(٥٧)

او باستقامت (ارمائیل) در جنوب غربی بلوچستان فعلی روان شد، هارون در ارمائیل بمرد وقاسم بجانب شرق عزیمت و وارد بندر گاه دیبل و کشتی های عرب نیز از راه بحر واصل گردید البته مدافع دیبل حکومت سند بود ولی عجالتاً اهالی شهر دیبل بجنگ حاضر شدند و در قلعه معبد دیبل که هشتاد گز ارتفاع داشت بیرق حریر سبز چهار زبانه را برافراختند. که هر زبانه این بیرق بشکل برجی در هوا تموج داشت از آ نطرف محمد قاسم در منطقه حرب خندق بکند و منجنیق موسوم به «عروسك» مخترع خلیفه را تعبیه کرد پنجصد نفر عمله وسله بر و ماده این منجنیق بزرگ و مشهور را برای انداخت میکشید . صاحب بن عبدالرحمن در طلیعه لشکر و جهم بن زحر در ساقه اردو و جنا حین به عطیه بن سعد و موسی بن سنان سپرده شد و الحاصل باین ترتیب جنگ شروع و نه روز دوام کرد به جعوبه منجم دار عروسك گفته شد اگر بیرق سبز معبد دیبل را استهداف نماید ده هزار درهم انعام خواهد گرفت او نیز سعی کرد که این انعام گزاف را حاصل کند لهذا بیرق از انداخت منجنیق تباه واهالی دیبل این را بفال بد گرفته و دل شکسته شدند عسا کر عرب هم به هجوم آغاز و باره شهر را صعود نمودند. زیاده ازین مدافعه سود نداشت و مردم تسلیم شد. اما حجاج امر کرده بود بمردم امان داده نشود و لهذا سه روز کشتار عام دوام کرد این قاسم معبد معروف دیبل را تصرف و هفت صد زن جوان خادمة معبد را با البسة مرصع تملك نمود دو دختر حاکم دیبل نیز با ضمیم غنا یم بحضور حجاج فرستاده شد اما پدر اینها توانست در نیرون فرار کند محمد او را تعقیب کرد و سمنی حاکم نیرون بدون جنگ تسلیم شد زیرا مذهباً از خون و جنگ احتراز میکرد محمد قاسم بلا فاصله به سیستان حرکت کرد بجهرا حاکم آنجا بجنگ پیش شد و بعد از يك هفته مغلوب و فراری گردید محمد قاسم بخط بود هیه حرکت کرد و کا که بن كوتك حاكم بود هیه مقاومت نتوانسته تسلیم شد محمد قاسم در کناره آب


(٥٨)

مهران رسید و سفیری نزد داهر حکمران سند در قلعه راور فرستاد داهر
درعوض تسلیم یا جزیه جنگ را قبول کرد و محمد آب را عبور و وارد جیپور
شد . جنگ بین طرفین روان گردید و بالاخره داهر در میدان رزم نماز عصر
پنجشنبه ده رمضان ٩٣هجری کشته شد وسر او بحجاج تقدیم گردید . داهر
چند زن داشت یکی آن مرسوم به لادی اسیر و بعدا ستیذان از حجاج و خلیفه از طرف
محمد قاسم نکاح شد . اما زن دیگر داهر (رانی بائی) با خواهردا هر و دیگر زنان
حرم در حصار را ور متحصن و بجنگ آنقدر دوام دادند تا بکلی مغلوب
و مستأصل گردیدند . و بالاخره خود را در آتش سوختند ، محمد قاسم بر هنما باد
را هدف گرفت و با چهل هزار مرد مدافع آنشهر ششماه رزم داد ، وعاقبت
بهمدستی طبقه نجار شهر فاتح گردید و سی هزار اسیر گرفت ، ازین بعد
بلا در قصبات مربوط سندیکی پی دیگری مفتوح شد ، وجیسه پسر داهر هم
بچترال پناهنده گردید . محمد قاسم ازین بعد بحدود ملتان گذشت و دوماه
با حاکم ملتان « کندارای » جنگ واخیرأ فاتح گردید ، محمد در این جا
سیزده هزار و دو صد من زر از دفائن ؛ وصنمی از طلا بوزن دو سدوسی من با
چشمان یاقوتی از معبد ملتان اغتنام نمود . یکی از مورخین میگوید ،
محمد قاسم در ملتان بيك خانه برخورد که در آن چهل بهار طلا بود و هر بهاری
مساوی ٣٣٣ من ولهذا جمعاً معادل ۲ ملیون ۳۹۷ هزار و شش سد مثقال میشد
درهر حال محمد بن قاسم ثقفی باین ترتیب تمام ولایت سند و هم ملتان را فتح
و بعد از غلبه به تدبیر و مدارا و تساهل مذهبی با مردم پیش آمد ، و بعضاً مردم
نیز بقبول اسلام تن دادند ، اما بزودی حجاج مشهور بظالم در ٩٥ هجری
از دنیا گذشت وخليفه وليد يكسال بعدتر فوت نمود . سليمان خلیفه جديد
محمد بن قاسم را معزول واحضار کرد و اینسردار بزرگ در عراق بضربت
و شکنجه هلاك گردید پیشرفت اسلام هم در همین منطقه خاتمه یافت ، سلیمان
خلیفه اموی در عوض محمد بن قاسم بحكومت سند يزيد بن ابی کشته را
اعزام کرد ولی حاکم جدید هژده روز در سند نگذشتانده بود که چشم


(٥٩)
از جهان پوشید او جایش را حبیب بن مهلب گرفت ، ولی سندیان تن
باستیلای عرب نمیدادند و حکام محلی دوباره برسر اقتدار آمده بودند
لهذا حبیب در کناره جیلم به جنگ با مردم مجبور شد .
حاکم اعزامی خلیفه عمر بن عبدالعزیز موسوم به عمر و بن مسلم نیز مثل
سلف خود در همان نواحی به جنگ اهالی گرفتار گردید . در عهد خلافت
یزید بن عبدالملک مجدداً بین عربها از یک طرف وسندیها وبلوچها از
دیگر طرف محاربات واقع و در قنداییل عرب کشته بسیار داد ، ازین
بعد جنید بن عبدالرحمن حاکم سند مقرر شد ولی او نیز ناچار بود ازینکه
با اولاد واخلاف داهر مدتی بجنگد منصبداران اینشخص متوجه معبد مندل
دهنج وبروص گردیده و هم در هرمید حریه و فتح کردند . عوض جنید بسان
تمیم بن زید مقرر وبزودی در دیبل فوت شد و جای او حکم بن عوانه منصوب
گردید در ین وقت مردم تمرد کرده بودند ، و او شهر منصوره را در غرب
سند بنا کرد این ترتیب دستبد وام می نمود که ابا مسلم در خراسان شمالی
واردعرصه سیاست شده متعاقباً حاکم اعزامی اوموسی بسندرسید ومقصد:
بن جمهور کلبی را که مدافعه میکرد مغلوب و مساجد تعمیر و امنیت را قایم
و اسلامیت را پیشبرد بعد ازین خلافت از امویها به عباسی ها منتقل و برای مدتی
حكام و عمال آن دولت در ولایت سند اعزام میشد از آنجمله خلیفه منصور
عباسی هشام بن عمرو تغلبی را حاکم سند مقرر نمود و در عهد این شخص نامدار
اسلامیت تا کشمیر پیشرفت و در آنجا عرب بفتح نایل آمد كذا ملتان را
مجدد مسخر کردند این ترتیب در زمان خلفاء عباسی نه تنها تا ظهور دولت
طاهری در خراسان شمالی بلکه تا مدتهای دیگر دوام داشت، تا مجدداً اهالی
سند و منجمله طائفه سومری ها بقیه عرب و نفوذ ایشان را از بین برده وحکومت
محلی تشیکل گرداند و همچنان در ملتان حکومت لودی محلی تشکیل وتا
اواخر قرن چهارم هجری دوام نمود .


(٦٠)

ظهور ابومسلم در افغانستان
سالهای ۱۲۹ - ۱۳۷ هجری
از نفوذ اولین عرب در خاك خراسان (۲۲ هجری) تا ظهور ابومسلم خراسانی
در صحنه سیاست (۱۲۹ هجری ) یکصد و بیست سال عبور، و سه نسل مردم یکی
پی دیگر بدنیا آمده و میگذشتند، در طی این مدت حوادثی در عالم اجتماع
عرب و افغان بوقوع رسید که نه تنها در سر نوشت هريك ازين دو ملت به تنهائی
بلکه در مقدرات هر دو تواماً تاثیر نمود از آن جمله بعد از فوت حضرت پیغمبر
آخر الزمان عليه الصلواة والسلام اختلافی در سر جانشینی آنحضرت میان قبایل
عرب پدید آمد که تاثیر منفی آن قرنهای متوالی در تمام عالم اسلام محسوس
و شاید بعد از هزار و چهار صد سال هنوز بکلی از بین نرفته باشد، پس از وفات
امير المومنين خليفه اول و ثانی در سالهای ۱۳ و ۲۳ هجری خلافت
اسلام به امير المومنين خلیفه ثالث رسید و عصبیت قبیله وی مجدداً آتش
نفاق را دامن زد، و در نتیجه خلیفه سوم در سال ٣٥ در ضمن يك شورش
و هیجانی از جهان گذشته و امیر المؤمنین خلیفه رابع زمام خلافت را در دست
گرفت، رؤسای بنی امیه در زیر قیادت امیر معاویه نائب الحكومه شام
شهادت خلیفه سوم را دستاویز سیاسی گرفته و عداوت دیرینه بنی امیه و بنی
هاشم را تجديد و عملی نمودند، امیر المؤمنین خلیفه رابع هم در نتیجه این
اختلافات در سال ٤١ هجری بشهادت رسید، و نزاع گل ناشده ئی در وحله
اول بین دو قبیله عرب و بعدها بین تمام ملل اسلامی برای قرنها باقیماند.
در حین گیر و دار فرقه سومی در عرب تشکیل و موسوم به خوارج گردید.
که هم برضد رؤسای بنی امیه و هم برضد رؤسای بنی هاشم بوده طالب تشکیلات
جدید سیاسی محسوب میشدند بالطبع تمام این اختلافات داخلی عرب بواسطه
ارتباط مستقیمی که با ممالک متصرفه خودها داشتند در جمله ممالک تحت


(٦١)
نفوذ عرب اما مسلمان ساری و جاری گردید، که منجمله خراسان بود. خراسانیان
که نصب العینی جزء تشکیل دولت ملی نداشتند ازین رقابت و عداوت های
داخلی عرب استفاده و همیشه در مقابل سلطنت های قویة عربی سیاستا طرف
دسته مخالف آنها را التزام میکردند چنانچه در برابر قدرت امپراطوری بنی
امیه طرفدار جدی بنی هاشم بودند، و وقتیکه عباسی ها از دسته بنی هاشم بسلطنت
رسیدند باز خراسانیان طرفداری از علویان میکردند تا بالاخره سلطنت
خراسانی تشکیل کردند
در هر حال خلفاء راشدین اربعه اسلام رضی الله عنهم چهار نفر از سال ۱۱ تا ۴۱
هجری دوام نموده، و در سال آخری امیر معاویه اولین خلیفة اموی در دمشق جلوس
نمود ولی خراسانیان مثل جزیرة العرب و عراقین در عوض او خلافت امام
حسن (رض) پسر حضرت علی را تصدیق کردند اما امام حسن در همان سال از
خلافت استعفا کرد و باز خلافت در دست امیر معاویه ماند، معهذا وقتیکه
عبدالله بن زبیر در مکه اعلان خلافت نمود خراسانیان تصدیق و نائب الحکومه
او را در خراسان پذیرفتند، مگر بزودی امیر معاویه بر مخالفین غلبه جسته
و تسلط او در ممالک متصرفه قوی شد و رفت، باین ترتیب خلفاء بنی امیه چهار ده نفر
از سال ۴۱ تا ۱۳۲ هجری تقریباً یکقرن بر مسنديك امپراطوری خیلی وسیع
نشسته و بر جهان حکومت نمودند. در میان خلفاء اموی مردان بزرگ
ولایقی بهم رسیده و دورة حکمرانی این سلسله را مخصوصاً از نظر تعمیم دین
اسلام و فتوحات عظیمه در تاریخ اسلام ممتاز ساخت از قبیل امیر معاویه
اول و خلیفه عبدالملك و خلیفه وليد و امير المؤمنين عمر بن عبدالعزيز
رضی الله عنه وغير هم بطور اختصار دورة اموی عصر تدوین، جهاد، قرآن، حدیث
و فقه و بحث در اطراف آنها بود، در وی دلچسپی از طب، صنعت و کیمیا کم
و آنهم مشغلة غير مسلمین شمرده میشد در جهانگیری، دوره اموی اختصاص
بزرگ داشته و قلمرو او آنوقت شامل ممالك ذیل بود: عربستان، فلسطین


(٦٢)

شام، ارمنیا، عراق عرب، فارس، ماوراء النهر و قسمتی از افغانستان، مصر
طرابلس، تونس، الجیریا، مراکش، اسپانیا، پرتقال، فرانسه جنوبی، جزیره
کورمیکا وغیره، در همین دوره قسطنطنیه محاصره شدوطارق سردار اسلام
خواست اروپارا فتح واز راه اسلامبول به دمشق رود، گرچه این هر دو عمل
و آرزو یکی به اسطهٔ استحکام موقع ووضع جغرافی ودیگر بسبب يك امر
بيلزوم خلیفه وقت نا کام ماند . در همین دوره ( عهد عبدالملك )
به جای سکهٔ باز نطینی مسکوکات اسلامی ضرب زده شد، ودفاتر وادارات
دولتی تاسیس ومرتب گردید .
ولی دوره بنی اميه يك دوره پر از تعصب قبيله وی و غرور عربیت نیز بوده، عربی
زبان رسمی تمام امپراطوری گردید، دیوان ودفاتر دولتی که تا آنوقت بخط فارسی
بوده در عهد نائب الحکومگی حجاج مشهور در کوفه بعربی منتقل گردید واینکار
بزرگ هم بدست یکی از ابناء خراسان زمین صالح بن عبدالرحمن سيستانی
منشی زاد، فزوع بن یبری رئیس دیوان انجام یافت، بنی امیه عصبیت وامتیاز
طبقاتی را خلاف اصول اسلام و روش خلفاء راشده رضی الله عنهم ، مجدداً
برقرار ساخت ، تا جائیکه امام مساجد بایستی از نژاد عرب میبود ، ودوائر
دولتی تا جای ممکن بعرب داده میشد، بعلاوه از زمان موسس سلسله اموی
تجمل رومی در دربار خلاف اداب اسلامی قبول، وسلطنت انتخابی بمیراثی
تبدیل و در نتیجه دولت اموی يك دولت خالص عربی آنهم متعصبی گردید .
این ترتیب اداره در نظر ممالك متصرفه مخصوصا خراسانیان مطبوع
ومستحسن نبود . خاصه در حالیکه عرب از آنها بمراتبی در مدنیت افتاده
تر بودند، هنوز عربها در زراعت و باغداری، صنعت و تجارت دستی نداشته
و در قلمرو امپراطوری ایشان سکه واحدی وجود نداشته ، مسکوکات
مختلفه محلی در داد وستد بکار میرفت ، بعلاوه بعضاً حکام اموی در تشدد
اداری می افزودند وبعضا در جمع مال وخرج آن اسراف میکردند، قتیبه


(٦٣)
در خراسان شمالی میثاق و عهود را پامال و حجاج در کوفه خون مردم را بیشمار میریخت همین شخص عبدالله بن زبیر رضی الله عنه مردی را که آخرین خلفاء راشده اسلام محسوب و خلافتش در خراسان وعراق وحجاز قبول شده بود در سال ۷۳ هجری بدارزد و یزید خلیفه اموی امام حسین نواسه حضرت پیغمبر علیه السلام را در کربلا بواسطه چندهزار عسکر خودش محصور و بالاخره آن جناب را با اولادوآل واتباعش که ۷۲ نفر میشدند باستثناء امام زین العابدین يك جا در سال ٦١ بشهادت رسانید شانزده نفر ازین شهداء اولا دحضرت فاطمه زهرا رضی الله عنها دختر حضرت خاتم الانبیا بودند و بعضا خلفاء اموی در قلمرو مسلمان شده خویش امر میکردند تا در نماز جمعه بالای منابر سبت بخاندان امیرالمومنین خلیفه چهارم بدگفته شود.
نهضت سیاسی ابومسلم: تمام اینچیزها در دست سیاسیون و سرداران خراسان اسلحه برنده بود که بواسطه آن امپراطوری عظیم اموی را واژگون و کشور خود را از تسلط آنها آزاد سازند اینست که بلا فاصله بکار شروع کردند ویرخلاف سابق که فقط بشورشها و مقاومتهای متفرد محلی پرداخته و بالاخره یکی پی دیگری در مقابل قدرت دولت اموی مغلوب میشدند اینبار بتشكيلات اساسی و وسیعی بنام دین اسلام حق و عدالت آغاز کردند. در سر این تشکیلات بزرگ نیز شخصی فوق العاده چون ابومسلم قرار گرفت و مجری تاریخ را در خراسان و تمام ممالک اسلام تغییر داد. البته زمان و مکان نیز با ابومسلم مساعد و زمینه از یکقرن با ینطرف در خراسان آماده بود خراسانیان در شمال غرب و جنوب کشور خویش که دین اسلام را بزور شمشیر نه پذیرفته بودند در مرور یکصد سال با عرب و مسلمین داخل ارتباط مجادله و پیکار بوده و بخوی و بوی همدیگر آشنا گردیدند. در طی اینمدت طولانی هر دو ملت با وجود جنک و پیکار یکی بهمدیگر نزدیکتر گردیده و خراسانیان بمزایای دین اسلام و پوسیدگی ادیان قدیمه خراسان پی برده و بدون اجبار بقبول اسلام گرائیدند


(٦٤)

در مرور همین ایام بود که از سواحل جیحون تاهامون سیستان واز حوزه ارغنداب تا دهنه سند مساجد آباد وشعار اسلام آشکار ورجال بزرگی از خراسانیان مسلمان شده پیدا گردید درحالیکه آزادی دین وعقیده برقرار وهیچ یکی به قبول اسلام مجبور نشده بودند . مدارس اسلامی درخراسان آنقدر ترقی کرد که دریکی از آنها سه هزار كودك تحصیل میکرد، چنانچه وقتیکه در سال ۱۰۱ هجری ضحاك بن مزاحم هلالی عالم بزرگ تفسیر وفقه درخراسان شمالی مردسه هزار طلبه او درین رشته علوم باقیماند .
از مدتی باین طرف سرکردگان خراسان خود با هدیت تصمیم دین اسلام بغرض وحدت وسعادت قوم پی برده وبوسایل ممکنه در نشر آن می کوشیدند اینچنین اشخاص در اموراداری عرب نیز در خراسان داخل واقتدار سیاسی بدست آوردند دراواخر قرن اول اوائل قرن دوم نه تنها در دربار حجاج وحکام عربی خراسان خراسانیان مسلمان نفوذ کردند بلکه به حکومت های داخلی خراسان وسرداری لشکر نیز رسیدند چنانچه ازطرف اسد بن عبدالله نائب الحكومه عربی خراسان درسال ۱۰۸ هجری برمك ابوخالد بن برمك حاكم ولایت بلخ مقرر گردید بالجمله درچنین محیط وآب وهوائی ابومسلم ظهور کرد .
ابو مسلم عبدالرحمن نامداشت ودر ۱۰۲ هجری در قریه سفیدنج (سپید دژ) از مضافات شهر انبار «سرپل موجوده وراس القنطره عرب» در شهر یهودیه «میمنه کنونی » تولد شد بعض مورخین سفیدنج مسقط الراس ابو مسلم را از مضافات مرو میدانند درهرحال ابومسلم درشباب تحصیلات خود را در خراسان تمام وزبان عرب را بالغت واشعار آن فراگرفته قرآن حفظ نمود تربیه ابومسلم طوری شد که او مردفاضل وپرهیز گاری بارآمد . ابومسلم قلبی سخت وقوی داشت اوازهیچ مصیبتی اظهار غم والم واز هیچ موفقیت


( ٥ )

و تعمقی اظهار مسرت و انبساط نمی کرد ابومسلم از طرز اداره و رفتار
دولت اموی متغیر بوده و آرزو داشت کشور خراسان مستقل و در سر اداره
تمام ممالک اسلامی قرار گیرد وعجالتاً هم خودش را لایق اداره چنین
کشوری میداست لهذا در صدد تهیه صحنه فعالیت بر آمد. خراسانیان از جوانی
چون ابومسلم که عقل کافی و اخلاقی عالی و نصب العینی بزرگ داشت
با کمال میل استقبال کردند و اینمرد نوزده ساله باقامت متوسط پشت
دراز، ساق کوتاه، اما منظر جذاب و چرده گندمی و پوست پاکیزه، وزبان
فصیح خودش بزودی مر کز يك جمعیت عظیمی گردید.
ابومسلم میدید که يك عدهٔ از خانواده بنی هاشم از طرف حجاج از وطن
شان طرد و در بلخ و سائر بلاد خراسان نفی و تبعید گردیده اند ، وعدۀ هم
از خاندان عباس در کوفه و حجاز با کمال ذلت در زیر فشار دولت اموی
زندگی می کنند ، ابومسلم مصمم شد از نام این خاندانها برضد امپراطوری
اموی استفاده و به جلب و همکاری سائر مسلمین بپردازد و در نتیجه د و لت
خراسانی تشکیل کنند . از دیگر طرف خانوادۀ بنی عباس که از مظالم
بی پایان بنی امیه می نالیدند نیز از مدتی باینطرف در صدد رهائی خویش
برآمده و بر علیه حکومت اموی در خفا مشغول کار بود ند .
اما عباسی ها بالاخره ازین اقدامات مذبوحی خود خسته و از طرف تمام ممالک
اسلامی مأیوس گردیدند، آخرین امید گاه اینقوم صلابت ملیه خراسان بود،
ولهذا از مدتی مراجعه باین کشور نموده و توسط اعزام نماینده ها ومبلغین
ومکاتیب ترحم و همکاری رؤسای خراسان را جلب می نمودند محمد امام
عباسی هنگامیکه مبلغین خودش را برای دعوت مردم بخلافت خود اعزام
مینمود چنین خطاب کرد مردم بصره عثمان پرست و از کشاکش کناره
گیرند و گویند بنده خدا مقتول باشد بهتر است تا قاتل . اهالی جزیره خارجی
و فرازی هستند و با آنکه عربند بروم مانند و با آنکه مسلمانند اخلاق مسیحی


(١٦)
دارند، اهالی شام باما دشمن وجز آل سفیان دیگری نشناسند، مردم مکه
ومدینه ابوبکر وعمر میخواهند پس شما بایستی متوجه خراسان شوید که
شجاعت آنها معلوم و قلوب شان از عقاید مختلفه بلکه از دین تهی و از فساد خالیست
ایشان آزار دیده مستعد اتفاق وخواهان تغییر خلافت میباشند، آری خراسانیها
پیکر قوی، سینه پهن، سر بزرگ، ریش انبوه، صدای هولناك، سخن درشت،
دهن دهشت آور دارند .»
در سر تشکیلات مخفی عباسی همیشه يك نفری از اینخاندان بعنوان امام قرار
میداشت ودروقت ابو مسلم این رئیس ابراهیم امام بود که پدرش محمد مؤسس
تشکیلات مذکوره بحساب میرفت واو بود که داعیان خودش را به خراسان
اعزام وسعی نمود چندتنی از بزرگان این کشور اورا ملاقات وهمکاری
نمایند. محمد پسر علی بود آنکه او را ولید بن عبدالملک خلیفه اموی دوبار
تازیانه زد، ومحمد این اهانت نسبت به پدرش را ابدأ فراموش نکرد، علی
يك پسر از جملۀ هشت پسر عبدالله وعبدالله از جملۀ چهار پسر حضرت عباس عم
حضرت پیغمبر آخر الزمان بود .
ابومسلم در سال ١٢٤ هنگامیکه بیست و سه سال عمر داشت شخصاً بکوفه
سفروبا ابراهیم امام عباسی مذاکره وملاقات، بعد با عنوان امیر طرفداران
بنی عباس بخراسان مراجعت کرد، ابومسلم درین مسافرت از حالات کشور
فارس وعرب بخوبی آگاه شد. و بمجرد ورود در خراسان بر ضد بنی امیه
داخل اقدامات گردیده، ملت را تحريك، وطرفداران زیادی بهمرساند
و باز در سال ۱۲۸ سفری بمکه نموده با ابراهیم امام قرارهای گذشته را
تجدید نمود .
نجات خراسان وقتیکه ابومسلم بخراسان برگشت بلا فاصله در سال ۱۲۹ لقب
شاهنشاه اختیار وحکومت خود و خلافت آل عباس و خلع دودمان
از اداره اموی: اموی را اعلان کرد اینوقت تمام سرکردگان ملی خراسان


(٦٧)

وعسکری زیادی در دور او جمع شده بود و داوطلبان کشور قطعات معیت او را تشکیل میکرد باین ترتیب ابومسلم در حالیکه مرکز مرو را بخندقی حصار داده، و خودش با عهده دارن معیت خود لباس سیاه پوشیده بود، بیرق سیاهی افراشته و در معسکر خویش آتش عظیم افروخت، و در پنجم رمضان سال ١٢٩ به مسند حکومت نشست. نصر بن سیار نائب الحکومۀ عربی خراسان که مرد قوی بوده و بغرض مرعوب ساختن طرفداران بنی هاشم قبلا یحیی بن زید بن امیر المومنین علی را در طالقان مرغاب بدار آویخته بود، اينك در مقابل خدیع کرمانی به جنگ مشغول، و از خبر ابومسلم نهایت متغیر گردید، در همین آن بود که منشور ابومسلم با و رسیده و به قبول بیعت به خاندان عباس دعوتش کرد. نصر سیار عوض جواب يك قطعه عسکر زیر قیادت یزید سوق کرد، ولی از طرف مالك بن هیثم افسر اعزامی ابومسلم یزید اسیر و عسکر او مغلوب و منهزم گردید، ابومسلم محبوس را مجددا رها و در قرار گاه نصر سیار فرستاد، و خود متعاقبا با اردوی خویش بجانب نصر سرازیر شد، نصر سیار میان دو دشمن گیر افتاده بود و لهذا به خدیع پیغام داد که مبادا از اطمینانی که کتبا ابومسلم بتو داده است فریب خوری، بهتر آنست که عجالتا بمرکز گردی که اينك منهم رسیدم و در آنجا با تو مصالحه خواهم نمود، خدیع همچنین کرد و نصر نیز بر گشت و در حالیکه هردو سردار هريك با دو صد سوار از معسکر خود جدا و بغرض مذا کره بهم نز ديك گرديدند، تیرانداز قابلی بتعلیم نصر سیار، خدیع را غافلانه بکشت. در سال ١٣٠ علی پسر خدیع بعد از آنکه بحضور ابومسلم در ماخان رسیده بود بجنگ نصر سیار پرداخت و ابومسلم مرویان را بکمك او در برابر عرب تشویق کرد، و خود متعاقبا از ما خان بجانب مرو روان شد، نصر سیار تاب نبرد نیاورده از مرو بسر خس و از سرخس بطوس و از طوس به ری فرار نمود ولی بزودی بیمار و از دنیا چشم پوشید. در خراسان عربها دو دسته یمانی و مضری اقامت داشته، و از دیها از دستۀ اول و


(٦٨)
تمیمی وقیسی ها از دسته دومی او هر دو دسته بر ضد همدیگر از مدتی باینطرف
داخل فعالیت بودند ابومسلم ازین رقابت آنها خیلی ماهرانه استفاده کرده
در اول يك طرف را مغلوب بعدها تمام عرب و طرفداران سیار و امپراطوری
بنی امیه را از بین برداشته و خراسان شمالی را ازین دسته مردم چه مسلمان و چه
غیر مسلمان وچه خواص وچه عوام بکلی صاف کرد ازین بعد حکام او متوجه
ولایات غربی و جنوبی شده تمام سیستان و بلوچستان وسند را از حکام اموی
تحویل گرفتند و باین ترتیب ابومسلم در کمترین مدتی خراسان مفتوحه
را بعد از یکقرن مسترد نمود ابو مسلم هنوز کار بزرگی در پیش داشت و لہذا
یز ود و عسکری مکمل زیر قیاث قحطبه بن شبیب وخالد بن برمك بلخى
بفرض تسخیر کشور فارس بحرکت انداخت قوماندان ابومسلم از طوس
به گرگان کشید و در جنگی که او را با ابن حنظله حاکم اموی گرگان
رخداد ده هزار عسکر دشمن را از بین برده داخل گرگان شد وسی
هزار نفر از طرفداران بنی امیه را بقتل رساند وقتیکه عسکر ابو مسلم
باستقامت عراق عجم حرکت میکرد سرداران اموی کرمان داود بن یزید
وعامر در نواحی اصفهان جلو ایشان را گرفتند ولی عامر کشته شد و داود
فرار کرد اردوی خراسان بعد از هشت روز وارد نهاوند شده بعد از اشغال
آنچا بجانب عراق عرب حرکت کرد یزید بفرض مدافعه موضع جلولا را
معسکر ساخت و از مروان خلیفه اموی استمداد نمود ولی همینکه قوماندانان
ابومسلم بخانقین رسید یزید تاب نیاورده به کوفه فرار کرد اردوی خراسان
دشمن را تعقیب و از فرات عبور و قحطبه قوماندان اردو در رود غرق گردید
ومہذا عسکر خراسان اهمیت نداده بجنگ دشمن پیش و عسکر یزید را
مغلوب و منهزم کردند اردوی خراسان بدون معطلی کوفه را هدف گرفته
و ابن هیبره عامل اموی را از آنجا به واسط فراری ساختند اردوی خراسان


(٦٩)

با حسن بن قحطبه در محرم سال ١٣٢ هجری داخل شهر کوفه شد و حسن منشور
ابو مسلم را درین شهر به ابوسلمه جعفر بن سلیمان الخلال مردعجمی تسلیم کرد
ابو مسلم در بن مکتوب مشارالیه را بعنوان وزیر آل محمد خطاب و در تنظیم
امورمامور کرده بود ابوسلمه این منشور را برای مردم کوفه قرائت کرده
و مامورین خود ش را برای عملی شدن هدایات ابومسلم در اطراف اعزام
کرد ابومسلم که کار را تا اینجا رساند و از انقراض امپراطوری بنی امیه
چیزی نمانده بود دیگر نمیخواست حقیقتا خاندان عباس به جای این امپرا طوری
قرار گیرند زیرا اینهاعجالتا" در اثر شمشیر و تبلیغ خراسانیها زیاد از اندازه
لزوم شهرت و نفوذ در کشور های اسلام حاصل کرده بود، دوم ممکن بود اینها
نیز قوی وخود سر شد اسباب درد سری برای خراسان فراهم کنند لہذا به
عجله جلال وزیر را که محمد میگفتند نزد سه تن از بزرگان اولاد حضرت
علی چون امام جعفر صادق، عبدالله بن حسن بن علی، وعمر بن علی بن حسین بن
علی فرستاده و ایشان را به قبول خلافت اسلام در عوض خلفاء اموی دعوت نمود
اتفاقا" این هر سه جناب جواب رد داده و از قبول خلافت وسلطنت عذر خواستند
ابومسلم چون خود نمیتوانست در آنعصر مقام خلافت اسلام رادعوی کند
ناچار باز به خاندان عباس متوجه شده اما ابراهیم امام در اواخر سال ٣١ هجری
بعلت کشف مکتوب ابومسلم از نزدش بحکم مروان خلیفه اموی در زندان حران
محبوس و در همانجا بواسطه فرو بردن سرش در انبان چونه کشته شده بود
برادران این شخص عبدالله ملقب به سفاح و ابو جعفر منصور دوانيقی با عده از اعوان
خودشان در شهر کوفه پناهنده و در یکی از خانهای آنجا بطور نهانی زندگی
میکردند اینها چون از فتوحات اردوی خراسان امیدوار شده بودند همینکه
شهر کوفه بدست خراسانیان مفتوح و تامین شد، بخانه ابو سلمه داخل ومنزل
گزیدند، و قتیکه سرداران خراسان این خبر را گرفتند به حکم ابو مسلم


(۷۰)
ایشانرا ازخانه کشیده بدارالاماره کوفه بردند و عبدالله سفاح در یکی
از جمعات ربیع یاجمادی ۱۳۲هجری در جامع کوفه خطبه خوانده بنی امیه را
نکوهش وخلافت خودش را اعلام نمود ،منصور دوانیقی هم بگرفتن بیعت
بنام برادر از مردم شروع کرد، عبدالله عم سفاح بجنگ مروان خلیفه اموی
اعزام گردید ، مروان که قلوب رعایا را باظالم خودش يك جا از دست داده
بود ناچار ازحران خارج و در کنار آبی درزاب بادشمن مقابل شد، ولی
بزودی منهزم و به جانب مصر روان گردید ، عبدالله تا دمشق او را تعقیب
ودر جنگ حصار ولید بن معاویه حاکم آنجا را گرفته از تیغ کشید
وخود به قنسرین و از آنجا بفلسطین گذشت صالح برادر عبدالله نیز بلادرنگ
خلیفه مروان ر ا در ر اه مـصر تعقیــب می کـر د تـا در منزل
ذات السلاسل باو رسیده و در شباخونی که برد ، مروان کشته وسرش
نزد سفاح و باز به خراسان فرستاده شد ، زنان و دختران او نیز اسیروبخراسان
اعزام گردید اما پسران او موفق بفرار شدند .عباسی هادرا نتقام ازامویها
قصوری نکردند تا ایشان بکلی ازبین رفتند ، بزرگان این خاندان دردمشق
دربصره درموصل و دیگر جاها بضرب چوب مبده و کوفته ، وزیر گلیم فرش
وبالای اجساد شان سفره طعام گسترده شد ، مردم درین سفره طعام میخوردند
و نعشهای نیمه زنده آنها درزیر دست و پایشان میطپید ، بعداز جان سپردن
گوشتهای اینها بسگها خورانده شد ، وقبور سلاطین اموی شگاف و عظام
رمیمه شان برون افگنده گردید (جز از خلیفه عمر بن عبد العزیز) مرده
خلیفه هشام را نیز چوب زدند و باز بدار آویختند ، و با ین ترتیب بساط
امپراطوری يك قرنه بنی امیه درمشرق ز مین برچیده شد .
و اما ابومسلم درمرو نشسته و عملا" زمام امور سلطنت
تأمین ماوراء لنهر
خراسان اسلامی وما وراء لنهر و کشو ر فار س
ر ا در د ست د ا شت د ر یـن ضـمـــــن


(۷۱)

بود که سفاح عباسی را نظر بمصالح سیاسی دولت خیال کشتن ابو سلمه
حفص بن سلیمان همدانی پدید آمد . ولی خلیفه جرأت اینکار نداشت زیرا
او از دست نشانده ابو مسلم چیزی بیشتر نبود . در حالیکه ابومسلم ابوسلمه
را منشور وزارت و لقب وزیر آل محمد ومعناً اختیار اداره خلافت عطا
کرده بنا بران خلیفه برادر خود ابو جعفر منصور را شخصاً بدربار ابو مسلم
اعزام و برای استیذان کشتن ابوسلمه مامور کرد . ایامیکه منصور در نزد
ابومسلم اقامت داشت از طرز رفتار وتکبر او در دل کینه گرفت و از همان
وقت مصمم شد اگر بتواند احسان این مرد خراسانی را بکفران مقابله کند
در هر حال منصور بدربار خلافت برگشت وخلیفه را از قدرت ابومسلم تخویف
وبدشمنی او تحريك نمود . اما خلیفه نمیتوانست ونمیخواست از احسان
ابومسلم اغماض کند . در حال ابو سلمه بعد از اجازه ابومسلم از طرف
سفاح کشته و عوض او خالد بن برمك بلخی بوزارت برداشته شد، و برمك
پیر چاهای پسر بشقاسف (پشقاسب) از اهالی شهر بلخ بود . ابو مسلم
بعداز تنظیم خراسان در سال ١٣٥ بماوراء النهر عسکر کشیده و زیادترا کم
عربی آنجا را که دم از عصیان میزد بکشت . و در سال ١٣٦ بغرض وارسی
از امور خلافت عباسی واداء فریضه حج بجانب حجاز حرکت کردوقتیکه
او وارد مرکز خلافت گردید از طرف خلیفه سفاح استقبال شد منصور
که در کمین بود باز خلیفه را تحريك بضد ابومسلم نمود . وقتیکه ابو مسلم
به مکه روان شد خلیفه امارت حجاج را به او نی بلکه به برادر خود منصور
داد لهذا ابومسلم کوفته خاطر شده و از منصور يك منزل پیشتر حرکت
افتاد او در پیشقر به تمام قوافل وحجاج امر کرد تا در عرض راه از مطبخ او
که دوسد قطار اشتر سامان آنرا می کشید نان خورده واز خودطبخی نه نمایند
و مقرر کرد از منزل هر کسی که دود بر اید اعدام شود،هیبت و آوازه کارنامهای


(۷۲)
اینشخص چنان در دل عرب نشسته بود که حین عبور اوراعا و آبادی ها را
میگذاشتند، ابومسلم ازاداء حج فارغ شده بود که خبر مرگ خلیفه سفاح
را شنید ، منصور درینوقت که رقیبی چون عیسی بن موسی در انبار داشت
ضعف خودرا احساس و از ابومسلم التماس نمود که خلافت اورامقررو تأمین
نماید ، ابومسلم قبول و با او وارد انبار شده عربها را از بیعت با عیسی مانع
و ابوجعفر منصور دشمن پر کینه خودرا مجال جلوس در مسند خلافت داد ،
منصور هنوز دشمن دیگری در مقابل داشت و عبداللّه بن علی بن عباس بعد از
فوت سفاح اعلان خلافت کرده و اینك در نصیبین قرار گاه داشت ، ابومسلم
به الحاق منصور بجانب دشمن او نیز عسکر کشیده و بعد از پنج ماه جنگ
او را مغلوب و منهزم گردانید ، در چنین وقتی خلیفه منصور ابوالخصیب
را برای ضبط غنایم اردوی شکست خورده دشمن از شمشیر ابومسلم
وخراسانیان اعزام کرد ابو مسلم از پنحركت منصور وخت طبع او
سخت متنفر گردیده بدون وداع واجازه او باستقامت خراسان حرکت
کرد ابومسلم در ری بود که مکتوب خلیفه رسیده و اورا دعوت بمراجعت
نمود، خلیفه درینمکتوب خاطر نشان کرده بود نائب الحکومه گی کشور
های شام ومصر به ابومسلم تعلقدارد ، ولی ابو مسلم جواب نداد ، متعاقباً
یکنفر هموطن ابومسلم ابو حمیدمرغابی از طرف خلیفه بحضوراو رسیده وسعی
بلیغی کرد که ابومسلم را ملایم و بمراجعت راضی سازد، در همین آوان
مکتوبی از ابو داؤدو کیلو نائب الحکومه ابومسلم در کشور خراسان بحضور
ابومسلم رسید، که در آن تصریح کرده بود قبل از مراجعت تو بسخر اسان
استرضاء خلیفة المسلمین واجب است، این مکتوب در اثر دسیسه خلیفه منصور
نوشته شده بود، چونکه او ابوداؤد را از ماجرای خود ورنجش ابومسلم
آگاه و وعده داده بود که اگر موفق شوی اورا نزدمت برگردانی حکومت
خراسان بتوتعلقدارد، چونکه ابومسلم در دارالخلافه کار بسیار خواهد داشت


(۷۴)
در هر حال ابومسلم از خواندن مکتوب ابوداود بیشتر از فرمان
خلیفه متفکر شد، زیرا اندیشه میکرد مبادا در رفتن او بخراسان ابو داود
غدار از در مقابله درآمده و آتش جنگهای داخلی را مشتعل نماید در
حالیکه خلیفه عباسی هم با او همکاری خواهد نمود، اصرار ابوحمید
مروالرودی برتاثیر اینمکتوب افزوده و بالاخره ابومسلم عزم مراجعت
بدربار خلیفه نمود، درحالیکه ابداً از خلیفه ترسی سوای نفرت نداشت، زیرا
ازبوی خراسان در معیت او بوده، مگر ابومسلم احساس نمیکرد خدعه گاهی
برقوت غلبه میکند. وقتیکه ابومسلم بدارالخلافه رسید سه روز بهم چنان
پذیرائی و گرم جوشی از طرف خلیفه نشان داده شد که اینمرد رشید و وقور
در اخلاص منصور نسبت بخود متیقن گردید. ولی روز چهارم که بدیدن
خلیفه رفت منصور وانمود کرد با او خلوتی دارد، لهذا او را تنها بدرون
خانه احضار کرد، همینکه ابومسلم وارد شد. چهار نفر تیغدار از کمین گاه ها
جسته و اینمرد نامی را ریز ریز کردند، منصور پس ازین امر کرد تا سر
او را در میان طبق های درهم و دینار در معسکر خراسان ریختند. روزیکه
این فاجعه عملی شد چهار شنبه ١٥ شعبان سال ١٣٧ هجری و ابومسلم بسن
٣٥ سالگی بود.
انعکاس قتل ابومسلم در خراسان: بعد از کشته شدن ابومسلم گرچه نفوذ حکام عباسی مجدداً در
ولایات مفتوحه خراسان مستقر گردید، امادست خراسانیان نیز در امور
خلافت محکم شده بود خراسانیان چنانچه ابومسلم را تقویه کردند
ابومسلم خاندان برمك را بپرورش و در دربار خلافت
داخل نموده و اینخاندان هم خانواده مشهور سهل خراسانی را در
دولت عباسی برقرار ساختند و گرچه بعدها این هردو خاندان از طرف
خلفاء عباسی در عقب ابو مسلم فرستاده شدند اما اینها مرد دیگری چون


(٧٤)

طاهر خراسانی را پرورش و برای خدمت بخراسان حاضر کرده بودند و بالاخره همین مردبود که از فعالیت دو قرنه خراسا نیان نتیجه گرفته و استقلال خراسان مفتوحه را اعلان و تأمین نمود.
از دیگر طرف در داخل خراسان فکر استقلال کشور بقدری محکم بود که حتی تخالف و تباین دین و مذهب داخلی نیز مانع نشو و نمای آن نمیتوانست گردید .
سنباد: چنانچه پس از ختم تراژیدی ابومسلم اولین کسیکه بانتقام کمر بست فیروز ملقب به سنباد زرتشتی مذهب خراسانی و باشنده قریهٔ «هردانه» در غرب هرات بود این شخص در سال ١٤٢ بلا درنگ بفعالیت آغاز و بزودی در گرد او بقول مورخین عرب تقریباً صد هزار عسکر داوطلب مرکب از مسلمان و زرتشتی جمع شد سنباد برضد عباسی ها در نیشاپور حمله و بعد از چندین حرب نیشاپور ، قومس و ری را اشغال ، و خزائن ابو مسلم را در ری متصرف و خودش ملقب به سپهبد گردید، سپهبد در ولایات متصرفه عباسی قتل نفوس و اغتنام اموال بسیاری نموده و بعدها قصد عراق و حجاز کرد. چون نائب الحکومهٔ عباسی ری قبلاً با عسکرش در رزم سپهبد مغلوب و منهزم گردیده بود لهذا خلافت عباسی برای جلو گیری از عاقبت وخیم بعجله داخل کار شده و اردوی مکملی زیر قیادت جمهور بن مرار در مقابل سنیاد سوق نمود تلاقی طرفین در حدود بین همدان و ری واقع و بعد از جنگ سختی عسکر عباسی غالب گردید، سنباد با این آنقدر مقاومت کرد که خلیفه منصور پسر خود مهدی را در مقابل او سوق نمود و سنباد مجبوراً بجانب طبرستان عقب کشید تا فرصتی برای جمع آوری قوا بدست آرد، ولی سپهبد حکمران محلی طبرستان بنا مهمان پناهنده خدعه، و سنباد و همراهانش را کشته و سرهایشان را علی الرسم بدربار خلیفه عباسی تقدیم کرد ، خلیفه منصور نیز نفسی براحت کشیده و در طرح بناء شهر بغداد مشغول ماند . ولی دسته دیگری


(٧٥)

از خراسانیان (معروف به فرقه راوندیه) در آنجا نیز شوریده و خلیفه را در
جنگ محصور نمودند تا آنکه معن بن زایده بکمک خلیفه رسیده او را از
محاصره رها و فرقه راوندیه را مغلوب ساخت معن بن زایده در برابر
این خدمت بزودی حکومت سیستان حاصل کرد مگر سیستانیان او را مجالی
نداده در قصر حکومتی شکم دریدند. در سال ١٤٤ مردم بست و قندهار نیز
بر خلاف خلیفه منصور شورش و باز هیر بن محمد الازدی قوماندان اعزامی
حاکم عباسی سیستان رزم شدیدی دادند. همچنین در سال ١٥٠ مرد دیگری
از هرات بنام «استادسیس» بادغیسی ظهور و با تفاق رفیق سیستانی خودش
«حریش» لشکر جمع و استقلال خراسان را اعلان نمود سیاسیون عباسی
بعادت دیرینه فوراً کلمه زندقه را بگردنش بسته و حتی مسلمین خراسان
را هم برضد او تحریک کردند از جمله سران اسلامی خراسان که تعمیم
اسلامیت را در خراسان شرط اول ترقی کشور میدانستند یکی «اجثم»
مر والروی بود که بلا درنگ بمقابل استادسیس سوقیات نمود ولی در
اولین میدان جنگ سرش و عسکرش را از دست داد خلیفه منصور به پسرش المهدی
امر کرد تا خازم بن خزیمه افسر مشهوری را با ٢٤ هزار عسکر از غرب به
مرو گسیل نمود همچنین عمرو و ابی عون پسران قتیبه بحکم خلیفه از تخارستان
بمدد خازم رسیدند جنگ شروع شد و تلفات طرفین بهزارها رسید اردوی
استادسیس ١٤ هزار نفر اسیر داده و منهزم گردید عربها اسراء را اعدام و خود
استادسیس را در منطقه استواری محاصره کردند بالاخره استادسیس هم
اسیر و محبوساً بدربار منصور سوق و در آنجا از بین رفت. مرجیله بادغیسی
دختر همین شخص بود که بعدها زن خلیفه هارون و مادر خلیفه مامون عباسی
گردید


(٧٦)

محمد واذرویه: در سیستان نیز مردم چه مسلمان و چه زردشتی زیر قیادت محمد بن شداد و آذرویه مرزبان زرتشتی برضد خلیفه منصور شورش کرده راز بست بجنگ یزید بن خلیفه منصور که حاکم سیستان بود پیش شدند یزید در رزمگاه مغلوب و فراری شد سیستانیان متعاقباً در سال ١٥١ در شهر زرنج شورش کرده و معن بن زایده سابق الذکر را کشتند؛ و این همان شخص مشهوری است که در جود و سخا ضرب المثل گردیده ، ولی سیستانی ها میگفتند جز این نیست که او مال بسیار بجور جمع کرده و به اسراف خرج میکرد.

حکیم مقنع: در سال ١٥٨ مرد دیگری در مرو ظهور او خودش را جانشین ابومسلم معرفی کرد ، اینشخص موسوم به حکیم بن عطا و معروف به مقنع بود چونکه اینمرد کاریزی بادغیسی همیشه بروی خودش نقابی از طلای ناب میکشید ، عده زیادی از خراسانیان زرتشتی و همچنین نفری بسیاری از خراسانیان مسلمان بعنوان «سفید جامگان» گرد او جمع شدند . مقنع برای اینکه مرکز اجتماعش از دسترس مرکز خراسان دورتر با شد جیحون را عبور و در نواح کش (شهرسبز) قلعه مستحکم نظامی آباد کرد قصۀ ماه نخشب آنکه برای دوماه هر شبی از چاه نخشب می برآورد و در دو فرسخ نور میپاشید هم منسوب بهمین شخص است . در هر حال خلیفه منصور در همین سال از دنیا گذ شته و جایش را محمد مهدی اشغال نمود، حکیم مقنع بعملیات نظامی آغاز کرد ه و تا سال ١٦١ سرداران مشهوری را امثال حسان بن تمیم و محمد بن نصر و غیره از بین برد تا آنکه اردوی قوی عباسی بقوماندانی افسران قابلی چون معاذ بن سلم وعقبه و ابوسعید مرد دلیری وارد منطقه نفوذ او گردیده و بلا فاصله جنگهای سختی شروع شد . حکیم مقنع چون به بدعت و کفر منسوب شده


(۷۷)

بودلهذا از حمايه و تقويه اكثر سران واهالی خراسان محروم و در مضيقه افتاده محصور گرديد معهذا آنقدر مقاومت نمود که اسارت او به یقین پیوست پس برای آنکه تن بچنين ذلتی نداده باشد آل و اطفال خودرا کشته و اخيراً خودش هم انتحار نمود همچنین میان سال های ۱۵۳ - ۱۵۸ مرد ديگری در هرات بنام يوسف ابرم ظهور و بعد از تشکیل عسکر داوطلب شده علاقهای میمنه و مرغاب و پوشنگ را اشغال کرد، یزید بن مزيد که از سال ۱۵۳ باینطرف حکومت خراسان شمالی از طرف خلیفه منصور داشت خود بدفع یوسف عسکر کشیده و با او حرب های سختی داد، یوسف در یکی از جنگهای دست و گریبان اسیر و ب- بغداد گسیل و در آنجا با سائر رؤسای انقلابی افغانستان یکجا اعدام گردید. در همین سال که سال مرگ خلیفه منصور است فرق شورشیان ملی و خوارج در سیستان بسیار قوت گرفته و مجددا سبب تشویش منصور را فراهم کردند.
خراسان مفتوحه و خلفاء عباسی

از ۱۳۷ تا ۲۰۵ هجری

چنانچه دیدیم امپراطوری شدید بنی امیه سقوط کرده و در عوض دولت عباسی برقرار گردید. دولت عباسی بيشتر يك دولت خراساني ويك امپراطوری بین الاسلامی بوده در مرتبه اول خراسانیان و بعدها تمام ممالك اسلامی در اداره امور دست داشتند. مرکز این دولت بزرگ هم از دمشق در بين النهرين منتقل، ولهذا برای قبول تربیت و تهذیب خراسان و فارس نزديك تر و مساعد گردید. ایجاد مقام وزارت در بغداد و رسیدن وزراء خراسانی به آن مقام منيع در نشر این تربیت و تهذیب خدمت فراموش ناشدنی نمود، و باین ترتیب دوره عباسی به ترقیات علمی، از دوره اموی ممتاز گردید.


(۷۸)
در هر حال نفوذ امپراطوری عباسی در خراسان مفتوحه از سال ۱۳۷ هجری
تا سال ۲۲۰ تقریباً هشتاد سال دوام نمود در طول اینمدت خراسانیان از یکطرف
در داخله برای تاسیس یکدولت مستقل مشغول کار، و از دیگر طرف برای
تسلط در دربار خلافت یکی پی دیگری مصروف سعی و مجاهدت بوده و از طرفی
هم در ترقیات علمی پیشرفتند، بهرجه که اینها در تشکیل مدنیت جدید
اسلامی که بیشتر بدوش ملل خراسان، عرب و فارس استوار بود رکن قوی
تری بحساب رفتند.
خلیفه سفاح: اولین خلیفه عباسی سفاح از جلوس خودش ۱۳۲ تا زمان مرگ
او در ۱۳۶ در امور کشور خراسان بی اختیار و در مرکز
خلافت بیشتر این امور دولت در دست وزیر نخستین خراسانی خالد بن برمک بود.
منصور جانشین سفاح تا ۱۵۸ خلافت نمود و چون بقتل ابا مسلم ارتکاب نموده
بود در تمام اینمدت بمخالفت و جنگهای خراسانیان در شمال و غرب اینکشور
دچار بود، چنانچه حکام او در خراسان شمالی از قبیل ابی داود خالد
عبد الجبار بن عبدالرحمن و خازم بن خزیمه که در سال های ۱۳۷ - ۱۴۱
۱۵۱ یکی پی دیگری مقرر شدند کار مهمی انجام داده نتوانستند . محمد
و مهدی پسران خلیفه منصور نیز اسماً نائب الحکومه خراسان معین شدند
ولی این اسم هم تاثیر بزرگی در مورد خراسان نداشت و چنانچه دیدیم
انقلابات سنباد، محمد ، آذر رویه و حرکات مقنع بیهم در خراسان شمالی
و سیستان برضد خلیفه منصور عملی شد ، و هکذا در سیستان بوعا سم یستی
قبایل بنی تمیم عرب را که بر ضد ابومسلم شورش کرده
بودند منقاد و حکومت سیستان را خود در دست گرفت، و گرچه سلیمان کندی
افسر اعزامی حکومت عباسی خراسان توانست اینشخص را در جنگ از بین بردارد
و رقبیل شاه را در بست بعقب براند (۱۴۸) معهذا در سال ۱۴۹ مردم بفرماندائی
حضین بن رقاد مردی از قصبه (رون وجول) برضد سلیمان بجنگهای سختی


(۷۹)
پرداختند وقتیکه هر هنادی السری از طرف خلیفه منصور بحکومت سیستان اعزام گردید بقوت مردم توانست سلیمان را مغلوب و اسیر نماید منصور بن زهیر حاکم دیگر خلیفه منصور نیز نتوانست در سیستان کاری از پیش برد جز آنکه هنادی السری حاکم پیشتر عباسی را از بین بردارد. در سال ١٤٦ مهدی پسر خلیفه منصور که اسما نائب الحکومة خراسان بود برادر خودش یزید بن منصور را بحکومت سیستان اعزام کرد. ولی چنانچه اشاره شد در جنگ با اهالی مغلوب و فراری گردید، در سال ١٥١ حاکم دیگر خلیفه منصور در سیستان معن بن زایده که رتبیل در رخج چنگ و توانسته بود (ماوند) داماد رتبیل را گرفته و در بغداد بفرستد، در سال ١٥٢ سرش را در مقابل شورش مردم باخت، از سال ١٥٣ تا ١٥٨ زمان مرگ خلیفه منصور دو نفر حاکم دیگر او نیز در سیستان از قبیل یزید بن مزید و تمیم بن عمر سرخسی کاری انجام داده نتوانستند جز اینکه در دسته های شورشیان ملی و حتی خوارج عربی افزودند باین ترتیب خلیفه منصور از دنیا گذشت و جایش را مهدی پسرش اشغال نمود .
خلیفه مهدی : که تا سال ١٦٩ خلافت نمود زحمت اول او در خراسان از بین بردن حکیم مقنع بود، مهدی که در اول امر جنید بن قحطبه را بحکومت خراسان شمالی مقرر کرده بود پس از بهتر دید یکی از مردان خراسانی را برای اینکار برگزیند و لهذا در سال ١٥٩ هـ ابوغون عبدالملك بن يزيد خراسانی باین سمت مقرر شد ، همچنین مهدی بعد از مسعود بن مسام (١٦٠) ومسيب بن زهير (١٦٣) ابوالعباس فضل بن سلیمان الطوسی مرد دیگر خراسانی را بحکومت خراسان برگماشت ، و باین ترتیب خودش را از مخالفت خراسانیان تا اندازه نجات بخشید حمزة بن مالك حاکم مهدی در سیستان با نائب خود خالد بن سوید نیز توانست در جنگ بر علیه خارجی ها غلبه و قائد ایشان نوح خارجی را از بین بردارد .


(۸۰)
خلیفه هادی : بعد از مهدی در سال ۱۶۹ هجری هادی بخلافت رسید ولی این شخص را خاندان برمکی خراسان که اینك در دربار خلافت وی شده بودند چندان دوست نداشتند او نیز بدون آنکه کار مهمی در کشور خراسان نموده باشد بزودی چشم از دنیا پوشید ، و جای او را خلیفۀ مشهور هارون الرشید که بیشتر طرف میل خراسانیان بود در سال ۱۷۰ هجری اشغال نمود . مهمترین کار هادی در سیستان این بود که حاکم او تمیم بن سعید از بست به رخند رفته با کابلشاه حرب نمود و این شخص توانست برادر رتبیل را در میدان جنگ اسیر و نزد هادی در عراق بفرستد .
خراسان و هارون خلیفۀ عباسی : هارون الرشید عباسی که در سال ۱۷۰ مجری ۷۸۶م بخلافت رسید یکی از بزرگان خلفاء اسلام در تاریخ بشمار میرود . این شخص مشهور تا سال ۱۹۳ خلافت نمود ، وحاکم اول او در خراسان شمالی جعفر بن محمد طوسی در سال ۱۷۱- و بعد عباس بن جعفر مذکور در سال ۱۷۳ و بدر و پسر از مردان خراسان بوده وا ينك حصۀ از کشور خودشان را در عوض حکام خالص عربی اداره میکردند . در سال ۱۷۴ خالد الغطریف و در همان سال نائب او رشید ، و در سال ۱۷۶ حمزۀ بن مالك این رتبه را احراز کردند ، ولی دیگر ممکن نبود بدون فرزندان خود خراسان شخص دیگری ولایات کشور را با حفظ امنیت عمومی اداره کند ،لهذا در سال ۱۷۷ فضل بن یحیی برمکی مرد معروف خراسانی با ین سمت مقرر ووارد خراسان شد . این مرد بمجرد ورود خودش در صدد (اصلاح امور اداری وجلب قلوب هموطنانش برآمده رباطها و مسجد های زیادی بساخت ومردم را معناً تقویه نمود، فضل برمکی در خراسان شما لسی اردوی قوی و مکملی از اهالی تشکیل و سۀ عجالة به آن عنوان عسکر عباسی بخشید که اسامی ایشان در دفتر مستدیم (افواج بغداد) ثبت شد، مورخین بعضاً


(۸۱)

با مبالغه تعداد این اردوی خراسانی را بالغ بر نصف ملیون میدانند، در هر حال
فضل جز این نمیخواست که کشور آبائی او باداشتن چنین اردویی برای
نقشه های آیندۀ مملکت وتأمین آزادی واستقلال استعداد حربی مکمل
داشته باشد، فضل باهمین قوت بزرگ در ماوراء النهر پیشرفت و آوازه
اردوی او پایتخت خلافت را فراگرفت، چنانچه شعراء عرب از قبیل مروان
بن ابی حفصه وغیره در مدیح این عسکر و آفسر قصائد غرائی سرودند خلیفه عباسی
رشیدهم از پیشنهاد فضل عجالۀ مطمئن بود. واین اردوی خراسانی راحافظ
امپراطوری وسیع خودش میدانست. فضل تا ۱۷۹ در خراسان مشغول اصلاح
امور بود ومردم او را از کثرت محبت بدرجۀ پرستش دوست داشتند ودر حین
عبور او از بلاد وقصبات معمورو پر ازدحام خراسان که در تعداد صدها و هزار
ها موجود ومملو از صدها هز از مردم دلیر ومتمول بود.. زیرا هنوز چنگیز
ظهور نکرده ومغل سر از یر نشده بود. بملیونها نقد وجنس باو هدیه میکردند،
البته فضل قبول نمیکرد و روزیکه از خراسان بر گشت وهارون الرشید
سوای تازیانه از هموطنان خودش هدیۀ نه پذیرفت. فضل با ینصورت به بغداد
برگشت و هارون الرشید از و استقبال بی سابقه در بغداد نمود. بعد از فضل
برمکی منصور بن یزید حمیری در سال ۱۷۹ ومتعاقباً علی بن عیسی بن ماهان
در سال ۱۸۰ بحکومت خراسان شمالی مقرر شدند، ولی خراسانیان تن نداده
یحیی پسر علی را در ۱۸۲ در بلخ بشکستند وخود علی را مغلوب و فراری ساختند
وسی ملیون درهم اموال او را اغتنام نمودند، بهمین جهت علی تا ۱۹۱ در خراسان
شمالی از شدت و درشتی خودداری نکرد. معهذا همین علی بن عیسی بود که
طاهر بن حسین پوشنگی سر سلسلۀ امراء طاهریه را بحکومت پوشنگ وطن
او ــ که آنوقت برابر هرات معمور بود ــ مقرر کرد، هارون الرشید درین
میانه جعفر بن یحیی بر مکی سردار دیگر خراسانی را بحکومت خراسان
شمالی اعزام نمود، اما مدت اقامت جعفر در خراسان از بیست روز بیشتر طول


(۸۲)
نکشید و خلیفه حکومت خراسان را اصالتاً به مامون پسر خویش گذاشت
و حاکم او هر ثمه بن اعین در ۱۹۱ و عباس بن جعفر در ۱۹۳ وارد خراسان
شمالی گردیدند .
و اما در سیستان : وقتیکه هارون الرشید در بغداد جلوس نمود سیستانیان
بحکام عباسی تن نمیدادند، لهذادر همان سال جلوس هارون انقلاب کرده
کثیرین سالم حاکم عربی را مجبور بگریز جانب بغداد نمودند، حکام
آینده هارون موظف بودند که در سیستان بیشتر با مردم بمدارا پیش آیند،
منجمله عثمان بن عماره بود که توانست سیستانیان مسلمان شده را جلب و در
اردوی خود موقع بدهد، این شخص در رخد سوقیات و جنگ بی نتیجه با عساکر
کابلشاه هم نمود بعلاوه او توانست بشر بن فرقد یکی از قائدین انقلابی
سیستان را از بین برده و با حضین سیستانی قائد دیگر محلی رزم سختی نماید،
حصین با سواران خود بطور دائم میان اراضی بست و سیستان حرکت و برضد
حکام عباسی تاختن میکرد چون عثمان عماره نتوانست در مقابل حصین
کاری از پیش ببرد معزول شد، و خلیفه هارون خواست اغتشاشات سیستان
را مثل انقلابات ولایات شمالی خراسان بواسطه تعیین حکام ملی خاموش
کند پس در سال ۱۷۶ داود بن بشر یکی از بزرگان سیستان را به حکومت
آنجا تعین نمود در حالیکه اهمیت سیستان در نظر بغداد انقدر بود که لیث
بن ترسل روزی در برابر مکافات خدمات مهمه خود از زبان هارون شنود
که : فعلاً حکومت کشور مصر را بتو میدهم اگر در آنجا خدمت درست
کردی بازت به سیستان میفرستم تا کار تو بالا گیرد. در هر حال داود سیستانی
نتوانست در سیستان مردی چون حصین را از بین بردارد، در صورتیکه حصین
لایق رتبه ازین بهتر بود، او در سیستان بر عباسی ها غلبه کرده و برای استرداد
ولایت هرات عسکر کشید و با ششصد نفر سوار خویش چندین هزار عسکر


(۸۳)

مدافع حاکم عربی خراسان شمالی را منکوب نمود بالاخره اینمرد در سال
۷۷۱ در جنگ با هموطنش داؤد کشته و هارون آسوده گردید. وقتیکه فضل
برمکی حاکم خراسان شد حکومت سیستان را از داؤد گرفته و به یزید بن
جریر در سال ۱۸۷ داد یزید نه تنها در رخنه سوقیات بلـکه از آنجا بزابل
گذشته و به کابل رسید ولی در جنگی که داد نتیجه اسکر فت و بیسیستان بر گشت
و بجنگ عمر بن مروان خارجی دچار شد. در سال ۱۸۲ عیسی حاکم سیستان
بود و او نیز از راه بست تا کابل کشید مگر بی نیل بمقصود مجبور بعودت
گردید . در ینوقت مرد بزرگی در سیستان ظهور کرد .
امیر حمزة بن عبدالله : اینشخص نسبت به زوطهماسب مردی از بزرگان
سیستان درست میکرد او آدمی عالم شجاع وا ز
باشندگان قریة زون وجول بود. او روزی از بی ادبی یکی از حکام عربی
سیستان بهم بر آمده و او را اخطار کرد ولی اینمرد از دلش بیرون نرفت
تا از اداء فریضه حج بر گشت اینوقت قائدین انقلاب محلی چون بشر و حضین
وغیره از بین رفته بودند و حمزه جای همه را پر و تمام پیروان قائدین سابقه
را در گرد خود جمع نمود و بلا فاصله در سال ۱۸۲ بالای عیسی بن علی حاکم
هارون حمله و کشتار خوفناکی نمود عیسی بخراسان شمالی فرار کرد
و حمزه لقب امیر اختیار و زرانج مرکز سیستان را ضبط و مردم را از اداء
خراج بغداد عفو نمود . متعاقبــــاً حمزه به تعقیب عیسی عسکر کشید و تا
هرات و پوشنگ پیشرفت و قتالی سخت نمود عیسی با قواء تازه دم بجنگ او
پیش شد و او بسیستان عقب کشید عیسی در عرض راه بقتل بیگناهان پرداخت
و هر جا اتباع حمزه را بدست آورد همه را بشقه کردن و بدرخت بستن و پاره
کردن از بین برد و باینصورت تا زرنگ رسید و کشتار خود را تکرار کرده
بر گشت . امیر حمزه مجدداً ترتیب لشکر داده و به تعقیب عیسی تا پوشنگ


(٨٤)

تاخت و در آنجا بانتقام دیرینه بقتل عباسی ها پرداخت وحتی درین مورد
راه افراط گرفت. حمزه از آنجا به نیشاپور حمله کرد و با قشون علی بن عیسی
حاکم عربی خراسان شمالی رزم صعبي نموده در سال ۱۸۸ بسیستان مراجعت
کرد امیر حمزه در ولایت سیستان تمام قوای عباسی را از بین برد؛ و خراج
اینولایت حتي ولایات شمالی را از بغداد منع کرد. حکام عباسی در شهر
زرنگ هنوزا قامت داشتند ولی ظاهراً طرف ملت را گرفته حکام جدید
بغداد را قبول نمیکردند و يك پول هم بدارالخلافه نمیفرستادند جز آنکه
در مساجد بخواندن خطبه بنام خلیفه کفایت میکردند چنانچه محمد بن
حمین قوسی حاکم عباسی سیستان بهمین طریق رفتار نمود وحکام جدید
عباسی چون سیف بن عثمان وحكم بن سنان را نپذیرفت. امیر حمزه هم با
سی هزار عسکر خودش سرتاسر سیستان را بدون تعرض در جای همین گشت
گزار کرده هر جا عرب را مییافت از بین میبرد از دیگر طرف علی بن
عیسی حاکم خراسان مرد شدیدی بود و با مردم از در درشتی داخل میشد.
لهذا در ماوراء النهر و شهر سمر قند مردم زیر قیادت رافع بن لیث بسیار شورش
کرده وحکام عباسی خراسان را جواب دادند ، گرچه خلیفه هارون علی
بن عیسی را مجازات واهوال مردم را از و مسترد و جایش را به هرثمه بن
اعین در سال ۱۹۱ داد، ولی شورش ماوراء النهر فرو ننشست واو کاری از پیش نبرد.

لهذا هارون خلیفه که نهیب او نصف زمین را میلرزاند و دولت بازنطین
با وخراج میپرداخت مجبور شد شخصاً برای تامين كشور خراسان
از بغداد حرکت کند. وقتیکه هارون در گرگان رسید نامه سخت مطولی
در صفر ۱۹۳ پر از وعده و وعید بعنوان امیر حمزه سیستانی نوشت، امیر حمزه
شخصاً در زبان عرب جواب مکتوب هارون را با منطق محکم و استواری بداد، چون


(۸۰)
از مکاتبه نتیجه بدست نیامد هارون بطوس پیشامد و ازدیگر طرف امیر حمزه نیز عزم رزم جزم و باسی هزار سواره قرآن خوان و پرهیزگار خودش که همه بعنوان جهاد زنان را طلاق داده بودند باستقامت نیشاپور مارش کرد، همینکه امیر سیستانی بدر نیشاپور رسید شنید که خلیفة المؤمنین هارون شب سه شنبه سوم ربیع الاخر سال ۱۹۳ چشم از دنیا پوشیده است، حمزه دیگر نخواست با اردوی تعزیه دار عباسی در آویزد لهذا بسیستان برگشت وچون عزم جهاد کرده بود کمر نگشود و بهمین نیت بجانب بلوچستان وسند بحرکت افتاد، حمزه فقط پنجهزار سوار وافسری بوکالت خود درسیستان گذاشت تا از تجاوز ظلمه نسبت بمردم جلوگیری کنند، چنین معلوم میشود که حمزه در ولایات بلوچستان وسند مدتی به نشر اسلامیت پرداخته است چونکه در سال ۱۹۹ھ از راه مکران بسیستان برگشت، اینوقت خلافت در دست مامون بود و حکام او در سیستان از قبیل زهیر بن مسیب (سال ۱۹۳) و فتح بن سهل (۱۹۴) یکی پی دیگر رسیده و این آخری بحرب محمد بن حضین قوسی حاکم عربی و قدیم سیستان که از طرفداران جدی مامین بود دوچار گردید، ولی ابن حضین بدست حاکم مامون مغلوب گردید، و در عوض بوعقیل جنرال ووکیل امیر حمزه سیستانی بتلافی برخاسته حاکم مامون وقشون اورا مغلوب نمود، واین وقتی بود که امیر طاهر خراسانی به بغداد سوقیات مینمود، ازین بعد مرد دیگری در ستب نام حرب بن عبیده از اهل خواش سیستان ظهور و برضد حکام مامون بجنگ آغاز نمود، این حکام از قبیل اشعث و لیث و احمد پسران فضل که تا سال ۱۹۹ یکی پی دیگری در سیستان رسیدند همه در جنگهای حرب خواشی مغلوب گردیدند، در همین وقت بود که امیر حمزه سیستانی از مسافرت شش ساله خود در سیستان بر گشت، ولیث بن فضل حاکم مامون که زیر آواز اینمرد مرعوب شده بود باو تسلیم گردید


(٨٦)
اميرحمزه هم اورا بحكومتش نذاشته ودر عوض حرب خواشی را درچنگ
مغلوب نمود ازین بعد تاظهور دولت طاهریۀ خراسانی حکام عربی سیستان
بنام بوده وتنها باسم خلیفه خطبه میخواندند و برای شخص خویش آنقدر
از عایدات سیستان میگرفتند که مصارف ضروری شب و روزایشان را کفایت
مینمود آخرین حاکم عربی مامون درسیستان هم عبدالحمید بن حبیب درسنه
٢٠٤ بود در عوض ملیون سیستان خود ولایت را اداره کرد رو پرداخت
مالیات بحکام عباسی و بغداد را باز داشته بودند تا آنکه در سال ٢٠٥
طاهر خراسانی در شمال کشور حکومت ملی را استوار وولایت سیستان را
به پسر خود طلحه داد نائب طلحه در سیستان برای بار اول الياس بن اسد
مقرر گردید و ازین بعد حکام طاهری در سیستان واردشده وولایت را
تا انقراض دولت طاهری و ظهور شهنشاهی صفاری افغانستان درقرن سوم
هجری اداره می نمودند اینست که در سیستان در دورۀ طاهری بدون یکی
دو نیازی دیگر اغتشاشات و انقلاباتي نظير سابق ظهور نکرد امیر حمزۀ
سیستانی نیز تا سال ٢١٣ هجری یعنی نه سال ازابتداء دولت طاهریه گذشته
در سیستان زنده و آرام بود و بالاخره اینمردی که نظر بحسن نظرخلق
سیستان پهلوان افسانۀ امیر حمزه قرار گرفته بود در ١٢ جمادی الاخرسال
مذکور ازدنیا چشم بست . مؤلف گمنام تاریخ سیستان شمۀ ازین افسانه
که امیر حمزه از سند بهند وسراندیب وچین و ماچین گذشته و بعد ازسیر
وجهاد درتور كستان وروم وغيره واپس بسیستان عودت کرده است در کتاب
خویش گنجانیده است .
آل برمك در دربار خاندان بر مك يكى از خانواده ها ی مشهور
هارون الرشيد : ومعتبر ما قبل الاسلام ا فغا نستان
و از اهل بلخ بود. جعفر مورث


(۸۷)

معروف این خانواده در اواخر قرن اول اسلامی دین اسلام قبول و بین سالهای ٩٦-٩٩ بمرکز امپراطوری بنی امیه در دمشق سفر کرده است سلیمان خلیفه اموی این شخص را در دربار خویش قبول نمود و یعقوبیکه گویند جعفر تا اوائل عروج خاندان عباسی زنده بود، در سال ١٠٨ یکنفر دیگر از این خاندان موسوم به ابوخالد برمك بن برمك نیز از طرف اسد والی عربی خراسان به حکومت بلخ مقرر گردید. دین قدیم این خاندان زرتشتی بوده و چون یکی اینها سمت تولیت معبد نو بهار را داشت یعنی مورخین نتیجه گرفته‌اند که خاندان برمك دیانت بودائی قبول نکرده بودند. خالد برمك را ابومسلم در زمرهٔ سرداران اردوی خود قبول و بغرض انقراض امپراطوری اموی سوق نمود همینکه عسکر خراسان کوفه را فتح و ابوالعباس سفاح عباسی را از پناهگاه مخفی او کشیده بخلافت عرب نشانیدند، از همان وقت قیمت شخصی خالد برمك نظر خلیفه جدید را جلب و بعد از ابوسلمه او را به وزارت دولت عباسی قبول کرده و باین ترتیب مردی از خانوادهٔ برمك برای بار اول مستقیماً داخل امور يك امپراطوری بزرگی گردید. خلیفه منصور عباسی بعد از کشتن ابومسلم این وزیر هموطن او را نیز معزول و ماخوذ نمود، خالد در سال ٩٠ هجری در بلخ متولد و در سال ١٦٥ در بغداد فوت و هفتاد و پنج سال عمر نمود، خالد بلخی در دربار بیگانه بغداد بجز فرزندی یگانه از خود نگذاشت، ولی این یادگار منحصر بفرد او (یحیی) واجد مزایای معنوی و دارای تعلیم و تربیه کافی و عقل و هوش سرشاری بود و توانست سالیان درازی از نظر سیاست بر امپراطوری عظیمی حکم نماید و از نظر اجتماعی در تشکیل تمدن جدیدی در عالم تاثیر و نفوذی کند خلیفه هارون رشید یحیی پسر خالد برمك را پدر خواندو وزارت خودش را به او تسلیم نمود و مردم که به علو مقام و شخصیت معنوی این آدم نظر میکردند


(۸۸)

می گفتند او آنقدر بزرگ است که وزارت در چشمش كوچك و حقير مينمايد.
يحيی چهار پسر داشت : - فضل، جعفر، محمد، موسى. و اينهمه هوش و سخا و و تعليم و تربيه را از پدر بميراث گرفته بودند. اما فضل مغرور تر و جعفر در صنعت انشاء و کتابت ماهر تر، محمد عالی همت و عياش و موسی شجيع و دلير بود. در هر حال اینخانواده مدت هفده سال در خلافت هارون الرشید از سال ۱۷۰ تا ۱۸۷ هجری در مقدرات کشورهای عربی و اسلام که امپراطوری عباسی را تشکیل میکرد دست بزرگی داشتند. مخصوصاً جعفر که خودش وزیر مقتدر هارون بوده و کلید کافه امور دولت را در دست داشت. خاندان برمکی در بین عرب رویهمرفته تربیت و تهذیب کشور آبائی خود شان «خراسان» را تقویت و سائر رشته های علوم و فنون ادبی را نشر و حمایت و خاندان عباسی را به پرورش علما و پیشبرد علوم تشویق و راهنمائی میکردند یحیی بن خالد برای اولین بار کتاب مجسطی را در علم هيأت و كتاب منكه هندی را در طب ترجمه كرد و فرمان داده مذاهب مختلفه هند را در كتابى واحد تدوين كنند. يحيى ادویه و گیاهای سودمند را از ماوراء رودخانه سند در بغداد احضار کرد اعضا خاندان برمك بعضاً خود مترجمین آثار دری در زبان عرب بودند چنانچه موسی و یوسف اینکار را میکردند همچنین محمد بن جهم یکی از منسوبین برمکی هاست که سیر ملوک الفرس را ترجمه کرد یحیی برمکی برای اولاد یتیم و بیکس عرب مکتب خانه ها ایجاد کرد و به محتاجین نزدیکی نمود. خاندان برمك تا اندازه مقدور مسئول هر ملتجی را اجابت و بمال و منال دستگیری خلق مینمودند یکی از مورخین میگوید :
هر يك از همنشینان برمکی اگر خانه و عمارتی داشتند آنرا خالد آباد کرده بود و اگر دهی داشتند او خریده بود، و اگر فرزندی داشتند مادرش را خالد


(۸۹)

خریده و یا مهروبی را داده بود و اگر اسب واشتری داشتند او داده بود !
همین نویسنده دروصف يحيى بن خالد وجعفر بن یحیی عبارات ذیل را
نقل ميكند :
اگر سخن در و گوهر بودی و یا از سخن لعل و گوهر توان ساختی ،
بيشك كلام آن دو بزرگوار را میتوان لوء لوء و گهر نامید ، شعراء
عصر هم انقدر که خاندان برمك را مدح نمودند ، هيچ خلیفه را بان
اندازه نه ستوداند . معہذا خاندان برمك در دربار بغداد دشمنان قوی
داشتند و دسته های متنفذو متعصب که رفتا ربنی امیه را در مورد عجم
دوباره میخواستند تجدید شود ، ازین نفوذ قوی خاندان برمك منز جر
ومتنفر بودند ، خود خلیفه هم بتدریج از اقتدار سیاسی و خراسان پرستی
ایشان بدبین گردیده و در صدد بود که بازی اسلاف خود را در مورد ابومسلم
با برمكی ها تجدید کند لهذا در پی بهانه افتاده وبزودی بها نه چندی بدست
آورد که یکی از آنها رها کردن محبوسی بنام یحیی بن عبد الله بن حسن از
طرف جعفر برمکی بود داستان شور انگیز عباسه خواهر زیبای هارون الرشید
را که معقوده و دلداده جعفر و از و در پسری بر خلاف رضای هارون آورده
بود ، نیز با ین بهانه ها اضافه میکنند . ولی معلوم است سخن همان یکی
و دیگرها عبارت آرائی است ، هارون بزودی مهر تکفیر را که مؤثر ترین
آلات قتاله خلفاء دمشق و بغداد در برابر سیاسیون و ملیون امپراطوری
وسیع آنها مخصوصاً خراسانیان بشمار میرفت بخاندان برمکی زده ،
وتبلیغات دشمنان این خاندان را که ایشان را زندیق معرفی میکرد تقویه
نمود . اسم زندقه در عهد عباسی بهر فاسق شر ابخوار وبيباك اطلاق ميشد
ولی بعدها اين يك کلمه کش دار سیاسی شده ، بهر دشمنی و مخالفی که
میخواستند بر است یا دروغ ، بحق یا ناحق استعمال میکردند ، اینست که


(۹۰)

هارون بهمین اسم در سال ۱۸۷ هجری جعفر برمکی وزیر خودش را در شبی که
تازه از دربار خلیفه بخانه مراجعت کرده بود بواسطه یا سر غلام مخصوص
دربار در درون خانه اش سربرید و سائر خاندان برمك را محبوس و اموال
شان را ضبط ، و حرم هایشان را بعوام مباح نمود چونکه هارون آدمی
بود که در زهد و ظلم ، در رأفت و رقت در خشم و غضب ، در تقوی و عشرت
والحاصل در هر چیزی افراط میکرد و حد اعتدال را نمیتوانست نگهداشت.
یحیی پیر دو سال در زندان هارون بسر برده و بالاخره در سال ۱۹۰ ، و فضل
که در ۲۳ ذی الحجة ۱۴۹ تولد شده بود در سال ۱۹۲ در زندان چشم از دنیا
پوشیدند ، جسد کشته جعفر نیز تا سال ۱۹۳ بر سر جسر بغداد آویخته ماند ،
و هنگام مسافرت رشید در خراسان آن نعش را فرود آورده بسوختند
و خاکسترش را بباد فنا سپردند ، و باینصورت محزون داستان غم انگیز آل
برمك در دربار بغداد خاتمه یافت .

مامون عباسی و خراسان : هارون در ۱۹۳ در خراسان بمرد و در طوس دفن
شد او در حیات خودش سرزمین شرق را به مامون
پسر خود داده بود كه اينك او در طوس حاضر ، و بعد از دفن پدر به مرو مركز كشور
خراسان عزیمت نمود در بغداد جانشین هارون محمد امین پسر بزرگ و ولیعهد
او گردید، خلیفه جدید وزیر پدرش فضل بن ربیع را با خزاین، سامان هنرکتاب
هارون از مرو ب دربار خلافت احضار کرد ، و سران خراسان بعجله مامون را
که مادر خراسانی داشت احاطه و بتشکیل يك دولت خراسانی که جانشین خلافت
بغداد شود سعی ورزیدند ، پیشرو ایندسته هم خاندان سهل خراسانی از
اهالی سرخس بود ، فضل پسر سهل اولین مرد اینخاندان بود که کتابی
از پهلوی بعربی ترجمه و به یحیی برمکی پیش و نظر دقت او را جلب کرد ،
یحیی استعداد فضل را لایق تربیت دیده او را و خاندانش را پرورش نمود


(۹۱)
فضل هم به تشویق یحیی دین اسلام قبول کرد ، و با برادرش حسن بن سهل
یکجا دخیل امور سیاسی کشور خراسان گردید، نجابت و شهرت اینخاندان
قدیم که منسوب به شاهان محلی کشور بودند با لیاقت فضل سبب شد که
مامون در مرو ، او را بسمت وزارت خود بر داشت ، و قـتــیـه
فـضـل بـدربار مامون میرفت در کرسی بـا لـداری نشسته میرفت ،
وچون مامون را میدید از کرسی فرود آمده سلام میکرد، و پیاده روان میشد
کرسی او را نیز از دنبالش میکشیدند ، تا بعد از سلام مجدداً در آن کرسی
می نشست ، و باین تر تیب امور کشور راحل وفصل میکرد ، فضل فرزندان
وخویشاوندان خودش را در ایام وزارت خود از دسا تخورده زرتشتی در خراسان
به تحصیل و آموختن مقرر کرد، و لهذا مخالفین او گویند چون آنها بر گشتند
در تعالیم شان هنوز آثار آئین قدیم پدیدار بود در هر حال فضل بن سهل که
در امور کشور ولشکر مختار ولقب ذ و الریاستین حاصل کرده بود، مساعی
خودش را مصروف این نمود که مامون مرو را مرکز خلافت امپراطوری
عباسی اعلان وازاینجا بغداد را جزء متصرفات اسلامی اداره نماید، فضل
سر کردگان خراسان را در امور دولت دخل داده، ومردان زیادی را برای
آینده کشور تربیت وتقویه نمود، یکی از زمره اینها طا هر بن حسین مرد
مشهوری بود که بزودی استقلال خراسان را اعلام نمود، در هر حال عجالتاً فضل
مامون را بهمین نقشه بکار انداخت و او را برضد خلافت بغداد آماده ساخت
از دیگر طرف فضل بن ربیع که طرفدار جدی عنصر عرب و وزیر امین در بغداد
بود، خلیفه متبوع خودش را برضد نقشه های طرح شده خراسان تحریک مینمود
بالاخره در سال ١٩٤ خلیفه امین برادرش مامون را از خراسان بدار الخلافه
احضار کرد و البته مامون وفضل نه پذیرفتند، وامين رسماً مخالفت خودشرا
بسر عليه ما مون اعلام، و نام او را از خطبه افگنده و خلاف


(۹۲)

وصیت پدر او را از ولیعهدی خلع نمود ؛ و در سال ١٩٥
شصت هزار عسکر زیر قیادت علی بن عیسی بن ماهان دشمن قدیمی خراسان -
آنکه پدرش را خراسانیان در بلخ کشته بودند باستقامت خراسان سوق نمود .
در مقابل فضل بن سهل وزیر خراسان طاهر پوشنگی پسر حسین حاکم
سابق پوشنگ پسر مصعب ساکن پوشنگ پسر فرخ نو مسلمان را بقوماندانی
اردوی مدافع خراسان اختیار و مامون تصویب نمود، طاهر در زمان حکومت
علی بن عیسی بن ماهان حاکم عربی خراسان - ۱۸۰ - ۱۹۱ - حکومت محلی
پشنگ را حاصل کرده ، واينك جزء افسران اردوی خراسان قرار داشت .
روزیکه طاهر سپه سالار با اردوی خودش در مقابل بغداد سوق میشد فضل بن
سهل بدست خود بیرقی ترتیب و بدست طاهر داده گفت او ای نو بطالع خجسته
بسته شده که تا قرب شصت سال هیچکس آنرا نتواند کشود .
در هر حال طاهر که بعدها لقب ذوالیمینین
غلبه خراسانیان بر بغداد:
حاصل کرد با اردوی خودش جانب کشور فارس
بحركت افتاد اردوی عباسی و خراسان در ری بهم رسید و بلافاصله بجنگی که ناشی
از نظریه مخالفا نه دو عنصر مختلف بود شروع نمودند، طاهر که از حیث عدد سپاهی
کمتر از نصف اردوی بغداد داشت طوری میجنگید که تلافی این قصور را نماید،
بالاخره سپاه خراسان فاتح ، وارد وی بغداد را منهزم و قوماندان آنها علی
بن عیسی در میدان نبرد کشته گردید، وطاهر باستقامت همدان حرکت نمود،
زیرا قوماندان دیگر بغداد عبدالرحمن با قواء تازه دمی بجنگ خراسان
پیش می آمد . طاهر این اردوی بغداد را نیز در جنگ یکماهه بسختی شکسته،
و متعاقباً قواء تقویه بغداد را که بشب خون خطر ناکی اقدام کرده بودند از
بین برد، و عبدالرحمن قوماندان بغداد را که در جنگ دوم امان داده بود،
و باز او را خلاف قولش در جنگ سوم داخل پیکار دید بکشت، واز آن بعد


(۹۳)

تا حلوان پیشرفت ، اینوقت قوای دیگر خراسان بقیادت هرثمه بن اعین نزد طاهر وارد شد ، طاهر خودش از راه اهواز، وهرثمه از راه نهروان در دو ستون بجانب بغداد حرکت کردند ، اما طاهر اهواز را بجنگ گرفت و بصره و واسط تسلیم شد ، و او بمدابن رفت و بعد از اشغال آنجا بجانب بغداد پیشرفت . از دیگر طرف هرثمه نیز بعد از جنگ و غلبه در نهروان باستقامت بغداد حرکت کرد ، و در نتیجه خلیفه امین میان دو قوت محصور گردید. امین بطاهر مراجعه و ازو خواهش باز کشادن راهش بجانب مامون نمود ، ولی طاهر نمیخواست چنین چیزی صورت بگیرد لهذا رد کرد ، امین به هرثمه رجوع کرد و او قبول نمود، ومقرر شد امین در شب هنگام نزد او بیاید ، امین شبانه زورق در شط انداخت و حرکت نمود ، اما طاهر از اینقرار مسبوق و سر راه گرفته بود، و در نتیجه جنگ مختصر کشتی شقاق خورده امین در دریا مشغول شنا گردید، یکی از غلامان طاهر موسوم به قریش ـ دندانی بر خلیفه دست یافت ، و دانسته یا نا دانسته او را بکشت ، و فردا سر خلیفه به بغدادیان نشان داده شد و بغداد مفتوح گردید . طاهر به تامین و تنظیم دارالخلافه مشغول و سر امین آخلیفه مهربان را در ده محرم ۱۹۸ با نامه بدربار مامون ارسال کرد. مامون نیز از دیدن سر برادر بی اختیار بگریست. در هر حال از همین سال مرو در خراسان مرکز امپراطوری بزرگ اسلام گردید ، و فضل بن سهل به انجام ما بقی نقشه خویش مصروف گردید، میگویند روزی در مرو فضل بیکی گفت : سعی من درین دولت از ابو مسلم بیشتر است. مرد جواب داد : او سلطنت را از قبیلة بقبیله دیگر رسانید، و توتنها از برادری به برادری دیگر دادی . فضل گفت: اگر عمر باقی بود من نیز چنین کردنی هستم . فضل بعد ازانکه مامون خلیفة المؤمنین گردید، برادر خودش سهل را بحکومت عراقین و حجاز مقرر و در بغداد اعزام کرد ، و چون


(٩٤)

هر شنه مخالف نقشه خراسانیان بود با خدماتی که در جنگ بغداد و تأمین
اغتشاشات شورشیان آن ولایات نموده بود از طرف سهل بخراسان فرستاده
و در مرو از طرف فضل از بین برده شد مسکر او قبل از کشته شدن
خودش مامون را از خیال خراسانیان و اجرا آت خانواده سهل و شدت
رؤسای عرب بیا ین تقریب آگاه ساخته بود . فضل بعلاوه
اینها مامون را وادشت تا دختر خود زینب را با ولایت عهدی خلافت به حضرت
علی موسی الرضا بدهد فضل این کار را در نظر مامون سبب تولید آرامی و
و سکون در بلاد عربی قلمداده او شورشها علویان را در آن حصی که برضد
اداره برادش حسن کرده بودند دلیل آورد . در حالیکه چنین نبودو او
میخواست خلافت عباسیان را که خیلی مقتدر گردیده بود از بین برداشته !
و علویان را که هنوز از تحصیل قدرت بزرگی دور بودند بدست خود روی
کار کشد و باین ترتیب نقشه ابومسلم را تکرار کنند چنانچه نعیم بن حازم
عرب در همین مجلس به حضور مامون به فضل بن سهل گفت : تو میخواهی
سلطنت بنی عباس را بفرزندان علی انتقال دهی آ نگاء با مکر و حیله
سلطنت را از ایشان هم گرفته و شهنشاهی و خسروی عجم را تجدید و برقرار
کنی فضل رنگ سیاه را که در بیرق و البسه رسمی شعار خلفاء عباسی بوده
و این رنگ را از ابومسلم گرفته بودند؛ نیز تبدیل و مامون را وادار بقبول
رنگ سبز که شعار علویان بود نمود ، ولی مخالفین عربی او گفتند : سبز
شعار قدیم زر تشتیان است تمام اینچیزها در بغداد با قصور اداری حسن
سهل یکجا شده و عنصر عرب را برضد خراسان و مامون می انگیخت تا آنکه در
سال ۲۰۲ مردم بغداد مامون را از خلافت بغداد خلع و به ابراهیم عم او بخلافت
سلام و بیعت کردند این بار فضل نتواست مامون را از حرکت به جانب بغداد
باز دارد بلکه مامون چون در سرخس رسید خود فضل را به دست ما مای خود


(٩٥)

غالب بن حكم و كسان او در حمام بخدعه بقتل رسانید ، و باين صورت ثابت
نموده که فرزند صحيح هارون است، ولی ظاهراً بعضی از مرتکبین قتل
وزیر را بقصاص رساند، چونکه دیگر اقتدار زمان هارون باقی نمانده و اکنون
خراسان در دست خراسانیان، بلکه تامین بغداد و عراقين و حجاز هم محتاج
قدرت خراسانیان بود، در هر حال مامون چون به بغداد رسید پوران دخت بنت
حسن سهل برادر زاده زیبای فضل ذوى الریاستین را در حباله نکاح
خویش کشید، وعروسی همین دختر بود که بطور حيرت انگیزی در طی
تجملات افسانوی از طرف سهل پدر عروس در بغداد در سال ۲۰۳ عملی شد.
مامون در بغداد مجدداً پایه های امپرا طوری عباسی را مستقر و نظر
باصرار رؤساعرب سیاه را در جای رنگ سبز قبولمکدوه در بنوقت طاهر
پوشنگی نصر بن شبیب باغی را تأدیب وشام راتأمين، وخودش در بغداد حاضر
بود ،مامون نمیتوانست قتل برادرش امین را فراموش کند،ولی فعلا چاره
بهتری جزسکوت نمیدید.
طاهر سعی کرد بواسطه دوستان خودش مامون را وادار کند که نایب
الحکومگی کشور خراسان را باو بدهد، مامون اینقرار برا پذیرفت و در
سال ۲۰۰ هجری طاهر را بحیث والی خراسان مفتوحه مقرر وعزام نمود.
اینست که طاهر وارد خراسان گردیده و طرح استقلال كشور وتاسيس يك
دولت خراسانی را مدنظر قرار داد.
پسر او عبد الله هم بصفت سپه سالار مامون در دربار خلافت مقیم و مدافع
امپر اطوری عباسی بحساب میرفت،و همین شخص بود که بغاوتهای مخالفین
را در کشور مصر واسكندريه فرو نشاند.
بخاطر باید داشت که در سال مرک هارون الرشيد (۱۹۳) عباس بن
جعفر عنوان حکومت خراسان داشت. بعد از انکه مامون درسال ۱۹۸ در


(٩٦)
خراسان خلافت خودش را اعلام نمود٬ حکومت کشور خراسان را به حسن
بن سهل مشهور خراسانی داد٬ حسن خودش در دربار مرو مصروف امور
بوده و در همان سال بحکومت عراقین و حجاز منصوب و عازم بغداد شد .
ولی نائبان حسن در خراسان موجود و حکومت را بنام او اداره میکردند .
این حکام حسن از سال ١٩٨ تا سال ٢٠٥ یعنی استقرار حکومت طاهریه
دوام کرده و عبارت از اشخاص ذیل بودند : علی بن حسن (١٩٨) هرثمه
بن اعین (١٩٨) غسان بن عباد ( ٢٠٢ ـ ٢٠٥)
طرز اداره عرب در خراسان مفتوحه
دوره خلفاء راشده :
چنانچه دیدید سوقیات عرب در افغانستان از سال ٢٢
هجری تا ٤١ در دوره خلفاء راشده بعمل آمد و درین دوره
قوماندانهای عرب دارای نصب العین عالی٬ علو افکار٬ عدالت و اخلاق اسلامی
بوده در مقابل ممالک دیگر سه شرط را پیش میکردند قبول اسلام٬ قبول جزیه ٬
و یا جنگ . در صورت اولی اهالی با عرب یعنی مسلمین دارای حقوق مساوی
بود ٬ در صورت دوم نماینده از عرب بعنوان حاکم در سر زمین مفتوحه
مقیم ٬ و جزیه را تحویل گرفته بسائر امور داخلی ایشان دستی نمیزد .
و در صورت سوم یعنی جنگ آنچه از مرد و مال در دست عرب می افتاد
غنیمت ایشان بوده و در رفتار بمقابل مفتوحین آزاد تر ولی تعدی و افراط
در سفك دما و تاراج نمی نمودند ٬ قوماندان نظامی عرب هم در سر زمین
مفتوحه بحیث حاکم کشوری و قاضی و امام مسلمین اجراء وظیفه می نمود ٬
و یا خود با عساکر معیتی در مرکزی بزرگتر اقامت اختیار و حاکمی از
خود با تنی چند در علاقه كوچك گذاشته و اجراء امور اداری و تعمیم اسلامیت
را در اثر تبلیغ و تعمیر مسجد و اظهار شعائر اسلامی برذمت ایشان میگذاشت


(۹۷)
و خود بعملیات نظامی در مناطق دیگر مشغول میگردید. این ترتیب از عهد
امیرالمومنین خلیفه ثانی تا خلافت امیرالمومنین خلیفه ثالث در افغانستان
مفتوحه دوامداشت، در عهد حضرت خلیفه چهارم نفوذ عرب در افغانستان
اعتباری نداشت و حکام و خلیفه المسلمین در شمالطرد، و در غرب بیشتر با خود
خوارج عربی مشغول پیکار بودند. اما مدت اقامت حاکم امیرالمؤمنین
عبدالله بن زبیر در گوشه از خراسان خیلی محدود و موقتی و لهذا فاقد تأثیر
مهمی بود، و در دوره خلفاء راشده شهر نیشاپور بیشتر مرکز خراسان
مفتوحه بشمار میرفت.
دوره بنی امیه: عرب قبل از اسلام از نظر اجتماع دارای شعور ملی نی، بلکه
تعصب قبیله وی بود. اسلام اینها را بصورت يك كتله واحد در آورد، و بین
ایشان بعلاوه زبان واحدی که داشتند. يك نحوه دين ويك نوع حکومت ایجاد
کرد، عسکر دلیر خلفاء را شده هم بر امپراطوری روم شرقی و دولت فارس غالب،
و در کشورهای خراسان و مصر و غیره پیشرفت، تا اینوقت تعلیم اسلام بین سران
و سرداران عرب حاکم و مؤثر ولهذا عموم مسلمین با هم برادر و برابر شمرده
می شدند، امیرالمومنین عمر خطاب در سفر بری شام با نوکر خودش در
سوارى يك اشتر سهیم و نوبت مقرر میکرد، اما معلوم است احساسات تمام
طبقات عرب بپایه احساسات امیرالمومنین نمیرسد، چنانچه امیرالمؤمنین
خلیفه رابع که شریف را بر حقیر و عرب را بر عجم برتری نمیداد و تعالیم
قرآن و اسلام را پیروی مینمود با مخالفت اینگونه عربهای متعصب دچار
و مغلوب شد و در نتیجه آل ابوسفیان که نماینده این تعصبات بودند مالك
امپراطوری عظیمی گردیده و خود نیز فتوحات شانداری نمودند ولهذا اینها
عرب را از نظر توانائی زبان وسیع و بعثت حضرت پیغمبر (ص) در بین عرب، و ظهور
دین اسلام و قرآن کریم در عرب، و غلبه بر امپراطوریهای بزرگ جهان


(۹۸)

و بالاخره از نظر معالی اخلاق عربی! بر تمام ملل گیتی یعنی عجم ترجیح
و برتری داده و فقط نژاد عرب را در روی زمین حافظ دین مبین و قرآن کریم
ولهذا سر ملت های دنیا میدانستند. بنی امیه در زیر تاثیرات این عقیده
و افکار مدت یکقرن در قسمتی از دنیای معمور آنروز شهنشاهی کرده ادوات
اموی حکام ولایات مفتوحه و قاضی و امام را از نژاد عرب مقرر می نمود
و حجاج در کوفه اسب امام غیر عربی را قدغن میکرد! عربی که مادرش عجمی
بود "هجین" یعنی ناقص خوانده می شد. خلیفه عمر ابن عبدالعزیز فقط بواسطه
آنکه مرد عجمی را بحکومت وادی القری مقرر کرده بود طرف رنجش گروه
متعصبین واقع شد! حجاج عجمی ها را از بصره و واسط اخراج کرد! وعرب ها
در بازار اگر متاعی خریده و عجمی را مقابل میشدند بلادرنگ آن متاع را بدوش
او گذاشته و تا خانه خود میرساندند و باین ترتیب تعصب حکام اموی و اشراف
و بدوی حکومت بنی امیه را از شکل یك دولت اسلامی بصورت يك حکومت عربی
درآورده و تعصب در عوض تعالیم اسلام حاکم گردید عکس العمل این
رویه عرب تولید احساس مخالفانه در عجم (یعنی ملل غیر عربی) نمود. و در نتیجه
مسلك شعوبیه بمیدان برامد: که در اول هیچکدام را از عرب و عجم بر یکدیگر
ترجیح نداده، و برای هر ملتی يك نوع شرف و امتیازی قایل بود ولی
بعدها اینها نیز از روی تعصب همه ملل را بر عرب ترجیح میدادند. شعوبیه ها
البته در دوره تسلط اموی ها مخفی بودند ولی در عهد عباسی بمیدان برآمدند
چنانچه فرق قدریه! راوندیه و خرمیه نیز در همین دوره ظهور نمودند
در هر حال حکام دوره اموی قسما با همین احساسات وارد افغانستان میشدند
مرکز این حکام شهر مرو بوده و ازینجا سائر حصص مفتوحه افغانستان
را بواسطه حکام خود اداره میکردند نائب الحکومه که در مرو می نشست
حاکم کشوری و سپه سالار عسکری، و بحیث نائب خلیفه دمشق مامور اقامه


(٩٩)

نماز و جهاد و دارای لقب «عامل» والی حاکم و یا امیر خراسان و مستقیماً
بخلافت دمشق مربوط میبود و گاهی این نائب الحکومه در بین النهرین
نشسته و از آنجا بواسطه نائبان خودش خراسان را و گاهی خراسان و فارس را
یکجا اداره میکرد حکام سائر ولایات خراسان از قبیل سیستان
و بلوچستان و سند نیز گاهی از مرو، و گاهی از بین النهرین و گاهی هم از
خود مرکز خلافت شام تعیین میگردید مستوفیان بعنوان عامل خراج گاهی
از مرکز خلافت دمشق و گاهی از حکومت عراق دوش بدوش والی خراسان
مقرر و اعزام میشدند، در معیت والی ها و حکام خراسان عامل خراج
(مستوفی) قاضی، امیر شرط (کوتوال) حاجب و منشی ها ایفاء وظائف مینمودند.
ائمه مساجد و علمای دینی عرب هم در تشکیل درسگاههای دینی از قبیل تفسیر
حدیث و فقه و لغت و تعمیم و تبلیغ دیانت اسلامیه بذل همت و غیرت میورزیدند،
این ترتیب در قالب کوچکتر در ولایات خورد نیز معمول و مامورین آن از طرف
والی خراسان مقرر و اعزام میشد .
و اما در ولایتهائی که بطور غیر مستقیم تابع عرب بوده و تنها بقبول خراج
و نماینده عرب حاضر شده بودند این تشکیلات تطبیق نمیشد . زیرا آنها از خود
حکومت مستقل محلی داشته، و تنها نماینده از عرب بعنوان حاکم در پهلوی
حکمدار محلی تعیین و با چند نفری از همراهان خود در آنجا اقامت میکرد
این نماینده در اداء مراسم دینی آزاد و خودش از تکالیف اداری و محلی معاف
و در اقساط معینه خراج آن علاقه را از حاکم محلی تحویل میگرفت .
بعضا در چنین ولایات یک قطعه عسکری عرب و یا عده از خانوار عربی بطور
مهاجر نیز سکونت کرده، بتعمیر مساجد و تدریس و اقامه شعائر اسلامی
مشغول میبودند. بعض ولایات بزرکتر کوچکی نیز بودند که بدون تادیه
خراج سالانه ، دیگر با عرب هیچ ارتباطی نداشته و عرب در آنجاها نماینده


( ۱۰۰ )

و نفوذی نداشتند. در هر حال مرکز عمومی اداره حکام عربی در خراسان شهر
مرو بوده، ولایات نیشاپور، سیستان، سند، هرات، بلخ و تخارستان بتدریج
زیر اداره مستقیم دولت بنی امیه قرار گرفتند، جز آنکه در علاقه های
این ولایات هنوز حکمرانان محلی وجود داشته و به اداء باج و خراجی اکتفا
می کردند، چنانکه تخارستان علیا یا بدخشان مثل ولایات غور و غرجستان
و قلمرو کابلشاهان تارود خانه سند زیر اداره حکمرانان محلی آزادانه
بسر برده گاهی بر علیه عربها داخل جنگ و زمانی بصلح بسر برده و بعضا
خراجی قبول می نمودند اما رویهمرفته تمام کشور خراسان اعم از ولایات مفتوحه
و آزاد طرفدار استقلال مملکت و بر ضد عصبیت و استبداد حکام
بنی امیه بوده و تا اوائل قرن دوم هجری با ایشان داخل ضرب و حرب
و مصروف اغتشاش و انقلاب بودند. امپراطوری اموی نیز در طول این مدت
با تمام قوای خود در مقابل خراسانیان داخل نبرد نظامی و سیاسی بودند .
بالاخره در نتیجه پافشاری خراسانیان آن شهنشاهی عظیم از پا در آمد !
و همین علت دولت عباسی را بمیان آورد . چونکه خراسانیان در برابر
تمام کتله عرب و ملل اسلامی و غیر عربی امپراطوری اموی بتنهائی
نمیتوانستند خلافت اسلام را خود در دست گیرند لهذا خاندان بنی هاشم
را روی کار کشیده و بنام آل پیغمبر همکاری سایر ممالک اسلامی و غیر
اسلامی و یا اقلا بیطرفی آنها را در مبارزه بر ضد اموی تامین کردند، وقتیکه
هم خاندان عباسی را بخلافت رساندند دست از کار نکشیده و تمام امور دولت
را بواسطه ابومسلم و خاندان برمك و آل سهل یکی پی دیگری در قبضه اختیار
خویش گرفتند ، تا بالاخره بواسطه خانواده طاهر استقلال کشور خودشان
را اعلان کردند.


(۱۰۱)

دورۀ بنی عباس : در ایندوره تشکیلات اداری و کشور امپراطوری عرب
نسبت به تشکیلات دورۀ اموی وسعت اختیار کرد ، ولی چون نفوذ خراسانیان
در امور دولت زیاد و وزراء ، حکام ، مستوفی ها و منشی ها گاهی کم
و گاهی زیاد خراسانی بودند ، لابد در ادارۀ ولایات خراسان مفتوحه
بیشتر دست خود خراسانیان داخل و فشار سابق محسوس نبود .
در هر حال هنوز سکه و خطبه بنام خلفاء ومالیات مملکت بعنوان بیت المال
خلیفۀ اسلام جمع میشد ، ومالیاتی که از خراسان مفتوحه جمع میگردید دلیل
بر آبادی و معموری خراسان آنروزه نسبت بسائر ممالک امپراطوری اسلامی
بود ، یکی از نویسندگان مشهور میگوید ( مقدسی ) قریه های خراسان
آباد تر از شهرهای عراق است و دیگری میگوید مالیات خراسان با مالیات
کشور فارس نصف عایدات کل امپراطوری بنی عباس را تشکیل می کرد
و آن عبارت از ارقام ذیل بود:
ولایت کرمان ۴,۰۰۰,۰۰۰
ولایت مکران ۴۰۰,۰۰۰          جمعاً
ولایت سیستان ۴,۰۰۰,۰۰۰
ولایت سند ۱۱,۰۰۰,۰۰۰        ۴۷,۴۰۰,۰۰۰ درهم
ولایت خراسان شمالی ۲۸,۰۰۰,۰۰۰

موثرات عرب و افغان در همدیگر

عربها در عالم اجتماع دارای دو قوت بزرگ بودند یکی دینی محکم ومتین
و دیگری زبان وسیع و حیرت انگیز ، و ایشان این هر دورا در سایۀ عزم
و ارادۀ قوی در ممالک متصرفه خویشتن تحمیل و ترویج کردند ، منجمله
افغانستان در ایام تسلط سیاسی عرب در شمال وغرب وجنوب و گوشه از جنوب
مشرق کشور این هردورا ولو به آهسته گی وبتدریج و در نتیجه سالیان درازی
مانوسیت پذیرفتند ، ودین اسلام و زبان عرب دین و زبان رسمی وادبی وعلمی


(۱۰۲)
خراسان مفتوحه گردید حتی لغات عرب در زبان دری که زبان ملی بود قبول شد
و با لاخره زبان نوین دری مرکب از لغات عرب بوجود آمد که تا امروز
باقیست بعض از ممالک مفتوحه عرب بدرجه در زیر تاثیر این دو سلاح قوی
واقع شدند که بکلی بيك کشور و ملت عربی تحویل یافتند از قبیل مملکت مصر
و بعض هم قرنها دوام نمود تا توانستند زبان و ملیت خویش را ازین تحلیل
و تمثل نگهدارند چون کشور فارس .
در هر حال عرب ها ملت بدوى و طبعاً از صنعت، حرفت ، علوم و مدنیت
و نظم و تربیت اجتماعی محروم بودند، و بعدها چون در سایه همایون اسلام
دائره نفوذ ، اجتماع ، سیاست و اختلاط شان با اقوام و ملل مختلفه روی
زمین روز بروز وسیع شده میرفت لابد بقبول نظم و تربیت و علوم وفنون
ملل متمدنه نیز پرداختند . از ظهور اسلام تا انجام دوره اموی متجاوز ازيك
قرن عصر تدین و جهاد و کشور کشائی عرب بود، درین عصر عرب دین و زبان
خودش را در کشورهای مختلف نشر نمود اسفار جنگی و تشکیل مهجر
های عربی در حصص مفتوحه آن امپراطوری، نژاد عرب را با ملل دیگر
نزديك ، وقبول اسلام از طرف مردم سلسله خویشاوندی و ازدواج را بین فاتح
و مفتوح بر قرار ساخت. درین دوره عالم عرب فقط در قرآن وحديث وفقه غور
میکرد و چون ملل مفتوحه اشارات قرآن کریم را نمیدانستند لهذا علم تفسیر
بمیان آمد، همچنین از جمع نمودن اقوال حضرت پیغمبر علم حدیث ، و از شرح
حلال و حرام و فرایض و احکام، علم فقه تدوین یافت . در دوره عباسی از يك
طرف فلسفه یونان و فروعان آن از قبیل طب، منطق، طبيعيات ، كيميا،
نجوم و ریاضیات بواسطه مدرسه اسکندریه در غرب، ومدرسه چندیشاپور
در شرق ، و از طرف دیگر آئین جهانداری و سیاست، وتاريخ وقصص از مملکت
فارس، و از طرفی هم فن انشاء و ترسل و رياضيات و نجوم از کشور خراسان


(۱۰۳)
وهكذا بواسطة ولایات شرقی خراسان فلسفه وطب هندوستان داخل کشور
عرب گردیده ، و از مجموع آنها بناء تمدن جهان شمول اسلامی در روی
زمین ریخته شد ، آن تمدنی که حلقهٔ وصل بین تمدن قدیم وتمدن جدید
گیتی بشمار رفته ، وتمام ظروف زمانی قرون وسطی را پر ، وسلسله تمدن
قرون اولی را با قرون اخری مربوط کرده است ، لهذا تمدن اسلام اگر
شاگرد تمدن قدیم جهان بوده هم استاد تمدن جدید دنیا شمرده میشود ، در
حالیکه یونان نیز موجد تمدن قدیم نبوده و آن را از تمدن های قدیم شرقی چون
فنیقه و آشوری ومصر وغیره اتخاذ کرده است ، درهر حال عرب واسلام هرچه
را از هر کجا که گیر افتاد آنقدر توسیع وتکمیل کردند که بدرجه ایجاد
رسید ، مسلمین به تمام علوم وفنون توغل ، والجبیره را ایجاد کردند ، طب
یونان را ترقی داده و بادوا سازی یکجا پیش بردند، وعلوم حساب هندسه
کیمیا، نباتات حیوانات را بشکل کاملتری بنا نهادند علماء بغداد
نشان دادند که هیئت غیر از نجوم است، وهمین ها بودند که آثار بطلیموس را
ترجمه ولی آنچه راغلط یافتند تصحیح وتعدیل نمودند، مسلمانان جغرافیا و
نقشه های بحری را ترتیب وقطب نما را ایجاد، وقسم بزرگ تجارت دنیا را
از خشکه به آب انداختند، مسلمین بودند که امتعهٔ چین وهند را به اسپانیا
و از اسپانیا را تا سیبریا رسانیدند . قسمت بزرگی از آلات ووسایل حرب،
حرفت ، زراعت ، وغیره ، باساعت ، کاغذ ، آسیای بادی ، وفن نقشه
کشی وجغرافیا با حبوب و اشجار مثمره که در بر اعظم او رو پا
در قرون وسطی معمول و مستعمل بود - از طرف مسلمین وارد آن
سرزمین گردید . بطور مختصر در تمام قرون اولی ووسطی هیج ملتی
در روی زمین از کشور یونان بیشتر علما و حكما پرورش نداده است ، در حالیکه
میتوان در برابر هر نفر عالم یونانی صد نفر عالم مسلمان را حساب کرد


(١٠٤)

در هر حال کشور افغانستان یکی از ارکان مهم این تمدن عظیم اسلامی بشمار
رفته و مردان بزرگواری بشماری در هر رشته از علوم و فنون پرورش داده است
مورخین و نویسندگان عربی زبان که از قرن سوم هجری بنگارش تاریخ و
جغرافیای اقوام شروع کرده اند ملتفت این حالت و اوضاع بوده یکی از ایشان
(ابن الفقیه) میگوید خراسانی ها در علم و صنعت و تجارت سر آمد روز گارند
مردم خراسان دلیر و شجاع هستند. اینها فیروز بن یزد گرد و همچنین کسری
بن قباد بن هرمز را کشته دولت را از زیر کترین ملوک اموی جدا کردند...»
دیگری مینویسد... خراسان در دوره اسلام از طرف عربها بجنگ وصلح فتح شده
و بار دیگر استعداد و قابلیت طبیعی و درایت خراسانی در امور سیاسی و علوم
و فنون ظاهر شد، و خراسان نسبت بسائر ممالک اسلامی بیشتر مردان مشهور
علما و امرا و سلاطین نامدار پرورش داد ...» و در واقع هم کشور
افغانستان تا هجوم چنگیز نسبت بسائر ممالک اسلامی بیشتر در تمدن و ترقی
شعشعه افشانی میکرد.
در هر حال چنانچه گفتیم خراسانیان از قرن اول هجری شروع بقبول دین
اسلام و زبان عرب نمود ، و از قرن دوم هجری در سایه تبحر در زبان
عرب به تفسیر و حدیث و فقه مشهور و رجال بزرگی پرورش دادند، و در همین قرن
که در نتیجه ترکیب و اختلاط ملل متعدده مشرقی زمین چون خراسان ماوراء نهر
فارس عرب مصر و شام و اممی چون یهود و نصرانی و زرتشتی و بودائی و غیره بناء
تمدن اسلامی ریخته شد، باز خراسان در تشکیل این تمدن دست بزرگی داشته
از یکطرف در علوم ریاضی نجوم طب طبیعیات، فلسفه منطق و کلام تاریخ و
جغرافیا پیشرفت و در قرن سوم برجال بزرگی در این خطوط پرورش و زمینه را
برای ظهور نوابغ بشری در قرن چهارم و پنجم از قبیل فارابی و ابن سینا و بیرونی آماده
نمودند و از دیگر طرف تربیت و تهذیب خراسانی را بواسطه ترجمه از پهلوی بعربی


(۱۰٥)

داخل عرب و جزوهم تمدن اسلامی گردانیدند هكذا خراسانیان بواسطه ولایات
مشرق خودش عرب را به فلسفه والهیات هندی آشنا ساختند .
در هر حال چنا نچه قبلا اشار ه شد در دورهٔ خلفاء راشده و بنی امیه
مساعی عربها منحصر به اعلای کلمة الله و تعمیم اسلام و زبان عرب در دنیا بوده
و برای بار اول در عصر اموی عربها متوجه علم طب شده و به تر جمه آن دست
زدند، چونکه بعضاً خلفاء اموی مریض و محتاج طبیب وعنایات بودند از آن
بعد عربها بصنعت و نجوم نیز متوجه گردیدند و بسانتر بفلسفه یونانی بلدشدند
توغل در فلسفه البته توأم باشنائی درطب، حکمت حساب، منطق موسیقی، هیئت
وهندسه نیز بود ، وازدیگر طرف مناظرهٔ مسلمین با زرتشتی ، مسیحی، یهودی
وغیر آگاهی بمنطق و کلام را التزام میکرد، چه ملل ،غیر مسلمان در جدال
برهان وحجت پیش میکردند وهم از تعالیم اسلام خود را مطلع میساختند،
مسلمین بعین این رفتار مجبور بودند ولهذا بعلاوه منطق و کلام بحقیقت سائر
ادیان نیز آشنا گردیدند، بهمین سبب بعدها معتزلی ها این وظیفه را بر دوش همت
خود گرفتند و بیشتر با علماء زر تشتی مشغول رزم نظری گردیدند، از آن جمله
بود کتابی که ایشان بنام (ردجهمیه) برضد اتباع جهم بن صفوان خراسانی
نوشتند در هر حال عربها و مسلمین باموختن زبانهای یونانی و سریانی متوجه
شدند، واز قبطی و پهلوی وهندی ترجمه کردند، باین ترتیب فلسفه یونان و فلسفه
جدید افلاطون و هم فلسفه و الهیات خراسان شرقی و هند و تعالیم زر تشتی خراسان
با تربیت دینی یهود و نصاری در فلسفه دورهٔ اسلام تأثیر کرد، بنا برین تمدن
اسلام وفلسفهٔ اسلامی نه يك تمدن و فلسفه عربی بلکه يك تمدن و فلسفه مشرق
زمینی بحساب رفت .
و اما خراسانی ها وقتیکه داخل اسلام شدند بزودی زبان عرب آموخته و در
علوم تفسیر، حدیث وفقه پیشرفتند، بطوریکه هنوز از ورود عرب در خراسان


(١٠٦)

پنجاه سال نگذشته بود که مردی از نژاد اینکشور در کوفه پا بدنیا نها دو عالم
فقه را فرو بخشید اینشخص همان امام اعظم ابوحنیفه نعمان بن ثابت بن زوطی
خراسانی الاصل است که از عرصهٔ هزار و چند صد سال باینطرف پیشوای
مذهبی ملیونها نفوس مسلمان در روی زمین قرار گرفته است نعمان در سال
۸۰ هجری در کوفه وثابت پدرش در انبار وزو طی جدش در کابل متولد
گردیده وخود او در ۱۵۰ در بغداد گذشت. در کشور خراسان از ظهور اسلام تا
تأسیس حکومت آزادملی (طاهریان) یعنی از قرن اول تاسوم هجری دهانفر
عالم تفسیر و حدیث وفقه بمیان آمده وحفاظ قرآن و صوفیان معروفی
پیدا شدند از قبیل: ابو عبد الرحمن عبدالله مشهور با بن المبارك مروزی
از کبار محدثین و از مشاهیر متقیان عصر ومولف كتاب الزهد والرقايق
(اقدم کتب حدیث) فوت بعمر ۶۳ سالگی در سال ۱۸۱ هجری) ابراهیم
بن طهمان باشانی هراتی محدث معروف اسلامی (فوت در مکه سال ۱۶۳
هجری) ابن منذر ابراهیم خزاعی نیشاپوری و پسرش ابو بكر محمد بن
ابراهیم مؤلف کتاب الاشراف هر دو از مشاهیر فقها وصوفی در سالهای
۲۳۶-۳۰۹ هجری ابوبکر عبدالله بن محمد نیشاپوری مؤلف کتاب مزین
محدث و فقیه مشهور (فوت در سال ۲۳۸) ابوبکر محمد بن اسحاق ابن خزیمه
نیشاپوری محدث وفقه معروف (فوت در سال ۳۲۳) ابو اسحق سعدی ابراهیم
بن یعقوب جوز جانی محدث مشهور و مدرس در مکه، مدینه و بصره (فوت سال
۲۵۹) ابراهيم بن ابی طالب نیشاپوری حافظ جید قرآن (فوت سال ۲۹۵)
ابراهیم ادهم صوفی معروف و از امیر زاد گان محلی بلخ (فوت سال ١٦٢
هجری) ابو حفص حداد عمر بن سلمه نیشاپوری صوفی مشهور فوت در سال
٢٦٠ هجری ابو سلیمان موسی بن سلیمان الجوزجانی از مشاهیر حنفیون
و مؤلف كتاب مسائل الاصول والامالى (فوت بعد از سال ۲۰۰ هجری)


(۱۰۷)

ابراهیم ابن رستم مروی از اصحاب ابوحنیفه ورا وی کلمات ا لغو ا د راز
محمد بن حسن شیبانی (فوت سال ۲۱۱هجری) الحافظا بی عبدالله محمد بن
نصر المرو زی الشافعی المتوفی سنه ۲۹۴ صاحب المسند حدیث وازاعلم
علماء حدیث وبعد از صحابه اجمع وا ضبط احادیث، ابو داؤ دسجستا نی
بن سلیمان بن اشعث بن اسحق سیستانی متو لد سنه ۲۰۲ صا حب سنن
معروف که دارای مرتبت چها رم در صحا ح سته است فوت در ۲۷۵
هـجـر ی ـ ا بـی حـا تـم سـجـسـتـا نـی سـهـ ل بـن مـحـمـد
از محد ثین و علمای مشهور سیستان و مـؤ لـف کـتـاب بـسـیـا ر
فوت در ۲۵۵ هجری. امام مسلم عربی الاصل نیشاپوری الموطن متوفی در سنه
۲۶۱ هجری از ائمه حدیث وصاحب کتاب صحیح مسلم ودارای رتبهٔ دوم در
کتب احادیث و بالاخره امام احمد بن حنبل بن هلال المروزی ثم بغدادی
ازا کابر محدثین واعظم فقها وصاحب مذهب ومؤلفات عدیده، متوفی در سنه
۲۴۱ هجری وغیرهم . درینجا نباید از یکنفر عالم دیگر خراسانی محمد بن
کرام بن عراق بن خرابه الممکننی به ابو عبدالله زرنجی سیستانی فراموش نمود
اینشخص صاحب مذهب مشهور کرامی و دارای پیروان زیادی درخراسان
شمالی و غربی بوده و در سال ۲۵۵ در یکی از علا قه های شام
چشم از جهان پو شید .
در همین عهدیکه خراسانیان درخط تفسیر وحدیث وفقه پیش میرفتند
در شعر وادب عرب، وبعدها درتمام علوم وفنون آلعصر تفردو امتیاز حاصلکرده
ورجال مشهوری بدنیای علم اهدا کردند از قبیل: ابوموسی جابر بن حیان
خراسانی عالم بزر گ وواضع علم شیمی درقرن دوم هجری که متجاوز از
پنجصد کتاب نوشته، ومنجمله کتاب الخواص و کتاب الخواص او نام برده
میشود این حکیمی که دارای شهرة افسانوی گردید. درسال ۱۶۰ هجری فوت


(۱۰۸)

نموده است و محمد بن موسی خوارزمی عالم بزرگ ریاضی و اولین نویسندهٔ
کتاب جبر و مقابله که در قرن سوم هجری میزیست و ابو معشر منجم معروف بلخی
مرد دیگری که در سال ۲۷۲ فوت نمود. و ابن قتیبه مروزی ابو محمد عبدالله
بن مسلم کاملترین ثمرهٔ علماء خراسانی و جامع ترین نمایندهٔ علوم و فنون
قرن سوم اسلامی است که در بغداد برشد رسیده و چندی در دینور قاضی و بعد
مجدداً در بغداد مقیم و عمرش در تالیف گذشت، این قتیبه در اوائل تاسیس
حکومت طاهریه خراسان در سال ۲۱۳ هجری تولد، و در سال ۲۷۶ در بغداد از
دنیا گذشت و او از مشاهیر نحویون و کبار علماء لغت و عالم شعر و ادب، حدیث
و فقه، تاریخ و عقاید دینیه بوده، و به تعبیر یکی از مؤرخین معاصر اسلام
دائره المعارف قرن سوم بشمار میرفت ابن قتیبه کتب ذیل را تالیف کرده است
آداب القرائت، ادب الکاتب، اصلاح غلط ابی عبیده. تأویل مختلف الحدیث.
التفقیه. تقویم اللسان. جامع النحو الکبیر جامع النحو الصغیر. الجوابات الحاضره
کتاب فی الدلائل النبوه . کتاب فی خلق الانسان . دیوان الکتاب .
طبقات الشعراء . عیون الاخبار. کتاب الاشربه . کتاب فی غریب الحدیث .
والقرآن. کتاب الانواء. کتاب الخیل. کتاب المیسر و القداح کتاب مشکلات
القرآن والمعارف و غیره همچنین خراسانیان در شعر و ادب عربی نیز پیشرفتند
ابو مسلم در نطق و خطابت مرد فصیحی بود. و بشار تخارستانی یکی از مشهور
ترین شعراء ملی خراسان و معروفترین سرایندگان عربی زبان است که روح
ادبیات قدیم خراسان را در ادب عرب داخل، و عشرت پرستی را تشویق و ترغیب
و از دیگر طرف از مفاخر خراسانیان در برابر عناصر بیگانه دفاع کرده است او
روزی اشعار ذیل خودش را بدون ترس در حضور مهدی خلیفه عباسی عرب قرائت کرد
« گروهی (مراد از مخالفین او) مرا ناسزا گفتند، و همهٔ آنها احمق اند، حماقت
ایشان مدام باد گناهی ندارم که مستوجب دشنام باشم، ولی آنها ازین غمبناک


(۱۰۹)
هستند که شرف من آفاق را فرا گرفته، شرف من از خراسان است و خاندان
من بسیار برجسته و بلند است، و من نیز که از قرع آن اصل ارجمند هستم، بواسطهٔ
سعی خود سرفرازی یافته ام» (۱) خلیفه عباسی روزی از بشار پرسید از کجا
هستی؟ جواب داد: «از آنهائی هستم که سواران بسیار دارند و در کار زار
پایدارند یعنی از اهل تخارستان» همین شاعر خراسانی بود که عجم را به ترک
موالات عرب تحريك ميکرد: «موالات» رسمی بود که عجمی ها برای حفظ
شأن خودشان از تحقیر متعصبین خودها را به موالات یکی از قبائل معروف
و معتبر عرب سپرده و منسوب مینمودند، در هر حال این شاعر نابینای خراسانی
دوازده هزار قصیدهٔ عربی سرود ولی بعد از آنکه خلیفه مهدی عباسی او را در
سال ۱۶۸ هجری باتهام زندقه بضرب تازیانه اعدام کرد، قسمت بزرگی
از اشعار او نیز از میان رفت.
ابوعطا سندی (متوفا در قرن سوم هجری) شاعر عربی زبان دیگر
خراسانی است که مثل پدرش الکن بوده، وخلفاء اولیه عباسی او را بنظر
نفرت میدیدند، چونکه ابوعطا عباسیان را در اشعار خودش مذمت میکرده است
ابوالفضل احمد بن ابی طاهر طیفور خراسانی صاحب كتاب المنثور و المنظوم
شاعر فاضل و عالم عربی زبان قرن سوم هجری است که در سنه ۲۰۴ تولد، و
در ۲۸۰ فوت و در بغداد زندگی میکرد .
عبدالله پسر امیر طاهر که یکی از فضلاء عصر خود بشمار میرفت در خط شعر
و ادب نیز دستی داشت، او در یکی از قصاید عربی خودش در خطاب بمعشوقه میگوید:
.... بس کن از آنچه که سرمایهٔ سخن کرده، برای محاوره و مفاخره وقت
(۱) و هجانی معشر کلهدو حمق دام لهم ذاك الحمق
ليس من جرم ولكن غاضهم شرف العارض قد سد الافق
من خراسان وبيتي في الذرى ولدى المسعاة فرعى قد سبق


(۱۱۰)
نداشته و مشغول هستم نیا کان من رو سپید، بزرگ شریف، نجیب و کریم بودند. پدر من نظیر و مانندی نداشت مانند پدرم کدام شخص صاحب عظمت و بزرگواری بود، بشنوئید که بود نگاه کنید بسینه چاک چاک آن مخلوع ( اشاره بقتل امین خلیفه عباسی ) که در اطراف آن قاتلین دلیر ( یعنی طاهر و خراسانی ها ) تجمع کرده بودند او بخاک افتاد و خاک آرامگاه او شد ملك او را مرگ و بلا در ربود پدرم سپاهی برای سر کوبی آن بت کشید که طول و عرض زمین بر آن سپاه تنگ شده بودشمشیرداران خراسان که مانند شیران بیشه هستند آنها جان خویش را در راه خدا داده اند، آنها جپان و بی اسلحه نبودند ... (۱)
خراسانیان در طی قرون اولیه و ثلاثه هجری چنانچه در رشته های علوم اسلامی از قبیل تفسیر، حدیث، فقه، شعر و ادب، علم و حکمت و سائر فنون پیشر فتند و مثالی چند درینجا بطور نمونه ذکر شد، از دیگر طرف در بسط و نشر علوم و فنون و تهذیب و تربیت خراسانی در بین عرب و تمدن اسلامی بواسطه تحریر و تراجم خویش نیز پرداختند، و از آن جمله بودند موسی برمکی و یو سف برمکی که آثار پهلوی را در زبان عرب ترجمه کردند، محمد بن جهم برمکی نیز کتاب سیر ملوک الفرس را از زبان پهلوی در لسان عربی در آورد. فضل

(۱) اقصرى عما لهجت به
انا من قد تخبر فى نسبى
فثغرا فى عنيك مشغول
سلفى الغر المبا ليل

و ابي من لا كفاه له
انظروا المخلوع كلكله
ثاوى و الترب مضجعه
قاد جيشاً نحو نا ئلة
من خراسان مصممهم
و هم يزا لله انفسهم

من يسا و ى مجده قولوا
و حواليه المقاويل
غا له عنه ملكه غول
ضاق عنه العرض و الطول
كليوث ضمها غيل
لا معازيل ولا ميل


(۱۱۱)

بن سهل وزیر معروف خراسانی ترجمان دیگری بود که کتابی از پهلوی
ترجمه و بحضور یحیی برمکی تقدیم کرد، و از همین جارو بعروج سیاسی
روان گردید. بامر خاندان برمکی کتابهای «منکه» (در طب) و «سند
هند» ( در نجوم و فلکیات ) با قصة «سند باد» وغیره نیز ترجمه و داخل
زبان عرب گردید، وباین ترتیب افغانستان که دارای تربیت و تهذیب قدیمهٔ
خراسانی بود ـ قسمتی از مجموع آنهمه را در تمدن عرب و اسلام داخل کرده
و فلسفه الهیات و طب هند را با ریاضی و نجوم وهند سه خـود یکجا بعـرب
آموختند، عربها به مذهب «سمنی» و فلسفه آن که میگویند : « علم را غیر
از حس مایهٔ دیگری نیست» نیز در ولایت سند آشنا شدند ، زیرا سمنی
مذهب اینولایت وجزئی از مذاهب قدیم اریه ها بود .
از دیگر طرف موالی واسراء خراسانی که از ولایت باختر، هرات، مرو
نیشاپور، سیستان، بلوچستان، سند و کابل وغیره در جنگها بدست عرب
افتاده و بعد در ولایات عربی ساکن و مسلمان شدند، اکثراً با اخلاف خود
در خطوط علمی پیش رفته و امثال ابن زیاد سندی. ابو معشر نجیح سندی.
حسین بوالحرس. بسام، سالم بن ذکوان، عبدالرحمن، باب، مکحول السامی
سالم بن عجلان، حمیدالطویل، نافع وامثالهم اشخاصی در صف اساتید علم
وادب و مؤلفین قرار گرفتند، شخصیت اینمردان خراسانی البته در نشر آداب
و تهذیب خراسان در عرب بی تأثیر نبود. خاصهٔ هنگامیکه نفوذ سیا سی
خراسان در خلافت عرب منبسط، وخلفاء اولیهٔ عباسی در قرن دوم هجری دست
نشاندهٔ سرداران خراسانی، و اردوی خراسان در مرکز خلافت مقیم وحافظ
امپراطوری خلفاء محسوب شد ـ (در وقت خلیفه منصور اردوی بغداد مرکب
از چهار دسته بود: خراسانی، یمانی؛ مضری، ربیعه، و در عصر هارون الرشید
بیست هزار عسکر خراسان در بغداد موجود، وتکیه گاه استقر ار خلافت


(۱۱۲)
بشمار می رفت در عهد مامون هم دولت عرب بیشتر يك دولت خراسانی بود
تا عربی زیر احکام مستوفی ها رهشی ها از خراسان و عرب يكجا بامور
دولت مقرر شده و بازیمله خراسانی ها سنگینی میکرد، بهمین جهت است
که مؤرخین، عصر عباسی را زمان قوت و غلبه خراسان و عصر ضعف عرب خواندند
و لہذا تہذیب و تربیت خراسان در تشکیل تمدن اسلامی تأثیر عظیمی نمود و متعاقباً
چون خراسانیان از اوائل قرن سوم هجری (۲۰۵) در داخله به تشکیل يك دولت
مستقل خراسانی پرداختند البته برای ظهوريك تمدن اسلامی افغانستانی
و شہنشاهی های بزرگ افغانی از قبیل صفاری سامانی غزنوی و غوری زمینه
مساعد گردیده و در نتیجه افغانستان از حیث تمدن و تہذیب جهانگیری و فتوحات
و خدمت به تعمیم دین اسلام از بزرگترین ممالك اسلام و شرق بحساب رفت.
در هر حال عرب دوره عباسی افغانستان را بنظر تکریم و احترام میدید
مدعیان خلافت در خانواده عباسی مبلغین خودشان را فقط با اعتماد و امید بمردم
خراسان سوق نموده و این ملت را برای انقراض امیرا طوری اموی بر همه
ممالك اسلامی ترجیح میدادند توده های عربی مخالف بنی امیه نیز راجع
بظهور مردان خراسانی و بیرقهای سیاه ایشان احادیث و مقولاتی روایت
و مردم را تقویه معنوی مینمودند: داؤد بن علی عموی خلیفه منصور عباسی
بمردم می گفت :- ای اهل كوفه بخدا ما مغلوب و مظلوم و از حق خویش
محروم بودیم تا آنکه خدا خراسانیان را آماده کارزار نمود، آنها حق
ما را زنده و راه ما را هموار و چراغ دولت ما را روشن کردند و آنچه را که شما
انتظار داشتید ایشان برای ما میسر گردانیده و خلیفه از بنی هاشم بدلخواه شما
مقرر کردند، خراسانیان شعارها را روسفید و در برابر شامی ها غالب و فاتح ساختند.
خلیفه منصور عباسی که خود قاتل ابو مسلم بود باز می گفت :
ای اهل خراسان شما یار و یاور ما هستید و دعوت ما بواسطه شما منتشر


(۱۱۳)

شد استاد احمد امین مصری مورخ معاصر و مولف ضحی الاسلام از قول جاحظ عالم بزرگ قرن سوم هجری می گوید :- دولت بنی عباس خراسانی است و دولت بنی امیه عرب و بدوی بود. خلیفه منصور عباسی هنگام مرگ خودش بفرزند چنین وصیت میکرد :
اهل خراسان را بتو میسپارم که از ایشان خوب نگهداری کنی ' زیرا اینها انصار ما بوده و هستند' جان و مال خود را در دولت ما گذاشتند ' محبت تو هیچوقت از دل شان بیرون نخواهد شد ' تو همواره بایشان نکوئی کن و از بدی ایشان اغماض نما ' در مقابل آنها از مکافات دریغ مکن و هر که از ایشان در گذرد' تو در عایله او پدر باش .
در شهر بغداد هم دروازۀ خراسان را دروازۀ « دولت » میخواندند چونکه دولت از ناحیۀ خراسان در بغداد داخل شده بود .


[BLANK PAGE]


قسمت دوم
طاهریان
نگارش
علی احمد نعیمی


قسمت دوم
طاهریان
فوشنج:
چون موضوع این فصل نگارش سلاله طاهریان هرا تست وطاهر موسس این خانواده از فوشنج می باشد تنها چند سطری در باب فوشنج نگاشته سپس بواقعات تاریخی میپردازیم:
بطرف غرب شهر هرات حکومتی بنام غوریان واقع است که در ان شهری نسبتاً كوچك در بین مرکز غوریان و هرات بجانب جنوب دریای هری رود بنام زنده جان وجود دارد. این شهر عبارت از همان فوشنج تاریخی هرات می باشد (۱) ابن حوقل در قرن چهارم هجری وسعت و رقبه این شهر را نصب رقبه هرات نگاشته و اضافه کرده است که شهر مذکور مانند هرات دريك جلگه که دو فرسخ از کوه ها فاصله دارد واقع است (۲) وشهر خیلی خوش بنما وتماماً با اشجار محاط میباشد استحکامات شهر بسیار عالی و دورادور آنرا يك ديوار عظيم و يك خندق فرا گرفته است یاقوت آنرا بنام بوشنج يا فوشنج نوشته مستوفی فوشنج را در قرن ۸ هجری به نسبت هندوانه و انواع انگور آن مشهور دانسته چنانچه اقسام انگور آن بیکصد و چند نوع میرسیده و مستوفی اضافه کرده است که امتیاز دیگر این شهر از حیث آسیاب های بادی آن بوده است.
در حدود سنه ۷۸۰ هجری فوشنج از طرف تیمور باوجو داشتن دیوار های مرتفع وخندق های آبدار ! ومقاومت بی منتهای مردمان آن غارت وتاراج شد و آنگهی نظر به بعضی علل وجهات نامعلوم نام این شهر تاریخی
(۱) صفحه ۹۱ آثار هرات مولفة خليل على افغان .
(۲) لوستر انج مستشرق شهیر در مولفه خود بنام خلافت اراضی شرقيه ، رقبة شهر هرات را در آنوقت نیم فرسخ مربع مینگارد.


(۱۱۰)

معدوم کردید بیهقی نام آنرا فوشنج یا پوشنج یا پوشنگ نوشته و اصطخری
میگوید که از آنجا طائفه زیادی از اهل علم ظهور کرده است (۱) شیخ ابولیث
فوشنجی که یکی از اعاظم علمای بزرگ اسلام اند و همچنان شیخ ابو الحسن
فوشنجی که از مشایخ بزرگ بوده و مزارشان تاحال در آنجا موجود است
از رجال علمی این شهر می باشند. (۲)

ظهور طاهر:

چنانچه در فصل گذشته دیده شد پس از قبول شدن دین مقدس اسلام و انتشار
آن در خراسان اما در میان آمدن خلافت های بنی امیه و بنی عباس، احساسات
ملیت خواهی و جنبش های ملی در هر گوشه و کنار خراسان شروع شده مردمان
وطن خواه آن بهر سمت و سو بهر وسیله و واسطه که بود جمعیت هائی تشکیل داده
سرکردگی سرداران قوم برای حصول آزادی و استقلال سیاسی را گذاشتند
این نهضت ها سالها پیش از طاهریان در بین مردمان هرات و سیستان و بلخ دیده
می شد تا آنکه در موقعیکه زمینه بکلی در اثر این جنبش ها و نهضت ها آماده شده
بود هارون الرشید فوت کرد (۱۹۲) و پس از او در بین دو پسرش امین و مامون
بر سر امر خلافت نزاع جاه طلبانه مدهشی بر پا خاست و نظر مامون را که از زمان
پدر حکومت خراسان را بدست داشت رشادت و جوانمردی یکی از فرزندان
آریه با هرات بخود جلب کرد و از او در مقابل امین كمك خواست این مرد نامی
که طاهر نام داشت و جهت قایم نمودن نفوذ خود به نزد عباسی ها و اغفال ایشان
انتظار چنین فرصتی را میکشید دعوت مامون را پذیرفته با سپاه محدودی از
مردمان خراسان بحزب امین و عناصر غیر خراسانی داخل گردید

(۱) صفحه ۶ پاورقی کتاب از طاهریان تا مغل مولفه عباس پرویز
(۲) آثار هرات اثر خلیلی افغان.


(١١٦)

نسبت طاهر:
پدر طاهر مؤسس سلسلة طاهریان حسین نام داشت در موضوع نسب او اقوال مختلف ذکر شده که ثقه ترین آنها طاهر بن حسین بن مصعب بن زریق بن ماهان است. مطابق روایات مورخین و نویسندگان کسیکه قبل از طاهر از خانواده او اشتهار زیاد حاصل کرده بود مصعب بن زریق است که در فن کتابت مهارت بسزا داشته و علاوه بر آن در فضل و ادب و بلاغت مقام ارجمند را احراز کرده بود، مصعب در زمان خلفای عباسی در خدمت یکی از بزرگان و متنفذین بنام سلیمان بن کثیر خزاعی بشغل کتابت اشتغال داشته و بعد آمدتی هم به حکومت هو شنج یا فوشنج یا پوشنج یا پوشنگ هرات منصوب گردیده بود.
حسین بن مصعب یعنی پدر طاهر هم که در آن ایام شهرت زیاد داشت و یکی از نجیب زاده گان هرات و صاحب نفوذ و اقتدار بود، در نظر عباسیان مورد احترام واقع گردیده در سنه ١٨٠ هجری به حکومت پوشنگ هرات مقرر گردید و تا سنه ١٩١ هجری که علی بن عیسی حکمران بلخ و خراسان نسبت بوی مظنون شده در پی قتلش افتاد به این وظیفه اشتغال داشت ولی درین موقع وضعیت خود را به نسبت مخالفت علی بن عیسی در خطر دیده خود را به دربار هارون الرشید که از وی به نسبت رسوخ و اعتبارش در بین قوم احترام زیاد مینمود رسانیده مورد تلطف و مهربانی واقع شد و بالاخره در سنه ١٩٩ وفات یافت در تشییع جنازه او خلیفه عباسی شخصاً حاضر بود (١)
طاهر
به اتفاق تمام مورخین و نویسندگان محل تولد طاهر سر سلسله طاهریان
(١) صفحات اول کتاب «از طاهریان تا مغل»


(۱۱۷)

هرات ، پوشنگ است . درسنه تولد او اختلاف جزئی موجود بوده بعض
آنرا در سنه ١٥٨ وبرخی در سنه ١٥٩ هجری می نگارند. تعلیمات ابتدائی
وانتهائی او در تحت نظر پدرش حسین در داخل کشور صورت گرفته و در تعلیم
و تربیۀ اوخانوادۀ جلیل القدر و با فضیلتش سهم بزرگی داشته است .شخص
آزاد منش و آزادی خواه ومظهر تربیۀ احساسات وسجایای ملی قوم باستانی
آریاها بود . تازمان مرگ هارون الرشید در تاریخ از او نامی دیده نمیشود
ولی شهرت وافتخارات فناناپذیر او از موقعی آغاز میگردد که در بین امین
ومامون پسران هارون الرشید در سرامر خلافت اختلاف پیدا میشودمامون
اقتدار خراسان را سالها یعنی از زمان پدر در دست داشت از نفوذ وقوت
اقتدار طاهر استمداد میگیرد وازین به بعد است که آوازۀ طاهر
بلند میگردد و بالاخره با آنهمه قوت نفس وغرور ملی که دارد به مقصد
دیرینۀ خود یعنی حصول استقلال و گذاشتن نام نيك در تاریخ کشور موفق
میگردد .

فرماندهی طاهر بر افواج خراسان و فتوحات او

هنگامیکه هارون الرشید خلیفۀ عباسی در سال ۱۹۲ هجری که جهت دفع
نمودن فتنه و شورش رافع بن لیث بن سیار که در سنه ۱۹۰بنای طغیان را در
ماوراء النهر گذاشت بخراسان آمده در سنه ۱۹۳وفات یافت و پسرش محمدامین
طبق وصیت نامۀ رسمی در بغداد به تخت خلافت نشست . در همان حال عبدالله
مأمون فرزند کوچکتر رشید که از سال ۱۸۲ از طرف پدر حکومت عراق
عجم و کرمان وفارس و مازندران وخراسان را یافته بود در مرو اقامت
داشت . هارون در حیات خودوصیت کرده بود که پس از مرگ امین خلافت
حق مأمون است ولی دوسال بعد از مرگ او امین به تحريك وزیر خود فضل


(۱۱۸)

بن ربیع اول، قاسم برادر كوچك خود را كه از طرف پدر باره جزیره و ثغو روالی
بودعزل كرده سپس نام مأمون را كه قرار وصیتنامه پدرولی عهد او بود از خطبه
بیانداخت، و خطبه ولایت عهدی را بنام فرزند خود كه لقب الناطق
بالحق را بدو داده بود خواند ( در سنه ۱۹٥ هجری ) .
مأمون ازین حركت امین آزرده خاطر گردیده موقعیكه امین اورا از
خراسان به بغداد طلب كرد از اطاعت وی سرپیچیده عاقبت آنها بجنگ و
جدال كشید . این بود كه در سنه ۱۹۷ در همان فرصتیكه امین شصت هزار
سپاه را به سرداری علی بن عیسی بن ماهان بجنگ برادر فرستاد تا او را گرفته
به بغداد با خود بیاورد مأمون، طاهر را كه چهار هزار عسکر دلیر و شجاع
خراسانی با خود داشت، احضار كرده خواهش نمود تا در مقابل عساكر علی
بن عیسی به جنگ امین پردازد .
طاهر كه در دل منتظر چنین فرصتی بود به طرفداری مأمون
کمر همت بسته تجهیزات و ترتیبات عساکر خود را تشکیل
نموده بطرف ری حرکت کرد . طبری میگوید که مأمون در موقع
حرکت، ری و قهستان وحلوان را بطاهر داده و گفت بدانستو بشتاب پیش
از آنكه علی بن عیسی آنرا تصرف نماید و تعداد عساکریکه به معیت طاهر بود به
بیست هزار کس میرسید طاهر بطرف ری حرکت کرد و پیش از علی بن عیسی
به آنجا رسیده ترتیبات عسكری خود را قائم نمود و منتظر رسیدن حریف نشست.
غلبه طاهر بر علی بن عیسی
هنگامیكه طاهر استحکامات شهر ری را تکمیل نمود جاسوسان و پیش
قراولان به اطراف و نواحی فرستاده منتظر وقت نشست. چون علی بن عیسی


(۱۷۹)

سپهسالار امین با سپاه و لشکر زیاد به نزدیکی ولایت ری رسید طاهر با افسران
و مشاورین خود در امر جنگ مشوره کرد . ایشان متفقاً بدین رای دادند که
چون عده عساکر ما فوق العاده کم و بر خلاف دشمن بی اندازه قوی است باید
ما متحصن شویم تا قوت الظهر دیگر از طرف مامون بما برسد و آنوقت به حمله
بپردازیم ولی طاهر نظریه ایشانرا رد نموده به حمله تصمیم گرفت، گفت اراده
شما ضعیف است زیرا اگر ما در ری متحصن شویم مردم شهر از خوف علی بن عیسی
با ما مخالفت خواهند کرد و کار ما مشکل خواهد شد من چنین تعبیه دیده ام
که بیرون شهر رفته سنگر بگیریم و بتوکل خداوند بدون آنکه منتظر
قوت الظهر باشیم حمله نمائیم. مجموع افراد خراسانی برای قائد و سپهسالار ملی
خود متفق گشته پلان او را تمجید نمودند و عساکر طاهر در بیرون شهر ری در
موضع فلوس معسکر ساختند و جنگ سخت و خونینی در بین بغدادیان و خراسانیان
در گرفت . شجاعت و پافشاری و مردانگی عساکر خراسانی در ین جنگ
که عدهٔ ایشان بمراتب از دشمن کمتر بود از حدمیان بیرون است. خلاصه
بعد از چندین حمله و دفاع متوالی عساکر طاهر توانستند که قشون بغدادی
را عقب بنشانند . در اثنای عقب نشینی عساکر امین ، اصحاب و همر اهان
طاهر تیری به جانب علی بن عیسی انداخت و به ضرب آن تیر او را بهلاکت
رسانید (۱) مگر طبری میگوید که بالاخره طاهر و علی هر دو از صفوف
عساکر خود برون آمده شروع بجنگ تن به تن نمودند و طاهر به هر دو دست
شمشیر گرفته سر علی بن عیسی را ز در کلاه خود او را بدو نیم کرد و همه سپاه طاهر
به يكجا حمله نموده قشون بغدادی بهزیمت شدند و علی بن عیسی کشته شد (۲)
ذوالیمینین:
چون بغدادیان در آن جنگ هزیمت یافته و علی بن عیسی کشته شد طاهر

(۱) روضة الصفاء خواند میر صفحه ٦٧٤ جلد ٤ (۲) صفحه ٧١٦ طبری


(۱۲۰)

از فتح و پیروزی عساکر خراسانی نامه به مامون نوشت و سر علی بن عیسی را به نزد او فرستاد مأمون در جواب بطاهر نوشت که قرار معلوم تو با دو دست جنگ نموده ئی و تو هر دو دست راست است. از همه مردم از خراسان نیاری بیعت بستان و در بین نامه او را طاهر ذوالیمینین خواند (۱) اما مورخین راجع به لقب ذوالیمینین طاهر روایات زیاد ذکر کرده اند.
غلبه طاهر بر عبدالرحمن بن جبله ابناوی وفتح همدان :
از شنیدن خبر شکست عساکر بغداد و شکسته شدن علی بن عیسی محمد امین سراسیمه گردیده فوراً يك عده عساکر زیاد تازه دم را بر گزده کی عبدالرحمن بن جبله بطرف فارس وری بمقابل طاهر فرستاد عبدالرحمن از سواره نظام و پیاده بیست هزار نفر با خود داشت و همه آنها با آذوقه فراوان و تجهیزات تازه مجهز بودند از طرف امین برای عبدالرحمن بن جبله اختیارات کامل داده شده بود وعساکر او همه از شجاعان و مردان جنگ آزموده انتخاب شده بودند.
عبدالرحمن از بغداد حرکت کرده بشهر همدان فرود آمده و طرق وشوارع را تحت انضباط گرفته دیوارهای شهر را مستحکم گردانید و با آلات و ادوات مکمل برای جنگ و حمله آماده شد.
وقتیکه علی بن عیسی مقتول گردید پسرش یحیی بن علی که باوی در جنگ با طاهر همراه بود با يك عده نفر و سپاه فرار نموده در بین راه همدان وری اقامت گزید و فراریان پدر را که بنزد او میرسیدند نگهداشته و آنها را دو با ره بجنگ با طاهر تشویق و تشجیع مینمود وضمنآ قضیه را برای امین نگاشته از او درخواست قوت الظهر نموده این است که امین به جواب او پر داخته عبدالرحمن را با قوه زیادی به پشتیبانی او فرستاد و برایش نوشت که تا رسیدن سپاه عبدالرحمن باید مدافعه و استقامت را از دست ندهد.

(۱) طبری صفحه ٧٦٦


(۱۲۱)

چون خبر آماده گی جدید عساکر امین ورسیدن عبدالرحمن باعدۀ
زیادی از عساکر تازه دم به همدان بگوش طاهر رسید بلادرنگ بدان سو
حرکت نمود عساکر متفرق وشکست خورده که با یحیی بن علی بن عیسی متفق
گردیده و در بین راه خط جنگ را تشکیل داده بودند بمحض خبر ورود طاهر
وعساکر مظفر خراسانی دچار هراس وخوف گردیده بدون مجادله ومقابله
فرار نموده متفرق شدند طاهر به پیشرفت خود جانب همدان ادامه داده به
نزديك شهر رسید درین وقت عبدالرحمن با عساکر خود از شهر بیرون
آمده بر سپاه خراسان حمله کرد و جنگ مدهشی در گرفت طرفین در حالیکه
تلفات زیاد میدادند استقامت و ثبات را از دست ندادند تا آنکه بالاخره
عبدالرحمن پس از دادن تلفات سنگین عقب نشینی نموده بداخل شهر پناهنده
شد وطاهر نظر به مقتضیات وتكتيك حربی به جانب شهر پیش نرفت و منتظر
حملۀ ثانی عبدالرحمن گردید. عبدالرحمن چندی در داخل شهر همدان
ترتیبات و تدارکات زیاد دیده مجدداً بهنامحله را بر طاهر گذاشت و باری
با عساکر وبیرق های مجلل ومتعددی به اردو گاه عساکر خراسانی شتافت
ولی طاهر که سپهسالار و افسر دانشمندی بود و هر جنگ را از روی فکر
و پلان فنی می سنجید هرگز از استحکامات خود در مقابل قشون عبدالرحمن پیش
نرفته بجای خود ثابت و استوار اقامت نمود تا آنکه سپاهیان بغدادی از این
حرکت او بغفلت افتاده به گمان اینکه خراسانیان از هیبت وصلابت ها بهراس
شده اند بجانب معسکر طاهر بیباکانه پیش آمدند چون خوب نزديك شدند حمله
طاهر شروع گردیده جنگ مدهشی در گرفت و از جانبین هزاران کشته و زخمی
بر زمین افتاد اگرچه عدۀ عساکر طاهر نسبت به بغدادیان کمتر بود ولی طاهر
وسپاه دلیر او صبر و مردانگی را از دست نداده پی در پی حمله می نمودند تا آنکه


(١٢٢)

علمدار عبدالرحمن برزمین هلاکت افتاد لشکر او دوباره بسوی شهر
عقب نشینی نمودند . این مرتبه طاهر شهر را بکلی تحت محاصره قرار داده
و روز بروز حلقه آنرا تنگ تر می نمود. چون راه شهر از هر طرف بسته شده
بود و آذوقه و لوازم زندگانی به آن نمی رسید بالاخره پس از یکماه
محاصره اکثراً عساکر عبدالرحمن هلاک و مابقی دچار قحطی و گرسنگی
شدند بنا بر ان عبدالرحمن به نزد طاهر کس فرستاده برای خود و عساکر
محصور خود امان خواست طاهر هم شرایط او را پذیرفته بغدادیان شهر
همدان را تخلیه و بطاهر وا گذاشتند . طاهر پس از تسخیر همدان به پاک
نمودن اطراف و نواحی آنولا از وجود دشمن مشغول گردیده و در همین
سنه ١٩٥ قزوین و بعضی شهرهای نسبتاً کوچک دیگر را از قبیل کورالجبال
وغیره از دست عمال و کارمندان امین بیرون آورده متصرف گردید .

* * *

در همان موقعیکه عبدالرحمن بن جبله با بیست هزار عسکر بطرف همدان
فرستاده شده بود محمدامین بسرعت ممکنه سوارۀ نظام دیگری نیز از اهالی
بغداد ترتیب داده بسرکردگی عبدالله و احمد پسران جریش (١) بكمك
عبدالرحمن بجنگ طاهر فرستاد و به آنها امر نمود که به محل قصرالصوص
فرود آمده و به اوامر عبدالرحمن سپه سالار کل لشکر مطیع باشند و به
تحت نظر او بجنگ بپردازند بعضی میگویند که چون طاهر
درخواست و شرط تسلیم شدن عبدالرحمن را پذیرفت و عبدالرحمن شهر
تخلیه کرد فی الفور خدعۀ حربی نموده در حالیکه بحالت تسلیم شدن به
عساکر طاهر نزدیک میشد حمله ناگهانی نموده خراسانیان را غافل

(۱) جزو دهم تاریخ طبری طبع مصر .


(۱۳۳)

گیر کرد، ولی طاهر و سپاه دلیر او شجاعت و معنويات را از دست نداده
اولا مدافعه و سپس به تعرض شدید پرداختند. جنگ مدهش در گرفت در حالیکه
سپاهیان بغداد کشته و تلفات زیادی بجا گذاشتند منهزم گردیدند و عبدالرحمن
شخصاً با عده محدودی از عساکر خود به جنگ تن به تن ادامه دادند و بالاخره
عبدالرحمن کشته شد . سپاه شکست خورده او که به عبدالله و احمد پسران
جرشی پیوستند در بین آنها نیز دهشت و هراس تولید نمود چنانچه عبدالله
و احمد بدون آنکه با طاهر مقابل شوند راه بغداد را پیش گرفتند.
اما بقول روضة الصفا خواندمیرامین برای عبدالرحمن سپاه تازه دم و قوت
الظهر جدیدی فرستاد ولی به سر کرده گی عبدالرحمن جرشی و حسین بن علی
بن عیسی و این لشکر هنوز تازه به قرناسین رسیده بودند که خبر شکست
عبدالرحمن و کشته شدن او به آنجا رسید درین عساکر قوت الظهر بدون معطلی
از خوف طاهر و سپاه پیروز مند او رو بر گردانیده مجدداً رهسپار بغداد شدند.
طاهر پس از فتح قطعی همدان و شکستن عساکر بغداد و کشته شدن
عبدالرحمن بن جبله به پیشرفت خود ادامه داده خانقین را که فعلا در سرحد
فارس و عراق واقع است از دست عمال امین بیرون آورد و داخل حلوان شد.
و یکی از قصبات آنرا که بنام تلاشان بود معسکر خود قرارداده استحکامات
ساخت و خندق ها حفر نمود . پس از کمی توقف درین ناحیه، هرثمة بن ایمین
که با عده زیاد سپاه به كمك او از طرف مأمون فرستاده شده بود با و پیوست
و طاهر بر حسب مكتوب مأمون تماماً شهرها وقصبات مفتوحه را به هرثمه
س سپرده خود بطرف اهواز روانه شد.
فتح اهواز :
طاهر هنگامی که حلوان و نواحی متصرفی آنرا بنا بر امر مأمون به هرثمه


(١٢٤)
بن الیمین سپرد جهت آنکه بیشتر از اهواز و چگونگی قوا و استحکامات دشمن
با خبر باشد يك عده سپاه خود را به سر کرده گی یکی از افسران خود موسوم
به حسین بن عمر رستمی بصورت پیش قراول بدا نسو سوق داد و خودش بعد از
فراغت کارها به تعقیب او روانه شد حسین بن عمر رستمی در بین راه شنید
که محمد بن یزید مهلبی که از طرف امین حاکم اهواز بود از مقصد طاهر
با خبر گردیده و با عده زیادی عساکر بجانب جندی شاپور که در بین راه
اهواز واقع بود حرکت کرده و می خواهد در آنجا استحکامات تدافعی جهت
اهواز آماده نماید لهذا بطاهر خبر فرستاده و خود محتاطانه به پیشرفت ادامه
داد طاهر بمحض شنیدن این خبر عده زیاد عساکر خود را بصورت
قوة الظهر برای حسین بن عمر رستمی سوق داده خودش هم به تعقیب آنها
با متانت و شکوه زاید الوصفی روانه گردید ولی عساکر طاهر تا نزدیکی های
اهواز به هيچ يك موانعی بر نخوردند و کسی را در بین راه نیافتند که با ایشان
آماده مقابله و مقاتله باشند در چند فرسخی اهواز محمد بن یزید حاکم اهواز
عساکر خود را به جهت مدافعه شهر بیرون کشیده جنگ سختی در گرفت
و پس از کمی زدو خورد عساکر محمد بن یزید عقب نشسته به شهر پناهنده
و محصور شدند بعد از چندی محاصره که در طول آن ترتیبات لازمه گرفته
شده بود محمد بن یزید مجدداً برای شکستن و برهم زدن حلقه محاصره
با سپاه خویش برون آمده جنگ مدهش و تن به تن در گرفت بالاخره محمد
بن یزید بضرب نیزه یکی از مردان طاهر مقتول شد و شهر اهواز بدست افواج
پیروزمند ودلیر خراسانی مفتوح گردید.
طاهر پس از فتح اهواز فوراً بعضی از بلاد دیگر یمامه و بحرين و عمان
و غیره را که از متعلقات اهواز و بصره بود یکی عقب دیگر تصرف کرده از جانب