( 343 )

در آنجا خانواده آل فریغون امارت داشتند احمد بن فریغون اولین موسس این امارت است سلطان محمود که با اشراف و نجبای مملکت بدیده مهربانی می نگریست با آل فریغون از در محبت پیش آمد و به سلسله که پدرش با ایشان گذاشته بود دوام داد چون محمود و اسمعیل در غزنه جنگ کردند امیر فریغونی بسیار کوشش کرد که برادران صلح کنند اما سود نکرد و باالاخره به كمك محمود که دامادش بود شتافت در تحکیم مراودت میان دربار آل سامان و آل ناصر نیز دست بزرگی داشت .
احمد در سال های 390 و 398 از جهان در گذشت و بعد از وی پسرش جانشین او گردید که محمد نام داشت و خواهر سلطان در نکاح او بود و دختر او را محمد پسر محمود گرفته بود ـ محمد نیز در سال 401 و فات یافت و چون جانشین کافی نداشت امارت وی جزء سلطنت محمودی قرار یافت (1) .
عبدالواحد شاگرد و مصاحب ابو علی سینا که اکثر تالیفات و آثار وی مرهون تدوین این شخص است از جوزجان بوده ـ وحكايت معدن سنگی که شیخ الرئیس در طبیعیات ذکر کرده نیز مربوط به جوزجانان بوده است (2)

خوارزم :
دیگر از حکومات تحت الحمایه غزنی حکومت شاهان خوارزم است که در صدور تواریخ مأمونیان نیز خوانده می شوند این خانواده در خوارزم حکومت داشتند و در اوائل تحت نفوذ سامانیان بودند و پس از آنکه سلطنت غزنی مسلم شد تحت حمایت غزنویان در آمدند ـ مأمون که تفصیلش در ذکر سامانیان گذشت در سال 387 بمرد و پس از وی پسرش علی بجای وی بنشست ـ و همین علی می باشد که محمود خواهر خود ( که کالجی ) را به وی داده بود

(1) مقالات آقای غبار و کتاب ناظم .
(2) ابوالفدا ج 2 صفحه 127 .


(٣٤٤)

و او نیز وفات کرد و برادرش عباس بجای وی بنشست و سلطان زاده غزنی
را به نکاح خویش در آورد روابط محمود را با عباس بیهقی در کتاب نفیس
خود ضبط کرده وما نیز عین گفته های وی را در این جا ذکر میکنیم :
حال ظاهر میان محمود وابو العباس خوارزم شاه نیکو بود چون محمود
خواست با خانیان معاهده کند و سفیران بفرستد خواست فرستاده خوارزمشاه
نیز در میان باشد تا عهدها در حضور وی رود خوارزم شاه قبول نمیکرد
و گفت: ما جعل الله لرجل من قلبين في جوفه « خدا در سینه مرد دو دل
نیافریده » من چون از ان سلطانم با خانیانم کاری نیست در عین همان قضیه
خواجه بزرگ حسن میمندی به اشاره سلطان با ابو العباس داخل مذاکره
شد وطوری وانمود که سلطان را از ان اطلاع نیست و در این مذاکره مطلب
خواجه بزرگ طراز خطبه و سکه خوارزم بنام محمود بود - ابو العباس
با ابوریحان بیرونی مصلحت کرد و وی گفت بهتر آنست بدون آنکه با امرا
و سران سپاه مشورت کنی گفته خواجه بزرگ شمس الکفاة را در معرض
اجرا در آری - ابوالعباس سخنان ابوریحان را نشنید و یعقوب چندی را
به غزنه فرستاد تا نظر سلطان را در این باره حاصل نماید .
متاسفاً يعقوب مردی بود فتنه جوی وشریر - و در رسالتی که از جانب
خوارزم به دربار سامانیان نموده بود نیز چندان نفاق کرده بود که
نزديك بود فتنه عظیم بپا شود .
در غزنه نیز لاف هازد و چنان وانمود که اقتدار خوارزم منحصر بدوست
سلطان و خواجه بزرگ به وی اهمیتی ندادند يعقوب نیز بزبان خوارزمی
مکتوبی بشاه خوارزم نوشته سعایتها کرد ابو العباس بخانان ترکستان
مراوده نمود سلطان از این امر برآشفت و بخانان عتاب ها فرستاد آنها


(٣٤٥)

پاسخ دادند ما ابوالعباس را داماد سلطان می شناختیم وا گر روابطی باوی
داشتیم برای سلطان بود ـ سلطان چون از بیطرفی ايلك خان مطمئن شد
ابوالعباس را مجبور نمود که وجوه سكوك ورؤس منابر را بنام همایون وی
مطرز گرداند ابوالعباس سرباز زد و دوباره بخانان ملتجی شد و در خفا عقدی
بسته به تهیه لشکر مشغول شدند سلطان نیز با سپاهی مرکب از صد هزار
سوار و پیاده و پنجصد فیل متوجه بلخ گردید فرمانی بخوارزم شاه فرستاد
بیهقی عین این فرمان را در کتاب خود ضبط می نماید :
« مقرر است که میان ما عهد و عقد بر چه قرار بوده است وحق ما براو
تا کدام جای گاه است. «ووی در این باب د ل ما نگهداشت و لیکن
نگذاشتند قومش و فرمان بردار چنین نباید .« که فرا یاد شاه توان
گفت که یکن بامیكن و این عجز پادشاه را باشد و ما مدتی در از ببلخ
« مقام کردیم تا صد هزار سوار و پیاده و پیلی پانصد آما ده شد تا آن
قوم را که بر رای خداوند « خویش نافرمانی کنند مالیده آید و امیر را
که برابر برادر و دامادماست بیدار كنيم وبياموزيم« که امیری چون
توان کرد اکنیون ما را عذری واضح باید کرد تاسوی غزنی باز گردیم
« از این دو کار یکی باید نمود یا بطوع و رغبت بنام ماخطبه خوانند
یا نثاری باید فرستاد « که فراخور ما باشد وما درنهان آنرا باز فرستیم
چه مارا بزیادت مال حاجت نیست« وقلعت های ما بدرد انداز گرانی زر
وسیم ورنه اعیان و فقهای آن ولایت را پیش ما به استغفار فرستند تابه
غزنه باز گردیم »
خوارزم شاه بخواندن فرمان سلطان برعب اندر شد و فرمان داد که در نساء


(٣٤٦)
و فرداه بنام سلطان خطبه خواندند - الپتگین سپهسالار خوارزم و دیگر سپاهیان و اکثر افراد آن کشور بر ابوالعباس شوریدند و ابوالعباس را در ٥ شوال ٤٠٧ به قتل رسانیدند و ابوالحارث برادر زاده او را به سلطنت برداشتند سلطان چون شنید که شوهر خواهر او را در اثر اطاعت او کشتند سخت برآشفت و با لشکری گران از راه ترمذ به خوارزم رفت در راه ینال تکین و بقول بیهقی خمار تاش بر طلیعه لشکروی شبیخون زد از طلوع بامداد تا استواء خورشید جنگ مدهشی در گرفت عتبی گوید خوارزمیان سخت کوشیدند اما غافل از آنکه هر که با ولی نعمت خویش خیانت کند جان بسلامت نبرد وقت زوال حمله مبارزان غزنه و پیلان جنگی خوارزمیان را منهزم کرد ینال تکین خواست از جیحون بگذرد ولی چون ادبار، اوی مشت در گریبان داشت در کشتی با غلام خود مخالفت کرد وی او را دستگیر نمود و باردوی سلطان آورد - خود الپتگین روز ٥ صفر ٤٠٨ به جنگ برآمد و ابوالحارث نیز شخصاً در میدان جنگ حاضر گردید - بعد از جنگ خونین همه دستگیر شدند بقول فرخی سلطان شاه جوان را در قلعه اسپهبد سیستان تبعید کرد و خانیان را مقابل قبر امیر مظلوم و مقتول خوارزم داماد شهید خود بر درخت ها آویخت و گفت بر دیوار مدفن او بنویسند:
«هذا قبر مامون بغی علیه حشمه واجترء على دمه خدمه
فسلط الله یمین الدوله وامین المله»
«حتی صلبهم علی الجذوع عبرة للناظرین وآیة للعلمین» و بقول عتبی دیگر اسیران را مغلولاً به غزنه فرستاد و بعد از چندی همه را آزاد فرمود و در حشم موظف خدمت هند داخل گردانید.
التونتاش را به امارت خوارزم مقرر کرد و خود فاتحاً وغانماً به غزنه آمد


(٣٤٧)

وازان به بعد خوارزم ضمیمه سلطنت غزنه گردید (۱)
سلطان و ترکان
سلطان تسلط ترکان را در سغد یانه و آن طرف آمو بدیده نفرت می
نگریست ومیدانست عقب این پیش قراول تر کی جماعات و قبا یل متعدد
قرار دارد و اگر جنگ پیش آید چون هنوز کار هند انجام نیا فته عمر
وی وفا نخواهد کرد که آن ها را از سغدیانه که جزء تاریخ افغا نستان
شمرده می شدجانب تیان شان وصحرای گوبی باز راند (۲) لهذا مصلحت در ان دید
که فعلاً از در مصالحت پیش آید در پاسخ تهنیتی که ایلک خان سلطان
را در فتح نیشاپور گفت سلطان در محرم ۳۹۰ ابوطیب سهل بن محمد بن سهل
بن محمد صعلو کی را که امام حدیث بود با طعان جق و الی سرخس یاوز کند
فر ستا د و د ختر ایلک خان را خواستگاری کرد ایللک خان به منت
پذیرفته و دختر خود را با تحف و هدایای گران بها تقدیم سطان نمود.
ودر اوسط همین سال عروس را به خراسان آوردند . اما این وصلت موجب

(۱) فرخی در فتح خوارزم گوید:
آنکه چون روی بخوارزم نهاد از ترمذ روی لشکر کش خوارزم بر آورد آژنگ
ای شگفت آنکه همی کینه خوارزم کشید تا که حاصل شودش نام و بر آید از تنگ
او چه دانست که خسرو ز سران سپهش کشته و خسته بهم درفگند شش فر سنگ
وانکه او را سوی دروازه گر کنج برند سرنگون بادکران از سر پیلان آونگ
ناله کوس مللك شان بپراگند ز هم هم چو کبکان را باز مالك وناله زنگ
بهزار اسپ فزون از دوهزار اسب گرفت همه را پر شده از خون خداوندان تنگ
رنگ آن روز همی گرددو بیرنگ شود که بر آر امگه شیر بگیرد آید رنگ
عنصری در این فتح میگوید:
عجب تر از همه خوارز مشاه بود که تا پیر و خسرو ما بسته بود جان و روان
زمان زمانش فزون بود وجاه و کارش به دلش گشاده به پیشش سپاه بسته میان
خلا ف شاه چو اندر دلش پدید آمد بدست بنده خود کشته گشت چون نسوان

(۲) آریانا یا افغانستان تالیف فاضل قوروایانا


(٣٤٨)

صلح حقیقی نگردید و در میان دو دولت که درهزارا با ومنافع ملی با هم بیگانه
بودند رابطه یگانگی نشد (١)
ايلك خان باسلطان داخل جنگ شد. زيرا ايلك خان از عزمی که برای
تسخير خراسان داشت و از مدتها خيال آنرا می پخت باز نايستاد همينکه
سلطان محمود در ٣٩٦ بملتان سوق الجيشى نمود موقع را مساعد يافته عزم
تسخير خراسان كرد اما سلطان از دوربينی و حز میکه داشت قبل از عزيمت
بصوب ملتان پيش بينی کرده و بابوالعباس فضل بن احمد هدایت داده بود
که كليه راههای ورود پايتخت را مستحكم نموده در امتداد راه با ميان
وپنجشير وبلخ جابجا عساكر خود را بگذارد و همچنین به مجرد که خطر
نزديك شود ارسلان جاذب قوای خود را به قلب مملکت یعنی به غزنه تمرکز دهد
افواج ایلک خان به دو دسته از آمو عبور کردند یکدسته بسرکردگی چفرتگین
بلخ را متصرف شد و دسته دیگر به سرکردگی سباشنگین که از اقارب
ايلك خان بود هرات را تسخير كرد و بدين واسطه قسمتی از خراسان تحت
سلطه ایلک خان در آمد.. (٢)
سلطان به محض اطلاع از قضیه کار تسخیر ملتان را به سران سپاه
خود سپرد و به غزنه آمد وسپاه گران تعبيه كرده بدون كوچك ترين وقفه
طرف بلخ حرکت کرده از هندوکوه عبور نموده به بلخ آمد .
(١) فرخی این منافرت و بدبینی را در یکی از قصاید خود آشکارا بیان میکند:
خداوندا جهاندار از خانان دوستی ناید که بی رسمند وبی قولندوبی عهدند و بدپیمان
هنوز از بازجوئی در زمینشان چشمه هابابی ازان خون ها کزایشان ریخت تیغ رستم دستان
به ترکستان سرائی نیست کز شمشیر تو صدره دران شیون نکر دستند خاتونان ترکستان
وگر کوئی ولایت شان بگیرم تا مراماند ولایتشان بیابانیست خشک و خاره و ویران
چه خواهی کرد آن ویرانه های ضایع و بیکس ترا ایزد ولایتهای خوش داد ست و آبادان
(٢) داکتر ناظم چفرتگین را برادر ايلك ميدا ندولی عتبی تصریحی در این باره نکرده.


(۳۴۹)

چغر تگین بلخ را تخلیه نموده به ترمذ گریخت ارسلان جاذب بمعیت
ده هزار عسکر او را تعقیب نمود واو نسبت به طغیان رود مرغاب بمر وبرگشت
واز آنجا نسبت به گرمای سوزان دشت غز دور خورده به سرخس آمد محسن
بن طارق رئیس قبیله غزا که میخواست راه را برویش مسدود نماید مغلوب
کرده گشت و اموالش را غارت نمود از آنجا به نشاپور گریخت ارسلان
جاذب دست از تعقیب او بر نداشت سبکتگین يك قسمت از اموال خود را
که از هرات تاراج کرده بود در راه بیفکند و جانب سمنقان رفت و از آنجا
بخوارزم شد و بقایای اموال خویش را به علی خوارزمشاه سپرده و عهد گرفت
که به ايلك خان رساند و خود راه بیابان پیش گرفت سلطان از طوس
حرکت نمود که دستگیرش نماید وی گذشته بود عبدالله الطائی را امر داد که
به تعقیب وی پردازد عبدالله در بیابان خشك و بی آب راه را بر او بست
و برادرش را با هفت صد تن از همراهان او اسیر کرده نزد سلطان فرستاد
و سلطان همه را زنجیر پیچ به غزنه روان کرده سباشی تگین با چند تن نزد
ايلك خان رفت ايلك خان متاثر شد و از قدر خان استعانت کرد
و با پنجاه هزار پیاده و سوار از آمویه عبور نمود این سخن به سلطان در
تخارستان رسیده معجلا جانب بلخ حرکت کرد. و در آنجا لشکری فراوان
ترتیب داد در چهار فرسنگی بلخ کنار پل چرخیان با بمیدان کتر
بموضعی فسیح و عریض فرود آمدند . (۱)

ايلك خان با حشر خویش مقابل سلطان اردو زد و دو دشمن بزرگ با هم
مقابل گردید آن روز جنگ واقع نشد و طرفین به ترتیب مصاف مشغول
بودند فردای آن جنگ در گرفت .

(۱) گردیزی و فرخی دشت کتر نوشته اند اما بیهقی پل چرخیان نوشته و پل چرخیان را
ناصر خسرو هم در سفر نامه خود یاد کرده است .


(٣٥٠)

سلطان در قلب لشکر امیر نصر برادر خودرا با ابونصر فریغونی حاکم
جوز جانان وابوعبدالله محمد الطائی مقرر کرد و پنجصد فیل را با ایشان
گذاشت التونتاش سپهسالار بزرگ را به میمنه و ارسلان جاذب را به میسره
تعیین نمود .
ايلك خود در قلب باز ایستاد وقدر خان را با لشکریش در میمنه بداشت
و میسره را به جغر تکین سپرد .
غلام های ترکیته ای ایلك خان درین جنگ نهایت تهور بخرج دادند و چند
مرتبه در قلب سپاه سلطان حمله آوردند .
سلطان چون این حالت مشاهده کرد برفراز پشته از اسپ فرود آمد
و چنانکه عادت وی بود از حضرت الهی استمداد نمود .
پس خود ش بر پیل خاص سوار شد و با کمال جرئت برقلب ایلك خان
حمله کرد و پیل او علم بردار ايلك خان را در ربود ودرهوا افکند (۱)
فتح بزرگ نصیب سپاه غزنه شد و ايلك خان با افواج خود راه فرار پیش
گرفت و چندین تن از سپاهیان او در آمو غرق شدند و غنیمت سرشاری بدست
غزنویان افتاد سلطان با وجود زمستان شدید دشمن را تعقیب میکرد مگر درین
اثنا خبر شورش سکهپال از ملتان به وی رسیده عجالتا به غزنه عودت کرد.
این جنگ بتاریخ ۲۲ ربیع الثانی ۳۹۸ واقع گردید و بقول حبیب السیر این فتح
در ۳۹۷ نصیب سلطان شد و شعرای دربار در ستایش این فتح نمایان چکامه ها
سرائیدند و مخصوصا فرخی شاعر تواناو گوینده بزرگ غزلی که مطلعها راورا

(۱) عتبی این داستان را چنانکه نوشتیم بپایان میرساند وفتح را به حمله خود سلطان
مربوط میداند وفرخی نیز آن را تائید میکند تنها در کتاب آداب الحرب کشته شدن علم
بردار خان را بیکی از پیل با نان جانب سیستان مربوط میشناسد .


(٣٥١)
در این جامی آوریم و چنانست که صحنه جنگ را رسم می کند (۱) ايلك خان
هم به مملکت خود برگشت و کوشتر نمود برادرانش احمد طغان و قدر خان در
محاربه سلطان با او متحد گردند و کیفر شکست فاحشی که بخان عظیم الشان
ترکستان رسیده بود باز گرفته شود.
برادران ايلك خان با او همراه نشدند زیرا قدر خان پیشنهادش را رد کرد و
طغان خان نه تنها از همراهی سرباز زد بلکه سفیری نیز بدربار سلطان محمود
فرستاد وايلك ازین قضیه بر آشفته در ٤٠١ بر ملک برادر هجوم برد اما کاری
از پیش برده نتوانست و بعد با هم مفاهمه کرده حکومت را به سلطان گذاشتند
وسلطان در بین شان صلح نمود.
ايلك خان در ٤٠٣ وفات یافت و برادرش احمد طغان بجای او نشست و با
سلطان محمود مناسبات دوستانه قایم کرد.
احمد طغان خان نیز در سال ٤٠٨ درگذشت و برادرش منصور ارسلان معروف به
الاصم به تخت نشست و وی یکی از دختران خویش را به مسعود پسر سلطان محمود داد.
الاصم در ٤١٤ فوت کرد بعد از وی دو نفر از خویشاوندانش بر سر تاج وتخت
او باهم داخل پیکار شدند بالاخره طغان خان فاتح بر آمده بلا ساغون
پای تخت ارسلان خان را متصرف شد.
(۱) فرخی:
تا جهان باشد جهان را عبرت است از حدیث بلخ و جنگ خانیان
گوببادی بود کان چند بن سپاه اندر ان صحر ا همی کند امتحان
این ز اسپ افتاده اندر سر نگون وان بزیر پای اسپ اندر سنان
دست آن انداخته در پیش این پای این اند اخته در پیش آن
این یکی را مانده اندر چشم تیر وان دگر را مانده اندر دل سنان
سست گشته پای خاك اندر رکیب خشك كشته دست ايلك برعنان
خان بخواری و بزاری باز گشت از طبا نچه لعل کرده روی وزان
مرغزار ما به شیر آراسته است کی توان کوشید با شیر ژیان


(٣٥٢)

سلطان از قضیه طغان خان اطلاع یافته از تصرفات و شلوه آنها در ماوراء النهر
انديشناك شد اهالی ماوراء النهر نیز از ظلم علی تکین برادر طغان خان
بحضرت سلطان شکایت ها کردند سلطان معجلا ترتیبات لازمه گرفته
از دریای آمو عبور کرد درین سفر چیزی که قابل ذکر است مسئله پلی است
که سلطان بر آمو بست وعسکر خود را از آن عبور داد.
گردیزی می نویسد که برای ارتباط این پل از سیستان لیفهای خرما
آورده بودند و آن را بچرخ های آهن که روی آن از چرم خام پوشیده
بود محکم کردند و با این وسیله کشتی ها را یک بددیگر زنجیر کرده
از روی آنها اثقال و احمال و عساکر را گذرانیدند شعرای دربار سلطان
از هنر مندی ارکان دولت درین باب سلطان را تهنیت ها گفته اند.
فرخی شاعر دربار در يك قصیده گفته است که پل مذکور در ظرف
يك هفته با تمام رسیده است (۱)
سلطان قبل ازینکه علی تکین اطلاع یابد تمام افواج خود را بدان طرف
آمو عبور داد.
در راه رؤسای محلی والتونتاش خوارزم شاه بسلطان پیوستند و در حوالی
سمرقند سلطان اردو زد و در پیشاپیش لشکر ها پنجصد فیل جنگی قرار داشت.
علی تکین بدین جنگ فرار کرد و بلكهاتکین خزانه دار سلطان
زنان حرم و اطفال او را اسیر نمود اما سلطان احترام کرانه با ایشان رفتار
نموده فرخی این واقعه را مفصل در نظم بسته که ما در حاشیه

(۱) بروی جیحون پل بستن و گذاره شدن
سکندر آنگه کز چین فرود می آمد
بران نیست که بران رود پل تواند بست
ملك به وقتی کز آب رود جیحون بود
بر آب جیحون در هفته یکی پل بست

بزرگتر معجزة باشد وقوی برهان
بماند بر لب جیحون سه ماه تابستان
همی نشست و بران کار بست جان و روان
چو آسمان که مراورا پدید نیست کران
چنانکه گفتی کین در باز بود چنان


(۳۵۳)

می نگاریم(۱) قدر خان مستقلاً بسمرقند آمد و با سلطان ملاقات نمود در روز
پنجشنبه ۲۸ صفر ۴۱٦ باشکوه و جلال تمام همدیگر را ملاقات کردند و برای تحکیم
رشته مودت سلطان زینب دختر خود را به بغان تکین پسر قدرخان که بعداً
به بغراخان معروف شد نامزاد گردانید و قدر خان یکی از دختران خود را
به شهزاده محمود داد و تحف و هدایای قیمتی تبادل گردید سلطان بغزنه باز گشت

ترکمان ها

دیگر از وقایع مهم عهد سلطان محمود قصۀ ترکمانان و قوت گرفتن
آنها در خراسانست که سلطان تا آخر عمر از ان نادم بوده و قسمتی از
اقتدار و عظمت غزنه بدست این طایفه منقضی گردید .
در اوایل قرن پنجم هجری اسرائیل پسر سلجوق به نسبتیکه علی تکین
را معاونت کرده بود تا بخارا را از ایلک و اخلافش انتزاع نماید در بخارا
متنفذ و با حشمت گردید و قتیکه سلطان از آمو دریا عبور کرد علی تکین
و اسرائیل هر دو از بخارا فرار کردند علی تکین گریخت و اسرائیل در
۴۱٦ (۱۰۲۵م) اسیر و در قلعه کالنجر واقع در کوهسار کشمیر محبوس شد

(۱) فرخی گوید :
علی تکین را کز پیش تو ملك بگریخت
هزار عزل همان بود و صد هزار همان
وگر دل از زن و فرزند نازنین برداشت
بدان دو کاو نبود از خرد بر او تاوان
اگر تو پسرش را بگیری و ببری
عزیز باشد و ایمن بر تو چون مهمان
زخر که کهن و خورد و خام و پوشش بد
فته برومی و خورد خوش و نگارستان
و درباره اطاعت قدر خان به لطان گوید :
بجاه و منزلت وقدر تا جهان بوده است
ندید. خان چو قدر خان زمین ترکستان
زچین و ماچین تاروس و تا درسه سلاب
همه ولایت خان است وزیر طاعت خان
ملیح پیش است او را زبرکتهای درخت
سپه فزونست او را زقطره باران
دلیر کردی او را بخدمت و به سخن
عزیزتر کردی او را به مجلس و میدان
بواب دیده نبود آنکه با تو در بازد
چو حاجبان تو و بندگان تو چوگان
کرامتی چه بود بیش ازین قدرخان را
که با تو همچو ندیمان تو نشست به خوان


(٣٥٤)

درین وقت رؤسای قبیله ترکمان نزد سلطان آمده در خواست کردند که
سلطان آنها را بخراسان امر سکونت بدهد تا براحت زندگانی كنند
سلطان بامید اینکه از آنها عسكر میگیرد داعیه شانرا اجابت فرمود و هرچند
ارسلان جاذب سلطان را مانع شد و پیشنهاد داد که سلطان آنها را یا کاملا
قتل نماید و یا امر بدهد که شصت های شان بریده شود تا دیگر تیر زده
نتوانند سلطان به گفته های ارسلان جاذب وقعی نداد و آنرا از مرد می
و مروت بعید میدانست و اجازه داد که چهار هزار خانه وار آنها از آمو
عبور نموده بولایت سرخس و فراده و ابیورد مسكن كزينند و سلطان احتمالاً
آنها را از داشتن اسلحه منع فرمود .
آنها همینکه در آن نواحی سکونت اختیار نمود ند دست تعدی بجان
و مال مردمان دراز كردند اهالی نسا در اواخر ٤١٨ از دست آنها به سلطان
شکایت بردند سلطان ارسلان جاذب را حكم داد که آنها را سركوبی
نماید ولی آنها بحدی قوی شده بودند که ارسلان جا ذب نا كام كردید
و سلطان بروی خشمگین شده او را نالایق خواند و خودش با وجود مرض
سختی که داشت در ٤١٩ شخصاً برای سرکوبی آنها شتافت و در طوس مقام
کرده ارسلان جاذب را به سركوبی آنها فرستاد و ارسلان آنها را در رباط
فراده شکست فاحش داده چندین نفر آنها را اسیر و مقتول نموده و بقیه بطرف
کوه های بلخان و جرجان گریختند .
این واقعه در عصر مسعود مفصل ذکر میشود
سلطان و هندوستان

محمود شاهنشاه مقتدر و باعظمت افغانستان با عقیدت راسخ كه در اعتلای
کلمة الله داشت و میخواست به تعقیب روش پدر دامنۀ فتوحات خویش را بطرف
شرق در ماورای اباسین در سر زمین پهناور هند وسعت دهد به يك سلسله


(٣٥٥)

لشکر کشی ها اقدام کرد. پیش از او در ادوار باستان جهانکشایان باختری
ويفتلی و کوشانی از کوهپایه های افغانستان مکرو به جلگه های پنجاب
ونور تر تا قلب هند فرود آمده و به فتوحاتی نایل آمده بودند که خاطرات
آن تا اعتلای غزنویان وبعدها تا امروز باقیست.
محمود زابلی حیثی که بجای پدر بر تخت غزنه نشست بحكم سوابق
پارینه تاریخی بخصوص به سابقه اقدامات فاتحانه بکتگینان زابلستان
به فکر فتوحات هند افتاد و بفکر افتاد آنچه را جهانکشایان سابق این مملکت
آئین کرده بودند به پایان برساند و درین قسمت آسیا جزوی فرمان فرمائی
و درین قسمت گیتی غیر دینی که او بدان گرویده دینی و در جهان وی
جز فرمان او حکمی نافذ نباشد ولی همچنان که اراده داشت این عظمت را
باقوت و سیاست تشکیل دهد آرزو داشت از راه وحدت عقیده و فکر آنرا
تائید نماید و حرایت کنند این بود که در دستی مصحف و در دستی شمشیر
به فتوحات خود در کشور پهناور هند آغاز کرد اگر چه درین راه بسی
جانها که ضایع و خون ها که ریخته و بنیان ها ویران شد اما چندین
مقاصد نیز حاصل گردید.
ساکنان کشورهند را با فرزندان این سر زمین که همسایگان نزديك
آنها بودند روابط فناناپذیر پدید آمد. روابط علم ومذهب و امتزاج تهذيب
و اجتماع برقرار گردید و دو ملت را که باهم در حدود جغرافیائی نزديك و
در روابط زندگانی دور بودند مشترك ومخلوط گردانید. واقعاً محمود
بزرگ شاهنشاه غزنه با فتوحات مسلسل خود راه انتشار دیانت مقدسه اسلام
و زبان و ادب و فرهنگ و هنر اسلامی افغانی را به ماورای مجرای سند باز کرد
با سیاه غزنه و به تعقیب نقش قدم عسا کر مظفر غزنوی قافله علماء 'روحانیون
فلاسفه ' دانشمندان ازین دیار به آن دیار به حرکت آمد و اساس تمدن و


(٣٥٦)

فرهنک نوینی کذاشته شد که مظاهر آن را دانشمند ان اروپائی بنام تمدن
(هند و افغان) یاد میکنند. آثار این تهذیب مشترك در قرون و اعصار متمادی
باقی ماند و در فلسفه و ادب : در آرت و صنعت ، در امور اقتصادی و اجتماعی
تاثیر مشترك افگند که تا امروز که نهصدر اند سال از ان میگذرد هنوز
استوار است .
همین آئین و تمدن جدید که محمود بزر گ د ر وازه آنرا بر روی
هند باز کرد و معماران کاخ علم و ادب ما انرا پی ریزی کرد ند بطوری
عظیم بود که انقلاب عمیق وریشه دار در ان سرزمین وسیع بین حوزه سند و
گنگا ایجاد کرد این انقلاب فکری که شواهد آن در تمام زمینه های حیات
اجتماعی ، دینی ، ادبی ، فلسفی ، هنری نیم قاره هند مشهود است در طی نهصد
وچند سال ریشه دوانید، پخته شد ،بارور گردید تا اینکه درین اواخر بعد از
تجزيه هند وستان ، کشوری بنام پاكستان از ان بمیان آمد و دو کانون
اسلامی حوزة پنجاب و حوزه گنگا تشکیلات جدید اجتماعی و سیاسی پیدا کرد.
بدون شبهه آنکه دامنه این افق جدید را بار اول بر رخ هند باز کرد
سلطا ن يمين الدوله و كهف المله محمود است رضی الله عنه .
از امتزاج و اختلاط این دو ابسط دپستا نی بنيا د نهاد
که آثار آن در چشم جهان می درخشد . شمشیر سپاهیان سلطان راه کشود
دانشمندان و صاحبدلان کشور او دین سلام و تمدن این سرزمین را در آن
سرزمین بردند و از علوم و فرهنگ باستانی هند استفاده نمودندسلطان را درین
باره عشق و علاقه مفرط بود و هر کز مانع و معذوری سد راه او نکردید . وقا
فتوحات خود را در دور ترین نقاط هند استوار نکرد از پا نه نشست .
هوای سوزان ، باد های مر گبار، دریاهای خروشان ، مدافعه و شهامت
بسیار مردانه مردمان هند ، پافشاری را جگان تبلیغ شدید روحانیون وثروت


(٣٥٧)
های هنگفتی که در این راه صرف شد هیچ يك ویرا از غزم وارادت متین او
باز نداشت :
سلطان هفده بار به هندوستان حمله برد و تقریبا در تمام حملات پیروزی

نصیب وی بود شرح محاربات وی در هند چنین است :
سلطان محمود بعد از وفات سبکتگین در سال ٣٩٠ برای بار اول بدیار
هند حمله برد و چندین حصار را تسخیر کرد این حصار ها درست معین نمیشود
که در کجا بوده گردیزی در این باره باختصار سخن می راند و تنها همین قدر
می نگارد که در سال ۳۹۰ که سلطان باخلف شهریار سیستان صلح کرد بغزنه
باز گشت و از آنجا به هندوستان رفت و بسیار حصارها بستد .
سلطان باردوم در سال ۳۹۱ دوباره لشکر کشید و به پشاور حمله برد گردیزی
و عتبی این حمله را بنا بر مصلحت وقت و تصمیم خود سلطان میداند شب انکارتي
در مجمع الانساب می انگارد که اول جیپال بغرض استرداد اراضی که سبکتگین
از وی گرفته بود تصمیم بحمله گرفت فرشته و دیگر مورخان قول عتبی و گردیزی را
تائید می کنند ابن اثیر می نگارد چون سلطان از جنگ خلف و سیستان فراغت
یافت و در آنجا مسلمانان از دست وی کشته شدند برای تلافی این امر غزم غزا
کرد سلطان در شوال ۳۹۱ از غزنه روان شد. گردیزی می نگارد چون سلطان
به پشاور وارد شد ده هزار مرد با وی بود عتبی سپاهیان سلطان را پانزده هزار
سوار منتخب می شمارد ابوالقاسم فرشته قول گردیزی را تائید می کند
اردوی جیپال عبارت بود از دوازده هزار سوار وسی هزار پیاده و سه صد پیل این دو
لشکر بعد از تخمینا دو ماه با هم مصادف شدند علت قوی معطلی نیز آن بود
که جیپال میخواست تا نیروهای دیگر از عقب فرارسدولی سلطان غزنه
بیشتر او را مجال نداد و جنگی عظیم در گرفت سپاهیان غزنه در کمال رشادت


( ٣٥٨ )
جنگ نمودند از سپاه جیپال پنجهزار تن بقتل رسید و پانزده فیل سپر بزخم
تیغ و تبر از پای در افتاد و درطرف نیمروز سپاه جیپال بهزیمت رفت خود وی
و ابا اولاد و احفاد او که پانزده تن حساب کرده اند اسیر کردند در این جنگ
غنایم فراوان نصیب غزنویان شد.
بقول عتبی حمایلی از گردن یکی از کودکان اسیر گرفتند که دوسد هزار
دینار زرسرخ قیمت داشت گردیزی می نگارد که این حمایل را از گردن خود
جیپال بر آورده بودند گردیزی بهای آنرا سد و هشتاد هزار دینار تعیین
مینماید و معلوم است چندین حمایل دیگر نیز از گردن سرهنگان و سالاران
جیپال گرفته بودند این فتح در هشتم محرم ٣٩٢ واقع شد .
با وصف این همه مقاومتی که جیپال کرده بود سلطان ویرا عفو کرد واز
سرخون او در گذشت و در بدل پسرویرا به نوا گرفت و پنجاه فیل از وی بستد
و او رارها نمود(١) سلطان بعداز این فتح شایان روانه ویهند گردید و چندین
قلعه دیگر را بکشود و در بهار سال بحضرت غزنه مراجعت فرمود .
عنصری ملك الشعرای غزنه در این مورد گوید .
شنیده ئی خبر شاه هندوان جیپال
که بر سپهر برینش همی بود افسر
فزون ز لشکر او بر فلك ستاره نبود
حجر نبود بروی زمین برونه عدد
بدین صفت سپهی بود دست شسته بخون
بدست ایشان شمشیر ها چو سهم و سحر
چو دود تیره در او آتشی زبانه زنان
تو گفتی اینکه پراگنده شد بدشت سقر
(۱) دکتور ناظم بحواله عتبی می نگارد که دو صدو پنجاه هزار دینار نیز بدست
او گذاشت ولی در ترجمه عتبی که نزد ما موجود است این قضیه تصریح نشده .


( ٣٥٩)

زیم ایشان از مغز ها رمیده خرد
ز هول ایشان در چشم ها خمیده بصر
خدا پرستیان خراسان بدشت پرشاور
به حمله پیرا گندند جمیع آن محشر
و در قصیده دیگر گوید و سخت به غرور سخن راند :
شنیده ئی که چه کرد او برزم با جیپال
به کامش اندوز هر کشنده کرد شکر
زمین و لشکر او موج وسیر دریا بود
زگرد ایشان گیتی سیاه و روز اغبر
همه سیه دل و آتش حسام وروئین تن
مهیب رو وبلا فعل وا هرمن پیکر
ودر نتیجه جیپال دست از سلطنت برداشت و پادشاهی را به پسرش انندپال واگذاشت و بر اساس عقاید مذهبی خویشتن را سوخت زیرا آنها را عقیده بر آن بود که اگر پادشاهی بدست مخالفان دین اسیر گردد شایسته پادشاهی حتی برازنده زندگانی نیست .

جنگ و یهند
ویهند پایتخت امرای هند و شاهیه بود و برهمین محلی اطلاق می شد که در روز گار ما آنرا «هوند» می نامند . انندپال پس از مرگ پدر که باز راجگان مجاور استمداد جوید و فتوحات افغانها را از جانب غرب مسدود نماید ، راجگان او را یاری کردند و هر يك دسته های عساکر خود را به معاونت وی فرستادند .
انندپال قشون خود را به فرماندهی پسرش برهمن جیپال جانب پشاور سوق داد ، ابن اثیر در الکامل درضمن وقایع ۳۹۲ این قضیه را ذکر نموده


(٣٦٠)

و از نوشته وی بر می آید که گویا سلطان پس از انکه پشاور را گشود و از امر جیپال فارغ شد خود اراده کرد که انندپال را تعقیب کنند و ویهند را بکشاید.
پس به ویهند رفت و قلعه را در حصار گرفت و آن را بکشود و به وی خبر رسید که جماعتی از برهمنان در قلل کوهستان آن گرد آمده و می خواهند فتنه ها بپا کنند آنها را نیز گوشمال داد و به غزنه باز گشت از گفته های عتبی سال فتح ویهند درست معلوم نمیشود تنها همین قدر بدست می آید که جنگ ویهند بعد از جنگ پشاور بوده است در این جنگ (٣٠) فیل جنگی به غنیمت گرفته شد.

جنگ بهاطیه
سلطان در ٣٩٥ از غزنه حرکت نمود تا قلعه بهاطیه (بهتنده) را بکشاید و با کشودن این حصار مستحکم کلید فتح هند را بدست آرد بهاطیه بر سر راه شمال غربی وادی زرخیز گنگا امتداد داشت :
سلطان از راه والشمان که در بلوچستان امروزه واقع است لشکر کشی نمود و در نزدیکی ملتان از دریای سند عبور کرد اما حصار چندان رفیع و استوار بود که چشم بیننده را خیره می کرد عتبی حصار و بلندی این شهر را چنین می ستاید :
«پاسبانش اگر خواستی منطقه جوزا بگرفتی و دیده بانش اگر رغبت کردی بوسه بر لب زهره دادی»
سپاهیان سلطان پیرامون حصار را فرا گرفتند راجای بهاطیه که بجی رای نام داشت و مردی مغرور و دلیر بود از حصار بر امد و سه روز پیوسته با سلطان جنگید سلطان چون دید دشمن نیرومند و دلیر است و نزديك است سپاهیان وی مغلوبیت خود را در بازند خود در میدان در آمد و سپاهیان خود را تسلی داد و تشجیع کرد .


( ٣٩١ )

چنانکه عادت داشت در مخاطرات شدید و هولناک
وارد میکردید خود دست به شمشیر بر دود و دسته شمشیر میزد
ودشمن را بازره دونیم میکرد (۱) بعد ازسه روز جنگ شدید راجه حصاری
شد لشکریان غزنه خندقها را بنپاشتند وحصاررا کشودند راجه بجی رای
بدست افتاد. بقول عتبی هنگامیکه شمشیرش را گرفتندطاقت توهین نیاورد
و با خنجری که داشت سینه خودرا شکافت و به زندگانی خویش خاتمه داد.
از ثروتی که درین جنگ نصیب دولت غزنی شد تنها یکصد و بیست فیل خاصه بوده.
عنصری ملک الشعرای در بارغزنه چنین گوید :
و راز بهاطیه گویم عجب فرومالی که شاه ایران آنجا چگونه شد بسفر
زمیکه خاردرشتش چوخارهای خسک بسان عالم ومغز لیکه اندر و کشور
اگرش کرگس بپر دبریزدش چنگال ورش عقاب گذارد بریز دش پر میر
نبات هاش توگفتی که کژدمانندی گره گره شده و خارها و هابراو نیشتر
گرفت ملک بجی را و گنج وخانه او زخون لشکر او کرد دشت خشک تر
سلطان امرداد که در آن حصار مساجد بپادارند و دین اسلام را به مردم بیاموزند
وخود به غزنه بازگشت اما در راه به نسبت طغیان رودخانه های پنجاب و کثرت
باران تلفات فراوان دید وابو الفتح بیهقی دبیر دانشمند ودلسوز وی به سلطان
پیشنهاد کرد که دیگر خود در میدان مبارزه داخل نشود وشعری نیز باز
می گفت ولی سلطان ازعزم خود باز نه ایستاد (۲)
جنگ بهیم نگر یا لشکر کوت
سلطان محمود در یکی از سفرهای هند از انند پال که تحت الحمایه غزنه بود
وسلطان پدرش را بجان امان داده بود و بخودش تاج بخشی نموده بود معاونت
(۱) ٢٨٦ مجرد دقاقی
(۲) ۱ ۲۸۹ ترج مجرد قا دقای


(٣٩٧)

خواست وی سر از اطاعت باز زده حتی راه دایر لشکریان سلطان مسدود نمود
ومتعاقبا بهراس اندر شد از راجگان مجاور استدعا کرد و لشکر گران به ریاست
بر همن پال پسر خود جانب پشاور حرکت داد این انبر این خطر راه در سال
۳۹۸ میداند حصار بهیم نگر یا نگر کوت در نزديك كالر بر فر از کوهی واقع
بود ودریا از پای آن میگذشت چون لشکریان سلطان به کنار دریا رسیدند
بر همن پال بجنگ برآمد و جنگ عظیمی در گرفت سپاه هند و مقاومت نموده
ونزديك بود سپاه سلطان مغلوب شود. سلطان گارد محافظ خود را به عقب
لشکر دشمن فرستاددشمن مشغول آن طرف گردیده شکست خورد در این جنگ
نیز غنایم بزرگ بدست سپاهیان غزنه افتاد برهمن پال بحصار متواری شد. این
حصار مورد ستایش و احترام هندوان بود و ثروتهای زیاد در آن اندوخته
بودند بعد از سه روز سلطان آنرا بکشود گردیزی می نگارد در باز کردند
امیر محمود با تنی چند از خاجگان خویش اندرون قلعه شدند و آن خزینه های
زرو سیم و الماس و هر چیزی که از روز کار بهیم پاندر نهاده بودند بر گرفت
وهمه آن مال یافت اندر ان قلعه که حد و قیاس آن پدید نبود و از آنجا بغزنین
آمد و تخت زرین و سیمین بر در كوشك نهاد و آن مال بفرمود تا بر یختند
چنانکه همه حشم ورعیت بدیدند (۱)

عتبی گوید سلطان با والی جوزجان و التونتاش و آمنبع نگین حاجب
درون حصار در آمد ثروتی که از این معبد نصیب سپاهیان
غزنه شد هفتاد هزار درم شاهی بود و هفت صد هزار و چار صد من آلات سیمین و زرین.
و از جمله خانه بود از سیم ناب که سی ذراع در ازی و ده گز پهنائی داشت
آنرا بعلاقات استوار کرده بودند و دو قابمه زرین و دو قابمه سیمین بر آن
نصب کرده بودند و این خانه را چنان بر آورده بودند که تاب می خورد (۲)

(۱) صفحه ٥٥ گردیزی
(۲) صفحة ٣٠٦ ترجمة جرفا دقانى .


(٢٦٣)

ابن اثیر گوید: خانه بود مملو از سیم ناب که می گفتند در پانزده گز
وسعت آن بود سلطان سالماً وغانماً به غزنه باز گشت و امر داد آن همه جواهر را
در میدان غزنی بیفگندند و سفیران اقطار حاضر شدند و تعجب نمودند
و تختهای زرین و سیمین را که ازین قلعه گرفته بودند مقابل كوشك نهاد(١)
عنصری این قضیه را چنین به نظم آورده :
از آب جیلم از آن روی کار زار بهیم
خزانه ملکـــان بود در بهیــم مضمــر
یکی حصاری كبر برجها و كنگره هاش
نبود هـيــچ ميــانه زگنــبــد اخضــر
بگردش اندر دریای سبز موج زنان
ز نــم آن همــه بنيــاد برجهــا شده تر
خدای داند کانجا چه بر گرفت از گنج
ز زرو سیم و سلاح وز جامه و زیور
فزون از آن نبود ریگ در بیابان ها
که پیش شاه جهان بود توده گــوهــر
بجای خیمه همی زر نهاد بر اشتر
بجای موكب گوهر نهاد بــر استـــر
بدار دملك خود آورد تخت ملك بهيم
زسیم خام چو بتخانه پر نگـار وصور
کهن شده است بغزنین فتاده در میدان
دهل زنند بر او خود دهـــل زنان بر در

انندپال به کوه های نمک پناه برد و در آنجا رخت از جهان بر بست و پسرش
تریلو چنپال بجایش بنشست .
(١) گردیزی صفحه ٥٤ .


( ٣٩٤ )

تسخیر نندنه (ناردین)

سلطان از جانب هندوستان نگران بود و از تریلو چیپال اندیشه داشت
که مبادا به همدستی سایر هندوان نیروئی تشکیل دهد و نفوذ سلطان را در آن
دیار در هم شکند بدین جهت سلطان در اواخر برگریزان (٤٠٤) از حضرت
غزنه رهسپار هندوستان گردید اما در راه برف زیاد بارید و سلطان مراجعت
کرد در بهار ٤٠٥ دوباره لشکر کشی نمود و سر ایر ده جانب نندنه برافراشت.
نندنه بر پوزۀ شمالی کوهای نمک واقع است و براه در آب کندک خاکم
میباشد .
تریلو جیپال از حملهٔ سلطان غزنه آگاه شد پسرش بهیم پال را به دفاع
بر گماشت این بهیم پال شهزاده شجاع و دلاور بود و از کمال دلاوری مردم
او را بنذر می نامیدند این بی باك و متهور تریلوچیپال جانب کشمیر شتافت
تا از سنگرامه راجای کشمیر استعانت کشد .
شهزاده متهور هندوستان در پیرامون قلعه سف کشید و آنرا به فیلان
جنگی نیرو بخشید سلطان حمله های شدید نمود امیر نصر را در میمنه
و ارسلان جاذب را در میسره و ابو عبدالله طائی را در مقدمه والتونتاش را
در عقب بر سد و جنگ بزرگ در گرفت عتبی این جنگ را یکی از بزرگترین
جنگهای هند می شمارد .
بعد از سه روز حملات پی در پی قلعه کشوده شد ولی با وصف این نیروهای
هنود از عقب در رسید و بهیم پال جنگ را دوام داد و تمام فیلان خود را در میدان
حاضر نمود ولی از شهامت سپاه غزنه و تیر باران شدیدی که نموده صف فیلان
را در هم شکستند .
بهیم پال حصاری و متواری گردید و سلطان بعنف آنرا کشود و شهزاده
هند بلاشرط تسلیم شد .


(٣٦٥)

ابو عبدالله طائی درین جنگ زخم های منکر برداشت وسلطان به توسط
غلام های خاص خویش از وی حمایت کرد و او نیز تا پایان جنگ مردانه
مقاومت کرد وازین جنگ غنایم فراوان نصیب لشکر سلطان شد عتبی میگوید:
سنگی از بتخانه آنجا بدست آمد که از کتیبه آن معلوم می شد که چهل
هزار سال از کتابت آن گذشته این قضیه موجب استهزای سلطان واقع
گردید زیرا وی بر آن بود که عمر جهان از هفت هزار سال بیشتر نمیباشد
(١) بعد از ان سلطان جانب دره کشمیر عطف عنان نمود تا تریلو جیپال را که
بگرد آوری لشکر مشغول بود بر سر جایش بنشاند و در یکی از دره ها که بر
سر راه کشمیر بود باوی متصادف شد درین جنگ نیز تریلو جیپال و قوايش
مغلوب گردید و تروجیپال شکست فاحشی نموده از میدان گریخت. این فتح
رعبی عظیم در دلها افگند و در کران تا کران هندوستان رسید سلطان قلعه
نندنه را بر سارزع یکی از افسران خود سپرد و خود بسلامتی و فیروزی بغزنه
باز گشت .

جنگ نانی سر

سلطان در خزان ٤٠٥ بعد از فتح نندنه بعزم تسخیر نانی سر از غزنه حرکت
نمود عتبی می نگارد که به سلطان اطلاع داده بودند که در تانیسر فیلان
بی شمار از جنس سیلمان میباشد که این پیلان نسبت به سایر انواع خیل امتیازی
خاص دارد و سلطان بشوق این پیلان به تسخیر تانیسر تعجیل کرد اما گردیزی
بر آنست که به سلطان خبر آوردند که تانی سر جای بزر گست وبتان زیاد
در آنست و چنانکه مکه نزد مسلمانان حرمت دارد تانیسر نزد هندوان محترم
است و در آن شهر بتخانه باستانیست و در آن بتی عظیم است که آنرا چکر سوام
گویند گردیزی این جنگ را د رسال ٤٠٢ می داند و ابی اثیر آنرا در

(١) عتبی ترجمه جرفا دقانی .


(٣٩٦)
وقایع ٤٠٥ ذکر میکند . (١)
گردیزی می نویسد:چون سلطان حرکت نمود تریلو چیپال تا فته گشت
و پیغامی بحضرت سلطان فرستاد وعرض نمود که اگر سلطان از تسخیر تعالی سر
منصرف شود وی پنجاه فیل خیار به سلطان تقدیم می نماید محمود پیشنهاد
او را رد کرد و از عزم خود باز نایستاد راچه ( دیره رام) با فوجی بزرگ
راه بر سلطان بست و در آنجا که بیابان های دشوار گذار قطع میشد و دریای
مواج و خروشان از پای کوه میگذشت سنگر گرفت سلطان لشکریان آزموده
و دلیر غزنبی را بر دو دست تقسیم کرد و از دو جناح بر دشمن حمله آورد و
تا شام جنگیدند و دشمن را شکستند و فیلان آن ها را با غنایم فراوان گرفتند
و باردوی سلطان پیوستند د اکتر ناظم تعداد تلفات شده عساکر
سلطان را دو برابر تلفات دشمن میداند ولی عتبی از ان قصه ذکری بمیان نمی آرد
نظر ابن اثیر نیز چنین است گردیزی مینگارد که مسلمانان بسیار تباه شدند .
سلطان بعد از شکست رام حکمران دیره به نانی سر رفت و شهر را
بلا مدافع یافته بت چگریوم را از جایش بر کند و بغزنه آورد و در چار سوی
عام در معرض نظاره مردم در میدان افکند .
عنصری در این باره گوید
ازانکه جایگه حج هندوان بودی
بهار کنگ بکند و بهار تانیسر
بتی که گفتند این است باش د بو بزرگ
خود آمده است و ننگر داشت نقش او بتگر
سرش بغزلی بیفکند بر در میدان
از آن سپس که بدو بود هند را مفخر
(۱) گردیزی صفحه ٥٥ طبع طهران ابن اثیر ١٠٢ ج ٩


( ٣٦٧ )
جنگ کشمیر
سلطان محمود بران بود كه هرطور شود کشمیر را بكشاید و آن کوهساران زیبا را بر قلمرو خویش بیفزاید و دشمن را از ان دیار دور کند این اراده سلطان در باریان و گویند گان نیز تأثیر داشت فرخی شاعر دربار غزنه قصیده لطیفی اندر این معنی دارد و سلطان را تشویق میکند که به تسخیر کشمیر بپردازد چنانکه گوید :-
هنگام گلت ای بدورخ چون گل خودروی
مانند رخ خویش به بستان دو گلی جوی
مانند رخ خویش تو گل یابی لیکن
همچون گل رخسار تو آن گل ندهد بوی
مجلس به لب جوی بـرای شه خوبان
كز گل چو بنا گوش تو گشته است لب جوی
از مجلس ما مردم دو روی برون كن
پیش آر دل سرخ و برون کن گل دو روی
باغیست بدین زینت آراسته از گل
يك سو گل دوروی دگر سو گل يك روی
بوالقصر ! تو در پرده عشاق رهی زن
بوعمرو ! تو اندر صفت گل غزلی گوی
تاروز شادی بگذاریم که فردا
وقت رۀ غزو آید و هنگام تکا بوی
ما را ره کشمیر همی آرزو آید
ما ز ا ر ز وی خویش نتابیم بيك موی


(٣٦٨)

گاهست که یکباره به کشمیر خرامیم از دست بتان پونه (۱) کشیم از سر بت کوی
شاهیست به کشمیر اگر ایزد خواهد امسال نیارامم تا کین نکشم زوی
غزواست مرا پیشه و همواره چنین باد تا من بوم از بدعت و از کفر جهان شوی
کوه و درۀ هندم—راز آرزوی غزو خوشتر بود از باغ و بهار و لب مرزوی (۲)
خاری که بمن در خلداندر سفر هند به چون بحضر در کف من دسته شبوی
غاری چوچه مورچگان تنگ در این راه به چون بحضر ساخته از سرو سهی گوی
با دشمن دین تازنم باز بگردم در قلعۀ او آهن چینی بود و روی
مردی که سلاحی بکشد چهرۀ آن مرد بریدۀ من خوبتر از سدبت مشکوی
بس شهر که مردانش با من بچخیدند کام روز نه بینند درو جز زن بی شوی
از دولت ما دوست همی نازد گو ناز بسردلت خود خصم همی موید گو موی

* * *
سلطان نخست در سال ٤٠٦ جانب کشمیر سراپرده کشید و خواست سنگرام را
که با تریلوجیپال یماری کرده بود از پا در افکند از دریای جیلم گذشت اما
هندوان در حصار لوهکوت راه را بروی بستند و این حصار مستحکم را سلطان
مورد حمله قرار داد يك ماه در این راه جهد کرد اما استواری حصار
و برف های فراوان و سرمای شدید وی را مانع گردید و مجبور شد که بغزنه
باز گردد هنگام باز گشت راه کم شد و به تالاب های بزرگ مواجه گردید
و پس از تلفات مزید از آن رهائی یافت سلطان بار دیگر در ٤١٢ به کشمیر حمله
نمود در این سفر نتوانست کاری از پیش برد (۳)
فتح قنوج
سلطان در سال ٤٠٨ از غزنه به بست سراپرده کشید و تا رسیدن موسم
ربیع سپاهیان خود را در آن شهر زیبا فرمان آسایش داد که از هوای متعدل بست

(۱) پونه چوگان را گویند (۲) مرزوی - مرز را گویند (۳) کتاب دکتور ناظم


(٣٦٩)

برخوردار شوند و از آن متمتع گردند و رفع خستگی نمایند تا بتواند راه قنوج
پیش گیرند و آن سفر دراز را آسوده بیارسایند و شهرهای قنوج ومتره را که
مرکز مدنیت هندوستان است و معابد و معموره های فراوان دارد بکشایند
لشکر سلطان عبارت بود از یازده هزار فوج منظم و بیست هزار رضا کار (١) سلطان
از بست عازم قنوج شد (٢) بقول عتبی جز گشتاسب که زعیم ملوك وسرباد شاهان
بود دیگری نتوانسته بود قنوج را فتح کند دکتور ناظم فاصله قنوج وغزنه را
سه ماهه راه می داند و حرکت سلطان را به تاریخ ١٣ جمادی الاول ٤٠٩ می
ال غزنه می شمارد و از رفتن سلطان به بست ذکری بمیان نمی آرد عسا کر
غزنه از رودهای خروشان ومواج و سخت گذار عبور کردند درراه مردمان
محلی به شادی از اردوی غزنی استقبال می کردند در مدخل کشمیر (چنگی)
پسر بهیجوی راجه کالجرچون دانست نمی تواند با سپاهیان غزنه زور آزمائی
کند به سلطان تسلیم شد مسلمان گردید و در زمره افسران اردوی محدود داخل
شد و متعهد شد که اردوی سلطان را رهنمونی کند سلطان به رهنمونی وی
در ۲۰ رجب ٤٠٩ از دریای جمنا در برابری دو آب کفکا عبور نمود.
فرخی گوید همی کشید سپه تابه آب گنگ رسید
نه آب گنگ که دریای ناپدید کنار
نه بر کرانه مر او را پدید بود گذر
نه بی کرانه مرا ورا پدید بود سار (تنگ آب)
چو چرخ پیر سر گردابهاش گشته ز مین
چو پیشته روی زمین آبهاش داده بخار
زتیغ کوه درخشان فرو فکنده بموج
از او کهینه درختی مه از مهینه چنار
ز آب گنگ سپه را بيك زمان بگذاشت
بیمن دولت و توفیق ایزد دادار

(۱) تعداد افواج منظم از کتاب دکتور ناظم گرفته شد که وی از ابن جوزی اقتباس کرده اما
تعداد فوج رضا کار از متن عتبی بر می آید و معلوم می شود این رضا کار ان از مر د ما ن
ماورالنهر بوده است (٢) دکتور از بست یاد نکرده.


(۳۷۰)
گذشتنی که نيا لوده بود زاب دراو ستور زيش زين وستور بارى بسار
سلطان در عرض راه قلعه سرساوه را بحصار اندر گرفت سرانجام راجه آن
فرار و ساکنان آن تسلیم گرديدند سه فیل و يك ملیون درهم ازين جنگ بدست
سیاهیان غزنه درافتاد (۱).
پس از آن به حصار برنه که راجة آن (هردت) نام داشت حمله بردند هردت
که بقول عتبی از پادشاهان بزرگ هند بود از حشمت و بزرگی موکب سلطان
مرعوب شد وراه تسلیم اختیار نمود وخود با ده هزار مرد دین فرخنده اسلام را
پذیرفت . از آنجا به قلعه مهاین رفت این حصار در کنار جمنار اقع بود و
فرمان فرمای آن کلچند نام داشت وی مردی متعصب و کینه جو و یکی از فحول
هندوان بود وهیچ يك از سران و سپهبدان هندوستان رایا رای آن نبود که
پنجه وی را برتابد.
کلچند در پیشروی جنگل بز رگی صف آرائی نمود و بر پیلی نشست که بهتر
از همه پیلان او بود و به درختان متراکم و انبوه آن بیشه مستظهر گردید لشکریان
سلطان با آنها درآویختند و جنگی خونین بپاشد سپاه کلچند تاب مقاومت
نیاورد خودرا به دریا افگندند و چندین تن از آن ورطه هلاك جان بسلامت نبردند
کلچند که آن حالت دهشت انگیز را معاینه نمود اول زن خویش را بخنجر
کشت و بعد آخود نیز انتحار کرد در این جنگ یکصد و هشتاد فیل و اموال فراوان
بد ست سپاهیان فاتح در افتاد سلطان پس از آن رهسپار مترا گردید گردیزی
این شهررا بنام ما توره یاد کرده است اومی گوید ماتوره شهریست بزرگ
و بتکده هندوان و مولد کشن بن باسدیو (کرشنا) درآنجاست که هندوان آنرا
پیغمبر پندار ند عتبی در وصف این شهر چنین گوید :
این شهر معبد اهل هنود بود چون سلطان آنجا رسید شهری دید مملو از
غرایب مبانی و عجایب مغانی که میگفتند از مبانی جن است و کیفیت
آن جز به معاینه درادراک نیاید و عقول حکایت آن معقول ومقبول ندارد.
(۱) عتبی ازین قلعه نام نمی بر دابن جوزی و عنصری بدان اشاره کرده اندرجوع شود به کتاب ناظم


(۳۷۱)

از سنگهای عظیم دیوار آنرا بر آورد و بر تلی بلند قوا عدا استوار
کرده و بر حوالی و جوانب آن هزار قصر از سنگ بنیاد نهاده و آنرا بت
خانه ها ساخته بمسامیر محکم کر د ه در واسطهٔ شهر يك خانه از همه عالی تر
بنیاد نهاده که اقلام کناب و خامه های نقاشان از تحسین و تزئین آن
نموش عاجز آید و بغایت زیبایی و جمال آن نرسد - سلطان محمود در نامه
که از فتح این شهر به غزنه نگاشته از این شهر و زیبائی ها و جلال و شکوه
آن ستایش ها نموده و نوشته است که اگر کسی خواهد که مثل آن ابنیه
بنا کند و صد هزار بار هزار دینار بر آن صرف کند در مدت دویست سال
بدست استادان ما هر کار آن انجام نشود سلطان مترارا به چنگ کشود
در یکی از معابدان شهر پنج بت بود از زر سرخ که به ارتفاع پنج زراع در هوا
معلق بودند در چشم های یکی از آنها دو یاقوت تعبیه کرده بودند که اگر
هر يك از ين یاقوت ها را در بازار بسلطان عرض می کردند و
پنجاه هزار دینار بر آن بها می گذاشتند سلطان آنرا ارزان می دانست
و به شوق می خرید و بر بتی دیگر پارهٔ نیلم بود که چارصد و پنجاه مثقال
گوهر وزن داشت و از هرپای هر بت زرین چارهزار و چارصد مثقال گو هر
گرفتند وزن بت های طلائی نود و هشت هزار و سه صد مثقال شد صد بت نقرائی
بود که وزن آن مدت زیادی بکار داشت این تفصیل را از کتاب عتبی
که جرفادقانی ترجمه کرده اقتباس نمودیم گردیزی می نگارد سلطان يك
پاره یاقوت کبود یافت بوزن چار صد و پنجاه مثقال ـ و هرگز هیچ کس
چنین گوهر ندیده بود و بتانی که از زروسیم بودند بی حد و اندازه بود
يك بت زرین را امیر محمود رحمت الله علیه فرمود تا بشکستند و
بسنجیدند نود و هشت هزار و سه صد مثقال زر پخته بود ـ
ابن اثیر گوید وزن تمام ین طلاها شش صد هزار و سه صد و نود مثقال


(۳۷۲)

بود - ابوالقاسم فرشته می نگارد این شهر تعلق به راجای دهلی داشت
باوصف آن سلطان بدون مدافع آن را یافته تسخیر نمود این مورخ می انگارد
در این شهر بت های سیمین بیشتر از صد بود چون آن ها را شکستندبار
صد شتر گردید .
سلطان فاتح هنگامی که از فتح مترا فارغ گشت و بتخانه ها را ویران
نمود رهسپار قنوج شد راجای قنوج (راجیا پال) بود و از شهزاد گان
پرا تیهارہ بشمار می آمد ـ (۱) این راجای مقدم ملوک هند بود و همه او را
اطاعت می کردند و به بزرگی وی اعتراف داشتند (۲) اما فرشته آنرا از
باج گذاران می پندارد سلطان بغرض اینکه با این راجای بزرگ بخت آزمائی
كند يك قسمت از لشکریان خود را بعقب گذاشت و خود با سپاه اندك به قنوج حمله
برد غرضش آن بود که راجای قنوج قلت سپاه او را درید ه در شهر خویش
پایداری کند سلطان در هشتم شعبان به قنوج وارد شد اما راجیا پال قبل
از آن از پیش برخاسته و از آب گنگ عبور کرده به (باری) فراری شده بود
در قنوج هفت قلعه به مطالعه سلطان در آمد که آنرا بر کنار دریای گنگ
آباد کرده بود در این قلعه ها ده هزار بتخانه بود مردم این قلعه ها بعضی
فرار شده و برخی هنوز پایداری می کردندـ سلطان دريك روز مجموع این
قلاع را متصرف شد مردم آنجا معتقد بودند که بتخانه های قنوج قبل از
از دوصد بلکه بیش از سه صد هزار سال بنا یافته (۳)سلطان چون از گشودن
شهرستان قنوج فراغت یافت اباز گردید و در راه قلعه منج را محاصره کرد

(۱) دکتور ناظم
(۲) ترجمه تاریخ عتبی
(۳) عتبی ترجمه جر فادقانی - فرشته چار هزار سال می نگارد - دوکتور ناظم می
نگارد که سلطان هزار نفر از باشندگان این شهر مقتول نمود عتبی از این داستان
ذکری بمیان نمی آورد .


(۳۷۳)

چنانکه دکتور ناظم تحقیق نمود این قلعه چار ده میل به شمال مشرق
(اناوه) واقع بود عتبی میگوید این قلعه قلعه براهمه نامیده میشد ساکنان
قلعه دلیرانه مقاومت کردند و چون دیدند با نیروی محمودی مقابل شده
نمی توانند خود را از کنگره‌های قلعه بپایان افکندند و بعضی هم با
شمشیر دشنمان خویشتن را هلاك نمودند.
سلطان ازان پس به قلعه آسی رفت (چندر پال بهور ) راجای آن بود
واو از دلیران ومشهوران هند بود و را جای قنوج چند بار قصد او نموده
وبعجز باز کشته بود چندر پال نیز نتوانست با سلطان از در ستیزه دراید فرار
اختیار نمود سلطان قلاع پنجگانه او را بکشود و راه (شروه) پیش گرفت
راجای شروه چندر رای نام داشت.
وبعدازدشمنی‌های زیاد با تروجیپال خویشاوندی کرد و دختر خود را به
پسروی بهیمن پال داده بود همین که سپاهیان سلطان رسیدند مشوره داماد
خودراه فرار پیش گرفت و در یکی از کوه های بلند جنگل پوش متواری
شدسلطان قلعه را تسخیر نموده خوداوراتاپانز ده فرسنگ تعقیب کرد آنها
رخت و بنه خویش را بیفکندند سلطان باین نیز اکتفا نکرده سه روز دیگر
به تعقیب آن آوارگان شتافت گردیزی می نگارد هنگامی که سلطان از
قنوج کوی غزنه می آمد خزینه چندررای پیش او بیامد با مالی عظیم و در این
چندررای را فیلی بود نامداد چنانکه بهمه هندوستان بدومثل زدندی وامیر
یمین الدوله نام آن فیل شنیده بودو قصد کرده بود که آن فیل را بابد خرید
بهر مالی که طمع دارد واگر پنجاه فیل خواهد بدله آن يك فيل بدهدو اتفاق
لشکر این فیل اندر راه از پیش چندر رای بگریخت و بی پیلبان همی آمد
تا سر پردۀ یمین الدوله وچون امیر محمود آنرا بدید ایزد تعالی را شکر
کرد و آن فیل را خداداد نام کرد عتبی میگوید بعضی از فیلان ایشان را


(۳۷۴)

بدست آوردند و بعضی بطوع با شرایط سلطان می آمدند و پادشاه را خدای آورد
رام کردند این امیر می انگار دراجه چندررای با معدودی چند نجات یافت و بقایای
اردوی وی غارت گردید .
سلطان از فتح قنوج مظفر و منصور به دارالملک سلطنت باز گردید غنایم سلطان
علاوه بر پنجاه و پنجهزار غلام و سه صد و پنجاه فیل به سه ملیون در هم ببالغ می شد (۱)
جنگ بر دریای رهت (راهب)
و لشکر کشی بمقابل تریلو جیپال و نندا ( گنده)
چون سلطان از فتح قنوج باز گشت نندا ( گنده) راجه کالنجر راجیا پال
راجای قنوج را مطعون قرار داد و ویرا به علت اینکه از مقابل سلطان غزنه
گریخته ملامت کرد پس با راجگان مجاور و مخصوصاً لا جن را جه
گوال یار طرح دوستی ریخت و آنها را علیه راجیا پال بر انگیخت و راجیا پال
را بقتل رساند و تریلوجیپال که پسر او راجیا پال بود جانشین وی گردید در عین
حال تریلوجیپال شاه هند و شاهیه با ننده (گنده) راجه کالنجر معاهده
کرد و ویرا بران آورد که در راه استرداد سلطنت اواز دست سلطان محمود
با وی یاری کند چون سلطان غزنه از قتل راجیا پال و معاهده تریلو جیپال
شنید به عزم سر کوبی آنها از غزنه سوی هند رهسپار شد و لشکری از سپاهیان
دلیر و برگزیده خویش را در رکاب خود برداشت .
تریلوجیپال چون از قصد سلطان شنید مرعوب گردید و بجانب جنوب رهسپار
شد تا از هم نام خویش تریلو جیپال حکمران قنوج و باری یاوری بخواهد . سلطان
او را تعقیب نمود و در کنار دریای راهب با وی تصادف کرد در ترجمه جرفادقانی
نام این دریا راهب ذکر شده ولی از تحقیقات عالمانه ناظم بر می آید که
این دریا همان(رهوت)است که آن نام قسمت علیای دریای رام گنگا میباشد
(۱) ترجمه عتبی . گردیزی ـ دکتور ناظم بحواله بسطای جوزی


( ٣٧٥ )

تریلو جیپال پادشاه هندوشاهیه راه عبور سپاهیان سلطان را در کناره
دریا مسدود کرد سلطان فاتح بخشم اندر شد و خیکها ترتیب داد و بفرمود
تا بر خیکها باد فرود دمند و برخویشتن ببندند و از آب بگذرند هشت تن
از سپاهیان جنگجو پیش دویدند و بفرمان سلطان محبوب خویش خود را
بمخاطره افگندند و بهر وخیکها از ان دریای خروشان و مواج عبور نمودند
چون تریلو جیپال آن هشت تن را درمیان امواج خروشان معاینه نمود
پنج فیل با جمعی بزرگ از مردان کار پیش فرستاد.
دشمنان هر چه تیر افگندند و آن هشت تن را درمیان آب به آتش تیر کوفتند
آن ها نترسیدند و مردوار بر ساحل برآمدند سلطان چون حال را بدید سر بازان
دیگر را نهیب داد تشویق نمود و بزبان خود گفت هر که امروز تواند
از این دریا بشنا عبور کند و به آن هشت تن یاری نماید رنج امروز براحت
همه عمر کفایت خواهد کرد فرخی میگوید سلطان خود وتیر افنگنان
از آب گذشتند دلیران غزنه برخی با اسپ و بعضی باخيك از آب عبور کردند
و با نیزه و شمشیر برسوار و پیاده دشمن تاختند آنها را شکست دادند تریلو
جیپال بهزیمت رفت و دوصد و هفتاد پیل جنگی با دیگر غنایم بدست
سپاهیان سلطان افتاد فرخی میگوید دو صندوق جواهر و دوتن از شهزاده
خانم ها و زنان تریلو جیپال نیز درین جنگ بدست افتاد.
تریلو جیپال درین جنگ زخمی گردید ویران شد که با سلطان صلح
کند ولی سلطان نپذیرفت و بالاخره این پادشاه در ٤١٢ بدست کسان خود
مقتول گردید و پسرش بهیم پال دلاور که بجای وی نشسته بود در ٤١٧ مرد
و سلسله هندوشاهیه که مردم علم دوست و جوان مرد و نجیب بودند خاتمه
یافت (۱) فرخی شاعر دربار غزنه درباره این جنگ چنین گوید :

(١) تحقیقات دکتور ناظم


(٣٠٦)
از ان حصار سوی شاه روی کرد و برفت (۱)
سپاه را همه بگذاشت با سپهسالار
بيك شبان روز از پای قلعه سر پل
برود را همت شد تازبان بيك هنجار
به پیش راه وی اندر پدید شد رودی
هلال زورق وخور لشکر و ستا ره سپار
چه صعب رودی دریا نهاد وطو فان خيز
چه منکر آبی پیل افگن و سوار اوبار
چو کوه کوه دران موجهای تند روش
چو پیل پیل نهنگان هول مردم خوار
تر و چیال سپاه را به شب گذاشته بود
به پیل از آب و از انو گرفته راه گذار
سر ملوك عجم چون به نزد کوه رسید
صف سیاه عدو دید با سکون و قرار
زرید کان (۲) سرائی نژاد بر سر آب
بدان کنار فرستاد کودکى سه چهار
به نیزه هريك از ایشان ستوده غزنین
به تیغ هريك از ایشان خجسته بلغار
از این کرانه كمان بر گرفت و اندر شد
میان آب روان باسلیح وزین افزار

(۱) در دیوان فرخی که بطهران طبع شده بجای کلمه شاه (شار) نوشته شده وشار
در این جامورد ندارد زیرا لقب امرای غرجستانست وملوك هند و شاهیه به شاه
ملقب بودند .
(۲) ريدك كودك وغلام


(۳۷۷)

بسر کشان سیه گفت هر که روز شمار
ثواب خواهد جستن همی ز ایزد بار
بجنگ کافر از این رود بگذرید بهم
که هم بدست شما قهر شان کشد قهار
همه سپاه بیکبار با سلیح وسپر
فرو شدند بدان رود نادهنده گذار
چو زین کرانه شه شرق دست برد به تیر
بران کرانه نماند از مخالفان دیار
شه سپه شکن جنگجو ز پیش ملك (۱)
میان بیشه کشن اندرون خزید چومار
بفرد و است او پشت آن سپاه قوی
شکسته گشت و از ان دولت این شگفت و مدار
درشت بود و چنان برم شد که روز دگر
بصد شفیع همی خواست از ملك ز نهار
ملك ز پنج بك آنجا نصیب یافته بود
دویست پیل و دو صندوق لولوی شهوار
پس از انکه تریلوجیپال شاه هند وشاهیه مجروح شد وبہزیمت رفت سلطان
جانب باری لشکر کشید تریاوجیپال راجه باری بمجرد شنیدن خبر سلطان
فرار نمود وسلطان با خشم فراوان شهر باری را خراب نمود :
بسوخت شهر و سوی خیمه باز گشت از خشم
چو نره شیری گم کرده زیر پنجه شکار
سلطان پس از تخریب شهر باری بران شد که باننده مصاف دهد نندا با
سیاهی گران مقابل سلطان آمد گردیزی چنین مینگارد :
(۱) شاه سپه شکن تریلوجیپال است وملك سلطان محمود.


(۳۷۸)

و از باری لشکر سوی ولایت نندا کشید و از چند آب بزرگ گذاره شد
و نندا خبر آمدن سپاه اسلام یافته بود مر حرب را مهیا گشته و لشکر بسیار
به نزديك خويش جمع كرده و چنين گويند كه اندر لشكر اوسی و شش هزار
سوار بود و صد و چهل و پنج هزار پیاده و ششصد فیل.
فرخی نیروی نندا را چنین شرح میدهد :

چهل امیر زهندوستان در آن سپه است
بزیر رایت شان سی و شش هزار سوار
علامت است دران لشکر اندرو بر او پیادگان گزیده صد و سی و سه هزار
قویست قبلگه لشکرش به نهصد پیل چگو نه پیلان پیلان تا مدار خیار
همه چو کوه بلندندره زجنگ و جدل بلند کوه بدندان ها کنند شیار
خدایگان زمانه چو این سخن بشنید چه گفت گفت همی خواستم من این پیکار

گردیزی مینگارد امیر محمود چون به نزديك او رسید لشکر را به تعبیه
فرود آورده و میمنه و میسره و قلب و جناحین و مقدمه و ساقه بساخت و طلایه
بفرستاد و فرود آمد بحزم و احتیاط - پس رسول فرستاد سوی نندا - او را
پند داد و وعید نمود و پیغامها داد به اعذار و انذار که مسلمان شو ـ نندا
جواب داد که مرا با تو جز حرب کاری نخواهد بود گردیزی میگوید
چنین شنیدم از بعضی ثقات که امیر یمین الدوله رحمة الله آنروز بر بالای
شتریه نظاره سپاه نندا و نگاه كرد يك جهان خیمه و خرپشته و سرای پرده دید
و سوار و پیاده و فیل - یتیمه ایی گونه اندر دل او پدید آمد و استعانت خواست
از خدا تا ویرا ظفر دهد چون شب در آمد حقتعالی رعبی و فزعی اندر دل نندا
افگند و لشکر برداشت و بگریخت از نوشته گردیزی بر می آید که سلطان
چون سپاه بی شمار نندا را معاینه کرد و چشمش براردو گاه مجلل و بزرگ
و نیرومندی افتاد و از جانبی هم دید که نندا به نیروی خویش مغرور است


(۳۷۹)

و به پیغام های او پاسخ نمیدهد با ندیشه در افتاد و چنانکه خوی او بود که
در مواقع خطر به ملك نیم شب پناه می آورد و خاشعانه از پیشگاه خدای بزرگ
متعال یاری می جست در این شب نیز چنان کرد و نندا با وجود قوتی که داشت
مرعوب شد و بدون جنگ ناگهان شبانه فرار نمود .

از اشعار فرخی هوید است که در میان عساکر سلطان و افواج نندا در
عصرهای روز جنگی هم واقع گردید و عبدالله طائی دسته از دشمنان را
شکست داد این اثیر نیز وقوع جنگ را تائید می کند .
میگویند چون خبر فرار نندا را بسلطان اوردند وی در اول باور نمیکرد
که سپاهی با این همه نیرو وقوت وعدت چنین فرار نماید ولی چون معلوم
کرد که قضیه چنان است که گفته اند آنرا معاونت الهی دانسته بشکر
نعمت خدا پرداخت .

فرخی در این داستان چکامه مستقل دارد که بیتی چند از ان التقاط
می کنیم :
چوباز گشت به پیروزی از در قنوج
مظفر و ظفر و فتح بریمین و يسار
هنوز رایتش از گردراه چون نسرین
هنوز خنجرش از خون تازه چون گلنار
هنوز ماه ز آوای کوس او مدهوش
زعكس تيغش خيره ستاره سيار
رهی به پیش خود اندر گرفت و گرم براند
بزیر رایت منصور ، لشکری جرار
اشیت هاش چو چنگ لهای شیر درشت
فراز هاش چو پشت نهنگ ، هموار


( ۳۸۰ )
نماز شام زبهر طلایه پیش برفت
محمد عربی با جماعت احرار
هنوز میر خراسان براه بود که شود
طلا یه وار بر آورده زان سپاه دمار
شب اندرآمد ونندا سپاه را برداشت
برفت و پیش چنین ته شدن نباشد عار
سلطان اردوی نندارا متصرف شد و فراریان را تعقیب نمود نندا نجات
یافت و پنجصد و هشتاد فیل وی بتصرف سلطان در آمد .
گوالیار و کالنجر
نندا چون از قبال سپاهیان سلطان منهزم گردیده ست از مخالفت برنداشت
و چون با سلطان مخالفت مینمود سلطان در سال ٤١٣ اراده نموده که
کالنجر را بکشاید و نندا را بجایش بنشاند قلعه گوالیار در عرض راه
واقع بود راجه آن ارجن نام داشت و باجگذار نندا بود . گردیزی در این
باره می نگارد او چون بقلعه گوا لیا رسید آن قلعه را اندر پیچید و حصار
کرد ولشکر را فرمود تا همه حوالی آن بگرفتند و از آنچه قلعه یی منیع
و محکم بود و بر سنگ خاره نهاده بود و از کمال مناعت حفار و تیر انداز را
بر آن دست نبود و ممکن نگشت فتح آن حصار وامیر محمود رحمة الله
چارشبانه روز اندران بماند پس سالار جهان کس فرستاد و صلح جست
و سی پنج فیل بداد تا لشکر یمین الدوله از آنجا باز گشتند و سوی کالنجر
رفتند که قلعه نندا بود و نندا اندران قلعه بود با همه حشم و حاشیت
وخویشان و امیر محمود رحمة الله بفرمود تا همه گردا گرد قلعه لشکر او فرود
آمدند و تد بیرها همی کرد از آنچه این قلعه برجای سخت بلند وسیع بود
چنانکه حیلت را و مردی را بدو راه نبود .


(۳۸۱)

و نیز بنای حصار برسنگ خاره بود که حفر کردن و بریدن را وجه نبود و
تدبیر دیگر دست نداد فرود نشست و چند روز بماند بر انجا چون نندا نگاه
کرد و آن لشکر انبوه بدید که همه راه ها بگرفته بودند رسولان اندر میان
کرد تا اندر معنی صلح سخن گفتند و بران بنهادند که نندا جزیه
بدهد واندر عاجل هدیه برسم بفرستد وسه صد فیل خیاره بدهد و نندا بدین
صلح شادمانه گشت در وقت سیصد فیل را بفرمود تا بی فیلبانان از قلعه بیرون
راندند وامیر محمود رحمة الله تعالی بفرمود تا ترکان و لشکریان اندر
افتادند و آن فیلان را بگرفتند و بر نشستند واهل حصار نظاره همی کردند
سخت عجب داشتند از آن دلیری ایشان .
نندا چون این همه جرئت را مشاهده کرد وجان بخشی و عفو سلطان
بزرگ را دید در مدح سلطان شعری بزبان هندی انشاد کرد و آنرا فرستاد
سلطان از خواندن شعروی شاد گشت و امر داد که آن شعر را به سخن سرایان
فارسی و تازی و هندی عرضه داشتند همه به پسندیدند و بر علوطبع وقدرت
قریحه نندا آفرین خواندند و این شعر چنان عالی بود که سلطان
سخن پرور وبا فضیلت غزنونه بدان می نازید و فرمان بنام نندا صادر
کرد و درصلت این شعر امارت پانزده قلعه را به وی ارزانی داشت و چندین خلعت
وجواهر نیز بر آن ضمیمه نمود و نندانیز مال و جواهر فراوان بحضرت سلطان
هدیه کرد .
دكتور ناظم در ضمن تحقیقات نفیسی که در این مورد دارد داستان شگفتی
از تاریخ ابن ظافر نقل می کند و آن این است که ابن ظافر میگوید یکی
از مراسم صلح هنود این بود که حکمدار مغلوب سر یکی از انگشتان خود را می برید
و به امیر فاتح میداد که آنرا بیاد گار ظفر نگهدارد و بدین مناسبت چندین
سر انگشتان امرای مغلوب در خزانه سلطان بود نندا نیز این کار را اجرا نمود


(۳۸۲)

دكتور ناظم برای تائيد اين داستان داستانی را که نگارنده تاریخ
سوريه وضبط ابن جوزی نگاشته اند اقتباس می نماید از این نگاشته ها
بر می آید که باید امير مغلوب لباسی را که سلطان معین نموده بود می پوشید
وشمشیر بر کمر می بست و آنکه اسراء کشت خود را به آئین میثاق می برید
و به سلطان می فرستاد .
سلطان چون از ین فتح فارغ شد با فراغ خاطر بغزنه باز گشت.

سومنات

در اثر محارباتی که یمین الدوله سلطان محمود غزنوی پی درپی
بهندوستان نمود پیوسته مراکز سیاسی آن سرزمین از پا نشسته رفت سلسله
هندو شاهیه کابل برافتادند هر دو تریالو جیپال از میان برداشته شدند.
اندا باسلطان از در صلح پیش آمد و حتی در ستایش وی چکامه انشاد کرد
شهر ها کشوده گشت و از رود های عظیم هندوستان كه هر يك سدی
بر سر راه سپاهیان غزنه بود عبور دست داد در اکثر بلاد مفتوحه مدنیت
جدید و آئین فرخنده اسلام وارد شد و در اردوهای سلطان بزرگ دلیر ان
و جنگجویان هندو داخل گردیدند و عهده های بزرگ نظامی به آن ها سپرده
شد ولی هنوز بعضی مرا کز دینی در هندوستان بودند که سلطان از ان
نگران بود و اندیشه داشت که این مراکز با این تعصب شديد وحس انتقام
که دارند مبادا نفوذ سلطنت او را در قلمرو هند مختل گردانند و آنچه
را وی با ریختن خون ها و تحمل مصایب ورنجهای بی پایان بدست آورده
ضایع گردانند. سومنات هم یکی از ین مراکز دینی بود که شهرت آن
در نقاط دور پراکنده شده بود و در این آوان که سلطان برا کثر بلاد
هندوستان استیلاء داشت تبلیغات شگفتی از این مرکز به شدت منتشر می گردید
و این تبلیغات در میان هندوان تاثیری عظیم داشت . یکی از این تبلیغات


(۳۸۳)

این بود که چون بت سومنات برسایر بتهای هند خشم گرفته محمود
توانسته است آنها را خراب کند و اگر بت سومنات بخواهد هیچ نیروی
نمیتواند به بتان و بتنگران و بت پرستان آسیبی رساند سلطان چون این تبلیغات
راشنید و داستان شگفتی ها و بدایع معبد سومنات را نیز قبلا شنیده بود
بران شد که این راه دراز وهولناك را بپیماید و در سومنات را بکشاید و دین
اسلام را در ان نقطه نیز پهن کند .
سپاهیان خود را در شابهارسان دید و مردم ملکی را نیز تحريك نمود
وحتی پنجاه هزار دینار بمردمی که در این سفر باسپاهیان وی خواهش
همرا هی داشتند ببخشید. بروایتی در دهم شعبان سال ٤١٦ و بروایتی دیگر
در ۲۲ شعبان سال مذکور رهسپار سومنات گردید. سی هزارسوار و جمع
کثیری از رضا کاران در این سفر اردوی او را تشکیل میدادند در ١٥
رمضان به ملتان رسید چون باید از راه بیابان (تهر) عازم سومنات می شد
و این بیابان سراسر غیر معمور وخشك و بایر بود و چیزی که سلطان را بیشتر
متوجه میگردانید مسئله آب بود بدین جهت هفده روز در ملتان بماند
وتفحصات لازمه راجع براه از مردم نمود و در صدد تهیه آب گردید و ترتیبی
بس بزرگ و خارقه آسا در این کار اتخاذ کرد چنانکه برای هر فرد
سپاهی دو شتر آب تهیه نمود وعلاوه بران بیست هزار شتر دیگر را نیز برای
احتیاط از آب بارنمود و برای هر پیاده يك شتر داد و با این که خطرات بیابان
راشنید و داستان های هولناکی از این راه دراز و خطیر بوی رسید در روز
دوم عید رمضان از ملتان حرکت نموده در بیابان خشك تهر به سفر آغاز کرد.
بیابانی که بقول فرخی دیو در ان گم می شد از غم مستمندان سوخته دل
در از تر بود و از شب دردمندان خسته جگر کشیده تر. چشمه های آن مانند
چشم های شوخان بی آب ومزارع آن مانند قول سفله گان بی بریود .


(٣٨٤)

هوای آن دژم و باد آن چون دود دوزخ و زمین آن سیاه و خاك آن خاكستر می نمود.

جنگلهای خار مانع عبور پیاده و سوار می گردید حتی مرغ نمی توانست در میان آن پرواز کند و سپاهیان مجبور میشدند خزیده ازان بگذرند. گاهی چنان روز مه آلود و تاريك پدید می آمد که مردم هنگام نماز پیشین انگشتان خود را دیده نمی توانستند خط سير سلطان درست معلوم نمیشود کسی که در این مورد تحقیقات بسیار عالمانه دارد دکتر محمد ناظم است وی بر این عقیده است که ( سلطان اول به لو دروه ) رسیده که امروز ده میل بغرب شمال شهر جیسلمیر) واقع است و در وقت سلطان پایتخت (جادوتهای باتی ) بود و شهری وسیعی بود که دوازده دروازه داشت و از انجا به کوه (چيكلودر ماتا) رفته كه ۱۷ میل بشمال (پالن پور) امروز هوا واقع است و از انجا (به نهر واله) رفته پایتخت باستانی گجرات که اکنون بجای آن در شمال (شهر بارودا) شهر (پاتان) ساخته شده و در احمد آباد بمبئی واقع است سلطان در اول ماه ذی قعده باین شهر رسید و از رنج بی پایان بیابان نجات یافت این شهر مقر فرمان فرمائی راجه بهیم دیوا بود که دو صد پیل و ده هزار سوار و نود هزار پیاده در فرمان او بود اما چون خبر آمدن سلطان را شنید شهر بگذاشت و بقلعه(كندهه) پناه برد - واز این شهر به (مندهیر) رفت که وقتی محل مهم و قابل ملاحظه بود و تالابی بزرگ داشته و هنوز آثار آن برجاست ساکنان مندهیر پراه بر سلطان گرفتند و خواستند سلطان را از سومنات بجنگ مانع شوند ولی سلطان آنها را مغلوب نمود پس از ( مندهیر) سلطان به قلعه (ديولواره) رسید نام این قلعه امروز ( دلوا ده) می باشد و میان جزیرۀ(دیو) از مستملكات دولت پرتقال و شهر جونه گر واقع شده و در ٦٥ كیلو متری معبد سومنات است .


(٣٨٥)

این قلعه حصاری استوار داشت ولی مردمانش با این پندار که خود سومنات
از مهاجمین دفاع می کند سلطان را مانع نشدند بعد از تسخیر این شهر
و بردن رنجهای فراوان در این راه دور و دراز و تحمل تشنگیها و خستگیها
در روز پنجشنبه چاردهم ذی قعده از دور دیوارهای معبد سومنات نمایان
گردید و غریو شیهه اسبان مهاجمین ساکنان حصار را بیدار کرد. حصار
استوار و برج و باروی مستحکم آن در ساحل نگاه سلطان را بخود معطوف
نمود عساکر خود را امر داد که پیرامون قلعه را باز گیرند . موجهای دریا
تا بلندی های دیوار میرسید دربانان و مجاوران بر کنگرهای حصار ایستاده
بر مسلمانان لبخند می زدند و بران بودند که سومنات مسلمانان را در این
دیار آورده تا به کیفر کردارشان برسند و بپای خود رهگرای سرای نیستی شوند.
جنگ در همان روز پنجشنبه در گرفت دلیران هندو با کمال رشادت و تهور
مدافعه میکردند سپاهیان غزنه نیز که این راه دور و دراز را برای همین روز
پیموده بودند دست از جان شسته قلعه نشینان را بباران تیر فرا گرفتند در این
روز حصار گشوده نگشت فردا روز جمعه آتش جنگ به کمال شدت در گرفت
سلطان چنانکه عادت داشت هم فرمان جنگ میداد و هم خود تیر می افگند
هندوان دسته دسته بپای سومنات می افتادند و از آن مرجع امید خویش یاری
میخواستند و هردوار می جنگیدند و از حصار مدافعه می نمودند چون هنگام
نماز جمعه فرارسید تیرهای غزنویان مدافعین قلعه را مرعوب نمود و بحصار اندر
ساخت مسلمانان مقارن این حال از دیوار بالاشدند و نعره تکبیر بر آوردند
اما هندوان که بپای سومنات افتاده بودند یک باره حمله کردند و مسلمانان را
تا عصر به عقب نشینی مجبور کردند و مواقع از دست رفته را باز ستدند روز
شنبه باز جنگ در پیوست سپاهیان سلطان حمله های پی در پی نمودند (بهیم دیو)
رای (انهاواره) به مدد حصاریان شتافت ولی سلطان خود پیشاپیش سپاه دشمن


(٣٨٦)

افتاد و سپاهیان خود را دلداری داد و تشجیع نمود سرانجام حصار مفتوح شد و چندین تن از حصاریان کشته گردید و جمعیتی هم برای نجات خود را با کشتی بدریا افگندند سلطان داخل معبد سومنات گردید .
شیخ فریدالدین داستان صوفیانه در این باره دارد و می گوید سلطان از شیخ ابوالحسن خرقانی یادگاری خواسته بود شیخ پیراهن عودی از ان خود بدو داد پس سلطان برفت بغزا در ان وقت که بسومنات شد بیم آن رفت که شکست خواهد شد ناگاه از اسب فرود آمد و بگوشه شد و روی بخاك بسود و آن خرقه را شفیع گردانید و خداوندی را فتح نصیب کرد چون قلعه کشاده شد سلطان امر داد تا بت مورت سومنات آتش افروختند و آن را پارچه پارچه کردند و سربت را به غزنه آورد و در میدان پیش بت جگر سوم نهاد وقسمتی از آن را در نردبان مسجد عروس الفلك گذاشت.
بت سومنات
مورخان اسلام در این باره اقوال مختلف دارند و چون این داستان را یکی از شگرفهای روزگار و شهکاریهای سلطان یمین الدوله و امین الملة محمود غزنوی میدانند حکایت های نغز و شیرین و دل انگیز نیز در آن باره دارند تفصیلات زیر را از مأخذی که در دسترس ما بود مستقیما و از مأخذی که در دسترس ما نیست بوسیله کتاب عالمانه دکتور محمد ناظم و مقاله شیوای آقای فلسفی دانشمند معاصر ایرانی در اینجا می نگاریم :
ماهیت بت سومنات
افسانه بیرونی : ابوریحان بیرونی در کتاب ماللهند خویش می نگارد که هندوها بر انند که رب النوع ماهتاب گناه کرد و در کیفر آن مأمو ر شد تا لنگه مهادیوا را بسازد و آنرا بپرستد (لنگه) آله تناسل مهادیو است که در سومنات وجنوب غرب سند و کچ نیز تعداد زیادى از ان تعمیر کرده


(۳۸۷)
ومی پرستیدند، رب النوع ماهتاب چنان کرد وسنگ سو منات را لنگه ساخت معنی (سومه) مهتاب ومعنی (نات) آقاست یعنی (آقای مهتاب) تفصیل افسانه هندی را ابوریحان چنین می نگارد ( وگفته اند که منازل ماه دختران پرجاپت ) می باشند که ماه با ایشان مزاوجت کردوپس از اندك زمان در میان این دختران به (روهنی) بیشتر مایل شد دیگر خواهران پیش پدر از اوشکوه بردند پرجاپت ماه را پند داد که بر جمله دختران بيك ديده نظر کند ولی ماه پند او نشنید پس او را نفرین کرد تارویش پیس شد واز کرده پشیمان واز گناه خویش استغفار کرد پرجاپت او را گفت از گفته خود باز نمی توانم گشت ولی رسوائی ترا در نیمی از ماه پوشیده خواهم داشت ماه گفت پس نشان این گناه چگونه از من محو تواند شد؟ گفت بران گونه که صورت لنگه مهادیو را بسازی و آنرا ستایش کنی - ماه چنین کرد ولنگه مهادیو همان سومنات است در خصوص طرز ساختن بت سو منات نیز بیرونی به نقل از (براهمن) می گوید (باید سنگی بی عیب بهر اندازه که خواهند بر گیرند و آنرا به سه قسمت کنند ثلث زیرین را بشکل مکعب مستطیل در آورند و ثلث میان را هشت پهلو سازند و ثلث اول را گردو صاف کنند چنانکه مانند راس لنگا شود هنگام نصب نیز باید ثلث مکعب مستطیل را در خاك کنند و ثلث هشت پهلوی میان را پوششی سازند که هندوان (پند) نامند این پوشش باید از بیرون چهار پهلو با شد چنانکه بر ثلث مکعب مستطیل زیرین که در خاكست منطبق گردد و ثلث مدور را از ان پوشش بیرون گذارند)سپس بیرونی عقاید هندوان را در بارۀ آن بت شرح میدهد ومی نویسد که هر گاه ثلث مدور بت را كوچك يا باريك سازند موجب فساد خواهد گشت و میان مردم شر پدیدار خواهد شد و هر گاه آنرا کافی در خاك فرو نبرند یا از سطح زمین کم برون گذارند مردم آن سرزمین دچار امراض گو ناگو ن


(۳۸۸)

خواهد شد هم چنین اگر هنگام ساختن بت میخی بران زنند موجب اتلاف
رئیس قوم وکسان او خواهد شد وهر گاه در موقع حمل بت ضربتی بدان
خورد و ازان ضربت دربت اثری ماند سازندهٔ آن هلاک خواهد گشت (۱)

ابن اثیر درباره سومنات تفصیل بیشتر دارد که ما در این جا ترجمه می نمائیم:
این بت بزرگترین اصنام هند است هندوان در شبهای گرفتن ماه
در پیرامون سومنات گرد می آیند تعداد این مردم بصد هزار نفر بالغ میشود
هندوان را پندار بر این است که چون روان ها از اجساد مفارقت می کند نزد سومنات
می آیند و وی در هر کدخواهد آن روح را بقالبن تناسخ تشتت میدهد مد و جزر
عبادتی است که در پای پای او بقدر توان خویش ایفا می کنند هندوان
گرون بندهای نفیس را بروی می بندند و به مجاوران آن اموال گران بها
میدهند موقوفات سومنات بیشتر ازده هزار قریه می باشد جواهر این
بت خانه از احصا خارج است از دریای گنگ که مورد تعظیم واحترام
هندوان است و دوصد فرسخ از سومنات فاصله دارد آب می آرند و هر روز
سومنات را به آن آب غسل میدهند هر روز هزار برهمن به پرستش سومنات
می پردازند سه صد مرد بآرایش سرو ریش زایران سومنات موظفند سه صد
مرد و پنجصد زن در دروازه سومنات بر قص وطرب مشغولند و هريك معاش معين
دارند (۲)
از جمله اخلاص کیشان چندین راجه هنود بود که یا شخصاً برای
پرستش حاضر می شدند یا نمایندگان خودرا می فرستادند (۳) همیشه گلهای
تازه از کشمیر میآوردند و آنرا بگردن بت حمایل می کردند .(٤)

(۱) مقاله آقای فلسفی .
(۲) ابن اثیر جلد نهم صفحه ١٤٢
(۳) دکتور محمد ناظم بحواله ابن ظافر وسبط ابن جوزی .
(٤) دكتور ناظم بحواله البيرونی و ابن ظافر


(۳۸۹)
هنگامی که سلطان محمود قصد سومنات کرد بگفته جمعی از مورخین
هند قریب چهار هزار سال از بنای معبد سومنات می گذشت این خلکان مینویسد
در گوش بت سومنات سی حلقه بود چون سلطان محمود از ان حلقه ها پرسید
گفتند هر حلقه نشان هزار سال پرستش بت است ازین رو چنین بر می آید که
هنگام رفتن سلطان محمود بسومنات سی هزار سال بران بت گذشته بود
و این اغراق است . (۱)
بنیاد معبد از سنگ پاره های بزرگ و سقف آن بر ٥٦ ستون چوب ساج
قرار داشت که این ستون هارا از افریقا آورده بودند در تاریخ الفی نوشته شده
است که هر يك از ستون ها بانواع جواهر نفیس مرصع بود و منسوب براجه
از راجگان هند در مجمع الانساب شبا نگاره ئی مسطور است که اصل بتخانه
از مس بود و دروازه و ستون های آن همه از زر (۲)
شكل سقف هرمی بود و سیزده طبقه بالای هم داشت و بر سر طبقه فوقانی
چار ده حلقه مدور از طلاء بود که در آفتاب می درخشید و از فاصله دور بنظر
می آمد صحن معبد را تخته های ساج گرفته و درزهای آنرا با سرب پر کرده بودند.
صنم این معبد گویا تمثال آلت تناسل (مهادیوا) بود و ده و نیم فت ارتفاع
داشت که از ان جمله سه فت در تهداپ پنهان بود پوش بت از حله نفیسی بود
و تمثال های حیوانات بر ان زردوزی شده بود و تاجی مرصع از گوهر گرانبها
از سقف بر سر آن آویخته بودند.
صنمان كوچك از زروسیم در زیر پای سو منات و اطراف سقف آویخته
بودند و چنان می نمودند که آن بتان خدام سومنات اند صنم خانه با چراغهای
مر صع تنویر و با پرده های زربفت تزئین شده بود در پیش روی این صنم خانه
(۱) مقاله نصر الله فلسفی .
(۲) مقاله فلسفی


(۳۹۰)
زنگی را بزنجیر طلائی که دوسد من وزن داشت آویخته بودند و در مواقع
مخصوصه می نواختند .
اکثر مورخان اسلامی معتقد بودند که بت سومنات همان منات بت قبایل
اوس و خزرج است که بالات بت بنی ثقیف وعزی بت قریش و دیگر بتان يك جا
بودند چون حضرت پیغمبر ماصلی الله علیه و سلم آن بتان را شکست کافران
منات رادرر بودند و از راه دریا به شبه جزیرهٔ گجرات که از دیر باز مسکن
کفار بود آوردند ویران بتخانه بزرگ بپا کردند و آن سنگ را بجواهر
رنگارنگ بیاداشتند و در جهان خبر افکندند که او خود از دریا بر آمده
و نام آن را سومنات نهادند که نام اصلی در ان مضمر باشد و چون منات
بصورت آدمی بود این مورخان به خیال افتادند که سومنات نیز باید بشکل
آدمی باشد فرخی شاعر دربار سلطان محمود که خود نیز در سفر با سلطان
همراه بود به عقیده فوق الذکر بوده است چنانکه گوید :
منات ولات و عزی در مکه سه بت بودند
زدست بردبت آرای آن زمان آزر
همه جهان همی آن هر سه را پرستیدند
جز آنکسی که بد و بود از خدای نظر
دوزان پیمبر بشکست و هر دورا آن روز
فگنده بود ستان پیش کعبه بای بسر (۱)
منات را زمیان کافران بدزدیدند
به کشوری دگرانداختند زان کشور
بجا یگاهی کز روز گار آدم باز
بران زمین نه نشست و نرفت جز کافر
زبهر آن بت بتخانه بنا کردند
بصد هزار تماثیل و صدهزار صور
(۱) ستان به سه پشت افتاده


(۳۹۱)

عوفی در جوامع الحکایات می‌نویسد:
در آن وقت که سلطان محمود سبکتگین بغزو سومنات رفت و آن دیار
کفر را بسم مر اکب باد پیما خراب گردانید و آن بتخانه های قدیم
را منهدم کرد گویند در سومنات بتخانۀ دید معلق در میان هوا
ایستاده بی‌هیچ عمادی سلطان چون آنرا بدید متعجب شد و گفت این
از عجایب ایام و نوادر اشیا ست و این قوم بدین سبب گمراه شده اند
علما وحکمای لشکر را طلب کرد و سر این معنی از یشان بازخواست، گفتند
پادشاه در دولت باقی باد این سهل است حکمای هند طلسمی کرده اند و چار
دیوار بتخانه را از سنگ مقناطیس بنا کرده اند وسقف آن را هم از این
سنگ بر آورده اند و این بت آهنین است و چون از اطراف تجاذب طبیعت
مقناطیس مر این بت آهنین را برابر است درمیان هوا معلق ایستاده و اگر
پادشاه میخواهد تا صدق این معنی معلوم گردد بفرماید تا یک دیوار از این
بتخانه فرو آرند وسنگ های آن دور کنند چندانکه دیوار آن بتخانه
فرود آوردند فرود افتاد وتزویر ایشان باطل شد. فرشته می‌نگارد و به تحقیق
پیوسته که در وقتی که سلطان می‌خواست که سومنات را بشکند جمعی از
براهمه بعرض مقربان بارگاه رسانیدند که اگر پادشاه بت را نشکند و بگذارد
ما چندین زر بخزانه عامره واصل می‌سازیم ارکان دولت این معنی را بسمع
سلطان رسانیدند سلطان فرمود آنچه میگویند راست است ومقرون بصواب
اما اگر این کار را بکنم مرا محمود بت‌فروش خواهند گفت(و اگر بشکنم
محمود بت‌شکن خوشتر آنکه در دنیا و آخرت مرا محمود بت‌شکن) خوانند نه بت
فروش و نتیجه حسن عقیدت در ساعت معلوم شد زیرا وقتی که سومنات را
شکستند درون شکم آن که مجوف ساخته بودند آن مقدار جواهر نفیسه
ولآلی شهوار بیرون آمد که مساوی بسود مانچه بر همنان میدادند


(۳۹۲)

سلطان چون بت را شکست امر داد شکسته‌های آنرا به شتر بار کرده بغزنه بیاورند تا يك پارچه آنرا به کعبه مکرمه فرستد و نذرخانه خدا نماید و يك پارچه را در مسجد عروس الفلك در غزنه بگذارد که مردم هنگام دخول بمسجد بایر ان بگذراند وقسمتی را هم به بغداد نزد خلیفه روان کند فرخی درباره آوردن بت شکسته از سومنات بغزنه گوید :

خدای حکم چنان کرده بود کان بت را
زجای بر کند آنشهردار دین پرور
بدان نیت که مراو را بمکه باز برد
بکند و اينك با همهمی برد همبر

گردیزی می‌نگارد آن سنگ عذات را از بیخ بر کند وپاره پاره کردند و بعضی از ان بر اشتر نهادند و بغزنین آوردند تا این غایت بر در مسجد غزنی افگنده است .
فرشته می‌نگارد تا دو قطعه سنگ ازوی جدا کرده بغزنین بردند و در آستانه مسجد جامع و كوشك سلطنت افگندند چنانکه الی یومنا هذا که ششصد سال و کسری از آن گذشته آن سنگها در غزنه افتاده است .
امروز در غز نه نشانی از سنگها نیست و باحتمال قوی در زیر خاکها مدفون میباشد و اگر روزی در غزنه حفريات و کاوش‌های علمی بعمل آيد در کاخ فیروزه و مسجد عروس الفلك این سنگها پیدا خواهد شد .
در اینکه سلطان محمود سنگها را به کعبه مکرمه فرستاد در جامع اطیقی که تاریخ بلداهین است و در سفر نامه ناصر خسرو در هر دو کتاب ذکری از تحایف غزنه رفته که در عهد غزنویان به کعبه مکرمه فرستاده شده مثل زنجیر و پرده ولی از سنگ ذکر نمی‌نمایند.
سلطان محمود بدين فتح مورد تحسین و آفرین تمام ملل اسلامی گردید شعرای در بار قصیده‌ها ساختند فرخی دو قصیده در این فتح دارد قصیده که در حرف دال دارد این است :


(۳۹۳)

يمين دولت شاه زمانه با دل شاد بفال نيك كشون سوی خانه روی نهاد
بتان شكسته و بتخانه ها فگنده ز پای حصارهای قوی بر گشوده لا د از لاد
هزار بتكده كنده قوی تر از هرمان دویست شهر تهی كرده خوشتر از نوشاد
گذاره كرده بیابان های بی فرجام سپه گذاشته از آب های بی فریاد
گذشته با یله زانجا كه مایه گیرد ابر رسیده با سپه آنجا كه ره نیابد باد
زملك و مملكت مندهير یافته بهر ز گنج بتكده سومنات یافته زاد
كنون دو چشم نهاده است روز و شب سو براه بفتح نامه خبر و خلیفه بغداد
خلیفه گوید كامسال همچو هر سالی گشاده باشد چندین حصار و آباد شاد
خبر ندارد كامسال پادشاه جهان بنای كفر فگنده است و كنده از بنیاد
بقاش باد كه از تیغ او و بازوی اوست بقای كفر خراب و بنای دین آباد
زبهر قوت دین با ولایت دین هزار باریش رنجكش تر از فرهاد
برا بر یكی از معجزات موسی بود در آب دریا لشكر كشیدن شه داد
شه عجم را چون معجزه كرامت هاست پدید گشت كه آن از چه روی و از چه نهاد
من از كرامت او يك حديث یاد كنم چنانكه بر دل تو دیرها بماند یاد
بسومات شد امسال و سومات بكند در این مراد به پیمود منزلی هشتاد
در انزمان كه زدریای بیكران بگذشت بشب میان بیابان بی كرانه فتاد
نه منزلی بود آنجا نه منزلی معروف نه رهبری بود آنجا نه رهبری استاد
بماند خیره و اندیشه كرد و با خود گفت كزین ره اید فردا بر ین سپه بیداد
چنان نمود ملك را كه ره ز دست چپ است برفت سوی چپ و گشت هر چه باد آباد
در این تفكر مقدار يك دو میل بره نرفته باز پشیمان شد و فرو ایستاد
ز دست راست یكی روشنی پدید آمد چنانكه هر كس از ان روشنی نشانی داد
همه بیابان زان روشنائی آ گه شد چو جان آذر خر داد زآذر خرداد
برفت بردم آن روشنی و از پی آن بجستجوی سواران جلد بفرستاد
بجهد و حیله در ان روشنی همی پرسید سوار جلد بر اسپ جوأن تازی زاد


(٣٩٤)

ملك همی شد و آن روشنائی اندر پیش که روز نوشد و درهای روشنی بکشاد
سرای پرده و جای سپه پدید آمد دل سپاه شد از رنج تشنگی آزاد
کرامتی بود بیش از این و سلطانی چنین کرامت باشد بهفته ئی هفتاد
همه کرامت از ایزد همی رسید به وی بدا فرمان که کم از بیست ساله بود و بزاد
قصیده دیگر که فرخی در حرف راء دارد و شهمکسا ر قصاید اوست و بقول
فخر الدین مبارکشاه در صله این قصیده سلطان فرخی را يك پیل و ارزربخشیده
چون سراپای این قصیده راجع به سومنات است و حاوی بر وقایع تاریخی
میباشد تمام آنرا نقل میکنیم :

فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر سخن نو آر که نو را حلاوتی ست دگر
فسانه کهن و کارنامه بد روغ بکا ر نایدرو در دروغ رنج مبر
حدیث کهنه کندر کجار سید و چه کرد زبس شنیدن گردیده خلق را باور
اگر حدیث خوش و دلپذیر خواهی کرد حدیث شاه جهان پیش گیروزین مگذر
یمین دولت محمود شهریار جهان خدایگان نکو منظر نکو مخبر
شهی که روز و شب او را جز این تمنا نیست که چون ز ند بت و بتخانه بر سر بتگر
گهی ز جیحون لشکر کشد سوی سیحون گهی سپه برد از باختر سوی خاور
ز کارنامه او گر دوروی برخوانی بخنده با دکنی کارهای اسکندر
شنیده ام که حدیثی که آن دو باره شود چو صبر گردد تلخ ارچه خوش بود چو شکر
بلی سکندر سر تاسر جهان بر گشت سفر گزید و بیابان دوید و کوه و کمر
و ليك او ز سفر آب زندگانی جست ملك رضای خدای و رضای پیغمبر
بوقت آنکه سکندر همی عمارت کرد تپد نبوت را قفل بر نهاده بدر
و گر تو گوئی در شأنش آیتی است رو است نیم من این را منکر که باشد این منکر
بوقت شاه جهان گر پیمبر ی بودی دویست آیت بود ی بشان شاه اندر
اگر سکندر با شاه هم سفر بودی ز اسپ تازی زود آمدی فرود بخر


(٣٩٥)

درازتر سفر او بدان زهی بوده است که ره زره نگه ستی و کردر از کردر (١)
ملك سپاه براهی برد که دیو در او شعبده کردد و گمراه وعاجز ومضطر
کمان که برد که هر کز کسی زراه دراز بسوهشات برد لشکر و چنین لشکر
نه لشکری که مر اورا کسی بداندحد نه لشکری که مراو را کسی بداند مر
رهی که دیو در او گم شدی بوقت زوال چومرد کم بین از غمک ببشه وقت سحر
درازتر ز غم مستمند سوخته دل کشیده ترز شب در دمند خسته جگر
چوچشم شوخ همه چشمه های آن بی آب چوقول سفله همه کشتهای آن بی بر
هوای آن دژم و باد آن چودود جحیم زمین آن سیه وخاك آن چو خاكستر
همه درخت و میان درخت خار کشن نه خار بلیکه سنان خلند . وخنجر
نه مرد را مر آن کاندر آن نهادی پی نه مرغ رادل آن کاندران کشادی پر
همی زجوشن بر کندغیبه (٢)جوشن همی زمغفر بگسست رفرف (٣) مغفر
سوار با سر اندرشدی بزور د ر او برون شدی همه تن چون هزارپای بسر
گهی گیاهی پیش آمدی چونوك خدنگ گهی زمینی پیش آمدی چولـوك تپر
بکو نه شب روزی برآمد از سر کوه که هیج گونه براو کار کرنگشت بصر
نماز پیشین انگشت خویش را بردست همی ندیدم وین از عجایب است وعبر
عجبتر اینکه ملک راهه ی چنین گفتند که اندر این ره ماری دوسر بودبی مر
ترابزرک سپاهیست وین در ازرهیست همه سراسر پرخارمار گرزه وجر
بشب چوخفته بود مرد سر برآرد ما ر همی کشدنفس خفته تابرآیدخو ر
چوخور برآیدو گرمی بمردخفته رسد سبك نگردد از آن خواب تا که محشر
خدایگان جهان زان سخن نیندیثید سپه براند تو کــل به ایــزد داور
بدین در شتی وزشتی رهی که کردم یاد گذاشت شـاه بتوفیق خــالق ا كبر

(١) کردر بروزن لشگر پشته ر ا كويند .
(٢) غیبه پاره های آهن که در جوش بکاربرند .
(٣) رفرف دامن خرگاه و کرانه های زره.


(۳۹٦)
بیاد کا برابر بکسر بخواند و استرداد
جمازه ها را در بادیه دمادم کرد
همه سپه را زان بادیه برون آورد
بدان ره اندر چندین حصار و شهر بزرگ
بسخت (لارده) کز روی برج و بارو او
حصار او قوی و باره حصار قوی
مبارزانی همه حت ولشکری هم پشت
نبرد کرده و اندر نبرد یافته دست
چو چکلودار که صندوقهای گوهر یافت
چونهلواره که اندر دیار هند بهیم
بزرگ شهری و در شهر کاخهای بزرگ
چو مندھیر که در مندهیر حوضی بود
زدستبرد حکیمان بدوبدید اشان
فراخ پهنا حوضی بصد هزار عمل
بیکی حصار قوی بر کران شهر و دراو
منات ولات وعزی در مکه سه بت بودند
دوزان پیمبر بشکست و هر دو را اند وز
منات را زمیان کافران بدر دیدند
بجایگاهی کز روزگار آدم باز
زبهر آن بت بتخانه ای بنا کردند
بکار بردند از هر سوئی تقرب را
به بتکده در بترا خزینه ای کردند
برابر سر بت کاسه ای فروهشتند
ززر پخته یکی خود ساختند او را
بتوشه کرد سفر برمسافران چوخضر
به آب کردهمه ریگ آن بیابان تر
شگفته چون گل سیرآب همچو نیلوفر
خرابکرده کذاصل هر يك از بن و بر
چو کوه کوه فرو ریخت آهن و مرمر
حصاریان همه پرسان شیر شرزه نر
درانگ و پیشه بفرو شتاب کاری گر
دلیر گشته و اندر دلیری استه گر
بکوه پایه او شهریار شیرشکر
به نهلواره همی کرد بر شهان مفخر
رسیده کنگرۂ کاخها بدو پیکر
چنانکه خیره شدی اندر و دو چشم فگر
زبالهای فراوان بدو رسیده اثر
هزار بتکده خیره کرد حوض اندر
زبت پرستان گرد آمده یکی محشر
زدستبرد بت آرای آن زمان آذر
فگنده بودچنان پیش کعبه بای سپر
بکشوری دگر انداختند از آن کشور
بر آن زمین ننشست و نرفت جز کافر
بصد هزار تما ثیل وصد هزار سور
چوتخته سنگ بر آنخانه تخته تخته زر
در آن خزانه بصندوقهای پیل گهر
نگار کار بیاقوت و بافته به درز
چو کوه آتش و گوهر بر او بجای شرر


(۳۹۷)

پس آنکه او را کردند سو منات لقب
خبر فکندند اندر جهان که از دریا
مدبر همه خلق است و کرد کار جهان
بعلم او بود اندر جهان صلاح و فساد
گروه دیگر گفتندنی که این بت را
کسی نیاورد او را بدین مقام همی
بدین بگوید روز و بدین بگوید شب
چو این زد ریـا سرزد و بخشک آمد
به شیر خویش مراور ابشت گاو و کنون
فریضه هر روز آن سنگ را بشستندی
ز بهر شستن آن بت ز گنگ هر روزی
خدای حکم چنان کرده بود کان بت را
بدان نیست که مر آنرا بمکه باز برد
چوبیت بکند ز بتخانه مال بت برداشت
بر همنان را چندانکه دید سر ببرید
زخون کشته کزان بتکده بدریا راند
زبت پرستان چندان بکشت و چندان بست
خدای داند کانجا چه مایه مردم بود
میان بتکده ایستاده و سلیح بجنگ
خمی ز گرد ش در بابره فراز آمد
زهی مظفر و فیروز بخت دولت یار
تو بر کناره دریای سبز خیمه زده
توسومنات همی سوختی به بهمن ماه

لقب که دید که نام اندر او بود مضمر
بتی بر آمد زین گونه و بر این پیکر
ضیاء دهنده شمس است و نور بخش قمر
بحکم این بود اندر جهان قضا و قدر
بر آسمان برین بود جایگاه و مقر
که او ز آسمان بمدائن خود آمده است ایدر
بدین بگوید بحر و بدین بگوید بر
سجود کرد تد این را همه نبات و شجر
بدین تقرب خوانند کا ورا مادر
با آب گنگ و بشیر و بزعفران و شکر
دو جام آب رسیدی فزون زده ساغر
زجای بر کند این شهریار دین پرور
بکندایشک و با ما همی برد هم بر
بدست خویش به بتخانه در فگند آذر
بریده به سر آن کزهدی بتابد سر
چو سرخ لاله شد آبی چو سبز سیمنبر
که کشته بود و گرفته زخایشان به کشمر
همه در آرزوی جنگ و جنگ را از در
چوروز جنگ بامیان مصاف رستم زر
گسسته شد زره امید مردمان یکسر
که گوی برده ای از خسروان بعقل وهنر
شهان شراب زده بر کنار های شمر
شهان دیگر عود و مشك وعنبر


(۳۹۸)
بوقت آنکه همی سیرخواب شوند
تو در شتاب سفر بوده ای و رنج سحر
شنیده‌ام که همیشه چنان بود دریا
که بر دو منزل آوش گوش گردد کر
همی نماید هیبت همی نماید شور
همی بر آید موجش بر ا بر محور
سه بار با تو بدریای بیکرانه شدم
نه موج دیدم و هیبت نه شور و نه شر
نخست روز که دریا تو را بدید بدید
که پیش فصل تو چون ناقص است و چون ابتر
همال نماند شد او بخواهد جفت
بقدر با تو نیارد ز دار بخواهد بر
چو کرد خویش نگه کرد مار ماهی دید
بگیرد تو مه تابان و زهره از هر
ز تو خلایق را خرمی و شادی بود
وز اوهمه خطر جان و بیم غرق و ضرر
چو قدرت تو نگه کرد قدر خویش بدید
چو آب کینه شد آب اندر و ز شرم حجر
از آب دریا گفتی همی بگوش آمد
که شهریارا دریا توئی و من قرقر

قصیده عسجدی که تنها در طبقات ناصری منهاج السراج آنرا از عنصری میدانند و دیگر همه تذکره نگاران ازان عسجدی میدانند این است :

تاشاه خسروان سفر سومنات کرد
کردار خویش را علم معجزات کرد
آثار روشن ملکان گذشته را
نزديك بخردان همه چون مشکلات کرد
بزدود نام کفر جهان را ز لوح دی
شکر و دعای خویشتن از واجبات کرد
شطرنج ملك باخت ملك با هزار شاه
هر شاه را به لعب دگر شاه مات کرد
محمود شهریار ملك انكه ملك را
بنیاد بر محامد و بر مکرمات کرد
شاها تو از سکندر بیشی بدان جهت
کو هر سفر که کرد به دیگر جهات کرد
عین رضای ایزد جوئی تو در سفر
ليك او سفر بجستن آب حیات کرد
تو کارها به نیزه و تیر و کمان کنی
او کارها به حیله و كلك و دوات کرد
بر دادن صلات کتابی بگردشاه
چونانکه بو حنیفه کتاب صلوة کرد

پس از شکستن بت سلطان امر داد که آنچه جواهر وطلا در معبد است بخزانه تحویل گردد معبد ویران شود و بجای آن مسجد آباد شود


(۳۹۹)

و باز ماندگان ساکنان حصار بدین اسلام مشرف شوند و چنین شد و معلوم
است این مسجد تاروزگار ما نیز آبادان بوده و درین روزگار که دولت
هندوستان آزاد شد دوباره آن مسجد را بشکل معبد باستانی درآورده اند .
سلطان بعد از دو هفته توقف عزم باز گشت نموده ولی در همان حال
آگاه شد که گروهی از رایان هند بسرداری راجه (پرم دوا) یا (پرم دیو)
باسپاهی فراوان بسوی او می آیند و می خواهند سر راه را
بر او بگیرند . سلطان چون سفر دور و درازی نموده و خستگیهای فراوان
برداشته و فتح نمایان کرده بود ومدتی نیز از غزنه دور شده بود دیگر
نخواست جنگ نماید از راه غربی تر از میان کچ وسند گذشته بطرف شمال
رفت تا آنکه بشاخۀ بحیرۀ واقع بین کاتهیا وارو کچ تصادف نموده موجهای
خروشان دریا و ژوفای آب چشم سپاهیان او را خیره کرد اما خود مردوار
دل بدریا زد و اسپ خود را در آب افگند سپاهیان وی نیز از سلطان محبوب
خود پیروی کردند و همه سلامت از آب برآمدند بهیم پال که در قلعه (کنث
کوت) پناه برده بود چون شنید سلطان نزدیک رسیده فرار اختیار کرد
سلطان امر داد که قلعه را تاراج نمایند پس از ان براه سند روان شد دو تن
از هندوان که عهده راه بلدی داشتند سلطان را به بیراهه بردند و به
بیابانی سرگردان کردند که سرتاسر خشك و باير بود و آب دران پیدا نمیشد
سلطان چون دانست آن دو تن را سیاست کرد ویقول عوفی درجامع الحكايات
از روی دیدن مرغابی و تعقیب آن به آب رسید در آخر این بیابان یکی
از همراهان سلطان اژدهائی را کشت که طول آن ۳۰ الی ۳۵ ذرع و لدكی
آن چار ذرع بود پوست آنرا کنده آورده بر در قلعه غزنه آویختند .
سلطان از انجا به منصوره آمد خفیف حکمران قرمطی منصوره از سر راه
وی فرار کرد و بیکی از جنگلها پناه برد سلطان سپاهیان خود را فرستاد
آنها اردوی حنیف را محاصره کرده اکثر از همراهانش را


(٤٠٠)

کشتند سلطان راه خود را برامتداد دریای سند دوام داده بطرف ملتان
رفت چون راه شوره زار بود و اقوام جات نیز از موقع استفاده کرده ساقه
لشکریان سلطان را مورد تاخت و تاز قرار دادند قشون سلطان تلفات زیاد
دید سرانجام سلطان فاتح در ١٠ صفر ٤١٧ مطابق ٢ اپریل ١٠٢٦ بغزنه
رسید و يك سال و شش ماه این سفر انجام یافت سلطان فتح سومنات را بخلیفه
بغداد نگاشت خلیفة القادر بالله مسرت فراوان نموده به سلطان محمود لقب
كهف الدوله والاسلام و به مسعود لقب شهاب الدوله . جمال المله و به محمد
لقب جلال الدوله و جمال الملت و به یوسف لقب عضدالدوله و مویدالملت فرستاد
غنایمی که سلطان از این سفر آورد بیست ملیون دینار زر سرخ تخمین میشود.

فتح نور و قیرات

این فتح در سرزمین های داخل مملکت صورت گرفت و آن چنان است
که نور و قیرات دو دره بوده بشمال لغمان در نزدیکی نورستان مردم آن شیر
می پرستیدند و به آئین اسلام سر فرود نیاورده بودند سلطان محمود در اوایل
سال ٤١١ بك دسته کار گران و سنگتراشان را با خود برداشت که برای
عساکر وی راه بسازند حکمدار قیرات چون کثرت سپاهیان سلطان را دید
تسلیم شد و سلطان نیز با وی از در مرحمت پیش آمده حکمرانی آنجا را دوباره
بوی ارزانی داشت اما حکم دار دره نور سرباز زد سلطان علی بن ارسلان
القرین را با يك دسته سپاهیان خود فرستاد ، که بجنگ آنرا گشودند و قلعتی
در آنجا بنا کرد و علی بن قدر چوق را بحکومت آنجا بر گماشت و مسلمانان را
مقرر کرد که دین اسلام را بانها بیا موزد و خود بغزنه باز گشت (١)

(١) دره نور بعقیده نگارنده همین محلی است در سر راه کنر که اکنون نیز بنام سابق
خود خوانده میشود اما نام قیروات تازمان بابر بنام (قراتو ) یاد میشد واز آنجا از راه
کوتل باد یش به لغمان میروید.


(٤٠١)

مناسبات سلطان محمود با آل زیار و آل بویه
هنگامی که فرزندان سامان خدای بلخی در بخارا از پا افتاده و پرچم عظمت
و استقلال خراسان (افغانستان) را سلطان محمود زابلی از غزنه بلند کرد
وصیت جلال از خوارزم تا کرانه های گنگ رسید حالت عراق سخت
دچار بحران بود. در ری و اصفهان «آل زیار» و در قسمت های جنوبی تر در فارس
آل بویه سلطنت داشتند و این دو خاندان با داشتن دو حوضه كوچك مشغول
حکمرانی و جنگ و جدال در میان خود بودند. سلطان محمود که هندوستان را
از انطرف گشوده و مأمونیان را در خوارزم از پا در آورده و بر خاندان تر کستان
چیره شده بود در صدد آن بود که دولت خود را در ری و اصفهان و گیلان
و طبرستان توسعه دهد و دیگر بقول فرخی اگر حری بجانیا رد و حرمت نگه ندارد
حتی سراپرده به بغداد کشد. خاصه که در ری قرمطیان نفوذ یافته بودند
و آنها در نگاه سلطان سخت منفور بودند و فتح ری یکی از آرزو های دولت
غزنه بود حتی شعرانیز به سلطان پیش نهاد میکردند که هر چه زود تر بدان
امر اقدام نماید سخن سرای افغانستان فرخی می گفت :
ری را بها نه نیست بباید گرفت ری
وقت است اگر بجنگ سوی ری کشد عنان
این جاهمی یگان و دو گان قرمطی کشد
زیشان پری هزار میا بد بيك زمان
غزویست این بزرگتر از غزو سومنات
روزی مگر بسر برد آن غز و ناگهان
بستاند آن دیار و به بخشد به بنده
بخشید نیست عادت و خوی خدایگان

(۱) ری در غرب و جوار طهران واقع بود .


(٤٠٢)
و چون ری گشوده شد فرخی قصيدة فتح انشاد کرد و سلطان را تهنیت
گفت و گفت: تو از آن سرزمین مردمی را بدست آوردی که همه لاف میزدند
و می گفتند جهان مال ماست و همه مر دم را فرمان بر و محکوم خود
می پنداشتند و بیهوده مقر و ر بودند .
ملك ری از قر مطیان بستدی میل تو اکنون بصفا و هماست
آنچه برى كردی هرگز که کرد با به تمنا که توانست خواست
لا ف زنا نی را کردی بد ست كایشان گفته جهان زآن ماست
شیر ندارد د ل و با زو ی ما کوشش ما بردل و بازو گواست
ازین دندان بکند هر که هست آنچه به ان اندرها را ر ضاست
این همه گفتند و لیکن كنون گفته و نا گفته ایشان هباست
حا جب تو چون بدر ری رسید هیچ کس از جای نیارست خاست
دار قر و بر دی با ری دویست گفتی کاین در خور خوی شماست

زیاری ها

این سلسله در گرگان وطبر ستان حکومت داشتند و موسس این سلسله
ری را از ما كان بن کا کی انتزاع کرده بود در رجب ٣٦٧ مطابق فروری
۹۷۸ بیستون یکی از شاهان این سلسله چهره در نقاب خاك نهفت و بجای
وی برادرش قابوس پسر و شمگیر پسر زیار ملقب به شمس المعا لی بر تخت
نشست در جما دی الاولی سال ۳۷۱ مویدالدوله پسر ركن الدوله که از شاهان
آل بویه بود باوی در آویخت و در استر اباد او را شکست داد قابوس بدربار
نوح پسر منصور سامانی التجا برد وی کوشش ها نمود که سلطنت او را
استوار گرداند کوشش های وی بنا کامی منجر شد قابوس چون از دربار
بخا را مأیوس گردید به سبکتگین ملتجی شد سبکتگین بروی ر حمت
آورد و وعده داد که در این راه سعی نماید اما پیش از اینکه بتواند کاری
کند سبکتگین رخت از جهان بست .


(٤٠٣)

سلطان محمود تصمیم داشت که عهد پدر را انجام دهد بشرطی که قابوس
بعد از اینکه به تخت سلطنت نشست در ظرف چند ماه مصرف سپاه اورا تادیه
کند. قابوس مهلت دراز تر میخواست چون در این هنگام سلطان محمود
باید زود تر بغزنه می‌رفت و نزاع تاج و تخت را با برادرش فیصله می کرد
لهذا از طول مدت استنکاف ورزید قابوس آزرده خاطر شد و تازنده بود
از سلطان متاثر بود. اندکی بعد فخر الدوله مرد و نظام امور بهم خورد قابوس
فرصت را مغتنم شمرد و جرجان را در شعبان ۳۸۸ بتصرف درآورد و آهسته
آهسته به طبرستان و جبال نیز دستی بهم رساند - روزگار باوی موافقت
نکرد از استبداد و ستمگاری که داشت سپاهیاش بر او شوریدند و او را
خلع و بعد از سالی مقتول نمودند و پسرش منوچهر را بر تخت نشانیدند.
از دربار خلافت امارت ویر اتهنیت گفتند و فلک المعالی لقب بر نهادند
منوچهر که از حشمت سلطان محمود و جلال وی اندیشناک بود و می دانست
بدون پشتیبانی دربار غزنه امارت او را بقائی نیست جمعی از معارف و ثقات
خویش را ببارگاه سلطنت فرستاد و اطاعت و اخلاص خود را بحضور سلطان
اظهار نمود.
سلطان نیز پیشنهاد او را پذیرفت و ابو حسن بن مهران را نزد او فرستاد
ومثال داد که در ولایت خود خطبه و سکه را بنام همایون او مطرز گردانند
و خلعتی نیز به وی فرستاد منوچهر اطاعت نمود و در جرجان و طبرستان
و قومس و دامغان شعار دولت سلطان را ظاهر گردانید و رؤس منابر روجوه
دنانیر را بنام وی بیاراست. و وعده داد که سالیانه پنجاه هزار دینار مالیات
امارت خود را بخزانه غزنی تادیه کند(۱) بعد از آن قلمرو او جزو شاهنشاهی
غزنه گردید و خود او از نائب الحکومه های صادق ووفادار سلطان محسوب شد.
(۱) ترجمه عرفا دقاقی صفحه ٣٧٤


(٤٠٤)
سلطان چون بغز و تار وین میرفت از وی لشکر خواست وی دو هزار
سوار چنگی در رکاب سلطان بدان غزوه فرستاد .
سلطان از اخلاص وی خوشنود بود و گاهی نیز از کارهای او تمجید میکرد فلك
المعالی موقع را مساعد یافت و خواست با خانه واده سلطنت قرابت بیشتر حاصل
نماید لهذا مولیتا ابوسعید چوا یکی رئیس جرجان را که یگانه روزگار بود و از فضلا
و معاریف عصر محسوب می شد بحضور سلطان فرستاد و او را وسیله گردانید که
سلطان یکی از دختران خود را بوی بدهد رئیس جرجان بغزنه آمد و مراسم آداب را
بجای آورد و چندان هنرمندی و مهارت بخرج داد که در حضرت سلطان
کفائت فلك المعالى مورد قبول واقع گردید وی این خبر را به فلك المعالى
برد و ازین افتخار مژده داد . فلك المعالی باره بسکر قاضی جرجان را که شیخ علم
و راوی حدیث و علامه روزگار و تجربت یافته ایام بود با وی همراه گردانید
تا مراسم نکاح بجا آورده شود سلطان غزنه به اصطلاح عقبی شیطان غیرت را
به زنجیر شریعت به بست و دختر خود را که جگر گوشه وی و زهره آسمان
سلطنت بود بنام فلك المعالى عقد بست و چندان نفایس دثار در این انجمن
از طرف فلك المعالى تقدیم شده بود که چشم بیننده خیره می شد آنگاه
شاهزاده خانم زابل را بجرجان فرستادند و با وی چندین گنجینه نور و گوهر
همراه نمودند چون فلك المعالی بتائید سلطان پشتیبانی شد امارت خود را
انتظام بخشید و از شورشیانی که پدر او را خلع و قتل نموده بودند انتقام کشید
ابوالقاسم جعدی که مایه این همه شرارت بود و در خون پدر او دست داشت
به نیشاپور آمد تا از بارگاه سلطان استمداد کند و امارت فلك المعالى را
متزلزل گرداند اما سلطان نسبت به اخلاص و خدمت فلك المعالی و پاس مصاهرت
نامبرده را بشهر گردن و زنجیر بپاس نزد منوچهر فرستاد.
چندی قبل دارابسر دیگر شمس المعالی برادر منوچهر فلك المعالی بر پدر


( ٤٠٥ )
یاغی شده و بحضرت سلطان پناه آورده بود سلطان میخواست ویرا مدد نماید
ولی فلك المعالى چنانچه گذشت راه مراوده باسلطان باز کرد وشرف
دامادی سلطان را یافت سلطان از اراده خود باز گشت و او را معزز و مکرم
در غزنه نگهداشت اما او شبی راه فرار پیش گرفت و بفرشستان رفت و بتاریناه
برد.سلطان ویرا باز طلبید شار او را بغزنه فرستاد سلطان وی را بحبس درافگند
وی باز فرار نمودو دوباره گرفتارش کردند چندی نگذشت که سلطان بروی
بخشود و در زمره ند مای خاص داخل گردید و در مجالس انس و شکار
واوقات خلوت در حضور سلطان می بود هنگامی که بو الفوارس از برادر
کنار گرفته و در حضور سلطان آمده بود شبی دارا وابوالفوارس در حضور
سلطان باهم معارضه کردند دارا او را سخنان درشت گفت وحرمت بارگاه
سلطنت را رعایت نکرد موردخشم سلطان قرار یافت و باز محبوس گردید (١)
فلك المعالی تا آخر به سلطان محمود شهنشاه بزرگ غزنی و فادار و در
زمره باج گذاران وی بود.چون در سال ٤٢٠ سلطان برای مراقبت وقایع
ری عازم جرجان گردید منوچهر با کمال احترام سلطان را پذیرائی کرد
و چهل هزار دینار برسم هدیه پیشکش نمود اما وقتی که سلطان از ری
باز گشت اوراه هارا مسدودنمود وپل ها را و یران کرد وخود حصاری شد و
آنهمه نعمت وبزرگ منشی های را که سلطان د رباره وی کرده بود فراموش
نمود.سلطان چون این وضع را مشاهده کرد سخت بر آشفت و خواست قبل
ازوصول بغزنه به تنبیه وی پرداز د فلك المعالی ترسیدو از ان حرکت کودکانه
که در قبال سلطان وولی نعمت خود کرده بود معذرت خواست و پنجصد
هزار دینار به تلافی آن پرداخت. فرخی شاعر ملی در این مورد سخت بخشم
آمده وقصیده غضب آلودی انشاد کرده ومنوچهر فلك المعالی را ملامت نموده
(١) این تفصیلات از تاریخ عتبی اقتباس گردید .


(٤٠٦)

وحتی دشنام داده و آن کینه که پیوسته در باره حکمرانان ری و بلاد
مجاور آن و فتح جرجان و نواحی آن و تنبیه آن مردم در اشعار او محسوس میشود
و سلطان را به گرفتن آن دیار و کشتن و دار زدن تحریص می کنند در این
قصیده باز آشکار معاینه می شود ومراعات واعادی سلطان را نیز در این
شعر نمی کند چنانکه گوید :
عجب آید زعضو چهر خرف گشته مرا
کو ولایت زشه شرق همی داشت نگاه
خویشتن عرضه همی کرد که این خانه تست
از دگر سو گذر خانه همی کرد تباه
این همی کرد وهمی خواست ز خسروز نهار
تو مساز آنچه همی سازی وزنهار مخواه
ای شگفت از پس آن کز ملك شرق به وی
نامه فتح رسیده است فزون از پنجاه
که فلان شهر گرفتم به فلان شهر شدم
بر گرفتم زفلان خانه فلان بالش و گاه
بیشه و قلعه چنین گشت وره شهر چنان
جنگ زاین گونه همی کرد سپاه بدخواه
چون فرو خواند ز نامه صفت کشتن او
وز سپه راندن وره بردن او بود آگاه
بر تپه کردن ره غره چه بایست شدن
تیر و تیشه چه بایست زدن چندین گاه
او ندانست چوسلطان سوی او روی نهد
نزدہ اندیشد واز منزل بی آب و گیاه


(٤٠٧)
هر کجا خواهد راند چه بدشت و چه بکوه
هر کجا خواهد سازد گذر و منزلگاه
لاجرم شاه جهان یار خدای ملیان
آنکه پاداش شهان را دهد و باد افراه
بروه بیشه سپه راند سوی خانه او
دست او کرد بيك ره ز ولایت کوتاه
غرض شاه دران بود که آگاه شود
ز توانائی و قدرت که بد و داده اله
شاه برگشت سوی خانه و آن خوك هنوز
بیشه و آب و کل تیره گرفتست پناه
خوك چون دید به بیشه در تازه بی شیر
گرش جان باید از انو نکند هیچ نگاه
آفرین باد بدان شیر که شیران جهان
پیش اوخوار تر و زارتراند از روباه (۱)
سلطان منوچهر فلك المعالی را بخشود و راه غزنه پیش گرفت چندی بعد
منوچهر چهره برخاك نهفت و پسرش انوشیروان بجای وی نشست وسلطان
محمود ولایت او را منظور فرمود ( ۲)
شاهنشاه افغانستان و آل بویه ـ فتح ری و همدان و اصفهان
فخرالدوله حکمدار آل بویه در سال ۳۸۷ داعی اجل را لبيك كفت
وپسرش مجدالدوله که نه سال عمر داشت بجای وی نشست چون این پسر
كودك بود (سیده) مادرش امور پاد شاهی را اداره می کرد ویکی دو بار

(۱) دیوان فرخی طبع طهران صـ ٣٤٠
(٢) الكامل ابن اثیر ج ٩) صفحه ١٩٥


(٤٠٨)

نیز مجدالدوله با مادر نزاع نمود ولی مغلوب شد و تاهنگامی که حکومت در دست (سیده) بود سلطان محمود مملکت وی را مورد تعرض قرار ندادو نخواست در مقابل يك زن از قدرت و نیروی خود کار بگیرد میگویند وقتی سلطان به سیده نگاشت که فرزندش مجدالدوله را به غزنه بفرستد و خود مملکتش را جزو قلمرو شاهنشاهی بزرگ غزنه نماید.سیده رسول سلطان را اعزاز نمود و در جواب نوشت سلطان محمود شخص غازی وصاحب دولت است و اکثر ایران و زمین هند او را مسلم است تا شوهرم فخرالدوله حیات داشت دوازده سال از قدرت سلطان میترسیدم اکنون که شوهر وفات یافت دیگر اندیشه ندارم زیرا سلطان محمود پادشاهی بزرگ و صاحب ناموس است لشکر بر سر پیره زنی نخواهد کشید اگر لشکر کشد و جنگ کند مقرر است که من نیز جنگ خواهم کرد .اگر ظفر مرا باشد تا دامن قیامت مرا شکو هست و اگر ظفر او را باشد مردم گویند پیر زنی را شکست داد و فتحنامه ها بممالك چگونه نویسند.سلطان را جواب وی پسند افتاد وهمت وبزرگی و رحم دلی بران داشت که تاسیده زنده بود قصد حکومت او ننمود .

مادر مجدالدوله در سال ٤١٩ وفات یافت و حکومت بر پسرش قرار یافت مجدالدوله جوانی عیاش و ضعیف الاراده و شاعر منش بود در این وقت سپاهیان وی از موقع استفاده کردند و بنای شورش گذاشتند مخصوصاً سپاهیان دیلمی که در این کار پیش قدم بودند حتی خزانه مجدالدوله را تاراج نمودند مجدالدوله ببار گاه محمود نامه نوشت و از حضرت سلطان استمداد نمود این اثير و ابو الفدا می نگارند که سپاهیان دیلم از مجدالدوله به سلطان شکایت کردند . بهر حال سلطان علی حاجب را باهشت هزار سوار فرستاد و خود نیز برای اینکه مبادا مجدالدوله از سلجوقیان استمداد کند جانب جرجان حرکت کرد علی در ماه ربیع الثانی ٤٢٠ وارد ری گردید مجد الدوله با یکصد سوار باستقبال


(٤٠٩)
علی از دروازه شهر بیرون شد علی حاجب چون دانست وی قابل اعتماد نیست او را در بند افگند و سپاهیان خود را حکم داد تا شهر را اشغال کردند ومژده این فتح را در جرجان به سلطان رساند. سلطان نیز از جرجان حرکت کرد و در نهم جمادی الاولی ٤٢٠ به ری وارد شد مردم شهر از شاهنشاه بزرگ استقبال نمودند و از جور قرمطیان بنالیدند در این فتح غنایم فراوان بدست سلطان افتاد که به اندازه يك ملیون دینار نقد و نیم ملیون دینار جواهر وشش هزار لباس بود ظروف طلا و نقره بشمار نمی آمد .
از نوشته گردیزی بر می آید که سلطان نمی خواست در فتح ری از قوت و جنگ کار بگیرد و خون ریزی بعمل آید. گردیزی این قضیه را چنین می نگارد :
چون سلطان محمود دل از حدیث ترکمانان فارغ کرد قصدی نمود روی سوی گرگان نهاد و براه درۀ دینار داری به گرگان شد و از آنجا سوی ری کشید و چنین گفت مرا معتمدی که سلطان ایغوتکین الحاجب را با دو هزار سوار از نیشابور سوی ری فرستاد و هیچ مثال نداد چون ایغوتکین بدو منزل رسید بدو نامه نوشت که قرار کن تا غازی حاجب بدو برسد با دو هزار سوار و غازی را هم مثال نداد چون ایشان دو تن به پنج منزلی رسیدند نامه کرد به ایشان که قرار کنید تا علی حاجب بشما رسد و علی حاجب را مثالها بداد و چهار هزار سوار با او بفرستاد و چون علی حاجب آنجا رسید لشکر تعبیه کرد میمنه به ایغوتکین داد میسره بغازی حاجب و خود اندر قلب و هم بر آن تعبیه همی شدند تا در ری و چون خبر بامیر ری مجدالدوله ابوطالب رستم بن فخرالدوله رسید پنداشت که امیر محمود به تن خویش آمده است پس ابوطالب با صد سوار از حشم و خویشان و نزدیکان خویش بیرون آمد و با پیادۀ چند از رکاب دار و سپر کش و زوبین دار و آنچه بدان ماند و چون


(٤١٠)

علی حاجب او را بدید کس فرستاد گفت فرود باید آمد تا پیغامی که دارم
بگزارم در وقت مجدالدوله رسید تا خریشتها و خیمه بزدند و فرود آمدند و علی
حاجب فرمود تا درهای شهر بگرفتند و هیچ کس را رها نکردند و نگذاشتند که
از در شهر کس بیرون آمدی و یا در شهر شدی تا خبر مجد الدوله پوشیده
بماند وعلی حاجب او را اندر آن خریشته موقوف کرد و سلاحی که
باوی آورده بودند همه بستد و حاجب علی وابوطالب چـدر روز انـدرآن
خیمه موقوف بود و حاجب علی سوی امیر یمین الدوله نامه نوشت و
از صورت حال خبر داد و جواب باز آمد پس ابوطـالـب را باشت مرد
دیگر برسر اشتر نشاند و به نزديك امير محمود فرستاد وامیر محمود فرمود
تا او را سوی غزنین بردند و تا آخر عهد آنجا بماند وامیر یمین الدوله بری
آمد و شهر بگرفت بی هیچ رنج و تکلف و خزینه های بویان که از سالهای بسیار نهاده
بودندهمه برداشت مالی یافت که آنرا عدد ومنتها پدید نبودی و چنین خبر آوردند
امیر محمود رحمة الله علیه را که اندر شهر ری و نواحی آن مردمان باطنی مذهب
و قرامطه بسیار اند بفرمود تا کسانی را که بدان مذهب متهم بودند حاضر
کردند سنگریز کردند وبسیار کس را از آن مذهب بکشت و بعضی را
به بست وسوی خراسان فرستاد و چند گاه بری قرار کرد تا همه شغل های آن
پادشاهی را نظام دادو کار داران نصب کرد وولایت ری واصفهان به امیر مسعود
داد فتح ری درجمادی الاولی سال ٤٢٠ بود .
ابن اثیر در الکامل می نگارد سلطان محمود مجدالدوله را احضار کرد
پرسید که شاهنامه و تاریخ طبری خوانده ئی گفت بلی گفت حال کسی که این
کتابها را خوانده باشدچون تو نمی باشد. گفت شطرنج باخته ئی گفت بلی گفت
در بساط شطر نج دوشاه در يك خانه دیده ئی گفت نی. گفت پس ترا چه بران داشت
که اختیار خود را به کسی دادی که از تو بزر گتر است(۱)در منزل مجدالدوله پنجاه
(۱) صفحه ١٥٥ جلد ٩


(٤١١)
زن یافتند که مجدالدوله از آن ها سی فرزند داشت چون سلطان از وی پرسید
گفت این رسم اسلاف ماست (١) سلطان کتب قرمطیان را بسوخت و بقیه کتب
را بغز نه فرستاد و فتح ری را به خلیفه نوشت هنگامیکه سلطان درری بود بیعت بلاد
مجاور یی هم میر سید بقول ابن اثیر قزوین و ساوه نیز در این وقت گشوده گشت .
ابراهیم پسر مر زبان دیلمی معروف بسالار که حکمران ابهر و زنجان بود تمرد
اختیار کرد سلطان سپاه گران بسرداری مر زبان پسر حسن که رقیب سالار بود و به
سلطان پناه آورده بود فرستاد وی پاسرداران دیلم همد ست شده قزو ین را
استیلا کرد . هنگامی که سلطان باز گشت سالار خروج نمود و مرزبان را بشکست
و قزوین را متصرف شد اما مسعود چنانکه در فصل سلطنت او به تفصیل بنگاریم
در حیات پدر خود سالار را منهزم کرد رو لایت های مربوطه اش را مسخر نموده
و آنرا جزء سلطنت شاهنشاه بزرگ افغانستان گردانید.
مسعود از آن پس بری آمد و علاءالدوله پسر کا کو را شکست داده همدان را بکشود
و متصل آن اصفهان را در اوائل چار صد و بیست و يك متصرف شد علاء الدوله بخلیفه
بغداد توسل نموده و از وی بالحاح خواست تا به مسعود سفارش کند که دوباره او را
بصو کالت اصفهان منصوب گرداند .
هنوز این مکا تبا ت جاری بو د که شهنشاه بز ر گ یمین الدوله
وامین المله سلطان محمود غزنوی رخت بدان سرای کشید و مسعود مجبور شد برای
اشغال تخت و تاج پدر بغزنه رود لهذا سفارش خلیفه را بجا وعلاءالدوله را
به حکومت اصفهان مقرر نمود روی تعهد کرد که هر سال بیست هزار د ینار
به آئین خراج بخزینه غزنی بپر دازد مسعود ری را به حسن سلیمانی سپرده
خود عازم نیشاپور گردید (٢)
(١) ابن اثیر ج ٩ صفحه ١٥٤
(٢) کتاب دکتور ناظم ترجمه آقای امینی.


(٤١٢)

فرخی یکی از این صحنه های جنگ را که محمود در عهد پدرش نموده
چنین تصویر میکند :

ملوك را همه بی مال کرد و دل بشکست
بر انچه کرد سر خسروان بسر خوا هان (١)

گزاف در ری چندان هزار مرد دلیر
که شوخ وار بجنگ شه آمدند چنان

دلا ورانی پر حیله از سپاه عراق
مبار زانی بگزیده از که گیلان

زپای تا سر در آهنی زده چو تیغ
گرفته تیغ بد ست و دو دست شسته ز جان

ز کوه آهن و کوه سپر گرفته پناه
وز این دو کوه قوی چون ستاره خشت روان (٢)

ملك در آمدو بالشکری کم از دو هزار
همه چو آئینه خالی ز خود و از خفتان

چو روی کرد بدان کوه و آن سپاه بدید
ندیده کوه و سپه را ز هیچ گونه کران

ز پای تاسر آن کوه مرد کاری دید
بکار زار مليك عهد بسته و پیمان

خدا یگان جهان روی را بلشکر کرد
بشرم گفت به لشکر که ای جوا نمر دان

پدر مرا و شما را بدین زمین بگذاشت
جدا فگند مرا با شما ز خان و زمان

(١) ممکن است این قطعه سر چاهان باشد که سالار در ان پناه برده بود و محمود
آنرا فتح کرد . (٢) خشت سلاحی بود .


(٤١٣)
بنام ايك از این جا روان شدن بهتر
که باز گشتن نزد پدر بدینگر سان
اگر چه ز این جا تاجای مار هیست دراز
ز راست وز چپ ما دشمنان وما بمیان
بجمله گفتند ای شهر یاوروز افزون
خدایگان بلند اختر بلند مکان
که در سپه که چو تو میر پیش جنگ بود
اگر ز پیل بگرسد بر او بود توان
خدا یگان جهان چون جوا بها بشنید
بخواست نیزه و توفیق خواست از یزدان
میان آن سپه اندر فتاد چون که فتد
میان گور و میان گوزن شیر ژیان
بيك زمان سپه بیکرانه را بشکست
شکستنگانرا بنگر فت و جمله داد امان
و منو چهری در این معنی گوید :
هر كنز بكجا روی نهد این شه عادل
با حاشیه خویش و غلا مان سرائی
الا که بکام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رحائی (۱)
چون قصد بری کرد و به قزوین و بساوه
شد بوی بهار از همه بوئی وبها ئی (۲)
چون قصد کیما کرد به گرگان و به آمل
بگذاشت کییامملکت خویش و کیائی
(۱) رحا آسیاپ (۲) یعنی از آل بویه وبهاء الدوله بوی بهار رفت وافسرده شدند


(٤١٤)
سالار سپاهان چو ملك شد به سپاهان
پر شد بهوا همچو یکی مرغ هوائی
فتح مکران
سلطنت مکران تحت فرمان بردار خاندان بویه و واقع بود برناحیه ساحلی بین خلیج عمان وسند ومشتمل بود برقسمتی از کرمان و بلوچستان چون قدرت آل بویه روبسقوط گذاشت و چراغ ملوك الطوایفی در پرتو سلطنت محمود بزرگ خاموش شدن گرفت معدان حکمران مکران به سلطنت غزنی اظهار تابعیت کرد چون در سال ٤١٦ محمود به سومنات رفت معدان وفات نمود از وی دو پسر برجای ماند عیسی و ابوالعسکر هردو برادر بر سر پادشاهی باهم نزاع کردند ابوالعسکر شکست خورده به سیستان و از انجا به غزنی پناه برد شاهنشاه بزرگ ویرا طرف مهربانی قرار داد عیسی اندیشناک شد و به سلطان اطاعت نمود و جماعتی از سران و ناموران مکران را به غزنه فرستاد تا علت نزاع او را با برادرش توضیح دهند و بیعت اورا به سلطان تقدیم نمایند سلطان محمود بروی ببخشود و حکومت مکران را براو مقرر داشت و توصیه نمود که با برادر از در محبت پیش آید.
اما عیسی برپیمانی که بسته بود استوار نماند و احسان سلطان بزرگ را فراموش نموده و در سال ٤٢٠ که دید کار ترکمانان سلجوقی سر و صورتی بهم رسانده سر از فرمان سلطان باز زد سلطان عزم نمود ابوالعسکر را بر تخت مکران بنشاند و سزای عیسی را در کنارش بنهد روزگار یاری نکرد وسلطان خود رخت از جهان بست (۱)
و چنانکه بعداً بنگاریم این کار را مسعود در زمان سلطنت خود انجام داد
(۱) دکتور محمد ناظم


(٤١٥)
جنگ جات ها
چنانکه در داستان سومنات نوشتیم هنگامى که اردوى سلطان از سومنات
بر گشت جات ها بر دسته هاى عقبى اردو تعرض نمودند و بدين جهت خشم
شاهنشاه بزرك غزنى را متوجه خویش کرد ايد تدا ابيرونى مى نگارد:
جاتها مردمى بودند که (لنگه) یعنی مجسمه آله تذکیر را مى پرستيدند
بقول بر گس این مردم همان (بهتن ١ هامقيم ( بهت نير) بودند (١) دراوايل
سال ٤١٨ سلطان لشکرى كران فراهم نمود وجانب ملتان حرکت کرد
و تصميم كرفت باجات ها در دريا نبرد آزمائى کند بدین منظور امر داد
یکهزار و چارصد کشتى بسازندودرهر کشتى يك نيزه آهنین درپیشرو و دو نيزه
درپهلو نصب کردند و در هر کشتی بیست نفر عسکر نشانيدند با تير و کمان
وقار وره ونفت و سپر و فرمان داد که این کشتی ها را بردریای سند فرود آرند .
جتان خبر آمدن سلطان را شنيده اموال واولاد خود را بجزیره های
دوردست فرستادند وبروایتى چار هزار و بروایتى هشت هزار کشتی مهیا
نمودند و در آب افگندند و در هر کشتی مردم انبوه نشستند و در کمال
شجاعت بجنگ آغاز نمودند چون باهم مقابل شدند تيراند ازان لشکر
اسلام تیر می افگندند و نفت افگنان آتش مى زدند ولشکریان سلطان
کشتی های خود را برسف این آن ها نزديك نموده با نیزه ها کشتی های جتان را
سوراخ مى کردند سرانجام کشتی های جتان يا شکست وغرقه گردید ویا فرار
نمود در این جنگ تلفات فراوان به جتان رسید و هر که از آب می برآمد
به نیزه سواران غزنوی و حمله پیلان جنگی نابود می شد و آنها را تعقیب نمودند
تا آنجا که بر خزائن اموال شان رسيدند و همه را تاراج نمو د(٢)فرخى گويد :
(١) دکتور ناظم .
(٢) گرديزى طبع طهران .


(٤١٦)

من شکار آب مرغابی و ماهی دیده ام
تو در آب امسال شیران صید کردی شکار
شاهنشاه شرق در بستر مرگ

چون يمين الدوله و كهف المله نظام الدين ابوالقاسم محمود ابن سبکتگین
در سال ٤١٨ از جنگ جاتها باز گشت و برای آخرین بار بادهای سوزان
هندوستان را وداع کرد بر پیکر شریفش بیماری عاید گردید.

بزرگترین شاهنشاهی که فرمان فرمایان گیتی از وی در هراس بودند و از بیم
وی (قصر بر قیصر قفس و خانه برخان آشیان شده بود) در قبال موجودی بس
ناچیز و غیرمرئی یعنی ميكروب سل يا ملاريا از پادر افتاد و این بیماری رفته رفته
بنیان حیات سلطان نیرومند را متزلزل گردانید و سرانجام به سل امعا و اسهال
منجر شد اما با وصف این بیماری تا روزی كه جان بجان آفرین می سپرد
سر ببالین ننهاد و از مرض ننالید و دست از کار نكشيد وعنان سلطنت را
رها نکرد و ادارۀ کشوری را که پهنای آن از سومنات تاری می کشید
بدیگری نگذاشت.

در اثنای این بیماری خود تاری رفت و چنانکه قبلاً مذکور داشتیم
فرمانده ری را در اسار گرفت و سلجوقیان را از خراسان شكست وفلك المعالى
منوچهر را تنبیه نمود و در این دو سال دست از عنان و پا از رکاب نکشید.
چندانکه اطباء ویرا توصیه کردند که آسایش گزیند کمتر شنید ابن اثیر
میگوید: این مرد نیرومند در تمام مدت بیماری پهلوی خود را بر بالین
نمی نهاد و همیشه بر بالش تکیه زده می نشست با وجود آنکه طبیبان ویرا به
آسایش محتاج نشان میدادند صبح و شام بار میداد و در هنگام مرگ نیز
نشسته جان داد. سلطان در تابستان ٤٢٠ بخراسان و زمستان آن سال به بلخ
رفت و در آن شهری که پدرش نیز روزهای آخر زندگی را بسر برده بود