(١٢٥)

خود حکمران مقرر نمود و بهمین طریق ظاهر شهرهای دیگر عراق را از قبیل
کوفه وواسط وبصره وهمچنان مدائن متصرف شده برای مأمون بیعت گرفت
وبدین صورت در سال ١٩٦ هجری تقریباً به استثنای دارالخلافه بغدادویکی
دو شهر دیگر تمام عراق به حوزه تصرف وفتوحات طاهر درآمده ومردمان آن
همه به مأمون بیعت کردند و هم در همین سنه بود که داؤد بن عیسی که از
طرف امین حاکم مکه معظمه ومدینه منوره بود امین را از خلافت خلع نموده
به جهت مأمون بیعت گرفت و آنرا برای طاهر فرستادوخود شخصاً بطرف مرو
به نزد مأمون شتافت.

حرکت طاهر بسوی بغداد وفتح آن:
طاهر پس از آنکه به نزدیکی بغداد رسید بنای محاصره آنرا گذاشته
بهرثمه بن ایمین که درحلوان بود نامه نوشت واورا باعده ازلشکریانش به
جنگ بغداد طلب نمود .چون هر ثمه به او یکجا شد متفقاً بمحاصره شهر
اقدام نمودند وروز بروزحلقه محاصره بربغدادتنگ ترشدو اهالی از مضيقه
وچور وچپاول وبی أمنى عساکر محصور محمدو اوباشان شهر بستوه آمدند.
بعد از چندین ماه محاصره اکثر افسران ومتنفذین سپاه محمد یکی بعد دیگر
به طاهر تسلیم شدند تماماً سال ۱۹۷بمحاصره بغداد گذشت وصبروتحمل عساکر
ومردمان شهر بغداد به تحلیل رفت در اواخر ایام محاصره چیز یکه بیشتر
امین را مضطرب و آشفته ساخت تسلیم شدن على فراهعردفگهبان دروازه قصر
صالح بود که برای طاهر خط نوشته امان خواست وضمانت نمود که هر قدر
آلات وادوات جنگ و آذوقه که بدست دارد به اوتسلیم نماید طاهر هم پیشنهاد
وشرایط اوراپذیرفته در شب ١٥جمادی الاخر ١٩٧ يك عده افسران وعساکر
رشید خو را مانند ابوالعباس یوسف بن يعقوب بادغيسى و غيره جهت تسليم


(١٢٦)

گردیدن او فرستاد. و همچنان تسلیم شدن محمد بن عیسی به طاهر نیز امین را
پریشان و مأیوس ساخت زیرا بدو اعتماد زیاد داشته و رئیس مستحفظین خویشش
مقرر نموده بود! لهذا محمد امین خود شخصاً با یکجهان مایوسی در حالیکه
منتظر هرگونه پیش آمد شوم بود بیرون آمده مردمان شهر و عساکر از مشاهده
او کمی بهیجان آمده با عزم بعقب او جانب دروازۀ قصر صالح که در آن افسران
و عساکر خراسان وجود داشتند حمله بردند جنگ سختی در گرفت و در
نتیجه ابو العباس بادغیسی افسر رشید طاهر باعدۀ از سپاه خویش کشته شد
و ما بقی خود را نزد طاهر کشیدند خلاصه بهمین طریق محاصرۀ بغداد تقریباً
یکسال و چند ماه بطول انجامید تا آنکه بالاخره طاهر بکلی امین و سپاه او را
منکوب و مغلوب نموده شهر را تصرف کرد و در ماه صفر ۱۹۸ هجری امین را
بقتل رسانیده سر او را به خراسان به نزد مأمون فرستاد. (۱)
طاهر بعد از فتح بغداد تقریباً مدت یکسال یعنی تا ۱۹۹ هجری بحیثیت
والی عراق و بلاد جبل و فارس و اهواز و حجاز و یمن در بغداد مقرر بود.

تقرر طاهر بحکومت شام و جزیره و غیره:

در سال ۱۹۹ مأمون حسن بن سهل را به ولایت عراق حاکم مقرر نموده و
بطاهر نوشت تا آنولایت را به او تسلیم نموده خودش به شام برود و نصر بن
شيث عقیلی را که بعد از مرگ امین بنای بغاوت و سلحشوری را گذاشته
بود منقاد نموده زمام حکومت آنرا بدست خود بگیرد. طاهر هم بر حسب
امر مأمون عراق را به حسن بن سهل سپرده خودش بجانب شام روانه شد.

(۱) فتح شهر بغداد و قتل امین را بعضی ها در ماه محرم همین سال نوشته اند چنانچه
ملك الشعراء بهار در حاشیۀ نمبر اول صفحه ۳۵۰ مجمل التواریخ والقصص آنرا به ۲٠ محرم
۱۹۸ نگاشته است و عوضاً حب مجمل التواریخ می نویسد که امین در ماه محرم همین سال گذشت!


(۱۲۷)

و دررقه با نصر بن شبث بن سوا رجنک شدید و مدهشی کرده او راشکست دادو خود
زمام حکمر وائی شام و موصل وجزیره وغیره را بکف با کفایت خویش گرفت:

در سنه ۲۰۶ مامون از مر وقصد حرکت را بسوی بغداد نموده از
راه فارس بد انجا وارد شد و عند الورود طاهر را از رقه به بغداد خواست
چون از او احسان زیاد دیده بود وخلافت وی مرهون شجاعت و مردا نگی
و ایثار او بودحکومت بغداد و شحنه گی آن را بوی تفویض نمودا گر چه مامون از
خدمات و کار روائی های طاهر تقدیر و قدردانی زیاد می نمودو لی در دل به نسبت
مقتول شدن امین برادرش بدست او ازوی نفرت داشت و از طرف دیگر هم
مامون به نسبت شخصیت بزرگ و احساسات ملت خواهانه که درطاهر سراغ
داشت از او بی اندیشه نبوده خیلی ها میترسید و هراس داشت چون طاهر در
اواخر تقرر خود به بغداد وضعیت مامون را با خود دگر گون یافت و از
ضمیرش باخبر گشت صلاح را بدین قرار داد که فرصت را از دست ندهد
وبهرو سیله است خود را بخراسان برساند.
تقرر طاهر بحکومت خراسان واعلان استقلال
لهذا به احمدابی خالد وزیر مقرب مامون پیوسته او را تحريك نمود
تا فرمان حکومت خراسان را برای وی از نز دخلیفه حا صل نماید چون
مامون از افکار واحساسات طاهر واقفیت داشت ومیدانست به محض آنکه
بخراسان یعنی به وطن خویش برسد وضعیت خودرا تقویه نموده بر علیه
خلافت عباسی اعلان حریت خواهد دادـ در اول امر از امضای فرمان امتناع
ورزید ولی با ثر اصرار واعتبار وضمانت احمدابی خالد وزیر خویش
فرمان اورا به حکومت خراسان امضا کرد بقول طبری طاهر بر وز جمعه


(۱۲۸)
يك شب پیشتر از ذیقعده سال ۲۰٥ سمت خراسان حرکت نموده حکومت
آنرا در ایدست خود گرفت و از یگانه فرصتیکه برای حصول استقلال و آزادی
خراسان بچنگ آورده بود استفاده شایانی کرده شب و روز خود را تقویت
نمود تا آنکه پس از تقريباً يك ونیم سال یعنی بروز جمعه ٢٤ جمادی الاخر
سال ٢۰٧ هجری بعد از ادای نماز جمعه بر منبر برآمده نام خلیفه را از خطبه
انداخته و نعره آزادی را به آسمان بلند نموده پرچم استقلال را در فضای
کوهسار آریانا به اهتزاز در آورد.

* * *

مرگ طاهر :
موقعيكه مامون فرمان حکومت طاهر را بر خراسان اعضا نمود به نسبت
نگرانی خاطر یکه از او در دل داشت جهت آنکه همیشه از رویه و حرکات
او با خبر باشد گلثوم بن ثابت را بریاست اداره پسته خراسان مقرر کرد
تا دائماً اوضاع و افعال طاهر را مراقبت نموده و یرا از آن با خبر سازد
و نیز احمد بن ابی خالد وزیر مامون چون از طاهر به نزد خلیفه ضمانت
کرده بود که مخالفت نه نماید یکی از ملازمان مقرب و محرم خود را در ظاهر
به طاهر بخشید تا بخدمت او باشد ولی در باطن به آن غلام امر و دستور داد.
هر وقتیکه طاهر بنای شورش و آزادی را بگذارد به قتل او اقدام نماید.
این بود که طاهر پس از انداختن نام خلیفه از خطبه و اعلان حریت در خراسان
بقصر نشیمن خود مراجعت کرد ولی بزودی احساس علالت و مریضی نموده در شب
همان روز بصورت فجائی که بظن غالب مسموم شده باشد دنیا را پدر و د گفت
و نامی از خود برای فرزندان آریانا گذاشت که تا ابد در دامان افق
خراسان ثبت خواهد ماند.


(١٢٩)

مکتوب :

شخصیت بزرگ طاهر که در تاریخ افغانستان از شخصیت های فراموش
نشدنی است مظهر اخلاق بزرک منشی، ملت پرستی، عدالت خواهی، ضعیف
پروری، و بسیار سجایای پسندیدۀ دیگر می باشد. علم ودانش وهنر درستی،
حسن اداره وسیاست کشورداری او را کمتر شاهی داشته است. میخوا ستیم
در زیر عنوانی مخصوص از شخصیت وسجا یای ا خلاقی وسیاست کشور داری
او بحث کنیم ولی ابی جعفر بن محمد بن جریری الطبری در تاریخ معروف
خود موسوم به « تاریخ الا مم وا لملو ك » مكتو بى
از طاهـر عنـوان پـسر ش عبـدا لله نـقـل میـكند كـه از آ ن
مى توان تماماً صفات وسجایای اورا استنباط كردلهذا عينآ بعض نكات برجسته
آنرا ذکر میکنم (۱) در ین مکتوب طاهر عبد الله را که از طرف ماهون
بحکومت شام مقرر شده بود در اخلاق و امور کشور داری چنین توصیه مینماید
« می باید بخدا و ندیکه و احد و بیخو د شر یکی ندارد تقوی و پرهیز گاری نمائی و از
وی بترسی واز غضب و غیظ او دوری بجوئی ورعیت خودرا حفظ وحمایت نمائی
واو قا تیرا که خداوند ترا خلعت عاقبت و لباس سلامت پوشانیده است به
ذکر او تعالی وبرای عقبی و مفاد خود و آنچه که تو بغرض آن روان
هستی وازان مسئول می باشی سپری نما، وبه تمام چیز های مذکور طوری
عمل کن که خدای بزرگ ترا حفظ و نگهداری نمو ده از عذا ب خو د
ودر دو آلام عقاب خود در روز قیامت نجات و رستگاری بخشد زیرا خدای
بزرگ بتو ا حسان فرموده و شرافت خو یش ر ا برا یت مبذو ل ولا ز م
ساخته است كـه امو ر' عبـادو بند گان خو دراید ست تو سپر ده است
و ترا بکستر ایدن عدالت و اقامه حقوق وحدود الهی در بین آنها مكلف
گردانیده و بدفاع از اوشان واز وطن اوشان و حمایت خون آنها و استقرار

(۱) صفحه ٢٥٨ جزء دهم تاريخ الا مم و ا لملوك مولفه ابی جعفر طبری.


( ۱۳۰ )
اهمیت طرق وفراهم ساختن راحت و رفاهیت ایشان درامور زیست وزندگانی
مامور ساخته است بباید دانست که خداوند از چیزیکه بالای تو فرض
گردانیده است مواخذه و پرسش کردنی است .
به آنچه از طرف خدا بر تو فرض است قیام نما و در چیزیکه میل
ورغبت می‌نمائی و یا از آن نفرت و کراهیت میکنی برغبت و نفرت خود
از عدالت صرف نظر مکن خواه برای مردمان قریب تو باشد و خواه برای
اشخاص بعید عقیده و گمان خود را نسبت بخداوند نيك بگردان رعیت
با تو است ونيك می شود ، به هيچيك از کسانیکه خود اوشا نرا مقرر
مینمائی قبل از کشف و معلوم نمودن تهمتیکه به آن متهم میشوند
شتاب مکن زیرا ایراد تهمت به اشخاص پاك و بری و گمان بد به آنها گناه است .
گمان نيك را نسبت به اصحاب خود برای خویش خصلت وحالت شخصیه
بگردان و گمان بد را درباره آنها از خود دور کن واز ایشان بگذر و این
کار ترا به حسن رویه و اطاعت و مدارا باوشان كمك مینماید . باید دانست
که به گمان نيك قوه و راحت می یابی و رأفت بر رعیت ترامانع نمیگردد
که از امور خود و از باخبری حکمداران و حمایت و حفاظت رعیت و تحقیق
و تفکر در اسباب برقراری و صلاح آنها پرسش و جستجو نمائی بلکه بایست
از امور حکمداران باخبری شود و حفاظت رعیت و تدبير حوائج وفراهم
آوردن ضروریات آنها بعمل آید . این چیزها و امثال آنرا اختيارنما .
حدود واوامر الهی را بالای مجرمین و جنایت کاران بر حسب منزلت
شان و بقدريکه مستحق می شوند قائم و اجراء دار . و هيچگونه سستی ومعطلی
را در آن روا مدار و مجازات و عقوبت اشخاص را که مستلزم سرزنش و عقوبت
میشوند به تأخیر میانداز زیرا اگر درین باره تفریط بنمائی این تفریط
حسن ظن و گمان نيك ترا فاسد میگر داند .


(۱۳۱)

مردم صادق وصاحب صلاح را دوست و عزیز بدار و اهل شرف را بحق معاونت
و امداد کن . بضعفا و بیچار گان صله رحم بدار بعه و این کار خود منتهی
رضامندی خدا و تائید امر اورا طلب نماو ثواب آنرا در دار آخرت التماس
کن . از خواهشات بدو هوای نفس اجتناب نماو فکر خود را از آن مصروف
گردان و به رعیت خود برائت و پاکی خویش را از آن آشکارساز ، سیاست
آنها را باعدل توأم و قرین گردان در اثنای غضب خود را ضبط نموده حلم ووقار
را اختیار کن . باید ذخائر و گنجی که تو آنرا برای خود فراهم میاوری
عبارت از نیکو کاری، تقوی، عدالت، اصلاح امور و احوال رعیت، عمران
و آبادانی ممالك ووطن آنها وتفقد وجستجوی امور، وحفظ خونها وفریاد
رسی مظلومین باشد .
گناه راهر گزحقیرمشمار ، بشخص حاسد قطعاً ميل ورغبت منما و به فاجر
ترحم مدار باآدم کافر هر گز نپیوندو بادشمن مداهنه نکرده سخن سخن چین
را تصدیق مکن و به شخص غدار اعتماد نه نموده و فاسق و گمراه را امداد
مکن هیچ انسانی را تحقیر و هیچ گدا و فقیری را تردید منما روزها را عبث
مگذران از ظالم هراس نداشته باش و از او چشم پوشی وغفلت مکن .
امور واحوالعسکری خودراتفقد وجستجو نموده ارزاق شانر اوافر ووسائل
معاش ایشانر اوسيع گردان تا خدا وند بذریعۀ آن فاقه کی وتنگدستی شانرا
رفع کند واحوال ایشان منظم شده و استقامت پیدا نماید و در دلهای شان
نسبت به اطاعت وامر تو اخلاص وخوشنودی زیاد گردد .
کار هرروز خودرا درهمان روز انجام داده و بفردا به تا خیر نینداز و
شخصاً به آن مواظب باش چه فردا کارها و اموری در پیش دارد که ترا از انجام
کار پس افتاده روز گذشته باز میدارد وبدانکه هرروزیکه تیرمی شود ا مور
آنهم به همان روز رفتنی است اگر کار یومیه خودرا انجام دادی نفع وبدن


(١٣٢)

خودرا آرام ومستریح میگردانی وامور حکومت را قائم ومستحكم مینمائی.
برای مریض ها بیمارستان ها برپا كن و آنها را در آنجا جا گزین سا خته برای
شان پرستار وخدمتگار مقرر نما تا پرستاری شان را بنمایند واطبارا موظف
گردان تا امراض و ناخوشی های ایشانرا معالجه وتداوی نمایند وخواهانت
وحاجت آنها را برآراما بطوریکه در بیت المال سبب اسراف نگردد .
بمامورینیکه بحضورت مشغول وظیفه اندوهمچنان به نویسندگان حضور
خود، برای هر کدام یك رقمی را معین کن تادر آنوقت برای امضای مکاتیب
یا اخذ هدایات به نزدت حاضر شوند وچشم و گوش وفهم وعقل خودرا برای
چیزیکه بتوعرضه وتقديم میدارند فارغ ساخته مكرراً در آن فکر وتدبیر
بنما و آنگاه چیزیکه موافق به حزم ومطابق به حق باشد آنرا امضا كن وچیزیکه
مخالف آن باشد برای ثبوت وتحقیق وپرسش محول گردان .
این مکتوب را که برایت نوشته شده است بدرستى بفهم ودرآن غورو
فكر كن و بر طبق آن عمل نما و در جمیع ا مو ر خو یش از خدا و ند
معاونت وامداد بخواه وخیر طلب کن زیرا خداوند طرفدار صلاح وطرفدار
اهل صلا ح می باشد بایست بزر گتر ین سیر ت و بهترین رعیت توهمان
چیزی باشد که در آن رضای اوتعالی است
من ازخدا وند آرزو می نمایم که بخوبی ترا توفیق ورشد عطا فرموده
وحفاظت کند !
چون طاهر آن عهد نامه ومكتوب رابرای پسر خود عبدالله نوشته فرستاد
مخالفین قضیه را طور دیگر بسمع مأمون رسانیدند تا آنکه مأمون مکتوب
را خواسته بحضور خود خواند وبعداز اتمام چون سراپا مطابق آئین خداوندی
ودین مقدس اسلام وسیاست کشور داری وخیرونیکو کاری بودخیلی خورسند


(۱۴۳)
گردیده امر داد که مضمون آنرا بصورت متحدالمال به تمام حکام وعمال ولایات صادر نمایند .
چون طاهر مرد متدین وصاحب اخلاق ورویۀ نیکوودرعسکری فرماندار رشید بود در جلب نمودن قلوب وافکار مردمان ورعیت خود مهارت بسزائی داشت در تربیت نمودن شعرا وعلما ودانشمندان پیوسته سعی ومجاهدت می‌نمود وخودش هم عالم زبردست وشاعر بلند قریحه بود چنانچه صاحب کتاب «ازطاهریان تا مغل» میگوید که ازطاهر وعبدالله پسر او که دارای طبع عالی شاعرانه بودند اشعار نیکو ومتین بیادگار مانده است در کتب ادبی توقیعات ونوشته جات آنان باقی ودلیل بزرگی بر فضل وهنر آنان به زبان عربی می‌باشد.
طلحه بن طاهر
پس از آنکه طاهر پرچم آزادی واستقلال را درخراسان بلند نموده بنای حکومت ملی را گذاشت و درشب همان روز بطورناگهانی وفات یافت طلحه پسر او بر تخت امارت خراسان جلوس نمود .
درجلوس طلحه بعد از پدرش طاهر، اختلافاتی موجود است بعضی ها میگویند که بعد ازطاهر پسرش طلحه که در هنگام مرگ اوحضور داشت به امارت خراسان برگزیده شد (۱) وبرخی دیگر روایت کرده اند که چون طاهر بمرد و پسرش عبدالله که نسبت به دیگر اخوان و برادران خود شهرت و نفوذ زیاد داشت وحاکم شامات بود، ازطرف مأمون به حکومت خراسان به رسمیت شناخته شدولی چون خود عبدالله هنوز با نصر بن لیث در رقه مشغول بود طلحه برادر خودرا به نیابت خویش برخراسان گماشت (۲) بهرحال اصل قضیه هرچه باشد باشد ولی باید گفت که چون کلثوم مخبر ورئیس پوسته خانه خراسان
(۱) زين الاخبار گردیزی طبع برلین
(۲) روضة الصفا خواندمیر درحالیکه امارت مستقیم طلحه را بعد ازطاهر تصدیق میکند ازروایت اخيرالذكر ذکر می‌نمایند .


(١٣٤)
اولا خبر اعلان حریت و سپس مرگ طاهر را یکی بعد دیگر به مأمون نوشت
مأمون هم که از پیش نفوذ و اقتدار طاهر و خاندان او را در هرات و سیستان
و غیره ولایات خراسان میدانست و از آن در هراس بود بعد از مرگ طاهر
جنگ و جدال را با طاهریان مصلحت ندانست زیرا میدانست که اگر اندک
مخالفتی از خود در مقابل آنها اظهار نماید از دو طرف مورد حمله قرار
خواهد گرفت یعنی از طرف شام عبدالله طاهر که لشکر و سپاه زیادی
با خود داشت بر او حمله می‌آورد و از جانب خراسان طلحه بر او لشکر میکشید
و وضیعت خلافت بغداد در خطر می‌افتد لهذا بهترین سیاست وقت آنرا دانست
که باید با طاهریان هرات از در مصالحت و آمیزش پیش آمده پیوسته با
ایشان روابط دوستانه و همکاری قریب داشته باشد اینست که پس از طاهر
بمصلحت ابی احمد وزیر خویش حکومت عبدالله و یا بروایت دیگر طلحه
برادر او را در خراسان برسمیت شناخت.
طلحه مانند پدر خود طاهر مرد بسیار فاضل و فرمان فرمای عاقلی بود در سلوك
و شکیبائی و عدالت و تعمق در امور کشوری از پدر ارث فراوان داشت. اگرچه
شخص عالم و کار فهمی بود ولی در زمان حیات پدر مانند عبدالله برادر خود
شهرت و نفوذ کاملی از نقطۀ نظر جنگجوئی و کشور گشائی حاصل
نکرده بود لهذا در کتب و تواریخ کمتر از او صورت مفصل ذکر شده است.
در سال ٢٠٧ هجری طاهر حکومت سیستان ابد و تفویض نمود (١) و چون بعد
از پدر به حکومت تمام خراسان رسید از وقایع مهم دورۀ امارت او در خراسان
تنها جنگ‌ها و زد و خورد‌های وی با حمزه سیستانی می‌باشد که از زمان
خلافت هارون الرشید در سیستان بر علیه عباسیان خروج کرده و قسمتی
از خراسان و کرمان تسلط یافته بود در این جنگها طلحه همواره به حمزه
غالب آمد و او را شکست‌های پی در پی داد.
(١) صفحۀ ١٨١ تاریخ سیستان طبع طهران.


(١٣٥)

در زمان حکومت طلحه که تقریباً هفت سال دوام کرد به استثنای سیستان
که در آن چند مرتبه بتوسط حمزه اغتشاشات رو داده و آنهم بزودی منطفی و
رفع گردید، باقی در تماماً خراسان امنیت و رفاهیت حکمافرما بود، در روابط
حکومت خراسان و خلافت عباسی بهبودی محسوس گردیده، روز بروز متین تر و
مستحکم تر میشد، بالاخره طلحه در روز ۱شنبه ٢٦ ربیع الاول سال ٢١٣ هجری
وفات یافت باتفاق کلیه مورخین طابحه بن طاهر امیر فوق العاده حلیم، متواضع
و نیکو سیرت بود و در تدین و دیانت شعاری شهرت تام داشت و در علم صرف
و نحو از علمای معتبر بشمار میرفت .

عبدالله بن طاهر

اگر چه بعد از طلحه حکومت خراسان به برادرش عبدالله طاهر تفویض
شد ولی چون عبدالله در آنوقت به دنیور علاقه فارس و آذربایجان به سرکوبی
بابک خرمی مشغول بود، علی بن طاهر برادر خود را به نیابت خویش بحکومت خراسان
گماشت ولی بعد از انقضای مدت قلیلی بعضی از مردمان فارس بر علی شوریده
بدهی از نیشاپور هجوم بردند و علی در آن جدال کشته شد چون قضیه بسمع
عبدالله طاهر رسید در رجب سنه ٢١٥ عزیز بن نوح را بصورت مقدم الجیشی
با ده هزار نفر جهت فرونشانیدن آتش اغتشاشات سوی نیشاپور فرستاد و
بدین وسیله شورش و انقلابات را برطرف نمود .
عبدالله طاهر، محمد بن حمیدالطاهری را تا رسیدن خود به نیشاپور به آن جا
مقرر نمود، ولی چون عبدالله به نیشاپور آمده از ظلم و نا انضافی او باخبر شد
او را عزل نموده خود حکومت خراسان را بدست گرفت.
عبدالله بن طاهر در سال ١٨٢ هجری تولد یافته و در حیات پدر نظر به لیاقت
و کاردانی و خدمات و کشور گشائی مانند طاهر پدر خود توجه خلیفه را
بخویش جلب نموده مورد اعتماد وی واقع گشت، هنگامیکه مأمون طاهر را


(١٣٦)
بحکومت خراسان فرستادچون از طرف او مطمئن نبود و اوضاع وافکار
او را بکلی میشناخت ومیدانست که بالاخره درمقابل او اعلان آزادی میدهد
برای آنکه چیز بسیار عزیزی از او در گرو داشته باشد پسرش عبدالله را
بعوض پدر به ریاست امنیه و حکومت بغداد گماشت . وازاو همواره احترام
و تکریم میکرد تا آنکه یحیی بن معاذ حاکم شام وجزیره فوت کرد .طبری
در ضمن وقایع سال ٢٠٦ هجری میگوید که: «مامون پس از آنکه خبر فوت
یحیی بن معاذ را شنید موقتاً پسرش احمد را بحکومت آنجا مقررنمود عبدالله
طاهر را در ماه رمضان بحضور خود طلبیده بوی گفت : از يك ماه بدين طرف
از خداوند استخاره میکنم و امیدوارم که خداوند این استخاره مرا خیر
حقیقی برایم بگرداند مردم را می بینم که پسر خود را توصیف مینمایند تا او
را بلند گردانند لیکن فرایض و فوق از آنچه پدرت راجع بتو توصیف کرده
است یافته ام . مسئله اینست که یحیی بن معاذ فوت وپسرش احمد که شخص
بی کفایت است جانشین وی گردیده لهذا لازم دیدم که ترا بولایت مصر
مقرر و بمحاربه نصر بن شبث مامور گردانم»
بدینطریق عبدالله درسنه ٢٠٦ بحکومت ولایت شام وجزیره مقرر گشته با عساکر
وسپاه زیادی بدانر و حرکت نمود ' وبعداز محاربات شدید وطولانی تماماً
ولایات شام وجزیره را ازوجود نصر بن شبث عقیلی وهمراها نش پاك كرده او را
اسیر و در بغداد به نزدمامون فرستاد و خود بحکومت مستقل آنجا بپرداخت
فتح مصر :
چون عبدالله از مسئله بن شبث عقیلی در شام ورقه فارغ گشته اورا اسیر گرفته
و به خلیفه فرستاد مامون مکتوبی برایش فرستاده او را برفتن بجانب مصر امر
نمود عبدالله فوراً تدارك سپاه و نفر خودرا دیده بدانر و حرکت نمود دراین
وقت مصر به تصرف عبیدالله بن اسیری بود.چون عبدالله طاهر به مصر نزديك
شده و بمسافه يك منزل آن رسید یکی از صاحب منصبان خود را بطرف مصر


(۱۳۷)
بصورت پیش قدم فرستاد تا بداءنجار فته برای معسکر وی موضعی را انتخاب نمایند
چون این خبر به ابن السری رسید ببايك عده عساکر منتخبه خویش جهت
مقابله و دفع عسکر عبدالله طاهر عازم شد. جنگ سختی در بین طرفین در گرفت
ولی چون عده عساکر عبدالله طاهر کم بود صاحب منصب او فورا بدست یکی
از چابک سواران خود اطلاعی برای عبدالله طاهر فرستاد و عبدالله خود با
عساکر وسپاه سواره خویش بکمك او روان شد و قبل از آنکه عبدا لله
بعد از يك حمله بحملۀ دوم به پردازد ابن السری منهزم گردیده به فسطاط
محاصره شد بالاخره شرائطی پیش کرده شهر را تخلیه نمود و خود فرار اختیار
کرد . بهمین طریق عبدالله اولا اسکندریه و سپس به تدریج کلیه شهر ها
واراضی مصر را تسخیر نمود و فتح آن بقول طبری در سنه ۲۱۱ به انجام
رسید در همین سال عبدالله از مصر به بغداد مراجعت نموده چنانچه پیشتر هم
گفته شد متعاقبا آدر آذربایجان بدفع ببايك خرمی که چندین بار سرداران
وعمال خلیفه را منهزم ساخته بود پرداخت .
در همان حال چون برادر عبدالله ، طلحه بن طاهر در خراسان فوت کرد
وعلی بن طاهر برادرش که به نیابت او در خراسان حکومت میراند کشته شد
عبدالله بسرعت زیاد بايك راهقب شتابده بحکومت خراسان شتافت و در
زمان حکمرانی او کرمان نیز به جزء حکومت خراسان داخل گردید .
عبدالله پس از آنکه بر حکومت خراسان جلوس کرد روابط سیاسی خراسان
را با خلافت بغداد بیشتر نزديك ساخت . چنانچه در اکثر اغتشاشاتیکه
در فارس و طبرستان وغیره جاها بمقابل دولت مستعصم عباسی روداده با خلیفه
كمك اخلاقی نموده بر اشرار تاخت و آنها را اسیر یا مقتول نمود، از جمله در
سال ۲۱۹ هجری بدفع محمد بن قاسم که از اولادۀ حضرت علی کرم الله وجه
بوده و در طالقان فارس بمخالفت ابواسحق معتصم قیام نموده اقدام نموده
عاقبت او را اسیر کرد و به نزد خلیفه فرستاد . همچنان در سال ٢٢٤


(۱۳۸)
با مازیار بن قارن حکمران طبرستان که برضد معتصم برخاسته بود از در
جنگ پیش آمده او را مغلوب و دستگیر ساخت و به بغداد روانه کرد.
عبدالله طاهر در امر سیاست و ملداری مرد زبردست بود و در کشور کشائی
و جوانمردی هیچ کمی از پدر خود نداشت در زمان حکومت او خراسان
با امن و امان زیست میکرد و پول دارای و مدنیت و عمرانات آن در ترقی
بود ولی با وجود آنکه در عدل و داد اهتمام زیاد بخرج میداد، چون تا زه
اغتشاشات مملکت رو بخموشی گذاشته و شیرازه ازهم گسسته وحدت ملت
پوره مستحکم نگردیده بود گاهی در بعضی نقاط خراسان مانند سیستان
و فراه وغیره اغتشاشاتی بمیان می آمد. چنانچه موقعیکه عبدالله طاهر
در زمان حکومت خود بر خراسان ادارۀ ولایت سیستان را به محمد بن الاسوص
سپرد چون هنوز در آنجا بعضی اغتشاشیون موجود بود محمد بن الاصوس
باعزیز بن نوح که متعاقباً از طرف عبدالله جهت سرکوبی اشرار به سیستان
آمده بود یکجا بدفع اغتشاش کنندگان گماشت تا آنکه در رمضان سنه ٢١٦
عزیز بن نوح کشته شد و حسین بن الحسین بن مصعب عموی عبدالله به حکومت
سیستان آمد ، ازین قبیل شورش ها در سیستان و سایر نقاط خراسان تا زمان
انقراض دولت طاهری بمیان آمد و تا زمان برقرار شدن سلسلۀ صفاری
سیستان دوام داشت .
عبدالله که تقریباً شانزده یا هفده سال تمام بر خراسان حکومت داشت
بالاخره در دهم و بقول دیگر در یازدهم ربیع الاخیر سال ۲۳۰ در نیشاپور وفات
یافت و بعد از وی پسرش طاهر بن عبدالله بحکومت خراسان رسید .
عبدالله طاهر از آن امرای افغانستان است که در تاریخ به نسبت فضل
ودانش وعدل گستری او نامش باقی خواهد ماند در دورۀ حکمرانی عبدالله
خراسان از حیث دارائی وعمران خیلی شکوه داشت چنانچه اوسترانج بعض
از آبادیها و آبدات نیشاپور را از یاد گارهای عصر او میداند. از جمله میگوید


(۱۳۹)
قریه شادیاخ یا الشادیاخ در قدیم عبارت از باغی بود که در اوایل قرن ۳ هجری
عبدالله پادشاه طاهری در وقتیکه نیشاپور را پای تخت حکومت خود قرارداد
باغ مذکور را بتصرف خود در آورده و اسکهی اطراف و نواحی قصر او که
اصلا معسکرش بود بالاخره یکی از عمده ترین قصبات نیشاپور شد و بعد
از تهاجم غز موقعیت پایتخت را احراز نمود ، (۱)
از شعر دوستی و ادب پروری عبدالله نیز حکایات زیاد کرده اند و از
جمله طبری میگوید هنگامیکه عبدالله طاهر جهت مصر روان بود در بین
راه به مرد اعرابی برخورد که نسبت بوی اشعاری چند بالبدیهه سرود چون
امیر عبدالله را ابیات او پسند آمد پرسید تو که هستی آن مرد گفت من بطین
شاعر هستم . آنگاه عبدالله بملازم خود امر کرد تا در بدل هفت بیت او برایش
هفت هزار درهم و هفت صد دینار بدهد . پس از آن تا وقتیکه عبدالله به مصر
در سکندریه رسید شاعر مذکور با او همراه بود .
ولی بالاخره با اسپ خود در گودالی افتاده و به اثر آن در اسکندریه فوت شد
خود عبدالله طاهر نیز شاعر بوده و در موسیقی معلومات زیاد داشت مقداری
از اشعار او در دست است . کتبی نیز از او در تواریخ ذکر کرده اند شاعران
دانشمندان مانند ابو تمام شاعر شهیر عرب از او مدح گفته اند
در زمان حکومت عبدالله در خراسان بر علاوه جنگها و گیر و دارهای
داخلی دو حادثه رقت آور دگر نیز روداد که در اثر جدیت و درستکاری
او بزودی دفع گردید ندیکی آنکه بسال ٢٢٤ در خراسان زلزله مدهشی بوقوع
پیوست که در اثر آن تلفات و خسارات کلی بمردمان عاید گردید ولی بزودی
عبدالله در جبران آن همت گماشته دوباره نظم و نسق و آرامش برقرار گردید
دیگر به نسبت خشك شدن رود هیرمند قحطی سختی در سیستان رو داد در سنه
(۱) کتاب اراضی خلافت شرقیه مولفه اوستن لنج


(١٤٠)

٢٢٠ هجری آب هیرمند از حد و دست خشك شد و قحطی و مرگ در بین مردمان
ظاهر گردید . اهالی و حتی اکابر و صاحبان نعمت بسیار مردند و این واقعه
تا سال ٢٢١ یعنی درست یکسال دوام کرد . ولی بمحض آنکه عبدالله بن طاهر
از کیفیت باخبر گشت فوراً سه صد هزار درهم جهت اعانه و دستکشی به فقراً
و در ماندگان منظور نمود و بدین وسیله قحطی و بیچارگی از سیستان رفع شد.
گردیزی در تاریخ معروف خود از عبدالله و رویه کشورداری او توصیف نموده
منجمله میگوید: (در عبدالله بن طاهر را رسمهای نیکو بسیار است یکی آن
است که بهمه کار داران نامه نوشت که حجت بر گرفتم شما را تا از خواب
بیدار شوید و از خیره گی بیرون آئید و صلاح خویش بجوئید و با بزرگان
ولایت مدارا کنید و کشاورزی که ضعیف گردد او را قوت دهید و بجای
خویش باز آوریـد که خدای عزوجل ما را از دست های ایشان طعام کرده
است. و از زبانهای ایشان سلام کرده است و بیدار کردن بر ایشان حرام
کرده است.)
طاهر بن عبدالله
هنگامیکه عبدالله بن طاهر در سنه ۲۳۰ در گذشت خلیفه بغداد واثق بود
بعد از مرگ عبدالله پسرش طاهر بن عبدالله که او را ابوطیب نام نهاده بودند
و در وقت مرگ پدر به طبرستان بود بحکومت خراسان رسید .
طاهر تقریباً مدت هجده سال یعنی تا سنه ٢٤٨ که در خراسان بهمان
خط مشی پدران خویش حکومت راند. وی مرد موقر و صاحب تدبیر بود سیاست
خارجی خود را مانند اسلاف خویش بيك موازنه نگهداشته و روابط دوستانه
خراسان و بغداد را بهمان طریق سابق ادامه داد چنانچه از همین نقطه نظر
بود که با وجود وقایع مهمی که در زمان خلافت او در بغداد رو داد از قبیل
مرگ واثق و بروی کار آمدن ابوالفضل جعفر المتوكل علی الله وقتل او


(١٤١)

وهمچنان خلافت پسر او ابو جعفر محمد المنتصر بالله ومرگ او
وخلافت المستعین هیچ کدام تغییری درین روابط وارد آورده نتوانست واین
خود دلیل بزرگی بر سیاست مداری طاهر بن عبدالله میباشد. اما در زمان او
اغتشاشات داخلی در سیستان که از مدتها قبل بروی کار آمده بود شدت کرد
و کار صالح بن نصر سیستانی ویعقوب لیث در زمان حکومت او بالا رفت.
دروقتیکه طاهر بن عبدالله امارت خراسان را صاحب گردید ابراهیم بن
حصین را که از طرف عبدالله بن طاهر مدتی والی هرات و پس از آن والی سیستان
بود بولایت سیستان گماشت چون احمد پسر ابراهیم مذکور که از طرف
پدر حکمران بست بود عثمان بن النصر مالك را در ناحیه بولان بر او شوریده
بود پس از زد و خورد زیاد دستگیر نموده سرش را برید و بسیستان به نزد
ابراهیم پدر خود فرستاد ابراهیم سر را بر دار بلند کرد و مردمان سیستان
ازین وضع ابراهیم القوسی شوریده سخت بر آشفتند که چرا شخصی مانند
عثمان که از اصیل زاده گان سیستان بود بدین وضع مقتول گردد ازین باعث
بود که اغتشاشات پی در پی و متوالی بسر کردگی احمد بستی و بشار بن سلیمان
بستی و صالح بن نصر سیستانی برادر عثمان بن نصر که در بست بزرگ شده
بود، روداد. و بالاخره کار صالح بن نصر سیستانی ویعقوب لیث از همه بیشتر
قوت گرفت و ازین تاریخ به بعد در ارکان حکومت طاهریان رخوت و سستی
جا گیر شد. و در سنه ٢٣٨ مردمان بست و نواحی آن بصالح بیعت کردند.(١)
بهمین طریق زد وخورد ها و جنگهای بسیار در بین عمال طاهر بن عبدالله
وصالح بن نصر بمیان آمد تا آنکه بالاخره یعقوب مؤسس سلاله مستقل وملی
صفاری گردید از مردمان سیستان برای خود بیعت گرفت(سنه ٢٤٦ هجری)
و سیستان بکلی از حوزه اقتدار طاهر عبدالله برآمد چون یعقوب هنوز از طرف

(١) صفحه ١٩٣ تاریخ سیستان .


(١٤٢)

صالح بن نصر که باز مردمان بست بدوراو جمع شده بودند انگرانی خاطر
داشت ازحد سیستان برطاهر بن عبدالله بیشتر نیامد تقریباً دو سال دیگر
بعد از این واقعه طاهر بن عبدالله با یکجهان پریشانی خاطر بر خراسان
حکومت رانده بالاخره بروز دوشنبه ۲۲ رجب سنه ٢٤٨ هجری در نیشاپور
بدرودحیات گفته برحمت ایزدی پیوست. (۲)
طاهر بن عبدالله امیر رؤف ومهربانی بوده مانند پدر درعلم پروری وهنر
دوستی اشتها ر داشت از سیرت و اخلاق ورویه او با رعیت توضیحات زیاد کرده اند.
محمد بن طاهر
چون طاهر بن عبدالله وفات یافت بعد ازوی بلافاصله حکومت خراسان
به محمد بن طاهر سپرده شد محمد بن طاهر با حکومت بغداد که در آنوقت
خلافت به مستعین تعلق داشت روابط خودرا برطبق پدران خویش ادامه داد
ولی برخلاف اسلاف خویش مرد ضعیف النفس وعیاش بود،قوهٔ ادارهٔ کشور
داری وهمچنان کفایت واستعداد ضبط امور را نداشت همواره اوقات
خود را به عیش وعشرت میگذرانید وزمام امور را بکلی بدست عمال وحکام
سپرده بود وخود چندان توجه دراهتمامی به امور مملکت نمی نمود.
شورش در طبرستان:
در سنه ۲۳۷ طاهر بن عبدالله بن طاهر بن حسین برادر خود محمد بن عبدالله
را در موقعیـکـه متوکل بر سریر خلافت نشست برای آنـکـه روابط دوستی
وسیاسی او بابغداد مستحکم ترمستعین باشد به بغداد فرستاد و المتوکل او را
به نسبت سیاست وقت واندیشۀ که از خراسان داشت وهمچنان بواسطه قوه
اداره وشجاعت که در خانواده او موجود بود، به شحنگی بغداد گماشت.
(۲) صفحه ۲۰۰ تاریخ سیستان


(١٤٣)

موقعیکه خلافت به مستعین رسید در پاداش سوابق و اجرات او بعض
از اراضی نواحی طبرستان را که از آنجمله طلار و چالوس است(۱) که خیلی
حاصل خیز و غنی بودند به او تمليك نمود در اطراف این اراضی محمد بن عبدالله
بعضی زمین های لامالك ویر از اشجاری نیز وجود داشت که مردمان بومی آنجا
از درختان آن استفاده کرده و رمه های گاو و گوسفند و گله اسپان خود را
در آن بچرا می آوردند . چون عامل و نماینده محمد بن عبد الله خواست
آن اراضی را نیز بتصرف خود در آورد دو نفر از متنفذین آنجا موسوم به محمد
و جعفر ان پسران رستم نام بمخالفت برخاسته محمد بن عبدالله مجبور گردید که
از حکمران طبرستان سلیمان بن عبدالله که برادر او بود كمك بخواهد بدین
طریق در طبرستان اغتشاشاتی بمیان آمده و از طرف دیگر چون محمد بن
طاهر شخصی بی اداره و از امور کشور بی خبر بود طبرسان و سپس گرگان
صحنه تبلیغات مردمان زیدیه قرار گرفت تا آنکه در سنه ٢٥١ هجری مردمان
آن نواحی از غفلت و تن پروی محمد بن طاهر استفاده کرده بسر کرده گی
حسن بن زید علوی شورش برپا کرند و سلیمان بن عبدالله بن طاهر حاکم
آنجا بدواً به ری و سپس به بغداد رفت و مستعین او را به شحنگی آنجا گماشت (۲)
و طبرستان و گرگان از دست محمد بن طاهر بدر رفت .

چون در همین حال یعقوب لیث صفاری در سیستان قوه و اقتدار کاملی حاصل
نموده و در هر گوشه و کنار خراسان هرج و مرجی بر پاشده بود دیگر فرصتی
جهت سر کوبی حسن بن زید برای محمد بن طاهر دست نداد .

(۱) صفحه ۲۰۸ تاریخ ایران مؤلفه عبد الله رازی .
(۲) صفحهٔ ۷۰۸ روضة الصفا خواند میر صاحب روضة الصفا مرگ سلیمان بن عبدالله
طاهر را در بغداد به سنه ۲٥۳ می نگارد ولی دیگران مانند نصرالله فلسفی در مقاله خود
منتشره در سلسله انتشارات وعظ و خطابه در سنه ٢٦٠ می نویسد .


(١٤٤)
تصرف یعقوب بر هرات:
بعد از آنکه یعقوب در سنه ٢٣٨ هجری به نسبت بدسلوکی و بدرفتاری با مردم
از خدمت صالح بن نصر سر پیچیده و در سال ٢٤٧ درهم را که بعد از صالح بروی
کار آمده بود و یعقوب به سپهسالاری افواج او اشتغال داشت هزیمت داده از
مردم سیستان برای خود بیعت گرفت و صالح را که از نزد زنتیبل پادشاه
کابل مدد خواسته بود مجدداً مغلوب کرده زنتیبل را به قتل رسانید و بست
را تصرف نمود دوباره بسوی سیستان رهسپار شد. و پس از چندی عزم هرات نمود.
درین وقت از طرف محمد بن طاهر، حسین بن عبد الله بن طاهر حاکم هرات بود
چون یعقوب داؤد بن عبد الله را به نیابت خود بحکومت سیستان گذاشته جانب هرات
شتافت به نسبت آنکه در ارکان حکومت طاهری در اثر سوء اخلاق و خوش گذرانی
محمد بن طاهر رخوت و سستی جا گزین شده بود حسین بن عبد الله بعد از مقابله
کوتاهی در بیرون شهر هرات مغلوب یعقوب گردیده بشهر پناهنده و محصور شد
و یعقوب کار محاصره هرات را تنگ تر ساخت تا آنکه بالاخره حصار مستحکم
شهر تاب مقاومت نیاورده مفتوح گردید و حسین بن عبد الله بن طاهر اسیر شد.
خبر به محمد بن طاهر رسیده فوراً ابراهیم بن الیاس بن اسد را که قوماندان
کل افواج او بود با عده سپاه سوی هرات سوق داد ولی چون خبر فرود آمدن
سپاه او در پوشنگ به سمع یعقوب رسید علی العجاله علی بن لیث برادر یعقوب
امور اداری شهر هرات را بدست خود گرفته و خود یعقوب شخصاً به پوشنگ
شتافت و پس از مجادله شدیدی آنرا مفتوح گردانیده ابراهیم بهزیمت جانب
محمد بن طاهر شتافت. و او را از جنگجوئی و قوۀ عسکری یعقوب بهراس انداختن
ولی باز هم محمد طاهر از خوشگذرانی دست نکشیده جداً در رفع خطر نه پرداخت
و رسولی بجانب یعقوب فرستاده پیش نهاد صلح کرد و به او حکومت سیستان


(145)

و کرمان و پارس را وا گذاشت یعقوب هم که هنوز ا طرف پسر زنبیل پریشانی خاطر داشت تنها به تصرف هرات اکتفا کرده بسوی سیستان باز گشت و خطبه شاهی را بنام خود خواند .
آمدن یعقوب بار دیگر بسوی هرات :
یعقوب پس از آنکه از هرات باز گشت در سنه 254 بکرمان و فارس شتافته آنرا متصرف شد. و در سنه 257 پسر زنتبیل را برخج شکست داده از آنجا پس به سیستان آمد و باز در سنه 258 بعزم غزنین و کابل و بامیان و بلخ حرکت نموده آنها را بدست آورد و بسیستان باز گشت .
هنوز چندی در شهر زرنج راحت نکرده بود که در هرات به ناحیه کرخ عبدالرحمن نامی که تنها صاحب تاریخ سیستان او را عبد الرحیم خوانده است برخواسته خود را امیرالمومنین خوانده المتو کل علی الله لقب نها د یعقوب بشنیدن این خبر بروز شنبه 19 شعبان 259 هجری جهت سرکوبی او آهنگ هرات کرد. عبدالرحمن محض و رود یعقوب با وجود سرمای سخت به کوه های اطراف هرات پناهنده شد ولی بالاخره پس از جنگهای چند تسلیم گردید. یعقوب او را عفو نموده به حکومت اسفزار مقرر کرد و خود چندی به هرات قرار گرفت هنوز سالی تمام نشده بود که مردمان عبدالرحمن را بقتل رسانیده و ابراهیم بن اضغر را بر خود حاکم گزیدند. ابراهیم مذ کو ر با هدیه های بسیار به اطاعت یعقوب در آمد و یعقوب هم در پاداش این کرده او حکومت هرات را بدو داده عساکر زیادی که نام آنرا جیش الشراة نهاد. برایش منتظم کرد و خود بماء جمادی الاول 259 واپس به سیستان باز گشت.
عزیمت یعقوب بسوی نیشاپور و انقراض دولت طاهری :
رفتن یعقوب بار دیگر بهرات پس از فرو نشانیدن فتنه عبدالرحمن و عزیمت او


(١٤٦)

بسمت نیشاپور ، چنین شرح داده شده است که موقعیکه یعقوب بماء جمادی الاول
سال ٢٥٩ از هرات به سیستان باز گشت در بین او و عبدالله نام بن محمد بن
صالح سگزی و برادرانش زد و خوردهای رو داد تا بالاخره صالح و افضل
برادر او شکست خورده سیستان را ترك گفتند و به نیشاپور به نزد محمد بن
طاهر پناهنده شدند و یعقوب جهت اسیر نمودن ایشان بسوی نیشاپور روانه گشت
قضیه جنگ یعقوب با عبدالله سگزی و برادرانش در تا ریخ مجهول
مانده و بصورت واضح از آن ذکر نشده است . چنانچه صاحب تاریخ سیستان
که بهترین ماخذ جهت نگارش تاریخ بعد از اسلام سیستان می باشد از ین
واقعه بصورت اجمال حرف زده و بدون آنکه اصل کیفیت را بنویسد تنها
میگوید: « یعقوب حفص بن زونك را خلیفت خویش کرد و بر سیستان و روز
شنبه ١١ روز باقی مانده از شعبان ٢٥٩ برفت و راه نیشا پور بر گرفت و چنین
گفت که بطلب عبد الله بن محمد بن صالح همی روم و عبدالله بن محمد نیشاپور
بود به نزديك محمد بن طاهر » زین الاخبار این حادثه را نسبت بدیگر ماخذ
مفصل تر معلومات میدهد . « چون عبدالرحمن اندر ان حصار مقهور است
و به زینهار آمد با چند تن از پیش روان چون مهدی بن محسن و محمد بن نوسه
و طاهر بن حفص ، از آنجا به پوشنگ آمد و طاهر بن الحسين بن طاهر را
بگرفت و از آنجا به سیستان باز شد و عبدالله مر یعقوب را شمشیر بزد و خسته
کرد و هر سه برادر بدین سبب از سیستان برفتند و زینهار محمد بن طاهر
آمدند به نیشاپور ، یعقوب نامه نوشت و ایشانرا با رخواست و محمد بن طاهر
باز نداد و یعقوب بطلب ایشان بخراسان آمد و رسولی به نزد محمد بن طاهر
فر ستاد ،

بهر حال چون پیکر دولت طاهریان به نسبت تن پروری و سوء اداره
محمد بن طاهر ضعیف و ناتوان گردیده و قبلا طبرستان و گرگان بدست


(١٤٧)

حسن بن زید علوی و سیستان و بلخ و هرات به تحت تسلط یعقوب در آمده
بود، یعقوب برای آنکه بکلی حکومت طاهریان را منقرض نموده در عوض
آن يك سلطنت مستقل و مقتدر ملی بروی کار آورد پناه بردن عبد الله
سگزی را به نیشاپور بهانه قرارداده از هرات عازم نیشاپور گردید. رسولی
برای محمد بن طاهر فرستاده عبد الله را از و خواست. میگویند چون
فرستاده یعقوب به نیشاپور رسید اولا او را به دربار بار نداده گفتند امیر
خوابست، نماینده با کمال جرئت گفت بلی کسی آمده است که او را
از خواب بیدار کند. بعداً جوابی هما گر بدو دادند منفی بود و خواهشات
یعقوب مسترد گردید. لهذا یعقوب با سپاه خویش به نزديك نيشاپور آمده
به سه منزلی آنجا به فرهادان اقامت گزید. چون خبر ورود او بدین نقطه
در نیشاپور انتشار یافت از شدت ترس و دهشت همه سران و بزرگان و حتی
اعمام محمد بن طاهر به استقبالش در فرهادان شتافته خود را تسلیم نمودند
محمد بن طاهر هم که وضعیت را بکلی دیگر گون یافته خود را ضعیف و بیچاره
دید به نزد او رفت. یعقوب به عزیز بن عبدالله (۱) که از افسران معتمد
او بود امر کرد تا محمد بن طاهر را با همه خواص و خاندانش محبوس کند
(۲) محمد طاهر بصورت اسیر ببیستان فرستاده شد و در زندان زرنج
بدرود حیات گفت برخی مؤرخین میگویند که قضیه اسیر شدن محمد طاهر
اینست که یعقوب پس از آنکه افسران عالی رتبه و مقربان در بار او را به
نزدیکی نیشاپور اسیر گرفت بر خود او شتافته وی را محبوس ساخت (۳)
خلاصه بروز ۲ شوال سنه ٢٥٩ هجری دولت طاهریان بدست یعقوب منقرض
شد و در عوض آن سلاله مقتدر و ملی دیگری بمیان آمد که
بنام صفاریان یاد میشود.

(۱) صفحه ۲۲۰ تاریخ سیستان.
(۲) طبری این شخص را عزیز بن اسیری نگاشته است.
(۳) زین الاخبار گردیزی.


(١٤٨)

در مرگ محمد بن طاهر که با سقوط اواز تخت امارت خانواده طاهریان
از بین رفت اختلاف است صاحب تاریخ سیستان میگوید که یعقوب محمد
را در سیستان به زندان بزرگی به در مسجد آدینه محبوس کرد و کور اوهم
اندران زندانست زیر اپس از فوت او یعقوب امر نمود تا جسد او را بهمان
زندانی که بود دفن کشند ولی طبری و دیگران برآنند که بعد از شکست
خوردن یعقوب بن لیث در ماه رجب سال ٢٦٢ به دير العاقول محمد بن طاهر
که در سپاه او محبوس بود از بند نجات یافته به بغداد رفت و مورد عنایات خلیفه
واقع گردید ابن خلکان هم این روایت را تائید مینماید و تنها بقول ملك الشعراً
بهار که در تاریخ سیستان پاورقی داده یعقوبی در کتاب البلدان خود نسبتاً
با روایت تاریخ سیستان موافقت میکند ولی گردیزی در زین الاخبار خود قول
صاحب تاریخ سیستان و یعقوبی رارد و روایت طبری را تائید نموده میگوید که
محمد طاهر به زندان یعقوب بماند، تا یعقوب را موفق بدير العاقول هزیمت
کرد و محمد بن طاهر نجات یافته اندر رجب سنه ٢٦٣» ازین ثابت میشود که
محمد بن طاهر بعد از واقعه دير العاقول از زندان نجات یافته است. بهرحال
باید روایت تاریخ سیستان که بهترین ماخذ راجع بوقایع تاریخ سیستان
میباشد و یعقوبی و برخی مؤرخین دیگر نیز بقول او موافقت دارند صحیح
روایات دانست و باید گفت که وفات طاهر به سال ٢٦٩ هجری
اتفاق افتاده است.


شجره نسب طاهریان
اوراق اسعد بن مامان
مصعب
حسین (وفات در ۱۹۹)

ابراهیم فارس در ۲۳۲ تا ۲۳۶
طاهره ذوالیمینین (۱)
حسن
(حاکم طبرستان در ۲۲۳ متوفی در ۲۳۱)

اسحق (متوفی در ۲۳۵)
اسماعیل
محمد
حسین
(حاکم فارس در ۲۳۹)
علی
طلحه (۲)
عبدالله (۳)
محمد
ابو محمد عبدالله
مصعب
حسین
سلیمان متوفی در ۲۶۵
(۲۳۱ - ۳۰۰)
(حاکم بادغیس در ۲۵۰)
(حاکم هرات در ۲۳۹)

طاهر
محمد
طاهر (۴) (حاکم مرور گرفش در ۲۳۸)
منصور
محمد
متوفی پدر ۲۶۹(۵) حسین
محمد
احمد
طاهر
ابراهیم
حاکم خوارزم در ۲۶۹
حاکم مرور در ۲۶۹


(١٠٠)

اوضاع اقتصادی خراسان
در عهد طاهریان

خراسان در زمان طاهریان هرات یکی از حاصل خیز ترین کشور های اسلامی بوده که تقریباً تمام مؤرخین و جغرافیه نگاران اسلام و عرب از آن بصورت مفصل خبر میدهند. بقول ابن حوقل مشهور ترین صادرات خراسان پارچه های ابریشمی و نخی صنعت دست زنان ابیورد و نساء (یعنی میمنه موجوده) بود. پوستین های پوست روباه نیز در آنجا ساخته می شد و کنجد آن خیلی اشتهار داشت .
از صنایع هرات چیزیکه شهرت تمام داشت و بخارج فرستاده می شد پارچه های زنانه ابریشمی بود. کشمش و پسته و شربت های متنوع و همچنین آلات و ادوات پولادی که خیلی ها قابل توصیف و ستایش بودند نیز از آنجا بخارج ارسال میگردید ناحیهٔ کوهستانی غور و غرجستان یکمقدار زیاد گلیم و نمد و از حواشی اسپ و قاطر صادرات داشت .
حاصلات نواحی بلخ کنجد ، برنج ، بادام و کشمش بوده صابون آن فوق العاده شهرت داشت در تربیهٔ زنبور عسل و ساختن حلویات و شیرینی و اقسام مربا نیز ایالت بلخ شهرت داشت . روغن و چرم و پوست حیوانات، کنجد و برنج و پنیر، شاخ و پوست قره قل از صادرات مهم آن بشمار میرفت میوه جات آن از قبیل خربوزه و پسته و بادام که مخصوصاً از اطراف و نواحی بدخشان بدست می آمد در بازار تجارتی مقام بلندی را احراز کرده بود، عایدات و مالیات خراسان در آن اوقات به نسبت ترقی صنایع و زراعت خیلی ها زیاد بود. و از باعث اموال صادراتی از سر زمین های خیلی ثروت مند و مستغنی بشمار میرفت چنانچه اعانهٔ که در اوایل خلافت عباسی جهت تقویهٔ


(١٥١)

شئون اسلام از خراسان به بغداد فرستاده می شد متجاوز از چهل
مليون درهم بود .
مقدار اموال واشیائیکه از خراسان مخصوصاً از هرات وبلخ و سیستان
در آن زمان بخارج صادر میگشت تخمیناً از بنقرار بود :
۱ ـ نقره ۲ هزار شمش
۲ ـ کالا ۲۰ هزار ثوب
۳ ـ حلویات وقند سفید ۲ هزار رطل .
٤ ـ ابریشم خام ۱۰۰۰ کلاوه
٥ ـ ادویه و نباتات طبی و غیره ۳ هزار رطل
٦ ـ یابو واسپ ٤٠٠٠ راس
۷ ـ گوسفند ۱۰ هزار سر .
در باب جاده ها وسرکهای تجارتی و ارتباطی خراسان نیز جغرافیه
نگاران مانند ابن خرداد به واصطخری وابن حوقل و غیره تشریحات مفصل
داده اند و میگویند که همه آنها آباد وقابل استفاده بوده و تماماً شهرها
واراضی خراسان را بیکدیگر وصل می نمودند


قسمت سوم

صفاریان

تألیف

میر محمد صدیق فرهنگ


قسمت سوم
صفاریان
سوقیاتیكه در زمان خلفای راشدین به اطراف وجوانب جزیرة العرب شروع شد دامنه آن در زمان حضرت خلیفه دوم تاسیستان نیز رسید اما فتح كلی در این خطه تا دوره حضرت خلیفه سوم بحصول نه پیوست .
مردمان دلاور ووطن پرست سیستان هر گاه موقع می یافتند بر حكام عربی شوریده وعهد اطاعت آنان را میشكستند. حكام متعددی از دربار خلافت تا مزدا مرسیستان گردیده وپیوسته میكوشیدند نفوذ خود را در این علاقه كه اهمیت زیادی برایشان داشت مستقر سازند. تا اینكه نظر بتوجه واهتمام خاص خلافت دین اسلام بزودی در ولایت سیستان نفوذ و انتشار یافته عده ای از قبایل عرب خصوصاً از عشایر بنی تمیم و بنی بكر بن وایل درینجا اقامت اختیار نمودند و فرقه خوارج بدواً در بین مهاجرین عرب و بعدها در بین سیستانیان اصلی نفوذ وقوت یافته بر خلاف مقام خلافت قیام نمودند و در عصر منصور و هارون عباسی انقلابات بزرگ بر پا نمودند.
مامون عباسی بشرحی كه در فصل گذشته گذشت در سنه (205) امارت خراسان را با سیستان بطاهر بن الحسین پوشنجی داد . بعد ازین تاریخ سیستان بطور قطع از مركز خلافت منفصل گردیده جزو اقطاع طاهریان قرار گرفت و امرای مذكور از خراسان به آنجا عامل و والی فرستاده خراج میگرفتند و بحفظ امنیت كه درین ولایت امری بس دشوار بود می كوشیدند .
بیشتر اختلال در ولایت سیستان از گروه خوارج محلی كه مردمان شجاع، آزاد منش و راسخ العقیده بوده بهیچ یك از خلفای بنی امیه و آل عباس سر اطاعت خم نمیكردند وتعلیمات ایشان در بیداری عامه و تولید


(١٠٣)

نفرت نسبت به عمال بنی اصناف خارجی تاثیر عمده داشت سر میزد . عمال خلافت
برای جلو گیری از تجاوزات این طایفه دستجاتی از داوطلبان و ماجراجویان
تشکیل داده بودند که بنام مطوعه (۱) معروف است . وظیفه این لشکر در
ابتداء فقط جدال با خوارج و کفار بود اما بعد ها ریاست آن
بدست مردمان ماجراجو افتاده دستجات مطوعه را بيك گتوله لشکر مزدور
تبدیل نمودند که هر که بیشتر رشوه میداد پیوسته بر اختلال اوضاع می
افزودند . گروه عیاران نیز در سیستان قوت زیاد داشتند. این دسته بیشتر مرکب
از مردمان شهری و طبقه پیشه ور بود که برای حفظ بلا و و جان و مال خود
از تطاول ماجرا جویان یکنوع تشکیلات نیم عسکری بمیان آورده قاید
وسرهنگ و امثال آن داشتند .
در موقع ظهور يعقوب بن لیث بنیاد دولت صفاری اوضاع ولایت سیستان
سخت پریشان و مایه نزاع و کشمکش احزاب و دستجات فوق بوده امارت
خراسان درین موقع بدست طاهر بن عبدالله بود و شخصی از مباريف اعراب
بصره که در سیستان نفوذ و ضیاع و عقار داشت از جانب او درین ولایت حکومت
میکرد. این ابراهیم در سنه ٢٢٥ به سیستان آمده مردی مدبر و بی تعصب بود
اما در عهد او اغتشاشات متوالی دست رو داده پسرش احمد را از شهر
خارج کردند پس از کشمکشهای زیاد بالاخره شخصی موسوم بصالح بن
النضر کنانی بر شهر بست و سواد آن مسلط گردید و بقول مولف تاریخ سیستان
يعقوب لیث و عیاران سیستان او را درین امر قوت کردند .
این اولین با راست که اسم يعقوب بن اللیث در کتب تواریخ ذکر شده
اگر چه این واقعه (یعنی تصرف صالح بن النضر کنانی مذکور بر شهر بست) على
التحقيق ذکر نشده اما چون متعاقب جمله فوق بلا فاصله مر ت واثق بالله

(۱) المطوعه : الذين يتطوعون للجهاد . منجد وهم رك جغرافیای تاریخی بارتولد


(١٥٤)

راذکر می کند وخلیفهٔ مذکور بروایت صحیح در ذی الحجه ٢٣٢ فرمان
نموده اغلب احتمال دارد که این واقعه در سنه ٢٦١ یا اوایل ٢٣٢ اتفاق
افتاده با شد چه طاهر بن عبدالله در ٢٣٠ بامارت رسیده .
از عبارت تاریخ سیستان معلوم می‌شود که بعد از رسیدن او بامارت و قبل
از تسط صالح بن النضر مذکور بر شهر وسواد بست واقعات عدیده روداد ، که
اقلا یک سال یا زیاده بر آن را احتوا می کند پس معلوم می‌شود تسلط صالح
بن النضر که بی که اولین واقعه قابل ذکر حیات یعقوب و ازین حیث در موضوع
این فصل دارای اهمیت است بطور قطع بعد از ربیع الاول سنه ٢٣٠ و قبل
از ذی الحجه ٢٣٢ اتفاق افتاده.

عروج صفاریان

يعقوب بن الليث صفاری: در کتبی که ترجمه احوال یعقوب آمده نام او را
يعقوب پدرش را لیث و نام جدش را معدل نوشته
اند، نویسنده گمنام تاریخ سیستان وابن خلکان در وفیات الاعيان كنيه او
را ابی یو سف ذ کرميكند .
محمد بن وصیف سیستانی نیز در مد یح یعقوب صفاری چنین گوید :
ای امیری که امیران جهان خصه وعام
بنده و چاکر و مولای تو باشند و غلام
از لی خطی در لوح که ملکی بدهید
به ابی یوسف يعقوب بن الليث همام
ا ما مورخين تا جائیکه معلوم است یوسف نام بلکه اصلا
اولادی برای یعقوب ذ کر نکرده اند فقط راجع
به تأهل او ابن خلکان در شرح حال عمر و لیث می نویسد که زنی را یعقوب


(١٥٥)

بحباله نکاح خود درآورده بعد از مرگ او برادرش عمرو با او تزویج نمود
نویسنده تاریخ سیستان لقب ملک الدنیا را نیز برای یعقوب ذکر و چنین
مینویسد«رسولان فرستادند از ترکستان و هندو سند و چین و ماچین و فرنگ
و روم و شام و یمن همه قصه روی (یعنی قصه یعقوب) کرده بودند بنامها و هدیهها
وطاعت و فرمان او را پذیرفته انجا قیام کرد تا همه فرا رسیدند و نام ها
و خلعتهای بدیع و باز گردانیدواندر فرمان او شدند اور املك الدنیا خواندند»
وبطوريكه عبدالحی بن ضحاك گردیزی مینویسد:
«یعقوب بن اللیث بن معدل مردی مجهول بود از روستای سیستان از ده
قرنینی(١)». مولف حدود العالم که از قدیمترین کتب جغرافیای فارسی
است نیز این روایت را تائید نموده (٢)
راجع بتاريخ ولادت یعقوب سندی در دست نیست اما از قراین تطبیق
سوانح حیات او معلوم میشود که باید در اوایل بلکه در دهه اول قرن
سوم هجری اتفاق افتاده با شد.
در هر حال یعقوب بن لیث وعیاران سیستان در سنه ٢٣١ ویا ٢٣٢هجری صالح بن
النضر کنانی را که بنا بروایت بعضی مورخین از مطوعه بود در تصرف بست
کمک نمودند و چنین معلوم می شود که درین موقع یعقوب سردسته عیاران
بود طوریکه مورخین مینویسند یعقوب بن لیث صفاری وقتیکه از قریه قرنین
بشهر آمد روییگری اختیار کرد و ماهی بیازده درهم مزدور بود. سبب
رشد او آن شد که بدانچه یافتی و داشتی جوانمردبودی و بامردان خوردی
و نیز با آن هوشیار بود ومردانه همه قریبان او را حرمت داشتی و بهر شغلی
(١) قر نینی یا قرنی (حدود العالم) بيك فرسخی شهر زرنج برسر راه بست واقع بود.
(٢) حدود العا لم ص ٤٣ چاپ روسیه قرنی شهری خرد است پسران لیث که پادشاهی
بگرفتند از آنجا بودند.


(١٥٦)

که بیفتادی از میان هم شغلان پیشرو او بودی پس از رویگری بعیاری شد
و از آنجا بدزدی افتاد و براه داری و پس سرهنگی یافت و خیل یافت
و همچنین بتدریج بامیری رسید و نخستین سرهنگی بست یافت از نصر بن صالح
(صحیح صالح بن نضر) و امیری سیستان یافت»
باری معلوم میشود که یعقوب لیث در ایام شباب به شغل رویگری اشتغال داشت و بعد
ها بسابقه حب جاه و ماجرا پسندی فطری و استعداد محیط در قطار عیاران شامل
گردیده در اثر شجاعت و بذل و سخا بمقام سرهنگی رسیده و با دسته خویش
به خدمت یکنفر از مطوعه یا متطوعه موسوم بصالح بن نضر کفانی شامل گردیده
در ۲۳۱ یا ۲۳۲ شهر بست را برای او فتح نموده است.

بعد از این تاریخ الی محرم سنه ۲۳۸ که مردان بست بصالح بن نضر
بیعت نمودند احوال صالح و یعقوب در ست معلوم نیست که درین مدت بچه
کاری مشغول بودند بین ایشان و ابراهیم بن اعصین القوسی چه حوادثی
اتفاق افتاده در سنه ۲۳۸ پس از اخذ بیعت از مردان بست صالح باطراف لشکر
کشید. ضمناً جنگی با عمار خارجی که درین وقت پیشوای فرقه خوارج
و در ولایت سیستان دارای نفوذ و قدرت زیاد بود رو داد یعقوب هم درین
جنگ شرکت داشت و سران لشکر صالح عمار را منهزم نمودند پس از آن
محمد بن ابراهیم از جانب پدر بحرب صالح آمده جنگی در زمین داور
بین فریقین رو داده و صالح مغلوب گردیده با روهی بجانب کش (۱) فرار
نمود در آنجا طرفدوان خود را مجدداً جمع نموده به بست حمله برد و محمد
بن ابراهیم را محاصره و اغفال کرده خود بی خبر براه بیابان سیستان لشکر کشید
(۱) شهریست و او را ناحیتی است آبادان و با نعمت ها و آب های روان و هوای خوش بر کران او
هیرمند نهاده حدود العالم ص (٤٣) اما روایت اصطخری انرا در حدود کرمان میداند
که با شرح فوق متناقض معلوم می شود.

تعداد طبع (١٠٠٠)


(١٥٧)

و دفعه بدر شهر زرنج ظاهر شد ابراهیم بن الحسین پس از اندك مقاومت شهر را ترك گفته نزد عمار خارجی پناه برد و صالح در ذی الحجه سنه ٢٣٩ بشهر زرنج داخل گردید درین موقع عده لشکر او از سوار و پیاده به پنجهزار بالغ می شد و یعقوب بن لیث و دو برادر او عمر و علی و عده کثیری از عیاران در آن شامل بودند.
وقتیکه ابراهیم بن الحسین با تفاق عمار خارجی برای استرداد شهر لشکر کشید همه با صالح یکدل گشتند و بمقابله او قیام کردند. در عین حال یعقوب بن اللیث برای حفظ شهر جد و جهد تمام داشت و چندین نوبت از حصار برآمده ابراهیم و پسر او محمد را که از بست بكمك پدر آمده بود شکست داد تا عاقبت امریین سیستانیان که یعقوب در جمله ایشان بود و صالح بن نصر در سر مصادره اموال بزرگان سیستانی نزاع افتاد. صالح از شهر فرار کرد و یعقوب با تفاق شخص دیگری موسوم به درهم بن نصر که او هم سیستانی و از سران لشکر صالح بوده به تعقیب او برآمده در مقام نوتان او را بکلی از پادرآوردند و طاهر بن اللیث برادر یعقوب درین جنگ کشته شد پس از مراجعت بسیستان در جمادی الاخر سنه ٢٤٤ درهم بن نصر را با مارت بر داشتند و یعقوب بسیه سالاری منصوب گردید. اما موافقت این دو نفر نیز دیر زمانی طول نکشیده یعقوب که در بین لشکریان نفوذ و محبوبیت بی اندازه داشت از عطالت و ضعف نفس درهم استفاده نموده او را محبوس و روز شنبه ٥ روز مانده از محرم سنه ٢٤٧ خود به تخت امارت نشست.

امارت و فتوحات یعقوب: چون یعقوب بامارت سیستان رسید دو دشمن بزرگ در مقابل داشت، یکی فرقه خوارج که رئیس شان عمار خارجی بود و دوم صالح بن نصر، یعقوب با خوارج از در مسالمت پیش آمده ایشانرا باتحاد دعوت نمود و بوعد و وعید موقتاً


(١٥٨)
خود را از شرایشان آسوده نمودسپس بمهم صالح پرداخت که به بست بیرون
شده با رتبیل پادشاه رخد و کابل طرح اتحاد ریخته بود.
یعقوب دوباوبت بان سمت لشکر کشید در نوبت دوم بتا ریخ ذی الحجه سنه
٢٤٩ با لشکریان صالح ورتبیل که بكمك او آمده بود در بست حربی صعب
نمود و درین جنگ رتبیل بقتل رسیده غنایم فرا وان بدست یعقوب افتاد
لشكر يا اش صالح را نیز چند روز بعد در حدود واشغان اسیر نموده به سیستان
بردند و مشارالیه بزودی در حبس جان داد
چون یعقوب از مهم صالح فراغت یافت در جمادی الاخر سنه ٢٥١ متوجه خوارج
گردیده بی خبر بطرف اثيك كه مقرو مركز رئيس شان عمار بو د لشکر
کشید و در جنگی که روداد عمار مذکور بقتل رسیده پیروانش به جبال الغزار
متواری شد ند یعقوب بزرنج مراجعت نموده سر عمار را بيك در وازه شهر
بر با ره نهاد وتن او را بدر دیگر نگونسار بیاویختند ابن وصیف در قصیده
ای که قبلاً اشاره نمودیم در ین باره گوید.
عمر او نزد تو آمد که تو چون نوح بزی
در آکار تن او سر او باب طعام
در آکار و باب طعام نام دو دروازه شهر زرنج بود.
بعد ازین واقعه در ذی الحجه ٢٥٢ يعقوب باز بطرف بست لشکر کشیده
باشخصی بنام صالح بن حجر جنگ نموده است که تاریخ سیستان او را ابن
عم رتبیل می داند و می نویسد که « صالح بقلعة كوهز پناه برده چون یعقوب
پیرامن قلعه را فرا گرفت و صالح را یقین شد که قلعه بخواهدستد خود را کشت»
اما بنظر بعید میرسد که رتبیل ابن عمی مسلمان بنام صالح داشته بوده باشد.
فتح هرات و پوشنج : در همین سنه ٢٥٣ یعقوب بن اللیث پس از فراغت
از امور بست و سیستان بهرات وپوشنج


(109)

لشکر کشیده و شهر را از عمال طاهر انتزاع نمود
تمام مورخین این واقعه را ذکر نموده اند و معلوم می شود که
یعقوب در ماه شعبان از زرنج بقصد هرات حرکت نموده پس از
محاصره مختصری آنشهر را فتح و لشکری را که محمد بن طاهر امیر خراسان
بمقابله او فرستاده بود شکست داده پوشنج را نیز متصرف گردید و بسیستان
مراجعت کرد مؤلف تاریخ سیستان می نویسد که امیر هرات درین تاریخ حسین
بن عبدالله بن طاهر بود که یعقوب او را اسیر نمود. دیگر مورخین ازین شخص
و اسارت او ذکری نکرده اند فقط وفیات الاعيان بطور اجمالی اشاره می کند
که یعقوب در مراجعت بعضی از رجال خانواده طاهری را با خود باسارت برد
درین موقع ولایت فارس را شخصی موسوم به علی بن
فتح کرمان و فارس: الحسین بن شبل از دار الخلافة بغداد بمقاطعه گرفته
بود چون یعقوب لیث در 253 هرات و پوشنج را از طاهر بر گرفت و ضعف
خانواده مذکور ظاهر گردید علی بن الحسین بخیال تصرف کرمان افتاد که
از اقطاع طاهریه بود و درین باره به معتز خلیفه وقت مکتوب نوشته
ضعف طاهریه و عدم اطاعت ایشانرا یاداره ولایت ظاهر نمود قراری
که طبری (حوادث سنه 255) و ابن اثیر (جلد 7 ص 74) نوشته اند
خلیفه منشور کرمان را با و فرستاد اما بمقتضای سیاست نامحمود تمام
خلفای عباسی که برای حفظ مقام وشئون خود دایماً تخم نفاق را در بین
سلاطین و بزرگان اسلام می کاشتند و خون برادران مسلمان بی گناه راهدر
می کردند در عین حال عهد و لوای ولایت مذکور را به یعقوب نیز ارسال
نموده چنانچه طبری و ابن اثیر این موضوع را بصراحت ذکر نموده می نویسند که
«چون معتز می دانست که هیچکدام از یعقوب و حسین با و اخلاص باطنی ندارند
خواست باین طریق آنها را بر علیه همدیگر انگیخته از شر هردو آسوده شود»


(١٦٠)

بهر حال در ذی الحجه ٢٥٤ یعقوب بطرف کرمان لشکر کشید اما حسین بن
علی پیش دستی نموده سپه سالار او طوق بن المغلس قبل از یعقوب شهر را تصرف
نموده یعقوب چون احوال را چنین دید در مقابل شهر اردو زده مدت دو ماه
انتظار کشید و طوق در شهر بود اما جنگی رو نداده عاقبت یعقوب تدبیری
اندیشیده از ظاهر شهر کوچ کرد و چنان نمود که به سیستان مراجعت می کند.
طوق چون از حرکت او مطلع گردید بفراغت خاطر مجلس شرب آماده نموده
به عیش و نوش پرداخت یعقوب که ذریعه جواسیس از دشمن آگاه بود بسرعت
مراجعت نموده گویند دو روزه راه را بيك روز قطع کرد و غفلة بر طوق هجوم
برده او را اسیر کرد و شهر را بتصرف خود در آورد از آنجا بسرعت بطرف
شیراز پایتخت ولایت فارس حرکت کرد حسین بن علی
عسکر بزرگی گرد آورده در تنگنائی که یکطرف کوه و یکطرف
رودخانه واقع و برای مدافعه بسیار مساعد بود مقام گرفت . طبری
شرح این جنگ را از زبان شخصی که در میدان کارزار حاضر بوده
حکایت نموده می نویسد :« یعقوب لشکر خود را بيك میلی تنگنا فرود
آورده خود بايك تن بکنار آب آمد و بدقت در آن نظاره کرد .
لشکر یان حسین با و دشنام زیاد دادند اما او همه را بسکوت گذاشته
و جوابی باز نگفت و مشغول نظاره آب بود . سپس به لشکر گاه خود
مراجعت کرد و ظهر بادسته از عساکر خود بکنار آب آمده زین اسپان
را برداشتند و سکی را در آب انداخته از عقب آن با اسپان برهنه بر آب
زدند . اندکی بعد بر عقب لشکر حسین که هنوز از حیرت و بهت بحال
نیامده بودند از آب بر آمده بی محابا حمله برد و ایشانرا منهزم گردانید.
حسین شخصاً اسیر شد و در همان شب یعقوب بشهر شیراز داخل گردید . این
واقعه باجماع مورخین در جمادی الاول سنه ٢٥٥ واقع گردید . حسین


(١٦١)

بن علی پانزده هزار عسکر داشت که بیشتر آن از اکراد فارس بود و بعد از
عبور یعقوب از قهر کشتار هولناکی روی داد قسمت کاملی لشکریان
حسین بقتل رسید و بقیه متواری گردید .
پس از فتح شیراز یعقوب خزاین حسین بن علی را که مرکب از وجوه
هنگفت و نفایس زیاد بود بتصرف درآورده هدایای گرانبها از قبیل
مرکبان نیکو و ده باز سفید و ابلق و صد من مشک و کافور و غیره بخلیفه
فرستاده و در رجب هما نسال به سیستان باز گشت بعد ازین تاریخ الی سنه ٢٥٨ احوال
یعقوب درست معلوم نیست چنان معلوم میشود که در مراجعت از فارس
بطرف رخج وزابلستان لشکر کشیده و با اهرای آن نواحی جنگ نموده
است . اما روایات کتب تاریخ در آن مورد بسیار مشوش است . تاریخ
سیستان این لشکر کشی را معلول بفرار پسر رتبیل از حبس دانسته
می نویسد که یعقوب بطلب او راه کابل را پیش گرفت اما از مقام
حاساب بعلت برف باز گشت . زین الاخبار با بالعکس تمام محاربات
و لشکر کشی های یعقوب را بطرف رخج و کابل و غزنین و بامیان و بلخ
در ردیف همدیگر ذکر نموده فتح بامیان و بلخ را از حوادث سنه ٢٥٦
می شمارد . اما معلوم است که مولف تاریخ مذکور از بس باختصار کوشیده
مطالب مهمه از و فوت گردیده . چنانچه محاربه اول یعقوب را که منجر
بقتل رتبیل گردیده و باتفاق اکثر مورخین در سنه ٢٤٩ روی داده نیز در ردیف
همین وقایع ذکر نموده است . ابن خلکان می نویسد که در عهد مهتدی
(٢٥٦ الی ٢٥٧) یعقوب در حوالی سیستان مشغول غزا بوده و این روایت
موید تاریخ سیستان است که در فوق ذکر نمودیم و تقریبا ثابت می شود
که یعقوب مسافرتی بطرف کابل نموده اما بقلع و قمع شاهان کابل
موفق نگردیده از راه مراجعت نموده است علاوه بر آن تا ریخ سیستان


(١٦٢)
می نویسد که در ین مدت یعقوب مسافرتی هم بهرات نموده و نقطعه رو ز
در آنجا اقامت و شهر را بحسین بن عبد الله بن طاهر سپرده در شوال
سنه ٢٥٦ به سیستان مراجعت نموده است اما از این مسافرت در دیگر کتب
ذکری نیست.
در محرم سنه ٢٥٧ یعقوب بکرمان رفت. محمد بن واصل که از جانب
خلیفه متکفل ولایت فارس بود با تحف و هدایا با ستقبال او آمده اظهار
اطاعت نموده و ولایت فارس را باو پیشکش کرد . در عین حال سفرای
معتمد خلیفه و برادرش موفق که والی تمام متصرفات شرعی خلافت بود.
نزد او آمدند طبری اسمای ایشانرا اسمعیل بن اسحق و اباسعید انصاری
ضبط کرده. تاریخ سیستان می نویسد که علاوه برین دو نفر ابو احمد الموفق
نیز به رسولی سوی یعقوب آمد . اما این روایت ضعیف بوده طبری از ان ذکر
نکرده و بعید می نماید که رسالت شخصی مانند موفق که ولیعهد خلافت
و تقریبا هم عصر طبری بوده از و فوت شده باشد . باری معلوم میشود که مقام
خلافت از قدرت یعقوب و توجه او طرف فارس سخت مضطرب گردیده بموجب
سیاست دیرینۀ خود می خواست توجه او را بدیگر طرف معطوف نماید.
لهذا موفق بدست رسولانی که در فوق ذکر شد منشور ولایت بلخ و تخارستان
و کرمان و سجستان و سند را به یعقوب فرستاده او را بفتح آنولایات تشویق نمود
یعقوب نیز به سیستان مراجعت کرده در ربیع الاول سنه ٢٥٨ بعزم فتح بلاد
مذکور بر آمد
متاً سفانه این سفر یعقوب را که از مهمترین کار نامه ها
سفر کابل و بلخ:
و فتوحات اوست مورخین بدقت و تفصیل ضبط نکرده
اند چه مولفین عرب بیشتر قضایا را از نقطه نظر تاثیر و انعکاس آن در دربار
خلافت نگاه کرده بضبط وقایعی که در اراضی دور دست اتفاق افتاده


(١٦٣)

و در بغداد به آن چندان علاقمندی نداشته اند اهتمامی نکرده اند.
رویهمرفته راجع بخط سیر یعقوب دو روایت موجود است. اول روایت
تاریخ سیستان که طبری ووفیات الاعیان وزین الاخبار تاحدی موید آنست
دوم روایت ابن اثیر و ابو الفداء.
بنا بر روایت اولی یعقوب بن لیث در ربیع الاول سنه ٢٥٨ از سیستان بعزم
محاربه با پسر رتبیل حرکت نموده بزابلستان رفت و پسر رتبیل را که در
قلعه ای لامان پناهنده شده بود اسیر گرفت. سپس براه بامیان به بلخ که
در آنوقت بدست داود بن العباس بود رفته شهر و کهندژ را بتصرف خود در آورد
و از آنجا بهرات باز گشت. طبری هم برسبیل استطراد باین لشکر کشی اشاره
نموده روایت فوق را تائید میکند، چه در حوادث سنه ٢٥٧ مینویسد که در
ربیع الاول رسول یعقوب آمد با تحف و هدایا و بتها و اظهار نمود که یعقوب آنرا از
کابل گرفته است و باز در حوادث سنه ٢٥٩ مختصر اشاره میکند که یعقوب از
بلخ بقهستان آمد. ازین معلوم میشود که یعقوب اولا بکابل رفته از انجا اصنام را
بحضور خلیفه فرستاد و بعد به بلخ لشکر کشیده و بخراسان مراجعت کرده است.
عبارت وفیات الاعیان که مینویسد در جمادی الاخر سنه ٢٥٨ از احوال
یعقوب به بلخ به بهرام خبر رسید و از انجا در ذی القعده ٢٥٩ به نیشاپور آمد
(١) نیز تا حدی موافق بروایت فوق است.
روایت دیگر که ابن اثیر اظهار نموده اینست که یعقوب بدوا به بلخ رفته
پس از تصرف شهر مذکور و تخریب ابنیه آن بکابل لشکر کشیده و رتبیل
را اسیر و اصنام او را غنیمت گرفته براه بست به سیستان مراجعت کرده است.
روایت اولی که تاریخ سیستان و طبری ذکر نموده قویتر
و صحیح تر است. تاریخ سیستان حرکت یعقوب
(١) وفیات الاعیان ص٤٧٣ جلد ١


(١٦٤)
را بعزم زا بلستان ربیع الاول سنه ٢٥٨ می نویسد. اما ابن اثیر وطبری و ابوالفداء
جمله در حوادث سنه ٢٥٧ ذکر نموده اند و وفیات الاعیان میگوید که در جمادی
الاخر ٢٥٨ از احوال یعقوب به بلخ خبر رسید. چون ثابت است که سال بعد یعنی
در ٢٥٩ یعقوب به نیشاپور لشکر کشیده وسلسلۀ طاهریان را منقرض نموده
و بعد از مراجعت کابل و پیش از فتح نیشاپور نیز وقایعی ذکر نموده اند
بقرینۀ قوی معلوم میشود که یعقوب در ٢٥٧ از سیستان حرکت نموده در
اواخر ٢٥٨ یا اوایل ٢٥٩ از بلخ بهرات مراجعت نموده است .
این سفر یعقوب و کارنامه هائی که در ضمن آن رو داده منجر بسقوط
دولت رتبیل شاهان گردید از اعاظم حوادث تاریخ افغانستان بشمار میرود
زیرا باین ترتیب دورۀ فطرت طولانی که مقارن ظهور اسلام و دراثر نفوذ آن
در حواشی غرب وشمال مملکت روداده منجر بظهور يك نوع ملوك الطوایفی
گردیده بود خاتمه یافت . آخرین نمایندۀ قرون اولی از بین رفت ويك
دولت متحد جدیدی بدست عناصر اجنبی پل بهمت بعضی طبقات ملی که با مدنیت
و تهذیب جدید آشنایی یافته بودند جانشین آن گردید و راه نفوذ مدنیت جدید
اسلامی بطرف براعظم هندوستان مفتوح شد چنانچه دولت های ملی ها بعد
صفاریان از قبیل سامانیان و غزنویان و امثالهم ازین واقعه استفاده معتنا بها
کردند .
فتح نیشاپور و انقراض طاهریان
در شعبان سنه ٢٥٩ یعقوب در سیستان بعزم
نشاپور حرکت کرد و چنان نمود که
بطلب عبدالله بن صالح سجزی می رود را جمع بعبدالله مذکور و موجب
عداوت او با یعقوب گردیزی شرح ذیل را می نویسد (ص ٧) :
«وعبدالله بن صالح سجزی و دو برادر او فضل و ابا یعقوب حرب افتاد و عبدالله مر
یعقوب را شمشیری بزد خسته کرد و هر سه برادر بدین سبب از سیستان برفتند


(١٦٥)
و پیشها ر محمد بن طاهر آمدند به نیشاپور یعقوب نامه نوشت و ایشانرا
باز خواست ومحمد بن طاهر بار نداد و یعقوب بطلب ایشان بخراسان آمد
ورسولی نزدیک محمد بن طاهر فرستاد چون رسول یعقوب بیامد و بارخواست
حاجب محمد گفت باریست کنه امیر خفته است رسول گفت کسی آمده
کش از خواب بیدار کند : تاریخ سیستان واقعه فرار عبدالله را از سیستان
ذکر نموده اما بعلت آن اشارتی نکرده است طبری و ابن اثیر هم واقعه
را باختصار ذکر نموده اند بهرحال معلوم میشود که درین موقع اداره امور
طاهریان در اثر نفاق و عیاشی امرا بقدری ضعیف گردیده بود که توان مقاومت
را با یعقوب و لشکر فاتح او نداشتند لهذا محمد بن صالح در صدد مصالحه
برآمده و بدرآوزراء و اعیان دربار خود را باستقبال یعقوب فرستاد و سپس
خود شخصاً نزد او شتافت یعقوب او را با تمام خواص خانواده طاهر
بند نهاده به سیستان فرستاد و باین طریق امارت طاهریان که مدت ٥٤ سال
بر خراسان و سیستان و کرمان حکمرانی نمودند منقرض شد.
سفر گرگان پس از فتح نیشاپور به یعقوب خبر رسید که محمد بن عبدالله
و برادوانش بگرگان نزد حسن زید علوی امیر آن ولایت
پناهنده شده اند لهذا به تعقیب شان بدان سمت لشکر کشید یعقوب قبلاً
بحسن بن زید نوشت که عبدالله سجزی را به او تسلیم نماید اما حسن از قبول این
امر اباء نموده تلاقی طرفین در حوالی شهر ساری رو داد حسن منهزم
گردیده بجبال دیلم رفت و ساری و آمل بدست یعقوب افتاد معلوم میشود
کینه یعقوب با عبدالله بی اندازه شدید بود که بفتح طبرستان اکتفا نکرده
بسر زمین دشوار گذار دیلم لشکر کشید مگر در نتیجه بارانهای متوالی
قسمت بزرگ عساکر او بقول طبری و ابن اثیر که خالی از مبالغه نخواهد
بود چهل هزار مرد تلف گردید یعقوب مجبوراً بخراسان باز گشته


(١٦٦)
چون شنید که عبدالله از دستلدمی عامل ری پناه برده است بمشار الیه
پیغام تهدید آمیزی فرستاد عبدالله را مطالبه کرد صلد می عبدالله و برادرانش را
تسلیم او نمود وبقول تاریخ سیستان یعقوب ایشانرا امر بقتل داد جمله این
وقایع باتفاق مورخین در سنه ٢٦٠ اتفاق افتاده است.

سفر فارس پس از فراغت از مهم عبدالله سجزی وفرستادن سر عبدالرحمن
خارجی به بغداد که قبلان کر گردید یعقوب بن لیث به سیستان
مراجعت کرد اما در آنجا دیر اقامت نکرده در شعبان سنه ٢٦١ بطرف فارس
لشکر کشید درین موقع ولایت فارس بدست محمد بن واصل بود که در سنه ٢٥٧
بکرمان پذیره یعقوب آمده بود چون در آن موقع یعقوب عزم سفر کابل داشت
او را بحال خود وا گذاشت در عین حال محمد از اطاعت خلیفه سرباز زده
لشکریان او را که بقیادت عبدالرحمن بن مصلح وطا شتمور پسر کوبی
او آمده بودند منهزم گردانیده در ولایت فارس مستقل گردید .

چون یعقوب بفارس رسید محمد بن واصل از در مسالمت پیش آمده
قاصدی نزد او فرستاد و عهد اطاعت را تجدید کرد. اما پس از اندک مدتی از
این فکر باز گشته خواست یعقوب را غافل گیر نموده از میان بردارد لهذا غفلتاً
بر وهجوم برد بروایت تاریخ سیستان یعقوب عمداً از روی حیله خود را
بقاصد او ضعیف نمود تاها قی الضمیر طرف معلوم شود. بهر حال در جنگی
که رو داد محمد بن واصل سخت منهزم شده اکثر لشکریان او تلف گردید
و خود با تنی چند بسواحل خلیج فارس پناه برد . یعقوب بر خزاین او که
در قلعه خرمه جمع نموده بود و بقول طبری به چهل ملیون درهم بالغ می‌شد
دست یافت . بنا بروایت تاریخ سیستان در همین سال بعضی از افراد محمد
بن واصل را دستگیر و به یعقوب تسلیم نمودند. اما دیگر مورخین این نکته را ذکر


(١٦٧)

نه نموده بلکه در حوادث سنه ٢٦٣ و ٢٦٤ باز بمحاربا تی بین این دو نفر اشاره
می کنند و روایت قوی تر آنست که محمد بن واصل درین موقع بدست یعقوب
نیفتاده است روابط یعقوب درین موقع با مقام خلافت خوب نبود بقول طبری (۱)
و وفيات الاعيان (٢) بعد از انقراض طاهریان معتمد از پیشرفت کار
یعقوب اندیشناک گردیده بحجاج و نجار بغداد اطلاع داد که تصرف یعقوب
برخراسان برخلاف میل او بعمل آمده و امر امن يعقوب نمود. لهذا يعقوب
ليث كه از ابتدا حسن نظری با خلفای عباسی نداشت از فارس بطرف خوزستان
لشکر کشید و بعراق عرب نزديك شد معتمد سخت مضطرب گردیده اسمعیل
بن اسحق قاضی را با لوای خراسان، طبرستان، گرگان، فارس، کرمان
و سند و شحنگی بغداد نزد او فرستاد و موفق در بغداد مجدداً حجاج و نجار
راجمع نمود از عنایات امیر المومنین در حق یعقوب بایشان اطلاع داد که
خبر مذکور بزودی با کناف منتشر شود و آتش غضب یعقوب فرونشیند این
مسئله را تقریباً تمام مورخین ذکر نموده اند اما معلوم نیست در خفا چه
مطالبی در کاربود که یعقوب قانع نگردیده بطرف بغداد لشکر کشید تاجائی که
از بعضی حکایات منصوب به يعقوب و كلمات او که در موقعش خواهد آمد
استنباط می شود پسر ليث چندان حسن نظری با خلفای عباسی نداشته لهذا
مشكل است طوری که بعضی سعی نمودند و این لشکر کشی اورا بطرف
بغداد محض شرفیابی بدربار خلافت تصور نمود «لابد خیالی در سر داشته
که با وصف تقاضاهای مکرر خلیفه ازین عزم منصرف نگردیده و حتی حاضر
بود بزور شمشیر شرف حضور را حاصل نماید.
واقعه دير العاقول	مورخین عرب این واقعه را که باعث نجات خلافت
عباسی گردید بشرح وبسط تمام ذکر نموده اند.
(۱) طبری حوادث سنه ٢٦١ (۲) وفیات الاعیان ص ٤٧٤ ج ٢


(١٦٨)

چون یعقوب به واسط رسید در بین موالی یعنی لشکریان غیر عرب خلافت که در سر من رای ساخلو می بودند اضطرابی تولید گردیده گفتند ما بر موافقتی در کار است که یعقوب از اقصای بلاد به بغداد می آید و ابداً کسی مزاحم او نمی شود این مسئله بجرئت خلیفه افزوده عزم مقابله را جزم کرد و از سر من رای به دارالخلافة بغداد آمده موفق برادر خود را که مردی با کفایت و شجاعت بود موظف بترتیب لشکر نمود و گویند برای تشجیع سپاهیان خرقه حضرت رسول (ص) را بیرون بر آورده در محضر عام یعقوب را لعن کر دو سعی نمود که با ین محاربه سیاسی صبغه مذهبی بدهد . بتاريخ يك شنبه ٢ رجب ٢٦٢ تلاقى طرفين بمقام اسطريد واقع در نزدیکی دير العاقول (و قصر شيرين حالیه) روداد . موفق که قائد لشکریان خلافت بود ، در قلب جا گرفت و میمنه را بموسی بن بغی و میسره را بمسرور بلخی سپرد . یعقوب بعجله سبقت کرده میسره و میمنه ابو احمد را درهم شکست و چند تن از قوای لشکر خلافت بقتل رسیدند اما باقی لشکریان ثبات ورزیده موفق برای تشجیع ایشان سر خود را برهنه نموده بمیدان در آمد و فریاد کشید «انا الغلام الهاشمى» و بشدت حمله برده نایره قتال گرم گردید . بعضی از بزرگان عسکر یعقوب مثل محمد بن کثیر بقتل رسیدند و بعضی در آخر روز متزلزل گردیده بعسا کر خلیفه پیوستند بقیه عساکر تاب مقاومت نیاورده رو بفرار گذاشتند . یعقوب با مشتی از خواص خود سخت جنگ کرد و بقولی درین روز سه زخم برداشت اما عاقبة الامر مجبور بر جعت شد و غنايم فراوان از اموال و مواشی در میدان حرب باقی گذاشت که موالی غارت کردند . بعضی نوشته اند که در آخر روز موفق آب انهار را بر لشکر یعقوب جاری نموده و بيك سبب شکست او این امر گردید اما تفصیل آن در دست نیست. بروايت اكثر مورخين محمد بن طاهر آخرین امیر سلسله طاهریان که


(١٦٩)

در قید یعقوب بود نیز درین روز از دست او نجات یافته و خلیفه او را خلعت
و شمشکی بغداد عنایت کرد. روایت فوق را اکثر مورخین عرب از قبیل
طبری، ابن خلکان و ابن اثیر ذکر نموده مسطورات ایشان تقریباً مشابه
و موافق همدیگر است اما مولف تاریخ سیستان و گردیزی بر آنند
که یعقوب عزم جنگ نداشت وحتی موفق او را اغفال نموده بغتتاً حمله
آورد و آب دجله را بر عساکر او کشاده باعث تفرق و انهزام ایشان
گردید اما بطوری که قبلاً اشاره نمودیم درین صورت اصرار یعقوب
برفتن بغداد بر خلاف میل خلیفه امری بس عجیب می‌نماید.
موضوع استخلاص محمد بن طاهر نیز در تاریخ سیستان ذکر نشده بلکه
در حوادث سنه ٢٥٩ می‌نویسند که یعقوب محمد بن طاهر و خواص او را
در زندان بزرگ بدار مسجد آدینه در شهر زرنج محبوس کرد و گو محمد
بن طاهر اندر ان زندانست» اما در همان کتاب موقعی که یعقوب از سیستان
بعزم آخرین سفر فارس خارج می‌شود (یعنی سفری که بواقعه دیر العاقول
منجر گردید) محمد بن طاهر و علی بن الحسین در جمله همراهان او ذکر
شده و چون این نکته را با روایت دیگر مورخین مقابله نمائیم تقریباً
ثابت می‌گردد که محمد مذکور در واقعه
دیر العاقول حاضر و از قید رهائی یافته باشد، تاریخ وقوع این قضایا
همان رجب سنه ٢٦٢ است که عظماء مورخین ذکر نموده‌اند.

وفات یعقوب بعد از واقعه دیر العاقول یعقوب بخوزستان مراجعت کرده
بروایت طبری خلیفه منشور ولایت فارس را به محمد بن واصل
فرستاد تا با یعقوب مقابله کند و در سنه ٢٦٢ بین یعقوب و محمد بن واصل
و محمد بن لیث با محمد شبویه که از بزرگان اکیراد فارس بود محارباتی
ر و داد محمد بن واصل را لشکریان یعقوب اسیر گرفتند و هم معلوم می‌شود


(۱۷۰)

صاحب زنج که آتش فتنه را در عراق برپا نموده بود خواسته با یعقوب طرح
اتحاد بریزد اما یعقوب بجواب درشتی درخواست او را رد نموده است. (۱)
همچنان رسول خلیفه معتمد را که باستعانت آمده بود با پیغام تهدید آمیزی
وا پس فرستاد ( ۲ ) مشغول تهیه لشکر جدیدی جهة حمله بر
بغداد بود که بعارضه قولنج مبتلا گردیده در شوال سنه ٢٦٥ وفات
یافت.
عمرو لیث: چون یعقوب وفات نمود سران لشکر برادرش عمر و را که
در جندیشا پور حاضر بود با مارت برداشتند وعلی برادر
خود را نیز با و بیعت کرد . اگرچه عمر ولیث هم مردی ماجرا جوو بيباك
بود اما تدبیر وسیاست را باشجاعت جمع داشت وچون میدانست که بیگانه
علت شکست یعقوب در دير العاقول مقام روحانی خلافت بود که موفق ماهرانه
از آن استفاده کرده حتی در صفوف لشکر سیستان هم تزلزل و نفاق وا رد
نمود لهذا فوراً با معتمد از در مسالمت پیش آمده باب مکاتبت بین طرفین
مفتوح گردید . در بار خلافت که درین موقع ا بیش رفت کار صاحب
زنج درعراق سخت نگران بود ازین پیش آمد شاد مان گردیده بلا تعلل
شحنگی بغداد وولایت حرمین ومنشور فارس و کرمان واصفهان و گرگان
وطبرستان و سیستان وهند وسند را با و فرستاد و در مقابل عمر و متعهد گردید
که سالانه بیست ملیون درهم عنوان حق المقاطعه بابت عمل ولایات مذکور
(۱) یعقوب بکاتب گفت که بجواب صاحب الزنج بنويسد . « قل یا ایها الکافرون
الی اخر سوره . ابن اثیر حوادث سنه ٢٦٢ (۲) چون رسول پیغام خلیفه بیان کرد یعقوب
امر داد که شمشیری با قطعه نان و پیاز بیاورند، اشیای مذکور را برسول نشان داده گفت
« بخلیفه بگو که اکنون مریضم اگر وفات نمودم از شر همدیگر نجات خواهیم یافت والا
با این شمشیر با تو جنگ خواهم کرد یا بمقصد خود نایل خواهم گردید یا با این نان و پیاز
عمر خود را بپایان خواهم رسانید . ابن اثیر حوا دث سنه ٢٦٢


(١٧١)

به بغداد برسانند. این مبلغ در مقابل عواید حقیقی ولایات مذکور چیزی
نبود چه تنها عمل ولایت خراسان در عهد طاهریان به سی و هشت ملیون
درهم میرسید. باین طریق عمر و خاطر خود را از جانب بغداد آسوده ساخته
برفع اغتشاشات داخلی که در اواخر عهد یعقوب
وبعد از مرگ او در خراسان رو داد . بمدد همت گماشت
باعث فتنه و فساد در خراسان سه نفر بودند. اول احمد بن عبد الله خجستانی که
از بندگی با میری رسیده در موقع لشکر کشی یعقوب بکابل ملتزم
رکاب برادر او علی بوده و بعد در خراسان بمراتب عالیه رسیده دعوی
استقلال کرد. دوم رافع بن هرثمه و سوم ابو طلحه شرکب که شرح احوال
هر يك در موقع آن ذکر خواهد شد.

عمرو لیث و خجستانی عمر ولیث از فارس بسیستان مراجعت نموده در
رمضان سنه ٢٦٦ از این جا بر خراسان لشکر کشید
برادرش علی نیز با او بود بدواً خجستانی در نیشاپور محاصره شد اما باثر توطئه
او با علی بن لیث عمرو مجبور بترک محاصره و مراجعت بهرات گردید خجستانی
متوجه سیستان شد و سعی نمود شهر زرنج را فتح کند مگر در اثر مقاومت
شدید اهالی کاری از پیش برده نتوانست و براه قهستان به نیشاپور مراجعت
کرد در عین حال عمر و که در هرات اقامت داشته بجلب قلوب دیگر امرای
عاصی پرداخته ابو طلحه منصور را که از گردنکشان خراسان و منصوب
بخانواده بنی شرکب بود با خود متفق و مامور حرب خجستانی ساخت و خود
در ذی قعده سنه مذکورسسیستان مراجعت کرد.

سفر اول فارس در محرم سنه ٢٦٨عمر و از سیستان بعزم فارس حرکت
نمود چه عمال او در آن ولایت از ارسال وجه المقاطعه غفلت
نموده بودند و شکایاتی از بغداد در آن باره میرسید و عمرو میدانست که


(۱۷۲)

حوادث خراسان و هجوم خجستانی بستان از نفوذ او در ولایت فارس
کاسته است و درین مسافرت عمرو، احمد بن لیث و عتیق بن محمد را که از بزرگان
اکراد و با عث تولید فتنه و فساد در ولایت فارس بودند اسیر گرفته
بقتل رسا نید و کدو رت مو فق را از ناحیه رسیدن و جه زابل ساخته
در جما دی الآخر سنه ۲۷۰ بستان مراجعت کرد .

درین مدت در خراسان دوباره اوضاع مغشوش گردیده خجستانی با
گردن کش دیگری موسوم برافع بن هرثمه که او هم از اهل بادغیس و مدتی
در خدمت یعقوب بود طرح اتحاد ریخته ابوطلحه شر کب را منهزم گردانیده
بود . اما اتفاقاً خود او در ۲۶۸ بدست دو نفر از غلامان خود مقتول و ولایت
خراسان بدست رافع افتاد چون عمرو در شعبان سنه ۲۷۰ از سیستان بعزم
خراسان حرکت کرد رافع در هرات بوده و پس از مقاومت مختصری بمرور
الرود متواری شد ابوطلحه که قبلاً به تخارستان پناه برده بود بخراسان
مراجعت کرده چون در راه با رافع بن هرثمه مقابل شد فوراً با او طرح
اتحاد ریخت و با اولین فرصت بروشبخون برده عسکرش را محو نمود اما رافع
شخصاً از مهلکه نجات یافته به نیشاپور افتاد و ابوطلحه بمرو اقامت اختیار
نمود . عمرو که در هرات بود اولاً بر ابوطلحه حمله برده اکثر لشکریانش
را بقتل رسانید و خود او را بجا نب خوارزم متواری ساخت بعد رافع را
بدرقیشا پور شکست داده و خاطر او نسبتاً از خراسان آسوده گردیده در
ذی الحجه ۲۷۱ بستان مراجعت کرد .

درین سال میانه عمرو با موفق ولیعهد خلیفه برهم خورد علت این واقعه
درست معلوم نیست چه مورخین عرب از قبیل طبری و ابن خلکان و ابن اثیر
در ضمن حوادث سنه ۲۷۱ اصل واقعه را بدون تعیین علت باین صورت ذکر نموده اند
«معتمد حجاج خراسان را جمع نمود بایشان خبر داد که عمرو لیث را از ولایت


(۱۷۳)
مذکور عزل ومحمد بن طاهر را دوباره در آنجا بر قرار نموده است
و امر نمود تا عمرو را بر منابر لعن کنند محمد بن طاهر در هما نسال رافع بن
هر ثمه را از جانب خود بر خراسان خلیفه ساخت .
بهر حال ساعد بن مخلد وزیر که شاید آزردگی خلیفه از عمرو هم
بسعایت او بوده باشد احمد بن عبدالعزیز سپه سالار فارس را بر علیه عمرو
اغوا نموده خود نیز بكمك او با لشکری گران حرکت کرد و عمر و جهة
مقابله ایشان از سیستان بفارس لشکر کشید اما قبل از وصول او بين محمد
پسرش که بر مقدمۀ لشکر بود و ترك بن الجساس سر لشکر عساکر خلافت
جنگی رو داده بر و ایت طبرى وديكر مورخين عرب محمد بن عمرو منهزم
وسه هزار نفر از لشکریان او اسیر دشمن گردید وقاری بدست عرب افتاد
بعد ازین واقعه عمر ولیت در صدد ترتیب لشکر دیگری برآمده ابو طلحه
شرکب که سپه سالار خراسان بود نیز با و ملحق شد و در ٢٧٤ بفارس لشکر
کشید پسرش محمد در مقدمه لشکر بود و بر اثر او ابو طلحه را فرستاد اما
این شخص که در تمام عمر با احدی راه راست نرفته بود فوراً بعسکر
موفق ملحق شد و عمرو مجبور گردید که بکر مان و از انجا بسیستان مراجعت
نماید در راه پسرش محمد بیمار گردیده وفات کرد و عمرو ازین واقعه
سخت متاثز گر دید .ا ما مو فق که بالشکری گران بمقا بلۀ او بر آمده
شاید خیال استیصال خانوادۀ صفاری را در سر داشت با ثر حوادث شام و لشکر
کشی حما رویه بن احمد طولون امیر مصر بطرف عراق مجبور بمراجعت
گردیده پس از چار سال مخالفت دولت صفاری دوباره طریق مسالمت پیش
گرفت و رسو لی با عهد و خلعت و لواء بسیستان فرستاده ولایت فارس و کرمان
و خراسان را درین نوبت به ده ملیون در هم یعنی نصف مبلغ سابقه با عمرو
مقاطعه کرد عمرو نیز هدایائی گرانبها به بغداد گسیل نمود که در اثر آن


( ١٧٤ )

باهر موفق نام اورا برهمه علاقه ها و مطردها وسراها و درخانه هاود کان ها
برنبشتند اما معلوم می شد که این همه محض مصلحت ودفع الوقت بودچون
در ٢٧٥ ابن ابی الساج بر طولونیان غلبه یافت وازطرف دیگر از فرار علی بن
الليث وعصيان او برعمرو به بغدادخبر رسید در شوال سنه ٢٧٦ مو فق
بلا درنگ اسم عمرو را از اعلام محو کرده مرسی مفلمی را بفتح فارس مامورنمود
عمرو نیز بالشکر آراسته ازسیستان با نظرف حرکت نموده درذی الحجه
سنه ٢٧٦ بنزدیك اصطخر تلاقی طرفین رو داد و موسى مغلوب وا کثر افراد
لشکر او مقتول و متواری گردید.
پس از آن در محرم ٢٧٧ عمرو داخل شیراز گردیده امر داد نام موفق را که
بحيث و لیعهد خلافت بر منا برياد می شد از خطبه بیفگندند . بعد احمد بن
عبدالعزيز بن ابی دلف را که بجنگ او ما مو ر گردیده بود نیز مغلوب
کرداسرا و و غنایم زیا دبس ت آورد و تا اهواز پیش رفت .
بنابروایت تاریخ سیستان اسمعیل بن بلبل كه وزیر موفق بود در غیاب
اوبعمرو نامه نوشته از راه مسالمت اورا وادار نمود که از اهواز به فارس
مرا جعت کند و در همان آوان موفق نیز در صفر ٢٧٨ وفات یا فت . اما
دیگر مورخین ازین اقدامات اسمعیل بن بلبل ذکری نکر ده اند چون
موفق که مدت مدیدی ولی عهد وحاكم مطلق امور خلافت بود وفات یافت
پسرش ابوالعباس ملقب به المعتضد با الله بمقام ولایت عهدجانشین او گردیده
في الفور اسمعيل بن اسحاق قاضی را باخلعت ولوای فارس، كرمان وكل
خراسان نز د عمر و فرستاده منصب شحنگی بغداد را باو بازداد و اجازه نمود
که دو باره اورا درحرمین خطبه کنند ضمناً به عمر وپیغا م داد که باید
بدفع واقع بن هرثمه که در خراسان اقتدار تمام یافته بود بپردازد عمرو
لیث که باین طریقه بالاخره ازجانب فارس آسوده گردید بسیستان مراجعت نمود


(١٧٥)

از آنجا درغره ربیع الاول سنه ۲۸۰ بعزم جنگ رافع بر آمد.
اما رافع بن هر ثمه در مدت هشت سالی که عمر و در فارس مشغول
کشمکش با مقام خلافت بود میدان را خالی و فرصت را مغتنم دانسته بدو ارقیب
خود ابی طلحه شرکب را از خراسان طرد وولایت مذکور را کاملاً بتصرف
خود در آورد وسپس با محمد بن طاهر که خلیفه منشورخراسان را باو بازداده
بود داخل مذاکره گردیده در سنه ۲۷۱ از او حق نیابت حاصل کرد و بولایات
مجاور بقای تجاوز گزارده بین او وحسن ومحمد بن زید علویان طبرستان
واقعه روداده روز بروز بقوت وشرکت رافع افزوده می شدو گرگان وری
را بخراسان ضمیمه نمود. تا اینه که در سنه ۲۷۹ چون معتمد بمقام خلافت
جانشین عم خود معتمد گردید از رافع در خواست نمود که بعضی از قرای ری
را تخلیه نماید مشارالیه که بقوت وعدة خود سخت مغرور بود از قبول این
امر استنکاف نمود و در نتیجه معتضد او را از ولایت خراسان عزل نمود
وبشرحی که گذشت عمرورا مامور بدفع غایله او ساخت. چون عمرو از سیستان
برسید رافع خود را در بین سه دشمن محصور دیده بعجله با علویان طبرستان
مصالحه کرد و از آنجا بگرگان جهت مقابله عمر ویار گشت. ضمناً
از اطاعت خلیفه عباسی بکلی سرباز زده حتی بروایت تاریخ سیستان
« علامت های سیاه را که شعار عباسیان بود بعلامت سفید علویان تبدیل
کرد » در ربیع الاخر سنه ۲۸۰ بین طرفین در نزدیکی نیشاپور حربی صعب
روداد رافع بهزیمت رفت وعلاوه بر اسراء وغنایم زیاد معدل ولیث پسران
علی بن لیث نیز بدست عمر و اوفتادند. رافع بطرف ابیورد رفته چون شنید
که عمرو می خواهد سر راه او را بسرخس بگیرد از بیراهه مجدداً
به نیشاپور حمله برده آنشهر را تصرف نمود . اما عمر و بزودی باو در رسیده
بدو أرافع محاصره شد و سپس جنگ دیگری روداد رافع منهزم گردیده


(١٧٦)

واکثر سران لشکر از یعمر رویوستند و خود او با تقی چند از خواص بجانب
خوارزم متواری گردیده در شوال سنه ٢٨٣ بدست عامل ابو لابت بقتل رسید .
عمرو سر او را به بغداد نزد معتضد فرستاد و بروایت کامل (۱) در اشهر
بمعرض نمایش گذاشته شد.
بطوری که در فوق متعرض گردیدیم پس از جنگ اول نیشاپور محمد بن لیث
پسران علی بن لیث بدست عمرو افتادند. اما راجع بشخص علی و عاقبت کار
او روا یات مختلف است. بنابر قول طبری را فع او را در سنه ٢٧٨ بقتل
رسانید (جلد ٧ ص ١٨٢ ) اما کامل گوید که در ٢٨٠ بری وفات یافت
تاریخ سیستان از وفات علی ذکری نکرده در موقع اسارت دو پسرش
بدست عمرو می نویسد « ولیث و معدل را هر دو پسر علی لیث را اسیر کرد
و بنیشاپور آورد و هر دو را بنواخت و خلعت داد و نیکوئی گفت پس گفت
عمر و سوی پدر روید . گفتند نه ما بند گانیم اینجا میباشیم پدر
خود بیاید »
ازین عبارت معلوم می شود که درین تاریخ علی باید زنده بوده
باشد مزید بر ان موقعی که خبر اسارت عمرولیث به سیستان رسیده از انتخاب
جانشین او سخن می رود باز این عبارت را می آورد : «و علی بن اللیث
بسیستان نهان بود و سبکری سر با او یکی داشت . . یکی گفت طاهر باید
دیگر گفت نه علی باید که او خود و صی یعقوب بود »
جنگ بلخ واسارت عمرو لیث : بروایت کامل ابن اثیر و گردیزی
و وفیات الاعیان چون عمر سر را فع
بن هرثمه را به بغداد فرستاد، در بدل این خدمت منشورها و واء النهر را از
معتضد مطالبه کرد معلوم می شود که خلیفه نظری بان سامان داشته راضی

(۱) ص ١٨٣ جزو ٧


(۱۷۷)

نبوده ماوراءالنهر نیز ضمیمه قلمرو صفاریان گردد. اما بهر صورتی بود عمرو بوعد یا وعید عهد ولایت مذکورو احاصل نموده و لشکر جراری بقیادت محمد بن بشر که از معتمد ترین خاصان او بود و علی بن شیروین از خراسان بطرف بخارا ارسال کرد اسمعیل بن احمد پادشاه سلسله سامانیان که درین موقع بر ماوراء النهر حکومت می کرد از آب آمو گذشته برین عسکر هجوم آورد و در شوال سنه ۲۸۶ آنرا سخت منهزم گردانید گویند ششهزار تن از لشکریان عمرو درین جنگ کشته شدند که محمد بن بشر در آنجمله بود و علی بن شیروین اسیر گردید چون خبر این شکست به عمرو رسید سخت خشمگین گردیده لشکریان شکست خورده را ملامت ساخت و امر داد که فی الفور ساز و برگ سفر ماوراءالنهر آماده نمایند گردیزی می نویسد که «چون نشکادلی کرد گفتندای امیر ازین نیکوتر مایده بزرگ بخته اند و ما هنوز يك كاسه خورديم هر که مرد است گوشو باقی بخور» بهر حال عمر ولیث با لشکر و سلاح اراسته و آلات بسیار و ابهتی تمام رو به ما وراء النهر نهاد مورخین گویند که احمد بن اسمعیل با ین جنگ رضایت نداشت و چند دفعه به عمرو پیغام فرستاد که «همه عالم اسلام در دست تست و ما در آن طمع نداریم این يك گوشه ماوراء النهر را بگذار و بگذر» اما عمرو قبول نکرده ببلخ رفت و میخواست از امو بگذرد که احمد پیش دستی نموده با لشکری انبوه در مقابل او ظاهر شد و عمرو در شهر بلخ حصاری گردید با لاخره در ربیع الاول سنه ۲۸۷ جنگ مختصری رو داد لشکریان عمرو منهزم گردیدند اسپ او در باطلاق یا جوی بند شده سپاه احمد در رسیدند و او را اسیر گرفتند راجع به کیفیت و تاریخ تحقیقی اسارت او راویات مورخین معتبر اندك اختلافاتی دارد من جمله تاریخ بخارا از زبان خود از می نویسد : « گفت همی تاختم اسپم فروماند و من بر اسپی سوار بردم که پنجاه


(۱۷۸)
فرسنگ رفتی و بسیار آزموده بودم امروز چنان سست همی رفت که خواستم
که فرود آیم پایهای او بیدی فرو شد و از اسب فر و افتادم و از خویش نو مید شدم
دو غلام قصد من کردند» .
تاریخ این واقعه را نیز فرسخی جمادی الاول ۲۸۸ ضبط کرده اما
اصح روایات همان است که بالا ذکر شد .
چون عمر ودستگیر شد اسمعیل بن احمد او را به سمرقند که مرکز سلطنت
آل سامان بود برد و خبر واقعه را بمعتضد انگارش کرد خلیفه شادمانی زیاد
نموده ذريعة عبد الله بن الفتح عهد و خلعت ولوای خراسان را به اسمعیل فرستاد
و اشناس را که از خدام خاص او بود برای آوردن عمرو با او همراه کرد
اشناس مذکور عمرو را در ربیع الاخر یا جمادی الاخر سنه ۲۸۸ مقید
و محبوس داخل بغداد نمود در موقع ورود به بغداد عمرو بر شتری سوار بود
که قبلا خود خلیفه هدیه نموده بود و یکی از شعرای عرب در آن باره قطعه
مغزی سروده است .
مولف تاریخ سیستان می نویسد که چون اسمعیل سامانی عمرو را بسمرقند برد
اولا به بیست و پس به ده ملیون در هم غرامت موافقه نمودند که چون مال مذکور
از سیستان بر سر عمر و مستخلص شود اما نوادگان عمر و که درین موقع
بر سیستان تسلط داشتند از پرداخت این مبلغ استنکاف نمودند تا رسول
خليفه بطلب عمر و به سمرقند رسید و اسمعیل از قبول حکم سر پیچی نتوانسته
عمر و را با او فرستاد اما در خفا چنان مواضعه کردند که عمر و را با اندك
محافظين براه سیستان ببرند تا اگر کسی برای استخلاص او اقدام نماید
ملامتی بر امیر سامانی وارد نگردد مگر در راه احدی اقدام بخلاص او نکرد
و چون اشناس خادم خلیفه ازین امر اظهار تعجب نمود عمر و گفت «من
بر سر پادشاهان چون استاد بودم بر سر کودکان چون کودکان از دست استاد


(۱۷۹)

رها یابند کی خواهند که باز آنجا نشینند؟ اما این روایت بنظر سخیف
میرسد چه اولاً در سیستان علاوه بر نوادگان عمر و که ممکن است ایشان
را بکودکان تشبیه نمود عدۀ کثیری از ابنای اعمام اوحاضر و صاحب
قدرت و مکنت زیاد بود اگر کار عمرو بغر امت راست می شد محال بود
می گذاشتند در اسارت بمیرد و ارسال عمرو براه سیستان نیز حقیقت ندارد.
چون عمرو به بغداد رسید در امر معتضد محبوس گردید اما دیری نگذشت که
خلیفه سخت مریض گردیده بقول طبری (حوادث سنه ۲۸۹) وابن اثیر در شدت
مرض صافی خرمی را که از خاصگانش بود بخواست و بیدست برچشم و دست
دیگر بر گلوی خود نهاد اشاره برینکه مروبك چشم را گردن بزن اما صافی
مذکور چون مرگ خلیفه را نزدیک بیدید مرتکب این امر نگردیده چون مکتفی
پسر و جانشین معتضد به بغداد رسید احوال عمرو را از قاسم بن عبد الله وزیر جویا شد
و از زنده بودن او اظهار شادمانی کرده می خواست با او فیلوکی کند اما وزیر
را آن حال خوش نیامد در حال امر داد تا عمرو را بکشند اگر این روایت
صحیح باشد تاریخ وفات عمر و ۸ یا ۹ جمادی الاولی ۲۸۹ است که روز
دخول مکتفی به بغداد میباشد (ابن اثیر ص ۲۰۴ جزو ۷) باشکست و اسارت
عمر و دوره قدرت و شوکت خانوادۀ صفاریان بپایان رسید ازین تاریخ به بعد
سلطنت ایشان دو چار وضع وفترت و بازیچۀ دست شهزادگان نالایق و خدام
خاین قرار میگیرد و بزودی جای خود را بدولت جوان آل سامان که در
آنطرف آب آمو تاسیس شده متدرجاً بر تمام خراسان (بمفهوم عام) پهن
گردید میسپارد ازین نظر انقراض آل صفار در مسیر تاریخی افغانستان
چندان تغیر بزرگی وارد نکرده بلکه مسئلۀ مهم احیای مملکت و توحید
آن که یعقوب و عمر ولیث قدم اول را در راه وصول به آن برداشته بودند بذریعۀ
سلسله جدید سامانیان بپایۀ تکمیل میرسد اکنون میرویم که دورۀ فترت


(۱۸۰)

آل صفار و تحول سلطنت را به سامانیاں مطالعہ كنيم .
امارت طاهر بن محمد بن عمرو
چون عمرو لیث بدر بلخ اسير شد دو نواده
او طاهر و یعقوب پسران محمد بن
عمرو (متوفی در سنه ٢٧٤) با ديگر بزرگان سیستان براه هرات بشهر
زرنج باز گشته زمام امور مملکت را بدست گرفتند . احمد بن شهفور بمقام
وزارت رسید اما بزودی او و برادرش محمد که هر دو از سرداران و بزرگان
دربار عمرو بودند بدسیسه سبکری غلام کشته شدند و عبد الله بن محمد
میکال وزارت یافت در محرم سنه ۲۸۹ چون خبر مرگ عمرو به سیستان رسید
طاهر با ماری نشست و در همان سال برای انتظام امور فارس با لشکری گران
به آنسمت حرکت نمود چه از قراین معلوم میشود که خلیفه مکتفی با الله
که تازه جانشین پدر خود گردیده بود میخواست ولایت فارس را خاصه خود
نماید و چون طاهر با امراء و لشکریان خود به آن ولایت متوجه گردید بدرا لصفیر
از جانب خلیفه برسالت نزد او آمده پس از مذاکرات زیاد بالاخره مکتفی
منشور فارس را بنام طاهر صادر نمود و مشار الیه در رجب سنه ۲۹۱ بسیستان
مراجعت کرده سبکری غلام را بولایت فارس باز گذاشت طاهر بن محمد مردی
عياش و مصرف و بی تدبیر بود چون خاطرش از فارس فراغت یافت در سیستان
بلهو و لعب مشغول شد و امور مملکت و لشکر و هالیه را بکلی مهمل گذاشت و تمام
اوقات خود را صرف شرب و لهو وطرح قصور و بساطین می کرد و وجوه
هنگفتی را درین راه بر باد می نمود در نتیجه تمام امور مملکت مخصوصاً مالیه
مختل گردید . از یکطرف عواید نقصان پذیرفت و از طرف دیگر در نتیجه
اسراف و تبذیر جنون آمیز امیر خزانه بکلی تهی گردید چون سبکری از فارس
وجوه کافی ارسال نمیکرد و طاهر و برادرش یعقوب که در امور سلطنت با
او شريك و در اخلاق و عدم لیاقت شبیه بود جهة اخذ مالیات مسافرتهای


(۱۸۱)

متعددی بطرف بست و رخج بعمل می آوردند. در سنه ۲۹۲ طاهر مسافرتی
هم بطرف فارس نمود اما سبکری او را بحیله باز گردانید و خود در ولایت
مذکور بافراغت خاطر واسة قلال تمام حکومت میکرد.
در سنه ۲۹٥ لیث بن علی بن اللیث برا در زاده یعقوب لیث که در فارس
با سبکری نقاضتی حاصل نموده بود با تفى چند سیستان مراجعت کردوچون
پریشانی اوضاع و تباعد بزرگان را از طاهرو یعقوب مشاهده کرد بطمع امارت
افتاد و پس از اندک کرو فر مردمان زرنج با او متفق گردیده شهر را باو
تسلیم نمودند و طاهر ویعقوب بعزم استمداد از سبکری بطرف فارس حرکت
کردند (٢٩٦) اما چون بولایت مذکور رسیدند بالاخره چشمان ایشان باز
گردیده دانستند که دست امید بطرف شخصی دراز نموده اند که باضمحلال
سلطنت ایشان کمر بسته و قبلاً با مقام خلافت درین با ره مو افقه کر ده
ناچار مهیای حرب گردیدند اما امرای لشکر از سبکری رشوه گرفته آندو
برادر را بدون حرب به مشارالیه تسلیم کردند و سبکری برای جلب التفات
در گاه خلافت آنا نرا مقید و محبوس به بغداد فرستاد. طبری وابن اثیر
اسارت این دو برادر را مختصراً درحوادث سنه٢٩٦ ذکر نموده اند .

لیث بن علی معروف بشیر لباده : لیث ابن علی که سیستا نیا ن
اورا به نسبت لباده سرخ که

روز ورود بشهر در برداشت شیر لباده نام نهاده بودند در
جمادی الاخر سنه ۲۹۲ به تخت امارت نشست و اواثر بدفع غالب برادر سبکری
که حاکم زا بلستان بود پرداخته لشکری بقیادت برادر خو د معد ل
با نطرف فرستاد و غالب را اسیر گرفت.
قرار روایت تاریخ سیستان . معدل بغزنین رفت و سنجك را بكشت پس از
آن بین او ولشکر یان سنجك جنگها روداد لیث از سیستان بكمك برادر


(۱۸۲)

اشکر فرستاد و آن کار بصلح راست کرداند و معدل و علی بن الحسن درهمی
بسیستان باز آمدند در ربیع الاول سنه سبع و تسعین و مأتین (۲۹۷) و پاره ها
از بست و رخج کشاده گشت بر لیث علی ، متاسفانه معلوم نشد که سنجک
مذکور که بود و در کدام ناحیه حکومت یا سلطنت داشت احتمال ضعیف
میرود که از بقایای شاهان کابل بوده باشد اما برای تائید این حدس
عجالتا دیگر قرینه و دلیلی موجود نیست و هم از عبارت فوق که عیناً نقل
نمودیم معلوم میشود خراج کابل که مدتی قطع گردیده بود در باره
جاری شده است .
پس از فراغت از مهم غالب در سنه ۲۹۷ لیث بن علی بفارس لشکر کشید
در بدو امر غلبه حاصل نموده سبکری را شکست داد و شیراز و اصطخر
را متصرف گردید . اما سبکری که در درگاه خلافت طرفداران زیاد داشت
از علی بن محمد الفرات وزیر مقتدر استمداد نموده مشارالیه مونس خادم
را با عسکر کافی بمدد او فرستاد . هر چند لیث سعی نمود از مداخله مقام
خلافت جلوگیری نماید سودی نه بخشید و در اقدامی که برای شبیخون
به عساکر خلافت بعمل آورد به بیراهه افتاده اکثر لشکریان و مواشی او
تلف گردید و عاقبت جنگ سختی بین طرفین روداده که در ان لیث بن علی
اسیر شد و او را به بغداد فرستادند .
امارت محمد بن علی بن لیث :
چون این خبر به سیستان رسید
ابوعلی محمد بن علی بن لیث که
در شهر زرانج بود بامارت نشست و برادر دیگر او معدل
نیز از فارس مراجعت کرده با و پیوست . بروایت تاریخ سیستان محمد برای
جلوگیری از نفاق و جنگ داخلی برادر خود را حبس نمود اما در دیگر کتب
تاریخ این مسئله بنظر نرسید . بلکه بروایت ابن اثیر معدل با مارت نشست


(۱۸۳)

و برادر خود محمد را برای جمع عسکر به بست فرستاد . علاوه تا تاریخ سیستان در
دو جای (ص۲۸۹) اسم این شخص را محمد بن اللیث ضبط نموده که غلط
صریح است.
بهر حال مقتدر خلیفۀ عباسی چون ولایت فارس را از دست آل صفار بیرون
کشید برای اضمحلال قطعی خانوادۀ مذکور عهد و لوای سیستان را با حمد
بن اسمعیل سامانی فرستاد او را بفتح ولایت مذکور تحريك و تشویق نمود
در سنه ۲۹۸ احمد سامانی لشکر جراری بقیادت حسین بن علی المرورودی
بسیستان فرستاده شهر زرنج محاصره گردید. درین موقع معدل به شهر
و محمد بن علی به بست بود.
درعین حال احمد سامانی شخصاً متوجه بست گردیده پس از جنگ مختصری
محمد را اسیر نمود و در ذی الحجه همان سال (۲۹۸ هجری) معدل نیز شهر
زرنج را تسلیم کرد. باینطریق پس از (۵۱) سال نام آل صفار در سیستان
از خطبه افتاد، سیمجور دواتی را که سیمجوریان که مدتها از جانب امرای
سامانی بر خراسان حکومت نمودند بر ولایت سیستان حاکم گردید و احمد
سامانی از بست بهرات مراجعت کرده معدل بن علی را با خود برد .
انقراض سلسلۀ صفاریان سیزده سال طول کشید . درین مدت سیستان
گاهی بدست آل سامان و گاهی در تصرف عمال خلافت بوده احیاناً شورشهائی
رو میداد و زمام امور بدست ماجراجویان و آشوب طلبان می افتاد . پس از
آن در سنه ۳۱۱ هجری یکی از عم زادگان یعقوب موسوم به ابوجعفر احمد
بن محمد بن خلف بن اللیث بامارت سیستان رسید . امیر ابوجعفر مذکور
و پسرش خلف بن احمد مدت ۸۲ سال دیگر در سیستان و بعضی نواحی آن
حکومت نمودند تا اینکه خلف در دوازدهم صفر ۳۹۳ بسلطان محمود غزنوی
تسلیم شد . اما چون حوادث مذکور مربوط بدیمشر ادوار تاریخ افغانستان


(184)
یعنی دوره سامانیان و آل ناصر است از ذکر آن ازین فصل منصرف شدیم.
نا گفته نماند که مدتها پس از امارت خلف و انقراض شاخه دوم امرای
صفاری یعنی در عصر ایلخانیان بسال 635 هجری شخصی موسوم به شمس الدین
علی بن منصور در سیستان با مارت رسیده خود را از احفاد امرای صفاری
قلمداد کرده است و اخلاف او مدتها در آن ولایت حکمرانی کرده اند که شرح
احوال ایشان در سلسله این تاریخ در موقعش مذکور خواهد شد.

صنایع و ادبیات
معلوم است که نفوذ و انتشار اسلام در تهذیب و مدنیت ملل مفتوحه
تطور عمیقی وارد نموده موجب امتزاج مدنیت های مختلفه و ترکیب مدنیت
های جدیدی گردید و علوم و ادبیات ملل مذکور نیز در تحت تاثیر این عامل
قوی به صبغه اوی درآمد . اما در اوائل امر تسلط ادبی عرب مانند غلبه سیاسی
آن بتفاوت درجات در بین ملل مغلوب قطعیت داشت . چنانچه تا ظهور صفاریان
در سیستان و دیگر نقاط خراسان که بدست مجاهدین اسلام کشوده شده بود
زبان عربی زبان رسمی و تالیفات و تحریرات و تعلیم و تعلم کاملا بزبان
مذکور بود و نه تنها مهاجرین عرب بلکه شعراء و علماء و مولفین وطنی نیز
بزبان عربی تالیف و تصنیف میکردند که امثله آن در کتب تاریخ
مسطور است.
اما آهسته آهسته با افول نفوذ سیاسی خلافت سلطه ادبی عرب نیز رو بزوال
گذاشت و از امتزاج آن با زبان و ادبیات محلی ثقافت و ادب جدیدی ظهور
نموده بمرور زمان نضج و قوام کافی حاصل کرد و چون در عصر صفاریان
استقلال سیاسی خراسان تامین گردید ادب و ثقافت جدید نیز وسعت یافت.


(١٨٥)

اگر چه مورخین را در مورد تاریخ و محل پیدایش شعر فارسی و اینکه اولین شاعر این زبان کیست اختلافات زیاد است اما اگر اشعار هجائی قدیم را که از حیث وزن وقافیه با شعر فارسی حقیقی تفاوت فاحش دارد با پاره اشعار وجملاتی که بر سبیل تضمین و تلمیح در اشعار شعرای قرن دوم عرب ذکر گردیده کنار بگذاریم بظن غالب ونزدیك به یقین می‌توان گفت که شعر فارسی بمعنی صحیح کلمه در عصر صفاریان وبه تشویق موسس دولت ایشان ظهور نمود. چنانچه تعصب وطنی وکینه یعقوب با بیگانگان معروف است تاریخ سیستان درین باره گوید:
« پس شعراء او را (یعنی یعقوب را) شعر گفتندی بتازی:
قد اکرم الله اهل المصر والبلد بملك یعقوب ذى الافضال والعدد
چون این شعر برخواندند او عالم نبود در نیافت. محمد بن وصیف حاضر بود ودبیر رسایل او بود وادب نیکو دانست وبدان روزگار نامه پارسی نبود پس یعقوب گفت چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت؟ محمد وصیف شعر پارسی گفتن گرفت واول شعر پارسی اندر عجم او گفت و پیش ازو کسی نگفته بود که تا پارسیان بودند سخن پیش ایشان بروه باز گفتندی برطریق خسروانی وچون عجم بر کنده شدند وعرب آمدند شعر میان ایشان بتازی بود و همگنانرا علم و معرفت شعر تازی بود و اندر عجم کسی برنیامد که او را بزرگی آن بود پیش از یعقوب که اندر و شعر گفتندی مگر حمزه بن عبدالله الشمری و او عالم بود و تازی دانست شعرای او تازی گفتند و سپاه او بیشتر همه از عرب بودند و تازیان بودند چون یعقوب زنبیل وعمار خارجی را بکشت و هری بگرفت و سیستان و کرمان و فارس او را دادند محمد وصیف این شعر بگفت :


(١٨٦)

ای امیری که امیران جهان خاصه و عام
بنده و چاکر و مولای تو باشند و غلام
از لی خطی در لوح که ملکی بدهید
با بی یوسف یعقوب بن اللیث همام
بلتام آمد رتبیل ولتی خورد بلشک
لقره شد لشکر رتبیل و هبا گشت کتام
امن الملک بخوا فدی تو امیرا به یقین
با قلیل الفئة کز داد در ان لشکر کام
عمر عمارتر اخواست وزرو گشت بری
تیغ تو کرد میانجی بمیان ددو دام
عمر او نزد تو آمد که نوچون نوح بزی
در آ کا ر تن او سرا و یاب طعام

این شعر دراز است وها اندکی یاد کردیم و بسام کور د از آن خوارج
بود که بصلح نزد یعقوب آمده بودند چون طریق وصیف بدیداند و شعر شعرها
کفتن گرفت و ادیب بود و حدیث عماز اندر شعر یاد کند :

هر که بسو د او بدل متهم
بر اثرد صوت او کرد نعم
عمر ز عمار بران شد بری
کنا وی خلاف آورد نا لا جرم
دید بلا بر تن و برجان خـ ویش
گشت بعا لم تن او د را لم
مکه حرم کرد عرب را خدای
عهد ترا کرد حرم در عجم
هر که در آمد همه باقی شدند
باز فنا شد که بدید این حرم

باز محمد بن مخلد هم سگزی بود مردی فاضل بود و شاعر ، نیز پارسی گفتن گرفت
و این شعر را بگفت :

جز تو نزاد حوا و آدم نکشت
شیر نهادی بدل و برمنشت
معجزه پیغمبر مکی تو ئی
بکنش و بمنش و بگو شت
فخر کند عمار روزی بزرگ
کوهما نم من که یعقوب کشت

پس از ان هر کس طریق شعر گفتن بر گرفتند.''
اهمیت و قدامت ماخذ طرز ابتدائی و نسبتاً خام بعضی ترکیبات و جملات
و بالاخره کثرت اشارات وقوعی بحوادث و رجال وامکنه عصر تقریباً هیچ
شبه در صحت انتساب اشعار فوق باقی نمی گذارد و چون اشعار دیگری


(۱۸۷)

باین تفصیل و قرائن قویه بدست نیست که بیشتر ازان بزبان فارسی
سروده شده عجالتاً می توان قرار ادعای مولف تاریخ سیستان سه فقره
شعر فوق را قدیمترین شعر فارسی محسوب نمود .
شعر پشتو نیز در عصر صفاریان دریکی از مراکز مهم نهضت ایشان یعنی شهر
بست پرورش یافته و باستناد کتاب نفیس پته خزانه که در آن تحقیق
و تصریح شده یکی از قدیمترین و فصیح ترین شعرای پشتو
زبدة الفصحاء ابو الهاشم ابن زید سر وانی بستی معاصر یعقوب و عمرو
بود مشارالیه مدتی در بغداد مشغول تحصیل علوم بوده بعد بوطن خود
مراجعت کرد و در سنه ۲۹۷ هجری در آنجا وفات یافت، نمونه اشعار او اینست:
ژبه هم ښه وینا کاندی چه ئی وینه د خاوند په لاس کی زر او درهمونه
ژبو رور له ورخی وینا ئی اوری د درهم د خاوندان تل وی په ویاړونه
که در هم ئی ځنی ورک سو سی اتلی پر اری شی وی په خړو پیژندونه
ابوهاشم علاوه بر اشعار کتابی هم در علم فصاحت و بلاغت بنام وسالو وزمه
نسیم و بسکستان داشته که اگر بدست آید غنیمت بزرگی خواهد بود.
اما از جمله صنایع آنچه بطور قطع در عصر صفاری ها رونق زیاد داشته
فن معماری بوده است اما در دوره اول یعنی سلطنت یعقوب و عمرو توجه دولت
بیشتر به عمرانات عام المنفعه بود از قبیل پل ها و راه ها و خصوصاً بندها
و انهار رو دهیرمند زیرا بطوری که در قسمت اداره و مالیات خواهیم دید
وجوه زیاد برای این امور تخصیص داده بودند و در نتیجه این توجه سیستان
یکی از پر حاصل ترین مناطق خراسان بود . علاوه تاً عمرولیث آبادی
های زیادی بداخل شهر زرنج هم نموده مانند بازار و مسجد جامع و امثال
آن اما اخلاف او طاهر و یعقوب بیشتر به تعمیر قصور و بساتین مولع بوده
اند چنانچه تاریخ سیستان تعمیر چندین قصر و باغ را در بست و قصر بو الحسنی


(۱۸۸)
را در زرنج بایشان نسبت داده با تاسف می گوید چنمان مالی درین راه تلف شد
که خزانه تهی و امور مالیه مملکت مهمل گردید.
چون متاسفانه تمام اثار مذکور در اثر غارت تیمور و انهدام بند های
هیرمند از بین رفت و تا کنون چیزی سالم بدست نیا مده ر ا جمع بسبک
و خصوصیات معماری این دوره عجالة چیزی اظهار نمی توان کرد.
اداره و مالیات
در عصر یعقوب وعمر ولایت مقام وزارت که تقریباً با ریاست وزرای
عصر جدید مطابقت میکند وجود نداشت زیرا شخص شاه علاوه بر قیادت
لشکر به دیگر شئون مهمه دولتی هم رسید گی میکرد و خاصه توجه او
بامور سیاست و مظالم یعنی رسید گی بعر ائض رعا یا و فوائد عا مه
معطوف بوده . در موقع حرب عادة شخص شاه قیا دت لشکر را بد ست
می گرفت مگر در محار بات كوچك وبي اهميت و در ایام صلح بديوان مظالم
نشسته بعرایض و شكايات رعایا رسید گی می نمود (تاریخ سیستان)
اما بعد از امارت عمر و نوادگان او این رویه را ترك گفته امور مهمه
دولت را بوزیران سپردند و يك علت انحطاط ایشان خیانت وزرای مذکور
و دسایسی بود که در اثر ضعف اداره در دربار روداد.
دولت صفاری دارای عسکر منظم دایمی بود که حقوق افراد آن مرتباً
از خزینه دولت تادیه میشد ابن خلکان در سیرت عمره می نویسد که در هر
سه ماه قشون خودراسان میدید واول شخصاً بمیدان بر آمده اسب و سلاح
خود را عرضه میکرد و حقوق خود را که عبارت از سه صد درهم بودباز یافت
میکرد بعد دیگر صاحب منصبان و افراد على الترتيب از نظر او گذشته
حقوق خو درا اخذ میدادند وا گر د رمر کو ب و سلاح شخصی قصوری
بنظر میرسید از اخذ حقوق محر و م می شد. یعقوب لیث عیار ان سیستان


(۱۸۹)
را که گروهی مقتدر و مستقل بودند هم جزء لشکر ساخته به این وسیله از اخلال امنیت در داخل مملکت خصوصاً پایتخت جلوگیری نمود تشکیلات مهمه دولتی عبارت بود از ۱- دیوان مظالم که رئیس آن سالانه بیست هزار در هم مرسوم داشت و بعرایض رعایا رسیدگی میکرد یعقوب و عمرو در موقع فراغت شخصاً این وظیفه را انجام میدادند (تاریخ سیستان ص ٢٦٥ و ٢٧١) ٢- دیوان خراج (مالیه) که رئیس آنرا بندار می نامیدند و مرسوم او و دبیرانش سالانه پنجاه هزار درهم بود.
٣- ولایت شرطه (انضباط) رئیس آن سالانه سی هزار درهم مرسوم داشت.
٤- دیوان اساسی که دبیر آن محمد بن وصیف بود دیگر اجزای دولت از قبیل عوانان (قوة مجریه قانون) عرفیان (رؤسای بلدی) مقربان رجاسوسان و غیره نیز مرسوم معین داشتند.
در موقع که شاه از پایتخت خارج می شد يك نفر را وکیل مختار امى ساخت بلکه عادة دو یا بیشتر وکیل معین میکرد و کما رحکومت و لشکر و خراج و مراسم مذهبی را بین ایشان تقسیم میکرد (تاریخ سیستان ص ٢١٦ و ٢٤٧) همچنان در مراکز مهمه ولایت وظائف را تقسیم میکردند تا از خیانت عمال جلو گیری شده باشد.
عواید دولتی اگرچه در کتب تاریخ عواید دولتی صفاریان بصراحت ذکر نشده اما از تفصیلی که بعضی از مولفین از قبیل ابن خلدون و قدامه ابن جعفر بن بغدادی و ابن خرداذبه راجع بمالیات ممالک اسلامی در دورۀ صفاریان یا قریب بان داده اند و تطبیق آن با وسعت و وفور دولت آل صفار می توان به پارۀ نتائج تخمینی و اجمالی واصل شد لیکن قبلا لازم است که حدود دولت مذکور را تا حدی معین نمائیم.


(۱۹۰)
دولت صفاری در عصر اعتلای خود یعنی در دورۀ اخیر سلطنت یعقوب و
تقریباً تمامی دورۀ عمر و شامل ولایات ذیل بود ۱- سیستان (باشمول بست و رخج)
۲-خراسان خاص۳- کرمان ۴- فارس ۵- خوزستان واهواز.
خراج ولایات مذکور در اواسط قرن سوم یعنی در عصر سلطنت یعقوب
قرار حساب ابن خرداد به قرار ذیل بود.
۱ خراسان ( بمعنی خاص) ٤٤٬٨٠٠٬٠٠٠ درهم
۲ اهواز ۳۰٬٠٠٠٬٠٠٠ "
۳ فارس ٣٣٬٠٠٠٬٠٠٠ "
جمع ١٠٧٬٨٠٠٬٠٠٠ درهم نقره
مولف مذکور از سیستان و کرمان ذکری نکرده اما خوش بختانه
قدامه ابن جعفر و ابن خلدون این نقیصه را رفع می کند.
بقول قدامه بقول ابن خلدون
کرمان ٦٬٠٠٠٬٠٠٠ درهم ٤٬٢٠٠٬٠٠٠ درهم
سیستان ١٬٠٠٠٬٠٠٠ " ٤٬٠٠٠٬٠٠٠ "
جمع ٧٬٠٠٠٬٠٠٠ " ٨٬٢٠٠٬٠٠٠ "
اگر از بابت این دو ولایت بطور اوسط (٨٬٦٠٠٬٠٠٠) درهم بجمع
فوق اضافه نمائیم عدد (١١٥٬٤٠٠٬٠٠٠) درهم بدست می آید پس رویهمرفته بطور
اجمالی می توان گفت که عواید سالانه دولت صفاری در عصر اعتلاء آن
از صد ملیون در هم متجاوز بوده است سوای مال غنیمت وخزینه هائی
که در محاربات بدست می افتاد.
این مبلغ که بباید حداقل عواید سالانه تلقی شود بحساب ۲۰ درهم يك
دینار که در نیمۀ دوم قرن سوم هجرت معمول بوده مساوی ٥ ملیون دینار


(۱۹۱)

می شود باچنانچه جرجی زیدان در کتاب مدنیت اسلام می حساب نموده
دو نیم ملیون لیره انگلیسی
مصارف دراوایل تشکیل دولت صفاری مصارف درباربسیار قلیل بوده
چه سلاطین بسادگی بدون تجملات بیهوده زندگی میکردند.
بالعكس وجوه زیاد به لشکر و لشکر کشی صرف می شد، معذالك سلاطین مذکور
بعمران مملکت وامور فوائد عامه خصوصاً کشیدن نهرها و بستن بندها
و آبادی راهها توجه داشتند و مبالغ خطیری در آن راه بذل می نمودند
تاریخ سیستان می نویسد که تنها در ولایت مذکور سالانه سی هزار
درهم برای جلوگیری از تجاوز ریگ براراضی آباد و پنجاه هزار در هم
برای بستن بندهای آب و ۲۵ هزار درهم (یا هر چه بیشتر لازم میشد) جهة
پلها، جویها، معبر کشتیها در هیرمند تخصیص داده بودند واگر جائی
بغریق خراب میشد به نفقه دولت آباد میکردند . و هم ذکر کرده اند که
عمرو در مدت سلطنت خود هزار رباط بنا کردبدون پلها و میلهای بیابان
(تاریخ سیستان ص ۲۶۸) :
اما در دورهٔ اخیر اوضاع مالی مملکت خراب گشته از یکطرف عواید
نقصان پذیرفت و از طرف دیگر نوادگان عمر و مبالغ هنگفتی را صرف تعمیر
قصور وبساتین و دیگر لهو ولعب نمودند و بقدری در بیهوده خرجی مبالغه
کردند که خزانه تهی گردیده اسباب انقراض آن دولت معظم فراهم شد.


قسمت چهارم

سامانیان

تالیف

احمد علی محبی


[BLANK PAGE]


(۱۹۲)

قسمت چهارم
سامانیان
بلخ ماوای اصلی سامانیان

بلخ معمورۀ دنیای قدیم که اساس و تهداب آنرا بزرگترین مرد دنیای
آنروز (جمشید- یما) سر سلسلۀ پیشدادیان به امر اهورا مزدا و بدست خود
گذاشت، از آن به بعد زادگاه صدها نفر از شاهان مقتدر و گیتی ستانان
نامی گردید.
هر کدام از این جهانداران سالیان دراز بريك حصۀ وسیع دنیای معلوم
آنزمان، با کمال عدل و دادفرمانروایی کرده اند.
این شهر بشهادت منابع موثق تاریخی در مرور اعصار و دهور، فرزندان
لایق و گزیده بسیار پرورانیده و بجهان تقدیم داشته است. شرح خدمات
و کار نامه های درخشان آنها كه توام با نتایج قیمت داری در اعتلای
جهانیان بوده، زیب صفحات تاریخ است.
می بینیم پیشدادیان که دوره ای بنام در تاریخ کشور دارند، در رو بکار
آوردن مدنیت، عدل و داد و تهذیب آریایی سعی فراوان میکنند، بد نبال
ایشان خانوادۀ مشهور کیانی از همین خطه برخاسته، بدخواهان را منکوب
و در راه ابقای رسوم باستان جهد بلیغ مینمایند.
دستۀ کیانی اسپه، خانواده اینکه از کیانی ها منشعب شده بودند در امور
کشور داری رسم نوینی که يك جهان شکوه و جلال از آن پدیدار بود،
با خود می آورند.


(۱۹۳)

زرتشتر سپنتمان در همین شهر در دورهٔ ویشتاسپه یکی از پاد شاهان این
سلسله، ظهور کرده و باعث ایجاد عمده ترین تحول معنوی در دربار آریایی
میگردد .
نقش این شهر کهن در سر نوشت زمانه های پیش از اسلام بصورت مبسوط
و مفصل در مجلدات اول و دوم تاریخ افغانستان نگارش یافته، با مراجعه
به آن از چگونگی بحدی زیبا اطلاع خواهید یافت. گرچه این دیار
عظیم الشان به کرات مورد حمله و عبور مهاجمین مختلف قرار گرفته،
ضربت های مهلک بان وارد آمده و عمران و آبادی آن دستخوش ویرانی
و تباهی، گردید، معهذا امتیاز پروردن گوهر های نایاب از جنس آدمی را
از دست نداده و بیش از دیگر دیار شرق حتی نسبت به دیگر شهر های آریائی
کهن و خراسان جوان، در تقدیم رجال و نوابغ حصه گرفته است .
باید دانست که «بلخ الحسناء» دردورهٔ اسلامی نیز عظمت دیر ینه را
تا اندازه ای از دست نداده وبحیث یکی از بلاد عمدهٔ خراسان آنروز
وافغانستان امروز موجودیت خود را حفظ کرده است.
در همین دوره فرزندان لایقی تقدیم جامعه نمود که هر یک آنها در رشته
های مختلف علم وادب غوص و فحص کرده و در حصهٔ بالا بردن سطح فرهنگ،
اصلاح امور اجتماعی، پدید آوردن شان وشوکت برای خود وهموطنان
خود و بالاخره کمک به فرهنگ و ادب جهانی خدماتی شایسته نموده اند.
از همین جاست که عبد الله پدر بوعلی سینا بر میخیزد، ابو معشر، ابو شاور
ابوالموید، شهید، دقیقی و عنصری و.... تقریبأ در يك دوره، در آن سر زمین
چشم میگشایند و در محیط فضل آن بکمال میرسند .
همچنانکه در شقوق مختلف علم و فرهنگ مشعل دارانی از بلخ


(١٩٤)

برخاستند، درميدان جهان گشايى وسياست نيز فرزندى بدنيا آمد كه احفاد
جليل او بيشتر از صدسال با كمال قدرت حكمرانی كردند. تا ريخ نام اين
شخص شخيص را در دفتر جاويد خود «سامان خداء» ضبط كرده.
دوره فرمانروايی اين سلاله پاك نهاد از لحاظ بسط عدل وداد، تأمين
آسايش مردم، رواج علم و معرفت، رو بكار آمدن شعرای نامى وحماسه
سرايان ملى زبانزد خردمندان جهان گشته و فصلی برازنده در تاريخ
افغانستان بیادگار ماند.


(١٩٥)

سامانیان و امرای خراسان

پیش از خروج ابومسلم خراسانی هنگاميكه هنوز خلافت در دست
امویان بودو اسد بن عبد الله القسری از جانب ( هشام بن عبد الملك ) بر خراسان
حكومت داشت سامان خدا در بلخ حاکم بود . گويند انقلابی در شهر
رخ داد واسد ألقسری در فرونشاندن آن باسامان خدا كمك نمود . از آن
به بعد سامان خداء بلخی کیش زردشتی خود را رها نمو ده و بدین مبین
اسلام گرایید. مصاحبت اسد بر حاکم بلخی تأثير زیاد وارد آور ده
و او را در سلك ارادتمندان و دوستان کشید بحديكه سامان خداء بعد از فوت
اسدالقسری بیاد او یکی از فرزندان خود را بنام وی موسوم ساخت .
این اسد صاحب پسرانی رشید و بكمال گردید . فرزندان وی در هنگام
ولايت عهدی مأمون بما يدو خواست او در رفع فتنه خراسان كمك مؤثر
کرده شهرت خوبی برای خود کمائی کردند و مخصوصاً مأمون ، كفايت
و شجاعت فطری ایشا نرا به نظر خوب ديده بدانها احترام زياد قائل شد
وقتيكه وليعهد برای احراز مقام خلافت جانب بغداد می شتافت غسان بن عیا د را
والی خراسان مقرر کرده و بدو سپرد تا فرزندان اسد را به حکومتهای
ا يالات منصوب دارد
همان بود که بعد از آن پسران اسد به مراتب عالی رسیدند و هر کدام
شان يك حصه از خاکهای ماوراءالنهر وخراسان را زیر فرمان گر فتند
نوح ابن اسد كه مردی دارای صفات عالی بود وقوت كافي
بهمرسانده بود بحكومت سمر قند منصوب شد. یحیی پسر دیگر حکومت
چاچ ( شاش ) و اسپيجاب را اختيار کرد. اومردی بی باك و صاحب قوت بود
و استعداد زياد برای فرمان روایی داشت .
الیاس كه حكومت هرات وخاکهای مجاور آنرا اداره میکرد
مردی آزموده و باجرئت بود. لا کن احمد که حكومت فرغانه یافته بود
از دیگران بزرگتر ، دلیرتر زورمندترو دانا تر ببار آمده بود .


(١٩٦)

طاهریان هرات و آل سامان

با تفصیلیكه در فصل طاهریان نوشته آمده در سال ۲۰٥ طاهر ذوالیمینین از طرف مأمون بولایت خراسان مامور گردید. وی در ربیع الاخر ۲۰٦ به مرکز فرمانروایی خود (مرو) آمده به رتق و فتق امور ممالک وسیع خراسان پرداخت .
كردار و رفتار پسران اسد سامانی كه حكومت سمرقند ؛ چاچ و اسپیجاب ، فرغانه و هرات را داشتند مورد پسند خاطر او قرار گرفته و هیچكدام آنها را تبدیل و یا بركنار نكرد تا اینكه در ۲۰۷ وفات یافت و پسرش طلحه بروی كار آمد .
با روی كار آمدن طلحه ساحه حكمرانی الیاس وسعت اختیار كرد باین معنی كه طلحه در هنگام خروج خود از سیستان بعزم جانشینی پدر ، آنجا را به اختیار الیاس گذاشت .
الیاس در سال ٢٤٢ وفات یافته و ابراهیم پسرش نزد طاهریان مقام و مرتبت بیشتر كسب كرده و برتبه سپهسالاری ایشان رسید .
بعد از وفات الیاس حاكم هرات، ساحه حكمرانی پسران سامانی به حدود ماوراءالنهر منحصر مانده و از بین شان اقتدار احمد كه نسبت بدیگران بكار آمده تر بود محكمتر شده و نفوذ او علاوه بر سمرقند و فرغانه بر كاشغر و تركستان تا نزديك سرحد چین رسید .
احمد هفت پسر داشت باین ترتیب :
نصر ، ابویوسف یعقوب ، ابوزكریا یحیی ، ابوالاشعث اسد ، ابوابراهیم اسمعیل ، اسحق ، ابوغانم حمید .
احمد در هنگام پیری نصر فرزند مهتر را به نیابت خود گرفته و اجرای اكثر امور را بدوش او گذاشته بود تا اینكه در سال ٢٦١ چهره در نقاب خاك كشیده و نصر جای او نشست .


(۱۹۷)
نصر برادر کهتر خود اسمعیل را در کشف تربیت خود گرفته بود و او را
عزیز و محترم میداشت هنگامیکه نامه مردم بخارا مبنی بر انتصاب
حاکم بدوبارا و رسید اسمعیل را بدین امر شایسته یافته و او را بدانجا فرستاد
نصر در سال ۲۷۲ هنگامیکه رافع بن هرثمه (۱) از وی استمداد کرد اسمعیل
را با چهار هزار سوار به كمك او فرستاد و رافع توانست بو طلحه (۲) خلیفه
عمرو را برجای خود بنشاند (۳).
این عمل باعث دوستی بین اسماعیل و رافع بن هرثمه گشته بحدیکه رافع
در برابر خواهش اسماعیل حاضر شد بدون چون و چرا خوارزم را بدو
واگذ ار شود (٤) نتایج این نزدیکی را ضمن و اقعات دوره
اسماعیل مفصلتر مطالعه خواهیم کرد.
طاهریان در طول دوره حکمر وایی خودها بانيك اندیشی که هر کدامشان
نسبت به دودمان نجیب سامانی خراسانی داشتند امور آنطرف دریای
آمو را تقریبا بشکل مستقل به آنها واگذاشته و متعرض نمی شدند .
بعد از اینکه در سال ٢٥٩ این خانواده پس پا شد و نوبت به صفاریان رسید
واقعاتی بین آنها رو نما گردید که در موقع آن نگاشته خواهد شد.
(۱) رافع بن هر ثمه از اهل بادغیس هرات است وی پس از خجستانی حکومت خراسان
را بدست گرفت و در جنگی که با عمر ولیث نمود شکست خورد مجدداً از طرف معتمدبن
طاهر خلیفه خراسان گردید و در سال ۲۷۱ از محمد بن طاهر حق نیابت حاصل کرد وقتا که
از امر معتضد خلیفه عباسی سر پیچید خلیفه عمر و را مامور دفع او ساخت و در نتیجه از عمرو
شکست خورده و به خوارزم متواری شد و بدست محمد بن عمر و الخوارزمی در سنه ۲۸۳ کشته شد.
(۲) ابو طلحه منصور شرکبی برادر یعمر بن مسلم است که بدست احمد خجستانی کشته
شد گویند بوطلحه در صباحت و ملاحت بی نظیر و غولها بر سر جمال وی ریخته شده. بوطلحه
یکی از گردن کشان خراسان بار آمده با خجستانی جنگ های بسیار کرده بالاخره بخدمت
عمر وليث در آمد مستفاد از پاورقی تاریخ سیستان ص ۲۳۸
(۳) تاریخ سیستان ص ٢٤٤ (٤) روضة الصفا خاوند شاه ص ١٢ج٤