(٦٤٨)

دیگر کتاب یتیمة الدهر است و دران شرح حال شعرای عرب و خراسان
و فارس را ضبط نموده و چار جلد میباشد و بهترین کتابی است که در این
موضوع نگاشته شده . اما نظر مولف نسبت به ضبط احوال تاریخ به تحلیل
آثار بیشتر بوده است .
دیگر از مولفات او كتاب فقه اللغات است که در لغت ومحاورات عرب
بنام عبید الله بن احمد میکال تالیف نموده و از امهات کتب لغت شمرده
میشود دیگر کتاب الاعجاز و الایجاز است که مشتمل بر کلمات بلیغ و جمله های
قصار وجامع می باشد .
ابو منصور ثعالبی شاعر ومورخ وفقیه و نویسنده بود و انتقادات ادبی
وی فصلی شیوا وجذاب در قرض الشعر ونقد الشعر باز نموده .
مولفات او به طبع رسیده ومخصوصاً يتيمة الدهر که همیشه طرف عنایت
و اهتمام علماء بوده و بران ذیل ها نموده اند. در این کتاب شرح حال
يك عده از دانشمندان و سخن سرایان عهد محمود روشن میشود .

آل میکال
در عهد دولت محمود خانواده در نیشابور بنام آل میکال یا میکائیلیان
زندگانی داشتند که در حشمت و دانش و علوم ومعارف شهرت بسزائی
داشته اند و مرجع علماء و فضلای عصر بوده اند و با غزنه ارادت و خدمت داشته
به نعمت آل محمود بکامرانی وجلال زندگانی میکردند. حسنک میکال
که شرح احوال او را نوشتیم نیز از این دودمان محتشم بود. عتبی در تاریخ
خود در فصل مخصوصی سه تن از این خانواده را نام می برد و آن ها را اعیان
فضلای نیشاپور می خواند .

ابو نصر احمد بن علی میکالی

بقول عتبی صنیع سلطان و ربیب دولت و شیخ مملکت بود. فضلی بزرگ
ومالی فراوان و محامدی بیش از شمار داشت و شعر عربی می گفت ابن ابونصر


(٦٤٩)
با بديع الزمان نيز مکاتبات داشت و وقتی که بديع الزمان در هرات بود فصلی بوی نگاشته ومحامد او را ستوده است ثعالبی در مدح او گويد «هو بقية الاماجد وغرة الاکارم وواحد الخراسان ومفخرتها وجمالها وزينتها»
ابو الفضل پسر ابو نصر ميکالی
عتبی وی را ستوده گفته است که وی در رعايای سلطان ستارة فروزان است وماهی درخشان و در علوم متداوله قدرت و توانائی دارد که نظير آن کمتر پيدا ميشود ثعالبی در يتيمة الدهر گويد ابو الفضل عوض ابن عميد و خلف صاحب وبدل صابی ميباشد - کتاب فقة اللغات را ثعالبی بنام وی تاليف کرده .
امير ابوابراهيم بن ابو نصر ميکال
وی نيز از علما ودانشمندان عصر خود بوده اما در ادب بپاية برادرش نميرسد .
شيخ ابی عبدالرحمن سلمی
نام خودش محمد ونام پدرش حسين سلمی می باشد اصل وی از نيشاپور است واز علمای بزرگ است وچندين کتب و تاليفات دارد و كتاب «الحقايق في التفسير» تاليف وی است و این تفسير او به شيوه متصوفان می باشد واز اين جهت در زمرة تفاسير علمی بشمار نمی آيد و اين تفسير از طرف ابن جوزی انتقاد شده وابن جوزی کسی است که بيشتر اهل تصوف از طعن لسان او مامون نمانده اند و دیگر كتاب طبقات صوفيه از تاليفات اوست که آنرا خواجه انصار تدوين کرده و جامی نفحات را از آن تهذیب نموده شيخ عبدالرحمن در سال ٤١٢ وفات کرده و چنانکه آقای شاليزى در رسالة خود تحقيق کرده قبر آن در جوار حظيرة حضرت سنائی موجود می باشد و بنام خواجه نيمروز شهرت دارد و کتيبه قبر آن خوانده میشود .
ابی بکر احمد بن حسين بن علی البيهقی
وی از مشاهیر علمای حدیث است سلطان محمود به او اخلاص داشته وبقولی علم حدیث را نزد وی آموخته واستاد سلطان بوده است كتاب سنن


(650)
کبیر و صغیر از ویست و از بهتر کتبی میباشد که در این فن در اسلام تالیف
گردیده یاقوت حموی و صاحب کشف الظنون و ابن اثیر و عسقلانی وی را
از بیهق نیشاپور میدانند. تنها امین احمد رازی در هفت اقلیم و علی شیر قانع
در تحفة الکرام در مورد بیهق اختلاف دارند اینها میگویند بیهق
شهرچه ایست از ضمایم قندهار نزديك به قلات که آنرا مقر نیز گویند مردم
نيك از آنجا برخاسته چون ابوبکر بیهقی استاد سلطان محمود غازی که
سنن کبیر از تالیفات اوست شیخ عبدالحق دهلوی در اشعة اللمعات شرح مشکوة
در این باره به تفصیل سخن رانده این استاد بزرگوار در 458 وفات یافته
چون این موضوع تحقیق زیاد میطلبد اینجا موقع آن نیست.
احمد بن محمد عبدالرحمن باشانی هراتی
بقول سیوطی کنیت وی ابو عبید است و وی شاگرد خطابی بستی میباشد
که شرح حال او گذارش یافت و نزد از هری نیز درس خوانده.
این شخص کتابی بنام غریبین در حدیث داشته و هم چنین تاریخی بنام
ولاة هرات متاسفاً هردو کتاب او موجود نیست در سال 401 وفات کرده.
آدم بن احمد بن اسد هراتی
یاقوت در معجم الادبا و سیوطی در تذکره خویش می نگارند که نامبرده
از اهل هرات بود اما در بلخ سکونت داشت ادیب و عالم و اصولی بود چون
از حج به بغداد آمد علمای بغداد بروی گرد آمدند و نزدوی حدیث و ادبیات
خواندند. ابو منصور جوالیقی در يك مسئله با وی مناظره کرد. فاضل هرات
به وی گفت تو اول نسبت خود را درست کن آنگاه داخل مناظره شو!
زیراوی منسوب به جوالیق بود و نسبت بجمع درست نمی باشد.
جناده بن محمد بن حسین ازوی هراتی
وی نیز از شاگردان علامه از هریست یاقوت در معجم الادباء گوید وی


(٦٥١)
ازعلمای جلیل القدر ومعروف بود. در مصر رفت و در جامع مقیاس درس می گفت یکی از حکام قرمطی خلیفه مصر به تعصب مذهبی وی را در سال ۳۹۹ شهید کرد جناده وقتی در مجلس صاحب بن عباد رفت و نزدیک صاحب نشست صاحب بچیزی مشغول بود چون نگاهش به جناده و لباس مندرس وی افتاد گفت این سگ را که در اینجا آورده جناده گفت سگ آنست که سه صد نام برای سگ نمیداند. صاحب مقام علمیت او را دریافته پوزش خواست و در کنار خویش جاداد .
ابو عبید الله عبدالواحد جوزجانی
وی از شاگردان فاضل شیخ الرئیس و از محققین و فلاسفه وطن است در سال ٤٠٤ نزد شیخ الرئیس رفته و تا ٤٢٨ که شیخ وفات نموده از او دوری نکرده است. در اثر صحبت شیخ و استعدادی که در ابو عبیدالله موجود بود باندک فرصت مرتبه تحقیق یافته خود ازعلمای عصر بحساب آمد ابو عبیدالله در تدوین آثار شیخ مساعدت زیاد نمود و در کار رصدخانه اصفهان هم به وی معاونت نمود شرحی برمشکلات قانون وشرحی بر رسالة حی بن یقظان نگاشت و کتابی نیز بنام ترکیب الافلاك تالیف نمود وخود در سال ٤٣٧ وفات کرد و بقول قطب الدین لاهیجی بعد از وفات شیخ در جوزجانان رفته و در آنجا وفات کرد و آنجا دفن شد .
ابوالخیر خمار
حسین بن سوار بن بابا بن بهرام ابوالخیر معروف به ابن خمار در ربیع الاول سال ۳۳۱ در بغداد متولد شده و از بزرگان و نوابغ عصر خود بود. وچندان دانشمند و فاضل که شیخ الرئیس بملاقات او اظهار اشتیاق نموده است بعد از تحصیل و اتمام علوم فلسفی بدربار خوارزم شاه رفت و سلطان دانش پرور محمود غزنوی نخواست دارالملك غزنه که مهد دانایان و ستودگانست از چنان محقق


(٦٥٢)

بزرگ تهی باشد لهذا او را از شوهر خواهر خود خوارزم شاه خواست
و ابوالخیر در غزنه آمد و بقول بیهقی سلطان محمود بعد از فتح خوارزم اورا
با خود آورد و با وجود آنکه نصرانی بود سلطان او را بدین اسلام دعوت نمود اما وی
نپذیرفت و سلطان دوباره بمذهب او تعرض نکرد و مقام دانش و فلسفۀ وی را
گرامی شمرد و طبابت عهد را بوی تفویض نمود. در انوقت در غزنه بیمارستان
بزرگی سلطان بنا کرده بود که شرح این بیمارستان را عوفی در
جوامع الحکایات ضبط نموده و از گفتۀ عوفی بر می آید که دران بیمارستان
علاوه بر علاج سایر امراض شعبۀ مخصوص برای دیوانگان و معتوهان نیز بود (۱)
ابوالخیر در غزنی روزی از در دبستانی میگذشت آواز دلکش طفلی را
شنید که قرآن میخواند این صدای ملکوتی دروی تاثیر کرد همان شب
در رؤیا بشرف دیدار فرخندۀ حضرت پیغمبر (ص) مشرف شد و فردای آن
بدولت ایمان فایز گردید. ابن خمار بقولی در ٤٠٨ و بقولی در ٤٨٩ وفات
نمود تالیفات او را متجاوز از سی جلد دانسته اند (۲)

ابو نصر عتبی

ابو نصر در ری متولد شد محمد نام داشت و بنام پدرش عبدالجبار بود از ری
بخراسان عزیمت کرد و بواسطۀ ابوالفتح بستی در دیوان رسالت سبکتگین راه
یافت و در دارالانشای محمود نیز بشغل سابق می پرداخت شاعر بزرگ و نویسندۀ
مغلق بود تاریخ یمینی را وی تالیف نمود این کتاب شامل است بر احوال
سبکتگین و محمود و یکی از مآخذ مهم آن دوره است این کتاب بعربی نوشته
شده و دران تصنع و تکلف زیاد بکار برده است. جرفا دقانی در سال ٦٠٣
آنرا بفارسی ترجمه نموده و آن ترجمه در طهران بطبع رسیده.
چند تن از علماء کتاب یمینی را بعربی شرح کرده اند از ان جمله شرحی بنام

(۱) جوامع الحکایات قلمی مربوط بموزۀ کابل (۲) تتمۀ صوان الحکمه


(٦٥٣)

فتح الوهبی میباشد که آنرا احمد بن علی بن عمر منینی در سال ١١١٤ تالیف نمود .
اصل کتاب عتبی در مصر و هندوستان طبع شده است عتبی در اواخر زندگانی
در گنج و ستاق (بادغیس) بوظیفه بریدی مشغول بود . وبا احمد بن حسن
میمندی روابط فراوانی داشت و از طرف سلطان به سفارت نزد شارهای غرشستان
مامور شد چنانچه در فصل غرشستان نگاشتیم .
(ابو سعید عبدالحی بن ضحاك بن محمود گردیزی)
وی از گردیز بود و یکی از مورخان و نویسندگان بزرگ محسوب
میشود شرح احوال وی درست معلوم نیست تنها چیزی که از وی در دست میباشد
کتاب نفیس اوست که بنام زین الاخبار تالیف نموده و پدیدار است که
اول و آخر آن کتاب افتاده است در نسخه موجوده که از روی نسخه های
کمبریج واکسفور د استنساخ گردیده و مرحوم قزوینی دانشمند بزرگوار
ایرانی آنرا طبع نموده است از روز گار طاهر بن حسین یعنی از واقعات
سال ٢٠٥ آغاز نموده بواقعات شهاب الدوله مودود پسر مسعود پسر محمود
میرسد و معلوم است این کتاب در عهد عبدالرشید بن سلطان محمود (٤٤١-
٤٤٤) تالیف شده زیرا مولف بنام عبدالرشید جمله ادام الله دولته را ضمیمه
کرده بدین ترتیب قسمت آخر کتاب که مفقود شده بسیار اندك خواهد بود
اما دریغ از قسمتهای اول که معلوم نیست از کجا آغاز و چه مقدار آن
مفقود گردیده باشد .
(ابوالمعالی نصر الله بن محمد بن عبدالحمید غزنوی)
از بزرگان غزنی و از فضلای دوره بهرامشاه میباشد و در عهد این پادشاه
بخدمت اشراف گماشته شد و در عهد دولت خسرو ملك (٥٥٥) آخرین پادشاه
غزنوی به منصب وزارت رسید و دیری نگذشت که به سعایت جاسوسان محبوس
گردید و از زندان این رباعی را سروده بخسرو ملك فرستاد .


(٦٥٤)

ای شاه مکن آنچه بپرسند از تو روزی که تو دانی که نترسند از تو
خرسند نه ئی بملك و دولت زخدای من چون باشم بحبس خرسند از تو
خواندن رباعی سود نکرد وقصد هلاک وی کردند هنگام جان دادن این
رباعی را بر زبان راند .
از مسند عز اگر چه نا گه رفتیم حمد الله كه نيك آگه رفتیم
رفتند و شدند و نیز آیند و شوند ما نیز توکلت علی الله رفتیم
بزرگترین اثر این شاعر بلیغ اثر دوره بهرامشاه کتاب کلیله و دمنه است که این نویسنده بزرگ به تشویق سلطان بهرامشاه از عربی بفارسی ترجمه نموده و در ان کمال مهارت و استادی خود را ثابت نموده و آن کتاب به کلیله دمنه بهرامشاهی مشهور می باشد و یکی از متون برگزیده و شیوای زبان دریست که در عذوبت لفظ و جزالت معنی نظیر آن کمتر دیده شده. این کتاب را در قرن نهم هجری ملاحسین واعظ کاشفی بعبارت عصر خود در آورده انوار سهیلی نام کرده است .
کلیله دمنه بهرامشاهی در هندوستان و ایران طبع شده و این کتاب اثر یکی از علمای افغانستان است که به تشویق دربار غزنه بوجود آمده .
احمد بن طیفور سجاوندی و دیگر خانواده آنها که اهل علم و مفسر و محدث بودند و مزار شان اکنون در سجاوند لوگر میباشد نیز از دوره سلطان محمود تا بهرامشاه زندگی و از فضیلت پروری و کرم این خانه واده بر خورداری‌ها داشتند ـ چنانکه شرح احوال آنها را در رساله جدا گانه نوشته ام که در مجله آریانا طبع شده .
همچنین غزنویان در این خانه واده بحشمت و نعمت به سر برده اند که عتبی و بیهقی بذکر آنها پرداخته است. برای آنکه از مبحث تاریخ بیرون نیائیم از ذکر سایر علما و دانشمندانی که در این دوره می زیستند صرف نظر کردیم.


(٦٥٥)

فصل ( بیست و یکم )
شعرای که در دورهٔ غزنویان به عربی شعر دارند
و در مدح این خاندان پرداخته اند

ابو حفص عمرو بن مطوعی حاکم
در دربار محمود یمین الدوله شعر می گفت و در جناس پیروی از استاد
ابو الفتح می نمود این قطعه وی در مدح محمود است .
اری حضرة السلطان يقضى عفا تها الى الروض مجداً بسماح مجود
و كم لجباه الرا غبين لديه من مجال سجود فی مجالس جود

شیخ ابو الحسن محمد بن عیسی کرجی
از شعرای روز گار یمین الدوله می باشد مرد دانشمند و مستغنی بود
بدربار سلطان نیامد اما به ثنای وی پرداخته و اشعاری در این معنی دارد .

قاضی ابو الفضل احمد بن محمد رشیدی لو گری
خود را از اولاد هارون رشید می پنداشت چندی متولی قضای سیستان
بود و چندی در غرجستان به شغل وزارت می پرداخت بدربار خلیفه القادر بالله
نیز رفته بود .
لقب تاج الدوله و زین الکفات داشت هنگامى که ترکمنان بر بلخ
مستولی شدند سخت اندوهناک شد و این قطعه را انشاد کرد:
ارى الاحرار كلهم حیاری کانهم و لحیا نهم سکاری
واضحی الا فضلون من البرایا بایدی الغير في بلخ اسارى
كان المسلمين وقد جبوهم مجوس او یهود او نصاری
و در مدح شمس الكفات احمد ابن حسن میمندی قطعه های شیوا دارد .

ابوبکر عبد المجيد پسر افلج غزنوی
شاعر فاضل بود یمین الدوله او را اکرام میکرد حتی بر صاحب تفضل


(٦٥٦)

می نهاد گاهی بحیث برید طوس و گاهی در دیوان رسالت ماموریت داشت.
ابو محمد عبدالله بن دوغ آبادی
در دیوان رسالت مسعود به وظیفه کتابت می پرداخت ثعالبی ویرا نهایت ستوده این قطعه را در مدح سلطان مسعود سروده است:

لا يطمعن احد فی الملك يملكه والسيف فى يد مسعود ابن محمود
سقى الكمات كئوس الموت نزعته على غناء صهيل الصمر القود

ابو منصور قسیم بن ابراهیم ملقب به بزرجمهر
از شعرای دوره سلطان مسعود و شاعری بس مفلق و توانا میباشد ثعالبی در کتاب خود ازوی ستایش نموده.
ابو سهل کشمیدی
عضو دیوان رسالت در دربار مسعود بود به عربی شعر میگفت و دیوان داشت ثعالبی ویرا به براعت لفظ و رشاقت معنی ستوده.
قاضی ابواحمد منصور بن محمد از وی هراتی
با خواجه بزرگ احمد ابن حسن میمندی ارتباط داشت و در مدح آن وزیر قطعات شیوا در عربی دارد.
ابوالمظفر بلخی
شاعری مفلق و توانا بود و تا سال ٤٢٠ در قید حیات بود.
ابو محمد شعبه بن عبدالملک بستی
ابوالفتح بستی را دیده و درمیان این دو شاعر مفاوضات بوده
ابوبکر نحوی بستی
صاحب دیوان بود و اشعار غرا و قصاید شیوا داشت بیشتر اشعار او در صنعت متشابه و جناس است.
ابو عبدالله الوضاحی البشری محمد بن حسین
شاعر ظریف و در نیشاپور بخدمت یمین الدوله رسید و مورد مرحمت وی واقع شد در سال ٤١٦ وفات نمود.


(٦٥٧)

فصل ( بیست دوم)
غزنه و وجه تسمیه آن
شهری که امروز بر سر راه کابل و قندهار واقع شده و در روز گار سلطان
محمود غزنوی و فرزندان او یکی از بلاد باشکوه و زیبا و مشهور جهان شناخته
می شد قبل از دوره غزنویان نیز در کتب تاریخ و جغرافیا از ان نامبرده شده.
هیوان تسانگ سیاح چینی در حدود ٦٤٤ میلادی این شهر را سیاحت
نموده و آنرا پایتخت (تسا و کیو تو) زابلستان خوانده و نام شهر غزنه را
(هوسی نا) نگاشته است.
پروفیسر بن و نیست عقیده دارد که شاید این کلمه همان (گانزاك)
باشد اما چنانکه از تحقیقات اخیره پرو فیسر مذکور بر می آید در پارچه سغدی
این کلمه را به تلفظ (گزنك) یافته که بمعنی خزانه می باشد (١) مورخان عرب
گاهی آنرا غزنه و گاهی غزنی و گاهی غزنین نگاشته اند.
در رساله نفیسی که آقای کهزاد بنام مدنیت او ستائی نگاشته سرزمین
کخره را از روی اوستا سیزدهمین سرزمین خوب و مقدس اوستائی دریافته
و معتقد است که بقول بعضی مورخان کخره عبارت از همین کيكرك
غز نیست. نویسندگان روز گار آل ناصر نیز به لهجه غزنین از این
شهر نام برده اند. فرخی در قصاید خود آنرا غزنین خوانده.
عزم کی دارد که غزنین را بیاراید بروی
رای کی دارد که بر تخت پدر گردد مکین
گردیزی نیز آنرا غزنین ضبط نموده و واضح تر از همه عقیده سنائی
میباشد که در این باب تصریح کرده و گفته است:
عرش و غزنین به نقش هر دو یك است گرچه غزنین رفیع تر فلك است
(١) مقاله پروفیسر بن و نیست مجله آریانا ترجمه آقای نعیمی.


(٦٥٨)
و باین ترتیب غزنین مصحف عرش می باشد .
شکوه وجلال غزنه و تزئیناتی که دراین شهر بزرگ بکار برده شده بود
در کتب واشعار نویسندگان آن وقت به تفصیل ذکر شده .
تختی را که برای محمود به حساب ساخته بودند و ما شرح آن را نگاشتیم
از نوادر روز گار بود. ابن اثیر مینگارد که مقسم های آب باغهای دولتی
همه از نقره و طلاء بود که سپاهیان سنجر آنرا بغارت بردند و دیوارهای
کاخهای سلطنتی را با الواح نقره آراسته بودند. کاخهای محمودیان هر کدام
دارای برجهای بلند و رفیع بود و در وسط سرای سفه مربعی تعمیر می کردند
بسیار بلند و بر آن می نشستند و بار می دادند یا بزم می نمودند و در دیوار ها
صورت های سلطان و مناظر طبیعی و شکار گاه ها را به سنگ نقش می نمودند
از خرابه های غزنه سنگ سفیدی بدست آمده که لابد به قصر سلطان تعلق
داشته و در این سنگ مناظر شکار آشکار دیده میشود. دیوار ها را بکافور
و گلاب رنگ می دادند یشم ترکی و مرمر در آن بکار می بردند بجای شنگرف
و ساروج عقیق و در نصب میکردند فاصله های سنگهای را که در مسجد غزنی
بکار برده بودند به لاجورد تـكحيل شده بود کنگره های کاخها را به شاخ
گوزن و آهو که سلطان و شهزاد گان شکار می کردند ، آرایش می دادند .
تالاب های که در میان باغها می ساختند در ان ماهی می افگندند و در
گوش آن ماهیان حلقه های طلا و نقره می کشیدند در ان وقت شهر غزنی
دارای ربض و شهرستان بود قلعت کهین بـرای دفاین و گنجهای سلطنتی
و ذخایر حربی تخصیص داده شده بود علاوه بر قلعه خود شهر چندین قلعت
و حصار دیگر نزديك شهر بود که در ان مجرمین بزرگ را محبوس می نمودند
بیشتر این مجرمان از شهزاد گان بودند باغهای سلطنتی در ان وقت هر کدام
بنام جدا گانه خوانده می شد باغ پیروزی همین جاست که اکنون قبر سلطان
در آن واقع است.


(٦٥٩)

در میان این باغ کاخی مجلل موجود بود که فخر مدبر ازان در واقعات
بهرام شاه نامبرده .
باغ صدهزار دورتر از غزنه بوده است که سلطان چون از شکار ژه بغزنه
برمی گشت اول در انجا فرود می آمد و نشاط می کرد .
باغ محمودی در خود غزنه بود باغ عدنانی در هرات و باغ نو در بلخ بود
کاخ های غزنه عبارت بود از كوشك دولت - كوشك شاه - كوشك
کهن محمودی- كوشك محمودی - كوشك مسعودی کو شلك سپید .
معلوم است این قصر ها همه به سلطان مربوط بود و قصرهای شخصی شهزادگان
و خواجه گان و سپهبدان غیر این ها بوده است.
نام محله های غزنی که در تاریخ باقی مانده و امروز آن نام ها بدل شده است
عبارت است از کوی زرین کمران کوی سیمکران کوی سپید بافان- محلة
سر آسیاب پل بكطاق - پل باعیان- ده آهنگران- افغان شالی - رباط
محمد سلطان كه يك منزلی شهر بود طرف سجاوند .
دشت شاه بهار جای بود که سلطان در ان جا لشکر ها راسان میدید و سپهسالاران
را خلعت میداد و بجنگ میفرستاد صحرای باغ فیروزی نیز دشتی
بود نزديك باغ فیروزی که سلطان در انجا عرض لشکر میدید.
در نزديك يکی از این قصر ه امیدانی بود که در آن چوکان می باختند.
چیزی که از ان همه حشمت و جلال امروز در غزنه بجامانده و شناخته میشود:
تربت سلطان :
مزار سلطان در محلتی میباشد که آنرا روضه می نامند و این همان چمن
سیب زار کاخ پیروزیست. مع الاسف در حوالی باغی که تربت سلطان دران
واقع است خانه های مردم آباد شده و ازین جهت بهیچ صورت نمی توان
باغ پیروزی را معلوم نمود .


(٦٦٠)
تربت سلطان در زیر گنبدیست که اعلیحضرت سراج الملت والدین امیر حبیب الله خان در سال ١٣٢٤ قمری آنرا تعمیر نمود و در روز گار سلطنت اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید ترمیم گردیده و بیرون سقف آنرا از آهن پوشیده اند. این گنبد از خشت خام است و راه روی نیز که احاطه گنبد را با بیرون باغ وصل می کند از خشت خام و پخته پوشانیده شده
سنگ تربت سلطان محمود از رخام نهایت نفیس است که بشکل صنم ساخته شده و دو تخته سنگ يك جا بهم وصل گردیده .
در يك طرف این سنگ این عبارت خوانده میشود :
(غفراناً من الله للامير الاجل السيد نظام الدین ابی القاسم محمود بن سبكتكين غفر له)
عبارت فوق بخط كوفي و درمیان گلبر گهای برجسته و نهایت اعلی رسم شده
و در جانب دیگر سنگ که طرف شرقی میباشد این عبارت بخط رقاع نوشته شده:
( توفی رحمة الله عليه و نور حفرته و بيض وجهه عشية يوم الخميس لسبع بقين من شهر ربیع الآخر سنه احدی و عشرین و اربعمائه )
لا بد در میان این دو خط فرق تاریخی موجود است و خط سنگ دوم مدتی بعد از سنگ اول نوشته شده.
چار محراب كوچك بر چار طرف سنگ و دو دائره كوچك در بالا و پايان سنگ کنده شده و دران آیات قرآنی نگاشته شده و این آیات همه بخط کوفی میباشد
در دایره اول :
بعد از تسميه :
« ربنا اتمم لنا نورنا واغفر لنا بالنبی وآله»
در دایره دوم بعد از تسمیه :
«غفرانك ربنا واليك المصير »
در دیوار گنبد لوحی از سنگ مرمر است که بخط خطاط شهیر وطن جناب سید


(٦٦١)
عطاء محمد شاه آغانگاشته شد و ازینجای گنبد که در عصر امیر حبیب الله خان
تعمیر شده یاد میدهد . و این خط خود یکی از شاهکارهای خطاطیست.
چهار محراب چهار گوشه داخلیه حضرت یمین الدوله محمود با نوشته ها بخط
کوفی حسب ذیل است:
اول : محراب پیشروی دروازه:
بسم الله الرحمن الرحیم . تبارك الذي بيده الملك وهو على كل شيء قدير
الذي خلق الموت والحيوة الايه
بسم الله الرحمن الرحيم
حسبی الله و کفی
شهد الله انه لا اله الا هو ، وا ولى العلم قايما با لقسط لا اله الاهو العزيز
الحكيم،
محراب دوم :
«بسم الله الرحمن الرحيم - كل نفس ذائقة الموت وانما توفون اجور كم
يوم القيامة ، بسم الله الرحمن الرحيم ، ذو العرش قل الروح من امر ربي»
محراب سوم: اطراف مرقد حضرت سلطان یمین الدوله محمود ...
«بسم الله الرحمن الرحيم ـ مالك الملك تو تى الملك من تشاء وتنز ع
الملك ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بيدك الخير »
بسم الله الرحمن الرحيم - بسم الكافى ان الله يغفر الذنوب جميعاً »
محراب چهارم اطراف مرقد منور :
«بسم الله الرحمن الرحيم كل نفس ذائقة الموت وانما توفون اجور كم
يوم القيامة لا اله الا حسبی و کفی عنده باذنه »
دروازه گنبد را که انگلیس ها اشتباه کرده بنام د ر وا ز ه سو منات
برده و در اکبر ه گذاشته اند از همین جا برده شده


(٦٦٢)

واکنون آن دروازه در آگره موجود است بعضی خطوط کوفی نیز دران نقش
شده که من نتوانستم بخواندن آن موفق گردم .
مناره ها :
دیگر از بناهای که از دوره غزنویان باقیمانده همان دو مینار غزنیست که از
خشت پخته ساخته شده و بفاصله نیم گروه بطرف شمال شهر موجوده غزنین واقعست
هر يك ازين منارها تخميناً هشتاد فت ارتفاع خواهد داشت در حاشیه های بالا
بخط کوفی بعضی از اسمای الهی و نام بانی منار نوشته شده مرحوم شیخ محمدرضا
اولین کسی است که این خطها را درست خوانده و در کتاب نفیس خود ضبط
کرده است .
پایان این هر دو منار در سابق هشت رخ و بالای آن استوانه ئی بود ولی در اثر يك
زلزله که در وقت سراج الملة والدین واقع شد قسمت استوانه ئی فرود غلطید.
بعضی از مستشرقین اشتباه کرده منارها را بدوره محمود مربوط دانسته اند
كتیبه مینارها این است :
مینار اول که جانب شهر غزني نزديك تر است .
بسم الله الرحمن الرحيم
السلطان الاعظم ملك الاسلام يمين الدوله وامين المله ابوالملظفر بهرام شاه
خلد الله تعالی ملکه .
کتیبه منار دوم :
بسم الله الرحمن الرحيم
(السلطان الاعظم ملك الاسلام علاءالدوله والدين ابو سعد مسعود بن ظهير
الدوله اميرالمومنین ابراهيم خلد الله ملکه)
گویا مینار اول به دوره بهرام شاه و مینار دوم به دوره مسعود بن ابو الملوك
سلطان ابراهیم تعمیر شده .
بند سلطان نیز از تعمیرات دوره یمین الدوله محمود غزنویست که در سیلاب
غور ویران گردید بابر نتوانست آنرا ترمیم کند سراج الملة و الدین به ترمیم
آن پرداخت ولی بزودی ویران شد اکنون در عصر اعلیحضرت معظم همایونی


(٦٦٣)

محمد ظاهرشاه ادام الله سلطنته سراز نو تعمیر یافته است .
از غزنی باشکوه وجلال غیر از انچه نوشتیم جز هزار ها لوح قبر و چندین
گنبد ویران چیزی دیده نمیشود .
لگد کوب حوادث چنان این شهر را مطموس نموده که انسان باور کرده
نمیتواند يك وقتی برروی این اتلال و خرابه هاشهر با عظمت محمود شاهنشاه
مشرق بپا ساخته بود .
آنچه از دوره غزنویان شناخته میشود بقعه سلطان مسعود و بقعه
سلطان ابراهیم است که سنگهای آن نیز شکسته .
سنگهائی که خوانده میشود عبارتند از آرامگاه سید ابو جعفر که در نزديك
بقعه سلطان ابراهیم است و بران این کلمات را نوشته اند .
قبر الفايز بعمل الاحاد ابو جعفر محمد بن علی الخاص غفره هذاء الحجر
بتاريخ شهر الله المبارك رمضان سنة ثلاث وخمسمائه .
لوح مزار حضرت حکیم سنائیست که از قدیم تنها این کلمات بران
نوشته است .
هذا القبر الفقير الحقير الى رحمة الله مجددا لسنائي غفر الله»
و سنگهای دیگر بعد از ان نگاشته شده لوح آخرین در عصر اعلیحضرت
المتوكل على الله بعد از اتمام تعمیر مقبره سنائی نوشته شده است .
در مقبره حکیم سنائی لوحی دیگر نیز از ان عصر خوانده میشود که
دران نام رمضان ابن یوسف نگاشته شده و معلوم است در محرم پنجصدونه
قبل از وفات حکیم رخت از جهان بسته در مقبره حدادیان لوح دو قبر خوانده
میشود یکی از ان اینست:
ابی بکر محمد بن الشيخ الامام احمد بن محمد حدادي . يك قبر ديگر
در این اواخر از زیر خاکها بر آمده و در آن این كلمات بخط كوفي
خوانده میشود :


(٦٦٤)
هذاقبر الصالح الامير الاجل نظام الملک وقوام الدوله ابی جعفر محمد بن
صاحب الاجل الشهيد انارالله مقامه (۱)
در پشته باغ بهشت یک لوح خوانده میشود که معلوم است قبر ابی بکر
محمد بن علی میباشد که در سال ٤٦٤ وفات یافته . مزار دیگری است در غزنه بنام
محمد الباغبان که برسنگ آن این کلمات خوانده میشود : اللهم اغفر
ابن سهل محمد الباغبان الهروى كان وفاته من شهر ربيع الآخر سنه
سبع واربعين واربعمائة : قبر محمد اعرابی در سمت جنوبی شهر غزنین
در گورستان بام بهشت واقع است و این جملات بران خوانده میشود :
هذا مرقد الشيخ السعيد العالم ابی محمد اعرابی کل من عليها فان ويبقى وجه
ربک ذو الجلال و الاكرام .
شاید این قبر از محمد اعرابی سپهدار غازی و جنگجوی سلطان محمود باشد.
دیگر برخی سنگهای شکسته که بدست آمده کلماتی دران ها خوانده
میشود که هر یک بعمارتی و مسجدی و بنائی مربوط بوده و روز گار آنها را
چنین پراگنده گردانیده است .
از عمارات دورۀ غزنوی فصلی بس زیبا و دل انگیز در تاریخ کشور ما کشوده شده
و آن كشف لشکری بازار یا لشکر گاهست در بست که در سال ١٣٢٥ شمسی
توسط مورخ شهير وطن آقای احمد علی کهزاد کشف گردیده و هیئت باستان
شناس فرانسوى با تحقيقات علمی این نظریه را تائید کرد . وفاضل موصوف
رساله جداگانه در این باره نگاشته اند.
این عمارات قسمتی از عصر محمود و بقیه از روزگار سلطان مسعود می باشد
که چون لشکرهای سلطانی زیادت گرفت بناهای مفصلی بر عمارات سابق افزود
و در لشکری بازار مجلل ترین بناهای سلطانی تعمیر شد و اکسترن از انجا
(۱) یادداشت های آقای فاضل جلالی


(٦٦٥)

مقصوره سلطان و مسجد جامع و کاخ دربار و كوشك دیوان رسالت و حمام ها
و شبستان ها و ایوانهای بزرگ و كبوتر خانه ها با تصاویر دیواری و رسته های
بازار و شکار گاه کشف شده كه هر يك برای شناسائی سبك معماری و عظمت و جلال
محمودیان دلیلی ثابت و آشکارا شمرده میشود .
اینك كتاب خود را به قصیده فرخی که در مدح لشکریان سلطان سرود
خاتمه می دهیم :
هر سپاهی را که چون محمود باشد شهریار
یمن باشد بر یمین و یسر باشد بر یسار
تیغ شان باشد چو آتش روز و شب بدخواه سوز
اسب شان باشد چو کشتی سال و مه در پا گذار
از عجایب خیمه شان باشد چو در باوقت موج
وزعنایم خانه شان چون کشتی آکنده بار
شاخ کرگدانشان بود میخ طویله در سفر
چنك شير انشان بود تعويذاسپان در شكار (١)

بگذرند از رودهای ژرف چون موسی زنیل
بر شوند از کنده چون شاهین بدیوار حصار (٢)
كوكب تركش کنند از گوهر تاج ملوك
وزشكسته دست بت بر دست بت رویان سوار (٣)
از سریت بند مصحف ها همی زر ین کنند
وز دو چشم بت در گوش ایگوارا گوشوار
١ - كرك بفتح اول كر كدست که حیوانی است معروف (و ناخن شیر را رسم بود که
برای تعویذ بر اسپان می آویختند ٢ - کنده خندق است ٣ - کوکب ترکش ستاره مانندی
از سیم وزر که برتر کش نصب کنند و سوار بکسر دست بند زنان است .


(٦١٦)

تیغ ایشان دست یابد با اجل در يك بدن
اسبشان بازی کند باشیر در يك مرغزار
هر که چون محمود پشتی دارد اندر روز جنگ
چون سر لشکرمقدم باشد اندر کار زار

لشکر اوپیش دشمن ناکشیده صف هنوز
او به تیغ ازلشکر دشمن بر آورده دمار
من ملك محمود را دیدستم اندر چند جنگ
پیش لشکر خویشتن کرده سپرهنگام کار

مردمان گویند سلطان لشکری دارد قوی
پشت لشکر اوست در هیجا بحق کردگار (۱)
پیش ایزد روز محشر خسته بر خیز د ز خاک
هر که از شمشیر او شد در صف دشمن فکار

نیست از شاهان گیتی اندراین گیتی چو او
وقت خدمت حق شناس ووقت زلت بر دبار (۲)
هر زمان افزون زخدمت شاه پاداشی دهد
خادمان خویشرا وین را عجب کیاری مدار

هر یکی را در خور خدمت تبایی داد خوب
خلعتی کورا بزرگی بود بود وفخرتار
زنده گردانید يك يك نام خویش و نام فخر
نیست گردانید يك يك نام ننگ ونام عار

(۱) مضمون این بیت را عنصری نیز گفته است :
گر بحرب اندر بود لشکر پناه خسروان
چونکه روز حرب باشد توپناه لشکری
(۲) زلت بفتح وتشديد لغزش


(٦٦٧)

جان شیرین را فدای آندا و بدی کنند
کزین ایزد بود شان بهتر ین پرورد گار
از رضای او نتا بند و مرا و را روز جنگ
یکدل و یك رأی باشند و موافق بنده وار
وقت فتح از بخشش نیکو بود شان ملك و مال
وقت بزم از خلعت نیکو بود شان یاد گار
خشتی کان دخل شاهان بودی اندر باستان
خلعتی کان خسروانرا بودی اندر روزگار
پیش خسرو روز خدمت چون خزان اندر شوند
باز گردند از فراوان ساز نیکو چون بهار
از نوازشهای سلطان دل پر از لهو وطرب
وز کر امتهای سلطان تن پر از رنگ و نگار
بر میانشان حلقه بند کمر ها شمس زر ( )
زیر رانشان جمله زرین مرکبان راهوار (۲)
از تفاخر و زبزرگی وز کرامت ببر زمین
زیر نعل مرکبها نشان مشك بر خیزد غبار
زینهمه بهتر مر ایشانرا همی حاصل شود
چیست آن خوشنودی شاه ورضای کردگار
با چنین نیکو کرا متها که می بینند باز
بیش ازین باشد کرامت شان امید از شهریار
و انگهی زبشان نباشد نعمت سلطان دریغ
نعمتی کورا بران کردست یزدان کامگار
(۱) (شمش زر) (۲) ۔ (زیر ران با ساز زرین)


(٦٦٨)

نعمتش پاینده با دو دولتش پیوسته باد
دولت او بیگران و نعمت او بی كنار
بندگان و کهترانرا حق چنین باید شناخت
شاد باش ای پادشاه حق شناس و حقگذار
راست پنداری خزینه خسروان امروز شاه
بر رسولان عرضه کرد و بر سپه پاشید خوار
کز در میدان او تا گوشه ایوان او
مر کب سیمین ستام است و بت سیمین عذار(۱)
هر بوائیی در گهی زان کشوری کرده پریش
هر بتی زان سد بت زرین شکسته در نثار
آن بکش زیبت میدان خسرو روز جنك (٢)
وین بخوبی شمسه ایوان خسرو روز بار
آن ببرزم اندر نیوشته پیش او دشت فراخ
وین ببزم اندر گرفته پیش او جام عقار(۳)
از فراوان دیدن هرای زر امروز گشت (٤)
دیده اندر چشم هر بیننده زر عیار
کی بود کردار ایشان همسر کردار او
کی تواند بود تاری لیل چون روشن نهار
ای یمین دولت عالی و ملت را امین
دولت از تو با سکون و ملک از تو بر قرار

( ۱ ) ستام لجام و لگام (۲ ) کش خوشی و تندرستی (٣ ) عقار بضم اول شراب
و نوشند بفتح در نور دیده.( ٤ ) هر ابفتح و تشدید گلوله های زرین و سیمین که در ساخت
اسپ تعبیه کنند بنا بمشابهت آن بپايله آه آن را هرا گویند و بمعنی ساخت اسپ چون سینه
بند و لگام و غیره استعمال شده.


(٦٦٩)

عزم تو کشور گشا وخشم تو بد خوا ه سوز
رمح توفولاد سنب و تیغ تو جوشن گذار
موی براندام بد خواهت زبان گردد همی
از پی آن تا ز شمشیر تو خواهد زینهار
يك سوار از خیل تو و ز دشمنان پنجاه خیل
يك پیاده از تو وز گردنکشان پانصدسوار
هم سخاوت را کمالی هم بزرگی راجمال
هم شجاعت را جلالی هم شریعت را شعار
تادرخت نار نارد عنبر و کافور بر
تادرخت گل نیارد سنبل و شمشاد بار
تاز دیبا بفگند نوروز بر صحرا بساط
تازدریـا بر کشد خورشید بر گردون بخـار
دیربـاش و دیرزی و کام جوی و کام یاب
شاه باش وشاد زی و مملکت گیر و بدار


شرح مآخذ

زین الاخبار گردیزی آثارالوزراء - نسخه خطی
تاریخ بیهقی ریاض الالواح مرحوم شیخ محمد رضا -
مجمع الانساب شبانکاره‌ئی نسخه خطی
برخی از قسمت‌های مفقوده مقامات ابو نصر دیوان فرخی
مشکان که در جوامع الحکایات آمده دیوان عنصری
جوامع الحکایات عوفی کشف المحجوب شیخ علی هجویری
تاریخ گزیده طبقات الکبری امام شعرانی
تاریخ الکامل ابن اثیر جزری تذکره شیخ عطار
تاریخ ابوالفداء هشت مقاله (راجع به غزنیات)
کتاب دکتور محمد ناظم ترجمه آقای امینی کلیات سنائی
تاریخ عتبی متن عربی و ترجمه جرفادقانی دیوان منوچهری
روضة الصفا مجمع الفصحا
حبیب السیر مسکوکات اسلامی موزه کابل (موسیو
تاریخ فرشته سوردل)
جامع التواریخ راحة الصدور راوندی
سیر المتاخرین تاریخ سلاجقه عماد کاتب
وفیات الاعیان قاضی ابن خلکان یادداشتهای آقای جلالی راجع به الواح غزنه
فوات الوفیات بغیة الوعات سیوطی
طبقات الشافعیة الکبری سبکی طبقات حنفیه مولوی عبدالحی لکنهوی
طبقات ناصری (منهاج السراج) شاهنامه فردوسی
طبقات سلاطین اسلام ستانلی لین پول دیوان ابوالفرج رونی
لباب الالباب عوفی مقالات اورینتیل کالج میگزین
تذکره دولتشاه سمرقندی تاریخ هندوستان - رالفوزیه
یتیمة الدهر ثعالبی چار مقاله عروضی سمرقندی
 معجم البلدان
تتمة الیتیمه معجم الادباء
تاریخ بیهق مجله آریانا
تتمة صوان الحکمه مجله کابل
اداب الحرب والشجاعه مجله مهر (جانشینان محمود غزنوی)
دستور الوزراء بقلم فاضل دانشمند نفیسی


موزۀ کابل : تصویر جوانی که از خرابه های قصر سلطنتی غزنویان
از لشکرگاه بست ( وادی هیرمند ) کشف شده


[BLANK PAGE]


غزنی: سنگ روی تربت آرامگاه سلطان محمود غزنوی


موزۀ كابل: غلامان اخص الخاص بارگاه سلطنتى غزنويان، اين تصاوير كه اصل آن رنگه است از خرابه هاى
تالار دربار كوشك سلطنتى لشكر گاه كشف شده است


موزۀ کابل : ظرف فلزی عصر غزنوی


موزهٔ کابل: خود و صحنهٔ شکار
(از پیکر سازی عصر غزنوی)

شبهی از غلامان اخص الخاص (زرین
یا سیمین کمر) که از روی تصاویر رنگه
دیواری رسم شده و از لشکر گاه از خرابه
های قصر سلطنتی غزنویان کشف شده است


ظروف سفالین عصر غزنوی که از لشکر گاه کشف شده


لشکرگاه : بقایای مسجد جامع که در اثر حفریات ظاهر شده است


انجمن تاریخ افغانستان
Société des Etudes Historiques d'Afghanistan