(٤١٧)

ایامی چند گذرانید و اسی آب و هوای بلخ به مزاجش ساز گاری
نکرد در بهار بغزنه پای تخت زیبا و محبوب خود باز گشت
و در اواسط ربیع الثانی به آنجا رسید و پس از چند روز جان سپرد
هنگامی که او دیده از جهان می بست بهار بود و درختان سیب در چمن
سیب زار کاخ فیروزی شگوفه بار آورده بودند خورشید در کناره غربی
آسمان می درخشید و شعاع زرد رنگ آن بر کنگر های کاخ فیروزی
می تابید – دهل زنان نوبت عظمت سلطان را در میدان قصر سلطنتی بر خانه
سیمینی که سلطان از هندوستان آورده بود آهسته می کوفتند – فرماندهان
و راجگان ممالک مفتوحه که در غزنه اسیر بودند در سرنوشت خود با اضطراب
تمام می نگریستند.

سپهداران و جنگجویان وی که سی وسه سال در موکب شاهنشاه بزرگ
شرق دست بر عنان و گوش بر فرمان داشتند و لمحه نیارمیده بودند خشمگین
و اندیشناك ناامید و مضطرب در صفه بار بنظر می آمدند.
ناگهان نعره الله اکبر الله اکبر از کنگرهایی مسجد عروس الفلك بر خاست
غلغله کوس خاموش گردید - مسلمانان برای انجام فریضه عصر بخانه
خدا دعوت شدند نام در همین وقت سلطان غازی شاهنشاه مشرق فرمانده
خراسان و هندوستان و زابلستان و ترکستان و عراق محمود ابن سبکتگین
دیده از جهان پوشید و به آستان خدای بزرگ که ملك او را زوالی نیست
بنده و ار شتافت انا لله وانا اليه راجعون

مرگ سلطان در عصر روز ٢٣ ربیع الثانی سال چار صدو بیست و یکم هجری
نبوی مطابق ٣٠ اپریل ١٠٣٠ میلادی واقع شد چون سلطان از این جهان


(٤١٨)
وقت بريست پنجاونه سال از عمر وی و (٣٦) سال از سلطنت وی سپری شده
بود وفات سلطان همان روز اعلان گردید ولی حسرت مرگ او چندان گران
بود و بر دل هاما نيز داشت که کوچکترین فتوری در امور حادث نگردید.
جسد شریف او را در همان روز شستند و نماز خفتن در حالی که ابرهای هندو کش
در ماتم وی اشک حسرت می ریخت و باران بهاری می بارید (١) در چمن
سیب زار کاخ فیروزی بخاک سپردند. هنگامی که بدن او را می شستند جای
هفتاد و دو زخم تیر و شمشیر و نیزه در پیکر وی نمودار بود (٢) هريك آیتی
از شهامت و مردانگی و نشانی از فتوحات بی نظیر وی شمرده می شد.
غزنی بمرگ سلطان بزرگ سوگوار و باغ فیروزی بما تم سرا تبديل
یافت دیگر آواز دهل و کوس از دروازه کاخ شنیده نمیشد.
فرخی شاعر بزرگ و ملی غزنه این داستان غم انگیز را چنین می سراید:
شهر غزنی نه هما است که من دیدم پار
چه فتاد است که امسال دگرگون شده کار
خانه ها بینم پر نوحه و پر بانگ و خروش
نوحه و بانگ و خروشی که کند روح فکار
كو بها بینم پر شورش و سر تاسر کوی
همه پر جوش و همه جوشش از خیل سوار
رسته ها بینم پر مردم و درهای دكان
همه بر بسته و بر در زده هريك مسمار
كاخها بينم پر داغنه از محتشمان
همه یکسر ز ريض برده بشارستان بار
مهتران بینم بر روی زنان همچو زنان
چشمها کرده ز خونابه برنگ گلنار
(۱) فرخت صفحه ٢٥
(۲) مجمع الانساب شبا نکاره ئی مربوط کتا بخانه ملی پاریس ص ٢٦٩


(٤١٩)

حاجبان بینم خسته دل و پوشیده سیاه
کله افگنده یکی از سر و دیگر دستار
بانوان بینم بیرون شده از خانه بکوی
پـر در میدان گریان وخروشان هموار
خواجگان بینم برداشته از پیش دوات
دستها بر سرو سرها ز ده اندر دیوار
عاملان بینم باز آمده غمگین زعمل
کار نا کرده وتارفته بدیوان شمار
مطربان بینم گریان وده انگشت گزان
رودها برسرو برروی زده شیفته وار
لشکری بینم سر گشته سراسیمه شده
چشم ها پرنم وازحسرت وغم گشته نزار
این همان لشکریان است که من دیدم دی
و این همان شهر و دیار است که من دیدم پار
مگر امسال ملک باز نیامد ز غزا
دشمنی روی نهاد است بر این شهر و دیار
مگر امسال چو پیرا ربنا لیدملک
تا شد از حسرت وغم روز همه چون شب تار
مگر امسال چو پیرا ربنا لید ملک
نی من آشوب از ینگونه ندیدم پیرار
تو نگوئی چه فتاداست بکو گر بتوان
من نه بیگانه ام این حال زمن باز مدار


(٤٢٠)
رفت ومار اهمه بیجاره ودرمانده بماند
من ندانم که چه درمان کنم این راوچه چار
آه ودردا ودریغا که چومحمود ملك
همچوهرخاری درزیرزمین ریزد خوار
آه ودردا که بیکباره تهی بینم از او
کاخ محمودی و آن خانه پر نقش و نگار
آه ودردا که کنون قیصررومی بدهد
از تکاپوی بر آوردن بر ج ودیوار
آه ودردا که کنون قرسطیان شاد شوند
ایمنی یابند از سنگ پرا گنده ودار
وای ودردا که کنون برهمنان همه هند
جای سازند بتان رادگر از نوبه بهار
میر ما خفته بخاك اندر وما از بر خاك
این چه روزاست بدین زاری یارب زنهار
میرمی خورده مگردی و بخفته است امروز
دیر بر خاست مگر رنج رسیدش زخمار
دهل و کوس هما نا که همی زان نزنند
تا بخسید خو ش و کمتر بودش بردل بار
ای امیر همه میران و شهنشه جهان
خیزواز حجر مبرون آی که خفتی بسیار
خیزشاها که جهان پرشغب وشورشد است
شوربشنان وشب و روز بشادی بگذرار
خیزشاها که بقنوج سپه کرد شد است
روی آسونه وبرتارك شان آتش بار


(٤٢١)

خیز شاها که رسولان شهان آمده اند
هدیه ها دارند آورده فراوان و نثار
خیز شاها که امیران بسلام آمده اند
بارشان ده که رسید است همان کبه بار
خیز شاها که بفیروزی کل باز شده است
بر کل نو قدحی چند می لعل گوار
خیز شاها که بجو کانی کرد آمده اند
آنکه با ایشان چوکان زده ئی چندین بار
خیز شاها که چو هر سال بعرض آمده اند
از پس کاخ تو و باغ تو پیلی دو هزار
خیز شاها که همه دوخته و ساخته گشت
خلعت لشکر و کردند بیجا انبار
خفتن بسیار ای خسرو خوی تو نبود
هیچ کس خفته ندید است ترازین کردار
خوی تو تاختن و شغل سفر بود مدام
به نیاسودی هر چند که بودی بیمار
سفری داری امسال دراز اندر پیش
که مر آنرانه کرانست پدیدو نه کنار
رفتن تو بخزان بودی هر سال شها
چه شتاب آمد کامسال برفتی به بهار
مرغ و ماهی چو زنان بر تو همی نوحه کنند
همه با مانده اندر غم و اندوه تو یار
روز و شب بر سر تابوت تو از حسرت تو
کاخ پیروزی چون ابر همی گرید زار


(٤٢٢)

بعد از از فرع و بیم تو رفتند شهان
توشها از فزع و بیم گرفتی بحصار
تو بباغی چو بیابانی دل تنگ شدی
چون گرفتی درجا بگه تنگ قرار
اندر آن گیتی ایزد دل تو شاد کناد
به بهشت و به ثواب و به فراوان کردار
گردیزی می گوید بمرگ وی جهانی روی ب ویرانی گذاشت خسیان عزیز
گشتند و بزرگان ذلیل شدند .
شمایل سلطان
ابن اثیر در شمایل سلطان چنین می نگارد :
سلطان مردی بود چارشانه ر اسگی جذاب و نمکین داشت . چشمان وی كوچك
بود و موی وی سرخ گونه (١)
در سبط ابن جوزی مقتبس از کتاب المابی چهرۀ وی را چنین می نگارند :
قامت او میانه بود پیکری تنومند و متناظر داشت بشره لطیف ، سیمای وجیه و
متناسب ، چشمانی كوچك و بانفوذ فراخی کرد و محاسنی کم موی داشت که بر
روی زنخ رسته بود (٢) ابوالقاسم فرشته می انگارد محمود مردی بود میانه بالا و خوش
اندام و آبله روی (٣) اما بعقیده نگارنده فرشته در میان چهره محمود و سبکتگین
التباس کرده است زیرا این صفات را بیهقی به سبکتگین منسوب میدارد .
کرامت وسخاوت محمود
سلطان بزرگ غزنه همچنانکه مملکتی بزرگ و پهناور در فرمان او بود
دستی فراخ و دلی مهربان داشت. جوان مردی و بزرگی منشی وی را تاریخ
نگاران و نویسندگان محقق ستوده و از ان داستانها نگاشته اند . کوته نظرانی
( ) الكامل ج ٩ - صفحه ١٦٨ (٢) دكتور ناظم (٣) صفحه ٣٥


(٤٢٣)

نیز بوده اند که سلطان بزرگ را به بخل و امساك نكوهش كرده اند.
داستان امساك سلطان از دو جا سرچشمه گرفته (اول) روایاتی که بعضی از تاریخ نگاران مثل مؤلف حبیب السیر و روضة الصفا بسلطان جعل کرده‌اند و دیگران از ان ها اقتباس نموده اند.
«دوم» افسانه که در مورد شاعر بزرگ خراسان ابوالقاسم فردوسی طوسی ذکر شد، و به اشعاری که در هجو سلطان بوی منسوب داشته اند استناد گردیده.
اولاً این اشعار چنانکه در این اواخر تحقیق شده و پروفيسر محمود خان شیرانی (١) ثابت نموده است که ابیات جداگانه نمی باشد و از جاهای متفرق شهنامه فراهم گردیده در هجو سلطان نیست و بفرض محال این ابیات ازان فردوسی و در هجو سلطان بزرگ غزنه باشد بازهم عقيدهٔ شخصی و نتیجه عصبانیت و کدورتی است که شاعر بزرگ خراسان در بارهٔ سلطان نسبت به ندادن صله اظهار کرده و در این منظومه مسائل دیگری نیز هست که آن نظریات مانند امساك سلطان ـ موهون و بر خلاف حقایق تاریخ می باشد
چنانکه این بیت ها:
اگر شاه را شاه بودی پدر
اگر مادر شاه با نو بدی
بسر بر نهادی مرا تاج زر
مرا سیم و زر تا بزا نو بدی
و حقیقت غير این است زیرا هم پدر سلطان پادشاه بود و هم مادر وی بانو.
پدرش ناصرالدین سبکتگین بود که تخت غزنه بوجود وی افتخار داشت و مملکتی پهناور در فرمان او بود ـ تاج می پوشید و بر تخت می نشست و فرمان می‌راند و شهرها می‌گشود نام وی بر درهم و دینار نقش بود و القاب وی در خطبه ها خوانده می شد . دربار بغداد مانند سایر حکمداران آن عصر سلطنت او را تصدیق کرده و لقبش را ناصرالدین نهاده بود.

(١) دكتور ناظم صفحه (١٦٦) پاورقی


(٤٢٤)

و مادر وی نیز چنانکه مورخین می نگارند از دودمان های نجیب آریائی
و از اشراف زابلستان و محتشمان شرق بود .
ندانم چیست که این بیت ها را که در هجو سلطان روایت شده
از فردوسی میدانند و بدان اعتماد می کنند و بیت های دیگر را
که بلاشک از همان شاعر نامور است و در ستایش سلطان
انشاد کرده و در صحت انتساب آن به شاعر بزرك خراسان هیچ تردیدی نیست
در مورد سلطان شایسته اعتماد نمی شمارند، ما این اشعار را در این جامی
نگاریم تا آنرا بیاد خوانندگان داده باشم فردوسی میگوید در مدح سلطان:
بجان جبرئیل و به تن زنده پیل
جهان آفرین تا جهان آفرید
چو خورشید در گاه بنمود تاج
چه گوئی که خورشید تابان که بود
ابوالقاسم آن شاه فیروز بخت
با یران و توران و را بنده اند
چه كودك لب از شیر مادر بشست
کسی کش پدر ناصر الدین بود
گواهی دهد در جهان خاك و آب
که چون او نبود است شاهی بجنگ

به کتف ابر بهمن بدل رود نیل
چنو مرز بانی نیامد پدید
زمین شد بکردار تا بنده عاج
کز و در جهان روشنائی فزود
نهاد از بر تاج خورشید تخت
برای و بفرمان او زنده اند
بگهواره محمود گوید نخست
پی تخت او تاج پروین بود
همان بر فلك چشمه آفتاب
نه در بخشش و کوشش و نام و ننگ

و در جلد سوم در انجام گفتار دقیقی گوید:
جهاندار محمود با فر و جود
چه دینار بر چشم او بر چه خاك
كه بزم ز رو گه رزم تیغ

که او را کند ماه و کیوان سجود
ببزم و برزم اندرش نيست باك
زجوینده هردو ندارد دریغ

و باز در همان دفتر در سخاوداد سلطان گوید:
نخندد زمین تا نگرید هوا
هوا را نخوانم كف پادشا


(٤٢٥)

که باران او در بهاران بود نه چون همت شهر بار ، آن بود
بخور شید ها ندهمی دست شاه چو اندر حمل بر فرازد کلاه
اگر گنج پیش آید از خاک خشک و گر آب دریا و گر در و مشك
ندارد همی رو شما ئیش باز ز درویش و زرشاه گردن فراز
در بخشش نباید ز بخشیدن ایچ نه آرام گیرد بروز بسیچ
شگفت این جاست که اگر گفتار فردوسی در بخل سلطان مورد اعتبار است
گفتار چندین شاعر بنامور دیگر که در همان روز گار میزیستند و در جوامردی
و کرم سلطان شعر ها سروده اند چرا مورد اعتماد شناخته نمیشود :
عنصری در سخای سلطان چنین میگوید :
اگر سخاوت کوئی برسخاوت او بود سخاوت ابر و مطر هبا وهدر (۱)
هزار مثقال اندر ترازوی شعراء کسی جز او ننهاد اندرین جهان یکسر
چهل هزار درم رودکی زمهتر خویش بیافته است به توقیع از این درو آن در
نگفتش آمدوشادی فزودر کبر گرفت زروی فخر بگفت این بشعر خویش اندر
گر آن عطاش بزرگ آمدو شگفت همی کنون کجاست بیا کوعطای شاه نگر
بيك عطاء سه هزار از گهر بشاعر داد کزان خزینه کنی زردچهره ولاغر
هم چنین وقتی سلطان بغضایری رازی شاعر دیلمیان در مقابل دو بیت چنان
صلت گران بخشید که وی چون در عمر چنین بخشش ندیده و نشنیده بود
متحیر گردیده و گفت ای سلطان بس است ما دیگر طاقت این همه عطایای
ترا نداریم وصلات سلطانی را از حوصله خود افزون دانست .
بس ای ملك که نه گوهر فروختم بسلام
بس اى ملك كه نه عنبر فروختم بجوال
بس اى ملك كه از اين شاعرى و شعر مرا
ملك فريب بخوانند و جادوی محتال

(۱) مطر بروزن ظفر - باران .


(٤٢٦)

بدین بها که تو يك بيت من خريد ستی
سرير وملك نگيرند و تاج وجاه وجمال
مرا دو بيت بفرمود شهریار جهان
بران صفو بر عنبر عذار مشکين خال
دو بدره زر بفرستاد و دوهزار درم
بدل بداد دو بيت مرا د و بیت المال
و چون این قصیدهٔ شاعر رازی را شاعر پاسخ ملك الشعراء عنصری شنید
بخشم اندر شد و این را يك نوع تفنگ نظری دانست که شاعر رازی در مقابل
سلطان دریا بخش گیتی ستان کلمه ( بساست) گفته بود و شعر او را
پاسخ داد و او را ملامت کرد و گفت :
گر آن عطاء که پراگنده داد جمع شود
ز حد دریا بیش آیدو زوزن جبال
نه آب بحر زابر سخای ا و قطره است
نه سنگ کوه ز وزن عطای ا و مثقال
بس ای ملك ز عطای تو خیره چون گویند
که بی نشان ملالت بود ز گرد ملال
فغان کنند زجودت فغان نباید کرد
فغان زمحنت و از رنج باید و اهوال
مرا نصیحت کرد است کز کفایت خود
کرانه گیرو به تقدیر سال بخش اموال
حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده مینگارد که سلطان سالیانه چار صد هزار دینار
تنها به شعرا می داد .
فر خی میگوید سلطان چندان بمال انعام و اکرام کرده که خیمه های ما
کاشانه هایی و خانه های ما بت خانه فرخار شده .


(٤٢٧)

هم با رمه اسبم وهم با گله میش
هم با صنم چینم و هم با بت فرخار

ساز سفرم هست و نوای حضرم هست
اسبان سبکپا و ستوران گران بار

از ماز مرا خیمه چو کاشانه مانی
وز فرش مرا خانه چو بتخانه فرخار

میران و بزرگان جهان را حسد آید
زین نعمت وزین آلت وزین کارو ازین بار

وجای دیگر گوید :
چندا نگه او دهد بز ما نی بسالها
در کوه زر نروید و گوهر به هیچ کان

هر بخشی که او بدهد چون نگه کنی
گنجی بود بزرگتر از گنج شایگان

در خانه های ماز عطا بای کف او
زر عزیز خوار تر از خاك رایگان

خاقانی راجع به عطای سلطان بعنصری دريك قصیدۀ خود میگوید که
دیگدان های عنصری از نقره و آلات خوانش از طلاء بود
شبانکاره ئی در مجمع الانساب فصلی مشبع از عطایای سلطان مینگارد
چون نوشته های این مورخ مورد توجه تاریخ نگاران معاصر است قسمتی از ان را
می نویسم وی گوید :
ومال زکوة وصدقات در اول ماه رمضان برون کردی و به مستحقان هر شهر
فرستادی و جوی هم کم نکردی لا بد هر سال چندین هزار دینار بر سر زکوة
اورفتی و مال وخزانه همه حلال صرف بود زیرا که از غنیمت سندی و صدقات
همه روزه معین کرده بود :
هر روز ده هزار درم بر در خانه بدرویشان دادی غیر از انکه هر روز جمعه
پنجاه هزار وصد هزار دادی ودر ماه رمضان هر روز پنجاه هزارـ ودروقت آنکه
بزیارت شدی ده هزار دادیـ در اول که با میری نشست و حساب مال
واجب الزکات کرد دویست هزار درم بروی واجب بود و در آخر عمر که
حساب کردند سیصد هزار دینار زر بود که بر او واجب بود و معین کرده بود


(٤٢٨)

هر سال همچند انیکه به مال زکوة دادی همان مقدار برسبیل صلات وبخشش
بفرزندان رسول (ص) دادی و بشهرها فرستادی و نامهای ایشان در جرائد ثبت بودی
و در مملکت او هر کجا مزمنی و نابینائی بودی او را نفقه از بیت المال دادی در
سلطنت او دو بار در خراسان قحط افتاد هر نوبت دویست هزار دینار بدر ویشان
داد و از عطاها وصلتها که هر روز چنانکه واقع میشد و میداد خود قیاس
نتواند کرد و عطای او هزار هزار درم بودی و میانه پانصد هزار و کمترین صد
هزار و شعر دوست داشت و شعرا را صلت فراوان دادی و همه را اقطاع و ادرار
مقرر کرده بود هر گاه که قصیده خواندندی هزار و دوهزار بدادی افسانه که
در امساک سلطان بدان مثل میزنند این است که سلطان در ایام آخر
زندگی اموال نفیسه و جواهرات سلطانی را معاینه کرد و بگریست این داستان
را سبط ابن جوزی از العابی نقل می کند و نویسندگان متأخر چنین تعبیر
می کنند که چون سلطان از ان جواهرات به مردم نداد لهذا بخیل بود ولی
این سخن مضحك بنظر می آید زیرا اگر این داستان راست باشد کدام پادشاه
در دم مرگ جواهرات خود را به عساکر و رعایای خود بخشیده و خزانه خود را
تهی نموده که سلطان محمود چنان میکرد جواهری را که وی از تاج متمردان
و کمره راجگان و خزاین دشمنان بزور شمشیر ستده بود و ادامه سلطنت خود را نیز
در نظر داشت چرا بمردم می بخشید در حالی که گنجهای وی از درم و دینار
مشحون بود دیگر به دادن جواهر ضرورت نمی افتاد در بارۀ گریۀ سلطان نیز
اگر راست باشد بهتر از توجیهی نمیتوان یافت که داکتر محمد ناظم در تحقیقات
فاضلانه خود نموده است .
این اثیر که از مورخان بزرگ و محقق است در این معنی گوید:
یمین الدوله خرد مند متدین فیاض وصاحب علم و معرفت بود کتب کثیر
بدر باروی تالیف گردید، علمای جهان بخدمت وی رسیدند . او اینها را احترام
می نمود و می پذیرفت و تعظیم می نمود و احسان می کرد.


(٤٢٩)
( عدالت سلطان )
سلطان پادشاهی داد گر وعادل بود اقلیم پهناور سلطنتش تنها باشمشیر اداره نمیگردید و این سلطه را خاص به نیروی شجاعت خود و سپاهیان خود حاصل نکرده بود بیشتر علت محبوبیت وی داد گری و رفق و مدارای او بود شیوه داد را از پدر خویش آموخته بود و خود نیز میدانست سلطنتی را که از سومنات تا ری گسترده است نمیتوان تنها با قوه اداره کرد .
تاج الدین ابی نصر عبدالوهاب سبکی در کتاب طبقات شافعیةالکبری درباره عدالت سلطان نگاشته است :
من بعداز عمر بن عبدالعزیز عادل تر از چار کس درجهان سراغ ندارم و آن عبارت است از دو سلطان ويك شاه ويك وزير .
سلطان محمود وسلطان صلاح الدين ايوبى ـ ملك نورالدين محمود زنگی ووزیر خواجه نظام الملك است .
گویند وقتی دسته از دزدان زنی را در ربوده و در گوشه دور دستی برده بودند تا وقتی که سلطان انتقام آن زن را نکشید و دزدان را سزانداد آرام نگرفت همچنین روزی زنی بحضرت سلطان از دست حکمران نیشاپور شکایت کرد که بدون جهت اموال او را تاراج نموده سلطان آن عامل را تازیانه زد و شدیداً بازخواست نمود ـ (۱)
داستان دیگری که عامه مورخان ذکر میکنند و یکی از شاهکارهای وی شمرده میشود این است :
روزی مردی بدادخواهی آمد و در بارگاه سلطنت تظلم نمود سلطان از ماجری پرسید وی گفت شکایت من نه آنچنانست که در انجمن توانم گفت سلطان خلوت کرد گفت روزگاری ست مردی شبانه در سرای من می آید
(۱) سیاست نامه


(٤٣٠)
و مرابضرب تازیانه بیرون می کند و با زن من تا صباح میباشد. احدی را مجال
آن نیست که داد من از ان ستمگار فاسق بستاند ! کنون بتوپناه آوردم
باداد مرا از او بازستان یاصبر کنم تا منتقم حقیقی بفریاد من رسد. سلطان
گریست و گفت تو این سخن بادیگری در میان منه در سرای خویش برو شبی
که آن مرد آمد بیا و مرا آگاه گردان - سلطان بدربانان نیز فرمان
داد که چون او بیاید بگذارند واگر سلطان در حرم باشد بدون درنگ
از آمدن او اطلاع دهند. شبی دیگر آن جوان ستمگار بخانه او آمد و به آئین
دیرین ویرا از سرای راند. مرد بیچاره بشتاب سلطان را آگاه گردانید
سلطان خود برخاست و بسرای وی فرود آمد دید شمع میسوزد و جوانی
با زن وی در يك فراش خوابیده است سلطان شمع فرونشانید و خنجر برآورد
و بيك زخم کار او را ساخت - سلطان امر داد تا مرد چراغ بیفروزد به نعش
ستمگار نگاه کرد و سجده نمود و آب خورد آن مرد متحیر شد و دست
بر دامن قبای سلطان در افگند و گفت چرا شمع را کشتی و سجده نمودی و آب
خواستی و نوشیدی. سلطان گفت شمع را بدان جهت کشتم که مبادا این جوان
از نزدیکان من باشد و چون نگاه من بر او بیفتد رحمت آرم و دادتو
نستانم وسجده از ان جهت کردم که دیدم از فرزندان و نزدیکان من نبود و من
در گناه وی انبار نبوده ام و آب بران سبب نوشیدم که از ان ساعت که
تو این داستان را بمن گفتی من از غصه آب و نان خورده نتوانستم. سلطان
چون دشمن را به اسارت می گرفت امر میداد که بازنان و فرزندان آن تعرض
نکنند و آنها را عزیز و مکرم نگهدارند این کار را که سلطان با علی تگین
نموده فرخی بنظم بسته است:
علی تگین را کزپیش تو ملك بگريخت
هزار عزل همان بود و صد هزار همان


(٤٣١)

چه بود كرزن وفرزند را زپس بكذاشت ببره جان باز اين هردوبيش باشدجان
چرا كه از دل و ازعادت تو آگه بود كه از توشان نرسدهيچ رنج وهيچ زيان

ناصرالدين سبكتكين نيز اساس سلطنت خودرابروى رحم و عدالت نهاده بود وپيش بينى مى نمود كه فرزندان وى مى توانندازاين طريق در مشرق كوس شاهنشاهى بنوازند .
بيهقى از زبان عبد الملك مستوفى ووى از زبان ناصرالدين سبكتكين روايت مى كند كه ناصرالدين گفت بيشترازانكه من به غزنه افتادم يك روز برنشستم نزديك نمازديگر و بصحرا بيرون رفتم ببلخ ـ وهمان يك اسپ داشتم سخت تيز تك ودونده بود آهوى ديدم ماده وبچۀ باوىـ اسپ را برانگيختم ونيك نيرو كردم وبچه از مادر جداشد وغمى شد بگرفتمش وبرزين نهادم و باز گشتم ـ وروز نزديك نمازشام رسيده بود چون لختى براندم آوازى بگوش من آمد بازنگريستم مادر بچه بود كه براثر من مى آمدـ وغريوى وخواهندگى ميكرد اسپ بر گردانيدم مگروى را نيز گرفته آيد و بتاختم چون باد ازپيش من برفت باز گشتم ودوسه باره همچنين مى افتاد و اين بيچاره گنك مى آمد و مى ناليد تانزديك شهر رسيدم آن مادرش هم چنان نالان نالان مى آمد دلم بسوخت وباخود گفتم ازين آهو بره چه خواهد آمد برين مادرمهربان رحمت بايد كرد بچه را بصحرا انداختم سوى مادر بدويد وغريو كردند وهردو برفتند سوى دشت ـ من بخانه رسيدم شب تاريك شده بود واسپم بى جو بمانده ـ سخت غمناك بخفتم بخواب ديدم پير مردى را ـ سخت فرهمند كه نزديك من آمد ومرا مى گفت باسبكتكين! بدانكه آن بخشش كه بران آهوماده كردى واين بچه گك بدوباز دادى واسپ خود را بى جو يله كردى ـ ماشهرى كه آنرا غزنين گويند بتو و فرزندان تو بخشيديم ومن رسول آفريده گارم جل جلاله .


(٤٣٢)
مقام دانش و فضیلت سلطان
سلطان از اوائل زندگانی به تحصیل و مطالعه در علوم مختلفه اشتغال داشت
عتبی میگوید وی از بدو ادراك بر بحث از علوم نظر و جدل مواظب و از عقاید اهل
سنت و مذاهب دیگر مستكشف بود و بر معرفت تفسیر و تاویل وقیاس و دلیل
و ناسخ و منسوخ اخبار و آثار از روی بصیرت میدانست و بر احوال نحل و ملل
آگاه بود – وچنانكه قبلا نگاشتیم علوم اسلامی را از پدر قاضی بوعلی
حيثانی فرا گرفته بود – حتى میگویند كتابی نیز در فقه نگاشته است
ولی این قول مدار اعتبار نیست در علوم ادبی و شعر و شاعری نیز مطالعه
و ممارست نيكو داشت .
يك پارچه از نثر سلطان را بیهقی در كتاب خود نقل نموده که معلوم است
سلطان آنرا بقلم خود نگاشته است و از ان بر می آید كه چه اثری موجز
و قاطع و دور از حشو و زواید مینوشته است این پارچه فرمانی است كه درباره
مسعود نوشته شده و آن را تبركاً در اینجا نقل می نمائیم.


(٤٣٣)
بسم الله الرحمن الرحيم
محمود بن سبکتگین را فرمان چنان است این خیلتاش را که بهوات به
هشت روز رود چون آنجا رسد یک سر تا سرای بسرم مسعودشود
و از کس با ک ندارد و شمشیر بر کشد.
وهرکس که وی را از رفتن بازدارد گردن وی بزند وهم چنان
بسرای فرود رود و سوی بسرم ننگرد و از سرای عدنانی
بباغ فرود رود و بر دست راست باغ حوضی است و برکران
آن خانه برچپ . درون آن خانه روددیوارهای آن نیکونگاه
کند تا بر چه جمله است و دران خانه ببیند و در وقت بازگردد-
چنانکه با کس سخن نگوید و سبیل قتلمتگین حاجب بهشتی آنست
که بر این فرمان کار کند اگر جانش بکار است و اگر محابای کند
جانش برفت و هر باری که خیلتاش را بباید داد بدهد تا بموقع
رضا باشد بمشية الله وعونه والسلام.


(٤٣٤)

تذکره نگاران این دوسه قطعه را بدو منسوب میدانند گویند این قطعه را
در مرگ كنيزك محبوب خود (گلستان) انشاد کرده :
تا تو ای ماه زیر خاك شدی
خاك را بر سپهر فضل آمد
دل جزع کرد گفتم ای دل صبر
این قضا از خدای عدل آمد
آدم از خاك بود خاكی شد
هر که زوزاد باز اصل آمد
و میگویند این قطعه را نیز در هنگام بیماری و نزدیکی مرگ خود انشاد نموده
نا گفته نماند که نسبت این قطعه به سلطان از نقطه نظر اسلوب شعر مورد تأمل است.

ز بیم تیغ جهانگیر و گرز قلعه گشای
جهان مسخر من شد چو زن مسخر رای

گهی بعزت و دولت همی نشستم شاد
گهی ز حرص همی رفتمی ز جای بجای

بسی مفاخر کردم که من کسی هستم
کنون برابر بینم همی امیر و گدای

اگر دو کعله پوسیده بر کشی ز دو گور
سر امیر که داند ز کله گدای

هزار حلقه کشودم بيك اشارت دست
بسی مصاف شکستم بيك فشردن پای

چو مرگ تاختن آورد هیچ سود نکرد
بقا بقای خدایست و ملک ملک خدای

سلطان و ایاز

در داستانهائی که به سلطان نسبت میدهند وحتی در ادبیات فارسی قسمتی
از سرمایه گویندگانرا مهیا نموده داستان محمود و ایاز است که کمتر
شاعریست آنرا ذکر ننموده و بان تلمیح نکرده باشد. زلالی كتابی مستقل


(٤٣٥)

در این مورد دارد و يك منظومه نيز بنام محمودنامه میباشد که شاعری
بر خود الزم نموده به تعداد حروف تهجی غزل بسازد و در هر بیت حرف
اول را با حرف آخر از يك نوع بیاورد و این مجموعه را به عنصری نسبت
میدهند در حالی که سبك و و هن قسمتی از مضامین آن از سخن سرای داستانی
و بزرگی مانند عنصری دور میباشد .

در مناسبت محمود با ایاز مؤرخان نیز داستانهای شگرف داردند عروضی
سمرقندی در چهار مقاله این داستان را چنین می انگارد .

«عشقی که سلطان یمین الدوله محمود را برایاز ترك بوده است معروف
است و مشهور آورده اند که سخت نیکو صورت نبود لیکن سبز چهره شیرین
بوده است متناسب اعضاء و خوش حرکات و خردمند و آهسته و آداب مخلوق
پرستی او را عظیم دست داده بوده است و در آن باره از نادرات زمانه خویش
بوده است .

و این همه اوصاف آنست که عشق را بحث کند و دوستی را بر قرار دارد
وسلطان يمين الدوله محمود مردی دین دار و متقی بود و با عشق ایاز بسیار
کشتی گرفتی تا از شارع شرع و منهاج حریت قدمی عدول نکرد و شبی
در مجلس عشرت بعد از آنکه شراب در او اثر کرده بود و عشق در او عمل نموده
بزلف ایاز نگریست عشری دید بر روی ماه غلطان، سنبلی دید بر چهره آفتاب
پیچان حلقه حلقه چون زره، بند بند چون زنجیر در هر حلقه هزار دل در هر بندی
صد هزار جان عشق عنان خویشتن داری از دست صبر او بر بود و عاشق وار
در خود کشید محتسب آ عنا و صد قناس از گریبان شرع بر آورد و در بر ابر
سلطان يمين الدوله به ایستاد و گفت هان محمود عشق را با فسق میامیز و حق
را با باطل ممزوج مکن که بدین ذلت ولایت عشق بر تو بشورد و چون بدر
خویش از بهشت عشق بیوفتی و به غناء دنیای فسق در مانی سمع اقبالش


( ٣٦ )

در غایت شنوائی بود این قضیه مسموع افتاد ترسید که سپاه سپر او با لشکر
زلفین ایاز بر نیاید کارد بر کشید و بدست ایاز داد که بیگیروزلفین خویش
را بهر ایاز خدمت کرد و کارد از دست او بستد بر گفت از کجا ببرم گفت از نیمه
ایاز زلف دوتو کرد و تقدیر بگرفت و فرمان بجای آورد و هر دوسر زلف
خویش را پیش محمود نهاد گویند آن فرمانبر داری عشق را سبب دیگر شد
محمود زر وجواهر خواست و افزون از رسم معهود و عادت ایاز را بخشش کرد
و از غایت مستی در خواب رفت و چون نسیم سحر گاهی بر او وزید بر تخت
پادشاهی از خواب در آمد آنچه کرده بود یادش آمد ایاز را بخواند و آن
زلفین بریده بدید تباه پشیمانی بر دل او تاختن آورد وخمار عربده بردماغ
او مستولی گشت می خفت و می خاست و از مقربان و مرتبان کسی را زهره آن نبود
که پرسیدی که سبب چیست تا آخر کار حاجب علی قریب که حاجب بزرگ
او بود روی به عنصری کرد و گفت پیش سلطان در شو و خویشتن بدو نمای و طریقی
بکن که سلطان خوش طبع گردد عنصری فرمان حاجب بزرگ بجای آورد
و در پیش سلطان شد و خدمت کرد سلطان یمین الدوله سر برآورد و گفت ای
عنصری این ساعت از تو می اندیشیدم می بینی که چه افتاده است ما را درین
معنی چیزی بگوی که لایق حال باشد عنصری خدمت کرد و بر بدیهه گفت:
کی عیب سر زلف بت از کاستن است
چه جای به غم نشستن و خاستن است
جای طرب و نشاط و می خواستن است
کارا ستن سرو ز پیراستن است
سلطان یمین الدوله محمود را به این دوبیتی بغایت خوش افتاد بفرمود تا جواهر
بیاورند و سه بار دهان او پر جواهر کرد و مطربان را پیش خواست و آن روز تا شب
بدین دو بیتی شراب خوردند و آن داهیه بدین دوبیتی از پیش او برخواست وعظیم
خوش طبع گشت و السلام ،


(٤٣٧)
فرخی نیز در قصیده که در مدح ایاز دارد بدلی دادن محمود به وی اشاره کرده
می گوید :

نه بر خیره بدو دل داد محمود
دل محمود را بازی میندار

اما چنانکه واضح است سالار جنگجو ابو النجم ایاز ابن ایماق یکی
از جوانان فداکار و سپهبدان لایق و هوشیار دربار محمود بود و چنانکه
بیاید تا دم مرگ بدودمان محمود فداکاری و جان نثاری نمود و غزاها کرد
و در تمام قضایا که در این خاندان واقع شد دخالت داشت و مردی مبارز و پر دل
و صیدافگن و شیرشکار بود.
عوفی در جوامع الحکایات داستانی را از مقامات گمشده ابونصر مشکان
نقل می کند که از ان بر می آید که سلطان برای رفع این اتهام و اثبات تقوا
و طهارت خویش در اواخر عمر خواهر ایاز را بحباله نکاح خویش در آورده بود
فرخی در قصیده که بمدح ایاز دارد چنین گوید :
امیر جنگ جوی ایاز ایماق دل و بازوی خسرو وقت پیکار
سواره کز در میدان در آید زپای اندر فتد دلهای نظار
یکی گوید که آن سر و است بر کوه دگر گوید گلی تازه است پربار
زنان پارسا از شوی گردند بکابین دیدن او را خریدار
دلیران از نهیبش روز کوشش همی لرزند چون برگ سپیدار
اگر بر سنگ خارا بر زند تیر بسنگ اندر نشاند تا بسوفار
برون پراند از نخجیر ناوك من این صد بار دیدستم نه يك بار

دلیری وسالاری سلطان

بزرگترین برهانی که شجاعت بی نظیر سلطان را ثابت می نماید و بر عزم
و اراده او دلالت دارد شهکارهای محیرالعقول و فتوحات پی در پی وی است


(٤٣٨)

فتوحاتی که همه با خطرات عظیم توام بوده گذشتن از دریاهای مواج و خروشان
رو برو شدن به حملات شدید دشمن، جنگ با اقوام بزرگ و متعصب شرق
مانند ترکان و ترکمانان و هندیان و عراقیان و رازیان و در تمام این میدانها
فاتح بر آمدن و غنیم را به شکست های فاحش مواجه نمودن این همه نشان
دلاوری و سرداری و جنگجوئی و رزم آرائی سلطان است.
فخر مدبر در کتاب آداب الحرب و الشجاعت می نگارد: سلطان یمین الدوله
والدین محمود به شمشیر و قلاچوری می جنگید که سلاح مبارزان و دلاورانست
و در تیر اندازی و نیزه بازی نیز آیتی بود و هم او گوید که در تاریخ چنین
آورده اند که در ان وقت که قلعه ملتان بکشاد چندان کافر و قرمطی کشته شد
که جوی خون از در لوهور که سوی قبله است بیرون رفت و دست سلطان رحمة الله
علیه بر قبضه شمشیر چنان از خون بگرفته بود و خون خشك شده که دست کشادن
میسر نشد تا آب گرم کردند و در طشت ریختند و قبضه شمشیر زمانی دیر در آب
گرم بداشت تا دست از قبضه باز شد (۱)
و هم در این کتاب در جای دیگر مذکور است که این خانواده را
طبیعت چنان بود که هنگام خشم موی سرایشان برمی خاست چنانکه کلاه
از سر جدا می شد نهای نگاره ئی می نویسد: سلطان در هنگام جوانی دست
بکرباس می پیچید و آسیا را از گردش نگه میداشت سلطان چنانکه از شرح
جنگهای او معلوم میشود در هنگام خطر خود بیشتر از دیگران بجنگ
می ایستاد و در دریا های بیکران اسپ خود را پیشتر از سایر سپاهیان
و سرداران در آب می افگند.
در شکار شیر و کرگدن سخت مردانگی ها نشان میداد حتی چنانکه فرخی
میگوید در يك روز سی کرگدن را در هندوستان شکار کرد.
سلطان فیلان جنگی را دوست می داشت و در یکی از جنگهای هندوستان

(۱) صفحه ۳۰ و ۳۱ -


(٤٣٩)

می خواست فیلی را بچندین هزار دینار یا در بدل پنجاه فیل بخرد وسر انجام
آن پیل در غنیمت بدست سلطان افتاد.
فیلان خاصه نام های جداگانه داشتند بعضی از این نام ها را فرخی شرح
میدهد:
بالا بلند - هروان - جيله - مولرس - سوله - سور کیر - کلاتی- لو او پیکر
کالبی - مرینج دی- سرها سینمر - لوله - سد - سنکر - جيكوپ - سر مل
در چنبل (۱)
قرار گاه سلطان هنگام سفر
وصف قرار گاه سلطان و سراپرده سلطنتی در دیگر جا خوانده نشد تنها
در گردیزی این عبارت موجود است :
(در جنگ ماوراء النهر) امیر بفرمود تا سرا پردۀ بزرگ بزدند چنانکه
ده هزار سوار را اندر ان سراپرده جای بود و سرا پردۀ دیگر خاصه اورا از
دیبای شستری لعل بزدند و ستاره او و خریشته از دیباج نسج (٢) .
پابندی شدید سلطان در دیانت
سلطان پاد شاهی خداشناس ومتعبد بود و در امور دین سخت پا بندی داشت
همیشه بتلاوت قرآن کریم می پرداخت و در نماز بجماعت حاضر می شد چنانچه
از کاخ فیروزی تامسجد عروس الفلك راهی نهانی ساخته بود که به آسانی
بتواند به نماز حاضر شود و در مسجد نیز مقصوره برای خود اختصاص داده بود
تا بدون تشویش بعبادت پادشاه حقیقی جلت عظمۀ بپردازد و خواهش داشت
روزی توفیق یابد و فریضه حج را ادا کند وقتی که راه حج مسدود گردید و حا جیان
نمیتوانستند از خراسان آسان بطواف خانه الهی روند و از دست رهزنان طریق
در امن نبودند در این باره مساعی زیاد بخرج رساند و سی هزار دینار به اعراب
(۱) این نام ها بزحمت خوانده میشود - (۲) گردیزی صفحه ٦٤ طبع طهران


(٤٤٠)

بادیه نشین از مال شخصی خویش عنایت کرد (۱) تا راه باز شد سلطان باقرمطیان
تعصب شدید داشت و این طایفه را دشمن وحدت اسلام می دانست و ازرجم
و قتل آن ها دریغ نمیکرد و جاسوسها گماشته بود که مجامع سری
آنها را در قلمرو او معلوم کنند و بدولت اطلاع بدهند و چون این مجامع
معلوم می شد و ثابت میکردید که مردی دران شرکت دارد حکم بقتل
آن میداد ابوبکر محمشاد که از شیوخ بزرگ بود در این راه بسلطان
همکاری میکرد در سال ٤٠٣ مردی به نیشاپور پدیدار گردید که خود را به سیادت
منسوب میکرد و تاهرتى نام داشت و نماینده صاحب مصر معرفی می نمود
و چنان اظهار میکرد که از فاطمیان قاهره نامه و پیغامی به سلطان دارد
مأمورین سلطان در نیشاپور او را باز داشتند و این خبر را بسلطان اعلام کردند
ولی اواز نیشاپور خودسر برآمده بهرات آمد که بغزنه آید سلطان امر داد
که او را به نیشاپور باز برند تا رسالتی که دارد على رؤس الاشهاد ادا کند
(غالباً مطلب سلطان این بود که مبادا در بار بغداد که با غزنه ارتباط قوى
دارد مشتبه شود) چون در نیشاپور تحقیق نمودند معلوم شد چند جلد کتاب
نیز با وی بود که از عقاید باطنیه بحث میراند ابوبکر محمشاد در نیشاپور باوی
مناظره نمود و او را ملامت کرده به غزنی فرستاد سلطان مجلسی از علما و قضات
پایتخت منعقد نمود و حسن بن طاهر بن مسلم علوی که از سادات بزرگوار بود
نیز دران مجلس حضور داشت سید حسن تاهرتی را ملامت کرد و انتساب او را
بدوحه رسالت نفی نمود و باباحت خون وی فتوی داد سلطان نیز کار تاهرتی را
به آن سید گذاشت تا او را بقتل رسانید - (٢)
گردیزی برانست که تاهرتی راهمان سید بدست خود در بست گردن زد
بهر حال چون این خبر به بغداد رسید موجب مسرت خلیفه گردید.
(۱) طبقات الكبرى جلد ٤ ص ١٦
(٢) ترجمه جرفادقانی .


(٤٤١)

احترام سلطان به خلفای عباسی بغداد نیز یکی بدین جهت بود که می خواست آن مرکز اسلامی اگر چه جز نامی بیشتر ازان نمانده بدست وی برباد شود.
در مسئلۀ حسنک وزیر که خلعت حاکم بغداد را گرفته بود خلیفه القادر بالله بر سلطان بد گمان شد و سلطان نیز از وی رنجه گردید ولی بسان دوباره باوی آشتی نمود و خلعت را به بغداد فرستاد که در انجا بسوزند. روابط خلفا با سلطان جزيك رسم ظاهری چیزی نبود و به استقلال وی تأثیری نداشت وحتی سلطان در اواخر می خواست به بغداد لشکر کشی نماید چنانکه مسعود در نامۀ که بخليفه نگاشته و بیهقی بدان اشاره کرده واضح است که مسعود گفته بود اگر مرگ پدر حایل نمی شد لشکر های ما تا آن دیار می رسید. فرخی در يك قصيده خود واضح با ین قضیه اشاره می کند چنانکه گوید:
بغداد وزانو هم ترا بودی کنون گرخواستی
ليكن نگهداري همی جاه امير المومنين
از بهر میر مومنین بگذاشتی نیم از جهان
کو هیچ کس را این توانایی که کر دستی تواین
صد بنده داری در توانائی و مردی و هنر
سد ره فزون از مقتدر وز معتصم وز مستعین
حرمت نگهداری همی حری بجای آری همی
واجب چنین بینی همی ای پیشوای پیش بین
تنها چیزی که از بغداد در دربار غزنه قبول میشد القا بی بود که خلیفه به سلطان و فرزندان وی می فرستاد یا چتر ولوا.


(٤٤٢)

يمين الدوله وامين المله از القابيست که در اوایل خلیفه به سلطان داده بود
چون قضیه تاهرتی واقع شد و خلیفه فی الجمله از سطوت سلطان مطمئن گردید
لقب نظام الدین را بران افزود و بعد از فتح سومنات كهف الدوله والاسلام ويرا
لقب نهاد .
و درباریان سلطان او را به این القاب نميخواندند فرخی در يك
قصیده این القاب را از مقام سلطان كوچك مي بيند و به سلطان میگوید لقب
تو همان محمود بس است .
مر ترا مار خدا یا به لقب نیست نیاز

نام تو بر تو و بهتر ز لقب صد بار

هر کجا گوئی محمود بدا نند که کیست

از فر اوا نی کردار و بلندی آثار

به ز محمود یقینم که لقب نتوان کرد

وین سخن نزدهمه خلق عیان است و جهاز

هر جها نداری کو را به لقب با شد فخر

هیچ شک نیست کزان فخر ترا باشد عار

سلطان محمود همیشه در هنگام سختی به از گاه الهی روعی آورد وحتی
در شدت جنگ چون اندك فتوری در سپاهیان خویش می دید از اسب فرود
می آمد و سر نیاز بزمین می سود و عرض حاجت می نمود، در سومنات و در جنگ
ايلك خان این سخن به تفصیل مذکور شد .
سلطان محمود به مشایخ وصوفیان عصر خود احترام قلبی داشت و می خواست
از انفاس پاك آنها استمداد کند و از ان مجالس طاهره تمتع بردارد قصه تشرف


(٤٤٣)
سلطان بحضور شیخ ابوالحسن خرقانی (۱) در اکثر کتب وارد است
و اختلافاتی جزئی نیز در این روایت پیداست و چون این داستان یعنی دیدار
شاهنشاهی بزرگ و جهانستان بادرویش ژنده پوش گوشه گیر حق شناس
تارك الدنیا بسیار دل انگیز است به نقل آن می پردازیم: گویند چون سلطان
بخراسان رفت خواست که زیارت ابوالحسن خرقانی کند اما بخاطرش گذشت
که من از خانه خود بعزم زیارت نیامده ام وامسال برعزم مصالح خراسان
آمده ام بطفیل آن کار دوستان خدارا زیارت کردن شرط ادب نمیبا شد
دران سال از خراسان باز گشت و بهند وستان رفت و از انجا بغز نه و از غزنه احرام
شیخ بسته بخراسان آمد و چون بخر قان رسید کسی فر ستاده به شیخ
پیغام داد که سلطان برای تو از غزنین بخر قان آمده
است تو نیز اگر تا بارگاه بیداروی باو آئی دور از مروت نخواهد بود
وبر سول گفت اگر شیخ از این معنی ابا کند این آیت را بروی بخوان
« یاایها الذین آمنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منكم» رسول پیغام
بگذرانید و شیخ ابا کرد رسول آیت برخواند - شیخ گفت بمحمود بگو
به اطیعواالله چنان مستغرقم که از اطیعواالرسول خجالت می برم و باولی الامر
منکم چه پردازم رسول به سلطان محمود باز نمود سلطان رقت نموده
گفت برخیزید که این نه آن مرد است که ما گمان برده ایم پس جامه
خویش با ایاز پوشانید و تیر و کمان خود بر کتف او آویخت و شمشیر خود حمایلش
نمود و جامه ایاز بر تن خود کرد و خود بجای ایاز ایستاد و برای آزمون رو بصومعه
شیخ نهاد . آنگاه که همه از در صومعه در آمدند و سلام کردند شیخ جواب
داد اما برنخاست روی بسلطان کردو به ایاز ننگریست محمود گفت سلطان را

(۱) شیخ چارسال بعد از وفات سلطان رخت از جهان بسته .


(٤٤٤)

بر نخاستی و تعظیم ننمودی پس این دام برای چیست شیخ گفت دام است
اما مرغش او نباشد هان پیش آی که پیشت داشته اند محمود نشست و گفت
مرا سخنی بگوی از با یزید .
شیخ گفت بایزید چنین گفته است هر که مرا دید از رقم شقاوت ایمن شد
سلطان گفت پیغمبر را قدر زیادت است یا از بایزید پس ابوجهل و دیگر مشرکان
با وصف آنکه او را دیده اند چرا از اهل شقاو تند .
شیخ گفت ای محمود ادب نگهدار تصرف در ولایت خود کن مصطفی را
بچشمی که ویرا باید شناخت جز اصحاب وی ندیده اندو دلیل است برای قول
خدای ( و تراهم ينظرون اليك وهم لا يبصرون) محمود را این سخن خوش
آمد و گفت مرا پندی ده گفت پرهیز گار باش۔ نماز بگذار۔ سخاوت
کن۔ بر خلق خدا مهربان باش .
گفت دعا کن - گفت عاقبت محمود باد - و پیراهن خود را به محمود
بیاد گار داد .
ملا حسین واعظ کاشفی داستان ملاقات سلطان محمودرا با شیخ بهاء الحق
مقری ذکر نموده و گفته است سلطان معنی این آیت را از وی پرسید (تعز من
تشاء وتذل من تشاء ) و گفت من نیز توانم بمردم عزت دهم وخواری برسانم
شیخ گفت: عزت و ذلت آنست که خداوند ماند تو سلطان بزرگی را بخانقاه چون
من در ویش عاجز محتاج کرد که اينك در این جا آمده و از من دعامی خواهی
نظر به همین اخلاص به بزرگان اسلام سلطان بر آرامگاه مبارك حضرت
علی ابن موسی رضا رضی الله عنه در طوس تعمیر با شکوهی آباد نمود .
ابن اثیر این مسئله را چنین می نگارد :۔
سلطان محمود بنای مشهد را در طوس تجدید کرد که در ان آرامگاه


(٤٤٥)

علی بن موسی رضا رضی الله تعالی عنه وخلیفه هارون الرشید بود در عهد
سبکتگین آن بنا را ویران کرده بودند وطوسیان مردم را از زیارت آن
باز می داشتند سلطان شبی حضرت علی کرم الله وجهه را بخواب دید که
به وی میگوید (تا کی این) سلطان دانست که اشارت به تعمیر مشهد
پس به تجدید آن عمارت پردا خت .

مسجد عروس الفلك
و ازین بابست تعمیر مسجد غزنی که سلطان باشوق مفرط و بی نظیری آنرا آباد
نمود عتبی راجع به بنای مسجد عروس الفلك مشبع سخن را نده وی میگوید: چون سلطان
از دیار هند مظفر و منصور با اموال موفور و نفایس نامحصور باز گشت و چندان
برده بیاورد که از ديك شد مشارب و مشارع غزنه بر ایشان تنگ آمد و ماکل
و مطاعم آن نوا حی بدیشان وفا نکند و از اقاصی اقطار اصناف تجار روی
بغزنه آوردند ـ وچندان برده باطراف خراسان و ماوراء النهر وعراق بردند
که عدد ایشان برعدد حرایر و احرار زیادت شد و مردم سپید چهره درمیان
ایشان گم میگشت وسلطانرا رغبت افتاد که انفال آن اغفال در وجه بری
واقی وحسنه باقی صرف کند و به وقت نهضت فرموده بود تا از بهر مسجد جامع
به غزنه عرصه اختیار کنند چه جامع قدیم بر وفق روز گار سابق و خفت
مردم بنیاد کرده بودند به وقتی که غزنه از زعمات (۱) بلاد بود و از بلاد
معمور و دیار مشهور دور دست افتاده بود و چون سلطان از این
غزو باز گشت (۲) تقطیع و توسیع عرصه جامع تعین رفته بود وتأسیس و تربیع
آن تمام گشته ، و دیوار های آن بنیاد و ممهد شده ،
بفرمود تا در وجه اهتمام اتمام آن عمارت

(۱) یعنی از شهرهای كوچك وما تحت بود (۲) غزوۀ قنوج


(٤٤٦)

مال فراوان بریختند، و استادان حاذق و عمله چابك، ترتیب دادند و از ثقات
حضرت، قهرمانی کافی و معماری جلد بر ایشان گماشتند تا از بام تا شام
در کار ایشان، مشارفت (۱) می کرد و صدق عمل مطالبت می نمود - چون
کعبه آفتاب بر قله افق مغرب نشستی، ترازو فرا پیش گرفتی - و از عهده
اجرت ایشان بیرون آمدی و همه را بهار دواجز جزیل، و دو ثواب جمیل
ساکن خویش رفتندی یکی منقود از خزاین سلطان - و یکی موعود
از حضرت رحمن.
و از نواحی سند وهند، درختی چند بیاوردند - در رزانت و رصات
متقارب - و در ثخانت و متانت متقاصب - در کمال اعتدال به غایت و در
استقامت قامت بنهایت. معمار حم زمین آن درختها را از برای کباری معلوم تربیت
میکرد و از برای روزی محتوم تر تیب میداد - و از جاهای دور دست،
سنگهای مرمر فرا دست آوردند - مربع و مسدس، همه روشن و املس - و طاقها
بقدر مدبصر بر کشیدند که تدویر آن از مقوس فلك حكايت می کرد و سدیر
و خورنق را (۲) از حسن مبانی آن ناموس می رفت.
و آنرا بانواع الوان و اصباغ چون عرصه باغ بیار استند و چون روضه
ربیع، پر نقش بدیع کردند چنانکه چشم دران خیره می گشت، و عقل دران
حیران می ماند و در تزئین آن بزخارف زریاب (آب طلا) اختصار نکردند، بلکه
شقفهای زر از قدود بدود و اجسام اصنام و ابدان اوثان فر و می ریختند
و بر درها و دیوارها می بستند و سلطان يك خانه از برای عبادت خویش ترتیب
فرمود و در تزئین آن اهتمام تمام بعمل آمد و ازار (پیزاره) و فرش آن از سنگ
رخام فراهم آوردند.
و پیرامن هر مربعی از مربعات آن خطی از زر. در کشیدند و بلا جورد

(۱) بازرسی - (۲) نام دو عمارت مشهور که بدان مثل زنند.


(٤٤٧)

تجلیل کردند ... و در پیش این خانه مقصوره بود که در مشاهد اعیاد و جمعات
سه هزار غلام ذروی بادای فرایض وسنن بایستادندی هر یك در مقام معلوم
خویش بی مزاحمت دیگری بعبادت مشغول شدی و در جوار این مسجد مدر سه
بنا نهاد و آنرا به نفایس کتب وغرایب تصانیف ائمه مشحون کرد. مکتوب
به خطوط پا کیزه ومقید به تصحیح علماء و ائمه فقهاء و طلبة علم روی بدان
نهادند و به تحصیل و ترقیل علم مشغول شدند و از اوقاف مدرسه وجوه رواتب
ومواجب ایشان موظف می گشت و مشاهرات ( تنخواه ماهوار) ومياومات
( خرج روزانه ) رایج میرسید و از سرای عمارت تا حظیره مسجد ، راهی
ترتیب دادند که از مطمح ابصار وموقف انظار ، پوشیده بود وسلطان در اوقات
حاجات با سکینتی تمام وطمانيتی کامل بدان راه بمسجد رفتی وهر يك از
افراد امراء حظیره مفرد بنا نهادند .
مذهب
سلطان مذهب اهل سنت و جماعت داشت و پابند آئین شافعی بود مورخان
برانند که اول مذهب حنفی داشت روزی دوتن از علما را که یکی مذهب
حنفی داشت و یکی شافعی در حضور خود خواست و گفت هر يك به آئين مذهب
خود دور کعت نماز بگذارد چنان کردند سلطان را مذهب شا فعی پسند
افتاد و مدت العمر به آن مذهب پابند ماند صاحب طبقات شافعيه وقاضی
ابن خلکان در وفيات الاعیان این قصه را به تفصیل نگاشته اند .
فرزندان سلطان :
سلطان هفت پسر داشت :
(١ ) ابوسعيد مسعود .
(٢) ابو احمد محمد .
(٣) سليمان


( ٤٤٨ )

( ٤ ) اسمعیل . ( ٥ ) نصر .( ٦ ) ابراهیم . ( ٧ ) عبدالرشید .
سلطان سه دختر داشت که یکی را به منوچهر و دومی را به یغان تگین
پسر قدر خان وسومی را به عنصر المعالی داد .
محمد نسبت بهمه فرزندانش بوی بیشتر شبیه بود .
قبر سلطان
سلطان را در چمن سیب زار باغ فیروزی بخاك سپردند که دو میل بشمال
شهر موجوده غزنی واقع است و در روز گارما آنرا «روضه» می نامند باغ فیروزی
در تاریخ بیهقی و اشعار فرخی مکرر ذکر شده و سلطان محمود آنر ادوست میداشت
و در ان به نشاط می پرداخت خاصه هنگام گل، و قضیه طغرل عضدی با امیر یوسف و عتاب
سلطان به وی نیز در همین باغ اتفاق افتاده بود و سلطان محمود وصیت
کرده بود که او را در باغ فیروزی دفن کنند . مسعود چون به غزنه آمد و بر تربت پدر رفت
امر داد که رباطی در انجا بنا کنند و گفت دیگر در انجا فر کاری کشت نکنند و مردم
را منع کنند که در انجا به تماشا آیند مسعود گاهی نیز در باغ فیروزی
لشگر را سان می دید و غالبا این عرض لشکر در صحرائی بود نزديك باغ فیروزی
که بیهقی در يك جا بنام صحرا یاد کرده و در دیگر موارد کلمه صحرا حذف شده .

فصل چهارم
امیر جلال الدوله ابو احمد محمد

چون شهنشاه افغان وفات یافت و تن پاك او را در چمن سیب زار باغ بخاك
نهادند امیر محمد در جوز جانان از طرف پدر حکومت داشت و مسعود در سپاهان
بود و می خواست جانب همدان و جبال لشکر کشد و از آنجا به بغداد شود .
سپهبدان مملکت و اعیان دولت - در پسران محمود - به محمد و مسعود نگران بودند


(٤٤٩)

مسعود مرد مبارز و فاتح ودلاور بود و مردم را بیشتر به وی اعتماد بود. محمد
مردی عیاش و خوشگذران و عالم و شاعر بود ولی در در اواخر ولایت عهد را
به وی سپرده بود و محمد را بر مسعود ترجیح می نهاد فرخی چند جا با ین مسئله
اشارت می کند چنانکه گوید:
ستوده پدر خویش و شمع گوهر خویش بلند نام و سرافراز درمیان تبار
همه جهان پدرش را ستوده اند و پدر چومن ستایش اورا همی کند تکرار
و يك مرتبه که سلطان به محمد دوات مرصع فرستاد فرخی گوید :
چرا دوات گهر داد شاه شرق بوی درین حدیث تامل کن و نکو بنگر
دوات را غرض آن بود که اندرو قلم است قلم برابر تیغ است بلکه فاضل تر
ملوك را که و بیگا ه پیش دشمن خویش قلم بمنزلت لشکری بود بی مر
و حتی از خلیفه بغداد درخواست کرده بود که در نامه های که به غزنه می نگارد
نام محمد را پیشتر از مسعود نویسد و خلیفه نیز چنین کرد.
محمد نیز سعی داشت بهر وسیله باشد در میان پدر و برادر غبار کدو رتی
بر انگیزد و زمینه را بخویشتن مساعد گرداند.(۱)
ابو نصر مشکان می گوید هنگامیکه نامه خلیفه را به آن ترتیب در بار گاه محمودی
بخواندند بر ما و همه امرا و بزرگان گران آمد چون مسعود از در بار خارج
شد منکه بونصر مشکانم در عقب مسعود بر فتم و گفتم تا خیر لقب مبارك در نا مه
خلافت بر ما و همه گران آمد مسعود به شمشیر دست بردو گفت السيف ا صدق
انبا من الكتب (۲) یعنی شمشیر در خیر از نامه ها راستگوتر است.
ابونصر میگوید تا من باز گشتم مخبران قضیه را به سلطان باز رسانیده بودند
مرا بخواست و از موضوع جویا شد ما جرا گفتم سلطان گفت مسعود راست گفته
و پس از من سلطنت را به محمد نمی گذارد اما چه میشود تا زنده ام روزی چند
محمد را بناز و آسوده بینم .

(١) ص ١٤٦ بيهقى
(۲) این مصرع از قصیده معروف ابو نظام طائی مینا شد فی حده الحدبين الجد واللعب


(٤٥٠)

سلطان در اواخر چندان بر مسعود بد گمان بود که مراتب آزردگی خود را
در اصفهان به خود او نگاشت و محرومیت او را از حقوق سلطنت به مردم اعلان کرد.
در زمرۀ قضایائی که در مورد آزردگی سلطان بر مسعود بیهقی در تاریخ
خویش ضبط نموده داستان ذیل است :
ازین داستان آشکار می گردد که محمود تا چه اندازه محمد را بر مسعود
ترجیح میداد .
بیهقی می نگارد: امیر یوسف برادر سلطان محمود دو دختر داشت محمود دختر
بزرگتر را به محمد نامزد کرد و دختر دیگر را با وجودی که بسیار كودك بود به
مسعود نامزد نمود نکاح محمد را بستند و چنان تکلفات شاهانه نمودند که
کس نظیر آن بیاد نداشت محمود خود در مراسم عروسی شرکت کرد و محمد را
بسیار بنواخت از قضای الهی در همان شب عروس را تب گرفت و نماز خفتن مهدها
آوردند و رودغزنی پر شد از زنان محتشمان و بسیار شمع و مشعلۀ افروخته
و عروس را به كوشك شاه ببردند بیچاره جهان نادیده آراسته در زر و زیور
و جواهر که مر بسته فرمان یافت چون سلطان خبر شد سخت متأثر گردید ولی چه
می توانست خدای جهانران کاری می کند که بندگان هر چه نیرومند تر باشند
به جز خویش بیشتر اعتراف کنند سلطان محمود دیگر روز دختر دیگر یوسف
را که بنام مسعود بود به محمد نامزاد نمود و مسعود سخت مكسر شد و همین
دختر را محمد در سلطنت چند روزه خود نکاح نمود اما بجای آنکه مایه
مسرت او گردد سبب اندوه شد و عروس چند روز بشادی بسر نبرد که محمد
اسیر گردید .
سلطان محمود چیزی خواسته بود و سر نوشت چیزی کرد.(۱)
محمد و مسعود هر دو خواهان سلطنت بودند یکی به برهان ولایت عهد پدر و دیگر
به اعتماد خدماتی که به مملکت کرده بود و به قوت دلهائی که و برایه سلطنت می

(۱) صفحه ٢٩٤ بیهقی


(٤٥١)

خواستند اختلاف عمر که درین گونه موارد اغلب نزاع را خاتمه میدهد
در میان این دو برادر موجود نبود. زیر امحمد و مسعود هر دو يك برابر عمر داشتند
و در سال ٤٢١ که سلطان در گذشته بود هر دو سر و چار سا له(۱) بودند منتها
مسعود ساعتی از محمد بیشتر بدنیا آمده بود .
چون سلطان در گذشت بزرگان دولت مانند یوسف سپهسالار برادر سلطان
و امير علی قريب وحسنك وزير وبونصر مشکان و ابو القاسم کثير صاحب دیوان
عرض و بكتغذى سالار غلامان وابوالنجم اياز اويماق وعلی دایه خو یشاوند -
بدان جهت که در امور مملکت خللی وارد نیاید وسپاهیان دور تر بودم محمد را در
جوزجانان از مرگ پدر اطلاع دادند و خواهش نمودند زودتر به غزنه آید.
محمد بسرعت تمام به غزنه آمد و بر سریر سلطنت جلوس نمود. امیر یوسف عم خویش
را که خسرش نیز میشد سپهسالار کلیه عساکر سلطانی و امیر علی قریب را به
وزارت برداشت .
امیر محمد گنجهای محمود را کشودن گرفت و بخشش ها کرد
تادل مر دم را به نقد صید نماید و چنانکه گردیزی می نویسد خود به لهوو
لعب پرداخت و به نشاط مشغول شد و هر چند امنا به وی گفتند سود نکرد.
مردم چون دیدند بمر گ محمود وطن در خطر است و دولتی با این همه
پهنا ئی به محمد اداره نمی شود و تحمل این بار گران قدرت مسعود می خواهد
شروع به انتقاد نمودند و بر سر آن شدند که بخود آیند و این امر خطیر را
با زی نگیرند خانواده سلطنتی بیشتر باین امر نگران بودند مگر امیر یوسف
که وی را با محمد خصوصیت بیشتر بود -
حرة ختلی خواهر سلطان چون ملتفت شد فوراً به مسعود نامه نوشت و به دو
رکابدار داد که بسرعت تام به اصفهان رسانند

(۱) تعین سنين عمر را از گفته های بیهقی نمودیم او میگوید در ٤٠١ که مسعود و محمد
در بست بودند ١٤ سال عمر داشتند صفحه ۱۱۷


(٤٥٢)

متن این نامه را بیهقی در کتاب خود ضبط کرده و ما در این جا نسخت می کنیم
تا تاریخ روشن تر شود
«خداوند ما سلطان محمود نماز دیگر روز پنجشنبه هفت روز مانده بود
از ربیع الاخر گذشته شد رحمه الله و روز بندگان بایمان آمد ومن نامعه حرم به
جمله کی به قلعت غزنین می باشیم و پس فردا مرگ او را آشکارا کشیم و نماز
خفتن آن پادشاه را بباغ فیروزی دفن کردند... امیر داند که از برادر این کیا و
بزرگی بر نیاید و این خاندان را دشمنان بسیاراند و امیر داند که ما با عورتات
وخزائن به صحرا افتاده ایم باید این کار بزودی پیش گیرد که والی عهد پدر
است و مشغول نشود بدان ولایت که گرفته است چون خبر مرگ پدر آشکار
گردد کارها لونی دیگر گیرد ــ اصل غزنینست و آمسگاه خراسان و دیگر
همه فرع است آنچه نوشتم نیکو اندیشه کند.
و به تعجیل بسیج آمدن کند تا این تخت ملك و ما ضایع نمانیم و به زودی قاصدان
را باز گرداند که عمه چشم براه دارد و هر چه این چاود وسوی او نوشته می آید»
از سرداران افغانستان نخست کسی که با سلطنت محمد اظهار مخالفت کرد
امیر ایاز و علی دایه بود. این ها روز روشن از غزنه با همراهان خود راه بت
پیش گرفتند امیر محمد سوبندهرای هندور افرستاد که آن ها را باز گرداند
سوبند هرای باقوت خود در حدود بست به ایاز رسید جنگ سخت در گرفت
اما سالار جنگوی ایماق که در تیراندازی آیتی بود قوه سوبند رای را شکست
داد و خود سو بند رای نیز به قتل رسید و ایاز با علی دایه شادمانه روانه
نیشاپور شدند (۱)
بزرگان غزنی در این وقت به محمد آشکارا گفتند که در خور سلطنت مسعود است

(۱) فرخی در قصیده خود بدین معنی اشارت کند .
بروز روشن از غزنی برون رفت
همی زد با جهانی تا شب تار
نماز شام را چندانکه خواندند
که دشت از کشته شد با پشته هموار
گروهی را از آن شیران جنگی
بکشت و مابقی را داد زنهار


(٤٥٣)

بهتر آنست که با برادر صلح کنی ومملکت را دچار خطر نگردانی محمد به این
سخنان گوش نداد و با لشکریان عازم قلعه تکین آباد شد و در سدد جنگ بر آمد
و به انتظار مسعود نشست .
این اثیر می نویسد: محمد روز عید فطر در تکین آباد جشن گرفت و بار عام
داد اما همین که در باریان جمع شدند تاج از سرش بیفتاد و این را مردم بفال
بد گرفتند (۱)
در این جا خبر حرکت مسعود از اصفهان سوی غزنی منتشر شد و مردم از محمد
بیشتر دل سرد شدند و به وی گفتند که خویشتن را خلع کند وی راضی نشد بالاخره
در شب سوم عید ٤٢١ مردم بروی شوریدند و او را در قلعه تکین آباد محبوس
کردند امیر یوسف وعلی دایه از پیشروان و موسسین این شورش بودند .
چون محمد را به تکین آباد در حبس افگندند نامه نوشتند و آنرا بدست
منکیتراک وبو بکر حصیری به مسعود فرستادند و در این نامه وقایع را مبسوط شرح
دادند.
امیر محمد را از تکین آباد به کوه تیز بردند و آن سردار نا کام با ندماو
اصحاب خود در انجا بسر می برد ولی در همین حال فرمان مسعود رسید و اموا لی را
که محمد در جوز جانان داشت با به کسی داده بپردازوی فهرست گرفتند و
آنچه نزد خودش در حرم بود هم از وی باز ستانیدند و محمد را به قلعه مندیش بردند.
درباره قلعه مندیش و تکین آباد از گفتار بیهقی و دیگران تفصیلاتی
بدست می آید که در آخر کتاب دران باره مکمل سخن میرانیم»
عبدالرحمن قوال میگوید ما تا قلعه با امیر محمد رفتیم و با آنکه حکم بود
کسی با وی نباشد آئین و فاداری را بجا آوردیم وی میگوید چون از جنگل
اباز و گورو الثت گذشتیم قلعه مندیش از دور پدیدار گردید . قلعه دیدیم

(۱) تاریخ الکامل ج ٩


(٤٥٤)
سخت بلند و نردبان و پایه ها مر افراشته بی حد چنانکه برنج بسیاری رسیدی تا کسی
بر قو استی شد: امیر محمد از مهد بزیر آمد و بند داشت با کفش و کلاه ساده
قبای دیبای لعلی پوشیده ؛ بوی را دیدیم که ممکن نشد تا خدمتی یا اشارتی
کردن ، گریستن بره افتاد کدام آب دیده، دجله و فرات چنانکه رود؛
براندند و ناصری و بغوی با ما بودند و یکی بود از ندمای این پادشاه و شعر و ترانه
خوش گفتی بگریست و پس بدیهه نیکو بگفت :
ای شاه چه بود اینکه ترا پیش آمد دشمنت همه از پیر هن خویش آمد
از محنت ها محنت تو بس پیش آمد از ملك پدر بهر تو مندیش آمد
و دو تن سخت قوی بازوی او گرفتند و رفتن گرفت سخت بجهد، و چند پایه که بر
رفتی زمانی نيك بنشستی و بیاسودی چون دور بر فت و هنوز در چشم پدیدار بود
بنشت از دور مجمزی پیدا شد از راه امیر محمد او را بدید و تیز ترقت تا برسد
که مجمز بچه سبب آمده است و کورا از آن خویش نزد (بکتکین) حاجب
فرستاد و مجمز در رسید، با نامه نامه بود بخط سلطان مسعود؛ ببرادر، (بکتکین)
(حاجب) آنرا در ساعت بر بالا فرستاد امیر رضی الله عنه بر آن پایه نشسته بود
در راه و ماهی دیدیم چون نامه بخواند سجده کرد پس بر خاست و بر قلعه رفت
و از چشم نا پیدا شد و قوم را بجمله آنجا رسانیدند و چند خدمتکار، که فرمان بود،
از مردان و حاجب بکتگین و آن قوم باز گشتند منکه عبد الرحمن فضولی ام، چنانکه
زالان نشاپور گویند ، مادر مرده و ده درم وام ، آن دو تن را که بازوی امیر گرفته
بودند دریافتم و پرسیدم که « امیر آن سجده چرا کرد ' ایشان گفتند « ترا باین
حکایت چه کار چرا نخوانی آنکه شاعر گوید و آن این است ـ
ایعود ايتها الخيام زماننا ام لاسبيل اليه بعد ذهابه
گفتم الحق روز این سوال هست اما آن را استاد م تا اين يك نكته بشنوم و بروم
گفت نامه بخط سلطان مسعود بود که ( علی حاجب که امیر را نشانیده بود فرمودیم
تا بنشاندند و سزای او بدست او دادند، تا هیچ بنده با خداوند خویش دلیری نکند
و خواستم این شادی بدل امیر برادر رسانیده آید، که دانستم که سخت شاد شود)


(455)

و امیر محمد سجده ای کرد خدای تعالی را و گفت تا امروز هر چه بمن رسیده بود تمام خوش گشت که آن کافر نعمت بدکار بی وفار افرو گرفتند و مرا داو در تا بسر آمد، و من نیز با پدرم برفتم .
محمد با پسرانش تا شکست مسعود در دندانقان بحبس اندر بود و بحکم برادر بجشم او میل کشیده بودند و آن بیچاره در کمال محنت و اندوه بسر می برد، مدت پادشاهی وی از مرگ سلطان محمود تا آمدن سلطان مسعود هفت ماه بود و وقتی او را در منویکله به پادشاهی برداشتند چهار ماه دیگر پادشاه گمان نا بینا سلطنت نمود که ما این واقعه را به تفصیل ذکر خواهیم کرد محمد چل و پنج سال عمر داشت و در سال 432 بشهادت رسید (1) شعر نیکو می گفت. و شعرانیز در ثنای وی چکامه های غرا دارند در باره سخنوری و شعر شناسی وی فرخی در یکی از قصاید خود میگوید:
پدر از ملك زمین بیشترش یافته بهر پسر از کتب جهان بیشترش کرده زبر
سخن آموزد و از هر که سخن گوی تر است وین شگفتی بود از کار جهانی بی مر
این امیر روشن دل شعرا را می نواخت و حق در امور شخصی آنها دخالت میکرد وقتی امیر یوسف سپه سالار برادر سلطان محمود بر فرخی خشم گرفته بود وی به امیر محمد ملتجی شد و محمد عفو او را از عم خواست و شفاعت نمود فرخی گوید:
زبان بدگو چون نگه رسم اوست مرا جدا فکند از آن حق شناس حشمت دان
بدین غم اندر بگذاشتم سه سال تمام چنین سه روز همانا گذاشتن نتوان
چوپیر گشتم و نومید گشتم از همه خلق امید خویش فگندم بدستگیر جهان
جلال دولت عالی محمد محمود که عون و ناصر او باد جاودان یزدان
به نزد او شدم و حال خویش گفتم باز چنانکه بود فکردم زیاده و نقصان
نخست گفتم کای نامه تو و کنیت تو بحظ دولت سر نامه بقا عنوان
چو فتادم از مهر خویش و دولت خویش مرا بدولت خویش ای امیر بازرسان
چنانکه از کرم او سزد مرا بنواخت امید کرد و زبان داد و کرد کار آسان
(1) طبقات ناصری صفحه 12


(٤٥٦)

و داستان دیگر این پادشاه با فرخی آنست که روزی محمد به شکار رفته
و چندین آهو صید کرده و فرخی چون چشم غزالان را بخون آغشته دیده
سخت گریسته وقتی که این خبر را به محمد برده اند چند آهوی زیبا جدا
کرده و به فرخی فرستاده است .
چو پشته پشته شد از کشته پیش روی ملك
فراغ دشتی چون روی آئینه هموار
ز چشم آهو چون چشم دوست شد همه دشت
ز شاخ آهو چون زلف تاب داده یار
مرا ز چشم و سیه زلف یار یاد آمد
فرو نشستـم و بگریستم بزا ری زار
در آرزوی دو زلف و دو چشم آهوی خویش
چو چشم شیران کردم ز خون دیده کنار
ز چاکران ملك چاکری بدید مرا
همی ندانم بو نصر بود یا کشوار
برفت و گفت ملك را که فرخی بگریست
بصید گاه تو بر چشـم آهوی بسیار
چو باز گشت همی برد سوی خیمۀ خویش
ز خون دیده کناری عقیق و دانه نار
مگر که آهو چشم است یار او که شد است
بچشم آهو بر ، چشمهاش باران بار
ملك چنانکه ز آزادگی سزد بد گزید
ز آهوان چو نگاری ز بتکده فرخار
دراز گردن و کوتاه پشت و گرد سرین
سیاه شاخ و سیه دیده و نکو دیدار
بمن فرستاد آنرا و معنی این بود است
که شادمان شو و اندوه دل برین بگسار


(٤٥٧)
فصل پنجم
شهاب الدوله سلطان مسعود
ما پیشتر گفتیم چون سلطان محمود وفات یافت مسعود در فارس مشغول
فتوحات بود ری واصفهان را کشوده ومیخواست سراپرده به جبال وهمدان
کشد وازانجا سوی بغداد شود و مصر را مفتوح نماید و چون نامۀ حرة ختلی
بوی رسید با اعیان وسپهبدان مشوره کرد - همه اتفاق نمودند که بزودی
جانب غزنه حرکت کنند و قلب مملکت را بدست آرند تا خللی درامور
روندهد - سه روز مراسم تعزیت بپاداشتند و قبا های سفید پوشیدند و برمرگ
شهنشاه بزرگ افغان مسعود را تعزیت گفتند. چون مجلس تعزیت بپایان
آمد. سلطان خواست بوعلی پسر کاکویه را استمالت کند (این بوعلی
پسر خال مجد الدولة دیلمی می باشد و چنانکه در دورۀ محمود
نگاشتیم دختر خود را به مسعود داده بود) اما چون مسعود بر سپاهان
متصرف شد وی بهراس در افتاده خلیفه بغداد را وسیله قرار داد که مسعود
وی را به نیابت خویش بر گزیند وخلیفه شخصا به مسعود نامه نوشته و دربارۀ
او شفاعت نموده بود اما مسعود اجابت نمیکرد - چون خبر مرگ سلطان
رسید مسعود به ابو علی کاکویه مکتوب فرستاد و او را به نیابت خویش مقرر
کرد - ابو علی بر این امر سخت شادشد وقبول نمود که علاوه برهدایائیکه
در نوروز ومهرگان تقدیم بارگاه سلطنت مینماید همه ساله دو یست هزار
دینار زر خالص وده هزار طاق جامه از آن نواحی با چندین اسپ وشتر
وآلات سفر به پایتخت غزنه تقدیم نماید.
سلطان در٢٥ جمادی الاخره سوی ری حرکت نمود اهالی ری از سلطان
استقبال شایانی نمودند وشهر خویش را آئین بستند - ولی سلطان در بیرون


(458)
شهر اقامت نمود و معتمدان خویش را فرستاد که برای تسلیت مردم شهر را
دیده بسلطان عرضه دارند .
مسعود چون دید سلطان وفات کرده و خود با عساکر خویش باید به غزنه
رود ومبادا در این نواحی که تازه مفتوح شده در غیاب وی حوادثی رخ
دهد ، با اعیان لشکر مصلحت نمود و مجلسی از سران و سرداران تشکیل داده
ودران مشکلات خویش را اظهار نمود، زیرا در مقابل از جنگ برادر
اندیشه داشت و در عقب نیز اگر اندك غفلتی میکرد بلادی را که بزحمت
فتح نموده بود از دست میداد؛ بالاخره بران قرار دادند که سلطان یکی
از افسران خود را با پنجصد سوار درری گذارد و کسی را به غزنه بفرستد
و محمد را نصیحت کند و خود نیز بسرعت تمام رهسپار پایتخت کشور گردد .
سلطان فردای آن اعیان ری را باز خواند و درباری بس مجلل و باشکوه
برپا و خود نطقی غرا و فصیح ایراد نمود که بیهقی آنرا ذکر کرده
وما در این جا خلاصه آنرا ضبط میکنیم تا سیاست سلطان محمود در ان نواحی
و علایق مردم آن دیار با دولت محمود واضح گردد و روشن شود که بیگانگان
در عدالت و رادمردی و مروت و حسن اداره و تدبیر سلطان ما از چه نقطه نظر نگاه
میکردند و در امرای خود از چه نقطه نظر . سلطان باعیان ری گفت :
سیرت ما تا این غایت بر چه جمله است شرم مدارید و راست گوئید و محابا
مکنید. گفتند زندگانی خداوند دراز باد تا از بلا و ستم دیلمان باز رسته ایم
و نام این دولت بزرگ، که همیشه باد بر ما نشسته است در خواب امن
آسایش غنوده ایم و شب و روز دست بدعا میباشیم که ایزد عزذکره سایۀ
رحمت و عدل خداوند را از مادور نکند چه اکنون خوش میخوریم و خوش
می خسبیم و بر جان و مال و حرم خویش ایمنیم و در روز کار دیلمیان چنین
نبودیم سلطان علت رفتن خود را به غزنی شرح داده گفت میرویم زیرا
سلطنت خراسان، هندوستان ، سند ، نیم روز و خوارزم سهل نیست شما اگر


(٤٥٩)
در هنگام غیاب من اطاعت و فرمانبرداری کنید خوب والا هر چه بشما
رسد سزای کردار خود شماست و ازان ها جواب قاطع خواست .
اعیان ری عرض نمودند که سی سال است در دست دیلمیان اسیر بودیم
و دست ها بخدا برداشته بودیم تا هوای دیار اسلام در دل سلطان محمود
افتاد و ما را از جور و فساد قرامطه برهانید و امرای ما را که مردم ضعیف
و ناتوان بودند و کار از فخر الدوله وصاحب بن عباد بزنی و پسری افتاده
بود و ما را اداره نمیتوانستند معزول کرد و پسر خود را درین ولایت گماشت
که بمداسیش خشك نشد جهان می گشود و متغلبان را می فگند و عاجزان را
می نواخت و اگر پدرش حضرت سلطان محمود وفات نمیکرد حال در بغداد می بود
و در انجا نیز آئین عدالت و مردم داری را بر پا میکرد و تا سلطان در سپاهان
بود با وصف آنکه درین جا يك نفر شحنه با دو صدسوار داشت کسی یارای
مخالفت نداشت و با لفرض اگر کسی راه خلاف می سپرد ما همه سلاح
می برداشتیم و با عساکر سلطان متحد میشدیم و اگر سلطان محمود وفات
نمی شد ما در رکاب فرزند وی تا مصر میرفتیم .
اعیان ری چندان بعدالت واحسان دولت محمود علاقه داشتند که در چنین
موقع نازك يعنی در حالیکه سلطان وفات یافته ومسعود با عساکر خود آنجا را
میگذارد چنانکه دیدیم از اظهار وفاداری و اطاعت مضایقه نکردند حتی
گفتند اگر مسعود در اینجا تازیانه بگذارد ما اطاعت میکنیم .
مسعود باعاین ری خلعت داده و از وفا و اطاعت آن ها اظهار خوشنودی
نمود و حسن سلیمان را که از جبال هرات بود با پانصد سوار به شحنه گی ری
بگذاشت و با و توصیه نمود که با مردم عدالت و مروت نماید .
سید عبد العزیز عاوی را از ری به غزنه روان کرد و به محمد نامه نوشت
و او را به اتفاق و صلح دعوت نمود مسعود در ری بود که نامه خلیفه بغداد رسید
خلیفه در ین نامه بر مرگ سلطان محمود اظهار همدردی نموده و مسعود را


(460)

در تخت پدر تهنیت گفته بود و نوشته بود که سفیر ما متعاقباً با نامه های
مفصل میرسد .
سلطان مسعود در 17 رجب از ری حرکت کرده به دامغان و از آنجا
به نیشاپور آمد . در راه نامۀ سلطان محمود بوی رسید که مسعود را از فتح ری
تهنیت گفته بود اما نامه های دیگر پنهان از وی به سران سپاه و پسر کاکو
نوشته بود که مسعود عاق است مسعود نامه ها را پاره کرد . و در کاریز
افکند بوسهل زوزنی نیز از غزنه گریخته در دامغان بسلطان مسعود
پیوست و مؤقتاً به نیابت وزارت برقرار گردید .
استتمکین سپهسالار غازی که سالار عساکر خراسان بود در بیهق باستقبال
آمد و سلطان عساکر خراسان را سان دید و در دهم شعبان به نیشاپور وارد شد
و از استقبال باشکوه و مجللی که اهالی نموده بودند اظهار خورسندی فرمود
و بعدل و باز پرس مظلومان و بیچارگان به شخص خویش پرداخت و بوساطت
قاضی صاعد حکم داد که موقوفات آل میکال را که خانواده علم و فضیلت
بودند و از طرف عمال حسنگ وزیر ضبط شده بود مسترد دارند . هنوز سلطان
در نیشاپور بود که یکی از بقایای آل بویه موقع را مغتنم دانسته لشکری
فراهم نمود و بری حمله آورد. اهالی ری که بعدالت و سلطنت محمودی
علاقه مندی زیاد داشتند نزد حسن سلیمان جمع شدند سلاح برداشتند
و بر شورشیان پیغام کردند که پادشاه ما سلطان مسعود پسر محمود است هر که
بدون فرمان وی درین مملکت قدم گذارد به شمشیر رزوبین جواب دهیم.
شورشیان حمله آوردند و حسن سلیمان که از سرداران جنگجوی هرات
و در رکاب محمود و مسعود آداب حرب و پردلی را آموخته بود به دستیاری
مردم ری شورشیان را شکست فاحش داد هشت هزار و هشت صد تن از شورشیان
کشته و یکهزار و دو صد تن اسیر گردید .


(٤٦١)

چون این خبر بمسعود رسید حسن سلیمان و اعیان ری را به فرامین و خلع
سرفراز گردانید در ینحال سفیر بغداد بانامه های خلیفه به نیشاپور آمد
سلطان امرداد مردم از نماینده بغداد بدرستی استقبال کنند بیهقی شرح
این استقبال را به تفصیل نگاشته و میگوید روز اول که رسول دار (رئیس پذیرائی)
وی را در شهر آورد از طرف سلطان بیست هزار درم سیم بهای گرما به
به او دادند چنانکه متحیر شد و بی اختیار به دعای دولت مسعود پرداخت
سه روز مسعود نماینده خلیفه را بارنداد روز سوم نماینده بحضور وی مشرف
شد و نامه خلیفه را با تحایف و طرایفی که از بغداد آورده بود تقدیم کرد
القابی که از دربار خلافت بر مسعود مقرر داشته بودند این است :
« ناصر دین الله - حافظ عباد الله - المنتقم من اعداء الله - ظهير خليفة الله -
امیر المومنین » نامه بغداد را که بیهقی خلاصه کرده این است:- امیر المومنین
ممالیکی که پدرت داشت یمین الدوله وامين المله - نظام الدین - كهف الاسلام
والمسلمين - ولی امیرالمومنین بتو مفوض کرد و آنچه تو گرفته ئی ری و جبال
و سپاهان وطارم و دیگر نواحی و آنچه پس ازین گیری از ممالک مشرق
و مغرب ترا باشد و بر تو بدارد .
سلطان مسعود در ۱۵ رمضان از نیشاپور حرکت کرد و ۲۸ رمضان
به دارالنصرت هرات وارد گردید و در ( كوشك مبارك ) که از عمارات
عظیم هرات بود برای تشریفات عید نشست در دهم شوال مشكترك يرا در
حاجب علی قریب با دانشمند حصیری ندیم آمدند و معروضه
مامورین سلطنتی را از تگین آباد به محضر سلطنت تقدیم
کردند سلطان آنها را نوازش فرمود و جواب عرایضی را
که آورده بودند به تگین آباد فرستاد و امر داد عساکر به هرات
بیایند وحسنك وزیر را به سعایت بو سهل زوزنی و نقاری که خود مسعود ازوی
داشت محبوساً بهرات طلب کرد و پوتمر مشکان را خواست تا کار دیوان


(٤٦٢)

رسالت را انجام دهند و به وزیر محمد حاجب علی خویشاوندانمر داد که چون
عساکر غزنه را بهرات می فرستد خود با عساکر هند عازم هرات شود حبس
حسنك و وزارت موقتی بوبسهل بر خواجه بزرگ وحتی بر همه بزرگان عصر
محمود که در تکین آباد بودند گران تمام شد و دانسند مسعود که به سخن ارباب
غرض اهمیت میدهد و به ویژه بو سهل که فطرةً ساعی و نمام و مر دمحتال و دورویست
و سخنان وی در مسعود بی تاثیر نیست مسعود را بر بزرگان دوره محمودی
بدگمان میسازد و تخم نفاق را در میان سران و سپهبدان می کارد حتی
حاجب علی در تکین آباد به رئیس دیوان رسالت گفته بود که اگر مردم مرا
به عیب منسوب نکنند و نگویند سلطان محمود جهان را گرفت اما ادارهٔ
خویشاوندان و نزدیکان و خدمت کاران خود را نتوانست من با این لشکر گران
که تحت فرمان من است راه سیستان گیرم و کرمان و اهواز را تا در بغداد باین
لشکر به ضبط خویش درآورم و ابونصر مشکان نیز در اندیشه بود و این امر را
پیش گوئی می کرد .
عساکر بهرات به سلطان پیوستند یوسف سپهسالار و التونتاش خوارزم شاه
و بونصر مشکان نیز درین جمله بود - سپاهیان چون مسعود را دوست داشتند
و فتوحات و دلیری وی دل آنها را تسخیر کرده بود از رسیدن برکاب او نهایت
خوش بودند .
سلطان حاجب علی قریب و برادرش را محبوس کرد و تمام اموال و سامان
او را ضبط نمود و خودش را در قلعه كرك هرات فرستاد تا همان جا بمرد و علت حبس
او غالبا علایقی بود که وی در عهد سلطان محمود با محمد داشت و اینکه به محمد
در جوز جانان نوشت تا آمده غزنی را متصرف شود و با وجود اینکه در خلع
محمد سعی کرد و کوشید به تلافی مافات پردازد مسعود عذر او را نپذیرفت و ساعیان
دربار او را وزیر امیر نشان معرفی کرده بودند .
حبس حاجب بزرگ همه و خاصه التونتاش را سخت متاثر نمود و او را بران


(٤٦٣)

وادار کرد که بهر صورت باشد بزودی بخوارزم رود و به وظیفه خویش اقدام
نماید از گفته های بیهقی برمی آید که التونتاش برای فاتحه سلطان وولی
نعمت محبوب خود محمود از خوارزم به غزنی آمده بود .
چون چند روز گذشت سلطان ابونصر را به دیوان رسالت مقرر کرد و با
وجودیکه سهل زوزنی در باره آن دبیر دانشمند سعایت نمود سلطان نشنید
مسعود وقتی که از نیشاپور سوی هرات می آمد از بیم اینکه مبادا عسکر غزنه
به طرف داری محمد جنگ کنند نگران بود و ازین جهت تر کمانان را
که محمود به هزار زحمت جانب بلخان کوه شکست داده بود دوباره استمالت
کرده و از آنها مدد خواسته بود که در جنگ محمد با وی همدست شوند
تر کمانان نیز که این روز را بدعا میخواستند چندین هزار سوار در هرات
به خدمت مسعود پیوستند و این نیز یکی از خطاهای سیاسی بود که مسعود کرد
و در همان وقت پشیمان شد - و آنها را با یکی از افسران جنگی خود بفتح
مکران فرستاد .
و در همین آوان عضدالدوله یوسف را که عم وی بود از هرات به بست و قصدار
فرستاد و بهانه نمود که یوسف قوة الظهر عساکر می باشد که بمکران رفته اند
اما در نهان چند نفر را بروی گماشت که احوال او را مراقبت داشته باشند
ونگذارند که یوسف جائی حرکت کند .
چون مسعود از کار وزیر وعم فارغ شد دو نامه بیکی بقدر خان و یکی به
خلیفه نوشت نامه قدر خان را بدست یکی از رکابداران بقدر خان ونامه
دیگر را بدست یکی از فقها بحیث نماینده نیم رسمی به بغداد فرستاد .
بیهقی نامه قدر خان را در تاریخ خود ضبط کرده اما مکتوب خلیفه را نگاشته
مسعود پانزدهم ذی القعده ٤٢١ از راه بادغیس و گنچ روستای سرا پرده سوی
بلخ کشید التونتاش نیز در این سفر با وی بود اما میترسید که مبادا مسعود
درباره وی کاری کند که درباره علی قریب ویوسف سپهسالار بعمل آمد


(٤٦٤)
مسعود چون بفاریاب رسید التونتاش را خلعت داد و در ظاهر باوی مرحمت
نمود ورخصت داد که بعد از ملاقات ثانی بخوارزم رود اما چنانکه بخود التونتاش
نیز ظاهر گردید و بعدها سلطان خود به ابونصر مشکان اعتراف کرد به
سعایت اماما ن دربار و مخصوصاً زوزنی و عبدوس قصد گرفتن او را نمود
ولی چون التونتاش مردی با نام و غازی و جنگجو بود در دل مردم نفوذ و استیلای
عظیم داشت از قضیه خبر شد و بدون آنکه بملاقات دوم سلطان معطل شود شبانه
با عساکر خاصهٔ خویش راه خوارزم گرفت سلطان چون خبر شد عبدوس را
فرستاد که بهر رنگ باشد او را باز گرداند ولی التونتاش فریب نخورد و به
عبدوس مرحمت زیاد کرد و چا ز فرسنگ او را با خود برد باین بهانه که باوی
حکایتی دارد تا راه دورتر شد آنگاه به سلطان پیغام داد که چون بمن از
خوارزم اطلاع رسیده بود که مردم آنجا بنای شورش گذاشته اند مصلحت
دران دیدم که معطل نشوم اگر سلطان خدمتی دارد کتباً بمن امر دهد
که انجام شود و خود بسرعت روان شد چون عبدوس واپس آمد سلطان
بر کدورت آن سپهسالار بزرگ غمگین شد و بنامه و فرمان وی را استمالت
نمود و چنان وانمود کرد که این امر در اثر سعایت در باریان بعمل آمده و
سلطان او را بمنزلت عم خود میداند .
رسیدن مسعود به بلخ
سلطان عید قربان را در شبرغان گذرانید و روز ۲ شنبه ۸ ذی الحجه ۴۲۱
در قبة الاسلام بلخ رسید و در كوشك در عبد الاعلی فرود آمدسا کنان بلخ ورود
سلطان بزرگ وطن را بشادی و گرمجوشی استقبال نمودند و مهد باختر بار
دیگر به شکوه و جلال فرزند شهنشاه عظیم الشان غزنه فرجوانی گرفت .
خواجه بزرگ حسن میمندی که سلطان او را بخشیده از زندان کشمیر
خواسته بود در بلخ بخدمت سلطان پیوست و بعد از انکه سلطان به وی اصرار نمود


(٤٦٥)
در ۲۸ صفر ٤۲۲ به امروزارت برقرار گردید وبوسهل حمدوی را که ازوزارت
معزول بود به ریاست اشراف یعنی بریاست ضبط اخبار واحوال مملکت مقرر کرد
ودر همین سال حسناك ميكال را در بلخ بردار کردند. بوسهل زوزنی در مرگ
آن وزیر دانشمند استخفافها کرد و خواجه بزرگ حسن میمندی آب در چشم
کرده همه بزرگان وخوردان متاثر شدند چنانکه ما شرح حال اور ا مفصل بنگاریم
ا ریارق که به تدبیر خواجه بزرگ حــمــمــندی به بلخ آمده بود سلطان
برای اینکه عساکر انقلابی برپا نکنند در اول با او بمدارا و مرحمت پیش
آمد در آخر در روز ٤ شنبه ١٩ ربیع الاول ٤٢٢ به تدبیر دربندش کشیدند
وبزندان محبوس کردند و اموال او را غارت نمودند (١) تا در آنجا مرد .
و هم چنین حاجب غازی اسفتـگین سپهسالار را که در عهد سلطان ماضی
ودوره خود مسعود در نیشاپور خدمتها کرده بود از سلطان بد گمان ساختند
ووی شب دوشنبه نهم ماه ربیع الاول از بلخ مخفیه خارج شد و از آمو عبور کرد
چون در آن طرف دریا رسید با خود گفت که سخت خطا کردم که در قلمرو
بیگانگان و دشمنان ولی نعمت خود یعنی در خاک ترکمان آمدم و از آنجا
عودت کرده از آمو عبور نمود که جانب خراسان شود اما همین که به کــالب
رسید صبح دمیده بود عبدوس باعساکر سلطان سر راه بر او گرفتند و او را
بعدازيك جنـگ مختصر اسیر نموده به بلخ آوردند و در اثر این قضای سوء
مسعود او را به قلعت گردیز فرستاد تا در آنجا جان سپرد (۲) این مرد یـکی
از رجال جنگجو وصالح ومبارز بود. در ربیع الاول سال ٤٢٢ قاضی بوطاهر
تبانی وبوبکر حصیری را نزد قدرخان فرستاد تا دختر اورا که در عهد محمود
نامزد شده بود خواستگاری کـنند و نامه نیز به قدر خان نوشت و دو نامه
بنام این دو سفیر بصورت اعتماد نامه نگاشت بیهقی اصل مکاتبه و اعتماد نامه ها را
در کتاب خود ثبت نموده .
(۱) صفحه ۲۷۰ بیهقی .(۲) صفحه ٢٧٣ بیهقی .


(٤٦٦)

و در ربیع الثانی این سال مکران فتح شد و عیسی مکرانی که دعوی تمرد
نموده بود و برادرش ابوالعسکر از جفای وی به محمود پناه آورده بود بدست
عساکر مسعود کشته شد و ابوالعسکر دوباره به حکومت مکران برقرار
گردید - سلطان از بلخ براه غوربند به پروان و از آنجا به بلق آمد و در بلق
امیر یوسف عم خود را که از بست به استقبال آمده بود محبوس نمود داستان
امیر یوسف سپه سالار بسیار غم انگیز است زیرا آخر عمر این شهزاده بدبخت
در کمال بیچارگی سپری شد و از آن همه ناز و تنعم که در عهد پدر و برادر
داشت یکباره به حضیض بدبختی فرو افتاد و در دست نوائب روزگار
زبون گردید .
یوسف سرداری بود خوش محضر و آرام هیچگاه در پی فساد نمیگشت
و از فتنه می گریخت در زمان سلطنت محمود همین که از وظایف رسمی فارغ
میگشت به نشاط و تفریح مشغول میشد .
سلطان نیز با وی مهربانی و لطف داشت و نظر به وصیت پدر که در باره او
کرده بود و نظر به شخصیت خود یوسف او را گرامی میداشت .
چنانکه بیهقی گوید سلطان محمود را غلامی بود بس زیبا و ملیح که
از میان هزار غلام مانند او کسی در دیدار و رنگ و ظرافت و لیاقت نبود
این غلام طغرل عقدی نام داشت و بعد از ایاز - در خاصان در گاه شامل
بود روزی سلطان محمود در باغ فیروزی مجلس نشاط داشت و چندان
گل صد برگ ریخته بودند که آنرا حد و اندازه نبود این ماهرویان
دوگان دوگان می آمدند طغرل نیز آمد خودش قبای لعل و همکارش
قبای فیروزه ئی پوشیده بود امیر یوسف چشمش بروی ماند و عاشق شد
و هر چند کوشید و خویشتن را فراهم کرد چشم از وی برداشته نتوانست
سلطان دزدیده می نگریست و تغافل میکرد چون ساعتی بگذشت


(٤٦٧)

گفت ای برادر ـ تو از پدر كودك ماندی و پدر ما در هنگام مرگ بواسطه
عبدالله دبير درباره تو وصيت كرده بمن پيغام داده بود (كه مقرر است
كه محمود ملك غزنی نگه ميدارد كه اسمعيل مرد آن نیست محمود را از
زبان من بگوی كه مرادل بیوسف مشغول است باید اورا بخوی خویش برآری
وچون فرزندان خويش عزيز داری) من تا این زمان بتو احسان ها كرده‌ام
وپنداشتم با ادب برآمده ئی ولی در مجلس ما به غلامان ماهی نگری اگر
حرمت روان پدر نميبود ترا سخت مالش ميداديم ولی ترا عفو كرديم ،
و آن غلام را در همان روز به یوسف بخشيد .

امير يوسف از ان بعد طغرل را چون فرزند خويش عزیز و مکرم میداشت
چون سلطان مسعود او را به قصدار فرستاد همین طغرل سعایت او را بمسعود
میکرد و در خفیه اخبار او را به مسعود میفرستاد . واز خود افتراها مینمود
امیر یوسف همیشه از قصدار امار وتراجع ولشکر میفرستاد وسلطان هم در ظاهر
مكاتبات لطف آمیز باو میفرستاد والا امیر الجلیل العم ويرا خطاب مينمود
چون يوسف شنيد كه مسعود از پروان روی به غزنه دارد با پسرش سلیمان
و این طغرل كافر نعمت و پنجاه غلام جریده به استقبال آمد ومسعود پاسی
از شب گذشته از سناج (۱) به بلق می آمد وسرا پرده سلطنت را در بلق
افراشته بودند .
مسعود در عماری بر ماده پیل سوار بود و مشعلها افروخته بودند وحدیث کنان
می راندند از دور مشعلی پدیدار شد که از جانب غزنی می آمد معلوم شد
که امیر یوسف بود بیچاره بیامد وزمین بوسه داد وسلطان باوی مهربانیها
نمود وچون به قرار گاه رسیدند یوسف را به نیم ترک نشاندند و خوان

(۱) سناج در نزديك سجاوند شهری بود كوچك در لوگر د وباق هم درلوگرد بود
كه بلقینی بدان منسوب است و ممکن است همین برکی و برك بجای آن كلمه
مانده باشد .(حدودالعالم)


(٤٦٨)
آوردند وی منتظر حادثه بود و نان نخورد بعد از ان عبدوس آمد و پیام های سلطان را آورد و ملامتی های او را شمرد هنگام پیشین سه منصبدار و پانصد سوار و سه صد پیاده هند و آمدند .
بیهقی میگوید از دور دیدم که یوسف برپای خاست و هنوز با کلاه و موزه و کمر بود پسرش را در آغوش گرفت و بگریست و کمر باز کرد و بینداخت و عبدوس را گفت این كودك را بخدا (ج) و بتو سپردم و طغرل را گفت شاد باش ای کفر نعمت که ترا چون فرزند عزیز داشتم و بمن این خیانت کردی و یوسف بر اسب نشست و او را بقلعه سجاوند بردند و در سال ٤٢٣ در زندان وفات نمود - چندی بر نیامد که طغرل نیز پریشان گشت و در جوانی بمرد و سزای خود را دید - سلطان مسعود از بلخ براه شجک و به غزنه آمد و روز پنجشنبه ۸ جمادی الاخری به تختگاه پدر فرود آمد مردم شهر خود را چراغان کرده بودند و به استقبال سلطانی که در انتظار آن بودند با گرمی و صمیمیت تمام بر آمده و پیر و برنا و مرد و زن جوشیده بودند و خوازه ها بسته و چندان هدیه و نثار اورده بودند که احصاء نتوان کرد و بكشك معمور فرود آمد و مهمان خره خقلی عمۀ خود شد شعراء قصاید تهنیت انشاد کرد ند که بحقیقت مسعود درین روز به تخت ملك نشسته بود . (۱)
مسعود فردای آن روز بباغ فیروزی رفت و تربت پدر را زیارت نمود و بگریست و خدام آستانه سلطان مرحوم را بیست هزار درم بخشید و حاکم لشکر نصر بن خلف را گفت مردم انبوه کرد باید کرد تا بزودی رباطی که سلطان فرموده تعمیر شود و اوقاف آن بدرستی به تعمیر راه ها و رباط ها صرف شود . و گفت چون سلطان محمود این باغ را دوست داشت و وصیت کرده بود که او را اینجا بنهند برای حرمت بزرگ او این بقعه بر خود حرام کردیم و جز به
(۱) ص ٢٩٤ بیهقی زین الاخبار صفحه ٩٨ - بیهقی ٢٩٨


(٤٦٩)

زیارت باز نیائیم حاضران دعا کردند و از آنجا راه صحرا گرفت و به افغان
شالی رفت و ده هزار درم به تربت سبکتگین صدقه داد. (۱)

و روز سه شنبه ۲۰ جمادی الاخر بباغ محمودی رفت و امرداد تادیوان ها
آنجا میکشند و کارها برقرار شد و انتظامی در امور واقع گردید و مردمان
آرام شدند و در سایهٔ جهان بانی خلف الصدق سلطان فقید و سالار ملی وقاید
محبوب خود با اطمینان خاطر به سر می بردند. اما دیری نگذشت که دسیسه
کاران غرض آلود دربار کار را واژونه کردند و میانه سلطان بزرگ
و رعایای و فادار اور ابر هم زدند و بنیادی را که بر دل ها و آرزوهای مردم قرار
داشت متزلزل کردند خواجه بزرگ و دیگر خیر اندیشان و پروردگان نعمت این
دودمان با حشمت چندانکه مانع شدند مفید واقع نشد و کار بدانجا کشید
که سلطان در اثر پیشنهاد بوسهل زوزنی و امثال او امرداد تا هر چه در
روزگار امیر محمد به مهتران و کهتران داده بودند بازستانند و بیست گانی
عساکر را تا پایان سال ندهند که در خزانه ثروتی اندوخته شود. فرمان
سلطان انجام شد اما خوف و هراسی در دل ها تولید نمود و روی مردم را از سلطان
بگر دانید. و در روز شنبه نهم رجب سیل سختی برخاست و پل غزنی را که در
حدود افغان شالی و از بناهای استوار و نفیس غزنی بود خراب کرد و تا حدود
بازار سرافان رسید و خسارات مدهشی بمردم وارد نمود بیهقی داستان آمدن این
سیل را سخت نیکو نوشته و چون این داستان حاوی مطالب سودمندی در بارهٔ
شهر غزنی و آبادانی آنست آنرا در این جا نقل می نمائیم.

(۱) کلمه شالی را با رسم الخط اصلی آن تنها مرحوم ادیب پشاوری در کتاب بیهقی ضبط
نموده و این کلمه بمعنی یادگار و شعار افغانست بابر وابو الفضل از ان شرح داده اند آقای
نفیسی که آنرا به معنی شالی زار گمان برده مورد ندارد زیرا اصلاً در هوای
غزنی برنج نمیشود.


(٤٧٠)

روز شنبه نهم ماه رجب ٤٢٢ میان دو نماز بارانکی خرد خرد می بارید چنانکه
زمین تر گونه میکرد و گروهی از گله داران در میان رود غزنین فرود آمده
بودند و گاوان به الجا بداشته هر چند گفتند از انجا برخیزید که محال بود
بر گذر سیل بودن فرمان نمی بردند تا باران قوی تر شد کاهل وار برخاستند
و خویشتن را بپای آن دیوارها افگندند که به محلت دیه آهنگران پیوسته است
و نهفتی جستند و بران جانب رود که سوی افغان محال است بسیار استر سلطانی
بسته بودند درمیان آن درختان تا دیوارهای آسیا و آخورها کشیده و خر پشته
زده و ایمن نشسته ... و این پل بامیان در ان روز کار بر این جمله نبود پلی
قوی بستونهای قوی برداشته پاسی از شب گذشته سیل رسید و آب از فراز رودخانه
آهنگ بالا داد و در بازارها افتاد چنانکه بصرافان رسید و بسیار زیان کردو
بازارها همه ناچیز شد و آب تازیر قلعت آمد چنانکه در قدیم بود پیش از
روزگار یعقوب لیث که این شارستان و قلعه غزنین عمرو برادر یعقوب آبادان
کرد و این حال ها استاد محمود و راق سخت نیکو شرح داده است .
فرخی در آمدن مسعود از صفاهان وری به غزنی و اشغال تخت پدر اشعار
شیوا دارد و آرزوی مردم را به آمدن مسعود از اصفهان به غزنی شرح میدهد
و غزنی را خانه شیران میداند و جز مسعود و آل ناصر دیگری را شایسته بادشاهی
در این شهر نمی شناسد !
کی بود کان خسرو فیروز بخت آید زراه
بخت و دولت دریسار و فتح و نصرت در یمین
زآرزوی روی او دلهای ما برخاسته است
چند خواهی داشتن دلهای ما را این چنین
عزم کی دارد به غزنی رایی اراید بر وی
رأی کی دارد که بر سد رپدر گردد مکین


(٤٧١)

دار ملك خویش را ضایع چرا باید گذاشت
مر سپاهان را چرا کرده است بر غزنی گزین
لشکری دارد گران و کشوری دارد بزرگ
بلکه از دریای روم اور است تا دریای چین
هر که غزنین دیده باشد در مقام نان چون بود
هر که تازه میده بیند چون خورد نان چوین
از حبش تا کاشغر وز کاشغر تا اندلس
هر کجا گوئی ملک مسعود گویند آفرین
این جهان محمود را بود و کنون مسعود راست
نیست با اوخسر وانرا هیچ گفتار اندر ین
خانه محمود را مسعود زیبد کد خدای
که خدای خانه شیر عرین زیبد عرین

و بو حنیفه اسکافی غزنوی که از شعرای بزرگ و صریح اللهجه و حقگوی روزگار
بود و بیهقی او را بسیار ستوده و یقیناً ستا یش وی نیز در اثر همین حق گوئی او بوده است
چكامة غرای در این مورد سروده است که چند بیت آنرا در این جا نقل می کنیم:

بشهر غزنین از مرد وزن نبود دوتن كه يك زمان بود از خمر شوق او هشیار
نهاد مردم غزنین دو چشم و گوش براه زبهر دیدن آن چهرة چوگل ببهار
در این تفكر بودند كآفتاب ملوك شعاع طلعت کرد از سپهر مهد اظهار
بدار ملك در آمد بسا ن جد وپدر بکام خویش رسیده زشکر گیرده شعار
نیابد آسان از هر کسی جهانداری اگر چه مرد بود چرب دست‌وزيرك‌سار
تو او ستاد نیا یی بنه از بدر ز فلك پدرچه کرده‌مان پیشه کن به ليل و نهار
بداد کوش و بشب خسپ ایمن از هر بد که مرد بی داد از بیم بد بود بیدار
زيك پدر دو پسر نيك و بد عجیب نبود که‌از درختی پیداشده است منبرودار


(٤٧٢)
بسا اش پدراً تست با اش پسران پسر بریدن شمع است سر فرازی دار
و در اوا ئل رمضان سلطان روزی چند بشکار جانب (زه) رفت و نخجیر
فراوان آورد (۱)
امر وزارت
آنچه در این سال هنگامه اقامت بلخ روی داد و مختصر اشار تی بدان
کردیم مسئله تفویض وزارت بود بخواجه بزرگ احمد ابن حسن میمندی.
این خواجه که بحکم سلطان محمود در هندوستان محبوس بود بامر سلطان
مسعود از حبس رها و ببار گاه خواسته شده بود در بلخ بحضور سلطان رسید
و سلطان به وی پیغام میداد که هر طور هست وزارت را قبول کـند حتى بوى
گفت که خواجه ما را بجای پدر است خواجه ابا می ورزید و می گفت من
عهد نموده ام و سوگند های غلیظ خورده ام که دیگر در امور سیاست مداخله
نکنم و پیر شده ام سلطان عذر او را نپذیرفت و سر انجام بتوسط ابو نصر مشکان
و بوسهل زوزنی خواجه را مجبور کردند و امر وزارت بروی مسلم شد و شرایط
وی را سلطان قبول کرد و در این باره سوگند خورد و در قبول آن شرایط امضا
کرد در روز نهم صفر خواجه ببارگاه رفت و خلعت وزارت را پو شید بیهقی
شرح این خلعت را چنین می نگارد :-
من ایستاده بودم و نظاره میکردم قبای سقلا طون بغدا دی بود- سپیدی
سپید- سخت خرد نقش پیدا و عمامه قصب بزرگ اما بغایت باريك و بلند و طرازی
سخت باريك وزنجیره بزرگ- و کمری از هزار مثقال پیروزه ها
در نشانده .... پس از آن خواجه را بحضور سلطان ببردند سلطان گفت
خواجه را مبارک باد خواجه برپای خاست و زمین بوسه داد و پیش سلطان رفت
(۱) معلوم است زه نام شکار گاهی بوده نزديك غزنه و آهوی فراوان داشته بیهقی
چند جا از ان نام برده - معلومم نشد که کجاست ؟


(٤٧٣)
و عقدی از گوهر بسلطان تقدیم کرد که گویند ده هزار دینار قیمت آن بود. سلطان انگشتر فیروزه به خواجه داد که نام سلطان بران نوشته بود و گفت این انگشتر ملك ماست و بتو دادیم تا مقرر گردد که پس از فرمان ما مثالهای تو نافذ است.
و دو روز بعد خواجه بدیوان وزارت نشست و هنگامی که بکار شروع میکرد بر مصلای دیبای سبز دور کعبه نماز خواند و برون از صدر نشست دوات و دسته کاغذ و يك جعبه سبك که برای وزیران می برند بحضور خواجه آوردند اولین چیزی که نوشت بعربی بود و ترجمه آن این است: بسم الله الرحمن الرحیم ستایش به پروردگار جهانیان و درود بر پیغمبر برگزیده و اصحاب وی. خدا مرا بسنده است و نیکو وکیل است خدایا بمن یاری ده در آنچه دوست داری و رضای تست. برحمت خودای مهربانتر از همه مهربانان. برای شکر نعمت خدا بفقراء و مساکین ده هزار درم و ده هزار نان و ده هزار زراع کرباس داده شود بعد از این نوشته بکار آغاز کرد و هیبتی در دلها مستولی شد.
مسعود و نیابت وی در فارس و هند
مسعود که درباره عراق وری اندیشه مندمی بود با خواجه بزرگ و دیگر اعیان سلطنت مشورت کرد تا کار آن حدود انتظام یابد خواجه بزرگ علی دایه و ایاز را به سالاری عراق انتخاب نمود و گفت علی دایه مردی محتشم و کاریست و در غیاب سلطان خدمتها کرده و ایاز نیز سالاری نيك است و در همه کارها با امیر ماضی بوده سلطان پیشنهاد خواجه بزرگ را رد کرد چنان وانمود که علی دایه را شغلی مهمتر میفرمایند و در باره ایاز گفت وی بس بناز و عزیز آمده است هر چند عطسه پدر ماست چون از سرای دور نبوده مدتی تجربت شود آنگاه آنچه باید فرمود بفرمائیم. و به سالاری عراق تاش فراش را برگزید بدین شرط که سه ماه به نیشاپور باشد. و آنگاه بسوی


(٤٧٤)

می رود ـ و وی را بخفیه هدایت داد که در نیشاپور چون سالاران ترکمان
نزد او آیند وی در پراگندن آنها بکوشد چندانکه خواجه بزرگ این امر را
دور از سیاست شمرد و گفت هنوز موقع آن نرسیده سلطان نپذیرفت و امر داد
تا تاش فراش اوامر او را انجام دهد ـ و همین مسئله بود که در آینده موجب
اجحاف سلطان مسعود گردید ـ تاش فراش کمر زر و کلاه دوشاخ و ستام
از هزار مثقال و بیست غلام و صد هزار درم و شش پیل نرمسه ماده به خلعت
یافته عازم نیشاپور شد .

و در این هنگام موضوع سالاری هند روی کار آمد سلطان مسعود احمد بن
نبالتگین را به سالاری هند بر گزید این احمد در عصر محمود خازن سلطنتی
و در همه سفرها برکاب سلطان می بود وسلطان را بروی نظر مرحمت بود ـ
در روز یکشنبه دوم شعبان این سال احمد نیالتگین را خلعت سالاری
پوشانیدند و کمر زر هزار گانی با کلاه دوشاخ هزار گانی بوی عنایت کردند
و چند تن از اعیان دیلمیان و بونصر با میانی و برادر زعیم بلخ و غیر هم را که
سلطان نمی خواست در غزنه باشند نیز بنام خدمت با وی همراه نمودند و
سلطان در دشت شاه بهار سان دیده سالار هند را مرخص کرد ـ و رمضان
این سال را در دارالملک غزنه بسر برده در این ماه از زندانیان باز پرس
نموده و امرداد تا هزار هزار درم از خزانه اطلاق کنند و به مستحقان و
درویشان پایتخت و نواحی آن رسانندـ یک بار هم بشکار جانب خروار
و خاو مرغ رفت و شکار فراوان نمود باز آمد (۱)

و عید را با حشمتی و جلالی بغزنه گذرانید که نظیر آن کمتر یاد دهند
و درین روز امیر در سخن پروری و فضیلت دوستی بشیوه پدر کار کرد وقتها
به زینبی علوی پنجاه هزار درم و به ملک الشعرای در بار عنصری هزار دینار بخشود .

(۱) خروار نام محلی بود در اوگر واکنون نیز این نام برجاست .


(٤٧٥)

دو روز از عید گذشته سلطان در دشت شاه بهار از رعایا و عساکر خود
بازدید نمود و خود بر مهد پیل نشسته بدشت آمد با تکلفی سخت عظیم از پیلان
و جنتیان مرصع بجواهر سلطان در سایه چتری که برافراخته بودند توقف نمود
خواجه احمد و خواجه بونصر در نزدیک پیل بودند و سخن متظلمان میشنودند
و بعرض سلطان میرسانیدند و باز میگردانیدند.
در این روزها سلطان را اراده غزو هند دامنگیر خیال شد ولی خواجه
بزرگ مانع آمد و مصلحت دران دید که سلطان زمستان را به بلخ بگذراند
زیرا از یکطرف ممثله فرستادگان ری که نزد قدرخان رفته اند یکطرفه
نشده و از طرف دیگر القادر بالله خلیفه عباسی سخت مریض است و از جانبی
علی تگین با سلجوقیان متحد شده مبادا قصد بلخ و تخارستان نماید. سلطان
بر سخنان خواجه بزرگ اعتماد نموده قصد بلخ نمود. در شوال از غزنی
حرکت نمود و در کابل آمده سه روز اقامت کرد نابیلان ـ لطنفی را از نظر
او گذرانیدند هزار و ششصد و هفتاد نرو ماده پسندید او پنج شب در پروان کرد
و از راه کوتل شیر غوزک به ولوابج (رستاق) آمد و دو روز آنجا گذرا نیده
جانب بلخ کشید و روز سیزدهم ذی الحجه به بلخ وارد شد و در کوشک
در عبدالاعلی مقام کرد.
آمدن سفیر بغداد بدر بار بلخ

هشت روز بعد از رسیدن سلطان به قبة الاسلام بلخ خبر آوردند که القادر
بالله خلیفه بغداد گذشته شد و پسروی القایم بالله را به مسند خلافت بر داشتند
و اعیان هر دو بطن از بنی هاشم یعنی علویان و عباسیان بر طاعت وی بیار امیدند
و سفرای در بار خلافت برای اخذ بیعت نامزد شدند و از آنجمله فقیه
ابو بکر محمد بن محمد سلیمانی طوسی بدر بار غزنی گماشته شده است ـ


(٤٧٦)

سلطان به مشوره خواجه بزرگ وابونصر مشکان - (این خبر را بمیان
تنها دو پنهان داشت تاسفیر آید و آنکه موضوع مرکب خلیفه آشکار
گردد روز شنبه ۲۲ ذی الحجه ٤٢٤ سفیر بغداد ببه بلخ رسید بیهقی آئین
پذیرائی سفیر را چنانکه خودش دیده ذیلاً شرح میدهد :

او میگوید مراسم پذیرائی سفیر دربار خلافت برعهده خواجه علی میکال
که رئیس الرؤساء بود گذاشته شدو بوعلی رسوالدار تحت اثروی کار میکرد
(رسوادار گویا رتبه بود که امروز برئیس تشریفات اطلاق میشود) چون سفیر
ببلخ نزديك شد سه حاجب وبوالحسن ندیم ومظفر حاکمی ندیم که این دو نفر
زبان عربی فصیح میدانستند باده سرهنگ وهزار سوار سفیر را پذیرائی
کردند و به محله سید بافان فرود آوردند سلطان از باغ به کاخ عبدالاعلی
آمد و روز اول محرم رسول خلیفه را ملاقات نمود در این روز چار هزار
غلام سرائی در دو طرف سرای امارت بچند رسته ایستاده بودند دو هزار با کلاهای
دوشاخ و کمرهای کرآن و عمودهای سیمین و دوهزار دیگر باقبا های دیبای
شوشتری و کلاهای چارپر و شمشیر و هر يك کمانی و سه چوبه تیر بردست
و از غلامان خاصه سیصد تن در رسته های صفه نزديك امیر ایستاده بودند و اینها
کلاهای دوشاخ و کمرهای زر و عمودهای زرین داشتند و در میان این ها
چندتن کمرهای مرصع بجواهر داشتند بزرگان وولایت داران در درون
و بیرون سر اعلی قدر مراتبهم ایستاده بودند و سولدار سفیر بغداد را از میان
این همه تجمل و حشمت گذرانیده بدربار آورد سفیر بغداد از شکوه وعظمت
دربار بلخ مدهوش شده بود سلطان افغانستان بر تخت نشسته بود و وزیر
دانشمند وی خواجه بزرگ شمس الکفات حسن میمندی نزديك تخت
ولی نعمت باحشمت خود نشسته و جزوی دیگران بر پا ایستاده بود اند سفیر
بغداد در پیشگاه سریر سلطنت بایستاد و سلام گفت و تحیت خواند


(٤٧٧)

وخواجه بزرگ جواب داد آنگاه بونصر حاجب بازوی سفیر بغداد را گرفت و بنشاند.

سلطان تنها از احوال خلیفه پرسش نمود وسفیر جواب عرض کرد و آنگاه خواجه بزرگ درموضوع وفات خلیفه تسلی بتازی سخن گفت چنان فصیح و نیکو که شایسته مقام وی بود وسفیررا گفت تانامه خلیفه را تقدیم نماید سفیر بپا خاست و نامه در خریطه دیبای سیاه پیش تخت برد و باز گشت وهمان جا که معین شده بود نشست سلطان ابونصر مشکان رئیس دیوان رسالت را آوازداد وامر کرد تانامه را قرائت نماید ابونصر پیش تخت رفت و نامه گرفت وروی جانب تخت کرده بایستاد و نامه را قرائت نمود چون بپایان رسید سلطان گفت ترجمه کن ابو نصر چنان بفارسی فصیح آنرا ترجمه کرد که همگان اقرار دادند که این کفایت جزوی کسی را نیست ـ سفیر را باز گردانیدند وبار بکست.

سلطان حکم داد که سه روز تعزیت خلیفه در بلخ گرفته شود دکان ها را بستند وهمه روز امراء واعیان بالباس سفید بدربار می آمدند ورسم تعزیت بجا می آوردند و سلطان نیز دراین سه روز دستار وقبائی سپید می پوشید. بعد از سه روز بلخ راچراغان کردند و سفیر را باطراف شهر بردند تامعاینه کند آنگاه موضوع معاهده دربار غزنی با دربار خلافت در میان آمد ـ خواجه بزرگ بدیوان وزارت نشست و ابونصر مشکان نیز در ان جا حاضر آمد سفیر بغداد را خواستند و راجع به شرایط عهد سلطان بادربار خلافت مذاکره نمودند ونتیجه بدان قرار یافت که سلطان بر نسخت عهد یکه خود خلیفه فرستاده است امضاء مینماید اما بشرطیکه سفیر تعهد کند که چون به بغداد رود خلیفه منشوری تازه فرستد ودران مقرراتی که در بار غز نه پیشنهاد داده قبول کند


(٤٧٨)

این مقررات نه تنها پیشنهادی بود که از طرف دربار غزنه شده بود
بلکه در ذات خود متضمن چنان نکات و دقایقی بود که دربار بغداد را
تهدید می کرد و اقتدار بغداد را در مقابل قدرت غزنویان ضعیف و خاضع
نشان میداد.
به رؤس مسایل این مقررات ذیلاً اشاره میشود:
(۱) در منشور سلطنت غزلی که خلیفه بغداد آنرا امضا می کند و به
غزنی میفرستد ایالات سلطنت غزنی را ذیلاً اعتراف نماید. خراسان_ خوارزم_
نیمروز _ زابلستان _ جمله هند و سند _ چغانیان _ختلان_ قبادیان_ترمد_
قصدار _ مکران _ والستان _ ری _ جبال _ سپاهان تا عقبه ملوان _
گرگان _ طبرستان.
(۲) خلیفه بغداد بدون ذریعه سلطنت غزنی با خانان ترکستان هیچگونه
رابطه و کتابت نداشته باشد. و چنانکه در عصر محمود و القادر بالله این عهد
مرعی بود در روز گار مسعود نیز رعایت شود.
(۳) خلیفه دوباره محمد سلیمانی را به سفارت در دربار غزنه بفرستد و چنان
خلعتی به مسعود فرستد که در هیچ روز گاری از بغداد به هیچکس داده
نشده باشد.
٤) خلیفه از نقط نظر مقام روحانی که دارد فتوی دهد که سلطان غزنه
از جانب سیستان به کرمان لشکر کشد و از جانب مکران قصد عمان کند و قرامطه
را بر اندازد یعنی این جنگ را جنگ مذهبی ومشروع معرفی کند.
٥) خلیفه بآل بویه رعایت نماید و چون آن ها با سلطان دوستی دارند
هیچ گاه قصد آزار شان نکند.
٦) خلیفه امر بدهد که راه حج کشاده شود وقافله حجاج را سالاری
از سالاران غزنه بدرقه نماید.


(٤٧٩)

و علاوه بر مواد متذکره فوق سفیر بغداد را گفتند تا بخليفه از جانب سلطان
باز گوید که اگر حرمت در گاه خلافت نمیبود چون لشکرها زیاد شده و ما
بزیادت ولایت حاجت مندیم ناچار قصد بغداد میکردیم و راه حج را می کشادیم
وپدر ما ما را به ری گذاشته بود تا این کار را انجام دهیم اگر او گذشته
نمی شد و ما برفتن خراسان مجبور نمی گردیدیم امروز بمصر یا بغداد می بودیم .
سفیر تمام این شرایط را قبول کرد و گفت این سخن ها همه حق است
و دیگر روز صورت عهدی را که بانست سلطان امضاء میکرد امضاء نمود .
این عهد نامه را از خود بغداد نسخت کرده بودند و خلیفه در مکتوبی که
بسلطان فرستاده بود بدان اشاره نموده بود و مطلب از فرستادن نسخت
عهد از بغداد این بود که سلطان به سوگند های غلیظی که از بغداد نسخت
کرده بودند پیمان دوستی خود را با خلیفه موکد گرداند تا مبادا
از ناحیت شاهنشاهی غزنه در بار بغداد زیانی بیند - در مکتوبی
که خلیفه بسلطان فرستاده و بیهقی اس مکتوب را در کتاب خود آورده
بعد از حمد و نعت وخبر وفات قادر بالله و بیعت مردمان بخود او سلطان را
ستوده و درباره وی گفته است که مسعود شهابیست که خامد نمی شود
و شمشیریست که زمان آنرا در نیام کرده نمی تواند و در عنوان و یراناصر دین
الله حافظ عباد الله المنتقم من اعداء الله ظهير خليفة الله و محمود را نظام الدین
كهف الاسلام و المسلمين يمين الدوله و امين المله ابى القاسم ولی امیر المومنين
خطاب نموده است و مراسلتی که سلطان بخلیفه نگاشته متضمن مطالب عهد محبت
و احترام بمقام خلافت و تاکید آن بسوگندهای غلیظی است که نسخت
آنرا از بغداد فرستاده بودند و بیهقی اصل مراسلت سلطان را نیز در کتاب
نفیس خود ثبت نموده است .
صورت عهد را به سفیر سپردند و آنرا با هدایا و طرایف و تحائفی که قیمت
آن احصا نمی شود رخصت کردند .


(٤٨٠)

و پنج قاصد باوی فرستادند که دو نفر آنها را سفیر از بغداد رخصت کنند
و گذارشات آنجا را به سلطان عرض نماید و سلطان بنام کرایه کش و بدک بان
چند تن را با سفیر مقرر کرد که از گذارشات سفیر در عرض راه بسلطان
جاسوسی نمایند.

قتل منجوق و حادثه خوارزم

در این اثنا واقعه قتل منجوق قاید حادث گردید و آن چنان بود که بوسهل
زوزنی رئیس دیوان رسالت آن وقت هنگامی که سلطان از غزنه به بلخ حرکت
میکرد راجع بخوارزم شاه سعایت نمود و سلطان عرض کرده بود که وی از
سلطان آزرده شده وعدت وحشمت زیاد دارد و بیم آن میرود که خوارزم را بروی
سلطان بشوراند و از فرمان دربارغزنه سر باز زند وسلطان را بران وادار کرده
بود که در نهان فرمانی بقلم خویش به منجوق قاید که در خوارزم است و از
طرف سلطان نیابت خوارزم شاه دارد صادر نماید ووی را امر بدهد که
کار التونتاش را بسازد سلطان بدون آنکه با خواجه بزرگ یا دیگر
خیر خواهان خبیر دربار این را زرا بمیان گذارد پیشنهاد بوسهل را قبول
کرده و فرمانی بخط خویش به منجوق قاید فرستاده بود و تنها عبدوس را از
این مسئله مطلع ساخته بود دیری نگذشت که روز گار پرده از این کار
بداخت و عبدوس مسئله را به ابوالفتح حاتمی و وی به ابو محمد سعدی وکیل
خوارزم شاه در میان نهاد و ابو محمد عین قضیه را به خوارزم شاه اطلاع داد .
خوارزم شاه که مردی مجرب و کار آزموده و سردار دلیر و پخته بود بهر
تدبیری که توانست بهمکاری وزیر دانشمند خود خواجه عبد الصمد منجوق را
کشت و نعش او را در اطراف شهر گردانید .
چون این خبر به بلخ رسید سلطان پشیمان شد و اندیشه مند گردید زیرا
از يك طرف حقوقی که دربار غزنه از سالها با التونتاش داشت بشکست و کدیری


(٤٨١)

ساخته انگر دید و از جانبی چون التونتاش مرد دلسوز و متنفذ و کاری از دست شد
خواجه میبند که از قضا با مطلع نبود بخود پیچید و بوسهل را مالید داد سلطان را
ملتفت ساخت که اگر زود جلو گیری نشود چون التونتاش مر دی بخرد
و شجاعست فتنه بزرگ حادث خواهد شد . با لاخره در اثر پیشنهاد خواجه
چنان وانمودند که این قضیه را بوسهل کرده و وی موقع جسته و هنگامی که
سلطان را بیخود یافته بخدعه . فرمانی نوشته و آنرا به توقیع سلطان رسانیده
است . لهذا نامه استمالتی از دربار غزنه بنام التونتاش صادر شد تاوی متسلی
و مطمئن شود و همچنین سلطان امرداد تا بوسهل را گرفتند و در بند کشیدند
و اموال و عقار او را هر جا بود ضبط نمودند و بجای وی ابوالفتح رازی را رئیس
دیوان عرض مقرر کرد .
رفتن التونتاش خوارزم شاه بجنگ (علی تگین) و کشته شدن او
منهیان از بخارا اطلاع دادند که علی تگین مطمئن نیست و سر فتنه دارد
و سلطنت غزنی را مایه اضمحلال قدرت ترکان میداند و عماً قریب شری بپا
خواهد ساخت سلطان با خواجه میمندی و ابونصر مشکان استشاره کرد
تصویب کردند که خوارزم شاه استمالت شود و فوجی با وی نامزد گردد
تا بر علی تگین حمله نموده و یرا بر اندازد عبدوس با فرمان و خلعت نزد
خوارزم شاه رفت و پیغام داد که خوارزم شاه بفرمان سلطان بر علی تگین
مهیای حمله می باشد و سلطان پانزده هزار سوار به مدد او از بلخ فرستاد .
التونتاش خوارزم شاه جانب بخارا لشکر کشید علی تگین شهر را به سرهنگان
خود واگذاشته خود با لشکر گران دبوسی را قرارگاه ساخت التونتاش
به مردمان شهر پیغام فرستاد که تسلیم شوند بخارائیان که از ظلم ترکان
بجان آمده بودند بندگی کردند و شاد شدند و علاقه مندی خود را به سلطنت
غزنی اظهار کردند و گفتند : ( دیریست در آرزوی آنند که رعیت


(٤٨٢)

سلطان الاعظم ملك الاسلام ادام الله سلطانه باشند » خوارزم شاه ایشان را
بنواخت و خود مردمان شهر اطراف قهندز بخارا را گرفته سرهنگان
علی تگین را اسیر و مقتول نمودند و خوارزم شاه جانب دبوسی حرکت نمود
و مرد وار جنگید و حقوق ممالحت و نمکخواره گی سلطان را ادا نمود
و در راه تشیید سلطنت از هیچگونه مردانگی و فداکاری دریغ نکرد
ولی متاسفاً بعد از جنگ شدید و آنگاه که به نیرو و کفایت او عسکر دشمن
متفرق شدند پای او مجروح و تیر در همان جا اصابت کرد که در فتح یکی
از قلاع هند در رکاب سلطان محمود سنگی بدان خورده و زخمدار نموده
بود شاه خوارزم که آئین سالاری و جنگجوئی و پردلی را در رکاب ولی نعمت
و مربی دلیر خود سلطان محمود آموخته بود باوصف این زخم منشکر از پا
نایستاد و خود نیزه برداشته میجنگید و فردای آن روز نیز به میدان برآمد
اما اسپ تندی کرد و التونتاش جنگجو شاه خوارزم بر زمین افتاده دستش
نیز بشکست وقتی که کار بدین گونه شد خواجه احمد عبدالصمد عنان اختیار
عسکر را خود بدست گرفت و چون میدانست در لشکر دشمن اضطرابی افتاده
در صدد مصالحت برآمد رسولان علی تگین نزذوی آمدند و مسئله به صلح
انجامید و علی تگین خوارزم شاه را واسطه شفاعت خود بدر بار سلطان قرار داد.
خواجه احمد عبدالصمد التونتاش و اردوی او را این طرف جیحون
آورد و در عرض راه خوارزم شاه فرمان یافت و سلطان به شنیدن این خبر
سخت غمگین شد زیر اسالاری بدان همه وفا و شجاعت و تدبیر دیگر بدست نیامد
و خواجه احمد عبدالصمد را بفرمان های موکد نوازش ها فرمود و هارون
و (راستی) پسران التونتاش را که در بلخ بودند بحضور طلب فرمود و با اینکه
(رستی) با کفایت و دلاور بود هارون را نسبت به اینکه مادرش سیستانی
بود به ولایت خوارزم به حیث خلیفه (سعید) پسر خود مقرر کرد و فرمان
خوارزم شاهی را بنام سعید توقیع کرد و هارون را خلیفة الدرر خوارزم شاه


(٤٨٣)

خواند و بجای پدر بخوارزم فرستاد و نيمه خلعت پدر را باو پوشانید
و خواجه احمد عبدالصمد را بوزارت وی برقرار داشتند.
هوای بلخ گرم شد سلطان در ۲۲ جمادی الاولی ٤٢٣ براه دره کز عازم
غزنه شد و یازدهم جمادی الاولی به حضرت غزنه وارد گردید و در كوشك
محمودی که سرای امارت بود مقام کرد.

گشاده شدن راه حج

از روزیکه سفیر بغداد از بلخ حرکت کرده بود سلطان آرزو داشت که
هرچه زودتر راه گشاده گردد و رعایای مسلمان او که هوای خانه خدای یگانه
در دل دارند به زیارت کعبه مشرف شوند درین روزها به حضرت غزنه پیغام
خلیفه رسید که از دربار بغداد فرمان رفته و آل بویه راه را آبادان کرده
و حوض ها ساخته اند سلطان خواجه علی میکال را به سالاری قافله حجاج
گماشت و داشته مدحسن بر مکی را به سفارت بغداد منصوب نمود چنانکه سابقاً
نیز این وظیفه را بر عهده او گذاشته بودند و مکاتیبی دوستانه که لازم
بود ذريعه وی به خلیفه فرستادند.
درین روزها سلطان به باغ صد هزار بود و امرداد كوشك كهن محمود
زاولی را بیاراستند تا مراسم ختنه شهزادگان انجام شود و برای این امر
جشن بس عظیم و ملوکانه برپا گردید و همه اولیا وحشم و سران و سرداران
مملکت در قصر کهن محمودی انجمن کردند و داد شادی دادند
و سلطان خود با امیر زادگان به كوشك سپید رفت يك هفته در آنجا مقام
کرد تا این شغل انجام شد آنگاه به سرای امارت عودت نمود. درین اثنا
خواجه ابوالقاسم حصیری و بوطاهر تبانی از ترکستان پیغام دادند که مدتی است
که ما را به کاشغر مقام داده اند و جز این دیگر تفصیلی نداده
بودند سلطان در غره ذیحجه از غزنه جانب هرات سرای پرده کشید و در نیمهٔ


(٤٨٤)
ماه بهرات واصل شد سلطان هرات را دوست میداشت زیرا روز گار جوانی
وی در این سر زمین فرخنده سپری شده بودو خاطرات شیرین و دلچسپ از آن
در دل داشت ازری نامه رسید که فراش تاش سپهسالار وطاهر دبیر کارهای آن
حدودر ابطور دلخواه انتظام داده اند و پسر گو هر آگین شهرء پوش که به
قزوین تاخته بود منکوب گردیده و همه کارها به نظم ونسق انجام میشود .
درهرات خواجه میمند مریض شدروز هجده محرم سلطان از هرات جانب
نیشاپور حرکت کرد و خواجه میمندی را بهرات گذاشت تا صحت او اعاده
نماید و غره صفر به نیشاپور وارد شد ٤روز گذشته بود از هرات خبر رسید
که وزیر دانشمند میوند شمس الكفات احمد حسن رحمت الله علیه گذشته
شد ابونصر مشکان وفات او را به سلطان عرض کرد ـ سلطان بر فوت آن
دانشمند بزرگ که از مفاخر شرق و سر بر آوردگان افغانستان بود
سخت متأثر گردید و گفت دریغ احمد یگانه روزگار که چنو ـ کم یافته
میشود کراورا باز فروختندی هیچ ذخیره از وی دریغ نبودی ـ سلطان امر
داد تا اعیان حضرت انجمن کنند و در کار وزیر بیندیشند و بونصر مشلان
را فرمود تا اسمای کسانی را که شایسته امر وزارت باشند باین انجمن
تقدیم نمایند .
ابو نصر مشکان فهرست اشخاص ذیل را بانجمن تقدیم نمود : بوالحسن
سیاری - بوسهل حمدوی' طاهر دبیر ـ طاهر مستوفی ـ بوالحسن عقیلی ـ
اعضای انجمن بعد از غور مقرر داشتند که خود سلطان نيك داند تا در این
باب هر که را به پسندد .
رأی سلطان باحمد عبدالصمد وزیر خوارزم شاه قرار گرفت ووی را از
خوارزم طلب کرد و پسر او را بجای وی بوزارت هارون منصوب نمود .


(٤٨٥)

رسیدن خلعت بغداد
در این اثنا خبر رسید که سفیر بغداد (همان ابوبکرسلیمانی) با خادمی
از خادمان خلیفه به ری رسیده و منشور و لوا آورده چند روز بعد سفیر به
نیشاپور رسید و چنانکه معمول بود مراسم استقبال او انجام یافت و سلطان
وی را ملاقات نمود ـ ترتیبات دربار به استثنای بعضی از جزئیات مانند
در بارهای سابق بود که سفیر خلیفه را پذیرائی میکردند و در این کتاب
ذکر کردیم ـ چون هنوز امر وزارت انجام نیافته بود بجای خواجه بزرگ
سپاه سالار علی دایه نشسته بود ـ سفیر دست سلطان را بوسید و خادم خلیفه
زمین را بوسه داد وبونصر مشکان نامه خلیفه را قرائت کرد 'سفیر عرض
نمود که من چون به بغداد باز گشتم پیغام حضرت سلطان را بانواخت و نوازشی
که کرده بود بخلیفه رسانیدم خلیفه شاد گشت و بار عام داده مزایای سلطان
را ذکر کرد و حتی گفت امروز بزرگترین وقوی ترین رکن ها ناصر دین
الله وحافظ بلا دالله المنتقم من اعداء الله ابو سعید مسعود است و در همان
دربار منشور ولوا و خلعت سلطان را بدست خود ترتیب داد .
سلطان بفرمود تا خلعت را آوردند بطوریکه بیهقی اجمالاً اشاره می نماید خلعت
عبارت بود از هفت جنس لباس که یکی از ان دیبای سیاه بود به شعار
عباسیان و تاج مرصع بجواهر وطوق مرصع وعمامه که خود خلیفه بسته بود
و همچنان بسته آورده بودند و شمشیر مرصع و لوا ـ سلطان از تخت بزیر آمد
ببار گاه الهی ثنا گفت و این نعمت را عطیه و موهبت حضرت او پنداشت و دور کعت
نماز به شکرانه ادا کرد. و در حالی که همه سالاران و سران بارگاه این منظره
را مشاهده می نمودند و در بیرون قصر غلغله نقاره و بوق عسا کر بلند بود
تاج را بسر نهاد و شمشیر را حمایل کرد ولواء را بدست راست گرفت امرای
بارگاه بحدی نثار کردند که صفحه زرین شد و میان باغ سیمین .


(٤٨٦)

درمیانه خبر رسید که پسر بغمر تر کمان و پسران دیگر مقدمان آنها چنانکه
قبلا ذکر کردیم سلطان تاش فراش را بقتل آنها فرمان داده بود چون
سیل از بلخان کوه سرازیر شده قصد اطراف مملکت دارند تا انتقام خون
پدران شان را بکشند .
سلطان سپه سالار علی دایه را فرمان داد تا بطوس رود و حاجب بزرگ
بلکاتگین سوی سرخس رود و کشاف ها بر گمارند و احوال تر کمانان را
مطالعه کنند و به با کالنجار نیز فرمان رفت تا در کارها هوشیار باشد
و بحکام نساء و باورد خبر دادند تا هرچه سپهسالار علی دایه و بلکاتگین
بگویند اطاعت کنند .

خواجه عبدالصمد با پسرش عبدالجبار ـ از خوارزم به نیشاپور رسید
و در جمادی الاول این سال یعنی سال ٤٢٥ قمری خلعت وزارت یافت
و سلطان ویرا نوازش ها نمود و پسر او را نیز خلعت وزارت خوارزم پوشانید
اما قبل از آنکه بخوارزم رود سلطان امر داد که وی نزد با کالنجار والی
گرگان رود و دختر او را که در عقد سلطان است بیاورد ـ و بعد از انجام
این وظیفه بخوارزم شود .

منهیان از ری اطلاع دادند که طاهر دبیر وظائف خود را بدرستی انجام
نمیدهد و مشغول لهو و طرب و عیاشی می باشد و مصرف های بیهوده می نماید
چنانچه يك روز گل افشانی کرده بود که بدان گونه هيچ يك از ملوك
و سلاطین گل افشانی نکرده اند در میان برگهای گل درم و دینار گذاشته
افشانده بود و تاجی از گل بر سر نهاده و خود طاهر پای کوفته بود فراش تاش
و دیگران نیز کارها را مهمل گذاشته در لهو و طرب بوی اقتدا مینمایند
سلطان بخشم شد و بوسهل حمدوی را بجای وی بر گماشت و او را شيخ العميد
خطاب نهاد و یکدسته از غلامان خاصه و پیلان شاهی و دیگر ساز و تجمل زیاد


(٤٨٧)

باوی همراه کرد و عبدالجبار پسر خواجه احمد از گرگان مراجعت کرد
و دختر با کالیجار را به نیشاپور آورد و سلطان جشنی ملوکانه بپا کرد
و در کوشکهای حسنکی مراسم عروسی بعمل آمد .

ترکمانان

در این هنگام خبر آوردند که ترکمانان به هیچ حال آرام نمی شوند
ومخصوصاً از روزیکه شنیده اند که پسر نعمیر ترکمان بخونخواهی پدر
خود از بلخان کوه بالشکری گران به بیابان فرود آمده سلطان اندیشه مند
شد و در صدد آن بر آمد که ترکمانانی را که در حدود هرات اقامت دارند
بر اندازد و ترکمانان نواحی ری را نیز بپوسهل حمدوی وطاهر دبیر فروگیرند
واز این خیال بنامه های مخصوص طاهر دبیر و بویهیل را آگاه نمود .
هنوز مسئله ترکمانان به نتیجه نرسیده بود که قضیه احمد نیالتگین
سالار هندوستان وقاضی شیرازی کدخدای آنجا بسلطان رسید و این واقعه
چنان بود که سپهسالار احمد با قاصی موافقت نداشت و نمیخواست که قاضی
که مرد بیگانه و دور از کفایت سرداریست در امور سالاری هند مداخله نماید
وخودرا بدربار غزنوی از همه مقرب تر میدانست وحقیقتاً سالاری دلاور
وجنگجو و نامور بود وبدربار محمود فوق العاده قرب ومنزلت داشت و خوی
سلطان را بیشتر از دیگران دریافته بود و معناً وجسماً باسلطان شباهت داشت
حتی وی را عطسه محمود می گفتند .
قاضی شیرازی کدخدای هند در صدد آن بود که مسعود را بروی مشتبه
سازد و آن سالار جنگی را از پادرا ندازد سپهسالار هند به دسائس وی وقعی
نمی گذاشت وبکار سالاری دلگرم بود و بربنارس لشکر کشید و آن شهر را
تصرف نمود مع التأسف قاضی موقع یافته به سلطان انها کرد که احمد درمقدار
خراج خیانت کرده وباترکمانان ساخته خلاصه بهر نحوی که توانست سلطان را


(٤٨٨)

بر سالار هندو گمان ساخت و سلطان در صدد آن بر آمد که بجای وی تاشک هندو را
منصوب سازد و هنوز این قضیه فیصله نشده بود که «ستی» پسر التونتاش
خوارزم شاه از بام افتاد و سلطان سخت غمگین شد و بر مرده او بگریست ولی
مردمان به هارون برادرش طوری دیگر ابلاغ کردندو فهمانیدند که سلطان ستی را
کشته است و این قضیه چنانکه در آینده دیده میشود سبب فتنه خوارزم گردید (۱) وهم
چنان از ختلان راپورت دادند که مردمان آنجا شورشی برپا کرده اند
و سلطان خواجه بزرگ را فرمان داد تا به بلخ و طخارستان رود و امور آنجا را
انتظام دهد و بوبکر مبشر را نیز باوی نامزد کردند تا اطلاعات و گذارشات آن
وزیر دانشمند را روز بروز بدربار اطلاع بدهد .

چون خواجه احمد حرکت نمود . تاشک موقع را غنیمت دانسته پیشنهاداتی
به سلطان تقدیم کرد سلطان پیشنهاد او را قبول فرمود و وی را در امور هند
اختیار عام و تام ارزانی کرد و فعاله ما برید قرار داد. چون بهندوستان رسید
هندوان را بر احمد نیالتگین بر انگیخت و جنگ نمود تا سالار هند را گرفته
کشت و اموالش را غارت نمود و بسر که آن سالار پردل جنگجو رضای سلطان
را حاصل کرد . ابن اثیر این مسئله را بصورت دیگر نگاشته و میگوید چون
مسعود از غزوات هند باز گشت احمد سر بغاوت برافراشت و از نزد عساکر
سلطان گریخته به بهاطیه رفت و از رئیس آنجا عنقاً کشتی ها گرفت که از
دریا عبور نماید کشتی بانان به مصلحت رئیس شهر آنها را فریب داده در یکی
از جزایر غیر مسکون فرود آوردند و خود باز گشتند احمد و همراهانش در
آنجا از گرسنگی نزدیک بهلاکت رسیدند ملازمان رئیس شهر آمده اکثراً

(۱) ابن اثیر موضوع افتادن پسر التونتاش را از بام نام نمی برد و بلکه بنام
(ستی یا داستی) پسرت به التونتاش قایل نمیشود و میگوید از وی سه پسر مانده
بود که هارون ، اسمعیل و رشید نام داشتند و سبب بغاوت هارون تنها مخالفت وی را
با عبدالجبار می داند ۲۱۰ ج ۹ تاریخ کامل


(٤٨٩)

کشتند و پسر احمد را اسیر گرفتند و خود احمد چون اینحال را دید انتحار نمود.
درین وقت اطلاع رسید که هارون پسر خوارزم شاه از شنیدن مرگ
برادر خود سخت متاثر شده و عبدالجبار پسر خواجه احمد عبدالصمد که وزیر
او بود از ترس پنهان شده و هارون در صدد آن است که به مرو حمله کند -
از هند نیز اخباری میرسید که بر نگرانی سلطان مسعود می افزود در ماه
شوال ٤٢٥ ابوالقاسم حصیری و قاضی بوطاهری تبانی که برای خواستگاری
دختر قدر خان رفته بودند به پروان رسیدند قاضی بوطاهر تبانی در آنجا
مسموم شد و وفات یافت و حصیری به غزنه آمد و دختر قدر خان را آوردند
و شهر را آراستند و مسعود دختر قدر خان را عروسی کرد درین وقت لشکری
که در کرمان بود در اثر شورش اهالی آنجا و تحريك بغداد شکست نمودند
و هزیمتیان به غزنی رسیدند این لشکر بیشتر هندو بود سلطان بر آنها سخت
برآشفت و عتاب نمود و اخیراً چون دانست نسبت به کمی تعداد و دوری راه
و نرسیدن كمك معذور اند از سر جریمه شان در گذشت و عفو شان فرمود.
فتح قلعه سرستی
در این سال یعنی در سال ٤٢٥ مسعود با عسکر گران جانب هند لشکر کشید
این لشکر کشی را ابن اثیر در الکامل و مورخین مابعد در کتب خود
تفصیل داده اند نسخ موجودۀ تاریخ بیهقی از این جنگ ساکت است و علت آن
است که در نسخ موجودۀ وقایع رمضان ٤٢٤ تا رمضان سال ٤٢٥ مفصل ذکر
شده و معلوم است چندین صفحه از داخل این جلد نیز مفقود است و مثل سایر مجلات
این کتاب نفیس از میان رفته از نوشته های ابن اثیر بر می آید که چون
تلك احمد نیالتگین سالار هند را بر افگند مسعود خود به قصد هند لشکر کشید و به
قلعه سرستی که از امنع حصور هند بود حمله برد و آنرا محاصره نمود رئیس قلعه
از در صلح پیش آمد قبول نمود که مال زیاد به مسعود بپردازد مسعود به صلح


(٤٩٠)
راضی شد در این قلعه جماعتی از تاجران مسلمان برای تجارت آمده بودند
رئیس قلعه خواست مالی را که به مسعود می‌دهد از آنها بگیرد تاجران مذکور
عریضه به مسعود نگاشتند و در ان از مظلومیت خود و ضعف هندوان اطلاع دادند
و نامه را به پیکان تیری بسته جانب سپاه سلطان افگندند چون مسعود آگاه
شد از صلح به جنگ گرائید و خندق را به شاخه‌های درختان و ساقه‌های نیشکر
مملو نمود و عساکر خود را از ان عبور داده عنفاً قلعه را مفتوح نمود و از آنجا
به قلعه دیگر که دران حدود بود حمله برد این قلعه سخت محکم و استوار
و دارای دیوارهای بلند و قوی بود و سلطان مسعود آنرا محاصره نمود اما نسبت
به مرض شدیدی که سلطان را فرا گرفت و خبری که از حمله تر کمانان به
طوس رسید مجبور به رجعت شد و در غزنه دارالملک محبوب خویش واپس آمد.
جنگ آمل و ساری
سلطان مسعود چون از هند بازگشت هر روز در مملکت آشوبی تازه برپا
می‌شد و در امنیت عمومی خللی پدید می‌آمد و در هر گوشه آتشی از فتنه و شورش
افروخته می‌گردید. مخصوصاً تر کمانان که گاهی در صحراهای مرو تر کتاز
می‌کردند و گاهی طوس و کرانه‌های تغور هرات را غارت می‌نمودند و گاهی به
تر مذو چغا نیان حمله می‌بردند.
خوارزم نیز تقریباً از دست شده بود و هر دم خبری می‌رسید که هارون
پسر التونتاش سر فتنه دارد و با علی تکین سازش نموده
اخباری که از بخارا می‌رسید نیز دال بر این بود که علی تکین بر سر آنست
که از آمویه عبور کند و بلخ را تحت حمله قرار دهد.
احوال ری و سپاهان نیز قابل اعتماد نبود و دشمنان می‌خواستند از موقع
استفاده کرده و از ضربات متواتری که تر کمانان به پیکر دولت محمودی
وارد می‌کنند استفاده نمایند.