(۱۹۸)

اسماعیل عادل
مؤسس دولت آل سامان
امیر ماضی ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد مؤسس و پایه گذار حکومت
باشکوه سامانی در ربیع الاخر سنه ۲۳۴ در شهر فرغانه (پدرش در آنوقت
حکومت آنجا راداشت ) بدنیا آمد .
وقتا که پدر بزرگوارش چهره در نقاب خاک کشید اسماعیل نزد برادر مهتر
خود نصر مقا م و مرتبت بزر گتری پیدا کرد هنگامیکه رسولان مردم بخارا
و نامه های التماس آمیز شان مبنی بر انتخاب حاکم دربار نصر رسید .
اسماعیل که جوان رشید ۲۱ ساله ای بود بیشتر ازدیگران به این امر
مناسب و موزون مینمود .
باید دانست که بخارا درین وقت از دست آشوبها و فتنه های پیروان
مقنع (سپید جامگان) و تاخت و تازهای مکر رو متوالی متهاجمین سخت ترین
ضربتها را دیده و احتیاج شدید به حامی مهربان وعادل داشت این
بود که مردمان شهر و اهل علم و صلاح از بو عبدالله فقیه پسر خواجه بو حفص
کبیر خواهش کردان تا عقده کار شانرا بکشاید . ابو عبدالله که مرد هوشیار
و از صلحای خراسان بود دفع فتنه و آشوب راجز بدست فرزندان سامان خداه
که در ماور النهر در شهر های سمرقند و فرغانه حکومتی درست کرده بودند
نمی دید. بنا بر آن از حکمر وای سمر قند طی نامه عریض و طویلی که
بدست قاصدان و رسو لان معتبر فرستاده بود خواهش انتصاب فردلایقی
از خاندان سامانی را برای اداره شهر بخارا نمود .
اسماعیل بر گزیدۀ دربار نصر در شعبان ۲۶۰ به کرمینه در نواحی نزدیک
بخارا رسید و در هلۀ اول از لحاظ کمی خدم وحشم چندان راضی نبود


(۱۹۹)
به شهریکه نمیدانست مردمان آن با وی چگونه رفتار خواهند کرد داخل
شود. خصوصاً اینکه حسین بن محمد خارجی قدرتی در آنجا بهم رسانده بود
از اینرو داخل شدن اسماعیل به شهر دوسه روز طول کشید و قاصدانی بین
امیر جدید و بزرگان شهر ردو بدل شد. بدواً قرار دادند که امیری بخارا
اسماعیل را باشد و حسین بحیث خلیفهٔ او کار کند.
اسماعیل به استظهار ابو عبدالله که پیشتر از او اسم بردیم داخل شهر گردید
و متعاقب آن حسین بن محمد خارجی دستگیر و زندانی شد.
امیر چندی در مرکز امارت جدید توقف کرده و به کار اصلاح
خرابی های وارده افتاد و بعداً برای يك سفر سیزده ماهه به سمر قند
شتافت. در این سفر از طرف برادر به خوشرویی استقبال نشد تا اینکه
به شفاعت عبدالجبار بن حمزه و محمد بن نوح برادر با او بر سر مهر
آمد و با شوکت و دبدبهٔ زیاد در حالیکه خود امیر او را تا نواحی
بیرون شهر بدرقه میکرد آهنگ بخارا نمود و در این وقت عصمت بن محمد
المروزی بحیث وزیر و فضل بن احمد المروزی دبیری مقرر شده بودند.
مقارن ورود امیر اسماعیل یکی از دزدان و راهزنان از رندان و اوباشان
روستا چهار هزار مرد را جمع کرده و مصمم حمله بر شهر بود. امیر حسین
بن العلا را که صاحب شرطهٔ بخارا بود بدفع آنها مامور کرد این فتنه
بزودی فرونشانده شد. متعاقب آن خبر حملهٔ حسین بن طاهر اطابی
مسموع افتاد و اسماعیل شخصاً بمقابل او شتافته و سپاه دو هزار نفری طاهر
را هزیمت داد. امیر سامانی با وسعت نظری که در این موارد داشت
اسرای جنگ را عوض توبیخ از عنایت خود برخوردار ساخته و ایشانرا با جامه های
نوین کرباسی به خانه هایشان فرستاد.


(٢٠٠)

قرار بود اسماعیل هر سال پنچصد هزار درم خراج بخار اوا به برادر
خود نصر بپردازد اما امیر که مردی رعیت پرور و رحیم دل و با فتوت
بود رضا نداد خراج با مالیه اینکه از اهالی شهر و قصبات تا بعه وی بدست
می آید بدیار دیگری برود ولو در رأس آن ملك برادر مهترش قرار داشته
باشد، وی سخت کوشا بود تا مبالغ خراج صرف اعمار و اصلاح خرا بیهای
وارده شهر گردد. باینصورت فرستادگان نصر از بخار ا دست خالی
رفتند وصفای بین دو برادر بهم خورد، ترتیبات احضار عسکر شروع
گردید، نامه ها به فرغانه چاچ فرستا ده شد و برای تجهیزات سپاه
دستوراتی اصدار یافت، نصر ب سپاه گران بادو برادر دیگر خود
ابو الاشعث اسد و ابو یوسف یعقوب بعزم تنبیه اسماعیل آمدند. امیر جوان
که میخواست جانب برادر را نگهدارد صواب ندانست در برابر سپاه او
به مقاتله آغاز دلذا شهر را ترك گفته و به فرب رفت و نصر بدنبال او تا بیکند
شتافت پهلو نشینان و تملق گویان دربار نصر موقع را مغتنم شمرده
و دوستی اسماعیل را باراقم بن هر ثمه برای نصر خطرناك جلوه داده
و با و قضیه را چنان فهماندند که اسماعیل در فکر بر انداختن حکومت نصر
میباشد، سعایت ایشان در موقعی چنین که اسماعیل از پرداخت خراج
سر باز زده بود در نصر کار گر افتاد و او را بیشتر بدبین ساخت ، وی
از احمد پسر خود كمك خواسته و عازم کر مینه شد.

اسماعیل نیز که در بیابانها سر گردان بود بفکر چاره افتاده و خواست
از قوت و اقتدار دوست خود رافع استفاده کند. حمویه بن علی کوسه را که
یکی از خدمتگاران صدیق او بود مامور این مهم گردانید، رافع هم آمادگی
خود را اعلام داشته و آهنگ آمست کرد.


(۲۰۱)

دریمیه راه حمويه متوجه زيادتی سپاه رافع گرديده فكر كرد مبادا
چشم زخمی به مخدومان او از طرف رافع برسد . لذا پیشنهاد کرد که
« صلاح نيست دوستی در جنگ بین دو برادر سهیم شود همان بهتر که برادران
را با هم آشتی دهی.»
این تدبیر عاقلانه مفيد واقع شد و برادران با وساطت رافع با هم صلح
کردند . شروطی چند بر اسماعيل تحميل شد از آنجمله اينكه خطبه
بنام نصر بن احمد و اسحق بن احمد خوانده شود و اسماعيل بحيث عامل
خراج در بخارا کار کند و سالی پنجصد هزار درم بدهد .
پانزده ماه گذشت و باز اسماعيل حاضر به پرداخت وجه نگرديد
بار دیگر آتش نفاق زبانه کشید و نصر بنای حمله را گذاشت . این بار
امير جوان حاضر شد شمشیر را با شمشیر جواب گويد بنا بر آن به طوايس رفت،
جنگ شدید و سختی اندر پیوست و اسحاق بن احمد تاب مقاومت بخود ندیده
رو بگریز نهاد و ابوالاشعث برادر دیگر نصر که از ملتزمین رکاب بود
تا سمرقند عقب نشینی کرد مرتبه دوم ابوالاشعث حمله را از نجن شروع
کرد و فتوری در لشکر اسماعيل رو بداد اما خود اسماعیل مردانه استاد
و از جای خود تکان نخورد. مردمان قليلي منجمله سيماء الكبير با وی
ماندند . اسماعیل قبل از انقضای وقت شیرازه جمعیت پراکنده را با وضعی
نیکو وصل کرد و مهیای مقابله شد. امیر نصر به بنجن رفته و شکست و ریخت
لشکر را درست کرد و اسحق نيز از فربر باز آمد هر دو لشکر باهم
مصاف دادند و فتح نصيب اسماعیل گردیده و نصر گرفتار شد.
امير جوان از روی نجابت و شرافت ذاتی حرمت برادر اسیر را نگهداشته
نزد وی از اسب پیاده شد و پای برادر را بوسه داد و از تقصیرات گذشته
عذر خواست و بحدی در فروتنی مبالغه کرد که امر بر نصر مشتبه گردید.


(۲۰۲)

اسماعیل برادر خود نصر را با عزت تمام روانه سمرقند گردانید و سیما
الکبیر یکی از معروفان شهر را با چندین تن دیگر بهمرکابی او موظف ساخت
دیگر تا آخر عمر نصر از اسماعیل تقاضای خراج و مالیه نکرد و مؤدت
کامل در بین شان برقرار بود. در ۲۷۹ که نصر بدرود جهان گفت اسماعیل
به سمرقند شتافته بر تمام ماورالنهر دست یافت و از جانب خود احمد
پسر نصر را خلیفه سمرقند گردانید.
در محرم ۲۸۰ امیر بحرب طراز یکی از علاقه های ترکستان رفت و رنج
بسیار دید تا آن شهر کشوده شد امیر آن اسلام آورد و کلیسای بزرگ
آنجا را مسجد جامع ساختند (۱)

خلل بهم افتادن
اسماعیل و عمرو لیث

عمر و بن لیث سیستانی که اکثر حصه های
خراسان چون سیستان بست رخج
(قندهار) هرات، نیشاپور، مرو، کابل
بامیان غزنه بلخ و غیره را تحت تصرف خود داشت و هر آن سلطه او بیشتر
میشد. بعد از غلبه یافتن بر رافع بن هرثمه و فرستادن سر او به بغداد میخواست
نماینده خود را برای ضبط و ربط خوارزم بفرستد که اطلاع یافت اسماعیل
سامانی وقتاً عاملی از جانب خود بدانجا گماشته. شرح قضیه از این قرار است:
پیشتر از نزدیکی رافع و اسماعیل حرفی بمیان آمد و روایت تاریخ
سیستان را در حصه كمك خواستن رافع از نصر و ماموریت یافتن اسماعیل
با چهار هزار نفر به پشتیبانی او متذکر شدیم و هم این نکته که رافع در برابر
خواهش اسماعیل حاضر به واگذاری خوارزم شد خاطر نشان گردید.
حالا باید دانست که بالاخره مسأله خوارزم به کجا انجامید؟

(۱) بعضی مورخان می نویسند که درین جنگ غنیمت فراوان بدست اسماعیل افتاد
باندازه اینکه برای هر يك از افراد سپاه هزار درهم رسید و اسپ واشتر ودیگر حیوانات
بحساب نبود، روضة الصفا ص ۱۱ ج ٤ چاپ هند.


(۲۰۳)
از نظر دور نباید داشت که عمرو خود را مستحق تمام بلاد خراسان
میدانست و به هر ولایت آن گماشتگان خود را فرستادن میخواست. جنگهای
او با رافع بن هرثمه که در فصل صفاریان به تفصیل ذکر شده برای برآورده
شدن همین منظور بود خوارزم نیز جزء مناطقی بود که باید مثل هرات
نیشاپور مرو سرخس سیستان غزنی کابل بلخ و کجاو کجا به عمرو تعلق
میداشت. این امر تا اندازه ای قطعیت هم داشت چه محمد بن عمرو
الخوارزمی (۱) خود را عامل عمرو میدانست.
شاید یکی از اسباب واگذاری رافع خوارزم را باطیب خاطر فکر
بهم اندازی این دو مرد قوی پنجه بوده که نتیجه آنرا برای خود خالی
از نفع نمیدانست. با آنهم گرچه ایند و با همدیگر مصاف دادند اما رافع سودی
از آن نبرد چه پیش از وقوع آن محمد بن عمرو الخوارزمی که به خاندان
صفاری علاقمند بود بر رافع دست یافته و او را بقتل رسانید. بلی اسماعیل خوارزم
را از رافع خواست و او هم با جبین کشاده حاضر به واگذاری آن گردید
لذا اسماعیل نماینده خود عراق بن منصور را بدانجا فرستاد. آمدن وی
مقارن وقتی است که محمد الخوارزمی بعد از کشتن رافع برای تقرب نزد
عمرو به نیشاپور میآید و بعد از گرفتن خلعت دوباره موظف میشود سر
خدمت برود. اطلاع از آمدن عراق بن منصور سبب میگردد تا عمرو علی
بن شروین را با سپاه همراه محمد الخوارزمی بدانجانب روانه دارد. چون
نه از دست علی شروین و محمد الخوارزمی و نه از دست محمد بن بشق و سپاهش
کاری ساخته میشود عمرو بنفه با حصول عهدها و رانشهر از معتمد بدانجانب
می شتابد. اينك عين عبارت تاریخ سیستان را برای روشن شدن مطلب اقتباس
(۱) ابن اثیر نام او را ابوسعید الدر ثقانی نوشته. ص ۲۵۷۰ ج ۷. صورت ضبط
تاریخ سیستان صحیح تر بنظر میرسد که در متن اختیار شد. ص ۰ ۲۰۴


(٢٠٤)
میکشیم .. و محمد بن عمرو الخوارزمی به نیشاپور نزدیك عمر و آمد پس از آنکه رافع را کشته بود عمرو اورا خلعت داد و بخوارزم فرستاد و عراق بن منصور از جهت اسمعیل بن احمد بخوارزم آمده بود ، عمرو نامه نبشت سوی علی بن شروین ، محمد بن عمرو بخوارزم شد با سپاه آنجا برفتند و بجانب شرقی سوی بخارا فرود آمدند ، و گرمای سخت بود بیابان نیارستند رفت آنجا ببودند تا هوا خوش شد و به جیحون بگذشتند، شب آدینه سلخ ربیع الاخر سنه خمس و ثمانین و مایتی، و اسمعیل بن احمد از بخارا بیرون آمد و گفت با و گردند و حرب نباید ایشان باز گشتند ، خبر بعمر و آمد باز محمد بن بشر [را] با سپاهی بسیار بیاری ایشان فرستاد که با اسمعیل بن احمد حرب باید کرد، بازجمع شدند و قصد اسمعیل کردند، و اسمعیل مردی غازی بود وهمه سپاه او چنان مردمان بودند که روز و شب نماز و دعا کردندی و قرآن خواندندی ، و نیز قصد ایشان کرد ، و حربی سخت بکردند و محمد بن بشر کشته شد وعلی بن شروین و گروهی بزرگ اسیر ماندند ، و این اندر آخر شوال سنهٔ خمس وثمانین ومایتی بود، چون خبر بعمر و رسید آن او را بزرگ آمد، وعدوات دیرینه کشته و سببی همی بایست کشت ، لشک داشت از آن و حمیت او را بگرفت نامه نبشت سوی معتمد ولایت ماوراء النهر بخواست و گفت اگر این شغل مرا دهد و بدین رضا دارد، من علوی را از طبرستان بر کنم و اگر ندهد ناچار من اسمعیل احمد را بر کنم (١).»
با قبول مطالب فوق که بظن غالب خالی از قوت نیست چنین نتیجه بدست می آید که اگر مساله خوارزم وشکست عساکر اعزامی عمر و نمی بود پادشاه صفاری در صدد جنگ امیر سامانی بر نمی آمد. در بار بغداد نیز که کشمکش های چندین ساله عمرو را از یاد نبرده بود خواست از
(١) تاریخ سیستان (ص) ٢٥٣ - ٢٥٤ .


(٢٠٥)

این قضیه به نفع خود استفاده کنند لذا معتضد مدتی درخواست عمرو را معطل
گذاشت و به اسمعیل سامانی که او را معتدل تر میدانست و خوش داشت
رقیبی خانگی برای آل لیث باشد پیش از فرستادن منشور پیغامی به اسمعیل
فرستاد و او را به لطف خویش امیدوار ساخت گفته های معتضد موید این
ادعاست «..(۱) امیرالمومنین سرفرود افگند و زمانی ببود باز سر بر آورد
گفت جواب کن نامه عمرو چنانچه در خواستست و چنین دائم که هلاك
او در این است و نزديك اسماعیل بن احمد بنویس که ما دست
تو کوتاه نکردیم زان عمل که کرده بودیم . . » عمرو با ساز
و برگی مکمل رو بدیار سامانیا ن آورد چون اسمعیل بجنگ عمرولیث مایل نبود
نامه بدین مضمون انشاء کرد «همه عالم اسلام در دست تست و ما در آن
طمع نداریم این يك کرشه را بما بگذار و بگذر» اما عمر و چون از کشته
شدن محمد بن بشر در جنگ پاریشه اندوه گین بود وقعی به نامه اسمعیل نداده
و شارستان شهر بلخ را بگرفت و باره ها استوار کرد از آن طرف اسمعیل
هم با لشکر گران آهنگ مقابله کرد و مخصوصاً گماشتگانی فرستاد تا در
قراء وقصبات دور ونزديك کار داران عمرو را دستگیر کنند و مال وسلاح
آنها را گرفته بفرستند. امیر اسمعیل به علیا باد بلخ فرود آمد و بعد از
سه روز لشکر را از آن مقام برداشت و آهنگ نماز گاه کرد و دستور داد
آن راه را فراختر کنند عمرو نیز با لمقابل منجنیقها وعراده بدا نجانب
راست کرد(۲) اما نزديك صبح معلوم شد این سوقیات يك چال وخدعه
حربی بوده و در واقع قرار گاه خود را (پل عطا) انتخاب کرده است. بامداد
روز سه شنبه (۲۸) ربیع الاول سال (۲۸۷) بین دو پادشاه (آل لیث ـ آل سامان)
جنگ در گرفت. اسمعیل بر پشته بر آمده خطاب به سپاه طرف مقابل چنین
گفت «.. ما مردم مجاهدیم و جز خدا هیچ نمی خواهیم این مرد دنیادار
است و بخاطر مال میجنگد » باثر آن یکدسته سپاه عمرو از زیر فرمان

(۱) تاریخ سیستان (ص) ٢٥٥
(۲) نرشخی (ص) ٨٧


(٢٠٦)

بدر آمده و به سپاه اسمعیل پیوستند. در آنروز باد سختی نیز شروع بوزیدن
کرد و ضرر آن بیشتر متوجه لشکر عمرو گردید، و در نتیجه سپاه از هم متفرق شدند.
اسپ عمرو به مردابی فرو رفت او را با سانی بگرفتند و جنگ به نفع
امیرسامانی خاتمه پذیرفت. با گرفتاری عمرو شوکت صفاریان از بین
رفته و جای خود را بدولت جوان سامانی گذاشت.
اسمعیل بحیث فرمانروای کل خراسان

معتضد از اسیر شدن عمرو شادمان گردیده و عبدالله بن الفتح را با تاج و لوا
فرستاد و اسمعیل را رسماً پادشاه کل خراسان شناخت سال ٢٨٧ .
خلیفه هدیه های بیشمار برای امیرسامانی فرستاده و در مقابل آن فرستادن
عمرو را به بغداد طالب شده بود. اسمعیل برخلاف میل و از روی اکراه عمرو
را فرستاد و بعد عمال خود را در مناطق زیر تصرف برقرار کرد.
فتح گرگان و طبرستان
در این وقت محمد بن زید داعی که در طبرستان
حکومت داشت در نواحی گرگان که منطقهٔ
سرحدی خراسان بشمار میرفت لشکری ترتیب داده و بخیال حمله بر خراسان
افتاد. اسمعیل لشکری آراسته و بسر کردگی محمد بن هارون سرخسی
بدفع داعی فرستاد. گویند داعی در معرکه تیر خورد و کشته شد (١) در نتیجه
گرگان و طبرستان به تصرف درآمد و محمد بن هارون که این فتح بدست وی
رفته بود عامل آنجا مقرر گردید سال ٢٨٧ .
بار دیگر لشکر کشی امیر اسمعیل بدین منطقه يك و نيم سال بعد برای فرونشاندن
عصیان خود محمد بن هارون صورت گرفت. اسمعیل شخصاً برای سرکوبی وی آمد.
سردار عامی طبرستان را گذاشته و الدلمش (٢) را با دو پسر آن که در ری حاکم

(١) گردیزی مینویسد ... و محمد بن زید محمد را بگرفت وسوی اسمعیل فرستاد»
زین الاخبار ص ١٥٠ طبع تهران
(٢) گردیزی می نویسد ادکونمش کشته شد و محمد بن هارون با دو پسر دستگیر شدند » (ص) ١٥


(٢٠٧)
بودند کشته وری را بتصرف خود در آورد. اسمعیل طبرستان را به پسر دلاور
خود ابو العباس عبدالله بن محمد بن نوح سپردواز آنجا به تعقیب ودفع
پسر هارون عازم ری شد و آن شهر را بدون بکار بردن قوه متصرف گردید چه
محمد قبلا راه قزوین پیش گرفته بود. ری را نیز به پسر عموی دیگر خود ابوصالح
منصور بن اسحاق (۱) سپرد و گرگان را به پسر خود احمد داد و با و سفارش کرد
که سراز فرمان ابوالعباس عبدالله نه پیچد اما چون با جستان یکی از امرای
دیالمہ پیکار کرد بعزل او فرمان داد.
چند دفعه دیگر از طرف محمد بن هارون که به پناه گیلانی ها رفته بود
حملاتی شد تا اینکه یکی از سران سپاهی (ابوالعباس) ، محمد بن هارون را
در ری دستگیر کرده و به مرکز فرستاد و به این ترتیب فتنه او خوابید.
امیر بعد از مراجعت از قزوین چند مرتبه با کفار حدود شمالی جنگید و
بالاخره به عمر ٦١ سالگی وفات یافت .
اگر اول پادشاهی امیر ماضی را همان سال غلبه برعمرولیث بدانیم
یعنی سال ۲۸۷ که بعد از آن تمام خراسان را زیر نگین شاهی آورد، دوره
فرمانروائی او هشت سال میگردد چه امیر عادل در ماه صفر سال ٢٩٥ چشم
از جهان پوشید .
سیره امیر عادل در زمان حیات خاص و عام او را امیر عادل می نامیدند
و بعد از فوتش به لقب امیر ماضی یاد گردید . وی از پادشاهان خجسته
و نیک نام آل سامان است. او مردی بود که سیاست و تدبیر را با شجاعت
و سلامت نفس بهم جمع کرده بود و در عین رافت و نرم دلی مردی بیباک
و در اجرای سیاست بی محابا بود . درباره عدالت و جهانداری او کتب
تاریخ و حکایات داستانهای عدیده نقل کرده اند .
(۱) منصور از ۲۹۰ تا ٢٩٦ در ری حکومت کرده ابوزکریای رازی کتاب معروف
خود ( منصوری ) را بنام وی تصنیف کرده .


(۲۰۸)
امیر مردی دیندار و پرهیزگار بود لشکریهاش نیز به پیروی از شاه خود مردمان خداجوی بار آمده بودند، از طرفی هم رعب او در دل سپاهیان تا اندازه ای بود که جرات هیچگونه تعدی و تجاوز بمردم نداشتند.
امیر عادل نسبت به علمای دین احترام فوق العاده قایل بود و در دوران او این طبقه معزز و محترم می زیستند. برای سمع شکایات و رفع مظالم در مرکز حکومت دیوانخانه و داوران مخصوص گماشته بود وحتی برای قطع و فصل دعاوی در سفرها جماعتی از قضاة با او می بودند، در دوران پادشاهی او یکی از بزرگان علمی عصر بلعمی اول شغل وزارت داشت.


(٢٠٩)

الشهيد ابو نصر
احمد بن اسماعیل

امیر ماضی فرزند خود ابو نصر احمد راجا نشین خود معرفی کرده بود
وبنا به وصیت او به تخت پدر جلوس نمود .
وی در وهلهٔ اول امور داخلی را سر راست کرده وعموی خود اسحاق
را لزوماً از سمر قند معزول وبه بند اندر آورد .
بعد از فراغ از مسایل ضروری داخلی به تعقیب مفکورهٔ پدر بفکر امور
ماوراء سرحد افتاد چه از آن ناحیه خطراتی متوجه مملکت خرا سان
گشته بود. لذا در اوایل در سال دوم حکومت خود یعنی در ٢٩٦ برای تامین
ولایت ری شخصاً بدانجانب شتافت و آنجا را دو باره بزیر فرمان آورده
وا بو جعفر مملوك را والی آنجا مقرر کرده و به هرات بازآمد.
موضوع سیستان
چنانچه در فصل صفاریان نوشته آمده بعد از دستگیری
عمرولیث در سال ۲۸۷ چند سالی حکومت سیستان
بدست نواده های جوان و ناآزموده عمروافتاد و چندی دو نفر از آنان (طاهر -
یعقوب) حکمرانی کرده و وضع دولت را دگر گونه نمودند تا اینکه از
ضعف آنها لیث بن علی استفاده کرده و در سال ٢٩٦ امارت را در قبضهٔ
خود آورد . اوهم يك سال بعد در جنگ با سبکری . بدست دشمن اسیر
گردید . بعد ازو محمد بن علی بن لیث امارت را برای خود گرفت وچون
تازه کار بود سر رشته امور از دستش پاشیده و زمینه برای سقوط
آماده شد . از طرفی اغتشاشاتیکه درین حصه مملکت رو نما میگر دید
حکومت جوان آل سامان را خواهی نخواهی به متأثر مینمود . علاوه این
وضع مغایر نصب العین ومفكورهٔ وحدت ملی خراسان بود. سیاست عاقلانه ایکه


(۲۱۰)

یاد شاهان سامانی در بادی امر با مقام خلافت پیش گرفته بودند از یکطرف و اعمالیکه گاه بگاه بوسیلهٔ حکمداران و اقتدار یافتگان سیستان سر میزد و دربار بغداد را مشوش می ساخت، از جانب دیگر باعث این شد که مقتدر خلیفه عباسی عهد والوای سیمغان را به احمد بن اسماعیل بفرستد. احمد بن اسماعیل که از يك سال و چند ماه به این طرف در هرات میگذرانید لشکری بساز و برگ مکمل به سر کردگی حسین بن علی المرورودی برای فتح آندیار فرستاد و چند نفر دیگر از سر کردگان لشکری را مثل احمد بن سهل محمد بن المظفر، ابراهیم و یحیی پسران زیدویه را با وی همراه ساخت. در ماه جمادی الاول سال ۲۹۸ جنگی مدهش در نزدیکی شهر سیستان رویداد و در اثر تیر اندازی دسته جمعی ایله لشکر حسین نمود يك تعداد از مردمان ایله جاری روبگریز نهادند ، ابو علی محمد چاره را حصر دیده و به شهر داخل شد و برادر خود معدل را که در حبس داشت آزاد نمود و چنین قرار دادند که معدل شهر را حفظ کند و او قصبه را. معدل که خود را در ایندم آزاد دید بنام خود طبل نواخت. ابو علی محمد هم راه بست پیش گرفت تا از آنجا كمك لازم تهیه به بیند .
گویند احمد بن اسماعیل نیز بدنبال سپاه اعزامی روانه شد و در فراه شنید که ابو علی محمد به بست ورود نموده لذا بدانجانب شتافت . ابو علی هم در آن وقت به رخج ( قندهار امروز ) رفت و احمد بن اسماعیل او را از آنجا باز یافت داشته و با خود گرفت . احمد در حدود سه ماه در کنار رود هیرمند پاییده و چنانکه مورخی می نویسد (سیرت نیکو بر مسلمانان بگسترید)(۱) و حاتم بن عبدالله الشامی را والی بست مقرر کرد .

(۱) تاریخ سیستان ص ۲۹۹


(۲۱۱)

از آن طرف هنگامیکه معدل خبر دستگیری ابو علی محمد برا در
خودرا شنید حاضر بمصالحه شده وشهر را سپرد لشکر سامانی کرد.

ازجانب احمدبن اسماعیل سیمجوردواتی بحیث والی آنجا تقررحاصل
کرده و حسین مرورودی به هرات برگشت ومعدل را هم با خود برد.

سیمجور دواتی بعد از دو ماه از امارت سیستان معزول گشته و عوض
او ابوصالح منصور بن اسحق بدانسمت تقرر یافت، بوصالح با وجود نرم
خویی خود طوریکه لازم بود نتوانست دل مردمان آزادۂ سیستان را بدست
آورده و سرکشان آنها را رام کند، از بین سرکشان یکی محمد بن
هرمز مشهور به مولی سندلی (۱) رانام میبرند، گرچه مورخین در اصل
مادۀ اغتشاش اختلاف دارند با آنهم دست او را در این اغتشاش بی تأثیر
نمی دانند، هرطوری بود منصور بن اسحق را به بند آورده وعلی الرغم
مولی سندلی که برای خود ادعا داشت ابوحفص عمروبن یعقوب بن محمد
را به امارت برداشتند، وی منصور را حمایت کرده و فتنۀ مولی سندلی را توسط
محمد بن عباس کولکی (باکور کی یا حفار) فرونشاند. اما این محمد
خود مصدر شورشها یی گشت تا اینکه حسین بن علی المرورودی را دوباره

(۱) گردیزی مخالفت او را از لحاظ نرسیدن وظیفۀ مقرره اش میدانند در انیتیکه
میگویند نزد ابوالحسین علی بن محمد العارض ( یاحسین بن علی بن محمد العارض )
آمده عارض او را گفت ترا آن صواب ترکه بر باطلی بنشینی که پیر شدۀ واز تو
کاری نیاید، محمد بن هرمز راخشم آمد و از امیر دستوری خواست و به سیستان رفت،
واندرا نستاد وهمه مردم واهل غوغای سیستان را از راه ببرد - زین الاخبار ص ۱۷۰

مؤلف تاریخ سیستان طغیان اورا از سبب استخفاف عسکر نسبت بمردم و زیادتی خواستن مالیات
دانسته و میگوید «ومحمد بن هرمز المولی که مولی سندلی گفتندی از موالی محمد بن
عمر و بود وی مردی جلد بود، اندر مظالم شد و گفت : به سیستان رسم نیست که مال
زیادت خواهند و لشکری بلشکر جای باشند...» ص ۹۷ تاریخ سیستان.


(۲۱۲)

مامور دفع فتنۀ او نمود ندیر منصور و الی آنجا که از عهده خدمت بر آمده نتوانسته
بود به ماموریت دیگری در نظر گرفته شد و سیمجور مجدداً بحیث والی مقرر شد.
ظاهراً بعد از این برای امیر سامانی موضوع جالب توجهی باقی نماند
و از هر جهت خاطرش آرام گرفت و بیشتر اوقات از شهر بر آمده مولعانه
برشکار می پرداخت .
در یکی از این شکار ها نامه ای از ابو العباس صعلوك ( یا محمد بن
صعلوك ) والی طبرستان برایش رسید که از حملۀ حسین اطروش خبر میداد.
این واقعه بر روحش تأثیر نا گواری کرده و از خدا خواست که اگر
آن ملك از دستش میرود او را مرگ دهد!!
سپس جانب لشکر گاه آمد چون از شهر دور بود شب را در همانجا
خوابید .
چند نفر از غلامان که از وی کینه گرفته بودند به خوابگاه امیر
که اتفاقاً پہره و محافظی آنشب نداشت ریخته و گلوي او را بریدند ۲۱
جمادی الاخر سال ۳۰۱ .


(۲۱۳)

السعيد ابو الحسن نصر

جسد مقتول امیر شهید را به شهر نقل دادند ، بعد از اتمام کفن و دفن جمهور مردم اعم از بزرگان دربار سرداران لشکر ، دبیران ، کارداران دولتی ، علماء روحانیون و طبقات دیگر مردم بسوی قصر كوچك روی آوردند. پسرك هشت ساله امیر هنوز منظره وحشت آور قتل پدر را فراموش نکرده ، دید انبوه مردم بطرف او می آیند ، سعد خادم با احمد بن لیث (۱) شخصاً بخارا نصر را بر دوش سوار نموده و از بین جمعیت عبور میداد . این وضع بروی تاثیر نموده و معصومانه فریاد زد « با من چه کار دارید آیا مرا هم مانند پدرم میکشید » !!
هرطوری بود امر بیعت با شهزاده كوچك صورت گرفت . تقدیر چنان رفته بود که این پسر خورد سال یکی از پادشاهان بزرگ عالم گردد و در دنیای آنروز و بعد از آن نامش به نیکی برده شود .

* * *

با وضع فعلی برای نیابت سلطنت وجود مردی با کفایت و درایت که از عهده پیشبرد امور ایالات دور و نزدیک خراسان وماور النهر بتواند بر آید الزم مینمود.
بعد از گفتگوهای زیاد ارباب حل و عقد به نیابت و وزارت ابو عبدالله محمد بن احمد الجیهانی رضایت دادند . بدست این شخصیت برازنده در دوران وزارتش کارهای بزرگی انجام یافت ، معظم له برای استحکام پایه های حکومت سامانی از جان و دل میکوشید. گویند در هیچ کاری قصد نکرد الامقصود او حاصل شد . (۲)

(۱) کامل التواریخ ابن اثیر ص ۴۲۹ ج ۸
(۲) زین الاخبار ، ص ۱۹


(٢١٤)
امیر نصر بدستیاری وزیر نامی خود جیهانی اول و سپس بلعمی و همچنین
وفاداری ودلاوریهای حمويه سپه سالار و چندتن دیگر از سرداران مجرب
خود توانست در دورۀ سی سال سلطنت مدعیان داخلی را گوش مالی دهد
و باحریفان خارجی که قصد مملکتش میکردند دست وپنجه نرم کند
و متصرفات زیادی برای مملکت خود خراسان (به مفهوم عام آن) کمایی نماید .
اينك وقایع سی سال وسی و سه روز حکمررایی آن پادشاه بزر گوار را
در دو حصه متمایز یکی واقعات داخلی و دیگری رویدادهای خارجی ذیلا مینگاریم:
واقعات داخلی: مقارن جلوس امیر سعید حکومت سیستان را یکی
از سرداران سامانیه بنام سیمجور دوانی در دست داشت
ابو منصور عبدالله بن احمد الجیهانی به حکومت بست ورخج (قندهار) مقرر
شده وهکذا سعد طالقانی به حکومت غزنی منصوب بود گویند اهالی سیستان
از رویکار آمدن حکومت جدید به وحشت افتاده وسیمجور را از آن ناحیه
بیرون کردند. (۱) بلا فاصله ماموری از طرف خلیفه بغداد بدان ناحیت
مقرر شد و دراثر آن نا امنی ها وزدو خوردهایی ظهور کرد تا اینکه بعد از
چندی چنانکه شرح آن بیاید اباجعفر که از باقیمانده های خانوادۀ آل
لیث بود بحکومت رسید و دولت السعيد نصر هم نه تنها متعرض او نشد بلکه
به نظر لطف و شفقت دروي نگريست .
از وقایع اول دوران سلطنت امیر سعید یکی خرو - اسحق بن اسداست
وی کاکای پدر نصر و آزاد کردۀ احمد بود که در سمرقند حشمت و جایی
بهمرسانده بود مشارالیه نتوانست حکومت نوادۀ برادر را برخود هموار
کند لذا پسر خود الیاس را قوماندان لشکر مقرر کرده و با لشکر قوی بطرف
بخارا حمله آورد . در بازا میر سعید نصر حموية بن على سپه سالار
(۱) کامل التواریخ ابن اثیر ص ٣٠ جلد ٧ طبع مصر


(٢١٥)

وسردار مجرب ووفادار قدیمی آل سامانرا بدفع او نامزد کرد
در رمضان سال ۳۰۱ جنگ شد ید بین اسحق عاصی و لشکر
امیر در حصه (خرجنک) در گرفت حمویه در جنگ غالب آمده
واسحق بهزیمت رفت. مرتبه دوم نیز اسحق از دور و نزدیک استمداد سپاه
کرده و حمله را تکرار کرد. این بار هم نتوانست بر حریف قوی پنجه پیروز
شود بناچار راه گریز پیش گرفت حمویه اورا تا سمرقند تعقیب کرد و در آنجا
هم مامورانی برای دستگیری او بر گماشت اسحق مضطر شده سر عذر پیش
آورد و خود را تسلیم نمود باینصورت اولین عصیان رو نما شده در سال اول
سلطنت امیر سعید نصر فرو نشانده شد و مدعی آن از پای درآمد. از پسران
اسحق یکی الیاس بود که فراراً به فرغانه رفت و دیگری منصور که حکومت
نیشاپور داشت این دو پسر باوجودیکه پدرشان دستگیر و تسلیم هم شده بود
از مخالفت دست بر نداشته و اقداماتی ضد حکومت نمودند. الیاس سپاهی گرد
آورد، و مبادرت به حمله نمود اما نا کام شد و راه عزیمت پیش گرفت . منصور
هم حسین مروردی را که از دولت سامانی خاطری آزرده داشت با خود متحد
ساخته وعلناً بنای مخالفت را گذاشت. علت رنجش حسین مرورودی را که روزی
از سرداران لشکر بود مورخین چنین می نگارند :

در زمان حکومت احمد پدر نصر در سال ۲۹۷ لشکری برای فتح سیستان
به سر کردگی حسین بن علی مرورودی (مرور دومنطقه بالامرغاب امروزی است)
فرستاده شده بود و مشارالیه آنجا را فتح نمود. میگویند حسین در برابر این
خدمت توقع داشت که حکومت آن ولایت را بدو باز گذارند اما این خدمت را از و
دریغ داشتند و به منصور پسر اسحق حریف سابق و یار لاحق او سپردند. دو سه ماهی
طول نکشید که مردم از منصور به تنگ آمده و بروی شوریدند حسین بار دیگر برای
اطفاء آن نایره نامزد گردید و باز توانست شورشیان را پراگنده ساخته و مردم


(٢١٦)

رادلاسا نماید این بار حسین حکومت آنجا را برای خود مسلم می پنداشت
لذا بر خلاف همه چشمداشتها و انتظارات قرعهٔ حکومت سیستان بنام سیمجور
دوائی اصابت کرد. حسین با دلی مالامال خون سیستان را ترک گفته و بطرف
هرات (۱) یعنی محل ماموریتش رفت. تا هنگامیکه احمد زنده بود نامبرده
نتوانست مخالفت خود را علنی سازد اما با روی کار آمدن امیر سعید و اطلاع از جنگ
اسحق و فرزندش الیاس جانب منصور پسر دیگر
اسحق را گرفته و هرات را ضبط نموده بعد از آن به سوی
نیشاپور حرکت کرد. برای دفع شورش این دو نیز حمویه سپه سالار مامور
گردانیده شد هنوز حمویه به نیشاپور نرسیده بود که منصور باثر زهری که
باو خورانده بودند وفات کرد. حسین هم که خبر آمدن سپاه را شنید پس بجانب
هرات عازم شد. در آنجا محمد بن حمید یکی دیگر از عاصیان نیز بدو پیوست
حسین بعد چندی از هرات با سپاه گرد کرده خود به سوی نیشاپور روان
شد و برادر منصور بن علی را در هرات جانشین خود ساخت. این بار
از طرف دربار نصر احمد بن سهل کامگاری برای سرکوبی حسین مرورودی
فرستاده شد. احمد بن سهل هرات را از نزد منصور بن علی باز ستانیده و به
تعقیب حسین بر آمده (ربیع الاول ٣٠٦) و بر او دست یافت .
بعد از رفع غایله حسین مرورودی احمد بن سهل به حکومت نیشاپور
منصوب گشت. گویند وعده هایی نصر به احمد داده بود که در مقام ایفا
برنیامده از آنجهة احمد متوحش گشته حکومت خراسان را مستقلاً از
خلیفه المقتدر بالله خواستار شد خلیفه عباسی که هیچگاه طرفدار وحدت
حکومت ملی نبوده و مخوصاً از اقتدار خراسانیان اندیشناک بود این خواهش
را به میل خاطر پذیرفت .
معلوم نیست پادشاه سامانی به يك نائب الحکومه چه وعده یی داده بود

(۱) طبقات ناصری ترجمه میجر راورتی ص ٣٦ ج ١ا


(217)

که از اجرای آن سر باز دونائب الحکومه راه طغیان پیش گرفت امرو اقع
اینکه احمد بن سهل از قوه اینکه زیرفرمان داشت مغرور شد. من غیر
استحقاق بنای فرمانروائی گذاشت.

احمد بن سهل نام السعید نصر را از خطبه انداخت سوی جرجان
رفت و قرا تکین سردار سامانی را از آنجا رانده و به مرصو و در آنجا
سوری بغایت محکم ساخت و حین آمدن لشکر سامانی زیر قیادت حمویه
سپه سالار خود را در آن متحصن ساخت. حمویه افسران خود را فرمود تا
با احمد سهل تماس گرفته و بدو أ اظهار تمایل کنند احمد احتیاط را از دست
داده و از تحصن خارج شد و به حمله پرداخت اینجا بود که خدعه حربی حمویه
مدعی عاصی را از پای درآورد و گرفتار ساخت. (1) (رجب سال 307)

در سال 309 ابو منصور عبدالله جیهانی بحکومت هرات، فوشنج و با دغیس
مقرر شده و به شهر اول الذکر برای اشغال ماموریت آمد.
موضوع سیستان:- پیشتر از انشعاب سیمجو و در سیستان سخن بمیان آمد. وی
بعد از انتقال حکومت از احمد به نصر در حفظ حوزه زیر
فرمان خود کوشش زیاد کرد اما چون سرهنگان یگان یگان از نردوی
برفتند به تنهائی با شورشیان مقاومت نتوانسته و رخت خویش ازان بلده
بیرون کشید. بدوا المیبر از مقتدر خواست تا امارت سستان را برایش بدهند
همان بود که بدر دو نفر نماینده خود فضل بن حمید وابويز يدخالد بن محمد
المروزی را بدانجا فرستاد.

(1) گردیزی ص 210. ابن اثیر قضیه گرفتار شدن احمد را روی همان خدعه حربی
دانسته مزیداً می نویسد «حمویه آوازه در انداخته بود که من احمد را به سوراخ موش
کرده ام و راه فرار را براو بسته داشته ام احمد ازین آواز برآشفت و از تحصن خارج شد»
الکامل ص 440 ج 8


(۲۱۸)
خالد از بو منصور جیهانی که حکومت بست را داشت ، خواست تا از امور
اداره آنجا دست بکشد. در نتیجه جنگی روی داد و بو منصور به هزیمت شده
و از سعد طالقانی که در غزنین بود استمداد کرد. سال ۳۰۲
سعد و جیهانی متفقاً حمله برده و نماینده فضل را برون راندند. فضل از بدر استغاثه
جست و سپاه بسیار بیاری او آمد در نتیجه جیهانی شکست خورد و سعد اسیر ماند.
بعد از ان برای چند سال حکومت سیستان چون بازیچه بدست حکام محلی
و يا نماینده خارجی خلیفه میگشت و این حال مقارن باهنگ میبود . به حسین
مرو رودی و باز احمد بن سهل نا فرمانی کرده و در بار را متوجه خود ساخته
بودند. بالاخره در محرم ۳۱۱ ابو جعفر احمد بن محمد بن خلف بن الليث
بروی کار آمد وی توانست وضع آشفته ملك را سروسامان بخشد و حاکم
خوبی برای رعیت باشد. السعید نصر با این مرد به نظر لطف میدید و بین
ایشان پیش کشهای ردو بدل میگردید. روح يك جهتی و احترام در بین شان
بخوبی آشکار بود و در مواقع بحرانی ابا جعفر از در بار استمداد می نمود
و در برابر دشمنان خارجی با هم اشتراک مساعی میکردند .
واقعه برادران نصر از وقایع مهم داخلی یکی هم خروج برادران امیر سعید
است که در جمادی الاولی ۳۱۷ صورت گرفت این واقعه
که منجر به رها شدن گردن کشان و بیاد رفتن خزانه و بر هم خوردن
وضع آرام ملک بود در سر نوشت دولت سامانی بی تا ثیر نماند.
امیر سعید برادران خود را بوز کریا یحیی وابو صالح منصور و ابواسحق
ابراهیم) را که برایشان مطمئن نبود در کهندژ حبس کرده و پایتخت را بعزم
نیشاپور ترك كفته وابوالعباس بن یحیی بن اسد سامانی را
به نیابت گذاشته بود. مردی بنام ابی بکر خباز وظیفه رسانیدن جیره
این چند نفر محبوس سیاسی را بدوش داشت. این مرد با فریفتن دربان کهندژ


(۲۱۹)

و همراه ساختن چند نفر عسکر محبوسین را رهایی داده و هنگامه عجیبی
در بخارا بر پا نمود . رهایی یافتگان خزائن و قصرهای نصر را بغارت بردند
و در اثنای این اغتشاش آتش سوزی مدهشی هم در محله گردون کشان
واقع شد و همۀ آن محله بسوخت . بمجرد شنیدن این واقعه امیر سعید
از نیشاپور حرکت کرده و ا با بکر محمد بن مظفر
سر کرده سپاه را از جرجان طلب کرد.
امیر سعید با همراهان به شهر رسیده و محمد بن عبدالله بلعمی به پسر
حسین مرو رودی که در سپاه ابوزکریا بود نوشت تا ابوبکر خباز را
که فرماندائی اغتشاشیون یافته بود دستگیر کند. او هم فرمان وزیر را بجا آورد.
با عبور امیر سعید از دریا یحیی به نواحی چغانیان گریخت و چون در آنجا
ابوعلی پسر ابی بکر محمد المظفر را دید به ترمذ رفت و باز از نهر گذشته
وارد بلخ شد قراتکین که آنوقت در بلخ می بود بایحیی همدست شده و هر دو
بسوی مرو خارج شدند . یحیی با ابو بکر محمد بن المظفر حکمران نیشاپور
بنای مکاتبه را گذاشته و او را به لطف خود امیدوار ساخت محمد ظاهراً
وعده مساعد داد و بعزم قدمبوسی او به سوی مروروان شد اما از نیمه راه عنان
بطرف هرات و پوشنج گردانیده و رفتار خود را نیز تر کرد. بلافاصله هرات
را بعزم چغانیان ترك گفته از راه غرشستان روانه مقصد شد . یحیی که از آمدن
او باخبر شده بود لشکری بمقابله روانه کرد . جنگی مدهش در همان حدود
رخ داد. محمد ایشانرا منهزم ساخته و رخت خود از غرشستان بیرون کشید
محمد از پسر خود ابو علی که در چغانیان بود استمداد سپاه کرده و به سوی بلخ
گرایید. در آنجا با منصور ملاقی شده جنگ شدیدی کرد. منصور به جوز
جانان گریخت، محمد به چغانیان آمده شرح ماوقع را برای
مخدوم خود امیر سعید نوشت. امیر سعید نصیر ازین خبر مسرور شده و ولایت


( ۲۲۰ )

بلخ و تخارستان را پدر بخشید . امیر که شخصا به تعقیب یحی بر آمده بود در
بلخ رستاق با محمد سردار فاتح خود یکجا شد. یحی که متواری به هر طرف
میگشت در سال ۳۱۹ هرات را از شعباسی گرفته و درو از ه های شهر را
سوختاند و دیوارهای آنرا بر انداخت و حینیکه خبر آمدن امیر سعید را
شنید با قرا تگین به بلخ آمد اتفاقاً فردای روز حرکت او امیر سعید به هرات
نزول اجلال نمود کر دو سمیجور را باز والی آن ناحیه مقرر نمود. در همین
وقت منصور وابرا هیم برادران یحی از امیر امان خواستند قرا تکین حیله
اندیشید تا ضرر را از خو د منصرف کند پس یحی را از بلخ به بخا را
فرستاد و خودش به بلخ نشست سمجور و رود امیر سعید به بخا را یحی گریخته
و به سمرقند رفت و از آنجا باز بقصد حمله آمد اما بر خلاف انتظار قرا تکین
او را كمك نكر د او هم به سوی نشاپور روان شد و محمد بن الیاس در آنجا
برو وقوت یافته بود مدعیان که از آمدن امیر باز شنیدند پرا گنده شدند.
محمد بن الیاس به کرمان رفت قرا تگین همرای یحی به بست شتافت .

در سال ۳۲۰ امیر سعید به نشاپور وارد شد و فتنه ایرا که از سه
سال پیش شروع شده برد و اینهمه زحمت و د دسر ببار آورده بود حالا خاموش
شده یافت امیر که ه دی کریم النفس و با عفو بود از کناهان همه شان
در گذشته ولایت بلخ را باز به قرا تگین داد اما عمر باو وفا ننموده و در
بست مرد. یحی را هم امان دادند و با سرافکندگی تمام نزد امیر آمد .

امیر سعید همچنانکه آهنگ سفر سلطنت کرده بود در سال ۳۲۱ منصور
پسر علی را به ولایت هرات والی مقرر کرد و مشارالیه تا سال ٣٣٤
یعنی تا هنگام مر گ خود در آ نولایت حکومت داشت پس از وهم محمد
بن حسن بن اسحق بدان ولایت مامور گردید .


(۲۲۱)

وقائع خارجی دوره
پادشاهی السعید نصر

چنانچه از طرز پیش آمدها و اجراآت مامورین امیر
بر می آید در باره عصر مقابل به تعرض و حمله در برابر
هیچ کسی نبوده و صرف در مقابل حملات متعرضین
به دفاع می پرداخته است. در همان حال بیشتر توجه
شان این بوده تا در صورت امکان از صلح و آشتی کار بیگیرند مثلاً در موضوع
طبرستان دیده می شود با وجودیکه از طرف خلیفه امراو بجنگ می شد با
ناصر کبیر صاحب آنجا صلح بعمل آمد اما زمانیکه حسن بن قاسم داعی صغیر
جانشین ناصر کبیر در سال ۳۰۸ لیلی بن نعمان را به جرجان که همیشه متنازع
فیه بین دولت سامانی و دیالمه می بود مقرر کرد و او قرا تگین را شکست
داد. و بخیال تسخیر بعضی از شهرهای سرحدی خراسان افتاد و بدو' به
دامغان و باز به نیشاپور تاخت' حمویه سپه سالار با محمد بن عبدالله بلعمی
و ابو جعفر صعلوك وخوارزمشاه و سیمجور دواتی متفقاً مامور مقابله ومقاتله
با لیلی گشتند. این جنگ در حصه طوس رویداد و فتح آخر نصیب سامانیان
گردید. لیلی در کوچه بن بستی گیر آمده و اسیر شد.

در سال ۳۱۵ اسفار بن شیرویه که از نزد ماکان دیلمی گریخته و به
پناه وشكير بن اليسع حاکم جرجان آمده بود بعد از فوت بگر از جانب امیر نصر
به حکومت جرجان مقرر شد . اسفار در سال ۳۱۶ حسن بن القاسم الداعي
صاحب طبرستان را کشته وری' قزوین ' زنجان' ابهر 'قم و کاشان را بنام
امیر سعید فتح کرد. هنگامیکه اسفار از امر طبرستان فارغ شد بسوی
ری آمده آنجا را از نزد ماکان بن کاکی گرفته و بران شهر نیز مستولی
گردید بعد از مدتی چون جلال و جبروت یافت ترك خدمت امیر نصر گفته و عصیان
پدید کرد. امیر که این وضع را دید شخصاً بعزم سرکوبی او روانه شد اما
از پیش نامه ای مبنی بر قبول اطاعت و پرداخت خراج بدو فرستاد. مطرف


(۲۲۲)

وزیر اسفار او را نصحیت داد تا اطاعت امیر را گردن نهد اسفار عاقبت
شروط نصر را پذیر فت و مال و خراج نواحی مقبوض را بدو فرستاد. بعد از
مرگ لیلی، جرجان برای بارس که سابقا غلام قرا تکین بود ماند.
وقتیکه لیلی بن نعمان کشته شد قرا تکین به جرجان آمد بارس غلام از او
امان خواست اما چون او قبلا به دشمن پناهنده شد بود مورد عفو قرار نگرفته
و از بین برده شد مقارن آن هنگام ابوالحسين بن الحسن بن على الاطروش
در گرگان واردشد و سميجور دراتی برای مقابله با و شتافته و دردو فرسخی
شهر پیاده شد و ابوالحسین را محاصره کرد محصورین که عبارت از هشت
هزار سوار دیلمی و گرگانی بودند دفعه محاصره را شکست داده و بقصد
حمله دسته جمعی بیرون شدند سميجور كه قبلا يك تعداد از سپاهیان
خود را در کمین گاهی پنهان داشته و قلیلی را در خدمت نگاهداشته بود
بدو آاین سپاه اشدت کرده و عساکرد شمن مشغول چورو چپاول گردیدند.
پنهان شدگان ناگهان سر از مکمن ها بیرون کشیده و تا ختنی هر چه شدید کردند
تلفات زیاد بر دیلمیان وارد شد و ابوالحسین خود را از معرکه بیرون کشید.
بعد ازین فتح سميجور ومحمد بن عبدالله با همی به تعقیب ماکان پرداختند
اماچون کار با او یکطرفه نشد با قبولاندن شروطی چند به صلح گراییدند
امیر سعید در اوایل سال ٣١٤ بنا بر تشویق خلیفه المقتدر بالله بعزم تسخیرری
بر آمدقا تک غلام يوسف که در آنجا بود به گرشه ای رفت و نصر بر آنجا مستولی
شد بعد از دو ماه پاییدن در آنجا خود عازم خراسان گردید و سميجور را در
آنجا والی مقرر گرد چندی بعد محمد بن على صعلوك به ولایت ری بر
گزیده شد و تا اوایل شعبان ٣١٦ به حکومت آنجا بود چون مریض شد
از داعی وماكان مطالبه کرد تا آمده ری را متصرف شوند (۱) .
(۱) الكامل ص ٦١ ج ٨ .


(۲۲۳)
در سال ۳۲۱ مرد آویج (۱) جانشین اسفار عهد سابق را زیر پای گذاشته و بسوی جرجان آمد در این وقت ابو بکر محمد بن المظفر بحالت مرض در آن ناحیه می بود وقتیکه مرد آویج قصد جرجان کرد ابوبکر به نزد امیر سعید شتافته بمجرد وقوف از دست اندازیهای مرد آویج ترتیبات مدافعه گرفته شد اما پیش از آنکه عمل او را به قوه جواب بگویند توسط وزیر نامی خویش محمد بن عبدالله بلعمی به مطرف بن محمد وزیر مرد آویج ( مطرف همان وزیر یست که در زمان اسفار هم مخدوم خود را مشوره صلح داد و ما پیشتر از آن ذکر کردیم) نوشت و سفارشهاین بار نمود این خبر را به مرد آویج واژ گونه رسانید ندوی بی تامل امر قتل وزیر خود را داد بلعمی پیامی هم بخود مرد آویج بدین مضمون فرستاد: «چنین می نماید تو مطرف وزیر خود را برای اینکه به بیند دل مردمان جرجان با تست یا نه به جرجان فرستادی همچنانکه عمرو لیث احمد بن ربیعه را به بلخ فرستادالا بد عاقبت آن واقعه را شنیده ای !! چگونه می توان باشاهیکه صدهزار مرد از غلام خود و موالی پدرش بدور او طواف میکنند مقابل شوی همان به که از سر جرجان دست برداری و راه خود گیری وازری آنچه مصالحه شده بپردازی » مرد آویز از راهیکه آمده بود بر گشت و تا زنده بود متعرض سامانیان نشد. آنگاه که نصر از امر جرجان فراغت حاصل کرد ابابکر محمد بن المظفر را به پاداش رشادتها و خدمت شایانش به سپاهسالاری اردو وحکومت خراسان مقرر نمود
ا با بکر محمد بن مظفر ما كان بن کاکی یکی از سران لشکری مرد آویج را که به پناه خراسانیان آمده بود و بحکومت جرجان مقررش کرده بودند مامور دستگیری محمد بن الیاس ساخت ما كان گر چه شهر گرمای را متصرف شد نتوانست بر الیاس دست یابد.
(۱) مرد آویج از سرداران اسفار بود جمعی از لشکریان را که از سوء سیرت اسفار به تنگ آمده بودند با خود یار ساخته و او را از بین برد و خود زمام امور را در دست گرفت


(١٢٤)
در سال ٣٢٤ محمد بن مظفر باوشمگیر برادر مرد آویح مصاف داد .
در این جنگ ماکان از روی تاسیه سی آنهمه اکرام سامانیان را نادیده
گرفته و بجانب آل زیار پیوست .
در محرم سال ٣٢٨ ابوعلی پسر محمد بن مظفر چغانی که عرض پدربحیث
سپه سالار مقرر شده بود به تعقیب ماکان بجانب گرگان شتافت .
ماکان برای جلو گیری از ورود ابو علی راه ها را همه زیر آب کرده
بود ابو علی از راه دیگر خود را رسانده وشهر را به محاصره انداخت .
بالاخره در اثر وساطت شیرج بن نعمان هـیـنقـدر شد که ما کان شهر را
تسلیم کرده و خود فراراً بجانب طبرستان برود .
ابو علی در اواخر سال ٣٢٨ سیمجور را بحکومت جرجان مقرر داشته
و خود در محرم ٣٢٩ بدنبال حریف به ری رهسپار شد در ربیع الاول همین
سال جنگ سختی در ری بوقوع پیوست وماکان در آن نابود شد.
ابو علی بعد از گرفتن ری سپاه را به طرف بلاد جبل سوق داد. و آنجا را
فتح کرده و برزنجان، ابهر، قزوین ،قم، کرج، همدان، نهاوند و دینور
مستولی شد این بزرگترین بسط و توسعه بود. که در طول مدت
حکمروایی سامانیان نصیب امیر سعید نصر بن احمد گردید .
ا میر سعید در ماه رجب سال ٣٣١ بعد از ۱۳ ماه بیماری سل وفات یافت .
او مردی کریم النفس ، عادل ، با گذشت و صاحب تدبیر بود. در زمان
او بزرگترین دانشمندان و شعر اورجال ظهور کردند و اغلب شان از بار گاه
او بهره ها بردند .


(١٢٥)
امیر حمید نوح بن نصر
امیر سعید نصر دارای سه فرزند بود اسماعیل، نوح، محمد، و از بین ایشان اسماعیل بیشتر مورد لطف وعنایت پدر قرار داشت. چنین می نمود که شاه، اسماعیل را برای جانشینی خود در نظر گرفته با شد زیرا سر پرستی و تربیت او را بیکی از بزرگان در بار ( ابو الفضل احمد بن حمويه ) سپرده بود و میخواست کشور پهناور خراسان و ماور النهر را بدست مردی آزموده بسپارد، از قضا اسماعیل در زمان حیات پدر وفات یافت و تدبیر مطابق تقدیر واقع نشد.
جلوس امیر
حمید نوح
چون در جمادی الاخر ٣٣١ امیر نصر چشم از جهان بپوشید امیر نوح بر اریکه شاهی جلوس کرد و برای اینکه احساسات مذهبی اطرافیان را که در اوا خر سلطنت پدرش رو نما شده بود فرو نشانده با شد ابی الفضل محمد بن احمدالحاکم را به سمت وزارت خود بر گزید این مرد که به تقوی و پرهیز گاری مشهور بود و یکی از فقهای عصر به شمار میرفت ظاهراً از لحاظ موقع آنقدر منا سب نمی نمود اما در واقع چون فقیه مزبور در امور سیاسی و اداری وارد نبود باعث پراکندگی بیشتر احوال گردید . مقارن جلوس امیر نوح خزانه دولت از اثر شورش برادران امیر سعید تهی شده و نفاق و پراگندگی در امور مملکت دست داده بود از اینست که در چنین وضعی انتخاب یکی از عباد و زهاد به مقام وزارت با وجود در نظر گرفتن پهلوی دینی آن عملا مفید ثابت نشد و اسباب ضعف دولت امیر نوح را فراهم داشته و با لا خره منجر به کشته شدن خود وزیر گردید که ذکر آن در موقعش خواهد آمد .
فتح ری
بر کناری ابوعلی
امیر نوح بلافاصله پس از جلوس به ابوعلی بن محتاج امر کرد تا به ری رفته و آن جا را که رکن الدوله دیلمی تحت سیطره خود قرار داده بود از دست او


(۱۲۹)

بیرون کند ابو علی با لشکر زیاد کمر به اجرای فرمان بسته و روانه مقصد
شد در عرض راه یکدسته از سپاه که در رأس آن منصور بن قرا تکین
(یکی از مصاحبین نوح) قرار داشته ازوی جداشد وجانب جرجان پیش
راند مقصد منصور این بود که حسن فروزان را از جرجان بر انداخته و
خود به تنهایی برای دولت سامانی خدمتی کرده باشد . این مهم از دست
او ساخته نشده و مجبوراً به نیشاپور برگشت. ابو علی نیز از حیث قلّت سپاه
و خیانت بعضی افراد کاری از پیش برده نتوانسته و عازم نیشاپور گردید
حین برگشت ابو علی وشمگیر یکی از سران دیلمی که به خدمت نوح در
مرو رسیده و از امیر خراسان کمک خواسته بود با او ملاقی شد و امری از
جانب نوح بدو رسانید مبنی بر اینکه باید باوشمگیر همدست شده و بسوی
جرجان حرکت کنند .
ابو علی ووشمگیر در صفر ۳۳۳ حسن بن فیروزان را از جرجان برداشتند.
باری در همین سال ابو علی بخدمت امیر نوح که درین وقت بمرو آمده
بود رسیده را و امری در باره فتح ری دریافت داشت. رکن الدوله دیلمی
که از آمدن ابو علی با سپاه گران آگهی یافته بود شهر را ترک گفته
و ابو علی به آسانی ری را نتوانست متصرف شود وحتی عمال خود را به اعمال
جبال بر قرار کرد در آنوقتیکه ابو علی مشقت های سفر و رنج لشکر کشی
را بر خود هموار کرده و با حریفان حکومت آل سامان دست و پنجه نرم می کرد
در شهر نیشاپور توطئه هایی از طرف مخالفین خصوصاً منصور بن قرا تکین
ضدوی صورت گرفته و ذهنیت امیر نوح را نسبت به ابو علی مشوب ساختند.
و علی چنین می پنداشت که بعد از این فتح با او عنایت بیشتر خواهد شد اما
برخلاف انتظار خبر عزل خود را دریافت داشت. ابو علی قبلاً هم وقتی از امیر
نوح جدا می شد برخلاف سابق نماینده بنام عارض لشکر با او همراه شده بود
این امر نیز بر او گران تمام شد، مخصوصاً که عارض با او وضع خوبی
پیش نگرفته بود .


(۱۲۷)

متعاقب آن که خبر عزل خود را شنید ضد امیر نوح داخل اقدام شد. اصلاً این
عمل نوح از روی بصیرت و بسیار مال اندیشانه نبود . گفته می توانیم پس
از انتخاب ابو الفضل ملقب به حاکم جلیل این دومین اشتباهی بود که
امیر نوح در دورهٔ امارت خود مرتکب شد و عاقبت وخیم آن يك چند با عث
کناره گیری از پادشاهی گردید .

ظهور ابراهیم:
ابو علی سردار معزول که کمر به بدخواهی نوح
بسته بود اولاً عارض را که مورد نفرت او قرار
گرفته بود گرفتار کرده و برادر خود را به بلاد جبل مقرر داشت .

ثانیاً در اثر مکاتبه از ابراهیم بن احمد کاکای امیر نوح طلب کرد
تا با او متفق شده و زمام حکومت سامانی را در دست بگیرد امیر نوح نیز به
تجهیز سپاه مشغول شد. درین وقت سپاهیان دولت که بنا بر نرسیدن وجایب
شان از حاکم جلیل خاطری آزرده داشتند متفقاً بر پا خاسته و علت عصیان
ابو علی و پراکندگی امور را از سوء سیرت وزیر (ابو لفضل الحاکم) قلمداد
کردند و تسلیمی او را خواستار شدند و تا جایی بر اصرار افزودند که اگر
امیر در سپردن او تعلل روا دارد همۀ شان جانب ابراهیم را خواهند گرفت
امیر از روی اجبار وزیر را به سپاهیان تسلیم کرد تا هر معاملهٔ خواسته
باشند با او بکنند !

ابوعلی با ابراهیم بن احمد بن اسماعیل به نیشاپور رسید و منصور بن
قرانکين و ابراهيم بن سيمجور با دیگر سران لشکر بدو پیوستند. ابوعلی
منصور را که یکی از بدخواهان و از افراد موثر در بر انداختن و عزل خود
میدانست حبس کرده و دیگران را با خوشرویی پذیرفت و خود در ربیع الاول
سال ۳۳۵ بعزم متقاعد ساختن امیر نوح رهسپار مرو شد. درین وقت محمد
بن عبد الرزاق را در نیشاپور مقرر داشته و برادر خود را که به نوح تمایل
نشان داده بود حبس کرد.


(۱۲۸)

در جنگی که با امیر نوح در مقام مرو رویداد ابوعلی و ابراهیم بن احمد غالب بر آمده و در اثر شکستی که به امیر نوح دست داد حصهٔ اعظم سپاه امیر هم به ابراهیم پیوست. اینان وقتیکه قوت و اقتدار بیشتری یافتند قصد تسخیر مقر پادشاهی کرده و آهنگ بخارا کردند. نوح هراسان شده و شهر را ترک و بسوی سمرقند عنان گردانید، در بخارا خطبه بنام ابراهیم خوانده شد و امیر فراری را مخلوع پنداشتند. چندی نگذشت که ابوعلی وضع ابراهیم را با خود خصمانه یافته و از سوء قصد او مستشعر گشت بنا بر آن درنگ را لازم ندیده و به سوی چغانیان رفت. در خلال این مدت منصور بن قراتکین از حبس رهایی یافت و بسرعت خود را به امیر نوح که سرگردان هر طرف میگشت رسانید.

جدا شدن ابوعلی ـ همان مرد که کار ابراهیم را بسامان رسانده بود ـ و پیوستن منصور به امیر نوح، ابراهیم را متوحش ساخته و با خود چنین فیصل نمود که نباید بار مسئولیت مستقیم را از دوش برداشته و بر دیگری تحمیل کند. برای اجرای این اندیشه ابوجعفر برادر امیر نوح را بدام کشیده و ظاهراً به تخت نشانید رتبهٔ سپه سالاری را برای خود نگهداشت. مدتی نگذشت که ابوجعفر هم (شاید در اثر تغییر فکر ابراهیم) خود را بدین امر شایسته ندیده و متفقاً به نوح نوشته و او را دعوت به اختیار تخت و تاج موروثی نمودند.

امیر نوح بعد از محرومیت های بسیار ناگوار در رمضان سال ۳۳۵ مجدداً به بخارا وارد شده از روی غیظ ابراهیم و ابا جعفر را کور ساخت.
واقعهٔ دیگری هم در خلال این مدت (از جمادی اول تا رمضان) بظهور پیوست که نمی خواهیم نا گفته از آن بگذریم.

پیشتر دیدیم که ابوعلی برادر خود فضل بن محمد را به بند آورده بود. با حرکت وی از نیشاپور فضل خود را رهایی داده و مردمانتی دربرخود


(۱۲۹)

جمع کرده و بیادست نشانده برادر ( محمد بن عبدالرزاق ) بجنگ پرداخت.
هنگامیکه ناتوانی خود را در برابر او ملاحظه کرد بطرف بخارا که
امیر نوح دوباره بر آن استقرار یافته بود شتافت . امیر مصلحت چنان
دید که با او روی خوش نشان بدهد .

امیر همینیکه به بخارا رسید منصور بن قراتکین را که
اقدامات نوح پس سالها در آرزوی منصب سپهسالاری و حکمرانی خراسان
از برقراری مجدد بود به امارت آن دیار منصوب کرد و خود در صدد گرفتاری
ابو علی که هنوز چند ماهی در چغانیان آسوده
سر نکرده بود برآمد وی نیز سپاهی فراهم کرده و پیشتر از حریف
به سوی بلخ خارج شد امیر نوح خواست اگر ممکن شود سردار
سرکش را از راه مذاکره صلح آمیز رام کند، باینصورت پیامبری
از جانب خود در بلخ نزد ابو علی فرستاد گویند شخص ابوعلی بدین
امر راضی بود اما جمعی از سر کردگان که در جنگ مرو از نوح جدا شده
و باوی همراه گشته بودند پافشاری نمودند .

امیر نوح چون از اختلاف بین فضل و ابو علی بخوبی آگاه بود، فضل را
سر کرده سپاه مقرر داشته و مامور حرب برادرش نمود . هر دو لشکر
در جمادی الاول ۳۳۶ در مقام جرجبك با هم ملاقی شدند .
در وهله اول جمعی از لشکریان ابوعلی در اثر جدا شدن اسماعیل
بن الحسن الداعی پراکنده شدند و ابوعلی دوباره راه چغانیان پیش
گرفت اما دیری نگذشت که باز بر بلخ و تخارستان دست یافت و مال فراوان
از آن نواحی بچنگ آورد . مرتبه دوم نیز عسکری تحت قیادت فضل
برای دستگیری او فرستاده شد. انتخاب فضل برادر ابو علی برای جنگ
با او از احتیاط دور بود زیرا طوریکه دیدیم در مرتبه اول اگر عساکر


(۱۳۰)

ابو علی خود با خود متفرق نمیشد تفوق عساکر نوح از لحاظ تمایلات
و احساسات برادری سر کرده سپاه محال می نمود ! چنانچه در مرتبه دوم تمایل
فضل به برادرش مشهود گشت و نوح فوراً سر کردگان دیگر را به گرفتاری
او امر داد . ابوعلی هم از تخارستان برای مقابله به چغانیان آمد .
در ربیع الاول سال ۳۳۷ جنگ بسیار سختی در منطقه کوهستانی چغانیان
بین عساکر طرفین بوقوع پیوست ! ابوعلی راه ها را بر عساکر نوح
مسدود ساخته و ما یحتاج آنها روز بروز رو بقلت میگذاشت با وجود آن
سپاه موظف توانست داخل شهر چغانیان شده و قصرهای آنرا ویران کند
ابو علی راه ها را دوباره بر آنها بسته و گویا ایشانرا در محاصره گرفت .
بالاخره چنین قرار دادند که ابوعلی پسر خود را به کرگان نزد
نوح روانه کند و خود در چغانیان بماند.
مخالفت محمد در هنگام گیر و دار اول که در مقام جرجيك صورت
گرفت محمد بن عبدالرزاق طوسی دست نشانده ابوعلی
بن عبدالرزاق نیز در نیشاپور اظهار مخالفت کرده و منصور بن
قراتگین دفع او را بر ذمه خود واجب دانست . منصور اولاً به مرو شتافت
و ابو احمد محمد بن علی را از آنجا رانده و سپس متوجه نیشاپور گشت.
وشمگیر که باز از حسن بن فیروزان شکست خورده بود با او یکجا شد.
با شنیدن خبر ورود منصور بن قراتگین، محمد بن عبدالرزاق نیشاپور را
گذاشته و به جرجیان خزید .
در سال ۳۳۷ منصور بن قرا تگین همراه وشمگیر به جرجان حمله بردند
و حسن بن فیروزان آنجا بود در رفتار خود منصور از وشمگیر منحرف شده
و سهل انگاری کرد و همراه حسن صلح نمود و پسر او را به گروگان گرفت .
در سال ۳۳۹ منصور به گرفتن ری مامور شد ، وی علی بن کامه خلیفه


(۱۳۱)

رکن الدوله عراقی را از آنجا رانده بامور آن ناحیه وامیدست گرفت ، رکن
الدوله که خودش در فارس می بود حینیکه از قضیه مطلع شد ، برادر خود
معز الدوله را مامور نمود تا با لشکر خراسانی که ری را تصرف کرده بودند
بجنگد. جنگهای سخت و مدهشی بین منصور و عساکر معز الدوله رویداد
و عساکر خراسانی توانستند تا اصفهان نیز پیش بروند . در آنجا هر دو لشکر
به قحط و غلا دچار گردید.

عراقی ها صبر و قناعت پیشه کردند و خراسانیان استقامت را در ملک
بیگانه آنهم در مضیقه خوار و بار ، تاب نیاورده رجانب ری باز آمدند
بالاخره در ربیع سال ٣٤٠ منصور درری وفات یافت . جنازه او را از عراق
به سپینجاب خراسان موطن آبایی اش نقل دادند.

بعد از وفات منصور امیر نوح دو باره بفکر انتخاب ابوعلی که وقتی
از دست او مجبور به ترک سلطنت شده بود : افتاد و عنصری را که بعد از
ماجرا جویی های بسیار در کنجی خزیده و آرام گرفته بود ، دوباره
برو یکار آورده و والی خراسانش ساخت، در حالیکه هیچ مجبوریتی در
بین نبود که چنین آدمی را با آن همه سوابق ماجرا جویی صاحب اقتدار
بسازد و حالا که چنین امری صورت گرفت منتظر نتایج آن باشیم .
و شمگیر همان کسیکه به کرات شکست خورده باز بهببودی جیوش
خراسان بحکومت میرسید این دفعه نیز در سال ٣٤٢ خواستار کمک شد .
در نتیجه ابوعلی موظف گردید به طرفداری و شمگیر بار کن الدوله
داخل جنگ شود . در مقام طیرک جنگی بین خراسانیان و دیلمی ها در
گرفت و باز مثل گذشته علوفه کمیاب شد و زمستان هم چهره زشت خود را
نشان میداد ، ابوعلی چاره ندیده با تحمیل شرایطی صلح را بر قرار کرد .
از شرایط صلح یکی پرداخت صدهزار دینار به خزانه امیر نوح سامانی بود


(۱۳۲)
که باید این مبلغ را هر سال رکن الدوله بپردازد ، وشمگیر از مسامحه
ابو علی در امر چغانی ورغبت او بصلح به امیر نوشت ، او هم بدون اینکه به
عاقبت امر عمیقانه بنگرد در حال غضب حکم عزل ابو علی را صادر کرد .
ابو علی هر چند در مقام عذر بر آمد وبزرگان را به شفاعت فرستاد
مقبول واقع نگشت . او هم باز مثل سابق خلاف وعصیان ظاهر کرده و در
نیشاپور خطبه بنام خود خواند . نوح برای وشمگیر وحسن بن فیروزان
نوشت تا باهم صلح کرده وابو علی را در میان بگیرند . لذا او چاره را حصر
دیده و به نزد رکن الدوله شتافت و بتوسط معزالدوله از مطیع خلیفه عباسی
فرمان ایالت خراسان را برای خود حاصل کرد . در سال ٣٤٣ که سال
اخیر زندگی نوح و شایدهم در بستر بیماری بود که ابو علی بر يك حصه خراسان
مستولی شده و خطبه را بنام مطیع عباسی خواند نوح در ربیع الاول هیمن سال چشم
از جهان پوشید اما پیش از وفات بكر بن مالك را بدفع ابو علی و بحیث
والی خراسان مقرر کرد .


(۱۳۳)

الرشيدابوالفوارس
عبدالملك بن نوح

امیر حمید نوح در اواخر عمر چنانکه پیشتر دیدیم از ابوعلی چغانی رنجیده وعوض او بکربن مالک را به سپه سالاری اردو تعیین فرمود، اما بکر ناخواست شغل جدید را اشغال کند تغییری در اوضاع روداد و امیر حمید کوت مرگ پوشید اما رفتن وی به تاخیر افتاده و بیشتر در زدو بندهای سیاسی روز مصروف شد، باینحا ها است که از امیر نوح پنج پسر با قیما ند : باین ترتیب :
عبدالملك ، منصور، نصر ، احمد وعبد العزيز ، بزرگتر همه عبدالملك بود و ی از هر لحاظ برای احراز مقام پادشاهی و جانشینی پدر شایسته می نمود با ینصورت همه بزرگان در بار عموماً وبكربن مالك خصوصاً کو شیدند تا عبد الملك از روی استحقاق بر و بکار آید با لاخره در ماه ربیع الاول سال ٣٤٣ امیر ر شید عبدالملک به کرسی امارت خراسان وما وراء النهر نشست.
معمولاً حالا موقع آنست که ار کان عمده سلطنت انتخاب شود و کار داران بزرگ مطابق نظریات رئیس دولت راه و رسم اداره مملکت پهناور را پیش گیرند. اینست که شغل وزارت و تدبیر را به ابو منصور محمد بن عزیز سپردند وبكر بن مالك كه فرمان ایالت خراسان را با مضای امیر حمید پدر شاه وقت بدست داشت و مخصوصاً در استحکام بنای دولت جدید جهدی وافر کرده بود به سپه سالاری ولایت خراسان منظور شده و الپتگین را هم برتبه حاجب الحجابى و يا حاجب سالاری برگزیده شد .
در خلال این احوال ابوعلی به کمک آل بویه فرمان ایالت خراسان را از مطیع خلیفه عباسی گرفته و بار کن الدوله وحسن بن فیروزان کمر


(١٣٤)
تسخیر ولایت خراسان را بستند، بكر بن مالك از این خبر بهم بر آمده و به
ده آزادوار فرود آمد و ضمناً از رشید نیز كمک خواست در وهلهٔ اول الرشید
عبدالملک كمک لازم نفرستاد باز هم سپه سالار توانست حسن بویه را در جرجان
و حسن بن فیروزان را بحد جاجرم متوقف بسازد، بالاخره كمک عبدالملک
نیز رسید وركن الدوله وابوعلی وحسن بن فیروزان تاب مقاومت نیاورده
به طبرستان گریختند، از اقدامات بكر بن مالك یكی فرستادن لشكری به
سر كردگی محمد بن ماكان برای تسخیر ری است این عمل بذات خود
دور از صواب بود چه بكر پسریكی از كسانیرا كه در جنگ با خراسانیان
كشته شده بود، سر كردهٔ سپاه ساخته و روانهٔ جنگ نمود، محمد كه در اول
مامور تسخیر ری بود به سوی اصفهان عنان گردانید و آنجا را از مویدالدوله
گرفت اما كمی بعد از دست ابوالفضل بن عمید وزیر شكست خورده و نزد
آل بویه پایید، متعاقب این قضیه ابوسعید بكر هدایا و تحفه های ركن الدوله
را پذیرا شده و در اثر نامه های صلح آمیز حسن بویه وابو علی چغانی
حاضر صلح شد با قید اینكه حسن ركن الدوله از ری واعمال جبال هر سال
دوصدهزار دینار بفرستد و باوشمگیر مزاحمت نكند، مطیع خلفیهٔ عباسی این صلح
را بخوشی استقبال نكرده و از نارضائی خود بحسن بویه نوشت! گویند موقعیت
بوعلی چغانی در اثر آن صلح مضطر گشته و كمی بعد با حال زار در رجب سال
٣٤٤ در اثر وبای عمومی كه در ری آمده بود در گذشت و تابوت او را به
چغانیان خراسان حمل كردند.
ابوسعید سپه سالار هر چند با مردم وضع بدی نداشت اما سپاهیان از وی دل خوش
نبودند بنابر آن جمعی از ایشان برسم شكایت نزد عبدالملک رفتند، پادشاه
سامانی از اینكه باوجود فرستادن عسکر برای قلع وقمع دشمن، ابوسعید
مصالحه كرده و حریف را بدون عذر موجه از دست داده بود، بروی


(١٣٥)

قهر بود ، درشتی های او بر سپاه بیشتر بر امیر گران تمام شده را مر
احضار وقتل او را داد .حینیکه ابوسعید که از ماجرا هم چندان واقف نبود
به در بار حاضر شد قتکین خزانه دار و الپتگین حاجب الحجاب او را
بر زمین زده و سر او بر گرفتند . در این وقت مقام سپه سالاری و حکومت
خراسان به ابوالحسن محمد بن ابراهیم سیمجوری وا گذار شد و برای اینکه
بین دیوان ملکی و تشکیلات نظامی هم آهنگی بر قرار باشد متصدی دیوان
یعنی محمد بن عزیز وزیر که باسپه سالار سابق ارتباط داشت معزول کرده
وسپس بزندان انداختند و عوض و او ابوجعفر احمد بن حسین عتبی را به
حيث وزیر بر داشتند .بدبختانه این وزیر وسپه سالار امتحان خوبی در
اجرای وظایف نداده یکی راه اسراف پیش گرفت و دیگری به تعدی و
جور مردم پرداخت تا اینکه در سال ٣٤٨ امیر رشید عتبی را از وزارت
معزول کرده ويك سال بعد ابوالحسن را نیز از مقام سپه سالاری برداشتند.
کرسی وزارت این بار به ابو منصور یوسف بن اسحاق تفویض گشت
وسپه سالاری افواج خراسان به ابو منصور محمد بن عبدا لرزاق داده شد
وزارت ابو منصور یوسف وسپه سالاری ابو منصور محمد نیز چندان دو ام
نکرد تا اینکه دو مرد کار آزموده و مجرب آن مقامات را به کفایت خویش
گرفتند یکی از اینها که عالم فاضل و از نویسندگان بی نظیر عصر بود و
خدمات علمی او در تاریخ ادب دری زبانزد عام و خاص است محمد بن ابي
الفضل بن محمد بن عبدالله بلعمی بحيث وزیر انتخاب شد و دیگر سردار
مجرب و عالیعقام الپتگین سپه سالار اردو های خراسان مقرر شد و تا


(١٣٦)
آخر حیات الرشيد عبدالملک بن نوح عهده دار آن بودند طوریکه می
نویسند میان بلعمی و الپتگین عهد مودت و برادری برقرار بوده و هر دو
معاون یکدیگر بودند. کم کم پاشید گی های سابق میخواست ترمیم شود
و عهد قدیم تازه گردد که واقعهٔ مرگ نابهنگام امیر رشید کارها را باژ
گونه نمود امیر رشید روزی بعد از نماز دیگر به شوق اسپهایی که الپتگین
هدیه فرستاده بود خواست میدان چوگان بازی بیاراید و با آن بازی باستانی
دمی به خوشی بگذراند. تعجیل امیر در امر چوگان زدن گویی او
را به سوی مرگ می کشانید. غفلتاً امیر از اسپ بزمین خورد و هنگامیکه
او را برداشتند جان بحق تسلیم کرده بود. سال ٣٥٠


(۱۳۷)
السديد ابوصالح
منصور بن نوح
امیر رشید ابوالفوارس عبدالملک در حدود هفت سال با کمال قدرت
حکمرانی کرد و در آخر از اسپ بزیر افتاده و جان سپرد ، ما از میان
رفتن عبد الملک بزرگان دربار و روسای لشکری به کنکاش پرداختند
که بین برادر و پسر عبد الملک کدام را به جانشینی اختیار کنند .
ابو علی بلعمی با الپتگین هم عهد بود که بدون مشور ث او کار یرا
انجام ندهد بلاد رنگ قضیه را به دوست خود اخبار کرده و نظر او را
طالب شد ، الپتگین نصر کوچک پسر او را به جانشینی پدر منظور کرد
اما پیش ازینکه نامه الپتگین به دست بلعمی برسد دیگر امراوسرداران
بجانشینی او برادر عبدالملک ، منصور بن نوح باهم متفق شده بودند .
در امر رویکا ر آوردن منصور ، غلام خاصه او فایق که او را از همین
جهة فايق الخاصه میخواندند نقش عمده را بازی میکرد . عاقبت او
وطرفدارانش نصر را که از طرف بلعمی اختیار شده بود بعد از یک روز
از میان برداشته امارت منصور را اعلام کردند.
از همین حامیان طر فداران نصر و منصور اختلاف نظر شروع شد و دامنه آن
تاجایی رسید که الپتگین نشا پور را گذاشته و با غلامان به سوی مرکز
روانه شد . الپتگین پیش از حرکت به محمد بن عبدالرزاق والی سابق
خراسان اطلاع داده و او را بر ضبط امور مامور کرد، در همان حین نامبرده
از جانب منصور هم به حکومت خراسان نامزد شده و علاوتاً ماموریت یافت
تا سر راه بر الپتگین بربندد . در ذی العقده ٣٥٠ الپتگین از نیشاپور بیرون
آمده و در نزدیکی های رودخانه آمولشکر گسا مز د قسدوی در اول امر


(۱۳۸)

دخول بر بخارا بود در همین جا نامه هایی از امیر سدید منصور به سر کردگان
لشکر الپتگین مبنی بر جدا شدن و یاوری نکردن اورسید.
الپتگین بنا چار آتش اندو لشکر گاه زده مناسب دانست بسوی بلخ رو آرد
امیر سدید منصور سپاهی برای دستگیری او تحت قیادت اشعث بن محمد فرستاد
که در دره خلم از دست الپتگین منهزم شده و راه بخارا پیش گرفت الپتگین
با قلیلی از همراهان به تخارستان آمد و بعداً آهنگ غزنین کرد.
عاقبت کار محمد بن عبد الرزاق مشتھر کشته بود که او

محمد بن را هم دیر یا زود از حکومت نیشاپور بر خواهند

داشت نامبرده بنای جور و اجحاف بر مردم
عبد الرزاق
گذاشته و باری به طرف مرو آمد تا جیب و دامن
از مال و منال آنان پر نماید سرهنگان مرو قبلاً وقوف یافته و او را اجازه
دخول بر شهر ندادند او هم چپاول کنان به سوی نسا و ابیورد رو آورد.
از آنجا مالی فراوان بچنگ آورده عهد اطاعت سامانیان را شکسته
و خود را مطیع رکن الدوله حسن بویه دیلمی خواند. و علاوتاً او را
تشویق به آمدن و گرفتن گرگان که در دست وشمگیر بود
و او از طرف سامانیان در آنجا حکومت میکرد نمود. امیر سدید منصور
که قضیهٔ بد رفتاری و سر کشی و بالاخره خیانت محمد بن عبد الرزاق
راشنید فوری ابوالحسن سیمجور را ماموریت داد تا بحیث فرمانده لشکر
و والی خراسان بدفع محمد بپردازد. از طرفی هم وشمگیر که ضربت مدهشی
از محمد بن عبد الرزاق برداشته بود بفکر انتقام افتاده و هزار دینار طلا
به یوحناء طبیب داد تا او را زهر خوراند هنگامیکه نبرد بین ابوالحسین
محمد بن ابراهیم سیمجوری و محمد بن عبد الرزاق که با سقطها ر قوای حسن بویه
دیلمی (رکن الدوله) شروع شد زهر یوحنا، محمد بن عبد الرزاق را از
پا انداخته و توسط یکی از غلامان احمد بن منصور بن قراتگین کشته شد


(۱۳۹)
بعد از کشته شدن او محمد بن ابراهیم کمر به ترمیم و شکست و ریخت و خرابی
های گذشته بسته و بر خلاف دروة سابق به عدل و داد کوشید .
در سال ٣٥٦ در اثر شکایت و تظلم ابو علی بن الیاس صاحب کر مان
به دربار سامانی از دست اندازی آل بویه ، چنین تصمیم گرفتند که ابوعلی
و شبگیر و حسن بن فیروزان امرای محلی و ابو الحسن محمد بن ابراهیم
سپهسالار اردوی سامانی متفقاً رکن الدوله دیلمی را گوش مالی دهند
این امر در اثر قتل و شبگیر که خوکي او را از اسپ بیفگند و برا درش
بیستون مخارج لشکر کشی را متحمل نشده و به رکن الدوله تمایل نشان
داد مسکوت مانده جنگی فیما بین طرفین واقع نشده وا بو الحسن واپس
به نیشاپور مراجعت کرد. در اینجا باز عمل تحریک آمیز خلیفه بغداد،
چند شهر را از تصرف سامانیان بیرون آورد باین معنی که مطیع باجهان
بخشی های غدارانه ولایات گرگان و سالوس و رویان را به ضميمة لقب
ظهیر الدوله به بیستون داد قضیه که بدینمنوال ختم شد امر سدید منصور از
ابو الحسن محمد مكدر شدو در سنه ٣٦٧ اشعت بن محمد الیشگری را فرستاد تا از راه
ت گرگان را تصرف کند و همین طور نصر بن ملك را مامور کرد تا گرگانچه
را مسترد بدارد ابو الحسن هم بیکار نه نشسته و خود را به دربار رسانید
و در طبر بود امیر سدید را با خود بر سر رضا آورده و با ر تبه
سپه سالاری واپس به نیشاپور آمد.
واقعه سیستان | ابا جعفر صاحب سیستان را در سال ٣٥٢ چند نفر
از غلامان کشتند و فرزندش خلف بجایش نشست .
چنین اتفاق افتاد که وی در سال ٣٥٣ ایالت سیستان را بعزم زیارت


(٢٤٠)

کعبه مکرمه ترک گفته و طاهر بن حسین (۱) را که از خویشاوندان او بود
بر جای خویش نصب کرد. بعد از ادای فریضه حج در سال ۳۵٤ تا ۳۵۵
آنگاه که قصد موطن خویش نمود، دروازه های شهر را بروی خویش مسدود
دید او هم یکسره خدمت امیر سدید منصور بن نوح شتافته و عرض حال نمود.
امیر سامانی سپاهی در خور گشایش سیستان با او همراه ساخت و طاهر از شنیدن
آن خود را به کنار کشیده و به اسفزار رفت. امیر خلف در مقر حکمرائی
جا گیرین شده و عساکر منصور را ترخیص نمود.
طاهر که متوجه احوال خلف بود بر سیستان غلبه آورده و خلف منهزم
و شکسته شده به بادغیس افتاد و از آنجا باز به نزد امیر سدید شتافت.
این بار نیز منصور سپاهی تحت فرمان او روانه کرد. مقارن همین اوقات
یعنی (سال ۳۵۸ یا ۳۵۹) طاهر از دنیا رفته و حسین پسرش بجای او نشسته بود
خلف حسین را محاصره کرده و کار را بر او تنگ گرفت و او را مجبور به فرار
گردانید خلف در سال ۳۶۰ باز بر مسند امارت نشست. یک سال بعد حسین مفاقصه
حمله آورده و شهر را متصرف شد و خلف فراراً به جوین سیستان رفت
اما بعد از هفت روز حمله شدیدی آورده و حسین را محصور ساخت. بالاخره
منصور بن نوح نامه نوشته و حسین را به دربار خود خواند.
حسین بن طاهر رو به بخارا آورده و با گرمی زیادی پذیرائی شد.
بیشتر تذکار شد که امیر سامانی از اینکه چند
صلح با رکن الدوله
ولایت او در اثر سبقت سپه سالار و همچنین مداخله
مطیع عباسی از دست رفت در صدد بر آمد سپه سالار را از بین بر دارد

(۱) این طاهر از تبار مرویان بود روزگاری در خراسان نرد امرای سامانی گذرانیده
و مردی لایق و فاضل بار آمده بود. مولف تاریخ سیستان اقدامات برجسته او را ستایش
کرده حتی معتقد است که باری به قیادت لشکر خراسان با ماکان بن کاکی جنگیده و مدتی
در دست او اسیر مانده و به هیچ قیمتی حاضر به جانبداری او نگردیده و بالاخره با نیرنگ
و فریب خود را رها نمیده و خدمت میر خراسان باز آمده و در ازای همان خدمت بوده
که امیر خراسان به ابا جعفر نوشت تا ولایت فراه با و داده شود.


(٢٤١)

سپه سالار خود را فوراً به مرکز رسانده و به اصطلاح گردیزی به پایمردی بزرگان
دل منصور را نرم ساخت و چنین قرار دادند که شرایطی را بر رکن الدوله تحمیل
کنند . ابوجعفر عتبی و سپه سالار داخل اقدام شده و با ابوالفضل بن العميد
وزیر معروف دیلمی تماس گرفته و فیصل کردند تا رکن الدوله هر سال
مبلغ دوصد هزار دینار بنام خراج بدربار نوح ارسال بدارد و عضدالدوله
دیلمی دختر خود را به حباله نکاح منصور سامانی در آورد.
در سال ٣٦٣ ابو علی بلعمی وزیر نامی منصور بن نوح چشم از جهان
پوشید و منصب وزارت برای ابوجعفر عتبى شريك بلعمی نیز دوام نکرد.
در همین سال از هم در گذشت و ابو منصور یوسف بن اسحق که سابقاً نیز
یکدوره وزارت کرده بود بدان وظیفه مقرر شد. در سال ٣٦٥ امیر سدید
منصور ابو عبدالله احمد بن محمد جیهانی را بوزارت برگزیده و خود در
۱۱ شوال سال ٣٦٥(١) بدرود جهان گفت.

(۱) ابن اثیر تاریخ وفات سدید منصور را بسال ٣٦٦ قید کرده در حالیکه اکثر مورخین
سال ٣٦٥ میدانند.


(٢٤٢)

نوح ثانی
الرضی ابو القاسم نوح بن منصور
بعد از وفات پدر نوح ثانی که سناً بسیار كوچك بود بر تخت پادشاهی
جلوس كرد و با بخشش ها وصلات و توزیع ذخایر واموال که پیشینیان به تدبیر
و حوصله جمع كرده بودند در بین امراء لشكر ومتنفذین وطبقات خدم وحشم
وغیره از طرف كافهٔ مردم بحيث حكمدار خراسان و ماوراءالنهر قبول گردید.
در اوایل امر (چون نوح ۱۳ سال داشت) امور مملکت محروسه را مادرش
بوكالت فرزند تاجدار اجراء میكرد. بناءً بصوابدید ملكه مادر
رشته خویشی و اقتران بین خانواده شاهی و آل سیمجور و آل فریغون بر
قرار گردید . باین معنی که دختری از ابوالحسن سیمجور (۱) و شاید
هم دختری از ابوالحارث محمد بن احمد فریغون والی كوز كیوان
(از میمنه تا سرپل) نامزد شاه سامانی نمودند .

منصب وزارت بدست شیخ ابوالحسین عتبی سپرده شد و رتبه سپه سالاری و
لشكركشی افواج خراسان به ابوالحسن سیمجور. ابوالحسین عتبی یكنفر از
معتمدان خود را بنام ابوالعباس تاش روی صحنه آورده و منصب حاجب
الحجابی را باو داد . همچنین فایق الخاصه را برتبه میرحاجبی بر
قرار نمود، گویا این سه نفر عتبی ، تاش و فایق همه شمول ما در شاه
محور تمام كارهای دولتی قرار گرفتند.
طوریکه مشاهده میشود در دوران این امیر كه از خیلی كوچكی به
پادشاهی رسیده ، امراء وزراء عرض بکار بردن هم خود به امور كشور و
فرونشاندن اغتشاشات ، خواهشات شخصی را در امور اجتماعی مدخلیت داده
و روی اغراض خصوصی بجان همدیگر افتادند که این رویه آنها باعث
دوام اوضاع ناگوار گردید .
(۱) گردیزی در موقف سیمجور می نویسد «... و رسول را نيكو فرود آورد و
فرزندش هرچه کریمتر نامزد كرد و سلیق را ص ۳۷ .


( ٢٤٣)

واقعه اختلافات بین امرای سیستان که از سال ٣٥٤ رونما شده بود و سابقاً
تذکاری از آن بعمل آمد تا کنون خاتمه نپذیرفته بلکه حالا شکل معلومی
بخود گرفته و حکومت را بخود متوجه گردانیده است .
چنانچه گفته آمد طاهر وحسین مدعیان خلف بن احمد بقوت دستگاه
سامانی منکوب شده و اخیراً حسین پسر طاهر را منصور بدر بار احضار کرده بود
وقتیکه نوح به جانشینی پدر افتخاشد بخلف عهد قدیم را بدو را نداخته و
رسم خدمت بجا نیاورد . لذا از طرف دربار تصمیم به سر کوبی و عزل خلف
و برقراری حسین بن طاهر اتخاذشد، این منازعه تقریباً هفت سال طول کشید اینکه
چه چیز باعث حل نشدن این امر در مدت هفت سال بوده جز تیرگی روابط وزراء
و امراء طاهراً چیزی مگر نمیتواند باشد مورخین علی الاکثر به خصومت شخصی
ابوالحسن سیمجوری سپه سالار و ابوالحسین عبیدالله عتبی تماس گرفته و آنرا
مقدمه بروز اختلافی عظیم دانسته اند. گردیزی این مسأله را چنین شرح میدهد:
.... و چون امیر رضی وزارت ابوالحسین عتبی را خواست داد نامه نوشت
بامیرابوالحسن بمشورت ! امیرابوالحسن جواب نوشت که ابوالحسین
جوانست. چون این استخفاف امیرابوالحسن را ابوالحسین بشنید کینه
گرفت و مثال امیرابوالحسن بر زبان گرفت و به هر وقت میگفت که ابوالحسن
عاجز است ازوی کار نیاید و خراسان بضوضایع است و همت او اندر مصادره
و استخراج است ! خوبشی کردن باری موحت ) (۱)
باز قضیه دوستی و وفاق ابوالحسن سیمجوری خلف بن احمد را اکثر
مورخین تذکر داده اند و صورت حل قضیه بان شکل مزورا نه نیز
روابط سیمجور و خلف را تائید میکند
در عامل فوق دست بهم داده و هر روز مشکل سیستان را مشکل تر می ساخت ! سه دیگر

(۱) زین الاخبار ص ۳۹۰


(٢٤٤)

خلف با كمال رشادت از قلعه ارگ که در تپه بلندی قرا ر داشت
و در را دور آنرا خندق عمیقی کنده بود ند ، دفاع میکرد ، عتبی
مولف تاریخ يمینی در تعريف آن قعله می نویسد :« ... که مصاعد آن
قعله با فلك همراز بود و با ملك هم آواز . سطح او سمك سما ك می سود
دیده بان او زمز مۀ ملك می شنود و شهاب از اوج شرف ا و میتا فت
وسحاب در حضیض او جا مه مهلهل می بافت ..» (۱)
هفت سال تمام گذشت و هنوز عقده از کار سیستان گشوده نگشت ،
در خلال این مدت روا بط سپه سالار وابو الحسین تیره تر شده رفت تا
ا ينکه ابو الحسین را از منصب سپه سالاری خلع وعوض او ابو العباس
تا ش را مقرر داشتند . در اول و هله ابو الحسن حا ضر نبود گر دن
انقیاد بگذارد چنا نچه مخالفت خود را هم در مقابل رسول در بار
نشان داد اما بعد اً پشیمان شده و منتظر خدمت شد . وی مدتی را
در قهستان گذرانید تا اینکه فرمان کشایش سیستان بد و ا بلاغ شد و او
هم بلادرنگ به سیستان رفت و با استفاده از دوستی خود خلف را متقاعد
سا خت تا حصار ارگ را به حسین بگذارد .
خلف آنجا را تخلیه کرده و بقلعۀ طاق رفت وخطبه بنام امیر نوح ثانی
خوانده شد . ابو العباس تاش با چند نفر از معاونین خود مثل فایق
الخاصه و نصر بن طز شرابی و جمعی از وجوه لشکر و امراء و معاریف
دولت بسوی مقصد روان شد ند . مقارن این زمان میان پسران
ركن الدوله دیلمی معارض دولت سامانی بهم خورده فخرالدوله از دست
عضدالدوله گریخته و از نزد شمس المعالی قابوس و سپس به
همرا هی قابوس که از عضدالدوله ومویدالدوله شکست خور دند به پناه
(۱) ترجمۀ تاریخ یمینی ص ٠ ٥ و ٦ ٥ و تاریخ گزیده ص ٣٨٦٠


(٢٤٥)

دولت آل سامان در نیشاپور آمدند و ملتجی شدند تا ایشانرا كمك
کرده و حق شانرا از متجاسرین بگیرد . نوح حمایت ایشانرا متقبل
شد، و به حسام الدوله تاش سپرد که مقدم ایشانرا مکرم داشته و بدفع
منازعان آنها بر خیزد جرجان از طرف سپه سالار سامانی به محاصره
گرفته شد و تا دو ماه طول کشید و خوار و بار بر مردم تنگ شد .
گویند مؤید الدوله نتوانسته بود فایق یکی از امرای لشکر خراسان
را تطمیع کند و در روزیکه حملهٔ شدید محصورین شروع شد عساکر
تحت فرمان او پشت فرا دادند. قلب لشکر با ابو سعید شبیبی بود .
حسام الدوله هر چند پایداری کرد سود مفید نیفتاد تا اینکه در نزدیکی
شب چیرگی دشمن مسلم گشت و بنا چار جانب نیشاپور باز گشتند .
از مرکز پادشاهی وعده های جدیدی بر ایشان داده شد .
و ابو الحسین عتبی وزیر سامانی شخصاً در تلاش و جمع آوری سپاه افتند و امر
داد لشکر ها همه به مرو گردآیند تا خود او نیز بدان ملحق شده و کار
خصم را یکسره نماید.
رزمجویی این مرد سیاسی در میدان کار و زار با دشمن صورت
عمل بخود نگرفته و پیشتر از آنکه با حریفان خارجی مقابله نماید در اثر
تحریکات ابوالحسن سیمجوری[ که عزل خود را از جانب وزیر میدانست ]
و کماشتگان فایق[ که متحد ابوالحسن بود] بدست غلامان بیداد گر
ترك مجروح شده و زخمهای کاری بریدن او وارد آمد .
حسام الدوله مجبور شد پناهندگان را گذاشته و خود به بخارا بیاید.
با رفتن حسام الدوله تاش بمرکز ساحه فعالیت برای ابوالحسن سیمجوری
که از سیستان باز گشته بود مساعد گشته و با فایق هم درین موضوع اتفاق
نظر حاصل کرد که باید از موقع باريك استفاده کرده و اقطاعات خراسان


(٢٤٦)

را در تصرف خود آرند، این دو نفر عاملان تاش را برطرف کرده و خود
با اعلان مخالفت بمرو رفتند.
تاش چند نفر از عاملین قتل ابوالحسین وزیر را دستیابی و به فجیع
ترین وضعی هلاك نمود. رتبه و زارت را هم به ابوالحسن مزنی سپرد
و خود بعزم سرکوبی آن دو نفر حرکت راهی شد و به آمل شط فرود آمد .
در بین این سه سردار که هر کدام در جنگجوئی آیتی بودند و گرم
و سرد جهان بسیار دیده و چشیده اصلاح طلبانی که طرفدار به خاك و خون
نشستن مردم نبودند واسطه شده و موضوع را به طور مسالمت آمیز
حل و فصل کردند. باینترتیب که نیشاپور تاش را باشد و بلخ فایق را
و هرات ابو علی را. باینصورت هر کدام بجاهای معینۀ خود رفتند.
امیر رضی وزیر دست نشانده تاش (ابوالحسن مزنی را چندی بعد برطرف
کرده و عبدالله عزیز را عوض او بر قرار نمود این شخص از روی دشمنی
که با آل عتبی داشت تاش را که دست پروردۀ آنها بود از زعامت نیشاپور
بر طرف کرده امر داد تا به نساوا بیورد رود و ابوالحسن سیمجوری را
بدان منصب عوض او بر قرار کرد. بخشیدن لقب وحکومت مر اندازۀ
که ابوالعباس تاش را خرسند ساخته بود باز گرفتن آن دو چند ان
او را متأثر ومتوحش گردانید. ضمن اظهار دوستی خود نسبت به شاه
در محضر سپاهیان تمایل آنها را نسبت بخود خواستار شد .
ایشان متفق الکلمه همراهی خودها را با او خاطرنشان ساخته وطی
عریضه ای از دربار التجا کردند که در منصب و شغل فرمانده شان
تغییری داده نشود اما عرض آنها بسمع قبول شنیده نشد .
هنگامیکه امیر ابوالحسن به نیشاپور آمد تاش با کومکی که از
فخرالدوله علی بن حسن بویه گرفته بود شهر را برو حصار کرد وا بوالحسن


(٢٤٧)

در نیم شبی شهر را بگذاشته فرار نمود. تاش مکتوب عذر آمیزی به بخارا
نوشته و از گذشته التماس عفو نموده و خدمتگزاری خود را مجدداً اعلام کرد
زمینه قبول عذر تاش در دربار مساعد نبود چه در اثر پافشاری وزیر
(عبدالله بن عزیز) ماهر نوح که در کارها دخالت داشت دشت رد بر سینهٔ
او زده و مخصوصاً از اینکه از معارضین و ببدخواهان كومك
گرفته بود مورد تنفر قرار گرفت . ابوالحسن سیمجورها موریت یافت
دو مرتبه داخل فعالیت شده و دست متغلب را کوتاه سازد. فایق نیز با لشکر
انبوه باو پیوست و کو مکی هم از ابوالفوارس در حدود دو هزار سوار گرفت .
جنگ خونینی در گرفت و سر انجام تاش بهز یمت شد و به جرجان رفت .
تلاش های بعدی تاش مفید واقع نشده و بالاخره در وبای سال ٣٧٧ از
جهان رفت ويك حصه بزرگ عسکر او نیز تباه شده باقیمانده هم به
به امیر ابوالحسن پیوستند .

در سال ۳۷۸ وزارت را از عبدالله عزیز بازستانیده و به ابو علی محمد بن
عیسی دامغانی مفوض داشتند اما وی چنانکه باید از عهده برنیامد و
جای خود را به ابونصر بن زید واگذاشت . گویند این مرد با کفایت
دیری بر سر کار باقی نمانده و معزول گردید .

امیر ابوالحسن نیز در ذی الحجه سال ۳۷۸ در یکی از تفرجگاهای
خود که به قید عشرت رفته بود مرد. مقام او را از روی اجبار
به پسرش ابو علی سیمجور دادند . فایق با ابو علی معاوض واقع شده و با
استشعار از تنفر باطنی امیر رضی در صدد بر انداختن او بر آمد اما
بی اینکه مجالی بیابد پس پا شد و امارت جیوش خراسان
ابو علی را مسلم گشت .


(٢٤٨)

فتنه بغرا خان دران سستی و فتوریکه در کار سامانیان رو بداده
خان ترکستان بود و دامنه آن روز بروز وسیع تر میگشت امرای
خاقانیان ترکستان که در کاشغر بلا ساغون
تا حدود چین حکمر‌وایی داشتند بنای تجاوز به حکومت آریائی سامانی
گذاشتند .
در سال ۳۸۲ بغراخان (شهاب الدوله هرون بن سلیمان معروف به بغراخان)
به بخارا حمله آورد. امیر نوح بن منصور عسکری به پیشواز او فرستاد
که در نتیجه شکست خورد اما وقتیکه امیر رضی نوح شخصاً مقابله اورا به دوش
گرفت نامبرده را تا بلاساغون عقب نشانید .
بغراخان بار دیگر در ۳۸۳ با اطمینانیکه از ابوعلی سیمجوری صاحب جیش
یافته بود حمله را تکرار کرد . باید دانست که قبلاً امیر رضی نوح از
ابوعلی خواسته بود تا مالیات بعضی ولایات به دیوان خاص واگذار شود
اما وی از رعایت آن سر باز زده و بین اطاعت و طغیان به مجامله روز
میگذرانید و از هر طرفی هوای حکمر‌وایی مستقل خراسان زمین برسرش زده
و بغراخان را تشویق به گرفتن ماوراءالملک میکرد .
چنین قرار داده بودند که ماوراءالنهر بغراخان را و مادون النهر ابوعلی
را باشد .
قبلاً از شکست فایق و عقب نشینی او در مرو الرود گفته آمدیم. نامبرده
مردمانی جمع کرد و بدون اجازه به بخارا رو آورد. امیر رضی نوح از ورود
او ممانعت بعمل آورده و تاش و بکتوزون را به دفع او مامور نمود فایق
اولاً به بلخ و سپس به ترمذ گریخت . امیر نوح به صاحب جوزجانان ابوالحرث
احمد بن محمد الفریغون امر داد تا قصد فایق کند . فایق او را شکست داده
و اموال ایشانرا به غارت برد و خود به بلخ آمد و به بغراخان نیز نوشت


(٢٤٩)

که به بلاد سامانی دست اندازی کند. در نتیجه بغرا خان توانست
بلاد سامانی را یکی بعد دیگر تصرف کند، امیر رضی نوح یکی از امرای عمدهٔ
خود را بنام اینج بد قمع او نامزد کرد.
اما وی کاری از پیش برده نتوانسته و اسیر شد. دارالملك از نظام افتاد و
پشت اولیای دولت شکست. از سرا ضطرار فایق را استمالت کردند و هم
به ابوعلی نوشته و او را به یاری خواندند.
اخیرا الذکر وقت را به لیت و لعل گذرانیده و حاضر به كومك و خدمت
نشد فایق و ابا اعزار یکه ابداً در خور آن نبود به سمرقند فرستادند تا
از دشمن جلوگیری کنند بی خبر از اینکه چوپان با گرگ دمساز است.
با حمله بغرا خان فایق خیانت پیشه به عقب نشینی پرداخت تا جاییکه بغرا
خان آمده و دارالملك را هم تصرف نمود امیر رضی شهر را گذاشته و به آمل
شط متواری نشست .
بغرا خان حکومت بلخ را به فایق که ازو مساعدتها دیده بود واگذاشت.

بازگشت نوح
بر اورنگ
سلطنت
بغرا خان را هوای بخارا سازگار نیفتاد
و آهنگ ترکستان خود کرد. وقتیکه از آن
شهر جدا شد مردم بر ساقه لشکر او حمله آوردند
و نگذاشتند بدون تلفات جان بسلامت برد، ترکهای
غز نیز که به آل سامان رعیت داشتند به چپ و چپاول عساکر بغراخان
دست یازیدند.
اتفاقاً شخص بغراخان نیز در راه دستخوش مرگ گردید. امیر رضی نوح
که در آمل شط متواری میزیست از ابوعلی تقاضای فرستادن عسکر نمود
و جواب رد شنید تا اینکه بعد از اطلاع از مرگ بغراخان با سپاهی که جمع
آورده بود به تعجیل خود را به ملك آبایی رسانیده و مردم از ورود او


(٢٥٠)
شادمانیها کردند نوح عبد الله بن محمد عزیز را که در خوارزم تبعید کرده بود خواسته و امورو زارت را بد و سپرد .
فایق خواست کار را بر نوح تنگ گرفته و ملک را از دست او بیرون کشد اما مردم پای تخت پافشاری زیاد نموده و او را وادار بگریز نمودند فایق خود را به دامن ابو علی انداخته و او هم باطیب خاطر ازین عاصی بال و پر شکسته استقبال کرد. این دو خصم بر سر پایمال کردن اساس پادشاهی نوح با هم متفق شدند و روی به نیشاپور آورده و به تجهیز سپاه پرداختند .

نقش سبکتگین در فرو نشاندن بدخواهان

میدانیم که از سال ٣٥٠ الپتگین حاجب سالار و باز فرمانده نیروهای خراسان از اول حکومت منصور پدر نوح ثانی بعد از اینکه سپاه اعزامی دربار را در حدود خلم شکست داد از راه تخارستان رو به غزنین نهاد و درین گوشۀ خراسان اساس امارتی را گذاشت و به تفصیلی که در فصل غزنویان میخوانید بعد از چند نفر دوره زمام داری به ابو منصور سبکتگین رسید. غزنویان ازین مقام به فتح بعضی اقطاعات از دست رفتۀ آریانای کهن نایل گردیده و قوت و اقتداری بهم رسانده بودند . حالا که امیر رضی نوح به مشکل بغاو تها و سر کشیهای سرداران تحريك شدۀ اجانب مواجه شده و راه امید از دیگر جانب مملکت مسدود گردید دست استمداد بطرف ابو منصور دراز کرده و حل این مشکل را از و خواست. ابو منصور با پیشانی گشاده مهم اور ا اجابت کرد و در ناحیت کش و نخشب اتفاق ملاقات دست داد و برای ریشه کن کردن ماده فساد تصمیم قطعی اتخاذ شد سپس ابو منصور به غزنه آمده و از سپاهیان ورزیدۀ غزنوی عده ای را با خود گرفته و با پسرش محمود به سمت مقصد راهی گردیدند امرای دیگر مانند شار غرجستان وابو الحرث صاحب جوزجانان و غیره با نوح شرکت کردند . عساکر مجرب


(٢٥١)

سبکتگین با دو صد زنجیر فیل جنگی در مقام جوزجانان بدیشان ملحق گشته و دنیایی را از جوش و خروش سپاه بلرزه درآوردند. فایق و ابوعلی خیانت کار ابو جعفر ذوالقرنین را برسالت نزد فخرالدوله فرستادند و درخواست کومک نمودند. این خواهش شان مسلما از طرف دولت معارض (دیلمیان) بسمع رضا اصغا شد.

وقتیکه عساکر نوح در حدود بغ که از توابع هرات است رسیدند و تفوق عدد و رجحان سلاح عسکر امیر رضی نوح بر ابوعلی مسلم شد از در عذر ولابه پیش آمده. مخصوصاً پیامبردی سبکتگین میخواست مورد عفو نوح واقع شده و صلحی بمیان آرد. آنجاست که دست توسل بدامن ابو منصور زده و عهد اخوت و مرافقت پدر خود را نسبت به سبکتگین یادآور شده و احساسات خود را نسبت به او محترمانه جلوه داده و واسطه شفاعت خود قرار داد، ابو منصور بعد از دو سه مجلس نوح را بر سر رضا آورده و به ابوعلی اطلاع داد تا در بدل پانزده هزار بار هزار درم یعنی پانزده ملیون درم به سه قسط صلح برقرار میتواند گردد. گویند ابوعلی حاضر به تعمیل این شرط شد، امرای لشکر او نیز این امر را پذیرفتند اما واقعه ربوده شدن فیل بان و برخورد جوانان لشکری ابوعلی بر لشکر سبکتگین وضع را دگرگون ساخته طبل جنگ به نوا در آمد و هر دو طرف میدانهای مقاتله آراستند. سال ٣٨٤

سبکتگین حمله را از قلب شروع کرد و بدنبال آن محمود تاخت آورد. در اثناء گیرودار دارای بن قابوس از لشکر دشمن جدا شده و پناه آورد. گردیزی با وصف رعایت اختصار این جنگ را نسبتاً با تفصیل ذکر میکند «پس بانگ طبل و بوق و دهل و دبدبه و گاودم و صنج و آینه فیلان و کرهای و سپید مهره بخاست و نعرۀ مردان و بانگ اسپان چنانکه جهان تاریکی گرفت و باد بخاست وخاک وسنگ اندر وی. ابوعلی برفت و باگروهی از غلامان و هرچه بود آنجا بنگذاشت ...» (۱)

(۱) زين الاخبار ص ٤٣


(٢٥٢)
آندومتحذ شکست خورده به نیشاپور فرار کردند ملك نوح امير سبكتگين
را ناصر الدین لقب داد و محمود را سيف الدوله دوسه روزی هم برای استراحت
و تکمیل ساز و برگ سپاه در هراة توقف نموده بعداً به تعقیب عاصیان پرداختند
ابو علی و فايق بمجر دشنیدن حرکت ایشان شهر را ترک داده نزد فخرالدوله
رفتند و در آنجا به استظهار كومك ديلميان فكر حمله دیگر را بدل پرورانید ن
گرفتند.
این در سر کش زمستان را به جرجان گذشته اند. و هنگام بهار که از رفتن
سبكتگين به هرات شنیده بودند با فوج كثير و كومك فوق العاده دیلمیان بر
امیر محمودسیف الدوله که حالا منصب امارت جيوش داشت مغافصتاً از دو
جانب حمله آوردند. محمود با وجود قلت سپاه بمقاومت پرداخت و در
آخر مجبور به عقب نشینی گردید تا اینکه سبكتگین از موضوع آگاه شده
فوراً باصحاب اطراف چون خلف بن احمدصاحب سيستان وابو الحرث فريغونى
صاحب جوزجانات اخطار كرد و به ملك نوح هم خبر داد تا کار را مستعد باشند.
ابوعلى هم موافقت اميرک طوسی را بدست آورده در مقام اندرح فرود
آمده آماده کاروزار گردید .
امیر ناصر الدين با لشکر انبوه از نشاپور گذشته و در نزدیکی طوس بمقابل
سپاه دشمن توقف کرد . وقتيكه هنگامهٔ رزم گرم شد و سپاه طرفین بجان
یکدیگر افتیدند سيف الدوله محمود از عقب به ميسره ابوعلی حمله آورده
و جناح چپ آنها را از هم پاشید که در نتیجه هر دو جناح با قلب یکجاشده و
به قلب ناصر الدین زدند. ناصر الدین این حمله را رد کرد و دیگر بار سیف الدوله
در رسیده و ایشانرا پس پا ساخت . در این جنگ يك تعداد اسیران سابق
را از دست آنها بیرون کرده و هم يك تعداد زیاد از امراء را اسیر گرفتند
باز هم ابو على وفايق از معر که جان بسلامت برده و راه گریز پیش گرفتند


(٢٥٣)

اولاً چند روزی به قلعه کلات توقف کرده و سپس هر دو بجانب ابیورد
رفتند و از آنجا هم به سرخس گراییدند . سیف الدوله از نشاپور بدنبال
آنها حرکت کرده و تا آمل شط آنها را تعقیب کرد از اینجا ابوالحسن کثیر
و عبدالرحمن فقیه را بجهت شفیع بدر بار نوح ارسال داشتند ابوالحسن
کثیر سفیر ابوعلی پذیرفته شد و عبدالرحمن فقیه سفیر فایق بازداشت گردید
فایق نزد ايلك خان به ترکستان رفت ابوعلی از راه جرجانیه رهسپار
بخارا شد در محال هزاراسپ ابو عبدالله خوارزم شاه او را پذیرفت و سپس شبا
هنگام بر و شبیخون زده و بحبس اندر ساخت . ایلمشکو حاجب او با جمعی به
جرجانیه آمده و مامون بن محمد والی جرجانیه را آگاه ساخت وی با سپاه
خود بر خوارزم شاه تاخته و ابوعلی را رهایی داده و خوارزم شاه را در
مجلس شراب به قتل رساند و سپس ابوعلی به بخارا آمده و به سرنوشت شوم خویش
گرفتار گردید . نوح او را نزد ناصرالدین فرستاد و در نتیجه به حبس ابد
در قلعه گردیز محکوم شد . قدم نامیمون فایق که باز به ترکستان نزد
ايلك خان رسید او را تحريك کرده مسبب لشکر کشی دیگر شد امیر رضی
نوح مجدداً از ناصرالدین درخواست نمود تا فتنه را فرو نشاند . سبکتگین
از اقطاعات خراسان لشکرها طلب داشته و در مقام کش و لسف فرو کش
کرد لشکر های ختل، چغانیان و دیگر اقطاعات بدو رسیدند وسیف الدوله
محمود نیز بیامد . سبکتگین میخواست این جنگ با حضور نوح صورت بندد .
اما در اثر سعایت عبدالله عزیز نوح شخصاً حاضر به تمول در معرکه
نگردید . این بود که سیف الدوله ماموریت یافت او را بهر ترتیبی
باشد حاضر سازد . از طرف ايلك خان مكاتيبي مبنی بر اخلاص و تمایل
به سبکتگین و اظهار نفرت از امیر رضی نوح رسیده و او را دعوت به از
میان بردن نوح میکرد . اما سبکتگین جوابهای دندان شکن به ايلك فرستاده


(٢٥٤)

و بالاخره در اثر رفت و آمد نمایندگان و جدی نبودن شخص امیر رضی
موضوع بصورت مسالمت آمیز حل و فصل گردید ، باین ترتیب که قطوان
حدفاصل سیاسی بین مملکت آل سامان و ترکستان باشد و سمقند بضایع
شفاعت ایلک به فایق داده شده .
در حصهٔ اصلاح وضع اداری دربار هم ناصرالدین پیشنهاد کرد عبد الله
عزیز از وزارت معزول و ابو نصر بن زید از روی استحقاق و سابقه داری
بجایش منصوب شود این کار عملی شد، اما دورهٔ وزارت او طول نکشید
و بفج ماه بعد از تقرر بدست چند نفر از غلامان کشته شد ، و بعد از
او بمشورهٔ ناصرالدین، ابوالمظفر بر غشی بوزارت رسید .
ناصرالدین سبکتکین بعد از رفع عایله ابو علی برادر او ابوالقاسم
را که از خدمت او جدا شده و سر تسلیم فرو آورده بود باجازه امیر رضی
نوح به ولایت سیستان منصوب نموده بود. هنگامیکه امیر ناصرالدین برای
لشکر کشی بجانب ایلک خان اصدار یافت او حاضر به تعمیل آن نگردید
و در نتیجه عصیان ظاهر ساخته به نشاپور رفت و ابونصر بن الحاجب نیز
بدو پیوست .
ناصرالدین اولا بغراجق برادر خود را به سرکوبی آنها فرستاد و خودش
نیز از دنبال او روان شد و آندوتن سر بر آورده را نیز از عرصهٔ مملکت
بیرون راند و ظاهراً فتنه ها خاموش گردید. و بعد از این واقعه ای بظهور نپیوست.
امیر رضی شاهنشاه ابوالقاسم نوح در ۱۳ رجب ۳۸۷ بعارضهٔ دوسه روزه
داعی اجل را لبیک گفت .


(٢٥٥)

منصور ثانی
ابو الحارث منصور بن نوح

منصور هنوز طفل بود که از طرف پدرش نوح به ولیعهدی بر گزیده شد و قتی هم که پدرش فوت کرد و مشارالیه باموافقت رجال و امراء به جای او نشست به سن بلوغ نرسیده بود (٣٨٧ ه )
ابوالمطفر محمد بن ابراهیم برغشی که در اواخر پادشاهی نوح امور وزارت را بدوش گرفته بود بجای خود باقی ماند.
عبدالله ابن عزیز و ابومنصور اسپیجابی به طمع خام از دايلك رفتند و او را تحريص بر ممالك دست داشته آل سامان نمودند. ايلك هم ایندو خاین را به بند آورده و به فایق که در سمرقند بود سه هزار سوار داد تا بخارا را برای او ضبط کند ابو الحارث منصور بن نوح از بخارا بیرون شد ولی اظهارات چاکرانه فایق هنگام ورود به مرکز و فرستادن پیغامهای متواتر مبنی بر اظهار بندگی و قدر شناسی از سلاله آل سامان ، منصور را وادار ساخت به پایتخت مراجعت نماید . فایق با این حیله توانست زمام اختیار دربار را بدست آورد.
بکتوزون که تا پیش از آمدن فایق رتبه حاجب سالاری داشت و نزد ابو الحارث منصور عزیز و محترم میبود با فایق نمی توانست همکار باشد ابو الحارث جهد بلیغ کرد تا میانه آندو تن را اصلاح کند ، در نتیجه قرار شد بکتوزون به قیادت جیوش خراسان برود اتفاقا این هنگا میست که سبکتگین در گذشته واسماعیل به جای او نشسته است و سیف الدوله محمود قايد جيوش خراسان برای تثبیت حق خود به غزنین شتافته است. تفصیل این واقعه را در فصل غزنویان خواهید خواند .


(٢٥٦)

بکتوزون رهسپار نيشاپور گشت فائق که حریف را از نزد خود دور
کر ده بود نخواست در غیاب هم او را آرام بگذارد، فوراً با ابو القاسم
سیمجوری که از دست ناصر الدین فرار کرده در دستگاه مجد الدوله
دوری میزیست تماس گرفته و او را به برانداختن بکتوزون تشویق کرد.
نامبرده خود را آماده ساخته و بر فرمانده جدید حمله آورد و در نتیجه
شکست یافته و به قهستان افتاد ابوا لمظفر برغشی وزیر که مداخلات نابجا
و تحريكات خيانت آميز و خدعه های فا يـق را
زشت میدانست باوی مشاجره سختی کرده و از خوف در سرای امارت رو
آورد. ابوالحارث منصور که کاری از دستش برنمی آمد صلاح در آن
دانست که وزیر را ظاهراً از نزد خود دور کند و بجوزجانان بفرستد
عوض او وزارت را با بوالقاسم برمکی دادند.
برمکی باوجود فضل و دهایی که داشت چون حاضر نبود جز صلاح
ملك كاری از دستش برود و درین وقت توقعات غلامان ترك بيش از
اندازه بود ' و او از این امر بسیار نا خشنود بالاخره بدست چند نفر
از غلامان کشته شد.

* * *

سيف الدوله محمود که غایله اسماعیل را فرو نشانده بود در صدد
بر آمد مقام سپهسالاری خود را در دستگاه آل سامان محفوظ داشته
باشد ابوالحارث منصور عذر آورده و حاضر شد بلخ ' تر مذو سيستان
و هرات را بدو داد . و تنها نشا پور را از آن بکتوزون بشناسد.
سیف الدوله باینقدر راضی نشده و خواست مقام خود را با زور تثبیت
نماید با شنیدن خبر حرکت سيف الدوله محمود ' بكتوزون شهر را ترك


(٢٥٧)

داده و به سرخس رهسپار شد. ابوالحارث منصور و فایق آهنگ سیف الدوله
نمودند سیف الدوله برای نگهداری عرض و آبروی منصور از نیشاپور بدر شده
و به مرغاب آمد و از آنجا هم به پل زاغول . بکتوزون نزد ابوالحرث
رفت و با فایق همدست شده ناجوانمردانه متفقا امیر ابوالحرث را
داغ کردند . و او را در ١٢ صفر سال ٣٨٩ از پادشاهی خلع کرده و
و برادر بسیار كوچك او عبدالملك ثانی را بامارت بر داشتند .

عبد الملك ثانى

ابوالفوارس عبدالملك بن نوح

چنانچه گذشت با تمهیدی که فایق و بکتوزون چیدند منصور ثانی را
مکحول نموده و عوض او برادرش عبدالملک ثانی را هر چند طفلی بیش نبود
بامارت برداشتند . مردم از این عمل غدرانه سخت متنفر گردیدند خاصه
محمود این عمل زشت آنانرا بدیده اغماض نه نگریسته در صدد انتقام
بر آمد . در آخر جمادی الاول در مرو با فایق و بکتوزون مقابل شده و
هر دو را شکست داد . فایق با عبدالملك به بخارا گریخت . و بکتوزون
به نیشاپور .
سیف الدوله محمود ، بکتوزون را تعقیب کرد و او به گرگان گریخت.
از جانب سیف الدوله ارسلان جاذب مامور دستگیری بکتوزون گردید
و تا جرجان او را دنبال کرد و سپس ارسلان جاذب از جانب محمود
به طوس مقرر شده و محمود به هرات آمد. بکتوزون از قضیه اطلاع پیدا
کرده و باز به نیشاپور رو آورد .
سیف الدوله فوراً به تعاقب او پرداخته و بکتوزون فرار و خود را به
بخارا رسانید. سیف الدوله که بر خراسان مستقرر شده بود امارت جیوش


(٢٥٨)

را به برادر خود نصر داده خودش عازم بلخ گردید . صاحبان اقطاعات
خراسان مثل آل فریغون و اصحاب جوزجانان و شار شاه صاحب غرشستان
با او موافقه کردند و اطاعت محمود را گردن نهادند .
انقراض دولت حالا که خراسان به تمامها منتزع شده تنها
سامانی ماوراءالنهر برای عبدالملک باقی ماند در همین وقت
بکتوزون بعد از شکستهای پی در پی از محمود
خود را به بخارا رسانید . و با متفقین خود پیوست و توطئه حمله مجدداً
گذاشته شد. هنوز دست بکار نشده بودند که فایق مرد بشعبان ٣٨٩ ایلک خان
که از قضیه مرگ فایق شنیده به بخارا رو آورده روز ١٣ ذی القعده ٣٨٩ به
بخارا واصل شده و با عمل خدعه آمیزی باز ماندگان سامانی را به مجلس
خواسته وهمه شانرا محبوس نموده و عبد الملك را که در خفاء میزیست
بدست آورده باوزگند فرستاد. وی بعد ازمدت کمی درآن ناحیه جان داد.
از بین محبوسین ابوابراهیم منتصر با تغییر لباس از حبس گریخته و خود را
بخوارزم رسانید واز آنجا بدستیاری ارسلان حاجب پریخا را دست یافت
لیکن با شنیدن خبر حرکت ايلك باهل شط عقب نشست و با لاخره او و
خواصش به نیشاپور رفتند و معارض نصر بن ناصر الدین واقع شدند و
ظاهراً بروی چیره گشتند سلطان محمود که خود را در این وقت حامی تمامی
خراسان میدانست و از جانب مقام خلافت نیز تائید شده بود از شنیدن این
خبر مصمم حرکت شد. منتصر با اطلاع از حرکت سلطان رو به اسفزار واز
آنجا به ولایت قابوس بن وشمگیر نهاد و باوی با دریافت كمك از قابوس
مرتبۀ دیگر بر نیشاپور دست یافت و اما باز حریف لشکر امدادی محمود
بسر کردگی آلتونتاش نگردید . وخود را به سرخس رسانید در آنجا
هم تاب مقابله نصر بن ناصر الدین را که به تعاقب ایشان آمده بود


(٢٥١)

نیاورده و در بیابانها سرگردان ماند و بالاخره از سلطان محمود پناه خواسته و در عین زمان چند بار دیگر با این و آن دست یازیده آخرالامر به تحریک ماه روی حاکم بدست طایفه از اجلاف عرب کشته شد سال ٣٩٥. با افول ستاره بخت سامانیان خورشیدی تا بان در وسط افغانستان طالع شده و پرتو آن تا جاهای بسیار دور رسید. سامانیان از بین رفته وجای خود را بدرات معظم غز نویان سپردند.

اوضاع اجتماعی دوره سامانی از لحاظ توسعه اقتصادیات ورفاهیت مردم و زحمت کشان بهترین ادوار است صنعتگران، پیشه وران، هنرمندان، سوداگران و طبقات دیگر مردم از دست رنج خود استفاده کامل میکردند، تجارت رونق خوبی داشت پیدا وار شهر ها توسط قوا فل بسرعت واطمینان خاطر از یک جا به جای دیگر انتقال می‌یافت. بیشتر محله‌ها و شهرها به صنعتگران و پیشه وران اختصاص داشت. هر شهر بزرگ دارای یک کهندژ بود که محل بود و باش امراووزراء و کار داران دولتی حساب میشد وحصه دیگر شهرستان نامیده میشد و آن مسکن طبقات متوسط می‌بود. حصه سوم جائی‌که رسته ها بازارها وعمارت نوبنیاد و بازار ها و رسته در آن بود بنام ربض یاد میگردید.

راه‌های رفت و آمد از رهزنان بکلی پاک وامنیت در سرتاسر خراسان و شهرهای ماوراءالنهر حکمفرما بود منسوجات آنو قته خراسان در بغداد شهرت کافی یافته بود، تجارت بین شهرهای داخلی رواج کامل داشت و با ممالک خارجی نیز به پیمانه وسیع صورت می‌گرفت. روابط تجارتی ماوراءالنهر وخراسان با مملکت پادشاهی بلغارستان و روسیه قایم بود. به جانب عراق عجم و عراق عرب نیز مال التجاره فرستاده می‌شد، در شهرهای بلخ بخارا وغیره مراکز سکه زنی وجود داشت، صنایع پیشرفت خوبی کرده


(٢٦٠)
بود ، درقرن چهارم هجری تمدن این گوشهٔ آسیا به ذروهٔ کمال خود رسیده
و نسبت به ممالک اروپائی قرون وسطی از جهات مختلف مزیت داشت .
سیستم اداری نیز زیر نظر اشخاص برجسته و اهل فضل چون جیهانی‌ها
وبلعمی‌ها شکل درستی بخود گرفته و مناسب با احتیاجات زمان رو بکار
آورده شده بود تقریبا ازین قرار :
۱ ــ دیوان وزارت: که تمام امور سیاسی و اقتصادی مملکت را مراقبت
میکرد و بر تمام دیوانهای دیگر ریاست داشت .
٢ ــ دیوان مستوفی : رشته‌های مالی حکومت را تنظیم می‌نمود .
٣ ــ دیوان شرطه : تقریبا شبیه وزارت داخلهٔ امروز بود.
٤ ــ دیوان صاحب موبد :
٥ ــ دیوان شرف : مسئول رسیدگی اعمال وزراء ومأمورین دولتی بود.
٦ ــ دیوان محکمه خاص : وظیفه‌اش سرپرستی اراضی دولتی بود .
٧ ــ دیوان محتسب : امور شرعی وخرید و فروش کالا و اجناس را
مراقبت میکرد، و بصورت عمومی اعمال همهٔ مردم را از لحاظ دین مورد
رسیدگی قرار میداد .
۸ ــ دیوان اوقاف: کارهای مساجد وغیرهٔ اوقاف را زیر کنترول قرار میداد.
۹ ــ دیوان قضا : به حل و فصل دعاوی ومراجعات مردم میکوشید .
دیوانها همه در یك عمارت عالی نزدیك سرای شاهی موقع داشت . در
ولایات نیز شعبات این اداره‌ها وجود داشته که تحت نظر حاکم محلی وادارهٔ
مرکزی اجرای وظیفه میکرده‌اند . مالیات آندوره را به چهل و پنج ملیون
درم تخمین میکنند .
بعلاوهٔ دیوان که در رأس آن وزیر و صاحب تدبیر قرار داشت مقام مقتدر
دیگری نیز بنام درگاه موجود بود وحاجب سالار در رأس آن بوده وامور


(٢٦١)

مربوط به شخص شاه را انجام میداد . دستگاه سومی که اهمیت آن کم از
اول و دوم نبود عبارت از مقام سپه سالاری و لشکر کشی جیوش خراسان بود
در رأس آن سپه سالار بمشوره وزیر و حاجب سالار مقرر میشد و باز رای
خود سپه سالار در ابقایا عزل وزیر یکه او رابر گزیده بود مدخلیت داشت .

اوضاع فرهنگی

از شکوہ تاریخی این دوره وجریانات سیاسی آن تا اندازه ای در
فصل گذشته بحث کردیم . آنچه بصورت بارز در این دوره عرض اندام
میکند مفکوره تقویه روحیات ملی است. این نصب العین در طی مدہ حکمروا یی
آل سامان بحیث پا دشاهان خراسان ، بقوت تمام پیش برده می شد .
شاهان و بزرگان کشور برای دما ئیدن این حس عالی به عنصر اصلی آریائی
از وسایل گونا گون استفاده میکردند . ضمن پیکارها و رزمجویهاییکه برای
توحید سیاسی مملکت خراسان با دشمنان و معارضین ا نجام مید ادند ،
برای تنویر ملت و بهتر ساختن حیات آنها از سلاح علم و فضل کار
گرفته و پیوسته می کوشیدند اشخاص لایق و فاضل را پرورش دهند و به
تعداد آنها بیفزایند .
این امر از انتخاب و کار گرفتن اشخاص علمی عصر در خدمات حکومتی
بحیث وزیر ، دبیر، قاضی و غیره ، بخوبی آشکار است . این امر اوشاهان
کوشا بودند خود شان نیز از علم و دانش بهره مند گردیده و با فروغ آن
زوایای تا ریک مملکت را روشن سازند . محیط نیز آماده پذیرفتن افکار
علمی بود و تشویق ایشان در بار آوردن دانشمندان ، فضلا وشعرا كمك فراوان
کرد طوریکه می بینیم در همین دوره است که بزرگترین اشخاص علمی شرق
رو بکار آمد و آثار گرانبهای آنان تا اندازه ای بر د نیای شرق و غرب


(٢٦٢)
سایه افگنده که تا جهان باقی است صاحبان و گرد آورندگان آنرادر
زمرۀ علمای بزرگ قلمداد خواهد کرد.
در این عهد بازار علم را رونقی بسزا بود و هر کس متاعی ارزنده
می آورد بقیمت گزاف می خریدند. رشته های مختلف علمی مورد توجه
و قبول بوده ومخصوصا ادب که روان علمش می نامند و با روح مردم سازگار
بود، بیشتر خریدار داشت و از ادبیات آنچه برای تربیۀ قوم و اصلاح حسیات
ملت بکار آمده تر بود طرفداران بیشتر داشت، مثلا می بینیم اشعار حماسی
که محتوی اعمال، کردار و کار نامه های پادشاهان و پهلوانان تار یخی
است و ضمن شرح وبست آن هویت و نام ونشان مملکت از یکطرف تذکار
می یابد و از جانب دیگر از دلیری ،شهامت و مردانگی قهرمانان آن ستایش بعمل
می آید و این دو در ساختمان فکری و انعقاد شخصیت اجتماعی وسیاسی افراد
ملت تاثیر بارز دارد به نحو اتم و اکمل پرورش یافته و مردم هم از آن
رنگ شعر استقبال خوبتر کرده اند :
حالا برای اینکه از تاثیرات عقلی و طرز فکر مردمان بخرد آندوره تا اندازه ای
اطلاع یابیم حیات بعضی از شخصیت های سیاسی ونظامی را مطالعه کرده
و سپس از عالی مقام و گویندگان زبردست آندوره ذکری
مختصر بمیان می آوریم.


(٢٦٣)

بعهد دولت سامانیان و بلعمیان
جهان نبود چنین بانها دو سامان بود
کسائی

وزراء وسرداران

ابو الفضل بلعمی : اسمش محمد بن عبدالله و کنیستش ابوالفضل و بلقب بلعمی یا د کر دیده است نزد ابی عبد الله محمد بن نصر الفقیة درس مصنفات آموخته و ضمنا از د محمد بن جابر و محمد بن حاتم بن المظفر و ابا الموجد محمد ابن عمر و صالح بن ضریر و اسمعیل بن احمد علم حدیث فرا گرفت . ابو الفضل در پر تو هوش سرشار خود در رشته که اختیار کرده بود پیشرفت فراوان کرده و بحيث یکی از بزرگان و رجال علمی عصر خود معروف شد . تا اینکه فضل و کفایت علمیش باعث تقرب وی بدربار اسماعیل شهریار گشته و به مرتبة وزارت او رسید . علت شهرت او به بلعمی انتساب او به قریه بلعمان است [ بمرو یا روم ] ابو الفضل بلعمی در دورۀ فرما نروائی امیر عادل ابو ابراهیم اسماعیل، کرسی وزارت داشت و البته نقش او را در کار نامه های امیر عادل نادیده نمیتوان گرفت ، در دوره احمد پسر اسماعیل نیز كما ينبغى متصدی وزارت بود ظاهراً پس از وفات احمد و جانشینی امیر سعید امیر برای چندی از خدمت معزول شده و تا هنگام مرگ جیهانی وزیر بشغل خود بر گشت نکرد ، بعد از مرگ جیهانی امیر سعید وزارت خود را به ابو الفضل بلعمی سپرد و او هم با کمال لیاقت این وظیفه را از پیش برد.
این مرد فرزانه در این دوره و ثه سنگین فعالیتهای اداری و حربی بشمار میرفت . وزیر دانشمند از علما و ادبای زمان خویش تشویق میکرد و به آنها


(٢٦٤)
كمك های مادی و معنوی مینمود ، از معاصرینش یکی رود کی استاد شاعران بوده، طوریکه مینویسند این دو رجل نامی با هم صفای قلبی داشته و هر کدام بمقام علمی و ادبی یکدیگر معترف بودند . سمعانی در کتاب الانساب خود مینویسد :
ابوالفضل بلعمی همیشه میگفت که رود کی را در عرب و عجم نظیری نیست ! »
رود کی نیز در وصف دوست و حامی خود بلعمی اشعاری می سرود که شعرای ما بعد این موضوعرا به کرات متذکر شده اند .
ابو علی محمد بلعمی
در هنگامیکه اوضاع دیوان سخت مغشوش بود و شغل وزارت چون گوی دست بدست میگشت یعنی بین سالهای ٣٤٣ و ٣٤٩ که چندین وزیر بروی کار آمده و کار مهمی از دست شان ساخته نشد، بالاخره نوبتی هم این مقام را به ابو علی پسر بلعمی بزرگ دادند، باید دانست اختلالیکه در امر وزارت رو نما ميشد يك عامل عمده آن ناساز گاری وزیران با سپه سالاران می بود ! ها اینبار سپه سالار و وزیر هر دو دوستان مشفق و مخصوصا برای استقرار دولت باهم بر سر پیمان شده و در سال ٣٤٩ وزارت را ابو علی وسپه سالاری را الپتکین برای خودها اختیار کردند . در سال ٣٥٠ عبد الملك از اسب به زمین افتاد و هلاك شد .
بلعمی بصوابدید سپه سالار، پسر او نصر را به امارت اختیار کرد ، اما دیگر سرداران از قبول آن استنکاف ورزیدند و ابوصالح منصور بن نوح را به امارت بر گزیدند . بلعمی نیز رضا داد و همچنان بوزارت با قیا ند و بفرمان همین پادشاه کتاب «تاريخ الامم والملوك » جریر طبری را که در سال ۳۱۰ بعربی نوشته شده بود در سال ٣٥٢ شروع به ترجمه آن کرد . این کتاب تاریخ امم وملوك را از گاه آدم تازمان خود مولف در بردارد.


(٢٦٥)

ومترجم پا گذارنده چیزهای زیادی آنرا حذف ومطالبی جدید در آن وارد کرده و به بهترین نثر ترجمه کرده است.
چند سطر نمونه از مقدمه آن کتاب اقتباس می شود: «بدانکه این تاریخ نامۀ بزرگت گرد آوردۀ ابی جعفر محمد بن جریر الطبری رحمة الله به ملك خراسان ابو صالح منصور بن نوح فرمان داد دستور خویش را ابو علی محمد بن محمد البلعمی را که این تاریخ نامه را که از آن پسر جریر است پارسی گردان هر چه نیکوتر چنانکه اندروی نقصانی نباشد پس گوید چون اندروی نگاه کردم و بدیدم اندروی علمهای بسیار وحجت و آیت‌های قرآن و شعرهای نیکو و اندروی فایده‌ها دیدم بسیار پس رنج بردم و جهد وستم بر خویشتن نهادم و این را پارسی گردانیدم به نیروی ایزد عزوجل » (۱) در همین دوره ترجمه تفسیری نیز بنام تفسیر طبری بفارسی گردانیده شد که در امر ترجمۀ آن ابو علی سهم بارز داشته .
بنام توقیعات بلعمی نیز کتابی بوده در انشاء و ترسل که معلوم نیست آنرا بلعمی اول نوشته یا بلعمی دوم . همچنان این عقده که آیا انشاء ترسل بلعمی بزبان دری بوده یا عربی باز نشده . چون اصل کتاب ظاهراً در دست نیست بصورت قطع نمیتوان حکم کرد اما باحتمال قوی می‌توان اظهار نظر کرد که دور نیست کتاب توقیعات (فرمان) بزبان دری نوشته شده باشد چه عنایت مخصوص بلعمی اول بزبان دری که فردوسی از آن یاد کرده و همچنین تبحر و استادی بلعمی دوم در زبان دری چنانکه اثر مهمی را از تازی به دری برگردانده شاهد مدعاست والله اعلم بالصواب صاحبان لغت نامه ها در فرهنگ های خود یکی دو شعر را ضمن استشهاد لغت مورد نظر به استاد بلعمی نسبت میدهند که معلوم نیست گویندۀ این

(۱) ترجمه طبری ص ۲ چاپ هند.


(٢٦٦)

اشعار پدر بوده یا پسر مؤلف انجمن آرای ناصری در لغت خسبی گوید که:
استاد بلعمی در صفت شمشیر گوید :

درفنده چو شیران دهنده چو ثعبان
درفشان چو خسبی درخشان چو آذر (۱)

ابوعبدالله محمد جیهانی
محمد بن احمد بن نصر جیهانی مکنی به ابو عبدالله که در زمان امیر احمد بن اسماعیل کاتب بود، با روی کار آمدن نصر بن احمد بشغل وزارت گماشته شد. مشارالیه از وزرای دانشمند وعالیقدر است . از کارهای مهم او اصلاحات اداری و رونق دادن امور مملکت داری بود که از روی قواعد ملل و در بارهای مختلف رسمی نیکوبنیاد نهاد. او را صاحب تألیفاتی چند میدانند وزارتش تا سال ۳۰۹ دوام کرد و ظاهراً در همین سال چشم از جهان پوشید و بعد از وفاتش بلقب جیهانی بزرگ یاد گردید .

عبیدالله جیهانی
ابو منصور عبیدالله برادر جیهانی بزرگ بوده و در سال ۳۰۱ یعنی شروع حکومت نصر به حکمرانی بست ورخج (قندهار) تقرریافته و در آن حدود جنگ هائی کرده غلبه ها وشکست هائی نصیبش گشته در سال ۳۰۹ حکمرانی هرات و فوشنج و بادغیس داشته . با گذشت روز گار پنج روزه نوبت خود را گذاشته وجای خود را به دیگران واگذاشته،

ابوعلی جیهانی
پسر جیهانی بزرگ در سال ۳۲۶ وزارت نصر بن احمد یافت اما در اثر اختلا فیکه بین او وابوطیب مصعبی رویداد بر اوضاع مسلط نشده و بالاخره در سال ۳۳۰ در زیر آوار کشته شد .

ابوعبدالله جیهانی
احمد بن ابوعلی محمد نوادهٔ جیهانی بزرگ در سال ۳۶۵ در زمان ابوصالح منصور بن نوح (۳۵۰-٣٦٦) بمقام وزارت اختیار شد و يك سال در دورهٔ امیر رضی نوح بن منصور نیز

احوال و اشعار رودکی ج ۲ ص ۰۲۴


(٢٦٧)

همین مقام را داشت و در سال ٣٦٧ معزول شد. این مرد از اجلۀ دانشمندان عصر خود بشمار رفته و تالیفات چندی از او ذکر میکنند مثل : المسالك والممالك که المقدسی وصف مفصلی از آن کرده است، آئین مقالات کتاب عهود للخلفاء والامراء ، کتاب الزيادات فی کتاب آئین مقالات کتاب الرسائل (١)
ابوالفضل جیهانی محمد بن ابو عبدالله احمد از نبیره های جیهانی بزرگ بوده و در اواخر سلطنت سامانیان بوزارت منصوب شده بود .
حمويه بن على یکی از سرداران نامی و خدمتگاران با وفا ایست که از بدایت آل سامان پیوسته در خدمتگذاری کوشیده و منتهای شهامت را در بر قراری وتوسعه بخشیدن حدود مملکت بمنصۀ ظهور آورده این مرد سپاهی که بتدریج از رتبه های پایین تا مقام سپه سالاری رسید در نگهداری سلطنت آل سامان سهم بزرگ داشت کار نامه های عالی او در معرکه های جنگ و یا ماموریت های مهم هر کدام در جایش تذکر داده شده و حاجت به تکرار نمی بینم . گویندوی در چهل جنگ شرکت کرده و از همه پیروز بیرون آمده حمویه در درخشان ترین دوره حکمرانی آل سامان یعنی دوره سی ويك سال سلطنت امیر سعید نصر ، نظر بکفایت و اهلیت سپاهیگری به شان دار ترین مناصب و مقامات آنروز یعنی سپه سالاری رسید و در اواخر عمر ابست ضعف پیری از کار برکنار شد .
ابو العباس احمد بن حمويه در دربار امیر سعید صاحب وجهه و اعتبار بوده و از ولیعهد (اسماعیل) نگهداری میکرد و صاحب تدبیرش بود .
این اسماعیل در هنگام حیات پدر بدرود حیات گفت ، در زمان
(١) الفهرست ابن الندیم ص ۱۹۸


(٢٦٨)

ولایت عهدی اسماعیل بین او و برادرش حمید نوح کشیدگی رو بداده
ومخصوصاً خاطر نوح از ابوالعباس احمد رنجیده می بود، این معنی را
خود امیر سعید نصر به ابوالعباس رسانیده و گفته بود که از وی
در حذر باشد قضا را در سال ۳۳۱ امیر حمید نوح پادشاه خراسان
شد و ابوالعباس احمد خود را از وی پنهان همیداشت تا اینکه در سال
۳۳۲ وقتی که امیر حمید نوح به مرو آمده بود دفعتاً ابو العباس را دید
و با او به نیکویی پیش آمد کرد اما عاقبت در اثر سعایت بدخواهان
از دست نوح بقتل رسید، سال ٣٤٥

ابوعمر ان سمیجور دولتی از سرداران ورزیده و بسیار لایق سامانیان بوده
و در ضمن جنگجوئی و سپاهیگری قدرت اداری
کافی داشته و باصطلاح امروز سیاستمداری پخته بشمار میرفته.

کارنامه های جنگی و سیاسی این مرد ضمن شرح وقایع دورهٔ امیر عادل
و پسرش ابونصر احمد و در دوره پرشکوه امیر سعید نصر بن احمد در
قید تحریر آمده، هر که خواهد گو بشو آنجا بخوان، تکرار آن لازم نیست
چنین استنباط میشود که سمیجور از جوانی بخدمت پادشاهان سامانی
درآمده و تا اخیر عمر بر سر کار باقیمانده و در تمام دورهٔ نسبة طولانی
زندگی جز از طریق صدق و صفانسبت به مخدومان خود پیش آمدی نکرده.

ابراهیم بن سمیجور برای اولین دفعه نام وی در دورهٔ پادشاهی نصر
بن احمد بنظر میخورد که گویا در سال ۳۲۸ حکمرانی
جرجان بدو سپرده شده بود.

در سال سوم حکومت نوح (۳۳۱-٣٤٣) ابراهیم بمرتبهٔ سپه سالاری نایل
آمد اما این مقام از لحاظ بروز وقایع ناگوار برای وی دوام نکرد زیرا
خود ابراهیم با مخالفان نوح همداستان شده بود.


(٢٦٩)

ابو الحسن ناصرالدوله
سیمجوری
ابوا لحسن محمد پسر ابراهیم بن
سیمجور بود و در زمان حکمر و ایی

امیررشیدابوالفوارس عبدالملک بن نوح (٣٤٣-٣٥٠) بمقام سپهسالاری
وحکومت خراسان نایل آمد حکومت وی ازسال ٣٤٥ تا ٣٤٩ دوام یافت
بار دیگر بعد از عصیان ابومنصور محمد عبدالرزاق باین سمت خوانده
شد و مامور دفع وی گردیدو پنج سال دیگر ( در زمان حکومت منصور
بن نوح ٣٥٠ - ٣٦٦ ) با صفای نیت وحسن سلوک حکومت خراسان را
اداره کرد . درزمان نوح ثانی چون با وزیری ابو الحسین عتبی اظهار
مخالفت کرد از حکومت خراسان معزول شد. و چندی بعد به سرکوبی
خلف در سیستان ماموریت یافت و ظاهراً این عقده بدست او کشا ده شد.
مرتبهٔ آخر نیز مقام سپهسالاری یافت و تا هنگام مرگ در آن مقام باقی بود .

ابو علی سیمجور
ابو علی فرزند ابوالحسن محمد بعد از پدرش ارتقا
مقام او را یافت و با فایق الخاصه مبادرت بجنگ

کرد و سبب ضعف حکومت سامانیان گردید. باری هم با حریف سابق بر خلاف
حکومت نوح ثانی (٣٦٦-٣٨٧) متفق کشته و از طرف ناصرالدوله سبکتگین
سر کوبی شدند. عاقبت ابو علی بعد از يك سلسله کشمکش ها در سال ٣٨٧
یا ٣٨٩ در قلعه گردبزجان سپرد.

الپتگین
الپتگین حاجب سالار مرد با نفوذ و صاحب قدرت در بار
عبدالملك كه بعدها فتوحات درخشانی کرده و اساس حکومت بلند
پایه ایرا گذاشت از سرداران با نام سامانیان است شرح حال مفصل این
مردبز گ را به قسمت پنجم یعنی دورهٔ غزنویان حواله میدهیم .


(۲۷۰)

ابوصالح منصور منصور بن اسحاق از خانوادۀ سامانی و پسر عموی اسمعیل بعد از حکومت سیستان به ولایت ری منصوب
شد و چند سالی این وظیفه را بدوش داشت.
این همان مردیست که رازی کتاب منصوری خود را بنام وی تألیف کرده
است. در زمان امارت نصر سر بطغیان برداشت و بدون اینکه کاری از پیش
برد بدرود حیات گفت.
احمد بن سهل احمد بن سهل بن هاشم بن کامگار از بزرگان
و امرای محلی مرو بود که در زمان عمرولیث صفاری
علم طغیان برافراشته و در نتیجه بحبس افتاد مدتی در سیستان
زندانی بود تا به نحوه اینکه در کتب تاریخ ذکر است
رها مجال ذکر آنرا نداریم (۱) از آنجا فرار و نزد اسماعیل سامانی آمد.
در اینجا مقام و مرتبت عالی یافته گاهی بحیث مشاور و ندیم و وقتی هم به
صفت نائب الحکومه در ولایات تابعه گذرانید تا اینکه بعد از فرونشاندن
فتنه حسین المروردی و در وقتیکه حکومت خراسان با او داده شده بود یعنی
در سال ٣٠٦ بنای طغیان نهاده و بدست حمويه سپه سالار در سال ۳۰۷ گرفتار
شده و در حبس جان داد. وی مردی ادب پرور و علم دوست بوده در پرورش
علما جد بلیغ داشت. ابوزید بلخی افتخار قرن چهارم خراسان از پرتو بخشش
ها و نوازشهای او فراغ خاطر و طمأنینۀ روحی پیدا کرده مرتبۀ علمی
خود را بحد کمال رسانید.
ابوبکر چغانی ابو بكر بن مظفر بن محتاج چغانی مردی با حشمت
و خداوند جاه و مال بود وی از سرداران نامداریست
که در تاریخ آل سامان مقام بزرگی دارد در روزگار امیر سعید نصر رتبه
(۱) گردیزی ص ۲۱


(۲۷۱)
سپه سالاری را طاهر أ بعد از حمویه بدست آورد. ابو بکر چغانی در دفع شورشها و
سرکوبی متجاوزین و تعاقب ایشان زحمت های فراوان کشید و غالباً هم موفق
می بود تا اینکه در سال ۳۲۷ نسبت علالت مزاجش از کار برطرف و عوض او
ابو علی احمد پسر رشیدش بدان مقام برگزیده شد:
ابو علی چغانی
ابو علی احمد بن محمد از آل محتاج از بدو رویکار
آمدن با دشمنان خارج از مرز خراسان شروع بدست
و پنجه نرم کردن شد و توانست در مدت کوتاهی بلاد و ابهر زنجان قزوین و قم
و کرج و همدان و دینور را فتح نماید و برای چند سال بیرق سامانی را
در آنجاها بلند داشته باشد.
ابو علی در سال سوم امارت نوح بن نصر (٣۳۱ - ٣٤٣) نسبت شکایات
بعضی ها معزول شد اما وی ازین امر رنجیده و مدعی نوح گردید و ابراهیم
بن اسماعیل را به مخالفت نوح برانگیخت بحدیکه توانست برای چندی نوح
را فرار دهد و ابراهیم را عوض او بر تخت پادشاهی بنشاند اما رابطهٔ ابو علی
با ابراهیم بزودی بهم خورده راه چغانیان پیش گرفت و با رویکار آمدن
مجدد نوح چند بار دیگر با امیر وقت مصاف داد تا اینکه مهم بمصالحه
انجامید و تا سال ٣٤٠ در چغانیان بحالت صلح بسر برد. باری نوح دوباره
او را به سپه سالاری اختیار کرد و در اثر اختلافی که رویداد دوباره معزولش
کرد ابو علی این بار برکن الدوله دیلمی پناه بردو برای آخرین بار
تلاش و کوشش خود را کرده و با ابو سعید جنگید اما کاری از پیش نبرد تا
اینکه در و بای عمومی سال ٣٤٤ در ری وفات یافت جنازه او را به زاد گاهش
چغانیان حمل کردند.
ابو منصور محمد
محمد بن عبد الرزاق یکی از کارداران دولت سامانی
است ابتدا حاکم طوس و نیشاپور بود در سالهای ٣٤٥ و ٣٥٠
دو مرتبه به سپه سالاری کل ولایات خراسان نایل آمد. باری این مرد علیه