(٥٦٣)
بهرام شاه را بروی بدگمان کردید و گفتند او در حرم سلطان بدگاه خیانت می نگرد و این همه مال بدان جهت بذل مینماید که مردم را بر پادشاه بر انگیزد. بهرامشاه امر داد که در خفیه ویرا زهر دادند و آن پادشاهزاده بزرگ بدین ترتیب در غزنه بشهادت رسید و دو باره داغ سوری که در روزگار محمود انتحار کرده و خاندانش برباد رفته بود تازه گشت. (۱)
سلطان سیف الدین سوری چون از کشته شدن برادر بزرگ خویش ملك الجبال شنید از غور با لشکر گران روی بغزنین نهاد و بهرامشاه را شکست داد بهرام شاه جانب هندوستان رفت وسیف الدین با مردم غزنی از در لطف و مهربانی پیش آمد چون زمستان فرا رسید سپاهیان غوری را رخصت داد که بغور روند و خود باسید مجدالدین موسوی و چند تن از خدام خویش بغزنه ماند و بر حشم و مأمورین بهرام شاه اعتماد نمود.
در این وقت راه غور مسدود شد و برف بر زمین چیره گشت غزنو یان به بهرام شاه پیام فرستادند و او را بغزنه طلب داشتند و فهماندند که سیف الدین غوری بدون لشکر در غزنه میباشد و فرصتی بهتر از این نیست بهرام شاه نیز از موقع استفاده نمود و بشتاب بغزنه حمله کرد سلطان سیف الدین مجبور شد و شهر را ترك نموده باسید مجدالدین موسوی و تنی چند غوریان راه غور پیش گرفت.
سواران بهرام شاه وی را تعقیب کردند و در حدود سنگ سوراخ او را دریافتند سلطان با کمال شجاعت و مردانگی با سواران غزنه جنگ کرد و تا ممکن بود سوار و بعد از ان پیاده جنگ کرد و تا يك تیر در تر کش داشت کس را مجال آن نشد که بوی دست یازد.
چون تیر در تر کش سلطان نماند او را با وزیرش دستگیر نموده به غزنی آوردند و بردو شتر سوار کردند و در کمال ناجوان مردی در بازار های شهر
(۱) فرشته او را داماد بهرام شاه می داند.


(٥٩٤)

گردانیدند و از بالا خانه ها نجاسات و خاکستر بر سر ایشان ریختند و بالاخره
در پل يك طاق هر دو را آویختند .
فرشته علاوه میکند که سر سلطان را بریدند و در عراق نزد سنجر فرستادند (۱)
این خبر بان رعد در کهسار غور پیچید سلطان بهاء الدین به تعزیت برادر
مشغول میگشت و لشکری گران از غور و گرمسیر و غرجستان فراهم آورد چون
بحد گیلان (۲) رسید از شدت غیظ و خشم بیمار شد و در همان جا جان بجان
آفرین سپرد
بجای وی علاء الدین از غور حرکت و با سپاه گران قصد غزنی نمود بهرام شاه
نیز با عساکر خود بزمین داور رسید و به علاء الدین پیام داد که از جنگ باز
گردد و او را از پیلان خود ترسانید علاء الدین گفت اگر تو پیل داری من
خرمیل دارم سرانجام هر دو لشکر جنگ نمودند و دو مبارز غور زیر شکم پیل
درآمده بیکی از ان و ادر ید و دومی زیر پیل جان داد جنگ دوم نزديك تکین آباد
در موضعی که آنرا جوش آب گرم می گویند واقع شد. جنگ سوم در نزديك
غزنه واقع شد و شهر مفتوح گردید در این جنگ ها علاء الدین لباس سرخ پوشیده
بود که اگر زخمی شود چشم سپاهیانش بخون نیفتد و بی دل نشوند.
علاء الدین هفت شبانه روز غزنه را آتش در زد و امر داد که مردان را بکشند
وزنان را اسیر گردانند و حکم داد که مرده سلاطین را از قبرها بر آرند
وبسوزند مگر سلطان محمود و مسعود و ابراهیم را و مرده برادران خود را در تابوت
نهاد و به غور برد . و دوشب هفتم این بیت ها را در ستایش خود گفت و مطربان
را فرمود تا در پیش او بچنگ و چغانه در زدند .

(۱) بر اقوال منهاج سراج که نزديك ترین مورخان باین عصر است اعتماد کرده آنرا
متن قرار دادیم .
(۲) این کلمه را حبیبی در حواشی طبقات ناصری کیدان تصحیح نموده و مرا گمان
آنست که این همان جای می باشد که در نزديك پكتيا بنام حسن گیلان معروف است .


(٥٦٥)
جهان داند که من شاه جهانم
چراغ دودۀ عباسیانم
علاء الدين حسن ابن حسینم که باقی باد ملك جاودانم
چوبر گندگون دولت برنشینم یکی باشد زمین و آسمانم
همه عالم بگیرم چون سکندر بهر شهری شهی دیگر نشانم
بران بودم که با او باش غزنین چورود نیل جوی خون برانم
وليكن گفتهء پیرانند وطقلان شفاعت می کنند بخت جوانم
ببخشیدم بدیشان جان ایشان
که بادا جان شان پیوندجانم (١)
چون این اشعار را خواندند بقول عروضی کتاب شاهنامه را باز کرد و چون این
بیت فردوسی را که در ستایش محمود گفته بود خواند برغزنه رحم کرد .
چو كودك لب از شیر ما در بشست بگهواره محمود گوید نخست
وبقول منهاج سراج خودش گفت بقیه اهل غزنی را بخشیدم از مجلس
برخاست و بحمام رفت و مرده برادران خود را بغور برد و سادات غزنی را با نتقام
خون سید مجد الدین موسوی بفیروز کوه برد و در گردن هر کدام جوالی از
خاك غزنی آویخته بود و در فیروز کوه آنها را کشت و بخون آنها خاك غزنى
را گل نمود و در عمارات خود بکار برد و در راه قصور وعمارات محمودی را
از تگین آباد تا بست که بقول منهاج سراج در آفاق مثل آن نبود خراب کرد .
اینکه میگویند کتبخانه غزنی را آتش زد بهتان است زیر ادر تفسیر کبیر
خویش امام رازی می نگارد که آن کتب را علاء الدین در کتبخانه فیروز
کوه برده بود و امام فخر الدین رازی از ان استفاده کرده است
بهر حال غزنه سوخت و آن شهر زیبا طعمه حریق گردید و دیگر بحال خویش نیامد
(١) كلمه عباسیان منسوب است به عباس غوری جدعلاء الدين .


(٥٦٦)
بهرام شاه از غزنه بهزیمت رفت و دوباره نتوانست زمام امور را در دست گیرد
دولت شاه سمرقندی در تذکرۀ خویش داستان محزونی از روزهای آخر حیات
بهرام شاه دارد .
وی می نگارد : ملك علاءالدین از سلاطین غور قصد بهرام شاه کرد در کنار
(آب باران) مصاف نمود با اینکه دو بیست فیل جنگی داشت از علاءالدین
منهزم شد وشب از شدت سرما پناه بخرابه دهقانی برد گفت طعام چه داری
دهقان فغیری وبودنۀ لب جوئی پیش آورد چون تناول کرد به استراحت
مشغول شد پوشش خواست دهقان گفت ای جوان خدا میداند که بغیر از جل
گاو هیچ چیز ندارم سلطان گفت ای بدبخت نامش چرا بردی خاموش باش
و بپوش چون آن شب دهقان از سیرت وصورت سلطان فهم کرد که او سلطان
است بامداد از سلطان سوال کرد و گفت که بحق خدای (بگوی) که تو
سلطانی ؟ گفت هستم گفت ای مخدوم جهانیان با وجود این تهور وشجاعت
ولشکر جرار چه افتاد كه از يك غوری روی بهزیمت نهادی سلطان دهقان
را گفت بیل بردار بیل برداشت يك چوبه تیر از بیل گذرانید و تاسو فار
در خاك نشست و تبسمی کرد و گفت ضرب این است اما بخت رو گردانست.
فخر مدبر در کتاب آداب الحرب والشجاعه دوسه داستان دیگر از این
پادشاه می آورد :
یکی از این داستانها حکایت کرامت شاه قصور گردیزی می باشد از این
داستان بر می آید که چون علاءالدین از غزنه بغور رفت و شهر زیبای محمود
ویران گشت (امیر خان) یکی از سالاران خود را بغزنه گماشت وی دست
بایذای مسلمانان کشود و هرچه توانست از ظلم وستمکاری و مصادره وغارت
انجام داد که بقول فخر مدبر جمله مردم دیبا پوش نمد پوش وپوستین پوش
شدند وامر داد که زن و مرد و پیر و جوان به تمامی شهر را بگذارند که شهر


(٥٦٧)

ویران گردد مردم با شمس العارفین ابوالمؤید که از عرفای غزنی بود پناه
بردند و نالیدند و شفای این درد را از انفاس او باز جستند وی قاصدی بمزار
شاه قصور بگرد یز فرستاد و خداوند به طفیل او دیگر غزنه را از چنگال ستم
امیر خان نجات داد.

اکنون مزار این شاه قصور در گردیز است و گنبدی هم دارد و یکی از
شهزاده گان مغلی هم درهمان گنبد دفن شده — مردم گردیز بغلط آن را
مزار سلطان بایزید بسطامی میدانند و سنگی هم در این اواخر بر اساس ظنیات
عوام نوشته و بر تربت پاک وی گذاشته شده است.

علی هجویری در کشف المحجوب در زمره اولیای معاصر خویش شاه قصور
را ستوده وازوی با حترام نامبرده است. در باره وفات بهرام شاه
اختلاف است.

صاحب طبقات ناصری برانست که بهرام شاه پس از رفتن علاء الدین
وو ویرانی شهر دوباره به غزنه برگشت و درهمان جا فوت شد و مدت پادشاهی
او را چل ويك سال میداند حمدالله مستوفی برانست که بهرام شاه قبل از
رسیدن علاءالدوله به غزنه وو ویرانی شهر در سال ٥٤٤ در گذشته بود میر خواند
و خواند میر برانند که بهرام شاه قبل از رسیدن علاء الدوله وو ویرانی شهر
در ٥٤٧ وفات نموده.

ابوالقاسم فرشته مینگارد و قول وی معقول نیز هست که چون دولت شاه
پسر جوان بهرام شاه و سپهسالار لشکر وی در جنگ غزنه مقابل سلطان
علاءالدین بقتل رسید بهرام شاه معنویات خود را باخته عازم دیار هند شد
و در راه از اندوه پسر در سال ٥٤٧ جان سپرد در دوسه نسخه طبقات ناصری
فرزندان بهرام شاه را چنین نامبرده اند:


(٥٦٨)

خسرو شاه ـ منصور شاه ـ فرخ شاه (١) زاول شاه ـ دولت شاه، شهنشاه.
مسعود شاه ـ محمد شاه ـ علی شاه.

فخر مدبر در داستان از بهرام شاه نقل میکند که خالی از لطف نیست
وی میگوید: بهرامشاه کنیزی داشت که دلش بروی سخت مایل بود این کنیز
بیمار شد و سلطان از اندوه بیماری او شب ها نمی خفت در آن وقت طبیبی از عراق
آمده بود که او را ابوسعید موصلی مینامیدند و قرسا بود حال رنجوری این
کنیز را باو گفتند دلیلش را (قاروره) خواست و معاینه کرد مریض را نادیده
گفت این زن است و هندو میباشد و بیشتر این گونه مرض به این طایفه وارد
میشود من خود مریض را معاینه کنم و معالجه نمایم سلطان از مهارت وی
متعجب شد. طبیب همین که چشمش بر بیمار افتاد عاشق گشت و حالی بوی طاری
شد که زبانش بسته گردید و از سرای سلطنت به بهانه رجوع کتاب بخانه خویش
رفت مهتر جوهر این حال را بسلطان رساند و گفت ندانم چه حادثه شد که طبیب
علاج نتوانست سلطان مهتر را بمنزل وی فرستاد که قضیه را تحقیق نماید.
طبیب ماجرای عشق خود را بی پرده بیان کرد و گفت اگر این کنیز را
سلطان بمن دهد من مسلمان میشوم. مهتر جوهر بعد از اجازه موضوع را
به سلطان گفت سلطان چندان بخشم آمد که بعادت محمود یان موی بر پیشانی
وی راست شد و کلاه بیفتاد.
مهتر عرض کرد این طبیب از راه دور آمده و میخواهد مسلمان شود سلطان
چون به اسلام وی مطمئن شد کنیز را به طبیب بخشید و در جهاز وی نیز مبالغ
زیاد عنایت فرمود و کنیز به معالجه طبیب نیکو گردید.
داستان دیگر این است که روزی سلطان در قصر باغ پیروزی جشن شاهانه
بپاداشته بود آخر روز امر داد که مجلسی از خانه بیرون برند فراشان به بردن

(١) در نجراب يك دره بنام فرخ شاه منسوب است و مردم آن دیار او را معاصر
سلاطین غزنوی واز ان دودمان دانند ـ مزار وی هم در آنجاست .


(569)
بامان برد ختند فراشی درین گیر و دار يك نرگس دان مرصع كه دو هزار
مثقال وزن داشت بالكند دونیمه كرد و در ساق (راندن) نها دو برفت سلطان
آن حال را دید و از حیا و بزرگی منشی هیج نگفت و نا دیده انگاشت مهتر
كارخانه هر كس را می خواست و تحقیق میکرد آخر آنها را بتازیانه گرفت
چون صدا بگوش سلطان رسید بمیر كارخانه گفت بیگناهان را میازار
آنكسی كه ببرد باز نخواهد داد و آنكس كه بدید غمازی نخواهد كرد.
روزگاری سپری شد و آن فراش باغ و سر او زمین خرید و قبای مرقع پوشید
روزی بر دست سلطان آب می افگند سلطان آهسته بوی گفت مردك از ان
نرگس دان چیزش مانده جواب داد بخاك پای خداوند كه جمله خرچ شده
و هیچ نمانده است.
مبلغ دیگر سات فرمود و گفت خرچ كن چون نماند دیگر فرموده شود
این حال با كسی مگوی تا در حق تو قصدی نكند.


(٥٧٠)
فصل چهاردهم
خسرو شاه پسر بهرام شاه
خسرو شاه در سال ٥٥٢ به تخت پدر نشست در این وقت سلاطین غزنه سخت
ضعیف و ناتوان شده بودند و تنها به غزنه و بعضی از بلاد هند و ستان قناعت
داشتند. خراسان و بست و بلخ وطخارستان از دست رفته بود . غزان سنجر را
محبوس نموده برخراسان مستولی گردیده بودند شهریاران غور بزوال دولت
غزنویان وضعف ایشان و آمدن سپاهیان سنجر ملتفت گردیدند .
بقول منهاج سراج غزان سپاهی بغزنه فرستادند وخسروشاه بهندوستان
رفت وغزان دوازده سال بر غزنه فرمان راندند تا اینکه غیاث الدین محمد سام
به غزنه لشکر کشید وغزان را از انجا براند و سلطان معز الدین محمد سامرا
به تخت غزنه نشانید.
خسروشاه بعد از آنکه هفت سال حکومت لاهور را بدست داشت در آنجا وفات یافت.
مستوفی برانست که علاءالدین برادر زاده خود ابوالفتح محمد سام را
نیابت غزنی داد او خسرو شاه را به پیمان ووعده گرفت و در غزنه محبوس نمود
وبعد از ده سال در سال ٥٥٥ در قلعت غزنه جان سپرد.
مولف روضة الصفا، قول منهاج سراج رفته، ابوالقاسم فرشته بر انست که چون
علاء الدین غزنه را سوخت گرم سیر وتگین آباد رامسخر گردانید و به سلطان
غیاث الدین محمد سپرده خود بغور رفت وخواست با خسرو شاه صلح نماید به این
ترتیب که وی تنها به غزنه قناعت کند وتگین آباد و گرم سیر بدست غیاث الدین
باشد اما خسرو شاه راضی نشد علاءالدین این رباعی را نوشته به وی فرستاد.
اول پدرت نهاد کین را بنیاد
تا خلق جهان جمله به بیداد افتاد
هان تا ندهی زبهر يك تكيا باد
سر تا سر ملك آل محمود بباد
خسرو شاه چشم امداد به نیروی سنجر داشت ولی در این اوقات سنجر بدست غزان افتاد
و خسرو شاه از ترس علاءالدین وغوریان به لاهور رفت و در سال ٥٥٥ در همان شهر
در گذشت لقب او را منهاج سراج یمین الدوله و الدین مستوفی ظهیرالدوله نگاشته اند


(٥٧١)

فصل پانزدهم
آخرین سلطان غزنویان خسرو ملک

وی آخرین چراغ دولت محمودیان بود که در لاهور اعلان سلطنت نمود
و در همان جا اسیر گردید ، بعد از مرگ پدر در لاهور به تخت نشست .
مردی حلیم و عیاش بود سلاطین غور به غز نه قناعت نکردند و هر سال قسمتی از
بلاد متصرفه خسرو ملك را تسخیر می نمودند سلطان معزالدین محمد سام در سال
٥٧٧ تا در لاهور لشکر کشید و كودك خورد سال خسرو ملك را ماقبل نامی وی
بیغما گرفته بغزنی آورد و در سال ٥٨٢ با خسرو ملك طرح دوستی افگند و پسرش
را بوی باز فرستاد و امر داد که او را آهسته آهسته تالاهور برسانند و خود
از راه دیگر با بیست هزار سوار جریده بر لاهور حمله آورد و خسرو ملك را
اسیر نموده بفیروز کوه فرستاد و از آنجا به قلعه باروان غرجستان محبوسش
نمودند چون در خراسان حوادث مشهوره رخ داد و غوریان به آن صوب مشغول
شدند در سال ٥٩٨ خسرو ملك را در همان قلعه و پسرش را در قلعه سیف رود
شهید کردند و بدین وتیره دودمان غزنویان بپایان رسید و از ان همه حشمت
وقدرت و گیرودار که در یکقرن مشرق را بلرزه در افگنده بود جز داستانی
باقی نماند .

فهرست تاریخ جلوس سلاطین غزنه بحساب قمری و عیسوی
این جدول از تاریخ طبقات اسلام تالیف استا نلی لین پول نقل شده

نام سال هجری سال عیسوی
الپتکین ٣٥١ ٩٦٢
اسحق ٣٥٢ ٩٦٣
بلکاتگین ٣٥٥ ٩٦٦


(٥٧٢)

پیربها تكین
سبکتكین
اسمعیل
سلطان محمود
محمد
مسعود اول
مودود
مسعود ثانی
علی ابوالحسن
عبد الرشید
طغرل غاصب
فرخ زاد
ابراهیم
مسعود ثالث
شیرزاد
ارسلان شاه
بهرامشاه
خسرو شاه
خسرو ملك

٣٦٢
٣٦٦
٣٨٧
٣٨٨
٤٢١
٤٢٢
٤٣٢
٤٤٠
٤٤٠
٤٤٠
٤٤٤
٤٤٤
٤٥١
٤٩٢
٥٠٨
٥٠٩
٥١٢
٥٤٧
٥٥٥-٥٨٢

٩٧٢
٩٧٦
٩٩٧
٩٩٨
١٠٣٠
١٠٣١
١٠٤٠
١٠٤٨
١٠٤٨
١٠٤٩
١٠٥٢
١٠٥٢
١٠٥٩
١٠٩٩
١١١٤
١١١٥
١١١٨
١١٥٢
١١٦٠-١١٨٦


(٥٧٣)

غزنویان
الپتگین
اسحاق	سبکتگین	بلکاتگین
اسماعیل	محمود
محمد	مسعود اول	عبدالرشید
مودود	علی	فرخ زاد	ابراهیم
مسعود ثانی
شیرزاد	ارسلان	بهرامشاه
خسرو شاه
خسرو ملک


(٥٧٤)

فصل شانزدهم
مسکوکات سلاطین غزنه

سبکتگین :
الف: مسکوکات طلائی :
محل ضرب: هرات
٣٨٥ هجری
وزن : ٤ گرام قطر: ٢٤ ملی‌متر
روی سکه : ـ ناصر الدین والدوله سبکتگین
پشت سکه : ـ للّه ـ الطایع للّه ـ الملک المنصور نوح بن منصور
حاشیه سکه : ـ هذا الدینار بهرات سنة خمس و ثمانین و ثلثمائة
ب: مسکوکات نقره ئی:
وزن : ١ـ٣ گرام ـ قطر ١٨ ملی متر
روی سکه : الطایع للّه
پشت سکه : للّه ـ نوح بن منصور ـ سبکتگین .
حاشیه سکه : سنه ثلث و ثمانین و ثلثمائة
*
* *

یمین الدوله محمود:
الف : مسکوکات طلائی .
نومره (١) محل ضرب : غزنه ٤٠٤ هجری .
وزن : ٩ـ٣ گرام ـ قطر ١٥ ملی متر .
روی سکه : القادر .
پشت سکه : للّه ـ یمین الدوله و امین المله ـ ابوالقاسم .
نومره (٢)
محل ضرب غزنه سنه ٤١٧


(٥٧٥)

وزن ٤٠٣ گرام - قطر ٢٥ ملی متر .
روی سکه : القادر بالله
پشت سکه : لله - يمين الدوله - امين المله - محمود .
نومره (۳)
محل ضرب هرات .
روی سکه القادر بالله .
پشت سکه :لله - يمين الدوله و امين المله - نظام الدین ابوالقاسم .
نومره (٤)
محل ضرب هرات ٤١٤ هجری
روی سکه : ـ مانند فوق .
پشت سکه : ـ لله یمین الدوله ـ امین المله نظام الدین ابوالقاسم .
نومره (٥)
محل ضرب نیشاپور - ٣٩٠ هجری
وزن ٤،٩ گرام ـ قطر ٢٦ ملی متر.
روی سکه : القادر بالله .
پشت سکه : لله ـ الامير سيد يمين الدوله و امين المله ابوالقاسم ولی
امیر المومنین
نومره (٦)
محل ضرب سجستان ۳۹۲ هجری
وزن ١،٧ گرام- قطر ٢٠ ملی متر .
روی سکه ـ لا اله الا الله وحده ـ يمين الدوله محمود ـ حاشيه : ضربه
سجستان سنه اثنين وتسعين و ثلثمائة .
پشت سکه : القادر با لله ـ حاشيه لا اله الا الله وحده لا شريك له.


(٥٧٦)

ب مسکوکات نقره ئی -
نومره (۱)
محل ضرب لایقرء - قطر ۲۱ ملی متر
روی سکه : القادر بالله
پشت سکه : لله - یمین الدوله وامین المله محمود بن سبکتنگین
نومره (۲)
محل ضرب بلخ ٤٢٠ هجری وزن ۳٫۸ گرام قطر ۲۲ ملی متر
روی سکه : عدل
پشت سکه : ابوالقاسم یمین الدوله محمود

سلطان مسعود:
الف مسکوکات طلائی
نومره (۱)
محل ضرب : هرات - ٤٢٢ هجری
روی سکه : الناصر الدین - القادر بالله - مسعود - الله
پشت سکه : المنتقم من اعداء الله - ظهیر خلیفة الله - ابوسعید.
نومره (۲)
محل ضرب - غزنه - ٤٢٣ هجری وزن ۳٫۷ گرام قطر ۲۲ ملی متر
روی سکه : القادر بالله
پشت سکه : القایم بامر الله ناصر دین الله ابوسعید
نومره (۳) ٤٢٣ هجری
روی سکه : لایقرء
پشت سکه : الناصر الدین الله ظهیر خلیفة الله مسعود بن محمود
نومره (٤) محل ضرب نیشاپور ٤٢٢ هجری
روی سکه : القادر بالله
پشت سکه : لله ناصرالدین الله حافظ عبادالله مسعود


(٥٧٧)

ب مسکوکات نقره ئی
نمره (١) محل ضرب بلخ - بین ٤٢١ - ٤٢٢ هجری -
روی سکه : عدل - القار بالله
پشت سکه : لله . . . عليه السلام مسعود

* * *

شهاب الدوله سلطان مودود
الف مسکوکات نقره ئی - ٤٣٤ هجری
نمره (١)
روی سکه : رجب - عدل
پشت سکه : القایم بامر الله - شهاب الدوله مودود
نمره (٢)
روی سکه : عدل - القایم با مر الله
پشت سکه : فتح (؟) شهاب الدوله ابوالفتح مودود
ب مسکوکات برنجی
روی سکه : القایم بامر الله
پشت سکه . . . لدوله . . . . الامة - ابوالفتح مودود

* * *

عبد الر شید
الف مسکوکات طلائی :
وزن ٢،٨ - قطر ٢٤ ملی متر
روی سکه : - القائم بامر الله
پشت سکه : - لله - عزالدوله وزین المله - شرف الله - عبدالر شید


(٥٧٨)
طغرل غاصب:
الف مسكوك نقره ئی وزن ٣/٣ . قطر ١٩ ملی متر
روی سکه : فتح ... بامرالله
پشت سکه : لله قوام الدوله ـ ابو سعید ـ طغريل

فرخ زاد:
الف مسکوکات طلائی
محل ضرب : غزنه ـ ٤٤٥ هجری وزن ٤ گرام قطر ٢٤ ملی متر
روی سکه : القائم بامر الله
پشت سکه : فر جمال الدوله و کمال المله فرخ زاد بن مسعود
ب مسكوكات نقره ئی وزن ۳/۳ گرام قطر ۱۹ ملی متر
روی سکه : عدل ـ القايم بالله
پشت سکه : لله ـ ابو شجاع ـ فرخزاد بن مسعود .
سلطان ابراهیم رضی:
الف مسكوكات طلائی ٤٥٥ هجری وزن ٤/٨ گرام قطر ٢٥ ملی متر
روی سکه : لااله الاالله وحده لاشريك له ـ القايم بامر الله
پشت سکه : ظفر ـ نصير الدوله وظهير المله ـ ابراهيم
ب : ـ مسکوکات نقره ئی.
نومره (۱ ) وزن ۳/۹ گرام قطر ١٨ملی متر
روی سکه: الله ـ القايم بامرالله ـ نصیری
پشت سکه : ظهير الدوله ـ الملك ابراهيم
نومره (٢) وزن ٣ گرام قطر ١٩ ملی متر
روی سکه : القايم بامر الله
پشت سکه : محمد رسول الله ـ ظهير الدوله الملك ابراهيم نصيرى


(٥٧٩)

نومره (٣) وزن ٣ ، ٣ گرام - قطر ١٨ ملی متر
روی سکه : ملك الاسلام ـ قاهر الملوك.در حاشيه ملك
پشت سکه : ـ لا اله الا الله ملك الاسلام ابراهيم
نومره ( ٤ ) وزن ٢٫٨ گرام قطر ١٩ ملی متر
روی سکه : ـ القایم بامر الله ـ ملك الاسلام ـ نصیری در حاشیه ا لملك لله
پشت سکه : لله ـ السلطان الاعظم ـ قاید الملوك ـ سید السلاطین ابراهیم

* * *

مسعود سوم:
الف مسکوکات نقره ئی وزن ٢٫٨ گرام قطر ١٩ ملی متر
روی سکه : لله ـ محمد رسول الله ـ المتسظهر .. یمینی(؟)
پشت سکه : ابوسعید . . . الاعظم القادم بامر الله القایم بحجت الله مسعود
حاشيه الملك المؤید علاه الدوله و ...

* * *

بهرام شاه :
الف مسکوکات نقره ئی وزن ٣٫٣ گرام قطر ١٩ ملی متر .
روی سکه : لله المستر شد بالله ـ عزالدوله (؟) سنجر .
پشت سکه : ... (؟) السطان الاعظم یمین الدوله بهرام شاه .
این تشریحات از کتاب فهرست مسکو کات قدیمه اسلامیه موزه کابل
تالیف دومى نيك سوردل چاپ دمشق سال ١٩٥٣ ترجمه واقتباس شد .


(٥٨٠)

فصل ( هفدهم )
مشاهیر رجال
ارباب حل وعقد

ابوالفتح بستی
در روز گار فرمان فرمائی ناصر دین الله امیر غازی سبکتگین مردی که
نام وی در زمره اصحاب حل و عقد بیشتراز دیگران برده شده وهمه مورخان
اعم از نگارندگان تاریخ سیاسی و نویسندگان احوال و آثار رجال ابوالفتح
بستی میباشد. وی در اوائل در باربایتوز امیربست دبیر بود و چون آن خانواده
نسبت به نقض میثاقی که با ناصرالدین سبکتگین نمودنداز پادرافتادند ابو الفتح
در شهر متواری شد سبکتگین را از کمال دانش و دبیری وسخنوری ولیاقت وی
آگاه نمودند او را احضار نمود و خواست به وظیفه دبیری دربار گاه غزنه
بپردازد وی عذر خواست و گفت چون هنوز تازه مخدوم من برافتاده و وی
دشمن سبکتگین است و اگر حاسدان در این راه کاری کنند و مراد ر نظر
پادشاه باشتباه معرفی نمایندسخن ایشان در معرض قبول خواهد افتاد بهتر آنست
چندی درموضعی دور تر باشم تا کار بایتوز یکطرفه شود آن وقت شغل دبیری
را انجام خواهم داد.سبکتگین پیشنهاد اوراپذیرفت و فرمان داد که چندی در رخج
برود و حکومت آنجا را انجام دهد .
ابوالفتح بفرمان شاه راه رخج گرفت خوبی آب و هوا وسرسبزی یکی ازمراتع
دلکش رخج وی را مفتون نمود و به کتابی که باخود داشت تفاءل نمود
از تصادف این جمله برآمد .
«واذانتهیت الی السلامة فی مداك فلا تجاوز.»
وی میگوید صادق ازین فالی وموافق ترازآن جائی نیافتم کهبقم شاهان
مرا در آنجافرود آرند و تاهنگامی که سبکتگین ویرا خواست و دیوان رسالت


(٥٨١)

باو مفوض نمود در همان جا می‌زیست چون سبکتگین رخت از جهان بست
وسلطان محمود برتخت سلطنت جلوس نمود تا سال ٤٠٠ وی در خدمت محمود
بود و همان وظیفه دیوان رسالت را انجام میداد تاوقتی بعلتی که معلوم نیست
از غزنه رفت و در اوزگند متوقف شد و در همان سال ٤٠٠ در انجا وفات یافت (۱)
ابن خلکان در تاریخ وفیات الاعیان می‌نگارد که وی در بخارا وفات
یافت و مرک او را در سال ٤٠١ نیز نگاشته اند اسمای پدران او را ابن خلکان
از روی مقدمه دیوان او چنین می‌نگارد :
(ابو الفتح على بن محمد بن حسین بن یوسف بن محمد بن عبد العزيز بلخى)
ابوالفتح یکی از نویسندگان مطلق روزگار خود است وی بهر دوزبان بپارسی
وعربی شعرا نشاد می کرد ونثر می‌نگاشت فتح نامه‌های سلطان محمود غزنوی
را که او نگاشته در کتب و رسایل دیگران ثبت شده و نویسندگان دیگر
بدرج آن کتب خودرا آراسته اند .
صاحب یتیمة الدهر را با این دبیر دانشمند مفاوضات بوده است وی در عربی
صاحب قصاید و قطعات لطیف است و در نظم ونثر صنعت جناس را با استادی
و مهارت کامل ادا نموده قصاید عرفانی و اخلاقی وی سرمشق گویندگان
قراریافته قصیده نونیه وی که باین مصرع مصدراست :
زيادة المرء فی دنیاه نقصان
از طرف علمای بزرگ شرح و ترجمه شده و در دربار ما آنرا در زمرۀ قصاید
ادبی و روحانی در حلقه‌های درس می‌خواندند وچندان اهمیت میدادند که
سلسله اساتذه و شیوخ خودرا در روایت و اسناد این قصیده درست میگردند (۲)
این جمله ها در عربی از ویست :
من اصلح فاسده ارغم حاسده
من اطاع غضبه اضاع ادبه

(۱) تاریخ یمینی ترجمه جرفادقانی .
(۲) رجوع شود بر صفحه ٥٢١ کتاب قطب الارشاد میافقیر الله جلال آبادی طابع هند .


(۵۸۲)

عادات السادات سادات العادات ـ من سعادت جدك وقوف عند حدك
هنگامی که سلطان بروی متغیر شده بود این قطعه را انشاد کرد.
قل لله میر ادام ربی عزه واناله من فضله مكنونه
انی جنیت ولم يزل اهل النهی يهبون للخدام ما يجنونه
ولقد جمعت من العيوب فنونها فاجمع من العفو الكريم فنونه
من كان يرجوعفو من كان فوقه عن ذنبه فليعف عمن دونه
و این بیت نیز در جناس ازویست:
وان اقر على رق انا مله اقر بالرق كتاب الانام له
عوفی در لباب الالباب در جلد اول يك قطعه فارسی وی را ضبط نموده که
بیت اول آن این است:
یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن که از نصیحت سود آن برد که فرمان کرد
در کتاب يتيمة الدهر در جلد چارم بیشتر قصاید وی ضبط گردیده که
مشتمل است بر علوم عقلی و طب و فلسفه و نجوم.

ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی وزیر سلطان محمود غزنوی
این وزیر از معاریف نویسندگان و مشاهیر دوستان فایق بود که فایق حاجب و سردار هفتمین امیر سامانی نوح بن منصور میباشد و چند بار بروی شوریده و خیانت کرده است .
دران روز گار که سلطان محمود از جانب پدر امارت خراسان داشت این ابوالعباس صاحب برید مرو بود .
ناصر دین الله نبذی از کفایت وی شنود او را بنامه از ملك نوح خواست و بوزارت فرزند خویش محمود در نیشاپور گذاشت .
سلطان از ته دل به وزارت وی راضی نبود و خواجه بزرگ احمد بن حسن میمندی را به وی ترجیح می نهاد و روی دلش به هنرمندی ولیاقت او بیشتر


(٥٨٣)
متوجه بودولی حکم پدر را رعایت می کرد و به وزارت او مخالفتی نمی نمود،
تا سال ٤٠١ بوزارت ادامه داد و دران سال از وزارت معزول گردید (۱) در سبب
عزل وی روایات مختلف است بعقیده نگارنده آنچه عتبی نگاشته رجحان
دارد و نمیشود دیگر فصولی را که در باره سلطان نوشته مورد قبول قرار
دهیم و این داستان را مردودا نگاشته افسانه را که عوفی در جوامع الحکایات
نگاشته بپذیریم :
ابو نصر عتبی می نگارد:
میگوید این خواجه بمال وجان رعایا دست دراز کرد و مال بسیار و خزاین
فراوان جمع کرد و ادارۀ ملک را تنها دران می دید که از مردم مطالبات
ناواجب کند بدین جهت خراسان معمور ویران گردید و مردم بینوا شدند
واز هیچ روزن دود بر نمی خاست هر گاه سلطان در این باره به وی عتاب
می کرد جواب های درشت میداد و از وزارت استعفاهی نمود وحبس وقتل خود
را ترجیح می داد ـ بزرگان روزگار نزد سلطان وسیله شدند و به وی نیز
داناندند که در استرداد آنهمه اموال قراری در دهد اما او به هیچ وجه تن
در نداد احمد ابن حسن میمندی در این باره سعی کرد باز هم مفید نیفتاد
و باختیار خود به قلعت غزنه رفت وخود را محبوس نمود سلطان نیز مجبور
شد که مال مردم را از وی بازستاند و در این بار بوی سخت گرفت در این
مواخذت از وی خط گرفتند که صدهزار دینار بخزانه بپردازد و سوگند
خورد که از صامت و ناطق و کثیر وقلیل آنچه دارد بخزانه تحویل کند
ورنه خونش مباح خواهد بود وی بادای این مبالغ مشغول بود که بعضی از
ودایع او پیش یکی از تجار ظاهر شد سلطان در این وقت به غزا رفته بود
عمال دولتی ابوالفضل را شکنجه نمودند تا دران شکنجه مرد ـ چون سلطان
(۱) ترجمه یمینی صفحه ٠٥٩


(٥٨٤)

از غزا باز گشت بحال وی تاسف نمود اما آن وقت کار از دست رفته بود .
عوفی بر آنست که او در غزنی قصر بزرگی تعمیر کرد و مال فراوان بران
مصرف نمود مخبران سلطان را مطلع گردانیدند که او غلامی دارد رامش نام
که سخت زیبا می باشد سلطان آن غلام را از وی مطالبت کرد او گفت
سر من است و سر آن غلام ،سلطان اورا معاتب قرارداد و این عتاب را هر روز
می افزود وزیر نیز بجان آمد و بپای خود بزندان رفت و از انجا بسلطان
نوشت که مرا از این وزارت حبس نکوتر است سلطان گفت چون او خود
چنین خواسته چنین باشد و امر داد تا دارائی اورا ضبط کردند و بخزانه
سپردند و خودش در زندان جان سپرد عقیلی بر انست که علی خویشاوند باوی
دشمن بود و توطئه چید تاوی را بمدار سوکشد نزدسلطان دروغ گو بنمایاند .
راجع به فضیلت این وزیر نیز اختلاف موجود است برخی برانند که وی
علمیت نداشت و عربی را درست نمی نوشت و برخی این امر را فضیلت او
میدانند که او نخواست دیوان ها به عربی باشد و همه را بفارسی گردانید
و براساس این تعصب خواجه احمد بن حسن میمندی را نکوهش می کنند.
خواجه احمد بن حسن میمندی
وی از بزرگزادگان میوند بود میوند در سر راه قندهار و كرشك
واقع و یکی از شهرهای زیبا در کشور ما بوده است فرخی آب و هوای آنرا
به نکوئی وخرمی ستوده را کنون نیز خرابه های آن شهر برجای است
جنگ خونین مردان این کشور با سپاه انگلیس در این منطقه اتفاق افتاده و
مزار شهیدان افغان بر شهرت تا ریخی این شهر افزوده است .
حسن پدر خواجه احمد در روز گار سبکتگین عامل بست بود وخودش
باسلطان محمودغزنوی در كودكي يك جا پرورش یافته و برادر رضاعی سلطان بود
خواجه احمد در اول دبیردیوان خراسان وعامل ولایت بست ورخج و


(٥٨٥)

مستوفی الممالک و رئیس عرض عساکر مقرر بود در سال ٤٠٥ بجای اسفراینی
بمقام وزارت برداشته شد. سلطان محمود را از اول نظر به خواجه احمد بود و به
وزارت اسفراینی رضا نداشت اما ناصر الدین سبکتکین ویرا مجبور نمود که
وزارت اسفراینی را بپذیرد.

خواجه احمد بن حسن امر داد که اگر مخاطب از معرفت عربیت عاجز
نباشد نامه های دولتی را بعربی و آنجا که عربی را ندانند نامه ها را غیر
عربی انشاء نمایند. (۱)

احمد تا سال ٤١٦ در دربار سلطان محمود به امر وزارت مشغول بود و با حشمت
تمام کارها را انجام میداد چون مرد سخت گیر بود و از حقوق بیت المال بشدت
حمایت می کرد محسود مردم واقع شد و سال ٤١٦ مورد خشم سلطان قرار یافت.
وسلطان او را در قلعه کالنجر محبوس نمود.
خواجه ابونصر مشکان حکایت میکند که چون کار خواجه احمد آشفته گشت
و هر چند مال تقدیم نمود مفید نیفتاد نومید گشت او را از دیوان بخانه باز
فرستادند ومو کلان بسیار بروی گماشتند و اسباب فرزندان و اقوام ویاران
او را همه فرو گرفتند و گواهان دروغی را آوردند و درباره وی هر گواهی
که دادند پذیرفتند و علی دایه در این باب بسیار سعی کرد که خواجه از پا
در افتدچون خواجه را بسارغ سپردند که او را به ولایت او برد و دارائی وی را
باز بستاند سلطان پنهان بوی گفته بود که متوجه باشد تا بجان خواجه زیانی
نرسد بعد از آن دانشمند صابونی را فرستادند و خواجه را بمسجد جامع حاضر
کردند و سوگند دادند که اقرار کند که در روی زمین وزیر زمین از ناطق
و صامت چیزی از وی نمانده است.

او را از عیوند به قلمت گردیز آوردند و سلطان هر روز در باب وی عتاب میکرد

(۱) ترجمه عرفا دفاعی


(٥٨٦)
وسوالهای تحریری می فرستاد و خواجه با دلایل و حتی بدرشتی جواب میداد که
موجب حیرت همه واقع می شد چون مخالفین خواجه از هر طریق عاجز آمدند
و نتوانستند آن وزیر دانشمند پردل مدبر را مغلوب کنند سلطان گفت به وی
بر نگارند که گرفتیم که هر چه در حق تو گفته اند دروغ بود و جوابها دادی
و بگذشت يك چيز مانده است و ما آنرا نگه میداشتیم تاچون هيچ بهانه نماند
ترا بدان بگیریم و آن این است که وزیری را که مال صامت از سی هزار هزار
درم بگذرد در سر فسادی بزرگ میداشته باشد تا این وقت سی و نه هزار درم
تو رسیده است برسم هدیه از درک قماش و دیگر عوارض نیز سی هزار درم پوشیده
بخزانه رسیده و چون ترا مصادره کردند هفتاد و نه هزار درم از تو گرفتند
احمد بر پشت نامه این جواب را نوشت :
بندگان که مال و آلت سازند خاصه بنده که این شغل دارد که بنده داشتم
نکونامی و جاه خداوند را سازند. بنده بی نوا خاصه وزیر بکار ناید و من بنده
همیشه از خداوند در خلوت و مجلس شراب می شنیدم حدیث ری و آن نواحی
که مجالست آنرا بدان زنگ و گردی فراخ شلواران بگذاشتند و میدانستم
که چون رأی عالی قصدی کند نه آن مرد است که عنان تابعه اد باز کشد که
در آن دیار کسی نمانده است که پیش نعمت او بچیزی ارزد و نیز عادت
خداوند دانسته بودم که باك ندارد و در مجلس بمراد خویش دوست و سه صدهزار
دینار بخشد. من این مال ها از بهر آن جمع کردم که تا چون خداوند
قصد آن دیار کند از ان جمله با خویشتن برم و در تشیید ملك و نيكو نامی
وی خرج کنم نگویم که بدو خواهم بخشید که بهر دیناری که از ان
خويش دا دمی دوسه باز استدمی چنانکه خزانه را زیان نداشتی من راست
بگفتم اگر دشمنان من دیگر تاویل کنند سرو کار ایشان با خدای عزوجل
است و هنر بزرگتر آنست که خداوند الحمدلله بیدار تر مردم روی زمین است


(٥٨٧)

و چهل سال است تا بنده رام می بیند و می آزماید جان خشك كه مانده است بدر
بماند خداوند بچشم بزرگی خویش نگرد و بسخن این عاجز درمانده نه بدخشم
حاسدان و دشمنان والسلام.
سلطان نامه و برا خواند و با وجود این همه خدمات و رنجها و دوستی ها
او را به چنگی خادم خود فرستاد که در قلعه کالنجر محبوس نگه دارد این قلعه
در نزدیکی کشمیر بود.
فصلی دیگر که از این وزیر در تاریخ بیهقی اشاره رفته و ابوالفضل آنرا
در تاریخ خود ضبط نکرده اصل نسخه آن که از باقی مانده مقامات ابونصر
مشکان بدست آمده ومواضعه نامه وزیر و مسعود میباشد این است :
الجواب المواضع : این مواضعه ایست که بنده نوشته تا فصول آنرا بررأی
عالی زاده الله علوا عرضه کنند و در زیر هر فصلی جوابی باشد تا بنده شغل
وزارت را بدل قوی پیش گیرد و آن چون اما می باشد که بدان رجوع میکند ،
که بهر وقت ممکن نگردد و هر حالی مجلس عالی را دام الله اشرافه درد سر
آوردن. والله ولی الخیر والخبير مما فيه الفلاح بمنه وسعة فضله .
المواضعه : بر رای عالی خداوند سلطان بزرگ ولی النعم اطال الله بقاه
پوشیده نمانده است که اختیار بنده آن بود که باقی عمر بدعوت خواندن
مشغول باشد دولت عالی را شرفها الله که بر بنده رحمت کرده اند و از چنگ
سختی بدان بزرگی خلاص کرده ، اما چون بنده پیر و ضعیف گشته است
و که توبه و دست کشیدن از شغل دنیا آمده ، اما چون فرمان عالی برین
جمله است که ناچار به شغل وزارت قیام باید کرد بندگان را جز فرمان
برداری چه چاره است ، بدین خدمت مشغول گشت و آنچه جهة بندگیست
اندرین کار بزرگ بجای آورد ، که اگر تقصیری رود در بعضی از کار
ها که ویرا اندر آن گناهی نباشد با وی عتاب نرود .


(٥٨٨)
الجواب: ما خواجه فاضل را ادام الله تائیده نه امروز میشناسیم چه روز گار
در از است که ویرا می بینیم و میدانیم و حقههای وی برین دولت پوشیده نیست
دل بچنین ابواب مشغول نباید داشت و آنچه جهدست میباید کرد ، که ویرا
جز امانت و مناصحت نیامده است و به هیچ وقت و بهیچ حال ما باوی عتاب
نفرمائیم بکاری که وی را اندر آن میلی نیست .
المواضعه : -- بر رأی عالی زادها الله علوا پوشیده نیست که وزیر ضیعت
پادشاه است و ویرا در همه کارها مثال ناچار باید داد، خداوند عالم
ادام الله سلطانه ملك و فرمانده است، اما چیزها باشد که مگر آنرا بررأی
عالی پوشیده نکنند و بنده بهیچ حال خیانت نتواند کرد ناچار آنرا باز باید
نمود و حاسدان و دشمنان بنده صورتی نگارند که بنده بر رأی عالی
اعتراض میکند و بدان بازاری جویند و حیلتی سازند، در تغیر صورت باید
که بنده از این ایمن باشد و مقرر گردد که آنچه باز نماید از چنین ابواب
صلاح اندر انست .
الجواب : درین ابواب دل قوی باید داشت که حالها بر ما پوشیده نتوانند
کرد بدل قوی کار می باید کرد و پیوسته صلاح و صواب ما باز میباید
نمود . هم در باب اولیا وحشم و اصناف لشکر و هم درباب اعمال و اموال وهم
در باب فرزندان عزیز و مهمات ملك ، که میدانیم آنچه وی باز نماید صلاح
در آنست و کسی را زهره نه که در چنین ابواب سازان باشد ، تا دل ساکن
داشته آید .
المواضعه :- بنده میبیند که هر کسی گستاخی میکند پیش تخت ملك
در باب اعمال و اموال سخن میگوید و مردمان را عملها میسازد و مثالها
و توقیع ها می ستاند در باب اموال و آنکه توقیری نماید ضرر آن سخت بزرگست
چه آن حال چنان سازد که رای عالی را نیکو نماید و سودمند . اما باید


(٥٨٩)

دانست که سر بسر زشتی و زیانست، این را واجب چنانست که همگان
بسته گردیده، هر کسی که توفیری نماید باید که با بنده اندر آن رجوع
کرده آید، تا صواب و سلاح آن باز نماید، که اگر بر آن جمله که
اکنون است بماند بسیار خلل ظاهر گردد، نه امروز بلکه فردا تا درین باب
نیکو نگاه کرده آید.

الجواب: - ما چون از سپاهان روی بدین طرف آورد یم دل مشغولی ها
بسیار در پیش بود که آن وقت چنان می بایست که هر کس پیش ما
گستاخی میکرد و سخن میگفت ما نیز مثالی میدادیم که کارها قرار نگرفته
بود، امروز حالی دیگرست بحمد الله که بر قاعدۀ اول نظام گرفت و همه
دل مشغولی برخاست و فرمان دیگر گونه گشت و نیز کسی را آن تمکین نباشد
که پیش ما سخنی گوید جز از باب شغل خویش، دل فارغ باید داشت که
فرمان ما راست و چون از ما گذشت خواجۀ فاضل را و دیگران بندگان ما اند
و شاگردان وی، اگر کسی خواهد که از اندازه محل خویش و شغل خود
بیرون شود آن نشنویم تا ندانیم بهیچ حال رضا داده نیاید و اگر
تلبیس کنند بر مجلسی و بگوش خواجه رسد بدان رضا داده نیاید و اگر بسوی
راست ما را باز نماید تا آنچه رای واجب کند در تلافی آن فرموده شود.

المواضعه: - دیوان عرض و دیوان وکالت دیوان بزرگست و متولیان
آن کسانی باید که خداوند عالم ادام الله سلطانه اختیار کند، کسانی
که ایشان را ایام جاه وحشمت باشد اما چنان باید که بر احوال حساب های
کسان بنده واقف باشد که اندر این دو شغل گزافها نرود که رای عالی
بر آن تواند رسید، فرمان باید درین معنی تا متولیان این دو شغل بر حد
و اندازۀ خود بایستند و گوش در فرمان عالی و مثالهای بنده دارند تا خللی نیفتد
والله الهادی الی طریق الرشاد.


(٥٩٠)

الجواب :ـ رسم چنان رفته است که سخن درچنین ابواب باوزیر گویند
و ما چنین دیده ایم پدر برپدران ماضی انا رالله برهانهم مرآن دو دیوان را
هنوز ترتیبی داده نیامده است متولیان نامزد کرده نشده ، که چنا نکه
آمدیم تا این غایت کباری می راندیم وخواستیم که سخن کاروزارت انتظام
داده شود که دیگر دیوانها تبع آنست ، ا کنون چون کار قرار گرفت با خواجه
فاضل درین باب رای زنیم ، تا بدین دو شغل هم دومرد کار آمده یابد تا نام
ستانده هر کس بدان کار قیام کنند ، هرچند ایشان چا کران وبر کشید گان
ما باشند از شاگر دان و بند . بر مثال وی کار می باید کرد و خواجهٔ
فاضل را از دخل و خرج وحل وعقد وقبض وبسط ایشان آ گناه می باید
بود، تا خلل نیفتد وتضییع نرود واگرنه برین جمله باشد وخواجه فاضل مشاهده
یکند بهیچ حال بدان رضا داده نیاید وباوی عتاب نرود و اولیای حشم
نصر هم الله همگان ولایت و نعمت بسیار و مشاهره های گران دارند وازحسن
رای عالی او زادالله علوا ایشان را از بهر آن داده می آید تا دست کوتاه
باشند و حمایت نگیرند و با مردمان ستم نکنند و با عمال ایشان را کار نباشد
دستها را فرو بندند در چنین ابواب ، تا هر کس بدانچه دارد اقتصار کند،
که اگر روا داشته باشد که ایشان دستها بر کشایند و تخلیط ها کنند
ضرر آن به بیت المال باز گردد وسحت بزرگ باشد حسب الامر درحمایت گرفتن
فرزندان پس برجمله اولیای چشم بسته است وبهیچ حال رضا داده نیاید، نه یکی
بدست زمین حمایت گیرد، خواجه فاضل را درین باب اندیشه نباید داشت و
همداستان نباید بود که حمایت گیرند و آنچه جواب است به تمامی درین باب
بجای باید اور دو بهیچ وجه القا و مسامحت نباید کردو آکرد رباب قومی راست
نیاید بی حشمت مارا باز باید نمود تا آنچه رای واجب کند فرموده اید .
ا لمواضعه: رسم چنان رفته است که صاحب برید هاو مشرفها خداوند عالم
ادام الله سلطنته ارزانی دارد به بندگان و خدمتکاران و ایشان از دیوان بنده باید


(٥٩١)
که داند تا کسانی باشند امین و معتمد که بنده ایشان را که مطلع است اختیار
کند تا اقتصار کنند وزیادتی نستانند بنده مقابع ایشان بگوید که تمامی
بدیشان رسانند تا بکار برند .
الجواب : خواجه فاضل را ادام الله تا ئیده ها این اجابت فرمودیم و آنچه رسم
است نوشتیم . می گویدابوسعید مسعود بن محمد که الله الطالب الغالب الرحمان
الرحيم که با ابوالقاسم احمد بن حسن برین جمله نگاه داریم تا ازوی درهنك
خیانت آشکارا و پیدانیايد و ای نیکوی خویش را درباب وی انگر دا بیم و سخن
معاندان وحاسد ن ودشمنان اورادرباب وی نشنویم وخدای عزوجل را برین
گواه گرفتیم و كفى بالله شهیدا بخطه وتاریخه .
خواجه بزرگ در روز گار سلطنت مسعود سخت با احترام و حشمت می زیست
وتا وقت آخر مسعود او را بنظر حرمت می انگر یست و اگر گاهی بنصایح او
گوش نمیداد حرمت ظاهری او را هیچ وقت فرو نمیگذاشت .
يك بار حصیری ملازم خواجه را در بلخ بی حرمت کرد باوصف آنکه وی از
بزرگان بار گاه بود سلطان بر او خشم گرفت و او را نزد خواجه بزرگ فرستاد
ومبالغ کثیره او را جریمه نمود
سلطان می گفت خواجه بزرگ ما را به منزلت پدر است.درمحرم ٤٢٤ خواجه
در هرات مریض شدوسلطان او را بهرات گذاشته قصد نیشاپور نمود در حال
مریضی نیز خواجه از سخت گیری و تشدد دست باز نکشید سلطان در شادماخ بود
که خبر وفات خواجه بزرگ رسیدوسلطان سخت متاثر شد و گفت دریغ احمد
یگانه روز گار . چنو کم یافته میشود و بسیار تاسف خورد و توجع نمود و گفت
اگر بازفروختندی ما را هیچ ذخیره از او دریغ نبودی!ابونصرمشکان بمر گ وی
مرثیتی سرود که مطلع آن اینست :
يا ناعيا بكسوف الشمس والقمر بشرت بالنقص والتسويد والكمد


(٥٩٣)

بیهقی گوید: بمرگ این محتشم شهامت و دیانت و کفایت و بزرگی بمرد و این جهان گذرنده را خلود نیست و همه بر کاروان گاهیم و پس یکدیگر میرویم.
لقب خواجه بزرگ شمس الکفات بود خواجه در هرات مرد و در میوند نیز مقبره بنام وی میباشد ویقین است فرزندان او تابوتش را از هرات بمیوند آورده باشند چنانچه تابوت ابونصر مشکان را بغزنی آوردند بعضی کتیبه ها نیز در این مقبره هست و معلوم است آنرا یکقرن قبل ازما نوشته اند دولت افغانستان گنبدی باشکوه وشان بر آرامگاه وی تعمیر کرد و این گنبد هفت سال پیش انجام یافت و نهصد سال بعد از مرگ وی بدین وسیله هموطنان او مرده اش را تجلیل کردند شرح خصوصیات و زندگانی مفصل خواجه کتابی جدا گانه می خواهد که آن اشباع به شقان مختصر ما در نگنجد (۱).
عنصری و فرخی در مناقب این وزیر بانام و دانشمند چکامه های غرا دارند وحتی فرخی میگوید من در خدمت این وزیر از جوانی به پیری رسیده ام.
من همان بنده ام و بلکه کنون بنده ترم
هم چنین است و خدای از دل من هست آگاه
کودکی بودم و در خدمت تو پیر شدم
ورچه هستم بدل و مردی و احسان برناه
فرخی در تجدید وزارت وی گوید:
تا سایه او دور شد از دولت محمود
دیدی که جهان بر چه نمط بود و چه کردار
بی سایه و بی حشمت او ملك جهان بود
چون خانه که ریزان شود او را در و دیوار
اکنون که بدین دولت ماز آمد بشگر
تاچون شود این ملك فرو ریخته از بار
هر چند که ویرانست امروز خراسان
هر چند نماند است در و مردم بسیار

(۱) شاغلی علی احمد نعیمی مقاله مبسوطی درین باره نگاشته و طبع کرده اند.


(٥٩٣)

سال دگر از دولت واز برکت خواجه
چون باغ پر از گل شود اندر مه آزار
رأی و نظر خواجه چو باران بهار است
این هر دو چو پیوست ببخشد گل و گلزار
عدل آمد و امن آمد و رستند رعیت
از پنجهٔ گرگان و بابند غدار
عروضی سمرقندی در فضیلت خواجه میگوید وقتی مردم لغمان برای تخفیف مالیات خود بغزنه آمدند و شکایت و تظلم در حضرت سلطان نمودند سلطان بران ها رحم فرمود و مالیات آن سالرا بخشید سال دیگر باز آمدند و عرض نمودند و اصرار و الحاح کردند سلطان بخواجه فرمود تا بجواب عرض آنها بپردازد خواجه دو جمله برپشت آن تظلم نامه نوشت که نسبت به احتوای مطلب و افادهٔ معنی و ایجاز و در عین حال آوردن صنعت جناس موجب تحسین همگنان گردید و آن جمله این است:
اخراج حواج ادائه دوانه
مالیات دانه ایست که ادای آن درمان آنست در داستان فردوسی و بخشش سلطان دربارهٔ وی نیز خواجه بزرگ دخل فراوان داشت و این داستان در شرح احوال فردوسی مشروحاً درج است .
حسنك ميكال
ابو علی حسن بن محمد بن عباس معروف به حسنك از وزرای نامور سلطان محمود واز رجال بزرگ آن روز گار است و او از خاندان میکالیان بود که همه اهل علم و دانش و مردمی محتشم بودند. حسنك اول رئیس نیشاپور شد چون خواجه حسن میمندی از وزارت برافتاد سلطان به بزرگان بارگاه امر داد که اسامی بزرگانی را که شایسته وزارت میدانند بحضور شاهنشاه عرض کنند آنها نام ابوالقاسم عارض - ابو الحسين عقیلی - احمد بن


(٥٩٤)

عبد الصمد - حسنگ میکال را نوشته نزد سلطان فرستادند - سلطان فرمود
اگر منصب وزارت را به ابوالقاسم دهم شغل عرض مهمل می ماند ابوالحسین
عقیلی روستائی طبع است وزارت را نشاید احمد عبدالصمد قابلیت این امر را
دارد اما مهمات خوارزم در عهده اوست. حسنگ به علو نست و کمال حسب
بر همه فایق است آنها چون کلمات سلطان را شنیدند وزارت حسنگ را
تائید کردند. سلطان نیز او را بجای خواجه احمد حسن مقرر نمود و به وی
محبت زیاد داشت واز کمال مرحمت او را حسنگ می گفت. او در سال ٤١٤
بر کودگی قافله حجاج به کعبه مکرمه رفت. هنگام مراجعت از راه مصر
بر گشت - الظاهر خلیفه فاطمی در مصر بود و به وی عنایت زیاد نمود و خلعت
بخشید و خلعتی هم به سلطان فرستاد. چون حسنگ به غزنی آمد خلیفه بغداد
به سلطان نگاشت که حسنگ نزد خلیفه فاطمی رفته و قرمطی شده است سلطان
به سخنان خلیفه اهمیتی نداد و بجواب او گفت حسنگ پرورده نعمت و وزیر
ماست اگر او قرمطی می بود سزای سخت میدادیم - بهر حال حسنگ در حیات
محمود با محمد علاقه مندی زیاد داشت و نسبت به مسعود سخنان کم و بیش
می گفت و حتی گفته بود اگر مسعود پادشاه شود مرا بردار کشند همین که مسعود
به سلطنت رسید در سال ٤٢٢ در بلخ به تهمت قرمطی بودن حسنگ را بر دار کرد
و به - احمقتهای بی رحمی گشت - هر چندابو نصر مشکان در میان شد و خواست
سلطان را باز گرداند سود نکرد - بیهقی در کتاب خود داستان مرگ
او را به تفصیل ذکر کرده و یکی از قطعات نفیس و شهکار های نثر
او شمرده میشود.
بیهقی داستان دار زدن او را چنین می نگارد :
« ... و حسنگ را بپای دار آوردند نعوذ بالله من قضاء السوء و پیکها را
ایستادانیده بودند که از بغداد آمده اند - و قرآن خوانان قرآن میخواندند.


(٥٩٥)

حسنک را فرمودند که جامه بیرون کش۔ وی دست اندر زیر کر د و پای چه های
از ار راببست وجبه و پیراهن بکشید و دور انداخت با دستار۔ و برهنه با ایزار
بایستاد و دستها درهم زده ۔ تنی چون سیم سپید۔ وروی چون صدهزار نگار
وهمه خلق بدرد می گریستند ۔ خودی روی پوش آهنی بیاوردند عمداً تنگ
چنانکه روی وسرش را نپوشیدی و آواز دادند که سر و رویش را بپوشید
تا از سنگ تباه نشود که سرش را به بغداد خواهیم فرستاد ۔ و حسنک لب
می جنبانید و چیزی می خواند ناخود فراخ تر آوردند و در میان احمد جامه دار
بیامد سوار و روی بحسنک کرد و پیامی گفت خداوند سلطان میگوید
این آرزوی تست که خواسته بودی ما بر تورحمت کرده بودیم ۔ اما خلیفه
نوشته است که توقر مطی شده ئی و بفرمان او بردار می کنند ۔ پس از آن
خود فراخ دروی پوشانیدند و آواز دادند که بدو ۔ اودم نزد و از ایشان
نیندیشید نزديك بود شوری بپاشود سواران تاختند و آن شور بنشاندند ۔
و حسنک را سوی دار بردند و بجایگاه رساندند به مرکبی که هرگز ننشسته
بود ۔ جلادش استوار ببست و رسنها فرود آورد و آواز دادند که سنگ
دهید هیچ کس دست بسنگ نمیکرد و همه زار زار می گریستند خاصه
نیشاپوریان۔ پس مشتی رندرا سیم دادند که سنگ زنند و او خود پیشتر خفه
شده و مرده بود ۔
این است حسنك وروز گارشر ۔ چندان غلام وضياع و اسباب و زر و سیم
و نعمت هیچ سود نداشت اورفت و آن قوم که این مکر ساخته بودند نیز برفتند
احمق مردا که دل در این جهان بندد که نعمتی بدهد وزشت باز ستاند
هفت سال مرده وی بر دار بماند هفت سال بعد اورا دفن کردند ولی کس
ندانست که سرش کجاست وتن کجا۔ مادر حسنك زنی بود سخت جگر آور
در سه ماه ازوی پنهان داشتند ۔ چون بشنید جزعی نکرد چون زنان


(٥٩٦)

بلکه بگریست بدرد که حاضران خون گریستند پس گفت : «بزرگ مردا که
این پسرم بود که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون
مسعود آن جهان .»
این وزیر از بزرگان و نیکو محصران روزگار بود و در عین جوانی
از جهان رفت فرخی را درباره وی چکامه است يك جا به جوانی وی اشاره
کرده گوید :
طعنسی دگر باو نتواند زدن عدو
جز آنکه ژاژ خاید و گوید که نیست پیر
رای درست باید وتدبیر مملکت
خواجه بهر دو سخت مصیب آمد وبصیر
و جای دیگر در ستایش وی گوید :
من قیاس از سیستان دارم که آن شهر من است
وزپی خوبشان ز شهر خویشتن دارم خبر
شهر من شهری بزرگ است و زمینش نامدار
مردمان شهر من در شیر مردی نامور
تا خلف را خسرو ایران از آنجا بر گرفت
در ستم بودند از بیدادگر بیداد گر
چون شه شرق وزارت را بخواجه باز خواند
بیشتر شغلی گرفت از شغل خواجه بیشتر
خانه ها آباد گشت و کاخها بر پای شد
با خضر شد بار دیگر باغهای بی خضر
ابونصر احمد بن عبدالصمد شیرازی
این وزیر در اوایل حال در سرزمین خوارزم بامر سلطان محمود صاحب دیوان
التونتاش و پسرش هارون بود چون خواجه احمد بن حسن میمندی وفات یافت


(٥٩٧)
سلطان مسعود چنانچه در شرح احوال وی مفصل نگاشتیم این خواجه را از
خوارزم خواست و منصب وزارت را بوی سپرد خواجه احمد نیز آنرا بدرستی
انجام داد و تا دو سال در سلطنت مودودوزارت برجای ماند سرانجام بحسادت
همگنان و توجه دشمنان معزول وزندانی شده و مسموم گردیده از این جهان
رخت بست .
احمد مردی با نام و پردل و مدیر و فاضل بود مکرر به سلطان مسعود نصیحت
میکرد ورأى ها ومصلحتهای نیکو میداد ولی سلطان بدان التفات نمیکردحتی
که گاهی نیز بر او بد گمان میگردید. شعرا در مدح وی قصاید دارند .
منوچهری گوید :
وزیری چون یکی والا فرشته چه در دیوان چه در صدر محافل
وزیران دگر بودنداز این پیش همه دیوان بد یوان رسائل
حدیث او معانی در معانی رسوم او فضایل در فضایل
ودر قصیده دیگر این وزیر را چنین می ستاید :
شمس الوزراء احمد عبد الصمد آنکو
شمس الوزراء نیست که شمس الثقلانست
اندر کرمش هر چه گمان بود یقین شد
وندر نسبش هر چه یقین بود گمان است
دینار دهد نام نکو باز ستاند
داند که همه حال زمانه گذرانست
در سلطنت مودود سه نفر بوزارت رسیدند اول احمد عبد الصمد که ما
شرح احوال او را در دوره سلطنت مسعود نگاشتیم وی دو سال در سلطنت
مودود به وزارت برقرار بود و بعد از دو سال مودود بروی برآشفت واورا عزل
وحبس وبروایتی مسموم نمود .


(٥٩٨)

طاهر مستوفی

طاهر مستوفی در عصر محمود ومسعود مستوفی الممالک بود چون مودود
خواجه احمد را بر انداخت وزارت خویش را به طاهر سپرد ولی چون مشارالیه
پیر وناتوان شده بود بعد از دو سال از وزارت مستعفی گردید و تا آخر سال
منزوی میزیست .
عبدالرزاق بن احمد بن حسن

بعد از طاهر مستوفی مودود امور وزارت را به عبدالرزاق بن احمد بن حسن
میمندی یعنی به پسر شمس الکفات خواجه بزرگ سپرد عبدالرزاق
مانند پدر مرد مدبر ودوراندیش وسیاست مدار بود و چند سال عهده وزارت
مودود را بخوبی به پایان رسانید ـ هنگامی که مودود سوی هرات لشکر کشید
و بعارضه قولنج وفات یافت سالاری سپاه را بوی سپردوی هنوز بر راه بود که
مودود وفات کرد لهذا واپس آمده عبدالرشید پسر سلطان محمود را از حبس
بر آورد و در رکاب او به غزنه معاودت کرد .
ثقة الملک طاهر بن علی بن مشکان

وی وزیر مسعود بن ابراهیم وممدوح مسعود سعد سلمان وابوالفرج رونی
و برادر زادهٔ ابونصر مشکان دبیر دربار محمود و مسعود بود .
حسین بن مهران

این وزیر در روز کار سلطان محمود بوزارت و نیابت سلطان محمد قیام
می نمود چون سلطان بزرگ چهره در نقاب خاک نهفت وی از ترس سلطان مسعود
خود را از خدمت محمد کناره کشید .
سلطان مسعود امر اشراف خزانه را به وی محول نمود .
در عهد سلطنت فرخ زاد بوزارت رسید و در همان وقت معزول ومحبوس در
زندان از جهان در گذشت .


(٥٩٩)

ابوبکر صالح
بعد از انکه حسن پسر مهران از وزارت معزول گردید فرخ زاد ابوبکر صالح را بوزارت برداشت وی قبل از وزارت سی سال در دربار هند حکومت داشت. مردی مبارز و سوار کار و تیرانداز ماهر بود تا آخر روزگار فرخ زاد بکار وزارت وی پرداخت و در عهد سلطان ابراهیم بدست بعضی از غلامان بقتل رسید .

بو سهل خجندی
مدتی در دارالانشای سلطان محمود و مسعود بامر کتابت می پرداخت در روزگار سلطان ابراهیم بمنصب وزارت بر قرار گردید و سر انجام بحكم همان سلطان کور گردید .

عبدالحمید پسر احمد بن عبد الصمد
وی نواسه خواجه بزرگ احمد بن عبدالصمد است این شخص در روزگار ابراهیم ومسعود وارسلان شاه بعهدهٔ وزارت برقرار بود و بهرام شاه او را مقتول نمود .

جر جیریا (خرخیز)
این شخص که به تحریک وی طغرل غاصب از سلطنت برافتاد در سلطنت فرخ زاد کارهای وزارت را انجام میداد و چنانچه در فصل سلطنت فرخ زاد نگاشتیم وی یکی از مردان نامی و جنگجو و وطن خواه و شاه دوست عهد خود بود .

ابو نصر منصور مشکان
برخی برانند که مشکان نام پدر اوست وبرخی برانند که مشکان اسم محل است در تعین این محل نیز قول قاطع وصحیح دردست نیست حمدالله مستوفی در نزهت القلوب محلتی را نزديك شوشتر بنام بید و مشکان ذکر کرده - ودر غزنه نیز محلی الان بنام موشکان وموشکی موجود است و درغور دره ایست زیبا که بنام (مژگان) یاد میشود .


(٦٠٠)

ابو نصر در دیوان رسالت محمود و مسعود رئیس بود و وظیفه سردبیری را اجرا
می نمود و یکی از مردان با نام و نيك محضر و نویسندگان بزرگ است وی
در سال ٤٠٠ در خدمت دولت غزنوی وارد شد و سی سال این عهده را در کمال
عزت و حشمت انجام نمود و از خیر خواهان و دلسوزان و ناصحان سلطان
محمود و مسعود بود و آن پدر و پسر در کارهای بزرگ با وی مشوره مینمودند
و بر رای و تدبیر او اعتماد داشتند شاهنشاه بزرگ غزنه حتی در امور خانگی
و مسائل پسران خویش نیز با وی مشوره میکرد چنانکه از بقایای مقامات
بر می آید که سلطان شبانه در خلوت که همه می رفتند ابو نصر را انگه
میداشت و باوی داستانهای خصوصی را در میان می آورد و او نیز از مك
نرمك پای ولی نعمت خود را می مالید و به پرسشهای سلطان بزرگ پاسخ
میداد چنانکه در مسئله از دواج سلطان با خواهر ایاز این داستان گذشت
سلطان مسعود با وجود استبداد رای این دبیر دانشمند را مجال میداد که
صاف و بی پروا باوی مذاکره کند و نصیحت خود را از وی باز نگیرد
در کار وزیران و امور بزرگ دیگر در جنگ و صلح در شادی و اندوه رأی
وی تأثیر بزرگ داشت .

در کارهای مسعود و سخت گیری با وزرای پدر و بر داشتن مردم فرومایه
بکارهای بزرگ همیشه در اندوه میبود و در اواخر زوال دولت مسعود
را پیش گوئی میکرد و بران می گریست و ختم مرگ خود را از خدا میخواست
چنانچه روزی در سال ٤٣٠ دو قبر گچ کرده و سفید کرده را در هرات
دید و تمنا کرد کاش او نیز چون آنها باشد و به بوسهل گفت من کارها
را بسته می بینم و این سودا از سرمن بدر نمیشود و تصور می کنم که در
بیابانی شکست خواهیم کرد که آنجا کی بکس نرسد و آنجایی غلام و بی یار
مانیم و بیهوده جان سپاریم .


(٦٠١)

ابونصر مشکان در سال ٤٣١ بمرض لقوه وفالج از این جهان در گذشت اگر چه درعلت مرگ او اشتباهی نیز کرده اند که شاید مسموم شده باشد شاگرد وی ابو الفضل بیهقی که نوزده سال با وی بود واین اوستاد را چون پدر مهربان دوست میداشت میگوید چون سلطان از مرض وی شنید سخت متاثر شد و خواجه گان را بر بالین وی فرستاد ابو العلای طبیب بعلاج وی پرداخت اما هیچ کارگر نیفتاد و دبیر در گذشت.

سلطان ابو القاسم کثیر و بوسهل زوزنی را فرستاد تا حق تعزیت او بجای آرند تابوتش بصحرا بردند و بسیار مردم بروی نماز کردند و سپهسالار و حاجب بزرگ و همه محتشمان آمده بودند و از اتفاقات تابوت او را نزدیک همان دو گور بخاك نهادند که خود آرزو کرده بود و بعد از بیست روز از انجا بر داشته بغزنی آوردند و در رباطی که (بلشکری) ساخته بود در باغش دفن نمودند.

این دبیر دانا از نویسندگان بزرگ و علمای عصر بود و بفارسی و عربی نامه ها انشا می کرد يك ست عربی او را که در رثای خواجه میمندی سروده بود در فصل خواجه بزرگ نگاشتیم.

بیهقی در مرگ او می نگارد:
ختمت الكفاية و البلاغة والعقل به
و این بیت را می آورد.

الم تر دیوان الرسايل عطلت بقدصاته اقلامه ودفا تره
و میگوید چه بود که این کهتر نیافت از دولت و نعمت و جاه وهنزلت و خرد و روشن رائی و علم.

ابن اثیر در ذیل حوادث سال ٤٣١ درباره وی می نگارد در این سال ابو نصر مشکان کاتب انشای محمود و پسرش مسعود رخت از جهان بست او از نویسندگان مغلق بود و کتابتی در کمال جودت داشت.


(٦٠٦)

ایاز ایماق

از مشاهیر دربار سلطان محمود و مسعود و مودود یکی هم ابوالنجم ایاز اویماق است
ایاز را در حضرت سلطان مقام و محبوبیت عظیم بود و سلطان چندان بمرحمت باوی
پیش می آمد که چندی بعد موضوع افسانه شعرا و گویندگان واقع گردید
و چنان که شعرا بدیگر داستان های عشقی تلمیح میکردند نام ایاز را در بیشتر
از تلمیحات خویش بکار بردند انیسی شاملو و زلالی درین باره کتابی نوشت میگویند
سخت نیکو صورت نبود لیکن سبز چهرۀ ملیح بوده است متناسب اعضاء و خوش
حرکات و خردمند و آهسته و آداب مخلوق پرستی او را عظیم دست داده بود (۱)
ایاز رئیس غلامان سرای و طرف اعتماد سلطان و مورد احترام سران و سپاهیان
بود و چون سلطان مردی صاحب دل و با ذوق بود جمال و کمال ایاز دروی
تاثیر داشت و تنها نفوذ نگاه وی بر سلطان چیره نشده بود بلکه نفوذ
اخلاق و ذکاء و موقع شناسی او بیشتر سلطان را تحت تاثیر قرار داده بود
عوفی در جوامع الحکایات ولوامع الروایات گوید باعثی که سلطان را
به محبت ایاز برانگیخت این بود که روزی در شکار گاهی همائی
برخاست همه تاختند که زیر سایۀ همای بایستند ایاز جست زد و رکاب
سلطان بگرفت سلطان گفت چه می کشی گفت همه سایۀ همای طلبند و من
سایۀ خدای (۲)

از گفته های بیهقی برمی آید که ایاز در عهد محمود هیچ گاه از موکب
(۱) چهار مقاله عروضی .
(۲) جوامع الحکایات خطی مربوط به موزه کابل ورق ۱۰۸ .


(٦٠٣)

سلطان دور نشده است چنانکه گوید محمود درباره تقرر وی بحکومت هند
باخواجه بزرگ گفت ایاز پس بناز وعزیز آمده است وازسرای دور نبوده
وعطسه بدرع است اما گرم وسرد نچشیده وهیچ تجربت نکرده است (١) اما
آنچه بیشتر قابل توجه است ومورخان آنرا فرو گذاشته اند مسئله قرابت
سلطان با ایاز است که عوفی آنرا از مقامات ابی نصر مشکان ذکر می کنند
واز گفته ابی نصر بر می آید که سلطان خواهر ایاز را در حباله نکاح
خویش درآورده بود : ابونصر می گوید شبی درخدمت سلطان بودم چون
مجلس خالی شد سلطان پای دراز کرد و گفت پای مرا بمال مرا یقین شد
که هر آئینه با من سری خواهد گفت آنگاه گفت مدتی است میخواهم
خواهر ایازرا در نکاح خویش آرم اما میترسم مرا عیب کنند تو درین
باره چه گوئی آیا در کدام تاریخ خوانده ئی که پادشاهان بنده زاد گان
خود را درنکاح آورده باشند ابونصر گوید من خدمت کردم و گفتم
امثال این درجهان بسیار واقع شده وحتی ملوك سامان نیزموالی خودرا
عقد کرده اند عالمیان این معنی را جز برکمال عفت ودیانت پادشاه حمل
نکنند وحکایتی چنددرین باره نمودم سلطان را نهایت خوش آمد و گفت
مرا از رنج رها نیدی وبعد از دوروز خواهر ایازرا در عقدخویش درآورد(٢)
عروضی سمرقندی داستان محمود و ایاز را محبتی خالص وعفیف می داند
از شعرای دربارمحمود دربارۀ ایاز همان دوبیتی عصریست که فی البدیهه
در حضرت سلطان گفته وسلطان امرداده که سه مرتبه دهان اورا ازجواهر
پر کنند ـ ودوبیتی که عضایری گفته وطرف عنایت سلطان واقع شده فرخی
درمدح ایاز قصیده غرائی دارد که ما چند بیت آنرا درخاتمه

(۱) بیهقی صفحه ٢٨٥ ٠
(۲) جوامع الحكايات ورق ۲۷۹ ٠


(٦٠٤)
می نگاریم: (١) بهرحال ایاز از ناموران وسالاران معروف این کشور است در خدمت مسعود نیز پردلی و شهامت وی مکرر مذکور شده و در اخذ انتقام مسعود از پسران محمد دست داشته و چنانکه مشروحاً درجای خویش بیامد ایاز در سال ٤٤٩ قمری در ماه ربیع الاول وفات نموده و مزار او در لاهور است (٢)
خوارزمشاه التونتاش
دیگر از افسران بزرگ و بهترین سرداران نامی و وفادار محمود التونتاش بود که حکومت هرات داشت و در جنگ غور و غرشستان سهیم بود – و در اکثر جنگ های هند در رکاب سلطان میبود و از غلامان و پروردگان محمود بود و در سال فتح خوارزم بحکم سلطان به پادشاهی آن ولایت مقرر گردید و بخوارزم شاه معروف شد . این افسر بزرگ بعد از محمود نیز در خدمت خوارزم برا قرار ماند – سلطان اور ابرادر خطاب میکرد – و پسران خود را می گفت که التونتاش بمنزلت عم مشفق شماست و سلطان هیچ وقت به وی درشت نگفته بود .
مسعود و محمد نیز تاهنگامی که سلطان در قید حیات بود پیش روی او بر می خاستند و او را بالا می نشاندند و در بارگاه محمود هیچ کس فراتر از او نمی نشست و چندان طرف اعتماد سلطان بود که چون در خوارزم بود نیز سلطان در امور مهم مملکت با وی مشورت می نمود و کتباً رای او را می خواست
(١) امیر جنگجو سالار ایماق
سواره کند در میدان درآید
یکی گوید که آن سرویست برکوه
زنان پارسا از شوی گردند
دلیرا ن در نهیبش روز کوشش
اگر بر سنگ خارا بر زندتیر
نه بر خیره بدو دل داد محمود
دل و بازوی خسرو روز پیکار
زیای اندر فتد دلهای نظار
دگر گوید گلی تازه است پربار
بکابین دیدن او را خریدار
همی لرزند چون برگ سپیدار
بسنگ اندر نشاند تا بپوفار
دل معبود را بازی مپندار
(٢) ابن اثیر ص ٢٦٦ ج ٩ تاریخ کامل . (٦٠٦)


(٦٠٥)
اما مسعود بروی بدگمان بود يك مرتبه خواست در هرات او را محبوس کند
و به سعایت درباریان صاحب غرض، آن سردار نامور را از یاد را فگند ولی
چنانکه گذشت التونتاش خود را نجات داد و به خوارزم رفت و در آنجا
بحكم سلطان مسعود با علی تکین جنگ کرد و در عین جنگ تیری به پایش
رسید همان جا که در فتح یکی از قلاع هندوستان سنگی افتاده مجر وح
شده بود اما خوارزم شاه با وجود زخم منکر از پا ننشست و چندان مردانه
جنگید که دشمن را بصلح مجبور کرد و عهدی استوار گرفته به مسعود
فرستاد ولی خود نیز دران جنگ به اثر آن زخم منکر و تکاپوی زیاد
و رفتن خون بسیار از پا در افتاد و در جمادی الاولی سال ٤٢٣ وفات کرد -
و پسرش جانشین وی گردید - که تفصیل آن گذشت :
ابوسهل احمد بن حسن حمدوی یا حمدونی
وی از پروردگان احمد بن حسن میمند یست و بعداً صاحب دیوان
غزنه و هندوستان شد و بعد از عزل خواجه بزرگ میمندی در زمره اشخاصی
که باید به وزارت برقرار میشد یکی او بود - در دوره موقتی محمد به وزارت
برداشته شد و در عهد مسعود صاحب دیوان ری بود و در حمله تر کمانان
منتهای رشادت و مردانگی نمود فرخی وی را ستوده و در باره اش قصاید دارد -
عبدالله بن یوسف معروف به ابوبکر حصیری
اصل وی از سیستان بود و در حضرت غزنه نزد سلطان منزلتی بسزا و رتبه
ندیمی داشت اما میانه وی و خواجه بزرگ حسن میمندی چندان خوب نبود
وقتیکه حسن میمندی هنگام سلطنت مسعود دوباره بوزارت برقرار گردید
خواست ابوبکر را بعقابین کشد ابو نصر مشکان مداخله نمود و وی را نجات
داد و پس از وفات خواجه بزرگ یعنی در ٤٢٤ وفات نمود خانه واده
حصیریان در عهد محمود و مسعود اعتبار و اهمیت بسزا داشتند. مسعود
ابوالقاسم حصیری را برسالت نزد خاقان ترکستان فرستاده بود.


(٦٠٦)

ابوسهل زوزنی
در بار گاه سلطان محمود غزنوی قرب و منزلت بسزا داشت ولی خود مردی
بهم انداز بود در اوائل وزارت لشکر (دیوان عرض) به وی مربوط بود
سلطان مسعود در ٤٢٣ او را از وظیفه دیوان عرض معزول کرد و بزندان فرستاد
در سال ٤٢٥ دوباره در زمره ندیمان در آمد .
ابوالفضل بیهقی
ابو الفضل بیهقی خودش محمد و پدرش حسین نام داشت و شرح حال وی
چنانکه باید روشن نیست در اوائل حال در دیوان رسالت شهنشاه بزرگ
غزنه زیردست ابونصر مشکان وظیفه کتابت داشت .
در روزگار سلطنت مسعود نیز باین وظیفه مقرر بود و سلطان مسعود به وی
مرحمت فراوان داشت و بر کارهای او اعتماد می‌نمود و چون ابوسهل زوزنی
رئیس دیوان رسالت گردید با اینکه با بیهقی خوب نبود مسعود از وی حمایت
می کرد و به وزیر خود خفیه امر داده بود که بیهقی را حمایه کند بنابر روایت
عوفی در عهد عبدالرشید رئیس دیوان رسالت شد و اخیراً در فتنه طغرل غاصب
که عبدالرشید کشته شد بیهقی را نیز محبوس کرد و سر انجام در سال ٤٧٠ جان
سپرد .
وی یکی از نویسندگان بزرگ است و کتابی که وی نگاشته و قسمتی از آن
در دست ما موجود است بزرگترین اثری است که چه از نقطه نظر احتوا بر مطالب
بسیار سودمند و چه از نگاه بلاغت و فصاحت نظیر آن کمتر سراغ میشود
و در تاریخ خاندان باحشمت و شکوه محمودیان که در تاریخ مشرق دخالت دارد
روشنی می‌اندازد .
مع الاسف قسمت های دیگر این کتاب مفقود است و شاید روزی بیاید که


(٦٠٧)

در اثر کاوش های علمی و تجسسات در کتاب خانه های شخصی در غزنه یا
غور قسمتی دیگر نیز ازان بدست آید.
بقول ابن فندق این کتاب درسی مجلد بوده است که تادوره سلطان ابراهیم
دران نگاشته شده بود .
و کتاب دیگر نیز از این مولف بنام زينة الکتاب بوده است مقامات
محمودی را که ابو نصر مشکان املا کرده وی جمع و تدوین نموده است که
متاسفانه این کتاب نیز مفقود است و بعضی قسمت های آن بصورت متفرق
در بعضی کتب دیده و خوانده میشود .
بیهقی از علما و بزرگان روزگار بود در کتاب او تمام جزئیات خانه واده
غزنویان دیده میشود و کمتر کتابیست که باین شیوائی و انسجام و جامعیت
بر مطالب نگاشته شده باشد تا اکنون این کتاب دو سه بار در کلکته
و ایران طبع شده و چون اسمای محلات و رجال آن بیشتر بکشور ما مربوط است
و خود این کتاب در دربار غزنی و برای سلاطین غزنوی نگاشته شده امیدوارم
جوانان دانشمند وطن ما نقطه های را که در این کتاب بر دیگران پو شیده
مانده شرح دهند و این کتاب را تعلیق و حواشی کنند .
امام ابو الطيب سهل بن سليمان صعلو كی
این مرد از خاندان علم وفضیلت بود پدروی از علما و بزرگان جهان
اسلام ممتاز عصر خود بود - ابن خلکان در وفيات الاعيان ذکری مفصل از وی
نموده - عتبی از سهل ستایش کرده و وی را امام حدیث و مقدم علما د ر فقه
و خلافیات دانسته است .
وی در دربار سلطان محمود بود و بامر سلطان نزد خانان ترکستان بسفارت
رفت و دختر او را خواستگاری کرده بغزنی آورد .


(٦٠٨)

فصل (هیجدهم)
گویندگان و دانشمندان

در این شك نیست که دوره محمود دوره ترقی و رواج علوم و ادبیات بو
و غزنی دانش گاه شرق و کعبه فضلاء و پرورش گاه گویندگان بزرگ
محسوب میشد .

و چندین دانشمند و حکیم و شاعر و گوینده دران روز گار بودند که همه
در سایه حمایت و پرورش و تشویق شهنشاه بزرگ افغانستان مشغول تالیف و
تحقیق و سخن سرائی و نگارش بودند - شعر دری دران وقت بکما ل نضج و
عروج خود رسیده بود قاهنه و طوس استادی چون فردوسی و بلخ شاعری چون
عنصری و سیستان گوینده بزرگی چون فرخی و غزنه عارف و حکیمی چون
سنائی ندارد .

سخنوران آن عصر به قصیده و مثنوی بیشتر توجه داشتند و هنوز غزل و رباعی
بپایه کمال نرسیده بود .

قصاید اکثر به ستایش و مدح منحصر بود و گوینده تمام قدرت خود را
در این راه بکار می برد و جا داشت زیرا در ان روز گار ممدوحی چون محمود
بود و شهکارهای بزرگ او خود در پیشگاه شاعر مضمون می نهاد و احساسات
او را تحريك می کرد و غرور طبع و مناعت قلم را در وی ایجاد می نمود. شاعر را
فرصت نمی داد که مکرر در يك موضوع سخن راند و یا از ستایش فتوحات او
و عظمت وطن و از مدح جهان بانی و جهان ستانی و عدل و جود وی به چیزی دیگر منهمك
گردد و یا چنان شود که شاعر به فقر معنی دچار گردد و به بازی الفاظ
مشغول شود و بکوشد معنی واحد را به صنایع مختلف برنگهای مختلف نشان
دهد و شنو نده را به صنایع لفظی بفریبد در کلام فرخی و عنصری حتی استعاره
کمتر پیدا می شود و این ها تنها ستایشگر سلطان نیستند ثنا خوان این


(609)
سرزمین و مدح گوی مفاخر و شیدای شکوه آن میباشند و محمود چون موجد
و پدید آرنده این افتخارات بود در خور این همه ستایش ها شمرده می شد
بعضی گفته اند گویندگان عصر محمود در اثر اجباری که سلطان بر آنها
می نمود بمدايح وی می پرداختند اما این سخن دور از حقیقت است و بس
بعید می نماید چگونه شعرای آن عصر شکست تركمنان و نیایش قدر خان را
می دیدند و شکوه و جمال غزنه را مشاهده می نمودند و می دیدند بارگاه خدایگان
خراسان و خسرو شرق از شهزادگان و راجگان بلاد مفتوحه و از گنجها و
فیلان و سالاران آن مملوست یکباره بوجد نمی آمدند .
گویندگان ملی و شاعران بزرگ و با همت و دانشمند را بهتر از این موضوعی
در دست نبود و از این جاست که سلطان را با فتح سیاسی فتح ادبی و علمی نیز
نصیب شد .
قصاید این گویندگان بزرگ همه داستانهای مفاخر و دیوان ملیت است
حتی در تشبیب های قصایدشان نیز از همین موضوع خارج نشده اند و کمتر
قصیده ایست که در تشبیب آن ذکر بهار و مناظر طبیعی و زیبائی های کهسار
کشور ذکر نشده باشد دیوان فرخی و عنصری در حکم شهنامه عصر سلطنت غزنویان
است و بجز ذکر شهکارهای غزنه و غزنویان و فضایل و محامد ایشان چیزی
دیگر در آن نمی توان یافت در این دوره اشعار گویندگان دو نقطه بارز
دارد مدایح و چکامه های درباری و آثار عرفانی و تصوفی که ما هر دو قسمت
را در این رساله می نگاریم و از هر دو نوع گویندگان دوره غزنویان باجمال
سخن میرانیم البته تفصیل و استیعاب کامل این قسمت وظیفه دانشمندانی می باشد
که تاریخ ادبی افغانستان را بر پایه تحقیقات علمی و ادبی می نگارند .


(610)
شعرای زبان دری
ملك الشعراء
عنصری
نام او حسن كنیه او ابو القاسم نام پدرش احمد ومولدش بلخ بود . عنصری
استاد وامام سخنوران و بزرگترین شاعر و گوینده كشور ماست و اسلوب او
در گویندگی سر مشق شعرا واقع شده و در دولت محمودی به حشمت و عزت
بسر می برده که حتی محسود گویندگان مابعد قرار یافته و شاعر بزرگ
شیروان گفته است:
شنیدم که از نقره زد دیگدان ز زر ساخت آلات خوان عنصری
عنصری چنانکه از اشعار خودش بر می آید از احرار بلخ بوده و در جوانی
بخدمت حضرت محمود رسیده:
مبارك است بر احرار نام و خدمت تو مرا نخست پدید آمدست این برهان
مرا جوان خرد و پیر بخت بگر بدی بنام تو خردم پیر گشت و بخت جوان
بعضی گویند عنصری اول تجارت میکرده و از ان دست برداشته بخدمت سلطان
رسیده است اما از گفته خود او بر می آید که در خوان پدر نیز به نعمت سلطان
برخوردار بوده و بازرگانی و دکانداری نکرده .
غذا و نعمت تو خورده ام زخوان پدر نه از میانه راه و نه از در دکان
دیوان اشعار عنصری مشتمل بر سی هزار بیت بوده است اما حیفاً که همه
از میان رفته و امروز دیوان او بیشتر از سه هزار بیت ندارد .
عنصری شاعر قصیده گو است و قصاید او همه در ستایش محمود و فتوحات
وراد مردی و دلیری خود او و خانه دان اوست و اندر وصف مناظر دلکش وطن
و زیبائی های بهار بلخ و غزنه - سخنان وی شسته و روان می باشد از تعقید


(٦١١)

معانی و الفاظ و خفامبر ا و بهترین پارچه های ادب زبان دریست. تشبیهات بلیغ
و شیوا دارد و بیشتر به ایراد معانی جمیل و بکر توجه داشته و در الفاظ نیز
بسیار کوشیده که از ثقل و تنافر و وحشت و غرابت خالی باشد از این جاست
که در گفته های او دوشیز گان معنی در پیرایه الفاظ لطیف و شیوا جلوه
می کنند. تشبیهات عنصری اکثر محسوس است.
در تشبیه زلف و روی گوید:
چه چیز است رخساره وزلف دلبر گل مشکبوی و شب روز پرور
گل اندر شده زیر نورسته سنبل شب اندر شده زیر خورشید انور
نکو ترز روشن شب تارزلفش اگر چند روشن زتیره نکوتر
و در تشبیهه درخت روشنائی که در جشن سده بهار گاه محمود ساخته
بودند گوید:
گهی سرو بلند است و گهی نار عقیقین گنبد و زرین نگار است
اگر نه کان بیجاده است گوئی چرا باد و هوا بیجا ده بار است
در تشبیهه خورشید و ابر بهار گوید:
چون حجابی لعبتان خورشید را بینی زناز
که برون آید زمیغ و گه به میغ اندر شود
و در تمام این مثال ها که خواندیم محسوس به محسوس تشبیه شده و وجه
شبه نیز حسی و روشن و بدون کاوش و فرورفتن در زوایای بعیده بخو اننده
آشکار می گردد و نفس را لذت می بخشد و اندیشه را بکاوش و جستجو
نیاز نمی افتد.
مدایح عنصری آلوده به مداهنه و چاپلوسی نیست و چیزی را ستوده که
مایه ستایش بوده است از راستی گفتار تجاوز نکرده.
عنصری در وقایع نگاری ید طولی دارد و واقعه را روشن و صریح می نویسد
فتح خوارزم و عبور سلطان از آمو و حال لشکریان هزیمتی را چه نیکو شرح داده.


(٦١٢)

به وقت آن که زمین تفته شد ز باد سموم هوا چو آتش و گرد اندرو بجای شرار
فرو گذشت به آمویه شهر بار جهان اطفال ختر نيك و به اسرت دادار
فراخ جیحون چون کوه شد ز بسکه در او کلاه و ترکش و زین بود و جامه و دستار
کسیکه زنده بمانده است از ان هزیمتیان اگر چه تنش درست است هست چون بیمار
بمغزش اندر تیغ است اگر بود خفته بچشمش اندر تیر است اگر بود بیدار
اگر بجنبد بند قبای او از باد گمان کند که همی بر جگر خرد مسمار
اگر سوال کند گویدای سوار مزن اگر جواب دهد گوید ایملک زنهار
اگر نماز کند آه باشدش تکبیر و گر کنه کند آوخ بودش استغفار
عنصری تا پایان دورۀ مسعود زنده بود اما عروج شاعری و کمال گوینده گی
وی در روز گار محمود است عنصری در (٤٣١) وفات نموده است .
منوچهری شصت گیله در بارۀ عنصری قصیدۀ غرا دارد
تو همی تا بی ومن بر توهمی خوانم بمهر
مهر شهی تا روز دیوان ابوالقاسم حسن
اوستاد او ستادان زمانه عنصری
عنصرش بی عیب و دل بیغش و دینش بی فتن
شعر او چون طبع او هم بی تکلف هم بدیع
طبع اوچون شعر او هم با ملاحت هم حسن
نعمت فردوس يك لفظ متینش را ثمر
گنج باد آورد يك بیت مدیحش را ثمن
تا همی خوانی تو اشعارش همی خائی شکر
تا همی گوئی تو ابیاتش همی بوئی سمن
کبوتر از آیند و شعر او ستادم بشنوند
تا غریزی روضه بیفتند و طبعی نسترن


(۶۱۳)

شعر او فردوس را ماند که اندر شعر اوست
هر چه در فردوس ما را وعده کرده ذوالمنن
کوثر است الفاظ عذب او و معنی سلسبیل
ذوق او انهار خمر و وزنش انهار لبن
از کف او جود خیزد و ز دل او مردمی
از تبت مشک تبتی و ز عدن در عدن
ای منوچهری همی ترسم که از بی دانشی
خویشتن را هم بدست خویش بر دوزی کفن
برد خواهی پیش او تا پروریده شعر خویش
کژد خواهی در ملامت عرض خود را مرتهن

امیر فرخی

نامش علی کنیه تش ابوالحسن تخلصش فرخی و نام پدرش جولوغ و مولدش سیستان و از دهقان زادگان آنجاست و در جوانی توسط امیر چغانی به بارگاه سلطان غزنه راه یافت مقام و پایه وی در سخنوری فراتر از آن است که در اوراقی چند گذارده آید ستایش وی را کتابی جداگانه در خور است.
فرخی گوینده توانا و استاد سخن و یکی از رجال بزرگ کشور است. معانی لطیف در پیشگاه قلم و قریحت او چون موم بوده و این سخنور نیرو مند بهر شکلی که می خواسته آنرا در می آورده است. مطالعه آثار او در نفس لذت پدیده می آورد و در احساس شور تولید می کند و در دل عشق می انگیزد. وی چنان شسته و جذاب و بدون تعقید و ابهام سخن می راند و چندان بشوق و جوش حرف می زند که خواننده گاهی می پندارد در میدان جنگ است و برق سنان و لمعان شمشیر را از میان غبار سواران می بیند فریاد جنگجویان را می شنود و ناله هزیمتیان و مجروحان را اصغا می کند و گاهی خیال می کند بهار


(٦٩٤)

غز به شگوفه آورده خورشيد تابان دمی پيدا و دمی پنهان ميشود و نيلگون ابری
چون پراکنده پيلان بر آبگون صحرای می بند در می کشايد، می گسلد بر هم می آيد
گفته های فرخی با احساسات ملی و مناعت فطری و شور جهان ستانی
آميخته است.
عنصری استاد است و سخنان پخته و متين گفته اما فرخی از پايه شاعری
فراتر رفته و بحدی احساسات مليت و وطن خواهی و شاه دوستی دروی استيلا
کرده که منويات خود را بدون انديشه و هراس آشکارا به سلطان پيشنهاد داده
و باوی چون خواجگان و سپهبدان در امور مملکت سخن رانده . چون سالاران
و سرداران ملی توده را در مقابل بيگانگان برانگيخته و نهيب داده و بيدار
کرده و فرمان رانده است. آرزوهائی را که برای عظمت وطن داشته می توان
از اين سخنان او دانست:
وقت آن آمد که در تازد بروم
نيزه اندر دست و در باژو کمان
تاج قيصر برسر قيصر زند
هم چنان چون بر سر خان چتر خان
خوش نخسبم تانکو بد فرخی
شعر فتح روم را بر کوی و خوان
جای دیگر در آرزوی فتح ری گوید:
ری را بهانه نيست ببايد گرفت ری
وقت است اگر بجنگ سوی ری کشی عنان
اين چاهه ی یگان و دو گان قرمطی کشی
زيشان به ری هزار بيابی بيك زمان
بستانی آن ديار و ببخشی به بنده
بخشيد نست عادت و خوی خدایگان
جای ديگر گويد:
بغداد وزانسوهم ترابودی کنون گرخواستی
ليکن نگهدار ی همی چاه امير المومنين


(615)

حرمت نگهداری همی حری بجا آری همی
واجب چنین بینی همی ای پیشوای پیش بین
فرخی بدار الملک محبوب غزنه عشق داشته و آن دیار مردان وخانهٔ
بزرگان و مرغزار شیران را بر جهان برتری میداد وشایستهٔ بار گاه محمود
بیگانگان را نمیدانسته.
در یکی از قصاید به مسعود می گوید :
عزم کی دارد که غزنین را بیاراید بروی
رای کی دارد که برصدر پدر گردد مکین
دارملک خویش راضایع چرا باید گذاشت
موسپاهان را چرا کرده است برغزنی گزین
هر که غزنی دیده باشد در صفاهان چون بود
هر که تازه میده بیند کی خورد نان جوین
خانه محمود را مسعود زیبد کدخدای
کدخدای خانهٔ شیر عرین باشد عرین
شه زابلستان محمود غازی
سر گردن کشان هفت کشور
به نیزه کرگدن را بر کندشاخ
بزوبین بشکند سیمرغ را پر
چنانکه ما در مقدمه نگاشتیم مایهٔ شاعری سخنوران دربار محمود ذکر
جمیل شاهنشاه بزرگ ومفاخر وطن است و این مایه چندان به فراوانی موجود
بود که شاعر را نمیگذاشت به مضمون دیگر دست زند و به فقر معنی دچار شود
این حال در دیوان فرخی بیشتر موجود است ودر کلیهٔ چکامه های شیوای
وی جز این شیوه نتوان یافت . حتی فرخی نتوانسته با اندیشهٔ ژرف وطبع


(٦١٦)

دقیقی که داشت لختی از اظهار مفاخر ومناعت ملی باز آید و بخود گراید
واز شور ونوا بیاساید ودر اسرار مرموز كاينات فرورود. حتی خمریات
وشاهد بازیها و تغزلات وی نیز طفیلی همین احساسات اوست .
فرخی چنانکه شعر را خوش می گفته چنگ را تر می نواخته و شاعری شوریده
وشادمان و کشاده رو و خوش طبع بوده ـ و به آزار موری مایل نشده. در یکی
از روزها که محمد صحرا را بخون غزالان سرخ کرده شاعر بیاد چشم سیاه
یار افتاده و چندان گریسته که محمد را بروی رحمت آمده و چند آهوی
زنده بشاعر فرستاده :

مرا ز چشم و سیه زلف یار یاد آمد
فرو نشستم و بگریستم بزاری زار

در آرزوی دو زلف و دو چشم آهوی خویش
چو چشم شیران کردم ز خون دیده کنار

زچاکران ملك چاکری بدید مرا
همی ندانم بونصر بود یا کشوار

برفت و گفت ملك را که فرخی بگریست
به صیدگاه تو بر چشم آهوی بسیار

مگر که آهو چشم است یار او که شده است
بچشم آهو چشمان او جواهر بار

وجای دیگر در ستایش غزنه گوید :

روز خوش گشت و هوا صافی و گیتی خرم
آب ها جاری و می روشن و دل هایی غم

من وغزنین و لب رود در باغ امیر
چه در باغ امیر و چه در باغ درم

باغ پنداری لشکر گه میر است که نیست
تاختی خالی از مبطرد و منجوق و علم


(٦١٧)

کاشکی خسرو غزلی سوی غزلی رودی
که ره غزنی خرم شد و غزنی خرم

بر کشیدند به کپایهٔ غزنی دیبا
در نوشتند ز کم پایهٔ غزنی ملحم

فرخی بعد از غزنه عاشق و شیدای هر گوشه وطن است کوه و صحرا دره و دریا حتی دشت های خشک و بیابر وطن نیز در طبیعت شاعر تاثیر بزرگ داشته در وصف شب و ذکر یکی از بیابان های خشک بست گوید:

روی بند از روی بکشاده عروسان سپهر
هر یک از ایشان گرفته پرده از راز نهان

آسمان چون سبز دریا و اختران بر روی او
همچو کشتی های سیمین بر سر دریا روان

من بیابانی به پیش اندر گرفته کاندر او
از نهیب دیو، دل خوناب گشتی هر زمان

ریگ او میدان دیو و خوابگاه اژدها
سنگ او بالین ببر و بستر شیر ژیان

و هم دار این چادر ستایش آبهای خروشان هیرمند و قصر سلطانی و کشتی های پادشاهی گوید:

اندر این اندیشه بودم کز کنار شهر بست
بانگ آب هیرمند آمد بگوشم ناگهان

منظر عالی شه بنمود از بالای در
کاخ سلطانی پدیدار آمد از دشت لکان

مرکبان آب دیدم سر زده بر روی آب
پالهنگ هر یکی پیچیده بر کوه گران


(٦١٨)
جانور آتش هر كيهانی سر كين و نا جانور
آب هريك را ركاب و باد هريك را عنان
در ستايش بهار بلخ گويد :
ای خوشا ای نوبهار خرم نو شاد بلخ
خاصه اكنون كبز در باغ اندرون آمد بهار
هر درختی پر نيان چينی اندر سر كشيد
پر نيان خرد نقش سبز بوم لعل كار
فرخی در مرگ محمود در غزنه نبود و چون باز آمد و كاخ پيروزی را از
سلطان تهی ديد از ديده سر شك خون باريده و در مرگ او مرثيتی گفت كه
بهتر ازان نتوان گفت و ازان مراتب اخلاص وعشق وی بدوام دولت محمود
و بقای عظمت وطن ثابت ميشود .
فرخی دو ترجيع بند نهايت شيوا دارد و از امهات آثار او شمرده ميشود
فرخی كتابی در علم بيان داشته كه نام آن ترجمان البلاغه بوده و بعضی از ان
انكار كرده اند و آنرا رشيد وطواط ديده و در حدايق السحر ازان مستفيد شده
فرخی در بار گاه سلطان به عزت و احترام بسر مي برده و سلطان بروی
لطف و مرحمت زياد داشته و در اكثر اسفار جنگی در مركز سلطان حاضر بوده
وشايد راه‌سومنات را بچشم ديده و دران فتح بزرگ قصيدۀ غرای در آفرين
محمود سرائيده .
روزی سلطان در اثر سعايت يكی از مخبران بروی خشم گرفته كه چرا
فرخی با كسی كه سلطان روا نمی داشته باده گساری كرده ولی بزودی در
قصيدۀ غرائی كه وی در ان باب سرائيده و از سلطان پوزش خواسته
طرف مرحمت سلطان قرار يافته ، فرخی در سال ٤٢٩ وفات نموده و معلوم نميشود
تن او را در كجا بخاك نهاده اند


(٦١٩)

غضایری رازی

ابویزید محمد غضایری رازی اول مداح دیلمیان بود چون زبان دری
در آن کشور رونقی نداشت و آنجا تحت سلطه و تاثیر زبان عربی بود اشعار
غضایری موقعیتی پیدا نکرده رو بحضرت غزنه آورد ود قصیده که درفتح
ناراین گفت ومنظور سلطان علم پرورافغانستان گردید دو بدره زر بدو
عطاشد .

دوبدره زر بگر فتم بفتح ناراین
بفتح رومیه صد بدره گیرم و خرمال

و نسبت بدوبیتی که در ستایش ایاز گفت دو بدره دینار و دو هزار درم
بوی عطا گردید .
غضایری در سخنوری بپایه فرخی و عنصری نمی رسد و در قصیده که در ستایش
سلطان به غزنه فرستاد و دران عطای بیکران سلطان را دیده و گفته بود
دیگر بس است وطاقت عطای ترانداریم وصلات سلطانی ازحوصله وی فزونی
گرفت و شاعری را مخصوص بخود دانست عنصری براوخشم نمود و قصیده او را
پاسخ گفت اگر چه غضایری نیز بجواب پرداخت اما از عهده برآمده نتوانست.
غضایری در (٤٢٦) وفات نمود

بس ای ملك كه نه گوهر فروختم ببه سلم
بس ای ملك که نه عنبر فروختم بجوال

بس ای ملك كه از اين شاعری و شعر مرا
ملك فريب بخوا ندوجا دوی محتال

بد ین بها که تو يك بيت من خريد ستى
سر يرو ملك بخرند و تاج وجاه وجمال


(٦٢٠)
مرا دو بیت بفر مو د شهر یار جهان
بر ان صنو بر عنبر عذار مشکین خال
دو یدم زبفر ستاد و دو هز ار درم
بدل بد اد دو بیت مرا در بیت المال
ابو نظر عبدالعزیز بن منصور عسجدی مروزی
وی بقولی از مرو رود و بقولی از هرات است یکی از شعرای بزرگی است که وی را با فرخی و عنصری همیشه در يك ردیف ذكر میکنند اشعار عسجدی از بین رفته و جز دو سه قطعه چیزی دیگر از وی در دست نیست. عسجدی نیز پروردۀ بارگاه محمود و از مدیحه سرایان حضرت اوست واز قصیده او که در فتح سومنات موجود است جزالت او در لفظ و قدرت وی در معنی ثابت میگردد.
تا شاه خسروان سفر سو منات کرد
کرد از خویش را علم معجزات کرد
آثار روشن ملکان گذشته را
نزديك بخردان همه را مشکلات کرد
یزدو دزاهل کفر جهان را براهل دین
شکر و دعای خویشتن از و اجبات کرد
محمود شهر یار کریم آنکه ملك را
بنیاد بر محامد و بر مکرمات کرد
شطر نج ملك باخت ملك با هزار شاه
هر شاه را به لعب دگر شاه مات کرد
شاها تو از سکندر پیشی بدان جهت
کوهر سفر که کرد بدیگر جهات کرد


(٦٢١)
استاد ابو الحسن علی بهرامی سرخسی
وی از شعرای دربار حضرت غزنه و دانشمندان آن عصر است در عروض
و قافیه رسایلی تالیف نموده و آنرا غایت العروضین و کنز القافیه ور ساله
خجسته نام نهاده این دو بیت از اوست .
مـاهـر دو بتا گل دور انگبیم بنگر بچه خواهمت صفت کرد
یک نیمه آن تیولی بسـرخـی وین نیم دگر مخم چنین زرد
محمد بن محمود بدایعی بلخی
گویند اشعار مصنوع می سروده ولی از این اشعار او چیزی در میان نیست
ومهم ترین اثری که از او مانده پند های نو شیر وان است که در بحر
تقارب منظوم ساخته و اصل آن بزبان پهلوی بوده (۱)
ابو محامد محمود بن عمر جوهری زرگر هروی
وی محمود را مدح گفته و در حضرت غزنه و گاهی در مولد خود بهرات
بسر می برد و در ٤٤٤ نیز حیات داشته است.
حکیم ابو اسحق کسائی مروزی
در ۲۷ شوال ٣٤١ متولد شده و تا سال ۳۹۱ در قید حیات بوده و از شعرای
بزرگ محسوب میشود. در قصیده سبک استاد رود کی داشته :
سرود گوی شد آن مرغک سرو دسرای
چو عاشقی که به معشوق خود دهد پیغام
همی چه گوید گوید که عاشقا شب گیر
بگیر دست دلا رام وسوی باغ خرام
(۱) - ا لنا مه پارس.


(٦٢٢)
ابو نصر احمد بن منصور اسدی طوسی
از مشاهیر شعرای عصر خود است و وی را استاد فردوسی خوانده اند و حتی گفته اند محمود نظم شهنامه را از وی خواسته و وی پیری را عذر آورده و باین کار نپرداخته است از شعر او جز چند قطعه چیزی نمانده و این خود بر استادی وی گواهی دهد اسدی سه سال بعد از حضرت محمود در سال ٤٢٣ مرده .
عمارۀ مروزی
دیگر از شعرای که بمدح سلطان محمود پرداخته و طرف مرحمت سلطانی واقع شده اند عماره مروزیست تا سال ٣٩٥ در قید حیات بود وقتی این قطعه را به سلطان فرستاد سلطان امرداد از خزانه مرو در هزار دینار بوی عنایت کنند و اگر خود شاعر مرده بورثه او بپردازند .
بنفشه داد مر العبت بنفشه قبای بنفشه بوی شد از بوی آن بنفشه سرای
بنفشه است و نبید بنفشه بوی خوریم به یاد همت محمود شاه بار خدای
حکیم ابوالقاسم فردوسی
بزرگترین شاعر خراسان
حکیم ابوالقاسم فردوسی که بدون شبهه شاعری بزرگ و حکیم گرانمایه میباشد و شهنامۀ وی بزرگترین شهکار زبان فارسی بلکه شهکار بشری شمرده شده از طوس برخاسته و کتاب خود را بقول اکثر مورخان و تذکره نگاران بامر و فرمان شاهنشاه مشرق ابوالقاسم یمین الدوله محمود غزنوی در غزنه انشاد نموده است در باره این شاعر بزرگ و کدورت وی از سلطان مردم باختلاف سخن رانده اند چند بیتی به شهنامه ضمیمه شده که آن در هجو سلطان میباشد از تحقیقات عالمانه که دکتور محمد شیرانی نموده است پدیدار گردیده که این بیت ها را دیگران از مواضع مختلف شهنامه گرد آورده و چنین وانموده اند که فردوسی آنرا در بارهٔ سلطان سروده است بهر حال اگر آن اشعار از فردوسی باشد یا نه و آنرا در هجو


(٦٢٣)

سلطان گفته است باخبر فردوسی بزرگترین شاعر زبان فارسی میباشد و بلاشك رتبه استادی و پیشوائی بر همه شاعران مابعد خود که در این شیوه سخن رانده اند دارد و همچنانکه در کتاب او بیتی چند در هجو سلطان دیده میشود چندین بیت در ستایش سلطان بزرگ غزنی موجود است که ارتباط وی را بدربار غزنه ثابت می گرداند .

در آغاز شهنامه گوید:

چو دانستم آمد زمان سخن   کنون نو شده روزگار کهن
بر اندیشهٔ شهریار زمین   بخفتم شبی دل پر از آفرین
دل من چو نور اندران تیره شب   بخفته کشاده دل و بسته لب
چنان دید روشن روانم بخواب   که رخشنده شمعی بر آمد ز آب
همه روی گیتی شب لاجورد   از آن شمع گشتی چو یاقوت زرد
رده بر کشیده سپاه از دو میل   بدست چپش هفتصد ژنده پیل
چو آن چهرهٔ خسروی دیدمی   از آن نامداران بپرسیدمی
که این چرخ و ماهست یا تاج و گاه   ستاره است پیش اندرش با سپاه
یکی گفت این شاه روم است و هند   ز قنوج تا پیش دریای سند
جهاندار محمود شاه بزرگ   به آبشخور آرد همی میش و گرگ
ز کشمیر تا پیش دریای چین   بر او شهریاران کنند آفرین
چو كودك لب از شیر مادر بشست   به گهواره محمود گوید نخست
به ایران همه خوبی از داد اوست   جهان شادمان از دل شاد اوست
ببزم اندرون آسمان وفاست   به رزم اندرون تیز چنگ اژدهاست

مسعود سعد سلمان

شاعر بزرگوار و نامی که چندین سال عمر وی در زندان سپری شد و حبسیه های وی از شاهکارهای ادب دری شمرده میشود شگفت است که


(٦٢٤)

در روز گار سلطانی چون ابراهیم که از شاهان نيك محضر وعادل و کریم
بود شاعری چون مسعود سعد آزار یافت ومحبوس شد .
وی يك بار در عهد ابراهیم ويك بارهم در روز گار مسعود پسر ابراهیم
در زندان رفت شرح احوال مفصل ویرا در مقدمۀ دیوان او و در تذکره ها
وتواریخ به تفصیل نگاشته اند. زندان او قلعه نای ومولد او غزنی یا لا هور
بوده و شاید به این مناسبت که روز گار آخر زندگی او در لاهور گذشته اورا
لاهوری نیز میخوانند :
دریغا جوانی و آن روز گار که از رنج پیری دل آگه نبود
نشاط من از عیش کمتر نشد امید من از عمر کوته نبود
دران چاهم افگند گردون دون که از ژرفی آن چاه را ته نبود
بسا شب که در حبس بر من گذشت که بینای آن شب جزا کمه نبود
سیا هی سیاه ودرازی دراز که آنرا امید سحر گه نبود
ببندم لبا اميد وزبان مرا همه گفته جز حسبنا الله نبود
منوچهری
نام او احمد، کننیتش ابو النجم و نام پدرش قوصی و تخلص او منوچهریست
بر سر مولد او اختلاف است که از بلخ میباشد یا دامغان. در سال ٤١١ بدربار
سلطان محمود راه یافته و مورد عنایات بار گاه شاعر پرور غز نوی قرار
یافته است. عنصری ملك الشعرای آن بار گاه را مدح گفته اما عروج
شاعری وی در مدح سلطان مسعود وروزگار آن پادشاهست. قصایدی بس شیوا
و پخته دارد و تشبیهات و مصطلحات ادبیات عرب در ان بیشتر ديده ميشود
ومعلوم است این استاد در ادبیات عرب تبحر واحاطه کامل داشته مسمطهای
وی در ادبیات فارسی نظیری تا هنوز ندارد. خمریات یا عنبییات او قسمت مهم
شعرش را فرا گرفته تمام این چکامه ها بجزيك قسمت محدود در مدح مسعود
ووزرای وی سروده شده :


(٦٢٥)

درثنای مسعود گوید:
شاهی كه بدو هيچ ملك چير نباشد
شاهی كه شكارش بجز از شير نباشد
يك نيمة گيتی ستدو سير نباشد
تا نيمة ديگر ستد دير نباشد
اين يافتن ملك به شمشير نباشد
بايد كه خداوند جها ندار بود يار
امسال كه جنبش كند آن خسرو چالاك
روی همه گيتی كند از خارجيان پاك
تاروی بجنبش ننهد ابر شغب ناك
صافی نشود رهگذر سيل زخاشاك
تاباد بجنبد نبود خودز پشه باك
چون آتش برخيزد تيزي نكند خار
ای شاه توئی شاه جهان گذرانرا
ايزد بتو داد است زمين را و زمان را
بر دار تو از روی زمين قيصر و خان را
يك شاه بسنده بود اين مايه جها نرا
با ملك چه كار است فلان را و فلان را
خرس از در گلشن كن و خوك از در گلزار
و جای ديگر در وصف جلال وشكوه لشكريان غزنه گويد:
چون به لشكر گه او آئينه بر پيل زنند
شاه افريقيه را جامه فرونيل زنند
ملكی كش ملكان بوسه با كليل زنند
ميخ ديوار سرا پرده بصد ميل زنند


(٦٢٦)

چون رسولانش ده گام به تعجیل زنند
قیصر از تخت فرود آید و خاقان از گاه
پادشاهی که بروم اندر صاحب خبران
پیش او صف سلاطین زده زرین کمران
رای کرد است که شمشیر زند چون پدران
که شود سهل بشمشیر گران شغلگران
بامدادای که زمین بوسد هندش پسران
چهلو اندملك بيني با خيل وسپا.
چون ملك با ملکان مجلس می کرده بود
بیش از بیست هزاران بت نو بر ده بود
چون سپه را بسوی دشت برون برده بود
چون سواران سپه را بهم آورده بود
گرد لشکر صدو شش میل سرا پرده بود
بیست فرسنگ زمین بیش بود لشکر گاه

زینبی علوی محمودی
وی از دودمان سیادت است و در در با رسلطان محمودوسلطان مسعود بشاعری
می پرداخت و آنها را مدح می گفت ابوالفضل بیهقی از این شاعر در کتاب
خودچند جا ذکر نموده واز صلتی که سلطان مسعود بوی بخشیده پدیدار است
که دران روز گار در زمره شعرای با نام محسوب و پایۀ شاعری وی بر مردم
زمانه اش روشن بود
بیهقی آنجا که از بخشش های سلطان مسعود سخن می راند میگوید دريك شب
علوی زینبی را که شاعر بوديك پیل وارد رم بخشیدهزار هزاردرم چنانکه عیارش
در ده درم نقره نه ونیم آمدی و فرمود تا آن صلت گرانرا بر پیل نهادندوبخانه


(٦٢٧)

علوی بردند و جای دیگر در واقعات ٤٢١ در روز عیدرمضان از این شاعر نام می برد
و میگوید امیر بشاعرانی که بیگانه تر بودند بیست هزاردرم فرمود وعلوی زینبی
را پنجاه هزار درم بر پیل بخانه او بردند و درجای دیگر آنجا که می خواهد استاد
ابوحنیفه اسکافی غزنوی را بستايد میگوید اگر پادشاهی طبع اورا به نیکو کاری
مدد دهد چنانکه یافتند اوستادان عصر چون عنصری و عسجدی وزینبی
و فرخی اونیز در سخن موی بدونیم شکافد ـ از این سخنان بیهقی بر می آید که
او نسبت بدیگر شاعران از سلطان بیگانه تر نبوده و مرتبه وی هم در شاعری بدان
پایگاه بوده است که مرتبه عنصری وعسجدی و فرخی .
عوفی دو قطعه شعر اورا نقل نموده که هر دو در ستایش محمود است و باین بیت
مصدر است :
ای خداوند روز کار پناه مطربان را بخواه و باده بخواه
و قطعه دوم باین بیت مصدر است :
ایا شهر یاری که کرد سپاهت
عمی چشم دین را کنند توتیائی

لبیبی ادیبی
مداح یوسف بن ناصرالدین برادر سلطان محمود است عوفی وی را بشاعری
ستوده این قصیده را درستایش امیر یوسف سروده است :
چو بر کشندم دل از دیدار دلبر نهادم مهر خرسندی بدل بر
شرر دیدم که بر رویم همی جست ز مژگان همچو سوزن سوش زر
مرا گفت آن دلا رام بی ارام همیشه تازیان بی خواب و بی خور
هوا اندود. رخساره بدود. فرو نه يك ره و بر گیر ساغر
فغان زین بادیه ی کوه دیدار فغان زین ره نورد هجر گستر
خرو زین سو کشید عشق زان سو فرو ماندم من اندر کار مضطر


(٦٢٨)

به دلبر گفتم ای از جان شیرین مرا بایسته تر وز عمر خوشتر
مخور غم میروم درویش زین جا ولیکن زود باز آیم توانگر
رهی دورو شبی تار يك وتیره هوا فیروز و هامون چون مقیر
فرود آ زود زین زین و بیارام سپهر آراسته چهره به گوهر
مکلل گوهر اندر تاج اکلیل بشارك بر نهاده غفر مغفر
مجره چون بدریا بار موسی که اندر قعر او بگذشت لشکر
زمانی بود مه برزد سر از کوه به رنگ روی مهجوران مزعفر
چوزر اندود کرده گوی سیمین شد از انوار او گیتی منور
بریک اندرهمی شد پاره زان سان که در غرقاب مرد آشنا ور
دمنده اژ دهائی پیشم آمد خروشان و بی آرام و زمین در
شکم مالان بهامون بر همی رفت شده هامون بزیر او مقعر
گرفته دامن خاور به دنبال نهاده بر کران باختر سر
به باران بهاری بود فربه ز گرمای حزیران گشته لاغر
از و زاد است هر چه اندر جها نست زهر چه اندر جهان است اوجوانتر
مدیح شاه بر خواندم به جیحون برامید بانگ ازو الله اکبر
تواضع کرد بسیار و مرا گفت ز من مشکوه و بی آزار بگذر
که من شاگرد کف رادآ نم که تو مدحش همی برخوانی از بر
به فر شاه از و بیرون گذشتم یکم موی از تن من ناشده تر
بدین درگاه عالی چون رسیدم رها کردم سوی جانان کبوتر
کبوتر سوی جانان کرد پرواز بشارت نامه زیر پرش اندر
بنامه در نبشته کی دلارام رسیدم دل بکام و کان گوهر
بدرگاهی سپردم کنز بر او نیارد تند رفتن چرخ محور
بصدر اندر نشسته پادشاهی ظفر یاری بکنيت بوالمظفر


(٦٢٩)

بنامش بر نبشته عهد آدم
به کینش در سرشته هول محشر

جهان راخور کندروشن ولیکن
زراه اوست دایم روشنی خور

ز بار همت او گشته گوژی
بدین کردار پشت چرخ چنبر

ابوالفرج رونی

وی را باستادی ستوده و سخنان او را سرمشق انوری شناخته اند صاحب
دیوانست و دیوانش مرکب است از قصاید و برخی قطعات و چند غزل قصایدش
در ستایش سلطان ابراهیم و مسعود پسر اوست نام وی درست معلوم نشده برخی
همین (ابوالفرج) را نام شناخته اند این قطعه در مدح سلطان ابراهیم از اوست:

شاهیکه ملوک را زعدلش بیم است
هفت اندامش سلاح هفت اقلیم است

از هیبت ملك او فلك دونیم است
سلطان مظفر ملك ابراهيم است

این قطعه نیز ازویست :

عنقای مغرب است در این دور خرمی
خاص از برای محنت و غم زاد آدمی

هر چند گرد عالم صورت برآمدم
غم خوار آدم آمد بیچاره آدمی

هر کس بقدر خویش گرفتار محنت است
کس را نداده اند برات مسلمی

بعضی او را سیستانی و برخی غزنوی دانند .

سیدمحمد بن ناصر علوی غزنوی

نام خودش محمد و نام پدرش ناصر و لقبش جلال الدین است از خانه واده
سیادت میباشد برادر كوچك اوسید حسن است .
این شاعر معاصر بهرام شاه ومستا یسعت و ستائی قصیده در مدح وی دارد قصیده
بر دیف آتش در ثنای بهرام شاه دارد که چند بیت آن این است :


(٦٣٠)

چو ساخت در دل تفگیم چنین مکان آتش
نیافت جای دگر در همه جهان آتش
بخوشدلی بکشم گرم و سرد تو که مرا
تو در بهار نسیمی و در خزان آتش
عجب که لاله دعای حسود شاه نگفت
دعا که کرد که باداش در دهان آتش
بیمن دولت بهرامشاه کاندر دم
زبان خنجر او هست ترجمان آتش

سنائی درباره وی گوید :
مزاج وطبع هوا گرم و نرم شد چه عجب
اگر بر آورد از یشم و مرمر آتش و آب
چو طبع سید گردد چمن بزینت و فر
چو عدل سید گردد برابر آتش و آب
سر محامد سید محمد آنکه شد است
بلند همت و نظمش بگوهر آتش و آب

سید حسن غزنوی

از شعرای بزرگ و نامور عهد بهرامشاه میباشد دیوانی ضخیم دارد و
اشعار او سخت دل انگیز و پخته و شیوا است بنا بر علتی از بهرام شاه رنجیده
به مدینه طیبه رفت و در انجا قصیده شیوای نگاشته در بارگاه فرخنده
نبوی صلی الله علیه وسلم قرائت نمود این بیت از ان قصیده است :
لاف فرزندی نیازم زد ولیکن ای حبیب
مدحتی گفتم ز حضرت خلعتی بیرون فرست
این قصیده فخریه نیز از حضرت اوست :


(٦٣١)

داند جهان که قرة عین پیمبرم شایسته میوه دل زهرا و حیدرم

ابو الفضل مسرور بن محمد طالقانی
این سخن پرداز نیز از گویندگان دوره یمین الدوله و ستایشگران آن
پادشاه بزرگ است عوفی يك قصیده را که وی در ستایش خواجه بزرگ احمد بن
حسن میمندی سروده نقل نموده است و این دو قطعه را نیز از زبان وی ذکر کرده :
بوقت تر کبی او خواند کسی فردوس گیتی را
بيك معنی روا باشد که دل مان داردش باور
زبهر آنکه جز در خلد کی شاید بدن هرگز
درختی کش تن از دیبا و و بر گ از سیم و بار از زر
قطعه دوم .
چنانم که مجنون عامر نبود ز تیمار لیلی به لیل و نهار
وفادار مهر توام تا زیم تو خواهی و فادار و خواهی مدار

منشوری سمرقندی

نام وی احمد و کنیتش ابو سعد و نام پدرش محمد است و از ستایشگران
سلطان بزرگ غزنه یمین الدوله میباشد .
این قصیده را در صفت آتش گفته چنانکه آب از و میچکد
یکی دریا پدید آمد زمین از مشك و آب از زر
معلق موج زرینش باوج اندر کشیده سر
نشیب و قعر آن دریا همه پر رشته مرجان
فراز موج او هر سو همه پرزهره ازهر
نهنگ سمند رو سینش بسیماب اندرون غلطان
دم تمساح زرینش پریشان از کیلو گوهر
برخشد سر او بی رخ بغرد غور او بی دل
چو برق از میغ برد و یا چو رعد از کوه در کشور


(٦٣٢)

فلك چون قصر مدهون گشت بروی کنگره زرین
در افشان هریکی روشن چوقصر مرد مدهوشن گر
چوچشم باز ازو روشن زمین و آسمان امشب
نقابی بست برروی ومنا گوش تذرونر
گهی چون ابهر سیمین همی بر آسمان تازد
گهی چون ابر یا قوتین همی نالدبابر اندر
زبر برین گردد از رنگش بدر یا درهمی لولو
عقیقین گردد از عکسش بگردون برهمی اختر
تو گوئی همت خسرو برای نعمت زایر
یکی زرین فلك خواهد بر آوردن همی دیگر
بدست وتیغ وجام وجان هماما از چهار آئین
چنانك از ناقة فتحت نبا سابد همی رهبر
بدست از مال بخشیدن بتیغ از کینه آهنجتن
بجام از باده نوشیدن بجان از منت بیمر
صدر اجل ملك الكتاب

ابوالمحاسن جمال الدين یوسف بن نصر کاتب عوفی در لباب الالباب ويرا
ستوده واز نوشته‌های وی پدید می‌آید که در عربی و فارسی دیوان دارد این
اشعار بنام وی ثبت شده:
چون پرده باز روز شد پرغراب
دریا وفلك نمود درهای خوشاب
همچون ماهی که گردد از ابر پدید
بنمود رخ آن عروسمن زیر نقاب
درسوسن جام کرد گلرنگ شراب
گوئی که نمود آتشی اندر آب
یالعل مذاب ریخت در مروارید
يا شعله برق بود بر روی سراب


(٦٣٣)
می داد مرا زان لب نوشین بشتاب بر آب عنب نقل شکر از عناب
از بسکه بمن بررخ گل داد نبید چون نرگس خود کرد مرا مست و خراب
رفت از برمن چو نیر اندر پرتاب بگداخت مراچو توزی اندر مهتاب
چون دید که گشت زلف شب باز از تاب مهراست و سپهر و ابر و دریا و سحاب
از صبح چو تیغ شاه مشرق خندید خسرو ملک آن شاه که او را القاب
گردون بهزار دیده چون او بندید اندر سدقرن بلکه افزون ز حساب
ابو سراقہ عبدالرحمن پسر احمد بلخی
از ثنا خوانان شاهنشاه شرق یمین الدوله وامین المله محمود بود و از بلخ
برخاسته در اول پیشه اش نجاری بود.
در يك چکامه در مدح سلطان گوید :
چو محمود خسرو نبود و نباشد
فریپشه شاه سفر کرده بی مر
گهی سوی جیحون رود چون فریدون
گهی سوی سمت رود چون سکندر ظ
گهی تخت جیپال بردر بدارد
گهی چتر خاقان بیاویزد از سر
گهی را یتش را بروی ببینی
امین ملک خسرو هفت کشور
ابو محمد عبد الله بن محمد معروف به روده بلخی
از بزرگان بلخ و صدور خراسان بوده در این دولت زندگانی و تنعم داشت
او بیت های مستقل دارد که اگر مجموعه شود از ذوق دور نگردد:
گربر کشم این فروشده پای از گل هرگزندهم به هیچ نامردم دل
بی خوابی را بدیده بر بستم و زدیدن خواب بیهده ر ستم


(٦٣٤)

امام ابو عبدالله عبدالرحمن پسر محمد عطا ردی
از ثناخوانان سلطان محمود غازی و از پروردگان نعمت آ
خاندان است .
ملك قلاده است و او میان قلاده زین نگیرد قلاده جز بمیانه
حشمت او بر دهان دهر دهانه است فضل نیار دلگام جز بدهانه
میلی دارم برخ پر از خون جگر آن روز که مژگان ترا بینم تر
ای چون شکر شکسته از یاقاس مکری که تباه گردد از آب شکر
ابوا لمظفر بن ابراهيم
بن علی پنجهیری (پنجشیری)
شاعر دوره غزنویان و مداح آن خاندانست عوفی این اشعار را از وی نقل می کند.
لبش خسته زو هم بوس هر کس غولب دیدی زو هم بوس خسته
این قطعه نیز از اوست:
باشم تا نیز چه آید دگر مادر تقدیر چه زاید دگر
بیارد گر نیزه گرد فلك موعظۀ نیز نماید دگر
شاد بدانم که چو بندد دری ایزدما باز کشاید دگر
ابو عبدالله روز به بن عبدالله نكتی لا هوری
از شعرای در بار سلطان مسعود بن سلطان محمود غزنویست
روی آن ترك مهرو بست و بر اونه بر است
که بر این نار بهار است و بران گل به بر است
مسعود رازی
بیهقی از این گوینده ذکر نموده و سلطان مسعود بوی انعام ها داده است
آن زلف نگر بر رخ آن در یتیم
چون بشکاری چنانکه از غالیه جیم
و آن خال بران عارض چون ماهی شیم
همچون نقطی ز مشك بر تختۀ سیم


(٦٣٥)

مظفر پنجدهی

از پنجده مرورود بود و از شعرای دوره غزنویان عوفی این اشعار را از
او روایت می کند .
بهفت کشور تا مدح پنجده گویم
چو باد گشتم اندر زمی ز می بیجای
دو پای دارم چاردگر بباید از آنک
بهفت کشور نتوان رسید بی شش پای

در صف آتش میگوید :
همی به بینی آتش عیان خا کستر
چو آفتاب که گیرد زمیغ تیره حجاب
چوروی دختر دوشیزه کو خجل گردد
نقابرا بر رخ اندر کشد بوقت عتاب
زداغ فرقت آن چهره چولا له و گل
همی زلا له و گل زرد بر کنم بگلاب
بدان نشان که بسیماب زرهمی گیرند
من از فراق تو گیرم همی بزر سیماب
شتاب وصل تو دارد مرا همی دلتنگ
در نگ هجر تو دارد مرا عمی بشتاب
خمار خواب چرا در دلم فرا وا نـست
اکبر لب تو برنگ گلست و بوی شراب
بشب زفرقت آن قامت چو قا مت رمح
سنان شود مژه من ز بهر جستن خواب
گهی بگریم و باشم چو نرگس تو دژم
گهی بنالم و گردم چو سنبل تو بتا ب

کوکبی مروزی

وی نیز از سرایندگان این عصر است عوفی این اشعار را از او روایت می کند


(٦٣١)
وله ، قطعه
قدح و باده هر دو از صفوت همچو ماه دو هفته دارد اثر
یا قدح بی می است یا می ناب بی قدح در هوا شگفت انگر
قطعه
نگاه کن بگل سرخ ناشگفته تمام
چولعبتی که شمن را همی نماز برد
بسان دو لب معشوق سرخ رنگ و چاك و تنگ
که گاه بوسه بعاشق همی فراز برد
ابوالمجد مجد و دسنائی غزنوی
در ستایش این شاعر بزرگ و عارف نامی همان بسست که صوفی بزرگوار
آفتاب بلخ مولانا جلال الدین رومی میفرماید :
ترك جوشی کرده ام من نیم خام از حکیم غز نوی بشنو تمـام
آن امام الغیب و فخرا لعارفین در الهی نامه گفته شرح ا ین
و خاقانی شاعر بزرگ شروان فخرمیکند و میگوید :
خاك غزنی شاعری در خاك برد خاك شروان شاعری دیگر بزاد
یوسف صدیق چون بر بست نطق از قفا موسی پیغمبر بز اد
و نظامی گوید :
نامه در آمد زدو ناموس گاه هر دو مسجل به دو بهرام شاه
آن زده بر خطۀ غز نی علم و ین شده بر نامه رو می رقم
چون در بارۀ حکیم بزرگوار اسلام و مایۀ افتخار غزنی کتاب جداگانه
نوشته ام واگر درین مختصر بشرح مناقب او بپردازیم سخن بپایان نمیرسد
مختصری از شرح احوال اورا مینگاریم :
پدر سنا ئی آدم نام داشت و از بزرگان غزنه بود ومزارش هم اکنون در غزنه
مشهور است در زمان بهرام شاه میزیست و چندین اثر گرامی دارد که همه


(٦٣٧)

حاوی بر مطالب عالیه و معانی لطیفه و عرفان و تصوف و فلسفه و اخلاق
میباشد و نام این کتب را چنین شمرده اند :
حديقه الحقيقه ، سيرالعباد، زادالسالكين ، طريق التحقيق، كارنامه بلخ
عشق نامه، عقل نامه .
سنائی در میان سنوات ٥٢٥ - ٥٤٥ وفات نموده و مزارش در غزنی میباشد.
مختاری غزنوی
نام وی سراج الدین عثمان و نام پدرش محمد و تخلص او مختار یست و مولد
وی شهر غزنه میباشد و از شعرای قصیده سرای است .
در قصاید وی نام مسعودثالث ، شیر زاد ، ارسلان شاه ، و بهرام شاه دیده
میشود که آنها را مدح کرده و در سال ٥٥٤ وفات نمود .
اشعار او سخت شیوا و پخته و دل انگیز است این شعر از اوست:
شاخ مرصع شد از جواهر الوان شخ تل یاقوت شد ز لاله نعمان
ابر گهر های گل بست همانا خوي ده الماس گشت قطره باران
حوض ز نیلوفرو چمن ز گل سرخ کوه نشاپور گشت و كان بدخشان
بو د گل ناشکفته بر صفت دل باز چو بشکفت گشت بر صفت جان
باغ چو میدان آبگینه شد از خوید برگ شکوفه ز باد تخت سلیمان
دامن خود بر کشید سرو چوبلقیس كاب كمان كرد آبگینه ميدان
انجيل آغاز كر د بلبل بر گل چون ز بنفشه بدید حالت رهبان
شب همه شب كبك زعفران چرد از كوه روز همه روز از آن بگر دد خندان
چون نیهبی داشت مرغزار بدریا لاله بر اطراف او برست چو مرجان
گوئی در پیش آفتاب نها دند آينه در سایهای برگ درختان
باغ ز ابر آن جمال یافت که مسند از پسر کد خدای لشکر سلطان
مفخر ارباب علم حضرت غزنین نایب اصحاب فضل ملك خراسان


(٦٣٨)
فصل (نوزدهم)
عرفا رحمهم الله تعالی
هنگامی که سایه سلطنت محمودیان در خراسان گسترانیده شده بود - روزگار نوبت اقبال را بر در شهر ستان غزنه می نواخت سپهبدان به پیروزی و گویندگان به سرود مشغول بودند . مدارس باز بود دانشمندان به تتبع و تحقیق می پرداختند .
صاحبدلانی نیز در قلمرو محمود بسر می بردند که شهنشاه شرق در ایشان باحترام می نگریست و سر تعظیم فرود می آورد و متواضعانه رفتار می کرد و آن ها را نیز بحضرت غزنه قرار محبت استوار بود که ما بشرح احوالشان می پردازیم تا تاریخ آن عصر مکمل تر شود.
شيخ علي هجويری دادا گنج بخش
کنیت وی ابوالحسن و نامش علی و نام پدرش عثمان است و منسوب است به هجویر و جلاب که دو محله از محلات غزنه بوده و خانواده شیخ در آنها سکونت داشته اند .
شیخ از بزرگان و ناموران این طائفه و با محمود معاصر است و همین که سلطان دیار هند را فتح نمود وی با مرقعی و عصائی خامه و کتابی در آنجا رفته و مشعل حقایق را در آن سرزمین روشن نموده است .
عارف غزنی مرید شیخ ابوالفضل ختلانی است و سلسله ارادت وی به جنید بغدادی منتهی می شود .
تذکره نگاران این طایفه در شرح مناقب شیخ تفصیلاتی داده اند ولی اکثر به تخمین سخن رانده اند . مقام فضل و پایه معرفت و مراتب وی در سلوک و شرح زندگانی او از کتاب قیمت دار خودش ( كشف المحجوب) بخوبی آشکار می شود . در این کتاب چنانکه شیوه مقربان است از سلطان ذکری بمیان نیامده ولی آشکارا واضح می شود که شیخ را با دارا اولاده محبو بش


(۶۳۹)

غزنه چه اندازه محبت بود چندجا در کتاب خود آنجا را بنام حضرت غزنه
ذکر کرده و از اینکه نتوانسته تمام کتب خود را به لاهور آرد تاسف خورده -
شیخ علاوه بر کشف المحجوب يك ديوان شعر و پنج کتاب ديگر نيز
داشته كه بعضی را در حيات او دزدی کرده دیگری بنام خود نموده و بعضی
پس از وفات وی از میان رفته و تنها كشف المحجوب باقی مانده است و آن
بهترین کتابی است در تصوف و طریقت و تاریخ عرفا و شرح مصطلحات شان -
و تقریباً نخستین کتابی است که در زبان دری در تصوف نوشته شده شیخ
در لا هور وفات نمود و پیكر پاك او را در همان جا بخاك نهادند و اكنون
مرجع احترام و از مفاخر مشترک ما و مسلمانان آن ديار محسوب می‌شود
وفات شیخ در (٤٥٣) اتفاق افتاده .

حضرت شیخ ابو الحسن خرقانی

این عارف بزرگوار در (٣٤٨) در خرقان که یکی از قرای بسطام است متولد گردیده
و چنانکه نگاشتیم سلطان محمود چون از جنگ خوارزم بپیروز شد و آوازهٔ
حق‌شناسی و خداجوئی و كرامات شیخ را شنيد بخرقان آمد تا با شیخ ملاقات
نمايد و از كرامات وی مستفيد شود شيخ فريدالدين عطار در تذكرة الاوليا شرح این
ملاقات را چنین نگاشته :
چون سلطان درخر قان آمد و یکی دو روز بیاسود کسی را نزد حضرت
شيخ فرستاد و گفت برو و شیخ را تر غیب کن که بملاقات ما آید اگر
نیامد این آیت بر خوان (اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منكم )
فرستاده بیامد و پیغام گذارد . شیخ عذر خواست وی آیت بر خواند شیخ
گفت ما چندان در اطیعوا الله مصرو فیم که هنوز به اطیعو الرسول نرسیده
ایم تا چه رسد به اولی الامر .


(٦٤٠)

سلطان لباس سلطنتی را بر ایاز پوشانید و خود در لباس اسلحه داران براه افتاد و ایاز را امر داد که پیشتر از خودش باشد چون بخدمت رسید شیخ باستقبال ایاز برخاست و در وی ننگریست و دست سلطان را گرفته گفت آنرا که بر خلق جهان پیشی داده اند توئی پیش او بنشین سلطان در تعجب شد و بنشست و چند ساعت در خدمت شیخ بود و از مواعظ و حکم وی مستفید شد چون برخاست بدره زر نزد شیخ گذاشت و التماس نمود که شیخ آنرا قبول کند شیخ پاره جوین که از خوراک خودش بود نزد سلطان گذاشت که بخورد سلطان هر چه کوشید نان از گلویش فرو نرفت شیخ گفت چنانکه این لقمه ترا گلو گیر می شود این بدره مارا در گلو فرو بندد آنرا به مستحقان بخش کن.
شیخ از اکابر مشایخ کرام است و سلطان را باوی سر احترام و اخلاص بوده است و در سال (٤٢٣) وفات نموده است.

شیخ ابوسعیدابوالخیر رحمت الله علیه

از بزرگان مشایخ و کبار این طایفه است در سال ٣٥٧ تولد یافته و عمر دراز نموده از سوخته گان کوی محبت و آوارگان طریق است رباعیات وی بهترین پارچه های ادبی و عرفانیست در اسرار التوحید نگاشته اند که پدر شیخ سلطان محمود را عظیم دوست داشتی و او در میهنه سرای بنا کرده که اکنون معروف است بسرای شیخ و بردیوار و سقف های آن بنا نام سلطان محمود و ذکر خدم و حشم و پیلان و مراکب او نقش کردند شیخ ابو سعید گفت مرید را که من در این سرای يك خانه بنا کن چنانکه آن خانه خاصه من باشد و کسی را بران تصرفی نبود پدرش به وی خانه بنا کرد چون خانه تمام شد و در گل می گرفتند شیخ فرمود تا بر در و دیوار آن بنوشتند: الله الله الله پدر پرسید این چیست شیخ گفت هر که به دیوار خانه خویش نام امیر خود نویسد.


(٦٤١)

شیخ را با سلطان محمود روابط ومحبت ها بود چون وفات شیخ نزدیک شد
بیکی از مریدان گفت به غزنی برو وسلام به سلطان رسان وی سه هزار دینار بتو
می دهد آنرا بوام داران من باز ده چون شیخ وفات کرد سلطان وصیت او
را به کمال احترام بجا آورد شیخ در سال (٤٤٠) وفات نمود .
شیخ یحیی بن عمارسجستانی
نامش یحیی و نام پدرش عمار واصل او با تفاق همه تذکره نگاران از سیستان است
این بزرگوار کسی است که پیر هرات خواجه عبد الله انصار در کود کی به
محضر او تربیه شده وخواجه انصار می گفت : (رسوم علم را در هرات خوا جه
یحیی بیاورد).
قاضی ابو عمر و بسطامی که از علما و دانشمندان بود چون بهرات آمدو به
مجلس خواجه یحیی رسید گفت بحر وبر، مشرق و مغرب را گشتم از بر کت
انفاس این خواجه برکت و شادابی دین را فقط در هرات دیدم خواجه در سال
(٤٠٢) وفات یافت ودر خیابان هرات مدفون گردید .
خواجه ابو عبدالله طاقی
این خواجه بزرگوار از قلعه طاق سیستان بود و در هرات بسر می برد
و خواجه انصار به وی ارادت تمام داشت در یکی از رباعیات خود در باره وی
گفته است :
ای آنکه یگانه گشته ئی در آفاق
از جان بتواند اهل عرفان مشتاق
کس نیست همانند تو در فقر وفنا
گشتت از ان نام خوشت خواجه طاق
وی در سال (٤١٦ ) وفات ودر هرات مدفون شد و هم چنین از مشایخ آن
وقت شیخ ابولیث فوشنجی است وشیخ ابو عبدالله مالا نی کتاب اربعین را


(٦٤٢)

تالیف نموده و شیخ عمو وبسا از بزرگان دیگر که از خوف اطناب در این جا
از ذکر شان صرف نظر نمودیم رحمت الله علیهم .

ابو اسمعیل عبد الله انصاری

کنیتش ابو اسمعیل و نامش عبد الله و لقبش شیخ الاسلام است نام پدرش
محمد و کنیتش ابو منصور بود سلسلة پدران ایشان به ابو منصور مت انصاری
پیوندد که وی از احفاد حضرت ابو ایوب انصاری صاحب رحل رسول الله است
صلی الله علیه و سلم .
مت انصاری در روزگار خلافت حضرت خلیفة ثالث عثمان بن عفان رضی الله عنه
در تحت لوای احنف بن قیس بخراسان آمده و در هرات ساکن شده است پدر
وی هنگامی در بلخ بود و با شریعت حمزة عقیلی دست ارادت داده و ابو المظفر
ترمذی را خدمت میکرده و خود از مردان بزرگ و نکو کار و پارسا و صوفی
بوده است .
شیخ الاسلام از تربیت معنوی پدر بر خویش میبالد پدر وی در سال (٤٣٠)
از جهان رخت بست راجع بمادر شیخ الاسلام اینقدر از گفتهای جا می پدید
می آید که از هرات بوده است شیخ الاسلام هنگام فرو د شدن خور شید در روز
دوم شعبان سال (٣٩٦) قمری در قهندز هرات پا بعرصة وجود گذاشته آفتاب
در هفدهم درجه ثور بوده . و فصل بهار هرات بمیانة رسیده شیخ الاسلام
همیشه میگفت من بهار را دوست دارم که ربیعی میباشم و در فصل جان بخش بهار
در جهان آمده ام وی در اوایل به ابو عاصم ارادت داشت و از نفحات از گفتار
خود او برمی آید که او از خویشاوندان و نزدیکان شیخ الاسلام بوده است .
و در مشایخ به جناب شیخ ابو الحسن خرقانی ارادت تمام داشته در حدیث
و فقه و تفسیر وحفظ اشعار عرب و دقایق السکات عرفا


(٦٤٣)

در چهار سالگی بدبیرستان مالینی مشغول تحصیل شده و در نه سالگی
املای حدیث می نگاشته و بقول خودش چندین هزار شعر عربی در حافظه داشت.
کتب وی همه تصوف و عرفان است ذم الکلام و منازل السایرین را بعربی
تألیف کرده رساله دل و جان و کنز السالکین و رساله واردات و قلندر نامه
و هفت حصار و محبت نامه و رساله مقولات و الهی نامه وی در پارسی است.
رباعیات روان و جاذب عرفانی نیز سروده که قدیمترین رباعیات پارسی
شمرده میشود تحلیل آثار او از نقطه نظر ادب از این مبحث خارج است. کتب او
اکثر طبع شده هم درین اواخر تفسیر وی طبع شده تفسیر او را عبدالله
رشیدالدین میبدی شرح و تفصیل نمود در یازده مجلد بزبان پارسی و از بهترین کتب
تفسیر است. کتاب طبقات الصوفيه عبدالرحمن سلمی را بزبان هروی املا کرده بود
و آنرا در قرن نهم مولانا عبدالرحمن جامی بفارسی متداول آورده و ایزاداتی در آن
نموده کتاب نفحات را بوجود آورد حضرت شیخ الاسلام در سال ٤٨١
در هرات وفات و در گازرگاه مدفون شده مزار وی مطاف زایرین و یکی
از ابنیه تاریخی و بزرگ کشور ماست ملوك كرت و امرای مغل بر آن
عمارات مفصل نموده اند و بسا از بزرگان این سرزمین نه در پیرامون تربت
پاك وى بخاك سپرده شده اند.


(٦٤٤)

فصل (بیستم)
علماء

شیخ الرئیس ابو علی سینا
پدران وی از محتشمان بلخ بودند و در آن شهر زندگی داشتند جدش
سینا و پدرش عبدالله و خودش حسین نام داشت کنیه‌اش ابوعلی و لقبش شیخ الرئیس
می‌باشد پدرش از بلخ به بخارا رفت و در روزگار سامانیان در آن سامان در قریه
خرمیشن ماموریت دولتی داشت و از قریه افشنه زنی خواست که ستاره نامیده
می‌شد این بزرگوار در سال ۳۹۱ هجری قمری در افشنه متولد گردید و از کودکی
باذکای خارق العاده و بی نظیر مشغول تحصیل شد و از بخارا بخوارزم رفت
و چنانکه در کتب و آثار متعدد موجود است از خوارزم بهمدان آمد و بعد از
اشغال مراتب و مناصب دولتی در سال ٤٢٧ از جهان رخت بست و در همدان جان
سپرد و همانجا مدفون گردید. سلطان محمود آرزو داشت وی به غزنه بیاید و مانند
سایر فضلا و محققین بمرکز جدید خراسان که در درباروی گرد آمده بودند و به
تالیفات علمی و فلسفی می‌پرداختند بوعلی سینا نیز در آن حلقه دانش و حکمت شامل
شود و با حمایتی که سلطان از علم و علماء دارد مانند ابوریحان بیرونی به
مشاغل علمی موظف گردد اما روزگار مجال نداد که حکیم نامور به غزنه
بیاید و پایتخت کشوری را که پدرش از آنجا برخاسته بود دیده بتواند. چون شرح
احوال او را علمای جهان به تفصیل نگاشته‌اند و شخصیت بین المللی وی مربوط
بتمام بشریت است و در این راه تجلیلات مکرر بعمل آمده و در باره‌اش نیز کتب
مفصل در این معنی نگاشته‌اند بهمین قدر اکتفا رفت.

ابو ریحان محمد بن احمد بیرونی
وی بقول اکثر مورخان از خوارزم است تنها امام فخر الدین رازی در تفسیر
کبیر خود او را از هرات میداند. سلطان محمود چون خوارزم را گشود این حکیم


(٦٤٥)
دانشمند را از آنجا با خود آورد اما بقول عروض سمرقندی قبل از فتح خوارزم توسط نماینده خویش که از غزنه فرستاده بود ابوریحان و شیخ الرئیس را از نزد علی پسر مامون خوارزم شاه خواست. شیخ الرئیس نیامد و ابوریحان به کمال خوشی بخدمت سلطان حاضر شد چون ابوریحان از علماء بزرگ و دانشمندان و محققان عصر بود سلطان محمود و پسرش مسعود با وی عنایت و مرحمت زیاد داشتند و همیشه او را از انعام و اکرام خویش بهره مند میگردانیدند ابوریحان در یکی از قصاید خود که بزبان عربی دارد اکرام سلطان را یاد کرده از آن ممنونیت نموده.
راجع به حبس او که صاحب چهار مقاله می نگارد از مقام حکیم مستبعد مینماید و بدیع الزمان فاضل معاصر تحقیقاتی در این باره نموده از آن بر می آید که این حکایت بمبالغه آمیخته است. سلطان ابوریحان را در اسفار هند با خود می برد و آن حکیم بزرگ را موقع میداد که در باره عادات و اخلاق و علوم و آداب هند تحقیقات مفصلی نموده آنرا بصورت کتابی تدوین نماید .
ابوریحان بسلطان ارادت داشته در کتاب تحقیق ما للهند محمود را شیر جهان و نادره زمان خوانده است .
تالیفات وی
(۱) کتاب تحقیق ما للهند که مشتمل بر عقاید هنود در باب ماوراء الطبیعه و جغرافیا و نجوم وهیئت میباشد این کتاب را در ٤٢١ تالیف کرد .
(۲) الاثار الباقیه عن قرون الخالیه .
موضوع این کتاب ذکر تواریخ ملل مختلف از قبیل اقوام آریائی و یهود و صابئین و عرب وقبطی ویونانی و رومی و مبادی آنها ست و این کتاب را در ۳۹۱ تالیف کرد .
(۳) كتاب التفهيم لاوايل صناعت التنجيم .
موضوع این کتاب نجوم ومعرفت ستارگان و ادوار افلاکی و مدارات و حرکات


(٦٤٦)
آن هاست اما از حساب و هندسه نیز در آن ذکر شده و این کتاب در
(٤٢٠) تالیف شده .
٤- كتاب الاستيعاب في صنعة الاسطرلاب
این کتاب نیز بزبان عربی می باشد و آنرا در (۳۹۱) تالیف نموده .
ه مقاليد علم الهيئت
این کتاب در موضوع علم هیئت است و آن را در (٤٢٧) تالیف کرده
ابوریحان در سال ٤٤٠ وفات نموده است و در غزنه دفن شده و تا هنوز قبر او
مكشوف نگردیده است آثار جهان قیمت این استاد بنام غز نویان تالیف شده است.
ابوسلیمان خطابی
احمد بن محمد بن ابراهیم بستی
سمعانی میگوید ابو سلیمان قوى الحجت ومتدين وصادق القول بود در
عراق وحجاز مسافرت نموده و خراسان را وجب بوجب دیده است بمال حلال
خویش تجارت میکرد و آن را در نفقه برادران و خویشاوندان خود صرف می نمود .
در نام وی اختلاف است بعضی او را احمد و بعضی حمید خوانده اند از قول
ابو عبید هروی و ابو منصور ثعالبی بر می آید که نام وی احمد بوده- حاكم
بن بیع در کتاب نیشاپور نام او را احمد نگاشته مشار الیه از دانشمندان
وعلما و محققین بزرگ کشور ماست .
تالیفات او قرار ذیل است.
معالم السنن في الحديث
غريب الحديث
تفسير اسماء الحسنى
شرح ادعيه ماثوره
اعلام السنن شرح بخاری


(٦٤٧)
كتاب العزله
کتاب اصلاح الغلط للمحدثين
کتاب اعلام الحديث
کتاب شرح اموات ابي خزيمة
كتاب العروس
كتاب الغنيه عن الكلام
در هرجای که خطا بی سکونت اختیار کرده علمای بزرگ از محضر وی
مستفيد شده اند. در بست عبد بن احمد بن غفير هروی و ابو مسعود بستی
در غزنه ابو بکر بن محمد بن حسن مقری در سجستان ابوالحسن علی بن حسن
فقیه سجزی خطابی با ثعالبی دوستی و مراودت داشته و ثعالبی در کتاب
خود از وی ستایش کرده - خطابی علاوه بر علوم رسمی شعر نیز گفته و اشعار
او همه عربی می باشد .
عبدالملک بن علی هراتی
سیوطی گوید وی در هرات مؤدب بودا کثر فضلا نزد وی درس خوانده بودند
کتاب محیط در لغت و منتخب تفسیر رمانی در تفسیر از مولفات اوست
در سال ٤٨٩ در هرات وفات نموده
ابو منصور ثعالبی
وی از ائمه و بزرگان و دانشمندان خراسان است با ابوا لفتح بستی و
حسنك ميكال واكثر علمای کشور ما که نام بردیم مفاوضات داشته وی
در سال ۳۰۰ متولد شده و دارای تالیفات مفیده و متعدد است .
از مولفات وی غرر اخبار ملوك الفرس است که به عربی بنام امیر نصر
بن ناصرالدين سبكتگين تاليف کرده و این کتاب را مابین سالهای ۳۹۰
و ٤١٢ تالیف نموده ولی متاسفانه کتاب به پایان نرسیده .