[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ افغانستان
تاریخ
افغانستان
جلد سوم
تالیف
میر غلام محمد غبار علی احمد نعیمی م محمد صدیق فرهنگ احمد علی محبی خلیل الله خلیلی


Moy Eljiu
Kabul, 1963.

نمره : ۴۸

تاریخ افغانستان

جلد سوم

* * *

مشتمل بر :
ظهور و نفوذ اسلام وعرب در افغانستان نگارش : م غبار
طاهریان « : علی احمد نعیمی
صفاریان « : میر محمد صدیق فرهنگ
سامانیان « : احمد علی محبی
غزنویان « : خلیل الله خلیلی

* * *

مطبعه دولتی
ثور ١٣٣٦


مقدمه
جلد سوم تاریخ افغانستان حسب تقسیماتی که بر اساس کرونولوژی
دوره های تاریخی بعمل آمده اساساً از آغاز انتشار اسلام در افغانستان
شروع و با ظهور چنگیز خاتمه می یابد.
این دوره در حدود شش قرن را در بر میگیرد که در طی دو قرن اول آن موازی
با جنگها آئین اسلامی و نفوذ فرهنگی عربی به تدریج دامنهٔ انتشار خویش
را در نقاط مختلف مملکت پهن میکند و در نتیجهٔ عمیق ترین انقلاب فکری
جای آئین و معتقدات پارینه را دین و ثقافت و معارف اسلامی فرا میگیرد.
سپس با سپری شدن يك دوره جنگها و مقابله های خونین بعد ازین که تعداد
معتنابهی از مردم افغانستان بدین فرخندهٔ اسلامی میگرایند و دلهای شان
به نور ایمان روشن میشود، حریت اسلامی با نغمهٔ آزادی پسندی روح
استقلال طلبی را در افراد این خطه تقویت نموده، رؤسای قوم در هر گوشه
و کنار سر بلند میکنند و سلاله های مسلمان کشور در پی احراز استقلال
و تشکیل حکومتها برآمده و سلاله های سلطنتی طاهریان، صفاریان،
سامانیان، غزنویان و غوریان یکی بعد از دیگری بمیان می آید.
جلد سوم تاریخ افغانستان وقف روشن ساختن همین دورهٔ تاریخ شده
و در نگارش قسمتهای مختلف آن برخی از اعضای مسلکی سابق انجمن
تاریخ و بعضی از همکاران افتخاری حصه گرفته و از ثمرهٔ مجموعی تتبعات
ایشان این اثر بمیان آمده است.
چون نگارش فصل های این مجلد به تاریخ های مختلف بعمل آمده است
انجمن تاریخ بغرض اینکه خوانندگان انتظار زیاد نکشیده باشند هر فصل
را در موقعش بشكل رسالهٔ علیحده به چاپ رسانیده و اينك امروز مجموع
آنها را بصورت این اثر بزرگ تقدیم میکند. تنها فصل غوریها که در ین


اواخر رسیده هنوز متأسفانه موقع طبع نیافت. لهذا انتشار جلد سوم را بیش
ازین به تعویق نیفگنده امیدواریم فصل غوریها جداگانه بشکل ضمیمۀ
جلد سوم منتشر گردد.
انجمن تاریخ از همکاریهای قیمتدار ذواتی که در نگارش فصل های
مختلف جلد سوم تاریخ افغانستان سهم گرفته اند صمیمانه تشکر نموده
و با استقبالی که قبل برین از رساله ها بعمل آمده است متیقن شده است
که نتیجۀ این تتبعات در روشن ساختن دوره ئی از تاریخ وطن مفید واقع
شده و مجموعۀ آنها بصورت يك جلد بیشتر موجبات دلچسبی علاقمندان
را فراهم خواهد کرد.
١٦ ثور ١٣٣٦ احمد علی کهزاد
تاریخ (٥٠٠٠ جلد) شیر محمد


( الف )
فهرست مندرجات
قسمت اول
ظهور ونفوذ اسلام وعرب
در افغانستان
از سال ۲۲ تا ۲۰۰ هجری
مضمون صفحه
اسم خراسان ۱
اوضاع افغانستان مقارن ظهور اسلام ۳
ظهور اسلام در عربستان ۷
عرب در همسایگی افغانستان
حضرت پیغمبر آخرالزمان (ص) ۱۰
خلیفهٔ اول (رض) ۱۲
خلیفهٔ ثانی (رض) ١٤
تصادم عرب با افغانستان ( ۲۲ - ۲۳) ١٦
خلیفهٔ ثالث (رض) وافغانستان (۳۱ -۳۲) ۲۰
دفاع خراسانیان در مقابل عرب
قارن هراتی (۳۲) ۲۳
جنبش سیستان ۲۳
ولایات شمالی افغانستان وعرب ٢٤
( ۱۳٩ - ۲۳ )
بازان حکمدار مرغاب ۲۵
جنگ مرغاب ۲۵
٢٦


(ب)

مضمون	صفحه

ماهویه حکمدار مرو	۲۷
اولین خلیفه اموی	۲۸
توطن قبایل عرب در خراسان شمالی	۲۹
توجه اعراب بماوراء النهر	۳۰
حجاج و قتیبه	۳۱
نیزك باد غیسی	۳۲
قتل برعمل قتیبه	۳۶
حیان خراسانی	۳۸

ولايات غربی خراسان و عرب
(۴۳ - ۱۳۰)

ابن سمره و حمله بكابل وزابل و بلوچ	۴۴
یزید ورتبیل	٤٤
لشکر طاؤسان	٤٦
ولایات جنوبی و جنوب شرقی افغانستان و عرب	٤٩
(۴۳ - ۲۰۵)

بلوچستان	۵۳
ولایت سند	٥٤
ظهور ابومسلم در افغانستان	٥٥
(۱۳۹ - ۱۳۷)

نهضت سیاسی ابومسلم	٦٠
نجات خراسان از اداره اموی	٦٣
تامین ماوراءالنهر	٦٦
انعکاس قتل ابومسلم در خراسان	۷۰
	۷۳


(ج)
مضمون
سنباد
محمد و آذروبه
حکیم مقنع
خراسان مفتوحه وخلفای عباسی
(٢٠٥ - ۱۳۷)
خلیفه سفاح
خلیفه مهدی
خلیفه هادی
خراسان وهارون خلیفه عباسی
در سیستان
امیر حمزه بن عبدالله
آل برمك در دربار هارون الرشید
مأمون عباسی و خراسان
غلبۀ خراسان بر بغداد
طرز ادارۀ عرب در خراسان مفتوحه
دورۀ خلفای راشدین
دورۀ بنی امیه
دورۀ بنی عباس
موثرات عرب و افغان در همدیگر
قسمت دوم
طاهریان
پوشنج
ظهور طاهر

صفحه
٧٤
٧٦
٧٦
٧٧
۷۸
۷۹
۸۰
۸۰
۸۲
۸۳
٨٦
۹۰
۹۲
٩٦
٩٦
۹۷
۱۰۱
١٠١
۱۱۳
١١٥


(د)
مضمون	صفحه
نسب طاهر	١١٦
طاهر	١١٦
فرمان دهی طاهر بر افواج خراسان
و فتوحات او	١١٧
غلبه طاهر بر علی بن عیسی	١١٨
ذوالیمینین	١٢٠
غلبه طاهر بر عبد الرحمن بن جبله و فتح همدان	١٢٢
فتح اهواز	١٢٣
حرکت طاهر بسوی بغداد و فتح آن	١٢٥
تقرر طاهر بحکومت شام و جزیره و غیره	١٢٦
تقرر طاهر بحکومت خراسان و اعلان استقلال	١٢٧
مرگ طاهر	١٢٨
مکتوب طاهر	١٢٩
طلحه بن طاهر	١٣٣
عبدالله بن طاهر	١٣٥
فتح مصر	١٣٦
طاهر بن عبدالله	١٤٠
محمد بن طاهر	١٤٢
شورش در طبرستان	١٤٢
تصرف یعقوب بر هرات	١٤٤
آمدن یعقوب بار دیگر بسوی هرات	١٤٥
عزیمت یعقوب بسوی نیشاپور و انقراض دولت طاهری	١٤٥
اوضاع اقتصادی خراسان در عهد طاهریان	١٥٠


(ه)

قسمت سوم
صفاریان

١٥٢ صفاریان
عروج صفاریان
١٥٤ یعقوب بن اللیث صفاری
١٥٧ امارت وفتوحات یعقوب
١٥٨ فتح هرات وبوشنج
١٥٩ فتح کرمان وفارس
١٦٠ سفر کابل وبلخ
١٦٤ فتح نیشاپور وانقراض طاهریان
١٦٥ سفر گرگان
١٦٦ سفر فارس
١٦٧ واقعه دیر العاقول
١٦٩ وفات یعقوب
١٧٠ عمرولیث
١٧١ عمرولیث وخجستانی
١٧١ سفر اول فارس
١٧٦ جنگ بلخ واسارت عمرولیث
١٨٠ امارت طاهر بن محمد بن عمرو لیث
١٨١ بن علی معروف به شیر لباده
١٨٢ امارت محمد بن علی بن لیث
* صنایع و ادبیات ۱۸۴
اداره ومالیات ۱۸۸


(د)
قسمت چهارم
سامانیان

مضمون
بلخ ماوای اصلی سامانیان
سامانیان و امرای خراسان
طاهریان هرات و آل سامان
اسماعیل عادل
مؤسس دولت آل سامان
علل بهم افتادن اسماعیل و عمرو لیث
اسماعیل بحیث فرمانروای کل خراسان
فتح گرگان و طبرستان
سیره امیر عادل
الشهید ابو نصر احمد بن اسماعیل
موضوع سیستان
السعيد ابو الحسن نصر
واقعات داخلی
موضوع سیستان
واقعه برادران نصر
وقایع خارجی دوره پادشاهی السعید نصر
امیر حمید نوح بن نصر
جلوس امیر حمید نوح
فتح ری بر کناری ابوعلی
ظهور ابراهیم
اقدامات نوح پس از برقراری مجدد
مخالفت محمد بن عبدالرزاق

صفحه
۱۹۲
۱۹۰
١٩٦
۱۹۸
٢٠٢
٢٠٦
٢٠٦
٢٠٧
۲۰۹
٢٠٩
۲۱۳
٢١٤
۲۱۷
۲۱۸
۲۲۱
٢٢٥
٢٢٥
۲۲۷
۲۲۹
۲۳۰


الرشيد ابوالفوارس
۲۳۳	عبدالملک بن نوح

السديد ابوصالح
۲۳۷	منصور بن نوح
۲۳۸	عاقبت کار محمد بن عبدالرزاق
۲۳۹	واقعه سیستان
٢٤٠	صلح با رکن الدوله

نوح ثانی
۲۴۳	الرضی ابوالقاسم نوح بن منصور
٢٤٨	فتنه بغرا خان، خان ترکستان
٢٤٩	بازگشت نوح بر اورنگ سلطنت
٢٥٠	نقش سبکتگین در فرو نشاندن بدخواهان

منصور ثانی
٢٥٥	ابوالحارث منصور بن نوح

عبدالملک ثانی
۲۵۷	ابوالفوارس عبدالملک بن نوح
٢٥٨	انقراض دولت سامانی
٢٥٩	اوضاع اجتماعی و اداری
٢٦١	اوضاع فرهنگی

وزرا و سرداران
٢٦٣	ابوالفضل بلعمی
٢٦٤	ابو علی محمد بلعمی
٢٦٦	ابوعبدالله محمد جیهانی
٢٦٦	عبیدالله جیهانی
٢٦٦	ابو علی جیهانی


(ح)
مضمون
ابو عبدالله جيهانی ٢٦٦
ابو الفضل جيهانی ٢٦٧
حمويه بن علی ٢٦٧
ابو العباس احمد بن حمويه ٢٦٧
ابو عمران سميجور دراتی ٢٦٨
ابراهيم بن سميجور ٢٦٨
ابو الحسن ناصر الدوله سميجوری ٢٦٩
ابو علی سميجور ٢٦٩
الپتگين ٢٦٩
ابو صالح منصور ٢٧٠
احمد بن سهل ٢٧٠
ابوبکر چغانی ٢٧٠
ابو علی چغانی ٢٧١
ابو منصور محمد ٢٧١
دانشمندان و شعرا
ابوزيد بلخی ٢٧٢
ابو سعيد احمد السجزی ٢٧٤
ابو سليمان المنطقی ٢٧٥
ابو سلیمان بستی ٢٧٥
ابو محمد المروزی ٢٧٥
ابو عبدالله محمد المرزبانی ٢٧٦
ابو جعفر الخراسانی ٢٧٦
ابو الوفاء جوزجانی ٢٧٦
ابو حاتم بستی ٢٧٦


(ط)

مضمون صفحه
محمد بن عبدا لرزاق بیهقی ۲۷۷
محمد بن علی الکاتب ۲۷۷
ابو عبدالله محمد المروزی ۲۷۸
ابوعمر و احمد ۲۷۸
ابوالقاسم الکعبی ۲۷۸
امام ابوالحسن محمد ۲۷۸
ابن ابی الازهر ۲۷۸
ابو عبدالله خوارزمی ۲۷۹
ابوبکر خوارزمی ۲۷۹
هیأت علمی مترجمین تفسیر طبری ۲۷۹
ابومنصور محمد بن هروی ۲۸۰
اسماعیل فارابی ۲۸۰
ابوعمر زوزنی ۲۸۰
مولف حدود العالم ۲۸۰
ابو منصور موفق بن علی هروی ۲۸۱
ابوالمؤید بلخی ۲۸۲
رودکی ۲۸۳
ابوالحسن شهید بلخی ۲۸۶
رابعه بلخی ۲۸۹
فرالاوی ۲۹۰
ابو شعیب هروی ۲۹۰
ابوشکور بلخی ۲۹۱
معروفی بلخی ۲۹۲
ابو العباس ربنجنی ۲۹۳


( )

مضمون صفحه
ابوزراعه معمری ۲۹۳
ولو الجی ٢٩٤
لوکری ۲۹۵
آغجی ۲۹۵
دقیقی بلخی ٢٩٦
امیر ابو یحیی طاهر چغانی ۳۰۰

منجيك ۳۰۱

ابوطیب مصعبی ۳۰۱

ابواسحق ابراهیم جویباری ۳۰۲

شاکر جلاب ۳۰۲

قسمت پنجم

مقدمه
فصل اول

الپتگین ۳۰۱
ابواسحق ابراهیم ۳۰۳
بلکا تگین ٣٠٤
پریتگین ۳۰۵

فصل دوم

سبکتگین ٣٠٦
سبکتگین وسامانیها ۳۱۲


(ك)

فصل سوم
يمين الدوله سلطان محمود ٣٢٠
غرجستان ٣٣٠
سيستان ٣٣٤
غزنه وغور ٣٣٨
خوارزم ٣٤٣
سلطان وتركان ٣٤٧
تركمان ها ٣٥٣
سلطان وهند وستان ٣٥٤
جنگ و يهند ٣٥٩
جنگ بهاطيه ٣٦٠
جنگ بهيم لکريا لشگر كوت ٣٦١
تسخير نندنه (ناردين) ٣٦٤
جنگ ثانی سر ٣٦٥
جنگ كشمير ٣٦٧
فتح قنوج ٣٦٨
جنگ بر دريای رهت (راهب) ولشكر كشی بمقابل تريلو جيبال ونندا (گنده) ٣٧٤
گواليار و كالنجر ٣٨٠
سومنات ٣٨٢
بت سومنات ٣٨٦
ماهيت بت سومنات ٣٨٦
فتح نور وقيرات ٤٠٠
مناسبات سلطان محمود با آل زيار وآل بويه ٤٠١


(ل)

مضمون صفحه
زیاری ها ٤٠٢
شاهنشاه افغانستان و آل بویه، فتح ری و همدان و اصفهان ٤٠٧
فتح مکران ٤١٤
جنگ جاتها ٤١٥
شاهنشاه شرق در بستر مرگ ٤١٦
شمایل سلطان ٤٢٢
کرامت وسخاوت محمود ٤٢٢
عدالت سلطان ٤٢٩
مقام دانش و فضیلت سلطان ٤٣٢
سلطان و ایاز ٤٣٤
دلیری و سالاری سلطان ٤٣٧
قرارگاه سلطان هنگام سفر ٤٣٩
پابندی شدید سلطان به دیانت ٤٣٩
مسجد عروس الفلك ٤٤٥
مذهب ٤٤٧
قبر سلطان ٤٤٨
فصل چهارم
امیر جلال الدوله ابواحمد محمد ٤٤٨
فصل پنجم
شهاب الدوله سلطان مسعود ٤٥٧
رسیدن مسعود به بلخ ٤٦٤
امر وزارت ٤٧٢
مسعود و نیابت وی در فارس و هند ٤٧٣
آمدن سفیر بغداد به دربار بلخ ٤٧٥


(ز)

مضمون صفحه
قتل منجوق وحادثه خوارزم ٤٨٠
رفتن التونتاش خوارزم شاه بجنگ علی تکین و کشته شدن او ٤٨١
کشاده شدن راه حج ٤٨٣
رسیدن خلعت بغداد ٤٨٥
ترکمانان ٤٨٧
فتح قلعه سرستی ٧٨٩
جنگ آمل و ساری ٤٩٠
حمله ترکمانان به نساء ٤٩٤
آمدن سلطان از هرات به غزنی ٥٠٠
حمله ترکمن ها به بون ٥٠٢
فتح هانسی ٥٠٣
انجام تخت طلا ٥٠٥
جنگ سباشی سپهسالار مسعود با ترکمانان
و دیگر واقعاتی که درین میانه روی داد ٥٠٦
علی قهندزی ٥٠٧
جنگ علی آباد ٥٠٩
جنگ بیابان سرخس ٥١٠
وقایعی که در هرات رخ داد ٥١٣
عید در هرات با تجمل تمام سپری شد ٥١٤
پیکار در آزادی نیشاپور ٥١٥
حصار دندانقان و شکست آخرین سلطان ٥١٦
کشته شدن شهاب الدوله مسعود ٥٢٥


(ن)
مضمون
شخصیت و اخلاق مسعود
قبر سلطان مسعود
فصل ششم
سلطان مودود
القاب و اولاد مودود
فصل هفتم
محمد یا مسعود پسر مودود
علی بن مسعود
فصل هشتم
عبدالرشید پسر سلطان محمود و طغرل کافر نعمت
طغرل کما فرنعمت
فصل نهم
فرخ زاد
فصل دهم
سلطان ابراهیم ظهیرالدوله (ابراالملوك)
فصل یازدهم
علاء الدوله مسعود بن ابراهیم (مسعود ثالث)
فصل دوازدهم
ارسلان شاه
فصل سیزدهم
یمین الدوله بهرامشاه
سوختن غزنه
فصل چهاردهم
خسروشاه پسر بهرامشاه
فصل پانزدهم
آخرین سلطان غزنویان خسروملك
فهرست تاریخ جلوس سلاطین غزنه بحساب قمری و عیسوی
شجره نصب غزنویان

صفحه
۵۲۷
۵۳۱
۵۳۲
۵۳۷
۵۳۸
۵۳۸۰
۵۴۰
۵۴۲
۵۴۵
۵۴۷
۵۵۲
۵۵۴
۵۶۰
۵۶۲
۵۷۰
۱۷۱
۵۷۱
۵۷۳


(س)

مضمون صفحه
فصل شانزد هم
مسكوكات سلاطين غزنه ٥٧٤
فصل هفدهم
مشاهير رجال وارباب حل وعقد
ابو الفتح بستى ٥٨٠
ابو العباس فضل بن احمد اسفراينى وزير سلطان محمود غزنوى ٥٨٢
خواجه احمد بن حسن میمندی ٥٨٤
حسنك ميكال ٥٩٣
ابونصر احمد بن عبدالصمد شیرازى ٥٩٦
طاهر مستوفى ٥٩٨
عبدالرزاق بن احمد بن حسن ٥٩٨
ثقة الملك طاهر بن على بن مشكان ٥٩٨
حسين بن مهران ٥٩٨
ابوبكر صالح ٥٩٩
بوسهل خجندى ٥٩٩
عبدالحميد پسر احمد بن عبدالصمد ٥٩٩
جرجير يا (خرخيز) ٥٩٩
ابونصر منصور مشكان ٥٩٩
اياز ايماق ٦٠٢
خوارزم شاه التونتاش ٦٠٤
ابوسهل احمد بن حسن حمدوى يا حمدونى ٦٠٥
عبدالله بن يوسف معروف به ابوبکر حصيرى ٦٠٥
ابوسهل زوزنی ٦٠٦
ابو الفضل بيهقى ٦٠٦
امام ابوالطيب سهل بن سليمان صعلوكي ٦٠٧


(ع)

فصل هجدهم
گویندگان و دانشمندان ۶۰۸
شعرای زبان دری

مالك الشعراء عنصری ۶۱۰
امیر فرخی ۶۱۳
غضایری رازی ۶۱۹
ابو نظر عبدالعزیز بن منصور عسجدی مروزی ۶۲۰
استاد ابوالحسن علی بهرامی سرخسی ۶۲۱
محمد بن محمود بدایعی بلخی ۶۲۱
ابو محامد محمود عمر جوهری زرگر هروی ۶۲۱
حکیم ابواسحاق کسائی مروزی ۶۲۱
ابو نصر احمد بن منصور اسدی طوسی ۶۲۲
عمارۀ مروزی ۶۲۲
حکیم ابوالقاسم فردوسی ۶۲۲
مسعود سعد سلمان ۶۲۳
منوچهری ۶۲۴
زینتی علوی محمودی ۶۲۶
لبیبی ادیبی ۶۲۷
ابو الفرج رونی ۶۲۹
سید محمد بن ناصر علوی غزنوی ۶۲۹
سید حسن غزنوی ۶۳۰
ابو الفضل مسرور بن محمد طالقانی ۶۳۱
منشوری سمرقندی ۶۳۱
صدر اجل ملك الكتاب ۶۳۲


(ف)

مضمون صفحه
ابوسراقه عبدالرحمن پسر احمد بلخی ٦٣٣
ابو المظفر بن ابراهیم بن علی پنجهیری (پنجشیری) ٦٣٤
مسعود رازی ٦٣٤
مظفر پنجدهی ٦٣٥
كوكبی مروزی ٦٣٥
ابو المجد مجدود سنائی غزنوی ٦٣٦
مختاری غزنوی ٦٣٧
فصل نزدهم
عرفا رحمهم الله تعالی
شیخ علی هجویری دادا گنج بخش ٦٣٨
حضرت شیخ ابوالحسن خرقانی ٦٣٩
شیخ ابوسعید ابوالخیر ٦٤٠
شیخ یحیی بن عمار سجستانی ٦٤١
خواجه عبدالله طاقی ٦٤١
ابواسماعیل عبدالله انصاری ٦٤٢
فصل بیستم
علماء
شیخ الرئيس ابوعلی سینا ٦٤٤
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی ٦٤٤
ابوسلیمان خطابی ٦٤٦
عبدالملك بن علی هراتی ٦٤٧
ابومنصور ثعالبی ٦٤٧
آل مكیال ٦٤٨
ابونصر احمد بن علی میکالی ٦٤٨
شیخ ابی عبدالرحمن سلمی ٦٤٩


(س)
مضمون
ابی بکر احمد بن حسین بن علی البیهقی
احمد بن محمد عبدالرحمن یا شانی هراتی
آدم بن احمد بن اسد هراتی
جناده بن محمد بن حسین ازوی هراتی
ابو عبیدالله عبد الواحد جوزجانی
ابوالخیر خمار
ابونصر عبتی
ابوسعید عبدالحی بن ضحاك بن محمود گردیزی
ابوالمعالی نصر الدین بن عبد الحمید غزنوی

فصل بیست و یکم

شعرائی که در دوره محمود بان به عربی شعر دارند
و در مدح این خاندان پرداخته اند
ابو حفص عمر وین مطوعی حاکم
شیخ ابوالحسن محمد بن عیسی کرجی
ابوبکر عبدالمجید پسر افلح غزنوی
ابوسهل کشبدی
ابوالمظفر بلخی
ابوبکر نحوی بستی
ابو عبدالله الوضاحی البشری محمد بن حسین

فصل بیست و دوم

غزنه و وجه تسمیه آن
تربت سلطان
شرح مآخذ

صفحه
٦٤٩
٦٥٠
٦٥٠
٦٥٠
٦٥١
٦٥١
٦٥٢
٦٥٣
٦٥٣

٦٥٥
٦٥٥
٦٥٥
٦٥٦
٦٥٦
٦٥٦
٦٥٦

٦٥٧
٦٥٩


قسمت اول

ظهور و نفوذ اسلام و عرب
در افغانستان

تألیف

م. غبار


[BLANK PAGE]


بسمه تعالی و تقدس

قسمت اول

ظهور و نفوذ اسلام و عرب
در افغانستان
سالهای ۲۲ - ۲۰۵ هجری

اسم خراسان: قبلا باید دانست چنانچه نام قدیم و ماقبل دوره اسلامی
افغانستان «آریانا» بود، در دوره اسلام از قرون اولیه هجری تا قرن سیزدهم
نام خراسان در عوض آریانا اطلاق و استعمال گردیده است. یکنفر مؤرخ
ارمنی «مؤسس خورنی» در قرن (٤-٥ مسیحی) میگوید: « ... آریان
از سوی باختر ماداو پارس است و تا هندوستان گسترده است ... و یازده
ناحیه دارد ... کتاب مقدس تمام آریان را نام پارتیا داده است گمانم بسبب
قلمرویست که بدست پارتها بود این ناحیه را ایرانیان «خراسان» مینامند
یعنی شرقی : » (۱)
مؤرخین دوره اسلام نیز کلمه خراسان را که مرکب از «خر» و «آسان»
است در همین معنی مشرق گرفته، و خر را آفتاب و آسان را مکان شی

(۱) کتاب احوال و اشعار رودکی تالیف سعید نفیسی طبع طهران سال ۱۳۱۰ جلد اول ص ۱۵۰ بنقل از:
Geographie de Mosie de Corene Venise
1881 p, -55


(۶)
دانسته ولهذا هردورا به مطلع الشمس ترجمه كرده اند(۱).
نويسندگان وشعراء افغانستان كلمه مشرق وسلطان مشرق را درمورد
افغانستان و پادشاهان افغانى استعمال (۲) ومؤرخين مغرب زمين نيز اسم
خراسان را بمفهوم سرزمين مشرق شناخته اند، يكى ازينها ميگويدكه كلمه
خراسان درفارسى قديم بمعنى مشرق آمده است (۳).
درهر حال چنين معلوم ميشود كه كلمه خراسان بسيار قديمى نبوده ،و
بيشتر در دوره سانيان فارس بوجود آمده، ودر مورد افغانستان كه درمشرق
كشورشان افتاده بود استعمال گرديده است بعدها در دورۀ اسلام اين نام از
عهد بلاذرى (قرن ٣ هجرى) تا عصر سيزده هجرى در معنى خاصش
بولايات شمالى وشمالغربى افغانستان (٤) ودرمعنى عام آن به كل كشور
افغانستان اطلاق (٥) وسلاطين افغانى بعنوان پادشاهان خراسان ذكرگرديده اند(٦)
(۱) مثلاً ابوالفدا مؤرخ قرن هشت هجرى ، تقويم البلدان طبع پاريس سال ۱۸٤۰
عنوان خراسان وغيره .
(۲) نويسندۀ گمنام قرن چهار هجرى ، حدودالعالم من المشرق الى المغرب طبع عکسی
لينن گراد ص ٢٧ وعروضى سمر قندى نويسنده قرن شش هجرى ، چهار مقاله طبع ليدن
سال ۱۹۲۷ ص ٣ و يا عنصرى در قصيده :
(يا شنيدم هنرهاى خسروان بغير ٭ بياز خسرو مشرق عيان به بين تو هنر .
(۳) لوسترانج ، كتاب اراضی خلافت شرقيه فصل خراسان .
(٤)مثلاً بلاذرى مؤرخ قرن سوم هجرى، فتوح البلدان طبع قاهره سال ۱۹۰۱ ص ٤١٠ وامثالها
(٥) ابن خرداذبه نويسنده قرن سه هجرى، المسالك والممالك طبع ليدن سال ١٣٠٦
ص ۱۸ - ٢٤٣ و يا نويسنده اشكال العالم منسوب به جيهانى - قرن ٣ - ٤ هـ - متعلق موزه
كابل ص ٦٧ - ٦٨ - ٧٠ وغيره .
(٦) ناصرخسرو نويسنده قرن پنج هجرى سفر نامه طبع برلين سال ١٣٤٠ ص ١٣٤
نرشخى نويسندۀ قرن چهار هجرى ، تاريخ بخارا طبع طهران سال ۱۳۱۷ ص ١٢-٢٧ -
گرديزى ( قرن ٥ ) زين الاخبار طبع برلين ۱۹۲۸ ص ۱۰ - ۲۱ - ۲۲ - ۲۳ - ٦٢ -
ابوالفضل بيهقى طبع كلكته ١٨٦٢ ص١٤٨-٤٨١-٤٨٢ - ٤٨٥ - ٤٨٦ - خواند امير
حبيب السير طبع بمبئى ۱۲۷۳ جلد ۲ـ جز ٤٠ ص ١٥٥ - ١٦٥ مرتضى حسين ، حديقةالاقاليم
طبع هند ص ٧٤ - ٣٧٥ - امرنات ، ظفر نامه رنجيت طبع لاهور ۱۹۲۸ ص ٣- ١٣٠-
١٢١-١٣٢-٢٠١ -٢٠٣ ٧-٧٧


(۳)

تا آنکه در طی قرون کثیره اسم افغان و افغانستان بمیان آمده و بالاخره
در قرن سیزده هجری جای اسم خراسان را اشغال نمود.

اوضاع افغانستان مقارن ظهور اسلام

مقارن ظهور اسلام یعنی قرن هفت میلادی اوضاع کشور خراسان متلاشی
و پریشان و از حیث ماده و معنی دوچار بحران بزرگ اجتماعی بود. مثلاً از پهلوی
دین که عامل قوی وحدت جامعه است، ازنه قرن باینطرف خراسان گرفتار
تفرقه و تشتت و بعلاوهٔ دیانت قدیم زرتشتی، معروض سیلاب خمار آور دین بودائی
گردیده بود، در صفحات شمال هندوکش در خطی که از بلخ تا قندهار ممتد شود
در غرب آن دیانت زرتشتی، و در شرقی دیانت بودائی مروج، و این دین اخری
از قرن دوم قبل الميلاد رو بعروج سیر، و آئین زرتشت را قدم بقدم در صفحات
شمال و وادیهای هیرمند عقب زده میرفت. آئین برهمنی نیز بتدریج پیشرفته
و اينك در صفحات جنوبی هندوکوه معابد او با معابد بودائی همسری مینمود
طریقه های شیوائی در صفحات جنوب هندوکش (از قرن اول مسیحی) و آفتاب
پرستی (کیش مترا) که جزئی از آتش پرستی یادگار اوستا بود در زمین
داور و نقاط مختلفه مملکت (تا قرن نهم عیسوی) و همچنان طرق مختلفهٔ هندوئی
در زابل و کابل، ننگرهار و لغمان و پکتیا و سواحل راست رودخانه سند رواج
و هر يك معابد معینی در آنجاها داشتند. طریقه نسطوری عیسوی هم از قرن چهار
با شش مسیحی در ولایت های طوس، مرو، هرات و غزنی قدم نهاده بود. (۱)
معابد عظیم این مذاهب از قبیل معبد نوبهار بودائی بلخ، معبد «زور» آفتاب
پرستی زمین داور معبد «آرونای» آفتاب پرستی کـاپـیسا، معبد «سوریای» برهمنی
(۱) نستوریان نام بطریق قسطنطنیه بود که ادعا میکرد حضرت عیسی دو وجود روحانی
و جسمانی داشت، عقیده او بعدها در اطراف موصل، حلب و سوریه نشر گردیده و در قرن شش
مسیحی در نواحی ولایت مرو و حتی غزنی رسیده بود، پیروان این عقیده نسطوریها گفته میشدند.


(٤)
کوتل خیر خانه کابل و معبد هندوئی سکاوندلوگر در صفحات تاریخ افغانستان
مشهورند.
جامعه افغانستان آنروز از حیث زبان نیز کمتر از تعدد مذهب مختلفه
گرفتار تشتت و پراگندگی نبود، چونکه ساختمان جغرافیائی مملکت بواسطه
جبال شامخه کشور را در صفحات و وادیهای متعدده منقسم و هر وادی و ولایتی
در تحت تأثیر آب و هوا یا عدم اختلاط و ارتباط کافی باولایات سائره بعلت
صعوبت وعدم شوارع و راها دارای زبان و یا لهجهٔ خاصی گردیده بود
بحدی که مقارن ظهور اسلام السنه بسیاری در تمام کشور رایج بود از قبیل: دری،
تخاری، سانسکریت و پراکریت هایش، هروی، سگزی، زاولی
و دها لهجهٔ دیگر.
حالت سیاسی و اقتصادی کشور نیز با اختلافات امور ذوقی ملت یعنی دین و زبان
یکسان بود، در صفحات غرب و قسماً شمال مملکت از قرن شش مسیحی (٥٦٥م)
تسلط ساسانیان، و از همان وقت در ولایت آنروزه وسیع تخارستان نفوذ تورکان
غربی پهن بوده و صفحات جنوب هندوکش تا حوزهٔ هیرمند مستقل، وولایات
جنوب و شرق شمال بشكل ملوک الطوائفی بسر میبرد و احیاناً دست هندیها از
رود سند عبور میکرد، در قرن هفت مسیحی ما بین چینی ها و تور کان غربی آتش
جنگ مشتعل و در نتیجه تور کها مغلوب و در ماوراءالنهر تحت حمایت چینی ها
قرار گرفتند متصرفات ایشان نیز در سواحل جیحون یعنی تخارستان بدست
چینی ها افتاد، ولی متعاقباً در داخله کشور چین انقلاباتی واقع و لهذا سیطره
و نفوذ مستقیم ایشان در ساحل جیحون دوامی نکرد.
اقتصاد کشور با چنین اوضاع اداری و سیاسی البته نمیتوانست ترقی اختیار
کند، چونکه مرکزیت معدوم و لهذا قوهٔ مدافعه اقتصاد مفقود بود. بالطبع


(ه)

صنعت، علم، مدنيت و اخلاق فاصله نيز روبه انحطاط سير می نمود .
با این ترتيب عامی بینیم که اوضاع اجتماعی افغانستان مقارن ظهور
اسلام بحرانی و مملکت از نظر مادی وروح مستعد انحلال بوده، وچندین نسل ملت
یکی پی دیگری در زیر این شرایط نامساعد اجتماعی بدنیا آمده و میگذشتند
مبدا بقاء ملت مرهون تهذیب وتمدن قدیم وخاطره عظمت ومفاخر گذشته
خراسان بود که هنوز مثل مشعلی در شبهای تار فروزان ،وقوم را بااعاده
آن جاه وجلال ازدست رفته امیدوار میداشت، وهمین آتش بود که ایشانرا
درماضی وماجراهای هخامنشی ویونانی وهندی راهنمائی کرده بود .
ولی وقت عبور میکرد و آفات اجتماعی قوت میگرفت و اينك نفوذ اجانب
از چهار جهت وحدت اداری وشركت منافع رااز بین برده، وسیمرغ بودا
وبرهمنی، آئین زرتشتی را که مبنی بر روح عمل وجدال باشر بود زیر سایه
نته آورخویش فرا گرفته بود، چنانچه میدانیم برهمنی پر از شرك و بت پرستی
وفاقد هر نوع مساوات حقوقی بود، ودین بودائی نیز اصلاً ! بیشتر دین نظری
بود تا عملی وانگهی تحریفاً با اصول سائر ادیان باطله مخلوط شده بود،لهذا
عجالتاً این ادیان باروح اجتماعی افغانستان ملایمت وموافقت وبارشدسیاسی
مملکت مساعدت نمیکرد در حالیکه همیشه ادیان مخصوصاً در آنعهد و درزندگی
اجتماعی ملل تاثیر بزرگتری را دارا بود از همین جا است که در قرن هفتم
میلادی کشور خراسان محتاج يك انقلاب عظیم اجتماعی بود تا بتواند تمام
مفاسد اخلاقی واختلافات سیاسی و مذهبی ومغایرتهای نصب العین مادی
ومعنوی قوم را از بین برده،وبجایش روح واحد وزنده درمملکت ایجاد نماید
وگر چه زمینه برای قبول چنین انقلابی مساعد بود، اما هنوز محرك چنین
انقلابی بزرگ مفقود، وظهورش بنظر مستبعد می آمد، تنهادرین میانه دین
اسلام میتوانست چنین وظیفه سنگینی رادر خراسان ایفا نماید، در حالیکه شرایط


(٦)

اقليم وطبع جنگجوی ملت در مقابل پیشرفت این دین نوین هم موانع بزرگی ایجاد
میکرد، زیراتاشرین اسلام در نیزه و تبلیغ را توأم پیش میکرد ، دوخراسانیان خو
نه کرده بودند دینی جدیدا نهم در سايه شمشیر بپذیرند به همین سبب تعمیم اسلامیت
درین کشور نه قرنی بلکه قرنها بتأخیر افتاد معهذا نشر دین اسلام در افغانستان
سبب بزرگی و حدث و ترقى و سعادت قوم افغانستان در آینده گرديد.
در هر حال اینوقت حالات اجتماعی ممالك هسمايه خراسان وحتی دنیا. معلوم
نیز چندان بهتری نسبت با فغانستان نداشت در مصر قند و بخار اندتن و چین
دیانت بودائی خیمه زده و پادشاه چین خودش را معبود، وسلطنتش را آسمانی
میدانست،دین زرتشتی و کشور فارس را نفوذ ا ثین مزد کی خلل دار کرده
دولت خود سرا امراء مستقل و مستبد و اهالی گرفتار ظلم و ستم بردند، اروپا
وعصر گرفتار جهالت عمومیه، قساوت كليسا،مظالم وخانه جنگی امراء بوده
امپراطوری روم شرقی از آستانه قسطنطنیه تا او قیانوس اطلس سوای تجمل
ظاهری چیزی در دست نداشت، واروپای شمالی و غربی زیر دست و پای اقوام
بربرو وحشی می تپید، اسپانیا در چنگال ویز،گوتهابظلم و آبادی خودش را
باخته وايضا ليا جلال و جبروت روم قدیم را از کف داده بود، خلاصه تمام
ملل اروپا در ظلم و انظلام گرفتار ودیانت که قهراً در سرنوشت اجتماعی
دخل بزرگی داشت، آلوده وسدی از تعصب در مقابل تقدم و ارتقاء مجامع
بشریه افراخته بود،دین عيسوی تحریف ومنجر به تثلیث واقنوم پرستی گردیده
برده فروشی رایج، خون غلام بی قیمت وزن جنس ناپاکی محسوب بود مردم
از ظلم وانظلام بجان رسیده، بفرهمانيت وانجيل پناه میبردند ولی پناه گاهی
نمیافتند، چونکه ادیان بحالت اصلی خویش نمانده بودند، یهود ونصاری
یا خالق را بخالق و یا مخلوق رابخالق تشبيه ميكردند ولهذا این ادیان اگر اصلا
نبود تحریفاً نقطه مقابل و مخالف عقل و فطرت قرار گرفته یهودیها مادی


(۷)

صرف وعیسوی ها لاهوتی صرف شده بودند.
در چنین وقتی بود که دین اسلام در گوشه از آسیا ظهور وارکان اجتماعی ملل گیتی را تکان سختی داده شاهراه جدیدی پیش پای نوع انسان باز کرد
ظهور اسلام در عربستان
آنوقت در جزیره نمای خشک و خالی عربستان هشت نه ملیون نفوسی زندگی میکرد که بشکل کوچی و بدوی محروم از حرف، صنایع و تجارت و فاقد احساس ملیت ووطنیت بوده دین بت پرستی و عصبیت خانواده و قبیله داشتند وبس. معهذا تأثیر اقلیم و آب و هوا یا عدم مرکزیت واداره ایشان را آزاد، شجاع باحمیت وجوانمرد بارآورده و بعلاوه زبانی وسیع و حیرت انگیز داشتند لهذا اینها در امور چنگ وادب هردو استعداد ترقی شایانی دارا بودند. در چنین مملکتی حضرت پیغمبر اسلام عليه الصلوة والسلام ظهور ودین رزین جدیدی برای بشریت آورد. اساس این دین متین توحید خالص وعدل و احسان بمردم و عباداتش کوتاه ومفید بود عقاید اسلام با اصول وقواعد طبیعی موافق و در تسویه اخلاق مساعد و برای ترقی و تمدن بشری مانعئی بلکه مشوق و مقوی بشمار میرفت. اسلام که یک مذهب روشن وساده عالی قابل فهم همه مردم بود، در پیروان خودش تساهل مذهبی ایجاد و در ترویج دین تنها شمشیر نی بلکه تبلیغ را نیز اهمیت میداد و مغلوبین را در اختیار دین آزاد میگذاشت با آنکه اسلام از شهوات بیشتر جلوگیری کرده و برای منهیات احکامات امتناعی سختی داشت معهذا از هر دینی زیاد تر توانائی آنرا داشت که از ملل مختلفه و نژادهای متباینه ملتی واحد تشکیل کند. اسلام هر که را مسلمان میشد با سائر مسلمین برادر قبول میکرد. «انما المومنون اخوة» و عدالت را بمردم امر مینمود. «واذا حکمتم بین الناس ان تحكموا بالعدل». همچنین عصبیت و امتیاز را


(۸)
لغو و شرف را در عمل وقول پاك و مفيد ميدا نست « ا ن ا كر مكم
عندالله اتقا كم » پيغمبر اسلام در خطبه حجة الوداع فرمود « يا ايهاالناس
ان الله اذهب عنكم نخوة الجاهليته وفخر ها با لا باء كلكم لادم و آدم من
تراب ليس لعربى على عجمى فضل الا بالتقوی» . اسلام حمايت غلام، حفظ حقوق
زنان ، اتفاق به مساكين و خدمت به مردم را امر ، وارتكاب زناه، قتل
دزدی ، دروغ ، خیانت ، قمار ، خمر و وعده خلا فى رانهی ، و بسعى وعمل
توصيه مينمود ، اسلام برخلاف مذاهب آنوقت که تعالیم مخوف آنها خضوع را
در قلوب پیروان شان مستولی میساخت. مردم را ازراه تفكر و تعقل بقبول
ایمان وا میداشت چنا نچه میگفت :
« ان في خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات لاولى الالباب»
و يا « ا لذ ين يذ كرون ا لله قياماً و قعوداً و على جنو بهم و يتفكر و ن
فى خلق السموات و الا رض ربنا ما خلقت هذا با طلا » . و يا « قل ا نظر وا
ما في السموات والارض » قرآن چنانچه بعلم وحکمت توصیه میکند برهان را
مقام شامخی میدهد و حتی مشر کین را بواسطهٔ نداشتن برهان توبیخ میکند
در جا ئیکه میگوید « ام اتخدوا من دونه آ لهة قل هاتو ابرهانكم» دین
اسلام بشكّل عقل و فطرت انسانی در نظر جلو ه میکند و او نه یکدین صرف
مادی ونه صرف روحانی بلکه دینی معتدل و جامع هر دو جنبه بود بر ضد
فلسفه فنا و ترك دنيای هند و فلسفه اشراق که مردم را بوادی فنا میکشاند
ميكو يد « قل من حر م ز ينة ا لله ا لتى ا خر ج لعبا ده و ا لطيبا ت
من الرز ق قل هى للذ ين امنوا في الحيات ا لد نيا خالصة يوم ا لقيامته
كذالك نفصل ا لايات لقوم يعلمون » . اسلام دنیا و آ خر ت را دو چیز
جدا كانه ني بلكه يكى ومقاول وخطا كار را دردنیا، بدبخت در آخرت
هم ميد اند چنانچه میگوید «ومن کان فی هذه اعمی فهوفی الاآخرة اعمی


(۹)
وا ضل سبيلا ) و یا ( لهم البشری فی الحيوة الدنيا وفى الاخرة لا تبديل
لكلمات الله ذا لك هو الفوز العظيم ) و یا ( لهم فى الدنيا خزى ولهم فى الاخرة
عذاب عظیم ) اسلام پیروان خودش را برای تبلیغ مردم براه راست و امتناع
از بدیها، و ایمان بخدا مامور میکند ( کنتم خیر امة اخرجت للناس
تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتوءمنون بالله ) بطور اختصار
می توان گفت دین اسلام راجع بعبادات ، اخلاق ، حقوق ، جزاء واجتماع
یعنی حقوق جسم و روح ومصالح دنیا و آخرت قوانین مکملی دارد .
اینست که دین اسلام با چنین اصول محکم در قرن هفت مسیحی ظهور
و در کمترین مدتی دارای پیروان صمیمی و جدی گردید . اردوی جسور
و فدا کار ومطیع و افسران زبر دست ولايق او در سایه عشق به دین ، علو
نصب العین ، ایثار وفدا کاری ، عدالت و احسان ، احترام و آزادی بعقاید
وادیان ورسوم ، حسن تدبیر در امور کشوری وایفاء بعهود ، بسرعت حیرت
بخشی ار کان امپراطوریهای روم شرقی و فارس را منهدم و برای پیشرفت
اصول وسيادت اسلام از شرق تا غرب جهان صحنه وسیع وعظیمی باز کرد
بطوریکه در مدت کمتر از قرنی از سواحل اوقیانوس اطلس تا کناره های
سند و از آبشار های نیل تا دریای قزوین بیرق اسلام در بلاد مختلفه
جهان در اهتزاز آمد ، البته این فتوحات عظیمه مرهون صلابت عسکریه
وقوای روحیه مسلمین است ، ولی نشر دیانت اسلامیه بیشتر از سرنیزه ممنون
تشويق ، تقریر و تبلیغ پیروان اسلام میباشد ، زیرا مردم اعمال واخلاق
حسنه اینها را که نماینده دین اسلام بود دیده و بقبول دین جدید
حاضر شدند . ملل مسیحی بجهتی دین اسلام پذیرفتند که حکام اسلامی را
عادلتر از حکام خود شان ومذهب اسلام را روشن تر از مذاهب قدیمه
خود ها یافتند ، بعدها تورك و مغل نيز بهمين علت دين اسلام قبول
کردند، در حالیکه فاتح ممالك اسلامی شمر ده میشدند ، ناشر اسلامیت


(۱۰)
در چین بدون حمله نظامی بهترین دلیل رجحان مذهب اسلام نسبت
به ادیان قدیمه محسوب است.
در هر حال سیلاب این فتوحات مادی و معنوی عرب. که در طول يك قرن
با دو صد هزار عسکر ویکهزا رو دوصد کشتی از سواحل بحیرهٔ خزر
و سیاه تا بحر عرب و عمان و از سواحل غربی اسپانیا تا فرغانه زمین امتداد
یافته، و جزائر مدیترانه را پر کرده بود فقط این در مقابل دیوارهای سر بفلك
کشیدهٔ جبال هندوکش و قلب افغانستان بود که متوقف گردید تا آنکه
اولاد این کشور خود این سد را از بین برداشته و دین اسلام را نه تنها تا دریای
سند بلکه تا اقاصی مملکت هندوستان انتشار و ازین راه هم بخود و هم بدیگران
خدمت بزرگی انجام دادند
عرب در همسایگی افغانستان
حضرت پیغمبر آخرالزمان چنانچه میدانیم حضرت پیغمبر اولی العزم
اسلام عليه الصلوات والسلام در دو شنبه ۱۲ ربیع الاول مساوی ۱۷ اپریل سال
۵۷۰ مسیحی در شهر مکه بین قبیلهٔ قریش بدنیا آمد، این قبیله لهجهٔ فصیحتر
و اعتبار ی بیشتر در میان قبائل حجاز داشته، و خاندان حضرت پیغمبر از
برجسته ترین خانواده های قریش محسوب بود. قصی یکی از اجداد حضرت پیغمبر
مکه را تعمیر، و هاشم فقراء مکه را در قحط غلاتان میداد؛ عبدالمطلب
هم ازین شهر در برابر هجوم حبشی ها مردانه دفاع کرد.
پدر پیغمبر اکرم قبل از تولد حضرت او وفات کرده بود، و آنحضرت بعد
از تولد خودش يك خانه، يك كنیز حبشی «ام ایمن» پنج اشتر ، يك گله
گوسفند بمیراث گرفت. پیغمبر اکرم هنوز شش سال داشت که مادرش "آمنه"
از دنیا گذشت "حلیمه" دایه آنحضرت تاسن پنج اور ا در بین عشیرهٔ بنی سعید
پرورش میکرد و در سن شش این وظیفه را «ام ایمن» قبول کرد، حضرت پیغمبر


(۱۱)

هشت سال داشت که جدش عبدالمطلب فوت ، وعمش ابو طالب به پرستاری
او مشغول شد. در سن ۱۲ پیغمبر اکرم در معیت عم سفری باستقامت شام نمود،
و در سن ۲۵ با «خدیجه کبری رضی الله عنها» ازدواج فرمود، عرب حضرت پیغمبر را
نظر بمعالی اخلاقی که داشت «امین» لقب دادند، و پیغمبر اکرم در سن ٣٥
قریش را به تعمیر مجدد کعبه تشویق نمود.
حضرت محمد علیه السلام در سن چهل وحی و الهام پیغمبری گرفتند
دوشنبه ۱۷ رمضان ۶۱ مسیحی در کوه «حرا» آیه «اقراء باسم ربك...» نازل شد
نبوت حضرت پیغمبر را خدیجه کبری، ابو بکر صدیق، وعلی ابن ابو طالب
رضی الله عنهم به ترتیب تصدیق کردند، و بعد از نزول آیه «فادع..» حضرت پیغمبر
دعوت باسلام را علنی ساخت در حالیکه قبلا در خفا صورت میگرفت، اینوقت
تعداد مسلمین به چهل نفر رسیده و «عمر خطاب» و «حمزه» عم حضرت پیغمبر
رضی الله عنهما از مشاهیر ایشان بود، البته قبیله قریش به مخالفت بر خواستند
ولی خاندان هاشم و عبدالمطلب در مقابل دفاع میکردند. در سال ۱۳ بعثت
هجرت پیغمبری از مکه به مدینه واقع، و این سال که با ۶۲۲ مسیحی
مساوی بود مبدأ ورأس تاریخ ملل مسلمان قرار گرفت.
جنگ «بدر» و «احد» از جنگهای مشهور پیغمبر اکرم با مخالفین است
و در سال دوم هجرت قبله مسلمین از بیت المقدس بکعبه تبدیل، و در سال ششم صلح
«حدیبیه» و ارسال نامه های آن حضرت به هر قل روم و کسری فارس و نجاشی
حبشه در خارج و امراء یمامه و بحرین و غسانی در داخل جزیره نمای عربستان
محتوی دعوت بدین اسلام، و در سال هفتم قلاع چندی از خیبر مفتوح، و سه هزار
عسکر اسلام زیر قیادت زید بن حارثه باستقامت شام سوق گردید، گویا
از همین وقت برای تعمیم اسلام و از بین بردن امپراطوریهای بزرگ دنیا اقدام شد
خالد بن ولید نیز در همین سوقیات شهرت عسکری خودش را حاصل کرد


(۱۲)
در سال نهم رومیان در حدود فلسطین حاشری جنگ دیدند و حضرت پیغمبر
بطرف شام حرکت و در تبوك قرار داد مصالحه را بامر دم آنجا امضاء كرد
خالد بن ولید از همین جا به دومة الجندل اعزام و امیر آنجا را اسیر نمود
در سال ده هجری پیغمبر اکرم مکه را فتح، و با ۱۲٤ هزار نفر مراسم حج
ادا نمودند، و در سال یازده مجدداً در صدد سوقیات شام شدند، ولی اردو
هنوز حرکت نکرده بود كه حضرت پیغمبر اکرم در منتصف ربیع الاول
بعمر ٦۳ چشم از جهان پوشید. عایشه صدیقه زوجه پیغمبر اکرم در تعزیه
آنحضرت میگفت دریغ از پیغمبر يكه فقر برغنا اختیار كرد و دین پر وریکه
از غم امت شبی در بستر راحت آرام نغنوذ، او در محاربه با نفس از میدان
صبر و تحمل فرار نکرد، و چشمش به منهیات میل نه نمود. باوجود کثرت
اشرار اعدا گرد ملال به روی با اقبال وی ننشست، و در انعام بر رخ هیچ
فقیری بی نوال نه بست، دندانش بسنگ دشمن، و سرش بعصای حوادث
روز گار شکسته گردید، و شکم وی در دو روز پیاپی از نان جوینی
سیر نشد وصل الله عليه وسلم .
خلیفه اول رضی الله عنه : بعد از فوت حضرت پیغمبر اکرم در سر جانشینی
آنحضرت میان عرب ها اختلاف پیدا و بدو دسته تقسیم شدند، يك دسته
خلافت را حق امیر المومنین علی ابن ابیطالب پسر عم و داماد حضرت پیغمبر
میدانستند، و دسته دیگر میراث را در خلافت نمی پسندیدند . در هر حال
بین هر دو دسته مخالفت شروع و میتوان گفت از همین وقت تخم نفاق بین مسلمین
کاشته شد، گرچه بجللة لياقت و كفایت امیر المومنين ابوبكر صديق
و امير المومنين عمر خطاب از بسط این نفاق جلو گیری نمود، ولی در آینده
نزدیکی آن تخم سر کشیده و متعصبین اموی کار را بشهادت اميرالمومنين


(۱۳)
خلیفه رابع منجر و خودها به تأسیس خلافت میراثی پرداختند، ولی افغانها
در آخر مداخله وسلطنت متعصب بنی امیه را از بین بردند. در هر حال
درعهد حضرت ابوبکر صدیق جانشین پیغمبر اکرم، که روزی پنچدرهم
از خزانه ملت معاش میگرفت و بعد از مرکش اشتری و یکدست لباس مندرسی
وغلامی بمیراث گذاشت سیاست پیغمبری تعقیب و بلافاصله سوقیات
عسکری برعلیه هر دو امپراطوری روم شرقی وفارس شروع گردید عساکر
عرب برای باز اول زیر قوماندانی «مثنی بن حارثه» و خالد بن ولید
در جبهه شمال مشرق بالشكرفارس در سر حد عراق عرب مقابل،
ودوبار فارسی ها را مغلوب نمودند، فارسی ها مکرراً بجنگ مبادرت
کردند ولی باز هم مغلوب و در سیزده ماه بیشترین حصص عراق عرب را
از دست دادند، جنگهای : ليس حيره، النبار وعين التمر از حروب
مشهوره مذکور است.
همچنین قوماندان مشهور عرب خالد بن ولید در عهد ابوبکر صدیق رض
بجنگ بیزانطینی ها متوجه شد. اردوی رومی، فرات حدفاصل طرفین را
عبور و از طرف اعراب نصرانی تقویه گردید معہذا از طرف خالد مغلوب
ومنهزم گردیدند، هراکیلیس (هرقل ) مجبور شد خودش از قسطنطنیه
شام آمده و اردوی دوصد چل هزاری تشکیل کند، این اردوی بزرگ
در «يرموك» باسی هزار عسکر عرب مقابل شد، ولی از طرف قوماندان
اسلام که عساکر شر را در مربع های نظامی منقسم کرده بود مغلوب و بعد از دادن
صد هزار کشته فرار کردند. این جنگ مشهور دلیل دیگری بود بر تأثیر
معنوی عقیده و ایمان و ایثار و فداکاری در جنگ مادی وغلبه بر اخلاق
مشوش و تذبذب عقيده وظلم وانتظام . آری عرب آنروز نصب العین عالی
و حدت نظر فداکاری ولهذا روحیه قوی داشته و برعکس طرف آنها
از مدتها با دسات مداران مغرض، حكومات ستمگار امراء عیاش


(١٤)
وتمثيل ومظالم بسر برده، فاقد قوی معنوی و آرامش مادی بودند
عساکر نیز بزور تازیانه و پول در میدان حرب سوق میشد پس غلبه او ان
بزودی امری بود طبیعی
خلیفه ثانی : بعد از فوت امير المومنين ابوبكر صديق رض امير المومنين
عمر خطاب رض خلیفه شد واو در عقل وكفايت مثل خليفه اول بوده،
سواء اعلاء كلمه توحيد مطلبی نداشت ، این خلیفه اسلام که بزرگتر بن
فرمانروایان جهان بود لباس خودترا پینه میزد وشبها را روی صفحه
مسجد با فقراء یکجا میخوابید، رفتار او در بیت المقدس نمونه از دها
وذكا ومعالی اخلاق بشر بود بلاشك امير المومنين عمر ابن الخطاب رض
در امور كشور وچنگ وعدل وداد مرد بزرگی در تاریخ
عالم است .
در حال خلیفه ثانی رض نقشه خلیفه اول رض را بحرارت تمام تعقیب نمود
در جبهه شرقی قوماندان عرب ابو عبيده بن مسعود ثقفی قوای مدافع
فارس وقوماندان آنها را مغلوب واسير، ومتعاقباً نرسی افسر دیگر فارسی را
در نواح «كسكر» منهزم گردانید . رستم فرخ زاد سپه سالار فارس
قطعات تقویه به مدد نرسی اعزام كرد، ولی او نیز از ابو عبيده شکست خورده،
دولت فارس اردوی دیگری زیر قیادت بهمن جادوی برای جلوگیری از پیشرفت
عرب سوق نمود، و جادوی در كناره فرات به تعبیه پرداخت، ابو عبيده نهررا
عبور و به جنگ صعوبی اقدام كرد عرب چهار هزار کشته در میدان جنگ
گذاشته، مغلوباً نهر فرات را عبور وجادوی به مدائن باز گشت .
ولی سال دیگرسنه ١٤ هجری مثنی قوماندان عرب که موضع لیس را
قرارگاه انتخاب کرده بود از طرف جرير بن عبدالله قوماندان جدید واعزامی
دار الخلافه تقویه گردید ومهران افسر فارسی در ازمكاه «نخيله»
بمقابل جرير سر در اباخته واردوی او متفرق گردید ، عرب اینروز را « يوم الاعشار »


(15)

خواندند، مثنی بعد از ین بغداد را ( که آنوقت دهکدۀ بیش نبود )
تاراج نمود و یزد گرد پادشاه فارس سپه سالار رستم فرخ زاد را با شصت هزار
عسکر و فیلهای متعدد بجنگ عرب اعزام نمود خلیفه ثانی رض نیز قطعات مهم
تقویه با قوماندان جدیدی « سعد وقاص » در اوایل سنه 15 در محاذ شرق
گسیل نمود اردوی عرب که از سی هزار نفر تجاوز نمیکرد موضع «قادسیه»
را منطقه حرب اتخاذ کردند و در جنگی که بین طرفین واقع شد رستم
سپه سالار کشته و اردوی فارس بخائر وعلم مضرب به کاویانی را با مقتول
بسیاری از دست داده فرار کردند، قوماندان عرب ازین بعد فرات را بی جسر
عبور و باستقامت پایتخت فارس مارش نمود یزد گرد دل از دست داد . و به «
حلوان » عقب نشست ، اما مهران رازی در « جلولا » وقسماً عساکر شکست
خورده قادسیه در «تکریت» موقع گرفتند، سعد وقاص بعد از اشغال مرکز در ششماه
حصار جلولا را بواسطه برادر زاده خود بنی هاشم و 12 هزار عسکر اشغال
و همچنین تکریت و موصل را بواسطه عبدالله معتم فتح نمود، وشروان نیز
در همین سال 15 هجری مسخر گردید. اما یزد گرد از استماع سقوط پایتختش
بلا درنگ از حلوان به ری فرار کرد. عربها در سال 17 هجری «اهواز» را
اشغال، و ابو هریره قوماندان اعزامی دارالخلافه هر مزو تستر را بصلح تحویل
گرفته متعاقبا سوس فتح ، وشهر جدید کوفه از طرف سعد وقاص اعمار وبحيث
قرار گاه عمومی عرب اتخاذ شد . در سال 21 یزد گرد اردوی عظیمی تشکیل
و فیروزان قوماندان خودش را در نهاوند مامور نمود، زیر ا او از عزل سعد وقاص
در سال 20 مجدداً امید وار بفتح شده بود، سپه سالار جدید عرب نعمان بن مقرن
که بواسطه عبدالله پسر خلیفه اسلام تقویه شده بود به نهاوند عسکر کشید
و در جنگ سه روزه با آنکه نعمان شخصاً در میدان حرب کشته شد اردوی
عرب لشکر فارس را در هم شکسته و فیروزان را با ده هزار عساکر ش در رزمگاه
بکشتند و این فتح « فتح الفتوح » خوانده شد، حذیفة بن الیمان جانشین نعمان گردید


(١٦)

و متعاقباً دينور و همدان بصلح مفتوح و یزد گرد باصفهان و از آنجا در کشور
خراسان پناهنده شد، اصفهان نیز بسعی عبدالله بن عبان مسخر، در سنه ۲۲ ھ
آذربایجان بهمت (مغیره) گشاده گردید.
نعیم بن مقرن افسر عرب همدان یاغی را مجدداً تنبیه، و خط ری، قومس
و دامغان را تامین نمود، والی مازندران و اهالی طبرستان نیز با عربها
مفاهمه و در نتیجه تادیه خراج بصلح برفتند، و باین ترتیب در عرصه
چند سالی کاخ بلند آوازه امپراطوری ساسانی با طراقه هولناکی
از پا در آمد.
تصادم عرب با افغانستان : چنانچه دیدیم از سال ۱۲ تا ۲۲ هجری در مدت
در ۲۲ - ۲۳ ھ ده دوازده سال بیرق فتوحات عسکری نظیر عرب
در مشرق جزیره عربستان فراز مداین پای تخت امپراطوری چندین قرنه
ساسانی و در شمال عربستان بالای دمشق الشام مرکز آسیائی هفت قرنه
امپراطوری روم شرقی و در غرب عربستان در کشور مصر و نوبه در اهتزاز آمد
ولی هنوز طوفان این فتوحات حیرت انگیز در جهات ثلاثه مشغول پیشرفت
بوده، و قوماندانهای نامور عرب یکی پی دیگری بلاد مشهوره دنیای
آنروز را میگشودند. منجمله عساکر فاتح عرب که سرتاسر کشور فارس
را استیلا و یزد گرد ساسانی را تعقیب میکردند با مقامات افغانستان
مارش نمودند. در ینوقت ولایات غرب و شمال مملکت که زیر تسلط يك قرنه
دولت ساسانی و تورکیان غربی و بعدها نفوذ چینی بسر میبرد، دارای ولایات
متعدد و تشکیلات مختلفه بود و در نواح مذکوره حکام و امراء محلی افغانستان
بحیث حکمرانان بومی و تحت الاطاعه خارجی ها زندگی داشتند. این حکام
و اهالی از تسلط اجانب دل خوشی نداشته و برای رهائی خودشان از نفوذ
ساسانی، تورکی و چینی منتظر وقت مساعد بودند. زیرا بتنهائی نمیتوانستند
با دشمنان بزرگ و متعدد مقابله کنند. در چنین وقتی دولت ساسانی زیر هجوم


(۱۷)
عرب فرار گرفت و خراسانیان از دور میدان نبرد را تماشا میکردند بالاخره یزدگرد
مغلوب و در سال ۲۲ هجری بخراسان پناهنده شد ولی خراسانیان چهره موافق نشان
ندادند و او مجبور شد از مرو به ماوراجیحون بگذرد و از ترکان فرغانه زمین استمداد
کند بیست هزار عسکر تازه دم عرب بقوماندانی احنف بن قیس از بصره و کوفه بغرض
تعقیب یزدگرد در شمال مشرق فارس راه می‌پیمود و اینها برای بار اول از راه طبسین
و بقول مورخین عرب دروازه خراسان وارد سرزمین خراسان گردید. قاهر
و پیشرفتند. یزدگرد نیز با کومکیان ترک از آنطرف جیحون بمقابله پیش آمدند
خراسانیان در حین عبور لشکر عرب از خاک خودشان سعی کردند بدون ضرورت دست
بخون مهمان نو وارد نیالایند و بگذارند ریشه ساسانی دشمن مشترک هر دو
قطع گردد همین طور هم شد و احنف سه هزار نفر پیشدار یزدگرد را در جنگ
مرو معدوم، و خان تورک را بمراجعت مجبور نمود. ولی یزدگرد هنوز زنده
و در ولایات خراسان شمالی دست و پا، و متوالیاً از چینی‌ها و تورکها و امراء
محلی سغدیانه و غیره استمداد میکرد. و رعایای فارسی خودش را در داخله
کشور فارس بر ضد عرب تحریک مینمود، یزدگرد در تخارستان نزد پادشاه
محلی اقامت داشت که نماینده او از چین برگشته، و در برابر استمداد او جواب
منفی دولت چین را بواسطه بعد مسافه تقدیم کرد، یزدگرد مایوساً از
تخارستان به بلخ رفت او فیروز پسرش در تخارستان ماند. تا آنکه حمله
احنف بن قیس در سال ۳۱ شروع و پسر بچین و پدر در حوزه مرغاب فراری
گردید در هر حال عربها که از سهولت پیشرفت سال ۲۲ در خراسان شمالی
ممنون شده و هنوز از سیاست مردم اطلاع و تجربه کافی در دست نداشتند،
سال دگر (۲۳ هجری) به خط وسطی و جنوبی خراسان نیز پیش شدند، سهل
بن عدی و عبدالله بن غسان افسرهای عرب در ولایت کرمان، و عاصم بن عمر
تمیمی در ولایت سیستان و حکم بن عمر آمبی در ولایت مکران ریختند، و معاویه بن
زنیم باستقامت مادر شمال ولایت طوس بحرکت افتاد.


(۱۸)
خراسانیان در تمام طول اینخط از جنوب مشرق بحیره خزر تا سواحل
آبهای عمان در مقابل حملات عرب همان سیاست کجدار ومریز گذشته را
پیروی کرده ؛ وتا اندازه مقدور دست بجنگ دراز نمیکردند. زیرا ایشان
نیز دگرد زنده واحتمال دوباره قوی شدن امپراطوری ساسانی موجزد بود
اضمحلال عرب را نمیخواستند بهمین سبب خراسانیان در این جبهه جنگ بیشتر
سعی بمصالحه کرده واز راه مفاهمه ومصالحه عرب را بکمی قانع ساختندو اگر
جنگی درین میانه واقع شدآنهم نسبتاً خفیف وزود گذر بود .
درهر حال سال دیگر بود (٢٤ھ) که امیر المؤمنین عمر رض از دنیا گذشت
وبرای هفت سال دیگر سرحدات غربی خراسان آرام ماند زیرا خلیفه ثالث
امیرالمؤمنین عثمان تا این مدت مشغول پیشرفت در سواحل بر برا فریقه وولایات
قفقاز وتامين ولایات فارس بوده فرصت سوقیات در ماوراء کشور عجم نداشت
درطی این مدت بود که ممالک خراسان وحکومت های محلی آن برای از بین
بردن نفوذ ساسانی و پیش بینی حملات آینده عرب وقت متصل بدست آوردند
ولی اینها نتوانستند به تشکیل يك دولت بزرگ خراسانی و یا اقلايك اتحاديه
از تمام حكومات محلى افغانستان به پردازند ، ولهذا در روز دفاع از کشور
گرفتار مشکلات زیادی گردیدند، چنانچه گفتیم درین وقت بزرگترین
حكومات محلی افغانستان حکومت کابلمشاهان ویاد کار امپراطوریهای
قدیم کوشانی ویفتلی آریانا بود که از جنوب هندوکش تاحوزه هیرمندشمالا
جنوباً و تادریای سند شرقاً فرمان میدادند سلسله کابلشاهان ملقب به رتبیل
اخلاف همان سلسله پادشاهان موسوم به کیداریها هستند که از بقایای کوشانیان
بزرگ ويفتلی هابوده وبعداز انقراض امپراطوری یفتلی افغانستان در صفحات
شمال وجنوب هندوکش وبعدها به تنهائی در جنوب هندوکش چراغ يك دولت
افغانی را قرنها روشن نگهداشتند این سلسله طولانی در د طبقه تقسیم میشوند
اول رتبیل ها یا کابلشاهان که از طبقه کشاتر یا (جنگجو) بوده وبعد ها


(۱۹)

القاب تكين و تيجین اختیار كردند. موسس این طبقه برها تکین و آخرین حكمران شان لکه نور مان است سلسله دوم عبارت از طبقه بر همن است كه در اوائل سمت وزارت طبقه نخستین را داشته و بعدها كالار نام موسس این سلسله اقتدار پادشاهی را از شاهان متبوع خود سلب و در دست خویش گرفت، واينها بيشتر در تاريخ عنوان بر همن - شاهیان دارند. در هر حال هر دو سلسله کابلشاهان از قرن شش تا یازده مسیحی در جنوب هندوکش حکمرانی و در کابل مرکزیت داشته بادین بودائی و بر همنی بسر میبردند، پادشاهان این سلسله در طول قرون مدافع حکومت خویش در برابر توركها، ساسانيها، هنديها و عربها بوده از ولایت کابل تا رودخانه سند و هامون سیستان فرمان میدادند، تا آنکه دولت صفاری افغانستان بمیان آمده و قلمرو كابلشاهان محدود، ومتعاقباً دولت غزنوی قدم بقدم ایشان را از کابل بطرف شرق در لغمان و پشاور، درانك و ويهند و بالاخره در پتهنده آنطرف ستلج راند تا اینکه بکلی از بین رفتند، اینها در سواحل سند هم از جنوب کشمير تا حدود ملتان حکومت میراندند. باقی حصص کشور در علاقهای خورد و بزرگی تقسيم و هريك حکمرانی مخصوص از خود داشت، مورخین عرب القاب این امراء را بقرار ذیل تعیین میکنند :- کننار ( شاه نيشابور ) ما هویه (ملك مرو) زازویه (ملك سرخس) بهمنه (ملك ابيورد) ابراز (ملك نسا) برازبند . ( ملك غرجستان) كيلان (ملك مرورالرود) فيروز (شاه زابلستان) کابلشاه ( شاه كابل) ترمذ شاه (ملك ترمز ) شير بامیان (ملك بامیان) خدانة (شاه جوزجان) خسرو (ملك خوارزم) رتبيل (ملك سجستان . رخج. داور، کابل،) برازان ( ملك هرات، بادغيس، بوشنج) مکران شاه (شاه مکران) قیقان شاه (شاه قلات بلوچستان) کشمیران شاه (شاه کشمير) چنين ميدانيم كه اغلب این حکمرانان محلی منسوب به بقنلی های قدیم افغانستان بوده و بعد از انقراض آن شهنشاهی بزرگ در هر كنج


(۲۰)

و کنار مملکت دائر و حکمرانی خود شان را محفوظ
نگهداشتند ، خانهای تورک وشاهان ساسانی وبعد ها چینی ها هم در تخارستان
وبلخ وهرات وسائر علاقه های متصرفه خودها استقلال داخلی این امراء را
قبول و باخذ مالیاتی قناعت میور زیدند ، چنانچه در هجوم نخستین عرب در
ولایت نیشاپور می بینیم که اسمی از هیاطله در تاریخ عرب برده شده و آنها
را بعنوان هیاطله هرات ومدافع نیشاپور خاطر نشان میکنند ، ولی هنوز عربها
در عرق وملت شناسی بلد نبوده این هیاطلهارا گاهی نژاداً عجم و گاهی
تورک میشناسند، بلا ذری، طبری وابن اثیر وغیره نه تنها از هیاطله بتعریف
تورک در طبسین و قهستان سخن میگویند بلکه طوائف تورک را هممرکاب
رتبیل ها در محاربات کابل قندهار وسیستان هم میدانند ، بعضی مورخین
دیگر نیز از قبیل خوارزمی صاحب مفتاح العلوم وصاحب تاریخ سیستان
وغیره بتقلید اینها مدافعین رخج یعنی قندهار راتورک شناخته وحتی یکنفر شان
سیداحمد نام مؤلف کتاب فتوحات اسلامیه در محاربه سند بین اهالی قیقان
(تقریباً قلات حالیه بلوچستان) وعرب از دفاع مردم بهمراهی تور کان
ذکری مینماید ، بهمین جهت است که مثلاً نیزک حکمدار بومی باد غیس
تورک ، قارن هراتی با لشکرش در هرات تورک ، رتبیل با اردویش در کابل
همه تورک گردیده اند . در حالیکه ما میدانیم حین هجوم عرب ، درافغانستان
شمال مغربی وغربی ومرکزی وجنوب شرقی ابداً نفوذ وپای نژاد تورکی
نرسیده است و اینطائفه از تخارستان آنروز بجانب جنوب وشرق وغرب گامی
این سو نگذاشته اند .
خلیفه ثالث رض وا فغانستان در سال ۳۱ هجری امیرالمومنین عثمان
۳۱- ۳۲ هجری بن عفان یکی از افسران مشهور عرب
عبدالله بن عامر را با عسکر مکملی بخراسان اعزام نمود،احنف بن قیس پیشدار
ابن عامر که تجربه سابقه در مورد اینولایت داشت طبسین را بمفاهمه ومصالحه


(۲۱)
گرفت، و در قهستان مجبور بجنگ گیر دید ولی بزودی صلح بین طرفین قایم شد،
هنوز رجال خراسان از طرف اجانب (چین، تورك، ساسانی) وخطرات احتمالی شان
خاطر جمع نبوده و خیال مقابله جدی با عربها نداشتند، از همه بیشتر ماهویه سوری
حكمدار مرو طرفدار رفتار مسالمت کارانه با عرب بوده و خود فوراً از مرو
با عبدالله ابن عامر روابط دوستانه برقرار كرد، ابن عامر ازین پیشامد
استفاده و علاقهای جوین، بحر آباد، اسفراین، خواف، باخرز، جیهان، مرغینان
نسا، ابیورد، سبزوار و ابرشهر (نیشاپور) را یگان یگان در اثر سوقیات خود
بمصالحه و بعضاً بجنگ اشغال ، و نیشاپور را قرار گاه عمومی ورأس الحركات
عسكری اتخاذ نموده، همچنین او مجاشع بن مسعود را بغرض تسخیر مکرر
ولایت كرمان، وربیع بن زیاد حارثی را برای فتح ولایت سیستان، عبدالله
بن حازم را باستقامت ولایت هرات سوق، و یك قطعه عسکر بجانب سرخس
گسیل نمود، هنوز این ولایات افغانستان در جنگ با عرب مصمم نشده و خیال
داشتند اردوی مهاجم را به پول وصلح متوقف سازند چنانچه اكثراً بمصالحه
گرایید، و بقبول تأدیه پول و خراج تن دادند، ولی بعضی قسمت ها دست بشمشیر
بردند، منجمله حكمدار هرات صلح را بجنگ ترجیح ، و يك مليون درهم نقد
ادا وسالانه اداء سه سدهزار درهم را قبولكرد، ولی در سیستان اینطور نشد
وایران بن رستم حكمدار سیستان بعد از جنگ با ر بیع سردار عرب
مصالحه كرد، با این ترتیب كه در سه میلی زرنج مجلس مصالحه در اردوی عرب
منعقد و اجساد كشتگان سیستانی میدان جنگ در عوض فروش از مین گسترده
وربيع سردار عرب بالای آن جلوس نمود، متكاء این سردار را هم اجساد
كشتگان تشكیل كرده بود، دراینوقت ایران بن رستم سواره با صوید
مؤبدان و بزرگان زرنج رسیده ونزديك صدر از اسپ پیاده شد، و چون ربیع را
باقد دراز، چهره گندمی لبهای قوی و دندانهای بزرگ برسر كشتگان
نشسته دید با ستاد و او را به همراهان خود نشان داده گفت:


( ۲۳ )
میگویند اهر یمن درروز بچشم نیاید اينك به بینید که در چشم میاید ....»
ربیع ترجمه سخن او را اززبان ترجمان شنوده بدون آنکه متغیر شود با
کمال حوصله خندیدن را شروع نمود اوبه ایران تکلیف نشستن نمود ولی
ایران نپذيرفته گفت : مابرین صدر تو نیا ئیم که نه بیا کيزه صدریست
پس همانجا فرش افگندند و نشست مذاکره صلح آغاز گردید، بعدازمذاکره
ومصالحه ربیع از زرنج گذشت وبسائر علاقه های سیستان پیش شد . ولی این
علاقههای سیستان مثل شهر رشت وزرنج و سفارود وغیره بمصالحه ایران وربیع
وقعی نگذاشته وجنگهای سختی با عرب نمودند .
در هر حال ابن عامر که از هیچ ژلی عسکری یا کمکی آورد فرست را از
دست نداده ولشکری به قوماندانی احنف بن قیس باستقامت ولایت بلخ و تخارستان
بغرض تعقیب یزد گرد حرکت داد، چونکه او بعد از مغلوبیت در جنگ
مرغاب اينك در ولایت بلخ تمرکز گرفته و به ترتیب لشکر مشغول بود، احنف
توانست علاقه های مرغاب و جو زجان را بجنگ و صلح عبور و تا بلخ پیش رود
گرچه این پیشرفت احذف در بلخ عارضی بوده وده سال دیگر عرب را در آن
دیار دستی بهم نرسید تا آنکه قیس هیثم بر آنجا مستولی شده و نو بهار از
وزن افتاد و امر ادگان تخاری مجبور بفرار شدند . معهذا در سنه ۵۱ شورش
بزرگی ضد عرب آغاز کرده مدتها تسلسل یافته تا قتیبه سردار مشهور عرب
این شورش هارا از بین برد، ولی شهر بلخ هم درین جدالها خراب شده و سکنه
ترکش گفتند و عربها درد و فرسخی بلخ بر وقان را مسکن گرفتند تا انکه
اسد القصری حاکم غربی خراسان نیم قرن بعد تر بلخ را مجدداً تعمیر کرد
( ۱۰۷ ه ) معهذا اقتدار عرب درینجا بنام بود و اصلاً اختیار در دست امراء
بومی تمرکز داشت . در هر حال چون یزد گرد نا کام از بلخ جیحون را
مجدداً عبور نمود پیشرفت احنف نیز تا تخارستان امتداد یافت ، عبدالله ابن
عامر که این همه فتوحات را در مدت يك سال نعمت غیر مترقب دانسته وعلت


(۲۳)
آنرا مجهول میدید بشکرانه این فتوح عزیمت اداء حج نمود و وکالت خودش را
در نیشاپور به قیس بن هیثم داد.
از طرف دیگر ماهویه سوری حکمدار محلی مرو که از تردد یزد گرد در ولایات
خراسان متوهمش بود سعی کرد که او را هر طوری است بدست آورده و
از بین ببرد بالاخره یزد گردساسانی نیز مثل داریوش هخا منشی بدست
افتاده و بلافاصله در نزدیکی شهر مرو از بین رفت ازین بعد خراسانیان از خطرات
آینده ساسانیان خاطر جمع گردیده و در صدد دفاع از کشور خود بمقابل عرب
برآمدند اینست که جنگهای متواتر و انقلابات ملی ضد عرب شروع و تقریباً
دوصد سال دوام کرد تا بالاخره حکومتهای طاهریه خراسان به میان آمده
و امنیت طبیعی در کشور افغانستان قایم شد.
دفاع خراسانیان
بمقابل عرب
چنانچه دیدیم در سوقیات سال ۳۱ عربها در افغانستان
از يك طرف خراسانیان استفاده کردند که بقایای ساسانی
و تورك و نفوذ چینی از صفحات غربی و شمال کشور بکلی
برافتاد، و از دیگر طرف عربها مستفید شدند از اینکه بنام تعقیب یزد گرد و قطع ریشه
ساسانی در خراسان قسماً نفوذ سیاسی و نظامی بهم رساندند. گرچه تا هنوز این سوقیات
شدت نداشته و پیشرفت عرب در ولایات هرات، مرو، بلخ و تخارستان عارضی و موقتی
بود. ولی در ولایت نیشاپور و سیستان اکارد رنگ دیگری داشته و عجالتاً هر دو جا
مرکز لشکری و اداری عرب قرار گرفته بود قیس بن الهيثم در نيشاپورو كلك
عبدالله ابن عامر و مردی از بنی حارث در سیستان وکالت ربیع بن زیاد در دست و این
هر دو مشغول تعمیم نفوذ سیاسی و دینی عرب در منطقه حکمرانی خودشان بودند
قارن هراتی ۳۲ه
ولی همینکه خراسانیان دیدند تورکان در ماوراء النهر ۳۲ه
عقب نشسته و چینی ها تخارستان را ترك گفته و ساسانی ها
بواسطه کشته شدن یزد گرد در سال ۳۱ از بین رفته اند .
در تمام ولایات بغرض مقابله با عرب مشغول ترتیبات شدند حکام محلی و بقایای امراء


(٣٤)

یفتلی در شمال و غرب خراسان جنبشی بخود داده او از همه اولتر مردی از هرات موسوم به «قارن» در سال ٣٢ هجری بجمع عسکر مشغول و از علاقه های باد غیس و هرات اردوی قوی ترتیب و بلافاصله بمرکز عرب در نیشاپور حمله کرد، هجوم اینشخص آنقدر قوی بود که قیس بن هیثم تاب نیاورده و باحتشامت بصره حرکت کرد، و نویسندگان عرب با مبالغه تعداد اردوی قارن را بچهل هزار نفر رساندند. در هر حال قارن ولایت هرات و قسمتی از ولایت نیشاپور را مسترد و اسراء زیادی از ساخلوی عرب گرفت مگر هنوز عبدالله ابن خازم قوماندان مشهور عرب در نیشاپور موجود و در صدد مقابله با قارن برآمد. عبد الله یکی از بهترین قوماندانهای عرب بوده و بزودی قوای خودش را جمع و باجرای يك شباخون هولناکی اقدام کرد چهار هزار سواره اینشخص با نیزه هائی که در يك پارچه روغن زده و آتش گرفته داشت در دل مظلم شب در اطراف اردوی نیمه غافل قارن تاخته تولید سراسیمگی و اشوب نمودند ولی شخص قارن از جا نرفته بلادرنگ سوار و وارد میدان جنگ گردید قارن در ینجنگ آنقدر مقاومت نشان داد که بالاخره در رزمگاه کشته او عسکر بی سردارش مغلوب و متفرق گردید ، و باین ترتیب اردوی عرب در وهله اول از دست دشمن قوی خلاص، و باسترداد اسراء خود موفق شد.

جنبش سیستان: از دیگر طرف سیستانیان نیز مثل هراتیان برای دفع عرب

حاضری دیده او نائب ربیع بن زیاد را قهراً از سیستان اخراج و تمام قرار دادهای با عرب را از بین برداشتند، اما عربها هم غافل نبوده مجدداً برای تسخیر خراسان ترتیبات تازه و جدی گرفتند، او جنگهای سختی بین طرفین رخ داد. این بار امیر المؤمنین از بزرگترین مردان عرب عبد الرحمن بن سمره را با لشکری فداکار و عده از فقهاء بزرگ مستقیماً بغرض فتح و تعمیم اسلام در سیستان اعزام نمود و از همین وقت قوماندانی عسکری و اداره ملکی سیستان مستقل گردید، در هر حال عبد الرحمن تا زرنج پیشرفت اما ایران بن رستم حکمران سیستان بسیاست دیرینه با این حمزه از در صلح در آمد.


٢٥
و قرار داد ربیع بن زیاد را مجدداً قبول کرد، و عبد الرحمن نقشه بزرگی برای
فتح تمام هامون سیستان و حوزه هیرمند و ارغنداب تا زابل و کابل طرح
و بعملی ساختن آن آغاز کرد . و از دیگر طرف در صفحات شمال هندوکش
نیز عربها بجدیت مشغول کار گردیده و قدم بقدم پیش رفتن را شروع کردند
وحتی در افغانستان جنوبی و جنوب شرقی نیز یساقتر بعملیات حربی پرداختند.
ولایات شمالی افغانستان و عرب. چنانچه دیدیم حمله اول عرب در اراضی
از ۲۲ تا ۱۲۹ هجری شمالغربی افغانستان در سال ۲۲ هجری
ابتداء از طبسین آغاز کرد، و این حمله بیشتر به یکنوع عبور نظامی شباهت بهم
میرساند تا حمله مستقیم . چه عسکر عرب بزد گرد پادشاه فراری فارس را
تعقیب مینمود و بهمین مطلب آنها توانستند تامر و پیشروند اهالی عرض راه
نیز سعی میکردند ممانعتی از عبور عرب بعمل نیاید . حمله دوم عرب باز بهمین
مقصد در سال های ۳۱-۳۲ از نیشاپور تا بلخ و تخارستان امتداد یافت باین
ترتیب که در سال ۳۱ هجری نماینده عبدالله ابن عامر با حکمران بومی هرات
معاهده در برابر تادیه خراج عقد کرده راه سوقیات را با ستقامت باختر
بازنمود . ابن عامر که هنوز بصفت امیر خراسان مفتوحه نشسته بود امر کرد
تا احنف بن قیس با لشکری کافی بخط مرغاب حرکت نماید .
باذان حکمدار مرغاب حکمدار محلی مروالرود « با ذان » بمقابله
شتافت و بعد از جنگ سختی در شهر متحصن گردید !احنف چنانچه شیوه
اسلام بود او را کتباً دعوت بقبول اسلام، یا تسلیم و جزیه، و یا جنگ نمود
ولی معلوم است شرط اول با روح خراسان موافقت نداشت، زیرا از روز گاران
قدیم این ملت عادت نکرده بودند امور ذوقی و معنوی خود شان را با نوك
شمشیر عوض کنند ! طریقه های عناصر پرستی قدیم و زرتشتی همه
مولود طبع اریائی بوده، بر همنی و بودائی نیز بعلاوه آشنا ئی نژادی


(٢٦)

و تاریخی از راه تشویق و تبلیغ در بین جامعه انتشار یافته بود نه بقوت سلاح.
ترکتازان اجنبی اعم از یونانی و چینی و تورکی هم چنین تحمیلاتی نکرده
بودند بعلاوه هنوز خراسانیان بزبان عربی و مزایای دین اسلام بی بهره
بودند ولهذا در اول وهله پیشنهاد قبول اسلام در مناطق مختلفه افغانستان
رد گردید ، باذان نیز مثل سائر امراء محلی این تکلیف قوماندان اسلام را
تردید کرد، ولی برای مذاکره راجع به آن دو امر دیگر « ماهك » برا در
زادهٔ خویش را با نامه ئی و ترجمانی نزد احنف اعزام کرد، با ذان درین نامه
بسردار عرب نوشته بود که : چندم از سواران نامور کشور ، و کشنده گرز :
از دهانی درین منطقه بوده و چون گروهی را از ستوده اثر در وار ها بید .
بود بحق اینسرزمین را به تیول گرفته است ، چغا نچه تو خواسته باشی
بمصالحه گرائی شناختن این اقطاع من و عفو خاندان من از اداء خراج
شرط نخستین است، در آنصورت شصت هزار درهم بعنوان خراج بتو پرداخته
خواهد شد. احنف بقبول پیشنهاد باذان تن داده و چنین جواب نوشت :
نامه ات رسید از مطالب تو دانستم، مسئول تو قبول است و بر تو و خاندانت
خراجی نیست، اما كمك مسلمین برهمه شما لازم است، وجانبین بر اینعهد
استوار خواهیم ماند. احنف در آخر مکتوب زیاد کرده بود: اگر مسلمان میشدی
منزلت و نفقه كافی حاصل و با من و سائر مسلمین برابر میگر دیدی یکشنبه
محرم ۳۲ هجری نامه احنف مختوم بمهر خودش و پنجنفر سرداران بزرگ
دیگر عرب بود. طبری این مکاتبات را نقل میکند ( تاریخ امم و الملوك جلد
پنج ص ۸۱ ) باین ترتیب بین طرفين عجالة مصالحه بر قرار و اردوی
اسلام با ستقامت شرق بحرکت افتاد .
جنگ مرغاب : در حدود مروالرود و موضع موسوم بقصر احنف، عسکر احنف
با قوای ملی که بقول مورخین عرب بالغ برسی هزار نفر بود ملاقی شد، این
عسکر از مناطق دور و پیش مرغاب و میمنه و جوزجان جمع و برای مقابله با عرب


(۲۷)
حاضر پیکار گردیده بود، عربها از کثرت اعده طرف مشوش بودند، ولی
قضا منطقه حرب طوری واقع بود که جناحین عرب را دریا و کوه استوار داشته،
وطرف راضیق محل مجال نمیداد تا کل قوایش را بکار اندازد، در هر حال
جنگ شروع و بالاخره منجر بغلبه عرب گردید. ازین بعداحنف توانست به
گوز گان گذشته و به بلخ برسد، حکمران محلی بلخ نیز در عوض قبول تادیه
پولی توانست باا حنف مصالحه بنما ید، احنف از آنجا جیحون را عبور
و باستقامت ولایت خوارزم بحر کت افتاد، ولی شدت سرما او را مجبور نمود
ازین آرزو چشم پوشیده و بخوارزم نارسیده ببلخ مرا جعت و از آنجا به
نیشاپور عودت کند. متعاقباً تمام این فتوحات نیمه پخته احنف در حر کت قارن
هراتی از بین رفته و تنها منطقه نفوذ عرب منحصر بولایت نیشاپور گردید ،
که در آنجا عبدالله خازم تا سال ۳۶ هجری بعنوان حاکم عرب حکومت مینمود.
ما هویه حکمدار مرو : در سال ۳۶ ماهویه حکمد از محلی مرو بعضی
آ مر دیکه سیاست اتحاد با عرب را بغرض از بین بردن دشمنان تور کی
و چینی و نفوذ ساسانی تعقیب میکرد، بعد از آنکه یزد گرد را از بین برده
و عجالتاً از قوای تورک و چین اثر خطر ناکی نمیدید، برای استطلاع از چگونگی
اوضاع عرب شخصاً بدربار خلافت سفر نموداینوقت امیرالمومنین علی ابن ابی
طالب کرم الله وجهه خلیفه بود، و با ماهویه معاهده قدیم ابن عامر را در مورد
ولایت مرو تجدید و هم منشور رضایتی عنوان دهاقین و سواران مر و عنایت کرد
ولی همینکه ماهویه وارد مرو شد چون از وقایع اختلا فات مر کز خلا فت
وجنگ جمل وغیره اطلاع کافی داشت درصدد هکماری باسائر خراسانیان
بر آمده و بزودی سرحدات نیشاپور را در مقابل عرب استحکام نمودند. خلیفه
را بع رض از استماع این خبر در سال ۳۷ جعدة بن هبیره را بصفت والی
به نیشاپور اعزام کرد ، ولی اهالی از قبول اواستنکاف ورزیدند و جعدة
مجبور بعودت شد ، وامیرالمؤمنین در عوض خلید بربوعی را باقوت کافی


(۲۸)

سوق نمود اما او نیز مجبور شد با نیشا پوریها و مرويها هر دو مصالحة امضا
کند فقط با شرط اینکه دو دختر از يك خاندان محتشم مرو به اميد هند تا بحضور
خلافت تقدیم کند، این قرار عملی شد او دخترها بمركز خلافت رسیدند
ولی چون در دعوتی که از آنها به نكاح بعمل آمد نه پذیرفته، و خواهش
ازدواج با پسران امیرالمومنین نمودند ایشانرا نیز خلیفه اسلام رد کرد
و دختر ها به مرو مراجعت نمودند 'طبری در جلد ۵ - ۶ تاریخ امم والملوك
خود از این وقایع قصه میکند ) جلد ٥ س ٢٣٢ جلد ٦ ص ٣٥ ) ازین بعد
نفوذ عرب در حصص خراسان شمال مغربی هم موضوع و مفهومی نداشت تا آنکه
دولت اموی در شام مستقر و مجدداً فتوحات اسلامی آغاز شد
اولین خلیفه اموی : در ٤٢ هجری امير معاويه اولین خلیفه خاندان
اموی قیس بن هیثم را بولایت نیشاپور اعزام کرد ولی هنوز دائره نفوذ او
از این ولایت تجاوز نمیکرد ، در سال ٤٧ هجری حکم ابن عمر وغفارى عنوان
والی خراسان گرفت و او خواست از ولایت نیشاپور قدمی فراتر گزارد ،
لهذا باستقامت ولايت هرات سوقيات و بواسطه قوماندان دلیر خود ش المهلب
به ولایت غور داخل جنگ شد ،
المهلب با سعی زیادی که کرد نتوانست در برا بر قلاع مشيده و مردم
سلحشور غور کار اساسی از پیش برد و در آخر مساعی او مصروف این شد که جان
خودش را از ین ولایت نجات بخشد، در عوض غفاری از نیشاپور به ولایت
مرو کشیده و چون از ماهو به اثری نبود آنجا تمر کز اختیار کرد البته این
اقدام غفاری از نظر سوق الجیشی بساور الاهمر قیمتدار بود .
اما امپراطوری فعال بنی امیه نمیخواست باینچیزها اكتفا نماید بلکه
منظور اواستیلا بر تمام دنیای معلوم آنوقت بود، خلیفه المسلمین امیر معاویه
مؤسس این سلسله که در دمشق نشسته و در بار خلافت اسلام را به تجملات
مرسومه روم شرقی آراسته بود تنها مرد بزرك جهانداری نی، بلکه شهنشاه


(٢٩)

جهان گیری هم بود، بحریه قوی او آبهای مدیترانه را بطور متوالی شگافته و جزائر را یکی پی دیگری استیلا مینمود، و قشون بیمانند و فدا کارش در شرق و غرب مصروف جهانکشائی و پیکار، و بحریه همین مرد بود که به جزیره سيسل حمله وقسطنطنیه قلب امپراطوری روم شرقی را در محاصره کشید .

توطن قبايل عرب در هر حال در عهد همین پادشاه در سال ٥١ هجری افسر در خراسان شمالی 'مقتدری چون ربيع بن زیاد حارثی با پنجا هزار عسکر بطور خانه کوچ در کشور خراسان اعزام شد ربیع در قهستان با عده از عساکر مدافع بادغیسی هرات مقابل و فاتح شده بلافاصله باستقامت بلخ حرکت افتاد ربیع در بلخ از مشاهده اوضاع باین فکر افتاد که بهتر است باهالی از در صلح داخل شود لہذا یزودی حکمران محلی بلخ قرار داد قدیم احنف را باو تجدید نمود. ربیع ازین بعد جیحون را عبور و بعد از زدوخوردی با اهالی ماوراء النهر مراجعت و در ٥٣ از دنیا گذشت ربیع مرد ولی ریشه های او قوی شده میرفت مهاجرین خانه کوچ عرب در نقاط مهمه شمال کشور رحل اقامت انداخته و با مردم بپناه آشنائی و حتی خویشاوندی گذاشتند این اختلاط ومراوده بتدریج زیاد شده و غبار بیگانگی و نفرت را تا اندازه از بین طرفین میبر داشت و از دیگر طرف اهالی بحقیقت دین اسلام آشنا شده و میرفت که آهسته آهسته برای قبول این دین متین بدون اجبار حاضر شوند . حكام آینده عرب نیز سعی کردند حتی المقدور باخراسانیان که بسهولت سر در بند کسی نمی آوردند بمدارا و مساوات بیشتری رفتار کنند چنانچه در تمام نقاط متصرفه ومتبعه خراسان معامله غالب و مغلوب وجود نداشت وعمال دولت مقتدر اموی از مفتوحین به کمی قانع شدند . و گذاشتند مرور زمان وموانست دائمی طرفین رابهم نزديك و اسلامیت را تعمیم بخشد بهمین جهت است که مورخین از قبیل ابن اثیر و غیره ملتفت این نکات بود. و گفته اند مسلمین


(۳۰)

در خراسان نتوانستند اسلامیت را با فتوحات خودشان دوش بدوش ترویج کنند
توجه عرب بما وراء النهرة در حال بعد از مرگ ربیع سائر حکام عرب
که وارد خراسان شمالی شدند از قبیل عبیدالله ابن زیاد در ۵۴ و سعید بن
عثمان در ۵۶ ‘واسلم ذراعه’ وعبدالرحمن بن زیاد در ۵۹ ، اینهمه بیشتر در
مرو بوده و بحمله گهای ماوراءالنهر مشغول میشدند. چنانچه بدون سعید که
ترمذ را آنهم بمصالحه گرفت دیگر هیچکدام در حصص خراسان کار مهمی
از پیش نه بردند ، امیرمعاویه هم در سال ۶۰ از دنیا چشم پوشید ، و در ۶۱
( خلافت یزید ) سلم بن زیاد والی خراسان شمالی گردید، اینشخص در نتیجه
رفتار خوبی که نمود توانست قلوب خراسانیان را جلب کند، ولی مردم
میخواستند بکلی سلطهٔ عرب از بین برداشته شود‘ بزرگان ملی خراسان
قرار گذاشته بودند که در هرمزمقان در یکی از شهر های كوچك خوارزم
اجتما ع و کنفرانسی تشکیل ، وپلانهای حرب ومدافعه ضدعرب طرح ، ودر
تا بستانها عملی سازند، سلم زیاد عندالو ظیفه مجبور بود این طرح را از بین
بردارد، ولهذا هشت هزار عسکر بقیادت مهلب در شهر کانفرانسگاه خوارزم سوق،
واینها در شباخون ناگهانی آنشهر را محاصره کردند، اهالی بزودی توانستند
در بدل پنجاه ملیون نقد و جنس افسر عرب را راضی ورؤساء ملی را از خطر نجات
بخشند ابن اثیر اینوقایع را بتفصیل ذ کرمیکند (جلد۴ ص ۴۹- ابن اثیر مؤلفه
ابوالحسن علی بن محمد) خراسانیان از ین پس برضد سلم زیاد شده و در هر جا سر بشورش
بر داشته و مرویان خود سلم را از طرف خویش معزول داشتند، درینوقت خلیفه یزید
در دمشق مرد. و جایشی را امیرمعاویه دوم اشغال کرده بود ، سلم جانب
نیشاپور مراجعت کرد، وعبدالله خازم را عوض خود گماشت خراسانیان درین
میانه از تعصب قبیله وی عرب استفاده، ودرورود عبدالله طرف مخالفین او را
التزام كردند، عبدالله مجبور شده مدتی با مرو ومرودالرود جنگیده و حکومت
خود را استقراری بخشد، ولی مردم در هرات تمر کز گرفته او بی ثعلبه را


(۳۱)

برضد او آماده کارزار ساختند یکسال دیگر عبدالله در هرات مشغول جنگ
ماند تا فتح نمود و آنگاه درسال ٦٥ به مرو باز گشت و تا ٧٢ باقی ماند.
خلیفه مروان اول در ٦٥ مرده و جایش را امیر عبدالملک خلیفه معروف اموی
اشغال کرده بود ولی خراسانیان نگذاشتند عبدالله خازم با امیرالمؤمنین
بیعت نماید لهذا عبدالله اعلان استقلال خراسان نمود، بکیروشاح دشمن دیرینه
عبدالله در خراسان از طرف خلیفه بعوض او منصوب و بلا فاصله با قبایل
واتباع خود داخل جنگ برضد عبدالله گردید مدتی جنگهای خونینی بین
این قبایل و سرداران عرب جاری بود تا بالاخره در ٧٢ عبدالله کشته و بکیر
بن وشاح جای او نشست خلیفه دمشق در ٧٤ هجری امیه بن عبدالله را بعنوان
والی خراسان مقرر نمود ولی خراسانیان نتوانستند بار دیگر درامۀ سابق
را تماشا نمایند، باینمعنی که بکیر تن درنداد و او نیز مثل عبدالله اعلان
استقلال امارت خراسان نمود امیه با او داخل جنگ شد. و پس از یکرشته
جنگهای صعبي که قوای اصلی عرب را در خراسان شمالی به تحلیل میبرد،
بالاخره درسال ٧٧ توانست بکیر را کشته و خودش بحکومت مستقر گردد،
امیه ازین پس دایر نشده از مرو ببلخ عسکر کشید و خواست اینها ر مستقیماً
ولایت بلخ را مثل نیشاپور و مرو تحت اداره خود قرار دهد، و لی مردم
از در جنگ پیشامده و بطوری شدید مصروف پیکار شدند که امیه با تمام
قوای خود محصور شد، امیه با زحمت زیاد توانست خودش را از چنگ
بلخی ها نجات داده و در مرو برساند.
حجاج و قتیبه : عبدالملک که در دمشق اتصالاً اخبار خراسان را
میگرفت احساس کرد اداره ولایات آنها انضباط سختی میخواهد . لهذادر
٧٨ـ امیه را از حکومت معزول و امور خراسان مفتوحه را بیکی از فعال
و جدی ترین مردان عرب یعنی حجاج ثقفی داد، حجاج مهلب را باداره
خراسان شمالی و عبیدالله بن ابی بکره را بحکومت سیستان اعزام کرد،


(۳۲)

مهلب مرد متقی و نيك نفسی بود، بمردم ضرری نرساند و تا ۸۲ بمقام خود
باقیماند، و البته کار بزرگی هم در خراسان شمالی انجام نداد ؛ حجاج
یزید را عوض او مقرر ، و در ۸۰ مفضل را بجای یزید گماشت ولی هیچ کدام
از گذشتگان خود در خراسان شمالی قدمی فراتر گذاشته نتوانستند. لهذا
عبدالملك شخصاً قتیبه معروفترین سرداران عرب را بحکومت خراسان مفتوحه
انتخاب و اعزام نمود .
قتیبه همینکه در مرو رسید ایاس بن عبدالله را مامور حرب و عثمان بن
سعید را مامور خراج و دفتر مقرر ، و خودش باستقامت جیحون حرکت
کرد ، قتیبه از جیحون عبور و در علاقه چغانیان و شومان با حکمرانان
بومی آنجا معاهده و مصالحة بر قرار نمود ، و از دیگر طرف بواسطه برادر
خود صالح در ماوراء النهر تا فرغانه سوقیات کرد ، مشبیدار کار آزموده ار
نصر بن سیار در علاقه های کاشان اوروشت و اخشیکت فتوحاتی و معاهداتی
نمود ، و قتیبه شخصاً تا بلخ پیشرفت ، حکمدار محلی بلخ که عنوان اسپهبد
داشت و مرد باران دیده و مجربی بود در اول بغرض معلوم کردن مقدار
طاقت حریف جدید با او داخل جنگ شده و بعدها معاهده و مصالحه قتیبه
را قبول کرد .
نيزك باد غیسی: قتیبه پس ازین نامۀ بحکمران محلی باد غيس «نيزك »
مرقوم و بواسطه سفیر خود سلیم نام اعزام کرد ، قتیبه درین نامه لهجه درشت
بکار برده و گفته بود اگر اسراء عرب را که در دست داری رها نکنی بخداوند
قسم است تازنده ام از جنگ تو دست نخواهم کشید تا ترا بچنگ آرم .
نيزك بعد از مطالعه مکتوب قتیبه سفیر او را از طرز مخاطبه قتیبه تلویم کرد،
و گفت با همچو منی اینطور سخن گفتن از احتیاط دور است ، سفیر آنقدر
هوشیار بود که علی الفور با ملایمتی تمام گفت گر چه قتیبه طبعاً مرد
شدید است ولی در مقابل سخنان نرم بی اندازه ملایمت اختیار میکند ،


(۴۳)

و این نکته را زیاد کرد که بکمان من مصلحت طرفین در مصالحه میباشد ،
نیزک پیشنهاد کرد درینصورت باید قتیبه قبول کند که برای همیشه عسکر
او بدخول و عبور از خاك بادغیس مجاز نیستند سفیر قتیبه نزد او عودت و
پیشنهاد نیزك را تقدیم کرد و قتیبه نیز که مثل سائر سرداران هوشیار عرب
میخواست از عدم مرکزیت و اتحاد خراسان شمالی استفاده کند، عجالتاً
اینقرار را پذیرفته و فیصله امر بادغیس را بوقت دیگر گذاشت قتیبه به بخارا
و سغد عسکر کشید و بعد از حرب و صلح مراجعت نمود. درین سفر نیز ك
حکمران بادغیس هم با اعتماد معاهده خویش یا از بوده طرز جنگی قتیبه را
با دشمن ترصد میکرد ، چونکه عربها بر شجاعت جبلی خود اینک فنون جنگی
را از محاربات روم و فرس استفاده و اضافه کرده بودند . قتیبه در آمل
رسیده بود که نیزك از و وداع، و بلافاصله بجانب بلخ کشید، حرکت نیزك
آنقدر سریع بود که فقط در نوبهار دم گرفت چونکه او از جانب قتیبه احساس
خطر میکرد، این احساس نیزك مقرون بحقیقت بود و متعاقب حرکت او قتیبه
از اذنی که داده بود پشیمان و مغیره بن عبدالله را به تعقیب او اعزام کرد،
نیزك داخل وادی خلم شده بود که مغیره رسید و لی چون دید تاب نبرد نیزك
ندارد ، ناکام مراجعت کرد ، نیزك این حرکت قتیبه را برای شکستن معاهده
دلیل گرفته و اعلان مخالفت نمود، نیزك خواست اینبار تمام قواء پراگنده قوم
راجمع ومتفقاً بر علیه نفوذ عرب یکبار اندازد، لهذا به امراء معروف محلی
ازقبیل «جبغویه» شاه محلی تخارستان، اسپهبد ولایت بلخ رئیس علی مر و
«باذان» وسائر حکمرانان جوزجان، فاریاب وطالقان نامه های نوشته،
واینهمه را به تشکیل يك اتحادیه ملی ضدعرب دعوت کرد و همچنین به رتبل
کابلشاه اطلاعداد که در صورت مغلوبیت این اتحادیه ازعرب، قلمرو
کابلشاه پناه گاه فراریان وخزینه اموال واثقال شان باشد، رؤساء ولایات
شمالی همه ایندعوت نیزك راپذیرفته و قبول کردند که حسب مقررات اودر تابستان


(۳۴)
سال آینده بحیث مجدوعی با عرب داخل بیکار شوند بر قبیل شاه بعلاوه قبول
پیشنهاد نیزك زیاده کرده بود که هنگام لزوم برای استخلاص رؤسا این اتحادیه
از دست عرب داخل اقدامات نیز خواهد شد در میان تمام مدعوين نيزك از جانب
جه بویه فرمانفرمای تخارستان تشویش داشته و برای رفع این اندیشه بترتيب
مخصوص جنجويه را محترمانه باز نجير زرین محبوس و در اردوی خود توقیف نمود.
اما جنجويه اظهار موافقت کرده و بیدرنگ نماینده عرب را که بعنوان حاکم
در پهلوی شاه تخارستان اقامت داشت طرد و اخراج نمود و نيزك در بغلان که
دارای قلعه مستحکم جنگی بود قرار گاه اتخاذ کرد. رؤساء ولایت هنوز
در صدد تهیه حرب لوازم جنگ برای بهار آینده بودند که در همان زمستان
عبدالرحمن برادر قتیبه در بروقان بلخ با دوازده هزار عسکر مکمل رسید.
توقف اختیار کرد قتیبه قطعات تقویه از ولایت نیشاپور جلب و در نهایت غضب
بعلاقه مروالرود حمله کرد حکمدار محلی طالقان بجنگ شدیدی پیش شد
و تلفات طرفین سنگین بود قتیبه اسراء زیادی که از طالقان بدست آورده مه را
در طول چهار فرسخ چو بها استاد کرده و بدار زد و خود با متقامت فارياب
حرکت کرد هنوز ترتیبات جنگی دولت آباد و شیرغان مکمل نشده بود ولهذا
حکمرانان محلی هر دو جا بمصالحه پیش آمدند قتیبه بعجله جانب بلخ حرکت کرد
اینوقت برادر او عبدالرحمن بصفت پیشدار بخط تاشقرغان پیش میرفت نيزك
معابر بغلان را بمردان جنگ محکم نمود وعبدالرحمن ومنعا قباً قتيبه
مجبور شدند مدتی در خطوط اولیه نيزك مشغول جنگ باشند چون قتیبه از
دست یافتن بقلعه جنگی نيزك مأیوس . وخطوط مراسله وغله رسانی خودش
را طولانی وزیر خطر میدید سعی کرد راه علاجی بدست آرد در اینوقت
جاسوسی ماهر او را از معبر نهائی این قلعه آگاه ساخت و سپاهیان قتیبه
بسرعت و ناگهانی داخل قلعه شد درینجا جنگ سختی رخداد ولی کار
گذشته بود قلعه مفتوح وعسكر نيزك اكثراً تلف گردید ، اما نيزك مردی


(٣٥)

نبود كه باين سهولت از بين رود او بسرعت جانب سمنگان اندرا ب در دامنه
هندوکش عقب نشست . و قلعه چنگی موسوم به « گرز ، را معسکر گرفت،
قتيبه وقت را از دست نداده و بعجله او را تعقیب و در دو فرسخی گرز وضع الجیشی
اختیار كرد نيزك ذخائر قیمندار خودش را از دره خاو اك وقلعههندوکش عبور
و بدربار کابلشاه فرستاد، و خود بجنگ و دفاع استوار نشست ،قتيبه دوماه
مشغول جنگ حصار بود، و آهسته آهسته خزان نزديک او خطر حلول زمستان
و بندش راها بيشتر مى آمد قتیبه که اینخطر را احساس و تهدید بزرگی درین
نقطه دور دست براى اردوى عرب میدانست مجبور شدخلاف رسم عرب و حكم
آئین اسلام یعنی به نقض وعده رفتار کند ، لهذا او سليم بن ناصح امر
كرد كه برسم سفير نزد نيزك رفته با او مذا كره صلح آغاز و در نتیجه او را
برای ملاقات قتیبه حاضر کند، منتها در وعده و امانی که به او خواهد داد
ازقول خود سفیر باشد نه قتیبه ، قتیبه سفیر را درصورت عدم کامیابی تهدید
بمرگ نمود وسو گند برداشت كه او را بدار خواهد زد، در هر حا ل سفير
مذكور بعد از آنکه در کمین كاهای راه عساکر مسلح و مخفیا نه گذاشت
خودش با باری از حلو ازنان داخل قلعه نيزک شد. درین وقت قلعه گرز مثل طبل
آماسیده جاوه نموده ، واز ارزاق و علوفه محروم بود ، بعلاوه مرض چيچك
در گر زو بائی شده سبب مرگ اطفال وهراس ساكنین آن گردیده بود،
حتی چغیویه حکمدار پیرتخارستان نیز این مرض اطفال را در گرز گذارانید
سفير قتیبه بحضور نيزك قبول وهديه حلوا را تقدیم نمود ولى قحط غله كار
را بجائى رسانيد . بود که اتباع نيزك جاده ادب را انحرا فوبدون استيذان
بخوردن حلوا ونان در روی هوا شروع كردند سفير مسئله صلح را مطرح
قرار داده و نيزك را بقبول ملاقات قتیبه دعوت نمود، نيزك اظهار عدم اعتماد
وقول قتيبه را درمیان آورد، سلیم گفت من بتو قول امان واطمینان ميد هم
آيا قبولداری ؟ نيزك جواب داد، نی، ولی اتباع او که هنوز بخوردن حلوا


(٣٦)

مشغول بودند متفقاً فریاد کردند آری! نیزك كه نقطه ضعف عسكر وقاعه
گرز را احساس میكرد، زیاده ازین گفتگو را با سلیم لازم ندیده و برای
عقد مصالحه وملاقات قتیبه حاضر شد نیزك امر اجمت وکالت خودش را در
گرز به شقران، برادر زادۀ خود داد، و جغبوبیه رسول نامی را بوکالت
خود گذاشته و هردو باتفاق سفیر عرب وعده از محافظین خویش از قلعه خارج
شدند . همینکه بقرار گاه قتیبه نزديك شدند، عساكر کمین کردۀ عرب از
چادر آمده وبین نیزك و جغبوبیه با عساکر محافظ آنها سدی کشیدند، در همین
آن بود كه نيزك سلیم را مخاطب قرار داده و فریاد کرد خیانت ... در هر
حال نيزك و جغبوبیه دسگیر اسیر بودند ، و قتیبه فوراً بقلعه گرز شتافته مرد
ومال هردو را تحویل گرفت. و درین معرکه دوازده هزار اتباع نیزك و چغبوبیه
را بقتل رسانید .
قتیبه بعجله مراتب را بواسطۀ سواران چاپار به حجاج مرقوم و راجع بکشتن
نیزك استیذان نمود، حجاج از قتیبه قوی القلب تر بود و لهذا فوراً امر قتل
او داد چهل روز گذشت تا جواب حجاج به قتیبه رسید .آنگاه قتیبه نیزك
و برادرش را بدار زد موسر او را چنانچه رسم امویها بود بحضور حجاج تقدیم کرد.
جغبوبیه شاه تخارستان نیز بدربار دمشق اعزام وبالاخره در آنجا جان داد،
و با ینصورت قتیبه از دشمن جراری خلاصی یافت . ابن اثیر بتفصیل ازین
داستان قصه میکند . (ابن اثیر جلد ٤ ص ٢٦٣)
قتل ير غمل قتيبه : قتیبه از اندراب بمرو مراجعت ، وحکمران جوزجان را
احضار و یرغمل های چغمی از و گرفت ، ولی حکمران مذکور
در عودت جود مریض وفوت شد، وچون قتیبه بعد از معامله بانیزك اعتماد
قول و عهود خودس را در نظر خراسانیان باخته بود لهذا مردم گمان کردند
حکمران جوز جان نیز از طرف قتیبه کشته شده، پس یر غمل عرب
(حبيب بن عبدالله باهلی) را که در نزد حکومت محلی جوز جان بود از تیغ


(٣٧)

کشیدند، قتیبه بناچار بقیه برغعلهای جوزجان را درهم و بقتل رسانید ،
حکمران شومان هم از قتیبه سلب اعتماد کرده و بجنگ حاضر شد ، این
حکمران جنگی با تمام مردان خود در میدان جنگ کشته، و قلعه او بواسطه
منجنیق شگاف خورده آل و اولاد او اسیر گردید . قتیبه ازین بعد در کش
و نصف سوقیات و بعد از فتح متوجه جنگ فاریاب شد ، اهالی دولت آباد
سخت جنگیدند و چون قتیبه از خراسانیان متغیر بود اینها رابعد از فتح فاریاب
برخلاف رسم عرب و اسلام تمام آنجا را بسوخت ، و سبب همین عمل نزد عرب
نام متحرفه گرفت ، قتیبه ازین پس بسغد و بخارا سوقیات و اخذ خراج
نمود وضمآ برای اطلاع مردم بخارا و تعمیم اسلام اجازه داد قر آن کریم بزبان
دری آنروز خوانده شود و خود در صدد هجوم بقلمرو کابلشاه برآمد ولی
هیئت سفارت رتبیل نزد قتیبه حاضر و اداء باج و قبول نماینده عرب را در مرکز
کابل پذیرفته و باین ترتیب با قتیبه مصالحه بر قرار کردند . وقتیکه قتیبه
خواست بخوارزم سوقیات نماید خوار زمشاه عوضاً رفتار رتبیل را تعقیب
و باقتیبه بقبول اداء خراج صلح نمود . قتیبه آرام ننشست و علی الرغم معاهده ئیکه
با حکمران سمرقند داشت بجانب اوعسکر کشید . حکمدار سمرقند بجنگ
پیش آمد و از حکمداران شاش وفرغانه كمك خواست . معهذا در جنگ
پیشقراول سپاه سمرقند مغلوب ومتعاقباً شهر سمرقند از منجنیق شکاف خورده
وشهریان بقبول اداء دو ملیون درهم و تاسیس مسجدی در شهر و سی هزار
عسکر بعرب دادن مصالحه نمودند وقتیکه قتیبه با عسکرش در شهر بغرض
اداء نماز داخل شد دیگر نخواست بحكم معاهده تن داده و خارج
شود بلکه حکمدار سمرقند را اخراج وغنایم زیاد گرفته ؛ دختر کی از
شهزادگان محل را با خبر این فتح نزد حجاج فرستاد؛ دختر بحضور
خلیفه و لید (٨٦ - ٩٦) رسید و بعد ها یزید از ومتولد شد، ترتیب فتح سمرقند
در خراسان بدتلقی شده و خراسانیان آنرا دلیل دیگری به بدقولی قتیبه گرفتند،


(۳۸)

اما قتیبه اهمیت نداده مغیره بن عبدالله را بخوارزم سوق و حکمران آنجا را
مجبور به تادیه باج و قبول حاکم تازه عرب در پهلوی خود نمود. قتیبه با چنین
جرات بیمانندی تا اواخر قرن اول هجری در خراسان حکومت راند ، ولی
ولید اول در ٩٦ فوت و جای او را سلیمان اشغال و لهذا انحطاط قتیبه آغاز
کرد، چونکه قتیبه و حجاج هر دو در مشوره ولید راجع بخلع سلیمان از ولیعهدی
و تقرر عبدالعزیز پسر ولید باین سمت همفکر و موافق بودند، پس همینکه سلیمان
خلیفه شد قتیبه در میدان عامی بحضور خراسانیان و اعراب خلع سلیمان را
از خلافت اعلان و دعوت به بیعت شخص خود نمود، عربها حاضر بشنیدن این
خطابه نبوده خاموش ماندند قتیبه خطاء حدس خودش را درك كرده و خواست
بجلب قلوب خراسانیان به پردازد لهذا در نطق خود تذکر داد که من از حیث
مادر ، مولد ، مکره و رای آرزو و دین و غیره از اهل عجم میباشم، ولی
خراسانیان که از وحشتشان امی آمد نیز خاموش ماندند عربها از کناره
گیری خراسانیان قوی شده و از همه بیشتر قبائل مضر وبنو
تمیم به وکیع سر کرده تمیمی که از دشمنان قتیبه بود
اطاعت کردند و قتیبه کم قوت ماند. درین وقت تعداد مردان جنگی عرب در
خراسان شمالی بقرار ذیل بود:

از بصره ۹۰۰۰ - از بكر ۷۰۰۰ - تمیمی ۱۰۰۰۰
قوم عبدالقيس ٤٠٠٠ - قوم ازد ۱۰۰۰۰ - از كوفه ۷۰۰۰
از او شده گان عجم ۷۰۰۰

۵٤٠٠٠ نفر

حیان خراسانی: در هر حال جنگ داخلی عرب بین قتیبه و كیع شروع خراسانیان
بیطرفانه تماشا میکردند، همینکه کنار بمرحله نازك و فيصله کنی رسید خراسانیان
زیر قیادت یکمرد فعال خراسانی موسوم به «حیان نبطی » - نبطی برای
آنکه لکنتی در زبان داشت - طرف و کیع را الزام كردند و در نتیجه شورش


(۳۹)
عامی بریا و قتیبه با خاندان خودش یکجا بقتل رسیدند و باینصورت عرب از
آفسر ناموری محروم و خراسان از دست حاکم شدیدی خلاص شدند معهذا
خراسانیان بعد از مرگ قتیبه به عربها گفتند حیف از چنین مردی که کشتید
اگر از ما بودی او را میپرستیدیم ولی افسوس که او حکم حجاج در خراسان
اختلال و قتال بی یار غله را قیمت و بیوفائی بعهد کرد اسپهبد حکمدار پیر بلخ
وقتیکه از مرگ قتیبه شنید عر بها را از کشتن چنین مردی بد گفت و سرزنش
نمود. در هر حال قتیبه مرد و و کیع دوامی نکرده در سال (۹۷) یزید بن مهلب
بعنوان حاکم خراسان مفتوحه وارد مر و شد و او نه تنها و کیع و خاندانش را محبوس
بلکه خراسانیان دخیل در اینکار را تحت فشار قرار داد زیرا او احساس
میکرد که بیشتر اتفاق بین قبایل عربی در خراسان از طرف خراسانیان اشتعال میشود
چنا انکه حیان خراسانی در تولید نفاق بین عرب زیاد کار میکرد و بالاخره
بهمین سبب از طرف سعید والی عرب خراسان بزهر هلاک گردید
امير المومنين عمر بن عبدالعزیز وقتیکه بمسند خلافت نشت (۹۹) یزید مهلب
را از خراسان محبوساً احضار و جایش را به جراح بن عبد الله در سال ۱۰۰ داد و این
آن وقتی بود که اقتدار خلافت عرب از سواحل عمان تا اوقیانوس اطلس و از
قفقاز تا خلیج فارس منبسط و در کشور اسپانیا بیرق فتح امویها در اهتزاز بود
معهذا هنوز عسکر و آفر عرب در مدت یکقرن نتوا نسته بود در کشور خراسان
موفقیت اساسی بدست آورده و حکومتی قادر و مطیع تشکیل کند خراسانیان
همینکه امير المومنين عمر عبد العزیز را شناختند از حکام عرب شکایت
ونوشتند که اینها متعصب و قوم پرورند از نو مسلمانان خراسان جزیه میخواهند
و به عسکر خراسان در غزوات خارجه غنایم نمیدهد. خلیفه جراح را احضار
ودونفر عبدالرحمن نامان را بامور حکومت و خراج خراسان مفتوحه مقرر و ایشان
را به خوش رفتاری با مردم امر و از انتقام آینده خراسانیان تهدید نمود. در سال ۱۰۲
سعید بن عبدالعزيز عوض عبدالرحمن بن نعیم القشری بحکومت خراسان شمالی


(٤٠)

مقرر شد و او نتوانست مبلغین خانواده عباس را که وارد خراسان شده و برضد امپراطوری اموی کار میکردند دستگیر کند، ولی آن خراسانیانیکه با قبائل ربیعه و یمنی خویشاوندی کرده بودند از موقع استفاده و مبلغین را با ضمانت خود آزاد در خفا تقویه نمودند خلیفه یزید ثانی خلیفه اموی (١٠١- ١٠٥) سعید حرشی را در سال ١٠٣ بخراسان اعزام کرد، و اینشخص در ماوراءالنهر بجنگهای چندی مبادرت و تا خجند پیشرفت در سال ١٠٤ عوض او اسلم بن سعید وارد خراسان شد اما معلوم است این تبدلات سریع و پیاپی حکام عربی خراسان مانع آن بود که ایشان بتوانند دست بکار مهم و اساسی زنند.
از سال ١٠٦ تا ١٠٩ اسد بن عبدالله بحیث حاکم خراسان شمالی از طرف خلیه هشام اموی (١٠٥-١٢٥) مقرر و کار میکرد. کار اول اینشخص اعدام هیئت مبلغین خانواده عباس در سال ١٠٧ و باز سوقیات او در غرجستان و غور است . اسد از راه مرغاب به غرجستان پیش شد و امرون حکمدار بومی غرجستان بمقابله پرداخت ، اسد پس از رزم با امرون داخل مذاکره شده و مصالحه با او را امضاء کرد . امرون نیز بعدها به میل خودش دین اسلام اختیار کرد اسد در همین سال ١٠٧ بعد از جنگ غرجستان با غوریها داخل حرب گردید ولی درینجا نتوانست کار مهمی انجام دهد ، لهذا در سال ١٠٨ مکرراً بغور رزم داد. اما اینبار هم موفقیت محکمی حاصل نکرد اسد در همین سال مصلحت دید که یکنفر سردار محلی بلخ موسوم به برمك ابو خالد بن برمك را بعنوان حاکم ولایت بلخ مقرر نماید. در سال ١٠٩ خلیفه هشام اسد را از حکومت خراسان شمالی موقوف و عوضش اشرس بن عبدالله را مقرر اعزام کرد اشرس بزودی در سمرقند عسکر کشی کرد ، و مرد بسیاری در آنجاها بدین اسلام گرویدند ولی چون متعاقباً جزیه زمان کفر بفرض تلافی کسر خزانه از ایشان خواسته شد مجدداً ارتداد و از تو کها بر ضد استمداد کردند در جنگهای متوالی که بین طرفین در پیکند، بخارا ، کمرجة


(٤١)
وغیره واقع شد عربها مغلوب گردیدند. واشرس در ۱۱۱ موقوف شد و جنيد بن
عبد الرحمن رسيد . او عماره بن حریم را در ۱۱۲ با هژده هزار عسکر
بجنگ تخارستان اعزام کرد و در جناح او ده هزار عسکر دیگر تعین نمود
ولی معلوم نیست این عسکر در تخارستان چه نوع کاری انجام داده است.
خود جنید برای تلافی شکست دوسال پیشتر عرب در مقابل ما و اراء النهر
و تورکها با عسکر زیادی جیحون را عبور کرد ، و متعاقباً خلیفه هشام او را
بواسطه قطعات جدید اعزامی تقویه نمود. جنید در جنگهای نزدیک سمر قند
وطوا پیس دشمنان خود را شکست سختی داد ولی این مرد جنگی هم بزودی
معزول و عوضش عاصم بن عبدالله وارد شد. عاصم از سر کشی خرا سانیان
و نفاق داخلی قبایل عربی خراسان که مخصوصاً از سال ١٠٦ با ينطرف
زياد تر شده واغراض قبیله وی مضری ها و تمیمی ها کار را بجای ناز کی
کشانیده بود پریشان شده بالاخره بهشام نوشت که اداره خراسان از حیز
انتظام خارج شده و بایستی مستقیماً بحکومت عراق مربوط شود. هشام در عوض
خود او را موقوف و خالد برادر اسد سابق الذکر را بجایش در سال ۱۱۷
مقرر نمود. اسد نیز در معیت برادر خود بود و متفقاً کار میکردند اینها
تا بسمر قند یکبار سوقیات کردند و در داخله تا بلخ رفتند، و هم از جمله سرداران
مسلمان شده خراسان که از مدتی باینطرف با عرب همکاری و بغرض توحید
ملی در تعمیم دین اسلام در خراسان میکوشیدند یکنفر آنرا «جديع كرماني»
در علاقه «توشکان» بدخشان بغرض فتح اعزام نمودند و اینشخص در آن علاقه ها
جنگ و فتوحاتی نمود. در ینوقت خراسانیان از یکطرف مبلغین عباسی
را تقویه و برضد امویها تحریکات میکردند و از دیگر طرف نفاق داخلی
قبایل عرب را اشتعال و خود به تشکیل جمعیتهای سیاسی می پرداختند
منجمله «خداش» بانی طریقه خرمیه بود که اینک در خراسان تمرکز
داشته و از دشمنان خطر ناك امپراتوری بنی امیه بحساب میرفت ولی اسد


(٤٢)
حکمران عرب بهر نوعی بود توانست شخص مذکور را مغلوب و بقتل رساند.
از سال ۲۰ تا ۳۰ هجری جعفر بن حنظله و بعدها يوسف بن عمر جميع الکرمانی
و بسان نسر بن سیار سر کرده قبیله مضر یکی پی دیگری از طرف خلافت
بحکومت خراسان مقرر شدند و این از ابتداء هجوم عرب در سال ۳۱ هجرت
در کشور خراسان تاحال یکصد سال زمانه را دربر میگرفت در تمام
اینمدت یگانه نفوذ حکام عربی خراسان بیشتر در دو ولایت نیشاپور
ومرو تمرکز داشته و در سائر بلاد و ولایات شمالی افغانستان از قبیل
تخارستان . بلخ . جوزجان . هرات و مضافات اینها تسلط مستقیمی نداشتند
باینمعنی که در تمام این مناطق اداره امور در دست حکمداران محلی بود بعضا
باداء جزيه و باجی پرداخته و بعضاً نماینده از عرب را بعنوان حاکم در پهلوی
خود پذیرفته واحیاناً قطعه ساحلوی عرب را در مرکز خود می پذیرفتند
معهذا در خلال اوقاتی که بدست می آوردند سر از اداء باج باز زده و برای
جنگ و شورش حاضر می شدند ولی عرب ها سعی کردند که خود را بیشتر
در بلخ قوی داشته وحاکم و قبایل خودشان را در آنجا مستقر سازند در
هر حال عمال اموی آهسته آهسته باینفکر افتادند که با خراسانیان مسلمان
شده دست داده و از سرداران آنها برای بقاء حکومت خود کار بگیرند
سرداران خراسانی دم از موافقت زده و باین ترتیب داخل امور کشوری
و لشکری شده به تقویت همدیگر پرداختند ولی اینها در کمین فرصتی بودند
که دولت مستقل خراسانی تشکیل نمایند .
زیرا اداره اموی را خلافت را شده اسلامی نی بلكه يك امپرا طوری
جهانگیر و مستبدی میدانستند در هر حال اینکار آسانی نبوده و امپراطوری
قوی اموی در شرق و غرب عالم بیرق اقتدار نظامی و سیاسی افراشته داشت
لهذا خراسانیان دست به تشویق وتقویه خاندان بنی هاشم زده و خواستند
آل علی و با عباس را رضی الله عنهم بنام دین عدل وحق بررخ بنی امیه کشیده


(٤٣)

و باین نام امپراطوری بنی امیه را واژگون و افغانستان را مستقل و زمام امور
حکمرانی خلافت اسلام را در شرق و غرب در دست گیرند. این طرح مهم
آنقدر موانع و مشکلاتی در پیش داشت که محتاج بسی قربانی ها و صرف
سالها وقت و تدابیر عمیقی بود معهذا عقل خراسانی از مدتی مشغول پیشبرد
این نقشه بود ولی در هر بار خواه بجنگ و خواه بصلح ناکام میشد. بالاخره
مردی ظهور کرد که هم عقل سیاسی و هم تسجر به کشوری و هم استعداد
خارق العاده داشته و این سنگ بزرگ را از جایش برداشت. اینشخص عبارت
بود از ابومسلم خراسانی که بشرح کار نامهای او جداگانه داده میشود.
ولایات غربی خراسان و عرب از ٢٠ تا ١٣٠ هـ
اما در جبهه غرب خراسان چنانکه دیدیم بعد از فرار یزدگرد و تعقیب عرب در
سال ٢٠ هجری مفرزه های اسلام بقوماندانی سهل بن عدی و عبدالله بن غسان بولایت
کرمان و زیر قیادت عاصم بن عمر تمیمی بولایت سیستان و تحت فرمان حکم بن عمر
ثعلبی بولایت مکران ریختند و بعد از جنگ و صلحی بدون اخذ نتیجه قطعی
مراجعت کردند در سال ٣١ هجری باز مفرزه دیگر عرب بقوماندانی مجاشع
بن مسعود السلمی بولایت کرمان سرازیر و بعد از گرفتن شهر سیرجان
بسیستان کشیدند. ولی اینها را کشته بسیار داده شکست سختی خوردند
و بر گشتند ربیع بن زیاد بن اسد الز بال حارثی متعاقباً برای تلافی این
شکست از قرارگاه عمومی نیشاپور وارد سیستان شد سپاه سیستان درسه
میلی زرنج رزم سختی داد و بالاخره ایران بن رستم بن آزاد خوبن بختیار
حکمران محلی سیستان حاضر شد که در بدل تادیه هزار بنده و هزار جام زرین
بعرب مصالحه بر قرار نماید.
ربیع از زرنج به خواش و بست کشیده جنگهای زیادی با اهالی کرده
تلفات بسیاری داد، در هر حال بعد از آنکه اسرایی هم بدست آورده بود
مراجعت نمود. مشاهیر اسراء ربیع اینها بودند: حسین بوالحرث ، بسام


(٤٤)

سالم بن ذکوان عبدالرحمن آنکه نظر بلیاقت خویش منشی حجاج و باز
صاحب خراج عراقین گردید . باین ترتیب ربیع از سیستان بر گشت و بقرار
گاه ابن عامر سپه سالار عمومی عرب در نیشاپور رفت . اهالی بعد از رفتن او
قرار داد ها را زیر پا گذاشته و استقلال محلی را از سر گرفتند و نماینده
عرب را اخراج کردند .

ابن سمره وحمله بکابل وزابل و بلوج :

ابن عامر لشکری کافی زیر قیادت عبدالرحمن بن سمره. بغرض تسخیر قطعی
این ولایات اعزام کرد وقتی که ابن سمره بدر سیستان رسید ایزان بن زستم تواقمت
با او عهد قدیم ربیع را تجدید کند. هنوز ابن سمره راحت اصلی نکرده بود که
امیر المؤمنین عثمان رض از دنیا گذشت(٣٥) و او مجبور شد یکبار نز دعبدالله عامر
برود، وکیل ابن سمره در سیستان امیر بن احمر یشکری مقرر بود ولی سیستانیان
او را مجبوس و ترتیبات عربی را از بین بردند عبدالرحمن مجدداً بسیستان وارد
شد و بعد از تامین زرنج به خواش و بست و زمین داور سوقیات نمود و در شهر
«دوان» مرکز داور با اهالی حرب سختی نمود. مردم بعد از بجنگ در کوه
«زور» یا «زون» محصور و بالاخره بقبول مصالحه حاضر شدند و عبدالرحمن
از معبد مشهور زور. جمسة رب النوع آفتاب را که از طلای ناب ساخته و چشمان
یاقوتی داشت کشیده و خراب ساخت ، عبدالرحمن مرد بزرگی بود و یکعده
فقهاء مشهوری از قبیل حسن بصری رحمة الله علیه وغیره بغرض تعلیم و نشر
اصول اسلام همراه داشت و نقاط مفتوحه را فوراً زیر انتظام می گرفت ،
او میخواست اسلامیت را با فتوحات خود در خطوط متوازی پیش ببرد ،
در هر حال عبدالرحمن بولایت رخج یعنی قندها ر پیش شد و بعد از ضرب و گردی
باستقامت زابلستان یعنی ولایت غزنی بحرکت افتاد و این اولین باری بود
که سواران عرب در غزنی واز آنجا بجانب کابل جولان می کردند ، ولی
عربها در کابل کار مهمی از پیش نبرده تنها کابلی ها را برای دفاع آینده


(٤٥)

بیدار ساختند. کابلشاه بعد از جنگ مختصری قرارداد صلح امضاء کرد
وعبدالرحمن بجانب سیستان مراجعت نمود. از جمله اسراء کابل اشخاص
ذیل بعدها درعالم عرب مشهور شدند: باب مکحول السامی فقیه، سالم بن عجلان
حمید الطویل و نافع، بك مفرزة عبدالرحمن بقوماندانی مهلب تاقندابیل در
در ولایت بلوچستان نیز پیشرفت ولی بعد از زد وخورد مختصری مراجعت نمود
باین ترتیب عبدالرحمن سه سال مصروف اسفار نظامی خودش بود اما همینکه
خواست مثل نیشاپور زرنج را نیز قرار گاه نظامی و مرکز اداری عرب و اسلام
قرار دهد سیستانیان نه پذیرفته و گفتند تو عامل معاویه هستی در حالیکه
خلیفه رابع بجای است عبدالرحمن پافشاری نکرده عبادبن حصین را وکیل
تعیین و خود بدربار خلافت عزیمت نمود امیر المومنین خلیفه را بع (رض)
عبدالرحمن بن جز الطائی را و بعدها ربعی بن كاس عنبری را به عنوان حاکم
سیستان اعزام نمود، اما اینها کاری از پیش نه برده وبزودی امیر المومنین
در سال ٤٠ هجری از دنیا گذشت در خلافت حضرت خلیفه چهارم (رض)
جمعیت زیادی از اعراب مفلس ومفلوك زیر ریاست حستکه بن عتاب الحبطى
وعمران بن فضیل البرجمی خارجی در سال ٣٦ وارد سیستان گشتند اینها
هم بر ضد عمال حضرت خلیفه چهارم و هم برضد اهالی حرکت می کردند
عبدالرحمن بن جز والطائى حاكم امیر المومنین از دست همین ها
کشته شد ولی ربعی كاس درجنگ زرنج حستكه را از بین برداشته
وخطر خارجی را كم كرد كلمه خارجی بر آن دسته جات عرب
اطلاق می شد كه در جنگ های حضرت خلیفه رابع (رض) و امیر معاویه
همه از اتباع وطرفداران امیر المومنین بوده ولی بعد ها چون در جنگ
مشهور بسه صفین امیر المومنين بمصالحه وحکمیت دو نفر وكيل
تن داده و این منجر بغلبه امیر معاویه گردید ! دسته ها يذكور
ضدیت با امیر المومنین نمودند ولهذا خوارج خوانده شدند. یمانها


(٤٦)

این اسم در مورد اکثر شورشیان ملی سیستان که ضد حکومت عرب
کار می کردند نیز اطلاق گردید .
در هر حال بعد از چندی (٤٣) ربیع حارثی بصفت حاکم امیر معاویه
وارد سیستان شد و اوسعی کرد زرتشتی ها را بدین اسلام جلب و قرآن کریم
را تعلیم نماید در سال ٤٨ رتبیل کابلستان که از سوقیات عبدالرحمن
در کابل بیدار شده بود در قندهار آمده در صدد ترتیبات عسکری برای
جنگ عرب بود ولی ربیع از مراتب مطلع شده و قبلا بحمله در رخـد
پرداخت اما ربیع کاری انجام نداده بر گشت . و بعد از کمی حاکم جدید عرب
عبیدالله بن ابی بکره وارد زرنج گردید . و او نیز به بست و رخـد سوقیات
کرده با کابلشاه رزم داد و بزودی بین طرفین مصالحه برقرار و رتبیل شخصاً
بسیستان آمده و بغرض استطلاع از اداره وقدرت عرب ببصره رفت، و در
آنجا با زیاد که عنوان امیر خراسان داشت ملاقات کرد و برگشت . در سال
٥٣ امیر معاویه خراسان مفتوحه را به عبیدالله بن زیاد داد و او برادر خود
عباد را بحکومت سیستان اعزام کرد ولی اوهم مجبور شد باستقامت کابل
بقند هار عسکر کشد و در آنجا با عساکر رتبیل که خودش را حکمران
بالا ستحقاق ولایت جنوب هندوکش تا هامون سیستان و دریای سند میدانست
رزم دهد، البته درینجنگ نیز عرب موفقیت بزرگی حاصل نکرد و عباد
مراجعت نمود، همینکه امیر معاویه در دمشق از دنیا چشم پوشید (٦٠)
سیستانیان ادارات عربی را برهم زده و عباد را مجبور کردند ببصره عودت
کند اما او تنها نرفت ، و توانست خزانه سیستان را که بالغ بر بیست ملیون
در هم بود هم در بصره به برد .
یزید و رتبیل : در سال ٦٢ از طرف یزید مجدداً دو نفر برای تنظیم امور
سیستان مقرر و وارد زرنج شدند، اینها یزید و بو عبیده بن زیاد بودند، یزید
بكابل لشکر کشید ، وبكابلشاه بمقابله شتافت د ر جنگ سختی که واقع


(٤٧)
شد سپاه عرب کشته و اسیر فراوانی داد و فقط عده معدودی توانستند بفرار
موفق شوند، در جمله مقتولین جنگ یکی هم خود یزید حاکم و قوماندان
عرب ، و در جمله اسراء برادرش بوعبیده شامل بود، خلافت دمشق از ینخبر
بهم بر آمده سلم بن زیاد را برسیدگی امور خراسان مقرر، و او طلحه
الطلحات را بسیستان اعزام کرد طلحه اوضاع ولایت را بنوعی دید که
مجبور شد با مردم از در محبت و مدارا پیش آید، مردم نیز او را دوست
گرفتند ، و او با کابلشاه داخل مفاهمه شده و بالاخره توانست بوعبیده و سائر
اسراء عرب را در بدل اداء نیم ملیون درهم از رتبیل خلاص کند، در سال
٦٣ عبدالله بن طلحه و یکسال بعد خود طلحه حاکم سیستان شده و با مردم
بمدارا پیش آمدند، ولی بزودی مردم و عسکر برضد یزید شورش نمودند
و تا خلیفه در دمشق زنده بود سیستان همچنان آزاد ماند. درین میان عبد العزیز
بن عبدالله بن عامر از طرف عبدالله بن زبیر خلیفه دیگر عرب و رقیب خلیفه
اموی بعنوان حاکم وارد زرنج شد ، و او نیز با اهالی در کمال آشنائی
و محبت پیش آمد و بعزم رزم کابل شاه براه بست روان شد، رتبیل در نواح
کابل او را بمضیقه خطرناکی گرفتار نمود و اگر همت عمر بن شان العاری
یکی از سرداران دلیر عرب نبودی تمام اردوی عبد العزيز محو وتبـاه
میگردید، در هر حال عبدالعزیز بسیستان مراجعت کرد و بطور دائم راجع
بامور جانداری اندرزهای سودمند رستم بن مهر هرمزد دانای سیستان
را می شنید که از قول دهاقین خردمند قصه میکرد. باین ترتیب عبد العزیز
تا سال ٧٢ در زرنج ماند وقتیکه عبدالله زبیر مغلوب عبدالملک خلیفه اموی
گردید حجاج معروف در بصره عنوان امیر خراسان و عراق حاصل کرد
و او امیه بن عبدالله را بسیستان مقرر نمود و امیه پسر خود ش عبدالله را
بسیستان فرستاد و این اخیری بغرض رزم کا بلشاه به بست کشید، چونکه
این رتبیل مرد سخت دلیر و با تدبیر و برای عربها همیشه يك تهدیدى سخت


( ٤٨ )

بشمار میرفت رتبیل بعبدالله اطلاع داد که اگر از جنگ خود داری نمایديك
ملیون درهم با و خواهد پرداخت ، ولی عبد الله به نماینده اوجوابی داد که برتبیل
بگوا گر این رواق بت را از طلا مملو کنی قبول نخوا هم کر د' رتبیل
علی الفور از مقابل عبد الله عقب کشیده وقدم بقدم قلاع و بلاد را تخلیه کرده
رفت ، و باین تر تیب او را در درون درهای مهیب کش کرد آنسگاه راهها را
از هر طرف قطع واردوی اورا تحت تهدید مرگ قرار داد اینست که عبدالله
خطر را احساس و به رتبیل پیغام داد که اگر راه مراجعت او را باز گزارد
از تادیه خراج عفو خواهد بود ، اما رتبیل جواب داد اگر میخواهد زنده
بر گردد سه صد هزار درهم تادیه وعهد نامه تحریر کند که در آینده با کابلشاه
داخل جنگ نخواهد شد و بلاد او را از آسیب محفوظ خواهد گذاشت
عبد الله مجبور بود این قرار را به پذیرد و در عوض از در بار خلافت
معزول گردد خلیفه عبد الملك موسى طلحه را بحکومت سیستان مقرر نمود و او
تا سال ٧٥ در زرنج ماند ، اما سیستانیان نمیخواستند در قید امویها باشند لهذا
با فرق عربی خوارج که برضد حکومت اموی هم بودند داخل روابط شدند.
حجاج عسکر کافر زیر قیادت عبیدالله بن ابی بکره بسیستان اعزام نمود ، اما
حریش پیشدار عبیدالله با قطعه خود در جنگ با سیستانی ها تباه شد، وعبیدالله در
۸۱ وارد سیستان گردید، و به بست عسکر کشید، کا بلشاه بجنگ سختی پیشامد
و مد بتدریج همان پلان قدیم را عملی و عبیدالله را قدم بقدم در داخل قلمر و خود
کشیده رفت ؛ تا آنکه بیکبار گی اور ازیر محاصر قرار داده و خطوط مواصله
او را از هر طرف قطع نمود، عبیدالله مجبور شد هشتصد هزا ر در هم تاوان جنگ
داده خود و عسکر خودرا از ورطه مرگ نجات بخشد' افسر پیرود لیری از عرب
«شریح» اینقرار داد را ننگین شمرده نه پذیرفت و خود را با عساکر مربوط خود
بصفوف کابلشاه زده و قسمت بزرگی ایشان کشته شدند، بقیة السیف که بفرار
ورسیدن به آن موفق شدند از فرط گرسنگی آنقدر طعام خوردند که ایشان نیز


(٤٩)

از بین رفتند ولی مردم برای جلو گیری از خطر ثانی فراریان را بتدریج
اندك روغنی و باز طعامی داده چاق میساختند عبیدالله بعد ازین شکست سخت
کہ زندگانی کرده و در حدود بست از دنیا چشم پوشید حجاج بشنیدن اینخبر
مراتب را بدربار خلافت دمشق اطلاع و اجازه خواست قشون بصره و کوفه را
بسیستان و کابل سوق کند
لشكر طاوسان : بعد از این حجاج یکصدو بیست هزار عسکر مربوط بخود
را سان دیده واز آنها قطعاتی مرکب از اشراف و سادات عرب جدا و چهل هزار
نفر تهیه نمود حجاج از ین جمله ده هزار مرد را زیر قیادت یکی از مشاهیر سرداران
عرب عبد الرحمن بن اشعث باستقامت سیستان بحرکت انداخت، این افسر
و عسکروی از کثرت سامان و سلاح اسم جیش الطوا ویسی بخود گرفته و حجاج
دوملیون درهم بایشان بخشش و معاولت کرده بود در سال ۸۱ هجری
بسفر آغاز و در سال ۸۲هجری وارد سیستان گشتند و در وحله اول با خوارج
و همام بن عدی الدوسی سرکرده شورشیان رزم داده غالب گشتند و بعده
اخذ عسکر محلی پرداخته و عبدالرحمن از حاکم عمومی خراسان نیز قطعات
تقویه طلب کرد و در آخر همان سال بعزم رزم کابلشاه روان شد رتبیل از دور
تمام اینو اقعات را ترسد میکرد الهدا بزودی هیئت سفارت او بحضور عبدالرحمن
رسیده با شرط فراموشی از ماجراهای ماضی اداه خراج را برای آینده قبول
کردا ما عبدالرحمن فردی نبود که با اینهمه عسکر وقوت آزمایشی از دشمن
نکرده و بکمی قناعت کشد الهذا باستقامت بست بحرکت افتاد رتبیل یلان
گذشته را تخلیق واردوی خود را بقهقر اعقب میکشید و در قلاع عرض راه غنایم
سنگین بار میگذاشت اردوی عبدالرحمن در هر منطقه اموال زیادی بدست
آورده گران بار میشدند و عبدالرحمن برای از دست ندادن خطوط ارتباط
و تنظیم اداره عقب جبهه در هر جا نمایندگان و محافظینی گذاشته و بتدریج
کابلشاه را تعقیب میکرد اینحرکت بطی زمستان را قریب میساخت


(٥٠)

وجيش الطواويس از فرط اغتنام شبيه شتر مرغی سنگین بار میگشت از دیگر
طرف کابلشاه سعی میکرد عبد الرحمن را بدام آشنائی اسیر و در صورت
ممکن بر علیه حجاج بکار برد حوادث طوری فراهم شده بود که عبد الرحمن
حجاج را از پیشرفت خود به زابل و کابل اطلاع وضمنًا حوالهٔ ضربه قطعی را
از جهت صعوبت طرق وشوارع حواله به بهار سال آینده نمود چه اسپان رساله
عرب که در دشتهای شنز ار مثل کشتی در بحر حرکت میکرد در صخره های
پر برف زابل و کابل بسهولت جولان نمیتوانست اما حجاج که مردی شدید
بود تدبیر عسکری عبدالرحمن را رد وبطالت حرکت وتعویق حمله او را كتبا
بجبن و بسزدلی منسوب و راحت طلبی عبد الرحمن را بمرد کوری
تشبیه کرد این تندی حجاج عصبیت عبدالرحمن را که مرد بسزدلی بود
بر انگیخت حجاج منتظر نتیجه این مکتوب شدید خودش نشده متعاقباً
امری دیگر فرستاد که بدون در نگ بکابلستان حمله و آبادی هارا یکسره
ویران و آل واولاد مردان زابل و کابل را اسیر نمایند بز ودی امر سوم
حجاج بعبدالرحمن رسید که تا فتح تمام مملکت دشمن اقامت او در آنجا
حتمی است واگر سهل انگاری کند معزول وعوضش اسحاق بن محمد مقرر
خواهد شد. عبدالرحمن نامه های حجاج را بررخ اردوی خود کشیده واز
مجموع افسر وعسکر درینخصوص رای خواست عسکر غریو بر آورد و سرداری
چون ابوطفیل عامرین اثیله خطابه غرائی ایراد و منجمله گفت : امر
حجاج به آن ماند که گویند غلا مت را باسپ سوار کن اگر هلاک شد
اسپش از تو واگر نجات یافت هر دو از توست هان ای عسکر ! حجاج از
زحمات شما در جنگها متمتع میشود اگر فاتح شدید غنایم ودست رنج شمارا
او میخورد و در عوض مکافات شما ترقی هم او میکند واگر مغلوب شدید
ومعدوم گشتید فدا کاری های سابق شما محو شده ودر نظر او مرد مانی پست
و دون همتی بشمار خواهید رفت افسر دیگری عبدالرحمن ربعی بپا ایستاده


( ٥ )
و فریاد کرد . سوقیات حجاج درین مملکت شبیه سوقیات فرعون در رودنیل
است' مطمئن باشید که این مملکت گورستان ابدی شما ست و دیگر ابداً
بملاقات خاندان خود نائل نخواهید شد بهتر است بعقب بر گردید و باستقامت
حجاج مارش کنید واورا از وطن خود طرد نمائید بیائید و بعبدالرحمن
بیعت کنید تا پیش رویم و این منم که برای نخستن بار با ایشمرد بیعت
میکنم ... یکی فریاد کرد منهم - دیگری منهم . دیگری من . والحاصل
در ساعتی عبدالرحمن فرمانروا و دشمن جدی حجاج بود ' عبدالرحمن
با کابلشاه درین موضوع تازه مفاهمه و قراری را امضاء کرد که در صورت
فتح برعلیه حجاج ' کابلشاه برای همیشه از اداء باج و خراج معاف' و در
صورت مغلوبیت عبدالرحمن پناه گاه او باشد البته رتبیل چنین خبری را
با منتهای شعف استماع و تصدیق کرد . عبدالرحمن سیستان مراجعه و با
اهالی از در شفقت پیش آمد و بعداز آنکه نمایندگان خودش چون عیاش
و عبدالله را در بست و زرنج مقرر نمود ' پیشدار خود عطیه بن عمر و العنبری
را امر حرکت بجانب عراق داد . و خودش با داوطلبان زابل و کابل و ذخائر
احتیاطی در عقب بحرکت افتاد . ولی همینکه عبدالرحمن بفارس رسید
آنقدر بقواء خویش مغرور شد که سهو کرد خلع خلیفه عبدالملک راهم
اعلان نمود و بـاینصورت تمام عالم عرب را برضد خود تحریک نمود . درهر
حال حجاج پیش بین بود و در موضع زاویه بصره باستقبال دشمن شتافت
و در جنگ سختی که اتفاق افتاد عبدالرحمن منهزماً بکوفه رفته و بعداز
ترتیب مجدد اردو در دیرالجماجم مکرراً با حجاج رزم داد و متجاوز از
هشتاد جنگ در سال ٨٣ هجری با او نمود ' معهذا در آخر کار عبد الرحمن
مغلوب و بسیستان پناهنده شد ' ده هزار عسکر حجاج او را تعقیب میکرد
لهذا عبدالله حاکم زرنج او را راه نداد' و عبدالرحمن بیست کشید ' عیاش
او را زیر نظارت گرفت تا به حجاج تسلیم کند' ولی رتبیل سوقیات فوری


(٥٢)

کرده و عبدالرحمن را خلاص و بدربار خود احضار کرد، درينوقت طرفداران
عبدالرحمن اجتماع و در زرنج آمده او را خواستند و عبدالرحمن بلافاصله
بسيستان کشيده و از آنجا بهرات سوقيات نمود ، اما در جنگی که بين او
ويزيد مهلب حاکم عمومی عربی خراسان رخداد يکباره بشکست هزيم
و بدربار کابلشاه پناهنده شد. حجاج بکابلشاه مراجعه و قبول کرد اگر
عبدالرحمن را تسليم کند ديگر عرب در زابلستان کابلستان مداخله نخواهد نمود
سفير حجاج عماره بن تميم مرد دانا و چرب زبانی بود وبالاخره او توانست
رتبيل را بايين کار حاضر نمايد ، و بقول ابن اثیر (جلد ٤ ص ٢٤١)
عبدالرحمن درينوقت بمرض سل مبتلا بوده و از جهان بگذشت رتبيل هم
سر مرده را بريده بحجاج فرستاد ، در عوض تعهديه حکومت سیستان حاصل
کرد ورتبيل چندی از تاخت و تاز محفوظ ماند و اختتام اين بازی در سال
٨٥ هجری بود.
در سال ٨٦ مسمع حاکم عرب در سیستان شد ولی مجبور شد با ابوخاده
قاید شورشیان جنگهای بسیاری نماید، در همين وقت خلیفه ولید قتیبه سردار
معروف را خراسان اعزام و او عبدربه را حکومت سیستان داد، و در ٨٦ عمرو
برادر قتیبه باین سمت مامور گرديد و او مجدداً در بست جنگها را با کابلشاه
شروع کرد، اما رتبيل توانست او را بدادن هشت صد هزار درهم آرام سازد بعدها
قتیبه که نيزك را در خراسان شمالی از بین برد و ماوراء النهر را تا اندازه
صافی کرد خواست تا کابلشاه کار عرب را یکطرفه کند، زیرا رتبیل ها
در طی تقريباً يك قرن عرب را گاهی به جنگ و گاهی بصلح و گاهی هم بپول
مشغول میداشتند و هنوز اردوی عرب در آنطرف بست نفوذی نداشت ، ولی
اینبار نیز ذکاء رتبیل پیشی گرفت و او توانست بقبول دو ملیون درهم قتيبه
را به جایش نشاند، قسط اول این پول نیز در ذی الحجه ٩٤ هجری پرداخته شد.
ازین بعد تا آخر قرن اول هجری چندين نفر چون عبدربه، (مکرر) نعمان


(٥٣)

مدرك ، سماك بن منظر ، عبد الرحمن بن عبد الله و در سال ١٠٢ عمر بن هبیره
يكی پی دیگری بحکومت سیستان رسیدند، ولی حجاج و قتیبه از بین رفته بودند
و اینها کار تازه در سیستان انجام ندادند ، بلکه از عهد آخری (عمر هبیره)
شورشیان سیستان قوت گرفتند ، چنانچه در ۱۰۷ بشر الحواری امیر شرط
(قوماندان کوتوالی) سیستان را كشتند ، وقضاء سیستان را نیز از عرب
منفصل و يكی از علما محلی موسوم به معمر بن عبد الله محدث سیستانی
دادند در سال ۱۰۸ هـ اصفح شیبانی حاکم سیستان و محمد بن جحش قوماندان
عسكری مقرر و در سال ۱۰۹ به جنگ رتبیل روان شدند ولی رتبیل راه ها را
فرو گرفت و عسكر پیش كشيد و جنگ شروع گردید، عرب بعد از آنكه کشته
بسیار داد مراجعت کرد در سال ۱۱۱ کار شورشیان سیستان بالاتر گرفت
و در سال ١١٦ فتنها بیدار گشت ، مخصوصا که عصبیت قبیله وی عرب در بین
بنی تمیم و بنی بکر زید شده و سیستانیان این اختلاف را دامن میزدند ، در
سال ۱۳۰ شورشیان سوار بن اشعر نائب الحكومه اموی سیستان را کشتند
و این آن وقتی بود که در سرتاسر خراسان شمالی و غربی یعنی نقاط مفتوحه
عرب هیجان ملی کسب شدت کرده و ابو مسلم خراسانی بصحنه سیاست قدم
نهاده بود در سال ۱۳۱ هـ ابو مسلم نصر بن سيار حاكم عمومی خراسان را
مغلوب ، و در فارس سوقیات کرده ، و برای تصفیه سیستان از عرب مفرزه به
قوماندانی مالك اعزام نمود ، سیستانیان زرنج را تسلیم کردند و حاکم اموی
هیثم را که با هزار سوار در آنجا اقامت داشت اجازه دادند که به دربار خلافت
در شام سفر کند و باین ترتیب بعد از يك قرن دوباره سیستان از ادو ادارۀ
امور مستقيما در کف اهالی کشور قرار گرفت .
ولایات جنوبی و جنوب شرقی افغانستان چنانچه ديديم قشون اسلام بتعقیب
و عرب از ٢٣ تا ٢٠٥ هجری : یزد گرد در سال ۲۳ هجری
بولايات سر حدى افغاستان داخل شدند ، و از آن


(٥٤)

جمله سهل بن عدی و عبدالله بن غسان بولایت کرمان ریختند ، حکم بن عمیر ثعلبی نیز با قطعات خود به بلوچستان غربی یا ولایت مکران سرازیر شد، درینوقت اداره علاقه‌های جنوبی و جنوب شرقی افغانستان مثل سائر ولایات او در دست حکمداران محلی کشور بوده و هر يك بطوریکه مورخین عرب مینویسند دارای لقب (شاه) و این لقب‌ها از طرف اردشیر تصدیق شده بود مثلاً: کرمان شاه قنص شاه، مکران شاه، قیقان شاه، ریحان شاه و امثالهم، درهر حال حملات نخستین عرب عارضی و زود گذر بوده بجنگ و صلحی خاتمه یافت، گرچه کرها شاه در جنگ با عثمان این عاصی سردار اعزامی حضرت خلیفه ثانی رض قبلاً کشته شده بود، ولی در سال ۳۱ هجری مجاشع بن مسعود افسر دیگر عرب در کرمان بعد از جنگهای چندی فاتح و شهر شیرجان را بگرفت، متعاقباً ربیع بن زیاد اطراف شیرجان را تسخیر و با اهالی بم بمصالحه پیشامد همینکه مردم شورش نمودند مجاشع نه تنها آنرا خاموش بلکه جیرفت را هم بگرفت. کیرمانیان که در خط نخستین خراسان افتاده و همسایه بلا فصل متصرفات عربی فارس و لهذا بیشتر زیر فشار عرب واقع بودند در جنگهای که نمودند ناکام شده اکثراً بولایات سستان و مکران پناه بردند، اما عربها از نظر سوق الجیشی نمیتوانستند از کرمان چشم بپوشند لہذا در انجا رحل اقامت افگنده به حفر کاریزها و زراعت مشغول شدند چون که سوقیات عرب بیشتر از راههای کرمان بولایات سیستان و بلوچستان عملی میگردید، حکم بن نهيك حاكم حجاج در کرمان مسجد «ارجان» و مقام دا را لحکومگی نیز تعمیر کرد
بلوچستان : و اما در بلوچستان عساکر عرب بفرمان امیرالمومنین
خلیفه ثانی از مکران تجاوز نکردند، مغيرة بن عاص تا دیبل بندرگاه شرقی بلوچستان رسیده بود اما چه‌سود که در جنگ با افسر محلی «دیوالج» که از سند بكمك اهالی آمده بود کشته شد در سال ۳۹ حارث بن مرة در بلوچستان


(٥٥)

شرقی تا كيسكا نان يا قيقان پیشرفت ولی او نیز با عسکرش در حدود قلات
حاليه بلوچستان از دست مدافعین كشته كردید. مهلب سردار دیگری از
عرب در٤٤ تا بنت و اهواز و قيقان عسكر كشيده و بعد از جنگهای چندی بدون
اخذ نتیجه مراجعت کرد عبد الله بن سوار مجدداً به سوقیات پرداخت ولی او نیز
بدون اخذ غنایمی در قيقان به نتيجه نرسيده بمكران عودت کرد. چنین معلوم
میشود که مکران نیز ازین بعد شورش کرده و سنان بن سلمه مكرراً آنجا
يا قا ئمين نبوده است پس از ان را شد بن عمرو به قيقان عسكر كشيده پس از
يكسال جنگ فتحی هم نمود. ولی در عودت از حمله اهالی كوه مندر. و
(بهرج) کشته شد بار دیگر عربها از جبهه سیستان و قندهار كنونی در علاقه
كیچ كنداوه بلوچستان حمله نمودند ولی سودی نبردند وقوماندان عرب در
آخر کار کشته شد. در سال ٦١ هجرى منذر بن جارود در بلوچستان عسکر
کشیده در بوقان و قیقان حرب. وقصدار را فتح كرد. از ین بعد پای عرب در
ولایت بلوچستان قوی ومحكم كرديد، چنانچه در عصر حكومت طاهريه
در خراسان شمالی یعنی قرن سوم هجرى اهالی بوقان کاملا پیر و دین مبین
اسلام بودند در وقت حجاج سعيد بن اسلم حاكم مکران بود. و باز مجاعه بن
سعر باین سمت مقرر شدو اینشخص نافذ او بیل در بلوچستان شرقی فرمان
میداد. پس از مجاعه بن سعر مجاعه بن محمد حاكم بلوچستان کردید و بعد
ازین ولایت سند توجه فرماندهان اسلام را جلب نمود. عربها بلوچستان غربی
را بنام ولایت مكران و بلوچستان شرقی را بنام ولایت توران بیاد او در
تشکیلات ملكيه بهمین ترتیب قبول کردند .
و لایت سند : چنانچه مقارن نفوذ عرب در خراسان ولایات شرق
شمالی افغانستان زیر اداره حكمرانان محلی بوده و منجمله در ولایت كشمير
« کشمیر شاهان» حكومت میکردند در جنوب اینخط از حدود كشمير
تا بحر عرب يك حكومت دیگر مالی موجود وزیر اداره شاهان سند زندگی


(٥٦)
می نمودند کز این ولایت شهر معمور و سرسبز «اورور» و خود ولایت در چهار
علاقه برهمن آباد، سیوستان، اسیکانده، باتپه، چچ پور وملتان تقسیم میشد
تاریخ خاندان حکمران محلی سند عجالتاً از مهیرس نام بن ساهسی شروع
میشود که مشارالیه در جنگی که با نیمستان شاه نمرد در حدود کرمان کشته
گردید، پسر اینشخص نیز ساهسی نامداشته و بعد از مرگ خودش حکومت
را به منشی جوان و لایق خود چچ نامی گذاشت . داهر حکمران سند
پسر و جانشین همین چچ است که با هجوم عرب مقابل و مدتها مقاومت نموده
در هر حال در سال ١٥ (زمان خلافت امیرالمومنین خلیفه ثانی) عثمان بن
ابی العاص به بحرین اعزام ومشار الیه بجانب عمان روان گردید، و مغیره
برادر این شخص قوماندان بحرین گردید و کشتی های عسکری نیز در
دریا روان شد، وباین ترتیب لشکر عرب برای بار اول در بندرگاه دیبل
بین حدود بلوچستان وسند وارد گردید ، چچ حکمران محلی سند سامعه
بن دیوائج را برای دفاع عرب اعزام کرد، واو قوماندان عرب را مغلوب
ومقتول نمود، و تا چندین سال دیگر سند از حمله عرب محفوظ ماند ، حجاج
نائب الحکومه اموی خراسان يك مفرزه عسکر زیر قیادت بدیل بسند
اعزام نمود ولی او نیز از دیبل بیشتر نرسیده و در همانجا راه سلف خودش
را در پیش گرفت باینمعنی که بدیل در میدان رزم از طرف جیسه پسر داهر حکمران
سند کشته شد حجاج بعد ازین محمد قاسم ثقفی داماد خودش را که افسر
مدبر ودلیر و خیلی جوان بود باششهزار عسکر از راه شیراز فارس باستقامت
سند بحرکت انداخت و سامان ثقیل و لوازم حرب بواسطه کشتی ها در
دریا انداخته شد تا در بندر گاه دیبل لنگر اندازند کپتان این بحریه
(پسر مغیره وخریم) بودند ابن قاسم از شیراز ششهزار جمازه سوار وسه هزار
اشتر بار کش را به ششهزار عسکر سابق خود اضافه کرده بجانب بلوچستان
کشید، محمد هارون حاکم عربی بلوچستان اورا در مکران استقبال و در معیت