(۲۷۲)

سامانیان داخل پیکار شد و در سال ۳۵۱ بدست یکی از غلامان قراتگین کشته شد.
ابو المنصور معمری به امر و اراده این شخص و كمك چندتن از دهقانان
وجهان دیدگان در سال ٣٤٩ شاهنامه ایرا که بشاهنامه ابو منصوری معروف
است ترتیب داد.

دانشمندان و شعرا

ابوزید بلخی ابوزید احمد بن سهل در قریه ای بنام شامستیان از پدريکه
اصلاً سیستانی بوده و در بلخ سکونت اختیار کرده بود بد نیا آمد.
در اوائل جوانی سیر وسفر اختیار کرده و در طلب علم بیرون شد محضر علمای
بزرگی را دریافت کرده و در نزدابی یوسف یعقوب بن اسحق کندی درس خواند
و در فلسفه و نجوم وهيأت تسلط پیدا کرد ، در طب وعلوم دینی نیز استقصاء
کامل یافت. آوازه دانش و فضل او در سر تا سر خراسان پیچید از قول ابن
الندیم که میگوید « مردی معروف به « البلخی » که در بلاد مختلف میگشت
استادرازی در فلسفه بوده » معلوم میشود رازی از شاگردان ابوزید بوده است .
ابو زید پس از مراجعت بزاد گاه خود با کمال حرمت از جانب
بزرگان و امراء استقبال شد گویندوی علاقه فراوان بوطن خویش نشان میدادو
صلات هنگفتی را که از امیر احمد بن سهل بن هاشم و حسين
بن على المروزى وصعلوك وابى على محمد بن احمد جیهانی میگرفت در
آبا دی ملك خويش خرج میکرد، نوشته های فلسفی این حکیم و فیلسوف
بزرگ رنگ و رونق ادبی داشته و کتب زیادی در رشته تحریر درآورده از
آن جمله است (۱)

(۱) معجم الادبا ص١٤١ - ١٥٢ چاپ مصر


(۲۷۳)

کتاب اقسام العلوم .
کتاب الشرایع و الادیان .
کتاب کمال الدین .
کتاب فضل صناعة الكتابة .
کتاب مصالح الابدان و الانفس .
کتاب اسماء الله تعالی و صفاته .
کتاب صناعه الشعر .
کتاب فضیلة علم الاخبار .
کتاب الاسماء و الکنی و الالقاب .
کتاب اسامی الاشیاء .
کتاب النحو و التصريف .
کتاب صورة و المصدر .
کتاب رسالة حدود الفلسفه .
کتاب ما يصح من احكام النجوم .
کتاب الرد على عبدة الاوثان .
کتاب فضيلة علوم الرياضيات .
کتاب فى اقسام علوم الفلسفة .
کتاب القرابين و الذبايح .
کتاب عصمة الانبياء .
کتاب نظم القرآن .
کتاب قوارع القرآن .
کتاب الفتاك و النساك .


(٢٧٤)

كتاب الفوادر في فنون شتى .
كتاب اجوبة ابى على بن محتاج .
كتاب صفات الامم .
كتاب صوره الاقاليم که در جغرافياس .

ابو سعيد احمد
السجزى
(م٤١٤٠٠)

محمد بن محمد بن عبدالجليل و مکنی به ابو
سعيدو موسوم به سجزی در قرن سوم در سیستان
بدنيا آمد . دوره امارت ابا جعفر احمد را
درک کرده و با او ارتباط داشته است . رساله ای
بنام « انقسام خط مستقيم ذى نهاية بنصفين » و « كتاب المدخل » را برای
ابا جعفر نوشته باید دانست که دانش پروری های ابا جعفر در پرورش
این شخصیت بزرگ بی تأثیر نبوده است . کتب و رسالاتی که به خامه
اين عالم جيد نوشته شده واکثر آن هنوز هم در دست است از ينقرار میباشد :
١- رسالة فى اخراج الخطوط فى الدواير الموضوعة من النقط المعطاة .
٢- في عمل مثلث حادى الزوايا من خطين مستقيمين مختلفين
٣- خواص لشكل المجسم الحادث من ادارة القطع الزايد والمكافى
٤- كتاب فى مساحة الاكبر
٥- تحصيل القوانين الهندسية المحدودة
٦- رسالة في الجواب عن المسائل التي سئل فى حل اشكال المأء خوذة
من كتاب المأخوذات ارشمیدس
٧- تحصيل القوانين
٨- منتخب كتاب المواليد
٩- كتاب الاختيار ( منتخب من كتاب الالوف )
١٠- كتاب الدلايل في احكام النجوم
١١- كتاب المعاني في احكام النجوم
١٢- رايجات الكواكب
١٣- الجامع الشاهي


(٢٧٥)

ابوسلیمان المنطقی ابوسلیمان محمد بن طاهر بن بهرام السجستانی از حکمای بزرگ قرن چهارم است

وی از شاگردان ابوبشر متی بن یونس المنطقی النصرانی وابوذکریا یحیی بن عدی المنطقی النصرانی بود . از محضر این دو استاد معروف بهره وافی گرفته و در منطق وریاضی مرجع اصحاب گردید . منزل وی در بغداد میعادگاه حکما و منطقیین وریاضیین آن عهد بود نام ابوسلیمان را در فضل وحکمت خلفاء وابناء زمان بوعلی سینا و در ردیف ابوزید بلخی وابوعلی مسکویه میدانند . در تتمه صوان الحکمه ازوی چنین یاد شده «حکیم ابوسلیمان محمد بن طاهر بن بهرام سیستانی که کتاب صوان الحکمة را تصنیف کرده مردی حکیم بوده وتصنیف های زیادی در معقولات دارد. از جمله رسالة در اقتصاص طرق الفضایل ورسالة دیگر بنام المحرک الاول نوشته » ۱

ابن اصیبعه در کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء اشعاری بدو نسبت داده واز جمله مؤلفات او این کتب ورسایل را نام می برد: مقالة فی مراتب قوی الانسان، کلام فی منطق، تعاليق حكميه : (۲) و غيره

ابوسلیمان بستی احمد بن محمد ابراهيم بن الخطاب الخطابی البستی از فقها ، ومحدثین بزرگ و دارای تالیفات نیکو است

از قبیل اعلام السنن در شرح بخاری شریف وغریب الحدیث ومعالم السنن در شرح ابی داؤد، کتاب شأن الدعاء وكتاب اصلاح غلط المحدثین وغیره (۳)

ابومحمد المروزی عبدالله بن مسلم بن قتیبة الدینوری از نحاة ولغت دانان بزرگ بوده کتب زیادی تالیف کرده که از آن جمله است کتاب مشهور المعارف وادب الكاتب وغريب القرآن

(۱) بحث مقاله مرحوم قزوینی ص ۱۰۴ جز ۲ وتتمه صوان الحکمة ٤٥،٤٤
(۲) طبقات الاطباء ص۳۲۱ ج ۱
(۳) الفهرست ص۱۶۹


(۲۷۱)

وغريب الحديث وعيون الاخبار ومشكل القرآن ومشكل الحديث وطبقات
الشعراء والاشر به وغيره

ابوعبدالله محمد از بدری خراسانی بنام عمران در بغداد بسال ۲۹۷
المرزبانی بدنیا آمده باكمك استعداد عجیب خود مردی عالم و فاضل
بار آمد و تالیفات زیادی از خود باقی گذاشت گویند
اولین کسی است که اشعار یزید بن معاویه را در دیوانی گرد آورده و در
سال ۳۲٤ وفات یافت.

ابوجعفر الخازن ابو جعفر الخراسانی ریاضی دان مشهور قرن
الخراسانی(م۳٦٠) چهارم است صاحب تالیفات متعدد در علوم مخصوصاً
ریاضی و نجوم بوده . از تالیفات موجود او
كتاب آلات العجيبة الرصديه تفسير مقالة دهم از کتاب الاصول اقلیدس .

ابوالعباس الرخسی ابو العباس احمد بن محمد السرخسی از منجمان و
( م ٣٤٦) اطباء قرن چهارم است. کتابی بنام « المدخل الى
علم النجوم» در مقدمات علم ستاره شناسی دارد .

ابوالوفاء جوزجانی محمد بن محمد بن يحيى بن اسمعیل از پیشوایان حساب
و هندسه بوده طریقهای اوی درین فن عالی بروی کار
آورده وی منسوب بيك خانواده علمی بوده و تالیفات قیمت داری در جبر
و مقابله نموده است از قبیل اقامة البرهان على الدوائر من الفلك تفسير كتاب
ابر خس تفسیر کتاب خوارزمی تفسیر کتاب دیو فنطس ما يحتاج اليه العمال
والكتاب من صناعة الحساب و غيره .

ابوحاتم بستی محمد بن حبان بن احمد از علمای بزرگ علوم
دینی بوده و مخصوصاً در تصحیح اخبار رنج فراوان
کشیده گویند محضر دو هزار نفر از مشایخ (۱) را درک کرده و از فیض

(۱) ريحانة الادب ص


(۲۷۷)

انفاس قدسی آنها موفق بتالیف کتابهای زیادی گردیده
از آن جمله :
۱ - اتباع التابعين
۲ - کتاب التابعين
٣ - کتاب تباع التبع
٤ - کتاب تبع الاتباع
ه - کتاب تبع الثقاة
٦ - كتاب الجرح والتعديل
۷ - كتاب روضة العقلاء نزهة الفضلاء
۸ - کتاب الصحابه
۹ - کتاب المعجم على المدن
ابو حاتم در دوم شوال سیصد و پنجاه و چار بدرود جهان گفت.
محمد بن عبدالرزاق ابو عبدالله محمد بن عبدالرزاق از شعرای عربی گوی
البيهقی بوده و ابیات اورا در پنج مجلد گردآورده بودند.
خودش نیز کتابی بنام ناصر الدوله ابو الحسن
سیمجوری نوشته که به کتاب الدارات موسوم ساخته بود .
محمد بن علی الكاتب: ابوالطيب محمد بن الكاتب از رجال بزرگ دینی
و از دانشمندان عصر خود بوده گويند ابوا لفتح
بستی این ابیات را در وصف وی سروده :
معاشر الناس از عوا ما ابو ح به اسماعكم انه من خير اقوالى
محمد و على ثم بعدهما محمد بن علی رکن آمالی
ابوبکر خوارزمی نیز از دوستان وی بوده و تصنیفی هم دربارۀ او درست
کرده بوده.


(۲۷۸)

ابو عبدالله محمد
المروزی

محمد بن احمد المروزی از مقدم فقهاء شافعی در مرو
بوده و در انتشار فقه شافعی در مرو می پرداخته ، از
حافظه قوی وفوق العاده او خرا سانیان داستانها
میگفته اند وفات او در سال ۳۱۸ اتفاق افتاده .

ابوعمر واحمد

صاحب رسالاتی در حدیث بوده ارباب سیر و تاریخ از
فصاحت او تعریف کرده اند اسم او را احمد بن
محمد بن معقل السرخسی ضبط میکنند وفاتش در سال ۳۵۲ اتفاق افتاده .

ابوالقاسم الكعبي

صاحب کتاب مفاخر خراسان است که اغلب مؤرخین
و تذکره نگاران از کتاب او مطالبی نقل نموده اند
اسم او عبدالله بن احمد بن محمود است .

امام ابوالحسن
محمد

ابوالحسن محمد بن شعیب بن ابراهیم از اجله
علمای حدیث و از مفتیان مذهب شافعی بود، نزد
ابو الفضل بلعمی وزیر تقرب تمام داشت و هر چند
بوی مسند قضای شهرهای بزرگ را میدادند اختیار نمیکرد، امام در ٣٤٤
وفات یافت پسر او شعیب بن محمد که در سال ۳۱۰ تولد یافته بود بعد
از پدر مقام بزرگ علمی یافته و شاگردانی مانند ابو اسحق ثعلبی در حلقه
درس او تلمذ کرده اند .

ابن ابی الازهر

ابوبكر محمد بن احمد بن مزید النحوی الاخباری
فوشنجی الاصل صاحب تألیفات زیر است: کتاب اخبار
قدما البلغاء ، کتاب اخبار المجانین ، اخبار الهرج و المرج که در باره وقایع
المستعین بالله ومعتز عباسی نوشته است .


(۲۷۹)

ابو عبدالله خوارزمی

محمد بن احمد بن یوسف کاتب مؤلف کتاب مفاتیح
العلوم است. این کتاب حاوی دو مقاله است اولی

در شش باب: فقه، کلام، نحو، کتاب، عروض و اخبار. دومی در نه باب
منطق، فلسفه، طب، اعداد، هندسه، نجوم، موسیقی، حیل، کیمیا.
در سال ۳۸۷ در گذشته.

ابوبکر خوارزمی

محمد بن عباس کاتب، شاعر، ادیب و لغوی و معروف
به ابوبکر خوارزمی و خواهرزاده محمد بن جریر

طبری در نحو و لغت و شعر و ادبیات و فنون ادب علامه عصر و یگانه نابغه روزگار
و در هر دیار به کثرت حفظ اشعار در غایت اشتهار و در میان افاضل
زمان مشار بالبنان میباشد. مادری طبرستانی داشته تالیفات وی از اینقرار است
دیوان شعر، رسایل، مفید العلوم و مبید الهموم. ابوبکر خوارزمی
در سال ۳۸۳ وفات یافته.

هیأت علمی مترجمین
تفسیر طبری

ابو صالح منصور بن نوح (۳۵۰ - ۳۶۶) عده ای
از علما را احضار کرده و دستور داد تا جامع
البیان تفسیر القرآن تالیف محمد بن جریر

الطبری را به فارسی دری برگردانند. در مقدمه آن ترجمه از اشخاص
زیر اسم برده شده: از شهر بخارا فقیه ابوبکر بن احمد بن حامد و از سیستان
خلیل بن احمد السجستانی از بلخ ابوجعفر بن محمد بن علی و از باب الهند
فقیه الحسن بن علی مندوسی و ابو الجهم خالد بن هانی المتفقه و شرح
آن مقدمه چنین است: (۱)
و این کتاب تفسیر بزرگست از روایت محمد بن جریر الطبری رحمة الله
علیه ترجمه کرده بزبان پارسی دری راه راست، و این کتاب را بیاوردند
از بغداد چهل مصحف بود نبشته بزبان تازی و اسنادهای دراز بود،

(۱) بیست مقاله قزوینی ص ۳۰، چ بمبئی


(٢٨٠)

و بیاوردند سوی امیر سید مظفر ابو صالح منصور بن نوح بن نصر بن احمد
بن اسماعیل رحمة الله علیهم اجمعین ، سپس دشخوار آمد بروی خواندن
این کتاب و عبارت کردن آن بزبان تازی و چنان خواست که در این
را ترجمه کنند بزبان پارسی پس علمای ماوراء النهر را گرد کرد و این از
ایشان فتوی کرد کی روا باشد کی این کتاب را بزبان پارسی گردانیم؟
گفتند روا با شد خواندن و انوشتن تفسیر قرآن بپارسی مر آن کسی را
که او تازی نداند از قول خدای عزو جل که گفت : ما ارسلنا من رسول الا
بلسان قومه . ،
ابو منصور محمد
هروی (م-۳۷۰)
محمد بن احمد الازهری هروی مؤلف كتاب التهذيب
در لغت عرب میباشد که در فراهم آوردن آن رنج
فراوان دیده و زحمت سفر عراق وجزيرة العرب
را بر خود هموار ساخته و مدتی هم در اسارت قرامطه در عربستان بسر برد.
او را یکی از بزرگترین علمای ادب تازی در قرن چهارم میدانند .
اسمعیل فا رابی
(م ۳۹۸)
او نیز مانند همو طن خود هر وی به جمع لغت
عرب از میان قبایل مختلف عرب پرداخت .
و در نتیجه كتاب الصحاح اللغة را تأليف كرد
کتاب وی از گنجینه های ذیقیمت لغت عرب بشمار میرود .
ابوعمر زوزنی
(م ٣٧٤)
تألیف نموده است .
مؤلف حدود العالم
او نیز از خراسانیان علم دوست است و در رشتهٔ
عربیت گام زده و در لغت و نحو وتصريف احاطه
کامل یافته و نتیجه شرح معلقات سبع را
كتاب معتبری در جغرافیا بسال ۳۷۲ به نام
ابی الحرث محمد بن احمد فریغون نوشته این


(۲۸۱)

ابی الحارث از امرای تابع سامانیان است که معاصر ابوالقاسم نوح بن
منصور بوده و حاکم جوزجانان بوده ظاهراً بر می آید که مؤلف نیز
از خاک ادب پرور جوزجانان (میمنه تا سرپل امروزی) خراسان بوده .

به عقیده(Gurter Flugel)مؤلف فهرست نسخ عربی ابو منصور موفق
و فارسی و ترکی کتابخانه دولتی ویانا (۱) این
بن علی هروی
حکیم هروی در زمان منصور بن نوح (٣٥٠-٣٦٥)
زندگی میکرد از طرز زندگی او هیچ اطلاعی در دست نیست یگانه
چیزیکه اورا برای ما معرفی میدارد کتاب الابنيه عن حقایق الادویه است
که بنا به عقیده بعضی مستشرقین بنام منصور بن نوح سامانی نوشته ،
دستاویزیکه مدعیان فوق دارند این جمله مؤلف است «... تا آن هنگام که
حاصل آمدم حضرة عالی مولانا الاميرالمسدد المويدالمنصورادام الله علوه...»
مؤلف نام همه داروهائی که تا آن هنگام میشناختند در کتاب آورده
سبك تحریر او بسیار ساده و روان و از نثرهای دوره سامانی است ، اينك مختصری
از نمونه نبشته حکیم در اینجا نقل میشود «...حکیمان روم میگویند که بعضی دارو
یا غذا گرمست اندر درجه ی اول و خنکست اندر درجه ی دوم واندرین
ایشان بغلط افتاده اند و حکیمان هند بر صوابند و من راه حکیمان هند
گرفته ام از آن جهت که دارو آنجا بیشترست و عقاقیر آنجا نیز نرو خوشتر
و همت آن مردمان باستقصاء اندر حکمت بالغ ترست ، و دیگر هرچ
اندرین شش اقلیم یابند از دارو و از غذا همه به آن يك اقليم موجود
است جز سه چیز و آن سه چیز را بدل بیجا بست از آن نیکوتر بفعل
و قوت از آن نافع تر ، از آن سه یکی گل مختومست و بدل آن گل کمکان
است ، دوم روغن بلسانست و بدل وی روغن کافیست ، سیم عودالقلبت است
وبدل او سنك بخارس است . . . » (۲)

(۱) سبك شناسی ج ٢ ص ۲۷۰ - ٢٦٠
(۲) سبك شناسی ج ٢ ص ۲۷۰ - ٢٦٠


(۲۸۲)

ابو الموید بلخی مورخ و نویسنده مشهور و شاعر توانای این دوره
است که در قرن چهارم نیز بسته شهرت وی
بیشتر از لحاظ تالیفات قیمت داری است که برشتهٔ تحریر آورده.
ابوالموید در اثر تشویق شاهان سامانی به نوشتن داستانهای پهلوانی و
اخبار جهاندا ران آریایی قدیم شروع کرد و شاهنامهٔ مفصل گرد آورد
[در آغاز کتاب تصریح شدم که مولف آنرا بنام ابو القاسم نوح بن
منصور نوشته(۱) ] که آنرا شاهنامه بزرگ خوانده اند از مولفات نثری او
علاوه بر شاهنامه، گرشاسبنامه و عجایب البلدان را میدانند(۲) مولف تاریخ
سیستان در چند جا از ابوالموید و تالیفات او یاد کرده و جسته جسته
اخباریرا از آنها نقل میکند مثلا در صفحهٔ ١٤ آن کتاب روایتی از عجایب
بدینگونه دیده میشود« بوالموید بلخی و بشر مقسم اندر کتاب عجایب برو
بحر گویند که اندر سیستان عجا یبهای بو دست که به هیچ جای چنان نیست .
یکی آنست که یکی چشمه از فراه از کوه همی برآمد و بهوا اندر دوازده
فرسنگ همی شد و آنجا بیکی شارستان همی فرود آمد و باو از شارستان
همی بیرون شد و چهار فرسنگ کشت زار آن بود و اکنون هر دو
جایگاه پدیدار است ، آنجا که چشمه می برآمد ، وشارستان و کشت
زار، آن چشمه را افراسیاب پس از آنکه بسیار جهد کرد و لیارست بست
تا دو کود ک خرد تدبیر آن بساختند چون تمام شد هر دورا بکشت و
دخمهٔ ایشان اکنون برابر آن چشمهٔ بسته پیدا است.»
از آثار نظمی ابوالموید منظومهٔ یوسف و زلیخا را می شمارند ودلیل
براین مدعا تذکاری است که در مقدمهٔ بعضی از نسخ یوسف وزلیخا از او
بعمل آمده :
(۱) سبک شناسی ص ١٦ ج ٢
(۲) » » ص ١٨ ج ٢


(۲۸۳)

یکی بو المؤید که از بلخ بود بدانش همی خویشتن را ستود
نخست او بدین در سخن یافتست بگفتست چون بانک در یافتست

نمونه کلام او که در تذکره ها و کتب لغت ثبت شده :

امیدی که نشناسی از آفتاب چو با آفتابش کنی مقترن
چنان تابد از جام کویی که هست عقیق یمن در سهیل یمن

...

صفرای مرا سود ندارد ملکا در دبر من کچا شناسد ملکا
سو گند خورم بهر چه هستم ملکا کز عشق تو بگداخته ام چون کلکا

مسعودی مروزی بناء به شهادت مطهر بن طاهر المقدسی در کتاب المبدا
و التاريخ وثعالبی در كتاب غرر اخبار الملوك الفرس (۱)
مسعودی یکی از شعرای داستان سرای خراسان است وی به نظم روایات تاریخی
وحماسی پرداخته و شاهنامه ای پدید آورده بوده که مورد استقبال خراسانیان
وطن پرست قرار گرفته بوده از زندگانی مسعودی اطلاع دقیق در دست نیست. اما از
روی ابیات قلیلی که از وی باقیمانده میتوان حدس زد که شاعر در اواخر قرن
دوم و اوایل قرن سوم میزیسته این نکته از عدم انسجام و استعمال الفاظ خشن
شاعر بخوبی پیدا ست . از منظومه ایکه مقدسی ذکر کرده این است :

نخستن کیومرث آمد بشاهی گرفتن بگیتی درون پیش گاهی
چوسی سالی به گیتی پادشاه بود کو فرهاش بهر جایی روا بود

(۱) باستناد سبك شناسی ص٤ج٢


(٢٨٤)

رودکی با ظهو ر رودکی در اوایل قرن چها رم ستاره در خشانی در آسمان ادب طلوع کرد. این گویندهٔ بزرگوار دورهٔ آل سامان با سخنان آبدار و پر لطف خود جهانی را پر آوازه کرده صیت شهرت و عظمتش در فراخنای وسیعیکه بنام خراسان یاد میشد پیچیده بود. علاقه سامان هرچند از لحاظ مملکت داری و جهانبانی کار نامه های درخشانی دارند که تاریخ آنرا از یاد نخواهد برد معهذا باید ایقان داشته باشیم که که يك حصه بزرگ شهرت آن خانواده کریم با نام رودکی در خاطره ها جایگزین گشته.
ابوعبدالله (١) جعفر بن محمد بن حکیم رودکی در اواسط قرن سوم در قریه پنج رودك بدنیا آمده از خرد سالی ذکی و تیز فهم بوده و از هشت سالگی بگفتن شعر پرداخته (٢) و ضمنا در موسیقی هم دستی پیدا کرد.
دیری نگذشت که بواسطه این دو هنر محبوب در دلهای مردم راه یافته و بلند آوازه گردید و کاوش تا حدی بالا گرفت که در زمره ندیمان پادشاه درآمد. رودکی را برای تجلیل از مقام منیعش سلطان شاعران و مقدم همه شاعران توصیف کرده اند. باید دانست که تا آغاز قرن چهارم شاعری همپایه وی در خراسان ظهور نکرده بود و بعد از آن هم هر قدر سخنور پدید آمد رودکی را پیشرو خود دید و به تبعیت او گرایید. خوشبختانه شاعر ما به آستان مرحمت شاهی مانند نصر بن احمد که شیفته و دلداده فرهنگ و ادب بود راه یافت. هنرنمایی های شاعر در موسیقی و شعر تا حدی بر شاه تاثیر کرد که او را در جمله ندمای خود پذیرفت. عنایت های مخصوص وزیر ادب پرور (ابوالفضل بلعمی) نیز در پرورش و انکشاف هنر شاعر بی تاثیر نبود. این وزیر نامی و معروف عقیده داشت که رودکی را در عرب و عجم نظیری نیست.

(١) يك عده از تذکره نگاران ابوالحسن هم نوشته اند.
(٢) لباب الالباب عوفی ج ٢ ص ٦-٧


(٢٨٥)

ابو جعفر احمد بن محمد بن خلف امیر سیستان نیز با رودکی میانه ای
داشته و در برابر يك قصیده هدیه چهل هزار درم بدو ارزانی
داشت در پر تو عنایت شاه و وزیر و امیر شاعر زندگی بسیار مرفه
و بلند بالائی داشته و توانسته با سعة عیش و اطمینان خاطر به انشاد
اشعار بشکل قصیده و غزل و رباعی و مثنوی و غیره که بعضی آنرا خودش بمیان
آورده بپردازد. اندازه ابیات او را صد هزار و بعضاً هم ۱۳۰۰۰۰۰ بیت میدانند.
جوانی رودکی با وجد و سرور زاید الوصفی میگذرد و شاعر پیوسته اشعار
نغز و غزلهای تر و نشاط آور می سراید. ضمن سخنگوئی از عشق و درد و می و ساقی
بر حسب وظیفه ایکه از جانب شاه و وزیر گرانمایه اش برودکی سپرده شده
بود کلیله و دمنه یا حکایت بیدپای هندی را برشته نظم در می کشید.
زندگانی آمیخته با تنعم و آسایش خاطر، شاعر استاد را موقع
داد تا در اقسام مختلف شعر قریحه آزمایی کند و چنان پخته و متین
سخن گوید که مورد اقبال معاصران و سرمشق آیندگان گردد.
موضوع اشعار رودکی عبارت از مدح، هجو، هزل، رثا، و غیره است
وصف قابل بیان در سبك وی همانا تعریف از طبیعت بوضع محسوس آنست
متاسفانه حصه معتنا به اشعار رودکی از میان رفته و قلیلی که باقیست
معرف روح آزاده و سبك عالی او میباشد.
رودکی در آخر عمر نابینا گشته و در سال ۳۲۹ رخت از جهان بربست
از اشعار او ست :
زمانه پندی آزادوار داد مرا
زمانه را چو نکو بنگری همه پند است
بروز نيك كسان گفت تا تو غم نخوری
بسا کسا که بروز تو آرزومند است
* * *
نگارینا شنیدستم که گاه محنت و راحت
سه پیراهن سلب بوده است یوسف را بعمر اندر
یکی از کید شد پر خون دوم شد چاك از تهمت
سوم یعقوب را از بوش روشن گشت چشم تر


(٢٨٦)

رحم ماند بدان اول دلم ماند بدان ثانی
نصيب من شود در وصل آن پیراهن دیگر

شاد زی با سیاه چشمان شاد که جهان نیست جز فسانه و باد
ز آمده تنگدل نباید بود وز گذشته نکرد باید یاد
من و آن جعدموی غالیه بوی من و آن ماه روی حور نژاد
نیکبخت آن کسی که داد و بخورد شور بخت آنکه او نخورد و نداد
باد و ابرست این جهان افسوس باده پیش آر هر چه بادا باد
ابو الحسن شهید بلخی از حکمای بزرگ و متکلمین نامی وشاعر استاد
عصر رودکی بکی ابوالحسن بن حسین جهودانکی
است. وی از بدری عالم در نیمه دوم سده سوم هجری در بلخ بدنیا آمد از
زندگی خصوصی شهید اطلاع مبسوطی در دست نیست همینقدر فهمیده می شود که
در تحصیل علوم صاحب استعداد ارقی بوده و شاید رعیت پدر عالی مقامش در
طریق علم او را راهنما شده باشد . علاوتاً ارتباط (۱) شهید با هموطن
بزرگوارش ابوزید احمد بن سهل عالم معروف آندوره خالی از تا ثیر نبوده.
شهید با رودکی استاد مسلم شعر و ادب آنزمان نیز دوستی
و ارتباط داشته ومورد ستایش و اعتقاد او بوده است چنانچه
رودکی ابیاتی در وصف او پرداخته و مرثیه یی مانندی در وفاتش
انشاد کرده است .
مناظرات شهید با رازی فیلسوف و طبیب مشهور آن عهد زبانزد عموم نویسندگان
تاریخ است گویند که شهید در مساله علم الهی ، معاد، سکون و حرکت
و لذت تقریضی بر رازی نوشته بوده . نظریۀ شهید در بارهٔ لذت چنین نقل شده:
نخستین فضیلت لذات نفسانی بر لذات جسمانی دوام و اتصال آنهاست
زیرا لذات نفس در نتیجه مسرتی که او با وجود مطلوب خود مانند حکمت

(۱) معجم الادبا . ص ٦٨ ج ٣


(٢٨٧)

وعلم بدست می آرد و به سبب ایقانی که بفضیلت آن بر امور دیگر دارد
دايم و متصل است و سیری نمیشود و انقطاع نمیپذیرد. اما لذت بدن بستگی
بوجود قوت حاسه دارد و به همین سبب منقضی و زایل است و بسرعت تبدل
و استحاله می پذیرد. دومین فضیلت لذت نفسانی بر لذت جسمانی وجود
نهایت و غایت برای آنست بدین معنی که چون نفس در تکاپوی وصول
به مطلوب خود برآمد همینکه بدان رسید سعی او پایان می پذیرد و عملش
به انجام میرسد و از شغل خود فراغت حاصل میکند اما بدن هر گاه آرزوی
محسوس خود را یافت از ان بهره بر میگیرد و باز صاحب او بحالتی که بود
باز میگردد از اینروی حرکت آن دایم و حاجت آن همیشگی است.
سومین وجه برتری لذت نفسانی بر جسمانی قوت و ازدیاد آنست
زیرا نفس چون بر فضیلتی از فضایل دست یافت و یا لذتی از لذات نفسانی
را حاصل کرد بوسیله آن نیرومندتر میگردد و بر آن میشود که برنظیر
آن دست یابد و لذتی را که بالاتر از آنست بر آن بیفزاید اما بدن
چون بلذت محسوسی رسید بر قوت خویش میافزاید تا بنظیر آن برسد
لیکن آنچه بدان میرسد برتر از لذت نخستین نیست بلکه در جنس
ضعیف ترویست تر است. فضیلت چهارم لذت نفسانی کمال آنست یعنی
هرچه نفس بیشتر بلذات خود نایل شود بیشتر بکمال طبع انسانی نزديك
میگردد ولی بدن هرچه بیشتر در لذت جسمانی متغمر و منهمك شود بر قوت
بهیمی که در انسان موجود است بیشتر افزوده میگردد و او را از کمال طبع
انسانی و شرایط آدمیت دورتر میسازد » (۱)
شهید همچنانکه در نزد همه معاصران مقام و منزلتی شایسته داشت
گویندگان بعد ازوی نیز او را ستایش کرده و در ردیف رودکی قرار
داده اند . از طرز تعریفی که شعرای ما بعد از شعر شهید کرده اند
معلوم میشود که غزلهای شهید مورد دلچسپی مردم واقع شده و از آن

(١) تاریخ ادبیات در ایران ص ٣٥٤ - ٣٥٥


(٢٨٨)

اقبال نيك كرده اند. خاقانی شاعر شروان چنین میگوید :
گرچه بدست پیش از این در عرب و عجم روان
شعر شهید ور ود كی نظم لبيد و بحترى
شهید همچنانيكه درزبان دری غزلهای تر می سرود قدرت گویایی در زبان
عرب نیز داشت و اشعاری ازوی نقل كرده اند. فرخی سیستانی از حسن خط
شهید تعریف كرده:
خط نویسد كه بشناسند از خط شهید شعر گوید كه بشناسند از شعر جرير
ابن الندیم شهید راصاحب تالیفاتی میداند (١)
شهید امیر نصر بن احمد و ابو عبد الله محمد بن احمد جیهانی وزیر را مدح
گفته و باری هم در چغانیان بخدمت ابو علی محتاج از سرداران لشکری
سامانیان رسیده وفات وی در سال ٣٢٥ اتفاق افتاد وابن مرثیه را رو د كی
در باره اش گفت :
كاروان شهید رفت از پیش زان ما رفته گیر ومی اندیش
ازشمار دو چشم يك تن كم و زشمار خرد هزاران بيش
نمونه اشعار شهید:
دانش و خواسته است نرگس و گل كه بيك جای نشكفند بهم
هر كرا دانش است خواسته نیست وانكه راخواسته است دانش كم

دانشا چون دریغم آیی از آنك بی بهایی و لیك از تو بها ست
با ادب را ادب سپاه بس است بی ادب باهزار كس تنها ست
بیتو از خواسته مبادم گنج همچنین زارو ار با تو رواست

در دا كه ازین زمانۀ غم پرورد حيفا كه درین بادیۀ عمر نورد
هر روز فراق دوستی باید دید هر لحظه و داع همدمی باید كرد
(١) الفهرست ص ٤١٨


(۲۸۹)

مرا بجان تو سو گند و صعب سوگندی که هر گز از تو نگردم نه بشنوم پندی
دهند پندم من هیچ پند نپذیرم که پند سود ندارد بجای سوگندی
شنیده ام که بهشت آنکسی تواند یافت که آرزو بر رساند بارز و مندی
هزار كبلك ندارد دلی یکی شاهین هزار بنده ندارد دل خداوندی
ترا اگر ملک چینیان بدیدی روی نماز بردی و دینار بر پرا کندی
ترا اگر ملک هندوان بدیدی موی سجود کردی و بتخانه هاش بر کندی
بمنجنیق عذاب اندرم چرا براهیم با آتش حسرتم فگند خواهندی
ترا سلامت بادای گل بهار و بهشت که سوی قبله رویت نماز خوانندی
اولین بانوی سخن سرا در ادب دری است که شهرت
رابعه بلخی
آفاقی دارد در سرودن اشعار نغز و لطیف نسبت به
بسا از مردان روزگار پیشی جسته، کلامش در حد اعتدال و خالی از هر
گونه حشو و زاید است. تشبیهات عالی و نزدیک بفهم دارد. شاعره ما غنچه
های معنی را با به کار بستن گلبرگ های تر و تازه لفظ چنان آراسته که
خواننده را مست و مدهوش می سازد. جامی در نفحات الانس خویش با ستناد
ابوسعید ابوالخیر اورا از زنان زاهد و صوفی خوانده میگوید دختر کعب
عاشق بود بر غلامی اما عشق او از قبیل عشق های مجازی نبود (ص ٥٦٤)
گویند رابعه قزداری بلخی در ادب عرب نیز چیره بود ه و شعر میسروده. اینك
چند شعر نغز او را برای نمایاندن قوت کلامش در اینجا اختیار میکنیم:

فشاند از سوسن و گل سیم و زر باد زهی با دی که رحمت باد بر باد
بداد از نقش آذر صد نشان آب نمود از سحر ما نی صد ا ثر باد
مثال چشم آدم شد مگر ابر دلیل لطف عیسی شد مگر باد
که در بارید هر دم در چمن ابر که جان افزود خوش خوش در شجر باد
اگر دیوانه ابر آمد چرابس کند عر شه سبوحی جام زر باد
گل خوشبوی نرگسم آرود رشک از این غماز صبح پرده در باد
برای چشم هر نا اهل گویی عروس باغ را شد جلوه گر باد


(۲۹۰)
عجب چون صبح خوشتر میبرد خواب؟ چرا افکند گل را در سحر باد
* * *
ز بس گل که در باغ ماوی گرفت چمن رنگ ارتنگ ما نی گرفت
مگر چشم مجنون با بر اندر است که گل رنگ رخسار لیلی گرفت
همی ماند اندر عقیقین قد ح سرشکی که در لاله ماوی گرفت
سر نرگس تازه از زر و سیم نشان سر تاج کسری گرفت
چو رهبان شد اندر لباس کبود بنفشه مگر دین تر سی گرفت
* * *
مرا بعشق همی محتمل کنی بحیل چه حجت آری پیش خدای عزوجل
بعشقت اندر عاصی همی نیارم شد بدینم اندر طاعی همی شوم به ثل
نعیم بی تو نخواهم جحیم با تو رواست که بی تو شکر زهر ست و با تو زهر عسل
بروی نیکو تکیه مکن که تا یکچند بخیل اندریشنان کنند نجم زحل
هر آینه نه دروغست آنچه گفت حکیم فمن تکبر یو ما فبعد عز ذل
* * *
کاشك تنم با زیا فتی خبر دل کا شل د لم باز یافتی خبر تن
كاشك من از تو برستمی بسلامت ای فسوها کجا تو ا نم و متن
این شاعر را همپایه شهید میدانند اما از طرز بیان فرا لاوی
رود کی معلوم می شود که در مرثیه یا بالا تر از شهید
و بالا تر از دیگران قرار داشته. گفته رود کی در باره او چنین است
شاعر شهید و شهره فرا لاوی وین دیگران به جمله همه راوی
نمونه کلام فرا لاوی:
جودی چنان رفیع ارکان عصیان چنان شگرف ما به
از گریه و آه آتشینم گاهی پره است و گاه یا به
ابو شعیب صالح بن محمد هروی از شعرای متقدم آل ابو شعیب هروی
سامان است گویند زمان رود کی را در یافته وی در
اشعار خود تشبیهات زیا د بکار می برده ازوست:
*


(۲۹۱)

دوزخی کیشی بهشتی روی وقد
سلسله جعدی بنفشه عارضی
لب چنان کز خامه نقاش چین
گر ببخشد حسن خود بر زنگیان
بیغی آن تارك ابر يشمين
از فرو سو گنج و از بر سو بهشت

آهو چشمی حلقه زلفی لاله خد
کشی سیاوش اندوو پرو یز جد
بر چکد از سیم بر شنگرف مد
ترک را بيشك ز رنگ آيد حسد
بسته بر تارك زا بريشم عقد
سوزنی سیمین میان هر دو حد

بوشکور بلخی

از شعرای متفکر این دوره است . اسم او را هیچ
کدام از تذکره نگاران ثبت نکرده اند اما
کنیه او را باتفاق بوشکور نوشته اند. مولد او مسلماً بلخ است همه او را بدان
شهر نسبت داده اند. بوشکور منظومات خود را بیشتر در قالب مثنوی
پرداخته و در بحور مختلف سخن گفته . از ساخته های او یکی آفرین
نامه است که ظاهراً به سال ۳۳۳ شروع و در سال ٣٣٦ تمام کرده
بعضی ابیات پراگنده را که معلوم میشود جزیی از قطعات و قصاید
است ؛ باو نسبت میدهند .
از مثنوی آفرین نامه ابیات زیر اختیار می شود، طرز فکر آن
گوینده حکیم مشرب از لابلای آن آشکار است :

خرد مند گوید خرد پادشاست
خرد را تن آدمی لشکر است
کسی کو بدا نیش برد روز گار
جهان را بدانش توان یافتن

که بر خاص و بر عام فرما نر واست
همه شهوت و آرزو چاکر است
نه او بازماند نه آموزگار
بدانش توان رشتن و بافتن

***

سخن گرچه باشد گرانمایه تر
سخن كز دهان بزرگان رود
نگین بدخشی برانگشتری
از انگشت شاهان سفالین نگین

فرومایه گردد ز کم پایه تر
چو نیکی بود داستانی بود
ز کمتر بـأمتر خرد مشتری
بدخشانی آید بچشم کهین


(۲۹۲)

سخن کا ندر و سود نه جز زیان نباید که رانده شود بر زبان
شنیدم که باشد زبان سخن چو الماس بران و تیغ کهن
سخن بی گنه منبر و دار را ز سوراخ بیرون کشد مار را
سخن زهر و پادزهر و گرمست و سرد سخن تلخ و شیرین و در مان و درد
سخن کز دهان نامها یون جهد چو ماریست کز خانه بیرون جهد
نگه دار خود را ازو چون سزد که از دیمك تر راسبك تر گزد

***

بدشمن برت استواری مباد که دشمن درختی است تلخ از نهاد
درختی که تلخش بود گو هرا اگر چرب و شرین دهی مر ورا
همان میوهٔ تلخت آرد پدید از و چرب و شرین نخواهی مزید
ز دشمن گر ایدونكه یابی شکر گمان بر که زهر ست هرگز مخور

***

از قطعات پراگندهٔ منسوب به بوشکور :
از دور بدیدار تو اندر ننگر ستم مجروح شد آن چهرهٔ پر حسن ملاحت
از غمزه تو خسته شد آزرده دل من وین حلم قضا نیست جراحت به جراحت

***

جان را سه گفت هر کس وزی من یکیست جان
ورجان کسست باز چه بر سر نهد روان
جان و روان یکیست بنزدیك فیلسوف
ورچه زراه دو آید روان و جان

معروفی بلخی اسمش محمد بن حسن و کنیه اش ابو عبد الله
متخلص به معروفی از شعرای دورهٔ ابو الفوارس ،
امیر رشید عبدالملك بن نوح (٣٤٣- ٣٥٠) بوده و او را مدح گفته . از
زندگانی او اطلاع درستی در دست نیست. تغزلات غنائی دل انگیز سروده .
اينك نمونه كلام او :


(٢٩٣)

دوست با قامت چون سرو بمن بر بگذشت
تازه گشتم چو گل و تازه شد آن مهر قدیم
* * *
این دل مسکین من اسیر هواشد
بیش هزاران هزار گونه بلا شد
جادو کی بند کرد وحیلت برما
بندش برما برفت وحیله رواشد
حكم قضا بود و این قضا دلم بر
محکم از آن شد که بار قضا شد
هرچه بگویم زمن نگر که نگیری
عقل جدا شد زمن که یار جدا شد
ابو العباس رنجنی اسمش فضل و کنيه اش ابو العباس ومنسوب به
رنجن است وی از شعرای دوره نصر بن احمد
(٣٠١- ٣٣١) بوده و در مرگ امیر نصر مر ثیتی بغایت متین و استا دانه
دارد که مورد پسند فرخی سیستانی قرار گرفته و د و سه بیت آنرا تضمین
کرده است . از اینقرار :

* * * * *
سخت خوب آید این دوبيت مرا که شنیدم ز شاعر استاد
«ياد شاهی گذشت پاك نژاد ياد شاهی نشست فرخ زاد»
«زان گذشته جهانیان غمگین زین نشسته جهانیان دلشاد»
ابوزراعه معمری از شعرا نیست که مسقفاً بعد از رود کی بـمـیـدان
آمده . این همان گوینده است که خردرا همپایه
رود کی دانسته والحق سخنان نغزدارد . از اشعار اوست :


(٢٩٤)

هر آنکسي که نباشد زاخترش اقبال
شجاعتش همه دیوانگی فصاحت حشو

بود همه هنر او بخلق نا مقبول
سخا گزاف و کریمی فساد و فضل فضول

***

جهان شناخته گشتم بروز گار دراز
ندیدم از پس دین هیچ بهتر از هستی

نیاز و ناز بدیدم در این نشیب و فراز
چنانکه نیست پس از کافری بترز نیاز

ابوعبدالله محمد بن صالح مروزی از شعرای مقدم
و لوالجی آل سامان است که مورد تمجید تذکره نویسان
و بعضا شعرای دیگر قرار گرفته .
بعضی او را همان لوالجی که منوچهری در این بیت یاد کرده دانسته اند.
از حکیمان خراسان کوشهید و رودکی
بو شکور بلخی و بوالفتح بستی هکذی
بوالعلا و بوالعباس و بوسليك و بوالعثل
آنکه آمد از لوایج آنکه آمد از هری
از اشعار نغز و لطیف اوست:
سیم دندانك و بس دانك وخندانك وشوخ
که جهان آنك بر ما لب اوزندان کرد
لب او بین گویی که کسی زیر عقیق
با میان دو گل اندر، شکری پنهان کرد

***

جعد بر سیمن پیشانیش گوئی که مگر
لشکر زنگ همی غارت بغداد کند
وان سیه زلف بر آن عارض گوئی که همی
پور زاغ کسی آتش را باد کند


(۲۹۰)

لوکری

از معاصران امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور (۳۸۷ - ٣٦٥) است. نام وی علی بن محمد و کنیه اش ابوالحسن و منسوب به لوکر است در قصیده و غزل ید طولایی داشت، ابوالحسن عبیدالله بن احمد عتبی وزیر نوح ثانی را مدح کرده است.

از اشعار اوست:
ساقی بده آن گلگون قرقف را تا یافته از آتش گر تف را
از ديك امیر نوح بن منصور بر كوشك بر این شعر مردف را (۱)

***

ز عنبر زره دارد او بر سمن ز سنبل گره دارد او بر قمر
چو بر داشت جوزا کمر که اگر بحث و بست از فلاخن كمر
بیرون برد از چشم سودای خواب در آورد در دل هوای سفر
شتابید سخت و به پیچید ست بکر د كمر گاه دستا ر سر
شتابان بیامد سوی کوهسار بآهستگی کرد هر سو نظر
بر آورد از آن و هم پیکر میان یکی زرد گویای ناجا نور
نه بلبل ز بلبل بدانستان فزون نه طوطی ز طوطی سخنگوی تر
ز بسد به زرینه نی در دمید بار سال ای داددم را گذر
برخ بر زد آن زلف عنبر فراش نمی بر زد انگشت وقت سحر
همو گفت در نی که ای لوگری غم خدمت شاه خوردی مخور

آغجی

اسمش علی بن الیاس و یکی از امرای دربار سامانی بود. کنیه اش ابو الحسن است، شهرت وی به آغاچی یا آغجی (حاجب) از لحاظ وظیفه ای بوده که در دربار داشته. از اوست:

(۱) تاریخ ادبیات دکتر صفا ص ۳۸۱


(٢٩٦)

دو چشم عبرتم از قدرت تو چند فراز
دو گوش فكرت من چند سالها شده زبند
گناه چند كنم چند عهد تو شكنم
بزرگواری تو چند و این وفای تو چند
كنون خدايا عاصيت با گناه گران
سوی تو آمد و اميد را ز خلق بكند
نه محنتی و نه دردی نه سختی است بر او
كه روز گار چو شهدست وزندگانی قند
ولیك آنكه خداوند چون تو یافت كریم
ازو بنعمت بسیار كی شود خرسند
***
ای آنكه نداری خبری از هنر من
خواهی كه بدانی كه نیم نعمت پرورد
اسب آر و كمند آر و كتاب آر و كمان آر
شعر و قلم و بر بط و شطرنج و می و نرد
***
بهوا در نگر كه لشكر برف
چون كند اندر و همی پر و از
راست همچون كبوتران سفید
راه گم كرده گان ز هیبت باز

دقیقی بلخی
شاعر بزرگ اواخر سامانیان همان كسی كه به
امر امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور (٣٦٥-٣٨٧)
به نظم شاهنامه پرداخت و سنت دیرین آریایی را از لوژنده ساخت و در
حقیقت پیشواستاد طوس گردید.


(۲۹۷)
اسمش محمد بن احمد و كنيۀ اش ابو منصور و تخلص شعری وی دقیقی است. در بارۀ تخلص شاعر تذكرۀ نویسان تعبیرهای مختلف نوشته اند محمد عوفی صاحب لباب الالباب معتقد است كه او را به سبب دقت معانی و رقت الفاظ دقیقی گفتند. اما جمعی این مناسبت را بمدالوقوع دانسته و میگویند ابو منصور محمد بن احمد در اویل جوانی شاعری پیشه کرد و هنوز جوان بود. كه شاعری نامور و استاد گردیده است. بگفته فردوسی :
جوانی بیامد گشاده زبان سخن گفتن خوب و طبع روان
نمیتوان عهد اول جوانی او را كه در همان وقت شاعری پیشه داشته بدون تخلص شعری قبول کرد طوريكه معمول است شاعر خودش شاید بمناسبتی كلمۀ دقیقی را تخلص خویش اختیار كرده و نام مسلم شعری وی گردیده است
در حصۀ مولد او هم اختلافاتی موجود است بعضی طوسی و برخی بخارایی و سمرقندی اش میگویند اما اكثر نویسندگان به بلخی بودنش ایقان دارند از شعارش پیداست كه اشتیاق فراوانی به زادگاه خود دارد و آنرا بلخ گزین خوانده و از «نوبهار» آن به حرارت سخن میگوید.
دقیقی با اسلوب شیرین و متین سخن رانده. قصاید و قطعات و غزلهای لطیف او طرفداران زیاد دارد. شعرای بزرگ دیگر به وی احترام گزارده اند و بعضاً قطعات او را استقبال نموده اند.
گر نیستم بطبع دقیقی و فرخی هستم كنون مقدمۀ كاروان خویش
ادیب صابر
دقیقی تغزلات بدیع و مدایح عالی و مضامین بكر و اوصاف ساده و طبیعی را با مهارت خاصی در گفته های خود منعكس ساخته و رنگ جاودانی به آنها بخشیده است. قطعۀ زیر كه در نوع خود در ادب دری ممتاز و تا كنون با ین قوت و رسایی و پر مغزی نظیر آن سروده نشده از دقیقی است :


(۲۹۸)

ز دو چیز گیرند هر مملکت را یکی زعفرانی یکی پرنیانی
یکی زر نام ملک بر نبشته دگر آهن آبداده یمانی
که را بو به وصلت ملک خیزد یکی جنبشی بایدش آسمانی
زبانی سخنگوی و دستی گشاده دلی همش کینه همش مهربانی
که مملکت شکار بست کور انگیرد عقاب پرنده نه شیر ژیانی
دو چیز است کورا به بند اندر آرد یکی تیغ هندی دگر زر کانی
به شمشیر باید گرفتن مر او را بدینار بستنش پای ارتوانی
که را تخت و شمشیر و دینا ر باشد نبایدش تن سر و و پشت کیانی
خرد باید آنجا و جود و شجاعت فلک مملکت کی دهد رایگانی

همچنانکه استاد خود ادعا دارد ( واقعا قصاید مدحیه را رو نق دیگر بخشیده
و تن عریان آنرا طیلسان پوشا نیده :
مدیح تا به بر من رسید عریان بود ز فرو زینت من یافت طیلسان و ازار

از آثار دقیقی غیر از اشعار پرا کنده ای که در کتب تذکره و تاریخ و لغت
باقی است هزار بیت (تعداد اصلی ابیات شاهنامه او را از سه الی بیست هزار
نوشته اند) رزمی اوست که فرد وسی آنرا در شاهنامه اختیار کرده و به
اقتفای او به بحر تقارب نظم کرده .
دقیقی به تاریخ مملکت خود سخت علاقمند بود . و به دین زر دشتی
احترام میگذاشت سخنان سر گشاده وی را درباره زردشت و کتاب او زند
دلیل بر تمایل او به دین زردشتی و آبائی اش میدانند :

یکی زردشت وارم آرزویست که پیشت زند را بر خوانم از بر

دقیقی پادشاهان سامانی و نیز امرای چغانی تا بع سامانی را مدح گفته - از جمله
ممدوحان او یکی امیر سدید ابوصالح منصور بن نوح (٣٥٠-٣٦٥) سامانی
است . دیگر امیر رضی ابوا لقاسم نوح بن منصور (٣٦٥-٣٨٧ ) طاهر آدر


(۲۹۹)
زمان امیررضی و به امر او به نظم شاهنامه شروع کرد. و نیز از جمله
ممدوحان او ابوالمنظفر احمد بن محمد چغانی است که فرخی آنرا
متذکر شده
فاطر ازنده مدیح تو دقیقی در گذشت
زآفرین تو دل آکنده چنان کزدانه نار
تابوقت این زمانه مرورا مدت نماند
زین سبب گر بشگری زامروز تا روز شمار
مرثیاتی کزسر گور دقیقی بردهد
کر بپرسی گرز آفرین انوسخن گوید هزار
واقعه مرگ دلخراش او را که در جوانی واقع شده در حدود ۳۶۷ تا
۳۷۰ (۱) میدا نند واضافه میکنند که بدست غلامی کشته شد.
از ابیات گشتاسب نامه دقیقی :
چو گشتا سب را دادلہر اسپ تخت فرود آمد از تخت و بر بست رخت
ببلخ گزین شد بدان نو بهار که یزدان پرستان بدان روزگار
مر آن خانه را داشتندی چنان که مرمکه را تا زیان این زمان
بدان خانه شدشاه یزدان پرست فرود آمد آنجا و هیکل (۲) به بست
نشست اندر آن خانه بافرین پرستش همی کرد رخ بر زمین
خدا را پر ستیدن آغاز کرد در داد و دانش بدو باز کرد
به بست آن در با فرین خانه را نهشت اندر آن خانه بیگانه را
بپوشید جامه پرستش پلاس خرد را براین گونه باید سپاس
بیفگند یاره (۳) فرو هشت موی سوی داور داد گر کرد روی
همی بود سی سال پیشش بپای بدینسان پرستید با بد خدای
(۱) سخن وسخنوران ص : ۱۵ ج ۱ (۲) تعویذ (۳) گلوبند ودستبند


(٣٠٠)

نیایش همی کرد خورشید را چنان چو نگه بد راه جمشید را
ز روز گذشته شب نامدار همی جست آموز ش کرد گار
قصیده در مدح ابو المظفر چغانی :
پر یچهر ه بتی عیار و دلبر نگاری سر وقد و ما ه منظر
سیه چشمی که تا رویش بدیدم سرشکم خون شد ست وبر مشجر
اگر نه دل همی خواهی سپردن بدان مژگان زهر آلود منگر
و گر نه بربلا خواهی گذشتن بر آتش بگذر و بر درش مگذر
بسان آتش تیز است عشقش چنان چون دورخش همرنگ آذر
بسان سر و سیمینست قدش و لیکن بر سرش ماه منو ر
فریش آن روی زیبا رنگ چینی که اشک آرد بر و گلبرگ تر بر
فریش آن لب که تا ایدر نیامد ز خلد آیین بوسه نامدا بدر
از آن شکر لبانست اینکه دایم گدازانم چو اندر آب شکر
از آن لاغر میانست اینکە عشقم چنین فربی شد ست و صبر لاغر
بچهر ه یوسف د یگر و لیکن بهجرانش منم یعقوب دیگر
اگر بتگر چنو پیکر نگا ر د مر یزاد آن خجسته دست بتگر
واگر آزر چنو دانت کردن درود از جا ن من برجان آذر
صنو بر دیدم و هر گز ندیدم در خت سیم کش بر سر صنو بر
مرا گوید زچندین شعر شاهان و چند ین عاشقا نه شعر د لبر
کم از شعری که سوی ما فرستی نه ام اندر خو ر گفتار وزدر
مگر خود شعر بر من بر نزیبد مگر خود نیستم ای دوست درخور
چرا ننویسم با ری مدیحی ز میر نامداران شاه مهتر
بمن ده تا بداو م یاد گاری بپردهٔ چشم بنویسم بعنبر
بحلقهٔ ز لفک خویشش ببند م چو تعویذی فرو آویزم ازبر


(۳۰۰)

چونام آن نگار آمد بگوشم فروباریدم از چشم آب احمر
فراقم صورتی شد پیشم اندر خیالی دیدمش مکروه و منکر
بترسیدم که ناگاهان کنارم تهی گرداند از بستان عنبر
چو از من بگسلد کی بینمش باز کی آید این گذشته رنج را بر
فرو بارید زابروید گانم بر آن خورشید کش بالا صنوبر
همی بگریستم تاز آب چشمم چوروی یار من شد روی کشور
چو روی یار من شد دهر گویی همی عارض بشوید بآب کوثر
بپوشید . لباس سرخ دیدی بیفکند. لباس سیاه آذر
کل اندر بوستان بشکفیده بسان کلبتان باغ بربر
توگویی هر یکی حور بهشتیست بدست هر يك از یقوت مجمر
بصد گونه نگار آراسته باغ بنقش و شی و نقش مسطر
بشاخ میرها مانند بخوبی گشاده بر همه آزاد گان در
سحر گاهان که باد نبرم جنبد بجنباند درخت سرخ واصفر
توپنداری که از گردون ستاره همی ببارید بر دیبای اخضر
نگار اندر نگار ولون درلون هزاران درشد. پیکر به پیکر
بزیر دیده سبز اندر اينك ترنج سبز و زرد زیبا و بشگر
یکی چون حقه یی از زر غنچه است یکی چون بیضه یی بيض ز عنبر
درخت سبز تا زه شام و شبگیر که ماه از بر همی تابد برابر
درفش میر بوسید است گویی فروزان بر سرش بر تاج کوهر

شب سیاه بدان زلفکان تو ماند سپید روز بپا کی رخا ن تو ما ند
عقیق راچو بسایندنيك سوده گران گر آبدار بود با لبا ن تو ما ند
ببوستان ملو كان هزار گشتم بیش گل شگفته برخسا ر کان تو ماند


(۳۰۰)
دو چشم آهو و دو نرگس شگفته ببار
کمان بابلیان دیدم و طرازی تیر
ترا بسرو این بالا قیاس نتوان کرد

امیر ابویحیی طاهر چغانی (م - ۳۸۱)
درست و راست بدان چشمان تو ماند
که بر کشیده بود به ابروان تو ماند
که سرو را قدو بالا بدان تو ماند

از امرای چغانیان است با ابوالمظفر احمد بن محمد جنگ کرد و بدست او از میان رفته خودش گوینده چیره دست است و از شعرای دیگر احترام میکرده اشعار زیر منسوب بدوست :
دلم تنگ دارد بدان چشم تنگ
بچشم گوز نست در فتار كبک
سخن گفتنش تلخ و شیرین دو لب
کمان دو ابروش و آن غمزها
بدان ماند آن بت که خون مرا
یکی فال گیریم وشاید بدن

خداوند دیبای فیروزه رنگ
بکشتی گوزنست و گیر پلنگ
چغابک از میان دو شکر شرنگ
بكا بك بدل بر چو تير خدنگ
كشيدست بر پور فاز يشر تفك
که گیتی بیکسان ندارد درنگ
...
يك شهر همی فسوس و رشک آمیزند
با ما بجدیت عشق ما چه ستیزند

منجيك

تا بر من و بر تو رسته نزا نگیزند
هر مرغی را بپای خویش آویزند

ابوالحسن علی بن محمد منجيك ترمذی در دربار چغانیان بسر میبرد و مدح امرای آنجا را میکرد.
وی از فحول شعرای قرن چهارم است . عوفی در لباب الالباب او را بدین گونه وصف میکند " شعر غریب و الفاظ خوب و معانی بکر و عباراتی بلیغ و استعاراتی نادر دارد. قضاوت بدست خوانندگان گرامی که مطالعه اشعارش وصف عوفی را در باره او صادق خواهند یافت یا خیر ؟


(۳۰۰)

ای خوبتر ز بیدار و بیهای ارمنی
آنجا که موی تو همه بر زن بزیر مشک
اندر فرات غرقم تا دیده با منست
از انگبین بسی سخن تلخ مز چرا است
مفکر بماه انورش تیره شود ز رشک
خرم بهار خواند عاشق ترا که تو
ما را جگر بتیر فراق تو خسته گشت

ای پا کتر ز قطره باران بهمنی
و آنجا که روی تست همیشه بر همنی
واندر بهار حسنم تا تو بر منی
در یا سمین بری تو بدل چونکه آهنی
مگذر بباغ سرو سهی پاک بشکنی
لاله رخ و بنفشه خط و یا سمن تنی
ای سیر بر فراق بتان نيك جوشنی

* * *

الا یمس ده آن داروی لبتزند
چو جان عاشق سوز ان چو روی حاسد زرد

زما له دیده فراوان و دیر مانده به بند
ز مهر پخته و نا یافته ز دود گزند(۱)

* * *

نیکو گل دو رانگ را نظر کن
یا عاشق و معشوق روز خلوت

ابو طیب مصعبی

در دست بزیر عقیق ساده
رخساره به رخساره بر نهاده (۱)

ابن مرد سیاست و تدبیر از ادب نیز بهره کافی داشت
وی در جمله رجال بزرگ قرن چهارم بشمار می آید.
وی از شاعران استاد و ماهر در زبان دری و عربی بود. قصیده در تعریف «جهان»
دارد و در آن با لهجه نقد و انتقاد آمیز از زیاده رویها و ناساز گاریها،
از زشتی وزیبایی های آن بی پرده سخن گفته :
جها نا همانا فسوسی و بازی
چوماه از نمودن چوخور از شنودن
چوزهر از چشیدن چوچنگ از شنیدن
چو عود قماری و چون مشک تبت

که بر کس نپایی و با کس نسازی
بگاه ربودن چوشاهین و بازی
چو باد از بزیدن چوالماس گازی
چو عنبر سرشته یمان و حجازی

(۱) سخن وسخنوران ص ۲۰


(۳۰۰)

بظاهر یکی بیت پر نقش آ زر
یکی را نعیمی یکی را جحیمی
یکی بوستانی پرا گنده نعمت
همه آز ما یش همه پر نیا یش

چرا زیر کا غذ بس تفکر و زی
چرا عمر طاوس و در اج کو ته
صد و اندساله یکی مر د غر چه
اگر نه همه کار تو با ژ گونه
جها نا هما نا از ین بی نیازی

بباطن چو خو ک پلید و گرازى
یکی را نشینی یکی را فرازی
برین سخت بسته بر ان نیک نازی
همہ پردرایش چو گرگ طرازی

چرا ابلهان راست بس بی نیازی
چرا ما رو کر گس زید در درازی
چرا شست وسه زیست آن مرد تازی
چرا آنکه نا کس تر او را نوازی
کشه کار ما نیم تو چای آزی

ابو اسحق ابراهیم کرید وی شغل زرگری داشت و اشعار آبدار
چو بیاری میرود . نمونه کلامش از اینقرار است :

با بر پنهان کرد آ فتاب تا بان را
بسبزه بنهفت آن لاله برگ خندان را
بروی مردم چش بر دوشاخ ریحان را
بشاخ مورد بپیوست شاخ ریحان را
بتی که خسته دلان را بیوسه در ما نست
دریغ دارد ازین درد دیدہ در ما نرا
با بر بیسان مانم کنون من از غم او
سزد که صفت خوبست ابر نیسان را
بيك گذر كه سحر گاه بر گلستان کرد
بهشت کرد سراسر همه گلستان را


(٣٠٠)

شاکر جلاب
از شعرای فراموش شده بلند مرتبت و استاد است که در اواسط قرن چهارم میزیسته و کوبند در بخارا بوده .

از آثار او جز اندکی در دست نیست . اينك چند بیت آن :

سردست روزگار و دل از مهر میردلی
می سالخورده باید و ماسالخوردنی
از صد هزار دوست یکی دوست دوست نی
وز صد هزار مرد یکی مرد مردنی
تقرير بن کنم ز درد فعال زمانه را
***
کوکبردا دو مرتبت این کوفشانه را
آنرا که با مکوی و کلابه بود شمار
بر بط کجا شناسد و چنگ و چغانه را


قسمت پنجم

غزنویان

تالیف

خلیل الله خلیلی


[BLANK PAGE]


بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله العلی العظیم و الصلوة والسلام علی رسوله نبی الکریم
سلطنتی که نوبت دولت آن از گرگان تا گرگان و از کاشغر تا سومنات
نواخته می شد لابد داستان های شگفت و روایات دل انگیز و تحولات
فراوان دارد .
این روایات چندانکه با علل دیگر تماس کرده و چندانکه سیر سال و ماه
بر آن عبور نموده سبغه دیگر بر داشته است .
مردمی که از آن زبان دیده اند آن حقایق را بر نگی و مللی که از آن
برخوردار شده اند آنرا برنگی جلوه داده اند .
خاصه داستان صولت و سلطنت یمین الدوله و امین المله نظام الدین
ابوالقاسم سلطان محمود غزنوی طاب الله ثراه که در سرنوشت ملت های
این گوشه دنیا تحولات عظیم وارد کرد و کارهای بزرگ در این بخش
جهان بپایان رسانید .
دانستن این داستان و معرفت کامل بحقایق آن بمردم دیار ما بسیار مفید
وسودمند است زیرا مردمی که اکنون در این سرزمین ها بسر می برند
باید بدانند که پدران آنها در چه شکوه و جلال زندگانی داشتند
چه پیروزیها دیده اند و چه رنجها کشیده اند دانستن این روایات و ادراك
این حقایق ـ معرفت بر اساسها و بنیادهای ملیت ما است .
آن موجودیتی که پایه زندگانی ما تا اکنون بر آن استوار است و اصل
مفاخر ما شمرده میشود بر اساس همین حقایق بنایافته است .
انجمن تاریخ از مدتی در صدد آن بر آمده که این وقایع روشن گردد و تاریخ
افغانستان از ادوار باستان تا روزگار مادر بخشهای مستقل طبع و تدوین شود.
قرعه دولت غزنویان بنام بنده افتاد با وصف آنکه تمحیص و استقصای این مبحث
مستلزم مطالعه و تتبع طولانی بود و سالهای دراز بکار داشت که حق فحص و تدقیق
گذارده می شد و کاوشهای علمی مخصوصاً در غزنه بعمل می آمد و آنگاه جلال


میشود و باز گاه غزنویان و حقایق آن در یک کتاب بل در کتب متعدد ضبط
و تدوین می گردید و دانشمندان کشور ما هر کدام مبحثی از آن مدنیت بزرگ را
جدا جدا تحلیل و تالیف می نمودند، بنده جرئت نمودم و با این امر خطیر و دشوار
دست بردم زیرا انجمن تاریخ در نظر دارد که اجمالاً تاریخ غزنه و غزنویان کما
و کیفاً چنان تدوین گردد که قسمتی از تاریخ عمومی افغانستان را احتواء کند.
سعی انگارنده در این کتاب اگر چه ساده و ابتدائیست و در حکم یک مقدمه
برای تاریخ مفصل غزلین شمرده میشود باز هم کوشش ها بعمل آمده که
مندرجات این کتاب خاص برپایه حقیقت و واقعیت استوار و از هر گونه
تعصب و غرض برکنار با شد.
بدین جهت بیشتر به آن مأخذ استناد شده که اقوال آن ها طرف اعتماد بوده
و غالب اصل آن اقوال را بدون حذف و اختصار نقل کرده ام واگر تصرفی
هم شده چنان نبوده است که در اصل مطلب تغیری وارد شده باشد.
بخش فرهنگ و مدنیت غزنی در این کتاب بطور کامل استیعاب نگردیده
و شرح احوال رجال علمی و ادبی و عرفانی بسیار مجمل نگاشته شده زیرا تحلیل
آثار و شرح کامل احوال و تفکیک مناهج و سایر مباحث آن از عهدهٔ
این تاریخ بیرون است.
وانشاء الله نویسندگان خبیر کشور با معاونتی که حکومت در طبع و نشر
این گونه آثار مینماید از عهدهٔ این فریضه ملی می برایند.
من از رئیس انجمن تاریخ و مورخ دانشمند دوست گرامیم آقای احمد علی کهزاد
که در انجام این کتاب با من همکاری های فراوان نموده اند قلباً سپاس گذارم
و وظیفه خود میدانم که از آقای عبد الغفور خان امینی تشکر کنم که کتاب
عالمانه دکتور محمد ناظم را قبل از این ترجمه نموده و آنرا در دسترس
ارباب ذوق گذاشته بودند.
همچنین از جناب دوست فاضلم گویای اعتمادی منت دارم که نسخه های
خطی خود را با کمال گشاده روئی در دسترس مطالعه من گذاشتند.
میزان ۱۳۳۳ «خلیلی»


فصل (۱)
الپتگین
سلطنتی که نفوذ آن به دو طرف خاک افغانستان بر شرقی و غرب مستولی شد بدست
الپتگین سپه سالار جنگجوی امرای بنی سامان در حدود سال های ٣٥١ و ٣٥٢
در غزنی بنیاد نهاده شد. ولادت الپتگین در حدود ٢٦٧ واقع گردیده و بعد
از سن رشد و بلوغ در زمرۀ غلامان احمد پسر اسمعیل سامانی داخل و در ذیل
محافظین شاهی مسلک گردید. وی را امیر پسر احمد آزاد نمود و نوح
پسر امیر بفرماندهی دسته از افواج خود مقرر گردانید و متدرجاً در اثر
لیاقت و هوش ممتازی که داشت برتبه حاجب الحجابی ارتقا جست. نوح وفات
کرد و الپتگین در دربار عبدالملک قدر و منزلتی بسزا یافت و در پیشگاه
شهریار جوان سامانی نفوذی به کمال حاصل نمود. در رمضان ٣٤٥ه ۱۸ میکه
بکر بن ملک فرمانده افواج خراسان به بخارا حمله آورد سپهسالار الپتگین
وی را از پا در انداخت و مقتولش ساخت. هنر مندی و نیروی الپتگین و دسیسه
درباریان عبدالملک را بران داشت تا وی را از بخارا به بلخ تبعید و حکومت
آنجا را بدو تفویض نماید.
اما حکومت بلخ چنانچه باید مایۀ تسکین وقناعت سپهسالار نشد و در قبال
نظر بلندش کوچک آمد. عبدالملک بهراس اندر شد و وی را به سرداری
سپاه و حکومت خراسان گماشت. سرداری سپاه خراسان در ۲۰ ذی الحجه
٣٤٩ بوی نامزد گردید هنوز الپتگین در خراسان حکومت داشت که
عبدالملک امیر سامانی در شوال ٣٥٠ بدان سرای شتافت. بر سر وفات امیر
عبدالملک ابوعلی بلعمی که از دوستان الپتگین بود نامۀ انشاد کرد و از وی


(۳۰۲)

مشورة خواست تا معلوم کند الپتگین بجانشینی سلطنت کرامخواهد ورای او
درین باب با کیست . الپتگین نگاشت که شایستۀ سلطنت پس از عبدالملک
فرزند صغیر او است زیرا برادر امیر بازیچۀ نفوذ در باریان و دستخوش
اغراض بیگانگان است واورا برای تاسیس مبانی سلطنت خراسان
که وی در نظر داشت کافی نمیدانست اما کارها دیگرگونه شد .
دریای تخت اقداماتی باژگونه بعمل آمد . یعنی بجای اینکه سلطنت را
بر پسر صغير عبدالملك مقرر دارند برادر او را بپادشاهی برداشتند . الپتگین
ازین حادثه بهم بر آمد و آشفته خاطر گردید و بران شد که تصمیم خود را
از راه قوۀ و شمشیر بکار اندازد و سلطنت عبدالملك را که پادشاه و و لی
نعمت مهربان او بود هرنوع باشد به پسرش مقرر دارد، درین کار از دوست
خود ابومنصور که قبل از وی فرمانده سپاه خراسان بود واکنون حکومت
طوس داشت یاری خواست و باوی پیمان درست گیرد و اعتماد نمود و او را
به خراسان گماشت و خودش در ذیقعده ٣٥٠ راه بخارا پیش گرفت .
امیر منصور اهمیت مسئله را ملتفت شد ـ و ابومنصور را هر نوع بود
از الپتگین گردانید وولایت خراسان را بدوه قرر داشت و او را گفت تاره
رود آمویه را بر الپتگین بربندد .
چون اردوی الپتگین بر ساحل آمور سیدوی از دو جانب خطر را متوجه خود
دید بهراس افتاد و حتی از توطئه در اردوگاه خویش نیز مشتبه شد. (زیرا
امیر چندتن از صاحب منصبان او را با خود همدست کرده بود) .
الپتگین در اثر حدوث این وقایع ناگوار از حمله بر بخارا مایوس شد
و اردوگاه خود را آتش زده به بلخ باز گردید . امیر منصور قشونی بالغ بر
(۱۲۰۰۰)سوار بقول گردیزی بسر کردگی بیداج و به قول نرشخی بسر کردگی
اشعث بن محمد به تعقیب او فرستاد .


(۳۰۳)

هر دو لشکر در نیمۀ ربیع الاول ۳۵۱ در حدود دره (خلم) مصادف شدند
و مصاف دادند با آنکه با الپتکین بیش از هفت صد تن نبود و سپاه دشمن چندین
برابر او بودند فیروزی نصیب لشکریان الپتکین شد (۱) تنی چند از سرداران
سپاه اشعث اسیر و مامای امیر منصور نیز دستگیر گردید حمدالله مستوفی
سالار این لشکر ابوالحسن سیمجور را نگاشته ولی این قول تایید نمیشود
ازین فتح درخشان به بعد الپتکین بران شد که جانب غزنه حرکت نماید
و بیاری باشندگان این سرزمین ها که خواهان استقلال سلطنت بودند حکومتی
مستقل و جدید بپادارد و عهد اطاعت سامانیان را فسخ نماید. الپتکین چندی
در طخارستان مانده بغزنه آمد. در آن وقت ابوبکر لاويك که از امرای
محلی است حاکم غزنه بود بعضی نام او را انوک می‌نویسند. الپتگین با وی
مصاف و بعد از چهار ماه محاصره بقولی ابوبکر لاويك را مقتول و بقولی صحیح تر
منهزم نموده غزنی را به تصرف خود درآورد و در آنجا پادشاهی خود را
اعلان نمود. شنیدن این خبر در دربار بنی سامان تولید اضطراب نمود و موجب
خشم امیر منصور گردید و او را بر آن آورد که سپاهی مرکب از بیست هزار
تن به سرداری ابو جعفر به غزنی بفرستد ولی این سپاه هم مصدر کاری شده
نتوانسته و از امیر الپتگین شکست فاحش یافته هزیمت کردند امیر منصور
چون وضعیت را دیگر گونه دید مجبور شد برای حفظ شئونات خود و جلوگیری
از وقایع ناگواری که پیش بینی می شد با الپتگین از در مصالحه پیش آمد و حکومت
قلمرو مفتوحه اش را بدو مسلم داشت الپتگین در ۲۰ شعبان ۳۵۲ زندگانی را
بدرود گفت.

ابواسحق ابراهیم

ابو اسحق ابراهیم پسر الپتگین را که مردی بود ضعیف الاراده سست

(۱) این جنگ شرح وارد رسیاست نامۀ مذکور است.


(٣٠٤)
عنصر، عیاش ، خود پرست ، بعد از مرگ پدرش بپاد شاهی برداشتند چون
درخور سلطنت نبود و آنچه افغانستان آنروز میخواست از وی ساخته
نمی شد ، عساکر براو بشوریدند و از فرمانش سر بر آوردند ابوعلى لاويك
پسر ابوبكر لاويك از موقع استفاده کرد و بر ابراهیم لشکر کشید. ابراهیم
تاب مقاومت نیاورده بهزیمت سوی بخارا شتافت تا از دربار بنی سامان
استعانت کشد.
امیر منصور سامانی بابراهیم مدد نمود و وی را سال بعد باسپاهی گران
بغزنی بفرستاد وغزنی بدست ابراهیم مفتوح گردید و پسر لاويك بهزیمت
رفت و ابراهیم دوباره بر تخت غزنی جلوس نمود ولی کمی بعد در ٢٥
ذی قعده ٣٥٥ وفات کرد .
بلكا تكين
بمرگ نابهنگام ابراهیم سلسلة سلطنت از خانواده الپتگین منقطع
گردید زیراوی دیگر وارثی نداشت که غزنویان مر او را بپاد شاهی
بردارند.
اشراف مملكت بر بلكا تگین بیعت دادند و وی را بپاد شاهی قبول
کردند .
بلكا تگین غلام و فرمانده عساکر محافظ الپتگین بود و مردی جنگجو
و پر دل و درمیانه عساکر شهرتی بسزا داشت . بلكا تگین سلطنت خود را
بر عدالت و انصاف بنیاد نهاد ـ رعایا او را دوست میداشتند و در سایه فرمان
فرمائی او با اطمینان و راحت بسر می بردند .
بلكا تگین ده سال حکمرانی کرد و در سال ٣٦٤ در حالیکه مشغول
محاصره گردیز بود وفات یافت .


(٣٠٥)
پريتگين
چون بلکا تگين وفات يافت مردمان غزنه بر ان شدند تا پر يتگين
راکه وی نیز از سران سپاه و از غلامان الپتگين بود به تخت غزنی
بر نشاندند .
پريتگين برتخت غزنی جلوس نمود . اماچون مردی سفاک وبی رحم
وجفا کار بود مردم ازستم او بر آشفته ابوعلی لاويک رابه پادشاهی دعوت
نمودند وی باپسر شاه کابل (۱) به غزنه لشکر کشيد ا ما سبکتگين
درنزديکی چرخ با پنجصد نفر غلامان خودسر راه بر او بگرفت و با وی
مصاف داد . ابوعلی وپسر شاه کابل هر دو اسيرو مقتول شدند . غزنويان
پريتگين را خلع کردند وسبکتگين را بپاد شاهی برداشتند اين واقعه در ٢٧
شعبان ٣٦٦ واقع گرديد .
(۱)شاه کابل ازسلسله برهمن شاهيان کابلی بود .


فصل (۲)
سبکتگین
معین الدوله وناصر الدین امیر ابومنصور سبکتگین بروایتی بعداز مرگ
ابواسحق وبروایتی پس ازخلع پریتگین (۱) به اتفاق سران ملک وسرداران
سپاه بامارت برداشته شد روز جلوس وی ۲۷ شعبان ۳۶۶ هجری قمری بود (۲)
سبکتگین درسال ۳۳۱ تولد شد وپدرش جوق نام داشته و در ۱۲ سالگی
یکی ازقبایل همجوار به شهری که پدر جوق میزست حمله برده سبکتگین
را اسیر کردند وبه نصر حاجی که از بازرگانان آن وقت بود فروختند
خانواده سبکتگین چه مذهب داشته اند درست معلوم نیست خود سبکتگین
وقتی که دردست نصر حاجی بوده اسلام اختیار نموده است بیهقی انجا که
از ممدوح خود فرخ زاد ستایش میکند گوید چون ایزدعز ذکره خواست
دولتی بدین بزرگی پیدا شوددرروی زمین امیر عادل سبکتگین را از درجه
کفر به ایمان رسانید (۳)
بیهقی اوایل حال سبکتگین را اززبان شریف ابوالمظفر ووی اززبان جد
خوداحمد ابن ابی القاسم علوی ووی از زبان خود سبکتگین به تفصیل شرح
داده (٤)
از نبشته بیهقی برمی آید که سبکتگین در نیشاپور نزد الپتگین آمده واز
گفته دیگران معلوم میشود که در بخارا بوی ملحق شده است (۵) بهر حال
(۱) عتبی و ابن اثیر از پریتگین و بالکاتگین نام نمی برندترجمه عتبی ف ۲۲ طبع ایران
ابن اثیر ف ۲۲ جلد ۸ اما داکتر ناظم در ینصورت روایت طبقات ناصری ومجمع الانساب
را طرف اعتماد قرارداده وصحیح دانسته است (۲) درتاریخ ازطاهریان تا تیمور یهیو تاریخ
جلوس اورا ۳۸۶ نگاشته اند (۳) بیهقی ف ۱۰۲ (۴) صفحه ٢٣٤ (٥) داکتر ناظم هم بخارا مینویسد


(۳۰۷)
در سال ٣٤٨ سبکتگین نزد الپتگین آمد و الپتگین در آنوقت بدربار عبدالملك مقام حاجب الحجابی داشت .
سبکتگین نظر به استعداد اندیشه و توانائی تن و مهارت در فنون عسکری ومخصوصاً در هنر شمشیر بازی در روزگار اندك مقام بزرگ حاصل کرد والپتگین شیفته هنر ولیاقت او شده دختر خود را به عقد ازدواج او در آورد و در تمامت کارها چشم بوی داشت و چون میدانست خطر بیگانگان یعنی از یکسو کار روائی های خلافت بغداد و از جانب دیگر تعرضات سلسله خانیه و درعین حال نفوذ درباریان که تحت تاثیر دیگران قرار یافته اند سلطنت آل سامان را تهدید می کند برای حفظ و بقای قدرت ملی در این نواحی تشکیل سلطنت جدیدی را در قلب افغانستان لازم می شمرد و درین کار با الپتگین همراه و یگانه مشوق و مددگار او بود روز جلوس او را اهالی فرخنده شمردند و جشن گرفتند و داعیه سلطنت او از طرف تمام طبقات اهالی بخورسندی تمام لبيك گفته شد (۱)
نخستین امری که سبکتگین در پیش داشت توسعه نفوذوی و بسط سلطنت بود که میخواست با تشکیلات جدید ایجاد وحدت ملی نماید و کشور را از خطر تفرقه و انحطاط نجات بخشد .
در سال اول جلوس خود بست را ضمیمه غزنی گردانید در ولایت بست شخصی بنام طغان امارت داشت بای توز نام که وی نیز از مردمان بست بود بروی شورید و امارت او را متصرف گردید طغان روی بحضرت غزنه آورد و به ناصرالدین سبکتگین تظلم برد و ازو در کار خود مددخواست و شرایطی بحضرت او تقدیم نمود بر این ترتیب که اگر سبکتگین بوی یاری کند آن شرایط را انجام دهد :
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(۱) ابن اثیر ج ۸ صفحه ۲۷۲


(۳۰۸)

(۱) غزنه را پایتخت دولت جدید افغانستان بشناسد و مالیات بست را
چندانیکه سبکتگین تجویز نماید بخزانه غزنه همه ساله برساند .
(۲) هر وقت که خطر خارجی پیش شود یا سبکتگین بخواهد بر بیگانگان
حمله نماید طغان با انصار و اعوان خویش در حفظ و پیشبرد مملکت
انباز گردد .
(۳) همه ساله فرزندی ازو در حضرت غزنه باشد (۱)
سبکتگین داعیه او را پذیرفت و پیشنهادات او را که مبنی بر قوام امنیت
و سعادت مملکت بوده ورد اجابت قرار دادو خود بنفس خویش قصد بست کرد
و بابای توزعحاربت شدید نمود و او را شکست داد طغان دو باره بمسند
بر قرار گردید .
ولی او مردی وعده خلاف و دوروی بود و در انجاز شرایطی که خودش
گذاشته بود تهاون مینمود و هر روز حیلت و مماطلتی اشکار میساخت .
تا اینکه یکروز ناصرالدین از و شدیداً ایفای شرایط را خواهش نمود و وی
جوابی درشت داد و سخن بجدال کشید طغان مغاضبة (۱) شمشیر بر آورد
و دست ناصرالدین را زخمی ساخت ناصر الدین با وجود جراحت شدید دست
به شمشیر یازید و طغان را مجروح گردانید سبکتگین خواست ضربت دیگر زند
لشکرهایی هم بر آمد و جنگی عظیم رخ داد و اخیراً فتح نصیب لشکر سبکتگین شد
و بست ازین تاریخ به بعد در قلمرو حکومت او قرار گرفت و این فتح دريك
ساعت بروز بعمل آمد طغان و پای تو زبکرمان گریختند و دیگر هوای
حکمرانی در سر نکردند .
مفادی که بیشتر از همه چیز درین فتح نصیب ناصرالدین شد همانا ابو الفتح
دبیر دانشمند بست بود که بدر بار ناصرالدین مشرف گردید و نظر به کبار
(۱) این جزئیات از ترجمه تاریخ بیهقی نقل شده


( ۳۰۹ )
کار دانی و حسن لیاقت او ناصر الدین وی را به کتابت تکلیف نمود
و گفت چنانکه در دربار بای توز خدمت میکرد در دربار غزنه نیز خدمت نماید
ابو الفتح خوشی پیشنهادی داد که او را تا زمانیکه کار ولیعمت سابقش بای
توز بطرفه میشود از کار بر کنار داشته باشند این رای بحضرت سبکتگین
منظور افتاد و ابوالفتح را برخج فرستاد (۱) و بعد از مدتی او را طلب داشته
دیوان رسایل را بدو تفویض نمود .
و این دانشمند روز گاری در عهد سلطان محمود رحمت الله علیه بمشاغل
سلطنتی پایدار بود تا اینکه حضرت محمود بر او مواخذه کرد که این قصه را
در محل آن ذکر خواهم نمود به تفصیل . (۲)
بعد از فتح بست سبکتگین تصمیم گرفت تا ولایت قصد ار را که در جوار
مملکت او بود نیز فتح نماید (۳) .
والی قصدار که نام آن را مورخین نشان نداده اند از اطاعت
وی سر باز زد و سبکتگین با لشکر انبوه به قصدار ورود نمود والی حصاری شد و
امیر بکار محاصره پرداخت ومتانت حصار تعویقی در کار افگند .
سبکتگین ناگهان بروی شبیخون زد و حصار را مفتوح ساخت و والی
قصدار را اسیر نمود والی عذرها پیش کرد و سبکتگین از سر جرایم او گذشت
و او را بنواخت و حکومت آن ولایت را با شرائط ذیل بروی مقرر داشت .
۱ - در خطبه ها و سکه نام ناصر الدین باشد .
(۱) یمینی .شرح حال ابوالفتح از روی ابن اثیر ص ۹۱ ج ۹ دایرة المعارف ج ۲۰
ابوالفدا ج ۳ ص ١٤٦
(۲) یمینی
(۳) قصدار یاقوت آنرا قزدار نیز ضبط می کند و می گوید میان قصدار و بست هشتاد
فرسخ است فاضل معاصر عباس پرویز مؤلف از طاهریان تا تیمور آن را قندهار گمان کرده
یاقوت قندهار را جدا و قصدار را جدا ذکر کرده و داکتر ناظم آن را خیزدار حالیه میداند


(۳۱۰)

۲ - والی هر سال آنچه را با ناصر الدین مقرر کرده بخزانه غزنی
بپردازد (۱) وی شرایط متذکره را قبول کرد .
و کار بست وقصدار بدین صورت خاتمه یافت وسبکتگین فاتحا وغانما
به غزنه مراجعت نمود و آنگاه شروع کرد به تسخیر هندوستان .
در آن روزگار جیپال که از جانشینان کابل شاهیان و از بقایای
کوشانی های كوچك بود بر گندهارا حکومت داشته از لغمان تا دریای چناب
تحت حکومت آنها بود درمقابل پیشرفت سلاطین اسلامی افغانستان خویش
را به تدریج بطرف نقاط شرقی قلمرو خویش کشیدند .
سبکتگین مجبور بود برای توحید مملکت وبسط وتوسعه دین فرخنده
اسلام گندهارارا فتح نمایدو برای این امر شروع به جمع آوری لشکر
نمود وبه غزای هند و توحید مملکت تصمیم گرفت .
جیپال چون از تصمیم ناصر الدین آگاه شد در حدود ۳۷۶ با لشکری
گران قصد غزنه نمود سبکتگین نیز بااردوی خودجانب شرق عزیمت کرد.
هر دو لشکر در حدود كوه غوزك باهم ملاقی شدند این کوه از لغمان اندك
بطرف غزنی بود . مفصل حوضۀ حکمرانی ناصر الدین وجیپال محسوب
میگردید(۲) .
درینجا مصافی سخت عظیم روی داد وهر دو جانب مردانه جنگیدند.درین
اثنا طوفان ناگهانی برف وباد برخاست وجیپال مجبور به مصالحه گردید
عتبی این طوفان رامتکی بر اسطوره چشمه آبی میداند که دران نواحی
بوده است(۳) .
شهزاده جوان محمود بن سبکتگین که در این جنگ مردانگی وشجاعت ها

(۱) یمینی صفحه ٣٤ طبع تهران
(۲) صفحه ٣٥ يميني
(۳) يميني صفحه ٤٦


(۳۱۱)
از خود آشکار کرده بود. به مصالحه راضی شد و ابای عظیم کرد و گفت این حادثه را جز به قهر نتوان خاتمه داد - جیپال رسول دیگر فرستاد و عرض کرد که اگر مصالحه بمیان نیاید آنچه اموال و اثقال که اکنون در دست ما ست از ناطق و صامت همه را تباه سازیم و به آتش افگندیم چنانچه جز مشت خاکستری بیش نماند . سبکتگین مصلحت در مصالحت دید و بصلح راضی شد . جیپال وعده کرد که هزار هزار در هم شاهی و پنجاه فیل بطریق جزیه بدهد و چند شهر و قلاع مملکت خود را بگذارد - و چندی از خویشان و معاریف و وجوه لشکر خویش بگروگان بدربار غزنة بسپارد و چند تن از مامورین سبکتگین در صحبت او بروند و آن قلاع و بلاد را که جیپال تخلیه می نماید به تصرف خویش گیرند بدین جملت عهد کردند . و از یکدیگر مفارقت نمودند جیپال چون بپای تخت مملکت خود رسید نقض عهد نمود - و رفتاری بس ناپسند کرده - نمایندگان سبکتگین را گرفتار کرد . سبکتگین در اول این مسئله را دروغ پنداشت ولی بعدها چون قضیه آفتابی شد باور نمود و با لشکری جرار جانب قلمرو جیپال حرکت نمود و لغمان را که از معمور ترین آن نواحی بود فتح نمود و بسیاری بلاد مجاور آنرا مسخر ساخت و شعار اسلام را دران دیار آشکار کرد و مساجد بنا نمود چون جیپال این حالت را مشاهده نمود فریاد نامه ها با طراف نوشت و از راجگان شمالی استعانت کرد و بیاری آن ها لشکری مرکب از صد هزار سوار ترتیب داده جانب غزنه روان شد امیر ناصر الدین نیز لشکری ترتیب داده بمقابل جیپال صف آرائی نمود پیش از انکه جنگ شروع شود می گویند سبکتگین بر پشته بلندی فراز آمده از عدت و کثرت لشکر جیپال آگاه شد سران و سرداران لشکر خود را گرد آورد و هريك را به تشریفات گران مایه و مزید اقطاعات وعده داد .


( ٣١٢ )

و از آنها عهدهای استوار گرفت و امر داد تا اول با صدا بصدا متناوباً بجنگ
مبادرت ورزند تا لشکر دشمن پراکنده شود بعداً یکبارگی حمله نمایند .
جنگ بدینصورت آغاز و در نتیجه بفتح غزنویان انجام یافت سلطان غزنه
فاتح برآمده وجیپال شکست فاحش یافت و علاقه های بین لغمان و پشاور
تسخیر و در قلمرو سلطنت غزنه افزوده گشت و القاب همایون ناصرالدین طراز
خطبه و سکه آن نواحی گردید مرد مانیکه درین نواحی مقام داشتند
چون سبکتگین را خیرخواه و بانی استقلال ملی دیدند از فتح او شاد شده
در جمله حشم او متحصر گردیدند و سلطان غزنه هزاران سوار از دلیران
این قوم در زمره عساکر احتیاطی مسلك ساخت تا هر وقت که عزم جنگ
نماید باسایر هموطنان خود دوش بدوش خدمت نمایند (۱)
( سبکتگین رحمة الله علیه و سامانیها )

وقتیکه آفتاب عظمت سلاطین با اقتدار غزنه طلوع می کرد ستاره بخت
سامانیان رو به غروب گذاشته بود روز بروز قوت بنی سامان کاسته
شده میرفت ـ و امرای دور دست شورش ها می کردند ـ درین میانه تنها
ناصر الدین سبکتگین بود که حقوق این خانواده را احترام می گذاشت ـ
و در امیر نوح همیشه به حرمت می نگریست چون ابو علی بن ابی الحسن سیمجوری
و فایق نمك پروردگان این خاندان به تفصیلی که در فصل آل سامان مستور
است به تحریك بیگانگان به مخالفت نوح همدست شدند و فتنه ها بر پاداشتند
امیر نوح ناچار شد و به سبکتگین ملتجی گردید و ابونصر فارسی را که
از بزرگان دربار بخارا بود (۲) برسالت به غزنه فرستاد و از سبکتگین التماس
نمود تا دربار بخارا را از فتنه این دو تن ایمن گرداند. سبکتگین دعوت نوح
(۱) عتبی ص ٤٣ طهران
(۲) عتبی


(۳۱۳)
را اجابت نمود و از غزنی جانب ماوراءالنهر کوچ کرد و نوح نیز ازوی استقبال
نمود و در کش باهم ملاقی شدند بروایت (۱) بیهقی همان وقت جانب هرات که
مقر فایق و ابوعلی بود با امیر نوح روانه گردیدند اما چنانکه عتبی می گوید
سبکتگین از امیر نوح مهلت خواست و به غزنه آمد و در آنجا تهیه دیده و لشکری
زیاد فراهم آورد محمود را نیز باخود برداشت و در جوزجانان با اردوی
امیر نوح پیوست در اینجا شار غرشتان و ابو الحرث فریغونی امیر جوزجانان
نیز به آن ها ملحق شدند برای انجام مقصود واحدیکه عبارت از حفظ
سلطنت و دفع دشمنان خارجی بود متفقاً حمله کردند . چون به حدود بغ (۲)
رسیدند قاصدها از جانب بوعلی آمدند تا مگر صلح بیفتد . بوعلی و فایق به
سبکتگین متوسل شدند سبکتگین در میانه شد و عفو آنها را از امیر نوح حاصل
کرد و پانزده ملیون درم بذمت آنها گذاشت که بسه قسط بخزانه بخا را بنام
غرامت جنگ و تلافی خیانت خویش برسانند . ابوعلی و یک قسمت از مجربان
اصحاب او به صلح راضی شدند اما جوانان بی تجربت و عاقبت نیندیش از آن
سر باز زدند و بر طلایه لشکر سبکتگین نا گهان حمله آوردند و رئیس فیل
بانان غزنه را با چند تن دیگر اسیر و مقتول ساختند (۳) سبکتگین عساکر
خود را از بغ جانب هرات کوچ داد میدان وسیعی را که برای قتال مساعدتر
بود انتخاب نمود سدی از پیلان جنگی در پیش کشید خودش و امیر نوح و امیر
محمود در قلب بایستادند و سرداران دیگر را بر میمنه و میسره لشکر جای دادند.
ابوعلی نیز صف ها بیار است خودش در قلب لشکر جا گرفت میمنه را به
فایق و مسیره را با بوالقاسم برادر خویش وا گذاشت و جنگی سخت در گرفت

(۱) بیهقی صفحه ۱۲۳
(۲) بغ شهری است در حدود هرات که خرابه های آن در حدود قره باغ گلران موجود
است و بغشور نیز خوانده میشد و صاحب مصابیح از آنجاست .
(۳) عتبی صفحه ۱۴۱ صفحه ۱۳۲


(٣١٤)
دارا پسر شمس المعالی بن وشمگیر از ملوک آل زیار که در قلب لشکر بوعلی بود به امیر نوح تسلیم شد ـ و بوعلی و فایق بجرجان رفتند و از فخر الدوله استمداد کردند :. لشکر آنها هزیمت یافت و هرات فتح شد در این جنگ محمود هنرهای خیلی بزرگ از خود نمایان ساخت این فتح در روز سه شنبه نیمه رمضان سال ٣٨٤ واقع شد امیر نوح و سبکتگین و امیر محمود بعد ازین فتح دو سه ماه برای اصلاح مهمات لشکر بهرات توقف کردند .
و امیر نوح سبکتگین را به لقب ناصر الدین و امیر محمود را به خطاب سیف الدوله خواند و امارت سپاه خراسان را که از ان بوعلی بود به سیف الدوله ارزانی داشت سیف الدوله با حشمتی تمام و کوکبهٔ بی معظم جانب نیشاپور روان شد و سبکتگین نیز به نشاپور رفت در اینحال افواهی نشر شد که عبدالله بن عزیز وزیر در نزد امیر نوح در بارهٔ آنها سعایتی می نماید و میخواهد روابط دربار غزنه و بخارا را بهم زند ، و امیر نوح نیز در ینوقت بجانب طوس رفته بود سبکتگین برای خورسندی امیر نوح و برائت جانب خویش به طوس رفت و گمان های امیر را رفع کرد و امیر به فراغ بال به بخارا رفت و سبکتگین دوباره به نشاپور آمد و در انجا به اصلاح خرابی های وارده و بدست آوردن قلوب اهالی نشاپور و ترمیم سایر خرابیها پرداخت ـ و راه را مأمون ساخت و کاروان های تجارتی را براه انداخت و بعداً برای مطالعه اوضاع هرات و بازرسی ضیاع و اقطاع خویش بهرات آمد ـ و سیف الدوله محمود با فوج اندک به نشاپور آمد ـ در ینوقت بوعلی سیمجور و فایق موقع را غنیمت دانسته بتاریخ ربیع الاول ٣٨٥ با لشکری گران قصد نشا پور کردند، چون این اطلاع به سیف الدوله رسید از پدر خود استمداد کرد و خودش با همان قدر فوجیکه داشت از شهر برآمد و در باغ عمرو لیث که یک فرسنگ خروج شهر بود فرود آمد و در آنجا مشغول ترتیبات عسکری گردید مردمان شهر نیز با بوعلی متفق شدند و سلاح برداشتند و جنگی سخت


(٣١٥)

در گرفت که آنرا چنگ رخنه گویند (١) سيف الدوله درین چنگ
تا جائی که ممکن بود پایداری کرد ولی اخیراً مجبور شده ديوار باغ را رخنه
وجانب هرات روان شد .

سبکتگین فرمانها نوشت وعساکر خودرا امرداد تا جمع شوند وخودش
با سيف الدوله وخلف ابن احمد والی سیستان وابو الحرث امیر جوزجانان
جانب طوس روان شد ابو علی و فايق نیز به طوس آمدند و روز شنبه ٢٠
جمادی الثانی جنگی عظیم رخ داد درین روز بوعلی با جديت تمام جنگ
میکرد ولی ازحمله ناگهانی که سیف الدوله با مشقهای رشادت به میسره فوج او
نمود فايق وبالمشکوه گریختند وبوعلی نیز از پی گریخت و از آنجا به حصار کلات
متحصن شد و جمعیت بزرگی از اعيان واصحاب او چون بوعلی حاجب وسبکتگین
مرغابی - وينالتگين - ومحمد پسر حاجب طغان - ومحمد شار تکین
ولشکرستان دیلم واحمد ارسلان خازن - وبوعلی پسر نوشتگین و ارسلان
سمرقندی اسیر شدند و پیلانی را که در جنگ گذشته گرفته بودند باز ستدند
ابو الفتح شاعر دانشمند و دبیر نامور این فتح را تهنيت گفته و اشعاری
دران مورد انشاد کرده .

فايق وابو علی بعد ازين عزیمت به سرخس و از آنجا بمرور فتند ناصرالدین
سیف الدوله را به نشاپور گذاشت وخود در پی ایشان بمرو رفت و آنها راه
بیابان پیش گرفتند و به آمل شط شدند و از آنجا به حضرت بخارا اعتذار
نمودند وقاصد هافرستادند و از گذشته معذرت خواستند (٢) چون قاصدان
به بخارا رسیدند قاصد فايق را به حبس افکندند ومعذرت او را نپذیرفتند
و قاصد بوعلی را نواختند و بابوعلی فرمان دادند که فعلاً بجرجانیه باشد

(۱) بیهقی صفحه ٢٣٧
(٢) ص ١٥٣ ترجمه عتبی -


(٣١٦)
تا آینده تدبیری در باب آسایش او اتخاذ گردد - بوعلی به جرجانیه رفت
و فایق از اطاعت امیر بخارا سرباز زده از رود آمویه عبور کرده
با يلك خان پیوست .
مامون والی جوزجانیه نسبت به بوعلی بدربار بخارا ملتجی شده و وی را
نزدامیر نوح فرستاد امیر او را باشد عقوبت ها گرفتار کرد - و وی را بـه
ناصر الدین سپرد و ناصرالدین او را با بلمنکو به قلعه گردیز فرستاد تا در
آنجادر ۳۸۷ در گذشت ( بیهقی صفحه ٢٤٠ ) درین وقت ناصرالدین به مرو
بود چون از واقعه گرفتاری بوعلی شنید به بلخ رفت و در آنجا اقامت گرفت
تا اینکه ايلك خان به سرحدات بخارا حمله آورد امیر نوح سبکتگین را
از بلخ طلب داشت و از وی استمداد نمود سبکتگین چون این امر را برای
تشکیلات و تمرکز اساس دولت افغانستان خطر میدا نست و حوضه سغد
جزء تاریخ سلطنت افغانستان بود با سران و سرداران معیتی خود مشوره کرد
آراء متفاوت بود برخی به یاری امیر نوح رای دادند و برخی مخالف
این رای بودند ولی ناصر الدین مستعد یاری شد و با قطار ممالك خراسان
فرمان ها نوشت و لشكرها خواست وسيف الدوله نیز از نشاپور با لشکر
آراسته رسید وامیر نا صرالدین نهضت فرمود و در دهی که آنرا نيازي
خوانند در میان کش و نسف فرود آمد و لشکرهای چرجان وختل وصغانیان
نیز باو پیوستند ايلك چون از اجتماع عساکر ناصر الدین آگاه شد
رسول ها فرستاد وسعی کرد تا ناصر الدین را از دربار بخارا بگر داند
و بخود مایل سازد ولی ناصرالدین نظر به علایق ملی و سیاسی و پیشبرد
سلطنتی که خود در نظر داشت از بنی سامان نگذشت و ايلك خان را
جواب داد ايلك خان نیز مستعد کار شد و لشکری بزرگ فراهم آورد -
ناصر الدین درین جنگ حضور امیر نوح را لازم میدانست و قاصد ها به


(۳۱۷)
بخارا فرستاد تا امیر نوح بجنگ حاضر باشد ولی عبدالله عزیز که از پیش
بافراویان فطری مخالفت کارانه داشت امیر نوح را ازین سفر باز داشت
ووی را گفت چون تجمل وحشمت ناصر الدین در منتهای درجه کمال و شکوه
است و کوکبه امارت بخارا در جنب آن كوچك و حقیر مینماید عزیمت
سلطان درین سفر سود مند نیست ناصر الدین چون از موضوع آگاهی یافت
سیف الدوله را با بیست هزار سوار به بخارا فرستاد تا امیر را بحال آرد
و عبدالله عزیز را از وزارت معزول و بجای او ابونصر بن ابی زید را بوزارت
بردارند و خودش با ايلك خان صلح نمود باین ترتیب که قطوان حدی فاصل
میان مملکتین باشد وفایق نیز به سمرقند مقرر شود و عهد نامه درین موضوع
انشاء و بامضای ائیمه و مشایخ ماوراء النهر رسانيده ناصر الدین به بلخ
وايلك خان به ولایت خویش باز گردید سیف الدوله نیز در بخارا اوامر پدر را
اجراء داشته به نیشاپور باز گشت وامیر نوح عبدالله عزیز را نزد ناصر الدین
فرستاد و وی اورادر قلعه گردیز بحبس افگندـ اندکی بعد ازین ابوالقاسم
برادر ابوعلی سیمجوری از غیاب سبکتکین استفاده کرده نیشاپور را تصرف
نمود ناصر الدین سیف الدوله و برادر خود بغراجق را فرستاد و ابوالقاسم
هزیمت یافت و در این اثناء کدورتیکه میان فخرالدوله ودربار بخارا بود
نیز به توسط و تدبیر ناصر الدین به صلح و خویشاوندی تبدیل یافت و وزیر
ابونصر را بر دست غلامان خویش مقتول و بجای آن ابوالعظفر برغشی با شاره
ناصر الدین به مسند وزارت تمکن یافت مقارن اینحال که ناصر الدین
در بلخ بود امیر نوح در ۱۳ رجب سنه ۳۸۷ وفات نمود و یکی از خواهران
ناصر الدین که وی را نهایت دوست میداشت با دو سه تن از اطفال و نواسه های او
بجوار رحمت الهی پیوستند ـ و در خاتمه این واقعات المناك خود سبكتگين
نیز سخت مریض گشت و بستری شد و بهوای غزنه مشتاق گردید و امر داد


(۳۱۸)

تأوی را از بلخ به غزنه منتقل سازند، متاسفانه در عرض راه در منزل ما در موی
که یقیناً همین رباطی است که الان در عرض راه بامیان و بلخ واقع و بنام
(مدرموتی) یاد میشود جان سپرد و این در شعبان ۳۸۷ بود و جنازۀ وی را برداشته
به غزنی آوردند و در میدان افغان شالی دفن کردند (۱) و اکنون قبر او
در غزنه معین و مزار است و مردم بدیدۀ احترام در آن می نگرند .
سبکتگین پادشاهی عادل و درستکار و مجاهد و پرهیزگار بود قامتی
بلند و رخساری آبله گون داشت در جوادی و دلاوری و عطوفت و عدالت وی
مورخان داستانها دارند سیاست او حفظ آبروی افغانستان و تجدید عظمت
باستانی این کشور و اخراج سلطه بیگانگان بود و میخواست بهر وسیله
باشد این منظور مقدس را انجام دهد و این است که در دور آن پادشاه مباوز
مقاصد ملی تأمین گردید ملوک خانیه ترك كه دیده بر خاك آريانا دوخته
بودند مأیوس گردیدند. خلافت بغداد که هر روز رول جدیدی بازی میکرد
خواهی نخواهی سلطنت او را اعتراف نمود. سیمجور و فایق و عبدالله بن عزیز
وزیر بخارا که هر کدام بازیگران این صحنه بودند از پا در افتادند بست
و قصدار و طوس و نشاپور مسترد گردید لغمان تا پشاور که از حوضۀ حکمرانی
مملکت خارج شده بود دوباره تسخیر شد و جیپال سخت گوشمال یافت در سیاست
داری و عدالت و بدست گرفتن دل رعایا و کیفر ستمکشان از ستمکاران توجهی
به سزا داشت معاونت و همکاری وی بادربار بخارا مظهر حسن قدر شناسی
و نجابت اوست . عقد دختر رئیس زابلی بخودش و عقد یکی از امیرزادگان
فریغونی به پسرش محمود اشراف مملکت را بوی نزدیک گردانید و مخصوصاً دومی
که عقد الواسطه میان خانواده غزنی و بخارا شمرده می شد .

(۱) در باره کلمۀ افغان شالی تحقیقاتی موجود است كه ترك بابر و آئين اكبری
وادبیات پشتو آنرا تائید می نماید و این کلمه به معنی یادگار یا شعار افغانست .


(۳۱۹)
سبکتگین چند پسر و دختر داشت ازان جمله حسن و حسین در کودکی
بمردند و محمود و اسمعیل و نصر و یوسف بازماندند اسمعیل از بطن دختر
الپتگین بود محمود از شاهزاده خانم زابلی.
سبکتگین در تربیت فرزندان خود مراقبت و کوشش میفرمود تا جانشینان
او کسانی باشند که آمال ملی و مذهبی وی را تعقیب کنند و سلطنتی را که وی
اساس گذاشته بود چنانکه او میخواهد نگهدارند.
سبکتگین ٥٦ سال عمر و بیست سال پادشاهی کرد کتیبه مزار او این است :-
لا اله الا الله محمد رسول الله العظمة لله لا اله الا الله محمد رسول الله الكبرياء لله
کل نفس ذایقة الموت ثم الینا ترجعون بسم الله الرحمن الرحیم من عمل صالحاً
فلنفسه و من اساء فعلیها الامیر الحارب الاجل ابو منصور سبکتگین.
ابو الفتح دبیر دانشمند او در رثای ولینعمت مهر بانش قصاید غرائی
در تازی دارد.
سبکتگین در بلخ و غزنی عمرانات و قصور بزرگ بنیاد نهاد (۱) عتبی
گوید یکی ازین قصرها بنام سهل آباد بود سهل آباد آخرین تعمیری بود
که سبکتگین با حشمت و تجمل زیاد آنرا بنیاد نهاده و هنوز تعمیر آن بسر
نرسیده بود که وفات نموده است پسران او آن سرای را شوم دانسته بپای
نرسانیده اند (۲)
(۱) ابن اثیر صفحه ٥٤ ج ٩ طبع مصر
(۲) بیهقی صفحه ۱۸۱


فصل دوم
یمین الدوله سلطان محمود
چون ناصر الدین سبکتگین رخت ازین جهان بر بست بصورتیکه پیشتر
تفصیل دادیم سلطان محمود پسر رشید او در نیشاپور سپهسالار بود و اسمعیل
در غزنه بود سلطان محمود در شب دهم محرم ۳۶۱ مطابق دوم نوامبر ۹۷۱ ع
تولد یافته هنگام وفات پدر ۲۷ سال از سنین عمر او میگذشت (۱)
مادر سلطان محمود از نجیبای زابل بود که در آن وقت ولايات دور
غزنه ومیانه های خاشرود و هلمند را زابلستان مینامیدند وبدین مناسبت
است که مورخان و شعرا سلطان محمود را محمودزا بلی یادمی کنند .
سلطان محمود درمیان برادران بجنگجوئی وتد بیر معروف و در بین
عساکر ورعايا محبوب ودشمنان ازوانديشناك بودند سلطان محمود فقه
وعلوم عربیه را از پد رقاضی بوعلی حیثانی آموخته بود وتدبیر لشکر وسیاست
زمامداری را در تحت نظر پدرنامور خویش فرا گرفته بود .
ناصر الدین سبکتگین با سلطان محمود نظر مخصوصی داشت در سفرهای
سخت او را با خود می برد و در مواقع خطر از و استشاره می کرد چون
سبکتگین بجنگ بست رفت باوصف اینکه سلطان محمود بیش از هفت سال
عمر نداشت اورا بوکالت خود بغز نه گذاشت و چندسال بعد بولایت زمینداور
برقرار گردید .
وقتیکه آتش جنگ میان سبکتگین وجیپال درحدود لغمان در گرفت
سلطان محمود پانزده سال عمر داشت ولی چنانکه پیشتر گفتیم در آن جنگ
رای وشهامت سلطان محمود دست بزرگی داشت.

(۱) عتبی صفحه ۲۴۱ بیهقی صفحه ۴۱۰ منجمان حساب طالع او را در حساب نجومی باطالع
حضرت نبوی مساوی یافته اند .


(۳۲۱)

در جنگهای بوعلی سیمجوری وفایق وايلك خان نيز مردانگیهائی ازو
بوقوع پیوست که مورد مهربانی پدر وسبب خورسندی دربار سامانی واقع
گردید وملقب به لقب سیف الدوله شد.

اما مرحمت های سبکتگین دوام وبقائی نداشت وبگروی نبود در سال ۳۷۰
بعضی از مفسدین میانه پیر و پدر را بهم زدند وسعایتها نمودند تا اینکه
سبکتگین برفرزند رشید خود دل نگران شد وی را چندی در حصار غزنه
محبوس ساخت .

اگرچه محمود از آن حبس رهائی یافت و پدر او را عفو فرمود اماغبار
نقاری که در بین بود تا آخر بطور قطع زدوده نشد .

سبكتگين قبل از وفات خود شهزاده اسمعیل پسر كوچك خود را که از بطن
دختر الپتگین بود بولایت عهد و جانشینی خود برگزید و در این امر از امراء
و اشراف غزنه بیعتی موکد به حلف و وفا بنام او حاصل کرد علت اینکه چگونه
سبكتگين اسمعیل را به سلطان محمود ترجیح داد جز محبت شخصی به اسمعیل
وبرم خوئی اسمعیل چیزی دیگر نبود. شاید علاقه مفرط سبکتگین به دختر الپتگین
نیز تاثیر داشته باشد چون سبکتگین وفات یافت اسمعیل به بلخ رفت و اعلان
پادشاهی داد و با منصور بن نوح سامانی از در احترام پیش آمد وخود راه
اسراف و تبذیر پیش گرفت اندوخته های پدر را بی حساب بر عساکر قسمت
می کرد و چشم آن داشت که اگر سلطان محمود حمله نماید عساکر بطرفداری
او قیام و بزنند.

سلطان محمود چون از حادثه مرگ پدر آگاه شد بشرائط عزا قیام نمود وبه
برادر تعزیتنامه نوشت وابوالحسن حمولی را بسفارت نزد برادر فرستاد
و پیغام داد پدر که دافع نوایب وحوادث بود از میان رفت و مرا امروز در همه
جهان از تو گرامی تر کس نیست (۱) اما كبرسن و تجارب ایام قدرت بر دقایق

(۱) عتبی صفحه ۲۴۱


(۳۲۲)
سرداری مستلزم آنست که پایتخت غزنه بمن گذارده آید و من بلخ را بتو
مسلم شمارم پدر اگر در غیبت من وصیتی کرده سبب بعد مسافت بوده است و بس
و اگر در تو چنانکه مقتضی است کفایت و تجربه عسکری و لیاقت سرداری موجود
می بود و تخت و تاج بدر تهدید نمیشد من از وصیت پدر انحراف نمیکردم .
اسمعیل به گفته های سلطان محمود گوش نداده و برسلطنت مصمم تر شد .
ابو الحارث فریغونی (۱) والی جوز جانان که خسر محمود بود به وساطت
بایستاد و به نصایح و مواعظ اور اتنبیه کرد تا مگر فتنه فرو نشیند و دولت غزنوی
از فتنه در امان ماند و هر دو برادر حضوراً با هم مذاکره نمایند محمود قبول
کرد اما اسمعیل راضی نشد و گفته های ابو الحارث را متکی بر غرض پنداشت .
عتبی میگوید درین بار خودم نیز باسمعیل نصیحت ها نمودم و ابیات
سیف الدوله حمدانی را که در حق برادر خود گفته بود به اسمعیل خواندم
اما سودی نکرد و وی بر اقدام خود مصر بود چون ابو الحارث از اسمعیل
مایوس شد به محمود نامه نوشت و او را بجانب غزنی وحصول تاج و تخت
تحریص کرد (۲) .
محمود جانب غزنه حرکت کرد چون به هرات رسید دوباره نامه ها
به برادر نوشت و وی را به صلح و اخوت دعوت داد اما باز هم اسمعیل نپذیرفت
و محمود مجبور شد آنچه را بقلم خواسته بود به شمشیر فیصله کند .
محمود بغراجق عم خود را در هرات خواست وی بدون ثانی روی بخدمت
نهاد و چون به بست رسید امیر نصر برادر او نیز به لشکر محمود پیوست (۳)
و بو الحارث فریغونی با تمامت قوا بخدمت محمود رسید .
(۱) در تاریخ ناظم سهواً عبد الحارث چاپ شده صفحه ٤١ عتبی صفحه ۱۸۹ بو الحارث قید کرده
(۲) ۱۹۱ ترجمه عتبی
(۳) ناظم آمدن امیر نصر را به هرات نوشته و حواله به عتبی کرده وحال آنکه او د ر بست
به محمود پیوسته صفحه ١٥٣ ترجمه عتبی ابن اثیر هم رسیدن نصر را در بست میداند
صفحه ٥٤ ج ۹ تاریخ کامل


(۳۲۳)
اسمعیل چون از عزیمت محمود جانب غزنه آگاه شد معجلا به غزنه آمد و تخت پدر را متصرف گردید محمود بسیار کوشید که برادر را از جنگ باز دارد مفید نیفتاد .
اسمعیل حفيد الپتگين از يك سو و محمود زابلی از دیگر سو در دشت غزنه صف آرائی کردند . جنگ به شدت در گرفت .
محمود بر برادر چیره گردید - کسی که بغداد از رشادت او نگران بود جیپال را گوش مال داده سیمجوریان از شهامت او برافتاده بخارا از وی مرعوب شده بود توانست کار برادر بی تجربت وخوشگذرانی چون اسمعیل را بزودی يك طرفه کند (۱)
اسمعیل با وصف اینکه دوصد پیل جنگی پیشاپیش لشکر خود داشت در عصر همان روز مغلوب گردید - عنصری این جنگ را شهکار فتوحات محمود دانسته (۲)
پایان روز نظر به حمله که سلطان محمود شخصاً به عمل آورد طرفداران اسمعیل بهزیمت رفتند و شهزاده جوان بحصار غزنه اندر شد .
مقارن غروب آفتاب سلطنت هفت ماهه او نیز افول نمود. وچون اسمعیل دانستکه در حصار استوار مانده نمیتواند خود را به سلطان محمود تسلیم نمود و وی او را امان داده و مهربانیها نمود و کلیه خزاین غزنه را از و باز ستد
(۱) محمود در این جنگ ۲۸ سال عمر داشت تعجب است که داکتر ناظم او را سردار پخته سال خوانده
(۲) چنانکه گوید
بجنگ غزنی آن لشکری چو ابر سیاه همه سر اسر آهن سنان و تیغ و سپر
زگر دایشان چون شب هوای روشن روز زصف ایشان چون کوه دشت پهناور
دویست پیل در آن دشت هر یکی کوهی بزیر پای درآورده گردگرد هچر
بحمله ملك شر ق آن سپاه قوی چو کردگردپراکنده وضعیف چوذر


(٣٧٤)

واسعیل بعد از این آزادانه زندگانی داشت و هر شغلی که میخواست بدون
مانع اجراء میداشت .
تا اینکه در اواخر سال ۳۸۹ سلطان محمود بر او بدگمان شد و اورا تبعید کرد
تفصیل این بدگمانی را عتبی چنین نگاشته : (۱)
روزی سلطان بعد از فتح نیشاپور از بلخ بطرف مر ورود با غلابی چند بشکار
رفته بود امیر اسمعیل با نوشتگین کاج که از امرای ناصرالدین بود
در خدمت او بودند سلطان را التفات نظری شد . نوشتگین را دید دست به
شمشیر یازیده منتظر ایمای اسمعیل است واسمعیل انکار مینماید و سلطان
اشاراتی درین پرده دید و بد گمان شد و چون فرود آمد نوشتگین را بقتل
رسانید و برادر را پیش خواند و پرسش ها در میان رفت اسمعیل تبرا نمود
اما سلطان صلاح در آن دید که امیر اسمعیل را بقلعه جوزجانان تبعید نماید
تادر آنجا تحت حراست فریغونیان زندگانی کند .
میگویند وقتی محمود اسمعیل را گفته بود اگر در جنگ غزنه اسیر تو
گشتمی با من چه طریق می سپردی او گفته بود ترا به قلعتی فرستادمی و آنچه
از اسباب راحت تمنای تو بود بر آوردمی .
محمود نیز بدان طریق با او پیش آمد (۲) اسمعیل در قلعهٔ جوزجانان بود
تا در انجا جان سپرد اسمعیل حلیم طبع و ادیب منش بود رسالات كوچك
و اشعاری نیز در عربی و فارسی داشته و امامت جمعه و در اثنای امارت کوتاه
خود خودش اجراء مینمود و خطبه میخواند و همیشه بجای اینکه نام وی در
خطبه آورده شود این آیهٔ كريمه را قرائت مینمود: رب قد آتيتنى من الملك
و علمتني من تا ويل الاحاديث فاطر السمواة والارض + انت ولی فی الدنیا
والاخره + توفنى مسلماً والحقنى با لصالحين + (۳) محمود چون از کار
(۱) ترجمه عتبی صفحه ١٨٦
(۲) ۳۱۴ ترجمه عتبی (یچینی)
(۳) ص ٥٤ ج ۹ ابن اثیر وابوالفدا ج ٢


(۳۲۰)
برادر فارغ شد و تخت پدر مرا و را مسلم گردید و قلب مملکت بدست اوشد.
بامور مهمی که در پیش داشت مشغول گردید .
نخست چیزی که وی را نگران میداشت تأمین وحدت ویگانگی درملت
بود - ملتی که انقلابات روز گار و گردش قرون و اعصار شیرازهٔ جمعیت
او را از هم گسیخته بود دولت سامانی قرین اضمحلال بود، ترکهای ایلک خانی
در کمین بودند و فرصت میجستند گندهار اقسمت شرقی مملکت تحت تصرف
سلسله هند و شاهی بوده و بنابر اختلاف مذهب تقریباً از سیاست کشور جدا
معلوم میشد غور در آشوب بود و غرشه تان امارت محلی داشت و آل فریغون
جدا بسر میبردند خلف در سیستان وطغان در بست هر کدام بنوبهٔ خود آتش
ملوک الطوایفی را دامن میزدند.
دیلمیان هم به آلهٔ دست بغداد شده بودند هم خود می کوشیدند نفوذ خودرا
در قسمت غربی کشور ما بسط دهند.
محمود در میان تمام این بحرانها بخود اعتماد و به نیروی وحدت و قدرت
ملی اطمینان داشت و وظایفی را که در پیش داشت میخواست از این راه ایفا نماید
و چون معماری توانا وزیرک بنیادی پی افگند که سنگ نخستین تهداب
آن عزم و ارادهٔ آهنین وی و دیگر ارکان آنرا توحید قلوب و ثبات فرزندان
وطن استوار گرداند.
این است که از غزنه به بلخ شد و از آنجا با سامانیان راه مراوده باز کرد
وقضیه وفات پدر و خلع برادر و اطاعت رعیت و لشکر را به سلطنت خود بدربار بخارا
نوشت امیر بخارا سید ابوالحسن علوی همدانی را بحضرت بلخ فرستاد و سلطان
محمود را تهنیت ها گفت اندر کارهائیکه بدست اورفته بود و بلخ و هرات
و ترمد و بست را داخل حدود سلطنت اوشناخت و هردو عاصمه آریائی یعنی
بخارا و غزنی بتدبیر محمود متحد گردید و امیر سامانی ازینکه سابقاً خراسان
را به بکتوزون سپهسالار خود داده بود تأسف کرد.


(٣٢١)

محمود تنها ببلخ و هرات و بست قناعت نکرده استخفافی را که به سالاری
خراسان داشت و آنرا برای حفظ مرکزیت پافغانی و بقای مدنیت و تهذیب
کشور از بیگانگان امری ضروری می پنداشت و درین راه خودش و پدرش
رنجها برده بودند از دربار بخارا در خواست نمود و ابوالحسین حمولی را
برسالت بدربار بخارا فرستاد و تحف و هدایای (۱) شایسته نیز با او همراه
نمود . و پیغام داد تا سالاری خراسان را بر عهد سابق بر او محکم دارند . اما
ابوالحسین حمولی کار را بازگونه کرد چون به بخارا آمد و دید مقام
وزارت عاطل است بجای آنکه وظیفه رسالت را که از دربار غزنه بدو ودیعه
داده شده بود انجام دهد بوزارت آل سامان شادمان و مشغول گردید
(٢) امیرسامانی ها نیز نظر به دسایس و تحریکاتی که بیگانگان اساس
نهاده بودند بـداعیه سلطان وقعتی نگذاشت و سالاری خراسان را
بدو تفویض ننمود .

سلطان محمود چون این امر را مخالف آمال ملی ومنافع مملکت دید
برآشفت و لشکر تهیه دید و بر نیشاپور حمله آورد بکتوزون شهر را تخلیه
کرد و از دربار بخارا استعانت نمود امیر ابوالحارث شاه سامانی شخصاً بكمك
شتافته به سرخس آمد .

سلطان چون از آمدن امیرشنید با اینکه حشمت و عدت وجنگجویی رجال
او بر قوای شاه بخارا فایق بود نخواست که حقوق اسلاف آل سامان بدست او
ضایع شود و سلطنتی را که هموطنان بلخی او در ماوراء النهر قایم کرده اند
از پا در اندازد و ناموس آن ملک دیرین بقوت او برود لہذا بدون جنگ
از نیشاپور به مرورود شتافت (٣) و در حدود پل زاغرل منتظر وقایع نشست

(١) ۲۰۳ - عتبی
(٢) عتبی ۲۰۴
(٣) عتبی ۲۰۴ ابن اثیر ج ۹ صفحه ٥٨


(۳۲۷)

بیکتوزون نیشاپور را متصرف و خودش بسرخس بخدمت امیر بخارا شتافت .
در آنجاخواه چنانچه عتبی می نویسد از امیر بخاراطوری که میخواست احترام
ندید وخواه چنانکه بیهقی میگوید برامیر بدگمان و بافایق متحد
شده و دیگر سران لشکر را نیز باخود همدست ساخته و در دعوتیکه بیکو توزون
آنرا بهانه ساخته بود امیر ابوالحرث منصور را در خیمۀ خود آورده برچشم
جهان بین او میل کشیدند و حقوق دیرینه او را ضایع ساختند و برجوانی او
رحمت نکردند وحتی بروصیتی که او در حق یکی از پرده نشینان حرم خود
کرده بود نیز وقعی نگذاشتند (۱) وابوالفوارس عبدالملك برادر صغیر
امیر نوح را بپادشاهی برداشتند .
سلطان محمود بطرفداری امیر ابوالحارث و سرزنش فايق وبيكتوزون
به سرخس حرکت کرد و آنها به مرو گریختند سلطان محمود پیرامون مرو را
اردوگاه خویش قرار داد فایق و بیکتوزون معذرت هایش کردند سلطان
محمود از سر جنگ در گذشت و مسرور شد و دوهزار دینار به فقراء خیرات داد
اما همین که افواج کوچ کردند قسمتی از سپاهیان امیر به تحريك داراء
بن قابوس بساقة فوج سلطان محمود که تحت لوای نصر بود حمله آورده
باره بنه او را غارت کردند .
محمود از این قضیه که هیچ توقع نداشت بر آشفت و نا گهان بر گشت و آتش
حرب در گرفت نصر برادر خود را باده هزار سوار و ۳۰ فیل بجناح راست
(۲) و بعضی از صاحب منصبان معتمد خود را با دوازده هزار سوار و چهل فیل
بجناح چپ وخود باده هزار سوار و (۷۰) فیل در قلب سپاه جای گرفته افواج
متحده امير عبدالملك فایق بیکتوزون وابوالقاسم سیمجوری را در هم شکست.
(۱) صفحه ٢٠٤ ٢٠٥ ترجمه عتبی، داکتر ناظم تنها باسارت ابوالحرث اشاره کرده
ابن الاثيرج ٩ صفحه ٦٠ ابوالفدا ج ٢ صفحه ١٤٠
(۲) بقول عتبی محمود با نصر برادر خود و بغراحق بقلب سپاه ایستاده بود .


(۳۷۸)

درین جنگ امیر بخار اهزار نفر مقتول و ۲۵۰۰ نفر اسیر گذاشته خودش
به بخارا وابوالقاسم به قهستان و بیکتو زون به جرجان گریخت این جنگ
در ۲۷ جمادی الاول ۳۸۹ واقع شد .
سلطان محمود طوس را بزیر فرمان ارسلان جاذب گذاشت و بند و هدایت
داد که بیکتوزون را تعقیب و ازخراسان اخراج نماید بیکتوزون متعاقبین
را اغفال نموده و پس از کوششی که در برانگیختن اغتشاش درخراسان بر
علیه محمود نمود و ناکام شد از دریا عبور نموده از راه دشت غژ به بخارا
شتافت ، سلطان محمود پس ازین بجانب ابوالقاسم سیمجوری که درقهستان
تهیه قوا می کر د عطف توجه نمود ارسلان جاذب را بمقابل او امر پیشرفت
دا د ودر نتیجه ابوالقاسم مغلوب و به طبس فرار کرد ، و سلطان محمودبه
نیشاپور مستولی شد و آن ملک مر او را مسلم گرد ید و نصر برادر خود را
فر مانده قشون خراسان مقرر کرده خود عازم بلخ شد تا جریانات وقایع را
در بخارا مرا قبت نماید ، و از آنجا واقعه فتح ومغلوبيت عبدالملک را
بدر بار خلافت به خلیفه القادر بالله عباسی فرستاد وحشمت خویش را به وی
نمود وخلیفه را مجبور گردانید که سلطنت وی را اعتراف نماید واستقلال
دولت او را بازشناسد اگرچه محمود را به آن احتیاجی نبود اما از نقطهٔ
نظردیانت آنرالازم می شمرد وخليفه سلطان محمود را حکمران کليه ممالک
مفتو حه قبول کرده به محمود لقب یمین الدوله وامين الملة عنایت کرد و خلعتی
فر ستاد که تا آن وقت هیچ کس از امراء وسلاطین را نداده بودند محمود
خلعت بار گاه خلافت را در روزیکه بار عام داده بود وهمه امرای خراسان
واطراف آن در حوالی تخت او بپا ایستاده بودند پوشید وا مرای دربار را نیز
خلعت های گرانمایه پوشانید (۱) و این لقب درذی الحجه سنه تسع وثمانين

(۱) ص ۲۱۰ ترجمه عتبی


(۳۲۹)

و ثلاثماة که موافق بود به صوا مبز ۹۹۹ به سلطان ارزانی شد
در این ضمن چون امیر عبد الملك بن نوح فرار کرد و هرچه زود تر
برای استرداد تاج و تخت نیاکان خود داخل مجاهده شده به خوارزم رفت
نجیهای خوارزم که هنوز به سامانیها تابعیت و وفا داشتند بد و پیوستند.
ومنتصر به بخارا حمله برده بدون نتیجه منهزم وبه نیشاپور حمله آورد.
نصر برادر سلطان بعداز يك جنگ مختصر در ۲۸ ربیع الاول ۳۹۱ (۲۵) فروری-
۱۰۰۱) عقب نشینی نموده شبانگاه از راه بوزجان بهرات روان شد سلطان
محمود به نیشاپور حمله کرد و منتصر بجرجان گریخت و از انجاه لشکر فراهم
آورده در شوال ۳۹۱ دوباره بخراسان حمله کرد و نصر بار دیگر منهزم شد
و از برادر استعانت کرد.
محمود ابو سعید التونتاش را بكمك او فرستاد و جنگ سخت در گرفت.
منتصر به جرجان گریخت و از انجه بر گشته سرخس را استیلا کرد و لی این مرتبه
نصر او را شکست فاحش داده اکثر صاحب منصبانش را که ابوالقاسم سیمجوری
نیز در انجا بود سیر نموده به غزنه فرستاد. آنها را با ابو علي يك جا به قلعه
گردیز بزندان کردند. منتصر مجدداً بماور النهر حمله بردولی کاری
ازو ساخته نشده بمرو عودت نمود وحا كم مزو او را تا ( ابيورد) واقع
در کنار دشت غزمراند.
منتصر چون عرصه را تنگ دید از محمود استعانت کرد سلطان محمود
والی هرات را به كمك او بر گماشت ولی منتصر منتظر كمك نشده به بخارا
حمله و در شعبان ٣٩٤ با ايلك خان مصاف داده هزیمت و به خراسان بر گشت
و از صحرا عبور نمود به پل زاعول آمد.
ما گفتیم از سیاستهای داخلی محمود یکی وحدت ملی و بر افگندن
تشكيلات ملوك الطوایفی بود - در زمره ملوك محلى شارها در غرجستان


(٣٣٠)

خلف در سیستان سوریها در غور آل فریغون در جوزجانان بودند این هر چار
خانواده اهل علم و دانشمند و از شرفای مملکت محسوب می شدند و با دولت
محمودی بدیده احترام می نگریستند و در جنگهای هند و مقابله با ترکان
ايلك خانی با سبکتگین و محمود همدست بودند و مخصوصاً آل فریغون که
خویشاوندی هم با محمود داشتند و هم با آل سامان و واسطة العقد ميان
این دو خانواده قرار یافته بودند .
شارهای غرشستان را محمود استمالت نموده و به سفارت عبدالجبار عتبی
مؤلف تاریخ عتبی با غزنه متحد گردانیده بود ام در اواخر که شارا بونصر دست
از کار کشید و امارت را به فرزند متمردش داد میانه غزنه و غرشستان بهم
خورد و امارت شارها منقرض گردید که ما از ان به تفصیل سخن میرانیم .

غرشستان

غرشستان یا غرجستان یا غرج شار یا غرجکان در قسمت شرقی امروزه
ایالت بادغیس و در سر مرغاب علیا واقع بود جغرافیا نگاران عرب از قبیل
یاقوت حموی و استخری و ابن خر داد به و ابوالفداء در تقویم البلدان و هم چنین
جیهانی در کتاب خود در این باره توضیحاتی داده اند .
هرات در غرب و غور جانب جنوب مرو رود سوی شمال و غزنه جانب جنوب
شرق آن واقع است و آنرا منسوب به ملکش نموده غرج الشار نیز می خواندند
یاقوت از قول بشاری می نویسد غرج به معنی کوهستان است قرارگاه ولایت
گاهی در بشیر» یا «افشین» بود و این ولایت دوازده ناحیه داشت. و گاهی
در پلیکان و از شهرهای آن سرخک و سنجه و سورمین بوده جیهانی
افشین را نشین خوانده از بشیر برنج و از سورمین مقدار زیاد کشمش به
اطراف برده می شد پوست - خورجین اسپ و اشتر در این دیار به کثرت پیدا
می شد نهر بزرگ از میان شهرهای آن بر آمده به مرغاب میرسید مستقر شار


(۳۳۱)
دروازه های آهنین داشته وجز بحکم شاه باز نمیشده است یاقوت میگوید
مردم در سایه شارهای بینتهای آرامش حیات بسر میبردند و بقایای عدل عمرین
درانجا بوده است و هم چنین بقول یاقوت میان بشیر و سورمين يك مرحله راه
بوده در حدود چغچران حالیه اکنون نیز خرابه های بنام سورمی موجود
است (۱)
ابونصر محمد بن اسد در اواخر عمر از امارت کناره گرفت و بمطالعه
مشغول گردید و امارت را به پسر خود محمد وا گذاشت.
ابو علی سیمجوری چون برولی نعمت خود شاه سامانی بغاوت کرد خواست
غرشستان را تصرف نماید بدان ولایت لشکر کشید .
شارا بو نصر وشار محمد حصاری شدند تا اینکه سبکتگین باسیمجوریان
محاربه کرد (۲)
شارهای غرشستان نظر به علایق و طن خواهی و برای تشکیل مرکزیت
کشور درین محاربه با سبکتگین كمكها نمودند و میان ایشان مودت
بر قرار گردید .
سلطان محمود در ۳۸۹ ابونصر محمد عتبی صاحب کتاب تاریخ یمینی را
به دربار غرشستان فرستاد تا به سلطان بیعت حاصل کنند .
عتبی میگوید چون بدر بار شار رسیدم مرا بینهایت احترام کردند
و با رغبت تمام سکه و خطبه غرشستان را بنام همایون سلطان مطرز گردانیدند
و چون بیگتوزون و فایق از ظاهر مرو شکست یافتند از شار استعانت کردند
عتبی می گوید که من در آنجا بودم که نامه های شان رسید ابونصر نامه ها را
بمن فرستاد تا بدربار غزنی تقدیم دارم و خلو صیت آنها را بخدمت سلطان
غزنه موید و محکم بسازم و من چنان کردم و پسر اوشاه شار بخدمت سلطان
(۱) یاقوت باب الغین - تقويم البلدان - اصطخری - ابن اثیر ج ۹ صفحه ٦١
(۲) در پاورقی ترجمه تاریخ ناظم در این باره چندین غلطی دست داده .


(۳۳۲)
آمد و در در بار عزیز و مکرم میبود اما چون خود مغرور وجوان ونا آز موده
بود سخنانی مخالف در حضرت غزنه از وظاهر شد ولی سلطان از ان اغماض
کرده وی را با خلعتی گرانمایه بغرجستان فرستاد بعد از مدتی سلطان اراده
غزو هند نمود و از شار استعانت کرد شار جوان از غروری که داشت تعلل
کرد و بحضرت سلطان كمك نفرستاد سلطان براشفت و چون از غز و هند
باز گشت دو باره شار جوان را استمالت کرد و لی وی راه خود سری پیش
گرفت و سلطان التونتاش وارسلان جاذب و ابو الحسن منیعی زعیم مرورا
بالشکر گران بقصد سرکوبی شار جوان فرستاد ابو نصر شار بزر گ خود را
به سپاه سلطان تسلیم کرد او را متحرمانه بهرات آوردند و بر کر دار
پسر نکوهش کرد اما شار جوان مقاومت نمود و به حصاری که در روز گار
حمله سمجور پناه برده بود متحصن شد التونتاش ارسلان جاذ ب منجنیق
وعرادات پیرامون قلعه راست کردند و يك جانب از دیوار حصار بزمین
فرود آوردند و به قلعه در آمدند و شارجوان را گرفتار نمودند و آنرا
بغدیر پا نهاده به غزنه فرستادند سلطان چندان از وی آزرده بود که امر
داد در ملای عام برزمینش خو ابانیدند و بتازیانه سخت مالش دادندو بعد
بزندان افگندند تا هر که از وحدت ملی سرباز زند سزایش این باشد
باوصف این تا هنگامی که در قید حیات وقید سلطان بود آسوده بسر میبرد
و موجبات آسایش اورا بفرمان سلطان انجام میدادند ابونصر را از هرات
آوردند سلطان دروی باا - ترام مینگریست ضیاع او را برای دولت خریدند
ودر بدلش پول نقد بوی دادند که آسوده بسر برد - ابونصر تاحیات داشت
در جردان که موضعی بوده میان کابل و غزنه تحت نظر لطف و مهربانی خواجه
بزرگ وزیر میمند عمر میگذرانید و به مطالعه وتدقیقات علمی مشغول بود


(۳۳۳)

تابالاخره در سال ۴۰۶ وفات یافت اما پسرش قبل از مرگ پدر مرده بود.
شار ابونصر در زمره فقها و علمای بزرگ محسوب میشود (۱)
ابن اثیر میگوید من چند مجلدات کتاب لغت ازهری هروی را دیدم که
در ان این جمله ها را از هری بخط خود نگاشته بود . بقول محمد بن احمد
بن ازهری قره علی شار ابو نصر هذا الجزء من اوله الی اخره و کتبه بیده .
و این گواه بزرگ بردانش و ادبت اوست (۲) و سلطان ایوم نصور والی
فرانکین را بحکومت غرجستان مقرر کرد (۳) محمد بن حسین نحوی که
از علماء و فضلاء و دانشمندان بزرگ بود وزارت ابونصر شار به وی تعلق

(۱) عتبی حکایت شگفتی درین مورد از شار جوان مینماید که ما آنرا در این محل
ضبط می نماییم وی میگوید در راه غلامی که موکل شار بود وسواد نداشت روزی گستاخانه
وی را امرداد نامه از جانب او بخانه اش انشاد نماید چون شار از زنجیر گران بستوه
آمده بود استخفاف غلام برخشم وی افزود و از جانوی بخانه اش مکتوبی نوشت و کلماتی
دران از خود بیفرود که خانمش متأثر و مرعوب شده راه خانه پدر خویش گرفت ـ چون
این داستان را به سلطان گفتند بر تدبیر شار آفرین خواند و گفت هر که عزیزی چون
شار را خدمت فرماید و با او به احترام و کشاده روئی پیش نیاید سزایش این باشد صفحه ٣٤٦
(۲) منصور بن طلحه از هری هروی در ۳۹۰ وفات یافته و تهذیب اللغه از کتب معروف
اوست. کشف الظنون .
(۳) عنصری درضمن يك قصيدهٔ خود فتح غرجستان و قلعه متین و استواری آن را
چنین شرح داده .
کنون عجب تر از آن فتح فتح غرجستان که شد بدولت او مر سپاه اورا رام
یکی حصاری کش تاو بر ستاره نمود بناش کیوان بالا و سنگ آئینه فام
زمینش آهن و فولاد و برج کوشه کوه بسان بیشه هر برج او پر از ضرغام
فرخی از اهمیت قلعه و غرور شار جوان را چنین شرح داده .
جز آن سبك خرد شوربخت سوخته مغز که غره کرد مر او را بخویشتن شیطان
به استواری جای و بپایداری کوه فریفته شد و از راه راست کرد گران
چه گفت گفت مرا جایگاه بر فلک است به صورتی که همی زیر من شود کیوان
زمینیان را با من کجا رود دیدار مرا نباشد جز باستاره سیر و قران
جوان که قادر گردد در از دست شود شکسته میشود آخر غرور کرده جوان


(٣٣٤)

داشت و بعداً چند روز به وزارت اسمعیل برقرار گردید.

سیستان

ولی الدوله ابواحمد خلف بن احمد (١) که از بقایای آل صفار و از آن
دودمان محتشم زمانه را یادگار بود تا آنگاه که سامانیان حشمت داشتند
به آنها اطاعت مینمود و چون اقتدار آنها در ماورای آمویه منحصر
گردید امرای محلی سیستان خواستند استقلال از دست رفته را تجدید کنند
بنابر آن میانه آنها و ناصرالدین سبکتگین از اول چندان حسن سلوك
و مودت جاری نبود وقتی که سبکتگین مصروف غزوات هند بود خلف بر بست
حمله نموده و آنجا را تصرف نموده و مالیات آنجا را بخود گرد آورده بود
چون ناصرالدین از غزوهٔ هند برگشت و به بست نزديك شد خلف عذرها
آورد و ناصر الدین بنابر علایق وطنی از وی انتقام نکشید و تنها مالیات را
که او از بست جمع کرده بود از او استرداد نمود .
در جنگی که سبکتگین با بوعلی سیمجوری نمود چنانچه قبلاً ذکر کردیم
خلف خود برای اخذ انتقام از سیمجور خواه برای رضای سبکتگین
با سبکتگین موافقت و معاونت نمود .
اما وقتی که ايلك خان بر ملك امير رضى نوح بن منصور سامانی تاخت
و ناصرالدین بدفع آن پرداخت خلف با ايلك خان راه روابط دوستانه باز
نمود و دوباره ادعای بست مینمود و حتی برملاء از معاونت بناصر الدين
و دشمنی با سیمجوریان ندامت میکرد .

(١) نسب وی را چنین شمرده اند ابواحمد خلف بن ابوجعفر احمد بن محمد بن خلف
بن ليث مادر ابوجعفر سیده بانو دختر محمد بن عمرو بن لیث است ابوجعفر نیز پادشاه عالم
و حکیم وصفی بوده و این کسی است که رودکی قصیدهٔ (مادر می را بکر د باید قربان) را
در مدح او گفته «تاریخ سیستان» .


( ٣٣٥ )
اگر ابوالفتح بستی میانجی نمی‌شد و درمیان این‌دو پادشاه سعی موافقت
نمی‌نمود ممکن بود در آن وقت ناصرالدین برخلف حمله می‌آورد .
اما ابوالفتح وزیر خیرخواه دربار ناصرالدین تا وقتی که ناصرالدین
در قید حیات بود نگذاشت که نفاق و شقاقی واقع شود و خلف که بقیۀ دودمان
بزرگی است ضایع گردد چون سبکتگین وفات یافت ارباب غرض بسمع
سلطان محمود رسانیدند که خلف بر واقعه مرگ سبکتگین شادمانی‌ها
کرده و شماتت نموده است تا اینکه سلطان بغراجق را در امر اسماعیل
از فوشنج بغزنه خواست وفوشنج فارغ ماند .
خلف طاهر پسر خود را فرستاد و فوشنج و قهستان را متصرف شد این مسئله
بیشتر باعث خشم سلطان و مؤید گفته‌های ارباب غرض گردید سلطان
بغرا جق را اجازه داد تا فوشنج و قهستان را از طاهر واستاند.
بغراجق به فوشنج حمله برد و جنگ سخت در گرفت وطاهر منهزم شد.
بغراجق در حالیکه مست بود و سر از پا نمی‌شناخت شخصا طاهر را تعقیب کرد
طاهر مستی او را درک کرده برگشت و بغراجق را از مرکب افگنده سرش را
جدا نمود و خود بقهستان رفت سلطان از مرگ عم خود غمناك شد و در شهور
۳۹۰ با لشکری گران برسیستان حمله آورد خلف در حصار اسپهبد محصور
گشت و چون دید یارای مقاومت ندارد ده هزار دینار طلای سرخ و چندین
تحف و هدایای دیگر بنام نثارمقدم سلطان قبول کرد و سلطان با او مصالحه
کرده بغزنه برگشت و متوجه یکی از غزوات هند شد (۱)
در اثنای این حال احمد پسر خویش طاهر را ولی‌عهد خویش گردانید
و خود منزوی شد چون مدتی ازین حال بگذشت از کرده پشیمان شد و تعارض
کرده طاهر را به بهانۀ پیش خواند وطایفۀ از خواص خود را در کمین نشاند
(۱) ص ۲۳۷ – ۲۳۸ - ۲۳۹ ترجمه عتبی


(٣٣٦)
همینکه طاهر آمد او را مقید نمودند و بعد از چندی مرده او را از زندان
برآوردند و گفتند خود را هلاک ساخته .
امرای خلف مانند ابن زینب وغیره از بی بی رحمی خلف سخت از وی
رنجیدند و بروی شوریدند و در دار الاماره بنام سلطان سکه زدند و خطبه
خواندند خلف بحصار طاق پناه برده و امرای انقلابی بحضرت سلطان محمود
عرایض تقدیم کرده او را بر فتح سجستان دعوت نمودند
سلطان به سیستان حمله و بر اطراف قلعه طاق که از مستحکمترین قلاع بود
و هفت باره و خندقهای عمیق داشت فرود آمد و امر داد تا سپاهیان او خندق را
پر کرده فیل های خود را ازان عبور دادند عتبی و عنصری میگویند این
قلعه را مدينة العذرا میخواندند (١) امیر خلف تا جایی که ممکن بوده
پایداری کرد اما اخیراً پلان جنگی سلطان وی را مجبور به تسلیم نمود امان طلبید
و محاسن سفید در خاك مالید و بساط بار گاه به نثار جواهر درخشان پر کرد
و محمود را بنام سلطان خواند گویند از این به بعد محمود را سلطان خواندند و این
کلمه لقب رسمی وی قرار گرفت اما عتبی با وجودی که در این مورد به تفصیل
سخن میراند این موضوع را ذکر نکرده و منهاج سراج گوید این لقب از طرف
خلفای عباسی بوی داده شده جرجی زیدان در تمدن اسلام و عرب در مورد
کلمه سلطان بحث مفصلی دارد و بالاخره قناعت نموده است که سلطان
در اسلام برای اول مرتبه بطور لقب به محمود اطلاق شده و گویا لقب امیر الامرائي
بی مقدار گردیده بود که وی را بدین لقب خواندند . سلطان نجابت خانوادگی
(١) عنصری ص ٥٥ ٢٤٨ – ٢٤٩ – ٢٥٠ ترجمه عتبی
عنصری در فتح قلعه سیستان چنین گوید
نبرده بود بران شهر هیچ کس دستی نه وقت سام نریمان نه وقت رستم زر
مدينة العذ را بود نام او تا بود از آنکه چهره نشد هیچ کس برو بهتر
چه مرد بر سر دیوار او همی رفتی تو گفته ئی که گرفته است بر مجره مقر
شد از کفایت تیغش چهار ماهه درنگ خلف گرفته و آن مملکت ز زیر و زبر


(۳۳۷)

ولیاقت علمی ، ومراتب بزرگی وفرخندگی وی را رعایت کرد وبه اعزازش در بر گرفت واختیار اموال وذخایر قلعه را بوی سپرد وگفت هر جا می خواهد سکونت کند خلف بنابر گوارا ئی آب وهوا جوز جانان را اختیار کرد، وسلطان امیر سیستان را به حاجب قنجی سپرد وخود به غزنه باز آمد.
امیر خلف چارسال در جوز جانان بود و به آسایش میگذرانید و بعد از آنکه سعایت کردند که وی با ايلك خان مراوده دارد سلطان از بهر صلاح ملك او را به قلعه گردیز فرستاد آنجا بود تا در رجب سنه ۳۹۹ داعیه حق را لبيك گفت وسلطان دارائی او را به پسرش ابو حفص سپرد .

امیر خلف چنانکه گفتیم پادشاهی عالم و علم دوست و کریم و بزرگ منش بود وی علما را جمع کرده و بر قرآن کریم تفسیر مبسوطی نموده بود که بیست هزار دینار بران صرف شده بود در این تفسیر اقاویل مفسران وجوه قراآت ، علل نحو واشتقاق لغات را با امثله و شواهد زیاد آورده بودند و نسخه این تفسیر مدت ها در مدرسه صابونی به نیشاپور مخزون بود و ابو الشرف جرفادقانی مترجم عتبی در حدود ۶۰۳ در کتابخانه اصفهان در در زمرۀ کتب آل خجند آنرا زیارت کرده است .

ووی می گوید که این تفسیر بالغ بر یکصد جلد بود و آنرا نهایت ستوده اند (۱) ابن اثیر در تاریخ الکامل خود وحاجی خلیفه بنام تفسیر خلف بن احمد صاحب سیستان ازین کتاب مقدس یاد کرده اند (۲) ابوالفتح بستی در ستایش وی قصیده بزرگی دارد (۳) یاقوت در معجم البلدان فضیلت این پادشاه دانشمند را به تفصیل ذکر کرده بهر حال وی حدیث را در خراسان و عراق سمع نموده واز ابن عبد الله محمد مالکی و ابی بکر شافعی روایت

(۱) ۲۵۳ ترجمه عتبی
(۲) صفحه ۳۰۹ کشف الظنون وصفحه ۷۲ ج ۹ ابن اثیر (۳) یتیمه الدهر


(۳۳۸)

کنرده و حاکم ابوعبدالله و دیگر محدثین از وی سمع نموده اند. بدیع الزمان
همدانی و ابو الفتح بستی و ثعالبی ویرا ستوده اند پس از این اهالی سیستان يك
مرتبه دیگر نیز شورش کردند سلطان در ذی القعدة ۳۹۳ به سر کرد کی
ده هزار نفر که امیر نصر و التونتاش و ابو عبدالله محمد طائی نیز در رکاب
او حضور داشتند برسیستان حمله کرد. اهالی در قلعه ارك متحصن شدند و
سلطان قلعه را فتح نموده مجرمان را سزاداد و حکومت سیستان را به
امیر نصر برادر خود سپرد.
غزنه و غور
چون سلسله غوریان از مفاخر وطن است و در نسب و هویت آنها باب مفصلی
خواهند نوشت و اسماء الرجال و اماکن آنرا در مبحث خود آن روشن
خواهند کرد بنده تنها به قسمتی که با غزنه تماس دارد اکتفا نمودم.
سلطان محمود که برای توحید تمام نقاط افغانستان و نجات از تفرقه و
پریشانی از تحمل هیچ گونه مصایب خودداری نمیکرد غور را که در
قلب کشور جا داشت و با داشتن قلل مرتفع و قلاع مستحکم
و مردمی جنگجو و پردل اهمیت شایان داشت نمیخواست بیشتر از این از
سیاست غزنه و نفوذ سیاسی وی برکنار ماند تا آن وقت اهالی حواشی غور
اسلام را پذیرفته بودند ولی مرکز آن بدین فرخنده اسلام نگرویده بود
سلطان محمود سه مرتبه لشکر به غور کشید یکی در سال ٤٠١ از راه هرات
دوم در سال ٤٠٥ از راه بست و خوابین .
سوم از راه هرات در سال ٤١١.
در حمله اول و دوم سلطان خودش شرکت جست و حمله سوم تنها به
سپهسالاری مسعود انجام یافت.


( ٣٣٩ )

حمله اول :
چون سلطان دید ابن سوری امیر توانا و مبارز مندیش از مراودتی که در روز گار سبکتگین با غزنه داشت سرباز زده، گاهی امر میدهد که از هم جواران غور مالیه ستانند و گاهی میگوید خراجی را که به غزنه میپردازند ندهند.
در سال ٤٠١ آهنگ غور نمود و پیش از خود التونتاش والی هرات و ارسلان جاذب حکمران طوس را با طلایه سپاه به غور فرستاد و خود متعاقباً حرکت نمود. غوریان راه را بر غزنویان بستند و بر فراز کوه هادر کمین نشستند و سنگرها ساختند و با شهامت فوق العاده بکار دفاع پرداختند سالاران محمود نتوانستند کاری از پیش برند سپاهیان غزنه رو بهزیمت نهادند در این حال خود سلطان با سرعتی که مخصوص وی بود بر ساقه لشکر رسید و منهز ما نرا دلداد و با سپاهی که در رکاب خود داشت بجنگ آغاز نمود. ابن سوری به آهنگران متحصن شد بازهم مقابل شجاعت غوریان و موقعیت نظامی غور کاری از پیش نرفت سلطان مجبور شد که بخدعه حربی پردازد به سپاهیان خود متدرجاً فرمان باز گشت داد و مهارتی بخرج رسانید که غوریان از کمین گاه ها برآمدند و از دره های تنگ و حصار منیع به میدان فراخ با عساکر محمود روبرو شدند.
با وصف اینکه قسمت بیشتر قوای محمود شایع شده بود سلطان حکم حمله داد و غوریان که غافل بودند منهزم گردیدند خود ابن سوری با پسران و صاحب منصبان خود اسیر گردید ـ سلطان نظر به علایق هم وطنی و اینکه نمیخواست یکی از خانواده های گرامی مملکت بدست اوضایع شود حکومت غور را به پسر دیگر ابن سوری که ابوعلی نام داشت و با سلطان دوست بود سپرد.


(٣٤٠)

ابن سوری چون دید سلطان بروی چیره شده و مردان غوری اسیر کشته
اند دیوارهای آسمان سای آهنگران بخاک برابر گشته - جهان بروی
تاريك شد و مرگ را برخواری ترجیح نهاد و دیگر نخواست با بازوان بسته
وبال و پر شکسته آشیان بلند وقلل سنگین غور را بدرود گوید و روز گار
در وی بخواری فرا نگیرد زهر یکه زیر نگین داشت مکید و طومار
حیات را به خاتم مرکب مسجل گردانید ـ و در مقام کندن جان سپرد.
تا این وقت غور شرقی فتح شده بود و هنوز قسمت جنوبی شرق غور به حال
پیشینه بود.
حمله دوم:
سلطان در سال ٤٠٥ از راه بست به غور لشکر کشید تا حبت خوا بن
و قلاع منیع آن را تسخیر نمود بیهقی آنجا که میخواهد ولایت مسعود را
در عهد محمود ذکر کند از این جنگ نامبرده و دیگران آنرا فرو
گذاشته اند بقول بیهقی خوا بن ناحیتی از غور بوده و بزمین داور منتهی
میشد ـ محمود این جنگ را فتح کرد و مسعود نیز باوی بود و یکی
از سرداران غور که از قلعتی دفاع میکرد به تیر مسعود کشته شد و از دیوار
قلعه بزمین افتاد و این باعث شد که سلطان خوابن را فتح کند غوریان
را هزمت افتد و مسعود طرف عنایت پدر قرار یابد (١)
حمله سوم :
در سال ٤١١ سلطان تسخیر ناحیت شمال غربی غور را که به (تب) موسوم
بود قصد کرد و مسعود را که دران وقت فرمانده هرات بود امر داد که
آن ناحیت را تسخیر نماید .
و از آن جا جانب ناحیه رزان (٢) حرکت کرد مردم رزان بعضی
قبلا" گریخته بودند و بقیه امان خواستند و از آن جا به ناحیت درعبش بت

(١) در حدود خوابن یاقوت و ابوالفدا ذکری نکرده .
(٢) رزان بنام رباط ازان در حدود غور موجود است.


(٣٤١)
دت دو مردم باحیت او جنگ سخت کردند و با لاخره مغلوب و منکوب شدند
و در این جنگ مسعود جرئت و مر دانگی های زیاد نمود پیشرفت های
شایان کرد و همه غور را مفتوح ساخت .
وزمیش بت امان خواست و او ا امان داد و مسعود از آنجا فاتحاً و غانماً
بهرات آمد و بعداً قصد خبار قور نمود و آنرا نیز مفتوح کرد (۱)
در رباط مار آباد اموالی را که از غور آورده بودند و بیشتر آن اسلحه
بود تقسیم نمودند (۲)
دیگر از وقایع عهد سلطان محمود مسله فتح قصدار بود قصدار به نیمه شمال شرقی
بلوچستان امروزه اطلاق می شد .
امیر قصدار در سال ٤٠١ به تحريك ايلك خان با سلطان طریق تمرد گرفت
سلطان در ٤٠٢ قصدار را عنفاً مفتوح نمود و امیر آن تسلیم و وعده کرد
که علاوه از خراج سالیانه ١٥ فیل و ١٥ مليون درهم به سلطان بپردازد
سلطان این امر را قبول و به غزنه مراجعت کرد .
بیش از آنکه بشرح این خانواده ( آل فریغون ) بپردازیم قطعه غرائی را
که ابو الفتح بستی در محامد وذکر اوصاف جمیل آنها گفته و ثعالبی
در یتیمته الدهر و عتبی در کتاب تاریخ خود آنرا نقل نموده اند ضبط می نمائیم
تا گفته های ما در ستایش این خانواده به گفته یکی از دانشمندان و شیوخ
فضلای کشور مسجل باشد .
(۱) بیهقی ص ۱۲۴ الی ۱۲۹
(۲) مار آباد در راه او به و هرات و اکنون بنام مار وا یاد می شود .


(٣٤٢)

بنو فريقون قوم فى وجوههم سيما الهدى وسناء السؤدد العالى
كانما خلقوا من سؤدد وعلى وساير الناس من طين وصلصال
ولئن اكن ساكتا عن شكر انعامهم فان ذاك لعجزى لا لاغفالى (١)

يعنی اولاد فريغون کسانی میباشند که در روهای شان سیمای
هدایت آشکار است و فروغ بزرگی منشی و سرداری از آن می تابد
پنداری ایشان از بزرگی و بلندی آفریده شده اند و دیگران از گل و خاک
اگر من از شکر انعام ایشان خاموشم از ناتوانی من است که آنرا شمرده
نمیتوانم نه از اغفال من .
محل امارت این سلسله گوزگانان بود که عرب ها بقانون تعریب آنرا
جوزجانان و گاهی هم جوزجان خوانده اند یاقوت می نگارد : جوزجان
ناحیتی است میان بلخ و مرغاب .
مرکز آنرا یهودیه می گویند انبار و فاریاب و گنلار از شهرهای آنست
امام یحیی بن زید بن علی بن حسن بن علی رضی الله عنه را در آنجا کشتند
جوزجان از طرف اعراب در سال ٣٣ هجرت عنوه فتح شده (٢)

(١) يتيمة الدهر امام ثعالبی جلد ٤ طبع مصر .
بقیه پاورقی صفحه ٤٠ درباره جوزجان فرخی نیز در ستایش بهار جوزجان اشعاری
دارد و در آن از دو ناحیه جوزجان نام می برد یکی «رشنه» که یقینا در شهر بوده
و دیگر «کندروان» که بیرون شهر وقوع داشته .
چون شرح گوزگانان تاريك است اشعار او را نیز نقل میکند .
نو بهار بلخ را در پیش من حشمت نماند تا بهار گوزگانان پیش من بگشود بار
باغ و راغ و کوه دشت گوزگانان سر بسر حله دوروی را ماند زبس نقش و نگار
از درون «رشنه» تا کهپایه های کزروان سبزه از سبزه برد لاله زار از لاله زار
از فراوان گل که بر شاخ درختان بشکفد راست پنداری درختان گوهر آوردند بار
گپلهی گل گردد و سنگ سیه یاقوت سرخ زین بهار سبز پوش تازه روی آبدار
(٢) معجم البلدان یاقوت .