(٤٩١)

در خلال این احوال طرز سیاست سلطان مسعود و رویه که با خدام و سران
کشور پیش گرفته بود نظام مملکت و فعالیت های حربی و سیاسی را
بطی می گردانید و دل های مردم از روش حکومت سرد شده میرفت سلطان
که بقوت خویش مغرور بود و هر چه را از نقطه نظر افکار خود می دید . در
میان تمام این گیر و دارها بیشتر به نشاط و تفریح مشغول بود و بجای اعاده
انتظام مملکت در بر انداختن خدمتگاران پدر و سپهبدان پردل و جنگجوی
کشور می کوشید و چون خود به هیچکس اعتماد نداشت کار بجائی رسید که
اعتماد دیگران نیز از وی سلب شد -
سلطان خیال کرد اگر از غزنی حرکت کنند و در هرات رود و از آنجا
به تدبیر امور و دفاع تر کمانان بپردازد بحال مملکت مفید تر است لهذا
امیر سعید پسر خود را به وکالت خود در غزنه گماشت و علی کوتوال را به حیث
مشاور او مقرر کرد و مودود را در رکاب خود گرفت و در ٢٧ شوال از غزنه
حرکت نمود و در ٧ ذی القعده به تکین آباد رسید و بعد از هفت روز توقف از تکین
آباد به بست آمد و از آنجا به هرات و از آنجا به سرخس آمد در سرخس ابونصر
مشکان به سلطان پیشنهاد داد که چون ترکمانان بیشتر در حدود مرو ند بهتر است
سلطان نخست به مرو رود که هم كمك علی تکین از ترکمانان ممنوع شود و هم
خود آنها از حملاتی که متواتراً درین حدود می کنند مغلوب گردند - سلطان
به سخن او گوش نداد و در سرخس بود که از ترمذ اطلاع رسید که جماعتی
از تر کمانان آنجا آمده حمله کردند و بکتگین رئیس عسکری ترمذ در حالیکه
شدیداً جنگ می کرد و نزدیک بود تر کمانان را شکست دهد بنا گهان زره
او بالا رفته و تیری بر شکم او رسیده و کشته شده است -
دوسه روز بعد از مرو اطلاع رسید که دران حدود نیز تركمن ها حمله
سخت نمودند ولی نوشتگین خادم سالار مرو آنها را شکست داده است و چند
نفر از آنها اسیر گرفته اند -


(٤٩٢)
چون اسیران را نزد سلطان فرستادند سلطان از خشم زیاد امر داد آن ها را در پی پیلان هموار نمودند —
خواجه احمد عبدالصمد که برای انتظام امور تخارستان وختلان رفته بود در سرخس به موکب سلطان پیوست — ورای عمومی بران قرار گرفت که سلطان به سرعت تمام جانب مرو رود اما سلطان برخلاف فیصلهٔ عمومی از رفتن مرو باز ایستاد و اراده کرد که بسوی نیشاپور رود هر قدر خواجه بزرگ احمد عبدالصمد و ابونصر مشکان و دیگر بزرگان عرض کردند مفید نیفتاد زیرا همان يك شکست ظاهری که تر کمن ها از مرو یافته بودند سلطان را مطمئن گردانیده بود و عهدی که علی تکین دو سال قبل با التونتاش بسته بود و خاطر سلطان را از دوروئی خانان آسوده ساخته بود سلطان مسعود به نیشاپور آمد و در آنجا اطلاع رسید که علی تکین فوت کرد این خبر سلطان را بیشتر مطمئن گردانید واراده کرد جانب دهستان رود و از آنجا به آمل شود زیرا سلطان را گفته بودند آمل نهایت معمور است وسلطان می تواند از آنجا مبالغ زیادی بنام خراج و باجی که باقی مانده تحصیل نماید —
سلطان در ین موضوع با وزیر ورئیس دیوان رسالت مشورت کرد آن ها رفتن سلطان را دور از مصلحت دانستند و گفتند بهتر آن است که سلطان به مرو رود زیرا مرگ علی تکین کارها را دگرگونه می نماید و بسیار ممکن است خان او خاسته با ترکمانان بسازد اما سلطان به مشورهٔ آنها اهمیت نداد. و جانب دهستان و گرگان حرکت نمود چون به گرگان رسید با کالیجار با تمام حشم خود به ساری رفته بود سلطان با وجود آنکه با کالیجار پسر خود را فرستاد و اظهار خلوصیت نمود و گفت هر چه سلطان بخواهد می پردازد جانب ساری روان شد و خواست بهر نوع باشد دشمنی را که همیشه فرصت می جوید و هنگام نیر و باز است ووقت ضعف و ناتوانی هر چه از دستش


(٤٩٣)

می آید میکنند از یادر اندازد و بیش از آمده مهم تر کیشان را فیصله کنند
اینها را فیصله نماید سلطان از ساری به آمل آمد و در آنجا خواجه بزرگ
وقسمت زیاد عساکر خود را گذاشته و خود با هزار و پانصد غلام خاصه وهشت
هزار سوار و پنجصد اشتر جباخانه و چند پیل و آلات قلعه کشائی بسوی ناتل
حرکت کرد در ناتل با کالیجار سو شهر آگیم و پسر منوچهر - با عساکر و آلات
زیاد مهیای جنگ بودند سلطان غزنه با وجود آنکه در عدد کمتر و به نشیب و فراز
آن سرزمین هیچ بلدیت نداشت همین که دشمن را مقابل دید با همان شهامتی
که مخصوص خود او وسپاهیان دلیرش بود بدشمن حمله آورد از شرحی که
سلطان به خواجه بزرگ نوشته چند جمله آن را نقل می کنیم :

«جوشن پوشیدیم و بر ماده پیل نشستیم وسلاح ها در مهدها نهادند و فرمان
دادیم که کوس های جنگ فرو کوبند غلامان ما گروهی پیش رفتند نايك
پیل نر که جنگی و نامور بود و گروهی پیرامون پیل ما حلقه زدند - لشکر
دشمن از صدهزار فزونی می گرفت - اگر اینقدر نمی بودند زهره ثبات
نداشتند و کمتر از يك ساعت فوجی از لشکرها آنها را چون خاشاک بر می چید
گبرکیان حمله کردند و چنان شد که ژوبین به مهد و پیل ها رسید
سپاهیان دلیر ما چون اینحال بدیدند یکباره حمله نمودند یکی از سرداران
کرکیان بسوی پیل ما حمله آورد از پیل بانگ زدیم و بعمود زخمی
به سر و گردن حواله نمودیم که اسپش بیفتاد و خود زنهار خواست چون امان
دادیم معلوم شد شهر آکیم سردار گرگیان است به اسارت وی دیگران
گریختند و فتح نصیب ما شد» سپاه فارسیان به ترتیبی که در فوق نگاشتیم
منهزم شد و سلطان فاتحاً و غانماً به آمل آمد - باكاليجار بعد از شکست
شدیدی که از سلطان یافت از جنگ پشیمان شد و پسر خود را به گروگان
نزد سلطان فرستاد وعذر خواست اما متأسفانه این فتح وصلح کاری از


(490)

پیش نبرد زیرا دشمن بزرگ در صدر کشور جا داشت یعنی خراسان مورد
یغمای ترکمنان شده بود - وسعت ممالک جز آنکه مایه تشویش گردد
دیگر فایدتی نداشت سلطان از آمل به پسر علی تکین در تعزیت پدرش نامه
فرستاد اما اطلاع رسید که وی باهارون بسرالتونتاش ساخته وقصد قبادیان
ومرو دارند دیری نگذشت که از خوارزم به خواجه بزرگ احمدعبدالصمد
اطلاع رسید که هارون کشته شد و معلوم گردید که خواجه از نجارستان
باغلامان هارون راه مراوده باز کرده بود و در خفیه دوازده تن از آنها را
وادار کرده بود که بهر قیمت باشد هارون را به قتل رسانند چون هارون
کشته شد پسر خواجه بزرگ که متواری بود کبارها را بدست گرفت این
خبر فی الجمله سلطان را از خوارزم مطمئن کرد .

حملهٔ ترکمنان به نساء
سلطان از آمل به گرگان آمد و در آنجا به مرگ هارون اظهار خورسندی
نمود وخواست دوهفته مقام کند که حادثه ترکمنان وورود آنها به خراسان
واقع شد وازنیشاپور مکتوب رسید که ده هزار سوارترکمنان باچندین هزار
پیاده برسرداری یبغو وطغرل و داؤد ازجانب مرو به نساء آمدند و با ترکمنان
نواحی متحد شدند و از آنجا نزد ابوالفضل سوری رئیس نشاپور نامه
فرستاده اند که به شفاعت خواجه بزرگ احمد عبدالصمد از سلطان در خواست
نماید که ولایت نسا و فراوه را به آن ها باز گذارد - ابوالفضل سوری اصل
این نامه را بخواجه بزرگ فرستاد - خواجه نامه را به سلطان تقدیم کرد
وسلطان سخت متأثر شد واز آمدن به گرگان درین موقع نازک پشیمان
گردید - زیرا دانست که تا کنون که با تر کمن ها سرو کار داشت طور
دیگر بود مردمی بودند خانه بدوش وصحرانشین اما معلوم است دیگر آنها
دم از جهان گیری می زنند و تشکیلاتی دارند کبار بجای کشیده که
با سلطان بنامه وپیام سخن می رانند .


(٤٩٥)

فیصله چنان شد که تاسه روز به نیشاپور روند و از آنجا ترتیبات گیرند
و فعلاً به ترکمنان جواب مجمل دهند - هنوز این قضیه خاموش نشده بود
که از خوارزم خبر رسید که غلامان خندان پسر التونتاش بطور ناگهانی
بر عبدالجبار پسر خواجه بزرگ حمله آورد وی را کشتند و خندان را
به شاهی برداشتند این امر بیشتر موجب اندوه سلطان گردید و از گرگان
به نیشاپور آمد و در صدد رفع فتنه ترکمنان بر آمد و بالاخره مصلحت بران
قرار گرفت که لشکری بزرگ بفرستند تا تركمن ها را از نساء خارج سازند
پانزده هزار سوار و دو هزار غلام سرائی انتخاب گردید و بیکتغدی
به سپهسالاری و خواجه حسین میکال به حیث نگران و رئیس لوازم گماشته شد
و این لشکر بزرگ جانب نساء در حرکت آمد بيکتغدی از سالاران عصر محمودی
بود و درین وقت پیر و ناتوان شده بود اما فنون حرب را نیکو میدانست و در
رکاب استادی چون سلطان محمود آن را فرا گرفته بود .

روزیکه میرفت به سلطان مسعود عرض کرد من میروم اما میترسم افسران
نو خاسته به فرمان من عمل نکنند و آبروی من بریزد - این عسکر در نساء
رفت و بجنگ شروع کرد و به بسیار شهامت جنگ نمود اما در اثر خدعه
حربی و کمین هائیکه قبلاً تر كمنان گرفته بودند و عدم اطاعت افسران
مسعود به بيكتغدی سخت شکست کردند بیکتغدی را غلامانش نجات دادند
ولی خواجه حسین میکال اسیر شد و لشکری بدین گرانی از دست رفت.

و این اولین شکستی بود که در اثر بی مبالاتی مسعود و بر طرف کردن
افسران مجرب و آزموده به عساکر غزنه رخ داد و این شکست را تا آخر
ترمیم و اصلاحی نیفتاد و چون دانستند هنوز حشمت غزنه بر جای است و دولت
محمودی از عهده استیصال آن ها بر می آید خواستند سلطان را بشنامه و پیام


(٤٩٦)

بفریبند و بدینوسیله فرصتی برای تدارکات بزرگتر بدست آرند لهذا نمایندهٔ
بدربار سلطان فرستادند و بهمان عادت سابق مکتوبی به خواجه بزرگ
تقدیم نمودند ووی را نزد سلطان شفیع گردانیدند تا عذر شان اجابت شود.
سلطان یکی از علمای دربار را نزد آن ها فرستاده و مکتوب استمالت
آمیز بجواب شان نوشت و نساء و ضراوه و دهستان را برای سکونت آن ها
واگذاشت و ضمناً به فرستاده داناند که افکار آن ها را معلوم کند.
نمایندهٔ سلطان تا نساء رفت و فرمان سلطان را رسانید چون باز آمد به سلطان
عرض کرد که اینها به هیچ صورت آرام نمی شوند: بهتر این است که
سلطان در نیشاپور باشد تا کار ها یکطرفه شود ورنه زیان بزرگ به
مملکت میرسد.
اما سلطان بحرف وی گوش نداد و از نیشاپور بهرات آمد و گفت به قول
ترکمانان اعتماد دارم.
چون این جنگ در سلطنت غزنویان طلیعهٔ ادبار و بدبختی شمرده میشود و آن
همه جلال و شکوه و حشمت این دودمان بر این مقدمه از پا نشسته است ابوالفضل
بیهقی در این باره با شباع سخن رانده و این داستان می نمایاند که نفاق
و خود رائی سران لشکر چگونه بنیاد سلطنتی را که جهان از آن می لرزید
واژونه نموده است:
بهتر است اصل داستانرا از زبان خود بیهقی بشنویم وی میگوید: چون این
لشکر بسالاری بیگتغدی بمقابل ترکمانان عازم گردیدند نماز دیگر روز
سه شنبه ٢١ شعبان واقعه نگار لشکر مکتوبی فرستاد که طلیعهٔ لشکر سلطان
همین که بدشمن رسید بدون آنکه قلب یا میمنه و میسره دخالت کنند دشمن
شکست یافت و سپاهیان سلطان تخمیناً هشتصد نفر از آن ها را کشتند و بسیار


(٤٩٧)
مردم را اسیر کردند و فراوان غنیمت یافتند چون این خبر باردوی سلطان رسید فراشان بمحتشمان و بزرگان در گاه بشارت بردند و انعام ها گرفتند و آن شب تا صبح مردم به نشاط و شادی مشغول گردیدند سلطان نیز این فتح را مقدمۀ زوال تر کمانان دانسته تا سحر بشادی و خوشی بسر برد ـ اما همینکه سپیده دمید نشاط های شبینه جای خود را باندوه و سوگواری سپرد .
زیرا خبر رسید که لشکری با آن حشمت و آلت و عدت بدست ترکمانان تباه شد و سالار بزرگ بیگتغدی هزیمت یافت و حسین میکال اسیر گردید.
بمجرد رسیدن این خبر دبیر نوبتی به رئیس دیوان رسالت اطلاع داد. وی سراسیمه ببار گاه آمد گفتند سلطان تا سحر بیدار بود و بامداد خفته و تا چاشتگاه بیدار نشود .
لاجرم رئیس دیوان رسالت خواجه بزر گ را اطلاع داد او همه سران آمدند، بدروازه باغ نشستند و اندوه این واقعه را می خوردند تا چاشتگاه فرا رسید و بسلطان اطلاع دادند و متصل نامۀ مفصل از میدان جنگ رسید . و سواران آمدند چون سلطان علت شکست را از آنها پرسید گفتند اگر امیران بی تجربت فرمان بیگتغدی را می شنیدند این خلل واقع نمیشد در اول که از آنجا رفتند حزم و احتیاط بجای داشتند و انتظام لشکر درست بود، قلب و میسره و مایه دار و مقدمه و ساقه هر کدام بجای خود استوار بودند ناگهان چند خرگاه از دور پدید آمد و چارپائی و شبانی چند. سالار گفت هشیار باشید و تعبیه نگاهدارید که دشمن در پرۀ بیابان می باشد و کمین گیر فتنه است صبر کنید که طلیعه ( سواران کشاف ) بروند و احوال را معلوم کنند امـا هـیـچ کـس بـرفـرمـان او گوش نداد، در آن خر گـهـا در افتـادنـد و بـغـارت


(٤٩٨)

مشغول شدند و انتظام بهم خورد. خبر نخست بر اساس همین فتح كوچك و ناچیز
بود سالار چون این حال را دید و در پی ساعاتی آرد و اطلاع یافت تا چار قلب
لشکر را حرکت داد. مردم درهم افتادند و تعبیه ها بشکست تا رسیدند در آنجا
که دشمن کمین گرفته بود و جنگ بشدت آغاز شد خود شب هم در کمال
گرمی تابیدن گرفت. در قفای لشکر ماتالاب بود سالاران بی تجربت بدون
آنکه از بیگتغدی پیرسفید یا بفرمان آن گوش دهند امر دادند که لشکر
خوش خوش بحال کر وفر باز گردند تا باب برسند و ندانستند که این باز گشتن
به شکست تعبیر می شود. دشمن آن حال را هزیمت دانست و نیرو گرفت و یکباره
حمله نمود اگر غلامان بیگتغدی نمی بودند و او را از ماده پیل فرود نمی آوردند
و باسپ سوار نمیکردند آن سالار کهن سال که مدت العمر پشت به دشمن
نشان نداده بود اسیر می شد .

تمام این ماجرا در انجمنی که سلطان حضور داشت بعرض رسید خواجه
بزرگ گفت زندگانی خداوند دراز باد قضا چنین کارهادارد تنها عارض
اینقدر افزود که این شکست از قضای الهی و از پیکار گر سالاران سپاه
واقع شده است .

بیهقی میگوید چون از حضور سلطان باز گشتند خواجه بزرگ با بونصر
مشکان گفت در اول خاموش بودی و در آخر سخنی گفتی که سنگ
منجنیق بود که در آبگینه خانه افگندی دیگران نیز بونصر را تقدیر کردند.

من از استاد خود پرسیدم چه گفتی که دیگران ترا تمجید می نمایند
گفت همگنان عشوه آمیز سخن می گفتند و کار بزرگ را سهل می نمودند
من خاموش بودم چون سلطان اصرار کرده گفتم درندگانی خداوند
دراز باد هر چند حدیث جنگ نه پیشه من است و چیزی نگفتم آن وقت که لشکر
گسیل کرده می آمد و اما کنون که حادثه بزرگ بیفتاد . اکنون چون


(٤٩٩)

خداوند الحاح می کنند بی ادبی باشد سخن نا سفتن، دل بنده بر ز خیر است
کاش می مردم و این روز را نمیدیدم . سلطان گفت بی حشمت حرف میزن -
گفتم دست از شادی و طرب باید کشید و لشکر را پیش خویش عرضه کن -
و دل لشکر را دریاب و سخنان خواجه بزرگ را با ید شنید . و دل مردان را
نگهدار - که مال های بزرگ را امیر ماضی بمردان مرد فراهم آورده است
اگر مردان را نگه نداری مردان دیگر آیند و مال ها ببرند و بیم هر خطر
موجود شود - اگر چه میدانم سخنان من با میر تلخ می آید بند گان صادق
به هیچ حال سخن حق باز نگیرند . گردیزی این جنگ را به ترتیب دیگر
می نگارد و میگوید :

چون مسعود به نیشا پور رسید متطلمان پیش آمدند و از تر کمانان بنالیدند
وامیر شهید (مسعود) بنشست و سالاران اندر معنی تر کمانان تدبیر کردند
و گفت بی ادبی ایشان بسیار گشت هر کس رائی زدند بیگتغدی حاجب گفت
که این تباهی از سالاران بسیار است اگر یک تن بدین شغل فرستی این کار
درست انجام می شود امیر شهید بیگتغدی و حسین بن علی میکال را بدین کار
معین کرد . و لشکر بسیار از هر طایفه با ایشان فرستاد و فیلان جنگی
همراه کرد این لشکر بطوس آمد ترکمانان نماینده خود را فرستادند
و اظهار انقیاد نمودند اما بیگتغدی جواب های در شت داد و گفت میان
ما و شما شمشیر است و پس ولشکر تعبیه کرد میمنه را به فتگین خزانه دار
ومیسره را به پیرحاجب داد و خود در قلب جا گرفت و جامع عربی را
با قبیله اش بطلیعه فرستا د بر مقدمه تر کمانان فیروزی یافت و بسیاری از
ایشان کشته شدند و به هز یمت رفتند و لشکر بان بیگتغدی آن ها را تعقیب
میکردند و بنه شان را غارت نمودند و احوال آن ها را به لشکر گاه آوردند
این لشکر گاه جای نامساعد و تنگ بود سپاهیان نیز مشغول جمع آوری


اموال بودند ناگاه داؤد از کمین برآمد و در شبانه روز جنگ سخت
نمود و بیکتغدی را شکست داد بیکتغدی بحسین گفت که جای ایستادن
نیست حسین گفت من هرگز به هزیمت نزد امیر نمی روم یا درین جا کشته
میشوم یا فتح می کنم بیکتغدی رفت حسین چندان پایداری نمود که اسیر
گردید ترکمنان خواستند او را بکشند داؤد نگذاشت و او را در بند نگهداشت
بهر حال ترکمنان با وصف این فتح بزرگ آرام نداشتند و دست از فتنه باز نمیکشیدند.
و چون دانستند هنوز حشمت غزنویان بر جا است و دولت محمودی از استیصال
آنها برآمده می تواند خواستند سلطان را بنامه و پیغام بفریبند و بدین وسیله
فرصتی برای تدارکات بزرگتر بدست آرند لهذا نماینده خود را بدربار
سلطان فرستادند و بهمان آئین سابق ملتمس بی هم بخواجه بزرگ تقدیم
نموده و او را نزد سلطان شفیع گردانیدند تا عذرشان اجابت شود.
سلطان یکی از علمای دربار را نزد آنها فرستاد در نامه مهر با نافه بجواب
شان نوشت و نساء و فراوه و دهستان را برای سکونت شان معین کرد و ضمناً
بفرستاده دانا ند که در خفیه افکار آنها را نیز معلوم خویش گرداند نماینده
سلطان به نساء فت و فرمان را رسانید چون باز آمد بسلطان عرض نمود
که این ها به هیچ صورت آرام نمیشوند. این نامه ها و رابطه ها همه از
روی مکر است بهتر است در نیشاپور باشد تا کار ها یکطرفه شود ورنه
زیان بزرگ بمملکت میرسد سلطان بسخنان او گوش نداد، از نیشاپور بعزم
هرات برآمد و گفت من بقول دشمنان اعتماد دارم.
آمدن سلطان از هرات به غزنی
سلطان در ۳۰ ذی القعده به هرات آمد و از آنجا بعد از ۶ روز توقف
براه بادغیس ببلخ آمد و از آنجا حرکت نموده در ۲۱ رجب به غزنه واصل شد
و به كشك کهن محمودی به افغان شالی فرود آمد اما بعد از اندك توقف


(٥۰۱)
چون دانست هرات در خطر است فیصله نمود که به بست رود و از آنجا احوال
ترکمن ها را مراقبت نماید لهذا ابو سعید را به غزنی به ولایت خود برقرار کرد
و خواجه محمد منصور مشکان را ندیم او گردانید و مودود را به بلخ فرستاد
و خود جانب بست حرکت کرد و غره محرم ٤۲۸ به بست در قصر دشت لکان
فرود آمد. در بست نمایندگان ترکمن ها آمدند و مکتوبی آوردند که سلطان
مرور سرخس و باورد را بان ها باز گذارد سلطان چون دید شوخ چشمی آنها
از حد در گذشته سخت متاثر شد و خواست جواب درشت دهد ولی خواجه احمد
مانع آمد و گفت هنوز موقع آن نیست و نمایندگان ترکمن ها را بجواب های
اجمالی باز گردانید - درین اثنا خبر رسید که داؤد تر کمان از راه غور به
غزنه حمله کرده سلطان خواست خود به غزنه باز گردد ولی بعدها معلوم شد
دروغ بوده و درینحال حادثه دیگر روداد و آن چنان بود که سلطان روزی
به کشتی نشسته بر فراز آب هیرمند مشغول شکار بود ناگهان کشتی غرق
شد واگر دگر کشتی بانان نزدیک نمی بودند غرق می شد در ین گیر و دار
پای سلطان سخت مجروح شد و براثر آن تب شدید نمود و به شکر اینکه از غرق
نجات یافت به غزنی فرمان صادر نمود که خیرات کنند و صدقه دهند. بیهقی
شرح این خیرات را صدهزار درم به غزنی و دو صد هزار درم بدیگر ولایت ضبط
نموده بیماری سلطان شدت و ابو العلا ابو الحرث و اطبای در بار تجویز کردند
که سلطان بازندهد و بقانون طب تبرید شود درینحال دو نفر نمایندگان
پسرعلی تکین به بست آمدند و در حالیکه هیچ گمان نمی رفت نامه دوستانه خان
نوخاسته را به سلطان آوردند - معلوم بود آنها نیز آمدن ترکمنان را مایه
زوال دولت خود میدانستند - درین نامه سه چیز پیشنهاد شده بود :
۱- از خاندان سلطنت دختری بوی نامزد شود .
۲- دختری از وی بیکی از فرزندان سلطان نامیده باشد
- سلطان وساطت کند که میان علی تکین و ارسلان خان عهد موالفت


(٥٠٢)
برقرار شود و باین ترتیب فتنه ترکمن از هر طرف دفع گردد .
بیهقی می گوید چون سلطان تب داشت بمن اجازه شد که ببارگاه خاص
مشرف شوم و نامه را تقدیم دارم ـ از انجا شرح شکوه این بارگاه بس
دلانگیز بود ما نیز آنرا نقل نمودیم .
بیهقی گوید چون مرا ببارگاه اجازه دادند خانه دیدم تاريك كرده
و پرده های کتان آویخته و تر کرده و شاخ های بسیار نهاده بودند و طاسهای
زرین و سیمین بود که بران یخ گذاشته بودند امیر برتخت نشسته بود و پیرهن
توزی دربر داشت و عقدی از کافور و مروارید سیاه برگردنش آویخته
بودند که از دور می درخشید.
سلطان به مصلحت خواجه بزرگ - پیشنهادات خان را پذیرفت
و خواهر وی را به شهزاده سعید پسر خود و دختر نصر را به خان نامزاد نمود .
حمله ترکمن ها به بون
در این اثنا اطلاع رسید که ترکمانان باز به تطاول و دست درازی آغاز
کرده به بون حمله آوردند و آن شهر را غارت کردند و ابوالحسن عراقی سالار
هرات در این موقع خطیر به عیش و نشاط مشغول است و بدون آنکه توجهی کند
يك دسته از عساکر هرات را بحال پریشانی بدفع ترکمن فرستاد ولی آنها
نیز چون سردار خوب و تجهیزات درست نداشتند بهزیمت شدند و چندین تن
از ایشان کشته و اسیر شد سلطان بیشتر به تشویش افتاد و احمد عبدالصمد را
با هزار سوار بهرات فرستاد که به تدبیر امور بپردازد .
و خود به میمند و یمن آباد رفت و مهمان خواجه عبدالرزاق پسر خواجه بزرگ
شمس الکفات شد بناهای شاهانه و عمارات بزرگی که خواجه شمس المكفات
در آنجا نموده بود و تکلفات عظیمی که بسروی نمود طرف قبول و رضای سلطان
واقع گردید و از انجا دوباره به بست آمد از بوسهل حمدونی سالاری اطلاع
رسید که پسر کاکویه هر چه گفته بود دروغ و مکر بود و چون دید که


(٥۰۳)
خراسان مضطرب است و دولت محمودی از طرف تركمن ها تهدید میشود
بائی كمان ها در سازش است و فتنه عظیم بپا خواهد داشت .
سلطان به یكی از حوادث اهمیت نه داد و بدون مصلحت روانه غزنی شد و در
غزنی خواجه بزرگ را از هرات و مودود را از بلخ خواست و به عیش و كامرانی
مشغول شد و دختر سالار بیكتغدی را به پسر خود مروانشاه نكاح كرد.
در این وقت كفشگری را از سواحل آمو آوردند كه اشتباه میرفت جاسوس
ارسلان خان است یو نصر مشكان موظف به تحقیق و كشف قضیه شد كفشگر
اعتراف نمود و از میان آلات او چوبی میان تهی بر آمد در ان نامه ها پیداشد
كه ارسلان خان خیانت كرده به تركمنان نامه نوشته و آنها را بر علیه
سلطان تحريك نموده و وعده كمك داده است سلطان سخت برآ شفت و دانست
كه بر ان ها اعتماد نباید كرد و بدست بو صادق تبانی كه سابق نیز برادرش
به سفارت رفته بود اصل نامه را به ارسلان خان فرستاد وی سخت خجل شد
و عذرها به سلطان نمود و عهد مودت را استوار كرد.
فتح ها نسی
سلطان مسعود بر ان شد كه قلعه هانسی را بگشاید و برای كشودن این قلعه
به هندوستان سفر كند و یا تمین پدر كاری از پیش برد.
لهذا در غزنه انجمنی تشكیل داد و در ان خواجه بزر گ ورئیس دیوان
رسالت و سپهسالار بیكـتغدی و حاجب بو نصر حاضر شدند سلطان كیفت
از روزی كه در بست مریض شدم و شفا یافتم نذر كرده ام كه بهندوستان
روم و قلعه هانسی را بگشایم از ان وقت تاحال كه این اراده خود را با نجام
نرسانده ام متاثر می باشم بدین جهت مودود فرزند خود را با خواجه بزرگ
و سپهسالار به بلخ بفرستم سپاهی با لشكر گران در مرو است.سوری نیز با سپاهیانش
به نیشابور است در دیگر شهر ها نیز شحنه ها مقرراند و اگر احیاناً از تركمنان


(٥٠٤)

صدمه وارد شود شما می توانید با تفاق هم دیگر انرا فیصله نمائید خواجه بزرگ
باین رأی مخالفت کرد و گفت قلعه ها نسی چندان مهم نیست ترکمانان فتنه
در کار نموده اند باید اول آنرا انجام داده باز مشغول هانسی شد.
سلطان چنانکه عادت داشت از راه خود باز نگردید و حتی گفت اگر شما با من
یاری نکنید من به تنهای خواهم رفت. فردای آن روز مو دود و خواجه بزرگ
و سپه سالار با لشکری گران عازم بلخ شدند و سلطان در اول محرم سال ٤٢٩ (١)
بر راه کابل عازم هندوستان شد. در ۲۵ محرم به جیلم رسید و در ساحل نزدیک
(دینار گونه) سخت مریض شد و چهارده روز در انجا بماند و از منهیات توبه کرد
و امرداد خمهارا به جیلم ریختند و آلات مناهی را شکستند و از آنجا به قلعه
هانسی رسیدند قلعه سخت استوار بود و مردم بسیار در ان ساکن بودند و در هندی
نام این قلعه کامه بود که دوشیزه معنی داشت و این نام را بدان جهت گذاشته
بودند که هیچ کس تا آن زمان به قلعه دست نیافته بود چنانکه قلعه سیستان را (مدینت
العذرا) میخواندند روز چهار شنبه نهم ربیع الاول لشکرهای سلطان بقلعه هانسی
رسیدند و قلعه را محاصره نمودند و جنگ سخت در گرفت.
حصاریان مدافعه میکردند لشکریان سلطان خاصه غلامان سرائی مردانگی ها
نمودند سر انجام بذریعه نقب پنج جای دیوار قلعه را فرو در آورند و حصار را
گشودند بیهقی میگوید بعد از این فتح سلطان باز گشت و در سجا وند لو گرد
به برف شدید روبرو شد که از انجا تا غزنی با وصف آنکه راه را پاک کرده بودند
بزحمت رسیدند. گردیزی بر آنست که از آنجا سلطان بر قلعه سونی پت رفت که
جای دیپال هریانه بود چون دیپال هریانه شنید بگریخت سلطان قلعه اور ا تاراج
و خودش را تعقیب و اردو گاهش را غارت نمود و از آنجا میخواست بدبره رام رود
رام اطاعت نمود و باج فرستاد بعد ازان سلطان به غزنه آمد در غزنه اطلاع
مفصل از ضعف قوای سلطان و تجاوز ترکمانان میرسید چنانکه سلطان از رفتن
هند وستان پشیمان شد.
(۱) گردیزی این واقعه را در سال ٤٢٧ میداند.


(٥٠٠)

انجام تخت طلا

مسعود که خود در تعمیر ذوقی نفیس داشت و در هندسه آیتی بود سه سال پیش فرمان
داده بود تختی در خور حشمت وی و سزاوار جلال و شکوه در بارغزنه تعمیر کنند
و درباره تاج خود نیز که از گوهرها گران شده بود و اورا رنج میداد حکم داده بود
که هنرمندان کاری کنند که سرش از شکوه تاج سلطانی آزار نبیند و گوهری
نیز ازان کلاه دلکش کاسته نگردد استادان هنرمند سه سال بدین کار مصروف
شدند سر انجام در شعبان سال ٤٢٩ کار آن بپایان رسید سلطان فرمان داد تا آنرا
در صفه بزرگ در سرای نو بنهند و جشنی عظیم بپا دارند بیهقی که خودش در این
مراسم حاضر بود و تخت و تاج را دیده است چنین می نگارد:
( کوشک را بیا راستند و هر کس که آن روز آن زینت بدید پس از آن هر آنچه
بدید وی را بچشم هیچ نمود ازان من باری چنین است ازان دیگران ندانم...
تخت همه از زر سرخ بود و تمثال ها و صورت ها چون شاخهای نبات از وی بر انگیخته
و بسیار جوهر در او نشانده همه قیمتی . و دار آفرینها بر کشیده همه
مکلل بانواع گوهر . و شارد وانان دیبای رومی بروی تخت پوشیده. و چار بالش
از شوشه زر بافته و ابریشم آگنده.صا و و بالش پس پشت. و چار بالش دو برین
دست و دو بر ان دست و زنجیری زر اندود از آسمان خانه صفه آویخته تا نزديك
صفه تاج و تخت. و تاج را در او بسته و چار صورت روشن ساخته . بر مثال مردم. و ایشان
را بر عمودهای از تخت استوار کرده . چنانکه دست ها بیازیده . و تاج را نگاه
میداشتند و از تاج بر سر رنجی نبود که سلسله ها و عمودها آنرا استوار می داشت
وزیر کلاه پادشاه بود و این صفه را بقالی ها و دیبا های رومی بزر و بوقلمون نغز
بیاراسته بودند و سه صد و هشتاد پاره مجلس زربفت نهاده . هر پاره يك گز درازی
و گزی خشك تر پهنا. و بران شَمامه های کافور و نافه های مشک و پاره های عود
و عنبر و در پیش تخت نعلی پانزده پاره یاقوت رمانی و بدخشی و زمرد و مروارید


(٥٠٦)

و پیروزه و در ان بهاری خانه خوائی ساخته بودند و در میان کوشکی از حلواتا به
آسمان خانه -
امیر از باغ محمودی برای کوشک نو باز آمد و در این صفه بر تخت زرین
بنشست و تاج برز بر کلاهش رد بداشته و قبایو شیده دیبای لعل بزر. چنا نکه
جامه اندکی پیدا بود. و گرد بر گرددار آفرین ها غلامان خاصه کی بودند .
با جامه های سقلاطون و بغدادی و سپاهانی و کلاه های دو شا خ و کمرهای زر
و معالیق و عمودهای سیمین و این غلامان دو رسته همه با قبا های دیبای ششتری
و اسيانی ده بساخت مرصع بجواهر - و بیست بژر ساده و پنجاه سپر زر د پلمان
داشتند از ان ده مرصع بجواهر. و مرتبه داران استاده گرد بزی انجام این مراسم
را در سال ٤٢٧ میدانند و میگویند در این سال هم کشک نو انجام شد و هم تخت زرین
روی بر است که وزن این تاج که آنرا از زر وجواهر ساخته بودند هفتاد من بود
جنگ سباشی سپهسا لار مسعود با ترکمنان
و دیگر واقعاتی که در این میانه روی داد

سباشی از نیشاپور بفرمان سلطان با لشکری سخت گران جانب نسا رفت
و با تر کمنان جنگی شدید نمود نزديك بود فتح رود هدا ما بازهم از اختلاف
سران لشکر ، وعدم اطاعت سپاهیان و مشغول شدن آنها به اموال و اثقال دشمن
تر كمنان فاتح شدند و سباشی مجروح گردیده بهرات آمد. مأمورین هرات
این خبر تلخ را به سلطان فرستادند و بر خشم و اندوه وی افزودند بیهقی می نویسد
خز این مسعودی را قبلا از نیشاپور بر آورده و به قلعت مشکانی روان کرده
بودند که در روستای بست بود بعد از شکست سباشی تر کمنان به نیشاپور در آمدند
و آن شهر معمور و زیبای خراسان بدست ایشان در افتاد روزی که در آن شهر خطبه
جمعه را بنام طغرل می خواندند فغان از خلایق بر امد قاضی صاعد که هم استاد
سلطان محمود بود و هم بزرگترین عالم خراسان بدیدار طغرل بیامد طغرل اورا


(٥٠٧)

طلب کرد گویند چون آن مرد بزرگوار بیامد و غوغای ترکمانان را دید و مشاهده نمود که طغرل بر تخت سلطان محمود و مسعود نشسته گریستن گرفت آنگاه گفت ای طغرل :
اکنون که نیشاپور ترا مسلم شده و خدای جهان تخت سلطانی چون محمود را بتو ارزانی داشته دست از ستم کوتاه کن و ملتفت باش که اگر سلطان ما دور است خدای ما عز وجل نزديك میباشد این بگفت و برخاست طغرل به سخنان وی گوش میداد ومتحیر شده بود و هیچ نمی گفت .
سلطان در محرم سال ٤٣٠ از غزنه جانب بلخ روان شد و فرزندش امیر سعید را خلعت داد و بجای خویش در غزنه گذاشت درین هنگام خبر رسید که بورتگین از ماوراء النهر آمده و تا کولاب دستبردها نموده و سه چار هزار سوار باوی همراهست سلطان چون برباط چوگانی رسید که واقع بود میان ولوالج واندراب خواجه احمد عبدالصمد از بلخ براه خلم و پیرو ز نخچیر آمد و به اردوی سلطان پیوست سلطان آمدن بورتگین را در کولاب و این طرف آمو امری خطرناک میدانست و بران عقیده بود که باید خودش بسر کوبی وی برود و با مودو دپسر خودرا بفرستد اما خواجه بزرگ و سپاه سالار علی مانع آمدند و گفتند بورتگین چون دزدان آمده است و بدان نمی ارزد که سلطان یا مودود در مقابل وی رود بالاخره سپا سالار با ده هزار سوار مقابل بورتگین فرستاده شد و امیر خود جانب بلخ و گوزگانان بیامد.

علی قهندزی

در راه مردم بسلطان شکایت کردند که علی قهندزی مردی است دزد و عیار و در راهزانی و خونریزی مشغول است و حصاری دارد که در میان کوه ها می باشد و بسیار استوار و مستحکم است سلطان امر داد که او را گرفتار کنند و حصار او را ویران نمایند این کار بزودی انجام یافته علی قهندزی گرفتار و حصارش


(٥٠٠)
ویران شد وخودش را با صد و هشتاد تن بدار زدند (۱)
سلطان به بلخ آمد و نامه سپاه سالار رسید که بوریگین بهزیمت رفت و آن
سوی جیحون گریخت سلطان امر داد که سپه سالار به بلخ آید و در بلخ
تصمیم گرفت که از دریای آمو بگذرد و مهم پورتگین را فیصله نماید هر قدر
خواجه بزرگ مانع شد سود نکرد سر انجام رو بروی قلعت تر مذ پل بر جیحون
بستند در این هنگام از غزنه نامه رسید که امیر سعید فرزند جوان سلطان
رخت از جهان بست کس جرئت نمیکرد که این خبر نا گوار اسف انگیز را
بسلطان عرضه نماید روز دیگر که سلطان بار داده و بر تخت نشسته بود نامه
را تقدیم داشتند بیهقی گوید سلطان بمجرد خواندن نامه از تخت فرود آمد
و آهی بر آورد که آوازش تا بیرون سرای سلطنتی شنیده شد.
سلطان این فرزندش را بسیار دوست میداشت و اراده داشت ویرا ولی عهد
خویش گرداند علت مرگ این شهزاده نیز شنید نیست و آن چنان بود که
شهزاده ضعفی در اعصاب داشت و نمی توانست بازنان مباشرت کند در سرای
سلطنت زنان آوازه در افگنده بودند که این شهزاده را جادو کرده اند
و مردی او را بسته اند پیرزنی از گردیز که معلوم است در حرم سرای خدمت
میکرد خواست شهزاده را علاج نماید دوائی بشهزاده داد که او را مسموم
کرد هر چند اطبا کوشیدند مفید نیفتاد و شهزاده پس از پانزده روز جان سپرد.
خبر مرگ شهزاده جوان بیشتر موجب آن شد که وزراء سلطان را بحال
خودش بگذارند و در هر کار ممانعت و لجاج ننمایند.
سلطان بدون مشورت از دریا گذشت و به ترمذ رفت و از آنجا خواست
پورتگین را تعقیب نمایند نا گهان نامه وزیر رسید که داؤد از سرخس بالشكی
گران جانب گوز گانان حرکت نموده و اراده دارد پل را خراب کند زود باید
ببلخ باز گردند ورنه بلخ از دست میرود سلطان چون دید خطر از دو طرف
(۱) بیهقی و گردیزی این داستان را در میان بلخ و جوزجانان میدانند و معقول نیز همین است


(٥٠٩)
متوجه وی میباشد و هوا نیز بحد آخر سرد شده از راه باز گشت، پورتگین
ساقه سلطان را غارت نمود سلطان از دریا گذشت و ببلخ آمد و از آن جا
بطالقان واز آنجا به فاریاب واز آنجا به شبرغان آمد. لشکریان سلطان
همه غافل شده بودند و دل شان جنگ نمی خواست سخن بدان جا کشیده بود که
شب ده سوار تر کمن تا دروازه بلخ آمدند و یکی از پیلان سلطانی را که کردکی
محافظ آن بود با خود بردند. فردای آن روز (آلتی) (ترک داود با دو هزار سوار
به دروازه بلخ آمد سواران و اسپان سلطنتی پیش ازین بدره گزرفته بودند که
در مراتع آن جا فربه شوند ـ سلطان خواست خود سلاح بپوشد و بجنگ آلتی
رود خواجه بزرگ و سپه سالار مانع شدند و گفتند این جنگ از مقام سلطان
فروتر است سلطان بخشم گفت چه کنم که این سپاهیان بی حمیت من کار نمی کنند
(دشنام سلطان مسعود همین کلمه میبود).
سر انجام سپه سالار بدون طبل وعلم از شهر برآمد وسیاه آلتی را شکست
آلتی بر علی آبادرفت و داودنیز در آنجا آمد معلوم میشود این علی آباد
نزديك ببلخ بود .
جنگ علی آباد
داود با کسان خود در علی آباد فرود آمد سلطان نیز امر داد لشکریان آماده
جنگ شوند سالار سپاشی و اسپان نیز از دره گز باز آمده بودند.
سلطان به پل کاروان سرا پرده زد واز انجا بصحرای علی آباد حرکت
نمود آتش جنگ مشتعل شد سلطان بر ماده پیلی سوار بود و جنگ را نظاره
میکرد و سپاهیان در ست نمی جنگیدند .
و به دسته های پنجصد نفری بنوبت جنگ می کردند اما در پیشین حالت
جنگ چنین بود سلطان خسته گردید و هزار مبارز زره پوش نيك اسپه از
پیکتغدی خواست و خودش نیز بر اسپ نشست و شخصا بر دشمن حمله کرد و چنان


( ٥١٠ )

یار د شادت و مهارت جنگ نمود که دشمن را بهمان يك حمله شکست داد و همه
راه بیابان گرفتند و سراسیمه می گریختند سپاهیان سلطان میخواستند آنها
را تعقیب نمایند ولی سلطان مانع گردید یسان معلوم شد که اگر این تعقیب ادامه
داده می شد هزیستیان را اسیر می نمودند گردیزی می نگارد که سلطان
در بیابان کستر لشکر ببار است اما داؤد چون شنید بدون جنگ جانب مرو
شتافت.

جنگ بیابان سرخس
سلطان قصد آن نمود تا بد انجا دشمنان را مالش دهد وخراسان را از وجود
ایشان پاك گرداند. بدین نیت در نیمه شعبان ٤٣٠ از بلخ سوی سرخس سراپرده
کشید و لشکری گران باخود برداشت هر که دران لشکر نگاه می کرد میگفت
این لشکر تر کستان و تر کمان و تر کمنان را کافیست. تر کمنان نیز در سرخس
آمدند. و با تمام نیروی خود. بیغوو دیگران بران بودند که سلطان مردی
بزرگ و باحشمت است و لشکرهای گران دارد و ما مردم بیابانی میباشیم بهتر است
خراسان را بگذاریم و سوی ری و جبال رویم و بقیة العمر در انجا باشیم داؤد
باین مسئله موافقت نکرد و گفت اگر از خراسان رفتیم سلطان ما را در هیچ جا
آرام نمیگذارد. من در جنگ علی آباد دیدم لشکر سلطان بنه گران دارد
و بیشتر مشغول نگهداری بار و بنه خود می باشند و ما جریده و بجنگ مشغول
میشویم و همیشه ظفر با ما خواهد بود و شکست بیگتغدی و سباشی را نیز از همین
داشتن بنه گران وانمود مردوار میجنگیم دیگران نیز تدبیر داؤد را
پسندیدند.
جمعیتی نیز که با امیر یوسف برادر سلطان محمود وعلی خویشاوند
وسپه سالار غازی و اریارق از ستمگاری سلطان گریخته بسه ترکمنان پناه
آورده بودند و در سپاهیان سلجوقیان میبودند تدبیر داؤد را صواب دانستند


(٥١١)

و تعهد نمودند که چون ترکمنان با سلطان جنگ کنند آنها در طليعه سپاه
ترکمنان ميروند و مردانه ميجنگند .
اين اطلاعات پيوسته به سلطان ميرسيد و متأثر ميشد که بازماندگان
سالاران پدر و عم وی از درشتی های او بدشمن پناهيده و باوی ميجنگند در
انتهای راه نزديك طلخاب کشافان دشمن از دور پديدار شدند
سلطان امر داد همان جا را معسکر قرار دهند هنوز لشكريان
به افراشتن خيمه و بارگاه مشغول بودند که جنگ آغاز شد
و کشافان دشمن با طليعه سلطان درآويختند و بعد از ساعتی باز گشتند . دو
سه بار دراين صحرا جنگ شد و فيصلۀ آخرين معلوم نگرديد چون ماه رمضان
بود سلطان خود بجنگ داخل نمیشد و از دور فرمان ميداد زيرا وی نمی
خواست در رمضان خون کسی بدست او ريخته گردد .
نماز عید را در آن صحرا خواندند و هنگام نماز نيز سواران دشمن نماز
گذاران را بباران تیر گرفتند ولی بعد از نماز شكست فاحش نمودند .
روز دوم عید جنگ اساسی و فیصله کن آغاز شد سلطان که خود سالار
دلاور و مجرب و پخته بود بجنگ شامل شد .
بامداد کوس فرو کوفتند سلطان بر ماده پيل نشست پنجاه اسپ يدك
گرداگرد پیل نگه داشته و همه سران لشکر حاضر آمده بودند ميمنه را بنه
سپه سالار ومیسره را بحاجب بزرگ و ساقه را با رتگين سپرد و پنجصد سوار
سرائی و پنجصد سوار هندو باوی همراه گردو خود اعلان نمود که سالاری
جنگ را من بعهده ميگيرم همه افسران بفرمان من گوش دارند افسر ساقه
را به آواز بلند فرمان داد که هر کرا بینی که از صف باز گردد دو نیم کنی
چون از اين تشكيلات فارغ شد حركت نمود ولشکر نيز يكبارگی حرکت
کردند غريو طبل و آواز نقاره و بوق در سراسر بیابان پیچید در این روز


(٥١٢)
هر که لشکر سلطان را میدید برحسن انتظام و کاردانی ومهارت سلطان آفرین میخواند .
ترکمنان نیز از دامن صحرا هویدا شدند لشکر خودرا برسم پادشاهان تعبیه کرده بودند ـ جنگ در تمام نقاط آغاز شد. تا نماز پیشین چنین بود نا گهان طوفان باد از گریبان بیابان برخاست ونزديك بود تعبیه های لشکر از هم بگسلد اماسلطان نگذاشت و در کمال استادی و مهارت اداره نمود چون روی هوا پاك شد سلطان چون شیر نهیب میداد و فرمان میراند هر سه سردار سلجوقی با کمال دلیری رخ بمیدان نهادند سلطان بغلامان خود گفت ای فرزندان ـ يك بار گردو دریای لشکر در هم آویخت و فتح نصیب سپاهیان غزنه شد سران وسالاران يك يك در حضور سلطان می آمدند و این فیروزی را تهنیت می گفتند و زمین بوسه میدادند ابو الحسن عبد الجلیل به سلطان عرض کرد که باید هزیمتیان را تعقیب نمود با وجود اینکه رای او صایب بود سپهسالار بانك بر آورد و گفت تو چرا در امر جنگ مداخله می نمائی و بسان خود ترکمنان گفته بودند که اگر سلطان ما را تعقیب می کرد همه کشته و اسیر میشدیم .
سلطان امرداد که فتح نامه بنگارند و به اطراف ممالک بفرستند اما باز فردا ترکمنان برگشتند و شروع بجنگ نمودند و کاردیگر گونه شد چون در بیابان آب وعلف و آذوقه نبود و هوا هم گرم بود در لشکر نومیدی وسستی محسوس گردید لهذا سلطان باخواجه بزرگ مشوره کرد و وی پیشنهاد نمود که بهتر است عجالتاً صلح برقرار گردد و راه مذاکره باز شود و سلطان بهرات رود و سال آینده با لشکری گران ولوازم جنگهای صحرائی بترکمنان مالش دهد بدین ترتیب سلطان راضی شد و مطوعی از طرف خواجه بزرگ نزد ترکمانان رفت و در آنجا چنان تظاهر نمود که سلطان از آمدن او خبر ندارد و او را خواجه بزرگ فرستاده و وی نمی خواهد دیگر مسلمانان کشته شوند وخونهای


(۵١۳)

ترکمانان که همه مسلمانند مخور پخته خود سلجوقیان قاصد و وزیر را احترام
نمودند و در ظاهر رضایت نشان دادند و قاصدها فرستادند .
سلطان عذر آن ها را پذیرفت و گفت من بهرات میروم و از آنجا برای آسایش
شما تدبیر اساسی اتخاذ می کنم سلطان باین ترتیب روانه هرات شد و در ماه
ذو القعده سال ۴۳۰ بهرات رسید .
وقایعی که در هرات رخ داد
چون خدای متعال میخواست دولتی با آن همه بزرگی و حشمت زوال شود
و سلطانی چون مسعود که نیرومند ترین فرمان فرمایان شرق بود از پادر افتد
شب ها آبستن رنج و بلا بود و هر صبح فتنه نو می زائید استبدادرأی و غرور
مسعود و عصبانیتی که در اواخر بمزاج وی حادث شده بود و ستم های که در
اوائل دوباره خادم و اند و خدمتگاران پدر خود نموده بود مردم صادق و
وفادار را از بارگاه وی دور میکرد سالاران عصر محمود نیز پیر شده و اعتماد
شان از سلطان جوان سلب گردیده بود و این همه مایه آن بود که نظام سلطنت
مختل گردد و علاقه خدمتگاران از مملکت کاسته گردد و هر کس مساعی خود را
تنها برای حفظ آبرو و عرض خود بکار فکند بنابراین حال سلطنت مسعود
روز بروز بدتر می شد سلطان نخست کاری که در هرات نمود این بود که به
غزنه به بوعلی کوتوال فرمان صادر کرد که لوازم و سامان جنگ بیابان را ساخته
به هرات بفرستد پس از آن به نشاط و شکار مشغول گردید امرای بی رحم وی
سر ناصر هرات و بادغیس بر مردم بیچاره قیامت ها بر پا نمودند و به بهانه اینکه
با ترکمانان موافقت کرده اند چندین درهم و دینار از مردم ستدند حتی
کسانی را که به ترکمانان هیچ علاقه نداشتند و نه سپاهی و سپاهیان هریمتو
سلطان معاونت نموده بودند نیز بیازردند از آن جمله بوطاحه شمیرانی عامل
هرات بود که سلطان او را گرفتار کرد و هر چه داشت گرفت و ام داد خودش را
پوست و تا پا کی به تن وی میرسد جان سپرد .


(٥١٤)

در این وقت اطلاع رسید که طغرل دوباره به نیشاپور رفت و داؤد بسر خـس
مقام نمود و دیگر انش به نسا و باورد رفتند .
عید در هرات با تجمل تمام سپری شد
جشن مهر گان نیز مصادف با (۲۷) ذی قعدۂ الحرام در هرات برپا گردید
شعرا قصاید تهنیت خود را خواندند. سلطان بر مسعود رازی خشم گرفت که
چند بیت در نصیحت وی گفته بود و به تلخی این سخن حق دیگر شاعر ان نیز
از صله محروم شدند و مسعود رازی بهند وستان تبعید شد نصیحت وی
در این دو بیت بود :
مخالفان تو موران بدند و مار شدند برار زود زموران مار گشته دمار
مده زمان شان زین بیش و روز گارمبر که اژدها شود ار روز گار یابد مار
آوازه قدرت تر کمانان سلجوقی و عجز سلطان در مقابل سرتاسر مملکت
را فرا گرفته بود. هر روز از ماوراء النهر نیز اطلاعات موحش و هولناك
می رسید چنانچه خبر آمد که تر کمنان به پورتگین یاری داده اند و وی
با پسران علی تگین چند بار جنگ نموده ونزدیك است آن ولایت را از وی باز
ستانند و خندان پسر التونتاش نیز که در کمین بود و این روز را از خدا
میخواست با ترکمنان راه مراوده باز کرده وحتی چندان معنویات مردم
مشوب شده که پیر زنی را دیده بودند كه يك دست ويك پاى و يك چشمش
معيوب بود با اين حال تبری در دست از آمو می گذشت و می گفت شنیده ام
در خراسان گنج ها را از زمین بر می آرند و می برند من نيز ميروم ناحصهٔ
خود را بستانم - و درعین این بوالحسن عبدالجلیل که از ندمای سلطان
بود خواست خدمتی کند بسلطان پیشنهاد داد که چون آوان جنگ است
بايد هريك از مأمورین سلطنتی موظف گردند که بقدری که سلطان معین
می کند بخزینه دولت امداد دهند این امر نیز سران وبزرگان را مضطرب


(٥١٦)
بیاورد حرکت نمود و از انجا به ساروق و روزی چند در آنجا بماند و بنابر
قلت علوفه به نیشاپور آمد قحطی عظیم دران شهر معمور حادث شده و مردم
سخت آواره و پریشان شده بودند سلطان زمستان را در نیشاپور بسر بردو جشن
نوروز را در نیشاپور گذرانید و از آنجا سوی سرخس حرکت نمود چندان
خشکسالی بود که در راه چندین اسپ واشتر از گرسنگی مردند سلطان بسوخس
رسید و از آنجا تصمیم گرفت که بمرو رود چون در راه آب وعلف پیدا نمیشد
و خطر دشمن نیز نزديك بود خواجه بزرك و دیگر سران در گاه بالحاح
سلطان را از رفتن مرو منع کردند و گفتند بهتر است سلطان بهرات رود
اما وی نشنید و کار بجای کشید که گفت اگر دیگر مرا از رفتن منع کنید
سخت مجازات خواهم داد وحتی شب با عملۀ خرگاه این راز را درمیان نهاد
و از دست خواجه و امرای لشکر نالید و آنها به سلطان تعلق کردند و گفتند
بهتر آنست که سلطان در این کارها جز بفکر خود سخن دیگران عمل
نداند – چون وزیر وسران لشکر این حرف را شنیدند بیشتر مایوس گردیدند
سلطان مغرور شاهنشاه جرف ناشنو در دوم رمضان بسوی مرورو ان شد
و خود بخود جانب تیره روزی و ناکامی شتابان گردید .
در این وقت یونسر مشلان وفات کرده و خواجه عبدالصمد خسته و ناتوان شده
سالاران جنگی خاصه سباشی و بیگتغدی ناامید و دل شکسته بودند راه خشك
و زمین ها بی علف – اسپها لاغرو سواران خسته – سپاهیان گرسنه و سالاران
مایوس – سلطان باندیشۀ خویش مغرور و بر همه بد گمان بود – اردوی که
صحراهای خشك وهولناك هندوستان را دیده بودند در این جا از گرسنگی
جان میدادند و سر تا سر مقدرات خود را باخته منتظر حوادث بودند .
حصار دندانقان وشکست آخرین سلطان
تا روزی که سپاهیان سلطان بدندا نقان میرسیدند هر روزه ترکمنان
بساقه لشکر می زدند و خساره زیاد باردوی سلطان وارد می کردند ریشه را غارت


(٥١٧)

و جوی ها را خشك و كاريز ها را ويران و چاه ها را كور می نمودند.
سپاهیان نیز مغلوبات خود را باحقه و به چنگ میپرداختند و حتى میخواستند
شورشی برپا دارند. شبی که فردای آن بسوی حصار دندانقان کوچ میکرد.
اضطرابی در العهد وی مشاهده میشد گاهی بیګتمدی را نوازش مینمود
و گاهی سالار هندوان را می نواخت .

به غلام سرائی خودش هدایت میداد و اسبان خاصه را از نظر خویش میگذرانید
تعبیه های لشکر را برای فردا درست میکرد و گاهی نیز که از این مشاغل
چند لمحه فراغ دست میداد بافكار خود فرو میرفت سهو های خویش را
در اعماق گذشته دور وزوال سلطنت خودرا در ناصيه يك آينده بسیار نزديك
بتلخی مشاهده میکرد — گاهی برادرش محمد بنظرش می آمد که با چشمان
خون فشان در زندان بزاری مشغواست و گاهی تصور میکرد که یوسف سپه
سالار جنگجو در قلعه سجاوند جان میسپارد.
حاجب غازی وار بارق آن دو سالار و فادار پدرش را در نظر می آورد
که از دور بحال مغلوبش نگاه می کنند ولبخند می زنند — حسنگ
میکال را بر دار و علی خویشاوند را در بند میدید سلطان با این تصورات آشفته
تا سحر بیدار بود . صبحگاهان چون كوس نواخته شدبر پیل سوار گردید
و سواران کرد ۱ کردوی بودند سحراى خشك و آفتاب سوزان فغان از مردم
بر آورده بود. دشمنان غریو برداشتند و بر ساقه و جناحين لشکر حمله آوردند
و آویزان آویزان تاحصار دندانقان از سلطان بدرقه كردند ـ چون بحصار
رسیدند و سپاهیان اندکی بیاسودند هر قدر رزیر وسران سپاه عرض کردند
که همین جا را باید اردو گاه ساخت سلطان نپذیرفت و از دندانقان کوچ
کرد که در حوض آبی که پنج فرسخ دور بود معسکر سازد امايك بار كی
نظام گسست و دشمن غلبه نمود. بیهقی این داستان را سخت بشرح قصه می کند :-


(٥١٨)
گفتند امیر را که اینجا فرود باید آمد که امروز کاری شده رفت و دست
ما را بود گفت این چه حدیث است لشکری بزرگ راهست و هشت چاه آب چون
دهد یکبارگی به سر حوض رویم و چون فرود آمدیمی که بایست حادثه بدین
بزرگی بیفتد رفتن بود و افتادن خلل که چون امیر براند از آنجا نظام
بشکست و غلامان سرائی از اشتر بزیر آمده و اسپان ستدن گرفتند از غازیان
از هر کس که ضعیف تر بودند بیهانه آنکه جنگ خواهم کرد و بسیار اسپ
بستدند و چون سوار شدند به آنکه بشب اسپان تازی و خفلی خسته بودند یار
شدند و بيك دفعت سیصد و هفتاد غلام با علامتهای شیر برگشتند و بترکمانان
پیوستند، آن غلامان که از ما گریخته بودند بروز گار پور تکین بیامدند
و یکدگر را گرفتند و آواز دادند که باویا، وحمله کردند به نیرو
و کس کس را نه ایستاد و نظام بشکست و از همه جوانب و مردم ما همه روی
بهزیمت نهادند امیر ماند با خواجه عبدالرزاق احمد حسن و بوسهل و بونصر
و بوالحسن وغلامان ایشان و من و بوالحسن دلشاد نیز بقدر آنجا افتاده بودیم
قیامت بدیدیم در این جهان و بیكغدی و غلامان در پره بیابان میراندند بر اشتر
و هندوان بهزیمت بر جانب دیگر و کرد عرب را کس نمیدید و خیلتاشان
بر جانب دیگر افتاده و نظام میمنه ومیسره تباه شده و هر کسی میگفت نفسی
نفسی و خصمان در بنه افتاده میبردند و حمله ها به نیرومی آوردند و امیر ایستاده
بس حمله بدو آوردند و وی حمله به نیرو کرد و حربه زهر آگین داشت و هر کس
را زد نه اسپ ماند و نه مرد و چند بار مبارزان خصمان نزديك امير رسيدند
آواز دادند و بيك ديك را نيز و بديدندي و باز گشتندی واگر این پادشاه را آنروز
هزار سوار نيك بدست یاری دادندی آن کار را فرو گرفتی ولیکن ندادند
و امیر مودود را دیدم (رضی الله عنه) خود روی بقربوس زین نهاده و شمشیر
کشیده بدست و اسپ می تاخت و آواز میداد لشکر را که ای ناجوانان
مردان سواری چند سوی من آئید البته يك سوار پاسخ نداد تا نا امید نزد يك


(٥١٩)

بدو باز آمد وغلامان تازيكان با امير بيك به ایستادند وجنگ سخت
کرده از حد گذشته وخاصه حاجبی از آن خواجه عبدالرزاق غلامی دراز بالا
نامدار مردی تر کمان در آمد و اورا نیزه بر گلو زد و بیفکند و دیگران در
آمدند و اسب وسلاح بستدند وغلام جان بداد و دیگران را دل بشکست
وتر کمانان وغلامان قوی در آمدند و نزدیک بود که خللی بزرگ
افتد عبدالرزاق وبونصر و دیگران گفتند زندگانی خداوند دراز باد
بیش استادن را روی نیست با میرالد حاجت جامه دار نیز بتر کی گفت خداوند
اکنون بدست دشمن افتد اگر رفته نیاید و این حاجب را از غم زهره بترکید
چون به مرور و در سیدند. امیر به تعجیل براند و راه حوض گرفت وجوی پیش
آمد خشك هر که بر آن جانب جوی بود بدست افتاد و هر که برین سو از بلارهای
بدید ومرا که بوالفضلم خادم خاص باده غلام بحیله ها از جوی بگذرانیدند
و خود بتاختند و برفتند و من تنها ماندم تا ختم بی دیگران تابرا ب حوض رسیدم
یافتم امیر را آنجا فرود آمده و اعیان و مقدمان روی بد آنجا نهاده و دیگران
همی آمدند و مرا گمان افتاد که مگر اینجانات خواهد کرد ولشکر را ضبط
کرده وخود کار از این بگذشته بود کار رفتن میساختند و علامتها
فرو میکشادند و آنرا میماندند تا کسانی از اعیان که رسیدنی است در رسند
وتا نماز پیشین روز کار گرفت و افواج ترکمانان پیدا آمدند که اندیشیدند که
مگر آنجا مقام بدان کرده است تا معاودتی کنند امیر رضی الله عنه بر نشست
با برادر وفرزند وجمله اعیان و مذكوران و منظوران و گرم براند چنانکه
بسیار کس بماند در راه و راه حصار گرفت و دو مرد غرجستانی بدرقه گرفت و
تر کمانان بر اثر می آمدند و فوجی نمایش میکردند و دیگران در غارت بنه
ها مشغول و آفتاب زرد را امیر به آب روان رسید حوضی سخت بزرگ ومن
آنجا نماز شام رسیدم وامیر را جمازگان بسته بودند و بجمازه خواست رفت


(٥٢٠)

که شانزده اسپ در این يك منزل در زیر وی بمانده بود و تر کوچه حاجت
بدم می آمد و اسپان مانده را که قیمتی بودند بر میکرد من چون در رسیدم
جوقی مردم را دیدم آنجا رفتم وزیر بود و عارض بوالفتح رازی و بوسهل اسمعیل
و جمازه میسنجند چون ایشان مرا دیدند گفتند مان چون رستی باز
نمودم زاری های خویش و ماندکی گفتند که بیا تا برویم گفتم نمی مانده اند
بعلی فریاد بر آورد که امیر رفت ایشان نیز بر فتند و من بر اثر ایشان بر فتم و من
نیز امیر را ندیدم تا هفت روز که مقام در غرجستان کرد چنانکه بگویم
جملة الحدیث و تفصیل آن بباید دانست که عمرها بباید روزگارها تا کسی آن
تواند دید و در راه می راندم تا شب دو ماده پیل دیدم بی مهد خوش خوش میرا ندند
پیلیبان خاص آشنائی من پرسیدم که چرا باز مانده اید گفت امیر به تعجیل
رفت راهبری بر من کرد و اينك ميرويم گفتم با امیر از اعیان و بزرگان
کدام کس بود گفت برادرش بود امیر عبد الرشید و فرزند امیر مودود
وعبدالرزاق احمد حسن و حاجب بونصر و بوسهل زوزنی و بو الحسن عبد الجلیل
وسالار غازیان عبد الله قراتگین و برانروی حاجب بزرگ و بسیار غلام سرای
پراکنده و بیگتغدی با غلامان خویش بر اثر ایشان من به بن پیلان میراندم
و مردم پراگنده میرسیدند و همه را بر زره و جوشن و سپر و ثقل بر میگذشتم
که بیفگنده بودند و سحرگاه پیلان تیزتر براندند و من جدا ماندم و فرود
آمدم و از دور آتش لشکر گاه دیدم و چاشتگاه فراخ به حصار بر کرد رسیدم
و تر کعمان بر اثر آنجا مانده بودند و به حیلتها آب بر کرد را گداره کردم
امیر را یافتم سوی مرو رفته با قومی آشنا بماندم و بسیار بلاها و سخت ها بر روی
من رسید پیاده با تنی چند از یاران به قصبه غر جستان رسیدم روز آدینه
شب نزدهم ماه رمضان امیر چون اینجا رسیده بود مقام کرده بود دو
روز تا کسانی که در رسیدنی اند در رسند من نزديك بو سهل


(٥٣١)

زودتر رفتم به شهر اورا یافتم کار براه میساخت مرا گرم بپرسید و چند تن
از آن من رسیده بودند همه پیاده و چیزی بخریدند و باوی بخوردم و به لشکرگاه
آمدیم و در همه لشکر گاه سه خربنده دیدم یکی سلطان را و دیگر امیر مودود
را وسه دیگر احمد عبدالصمد را و دیگران سایه بانها داشتند از کرباس و ماخود
اشتابان بودیم نماز دیگر برداشتیم تقی هفتاد و راه غور گرفتیم و امیر نیز
بر اثر ما نیم شب برداشت بامداد راهتزلی رفته بودیم بوالحسن دلشاد را آنجا
یافتیم سوار شده و من نیز اسپی بدست آوردم و به تسه بخریدم وب یاران
بهم افتادیم و مسعود لیث مرا گفت که سلطان از تو چند بار پرسید که
بوالفضل چون افتاده باشد و اندوه تو میخورد و نماز دیگر من پیش رفتم با موزه
تنگ ساق و قبای کهن و زمین بوسه دادم بخندید و گفت چون افتادی
و یا کیزه ساختی داری گفتم بدولت خداوند جان بیرون آوردم و از داده
خداوند دیگر هست و از آنجا برداشتیم و بغور آمدیم و برمنزلی فرو آمدیم
گروهی دیگر میرسیدند و اخبار تازه ترمی آوردند انجا آشنایی را دیدم
ازی مردی جلدهر چیزی میپرسیدم گفت آنروز که سلطان برفت و خصمان
چنان چیره شدند و دست بغارت بردند ابوالحسن کرجی را دیدم در زیر
درختی افتاده مجروح مینالید نزديك وی شدم مرا بشناخت و بگریست گفتم
این چه حال است گفت تر کمانان رسیدند و سازوستور دیدند ما سگ بر زدند
که فرود آی آغاز فرود آمدن کردم و دیرتر از اسپ جدا شدم بسبب پیری
مپنداشتند که سخت سری میکنم نیزه زدند بر پشت و بر شکم بیرون آوردند
واسپ بستدند و به حیلت در زیر این درخت آمدم و بمرگ نزدیكم حالم اینست
تامر که برسد از آشنایان و دوستانم بازگوی و آب خواست سقا ر حیات
کردم تا لختی آب در کوزه نزديك وی بردم بنوشید از هوش بشدو باقی آب
نزديك وی بگذاشتم و برفتم تا حالش چون شده باشد چندان دا د بونم شب را گذشته باشد
و میان دو نماز علامت های دیدم که در رسید گفتند طغرل و بغدو داود است و بسر


(٥٢٢)

کاکو که با بند بر سر اشتری بود دیدم که وی را از اشتر
فرود گرفته بودند و بندش شکستند و بر اشتری نشاندند که از آن
خواجه عبد الصمد کر منه بود ند و نزديك طغرل بردند
و من برفتم و ندانم تا حال های دیگر چون رفت و من آنجا نغنودم و به امیر
بگفتم و منزل به منزل امیر به تعجیل میرفت سه پيك در رسید از منهیان ما که
برخصمان بودند و ملطفها در يك وقت بوسهل زوز نی آنرا نزديك امير برد
و منزلی که فرود آمده بودیم و امیر بخواند و گفت این ملطفها پوشیده دارند
چنانکه کس بر این واقف نگردد گفت چنین کنم و بیاورد و منرا داد
و من بخواندم و مهر کردم و به دیوان بان سپردم نبشته بودند که سخت توا
در رفت این دفعت که با این قوم دل و هوش نبود و بنهمر ا شانزده منزل برده بودند
وگریز را ساخته و هر روز هر سواری که داشتندی بروی لشکر سلطان فرستادندی
منتظر آنکه هم اکنون مردم ایشان را بر کردارندو بر ایشان زاند و بروند
و خود حال چنین افتاد که غلامان سرای چنین بیفرمانی کردند تا حالی
بدین سببی پیش آمد و اندر تر آن بود که مولانا زاده است و علم نجوم داند
و شاگردی منجم کرده است و بدین قوم افتاد و سخنی چند از آن وی راست آمده
و فروداشته است ایشانرا بمرور و گفته که اگر ایشان امیری خراسان بکنند
گردن او بباید زد روز آدینه که این حال افتاد او هر ساعتی میگفت که یکساعت
پای افشار ید تا نماز پیشین راست بدان وقت سواران انجار رسیدند و مراد حاصل شد
و لشکر سلطان برگشت هر سه مقدم از اسب به زیر آمدند و سجده کردند
این مولانا زاده را و دروقتی چندهزار دینار بدادند و امیدهای بزرگ کردند
و براندند تا آنجا که این حال افتاده بود خیمه بزدند و تخت بنهادند و طغرل
بر تخت به نشست و همه اعیان بیامدند و به امیری خراسان اروی سلام کردند
و فرامرز پسر کا کو را پیش آوردند و طغرل او را بنواخت و گفت رنجهادیدی


(٥٢٣)

دل قوی دار که اصمهان وری بشما دادم با یموتا نماز شام غارتی آوردند و همه را
می بخشیدند و متجرمالی یافتندامت و ناطق و کاغذها و دویت خانه سلطانی
کرد کردند بیشتر ضایع شده بود بسختی چند و کتابی چند یافتند و بدان
شادمانگی نمودند و نامه ها نبشتند بخانهای تر کستان و پسران علی تکین
وعين الدوله و همه اعیان ترکستان به خبر فتح و نشانهای دویت خانه ها و علمهای
لشکر فرستادند با مبشران و آن غلامان بیوفا را که آن ناجوان مردی کردند
بسیار بنواختند و امیری ولایت و خرگاه دادند و هر چیزی به ایشان خود توانگر
شده اند که اندازه نیست که چه یافته اند از غارت کسی راز هره نیست که
فراشان سختی گوید بلند تر که میگویند که این ما کرده ایم و فرمودند
تابیاد گان هزیمتی را از هر جنس که هستند سوی بیابان آموی راندند
تا به بخارا و آن نواحی مردمان ایشان را بینند و مقرر گردد که هزیمت
حقیقت است و اندازه نیست آنرا که بدست این قوم افتاد از زر و سیم و جامه
وستور وسخن بر آن جمله می نهند که طغرل به نیشاپور رود با سواری هزار
و يبغو به مرو نشیند بابغا لیان و داؤد با معظم لشکر سوی بلخ رود تا بلخ
و تخارستان گرفته آید آنچه رفت تا این وقت باز نموده آمد و پس از این تاریخ
آنچه تازه گردد باز نماید و قاصدان باید که اکنون پیوسته در آیند و کار
از لونی دیگر پیش گرفته آید که قاعدۀ کار ها آنچـه بود بگشت تا این
خدمت فرو نماند .
گردیزی این داستان را مختصر ذکری کند و میگوید :-
و چون بامداد شد همه دشت و کوه را تر کمانان گرفته بودند وزاه ها را
بر لشکر غزنی بسته - چون امیر شهید رحمت الله علیه چنان دید بفرمود تا کار
حرب ساخته کردند و لشکر تعبیه کرد و صف ها بکشیدند و تر کمانان نیز روی
بحرب نهادند همه کردوس کردوس شدند و حرب همی کردند و قومی از لشکر


(٥٢٤)

غزنین بگشتند وسوی دشمن برفتند و امیر شهید بتن خویش بحرب کردن
بایستاد وچندمرد کاری را بیفکند و بعضی را به نیزه زدو بعضی را به شمشیر
و بعضی را بگرز و آن روز کارزاری کرد که هیچ پادشاه بتن خویش آن
نکرده بود و کس فرستاد بنزدیك سالاران لشکر خویش ایشان را بفرمود
که حرب کنند ایشان حرب نکردند و پشت بدادند و چون دید کار تباه میشود
باز گشت و هیچ تر کمانان نتوانستند بر اثر او بیایند زیرا دست برد او را
دیده بودند . و از مرو رود بغزنی آمد . اول کاری که بغزنی
کرد آن سالاران را بزندان افگند چون علی دایه و سباشی و بیلتغدی
و آنچه داشتند ستد و آن ها در زندان مردند
ابن اثیر این واقعه را چنین می نگارد :
مسعود از نیشاپور جانب مرو لشکر کشید که ترکمانان را تعقیب کند
ترکمانان راه بیابان گیرفتند سلطان دو منزل آن ها را تعقیب کرد
عساکر سلطانی از طول سفر و کثرت پیکار بستوه آمده و خسته شده بودند
و دل ایشان از بند و با رسیاه شده بود زیرا متصل متصل در مسافرت بودند
بعضی با سباشی و بعضی با مسعود - داود در محاذی لشکر سلطان بود چون
لشکرهای سلطان بغزنی رسیدند که هیچ آب نبود و گرمای سوزنده داشت
بر سر آب با هم جنگ و ستیز نمودند و فتنه برپا کردند داود از موقع استفاده
نموده وحمله آورد و لشکریان سلطان خود را گذاشتند و پراگنده شدند هر قدر
سلطان و خواجه بزرگ آن ها را تشجیع نمودند و باز خواندند سود نکرد
سلطان برجای خویش پایدار ماند تا خواجه بزرگ وی را ملتفت گردانید
که دشمن از هر دو طرف او را درمیان گرفته اند مسعود با صدسوار راه غرجستان
گرفت ترکمانان او را تعقیب نمودند سواری ازان ها نزدیك بود بسلطان
برسد سلطان شجاعانه باز گشت و او را کشته جانب مقصود خویش شتافت.


(٥٢٥)

کشته شدن شهاب الدوله مسعود

چنانکه خواندیم سلطان مسعود بعد از شکست شدیدی که در حصار
دندانقان خورد وبدان حالت بی سرو سامانی براه غور و غر جستان بغزنه
وارد شد دیگر فضای غرنه بگردن وی حلقه شده دست ودماغ وی از کار
افتاده و يك نوع ندامت و ناامیدی و اضطراب ویرا فرا گرفته بود.
کسی که همیشه فاتح بود دیگر خود را مغلوب ومنهزم میدید خودرا
ملامت میداشت و بر ان بود که تاج وتخت خودش وپدرش بدست وی برباد
شد وازبی کفایتی او دشمنان به کشوروی چیره گردیده اند .
لهذا قصد آن نمود که چندی از غزنه کناره کند و بهندوستان
رود واز انجا لشکر و حشمتی فراهم آوردو دوباره خراسان را ازبیگانگان
پاك و آبروی ریخته را تلافی نماید ظاهر این بود امادر حقیقت سودای بوی
عارض شده بود ومی ترسید که ترکمانان بغزنه حمله کنند.
بهر حال چون شنید دشمنان بلخ را در حصار گرفته اند لشکری مختصر
جانب بلخ فرستاد و آن نیز شکست خورد و بلخ را ترکمنان در محاصره
داشتند سر انجام سلطان مودود را به بلخ فرستاد و خواجه بزرگ را باوی
همراه نمود و لشکر و دلوا ادو خودش تمام خزاین محمودی را
برداشته جانب پشاور رهسپار گردید و محمد را با پسرانش
اززندان خلاص نموده باخود برد حتی حره گوهر دختر خودرا به احمد پسرمحمد
نامزد کرد وازانها عهدها وسوگندهای استوار گرفت که به وی وفادار
باشند.

هر چند خواجه بزرگ از هو بیان نامه نوشت و سلطان را ازین قصه باز
داشت وحره ختلی و دیگر بزرگان در غزنه پیشنهاد نمودند که سلطان به
هندوستان نرود مفید نیفتاد وسلطان باهمان جنون ولجاج همیشه گی به انجام


(٥٢٦)

تصمیم خود اقدام کرد و خزانه های محمودی و سپاهتگینی را با خود برداشت و محمد و پسرانش را نیز با خود برد و اموال و سامان و نفایسی را که در قلعه ها ذخیره بود (۱) بسه شتران حمل کرد و راه هندوستان پیش گرفت چون نزد يك رباط ماريكله رسیدند غلامان و سپاهیان بی باك همین که چشمشان به خزاین زروسیم و جواهر افتاد دست بغارت کشادند و مقداری از ان برداشتند دیگران نیز از ان ها پیروی کردند و خزاین محمودی را برباد نمودند و چون دیدند از سیاست مسعود ایمن مانده نمیتوانند . به محمد سلام نمودند و ویرا به پادشاهی برداشتند چون مسعود دید موقع حرب نیست برباط ماریکله پناه برد و فردای آن بیرون شد و هرچه سعی کرد بجای نرسید دوباره برباط اندر آمد و مردم نیز دور آن رباط را گرفتند وان سلطان بزرگ و دلاور را بیرون آوردند و بند برپا نهادند (۲) ابن اثیر می نگارد چون سلطان مسعود در رباط ماریکله محصور گردید مادرش او را توصیه کرد و گفت خود را به محمد تسلیم کن چون ویرا نزد محمد آوردند گفت من از تو انتقام نمی کشم و مقابله بالمثل نمیکنم هر جا خود اختیار می کنی ترا با زنان و فرزندانت می فرستم که آسوده باشی مسعود قلعت کیلی را اختیار کرد چون سلطان را به قلعه کیلی می بردند از برادر پول خواست او پنجصد درم فرستاد مسعود گریست و گفت دریغا چها تا دیروز گنجهای جهان مرا بود و امروز به درهمی نیازمندم و آن درهم را نگرفت و همان قاصد که این دراهم را آورده بود هزار دینار از مال خود به سلطان تقدیم داشت . فرشته می نگارد سلطان گفت دریغا دیروز سه هزار شتر خزاین مرا بر می داشت و می گریست آن دراهم را مسترد کرد و هزار دینار دیگر نیز از خویشان خود گرفته به آن قاصد بخشید . محمد چون

(۱) نام این قلعه ها را گردیزی چنین می نگارد: دیدی رو، منديش ،نیای لامان (مرنج) ماهد کلات .
(۲) گردیزی.


(٥٢٧)

از حلیه بصر عاری بود امر سلطنت را به پسرش احمد داد واحمد مردی
معتوه و ما لیخولیا ئی بود .
سلطان در رباط ما ريكله بسر می برد شبی احمد و برادرانش و پسر علی خویشاوند
وسليمان پسر امیر یوسف خاتم محمد را گرفته به مستحفظان مسعود باز
نمودند و بهانه کردند که برای کاری نزد او آمده اند و نزد مسعود رفتند
و كلاهش را از سرش برداشتند و استخفاف ها نمودند منکر عبدالرحیم پسر
محمد که کلاه سلطان را بر سرش نهاد و برادر را ملامت کرد سر انجام آن
پاد شاه متهور و بزرگ را کشتند. برخی برانند که ویرا زنده در چاه
افگندند وجوال های ریگ را از بالا بر سرش می افگندند و او آن جوال هارا
بدست گرفته زیر پا می نهاد و اندک مانده بود که از چاه برون آید و آخر
به کار در آوند مطبخ بسرش می زدند تا در همان چاه جان سپرد. بعضی برانند
که او را زنده در چاه افگندند و سرچاه را پوشیدند . گرد یزی میگوید
کوتوال قلعه را فریب دادند و بدروغ حکم محمد را بر قتل وی ابلاغ کردند و او
سرش را بریده نزد محمد برد و بعضی بر انند که واقعاً محمد امر داده بود که
سلطان را بقتل رسانند والله اعلم بحقایق الامور - واین واقعه در یازد هم
جمادی الاخر سال ٤٣٢ بود.

شخصیت و اخلاق مسعود

مسعود مردی بلند قامت و نهایت فربه بود که اسپ نمی توانست به آسانی او را
بردار دو همیشه بر پیل سوار می شد مولف کتاب آداب الحرب می نگارد با گرز
هفتادمنی لعب می کردو با گرز چل منی جنگ یری و سپاهان را باین گرز کشوده بود
فرخی میگوید .
خنجر بیست منی گرز هفتاد منی
کس چنو کار نه بسته است بجز رستم زر


(٥٢٨)
منوچهری در این معنی گوید :
هشتاد و دوشیر نر کشتست به تنهائی
هفتاد و دو من گرزی کردست زجباری
در کودکی ورزشهای صعب می نمود وسنگهای بزرگ را برمی داشت و در برف ها و هوای طوفانی خود را عادت میداد به شکار شیر سخت مایل بود همیشه در جنگل های ادرسکن و فراه شکار شیر میرفت و با کمال دلاوری باشیران خشمگین می آویخت وقتی باو جود آنکه تب ربع داشت هشت شیر را بکشت همیشه در شکار شیر اول خشت می افگند و اگر آن کار گر نمی آمد نیزه می گذارد
پدر از کودکی ویرا به حسن اخلاق و پابندی دین توصیه می نمود چون او را بهرات فرستاد ونائب الحکومه آنجا مقرر کرد به سلطان خبر دادند که وی در باغ عدنانی عمارتی ساخته و بر دیوارهای آن صورت های الفیه و شلفیه را رسم کرده و آنجا بفسق مشغول میشود. سلطان محمود سخت بر آشفته شد و فرمانی بقلم خودنوشت و آن قضیه را تحقیق کرد اگر بیشتر حره ختلی خواهر محمود پیام خفیه به مسعود نمی داد سخت مفتضح می شد .
مسعود در سخاوت و جوانمردی کم ازپدر نبود در يك شب بزينبي شاعر يك پیل وار درم بخشیده بود وبهانه می جست تا به ندیمان و چاکران و خادمان خوداحسان نماید .
بسیار نرم و باحیا بود بیهقی می گوید وقتی در غزنی از فراشان چرمها سر زدسلطان امر داد که آن بیست فراش را بیست چوب زنند کوتوال پنداشت که هر يك را باید بیست چوب زد چون یکی از ایشان را سه چوب زدند فریاد بر آورد سلطان شنید گفت ما گفته بودیم هر يك را يك چوب بزنند آن را نیز بخشیدم . مسعود شخص عالم و فاضل بود در هندسه آیتی بود و چون در مجمعی خطابه می راندهمه را تحت تاثیر می گرفت از مسعود پنج پسر ماند مودود مجدود وسعید - عبدا لرزاق امير الشاه -


(٥٢٩)

با وصف این مزایا که شمردیم و با آنهمه دلاوری ها بزرگ ترین عیبی که
داشت ویرا نا کام نمود و حتی سلطنت غزنه را بر باد گردانید خودرأیی
وغرور او و بدگمانی وی درباره مردم بود .
وهمین علت بود که در آخر تنها ماند و هیچ کس به وی اعتماد نکرد
و دستگیری ننمود .
بوحنیفه اسکافی شاعر بزرگ غزنی مسعود را بکار هایش ملامت کرد
و این قصیده راوقتی که او از دندانقان شکست خورد انشانمود:

شاه چودل بر کند زبزم و گلستان آسان آرد بچنگ مملکت آسان
وحشی چیزیست ملک و دانم از آن این کو نشود هیچگونه بسته باحسان
بندش عدلست و چون بعدلش بندی انسی گیرد همه دگر شودش شان
کیست که گویدترا مگر نخوری می می خوروداد از طرب زمستان بستان
شیر خورو آنچنان مخور که بآخر زوشکیبی چو شیر خواره زپستان
شاه چه داند که چیست خوردن و خفتن وین همه دانند کودکان دبستان
شاه چودر کارخویش باشد بیدار بسته عدو را ببردز باغ به زندان
مار بود دشمن و نکندن دندانش زو مشوا یمن اگرت بباید دندان
از عدو آنگه حذر بکن که شود دوست وز مرغ ترس آنزمان که گشت مسلمان
نامه نعمت زشکر عنوان دارد بتوان دانست حشو نامه ز عنوان
شاه چو برخود قپای عجب کند راست خصم بدردش قبا به بند گریبان
غره نگردد بعز پیل و عماری هر که بدید است ذل اشتر و پالان
مرد هنر پیشه خود نمیاشد ساکن کزپی کاری شده است گردون گردان
ما مون آن کز ملوك دولت اسلام هرگز چون اوند بد تازی و دهقان
جبه از خز بداشت برتن چندانك سوده و فرسوده گشت بروی و دهقان
مرد ندما را از آن فزود تعجب کردند ازوی سوال از سبب آن


(٥٣٠)
گفت زشاهان حدیث ماند باقی در عرب و در عجم نه توزی و کتان
شاه چو بر خز و بز نشیند و خسبد بر تن او بس گران نماید خفتان
ملکی کبار ابدرع گیری و زوبین دادش نتوان باب حوض وبر بحان
چون دل لشکر ملك نگاه بدارد در گه یوان چنانکه در که میدان
کار چو پیش آیدش بود که بمیدان خواری بیند ز خوار کرده ایوان
گر چه شود لشکری بسیم قوی دل آخر دل گرمی بیابدش از خوان
دار نکو مر پز شك را گه سحت نیات نکو دارد او بدار و و درمان
دل چو کنی راست با سپاه و رعیت آیدت از بگرهی دورستم دستان
زانکه تو ئی سید ملوك زمانه زانکه ترابر گزید از همه یزدان
شیر و نهنگ و عقاب زمین خبر بد خیره شد نداندر آب و قعر بیابان
گر پری و آدمی دژم شدن بتحال نباید کی را عجب ز جمله حیوان
می نخورد لاله ابرو برگ نخندد تا ندهی هر دورا تو زین پس فرمان
خسرو مشرق توئی ربودی و باشی گرچه فرودست غره گشته عصیان
آنکه به جنگ خدا بشد بجهالت تیرش در خون زدند از پی خزلان
گل ز توچون بوی خویش باز ندارد کره چه باید حدیث خار مغیلان
به که بدان دل به شغل باز نداری کین سخن اندر جهان نماید پنهان
شاهادر عمر تو فزود خداوند هر چه درین راه شد ز ساز تو نقصان
فرخی در شکار شیری که مسعود بغزنه نموده و بیهقی نیز آنرا یاد
میکند چنین می نگارد .
بجائی که از شیر یابد خبر ز شادی نگیرد دل او قرار
نه يك جا نگه دیدم او را چنین چنین دیدم او را بجای هزار
شنیدی که اکنون بغزنین چه کرد سر خسروان خسرو نامدار
ز پهلوی ره شیری آمد پدید غریونده چون رعد در کوهسار


(٥٣١)

ببالا و پهنا چو پیلی بلند که از بیم او پیل کردی قرار
دل لشکر از بیم او خون گرفت نبودند بر جای خویش استوار
خداوند سلطان روی زمین سرخسر و ان آفتاب تبار
فرود آمد از پشت پیل و نشست ببران پیل تن خنگ در یا گذار
سر شیر و حشی ببک زخم کرد چو پربباز در نیر مه تفتہ نار
بیاورد بر ژنده پیل و چو کوه بیفگنددر پیش خیمه چو خوار

قبر سلطان مسعود

در کتبی که نزد ما موجود است مثل زین الاخبار - ابن اثیر - طبقات
ناصری ، گزیده، حبیب السیر وامثالهم از آوردن میت سلطان مسعود به غزنه
ذکری نشده تنها ابوالقاسم فرشته مینگارد که مودود امر داد تا تا بوت پدر
و برادرانش را به غزنه آوردند از کلمه برادران باید این را فهمید که
مطلب ازان محمد و پسران وی خوا هد بودنه برادران مودودزیراتا جائی
که معلوم شد پسران مسعود در رباط ماریکله کشته نشده اندا کنون قبری
در سر راه روضه بطرف راست بفاصله تخمیناً يك میل درمیان باغها مو جود
است که گنبدی هم بران ساخته شده وصندوق نهایت نفیس از سنگهای
مرمر گلابی رنگ بروی آن میباشد ومردم آن را مزار مسعود میدا نند
ولی چون این مقبره درمیان باغها است و کدام بی انصاف دور آن را احاطه نموده
حتی راه در آمد گنبد نیز مسدود شده است واگر بزودی توجه نشود این
صندوق نیز مانند سایر الواح غزنه از میان میرود - بجز چند آیت قرآن دیگر
کتیبه ندارد ولی خود صندوق از دستبرد زمانه تا امروز محفوظ مانده است.


( ٥٣٢)

فصل ششم
سلطان مودود

بزوال دولت مسعود جلال وعظمت سلطنت غزنویان نیز افول کرد اگر چه
بعدها ابراهیم انتظامى در کار ها داد ولی ترمیمى كه لازم بود مملکت
را بحال اولی در آورد ورخنه های وارده را مسدود کند و شاهنشاهی بزرگ
غزنه را اداره نماید پدید نیامد .
هنگامی که مسعود را در رباط ماریکله به ترتیبی که نگاشتیم از پادر
آوردند مودود با خواجه بزرگ احمد عبدالصمد در بلخ بود و مجدود پسر
دیگر مسعود به سالاری هند در هولتان موظف بود .
امیر محمد به مودود از قتل پدرش خبر داده نوشت پسران احمد نیالتگین
بدون رضای من مسعود را به ثار خون پدر خود قصاص کردند . مودود از خبر
مرگ فجیع و نا به هنگام پدر سخت متاثر شده و بجواب عمم خود نوشت :
خدا عمر ابوالقاسم محمد را دراز گرداند . و پسر معتوه او را عقل دهد
که وی مرتکب امر خطیری شد و بخون پادشاهی دست یازید که خلیفه بغدادوی
را سيد ملوک وسلاطين لقب میداد وسیعلم الذين ظلموا اى منقلب ينقلبون ( )
مودود دو مهم بزرگ پیش روی داشت یکی انتقام خون پدر و بر انداختن
اولاد محمد دوم دفاع دشمنان خارجی یعنی ترکمانان که هر لحظه خراسان
از ستم ایشان پریشان میگشت و به فنا تهدید می شد . مودود مصلحت دران دید
که اول مهم عم زادگان را فیصله کند باز در امر مملکت بپردازد . لهذا
با لشکر گران از بلخ روانه صوب پشاور شد
گردیزی در زین الاخبار مینویسد مودود نخست به غزنی آمد و سال ٤٣٢ را
در غزنی گذرانید واز انجا در سال ٤٣٣ به مقابل سپاه محمد لشکر کشید
بعضی ها این جنگ را پیرامون خود غزنی میدانند ولی سخن حق آنست که در
(۱) ابن اثیر جلد ٩ صفحه ۲۰۳


(٥٣٣)
حدود پشاور جنگ واقع شد، ابن اثیر می نویسد در ۳ شعبان ٤٣٢ با محمد
جنگ و در ۲۳ شعبان سال مذکور به غزنه مراجعت کرد.
گردیزی می نویسد قبل از انکه مودود جانب سپر، محمد شقاقت به عبدالرشید
کاکای خود نامه نگاشت و در ان مظلومی پدر و تباهی احوال مملکت را
شرح داد و درخواست نمود که در کار انتقام از محمد بی طرف بماند.
وی نیز مصلحت در ان دید که بی طرفی اختیار کند. ابن اثیر می نگارد
چون مسعود به قتل رسید سپاهیان که بخون شهر یاران گستاخ شده بودند
جری تر گردیدند و محمد از ادارهٔ آنها عاجز ماند و پسران او نیز که مردان
کاری نبودند چیزی نتوانستند سپاهیان به اموال رعایا دست دراز کردند
و پشاور را غارت نمودند و کار به آنجا کشید که بهای غلامی بدیناری انجامید
مودود با منتهای رشادت با سپاه عم به جنگ آغاز کرد و آنها را در هم شکست.
اما آنچه از آثار گمشده بیهقی که در این باب شبان کاره ئی در مجمع الانساب
نقل کرده بر می آید معلوم می شود که میان محمد و مودود مدت در ازی
جنگ بود تا در ٤٣٦ مودود بر محمد غالب آمد.
و دیگر مورخان چنان که نوشتیم همه بر خلاف آن سخن راندند.
آنجا که میان محمد و مودود جنگ واقع شده بقول منهاج سراج
در ناحیهٔ ننگر هارود بوده و بقول فخر مبارک شاه در ان ناحیت بوده که
سبکتگین جیپال را شکسته بود چون مودود محمد را شکست در آنجا
رباطی بنا کرد و بیاد گار قصاص پدر آنرا فتح آباد نام نهاد - این قول
را فخر مبارک شاه و ابن اثیر و ابوالفدا و روضة الصفاء وحبیب السیر و فرشته
همه بيك آهنگ نوشته اند.
سلطان مودود به انتقام خون پدر ، پسران علی خویشاوند و پسر احمد
نیالتگین و پسران محمد و دیگر سران سپاه را که بقتل مسعود دست
داشتند همه را به قتل رسانید. بعضی را تیر باران کرد و بعضی را بدم های اسپ


(٥٣٤)

معر مدبست عبدالرحیم پسر محمد را که هنگام قتل مسعود چون برادران دیگرش
تاج را از سر او بر میداشتند و به وی اهانت میکردند او مانع آمده
و دوباره بر سر مسعود گذشته و احترام نموده بود آنگاه موضوع انتقام
بپایان رسید مودود به غزنه آمد و مردة پدر را به غزنه آورد و به جهانداری
پرداخت و در صدد آن بر آمد که تر کمانانرا از خراسان براند وا گر تواند
عظمت دیرین را به آئین پدران تجدید کند - اهالی هرات چون از شکست
محمد و استقرار تخت غزنه به مودود شنیدند بر عساکر ترکمان که هرات را
متصرف شده و از وقت استفاده کرده بودند شورش نمودند و آنها را عقباً
از هرات راندند مع الاسف در خلال این حال اطلاع رسید که مجدود از مولتان
قصد لاهور نموده و میخواهد به غزنه حمله نماید و برادر را از سلطنت دور
کند مودود مجبور شده جانب هند لشکر کشید و هر دو لشکر در کنار
دریای سند معسکر نمودند در این وقت عید قربان در رسید و سرداران غزنی توسط
نمودند که در ایام عید جنگ معطل شود و میانه دو برادر صلح بر قرار گردد.
ایاز نیز در میان سهم بزرگ داشت ولی هر چه کردند مجدود به صلح
راضی نشد اتفاقاً صبح عید قربان که خواستند سران سپاهش بخر گاهش
برای سلام روند او را بر فراز تختش مرده یافتند - و تا کنون این عقده حل
نشد که قاتل اصلی وی که بوده و بچه ترتیب او را کشته اند بهر حال مرگ
شهزاده به خیر مملکت تمام شد و هر دو سپاه متحد گردیدند و سلطان مودود
سالاری هند را به سپهسالار ایاز سپرده خود به غزنه بر گشت.
و به خاقان ترکستان راه مراوده باز نمود آنان نیز با وی عهد کردند
که متحد شده فتنه ترکمانان را به کلی از خراسان براندازند.
در سال ٤٣٤ مودود قوای بزرگی جانب هرات و نیشاپور روان نمود که
با تر کمانان جنگ کنند در حدود طوس جنگ سخت در گرفت ولی
سپاهیان غزنه کاری از پیش برده نتوانسته بهرات مراجعه کردند.


(٥٣٥)
در سال ٤٣٥ تر کمانان به بست حمله آوردند و الپ ارسلان سلجوقی خود بحیث سپه سالار در این لشکر فرماندهی داشت مودود ارتگین را با لشکر گران فرستاد و در حدود بست جنگ سخت درگرفت و سلجوقیان به هزیمت رفتند و فتح بزرگ نصیب سپاه غزنه شد.
مودود پس ازین فتح شایان در صدد آن بر آمد که لشکر گران تهیه کند و تر کمانان را از خراسان براند.
در این اثنا سه نفر از راجگان هند بر لاهور حمله آوردند و سپه سالار از مودود مدد خواست مودود نیز سپاه بزرگی به معاونت آنها فرستاد فخر مبارك شاه در وقایع حربی سلطان مودود این قضیه را چنین نگاشته :-
امیر شهاب الدوله مودود حشمی از غزنی فرستاد و به سرداری ایشان احمد محمد حاجب بزرگ را نامزد کرد و فقیهی را بنایب الحکومگی لاهور گماشت هند نبال چون شنید مسعود کشته شده بود قوی دل شده بر لشکر مودود حمله آورد و خلقی بزرگ از رایان و راجگان با وی بود چون با لشکر مودرد جنگ کرد در اثر تدابیر حربی و رشادت و مردانگی افسران و سپاهیان غزنه هزیمت نمود و تلفات زیاد داد ابن اثیر این واقعه را بصورت دیگر نقل نموده .
ابن اثیر گوید :
به تدبیر سالاران هند در میان راجگان هندو مخالفت افتاد یکی از آن ها خود بخود بر گشت و دیگران تاب مقابله نیاورده هزیمت نمودند سپاه غزنه ایشان را تعقیب نموده قلاع شان را متصرف گردیدند و آنها را چندان سرکوبی دادند که دیگر راجگان هندو را نیز هوای شورش از سر بیفتاد و مایه عبرت وتذکیر شد.
در سال ٤٤١ مودود در اثر عهد و میعادی که با خاقان ماوراء النهر وابو اکالیجار امیر اصفهان نموده بود که باتفاق آنها فتنه تر کمنان را در هم


(٥٣٦)
شکند از غزنه بالشکری گران و فیلان انبوه و چندین هزار سوار و پیاده
سراپرده بجانب بست کشید ولی متاسفانه هنوز يك منزل از غزنه برون نشده
بود که بعارضه قولنج مبتلا شد مجبور گردیده وزیر خود ابوالفتح عبدالرزاق
بن حسن میمندی را با لشکر مرتبه بجانب بست فرستاد و خود به غزنه بر گشت و دو
روز بعد در ۲۰ رجب ٤٤١ وفات یافت و در غزنه مدفون گردید و مرگ او
بزرگترین ضربتی بود که در پیکر سلطنت محمودی وارد شد و کشور را دچار
خسارت عظیم گردانید خسارتی که زمانه از جبران آن عاجز و ناتوان ماند
بوده در همین آوان که سلطان جوان وفات یافت ابو کنا ایجار با سپاه
بزرگ از سپاهان قصد بر انداختن تر کمنان کرده بود و او نیز در راه مریض
شده باز گشت و در عین احوال خانان بخارا به عهد خویش وفا کرده تا تر مذ
رسیده تر کمنان را از ان بر آورده و منتظر بودند که سلطان از جانب هرات
بر تر کمنان بتازد آنها از سوی میرو د به حمله کنند بوبیماری این
فتنه عظیم را فرو نشاندند مودود نه سال و ده ماه سلطنت کرد و بیست و نه سال
عمر یافت (۱) مردی دلیر و جنگجو و هوشیار بود در ذکاوت او شبانكاره ئي از
مقامات بیهقی حکایت شگفتی دارد میگوید روزی سلطان بار داد و مست
بود اما با وصف آن از یکطرف نامه می خواند و از جانبی به باز پرس احوال
مظلومان متوجه بود و در عین حال ساز میشنید در خلال این گیرودار رو به
چنگی کرده در همان حال گفت راست چنگ بنواز که رود هزدهم کند است
چون چنگی نگاه کرد چنان بود و همه بر دانش وی تحسین کردند
صلاح مودود بیشتر تیر بود و در این فن مهارتی به سزا داشت و بقول فخر
مبارك شاه پیکان مودودی به وی منسوب است و قبل از ان نبوده و این پیکان
زرین بود و مودود میگفت ما از ان جهت پیکان از زر کردیم تاهر که بدان
کشته شود کفن و جهاز او از ان سازند و هر که خسته شود علاج او کنند
عمر مودود را ابن اثیر یکصد و نه سال و طبقات ناصری سی و نه سال قید نموده


(۵۲۷)
سلطان زمانه شاه مودود آن که از بهر عدوز زر کفنض پيدان
تا کشته او از ان کفن یابد تا خسته او از ان کند درمان
فرشته واقعه مود و دورا چگان هند را به تفصیل ذکر نموده چون این تفصیلات خالی
از مفاد نبود آنرا در اینجا میآوریم: در سال ۴۳۵ رای دهلی و دیگر راجگان
اتفاق نمودند و شهر هانسی و تانی سر را با مضافات آن از تصرف حملداران غزنوی
برآوردند و متوجه قلعه نگرکوت شدند و آنرا بعد از چار ماه محاصره مفتوح
نمودند و سر از نو آئین بت پرستان را دران رواج دادند و رای دهلی در این باب
حیلتی بکار برده بمردم اعلان کرده بود که من بت اسگر کوت را در خواب
دیده ام که دوباره به نکر کوت آمده و يك بت جدید تراشیده پنهان به نکر کوت
فرستاده بود چون هندوان آنرا دیدند خواب رای دهلی را باور کردند و نکر کوت
را چنانکه نوشتیم کشودند و با جمعیت فراوان روانه لاهور شدند اما امرای غزنوی
که در ان حدود با هم متحد شده بودند آنها را بدون جنگ شکست دادند .
القاب و اولاد مودود
لقب سلطان مودود را گردیزی در زین الاخبار شهاب الدین والدوله و
قطب المله نگاشته است و کنیت او را ابوالفتح ، منهاج سراج لقب و كنيت
اور اشهاب الدوله ابوسعید نگاشته است صاحب حبیب السیر تنها او را شهاب الدوله
لقب داده است ابوالقاسم فرشته لقب و کنیت او را چنین می نگارد :
ابوالفتح قطب المله وشهاب الدوله. مستوفی او را به لقب شهاب الدوله یاد
کرده است. بیهقی کنیت او را ابوالفتح میخواند فرزندان وی. منصور ، محمد.
سلیمان محمود نام داشتند. غلامی که منا سبات دولت مسعود با قدر خان
خوب بود دختر بغرا تگین را نامزدوی کرده بودند اما هنوز بغزنه نیامده
وفات یافت پیمان دختر چغرتگین را گرفت و از ویپری شد که مسعود نام نهاد .
قبر مودود هنوز در غزنه مکشوف نشده است سال وفات او مطابق است با
سال ۱۰۴۰ عیسوی.


(٥٣٨)

فصل هفتم
محمد یا مسعود پسر مودود
چون سلطان مودود وفات یافت پسر خورد سال او را که محمد نام داشت
بسلطنت بر داشتند و پس از پنج روز او را خلع و به علی پسر سلطان مسعود
بیعت نمودند (١) صاحب تاریخ گزیده گوید نام این پادشاه مسعود بود و چون وی
كودك بوده مادرش کار پادشاهی را انجام میداد چون يك ماه از پادشاهی وی
گذشت مردم برضای مادرش او را خلع وعمش را به سلطنت برداشتند منهاج
سراج می نگارد که بعد از مرگ سلطان مودود مردم اتفاق نمودند و از اول به
على بن مسعود و محمد بن مودود بیعت کردند و هردو را در کار دولت انباز
گر دا نید ند و چون ایشان نتوانستند امور سلطنت را اداره کنند آن
هر دو را خلع و عبد الرشید را به سلطنت بر داشتند .
صاحب حبیب السیر می نگارد که بعد از مودود مسعود قرار وصیت پدر
بر تخت غزنه نشست و بعد از يك ماه مردم او را خلع وبحكومت عمش علی اتفاق
کردند . ابن اثیر از شهزاده نام نمی برد فرشته می نگارد بعد از مرگ
مودود علی بن ربیع خادم که خود هوای سلطنت در سر داشت مسعود بن مودود را
که طفل چارساله بود بر تخت نشانید و (با سبکتین) حاجب در این امر باوی
مخالفت نمود و قهراً آن كودك چار ساله را خلع و بجایش على پسر مسعود را
استوار کرد مدت سلطنت این شهزاده بقولی پنج روز و بقولى يك ماه بود .
علی بن مسعود
کنیت وی ابوالحسن ولقبش بهاء الدوله میباشد پسر سلطان مسعود است
بقول منهاج سراج دوماه به اشتراک برادر زاده اش پادشاهی نمود حمد الله
(۱) طبقات ناصری ۔


(٥٣٩)
مستوفی مدت سلطنت او را دو ساله میداند و می نویسد که اوزن مودود دختر
جغری بیک را بنکاح خود در آورد . مولف حبیب السیر نیز در مدت پادشاهی
وی با منهاج سراج متفق است ابن اثیر ذکری از مدت پادشاهی آن ها بمیان
نمی آرد ابوالقاسم فرشته مینگارد چون علی پادشاه شد علی بن ربیع باهيرك
وکیل هر چه زر و جواهر بود برداشت و بجانب ملتان رفت ابوالحسن برادر آن
خود مردان شاه و ایزد شاه را از بند رها کرد و آنها را معزز و محترم در غزنه
آورد و برای مدافعه از عبد الرشید مبالغ فراوان بمردم بخشيد وعبد الرشيد
در اواخر سال ٤٤١ او را شکست داد و بعد از چندی عبد الرشید علی را گرفتار
و در قلعه (دندی رو) محبوس نمود (۱) تاریخ جلوس علی را فرشته غره شعبان
سال ٤٤١ ضبط نموده است
(۱) نام این قلعه در تاریخ گردیزی هم آمده معلوم نمیشود در کجا بوده است .


(٥٤٠)
فصل هشتم
عبدالرشيد پسر سلطان محمود وطغرل کا فر نعمت
در لقب اين پادشاه اختلاف است منهاج سراج لقب او را سلطان بهاءالدوله
حمدالله مستوفی مجدالدوله ابومنصور ابن اثير شمس الدين الله سيف الدوله
ياجمال الدوله وابوالقاسم فرشته زين المله ضبط کرده است .
به اتفاق عامه مورخان وی پسر سلطان محمود است تنها صاحب روضة الصفا
سهوا اورا پسر مسعود دانسته است.
عبدالرشيد مردی فاضل وعاقل بود و سماع حديث نموده بود وحديث روايت
میکرد در روز گار سلطان محمود ومسعود بناز وتنعيم می گذرانيد در روز
دندانقان وماريگله درهر دو حاضر بود و در ماريگله نظر بخواهش وعهد مودود
بی طرفی اختيار کرد ــ مودود اورا در يکی از قلاعی که ميان بست
واسفزار است محبوس نموده بود ابن اثیر میگويد اين قلعه
(ميدين) نام داشت وبرسر راه بست بود چون علی ابن مسعود نتوانست امور
سلطنت را اداره کند خواجه عبدالرزاق پسر احمد ابن حسن ميمندی
وسيله شد وعبدالرشيد را از آن قلعه برآورده بغزنه آورد چون ابوالحسن
منهزم وگرفتار شد عبدالرشيد به تخت سلطنت جلوس نمود ــ اما چنانیکه
بايد قوت دل وشجاعت نداشت از آثار گمشده بیهقی که در مجمع الانساب
شبانکاره ئی نقل شده معلوم میشود که در واقعه خلع ابوالحسن علی بن مسعود
وبيعت مردم به عبدالرشيد فتنه عظيم در غزنه بپاشد وچندين تن از سران
غزنه در اين هنگامه فدا شدند .
در ايام سلطنت او داؤد سلجوقی در طمع اشغال غزنه اقتاد خودش به بست
آمد والپ ارسلان پسر خودرا بالشکر گران براه طخارستان بقصد غزنه
فرستاد. عبدالرشيد لشکر گران ترتيب وطغرل را که از بندگان


(٥٤١)

سلطان محمود واز مردان دلاور بود برانها سالار مقرر کرد (۱) طغرل
در حد درة خمار الب ارسلانرا شکست داد (۲) ابن اثیر ومولف حبیب السیر
وفرشته برانند که خواهر او در نکاح سلطان مودود بود .
ابن اثیر در این باب تفصیل بیشتر دارد او می نویسد:
طغرل در بارگاه مودود تقدم و حشمت فراوان داشت و در زمان
عبد الرشید نیز چنان بود و رتبه حاجب الحجابی داشت چون
سلجوقیان به بست لشکر کشیدند طغرل خواهش نمود که ویرا مقابل آنها
بفرستد در اول عبد الرشید استبعاد کرد اما چون طغرل الحاح نمود او را
فرستاد هنگامی که طغرل حرکت میکرد ابو الفضل از جانب بیغو بستان
نائب بود طغرل در حصار قلعه طاق اقامت کرد و ابو الفضل را باطاعت
عبد الرشید دعوت نمود ابو الفضل ابا آورد و گفت این از مردمی دور است
که بابیغو خیانت کنم بهتر است تو اول کار بیغو را بسازی آنگاه
سیستان را از من بستانی .
طغرل از اقامت در حصار به تنگ آمد و خواست بصورت پنهانی بشهر
حمله کند که او را کس نه بیند پس در موضعی کمین نمود و منتظر
فرصت شد ناگهان آواز آمدن سواران بگوش وی آمد دانست که بیغو
رسید - یاران خود را دلداری داد و بمقابل بيغو حمله آورد بیغو سواران
خود را فرمود که با وی قتال کنند اما طغرل به آنها متوجه نشد واسپ
خود را در نپر افگنده مستقیم بخود بیغو حمله کرد و او را شکست و مال
فراوان بدست آورد و این خبر را به عبد الرشید ابلاغ کرد وقوت مزد
خواست که بخراسان حمله کند عبد الرشید سپاهی دیگر فرستاد والی

(۱) طبقات ناصری .
(۲) دهی در حدود میدان میان راه کابل وغزنه میباشد که الان نیز بنام کهنه خمار
شهرت دارد و این نام در آداب الحرب والشجاعه نیز آمده و ابو الخیر عمار شاید از آن بوده .


(٥٤٦)
طغرل بجای اینکه بخراسان رود بغزنه باز گشت و عبدالرشید را گرفتار نمود و بقتل رسانید و خود بر تخت محمودیان نشست. حمدالله مستوفی مینگارد که دختر چغری‌بگ بکین علی شوهر خود برعلیه عبدالرشید لشکر کشی کرد و طغرل از غلامان محمود که امیرالامرا بود با آن لشکر متفق گردید و عبدالرشید را مغلوب و اسیر نمودند.
طغرل چون برغزنه مستولی شد عبدالرشید را اول در زندان افگند و بعد از آن بقتل رساند و دختر مسعود را که خواهر مودود باشد و ولی نعمت او و شهزاده مشرق بود به کره در نکاح خود آورد.
بدین ترتیب سلطنت عبدالرشید بپایان رسید و بعد از دوسال و بقولی يك سال سلطنت و سی سال عمر کشته شد.
عبدالرشید چنان ساده دل و بی‌کفایت بود که چون اورا طغرل محبوس کرد زندان او در کنار میدان غزنی بود گویند روزی طغرل در میدان چوگان می‌باخت عبدالرشید ازجا برخاسته تماشا میکرد و تحسین مینمود. (۱)
از طغرل پرسیدند ترا چه جرئت بخشید که عبدالرشید را گرفتار نمائی گفت روزی که مرا جانب سیستان می‌فرستاد و دست بر دست می‌نهاد که عهد کند خوف جان چنان بروی غالب شده بود که آوازهٔ لرزه از استخوان‌های او شنیده میشد من با خود گفتم چنین کس پادشاهی را نشاید.
طغرل کافر نعمت
چون طغرل از مهم عبدالرشید فارغ شد خود بر تخت نشست و برای اینکه موانع را از راه خود بردارد بقول منهاج سراج یازده تن و بقول مستوفی نه تن از شهزادگان محمودی را با کمال ناجوان‌مردی کشت حمدالله اسامی این شهزادگان را چنین ضبط کرده حسن-عمر- ایران‌شاه- خالد-عبدالرحیم
(۱) گزیده


(٥٤٣)

منصور - همام - عبدالرحمن - اسمعیل - او میگوید این شهزادگان در قلعه
دهك محبوس بودند در قلعه را بشکستند و پناه به نوشتگین شروانی حاجب
عبدالرشید بردند او همه را به طغرل سپرد که کشته شدند .
بقول حمدالله مستوفی ابراهيم وفرخ زاد وشجاع سه تن از شهزادگان
غزنوی در قلعه (عمید) محبوس بودند طغرل امر داد که آنها را نیز بکشند
اما روزگار امان نداد - منهاج سراج مینگارد که تنها ابراهيم وفرخ زاد
در قلعه بزغند محبوس بودند طغرل امر داده بود که آنها کشته شوند
كوتوال قلعه يك روز تأمل كرد فردا خود طغرل بقتل رسيد .
مردم غزنه طغرل را برین جهت کافر نعمت لقب دادند. صاحب طبقات
ناصری او را طغرل ملعون عنوان داده .
سر انجام بعد از چل روز بقول حمد الله مستوفی نوشتگین شرابی
با دو غلام ديگر بر سر تخت او را پاره پاره نمودند وسرش را بر چوب کرده
در محلات غزنه گردانيدند بقول منهاج سراج نوشتگین نام سلاح دار
این وظیفه مقدس را انجام داد خلاصه چنانکه مورخان میگویند .
طغرل چل روز در غزنه بسر برد و با سلطنت با حشمت محمود بازی کرد
شهزادگان را بقتل آورد و بخون اخذ د سلطان خراسان و خدایگان مشرق
صفحه اعمال خود را رنگین کرد واقعه قتل او را ابن اثیر چنین مینگارد:
آنگاه که طغرل بر غزنه حکومت داشت یکی از سالاران غزنی در هند بود
که وی را امیر (خر خیز) می گفتند قسمتی از عساکر عبدالرشید تحت
فرمان او بود طغرل به وی نامه نگاشت و او را به وافقت خود دعوت نمود ومبالغ
زیاد در این راه صرف کرد مگر خرخیز اجابت نه کرد او را بدرشتی پاسخ داد
وبه دختر مسعود و سایر سران غزنه نامه ها نوشت و آنها را طعن گفت که چگونه


(٥٤٤)

تحمل میكشند طغرل بر تخت محمود علیه‌الرحمه جلوس كند و فرزندان
او را بكشد و دختر مسعود را در نكاح خویش در آرد نامه‌های وی در بزرگان
غزنه تاثیر كرد و برغلط خود معترف شدند و بر طغرل تاختند و او را به‌قتل
آوردند و خرخیز باعساكر گران بغزنه آمد و بر مرگ عبدالرشید و دیگر
شهزادگان غزنه تعزیت نمود ـ و بر طغرل لعنت فرستاد و باتفاق اعیان شهر
بعد از پنج روز سه نفر از شهزادگان را كه زنده مانده بودند بغزنه
آورده جمال‌الدوله فرخ زاد را به‌سلطنت برداشتند.


(٥٤٥)

فصل نهم
فرخ زاد

فرخ زاد بن مسعود بن محمود در سال ٤٤٤ مطابق سال ١٠٥٢ به تخت غزنه جلوس نمود ـ وی مردی عادل ونیکو کار بود اما حوادث روزگار و انحطاط خانه واده سلطنت او را ضعیف و بیچاره گردانیده بود ـ کارهای سلطنتی را بیشتر وزیر بزرگ او خرخیز نفاد میداد ـ در اول سلطنت فرخ زاد ـ داؤد فوجی به غزنه فرستاد اما خرخیز آن ها را شکست فاحشی داد واز نواحی غزنه دور نمود ـ در این وقت قسمت بزرگ خراسان تابسنت بتصرف سلجوقیان در آمده بود ـ چون فرخ زاد به سریر سلطنت متمکن شد و کار های داخلی فی الجمله رونقی حاصل کرد لشکری بزرگ ترتیب داد وجانب بست اعزام نمود این اثیر می نگارد چون سلجوقیان از اعزام عسکر غزنه شنیدند کساسارغ سالار جنگجوی خود را باستقبال آن فرستادند جنگی عظیم برپاشد و کساسارغ اسیر گردید چون وی را با دیگر اسیران بدربار غزنه آوردند فرخ زاد همه را رها کرد وخلعت گران مایه بخشید و ازان پس تاوقتی که او درقید حیات بودتر کمان هوای بست وغزنه درسر نکردند و کار هندوستان نیز بخوبی اداره میشد دوسه شورش كوچك ومحلی كه برخاست به تد بیر سالاران هند انجام شد در سال ٤٤٩ در ربیع الاول ایاز اویماق در هندو فحات یافت
سلطان در صفر ٤٥١ به عارضه قولنج فوت نمود ـ قبل از انکه وفات یابد روزی در حمام بود دوسه نفر از غلامان نمك حرام كه بقایای طغرل بودند بروی حمله آوردند سلطان با وجود اینکه تنها بود شمشیر خو درا بدست آورده بر آن ها حمله نمود و همه را یکی بعد از دیگری از پا در انداخت این اثیر میگوید سلطان بعد از این حادثه همیشه در اندیشه مرگ می بود و دل


(٥٤٦)
از جهان برداشته بود وزندگانی ناچیز وفانی را حقیر می شمرد تا وفات یافت
وقتی که فرخ زاد وفات کرد بیهقی در قید حیات بود و تاریخ مسعودی را
می نوشت میگوید چون در این فصل رسیدم - پادشاه فرخ زاد جان شیرین
و گرامی بستانندۀ جانها داد وسپرد. آب بروی رختند و شستند و بر مرکب
چوبین بنشست واو از ان چندان باغهای خرم وبنا های بان فرا و کاخهای
رفیع جد وپدر وبرادر به چهار پنج گز زمین بسنده کرد وخاک بروی
انباشتند.
و من صحبت الدنيا طويلاً تقلیت
على عينه حتى يرى صدقها كذبا
یعنی :- هر که بادنیا دیر نشیند جهان در نظر وی باژ گونه میشود و
می بیند که هر چه را اوراست و نابوده دروغ بوده است .
وهم او گویدامیر فرخ زاد را رحمت الله عليه خالق اللیل والنهار ملك
العزیز الجبار مدت پاد شاهی او این قدر نهاده بود وازمر گ وی بجوانی
بدل خاص و عام دردی بزرگ رسید و آثار پسندیده وعدل ظاهروی در اقطار
جهان بیاد گارماند .
فرخ زاد سی وچار سال از بهار عمرش گذشته بود که در سال ٤٤٤ مطابق
١٠٥٢ میلادی رخت از جهان بست لقب فرخ زادرا مستوفی وصاحب حبيب السير
وابو القاسم فرشته جمال الدوله قید کرده اند .
یکی از کارهای اواین بود که اجساد کشتگان دودمان محمودی را که
طغرل کافر نعمت در مغا کها افگنده بود از آنجا بر آورده و در گورستان
سلاطین بخاك سپرد .


(٥٤٧)

فصل دهم
سلطان ابراهیم ظهیرالدوله (ابو الملوک)

سلطان ابراهیم بن مسعود بن محمود انارالله برهانهم بعد از انکه برادرش فرخ زاد به عارضه قلنج وفات یافت در سال ٤٥١ بر کرسی سلطنت جلوس فرمود تخت و تاج محمودی در ان وقت دستخوش حوادث بود نفاق امرای داخلی از یک طرف و اقتدار ترکمانان سلجوقی از طرف دیگر روز بروز بنیاد استواری و برقراری او را تهدید مینمود .
سلطان ابراهیم برای ابقای سلطنت خود دو امر مهم در پیشروی داشت یکی دفع فتنه آل سلجوق که دشمن دیرین این خاندان بودند و دیگر اصلاح و ترمیم نواقص داخلی که آناً فاناً مملکت محمودی را به فنا و نیستی نزدیک میکرد .
لهذا او به اول باری که اقدام کرد بر قرار کردن صلح و مواخات با داؤد بن میکائیل سلجوقی بود ابن اثیر در تاریخ کامل خود مینویسد که درین سال یعنی سال ٤٥١ سلطان ابراهیم و داؤد سلجوقی چون دانستند که از نزاع جز قتل نفوس و بذل مال و رنج سپاه مفادی متصور نیست صلح نامه مبنی بر صیانت متصرفات یکطرف از طرف دیگر عقد و امضاء نمودند .
سلطان ابراهیم از رجال کافی و مردان کار آزموده خانواده سبکتگین بشمار میرود . او میخواست چراغ عظمت محمود را دو باره روشن بسازد . خاکی را که پدران نامی و جهان کشای او با شمشیر و هنر مندی تسخیر کرده بودند بدرستی اداره کند و مملکت را از مصیبت برهاند .
ولی درین راه موانع بزرگی در پیش داشت زیرا نفاق خانه وادگی و دیگر حوادث و اتفاقات سوئی که بعد از سلطان محمود درین خاندان رخ داد . روز بروز از اقتدار و توانائی شان کاسته و بنیروی دشمنان و مخالفین شان می افزود . مثلا کشته شدن بی موقع ناصر دین الله مسعود از طرف برادرش


(٥٤٨)
امیر محمد بغمای اندوخته های خودش و پدرش در دست سپاه غزنه ، شورش
طغرل حق ناشناس ، قتل عام او در خاندان سلطان محمود ، این همه صدمات
جانگدازی بود که یکی بعد از دیگری به پیکر این خاندان بزرگ حواله
شده رفت
لهذا وقتی که ابراهیم ظهیرالدوله بر اریکه سلطنت غزنه جلوس فرمود
تقریباً دو قسمت بزرگ حیطۀ فرمان فرمائی سلطان محمود و مسعود در دست دشمنان
شان افتاده بود حتی بست و بلخ و هرات نیز در دست سلاجقه بود
اما ابراهیم کار بزرگی که نمود این بود که استقرار سلطنت خود را
در غزنه به اساس محکم تری تمرکز داد .
یعنی اگر از یکطرف نتوانست اقتدار خود را مانند عصر محمود در ما ورای
آمودریا از سوی شمال و در بلاد جبال وری از سوی مغرب قایم کند از جانب
دیگر نگذاشت زیاده ازان تسلط دشمنان او در قلمرو حکمرانی پدرانش نفوذ
یابد و اقتدارش از هند کاسته گردد .
در سال ٤٦٥ سلطان ابراهیم اول به سوی طخارستان حمله کرد تا سگامکاند
را از سلجوقیان باز ستاند عساکر او به شدت جنگ کردند .
و عثمان عم سلطان ملک شاه سلجوقی را که لقب امیر الامرایی داشت
اسیر کرده بغزنی آوردند .
دیگر از واقعات عصر سلطان ابراهیم غزنوی مسئلۀ فتوحات او در هند است
بقول اکثر مورخین سلطان ابراهیم در سال ٤٧٦ بجانب هند لشکر کشید
تا دامنۀ فتوحات محمودی را وسیعتر سازد اولاً قلعۀ اجود را تحت حمله
قرار داد اهالی آنجا با اینکه ده هزار مرد جنگی داشتند تاب مقابله نیاوردند
و سلطان ابراهیم در ۲۰ صفر سال مذکور آنرا عنفاً فتح کرد .
بعد ازان بجانب قلعه روپال حمله آورد ابن اثیر می نویسد که روپال
بر فراز کوهی واقع بود یکطرف آن برادر با ويك طرف آنرا جنگل


(٥٤٩)

انبوهی فرا گرفته بود و جزيك راه باريك ديگر هيچ معبری برای پیش
بردن جنگ و فتح قلعه نداشت و هندوها آن را با چندین فیل و مردان جنگی
استوار كرده بودند ولی سلطان ابراهيم با همان قوت قلب و عزم آهنینی که
داشت قلعه را فتح كرد و بعد ازان در دو موضع دیگر حمله برده بعد از سه ماه
و هجده روز مقاومت آنها را نیز فتح كرد و سالماً و غانماً به غزنه مراجعت
نمود،ابوالفرج رونی را در تهنیت این فتح قصیده هاست .
ملك شاه سلجوقی يك مرتبه ديگر در سال ٤٧٢ جانب غزنه لشکر کشید
و با وجود آنکه با سلطان غزنه معاهد بود تا اسفزار حمله آورد ـ اما سلطان
ابراهيم بحيلت لطیف او را باز گردانید چنانچه بجماعتی از اعیان لشکراو
نامه فرستاد و در آن چنان وانمود که من از تدبیری که شما برای گرفتار
كردن ملك شاه سنجیده اید ممنون شدم و وعده های که با شما بسته ام
همه را انجام میدهم و به قاصد امر داد که در عرض راه در جائی که ملک شاه
بشکار مشغول باشد خود را به وی نشان دهد و چنان کند که ملك شاه
مجبور به استفسار گردد .
ملك شاه در حدود اسفزار به قاصد تصادف نمود و بعد از آنکه قاصد را به قتل
تهدید کرد وی نامه را باز نمود و ملك شاه متوحش شده باز گشت . (۱)
ابراهيم بقولى در ٤٨١ و بقولى در ٤٩٢ از این جهان رخت بست و هر چه
كوشيد نتوانست خراسان را از بیدا تسلان نجات دهد، ابراهیم پادشاه
عادل نکو کار و خوش محضر بود ـ ابن اثیر می نویسد . ـ ابراهیم همیشه
میگفت"دریغا من بجای پدر می بودم تا سلطنت محمودی را آسیبی نمی رسید
اما اکنون کار از کار گذشته و نمی توانم بر دشمنان فیروز گردم .

(۱) تاریخ الکامل ابن اثیر صفحه ٦٨ .

تاریخ غزنه (پوهنتون • • • جلد دوم الطبع مطبعه  • • • سید حسن • • • عبد الغني • • • مدیر • • • حبیب • • • سال ١٣٢٢ دار • • • )


(٥٥٠)

منهاج سراج می نویسد خللی را که در مملکت افتاده بود بسبب حوادث
ایام و وقایع عجیب جمله در عهد سلطان ابراهیم بقرار آمد و كبار ممالك
محمودی از سر تازه شد و خرابی های ولایت عمارت پذیرفت .
ابن اثیر و ابوالفداء او را از شهریاران عادل و مجاهد و كريم اسا می میخوانند
و از فضل و دانش او ستایش می کنند و میگویند که سلطان ابراهیم هر سال
یكبار مصحف كريم را بخط خود نوشته و به كعبه شریفه میفرستاد و در هر سالی
سه ماه بصیام میگذرانید. عوفی در جوامع الحكايات نقل می کند که
سلطان ابراهیم هر سال يك مرتبه امام یوسف سجاء وندی را در مجلس خود حاضر
ساختی و او به وعظ مشغول گشتی و مردم را وعظ دادی و امام سخنان
بی محابا گفتی و از درشتی آن سلطان آزرده نشدی .
دولت شاه بحوالۀ مقامات ناصری مینویسد که سلطان ابراهیم انار الله
برهانه شب ها بگرد محلات غزنه گردیدی و بینوایان و محتاجان را از رو طعام
بدست خود دادی و بعهد او در غزنه اشربه و اطعمه تمامت مریضان از خزانه او
بردندی و از او سلاطین سلجوقی تعلیم گرفتندی و او را بزرگوار داشتندی سلاح
سلطان ابراهيم تير و نیزه بود اما میل نداشت خود در میدان جنگ حاضر شود در
روزگار او دو بنای زیبا در غزنه تعمیر شد یکی ایمن نام داشت و دیگرش خیر آباد.
سلطان ابراهیم مردی با وقار و متین و مهیب بود منهاج سراج گوید
چون در آغاز سلطنت بعد از مرگ پدر فرخ زاد را از قلعت نای بیاوردند و فردای
آن بزیارت پدران خود رفت همه مردم پیاده در رکاب او میرفتند و او به هیچ
کس اعتنا ننمودهم چنان سواره روان بود و از آن روز هیبت وی در دلها مستولی
گردید . وی شصت و دو سال عمر و چهل و دو سال سلطنت کرد و در پنج شوال ٤٩٢
در غزنه رخت از جهان بست . سلجوقیان در مکاتبات او را پدر خطاب میکردند
لقب وی را ظہیر الدوله و نصیر المله ورضى الدين ضبط کرده اند. ابوالقاسم فرشته


(٥٥١)

می نگارد که روزی حمالی در غزنی سنگ گرانی را بر سر نهاده برای تعمیر
سلطانی می برد نگاه سلطان بروی افتاد رحمتش آمد و گفت سنگ را بینداز
وی سنگ را در همان جاده میان جاده عمومی افگند چون اسپان بدانجا
می رسیدند می رمیدند یکی از مقربان به سلطان عرض کرد تا امر شود آن سنگ را
بردارند سلطان گفت چون گفته ایم بگذار بگذارید گویند تا دوره بهرام شاه
برای تعظیم لفظ سلطان کس آن سنگ را برنداشت .
سلطان ابراهیم بقول منهاج سراج چل دختر و سی و شش پسر داشت سلطان
دختران خود را به سادات و علماء داده بود و یکی از این دختران را جد سوم
منهاج سراج که مولینا عبدالخالق جوزجانی نام داشت و قبرش در ظاهر آباد
غزنیست گرفته بود پسران ابراهیم را نامها این بود :
محمود - اسحق - یوسف - نصر - علی - شهزاد - شهردار - چهر ملك - خوبچهر
آزاد چهر - ملك چهر - آزاد مهر - شاه فیروز - توران ملك - ملك زاد - شمس الملك
شهر ملك - مسعود - ایران ملك - کیهان شاه - جهان شاه - فیروز شاه
میران شاه - لغان شاه - ارسلان شاه - طغرل شاه - قتاغ شاه - موید شاه
سلطان شاه - ملك شاه - خسرو شاه - فرخ شاه - بهرام شاه - دولت شاه -
طغان شاه - ملك زاد.
قبر این سلطان در غزنه مشهور است در شمال شرقی شهر واقع میباشد که
در ان باره به تفصیل بحث خواهیم کرد انشاء الله .


(٥٥٢)

فصل یازدهم
علاء الدوله مسعود بن ابراهیم (مسعود ثالث)

علاء الدوله مسعود به گفته منهاج سراج در سال ٤٩٢ و بقول ابن اثیر در سال ٤٨١ به سلطنت رسید وی مردی خوشگذران و قانع بود نتوانست مقابل سیلاب ترکمانان سدی استوار کند در عهد او هرات و بلخ نیز در تصرف ترکمانان در آمده و آهسته آهسته قسمت غربی خراسان رو به سقوط میگذاشت حتی تلاطم این سیلاب تا کناره هیرمند سرازیر شده و بست نیز مورد ترکتاز آنها قرار یافته بود مسعود چندانکه خطر دشمن را نزدیک میدید از عدل و داد و دستگیری غربا مضایقه نمیکرد و مردم از او خوش بودند و چراغ گویندگان که بعد از قضیه مرگ مسعود اول خاموشی گزیده بود دوباره در عهد او روشن شد ورعایا به آسودگی بسر میبردند هندوستان نیز بخوبی اداره میشد شورشی كوچك كه در نواحی لاهور در حدود قلعه (جنگجوان) واقع گردید به تدبیر او خاموش شد.
سنائی عارف شهیر وطن در ستایش این عهد دولت خاندان محمودی را به قلزم وجودی تشبیه میکند:
تا به بینی چو قلزم وجودی
دولت خاندان محمودی
حضرتی بینی آسمان در او
صد هزاران سپاه چاکر او
مسعود سعد گوید :
دولت جوان و ملك جوان و ملك جوان
ملك جهان گرفتن و دادن نکو توان


(٥٥٣)

در عهد این پادشاه طغاتگین حاجب که سالار هندوستان بود از آب گنگ عبور
نمود و تا جاهای دور دست رفت و قلعه‌ها بگشاد خواهر سنجر را که مهد عراق
می‌گفتند گرفت و بدین وسیله مناسبات دربار غزنه و ترکمنان فی‌الجمله بهتر
گردید و این خویشاوندی چنانکه بعد از این بیاید در خاندان محمودی
دخالت عظیم داشت این شهزاده در غزنین در سال ٤٥٣ متولد گردید و در
٥٠٨، ٥٠٩ رخت از جهان بست وی را مورخین مسعود ثالث نیز می نامند.
سال مرگ او موافق است بسال ١١١٤ میلادی منهان سراج لقب او را
علاءالدین مسعود الکریم مستوفی عمادالدوله فخر مدبر علاءالدوله و صاحب
روضة الصفا جلال‌الدوله و فرشته علاءالدوله ضبط کرده اند.
فخر مدبر داستان‌های نفیس از او دارد چنانکه گوید: آورده‌اند که در سال
٥٠٣ سلطان کریم علاءالدوله مسعود به طرف بست حرکت فرمود دری
نفیس قیمتی بی‌مثل از منقار باز چترش بیفتاد خواص درهم شدند بجستن آن
مشغول گشتند سلطان کریم گفت بگذرید و بگذارید که درویشی بیابد
و اعقاب و اخلاف او از ان بیاسایند و دعای ان درویش یادگار ماند و بعد
وفات ما باز گویند هم‌چنین فخر مدبر گوید در سال ٥٠٤ در غزنه قحطی
پدید آمد و ملخ بر مزارع مستولی شد بسلطان عرض کردند سلطان کریم
بر پشت عریضه نوشت هر زهری را پازهر یست و هرد ردی را درمانی فرمودیم
غله‌های ما را بیرون افگنند و بده‌هفت بفروشند تا مردم آسوده گردند. این
سلطان با قلاچوری می‌جنگید.
تربت وی:- مرحوم شیخ رضا در رساله نفیس خود ریاض‌الالواح از زبان مردم
معتقد است نزدیک مناره‌ها طرف شرق شهر غزنی واقع است مناری که
دورتر از شهر غزنه میباشد در عهد این پادشاه تعمیر گردیده و القاب وی دران
علاءالدوله والدین ابی سعد مسعود نوشته شده است.


(٥٥٤)

فصل دوازدهم
ارسلان شاه

ارسلان شاه به اتفاق مورخین بعد از وفات مسعود پدرش به تخت سلطنت
جلوس نمود تنها حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده می نویسد که بعد از فوت
مسعود اول شیرزاد پسرش پادشاه شد و او را بعد از يك سال پادشاهی ارسلان
شاه کشته خودش پادشاهی اختیار کرد .
ارسلان شاه بجای اینکه در راه استقرار سلطنت خود مساعدتی نماید زیاده تر
موجب انقراض و بربادی خانواده خود گردید .
با مهد عراق خواهر سنجر بدیده استخفاف نگریست، آل سلجوق را بر خود
دلیر و جری گردانید . سلسله انتظامی را که مسعود و ابراهیم سراً زغو بدست
آورده بودند در هم گسست ، برادران خود را زندانی کرد بعضی از ایشان
را کشت و برخی را کور نمود مگر بهرام شاه که گریخته به سنجر سلجوقی
مامای خود پناه برد سنجر در آن وقت از طرف برادر خود به حکومت قسمتی از خراسان
مامور بودوی بهرامشاه را حمایت کرده به ارسلان شاه نوشت تا به تسلی خاطر
بهرام شاه بپردازد ولی ارسلان شاه قبول نکرد عاقبت سلطان سنجر به
مدد بهرام شاه برخاسته فرمان داد تا يك دسته عساکر او به غزنی حمله برد
و تاج و تخت را به بهرام شاه مسترد نماید سنجر با لشکر گران به سالاری
ابوالفضل نصر بن خلف حاکم سجستان حمله آورد و ارسلان شاه در حوالی بست
شکست فاحش نموده به غزنه بازگشت در ین حال ارسلان شاه بهراس اندر شد
و خواهر سنجر را شفیع گردانید و دوصد هزار دینار نیز به سنجر فرستاد اما
بهرام شاه بصلح تن در نداد و چندان کوشش نمود که سنجر عزم غزنه نمود
و بدو فرسنگی شهر رسید ارسلان شاه با سی هزار سپاه و صد و شصت پیل در مقابل سپاه


(٥٥٥)

سنجر صف آراست سرانجام فتح نصیب سنجر شد و ارسلان شاه جانب هندوستان
بهزیمت رفت و سنجر پایتخت شهنشاهان بزر گ ما را متصرف گرد ید واز نفاق
ارسلان شاه و بهرام شاه ناموس و حشمت دودمان بزر گ آل ناصر بر باد رفت
این واقعه بقول مولف حبیب السیر در سال ۵۰۴ رخ داد. در دوره سلطنت ارسلان شاه
شهر غزنی بسوخت و بازار ها ویران گردید منهاج سراج سوختن شهر را ز اثر
صاعقه میدا ند .
سنجر چهل روز در غزنه توقف نموده و بسوی خراسان باز گشت ارسلان شاه
دوباره به غزنه لشکر کشید بهرام شاه بیابان هزیمت نمو ده سنجر باز ویرا
یاری کرده وغزنه را مفتوح نموده ارسلان شاه را اسیر کردندو نزد بهرام شاه
آوردند بهرام شاه اول او را امان داد و بعداً از بیم فتنه در سال ۵۱۲ ویرا
بخفیه بکشت این پادشاه تیره روز سه سال پادشاهی کرد .
حمدالله مستوفی لقب او را سلطان الدوله ضبط کرده منهاج سراج تنها
از چنگ اول او ذکر نموده و گفته است چون از غزنی بگریخت در سال ۵۱۱
فوت شد و از این جهت مدت پادشاهی او را دو سال شمرده ـ اما مستو فی
و میرخواند و خواند میر وفرشته قول اول را تر جیح نها ده اند . مدت عمر
اوسی وپنج سال بود .
تا این جا آنچه نگاشتیم بر اساس کتب فارسی بود ا کنون شر حـی
را کـه مورخ شهیر عرب ابن اثیر در الکا مل نگاشته تر جمه وخلاصه
می کشیم .
ابن اثیر درضمن وقایع سال ۵۰۸ می نگارد:
در شوال این سال علاء الدوله ابو سعید مسعود پسر ابو المظفر ابر اهیم
پسر مسعودپسر محمود سبکتگین رخت از جهان بر بست پس از وی ارسلان شاه
پسر او که از بطن خواهر سلطان الپ ارسلان سلجوقی بود بر تخت ملک نشست


(٥٥٦)
همه برادران خود را در زندان افگند مگر بهرام شاه به خراسان رفت
و به سنجر پناه برد سنجر در این معنی به ارسلان شاه پیام فرستاد و او را
نصیحت نمود که جانب برادر نگاه دارد. ارسلان شاه نشنید. سنجر سپاهی
گران آماده کرد که به غزنه رود و بهرام شاه را به تخت بنشاند ارسلان شاه
چون از ماجری شنید به سلطان محمد سلجوقی از دست برادرش سنجر شکایت
کرد سلطان قاصدی به سنجر فرستاد و پیغام داد که باید سنجر با ارسلان شاه
آشتی کند و در ملك او تعرض ننماید و در ضمن بقاصد فهماند که اگر دید سنجر
قصد غزنه نموده و حرکت کرده با نزديك است که حرکت او را مانع نشود و نامه
سلطان را باو ننماید چون قاصد نزد سنجر رسید دید قبل از آمدن وی عسا کر
سنجر جانب بست حرکت نموده و امیر (انر ) سالار لشکر مقرر گردیده و بهرام
شاه نیز با این لشکر همراه شده است .

چون این لشکر به بست رسید ابو الفضل نصر بن خلف جهاندار سیستان نیز
بانها پیوست ارسلا نشاه لشکر انبوه فرستاد و بعد از يك جنگ مختصر لشکر
ارسلان شاه شکست خورده در کمال پریشانی بغزنه عقب نشینی نمود . ارسلان شاه
به امیر (انر) مال فراوان وعده داد که باز گردد وی نپذیرفت سنجر خود نیز
در قفای این لشکر قصد غزنه کرد ارسلان شاه زن کاکای خود را بشفاعت
نزد سنجر فرستاد این زن نیز خواهر سنجر بود که سلطان علاء الدوله شوهر وی
را کشته و او را بنکاح خود در آورده بود ارسلان شاه دو صد هزار دینار بصحابت
این زن به سنجر فرستاده بود خواهر سنجر بجای آنکه از ارسلان شاه شفاعت نماید
از وی سعایت کرده و داستان کشتن و کور نمودن برادران بی گناهش را بوی
باز نمود سنجر از بست رسولی نزدارسلان شاه فرستاد او رسولش را محبوس کرد
سنجر بغز نه رسید و در يك فرسخی غزنه بسحرای شهر آباد جنگ در پیوست
ارسلان شاه سی هزار سوار و چندین هزار پیاده حاضر نموده بود یکصد و بیست


(٥٥٧)

فیل در این سپاه بود که بر هر كدام چار مرد نشسته وخود را بسلاسل واغلال بر پشت پیلان بسته بودند پیلان يك بار گی بر قلب حمله نمودند سنجر در قلب ایستاده بود. اندك ماند كه قلب بهزیمت رود سنجر سه هزار غلام ترك را امر داد كه يك دم بطور مجموع فیلان را تیر باران كنند قلب بسلامت ماندو پیلان از انجا دور شده بمیسره حمله كردند . ابوالفضل در ینجا بود تزلزلی در میسره افتادابوالفضل شجاعت بی نظیری نشان داد وخود در زیر شكم فیل رفته آن را شق كرد امیران نیز از عقب عسكرغزنه حمله آورد و باین ترتیب اردوی ارسلان شاه شكست خورد كسانی كه خود را بر پشت پیلان بزنجیر بسته بودند معلق ماندند سنجر ـ بیست شوال سال ٥١٠ بشهر محمود بزرگ در آمد ـ و ارسلان شاه گریخت.قبل از این بهرام شاه با سنجر قرار داده بود كه اگر غزنه را بكشایندتنها بهرام شاه حق داشته باشد كه بر تخت محمود بنشیند اما در خطبه اول نام خلیفه بعد از ان نام سلطان محمد واز آن پس نام سنجر وبهرام شاه خوانده شود چون سنجر در شهر داخل می شد وی سواره بود و بهرام شاه پیش روی وی پیاده میرفت هنگامیكه نزديك تخت رسیدند بهرامشاه بر تخت فراز آمد و بنشست و سنجر بقرار گاه خود باز گشت چون خطیب بخطبه آغاز كرد سنجر را پادشاه خواند و بهرام شاه را به سنت پدرانش سلطان نامید .

این نخستین بار بود كه بر منابر غزنه نام سلجوقیان برده شد ونفاق فرزندان ابراهیم ارسلانشاه و بهرام شاه موجب آن گردید .

در این واقعه اموال فراوان بدست سپاهیان سنجر افتاد آن ترك مغان بیابانی الواح نقره را كه بر دیوار های قصور سلطنتی وتعمیرات شخصی بود وحتی نقره هائی را كه درمقسم جوی های باغهای سلطنتی


(٥٥٨)
تعبیه کرده بودند خراب کردند وهمه را با خود بردند اگرچه سنجر آن ها
را منع کرد و چند تن را نیز به دار زد .
درین واقعه پنج تاج و هزاروسه صد قطعه زرین و مرصع وهفده تخت طلا
و نقره بدست سنجر افتاد. ابن اثیر می گوید قیمت يك تاج آن دو هزار بار
هزار دینار بود .
سنجر چل روز به غزنه ماند و بخراسان باز گشت معزی شاعر در باروی
در این فتح قصیده مشبعی دارد که سنجر را تهنیت گفته و به آئین فرخی
سخن رانده بلکه از وی اقتباس کرده .
تحول زمانه چنین است در بارگاهی که بحضور بزرگترین سلطا نان
جهان یمین الدوله وامين المله محمود غزنوی فتح نامه سومنات وری و بخارا
خوانده می شد در همانجا فتح نامه پای تخت محبوب و زیبای وی خوانده شد.
چند بیت از قصیده معزی
نیازد جان اسکندر بسلطان جهان سنجر
که سلطان جهان سنجر شرف دارد بر اسکندر
بعمر خویش در عالم نکرد اسکندر رومی
چنین فتحی که کرد امسال سلطان جهان سنجر
معزالدین والدنیا خدا و نــد خدا ونــدان
شهنشاه مبارك راى ملك آ رای دین پرور
جهانداری که در لشکر هزاران پهلوان دارد
برزم اندر سکندر دل ببزم اندرفریدون فر
بدو چیزی همی امسال دولت تهنیت گوید
که هر دو در صفت هستند زیبا تر زیکدیگر
يكی آنست کو بستد بغزنين تخت سلطان را
دگر آنست کو بر تخت سلطانی نشست ایدر


(٥٥٩)

زهردی آنچه کرد امسال در غزنین و در کابل
نکرد اندر عجم رستم نکرد اندر عرب حيدر

هزيمت كرد شاهی را بهم برزد سپاهی را
که حاکی بود از ان گیتی ز کاخ ایرج و نوذر

در او گرگان با دندان و دامانشان همه رویین
در او شیران با چنگال و چنگال همه خنجر

همه همزاد اسب وزین همه همر از رزم و کين
همه آشوب ملك و دين همه بنياد شور وشر

میان بسته به جنگ و كين دو لشکر بر در غزنین
از آن سو لشکر صفدر از این سو لشکر صفدر

ز بخت آمد بيك ساعت زچرخ آمد بيك لحظه
غنيمت بهر اين لشكر هزيمت قسم آن لشكر

شه غزنین گریزان شد مصافش برگ ریزان شد
عدو افتان و خیزان شد بدشت و وادی كردر

دچهارم بطن داودی زپنجم بطن محموی
ولايت بستد و بگرفت گنج وملك او بكسر

دی و بهمن زسرما بقعۀ غزنين چنان باشد
که گردد باد چون سوهان و گردد آب چون مرمر

هوا از ابر چون را یات عباسی سیه باشد
بود چون رايت مصری سپید از برف كوه و در

چو گشتی چيره برغزنی کشادی قلعهایی را
همه پر جامۀ ديبا همه پر گوهر و پر زر

به شعر فتح غزنین بنده شايد گر سر افرازد
كه شعر فتح غزنین را همی شاهان كشند از بر

بود بيشك سزا وار چنين فتحی چنین شعری
که بر خوانند و بپسندند و بنویسند در دفتر


(٥٦٠)

فصل (۱۳)
يمين الدوله بهرامشاه

بهرام شاه پسر مسعود پسر ابراهيم پسر مسعود پسر سلطان محمود پسر
سبکتگین چون برادر را گرفتار نموده بقتل رسانید بیاری دولت بیگانه
بر تخت غزنه جلوس نمود واو نخستین پادشاهی بود از این خانه واده که
سلجوقیان در روز کار او غزنه را گشودند وبا نچه سالیان دراز در جستجوی
آن بودند کامیاب گردیدند چون وی باین آئین برتخت نشست سید حسن
غزنوی شاعر معروف آن روز گار قصیدهٔ فتح انشاد نمود و گفت :
منادی بر آمد ز هفت آسمان که بهرام شاهست شاه جهان
در حقیقت روز جلوس او روز سقوط غزنی و بد بختی آل ناصر بود .
ولا بد همین اطاعت وی به سلجوقیان و تصرف آن ها در ولایت غزنی
و انیازی شان در کار سلطنت است که حکیم بزرگوار ابوالمجد مجدود سنائی
باین قضیه تعریض نموده و به بهرام شاه گفته است :
ملك چون بوستان بخندد خوش تا نگرید سنان چون آتش
یکن از خون دشمن آل وده تیغ های نیام فرسوده
من نگویم که تیغ بر دون زن گردن گرد نان گردون زن
خصم خود را به تیغ بر در پوست که دو سر در یکی کله نکوست
ننگ باشد یکی جهان و دوشاه عیب باشد یکی سپهر و دو ماه
و همین آوردن ترکمانان سلجوقی بود که حکمداران غور بروی خشم
گرفتند و در این گیر و دار شهر زیبای غزنی ویران گردید و دودمان غزنویان
به کلی از پادر افتاد بهرامشاه پادشاهی علم دوست و شعر پرور بود و نویسندگان
و شعرای بزرگ کتابهای خود را بنام او تالیف کرده اند حدیقه حکیم
ثنائی و کلیله دمنهٔ بهرامشاهی از این جمله است حمدالله مستوفی لقب او را


(٥٦١)
یمین الدوله ضبط کرده در منابری که بعهد او ساخته شده والان در غزنه
موجود است نام و لقب او چنین خوانده میشود: السلطان الاعظم یمین الدوله
وامین المله ابوالمظفر بهرامشاه.
و این القاب عین همان القاب سلطان بزرگ شهنشاه فاتح سلطان محمود
غزنوی میباشد اما معلوم است که میان این دو سلطان چه فرق فاحش موجود
می باشد و پدیدار است که تنها القاب و کلمات مایهٔ بزرگی و سر بلندی
شده نمیتواند بهرامشاه در سال ٥١٢ به تخت نشست و دوبار بهندوستان لشکر
کشید و علت این بود که در روز کار ارسلان شاه محمد باهلیم سپهسالار
هندوستان بود واز فرمان بهرام شاه سرکشی می نمود، بهرام شاه در ٥١٢
به لاهور رفت و ویرا گرفتار کرد و بعد از چندی گناهش را بخشید و دوباره
به سالاری هندوستان بر گماشت و خود به غزنه باز گشت باهلیم در غیاب سلطان
در ولایت سوالك در حدود بيره قلعت استواری بنام (ناگور) بنا نمود و در
آنجا اقامت گزید و سر فتنه برداشت (۱) بهرام شاه دوباره جانب هندوستان
لشکر کشید باهلیم نیز با پسران خود که ده تن می شدند و هريك حكم دار
ولایتی بودند حق تربیت بهرام شاه را فراموش نموده در ملتان با وی مقابل شد.
فخر مدبر مینگارد:
باهلیم بولایت ملتان که زمین فراخ دارد لشکر گاه کرد و از یکطرف
دران زمین آب در بست تا پر آب و خلاب شود و لشکر بهرام شاه دران فرو روند
لشکر باهلیم تا دو صد هزار میرسید و با بهرام شاه ده هزار سوار بود هرچند
سلطان به وی پیغام های نصیحت آمیز بفرستاد قبول نکرد.
فردای آن جنگ آغاز شد بقول فخر مدبر محمد باهلیم کشته شد
وسپاهیانش دران خلاب که خود ساخته بود غرق شدند.
(۱) طبقات ناصری طبع آقای حبیبی و فرشته.


(٥٦٢)

و بقول منهاج سراج و دیگران خودش با در ببارش در همان خلاب فرورفت.
فخر مدبر میگوید مدتی است که چون در آن زمین جوی عمارت میکنند
یا حوض و چاهی می کنند از میان گل اسپ و مرد پوسیده وجوشن وزره
زنگ گرفته و چاک شده بیرون می آید .
بقول فرشته چون بهرام شاه از حادثه باهلیم فارغ شد حسین بن ابراهیم
علوی را بسالاری هندوستان گماشت و خود به غزنه باز گشت و پس از چندی
با غوریان در افتاد .

سوختن غزنه
چنانکه در فصول گذشته خواندیم در میان خاندان سوری و دودمان
محمودی یعنی آل ناصر و آل شنسب در روز کار محمود بزرگ و فرزندش
مسعود اختلافات مدهشی بوقوع پیوسته بود .
در وقت ابراهیم غنی نیز امیر عباس غوری در بند افتاد که شرح این داستانها
در قسمت غوریان خواهد آمد و از مبحث ما استیعاب آن خارج است .
بهر حال تا هنگام بهرامشاه مخصوصاً از دوره ابراهیم به بعد در میان
هر دو خانواد ه بظاهر روابط دوستانه موجود بود و آل شنسب در مقابل آل
ناصر خردی و احترام میکردند .
هنگامی که سلطان سوری ولایات غور و با میان را میان فرزندان قسمت
نمود به ملک الجبال قطب الدین محمد بن حسین ولایت در سار و فیروز کوه رسید
و او در صدد آن برآمد که در فیروز کوه پایتخت خود را تعمیر نماید اما در همین
آوان میان وی و برادرانش مناقشتی پدید آمد و او از برادران خشم گرفت
و به غزنی رفت .
این ملک الجبال جوانی بود در کمال زیبائی و در منتهای مروت و جوانمردی .
او دست بذل وسخا بر گشاد و مردم بدورث فراهم شد بد سخن چینان