(٧٥)
اشعار پدر بوده یا پسر مؤلف انجمن آرای ناصری در لغت خسبی گوید که:
استاد بلعمی در صفت شمشیر گوید :
درنده چو شیران دهنده چو ثعبان
درفشان چو خسبی درخشان چو آذر (۱)
ابوعبدالله محمد جیهانی محمد بن احمد بن نصر جیهانی مکنی به ابو عبدالله که در زمان امیر احمد بن اسماعیل کاتب بود، با روی کار آمدن نصر بن احمد بشغل وزارت گماشته شد. مشارالیه از وزرای دانشمند وعالیقدر است . از کارهای مهم او اصلاحات اداری ورونق دادن امور مملکت داری بود که از روی قواعد ملل و در بارهای مختلف رسمی نیکه بنیاد نهاد. او را صاحب تألیفاتی چند میدانند وزارتش تا سال ٣٠٩ دوام کرد و ظاهراً در همین سال چشم از جهان پوشید و بعد از وفاتش بلقب جیهانی بزرگ یاد گردید.
عبیدالله جیهانی ابو منصور عبیدالله برادر جیهانی بزرگ بوده و در سال ۳۰۱ بعضی شروع حکومت نصر به حکمرانی بست و رخج (قندهار) تقریر یافته و در آن حدود جنگ هائی کرده، غلبه ها و شکست هائی نصیبش گشته در سال ٣٠٩ حکمرانی هرات و پوشنج و بادغیس داشته . با گذشت روز کار پنج روزه نوبت خود را گذاشته و جای خود را به دیگران وا گذاشته.
ابوعلی جیهانی پسر جیهانی بزرگ در سال ٣٢٦ وزارت نصر بن احمد یافت اما در اثر اختلا فیکه بین او وا بو طیب مصعبی رویداد بر اوضاع مسلط نشده و بالاخره در سال ۳۳۰ در زیر آوار کشته شد.
ابوعبدالله جیهانی احمد بن ابوعلی محمد نواده جیهانی بزرگ در سال ٣٦٥ در زمان ابوصالح منصور بن نوح (٣٥٠-٣٦٦) بمقام وزارت اختیار شد و يك سال در دوره امیر رضی نوح بن منصور نیز
احوال واشعار رودکی ج ۲ ص ۵۰۲


(٧٦)

همین مقام را داشت و در سال ٣٦٧ معزول شد. این مرد از جمله دانشمندان
عصر خود بشمار رفته و تألیفات چندی از او ذکر میکنند مثل: الممالک
و الممالک که المقدسی وصف مفصلی از آن کرده است، آئین مقالات
کتاب عهود للخلفاء والامراء ، کتاب الزیادات فی کتاب آئین مقالات
کتاب الرسائل (١)
ابو الفضل جیهانی محمد بن ابو عبدالله احمد از نبیره های جیهانی بزرگ
بوده و در اواخر سلطنت سامانیان بوزارت منصوب
شده بود .
حمويه بن علی یکی از سرداران نامی و خدمتگاران با وفا ایست که از بدایت
آل سامان پیوسته در خدمتگذاری کوشیده و مشقتهای
شهامت را در برقراری و توسعه بخشیدن حدود مملکت بمنصهٔ ظهور آورده
این مرد سپاهی که بتدریج از رتبه های پایین تا مقام سپه سالاری رسید
در نگهداری سلطنت آل سامان سهم بزرگ داشت کار نامه های عالی
او در معر که های جنگ و یا ماموریت های مهم هر کدام در جایش ذکر
داده شده و حاجت به تکرار نمی بینم . گویند وی در چهل جنگ شرکت کرده
و از همه پیروز بیرون آمده حمويه در درخشان ترین دورهٔ حکمر وایی آل سامان
یعنی دورهٔ سی و يك سال سلطنت امير سعيد نصر ، نظر بكفایت و اهلیت
سپاهیگری به شان دارترین مناصب ومقامات آنروز یعنی سپه سالاری
رسید و در اواخر عمر بپست ضعف پیری از کار برکنار شد .
ابو العباس احمد در دربار امیر سعید صاحب و جهه و اعتبار بوده و از
بن حمويه ولیعهد ( اسماعیل ) نگهبانی میکرد و صاحب تدبیرش
بود.
امین اسماعیل در هنگام حیات پدر بدرود حیات گفت ، در زمان
(١) الفهرست ابن الندیم ص ١٩٨


(۷۷)

ولایت عهدی اسماعیل بین او وبرادرش حمید نوح کشیدگی رو بداد.
ومخصوصاً خاطر نوح ازابوالعباس احمد رنجیده می بود، این معنی را
خود امیر سعید نصر به ابوالعباس رسانیده وگفته بود که ازوی
در حذر باشد لهذا در سال ۳۳۱ امیر حمید نوح پادشاه خراسان
شدوابوالعباس احمد خودرا ازوی پنهان همیداشت تااینکه در سال
۳۳۲ رفتنیکه امیر حمید نوح به مرو آمده بود دفعتاً ابو العباس رادید
وبا او به نیکو یی پیش آمد کرد اماعاقبت در اثر سعایت بدخواهان
از دست نوح بقتل رسید. سال۳۳۵
ابوعمران سمجوردواتی ازسرداران ورزیده وبسیارلایق سامانیان بوده
ودر ضمن جنگجوئی وسپاهیگری قدرت اداری
کافی داشته وباصطلاح امروز سیاستمداری پخته بشمار میرفته.
کارنامه های جنگی وسیاسی این مرد ضمن شرح وقایع دوره امیرعادل
وپسرش ابو نصر احمد و در ثوره پر شکوه امیر سعید نصر بن احمد در
قید تحریر آمده، هر که خواهد که بشوآنجا بخوان، تکرار آن لازم نیست
چنین استنباط می شود که سمجور از جوانی بخدمت پادشاهان سامانی
درآمده و تا اخیر عمر بر سر کارباقیمانده و در تمام دوره نسبة طولانی
زندگی جز از طریق صدق وصفانسبت به مخدومان خودپیش آمدی نکرده.
ابراهیم بن سمجور برای اولین دفعه نام وی در دوره پادشاهاهی نصر
بن احمد بنظر میخورد که گویا در سال۳۲۸ حکمرانی
جرجان بدو سپرده شده بود.
درسال سوم حکومت نوح (۳۳۱-٣٤٣) ابراهیم بر تبه سپه سالاری نایل
آمداما این مقام از لحاظ بروز وقایع ناگوار برای وی دوام نکرد زیرا
خود ابراهیم با مخالفان نوح همداستان شده بود.


(۷۸)

ابو الحسن ناصر الدوله سیمجوری
ابو الحسن محمد پسر ابراهیم بن سیمجور بود و در زمان حکمر و ایی

امیر رشید ابوالفوارس عبدالملک بن نوح (٣٤٣-٣٥٠) بمقام سپهسالاری و حکومت خراسان نایل آمد حکومت وی از سال ٣٤٥ تا ٣٤٩ دوام یافت بار دیگر بعد از عصیان ابومنصور محمد عبد الرزاق باین سمت خوانده شد و مامور دفع وی گردید و پنج سال دیگر (در زمان حکومت منصور بن نوح ٣٥٠ - ٣٦٦) با صفای نیت و حسن سلوك حکومت خراسان را اداره کرد. در مان نوح ثانی چون با وزیری ابو الحسین عتبی اظهار مخالفت کرد از حکومت خراسان معزول شده و چندی بعد به سرکوبی خلف در سیستان ماموریت یافت و ظاهراً این عقده بدست او گشاده شد. مرتبه آخر نیز مقام سپهسالاری یافت و تا هنگام مرگ در آن مقام باقی بود.

ابو علی سیمجور
ابو علی فرزند ابوالحسن محمد بعد از پدرش ارتقاً مقام او را یافت و با فایق الخاصه مبادرت بجنگ کرد و سبب ضعف حکومت سامانیان گردید. باری هم با حریف سابق بر خلاف حکومت نوح ثانی (٣٦٦-٣٨٧) متفق گشته و از طرف ناصرالدوله سبکتگین سرکوبی شدند. عاقبت ابو علی بعد از يك سلسله کشمکش ها در سال ٣٨٧ یا ۳۸۹ در قلعه گردیز جان سپرد .

الپتگین
الپتگین حاجب سالار مرد با نفوذ و صاحب قدرت در بار عبدالملک که بعدها فتوحات درخشانی کرده و اساس حکومت بلند پایه ایرا گذاشت از سرداران بنام سامانیان است شرح حال مفصل این مرد بزرگ را به قسمت پنجم یعنی دوره غزنویان حواله میدهیم.


(۷۹)
ابوصالح منصور منصور بن اسحاق از خانواده سامانی و پسر عموی اسماعیل بعد از حکومت سیستان به ولایت ری منصوب شد و چند سالی این وظیفه را بدوش داشت.
این همان مردیست که رازی کتاب منصوری خود را بنام وی تألیف کرده است. در زمان امارت نصر سر بطغیان برداشت و بدون اینکه کاری از پیش برد بدرود حیات گفت.
احمد بن سهل احمد بن سهل بن هاشم بن کامکار از بزرگان و امرای محلی مرو بود که در زمان عمرو لیث صفاری علم طغیان بر افراشته و در نتیجه حبس افتاد مدتی در سیستان زندانی بود تا به نحوه اینکه در کتب تاریخی ذکر است و ما مجال ذکر آنرا نداریم (۱) از آنجا فرار و نزد اسماعیل سامانی آمد. در اینجا مقام و مرتبت عالی یافته گاهی بحیث مشاور و ندیم و وقتی هم به صفت نائب الحکومه در ولایات تابعه گذرانید تا اینکه بعد از فرونشانیدن فتنه حسین المرورذی و در وقتیکه حکومت خراسان با او داده شده بود یعنی در سال ۳۰۶ بنای طغیان نهاده و بدست حمویه سپه سالار در سال ۳۰۷ گرفتار شده و در حبس جان داد. وی مردی ادب پرور و علم دوست بود، در پرورش علما جد بلیغ داشت. ابوزید بلخی افتخار قرن چهارم خراسان از پرتو بخشش ها و نوازشهای او فراغ خاطر و طمأنینه روحی پیدا کرده مرتبه علمی خود را بحد کمال رسانید.
ابوبکر چغانی ابوبکر بن مظفر بن محتاج چغانی مردی با حشمت و خداوند جاه و مال بود، وی از سرداران نامداریست که در تاریخ آل سامان مقام بزرگی دارد در روزگار امیر سعید امیر رتبه
(۱) گردیزی ص ۴۱


(۸۰)

سپه سالاری را ظاهر اً بعد از حمویه بدست آورد . ابوبکر چغانی در دفع شورشها و سرکوبی متجاوزین و تعاقب ایشان زحمت های فراوان کشید و غالباً هم موفق می بود تا اینکه در سال ۳۲۷ نسبت علالت مزاجش از کار بر طرف و عوض او ابوعلی احمد پسر رشیدش بدان مقام برگزیده شد .

ابو علی چغانی ابوعلی احمد بن محمد از آل محتاج از بدو رو بکار آمدن با دشمنان خارج از مرز خراسان شروع بدست و پنجه نرم کردن ند و توانست در مدت کوتاهی بلاد و ابهر زنجان قزوین و قم و کرج و همدان و دینور را فتح نماید و برای چند سال بیرق سامانی را در آنجاها بلند داشته باشد .

ابوعلی در سال سوم امارت نوح بن نصر (۳۳۱ - ۳۴۳) نسبت شکایات بعضی ها معزول شد اما وی ازین امر رنجیده و مدعی اوح گردید و ابراهیم بن اسماعیل را به مخالفت نوح بر انگیخت بحدیکه توانست برای چندی نوح را فرار دهد و ابراهیم را عوض او بر تخت پادشاهی بنشاند اما رابطه ابوعلی با براهیم بزودی بهم خورده راه چغانیان پیش گرفت و با رو بکار آمدن مجدد نوح چند بار دیگر با امیر وقت مصاف داد تا اینکه مهم بمصالحه انجامید و تا سال ۳۴۰ در چغانیان بحالت صلح بسر برد. باری نوح دوباره او را به سپه سالاری اختیار کرد و در اثر اختلافیکه رویداد دوباره معزولش کرد ابو علی این بار بر کن الدوله دیلمی پناه برد و برای آخرین بار تلاش و کوشش خود را کرده و با ابو سعید جنگید اما کاری از پیش نبرد تا اینکه در وبای عمومی سال ۳۴۴ در ری وفات یافت جنازه او را به زاد گاهش چغانیان حمل کردند .

ابو منصور محمد محمد بن عبد الرزاق یکی از کاوه اران دولت سامانی است ابتدا حاکم طوس و نیشاپور بود در سالهای ۳۴۰ و ۳۵۰ در مرتبه به سپه سالاری کل ولایات خراسان نایل آمد . باری این مرد علیه


(۸۱)

سامانیان داخل پیکار شد و در سال ٣٥١ بدست یکی از غلامان قراتگین کشته شد.
ابو المنصور معمری به امر و اراده این شخص و كمك چند تن از دهقانان
و جهان دیدگان در سال ٣٤٩ شاهنامه ایرا که بشاهنامۀ ابو منصوری معروف
است ترتیب داد .

دانشمندان و شعرا

ابوزید بلخی ابوزید احمد بن سهل در قریه ای بنام شامستیان از پدریکه
اصلا سیستانی بوده و در بلخ سکونت اختیار کرده بود بدنیا آمد.
در اوائل جوانی سیر و سفر اختیار کرده و در طلب علم بیرون شد محضر علمای
بزرگی را دریافت کرد ، و هم نزد ابي يوسف يعقوب بن اسحق کندی درس خوانده
و در فلسفه و نجوم و هیأت تسلط پیدا کرد ، در طب و علوم دینی نیز استقصاء
کامل یافت ، آوازۀ دانش و فضل او در سر تا سر خراسان پیچید از قول ابن
الندیم که میگوید « مردی معروف به ( البلخی ) که در بلاد مختلف میگشت
استاد رازی در فلسفه بوده » معلوم می شود رازی از شاگردان ابوزید بوده است .
ابو زيد پس از مراجعت بزاد گاه خود با کمال حرمت از جانب
بزرگان و امراء استقبال شد گویندوی علاقۀ فراوان بوطن خویش نشان میداد و
صلات هنگفتی را که از امیر احمد بن سهل بن ها شم و حسين
بن علی المروزي وصعلوك وابی علی محمد بن احمد جیهانی میگرفت در
آبادی ملك خويش خرج میکرد ، نوشته های فلسفی این حکیم و فیلسوف
بزرگ رنگ و رونق ادبی داشته و کتب زیادی در رشتۀ تحریر در آورده از
آن جمله است (۱)
(۱) معجم الادبا ص ١٤١- ١٥٢ چاپ مصر


(٨٢)

كتاب اقسام العلوم .
كتاب الشرايع والاديان .
كتاب كمال الدين .
كتاب فضل صناعة الكتابة .
كتاب مصالح الابدان والانفس .
كتاب اسماء الله تعالى وصفاته .
كتاب صناعه الشعر .
كتاب فضيلة علم الاخبار .
كتاب الاسماء والكنى والالقاب .
كتاب اسامى الاشياء .
كتاب النحو والتصريف .
كتاب سورة والمصدر .
كتاب رسالة حدودا فلسفه .
كتاب ما يصح من احكام النجوم .
كتاب الرد على عبدة الاوثان .
كتاب فضيلة علوم الرياضيات .
كتاب فى اقسام علوم الفلسفة .
كتاب القرابين والذبايح .
كتاب عصمة الانبياء .
كتاب نظم القرآن .
كتاب قوارع القرآن .
كتاب الفتاك والنساك .


(۸۳)

كتاب الفوادر فی فنون شتى .
كتاب اجوبة ابى علی بن محتاج .
كتاب صفات الامم .
كتاب صوره الاقاليم که در جغرافیاست .
ابوسعید احمد
السجزى
(م ٤١٤٠)

محمد بن محمد بن عبدالجلیل و مکنی به ابو
سعیدو مو سوم به سجزی در قرن سوم در سیستان
بدنیا آمد . دوره امارت ابا جعفر احمد را
درك کرده و با او ارتباط داشته است . رساله ای
بنام « انقسام خط مستقیم ذى نهاية بنصفين » و « کتاب المدخل » را برای
ابا جعفر نوشته. باید دانست که دانش پروری های اباجعفر در پرورش
این شخصیت بزرگ بی تأثیر نبوده است ، کتب و رسالاتی که به خامه
این عالم جید نوشته شده و اکثر آن هنوز هم در دست است ازینقرار میباشد:
۱- رسالة فی اخراج الخطوط فی الدواير الموضوعة من النقط المعطاة .
۲- فی عمل مثلث حادى الزوايا من خطين مستقيمين مختلفين
۳- خواص لشكل المجسم الحادث من ادارة القطع الزايد و المكافی
٤- كتاب فى مساحة الاكبر
ه - تحصيل القوانين الهندسية المحدودة
٦- رسالة فى الجواب عن المسايل التي سئل في حل اشكال المأء خوذة
من كتاب الماخوذات ارشمیدس
۷- تحصيل القوانين
۸- منتخب كتاب المواليد
۹- كتاب الاختيار ( منتخب من كتاب الالوف )
١٠- كتاب الدلايل في احكام النجوم
١١- كتاب المعاني في احكام النجوم
١٢- زايجات الكواكب
١٣- الجامع الشاهی


(٨٤)

ابوسليمان المنطقی ابوسليمان محمد بن طاهر بن بهرام السجستانی از حکمای بزرگ قرن چهارم است
وی از شاگردان ابوبشر متی بن یونس المنطقی النصرانی وابوزکریا یحیی بن عدی المنطقی النصرانی بود، از محضر این دو استاد معروف بهره وافی گرفته و در منطق وریاضی مرجع اصحاب گردید. منزل وی در بغداد میعادگاه حکما و منطقیین وریاضیین آن عهد بود. نام ابوسليمان را در فضل وحكمت خلف فارابی و سلف بوعلی سینا و در ردیف ابوزيد بلخی وابوعلی مسکویه میدانند. در تتمه صوان الحکمه ازوی چنین یاد شده (حكيم ابوسليمان محمد بن طاهر بن بهرام سجستانی که کتاب صوان الحکمة را تصنیف کرده مردی حکیم بوده و تصنیف های زیادی در معقولات دارد. از جمله رسالة در اقصاص طرق الفضایل ورسالة ديگر بنام المحرك الاول نوشته ) ۱
ابن اصيبعة در کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء اشعاری بدو نسبت داده و از جمله مؤلفات او این کتب و رسایل را نام می برد: مقالة فى مراتب قوى الانسان، كلام فى منطق، تعاليق حكيمه ، (۲) وغيره.
ابوسليمان بستى احمد بن محمد ابراهيم بن الخطاب الخطابی البستی از فقهاء و محدثین بزرگ و دارای تألیفات نیکو است از قبيل اعلام السنن در شرح بخاری شریف وغريب الحديث ومعالم السنن در شرح ابی داؤد، كتاب شأن الدعا و كتاب اصلاح غلط المحدثين وغيره. (۳)
ابو محمد المروزی عبد الله بن مسلم بن قتيبة الدينوری از نحاة ولغت دانان بزرگ بوده کتب زیادی تألیف کرده که از آن جمله است کتاب مشهور المعارف وادب الكاتب وغريب القرآن
(۱) بیست مقاله مرحوم قزوینی ص ۱۰۲ جز ۲ و تتمه صوان الحکمه ٤٤-٤٥
(۲) طبقات الاطباء ص ۳۲۲ ج ۱
(۳) الفهرست ص ١٦٦


(٨٥)

و غریب الحدیث و عیون الاخبار و مشکل القرآن و مشکل الحدیث و طبقات
الشعراء و الاشر به و غیره

ابو عبد الله محمد از پدری خراسانی بنام عمران در بغداد بسال ٢٩٧

المرزبانی بدنیا آمد و بكمك استعداد عجیب خود مردی عالم و فاضل
بار آمد و تالیفات زیادی از خود باقی گذاشت گویند

اولین کسی است که اشعار یزید بن معاویه را در دیوانی گرد آورده و در
سال ٣٢٤ وفات یافت .

ابو جعفر الخازن ابو جعفر الخراسانی ، ریاضی دان مشهو ر قرن
چهارم است صاحب تالیفات متعدده در علوم مخصوصاً
الخراسانی (م ٣٦٠) ریاضی و نجوم بوده . از تالیفات مو جو د او

كتاب آلات العجيبة الرصديه ، تفسير مقالة دهم از كتاب الاصول ا قليدس .

ابو العباس الرخسی ابو العباس احمد بن محمد السرخسی از منجمان و
( م ٣٤٦ ) اطباء قرن چهارم است . كتابی بنام « المدخل الى
علم النجوم » در مقدمات علم ستا ره شنا سی دارد .

ابو الوفاء جوزجانی محمد بن محمد بن یحیی بن اسمعیل از پیشوایان حساب
و هندسه بوده طریقه های اوی درین فن عالی برویکار
آورده وی منسوب بيك خاناو ادة علمی بوده و تالیفات قیمت داری در جبر
و مقابله نموده است از قبیل اقامة البرهان على الدوائر من الفلك تفسير كتاب
ابرخس تفسیر كتاب خوارزمی ، تفسیر كتاب ديو فنطس ما يحتاج اليه العمال
والكتاب من صناعة الحساب و غيره .

ابو حاتم بستی محمد بن حیا ن بن احمد از علمای بز رگ علوم
دینی بوده و مخصوصاً در تصحیح اخبار رنج فراوان
کشیده گویند محضر دو هزار نفر از مشایخ (١) رادر ک کرده و از فیض

(١) ريحانة الادب س


(٨٦)
اناس قدسی آ نها مو فق بتالیف کتابهای زیادی گردیده
از آن جمله :
۱ - اتباع التابعين
٢ - كتاب التابعين
٣ - كتاب تباع التبع
٤ - كتاب تبع الاتباع
ه - كتاب تبع الثقاة
٦ - كتاب الجرح والتعديل
٧ - كتاب روضة العقلاء نزهة الفضلاء
۸ - كتاب الصحابه
۹ - كتاب المجمع على السدن
ابو حاتم در دوم شوال سیصد و پنجاه و چار بدرود جهان گفت.
محمد بن عبدالرزاق ابو عبد الله محمد بن عبدالرزاق از شعرای عربی گوی
بود. وابيات او را در پنج مجلد گرد آورده بودند.
البيهقى خودش نيز کتابى بنام ناصر الدوله ابو الحسن
سیمجوری نوشته که به کتاب الدارات موسوم ساخته بود.
محمد بن علی الكاتب: ابو الطيب محمد بن الكاتب از رجال بزرگ دینی
واز دانشمندان عصر خود بوده گويند ابوا لفتح
بستی این ابیات را در وصف وی سروده :
معاشر الناس ادعوا ما ابوح به اسما عنكم الله من خير اقوالى
محمد و على ثم بعدهما محمد بن علی ركين آمالی
ابوبکر خوارزمی نیز از دوستان وی بوده و تصنیفی هم دربارۀ او درست
کرده بوده.


(۸۷)

ابو عبد الله محمد المروزی
محمد بن احمد المروزی از مقدم فقهاء شافعی در مرو بوده و در انتشار فقه شافعی در مرو می پرداخته، از حافظۀ قوی و فوق العاده او خراسانیا ن داستانها میگفته اند وفات او در سال ۳۱۸ اتفاق افتاده .
ابو عمر واحمد
صاحب رسالاتی در حدیث بوده او باب سیر و تاریخ از فصاحت او تعریف کرده اند اسم او را احمد بن محمد بن معقل السرخسی ضبط میکنند وفاتش در سال ۳۵۶ اتفاق افتاده .
ابو القاسم الكعبی
صاحب كتاب مفاخر خراسان است كه اغلب مؤرخین و تذکره نگاران از کتاب او مطالبی نقل نموده اند اسم او عبیدالله بن احمد بن محمود است .
امام ابوالحسن محمد
ابوالحسن محمد بن شعیب بن ابراهیم از اجله علمای حدیث و از مفتیان مذهب شافعی بود. نزد ابوالفضل بلعمی وزیر تقرب تمام داشت و هر چند بوی مسند قضای شهرهای بزرگ را میدادند اختیار نمیکرد، امام در ۳۴۶ وفات یافت پسر او شعیب بن محمد که در سال ۳۱۰ تولد یافته بود بعد از پدر مقام بزرگ علمی یافته و شاگردانی مانند ابواسحق ثعلبی در حلقۀ درس او تلمذ کرده اند .
ابن ابی الازهر
ابوبكر محمد بن احمد بن مزيد النحوی الاخباری فوشنجى الاصل صاحب تالیفات زیر است: کتاب اخبار قدما البلغاء، کتاب اخبار والمجانين، اخبار الهرج والمرج كه در بارۀ وقایع المستعين بالله و معتز عباسی نوشته است .


(۸۸)

ابو عبد الله خوارزمی محمد بن احمد بن يوسف كاتب مؤلف کتاب مفاتيح العلوم است. این کتاب حاوی دو مقاله است اولی در شش باب: فقه، کلام، نحو، کتاب، عروض و اخبار . دومی در نه باب منطق، فلسفه، طب، اعداد، هندسه، نجوم، موسيقى، حيل، كيميا . در سال ۳۸۷ در گذشته .

ابو بکر خوارزمی محمد بن عباس کاتب، شاعر، ادیب و لغوى و معروف به ابو بکر خوارزمی و خواهرزاده محمد بن جریر طبری در نحو و لغت و شعر و ادبیات و فنون ادب علامه عصر و یگانه و نابغه روز گار و در هر دیار به کثرت حفظ اشعار در غایت اشتهار و در میان افاضل زمان مشار بالبنان میباشد. ما دری طبرستانی داشته تالیفات وی از این قرار است دیوان شعر، رسایل، مفيد العلوم و مبيدا الهموم . ابو بکر خوارزمی در سال ۳۸۳ وفات یافته .

هیأت علمی مترجمین ابو صالح منصور بن نوح (٣٥٠ - ٣٦٦) عده ای از علما را احضار کرده و دستور داد تا جامع تفسیر طبری البیان تفسیر القرآن تالیف محمد بن جریر الطبری را به فارسی دری بر گردانند. در مقدمه آن ترجمه از اشخاص زیر اسم برده شده: از شهر بخارا فقیه ابوبکر بن احمد بن حامد و از سیستان خليل بن احمد السجستانی از بلخ ابوجعفر بن محمد بن علی و از باب الهند فقیه الحسن بن على مندوسى و ابو الجهم خالد بن هانى المتفقه و شرح آن مقدمه چنین است: (۱)

و این کتاب تفسیر بزرکست از روایت محمد بن جریر الطبرى رحمة الله عليه ترجمه کرده بزبان پارسی دری راه راست، و این کتاب را بيا وردند از بغداد چهل مصحف بود نبشته بزبان تازی و اسناد های در از بود،
(۱) بیست مقاله قزوینی ص ۵۰ ج بمبئی

تاريخ فارسی اعداد طبع (۲۰۰۰)


(۸۹)
و بیاوردند سوی امیرسید مظفر ابوصالح منصور بن نوح بن نصر بن احمد
بن اسماعیل رحمة الله علیهم اجمعین ، سپس دشخوار آمد بروی خواندن
این کتاب و عبارت کردن آن بزبان تازی و چنان خواست که مر این
را ترجمه کنند بزبان پارسی پس علمای ماورءالنهر را گرد کرد و این از
ایشان فتوی کرد کی روا باشد کی این کتاب را بزبان پارسی گردانیم؟
گفتند روایا شدخواندن و اننشتن تفسیر قرآن بپارسی مر آن کسی را
که او تازی نداند از قول خدای عزو جل که گفت : ما ارسلنا من رسول الا
بلسان قومه .»
ابو منصور محمد
هروی (م-۳۷۰)
محمد بن احمد الازهری هروی مؤلف کتاب التهذیب
در لغت عرب میباشد که در فراهم آوردن آن رنج
فراوان دیده و زحمت سفر عراق و جزیرة العرب
را برخود هموار ساخته و مدتی هم در اسارت قرامطه در عربستان بسر برد.
او را یکی از بزرگترین علمای ادب تازی در قرن چهارم میدانند .
اسمعیل فارابی
(م ۳۹۸ )
او نیز مانند هموطن خود هروی به جمع لغت
عرب از میان قبایل مختلف عرب پرداخت ،
و در نتیجه کتاب الصحاح اللغة را تألیف کرد
کتاب وی از گنجینه های ذیقیمت لغت عرب بشمار میرود .
ابوعمر زوزنی
(م ۳۷٤ )
تألیف نموده است .
مؤلف حدود العالم
او نیز از خراسانیان علم دوست است و در رشته
عربیت گام زده و در لغت و نحو وتصريف احاطه
کامل یافته و نتيجة شرح معلقات سبع را
کتاب معتبری در جغرافیا بسال ۳۷۲ به نام
ابی الحرث محمد بن احمد فریغون نوشته این

تاریخ فارسی تعداد طبع (۲۰۰) جلد .


(۹۰)

ابی الحرث از امرای تابع سامانیان است که معاصر ابو القاسم نوح بن
منصور بوده و حاكم جوزجانان بوده ظاهراً بر می آید که مؤلف نیز
از خاک ادب پرور جوزجانان (میمنه تا سر پل امروزی) خراسان بوده .

ابو منصور موفق
بن علی هروی

به عقیده(Gurter Flugel)مؤلف فهرست نسخ عربی
و فارسی و ترکی کتابخانۀ دولتی ویانا (۱) این
حکیم هروی در زمان منصور بن نوح (۳۵۰-۳۶۵)
زندگی میکرده از طرز زندگی او هیچ اطلاعی در دست نیست یگانه
چیزیکه او را برای ما معرفی میدارد کتاب الابنیه عن حقایق الادویه است
که بنا به عقیده بعضی مستشرقین بنام منصور بن نوح سامانی نوشته ،
دستاویزیکه مدعیان فوق دارند این جملهٔ مؤلف است «... تا آن هنگام که
حاصل آمدم حضرة عالى مولانا الامير المسدد المؤيدالمنصور ادام الله علوه...»
مؤلف نام همه داروهایی که تا آن هنگام میشناختند در کتاب آورده
سبک تحریر او بسیار ساده و روان و از نثرهای دورهٔ سامانی است، اینک مختصری
از نمونه نبشته حکیم در اینجا نقل می شود «.. حکیمان روم می گویند که بعضی دارو
یا غذا گرمست اندر درجهٔ اول و خشکست اندر درجه ی دوم واندرین
ایشان بغلط افتاده اند و حکیمان هند بر صوابند و من راه حکیمان هند
گرفته ام از آن جهة که دارو آنجا بیشترست و عقاقیر آنجا نیز نزو خوشتر
و همت آن مردمان باستقصاء اندر حکمت بالغ ترست ، و دیگر هر چ
اندر این شش اقلیم یابند از دارو و از غذا همه به آن يك اقليم موجود
است جز سه چیز و آن سه چیز را بدل بجا بست از آن نیکو تر بفعل
و قوت از آن نافع تر، از آن سه یکی گل مختومست و بدل آن گل کتکی
است ، دوم روغن بلسانست و بدل وی روغن کافیست، سیم عودالقلبت است
و بدل او سنگ بشارس است . . . » (۲)

(۱) سبک شناسی ج ۲ ص ۲۷۰ - ٢٦٠
(۲) " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " "


(۹۱)

ابوالموید بلخی مورخ و نویسندۀ مشهور و شاعر توانای این دوره است که در قرن چهارم نیز بسته شهرت وی بیشتر از لحاظ تألیفات قیمت داری است که برشتۀ تحریر آورده.

ابوالموید در اثر تشویق شاهان سامانی به نوشتن داستانهای پهلوانی و اخبار جهان داران آریایی قدیم شروع کرد و شاهنامۀ مفصل گرد آورد در آغاز کتاب تصریح شده که مؤلف آنرا بنام ابوالقاسم نوح بن منصور نوشته (۱)] که آنرا شاهنامۀ بزرگ خوانده اند از مؤلفات نثری او علاوه بر شاهنامه، گرشاسپنامه و عجایب البلدان را میدانند (۲) مؤلف تاریخ سیستان در چند جا از ابوالموید و تألیفات او یاد کرده و جسته جسته اخباری را از آنها نقل میکند مثلا در صفحۀ ١٤ آن کتاب روایتی از عجایب پدیشگویه دیده میشود« ابوالموید بلخی وبشر مقسم اندر کتاب عجایب برو بحر گویند که اندر سیستان عجایبهای بودست که به هیچ جای چنان نیست . یکی آنست که یکی چشمه از فراه از کوه همی برآمد و بهوا اندر دوازده فرسنگ همی شد و آنجا بیکی شارستان همی فرود آمد و باز از شارستان همی بیرون شد و چهار فرسنگ کشت زار آن بود و اکنون هر دو جایگاه پدیدار است : آنجا که چشمه می برآمد ، و شارستان و کشت زار، آن چشمه را افراسیاب پس از آنکه بسیار جهد کرد و نیارست بست تا دو کودک خرد تدبیر آن بساختند چون تمام شد هر دو را بکشت و دخمۀ ایشان اکنون برابر آن چشمۀ بسته پیدا است.»

از آثار نظمی ابوالموید منظومۀ یوسف وزلیخا را می شمارند و دلیل براین مدعا تذکاری است که در مقدمۀ بعضی از نسخ یوسف وزلیخا از او بعمل آمده !

(۱) سبک شناسی ص ١٩ ج ٢
(٢) « « ص ١٨ ج ٢


(۹۲)

یکی بو الموید که از بلخ بود
بدانش همی خوبشتن را ستود
نخست او بدین در سخن با فتست
بگفتست چون با لک در با فتست

نمونه کلام او که در تذکره ها و کتب لغت ثبت شده :

امیدی که بشناسی از آفتاب
چوبا آفتابش کنی مقترن
چنان تا بدار جام گویی که هست
عقیق یمن در سهیل یمن

سفرای مرا سود ندارد ملکا
در دهر من كجا شناسد علكا
سوگند خورم بهر چه هستم ملكا
کز عشق تو بگداخته ام چون كلكا

مسعودی مروزی
بنا به شهادت مطهر بن طاهر المقدسی در کتاب البدا والتاریخ وثعالبی در کتاب غرر اخبار الملوك الفرس (۱)
مسعودی یکی از شعرای داستان سرای خراسان است وی به نظم روایات تاریخی وحماسی پرداخته وشاهنامه ای پدید آورده بوده که مورد استقبال خراسانیان وطن پرست قرار گرفته بود . از زندگی این مسعودی اطلاع دقیق در دست نیست. اما از روی ابیات قلیلی که از وی باقیمانده میتوان حدس زد که شاعر در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم میزیسته این نکته از عدم انسجام و استعمال الفاظ خشن شاعر بخوبی پیدا ست . از منظومه ای که مقدسی ذکر کرده این است :

نخستن كيو مرث آمد بشاهی
گرفتش بگینی درون پیش گاهی
چوسی سالی به گیتی پادشاه بوق
کو فر هاش بهر جایی روا بوق

(۱) باستناد سبك شناسى س ٤ ج ٢


(۹۳)

رودکی با ظهور رودکی در اوایل قرن چهارم ستاره
درخشانی در آسمان ادب طلوع کرد. این گوینده
بزرگوار دوره آل سامان با سخنان آبدار و پر لطف خود، جهانی را پر آوازه
کرد، و صیت شهرت و عظمتش در فراخنای وسیعیکه بنام خراسان یاد میشد پیچیده بود.
سلاله سامان هر چند از لحاظ مملکت داری و جهانبانی کارنامه های درخشانی
دارند که تاریخ آنرا از یاد نخواهد برد معهذا باید ایقان داشته باشیم که
كه يك حصه بزرگ شهرت آن خانواده كریم با نام رودكی در خاطره
ها جایگزین گشته .
ابو عبدالله (۱) جعفر بن محمد بن حكیم رودكی در اواسط قرن سوم در قریه
پنج رودك بدنیا آمده از خرد سالی ذكی و تیز فهم بوده و از هشت سالگی
بگرفتن شعر پرداخته(۲) و ضمناً در موسیقی هم دستی پیدا كرد .
دیری نگذشت كه بواسطه این دو هنر محبوب در دلهای مردم راه یافته
و بلند آوازه كردید و كمالش تا حدی بالا گرفت كه در زمره ندیمان
پادشاه درآمد . رودكی را برای تجلیل از مقام منیعش سلطان شاعران
و مقدم همه شاعران توصیف كرده اند، باید دانست كه تا آغاز قرن
چهارم شاعری همپایه وی در خراسان ظهور نكرده بود و بعد از آن هم هر
قدر سخنور پدید آمد رودكی را پیشرو خود دید و به تبعیت او گرایید .
خوشبختانه شاعر ما به آستان مرحمت شاهی مانند نصر بن احمد كه شیفته
و دلداده فرهنگ و ادب بود راه یافت . هنر نمایی های شاعر در موسیقی و شعر
تا حدی در شاه تأثیر كرد كه او را در جمله ندمای خود پذیرفت. عنایت های
مخصوص وزیر ادیب پرور (ابوالفضل بلعمی) نیز در پرورش و انكشاف هنر
شاعری بی تأثیر نبود، این وزیر نامی و معروف عقیده داشت كه رودكی را
در عرب و عجم نظیری نیست .

(۱) يك عده از تذكره نگاران ابوالحسن هم نوشته اند.
(۲) لباب الالباب عوفی ج۲ ص۶-۷


(٩٤)

ابو جعفر احمد بن محمد بن خلف امیر سیستان نیز با رودکی میانه ای
داشته و در برا بر يك قصيدة مدحیه چهل هزار درم بد و ارزا نی
داشت در پر تو عنا یت شاه و وزیر وا میر شا عر زند گی بسیا مرفه
و بلند با لائی داشته و تو ا نسته با سعة عیش وا طمینا ن خا طر به انشاد
اشعار بشكل قصيده وغزل و رباعی و مثنوی و غيره كه بعضی آنرا خودش بمیان
آورده بپردازد. اندازة ابیات اور اصدهزار و بعضاً هم ١٣٠٠٠٠٠ بیت مید انند.
جوانی رودکی با وجد وسرور زایدالوصفی میگذرد و شاعر پیوسته اشعار
نغز وغزلهای تر و نشاط آور می سراید. ضمن سخنگوئی از عشق و درد و می و ساقی
بر حسب وظیفه ايكه از جانب شاه و وزیر گرانمایه ش برود کی سپر ده شده
بود کلیله ودمنه یا حكایت بید پای هندی را برشته نظم در می کشید .
زندگانی آمیخته با تنعم و آسایش خاطر، شا عر استا د را موقع
داد تا در اقسام مختلف شعر قريحه آ زما یی کند و چنا ن پخته و متین
سخن گو يد كه مور د اقبال معاصر ان و سر مشق آیندگا ن گر د د .
موضوع اشعار رودکی عبا رت از مد ح ، هجو ، هزل ، رثا ، و غیره است
وصف قابل بیان درسبك وی هما نا تعریف از طبیعت بوضع محسوس آ نست
متا سفا نه حصه معتنا به اشعار رودکی از میان رفته و قلیلی که با قیست
معر ف رو ح آ ز اده وسبك عالی او میبا شد .

رودکی در آخرعمر نابینا گشته و در سال ٣٢٩ رخت از جهان بر بست
از اشعا ر او ست :

ز ما نه پند ی آ ز ا د و ار داد مر ا
ز ما نه را چو نکو بنگری همه پند است

بروز نيك كسان گفت تا تو غم نخوری
بسا كسا که بروز تو آرزو مند است

* * *

نگار یناشنیدستم که گاه محنت و راحت
سه پیراهن سلب بو ده است یوسف را بعمر اندر

یکی از كيدشد پر خون دوم شد چا ك از تهمت
سوم یعقوب را از بوش روشن گشت چشم تر


(٩٥)

رخم ماند بدان اول دلم ماند بدان ثانی
نصیب من شود در وصل آن پیراهن دیگرا

* * *

شادی زی با سیاه چشمان شاد که جهان نیست جز فسانه و باد
ز آمده نیکدل نباید بود و ز گذشته نكرد باید یاد
من و آن جعدموی غالیه بوی من و آن ماه روی حور نژاد
نیکبخت آن کسی که داد و بخورد شور بخت آنکه او نخورد و نداد
با دو ابرست این جهان افسوس باده پیش آر هر چه باد آباد
ابو الحسن شهید بلخی از حکمای بزرگ و متکلمین نامی وشاعر استاد
عصر رودکی یکی ابو الحسن بن حسین جهود انکی
است ولی از پدری عالم در نیمه دوم سده سوم هجری در بلخ بدنیا آمد از
زندگی خصوصی شهید اطلاع مبسوطی در دست نیست همینقدر فهمیده می شود که
در تحصیل علوم صاحب استعداد ارثی بوده وشاید رغبت پدر عالم مقامش در
طریق علم او را راهنما شده باشد. علاوتاً ارتباط (١) شهید با هموطن
بزرگوارش ابوزید احمد بن سهل عالم معروف آندوره خالی از تأثیر نبوده.
شهید با رودکی استاد مسلم شعر و ادب آنزمان نیز دوستی
و ارتباط داشته و مورد ستایش واعتقاد او بوده است چنانچه
رودکی ابیاتی دروصف او پرداخته و مرثیه بی مانندی در وفاتش
انشاد کرده است.

مناظرات شهید با رازی فیلسوف وطبیب مشهور آن عهدزبانزد عموم نویسندگان
تاریخ است گویند که شهید در مسأله علم الهی ' معاد ' سكون و حرکت
و لذت تقریضی بر رازی نوشته بوده . نظریۀ شهید در بارۀ لذت چنین نقل شده :
نخستین فضیلت لذات نفسانی بر لذات جسمانی دوام و اتصال آنهاست
زیرا لذات نفس در نتیجۀ مسرتی که او با وجود مطلوب خود مانند حکمت
(۱) معجم الادبا . ص ٦٨ ج ٢


(٩٦)
و علم بدست می‌آورد و به سبب ایقانی که بفضیلت آن بر امور دیگر دارد دایم و متصل است و سیری نمیشود و انقطاع نمی‌پذیرد اما لذت بدن بستگی بوجود قوت حاسه دارد و به همین سبب منقضی و زایل است و بسرعت تبدل و استحاله می‌پذیرد. دو مین فضیلت لذت نفسانی بر لذت جسمانی وجود نهایت وغایت برای آنست بدین معنی که چون نفس در تکا پوی وصول به مطلوب خود بر آمد همینکه بدان رسید سعی او پایان می‌پذیرد و عملش به انجام میرسد و از شغل خود فراغت حاصل میکند اما بدن هر گاه آرزوی محسوس خود را یافت از ان بهره بر میگیرد و باز صاحب او بحالتی که بود باز میگردد از اینروی حرکت آن دایم وحاجت آن همیشگی است.
سو مین و جه بر تری لذت نفسانی بر جسمانی قوت و از دیاد آنست زیرا نفس چون بر فضیلتی از فضایل دست یافت و یا لذتی از لذات نفسانی را حاصل کرد بوسیلهٔ آن نیرومند تر میگردد و بر آن میشود که بر نظیر آن دست یا بد ولذتی را که بالاتر از آنست بر آن بیفزاید اما بدن چون بلذت محسوسی رسید بر قوت خویش میافزاید تا بنظیر آن برسد لیکن آنچه بدان میرسد برتر از لذت نخستین نیست بلکه در جنس ضعیف ترویست از است. فضیلت چهارم لذت نفسانی کمال آنست یعنی هر چه نفس بیشتر بلذات خود نایل شود بیشتر بکمال طبع انسانی نزد يك میگردد ولی بدن هر چه بیشتر در لذت جسمانی منغمر ومنهمك شود بر قوت بهیمی که در انسان موجود است بیشتر افزوده میگردد و او را از کمال طبع انسانی و شرایط آدمیت دور تر میسازد ، (۱)
شهید همچه الله در نزد همه معاصران مقام و منز لتی شایسته داشت گویندگان بعد ازوی نیز او را ستایش کرده و در ردیف رودکی قرار داده اند ، از طرز تعریفیستکه شعرای ما بعد از شعر شهید کرده اند معلوم میشود که غزلهای شهید مورد دلچسپی مردم واقع شده و از آن
(۱) تاریخ ادبیات در ایران ص ٣٥٤ - ٣٥٥


(۹۷)

اقبال نيك كرده اند. خاقانی شاعر شروان چنین میگوید:
گر چه بیدست پیش از این در عرب و عجم روان
شعر شهید ور ود کی نظم لبید و بـحـتـری
شهید همچنانیکه در زبان دری غزلهای تر می سرود قدرت گویایی در زبان
عرب نیز داشت واشعاری از وی نقل كرده اند. فرخی سیستانی از حسن خط
شهید تعریف كرده:
خط نویسد كه بنفشه است از خط شهید شعر گوید که بنفشه است از شعر جرير
ابن النديم شهید را صاحب تألیفاتی میداند (۱)
شهید امیر نصر بن احمد و ابو عبدالله محمد بن احمد جیهانی وزیر را مدح
گفته و باری هم در چغانیان بخدمت ابوعلی محتاج از سرداران لشکری
سامانیان رسیده وفات وی در سال ۳۲۵ اتفاق افتاد، و این مرثیه را رودکی
در باره اش گفت:
كار وان شهيد رفـت از پيش زان ما رفته گير وهی انديش
از شمار دو چشم يك تن كم وز شمار خر د هـزاران بيش
نمونه اشعار شهید:

دانش و خواسته است نرگس و گل كه بيك جاى نشگفند بهم
هر کرا دانش است خواسته نیست و انكه را خواسته است دانش كم
***
دانشا چون دریغم آیی از آنك بی بها یی و ليك از تو بهاست
با ادیبرا ادب سپاه بس است بی ادب با هزار س تنهاست
مینو از خواسته میادم گنج همچنین زارو از با تو رواست
***
در دا كه ازین زمانۀ غم پرورد حيفا كه درين بادية عمر نورد
هر روز فراق دو ستی بايد ديد هر لحظه وداع همه می باید كرد
(۱) الفهرست ص ٤١٨


(۹۸)

مرا بجان تو سوگند و صعب سوگندی که هرگز از تو نگردم نه بشنوم پندی
دهند پندم من هیچ پند نپذیرم چه پند سود ندارد بجای سوگندی
شنیده ام که بهشت آنکسی تواند یافت که آرزو برساند بآرزو مندی
هزار کبک ندارد دلیلی شاهین هزار بنده ندارد دل خداوندی
ترا اگر ملک چینیان بدیدی روی نماز بردی و دینار بر پراکندی
ترا اگر ملک هندوان بدیدی موی سجود کردی و بتخانه هاش برکندی
بمنجنیق عذاب اندرم چو ابراهیم بآتش حسرتم فکند خواهندی
ترا سلامت بادای گل بهار و بهشت که سوی قبله رویت نماز خواهندی

رابعه بلخی
اولین بانوی سخن سرادر ادب دری است که شهرت آفاقی دارد، در سرودن اشعار نغز و لطیف نسبت به بسا از مردان روزگار پیشی جسته کلامش در حد اعتدال وخالی از هر گونه حشو وزاید است. تشبیهات عالی و نزدیک بفهم دارد شاعره ما غنچه های معنی را با به کار بستن گلبرگ های تر و تازه لفظ چنان آراسته که خواننده را مست ومدهوش می سازد . جامی در نفحات الانس خویش با ستناد ابوسعید ابوالخیر اورا اززنان زاهد وصوفی خوانده میگوید «دختر کعب عاشق بود بر غلامی اما عشق او از قبیل عشق های مجازی نبود » (ص 564) گویند رابعه قزداری بلخی در ادب عرب نیز چیره بود وشعر میسرود ه. اینک چند شعر نغز اورابرای نمایاندن قوت کلامش درینجا اختیار میکنیم:

فشاند از سوسن و گل سیم وزر باد زهی بادی که رحمت باد بر باد
بداد از نقش آزر صد نشان آب نمود از سحر مانی صد اثر باد
مثال چشم آدم شد مگر ابر دلیل لطف عیسی شد مگر باد
که در باریذ هر دم در چمن ابر که جان افزود خوش خوش در شجر باد
اگر دیوانه ابر آمد چرایس کند عرضه صبوحی جام زر باد
گل خوشبوی ترسم آورد رنگ از این غماز صبح پرده در باد
برای چشم هر نا اهل گویی عروس باغ راشد جلوه گر باد


(۹۹)

عجب چون صبح خوشتر میبرد خواب؟ چرا افگند گل را در سهر باد
* * *
ز بس گل که در باغ ماوی گرفت چمن رنك ارژنگ مانی گرفت
مگر چشم مجنون با بر اندر است که گل رنګ رخسار لیلی گرفت
همی ماند اندر عقیقین قدح سرشکی که درلاله ماوی گرفت
سر نرگس تازه از زر و سیم نشان سر تاج کسری گرفت
چو رهبان شد اندر لباس كبود بنفشه مگر دین ترسی گرفت
* * *
مرا بعشق همی محتمل کنی بحیل چه حجت آری پیش خدای عزوجل
بعشقت اندر عاصی همی نیارم شد بدیشم اندر طاغی همی شوم بمثل
نعیم بی تو نخواهم جحیم با تو رو است که بی تو شکر زهر ست و با تو زهر عسل
بروی نیکو تکیه مکن که تا یکچند بسنبل اندر پنهان کنند نجم زحل
هر آینه نه دروغست آنچه گفت حکیم فمن تكبر یوما فبعد عز ذل
* * *
كاشك تقم با زیانتی خبر دل کا شك دلم با زیانتی خبر تن
كاشك من از تو برستمی بسلامت ای فوسا کجا تو انم رستن
فرا لاوی این شاعر را همپایه شهید میدانند اما از طرز بیان
رودکی معلوم میشود که در مرتبه یا پائتر از شهید
و بالاتر از دیگران قرار داشته . گفته رودکی در بارۀ او چنین است
شاعر شهید و شهره فرا لاوی وین دیگران به جمله همه راوی
نمونۀ کلام فرا لاوی :
چودی چنان رفیع ارکان عمان چنان شگرف مایه
از کبر به و آمانشینم گر می پزه است و کامایه
ابو شعیب هروی ابوشعیب صالح بن محمد هروی از شعرای متقدم آل
سامان است گویند زمان رودکی را دریافته وی در
اشعار خود تشبیهات زیاد بکار می برده . ازوست :


(۱۰۰)

دو رخی کیشی بهشتی روی وقد
سلسله جعدی بنفشه عارضی
لب چنان کز خامه نقاش چین
گر ببخشد حسن خود بر زنگیان
ببسی آن تارك ابریشمین
از فروتـو گنج و از بر سو بهشت

آهو چشمی حلقه زلفی لاله خد
کشی سیاوش اندو و پرویزجد
بر چکد از سیم بر شنگرف مد
ترك را بيشك ز رنگ آيد حسد
بسته بر تارك زا بريشم عقد
سوزنی سیمین میان هر دوحد

بوشکور بلخی از شعرای متفکر این دوره است . اسم او را هیچ کدام از تذکره نگاران ثبت نکرده اند اما
کنیه او را باتفاق بوشکور نوشته اند. مولد او مسلماً بلخ است عده اورا بدان
شهر نسبت داده اند . بوشکور منظومات خود را بیشتر در قالب مثنوی
پرداخته و در بحور مختلف سخن گفته . از ساخته های او یکی آفرین
نامه است که ظاهراً به سال ۳۳۳ شروع و در سال ٣٣٦ تمام کرده
بعضی ابیات پراگنده را که معلوم میشود جزیی از قطعات و قصاید
است ؛ باو نسبت میدهند .
از مثنوی آفرین نامه ابیات زیر اختیار می شود، طرز فکر آن
گوینده حکیم مشرب از لابلای آن آشکار است :

خرد مند گوید خرد پادشاست
خرد را تن آدمی لشکر است
کسی کو بدانش ببردروزگار
جهان را بـدانش توان یافتن

که بر خاص وبر عام فرمانرواست
همه شهوت و آرزو چاکر است
نه او بازماند نه آهو ز کار
بـدانـش تـوان رشتن و بافتن

***

سخن گرچه با شد گرانمایه تر
سخن کز دهان بزرگان رود
نگین بدخشی برانگشتری
و از انگشت شاهان سفالین نگین

فرومایه گردد ز کم پایه تر
چونیکی بودداستانی بود
ز کمتر بـهتـر خـرد مشتری
بدخشانی آید بچشم کهین


(۱۰۱)

سخن کاندر و سود نه جز زیان نباید که راند . شو د بر زبان
شنیدم که باشد زبان سخن چو الماس بر ان و تیغ کهن
سخن بشکند منبر و دار را ز سوراخ بیرون کشد ما ر را
سخن زهر و پازهر و گرمست و سرد سخن تلخ و شیرین و در مان و درد
سخن کز دهان نا هما یون جهد چو ماریست کز خانه بیرون جهد
نگه دار خود را ازو چون سزد که نزديك تتر اسبك تبز گزد
***
بدشمن برت استواری مباد که دشمن درختی است تلخ از نهاد
درختی که تلخش بود گوهر ! اگر چرب و شرین دهی مر ورا
هما ن میوه تلخت آرد پدید ازو چرب و شرین نخواهی مزید
ز دشمن گرایدونكه يابی شکر گمان بر که زهر ست هر گز مخور
***
از قطعات پرا گنده منسوب به بوشکور:
از دور بد يدار تو اند ر نگر ستم مجروح شد آن چهره پر حسن ملاحت
از غمزه تو خسته شد آزرد. دل من زین حلم قضا نیست جراحت به جراحت
***
جان را سه گفت هر کس وزی من یکیست جان
و ر جایه کست با ز چه بر سر نهد روان
جان و روان یکیست بنزديك فيلسوف
و ر چه ز راه دو آمد روان و جان
معروفی بلخی اسمش محمد بن حسن و کنیه اش ابو عبد الله
متخلص به معروفی از شعرای دوره ابو الفوارس
امیر رشید عبدالملک بن نوح (٣٤٣-٣٥٠) بوده و او را مدح گفته، از
زندگانی او اطلاع درستی در دست نیست، تغزلات غدائی دل انگیز سروده .
اينك نمونه کلام او :


(۱۰۶)

دوست با قامت چون سرو بمن بر بگذشت
تازه گشتم چو گل و تازه شد آن مهر قدیم
* * *
این دل مسکین من اسیر هوا شد
پیش هزاران هزار گونه بلا شد
جادو کی بند کرد و حیلت برما
بندش برما برفت و حیله روا شد
حکم قضا بود و من قضا بدلم بر
محکم از آن شد که یار قضا شد
هر چه بگویم ز من نگر که نگیری
عقل جدا شد ز من که یار جدا شد

ابو العباس ربنجنی
اسمش فضل و کنیه اش ابو العباس و منسوب به
ربنجن است وی از شعرای دوره نصر بن احمد
(۳۰۱ - ۳۳۱) بوده و در مرگ امیر نصر مر ثیتی بغایت متین و استادانه
دارد که مورد پسند فرخی سیستانی قرار گرفته و دو سه بیت آنرا تضمین
کرده است . از اینقرار :
* * * * * *
سخت خوب آید این دو بیت مرا که شنیدم ز شاعر استاد
«یاد شاهی گذشت پاک نژاد یاد شاهی نشست فرخ زاد»
«زان گذشته جهانیان غمگین زین نشسته جهانیان دلشاد»

ابو زراعه معمری
از شعرا نیست که محققاً بعد از رودکی بمیدان
آمده ، این همان گوینده است که خود را همپایه
رودکی دانسته و الحق سخنان نغز دارد . از اشعار اوست :


(۱۰۳)

هر آنکسی که نباشد زاخترش اقبال
شجاعتش همه دیوانگی فصاحت حشو

بود همه هنر او بخلق نا مقبول
سخا گزاف و کریمی فساد و فضل فضول

جهان شناخته گشتم بروز گار دراز
ندیدم از پس دین هیچ بهتر از هستی

نیاز و نار بدیدم درا ین نشیب و فراز
چنانکه نیست پس از کافری بتر ز نیاز

والوالجی

ابو عبد الله محمد بن صالح مروزی از شعرای مقدم
آل سامان است که مورد تمجید تذکره نویسان
و بعضا شعرای دیگر قرار گرفته .
بعضی او را همان نوایحی که منوچهری در این بیت یاد کرده دانسته اند:
از حکیمان خراسان کو شهید و رود کی
بوشکور بلخی و بوالفتح بستی هکذی
بو العلا و بو العباس و بوسليك و بوالمثل
آنکه آمد از نوایح آنکه آمد از هری
از اشعار نغز و لطیف اوست:

سیم دندانك و بى دانك و خندانك و شوخ
که جهان آنك برما لب او زندان کرد
لب او بین گویی که کسی زیر عقیق
با میان دو گل اندر، شکری پنهان کرد

جعد برسیمن پیشانیش گوئی که مگر
لشکر زنگ همی غارت بغداد کنند
وان سیه زلف بر آن عارض گوئی که همی
بپر زاغ کسی آتش را باد کنند


(١٠٤)

لوکری

از معاصران امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور (٣٦٥-٣٨٧) است. نام وی علی بن محمد و کنیه اش
ابوالحسن و منسوب به لوکر است در قصیده و غزل ید طولایی داشت .
ابوالحسن عبیدالله بن احمد عتبی وزیر نوح ثانی را مدح کرده است .
از اشعار اوست :
ساقی بده آن کلگون قرقف را
تا بافنه از آتش کنو تف را
از ديك امیر نوح بن منصور
بر كوشك بمراین شعر مردف را (١)

زعنبر زره داود او بر سمن
زسنبل گره دارد او بر قمر
چوبر داشت جوزا کمر گه اگر
بجست و بیست از فلاخن کمر
ببردن برد از چشم سودای خواب
در آورد در دل هوای سفر
بتابید سخت و به پیچیدست
بگرد کمر گاه دستار سر
شتابان بیا مد سوی کوهسار
بآهستگی كرد هر سو نظر
بر آورد از آن و هم پیکر میان
یکی زرد گویای نا جانور
نه بلبل ز بلبل بد استان فزون
نه طوطی زطوطی سخنگوی تر
ز بند به زرینه نی در دمید
با زحال بی دادم را گذر
برخ بر زد آن زلف عنبر فراش
بنی بر زد انگشت وقت سحر
همی گفت در نی که ای لوکری
غم خدمت شاه خوردی مخور

آغجی

اسمش علی بن الیاس و یکی از امرای در بار
سامانی بود، کنیه اش ابوالحسن است . شهرت
وی به آغاجی یا آغجی (حاجب) از لحاظه وظیفه ای بوده که در دربار
داشته از اوست :

(١) تاریخ ادبیات دکتر صفاس ٣٨١


(١٠٥)

دو چشم عبرتم از قدرت تو چند فراز
دو گوش فکرت من چند سالها شده زبند
گناه چند کنم چند عهد تو شکنم
بزرگواری تو چند و این وفای تو چند
کنون خدایا عاصیت با گناه گران
سوی تو آمد و امید را ز خلق بکند
نه محنتی و نه دردی نه سختی است بر او
که روزگار چو شهدست و زندگانی قند
ولیک آنکه خداوند چون تو یافت کریم
از و بنعمت بسیار کی شود خرسند

* * *

ای آنکه نداری خبری از هنر من
خواهی که بدانی که کیم نعمت پرورد
اسپ آر و کمند آر و کتاب آر و کمان آر
شعر و قلم و بربط و شطرنج و می و نرد

* * *

بهوا در اگر که لشکر برف چون کند اندر و همی پرواز
راست همچون کبوتران سفید راه گم کردگان ز هیبت باز

دقیقی بلخی
شاعر بزرگ اواخر سامانیان همان کسی که به امر امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور (٣٦٥-٣٨٧) به نظم شاهنامه پرداخت و سنت دیرین آریایی را از نو زنده ساخت و در حقیقت پیشرو استاد طوس گردید.


(١٠٦)
اسمش محمد بن احمد و كنيۀ اش ابومنصور و تخلص شعرى وى دقيقى است. در بارۀ تخلص شاعر تذكره نويسان تعبير هاى مختلف نوشته اند محمد عوفى صاحب لباب الالباب معتقد است كه او را به سبب دقت معانى و رقت الفاظ دقيقى گفتند. اما جمعى اين مناسبت را بعد الوقوع دانسته و ميگويند ابو منصور محمد بن احمد در اويل جوانى شاعرى پيشه كرد و هنوز جوان بوده كه شاعرى نامور و استاد گرديده است. بگفته فردوسى :
جوانى بيامد گشاده زبان
سخن گفتن خوب و طبع روان
ميتوان عهد اول جوانى اورا كه در همان وقت شاعرى پيشه داشته بدون تخلص شعرى قبول كرد طوريكه معمول است شاعر خودش شايد بمناسبتى كلمۀ دقيقى را تخلص خويش اختيار كرده و نام مسلم شعرى وى گرديده است
در حصۀ مولد او هم اختلافاتى موجود است بعضى طوسى و برخى بخارايى و سمر قندى اش ميگويند اما اكثر نويسندگان به بلخى بودنش ايقان دارند از شعارش پيداست كه اشتياق فراوانى به زادگاه خود دارد و آنرا بلخ گزين خوانده و از «نوبهار» آن به حرارت سخن ميگويد.
دقيقى با اسلوب شيرين و متين سخن رانده، قصايد و قطعات و غزلهاى لطيف او طرفداران زياد دارد، شعراى بزرگ ديگر به وى احترام گزارده اند و بعضاً قطعات اورا استقبال نموده اند.
گر نيستم بطبع دقيقى و فرخى
هستم كنون مقدمۀ كاروان خويش
اديب صابر
دقيقى تغزلات بديع و مدايح عالى و مضامين بكر و اوصاف ساده و طبيعى را با مهارت خاصى در گفته هاى خود منعكس ساخته و رنگ جاودانى به آنها بخشيده است. قطعۀ زير كه در نوع خود در ادب درى ممتاز و تا كنون باين قوت و رسايى و پر مغزى نظير آن سروده نشده از دقيقى است :


(۱۰۷)
زدو چیز گیرند هر مملکت را
یکی زرنام ملک بر نبشته
که را بو به و صلت ملک خیزد
زبانی سخنگوی و دستی گشاده
که مملکت شکار یست گورانگیرد
دوچیزاست گورا به بند اندر آرد
به شمشیر باید گرفتن مرا و را
که را تخت و شمشیر و دینا نباشد
خرد باید آنجاو چود و شجاعت
یکی زعفرانی یکی پرنیانی
دگر آهن آبداده یمانی
یکی جنبشی بایدش آسمانی
دلی همش کینه همش مهربانی
عقاب پرنده نه شیر ژیانی
یکی تیغ هندی دگرزر کانی
بدینار بستنش پای ارتوانی
نبایدش تن سرو پشت کیانی
فلک مملکت کی دهد رایگانی
همچنانکه استاد خود ادعا دارد (واقعا قصاید مدحیه را رونق دیگر بخشیده
و تن عریان آنرا طیلسان پوشانیده :
مدیح تا به بر من رسیدعریان بود زفروزینت من یافت طیلسان وازار
از آثار دقیقی غیراز اشعار پرا کنده ای که در کتب تذکره و تاریخ ولغت
باقی است هزاربیت[تعداداصلی ابیات شاهنامه اورا از سه الی بیست هزار
نوشته اند] رزمی اوست که فردوسی آنر ادرشاهنامه اختیار کرده و به
اقتفای او به بحر تقارب نظم کرده .
دقیقی به تاریخ مملکت خود سخت علاقه‌مند بود . و به‌دین زر دتشتی
احترام میگذاشت سخنان سر کشاده وی را درباره زردشت و کتاب اوزند
دلیل برتمایل اوبه دین زردشتی و آبائی اش میدانند :
یکی زردشت وارم آرزویست که پیشت زندر ابرخوانم از بر
دقیقی پادشاهان سامانی و نیز امرای چغانی تابع سامانی را مدح گفته ـ از جمله
ممدوحان اویکی امیرسدیدابوصالح منصوربن نوح (٣٥٠-٣٦٥) سامانی
است . دیگر امیررضی ابوالقاسم نوح بن منصور (٣٦٥-٣٨٧) طاهراً در


(۱۰۸)

زمان امیر رضی و به امر او به نظم شاهنامه شروع کرد. و نیز از جمله
ممدوحان او ابوا لمظفر ا حمد بن محمد چغانی است که فرخی آنرا
متذکر شد.
قاطر ازنده مدیح تو دقیقی در گذشت
زآ فرین تودل آ گنده چنان کز دانه نار
تابوقت این زمانه مرورا مدت نماند
زین سبب گر بفکری زامروز تا روزشمار
مرتباتی کزسر گور دقیقی بردمد
گر بپرسی ازآفرین آنوسخن گوید هزار
واقعهٔ مرگ دلخراش او را که در جوانی واقع شده در حدود ۳۹۷ تا
۳۷۰ (۱) میدا نند و اضافه میکنند که بدست غلامی کشته شد.
از ابیات گشتاسب نامهٔ دقیقی:
چو گشتا سب را دادلہر اسب تخت
فرود آمد از تخت وبر بست رخت
ببلخ گز ین شد بد ان نو بہا ر
که یزدان پرستان بدان روزگار
مر آن خانه را داشتندی چنان
که مر مکه را تا زیان این زمان
بد ان خانه شد شاه یزد ان پر ست
فر ود آمدآنجا و هیکل(۲) به بست
نشست اندر آن خانه بافرین
پر ستش همی کر د رخ بر زمین
خدا را پر ستیدن آغا ز کر د
در داد و دا نش بد و باز کر د
به بست آن در با فر ین خانه را
نهشت اند ر آن خانه بیگانه را
بپو شید جامهٔ پرستش پلاس
خرد را بر این گونه باید سپاس
بیفگند پاره (۳) فرو هشت موی
سوی داور داد گر کرد روی
همی بود سی سال پیشش بپای
بدینسان پرستید باید خدای

(۱) سخن و سخنوران ص : ۱۵ ج ۱ (۲) تعویذ (۳) گلوبند و دستبند


(۱۰۹)

ایا یش همی کرد خورشید را چنان چو نگه بد راه جمشید را
ز روز گذشته شب نامدار همی جست آموزش کردگار
قصیده در مدح ابوالمظفر چغانی :
بر بچهرہ بستی عیار و دلبر نگاری سروقد و ماه منظر
سیه چشمی که تا رویش بدیدم سرشکم خون شدست و بر مشجر
اگر نه دل همی خواهی سپردن بدان مژگان زهر آلود منکر
وگرنه بر بلا خواهی گذشتن بر آتش بگذر و بر درش مگذر
بسان آتش تیز است عشقم چنان چون دوزخش همرنگ آذر
بسان سر و سیمنست قدش ولیکن بر سرش ماه منور
فریش آن روی زیبا رنگ چینی که اشک آرد برو گلبرگ تر بر
فریش آن لب که تا ایدو نیامد ز خلد آیین بوسه نامدا یدر
از آن شکر لباست اینکه دایم گدازانم چو اندر آب شکر
از آن لاغر میانست اینکه عشقم چنین فربی شدست و صبر لاغر
بچهرہ یوسف دیگر ولیکن بهجرانش منم یعقوب دیگر
اگر بتگر چنو پیکر نگارد مریزاد آن خجسته دست بتگر
واگر آزر چنو دانست کردن درود از جان من بر جان آذر
صنوبر دیدم و هرگز ندیدم درخت سیم کش بر سر صنوبر
مرا گویند چندین شعر شاهان و چندین عاشقانه شعر دلبر
کم از شعری که سوی ما فرستی تمام اندر خور گفتار وزدر
مگر خود شعر بر من بر نزیبد مگر خود نیستم ای دوست درخور
چرا ننویسیم با ری مدیحی ز میر نامداران شاه مهتر
بمن ده تا بدارم یادگاری بپردہ چشم بنویسم به عنبر
بحلقه زلفت خویشش ببندم چو تعویذی فرو آویزم ازبر


(۱۱۰)

چو نام آن نگار آمد بگوشم
فراقم صورتی شد پیشم اندر
بترسیدم که ناگاهان کنارم
چو از من بگسلد کی بینمش باز
فروبارید زابردیدگانم
همی بگریستم تا زآب چشم
چو روی یار من شد دهر گویی
بپوشید لباس قیر و دیبی
گل اندر بوستان بشکفید
تو گویی هر یکی حور بهشتیست
بصد گونه نگار آراسته باغ
بشاخ میرها مانند بخوبی
سحرگاهان که باد نرم جنبد
توبنداری که از گردون ستاره
نگار اندر نگار ولون در لون
بزیر دیمه سبز اندر اينك
یکی چون حقه بی از زر خفیجه است
درخت سبز تا زه شام و شبگیر
درفش میر بوسعید است گویی

فرو بارید م از چشم آب احمر
خیالی دید مش مکروه و منكر
تهی گرداد از بستان عنبر
کی آید این گذشته رنج را بر
بر آن خورشید کش بالا صنوبر
چو روی یار من شد روی کشور
همی عارض بشويد باب كوثر
بیفگند لباس ماه آذر
بسان گلستان باغ پربر
بدست هر يك ازين قوت مجمر
بنقش و شی و نقش مسطر
گشاده بر همه آزادگان در
بجنباند درخت سرخ و اصفر
همی ببارید بر دیبای اخضر
هزاران درشده پیکر به پیکر
ترنج سبز و زرد از با و بشکر
یکی چون بیضه بی بیضی ز عنبر
که ماه از برهمی تابد برا و بر
فروزان بر سرش بر تاج گوهر

شب سیاه بسان زلفکان تو ماند
عقیق را چو بساییدنيك سوده گران
ببوستان ملوکان هزار گشتم بیش

سپید روز بپاکی رخان تو ماند
گر آبدار بود با لبان تو ماند
گل شگفته برخسارکان تو ماند


(۱۱۱)

دو چشم آهو و دو نرگس شگفته بیار درست و راست بدان چشمان تو ماند
کمان بابلیان دیدم و طرازی تیر که بر کشیده بود به ابروان تو ماند
ترا بسرو این بالا قیاس نتوان کرد که سرو را قدو بالا بدان تو ماند
امیر ابو یحیی از امرای چغانیان است با ابوالمظفر احمد بن محمد
طاهر چغانی جنگ کرد و بدست او از میان رفته خودش گوینده
(م-۳۸۱) چیره دست است و از شعرای دیگر احترام میکرد.
اشعار زیر منسوب بدوست:
دلم تنگ دارد بدان چشم تنگ خداوند دیبای فیروزه رنگ
بچشم گوزنست و رفتار كبک بکشی گو زنت و كبر پلنگ
سخن گفتنش تلخ و شیرین دولب چنانک از میان دوشکر شرنگ
کمان دو ابروش و آن غمزها يكابک يدل بر چو تیر خدنگ
بدان ماند آن بت که خون مرا کشیدست بر پور ناز يشر ننگ
يكی فال گیر بم وشا بد بدن كه گیتی بيك سان ندارد در نگ

***

بك شهر همی فسون و رنگ آمیزند تا بر من و بر تو رسته خیز انگیزند
با ما بحديث عشق ما چه ستیزند هر مرغی را بپای خویش آویزند
منجيك ابوالحسن على بن محمد منجيك ترمذی در دربار
چغانیان بسر میبرد و مدح امرای آنجا را میکرد.
وی از فحول شعرای قرن چهارم است. عوفی در لباب الالباب او را بدین
گونه وصف میکند: شعر غریب و الفاظ خوب و معانی بکر و عبارتی بلیغ
واستعاراتی نادر دارد قضاوت بدست خوانندگان گرامی که مطالعه
اشعارش وصف عوفی را در باره او صادق خواهند یافت یا خیر؟


(۱۱۲)

ای خو بثر ز بهار و بهای ارمنی ای پا کثر ز قطرهٔ باران بهمنی
آنجا که موی تو همه برزن بزیر مشک وانجا که روی تست همیشه بر همنی
اندر فرات غر قم تا دیده بامنت واندر بهار حسنم تا تو بر منی
ار انگبین بسی سخن تلخ مر چراست وریا سمین بوی تو بدل چو نگه آهنی
مشگر بماه نورش تیره شود ز رشک مکذر بباغ سرو سهی پاک بشکنی
خرم بهار خواند عاشق ترا که تو لاله رخ و بنفشه خط و یاسمن تنی
مارا جگر بتیر فراق تو خسته گشت ای سبر بر فراق بتان نیک جوشنی

***

الا بمس ده آن داروی نژند زمانه دیده فراوان و دیر مانده به بند
چو جان عاشق سوزان چو روی حاسد زرد زمهر پخته و نایافته ز دود گزند (۱)

***

نیکو گل دو رنگ را نظر کن در است بزیر عقیق ساده
یا عاشق و معشوق روز خلوت رخساره به رخساره بر نهاده (۱)
ابو طیب مصعبی ابن مرد مباحث و تدبیر از ادب نیز بهرهٔ کافی داشت
وی در جمله رجال بزرگ قرن چهارم بشمار می آید.
وی از شاعران استاد و ماهره در زبان دری و عربی بود. قصیدهٔ در تعریف «جهان»
دارد و در آن بالهجهٔ نقد و انتقاد آمیز از زیاده رویها و ناساز گاریها،
از زشتی و زیبایی های آن بی پرده سخن گفته:
جهانا همانا فسو سی و بازی که بر کس نپایی و با کس نسازی
چو ماه از نمودن چوخور از شنودن بگاه ربودن چوشا هین و بازی
چو زهر از چشیدن چو چنگ از شنیدن چو باد از بریدن چوالماس گازی
چو عود قماری وچون مشک ثبت چو عنبر سرشته یمان و حجازی
(۱) سخن و سخنوران ص ۲۰


(۱۱۳)
بظاهر یکی بيت پر نقش آزر
بیکی را نعیمی بکسی را جحیمی
یکی بوستانی پرا کنده نعمت
همه آزمايش همه پر لسايش
چرا زير کا نند پس تفکر و زی
چرا عمر طاوس ودراج کوته
صدو اندساله یکی مر غ گرچه
اگر نه همه کار تو باژ گونه
چها تا همانا ازین بی نيازی
بباطن چو خوک پليد و گر ازی
بکی را کشين یکی را فرازی
برین سخت بسته بران نیک بازی
همه پر درا یش چو کرگ طرازی
چرا ابلهان راست بس بی نيازی
چراما رو کرکس زيد در درازی
چرانشت وسه زيست آن مرد غازی
چرا آنکه ناکس تر او را نوازی
کشه کار ما نيم تو جای آزی
ابواسحق ابراهيم. گوبند وی شغل زر گری داشت و اشعار آبدار
جویباری میسرود. نمونه کلامش از اينقرار است:

با بر پنهان کرد آفتاب تابان را
بسبزه بنهفت آن لاله برگ خندان را

بروی هر دومهتش بر دو شاخ ريحان را
بشاخ مورد بپیوست شاخ ريحان را

بتی که خسته دلان را ببوسه درما نست
دريغ دارد ازین درد دیده در مانرا

پیا بر نیستان ما تم کنون من از غم او
سزد که سشمت خوبست ا بر نیسان را

بيك گذر که سحرگاه بر گلستان کرد
بهشت کرد سراسر همه گلستان را


(١١٤)

شاکر جلاب از شعرای فراموش شدهٔ بلند مرتبت و استاد است که در اواسط قرن چهارم میزیسته و گویند در بخارا بوده.

از آثار او جز اندکی در دست نیست . اینک چند بیت آن :

سردست روز کار ودل از مهر سردنی
می سالخور ده باید و ماسا لخوردنی

از صد هزار دوست یکی دوست دوست نی
وز صد هزار مرد یکی مرد مردنی

نفرین کنم ز درد فعال ز ما نه را
***

کو کبر دا دو مرتبت این کوفشانه را
آنرا که با مکتبی و کلابه بود شمار
بربط کجا شناسد و چنگ و چغانه را


لست انتشارات انجمن تاریخ

نام کتاب نویسنده نام کتاب نویسنده
آریانا احمدعلی کهزاد برگهای خزانی خلیل الله خلیلی
تاریخ افغانستان جلد اول » » افغانستان در قرن نزده سیدقاسم رشتیا
» » ومحمدعثمان صدقی آثار عتیقه بودایی کوتل
» جلد دوم احمدعلی کهزاد خیر خانه موسیو ها کن
کنشکا » » (ترجمه رشتیا)
بگرام » » تاریخ افغانستان جلد سوم میرغلام محمد غبار
بامیان موسیوهاکن و گودار وهاب احمد نعیمی
(ترجمه کهزاد) احمدشاه بابا غبار
صنعت باختر(به فرانسه و فارسی) موسیو هاکن خراسان »
(ترجمه کهزاد) صورتگران و خوشنویسان
در زوایای تاریخ هرات علی احمد نعیمی
افغانستان احمدعلی کهزاد آبدات نفیسه هرات سرور گویا
رجال و رویدادهای تاریخی » » نینواز ضیاء قاریزاده
لشکرگاه » » پرده نشینان سخنگو ماگه رحمانی
مسکوکات قبل الاسلام 1 کبرنامه حمید کشمیری
» عصر اسلام » » تیمورشاه درانی عزیزالدین
گلدسته عشق » » فوفالزائی
شاهنامه ها و اوستا و مقایسه نوای معارك میرزا عطامحمد
بین پهلوانان آنها » » جوان فدایی پروانی فقیر
رتبیل شاهان » » خروج بارکزائیها ادوارد الایس
افغانستان و مصر » » پریس ( ترجمه
سرخ کوتل » » پژواك و صدقی)
رهنمای بامیان » » واقعات شاه شجاع شاه شجاع
از سروبی تا اسمار » » و محمد حسین
رهنمای بامیان بانگلیسی » » پادشاهان متاخر جلد اول یعقوبعلی خافی
سلطنت غزنویان خلیل الله خلیلی صفاریان میرمحمد صدیق
منتخبات اشعار خلیلی » » فرهنگ
فیض قدس » » رهنمای افغانستان
بانگلیسی پروفیسور محمدعلی


نشرات موقوته انجمن تاریخ

مجله (آریانا) و (افغانستان)

انجمن تاریخ دو نشریه موقوته دارد بنام مجله آریانا و مجله افغانستان که هر دو از سالیان متوالی در قطار نشریات طراز اول افغانستان اخذ موقع نموده و کلکسیونهای هر کدام بشکل دائرة المعارفی درآمده که علاقمندان تاریخ و ادبیات افغانستان از آن بی نیاز شده نمی توانند

مجله آریانا

از سیزده سال باینطرف مرتب در اول هر ماه شمسی نشر می شود و سر از اول دلو وارد چهار دهمین سال مطبوعاتی خویش میگردد.
اشتراک سالانه آن در کابل ٢٤ افغانی در ولایات ٢٨ افغانی و در خارج مملکت (٢) دالر است.

مجله افغانستان

بزبانهای فرانسه و انگلیسی هر سه ماه يك مرتبه با تصاویر زیبا و صحافت قشنگ نشر می شود.
این مجله سر از اول حمل ١٣٣٥ وارد یازدهمین سال مطبوعاتی خویش میگردد. اشتراک سالانه این مجله در کابل ٤٠ افغانی در ولایات ٥٠، ٤١ افغانی و در خارج مملکت ٤ دالر است.