{"book": "adl1191", "page": 1, "text": "بسم الله الرحمن الرحيم علم القران خلق الانسان علمه البيان\nديوان همايون اعلى\nافغاني\nدر مطبعه مصطفايي بسعي واهتمام\nنویسنده محمد امین بیگ طارقی\nكابل ١٣٣٢"}
{"book": "adl1191", "page": 2, "text": "وَرَبُّكَ الاَكْرَمُ الَّذِيْ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ\n-الايه-\n\nتذکار\nدیوان همایون اعلی\nیا\nوزارت مالیه\nدر پیرامون داستان تاریخی استیفاء ممالک محروسه\n\nنویسنده : عزیز الدین وکیلی. فوفلزائی.\n\nکابل ۱۳۳۴"}
{"book": "adl1191", "page": 3, "text": "انتشار اثر جدیدی را که حاوی داستان مختصر\nتاریخی استیفاء ممالك محروسه ـ و فداکاری از\nجان نثاریهای مردان نامی ادوار گذشته ـ ویاد\nکاری از انتصاب وزارت مالیۀ کشور عزیز\nافغانستان است در محضر مطالعۀ ذوق مندان\nتاریخ عرفانی وطن تقدیم داشته و افتخار کار\nنامه های متصدیان دیوان اعلی مملکت را که\nتازه به طبع ونشر میرسد برا رباب قلم و وارثان\nمعنوی ایشان تبريك میگوئیم و بر ارواح پاك\nبزرگترین شخصیت های قلم و شمشیر تحیت می\nفرستیم. عزیز الدین"}
{"book": "adl1191", "page": 4, "text": "ثبت است در سفینهٔ دانشوران دهر\nاز فیض رشحه های قلم ماجرای ما\n\nتذکار\n\nدیوان همایون اعلی\n\nیا\nوزارت مالیه\n\n« در پیرامون داستان تاریخی استیفاء ممالک محروسه »\n\nنویسنده: عزیز الدین وکیلی « فوفلزائی »\n\nتعداد طبع تاریخ طبع\n٥٠٠ جلد برج اسد ١٣٣٤ ش"}
{"book": "adl1191", "page": 5, "text": "یاد آوری\n\nهنگامی كه يك سلسله کتب تواریخ وطن را برای دریافت مضمون رساله دیوان اعلي تحت غور و مطالعه قرارداده بودم و هكذا در اسناد معتبر خطی هم كه اسما رجال معظم و مشهور افغانستان را تجسس میكردم اشخاص صاحب مرتبه و حیثیتی كه در ادوار ماقبل در وطن عزیز مصدر خدمات بزرگی شده بودند حین مطالعه بنظر مؤلف (خیلی ها) برخوردند ولی در رسالهٔ تاریخ دیوان اعلی [ یا وزارت مالیه افغانستان ] كه در معرض مطالعه علاقمندان قرار میگیرد خاص درباره وزراء و کار پردازان آن میخواهم حرف بزنم و از نامهای بیشتر اشخاص تاریخی اگر شرحی نه بسته ام مطالع محترم ملتفت باشد که درین رساله از کسانی نام می برم كه با شهرت مکمل بدیوان اعلی مملکت ارتباط خاصی داشته اند و با عتبار اسناد معتبر خطی و کتب تواریخ بحقیقت پیوسته اند و از لحاظی كه نگارش بنده درین رساله از اصل مطلب تاریخ وزارت مالیه عدول نکند از تذکرهٔ احوال سائر رجال قابل قدر محض بسبب رفع طوالت مضمون منصرف شده ام و معذرت نگارنده را كه باحیاء نام گذشتگان نامی وطن علاقه مفرط دارم در این اثر آنچه از اسماء و یا کار نامه های اشخاص تاریخی كه در نظر ارباب معرفت جلوه نمیکند اعتذار بنده را بکمال لطف پذیرفته باشند. \nعزیز الدین"}
{"book": "adl1191", "page": 6, "text": "بندۀ خدا اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهرشاه پادشاه\nمعارف پرور و ترقیخواه افغانستان که دراثر توجهات خاص\nذات شهریار معظم ایشان تطورات محسوسی در کلیۀ\nامور مادی و معنوی کشور تبارز نموده است ."}
{"book": "adl1191", "page": 7, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 8, "text": "مرام ناشر\nمدیریت جریده ثروت وزارت مالیات خود را خیلی مسعود می داند که\nدر طول مدت یکسال نشراتی خود بعلاوه انتشار مضامین متعدد علمی\nو حقوقی و اقتصادی و مالی و ... به طبع و نشر رسایل و کتب مفید و قابل\nتذکر نیز کامیابی های پی درپی نصیب او شده میرود.\nطبع کتاب اقتصاد رهنمائی شده پایان نیافته بود که کتاب مختصر\nتجارت بین المللی را بغرض استفاده علاقه مندان از ماشین کشیدیم و هنوز\nاین کتاب صحافی نه شده بود که رساله تاثیر عدالت در استفاده از منابع\nمالی و اقتصادی بچاپ رسید و آنهم توزیع نه شده بود که رساله مفید (دیوان\nاعلی و یا تاریخ وزارت مالیه) تالیف و تتبع شاغلی عزیز الدین وکیلی\nپوفلزائی ، مدیر آرت و خطاطی مطابع هم در اخبار ثروت و متعاقب\nآن بصورت رساله علیحده از طبع بر آمد.\nاین رساله حاوی مطالب تاریخی، مالی و حسابی از عصر احمد شاه کبیر\nتا دوره سلطنت اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه پادشاه\nمحبوب افغانستان است.\nالبته آن هائیکه به علم و فرهنگ علاقه دارند مطالعه این رساله\nبی سابقه را از خدمات فرهنگی وزارت مالیه بحساب خواهند آورد و ما را\nبیشتر تحریص و تشجیع خواهند کرد تا در آینده خوب تر و بیشتر بتوانیم\nکه آثار علمی مفید سایر نویسندگان مملکت را به طبع رسانیده\nومعروض مطالعه مطالعین قرار بدهیم.\nاول"}
{"book": "adl1191", "page": 9, "text": "ما بنوبهٔ خود خدمات علمی جریدهٔ ثروت را مرهون رهنمونی های\nعلمی و مسلکی جناب عبدالملک وزیر مالیه دانسته و افتخار مینمائیم که\nایشان موظفین جریدهٔ ثروت را در انتشار آثار و رسایل و کتب مفید\nتقویت میبخشایند و آن ها را از روی لطف انرژی میدهند که آرزو های\nنهفتهٔ خود را آشکارا ساخته میروند و خدمات علمی خود را روز بروز\nدر انظار منتظرین فرهنگ و معرفت بروز میدهند\nمرام یگانهٔ مطبع و نشر مفکوره های علمی نویسندگان و مؤلفین\nکشور بوده و آرزومندیم که مشتاقان علم پس از اکتساب ومطالعهٔ\nنشرات مطبوعهٔ جریدهٔ ثروت آنچه را در زمینهٔ انتشار کتب و رسایل خوبتر\nو بهتر بپندارند ما را به نقص اجراآت و کردار و پندار ما ملتفت بسازند که\nخوب تر و بهتر مصدر خدمات علمی بمملکت عزیز گردیم.\n\nمحمد یونس حیران مدیر ثروت\n\nدوم"}
{"book": "adl1191", "page": 10, "text": "شاغلی سردار محمد داؤد صدر اعظم با اراده\nافغانستان که در ایام تصدی حکومت شان، مملکت\nعزیز از هر ناحیه مدارج ارتقا را پیموده میرود"}
{"book": "adl1191", "page": 11, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 12, "text": "بسم الله الرحمن الرحیم\nمقدمه\nوزارت مالیه خوشبخت است که درطی مراحل دوصدوده سال حیات\nتاریخی خود در کشور عزیز افغانستان دراثر توجه بهی خواهان مملکت\nدر عصر زمامداری والاحضرت سردار محمد داؤد صدراعظم وعبد الملك\nعبدالرحیم زی وزیر مالیه به نشر اخبار زیرمه «ثروت» موفق میگردد\nو مقام بانامی را که در عرصه دوصدو ده سال مصدر بزرگترین خدمات\nکشوری ولشکری شده است مراتب تدریجی ادوار مترقی او را به همگان\nمیشناساند.\nوزارت مالیه ویا مقامی که بدواً نام دیوان همایون اعلی بسر داشت\nدرمملکت عزیز به تصور اکثر کسان از٣٦ سال باینطرف آغازمیشود\nولی قام این وزارت واساس آن هنگامی را بیادمیدهد که جهان کشایان\nنامی افغان در آغاز سلطنت درانی وا فتتاح این وزارت اولین بار\nاز زحمات سفر کشور هند و بخارا ومشهد در قندها ر راحت جسته\nودرپی زیبائی مملکت افغانستان ورونق افزائی حصار عافیت خویشتنان\nدر قندهار بر آمده بودند.\nسعادت وطن از آن قیاس میشود که وزارت مالیه بوسیله اخبار\nزیرمه «ثروت» میتواند از یکطرف در امور دانش وفرهنگ ربلند بردن\nسویه افکار عامه وتولید منابع ثروت وتوسیع شعب تجارت و تسهیل"}
{"book": "adl1191", "page": 13, "text": "(۲)\n\nامور زراعت خدمت کند و از طرف دیگر در زوایای تاریخ معاصر\nافغانستان برای روشن گردانیدن بعضی نکات مهم وا حیاء خاطرات\nبزرگ خود و بوجود آوردن سر نوشت اشخاص قابل قدر مملکت كمك\nنماید و امیدواری بیشتر از آن معلوم میگردد که اخبار ثروت روز اعتصاب\nوطرز العمل های ادوار تاریخی خود را متدرجاً روی صفحات خویش\nدر محضر مطالعه ارباب ذوق ایضاح واعلام میکند.\n\nوزارت مالیه که نخست در مملکت عزيز ما بنام دیوان اعلی بوجود\nآمده است خاطرات دوصد سال قبل خود را فراموش نمی کند واسم\nمؤسس واسماً سامی متصدیان بزرگ خود را که بچه نام ها و بکدام\nعنوان ها و بچه زحمات در رأس این مقام بزرگ عهده وزارت و مراتب\nخدمت بسر کرده اند به ما می شناساند و در پهلوی وظائف اداری خدمات\nسیاسی، عسکری، عرفانی و جان نثاری های او شانرا با بنای وطن نیز\nخاطر نشان میکند.\n\nاخبار زیر مه «ثروت» افتخار دارد و افتخار می بخشد که توسط\nنشریه های مفید اولین بار چه در صفحات خویش و چه در فشر اثر جداگانه\nاز وزراء و همکاران اولی وثانوی خود بقدر دانی نام می برد که هم\nخدمات وزارت مالیه را در ادوار مختلف واضح مینماید و هم از سال تاسیس\nتا دم حاضر عده رجالی را که با داشتن این عهده خدمات دیگری هم در راه\nخیر و سعادت وطن بجا کرده اند از سلسله اسماً ایشان توضیحات هستند\nو قابل قدری میدهد و معلومات سودمندی را بغرض استفاده مردهائی که\nآرزومند استماع داستانهای شکوه و عظمت زندگانی پدران خودند\nدر معرض طبع و نشر تقدیم میکند. ع؛ وکیلی"}
{"book": "adl1191", "page": 14, "text": "(۳)\n\nوزارت مالیه در عصر\nاعلیحضرت احمد شاه کبیر\n\nدر سنه ۱۱٦۱ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه نامی افغان تاج خسروی بر سر و تمام آزادی کامل بر مملکت گذاشت آندم افغانستان با تصاحب استقلال سیاسی و تاج و تخت شاهی و حصول موقع مساعد توانست که به تشکیل اساسات يك سلطنت قاهر و قائم بپردازد و در اثر اقتدار کامل از کشورها باج ستاند و به افسرها تاج بخشد.\nچون وجود وزارت مالیه که در يك مملکت از حیث دارائی امور مالی اقتصادی، زراعتی و تنظیم دخل و خرج و عوائد و مصارف مملکتی واخذ خراج از بلاد متسلطۀ هند و ایران بمرتبۀ اول ضرور بود نظر به کثرت\nنوت : در سال ۱۱٦۲ قمری در سال دوم سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر در حمله سوم اعلیحضرت ممدوح بر لاهور حین وصول همدران جا با میر منو معين الملك جنگ خفیفی بوقوع پیوست و در اثر قوت و شدت لشکر احمد شاه درانی بصلح انجامید در نتیجه اعلیحضرت احمد شاه كبیر باراضی متصرفۀ نادر شاه افشار ترکمان فعلا اكتفا کرد و مالیات سیال کوت و کجرات اور نگ آباد و پر سریا - امرت سر هر چهار محال را بر عهدۀ میر منو گذاشت که بسبیل استمرار بکار برد از ان دولت سپارد و خود اعلیحضرت احمد شاه بعد از متعهد ساختن میر منو به پرداختن مالیات هر چهار محال جانب کابل و قندهار رایت مراجعت افراشت .\nاز جمله مالیات عصر اعلیحضرت احمد شاه کبیر شکارپور در سال شش لك روپيه باجاره عبدالخالق خان سدوزائی بود که همه ساله به دیوان اعلی شاهی تحویل میداد و در اثر با قی دهی همین اجارۀ شش لك روپيه كیفیات او بجائی برسید که در سنۀ ۱۱۸٦ قمری مصدر بزرگترین فتنه گردید و ماجرا ، عجیب او در وقایع جلوس تیمورشاه در کتاب موسوم به تیمور شاه درانی اثر بنده مفصل نگاشته شده است ."}
{"book": "adl1191", "page": 15, "text": "( 4 )\nگرفتاری و فکر کشور کشائی اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه معروف\nو مدبر افغان ووظائف حربی که در بدو سلطنت بسه نفر وزیر با تد بیر\nاو سپرده شده بود چهار سال عهدۀ این وزارت در حال ابتدائی تحت اثر\nیکنفر (میرزا باشی) اداره شد که تا آندم شکل و زا رت وزما مداری هم\nبه مرتبۀ وزیر نداشت میرزا با شی دران حال باعده ای میرزایان محاسبش\nبه کلیت امور محاسبات مملکت وارسی میکرد که میرزا باشی آنوقت\n1748-1752 از سنه ١١٦١ قمری الی ١١٦٥ قمری (شاه پسند خان قوم اسحق زائی) و آن\nشخصی که قبل ازسلطنت اعلیحضرت احمد شاه درانی در قطار ده نفر زعیم\nقبائل قندهار محسوب میشد اداره گردید و کلمۀ شاه پسند هم لقب او بود\nکه از طرف اعلیحضرت احمد شاه غازی برایش داده شده بود و اسم او\nشاه پسند نبود مثل شاه ولی شاه دوست جان نثار سرفراز وفادار وامثالهم.\n1752 در اواخر سنه ١١٦٥ قمری پس از راحت زحمات سفر هند و عودت از فتح\nکشمیر با مروارادۀ سنیۀ اعلیحضرت غازی احمد شاه کبیر نظر به کثرت ذخائر\nجنسی و روز افزونی خزائن نقدی و معاش ومصارف دولتی و تقنین دخل وخرج\nمملکتی و تعیین جایگیر امراء قبائل و افراد لشکر و ما مو رین و غير ه\nوزارت مالیه را بنام [دیوان همایون اعلی] بناء گذاشتند که مؤسس\nومتصدی اول دیوان اعلی یاوزارت مالیه در افغانستان همان مرد مدبرو\nسیاسی افغان (سر دار عبد الله خان پو پلزائی) اولین فاتح شهر سرهند\nدر ١١٦٢ قمری بود که بقول صاحب تا ریخ افاغنه و صاحب تاریخ احمد شاه\nدرانی در اردو کشی اول احمد شاه بصوب هندوستان بحيث يك افسر بزر گ"}
{"book": "adl1191", "page": 16, "text": "( 5 )\n\nنظامی به لقب ارد و باشی [ رئیس ارد و ] در دفعه اول شهر سرهند را به مملکت\nافغانستان الحاق کرد و بقول صاحب کتاب سير المتاخرين و صاحب خزانه عامره\n[ تذکرة الشعرا ء هند ] و جوا مع التواريخ و تاريخ احمدی و سلطانی اولین\nفاتح و فر مان فرمای کشمیر در ۱۱٦٥ قمري بود که بجائزه هردو خدمت\nذی قیمت عسکری که ۱۲ هزار سوار درانی بطور دائمی در تحت رايت او بود\nتوا نست که باین عهدۀ رفیعه در رأس ديوان اعلی ارتقا يابد وازان تاریخ\nبامروز ارت ماليه و وزارت عدلیه و تجاوت و گمر کات و خزائنی که\nهر يك جزء وظائف و تشكيل وزارت مالیه دران روز بود ادامه دهد [۱]\nو مستو فيان را از هند تا خراسان و از طخارستان تا بلوچستان در تحت اثر\n\nنوت : در سال دهم سلطنت اعليحضرت احمد شاه كبير و یورش پنجم شاه موصوف\nبجانب لاهور و هند در سنه ۱۱۷۰ قمری که از قندهار براه کابل مرحله پیمای صوب لاهور\nگرديد بعد از وصول و اقامۀ چندی در لاهور وقتی که در دهلی برسید پس از توقف یکماه\nدر آنجا در خلال احوال مذکور بصلاح وصوابديد اعليحضرت عالمگیر ثانی شهنشاه مغلی\nهند ووساطت سردار جهانخان فوفلزائی سپه سالار مبلغ پنجاه لك روبيه برسم واسم\nپيشكش از نظام الدوله پسرقمرالدین خان وزير المما لك مطالبه گرديد وبشرط تقديم\nآن منصب وزارت کشور هند را بوی مژده دادند .\nنظام الدوله از دون همتی وخست طبع قبول نکرده بحرم خان که از جمله خواجه سرایان\nبارگاه اعلیحضرت احمد شاه درانی بود مامور تجسس نقدينۀ وی گشت و بعد از آنکه تمام\nاندوخته ودفينۀ او ابراز نمود قرار حساب کاربرد از ان دولت ده کرور روپیه غایب\nخزينۀ ديوان اعلی مملکت گرديد .\n(۱) ضرابخانه در عصر سلاطین سدوزائی عنوان زرگر خانه داشت و زرگر باشی\nلقب رئيس او بود كه تحت اثر ديوان اعلی مثل امروز بر وظيفه مسكو كات طلا و نقره\nرسیدگی می کرد ."}
{"book": "adl1191", "page": 17, "text": "(٦)\n\nهمین عنوان اداره نماید دارنده این وزارت در دفعه اول در قندهار به\nعنوان دیوان بیگی [امیر دفاتر] قرار یافت که اینک شواهد ذیل را از\nتشکیل آنوقت حکومت ایران بطور مقایسه و مثال باهم می نگاریم :\nسرجان مالکم مورخ انگلیس درباره قواعد مالیه در ایران و روابط وظائف\nدیگر مربوط دیوان اعلی مینویسد که: قواعد مالیه در ایران بر دو نوع\nاست یکی روی کتب که در جمیع ممالك اسلام جاریست و محکمه دیگر هست\nکه آنرا محکمه عرف گویند[ وظائف قضائی وجزائی امور شرعیه را نیز\nبا اداره مالیه بر آمر آن منسوب کرده میگوید] امر قتل را به شرع رجوع کرده\nبعد از ادای شهادت وفتوای شیخ الاسلام حکم را جاری می کنند قبل از\nسلطنت نادرشاه افشار آمر محکمه را صدرالصدور و دیگر از صاحب منصبان\nمحاکم عدلی ایران را مفتی مینامیدند در ایام صفویه دیوان عدالت دیگر داشتند\nو کسی را که بران مقرر بود[دیوان بیگی] مینامیدند و هر قتل و سرقت که\nدر پای تخت وجمیع ممالك محروسه واقع میشد باستحضار وی انجام می یافت\nمنقول است که فیصله و حکم چهار امر مخصوص[دیوان بیگی] بود .علاوه\nمی کند که حکم قتل وهر گونه جزای بزرگ که سابق از صلاحیت پادشاه بود\nبوکالت خویش شخصی را که بدان عهده بر گماشت دیوان بیگی لقب داد\n«ص۱۵۳ باب۲۳ تاریخ سرجان مالکم»\n\nجناب میر هوتك خان افغان شاعر معاصر اعلیحضرت تیمور شاه مطابق مضمون سرجان مالكم\nدر رثای دیوان بیگی افغانستان چنین می گوید.\nچو دیوان بیگی از دار فنارفت نمودند از غمش پیر و جوان حیف\nلقب بودش وکیل الدوله ازشاه مپرس از اعتبارات جهان حیف\nچو او می بست بار رحلت از دهر زمین افسوس می گفت آسمان حیف."}
{"book": "adl1191", "page": 18, "text": "(۷)\n\nنگارنده بقرار نوشته سرجان مالكم مؤرخ انگلیس که درباره احوالات ایران پرداخته است بغرض تثبیت عنوان وزیر مالیه و تعیین مقام آن در عهد سلاطین معظم سدوزائی افغان و مقایسه با تشكيل ممالك همجوار و سلطنت های همعصر آن می پردازم زیرا که در عهد سلطنت اعلیحضرت احمد شاه كبير به لقب خان علوم : خان ملاخان [۱] قاضی القضات، شیخ الاسلام - صدرالصدور مدارالمهام امین محکمه معادل وزیر عدلیه در امروز شناخته نشد و در نقشه شهر احمد شاهی قندهار که اثر مستند و ماخذ خیلی معبر است جز عمارت ديوان اعلی و دفتر خانه خاص که دارالتحریر شاهی آنوقت بود منزلی بنام محکمه و یا با صطلاح آنوقت قاضی خانه ملاحظه نشد اصح روایت اینسکه امور وزارت عدلیه جزء تشكيل دیوای اعلی مملکت بود که امور وزارت عدلیه و پاره وظائف وزارت داخله وكمرك وتجارت مثل سائر امور محاسبات دولت در تحت اثر شخص دیوان بیگی و دیوان اعلی [وزارت مالیه وعد لیه] قرار داشت و سرجان مالکم علاوه می کند که معاملات قتل اشخاص که قبل به پادشاه تعلق داشت بعداً بوکالت پادشاه شخص دیگری که اجرا می نمود لقب او دیوان بیگی بود یعنی قوه اجرائیه وجزائیه بدون از دیوان اعلی و برون از اقتدار ديوان بیکی قبر دو هیچ فرمان\n\n(۱) در عصر اعلیحضرت دوست محمد خان و بعد از ان همین لقب خان ملاخان وخان علوم در مملکت رواج داشت مثلا ملا محمد سعیدخان بارکزائی از عصر شاه محمود سدوزائی تا اینوقت بحیث قاضي القضاة وخان علوم شهرت داشت و بعد از وی قاضی عبدالرحمن خان خان علوم مقرر گردید و پسرش قاضی عبدالسلام خان قاضی قندهار بود و بعد از وی قاضی سعدالدین خان بن قاضی عبدالرحمن خان بقضای قندهار مقرر شد."}
{"book": "adl1191", "page": 19, "text": "(۸)\n\nومدارك خطی هم که از آغاز عصر سدوزائی تا انجام باز مانده است بعنوان دیگری تصریح و تثبیت نکرده است که معاملات حسابی و اداری کشور جز این اداره به شعبة دیگر و یا شخص دیگری ارتباط داشته باشد مثلاً در عصر حاضر در اصول اساسی دولت علیة افغانستان محكمة بنام دیوان عالی بعضاً برای محاكمة وزراء دولت عند الاقتضاء مؤقتاً تشکیل می یابد و بعد انجام اموریکه باو سپرده می شود فسخ می گردد و در عصر سدوزائی این محکمه نیز جزء دیوان اعلی مملکت بود که بوكالت پادشاه و بجای رئیس محاكمات دولت آمربزرگ دیوان اعلی محاکمه اشخاص بزرگ را در دیوان اعلی دائر می ساخت و بعد انجام محاکمه جزاء لازمه را به شخص مسئول میداد ولی در عصر حاضر در قانون اساسی دولت این محکمه را موقتاً امر دائر شدن فرموده است و در ان وقت بطور دائمی تحت اثر دیوان اعلی با دیگر محاکم عدلی و امور دیوان مالیه اداره میگردید.\nدر عهد سلطنت اعلیحضرت احمدشاه غازی سر دار عبد الله خان فوفلزائی دیوان بیگی در رأس قاضی خانه [ محکمة شرعی ] و عدة مستوفیان و مستاجران و لشکر نویسان و جزائر چیان و شهنکچیان و قور خانه و جبه خانه و دفتر خانه از قبیل دفتر خالصه ، دفتر مواجب ، دفتر اسناد و باصطلاحات طومار و روزنامچه و غیره ۲۰ سال باین عهده رفیعه قیام داشت و عنوان وزارت مالیه در اسناد خطی بنام [ دیوان اعلی ] و لقب وزیر مالیه که سائر امور اداری\n\nنوت : در ادوار گذشته دفاتر دیوان اعلی بنامهای دفتر خالصه ـ دفتر مواجب دفتر حساب ـ دفتر اسناد ـ دفتر تعلقات ـ دفتر را مداری ـ دفتر روز نامچه ـ دفتر ثبت ـ دفتر انشاء یاد میشد ."}
{"book": "adl1191", "page": 20, "text": "(۹)\nکشور نیز بدو تفویض و جزء همین اداره بود [دیوان بیگی] نامیده شد و از\nروی تفرّد اداره و کفایت شخص اخیرآ به [وکیل الدوله] ارتقا یافت و\nنام او در نقشه تعمیر شهر قندهار [مطبعۀ کتاب تیمورشاه درانی] به مستوفی\nالممالک و وکیل الدوله در سنه ۱۱۸۰ قمری سال نوزدهم سلطنت احمدشاه\nکبیر شناخته شده است و کتابی هم که بنام فتاوای احمدشاهی در علم فقه و بزبان\nملی پشتو تالیف کرده است مراتب علمیت مرحوم را در علوم شرعیه نیر ثابت\nوقول نگارنده را تائید میدارد دیوان دیگری که بزبان ملی پشتو و بعض\nاشعار فارسی تصنیف کرده است قدرت او را در هر دو زبان ثابت میکند\nکه شاعر متوسط و متصوف هم بوده است یکی از حکایات مشهور آن مرحوم\nاینکه اعلیحضرت احمد شاه غازی برای او لقب جهاندارخان بخشیده\nبود چون اسمش عبد الله بود از ان لقب در گذشت و به لقب جهاندار مسرور\nنشد چنانچه در مقاطع اشعار خویش در پشتو و فارسی اسم خود را عبد الله\nمی نویسد و در مقاطع اشعار بطور عموم مثل اعلیحضرت احمدشاه کبیر که\nعوض تخلص در اشعار خویش احمدشاه مینویسد .. اعلیحضرت تیمورشاه\nو شاه شجاع نیز از داشتن تخلص ابا ورزیده اند این شخص نیز اسم عبد الله\nرا به تخلص و لقب مبدل نکرده است :\n[ادوار د الایس پیرس] E. E. Piere مؤرخ انگلیس باستناد کتاب فریرد در مقدمۀ\nکتاب عروج بارکزائی اثر خویش از جناب موصوف بنام عبد الله خان\n«سر قبیلۀ فوفلزائی» دو بار اسم می برد چنانچه از قول فریرر معلوم میگردد\nکه دیوان بیگی مرحوم کتابی هم در تاریخ عشائر درانی نوشته باشد چون"}
{"book": "adl1191", "page": 21, "text": "(۱۰)\n\nخدمات او باسوانح مختصرش باذکر تصانیفش در کتاب تیمورشاه درانی\nاثر بنده مندرج است اینجا از شرح زندگانی مرحوم خودداری نموده\nو بغرض اثبات تنها سجع مهر مرحوم رامی نگارم :\nدیوان بیگی ممالک محروسه\nیافت از فضل الهی عهد شاه دین پناه\nعبدالله بر مسند دیوان اعلی تکیه گاه ١١٦٦\n\nاز مستوفیان نامی عهد اعلحضرت احمدشاه غازی که در دیوان اعلی\nمملکت شرف ملازمت داشتند يك تن حاجی شیخ عبد اللطیف الجامی بود\nکه سلسله نسبش به حضرت شیخ احمد جام ژنده پیل میرسد وان دیگری میرزا\nعلی رضا خان موسوی [۱] بود و دیگری میرزا امان الله بود که پسر او\nعنبر بن نام داشت [۲] وشخصی که در محکمهٔ شرعیهٔ قندهار مقام قضا داشت\nمحمد ادریس خان بود که کتاب (کامل الصناعتین) را حسب الامر اعلیحضرت\nاحمد شاه غازی بزبان فارسی ترجمه کرده و بنام (فرسنامه) موسومش ساخته\nاست و آن نسخهٔ گران بها حال در کتابخانهٔ شاهی کابل محفوظ است - قاضی\nمحکمه هرات ملافیض الله خان دولت شاهی [وزیر عهد تیمورشاه] بود قاضی\nمحکمه شرعیه کابل ملاعبدالله اسم داشت که اسم پسر او ابو الفضل بود.\n\n(۱) علی رضا موسوی شخصی که در کابل گذر علی رضا خان بنامش یاد میشود و با نی\nهمین گذر شخص میرزا علی رضاء موسوی بود.\n(۲) عبارت مهر پسر میرزا امان الله که در پای یک ورق فرمان اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك سدوزائی به مشاهده نگارنده پیوسته است عنبر بن امان الله خوانده\nمیشود و عنبر بن مذکور از عمده نویسندگان و منشیان عصر شاه شجاع الملك بود."}
{"book": "adl1191", "page": 22, "text": "وکیل الدوله\n\nجناب سردار عبدالله خان مرحوم ( قوم پوپلزائی ) دیوان بیگی مشهور ـ رکن رکین سلطنت\nاحمد شاه کبیر ـ مؤسس (دیوان همایون اعلی) یا وزارت مالیه وعدلیه در افغانستان\nشخصی که علاوه بر خدمات عسکری مدت نزده سال بعنوان دیوان بیگی و وکیل الدوله\nدر عهد شهنشاه موصوف و ۱۲ سال در عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه بعنوان وکیل الدوله\nدر رأس تمام امور اداری کشور قرار داشت. (متعلق صفحه ۱۰- رساله دیوان اعلی)"}
{"book": "adl1191", "page": 23, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 24, "text": "(11)\n\nیکی از مستوفیان نامی افغانستان سکجیون مل نام از قوم کهتری اهل هنود متوطن کابل بود که این شخص صاحب قلم در سنه ١١٦١ قمری برای استرداد پول مالیات ولایت کابل نزد یمین الملك به سفارت هند فرستاده شده بود و پس از حصول مدعا و معاودت او به قندهار در سال ١١٦٥ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی سردار عبدالله خان فوفلزائی ايشيك اقاسی تم ديوان بیگی ] را بغرض فتح کشمیر بدانصوب فرستاد این وقت سکجیون مل نیز در جمله ملتزمین رکاب سردار عبدالله خان موصوف همراه فرستاده شد وقتی که سردار عبدالله خان کشمير را فتح و تحویل گرفت و کار گذاران عالمگیر ثانی را از آنجا بر کشید خواجه عبدالله خان بن نواب عبد الصمد خان محمد زائی را که نسبت بزرگی عبدالله خان دیوان بیگی که آنوقت رتبه [ امير لشکر ] داشت او را بنام خواجه عبدالله خان كوچك ياد ميكردند يعنی سردار عبدالله خان فوفلزائی نامبرده را پس از فتح كشمير بحيث نائب الحكومه مقرر کرد و همچنان سكجيون مل نام هندو را بحيث استيفاء ممالك فرمان داد وقتی که زمام حکومت خطه کشمیر بدست اقتدار حکومت افغانی قرار گرفت او این مستوفی سلطنت افغانستان همدرا نجا سكجيون مل هند و با مر سردار عبد الله خان فو فلزائی مقرر گردید سكجيون مل الى ١١٧٧ قمری ۱۳ سال این عهده را بسر برد (۱) سكجيو ن مل بقول صاحب کتاب سير المتاخرين شخص نيك عقيده و قريب الاسلام و آدم خوب صورت بود که نامبرده بعد از فراغ امور دیوانی به مجلس \n\n(1) شرح كيفيات سكجيون مل هند و مستوفی متمر د کشمیر دريا ور في های صفحات ٢٣١ - ٢٣٢ - ٢٣٣ كتاب تیمور شاه درانی ملاحظه شود ."}
{"book": "adl1191", "page": 25, "text": "(۱۲)\n\nشعرا و دانشمندان وقت خودرا بسر می برد که حتی به شعراء زبده کشمير امر کرده بود که تاريخ کشمير را از ادوار گذشته الی عصر استيفاء خودش برشتهٔ نظم در کشند\n\nسكجيون مل يك تن از مستوفيان نامدار عصر احمدشاه کبير بود و در ضمن وقائع عهد شهنشاه مبرور از ان مستوفی اسم برده میشود:"}
{"book": "adl1191", "page": 26, "text": "(۱۳)\nعهد سلطنت اعلیحضرت\nتيمور شاه سدوزائی\nدر سنه ۱۱٨۶ قمری که اعلیحضرت تیمور شاه درانی باورنگ سلطنت\nموروثی تکیه زد به تقاضای عصر ومرام سیاسی حکومت خویش به توسيع\nاین وزارت که سرچشمه حیات مدنی ومؤلد منابع ومؤجد مدارك مادی\nمملکت است چنین کوشید که وکیل الرعایا ـ امین محکمه مالیاتی ؛ مهتمم\nدفاتر ـ امین الملك ، ذخائر چی ـ داروغه مالیات و ضابط ولنگرانهای\nثالث [یعنی سه يك] وامثال آن افزود که این همه اسماء و عنوان های\nفوق الذکر در همان دیوان اعلی مصروف ایفای وظائف خویش بودند و شخصی\nکه دررأس تمام امور کشوری و لشکری عصر تیمور شاه بحیث نائب السلطنه\nنوت : در متن صحائف تاریخ معاصر افغانستان کلمه خالصه وخالصه جات زیاد\nبنظر میرسد و برای اینکه موضوع خالصه و لفظ معاف و مرفوع القلم مبهم نگذارد\nبرای تائید مطالب صفحات گذشته معلومات ذیل پرداخته میشود :\nدر عصر سلاطین گذشته عادتی بود تا فردی در امور عسکری خدمتی مهمی را انجام\nنمیداد بمنصبت بزرگ عسکری وملکی پذیرفته نمیشد و اعطای رتب رفیعه را بجایزه\nخدمات مهم پسندیده بودند و همچنان در بدل خسارات مشقات زیاد کشور کشائی که\nبعضا برادریا فرزند کسی بقتل میرسید و یا شخصی از خدمتگاران صادق دار که از کبرسن\nقوه حرکت نمیداشت مانند حقوق تقاعد در امروز بنام جایگیر املاك زراعتی را برای\nامراء وخوانین افغان می بخشیدند و اراضی بخشیده «مکافاتی» در دفتر شاهی بنام خالصه\nیاد میشد وکسی که حدودو مقدار جریب زمین او در دفتر خالصه قید میشد مالیات او نیز\nمعاف و باصطلاح مرفوع القلم میبود. هکذا لقب امیرالامراء ـ امیر ـ خان خانان\nعمدةالخوانیـن و امثال آن در برابر يك خدمت نسبت میشد ."}
{"book": "adl1191", "page": 27, "text": "(١٤)\nقرار داشت سردار عبدالله خان فوفلزائی مؤسس و متصدی اول دیوان اعلی مملکت بود شخصی که در عهد سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی سدوزائی عهدۀ وکیل الرعایا حاصل کرد حاجی شیخ عبدالطیف الجامی بود که در عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی در زمرۀ مستوفیان در دیوان اعلی [وزارت مالیه] رسمیت داشت و در جنگ ملتان با نزده هزار فوج در تحت رایت او و سردار مدد خان اسحق زائی بود و وقتی بغرض اخذ مالیات مشهد نیز بدانصوب فرستاده شده بود اما از انجا ئیکه در اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی نظر به غیظی که از اعلیحضرت موصوف در بارۀ امراء سرکش طائفۀ درانی غالب شده بود شیخ عبداللطیف خان را جهة زحمت آنها در وظائف اداری کشور اختیار کامل بخشید و آن وکیل الرعایا یا مستوفی الممالک از فرط اخلاص شعاری بدولت تیمورشاهی اول باقیاتی که بر ذمت مردم خصوصا امراء درانی از عصر اعلیحضرت احمد شاه غازی گذاشته بود نظربه پیشنهاد او و امر اکید و شدید اعلیحضرت تیمور شاه باقی دهان پول مالیات و غیره را برای تادیۀ پول جلب نمود که در اثر همان شتاب و ناعاقبت اندیشی شیخ عبداللطیف خان واقعۀ عبدالخالق خان سدوزائی ظهور کرد و پیشنهادهای پیهم شیخ عبداللطیف خان [۱] در طبقات ملت چنان اثر بد بخشید که تمام اقوام درانی از عصر سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه مکدر شدند و این رویۀ شیخ عبداللطیف خان مصدر چندین فتنه و فساد بشد اما در قطار مستوفیان و کار پردازان بزرگ آنوقت\n(۱) صاحب مجمل التواریخ شیخ عبداللطیف خان را يك مرتبه به لقب وزیر یاد میکند."}
{"book": "adl1191", "page": 28, "text": "( ١٥ )\n\nشخص با فضیلت و صاحب سلسله نسب بود مگر از لحاظیکه اقتدار امراء\nدرانی را سلب کردن میخواست اواخر عمر خود را به ذلت بسر برد که\nحتی در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان خانه نشین و رته موصوف هم ضبط شده\nو برای رهایش یکی از مهمانان هندی سپرده شده بود:\nمستوفی الممالک یا وزیر مالیۀ اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه\nهمین شخص شیخ عبداللطیف خان بود که اخیراً بلقب وکیل الرعایا\nملقب شده بود و نامبرده در اواخر سلطنت تیمور شاه در هرات که مسکن\nاجداد او بود فوت شده و در قریۀ گذرۀ هرات مدفون گشت.\nامین الملک عصر شهریار موصوف نور محمد خان بابری بود که\nدر ابتدا مهتمم دفاتر مالیات و سپس بنام رئیس محکمۀ مالیات\nوبالاخر بنام امین الملک بحيث مستوفی الممالک عز افتخار حاصل نمود\nو صاحب کتاب دپښتنو تاریخ میگوید که در اثر سعی و اهتمام خود\nخزائن تیمور شاه را به پیمانۀ بلند رسانید که معاصرین او خدمات\nقابل وصفش را مورد تمجید میدانستند ـ سجع مهر امین الملک موصوف\nدر اوقات ریاست محکمۀ مالیات به عبارت [عبده نورمحمد] و در وقت\nامين الملکی اش به چنین بیت مسجع گیر دیده بود:\nبدو لتخواهی سلطان دوران امین الملک شد از دل و جان [١]\nاعلیحضرت تیمورشاه درانی وقتی که شهر بلخ را در سنه ١٢٠٤ قمری\nاز اثر تعرض شاه مراد بی حکمرا ن بخارا مکرر نجات بخشید چون\n(۱) حرف «و» در کلمه دوران علامت ضمه است و اصلا «دران» صحت است اشاره\nبه در دران منسوب به درانی."}
{"book": "adl1191", "page": 29, "text": "( ۱۶ )\n\nثروت بیشمار دیگری عائد خزائن سلطنتی تیمور شاهی گردید در سنهٔ ۱۲۰۵ قمری که یکسال از واقعهٔ تمرد شاه مراد مذکور سپری شد شخصی را برای تنظیم امور اداری کشور بعنوان دیوان بیگی بر گزید و دیوان بیگی این وقت بقول شهزاده علیقلی میرزای اعتضادالسلطنه ایرانی نویسندهٔ تاریخ افغانستان میر هزار خان الکوزائی بود که در نیمهٔ سال ۱۲۰۵ قمری دوسال قبل از فوت اعلیحضرت تیمور شاه بصوب بلخ فرستاده شد اما میر هزار خان موصوف در عرض راه کابل و بلخ فوت گردید و این رتبه را بیش از یکماه نتوانست بسر برد یعنی دومین شخصی که بنام دیوان بیگی در تاریخ مملکت شناخته شد میر هزار خان الکوزائی بود ولی ازینکه عمر با او مساعدت نکرد اثری از وی باقی نماند.\nنور محمد خان بابری امین الملک عهده خود را الی اواخر سلطنت زمانشاه سدوزائی نیز بسر برد که بعد از حیات او این عهده به محمداکرم خان فوفلزائی بن حاجی کریمداد خان عرض بیگی دربار احمد شاه کبیر سپرده شد نور محمد خان بابری در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان سدوزائی چهار هزار نفر از غلام خانه قزلباش کابل نیز در تحت اثر داشت که در هنگام محاربات بحیث یک ژنرال ایفاء وظیفه مینمود و در اوقات امنیت به همان وظیفهٔ استیفاء ممالک رسیدگی میکرد ولی قسمت دارالقضاة در این عصر به لفظ مدار المهام که پارهٔ وظائف وزارت داخلیه امروز نیز بانجا ارتباط داشت تعلق گرفت و امور محاسبات دولت کما فی السابق به دیوان اعلی مفوض شد و وظائف قضا و جزا از صلاحیت دارنده دیوان اعلی برون گردید.\n\nدر واقعه ۱۲۰۰ الی ۱۲۱۶ رقیده اند"}
{"book": "adl1191", "page": 30, "text": "(۱۷)\n\nچون مراتب قاضی فیض الله خان به شهرت مدارالمهام و یا امین الملك\nبه اوراق فرمانهای رسمی آنوقت تصریح نشده است تنها بقول مؤرخان\nاکتفا کردیم و حقائقی که در باره تعیین رتب اشخاص آنعصر در اسناد خطی\nبنظر بنده برخورده است در نگارش مؤرخان افغانی و هندی و ایرانی اغلاط\nو اشتباه زیاد موجود است.\nدر همه حال وزارت مالیه در ۲۲ سال سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه غازی\nز سنه ۱۱۸۶ قمری الی ۱۲۰۷ قمری به چند نفر فوق و ملاعبدالغفار خان\nجدیدالاسلام و التفات خان خواجه سرا تعلق گرفت که وظائف مالیاتی را با ذکر\nامور کشوری و لشکری که اداره و انتظام لشکر نیز به زما مداران\nو کار پردازان وزارت مالیه مفوض و متعلق بود به مفهوم وزارت مالیه و وزارت\nدفاع ملی امروز می پرداختند و در هر دو عصر دیوان اعلی وزارت مالیه\nامور داخل و خارج عسکری را توسط لشکر نویس ها و نظارت گمرکات\nو تجارت را ذریعه عمال و ضباط و امور نقلیه را توسط میر آخورها و پیش\nخانه چی ها و قورخانه چی ها و راسی مینمودند.\nنوت: در قسمت تشکیلات عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی نظر به معلومات زیادی\nکه در کتاب موسوم به تیمورشاه درانی گرد آورده شده و بطبع رسیده است در ین\nرساله قدری سطحی میگذریم اگر مطالع آرزومند تحقیقات فراوان باشد در اثر مذکور\nرجوع نماید و هکذا اگر معلومات بیشتر را در قسمت سلطنت اعلیحضرت شاه زمان نیز\nبا تمامتر کیفیات بخواهند مطالعه کنند نشر کتاب درة الزمان را که تحت تالیف است\nمع الخیر انتظار داشته باشند."}
{"book": "adl1191", "page": 31, "text": "(۱۸)\n\nعصر زمانشاه سدوزائی\n\nدرسنه ۱۲۰۷ قمری در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان نیز شخص امین الملك نور محمد خان بابری الی اخیر عمر خود عین همین وظیفه را بسر میبرد و بعد از ان محمد اکرم خان فوفلزائی بن حاجی کریمداد خان این عهده را اشغال نمود که مستوفیان و مستاجران مالیات و داروغه های مالیات وجزائر چیان و خزانه چی ها و ذخائر چی ها کما فی السابق تحت اثر او با مور مالیات مملکت و معاش عسکر منظم و تعیین جا بیگیر امراء و مامورين واستيفاً محاسبات اراضی مملکتی بوسیله دفتر خالصه ریاست کرده اند [۱] و همچنان در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه محمود واعلیحضرت شاه شجاع الملك یعنی از ١٢١٦ الی ١٢٥٨ قمری به عین همین ترتیب باسم امين الملك ونظام الملك بجای لفظ وزیر مالیه موجود، و داخلیه وغيره ایفا وظیفه نموده اند که امین الملك معروف عصر شاه شجاع همان محمد اکرم خان فوفلزائی بود که در اثر خوش بینی اعلیحضرت شاه زمان در عصر سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك دارای رتبه و منزلت بود چنانچه دراثر تقرب او حافظ شیر محمد خان مختار الدوله را رشک عموزاد، کی غالب شد که اخیراً شهزاده قیصر بن اعلیحضرت شاه زمان را که برادر زادۀ عینی اعلیحضرت شاه شجاع بود باغوا بر انگیخت .\n\n(۱) در چهار ورق فرمان اعلیحضرت شاه زمان متعلق اسناد خاندانی بنده پهلوی مهر ملا عبد الغفار خان جدید الاسلام كلمه استيفاء مما لك اشاره شده است ولی هر چهار ورق درسنه ١٢- ١٤ قمری نوشته شده است اینجا بقرار نوشته مؤرخان واسناد خطی قدری اختلافات موجود است ."}
{"book": "adl1191", "page": 32, "text": "عبدالله خان الکوزائی ملقب به «مخلص الدوله یکی از حکام بزرگ افاغنه در کشمير . شخصى ؟ در زمان حکومت وی\n(بعهد سلطنت زما نشاه درانى پول ماليات کشمير در سال به ۲۴ لك روپيه پخته بشمار مى آمد و این تمثال مجلل او که در\nعصر حکومت خودش در کشمير از طرف مصورى تصویر شده است در متن قصيده مدحيه رحمت داوی شاعر معاصرش در کتاب\nقلمی موسوم به «لیلی و مجنون» مندرج است و از حسن گفتار شاعر معلوم میگردد که نائب الحکومه موصوف علاوه بر انتظام امور\nحکومت آنجا بصفت جود و بخشایش و پرورش علماء وشعراء نيز توجه خاصی داشت . «متعلق صفحه ۱۹ رساله ، وان اعای»\nعجبہ ي رکښے پيدا | جلواهيے پښتون بيا\nداد عاد حهان حمت رنشه بپهر نامش ده"}
{"book": "adl1191", "page": 33, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 34, "text": "( ۱۹ )\nتوضیح این مقال آنکه محمد اکرام خان امین الملك بن حاجی کریمداد خان\nبرادر آزاد خان و آن شخصی که در نواحی قریب پشاور به همدستی اعظم خان\nفوفلزائی نسقچی باشی و عبدالغفور خان فوفلزائی به طرفداری اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك در جنگی که مقابل شهزاده قیصر بن اعلیحضرت شاه زمان\nفرستاده شده بودند حافظ شیر محمد خان مختارالدوله را با برادرش حاجی\nمیر احمد خان بکشتند و اخیراً در جنگ واقع نمله بمقابل لشکر اعلیحضرت\nشاه محمود [ علیه اعلیحضرت شاه شجاع الملك ] خود امین الملك\nمحمد اکرم خان و عبدالغفور خان رفیقش از دست\nفتح خان بارکزائی وزیر و سر لشکر اعلیحضرت شاه محمود بـکـردار عمل\nایشان کشته گشتند و اعلیحضرت شاه شجاع الملك در یادداشتهای خود\nنوت : وقتی که عبدالله خان الکوزائی ملقب به مخلص الدوله بحکومت کشمیر\nقیام داشت در سال ٢٤ لك روپیه عائد دیوان اعلی سلطنت میشد اما اکثر بمواجب عمال\nو ضباط مجری گشته شش هفت لك روپيه بخزانه شاهی میرسید و از نواحی ملتان که جایگیر\nمردم سدوزائی درانی بود در سال سه لك روپيه عائد خزانه شاهی میگشت و دیره غازی\nخان با مواجب مردم خدمتگار آن که از محصول آنجا مجری می بردند به هفت صدهزار\nروپیه اجاره بود و دیره اسمعیل خان بدوصدهزار روپیه در اجاره عبدالرحیم خان هوتکی\nبود .\nپشاور ومضافاتش تا سال ۱۲۱۴ الی سال ششم سلطنت زمانشاه به هفت لك روپيه\nاجاره بود .\nاعلیحضرت شاه زمان در سنه ۱۲۱۱ قمری که لاهور را مسخر گردانید احمد خان بارکزائی\nرا بحکومت میان دو آبه جیلم و سند سرافرازی بخشود و درسال يك لك روپيه از ماليات\nلاهور معین فرمود تا حاکم مذکور بحراست سرحدو ثغور پردازد یعنی از مالیات لاهور\nدر سنه ۱۲۱۱ در سال پنجم سلطنت شهریار موصوف يك لك روپيه تنها از دیوان اعلی\nشاهی برای مصارف محافظت سرحدات میان دو آبه و جیلم و سند تخصیص داده شده بود."}
{"book": "adl1191", "page": 35, "text": "( ۲۰ )\nگوید که نظر به اعتبار همین شخص امین الملك كه بدربار شاه تقرب جسته بود حافظ شیر محمد خان [ ۱ ] مختار الدوله از لحاظ اهمال خدمات گذشته خود بنای نفاق وحسادت گذاشت تا در نتیجه زد و خورد لشکر طرفین (شجاع و قیصر ) مختار الدوله وبرادرش حاجی میر احمد خان در پشاور به قتل رسیدند.\nنظام الملك در عهد سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع سدوزائی کل محمد خان بامیزائی فوفلزائی بن اشرف الوزراء شاه ولیخان بود که سجع مهرش به مشاهده نگارنده چنین پیوسته است :\nز فضل ایزد والطاف احمد نظام الملك شد گل محمد\nتوضیح : در سنه ۱۲۲۱ قمری در دوره سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك چون مالیه چندین ساله محال سند از سبب اغتشاش انقرا ض سلطنت زمان شاه ومحمود شاه بكار کنان دیوان اعلی سلطنت نرسیده بود بدون\nنوت: يك تن از مستوفیان عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك ابدال خان فوفلزائی بود که عمد را بعصر به استيفاء ولایت هرات سرافرازی داشت ودرهنگام لشکر کشی محمد ولی میرزا والی مشهد جانب هرات دريك واقعه خونین بتاريخ دوم شهر ربيع الثانى سنه ۱۲۲۲ قمری نظر( با آنکه مستوفیان افسران لشکر میبودند) بمعیت كداخان ومحمودخان بشهادت رسیده اند .\nوقتی که عطا محمد خان بن حافظ شیر محمد خان مختار الدوله از طرف اعلیحضرت شاه شجاع الملك بنائب الحكومتي كشمير عوض عبدالله خان مخلص الدوله ارتقا يافت ديوان نندارم هندو که از میرزایان محاسب عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك بود بنام صاحب کار وسرپرست امورد یوانی حکومت وی بحيث مستوفي ولايت كشمير بخدمت دولت افغان سرافراز گشت و تا زمانیکه عطا محمد خان با میزائی هند را نجا قیام داشت نندارم (هندو) باستيفاء ولایت کشمیرمی پرداخت ."}
{"book": "adl1191", "page": 36, "text": "(۲۱)\n\nآنکه حاکم ویا مستاجری مامور شود خود اعلیحضرت شاه شجاع الملك\nاز قندهار راه سند بر گرفت. در منزل واقع شیر سرخ فرستاده گان میران سند\nفیضیاب رکاب شاهی شدند عرض و التماس نمودند که اعلیحضرت فسخ عزم\nفرمایند و زمین سند را لگد کوب سپاه ننمایند و مبلغ هشت صد هزار روپیه\nبدون زحمت سفر عائد خزانه دیوان اعلی شمارند اعلیحضرت شاه شجاع الملك\nنظر به کثرت مالیات سند که بر ذمت اهالی آنجا از چهار سال باقی مانده\nبود عرض واستدعای ایشان را نه پذیرفت و برایشان بغرض پیش بینی وتدارک\nپول رخصت معاودت فرمود. همچنان در شالکوت نیز وکلای میران سند\nمشرف رکاب بوسی اعلیحضرت شاه شجاع الملك پیوستند و دو ازده لك\nروپیه بر ذمه گرفتند که مشروط بر معاودت اعلیحضرت شاه شجاع الملك\nادا نمایند ایضاً عرض و استدعای ایشان را نه پذیرفت . چون اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك بدین عزم وارد موضع [كندآبه] و از آنجا وارد شکار\nپور شد در آنجا و کلای میران سند وخوانین تالپور با سادات كرام وعلماء\nعظام و پیر زادگان ذی احترام قرآن مجید را بدست شفاعت گرفته\nدربارگاه سلطنت حاضر آمدند وعفو بقایای پول مالیات چهار ساله دیوان\nاعلی را که بر ذمت ایشان از چند سال مانده بود استدعا نمودند اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك پادشاه دیندار باحترام کلام حضرت ملك علام ده لك روپیه\nرا بخشید و بیست لك روپیه را فرمود تا تحویل خزینه گردد و علاوه بر مبلغ\nفوق که حاصل و عائد دیوان اعلی حکومت شد تحف و هدایای مرغوب دیگر\nاز قبیل اسپان زین و یراق طلا و نقره وتفنگهای بست طلا و شمشیر های قبضه"}
{"book": "adl1191", "page": 37, "text": "( ۲۲ )\n\nمرصع و غیره قماش های نفیس برسم پیشکش واصل و داخل دیوان اعلی گشت\nو باندازه شش لك روپیه دیگر تعارف منشیان و کار پردازان حضور\n\nنوت: از میرزایان با نام عصر اعلیحضرت شاه شجاع الملك یکنفر میرزا امام ویردی\nخان بود که درضمن وقایع حکومت موقت شاهزاده فتح جنگ و شاهزاده شاه پور نام\nاو در ماخذ قید است ولی میرزا امام ویردی اغلب گمان میرود که پسر میرزا الله\nویردی خان (معاصر احمد شاه کبیر) باشد چنانچه در کتیبه زیارت سید اسحق ختلانی\n(مشهور به شاه شهید) علیه الرحمه نام او با یاقوت خان خواجه سرا نقر شده است مثلا\nدر يك مصرع گوید ( چو سرکاری نمود الله ویردی ) و در فرضه کوهدامن قلعه ای\nبنام الله ویردی خان مشهور است که برفراز يك تپه بلند از گل سفید گون اعمار شده\nاست .\n\nساکنین فرضه گویند وقتیکه اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان\nشهید بسیر و تفریح کوهدامن و خصوصاً برای تماشای آبشار فرضه درین دیار تشریف\nآورده بودند از زیبایی محیط قلعه که جای خیلی خوش آب و هوا بود حیرت کردند و سپس\nسوال فرمودند که این گل سفید گون و محکم از خود این تپه خواهد بود و یا از جای\nدیگری نقل داده شده است به تصدیق يك نفر معمر به صحت پیوست که از گل همین تپه\nتخمیر و تعمیر شده است .\n\nدر مقابل تشریحات اسم الله ویردی گفتند نویسنده ای از مردم فارسی بود و در\nعهد تیمور شاه سدوزائی به تعمیر قلعه پرداخته است ولی سلاله از او در کوهدامن\nوجود ندارد بنده معلومات مختصر یرا که در باره هر دو نویسنده از زبان مولوی مسکین\nصاحب مقیم و مقتدای اهالی فرزه کوهدامن نگاشته ام دلالت بران دارد که امام\nویردی اغلب پسر الله ویردی وصاحب آن قلعه باشد اعلیحضرت شاه شجاع الملك در يك\nعبارت مجمل ومختصر خود گوید میرزا امام ویردی معتمد امیر دوست محمد خان و با او در\nبخارا نیز رفته و در قید امیر بخارا بود و از آنجا بصلاح و صوابدید امیر موصوف خود را\nدیوانه قرار داده بواسطه دیوانگی از گرفتاری پادشاه بخارا خلاصی یافت و بفرض\nجاسوسی و مایل گردانیدن اعیان کابل را جانب امیر دوست محمد خان وارد کابل\nشد ."}
{"book": "adl1191", "page": 38, "text": "(۲۳)\n\nشاه افغان که سندیان تقدیم کردند در شمار آمد و مردم سند نیز از لطف\nشاه درانی بخلع فاخره سر افراز گردیدند و همچنان فرستادگان\nراجگان مرهته نیز باعرائض عجز مشرف شد ند و سه زنجیر پیل و اسپان عربی\nبا زین و یراق طلا و نقره و عقده های مروارید و توپهای کمخواب و با دله\nو یملقاره زری و قطیفه کهنی [که مردم هند او را دو تپه مینامند] با غیره\nاجناس ابریشمین شرفیاب حضور شدند و بعد از تقدیم تحف قیمت دار و عرض\nعجز و انکسار رخصت مراجعت به وطن خود حاصل کردند .\nاعلیحضرت شاه شجاع الملك وقتی که از شکار پو و راه دیر جات\nبرگرفت وارد (کوت) و ملتهن شد در انجا بهاول خان عباسی نیز يك\nزنجیر پیل و چند رأس اسپ باسامان طلا و نقره ومبلغ کثیری از زر وسیم\nو چند اشتر و غیره اجناس زرین و ابریشمین قیمتدار بطور هدایای مستمره\nمقرره بحضور شاه فرستاد و فرستادگان بهاول خان عباسی رخصت\nمعاودت حاصل کردند :\nمقصد از نگارش فوق چنان است که در تاریخ امور مالی و اداری\nافغانستان چنین موفقیات محض بدیوان اعلی مملکت قرار میگیرد\nچنانچه اعلیحضرت شاه شجاع الملك در یاد داشتهای خصوصی خویش\nبه عین همین تفصیل قلم فرسائی کرده اند و از نگارش ایشان معلوم\nمیگردد که سر پرستی امور دیوان اعلی را دران مواقع خود بر ذمت داشتند\nو گویند در سنه ۱۲۲۳ قمری در دوره سلطنت ثانوی اعلیحضرت شاه محمود\nوقتی برای استرداد تخت و سلطنت از دست شاه محمود میکوشیدم در حال"}
{"book": "adl1191", "page": 39, "text": "( ٢٤ )\n\nهزیمت از پشاور کوچیده راه شکارپور بر گرفتم و در ضمن وقائع متعلق\nبا میران سند طرح معاهده ریختم - آنگاه میر کرمعلی خان\nو میر مراد علی خان تالپان پسران میر مزاد علی خان که از بزرگترین\nشخصیت های آن سر زمین بودند میران مذکور از بابت مالیات سند علاوه\nبر طلا و نقره مسکو که بسیار و اقمشه نفیسه ابریشمین و زرین ساعت\nو دوربین و ظروف بلورین و امتعه قیمت دار چینی و اسلحه و آلات مرصع\nو مصاحف و وظائف مذهب و دوزنجیر پیل وخیمه ها و فرشهای قیمتی\nو دوعراده توپ جلوی بحضورم تقدیم کردند پنجصد دانه اشرفی و بیست\nهزار روپیه نقد نیز از حضور گذرانیده و بخزانه سپردند و قرار دادند\nهر وقت زمام سلطنت افغانستان بدست شهزاده شجاع الملك قرار گیرد\nمالیات محالات سند و شکار پور را ادا مینمائیم و همچنان در اوقات\nتشریف آوری زوجات محترمات دودمان نجیب شاهی هر گونه پیش کش\nرا ازین قرار که سزاوار شوکت فامیل جلیل سلطنتی باشد به تقدیم خواهیم\nرسانید .\nشاه شجاع الملك در عصر سلطنت وغير سلطنت خود از ینگونه افتخارات\nقلمی و اداری بیشتر دارد ولی هیچ سفسطهای نمی تواند که ازین تبرئه\nدر گذرد و خدمات او را لباس دیگری بپوشاند زیرا اصل کیفیات اگر\nبنظر حقیقت مجسم شود میتواند از بعضی شهرتهای تهمت آمیزش چشم\nبپوشد ."}
{"book": "adl1191", "page": 40, "text": "اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی سدوزائی-شاهی که در استحصال\nبقای مالیات از کشور هند بدیوان اعلی مملکت در آوان سلطنت خویش\nکمک مزید بهم رسانیده است و رسالۀ دیوان اعلی که در (زمینۀ مخصوص\nتاریخ وزارت مالیه سخن میراند خدمات شاه موصوف را آنچه درین راه\nانجام داده است بنظر قدر می نگرد.\n(متعلق مضمون صفحه ٢٤ رسالۀ دیوان اعلی)"}
{"book": "adl1191", "page": 41, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 42, "text": "(٢٥)\n\nعصر سلطنت محمود شاه\nسدوزائی\n\nچون عصر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی در دفعۀ اول وثانی وسلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك از پر آشوب ترین ازمنۀ تا ریخی این مملكت بود لهذا تشكيلات سلطنتی آنها بصورت مكمل مثل سلطنت اعلیحضرت احمد شاه كبير و اعلیحضرت تیمور شاه باهم مقایسه نمیشوند و خصوصاً در عصر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود که چهل و دو واقعۀ بزرگ رخ داد در تشکیل سلطنت اوصدمات بزرگی بوقوع پیوست که در امور محاسبات و دفتر داری احدی را نفس براحت كشیدن نگذاشت لهذا طرز دفتر داری و تشکیل عصر شاه محمود سدوزائی قدری ضعیف تر از ادوار قبل و بعد او بشمار میرود ولی کسانیکه از نویسندگان و معاصرین او بودند در عصر سلطنت زما نشاه وشاه شجاع الملك از هريك نام بردیم(۱)\n\n۱) درسنه ۱۲۱۹ در سال چهارم سلطنت اول اعلیحضرت شاه محمود برای یکمرتبه وزیر فتح خان بارکزائی جهت وصول مالیات دیوانی مامور هزاره و بامیان گردیده بود و قبل از انكه پول مالیات را جمع وبدیوان اعلی مملکت بسپارد سلطنت اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی منقرض گشت و وزیر فتح خان پیش از انكه پول مالیات را جمع کند عندا لموقع لشکر زیاد از مردم بامیان وهزاره گرد آورد و در منزل میدان با لشکر شهزاده شجاع الملك بمقابله پرداخت ."}
{"book": "adl1191", "page": 43, "text": "( ٢٦ )\nبار دوم سلطنت اعلیحضرت\nشاه شجا ع الملك\nدر عصر سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك شخص دیگری بنام\nملا عبدالشکور باین عهده بر گزیده شده بود وهمدرين عصر محمدعثمان\nخان بن رحمت الله خان وزیر قوم کامران خیل سدوزائی فوفلزائی مامور\nثالثات (يعنی سه کوتی) خالصه جات بود که اخیراً در اثر پیشنهاد مکتناتن\nوالکساندر برنس انخلیس بلقب نظام الدوله ارتقا یافت ووظيفة ملاعبدالشلور\nخان وزیر را عندالاقتضا بدو سپردند (۱) ولی در حال انقراض سلطنت\nاعلیحضرت موصوف یعنی دوماه قبل از شهادت آن شهریار شهید شخص\nدیگری در رأس دیوان اعلی مملکت باهمان اقتدار کامل يعنى باستيفاء\nكل ممالك محروسه وقضا وجزاء تعیین گردید که شخص مذکور نواب\nشجاعت علی خان نوادۀ نواب نجیب الدوله هندی بود و گویند که\nنواب شجاعت علی خان مذكور مشروط به معاونت سلطنت شاه شجاع الملك\nرتبۀ دیوان بیگی حاصل کرد ودران وقتیکه کشاکش دست استعمار\nدر خاك افغانستان از هر طرف دراز شده بود اعلیحضرت شاه شجاع الملك\n(۱) ثالثات یکی از وظائف دیوان اعلی بود که با مور ثالثات در دفتر خالصه آمر\nو مختار کار آن شمرده میشد. اما ملا عبدالشکورخان شخصی بود که سی سال بهم مختار\nکار اعلیحضرت شاه شجاع الملك بود ولی در اثر ایماء معتدین از کار برطرف شدو\nبا آنکه اعلیحضرت شاه شجاع الملك اورا بدل خیلی دوست میداشت اما نظر بمجبوریتهای\nگوناگون نتوانست که او را حمایت کند ولا بد وظیفه وصلاحیت اورا به نظام الدوله سپرد."}
{"book": "adl1191", "page": 44, "text": "( ٢٧ )\n\nچاره جز آن نداشت که آن رتبه جلیله را از شخص با تعهد معاونت\nو پشتیبانی در امور سلطنتش دریغ کند چون خاندان نواب نجیب الدوله [١]\nدر خاك هند شهرت بسزا و اقتدار زیاد داشتند در میثاق سری نواب\nشجاعت علی خان اعلیحضرت شجاع الملك رتبۀ دیوان بیگی را\nباقتدار کامل مثل اعلیحضرت احمدشاه کبیر بدو سپرد ولی نواب شجاعت\nعلی خان وقتی باخذ این مقام نائل شد که دو ماه بعد اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك در کابل به شهادت رسید و دیوان بیگی مذکور\nبه معیت شهزادگان رهسپار هند شد نواب نجیب الدوله بقرار نوشته\nمؤرخان هندی از بزرگترین شخصیت های آن سر زمین بود زیرا وقتی\nکه اعلیحضرت احمد شاه کبیر بروز جمعه هفتم ماه جمادی الاول\n١١٧٠ قمری در دهلی برسید دختر عزیز الدین بن اعلیحضرت محمد شاه\nعالمگیر ثانی مغلی را برای شهزاده تیمور فرزند ارشد خویش بگرفت\nدران وقت زمام حکومت دهلی را از سبب خویشی به عزیز الدین موصوف\nسپرد و نجیب الدوله را لقب امارت بخشید شبهه ای نیست که نواب نجیب الدوله\n\n(۱) شخص نواب نجیب الدوله را که مؤرخان هند بلفظ هندی نسبت داده اند\nسبب آنکه حیات و اوقات او در خاك های هند بسر شده بود و از ان جهت بنام هندی\nشهرت او بیشتر است و نگارنده بلحاظیکه در انوقت کشور هند در تصرف امپراطوری\nافغان بود نسبت هندی را در باره نجیب الدوله مانند قندهاری - کابلی- هروی -\nبلخی وامثال آن میدانم یعنی شخص نجیب الدوله اصلا از مردم افغان و بقولی\nیوسفزائی بود و اعلیحضرت احمدشاه درانی کسانی را در کشور هند برتب و القاب\nاعزازی از حضور خود سرافراز گردانید که داشتن اصالت افغانی رجال آن سرزمین\nشرط اول نظریات شهنشاه موصوف بود ."}
{"book": "adl1191", "page": 45, "text": "(۲۸)\n\nاز مقتدر ترین شخصیت های هند بود و تا هفده الی ١١٨٤ قمری که سال\nفوت اوست باين لقب ملقب وممتاز بود وشاعری تاریخ وفات مو صو فرا\nچنین انشاد کرده است:\nزمین راشیوه شیون بپا شد فلك را كریۀ دندان تماشد\nبدان قدوسیان دادندا بن رمز نجیب الدوله واصل باخداشد\n١١٨٤ق\nبعبارت دیگر نکته سنجان معاصرش تاریخ وفات او را بحساب جمل\n[ناظم ملك بقا] نیز دریا فته اند.\nغرض اینجاست که اعلیحضرت شاه شجاع الملك قريب انقر اض سلطنت\nخویش نواب شجاعت علی را باعتبار اجدادش که در کشور هند صاحب رسوخ\nکامل و نقاره بنام ایشان نواخته میشد وازعهد سلاطین مغل تا وقت\nنوت: یکی ازمستوفیان عصرسلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك ابدال خان فوفلز ائی\nبود که مصدر ا نقصر به استیفاء ولایت هرات سرافرازی داشت ودر هنگام لشکر کشی\nمحمد ولی میرزا والی خراسان جانب هرات دريك واقعه خونینی که دران دیار بوقوع\nپیوست بتاریخ دوم شهر ربیع الثانی درسنه ۱۲۳۲ قمری به معیت کداخان ومحمود خان\nبشهادت رسید.\nشخصی دگری از نویسندگان معاصر اعلیحضرت شاه شجاع الملك ميرزا عبدالحسین بود\nکه در آوان سلطنت اول شاه موصوف بخزانه داری جو اهر ونقد وجنس آنو قت سر\nافرازی داشت ودريك جنگی که در عرض راه جلال آباد وپشاور بين لشکر شاه شجاع\nووزیر فتح خان بوقوع پیوست درموقعی که محمدا کرم خان امین الملك وعبدا لغفور خان\nفوفلزائی سرداران لشکرشاه شجاع کشته کشتندابوالحسن خان خزانه دارو ملاجعفر که\nدران حال با حرم محترم شاهی در قلعه اتك اقامت داشتند وجوه نقدوجواهر ثمینه نفیسه\nرا ازراه خیانت برداشته و با نوان حرم عفت توام شاهی را گذاشته درلاهور نزدر نجیت\nسنگ که دست نشانده اعلیحضرت شاه زمان بودرفتند."}
{"book": "adl1191", "page": 46, "text": "(۲۹)\n\nشاه شجاع سلسلة اجداد او به عزت و منزلت در گذشته بودند منصب دیوان\nبیگی را مشروط بمعاونت او اعطا نمود ولی از انکه دو ماه در کابل مقام\nدیوان بیگی (وزیر الممالک افغانستان) حاصل کرده بود مثل میره زارخان\nالکوزائی شهرت او بسیار کم است مگر این سو مین شخصی است که در\nکتب تواریخ وطن به منصب دیوان بیگی وزیر مالیه و سر کرده دار القضاة\nدران وقت شناخته میشود وقبل ازان نواب محمد عثمان خان نظام الدوله\nو پیشتر ازان ملا عبدالشکور خان وزیر مرتبه استیفاء دیوان اعلی یا مقام\nوزارت مالیه بطوری که ذکر شد ازان وی بود.\n\nدربارة تثبیت مقام وزارت مالیه دران اعصار سرجان مالکم مؤرخ\nانگلیس مکرر در مورد امور مالیات مملکت ایران در عصر حکومت\nآقا محمدخان قاجار معاصر سلطنت اعلیحضرت شاه زمان شرح میدهد که\nحاجی ابراهیم در عهد حکومت آقا محمد قاجار در جمیع امور ملکیه مداخلت\nمیکرد. و همه کارهای معظم دولت باستحضار وی میگذشت بعض اوقات وزیر\nدیگری نیز معین بود که امور محاسبات مالیه را بد و محول میکرد\nچنانچه درین اوقات میرزا شفیع صدر اعظم است [۱] و حاجی محمد حسن\n\n[۱] حاجی فیروز الدین بن اعلیحضرت تیمور شاه درانی در آوان سلطنت بر ادرش\nاعلیحضرت شاه محمود عبدالرشید خان درانی را که از وابستگان او بود از حکومت هرات\nبرسم رسالت نزد فتحعلی شاه قاجار حکمران ایران فرستاد حین وصول عبدالرشید خان\nدرانی در ماه ذیقعده سنه ۱۲۳۰ قمری در طهران فتحعلی شاه قاجار باستقبال و احترام\nنمایندة شهزادة نامدار افغان سرای نشیمن همین شخص میرزا شفیع صدراعظم را که\nعمارت عالیستانی بود برای اقامت عبدالرشید خان موصوف معین کرده بود."}
{"book": "adl1191", "page": 47, "text": "( ۳۰ )\nمباشر مالیه است و میگوید پیش ازین صاحب این منصب را در ایران\nامین الدوله میخواندند و حال حاجی محمدحسن را نظام الدوله لقب داده\nاند بغیر ازوزراء بزرگ مستوفیان و منشیان نیز هستند که به معاونت\nایشان کارهای بسیار میگذرد و دفاتر جمع و خرج ممالک محول بایشان\nاست منزلیکه مستوفیان دران جمع میشوند دفتر خانه گویند [ صفحه ۱۵۳\nباب ۲۳ تاریخ سرجان ملکم ]\nدر مملکت عزیز ماافغانستان نیز در اعصار گذشته مستوفی الممالك\nو وزیر از هم فرق نداشتند و با القاپ نظام الملك امين الملك و كپيل الرعايا\nو سر منشی های دیگر بنام دبیرالملك و منشی باشی و منشی وسرد بیر ولشکر\nنویس با آنها همکار و موظف امور مالیات و جمع و خرج مملکت بودند.\nغرض نگارنده از نگاشتن احوالات ایران اینجاست که زیبائی تشکیلات\nاداری حكومت افغانستان با ممالک همجوار یعنی ایران و هند دران\nاوقات تفاوتی از هم نداشته اند یعنی هر لقب و عنوانی که در تشکیل حکومت\nایران و غیره وجود داشت خواه مخواه در تشکیل حکومت افغانی عنوان\nبالمثل و به تغییر عبارت وجود داشته است و مقصد دیگر آنکه مستوفی و منشی\nهای آن اعصار زود عهدهٔ وزیر و یا صدر اعظم را اشغال میکردند که مباشر\nو یا متصدی امور ماليه [بمنزله مستوفی الممالك ] در آن اوقات از عهدهٔ\nصدر اعظم و یا وزیر اول فرقی نداشتند."}
{"book": "adl1191", "page": 48, "text": "( ۳۱ )\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nامیر دوست محمد خان\n\nکسانیکه از آغاز سلطنت امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان مؤسس سلالۀ محمد زائی از سنه ۱۲۵۹ قمری مطابق ۱۸۴۳ عیسوی باینطرف در رأس این مقام برسمیت شناخته شده اند اول میرزا عبدالسمیع خان بود که مقام وزارت داشت چنانچه در متن يك معروضۀ شخصی که نصر الله خان ولد نائب امین الله خان لوگری بعنوان سردار سلطان محمد خان محمد زائی جهت اخذ معاش خود نوشته و متن معروضۀ آن در صفحۀ ۱۴۷\n\nنوت: دروقتیکه امیر محمد افضل خان مرحوم از طرف اعلیحضرت امیر دوست محمد خان والد بزرگوارش بنائب الحکومتی بلخ قرار داشت میرزا احمد خان کشمیری (و آن شخصیکه در زمرۀ نویسندگان عصر سلطنت امیر شیر علی خان از ان نام گرفته ایم) مستوفی وی بود و شخص دیگریکه منشی خاص و متصدی امور حکومتش بود سردار محمد عمر خان نوفلزائی جد نگارنده بودند وقتیکه سردار محمد افضل خان شهر تخه پل را اساس گذاشت و تهداب نهاد محمد عمر خان مرحوم را حاکم آنجا مقرر ساخت چون خاطر حاکم موصوف از وضع آب و هوای آنجا ملال آورد قصیدۀ شکایت آمیزی سرود کز ان جمله يك بيت اینست :\nاز هجوم پشه و ضیق معیشت اندران - تخۀ پل شهریست کو در کار باشد نیست نیست\nسردار محمد عمر خان (عمر) چون از مقربان خاص و از شعراء و نویسندگان معاصرش بود در وقت سلطنتش او را برتبۀ مباشر مالیات و بعده بحکومت (کرم) که نام علاقه ایست سرافرازش گردانید سجع مهرش اینکه :\nیافته از آتش دوزخ گذر از شرف نام محمد عمر\nسوانح مکمل مرحوم در شماره های ۴-۵ سال ۱۱ مجلۀ آریانا با اسناد خطی سلاطین محمد زائی که گرافی شده است ملاحظه شود ."}
{"book": "adl1191", "page": 49, "text": "(۳۲)\n\nکتاب در زوایای تاریخ معاصر افغانستان اثر کهزاد مسطور است نامبرده میرزا عبدالسمیع خان مستوفی را بعنوان عالیحضرت یاد میکند و هکذا در صفحهٔ دیگر در ضمن وقائع عهد شاه شجاع الملک وامیر دوست محمد خان میرزا عبدالسمیع خان بلفظ صدراعظم نیز یادشده است و این شواهد مکرر است که مقام رسمی و نفوذ مستوفی الممالک های اسبق افغانستان را بر طبق نوشته ها تائید میکند .\nمیرزا عبدالسمیع خان در سفر امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان بصوب هند [ در مقابله با رنجیت سنگ سر دار معمر سکهان ] همراه و مشاور سیاسی امیر دوست محمد خان بود و امیر مبرور بتر تیبات عسکری خود در اوقات جنگ طبق پلانهای میرزا عبدالسمیع خان رفتار میکرد و میرزای موصوف علاوه بر صفت نویسندگی مرد حربی و سیاسی نیز بود.\nاز صفات او اینکه : در موقع جلوس اول اعلیحضرت امیر دوست محمد خان در ١٢٥٤ قمری بحث های طویلی راجع بیافتن يك نبشتهٔ مناسب برای فص خاتم امیر و مسکو کاتی که ضرب میشد مجلسی از طرف دبیران دانشمند دائر شد تا بالاخر میرزا عبدالسمیع خان اتفاقاً کامیاب گردید و مضمونی دریافت که بر گفته های دگران امتیاز داشت .\nفص خاتم امیر دوست محمد خان مرحوم در عصر سلطنت اولش بوصف موقع جهاد که در حال حرکت بودند چنین نقر شد :\n\nامیر دوست محمد بعزم جنگ جهاد کمر بیست و بزد سکه ناصرش حق باد\n\nدر عصر سلطنت دومش در اوائل سال ١٢٥٩ قمری چنین اتفاق افتاد :"}
{"book": "adl1191", "page": 50, "text": "میرزا عبدالسمیع خان وزیر مشهور و معاصر اعلیحضرت دوست محمد خان در دورۀ سلطنت اول و ثانی ایشان زمامدار بزرگ استیفأ ممالك درعصر شهریار مبرور که بعضاً بعنوان وزیر واغلب بنام مستوفی عهدۀ مستوفی الممالك (یا وزیر مالیه) را برذمت خویش داشت و در عهد اعلیحضرت شاه شجاع الملك ازمنشی های با کفایت آنعصر بود .\n(متعلق صفحۀ ۳۲ رساله دیوان اعلی )"}
{"book": "adl1191", "page": 51, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 52, "text": "( ۳۳ )\n\nبزدر فضل و عنایات خالق اکبر امیر دوست محمد در باره سکه بزر\nمیرزاعبدالسمیع خان نظر بدرایت وسیاست مداری خویش اگر بمنزلت\nاستيفاء ممالك و یا وزارت رسیده بود از روی خدمات حربی - سیاسی\nو اداری اش چنانچه در وقایع عهد سلطنت امیر کبیر اعلیحضرت\nدوست محمد خان مسطور است ذیحق بود [ ۱ ]\nدرعصر سلطنت اول و دوم امیردوست محمدخان شخص دیگری که عنوان\nمستوفی داشت میرزا سید حسین خان بن میرزا سید محسن خان بود که در ضمن\nوقائع حکومت مؤقت شهزاده فتح جنگ بن اعلیحضرت شاه شجاع\nالملك بنام آقا حسین از ان نام گرفته اند و شخصی دیگری میرزا محمدحسن\nولد میرزا عسکر [سوای میرزا محمدحسن مهرداراعلیحضرت شاه شجاع ]\nبود که در وقت امیر کبیر در جملهٔ کار گذاران دولت سرافراز بود .\nمیرزا عبدالسمیع خان مستوفی یکبار در سنه ١٢٦٥ قمری بمعیت\nسردار محمداکرم خان جهت تسخیر ترکستان نیز فرستاده شده بود\nو در ماخذ تاریخ همه جا اسم او بلفظ وزیر یاد شده است وشخص دیگری\nبنام میرزا عبدالرزاق خان بیشتر بعنوان مستوفی شهرت داشت و در\nعصرسلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك نيز ازجملهٔ مستوفیان آنعصر\nمحسوب میشد یعنی از عهد سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك تا اینوقت\nلقب استيفاء او واضح است. شخص دیگری میرزاعبدالمجید خان بود\nو آن هم لقب استيفاء داشت و میرزای دیگری محمد رضا نام داشت که\nدر دائرهٔ استيفاء ممالك محروسه از جملهٔ نویسندگان زیر دست میرزا\n(۱) ادوارد الابنس پيرس مؤلف کتاب عروج بارکزائی در بارهٔ ميرزا عبدالسميع خان معلومات\nمفصل میدهدولی از روی زیادت اغلاط و اشتباهی که دراثر اوموجود است قابل اقتباس نیست."}
{"book": "adl1191", "page": 53, "text": "(٣٤)\n\nعبدالسمیع خان وزیر محسوب میشد و دیوان میتها و دیوان بیربل\nو دیوان دایه رام و دیوان دیتی رام چهار نفر از اهل هنود متوطن کابل\nاعضاء دیوان استیفاء ممالک آنعصر بودند و دگر از نویسندگان معتبر\nعصر امیر کبیر میرزا سید حسین خان بود که در وقائع سال ۱۲۷۹ قمری\nدر جمله اکابر دربار ازو نام برده شده است اما معلومات بیشتری را که\nدر اطراف شخصیتش مآخذ تاریخ معرفی کند بصورت مفصل بمشاهده مؤلف\nنه پیوسته است ولی در سفر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بطرف انباله(۱)\n\n(۱) در سنه ۱۲۸۶ قمری که اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم در انباله تشریف\nمی بردند در ان سفر شهزاده عبد الله جان و لیعهد (که قدم بمرحله هفت سالگی گذاشته بود) وسید\nنور محمد شاه صدر اعظم و ایشيك اقاسی شیر دل خان و میرزا محمد حسین خان دبیر و سردار\nنصر الله خان سر عسکر و خوشدل خان بن ايشيك اقاسی شیر دل خان و ناظر حسین علی خان پنجشیری\nو صفدر علی خان برادرش باشش هزار نفر سوار و پیاده با اعلیحضرت امیر شیر علی خان همراه\nو همسفر انباله بودند. پس از معاودت سفر انباله ناظر حسین علی خان که از طرف پدر\nپنجشیری و از طرف مادر از مردم سیاه منصور چنداول بود کوبند خادم اخلاص کیش\nو نمك خوار صداقت شعار اعلیحضرت امیر شیر علی خان بود چنانچه ناظر حسین علی خان\nاز حضور اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم برای احداث شهر جدید موسوم به شیر پور\nبسمت شمال شهر کابل که بدور پشته بی بی مهرو بنا نهاده شده بود مهتمم آنکار مقرر\nگردید و چندتن از افسران نظامی و بزرگان ملکی را برای تهیه اسباب تعمیر بزیر\nدست ناظر مذکور گماشت و تمام افراد سپاه را بزیر دست معماران و نجاران وغیره\nمامور نمود و در ماه پنج روپیه اضافه از معاش مقرره ماهوار افراد سپاه (که هفت روپیه\nکابلی بود) اجرت قرار داد و الی پنج سال هزاران معمار و نجار و کلنکار و آهنگر\nو مردم اجرت کار سوای افراد لشکر دیوار سمت جنوب شهر و نصف از ضلع مغربی\nو قدری از ضلع مشرقی را برافراختند و موازی پنجاه قلبه زمین که مساوی از دوهزار\nجریب باشد برای عمارات سکنه شهر تعیین گردید و تپه شیر پور محل عمارات پادشاهی\nقرار داده شد و دیوار ستبری که توپ و فوج برفراز آن گردش کند با بروج متعدد\nو دروب متوسع امر افراشتن صادر کرد و در طرف اندرون دیوار حصار بفاصلۀ گردش\nفوج و توپخانه دیوار جداگانه و جای اقامت افواج را معین فرمود و آن یکی از کار"}
{"book": "adl1191", "page": 54, "text": "جمال دولت پاینده قسمت از لیست\nوصی دوست محمد امیر شیر علیست\n\nاعلیحضرت غفران مآب امیر شیر علی خان ـ پادشاهی که در انتظام امور دفتر و دیوان و ترقی عسکر و عمرانات و پیشرفت صنایع در وطن علاقه خاصی داشت ـ و در سنه ۱۲۸۶ قمری هنگامی که به انباله تشریف می‌بردند این فوتو گرفته شده است ـ خودش در وسط بر کرسی نشسته و شهزاده عبدالله جان ولیعهد پسر هفت ساله‌اش در آغوش او بپا ایستاده و چند نفر امنای دولت آنعصر درین فوتو (که اسماء ایشان در پاورقی صفحه ۳۴ رسالهٔ دیوان اعلی نگارش یافته است) بصورت مجموعی دیده میشوند و اشخاص موصوف کسانی بودند که در امور ملکی و عسکری عصر شهریار موصوف خدمات قابل قدری را انجام داده‌اند:\nعلیست شیر خدا و امیر شیر علی\nکسی که نائب شیران بود چو شیر دل است"}
{"book": "adl1191", "page": 55, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 56, "text": "(٣٥)\n\nنیز در جمله اعاظم دربار آنوقت بهم رکابی امیر موصوف از میرزا\nمحمد حسین خان مذکور نام برده شده و درین رساله قید است :\nبعد از آنها میرزا محمد محسن خان ملقب به دبیرالملك بود و آنهم با\nمعاونت با مور محاسبات مملکت در رأس عده منشی ها حیثیت سر منشی\nحضور را درا مروز داشت که گاهی با مور محاسبات دولت و اداره انشاء\nبمنزله مستوفی الممالك و اغلب وقت وظیفه دار دفتر انشاء حضور یعنی\nدارالتحریر شاهی آنوقت بود .\nمیرزا محمد محسن خان دبیرالملك باوصفی که نویسنده با کفایت و به لقب\nدبیرالملك (۱) سرافراز بود طبع شیر هم داشت (۲) و تاریخ وفات امیر کبیر\n\nبقیه پاورقی صفحه ٣٤\nروائیهای بزرگ عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم است که تا حال بنام\nشیر پور یاد میشود و نگارنده بغرض ایضاح واعلام يك خاطره بزرگ تاریخی و معرفی\nچند نفرا کابر دربار اعلیحضرت امیر شیرعلی خان مرحوم درین رساله پرداختم .\n(۱) لقب دبیر الملك را در تاریخ کشور ایران بعضاً بنام منشی الممالك یاد کرده اند\nمثلامیرزا مهدی استرابادی انشاء پرداز معروف ومعاصر نادرشاه افشار را که بنوشتن\nتاریخ جهانگشای نادری و دره نادره متعلق حیات نا در افشار از طرف شاه مذکور\nمکلف و به لقب ذکی ملقب شده بود نام او را در چند مآخذ مکرر با صفت منشى الممالك\nملاحظه کردیم از ین لقب معلوم شد که سرمنشی های زبده حضور سلاطين ممالك همجوار\nدر ادوار ما قبل بنام منشی الممالك نيز یاد شده اند و لقب منشی باشی عصر سلاطین سدوزائی\nو دبير الملك عصر سلاطين محمد زائی افغانستان معناً باهم مطابقت کلی دارند .\n(۲) فص خاتم اعلیحضرت امیر شیر علی خان نیز به دبیر الملك ميرز امحسن خان منسوب است\nولی این حقیقت واضح نیست مگر اغلب گمان میرود که اثر آن باشد. فص خاتم امیر\nشیر علی خان مرحوم که در سر فرمان ها مهر میکرد اینکه:\nجمال دولت پاینده قسمت از لیست     وصی دوست محمد امیر شیر علیست"}
{"book": "adl1191", "page": 57, "text": "(٣٦)\n\nاعلیحضرت دوست محمد خان که در ذیل گفتار پرداخته میشود زاده طبع\nاوست که بدون اغراق شاعرانه انشاد کرده است :\nمهری به برج سلطنت ای دوستان گرفت\nکز حسرت فروغ جمالش جهان گرفت\nشمعی خموش گشت که دود مصیبتش\nشد آتش غم و به همه دودمان گرفت\nشد خسروی ز دهر که دائم بما تمش\nپیر و جوان فرقه افغان فغان گرفت\nیعنی امیر دوست محمد که تیغ او\nخورشیدسان کران جهان تا کران گرفت\nاز بس که مهربان به عزیزان و خویش بود\nنتوان بخامه معنی و تفسیر آن گرفت\nره آنچنان نرفت بخورد و بزرگ خویش\nكش يك بزرگ خورده ببداری توان گرفت\nهرگز بعمر خویش زکس دلگران نشد\nبا آنکه هر که هرچه بروسر گران گفت\nدر عهد او بمهر امانت غنوده خلق\nزانسان که از زمانه زمین صدشمان گرفت\nره را چنان زرهزن ناپاك پاك ساخت\nکز دزد مزد بدرقه کاروان گرفت"}
{"book": "adl1191", "page": 58, "text": "(۳۷)\n\nتسخیر کرد خلق جهان را به حسن خلق\nآری بحسن خلق جهان میتوان گرفت\nتا پای او نهاد قدم بر سریر حکم\nدستش کلاه سروری از سروران گرفت\nنگرفت کس بدهر عنان عزیمتش\nغیر از اجل که آخر عمرش عنان گرفت\nحکم آنچنان نمود که كلك فراستش\nانگشت بر عدالت انوشیروان گرفت\nکیهان وقار او بهری لنگر او فگند\nاز جنب ملك ميمنه تا کوهسان گرفت\nبنمود فتح شهر هرات و بداد جان\nمردانه وار شهر هری را بجان گرفت\nمحسن سوال کرد زپیر خرد که آه\nتاریخ فوت این شه غازی چسان گرفت\nحوری سراز جنان بدر آورد در جواب\nگفت از [امیر مجاهدغازی] توان گرفت\nسه نفريكه در تحت اثر میرزا محمد محسن خان دبير الملك بنام ميرزا\nو منشی بیشتر از دیگر همقطاران شهرت داشتند اول میرزا احمد خان\n\nنوت : چون عدد امير مجاهد غازی بحساب جمل ۱۲۸۲ میشود وعدد جیم که سه است\nاز سر جنان بدر آورده شود ۱۲۷۹ باقی میماند که سال فوت شهریار موصوف است."}
{"book": "adl1191", "page": 59, "text": "(۳۸)\nودگری میرزا احمد خان و دگری میرزا سیف الدین خان منشی [۱]\nودگری منشی امام الدین خان ودگری میرزا محمد رضا خان بود\nکه از عهد امیر کبیر تا اینوقت در جمله نویسندگان آنعصر شهرت داشتند :\nنوت: در سال ۱۲۷۸ قمری حین مراجعت اعلیحضرت امیر دوست محمد خان از جلال آباد بکابل\nوقتی سردار محمد حسین را بهزاره جات که تیول و جایگیر سردار محمد اسلم خان برادرش\nبود مامور فرمود میرزا عبدالعزیز خان نواده میرزا عبدالغفار خان را که در دولت\nنادر شاه افشار منصب استیفاء دیوان اعلی داشت بصفت منشی او مقرر ساخت و امور دیوانی\nآنجا را نیز بر عهده وی گذاشت و امر کرد معزی الیه با لشکر در موضع لعل که قریب مضافات\nهرات است رفته توقف ورزد تا اگر در هرات کار شود رهسپار آن دیار گردد .\n(ص٢٤١ سراج التواریخ)\nمفصل این مجمل آنکه پس از قتل نادر شاه افشار ترکمان در ۱۱۶۰ قمری نظر\nباختلال و نفاقی که بین مردم ایران رو نما شد يك عده نویسندگان مردم فارسی آنجا\nدر اوقاتی که اعلیحضرت احمد شاه درانی برابریکه جهانیانی متمکن بود وحسن نیت\nوعدالت او در همه دیار اشتهار داشت در شهر قندهار بشرف خدمت شهنشاه افغان پیوستند\nو شاه درانی در مهاجر نوازی و اسلام دوستی ورأفت که از اکثر سلاطین سبقت جسته بود\nنویسندگان ایرانی را در قندهار حمایت کرد و نویسندگان ایرانی باعتبار مراحم\nشاه درانی که در حیات او كافه انام بوجودش اتکا داشت خواستار شدند تا ایشانرا\nبشمول خدمت درد یوان اعلی مملکت امر سر افرازی بخشد با آنکه تعداد نویسنده\nدر خود مردم افغان زیاد بود شاه درانی از روی تفقد خدمت آنها را پذیرفت وازان\nجمله نویسندگان ایرانی که بدواً پذیرفته شدند میرزا هاشم خان (پدر میرزا عوض\nوميرزا عنبرين) مهر علی خان خزینه- منشی هادی خان- علی رضا خان- میرزا عبد الغفار خان\nامان الله خان و چند نفر دیگر بودند و میرزا عبد الغفار خان را که نواده اش میرزا عبدالعزیز\nنام داشت ثابت میشود که از آغاز سلطنت درانی در دیوان اعلی و یا استيفاء ممالک محروسه\nبطور ارثی شامل خدمت بوده اند و این چند نفر دیگر مثل محمد عطا خان- میرصفی الله خان-\nمحسن خان- میرزا خان- میرزاکلان خان از کابل در قندهار رفته بودند و در سلك نویسندگان\nدیوان اعلی شاهی شرف ملازمت حاصل کرده بودند. چنانچه میرزا رجب علی- میرزا"}
{"book": "adl1191", "page": 60, "text": "در عصر سلطنت اعلیحضرت\nامیر محمد افضل خان مرحوم\nبعضی امور وزارت مالیه که\nعبارت از امر معافی مالیات\nو برقراری معاشات اعضاء\nدربار آنوقت میبود شخص\nپادشاه با حکام متعلق\nمی پرداخت چنانچه این يك\nپارچه خط دیوانی که به\nمهر اعلیحضرت موصوف\nممهور است و در مقابل صفحه\nز نگو گراف شده است\nثابت میکند که از حضور\nاعلیحضرت ممدوح بعنوان\nحواله دار املاك محمد عمر\nخان فوفلزائی (جد نگارنده\nکه از اعضاء دربار شهریار\nموصوف بود ) نگاشته شده\nاست حواله دار املاك شخصی\nمیبود که معاش سالانه خود را\nبحامل امر نامه دیوان اعلی\nاز نزد زمین داران حاصل\nمیکرد و زمین داری که خود\nرسمیت میداشت و یا مالیات\nاراضی او معاف و مرفوع\nحواله دار املاک محمد عمر خان\nلازم که ب دهقان های مزرعه\nغرضدر شده حواله دار وجه\nوجه نور سفید در خوبی اراضی\nبدهید جای حواله داده ام ثبتاً\n\nالقلم میبود معرفی خط مامورین دولت بر حسب امر پادشاه و یا متصدی بزرگ دفاتر\nحکومت عصر بعنوان شخص دیگری از زمین داران ارقام می یافت و این از شواهد اقتدار\nمقام وزارت مالیه در اعصار گذشته بود که شخص پادشاه نیز بپاره امور دیوانی\nو حسابی مملکت وارسی میکرد.\n(متعلق صفحه ۳۸ رساله دیوان اعلی)"}
{"book": "adl1191", "page": 61, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 62, "text": "(۳۹)\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان\n\nدر عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان و امیر محمد افضل خان\nو امیر محمد اعظم خان که در آوان سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان\nمرحوم هريك مدت کمی باخذ سریر سلطنت نائل شده بودند [ تشکیل دیوان\nاعلی وزارت مالیه به همان ترتیب و اصطلاح قدیم یاد میشد ولی نویسندگان\nمقتدری که بحیث وزیر مالیه بنام های مستوفی الممالك یاد شده اند اولاً\nشخص میرزا محمد محسن خان [ سرمنشی ] بود که به لقب دبیرالملك\nیاد شده است و بعد از حیات اعلیحضرت دوست محمد خان به همان منصب\nقدیم خود ادامه داد و شخص دگیری که در عصر سلطنت امیر شیر علی خان\nبشهرت مستوفی الممالك متصدی وزارت مالیۀ آن عصر [۲] از همه معاصرین\nمشهور و متمایز بود میرزا حبیب الله خان وردکی بود که در زبان زد عوام\n\nبقیه حاشیه صفحۀ ۳۸\nمحمد اکبر - میرزا عبد الهادی - میرزا جلال میرزا عوض میرزا علی محمد - میرزا عبدالرحیم.\nمیرزا مهدی - میرزا محمد کریم. میرزا عنبرین که از مستوفیان ومنشیان معاصر سلطنت\nاعلیحضرت شاه زمان واعلیحضرت شاه محمود و اعلیحضرت شاه شجاع انداز خاندانهای\nهمین چند نفراند که در عهد اعلیحضرت احمد شاه کبیر از اسماء پدران ایشان نام بردیم .\n(۱) میرزا سیف الدین خان مؤلف اثر قیمتدازی است که بنام (مجموعۀ منشآت اکثر\nمنشیان مشهور زیبا رقم) درعصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان تالیف کرده واثر ایشان\nدر کتابخانۀ شاهی کابل محفوظ است . (۲) معادل صدراعظم درعصر حاضر ."}
{"book": "adl1191", "page": 63, "text": "(٤٠)\nنواحی چهل تن پغمان را تاحال بنام [درۀ مستوفی] یاد میکنند و آن\nشخص خیلی مدبر و کاردان و در عصر خود لاثانی بود و حکومت عصر\nزمام امور وزارت مالیه [استیفا ممالک محروسه] را در کف با کفایت\nاو مفوض داشت .\nوقتیکه میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک از حضور اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان بنائب الحکومتی هرات اعزام شد این وظیفه\nبه سید نور محمد شاه فوشنجی قندهاری تعلق گرفت که سید موصوف\nاز تاریخ جشن ولیعهدی شهزاده عبدالله جان از سنه ۱۲۸۹ قمری برتبۀ\nصدراعظم بر گزیده شده بود .\nوقتیکه سید نور محمد شاه خان فوشنجی زمام اختیار استیفا ممالک را\nبعنوان صدراعظم در کف اقتدار خویش گرفت میرزا حبیب الله خان\nمستوفی الممالک بنائب الحکومتی هرات اعزام گردید و نامبرده تقریباً\nچهار سال بحکومت هرات بحیث نائب الحکومه قیام داشت .\nدر سنه ۱۲۹۳ قمری که اعلیحضرت امیر شیر علی خان از پراگندگی\nو منتشر شدن اوراق دفتر و دیوان از میل نویسندگان دزد باطن ظاهر\nالصلاح خلل های بزرگی مشاهده کرد میرزا حبیب الله خان را از هرات جهت\nتفتیش و تنظیم امور دیوان اعلی مملکت در کابل بخواست. در حال وصول\nمیرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک مکتوب لارد ليستين انگلیس حکمران\nکشور هند بحضور اعلیحضرت امیر شیر علی خان در کابل برسید ـ اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان سید نور محمد شاه خان صدراعظم را که تا آنوقت عهدۀ\n\nدیوان عالی ٥٠٠ جلالد شیر محمد خان رجبلی"}
{"book": "adl1191", "page": 64, "text": "جناب میرزا حبیب الله خان (قوم وردك) مستوفی الممالك عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم یکی از نویسندگان برجسته و مشهور آنعصر که در صفت نویسندگی و سیاست مملکت داری شخص لایقی بود چنانچه حضرت علامه استاد محمود بیگ خان طرزی تصویر او را در سراج الاخبار افغانی بنام یادگار های تاریخی درج کرده اند (متعلق صفحه ٤٠ رساله دیوان اعلى)"}
{"book": "adl1191", "page": 65, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 66, "text": "(٤١)\nاستيفا ممالك را بنام صدراعظم برذمت خویش داشت بحیث نماینده نزد\nحکمران کشور هند فرستاد. وقتی که سید نور محمد شاه خان صدراعظم باهیئت\nمعیتی عازم پشاور شد در راه جلال آباد از قضای الهی فوت کردید\nو در قبرستان موسوم به جبه دفنش کردند . نام سید نور محمد شاه خان\nصدر اعظم با آنکه در افواه خلق چندان مشهور نیست ولی اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان مرحوم در اخبار شمس النهار [ ۱ ] ازان صدراعظم خویش\nاسم برده است و همچنان در يك پارچه خط که به مهر اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان ممهور و به عنوان جد امجدم سردار محمد عمر خان\n[ عمر ] نگاشته شده است از ثبوت اسم و رتبۀ صدارت سید موصوف\nبخوبی شهادت میدهد غرض اینکه وظیفۀ شخص صدر اعظم آنوقت عین همان\nوظیفه استيفا ممالك است که قبل از سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة والدین\nامیر عبدالرحمن خان به اشخاص مذکور تعلق گرفته بود و شخص دیگری\nکه در عهد سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان باین رتبه احراز موقع\nنمود میرزا محمد محسن خان دبیر اسبق بود که در جشن ولیعهدی شهزاده\nعبد الله جان مکرر به لقب دبیر ملقب شد و اخیراً به رتبۀ یکنفر\nمستوفی مقتدر در دیوان اعلی مملکت حق عضویت پیدا کرد و در\nسنه ١٢٨٨ قمری وقبل از اشغال مقام صدارت که سپس به آن رتبۀ جلیله\n\n(۱) شمس النهار اولین اخباری است که در عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان\nمرحوم تحت نظارت شاه موصوف و نگارنده گی مولوی نور محمد نام در بالا حصار\nکابل به چھاپ سنگ انتشار می یافت و کلکسیون آن اخبار در کابل نزد بعض اشخاص\nدانش دوست موجود است ولی به ندرت پیدا میشود ."}
{"book": "adl1191", "page": 67, "text": "(٤٢)\nقائل شده بود (۱) حسب الامر اعلیحضرت امیر شیر علی خان هیت جنرال پالک\nانگلیس از کابل جبهه تحدید حدود بطرف سیستان مامور گردید\nو پس از تعیین و تحدید سیستان و بلوچستان را با دولت ایران جبهه\nنگارش توثیق آن در طهران رفته و از راه بمبئی وارد کابل گردید\n[۲] در خلال احوال مذکور میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک\n[ که در حال اعزام سید نور محمد شاه خان فوشنجی صدر اعظم بصوب پشاور]\nاز هرات وارد کابل گردید درین وقت که سید موصوف برحمت ایزدی\nپیوست بعوض صدر اعظم متوفا بوظیفه سفارت آن که از پیش رقم شد تعیین\nورهگزرای صوب پشاور گردید پس از انجام کار سفارت وظیفه استیفا\nممالک را بار دگر اشغال کرد و بامور دیوان اعلی [وزارت مالیه عصر]\nرسیدگی نمود .\nیکی از حکایات میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک اینکه\nدر سنه ۱۲۹٥ قمری که شهزاده عبدالله جان ولیعهد فرزند اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان فوت شده بود در حال تعزیه داری در همان روز\n\n(۱) شخص میرزا محسن دبیر الملک عصر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان که\nمکرر در جشن ولیعهدی شهزاده عبد الله جان به لقب دبیر ملقب میشود معلوم است که\nقبل ازین عهده بر وظیفه دیگری موظف بود ولی در تاریخ مملکت این قسمت خوبتر\nواضح نیست در همه حال چون شخص با کفایت بود اخیراً برتبه جلیله صدر اعظم نیز\nنائل شد .\n(۲) از متن نگارش معلوم میشود که وظیفه وزیر خارجه وسفراء کبار در سلطنت\nهای گذشته توسط مستوفی الممالک و دبیران دانشمند اجرا میگردید و این خدمات ایشان\nعلاوه بر خدمات حربی واداری آنها بود ."}
{"book": "adl1191", "page": 68, "text": "این يك پارچه خط كوچك از حضور اعليحضرت امير شير على خان\nمرحومجهة معاش سید نور محمد شاه خان فوشنجی صدر اعظم عصر\nشهریار موصوف باسم جناب محمد عمر خان فوفازائی (مباشر مالیات)\nارقام یافته است و در قید رقعات خطی نگار نده موجود است\nو با وصفی که ازین گونه اسناد خطی زیاد داریم ولی این حکم نامه\nبرای اثبات عنوان صدارت سيد موصوف قیمتدار است."}
{"book": "adl1191", "page": 69, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 70, "text": "(٤٣)\nمكتوبی از طرف انگلیسان در کابل مواصلت کرد با وصفی که کار ضروری بود ولی هيچ يك از اركان بزرگ سلطنت بتقديم مكتوب مذکور نظر به حزن و اندوه خاطر اعلیحضرت امیر شیر علی خان از سبب فوت فرزند دلبندش شهزاده عبد الله جان احدی مبادرت نمی ورزید تا مکتوب را از حضور شاه گذارش دهد - میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالك نظر به اقتدار خویش حضار مجلس فاتحه را در کنار کرد و نامه انگلیسان را از حضور امیر شیر علی خان مرحوم گذارش داده و جواب انگلیسان را بعتاب ارسال نمود - در موقع فوت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم در بلخ در ماه صفر ١٢٩٦ قمری میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالك اول نائب استلاتوف ويكتن داکتر روسی را به معیت دو صد سوار تحت اداره محمد حسن خان قزلباش که منصب اجیدنی داشت در شب سوم فوت آن پادشاه خلد آرامگاه زود از خاك افغانستان عبور داد ـ بعداً بعزم اطفای نائره شورش افواج تخته پل سیاست قابل قدری بکار برد ـ چون نائره شورش افواج تخته پل خاموش گشت بمعیت سردار محمد هاشم خان و سردار نيك محمد خان و سردار ذکریا خان و سردار محمد يعقوب (خان ثم أمير محمد يعقوب خان ) را بپادشاهی افغانستان بر گزیدند و مستوفی الممالك مرحوم در عهد سلطنت امیر محمد یعقوب خان نزد انگلیس ها بطور نماینده در (خوشی) فرستاده شد - تا زمان اعلیحضرت امیر محمد يعقوب خان وظيفة استيفاء ممالك به میرزا حبیب الله خان و همچنان وظيفة دفتر انشاء"}
{"book": "adl1191", "page": 71, "text": "(٤٤)\n( دارالتحریر شاهی درعصر حاضر ) بمیرزا محمد نبی خان واصل و میرزا\nمحمد حسن خان دبیر تعلق گرفت (۱)\n(۱) اسماء چند نفر میرزا و منشی عصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم که\nالی عصر سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان در رقعات خطی\nملاحظه شد عبارت ازین چند نفر است که سوای مستوفی ها و منشی های مشهور آنوقت\nدر دیوان استيفاء مما لك عضویت داشتند :\n۱ : میرزا عبد العلی سر دفتر خالصه جات .\n۲ : سلطان علی - محمد مرید - میرمحمد عثمان - صفدر علی - اعضاء دیوان استیفا .\n۳ : میرزا ظاهر - هرجی مل زیر دستان نر نجن داس ."}
{"book": "adl1191", "page": 72, "text": "(٤٥)\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nضياء الملة و الدين\n\nدر عهد سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة و الدین امیر عبدالر حمن خان میرزا محمد نبی خان واصل بحیث سردبیر [سرمنشی] کما فی السابق بعهدهٔ خود پسندیده آمد و منزل سردار عنایت الله خان معین السلطنه صاحب مرحوم [که چندی قبل ریاست مستقل مطبوعات آنرا اشغال کرده بود] بنام سرای دبیر که همین میرزا محمد نبی خان واصل بود شهرت داشت این سرای نشیمن گاه میرزا محمد نبی خان دبیرالملك بود که در زبان دری دیوان مکملی در اشعار تصنیف کرده است و این دو مطلع ذیل از اشعار موصوف فی الموقع نگاشته میشود:\n\nبیا ای از دهان نوش خندت حل مشکلها\nلبی چون غنچه خندان ساز و بکشا عقده از دلها\n\nمطلع دیگر\nساقیا فصل گل آمد می گلفام تو کو\nآب تو آتش تو پخته تو خام تو کو\n\nبقول میرزا محمد ناصر خان خوش نویس [اسبق منشی حضور اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید] که خواهر زادهٔ واصل مرحوم بود حکایت میکرد که شخص واصل خیلی بد چهره و کوته قد ولی تند مزاج و خبیر بود. و شبهه ای نیست که واصل و میرزا عبدالرشید خان منشی در عصر نزدیک رفتن خودها لاثانی و خیلی سیاست مدار بودند."}
{"book": "adl1191", "page": 73, "text": "(٤٦)\nپس از فوت میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک ( از عصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان تا اینوقت ) عهده بزرگ امور اداری کشور و بالا تر از همه کارپردازان دولت که آمریت امور دیوانی را از حیث وظیفه به مستوفی الممالک باید تطبیق کرد در عصر سلطنت ضیاء الملة و الدین بسردار نصر الله خان دو مین فرزند آن شاه خلد آرامگاه تعلق گرفت و در عصر سلطنت پدرش ضیاء الملة و الدین در رأس همه مستوفیان و کارپردازان مملکت نظارت داشت زیرا که شخص اعلیحضرت ضیاء الملة و الدین هم بامور سیاسی داخلی مملکت و هم بوظائف دول خارجه مصروفیت داشت و سردار حبیب الله خان ( ثم اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان ) بر وظائف عسکری عصر می پرداختند از ان اشخاص که تحت اثر سردار نصرالله خان) قائم مقام مستوفی الممالک یا وزیر مالیه) بر وظائف دیوانی مملکت در انحال حق آمریت بردگران داشت اول میرزا میر محمد حسین خان و بعد نرنجن داس وزیر دستان آن میرزا محمد طاهر و هر جی مل هندو بودند و از دسته منشیان زبده که بعضاً ارتباط خاص بامور دیوان مالیه داشتند بالمراتب تحت اثر سردار نصر الله خان ( ثم نائب السلطنه ) بر وظائف مقرره حسن خدمت بجا میکردند .\nمستوفی های بلاد رادران وقت غالباً سر رشته دار مینامیدند و اشخاص دیگری بنام سر بولک و یا بولک دار و سارجن میجر و سر دفتر و امثال آن که تحت اثر مستوفی الممالک در اطراف مملکت قرار داشتند کسانی بودند که در عصر سلاطین سدوزائی معادل آنها را عمال و ضباط و مستاجر"}
{"book": "adl1191", "page": 74, "text": "(٤٧)\n\nماليات ياد كرده اند ولی عنوان مستوفی الممالك بطور مستقل مانند\nادوار گذشته بمیرزا میر محمد حسین خان و یا نر نجن هندو ارتباط\nنداشت وشخص سردار نصرالله خان که زمامدار بزرگ امور دفتری عصر\nبودند جناب ایشان نیز عنوان استیفاء ممالك نداشتند و محض زمام\nاختیار بطور اعزازی و افتخاری بكف اقتدار آن شهزاده نامدار از طرف\nاعلیحضرت ضیاء الملة والدین سپرده شده بود شخص دیگری که در امور\nدیوان و دفتر عصر سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة والدین امیر عبد الرحمن\nخان شهرت دفتر داری داشت ملك اصغر خان مرحوم ساکن ده افغانان\nبود که با شهرت « ملك » خدمات زیادی را انجام داده و در اوقات طولانی\nباصلاحیت كامل و به صداقت خدمت كرده است ."}
{"book": "adl1191", "page": 75, "text": "(٤٨)\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nسراج الملة والدین امیر حبیب الله خان شهید\n\nدر عصر سلطنت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان شهید این عهدۀ\nبزرگ استیفاء ممالک در اواسط سلطنت آن شاه خلد آرامگاه\nبمیرزا محمد حسین خان ملقب به مستوفی الممالک تعلق گرفت که موصوف\nقبلاً در عصر ضیاء الملة والدین امیر عبد الرحمن خان کوتوال وبرکد\nو سر دفتر محاسبات دولتی و درین وقت (سراج الملة والدین) برتبۀ نائب سالار\nملکی ونظامی وخانی سمت شمالی سرافراز شد . و پس از شخص\nنائب السلطنۀ افخم جناب سردار نصرالله خان مرحوم در تمام بلاد کشور\nحق فرمان روائی داشت و آخرین شخصیکه سلسلۀ خدمات گذشتگان را\nاز حیث اسم و عهده داری دیوان اعلی (وزاوت مالیه) در مملکت\nافغانستان قائم داشت همین شخص میرزا محمد حسین خان مرحوم بود\nکه مسکن مالوف اوسید خیل کوهدامن از عشیرۀ صافی می باشد و در ماه\nحمل ١٢٩٨ شمسی مطابق ماه رجب ١٣٣٧ قمری در اثر اشتباهی\nبامر اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع در کابل بشهادت رسید و در\nاواخر عمر مرحوم کار پښتونهای آزاد نیز بوی تعلق داشت ٠\nجناب ملك الشعرا استاد بیتاب در بارۀ مستوفی الممالك مرحوم\nچه خوش میگوید :\n\nبهشت مسکن مستوفی الممالك باد که رفت باز نظیرش ازین دیار الخاست\nازان بزرگ منش سرگروه اهل قلم نشان اندک اگر هست در خیلی ماست\n\nدیوان اعلی ١٥٠٠جلد ث. محمد رحیم"}
{"book": "adl1191", "page": 76, "text": "جناب میرزا محمدحسین خان مرحوم (قوم صافی) مستوفی\nالممالك و نائب سالار ملکی و نظامی در عصر سعادتعصر\nاعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید\nو آخرین شخصی که لقب استیفاء ممالک در افغانستان\nبختم عمر او اختتام یافت ."}
{"book": "adl1191", "page": 77, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 78, "text": "(٤٩)\n\nحاجی نظام الدین خان پدر محترم هم از اوصاف مرحوم حکایت می کنند که در حال محکوم شدن اعدام در حصه مقتل بکمال جرئت که در سیمای او تغییری نبود چنین یک نعره گفت:\nمرا کشتی و تکبیری نگفتی عجب سنگین دلی الله اکبر\nپس از سنه ١٢٩٨ شمسی لقب مستوفی الممالک - وکیل الرعایا - دبیر الممالک - امین الملک - امین الدوله-نظام الملک [١] وخزانه چی و مستاجر مالیات و امثال آن بطور عموم بلفظ وزیر - معین - رئیس - مدیر - مامور - سر کاتب - کاتب تبدیل یافت و داروغه مالیات و ناظر و مهتمم چنانچه در قدیم اصطلاح بود به سر رشته دار تبدیل یافت و همچنان ضابط مالیات به مامور مالیه تغییر کرد ولی تنها کلمه مستوفی تا هنوز\n(١) در عصر امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان لقب نظام الملک و امین الدوله برای حکام و زعمای ملی نیز خطاب شده بود مثلاً در سنه ١٢٦٦ قمری در عهد امارت امیر کبیر محمود خان نام سریلی - که با اتفاق فتنه جویان اوزبکیه آقچه را متصرف شده آنوقت سردار محمد افضل خان نائب الحکومة بلخ بهمراهی و معاونت میر حکیم خان شبرغانی و غضنفر خان اندخوئی محمود خان را مغلوب و دستگیر کرده و به مکافات کردارش بقتل رسانید.\nوقتیکه سردار محمد افضل خان مژده فتح آقچه را از تصرف محمود خان و مقتول شدن وی بحضور پدرش امیر کبیر در کابل معروض داشت در ذیل عریضه مژده فتح از یاری وصداقت میر حکیم خان وغضنفر خان نیز یاد دهانی نمود - امیر کبیر در اثر پیشنهاد سردار محمد افضل خان پسر خود بجائزه خدمات میران مذکور فرمان حکومت شبرغان را با لقب «نظام الملک» بنام میر حکیم خان اعطا فرمود و فرمان حکومت اندخوی را با لقب «امین الدوله» اسمی میر غضنفر خان از دار السلطنه کابل امر اصدار بخشید وعلاوةً از حضور خود سجع مهر غضنفر خان را بدین بیت آراسته و در ترکستان برای مزید افتخارش امر ارسال عنایت کرد:\nز الطاف امیر داد گستر امین الدوله شد میر غضنفر"}
{"book": "adl1191", "page": 79, "text": "(٥٠)\n\nدر مملکت عزیز ما حمایت شده است مگر حیثیت مستوفی ها در امروز\nبه تناسب اقتدار مستوفی های ادوار گذشته مطابق نیست بطوری که\nمطالعه کردیم مستوفی الممالک تقریباً و بلکه عیناً صدراعظم در عصر\nحاضر ومستوفی معادل وزیر نفوذ و اقتدار داشت و قراریکه ملاحظه\nکردیم بین صدر اعظم ومستوفی الممالک در اعصار گذشته چه در ایران\nوچه در افغانستان فرقی نبود ولی با وصفی که در عهد سلطنت اعلیحضرت\nامیر حبیب الله خان شهید عنوان های دیگری مانند اعتماد الدوله\nدارا لعدالت [ وزارت عدلیه ] وايشيك اقاسی نظامی وا يشيك اقاسی\nملکی وايشيك اقاسی خارجه وهكذا نائب سالار و امین نظام و امثال\nآن علاوه شد مگر عهده استيفاء ممالک را نتوانستند از بین ببرند زیرا آن\nشعبه بزرگ با داشتن وظیفه معین مثل وزارت مالیه ـ تجارت ـ گمرك\nامروز تقريباً به دیوان اعلی [ عصر سدوزائی ] شباهت میرساند و بدلائلی\nکه ذکر شد مقام و نفوذ خودرا تا این اواخر حفاظت کرد . وحتی گویند که\nمیرزا محمد حسین خان مستوفی الممالک بحدی مقتدر بود که بعد از شخص پادشاه\nاحدی باین مرتبه در امور ملکی اقتدار نداشت و بلکه اعلیحضرت سراج الملة\nوالدين بدون همراهی مستوفی در هیچ يك سفر دور و یا نزديك حرکت نمیکرد\nو آن حیثیتی که دیوان اعلی و دارنده آن در ادوار گذشته داشت درین\nنزدیکی ها میرزا محمد حسین خان تقريباً شباهت بهم رساند و نفوذ تام"}
{"book": "adl1191", "page": 80, "text": "یکی از نویسندگان لائق و صادق وطن جناب میرزا محمودخان\nفوفلزائی ولد احمد خان اسبق برگید نظامی و امین نظام\nاولین شخصی که در تشکیل حکومت امانیه بعنوان وزیر مالیه\nدر مملکت شناخته شده اند .\n«متعلق صفحه 51 رساله دیوان اعلی»"}
{"book": "adl1191", "page": 81, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 82, "text": "(٥١)\n\nوصلاحیت تام خودرا تا این اواخر نگهبانی کرد [١] از سنه ١٢٩٨ شمسی\nباینطرف در افغانستان در تشکیل حکومت عصر دیوان اعلی و یا دیوان\nمالیه و یا استیفأ ممالك محروسه بنام وزارت مالیه تبدیل یافت و صلاحیتی\nکه در ادوار گذشته بر تمام امور مملکت داشت از اقتدار دارندهٔ\nوزیر مالیه بدر شد مثلاً در پهلوی عنوان وزارت مالیه وزارت خارجیه\nحربیه ـ داخله ـ تجارت ـ زراعت ـ عدلیه افزود شد و هر وزارت\nاندازهٔ کار و وظائف خودها را عندالاقتضا از وزارت مالیه [اسبق دیوان\nاعلی مملکت] مجزا ساختند و همه ادارات بزرگ و كوچك از وزارت\nماليه منفك شدند و شکل مستقلی بخود گرفتند که در اصل همهٔ آنها\nاز ارکان وزارت مالیه و متصدیان آن از اعضأ آن مقام بشمار میرفتند:\nدر آغاز دورهٔ امانیه تشکیل کابینه چنین بعمل آمد:\n١ ـ سپه سالار [اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید].\n٢ـ وزیر خارجه: مرحوم جناب استاد محمود بیگ خان طرزی\n٣ ـ مرحوم علی احمد خان وزیر داخله.\n٤: مرحوم میرزا محمود خان ولد احمدخان قوم پوپلزائی وزیر مالیه.\n٥ : مرحوم عظیم الله خان سدوزائی وزیر زراعت.\n٦: مرحوم غلام محمد خان وزیر تجارت.\n\n[١] میرزا ابوالقاسم خان نام هم از جمله کارگذاران دیوان شاهی در عهد سلطنت\nاعلیحضرت سراج الملة والدین بوده اند ولی میرزا ابوالقاسم خان مذکور در جملهٔ\nنویسندگان و کارپردازان عصر سراجیه مانند دیگر شخصیت های اداری و حسابی\nآنقدر شهرت ندارند."}
{"book": "adl1191", "page": 83, "text": "(٥٢)\n٧: مرحوم محمد ابراهیم خان بارکزائی وزیر عدلیه [۱]\nاز جمله وزراء اول وزارت مالیه در عصر امانیه اول میرزا محمود خان\nپوفلزائی اسبق امین نظام - دوم سیادت پناه میرزا میرهاشم خان در ان دوره\nبیشتر شهرت و قدامت داشتند ولی باید گفت که ازین دو تن محض بعنوان\nوزیر مالیه دران عصر نام می بریم نه بنام متصدی [ دیوان همایون اعلی ]\nزیرا که وظیفه وزارت مالیه عصر امانیه و عصر حاضر جزء و طائف\nدیوان اعلی در ادوار ما قبل بشمار میرفت و در سابق رجال ملکی بهردو\nوظیفه ملکی و نظامی و بر جمیع امور کشوری و لشکری حق مشارکت و بر تمام\nمملکت صلاحیت فرمان روائی داشتند [۲] و امر رحمل و نقل تمام مملکت که\nقبلا به دیوان اعلی ارتباط داشت و آمر حمل و نقل تحت ئر عنوان و استیفاء\nممالك بدان رسیدگی میکرد در آغاز دوره امانیه مانند دیگر ادارات\nاز وزارت مالیه متفك شده عنوان مستقل [مدیریت عمومی نقلیه ] بخود گرفت\nو از جمیع امور حمل و نقل افغانستان رسیدگی میکرد و امضاء مدیر عمومی\nنقلیه در تمام نقاط افغانستان برای اجراء اوامر حکومتی بمنزله وزیر\nاجراء میگردید اولین مدیر عمومی نقلیه عصر امانیه نظام الدین خان\nپوفلزائی [پدرنگارنده ] بود. و این اداره نیز در ادوار ماقبل جزء دیوان\nاعلی مملکت بود و در عصر امانیه عنوان مستقل حاصل کرد [۳] .\n\n[۱] تشکیل کابینه عصر اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع باستنادصفحه ١٨٤\nکتاب نادر افغان منطبعه مطبعه عمومی کابل ارقام یافت.\n(۲) ورقه پاسپورت را که در قدیم خط راهداری میگفتند در يك پارچه که نزد بنده\nموجود است در ظهر کاغذمهر مستوفی الممالك ممهور است و بمهر مستوفی الممالك\nاعتبار یافته است.\n(۳) رسمیت و خدمات مدیرعمومی نقلیه نظیر باسنادایشان که در دست دارند ثابت است."}
{"book": "adl1191", "page": 84, "text": "سیادت پناه جناب\nمیرزا میر هاشم خان\nمرحوم یک تن از\nنویسندگان لایق\nو باکفایت افغانستان\nشخصی که در عصر\nسراج الملة والدین\nامیر حبیب الله خان\nشهید سردفتر مالیه خانه\nدارالسلطنة کابل\nبودند و بعد از جناب\nمیرزا محمود خان\nمرحوم در عصر امانیه\nوزیر مالیه درمملکت\nشناخته شده اند و در\nآوان وزارت خویش\nدرامور مالی و حسابی\nدولت خدمات قابل\nقدری را انجام\nداده اند چنانچه نظامنامه های مالیاتی افغانستان که در عصر امانیه در مطبعه\nسنگی شرکت رفیق بطبع رسیده است همه از یادگار عصر وزارت موصوف است که\nدر آوان وزارت ایشان تدوین و ترتیب شده است .\n« متعلق صفحه ۲ رساله دیوان اعلی »"}
{"book": "adl1191", "page": 85, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 86, "text": "(٥٣)\n\nدر برج میزان سنه ۱۳۰۸ شمسی که زمام سلطنت افغانستان بکف\nبا کفایت اعلیحضرت محمد نادر شاه مبرور قرار گرفت. معظم له در قسمت\nتشکیل اساسی سلطنت شاهی افغانستان و توسیع ادارات کشوری بیش از پیش\nکوشیدند که از ان جمله وزارت مالیه در قطار سائر وزارت ها مقام\nخود را که از نقطه نظر امور مالی و حسابی در مملکت حق اولیت دارد\nبا انضباط شعبات و وظائف مربوطه خویش کوشید و در پهلوی وزارت مالیه\nعلاوه بر دگر وزارت هائیکه در عصر سلطنت شاه مخلوع اعلیحضرت\nامان الله خان ایجاد شده بود وزارت مخابرات ـ معادن ـ فوائد عامه نیز\nبوجود آمد و بالاخر وزارت تجارت بعنوان وزارت اقتصاد مبدل گردید\nو شخصیکه در ابتدای سلطنت اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید زمام\nامور این وزارت را بدست گرفت اول میرزا محمد ایوب خان بود\n[ که بعد از حیات جناب میرزا میر هاشم خان آقا آخرین وزیر مالیه عصر\nسلطنت اعلیحضرت امان الله خان در ختم دوره انقلاب وفات یافتند در رأس\nوزارت مالیه قرار داشتند و سپس میرزا محمد خان یفتلی بحیث وزیر تجارت\nو وکیل وزارت مالیه شناخته شدند و میرزا محمد خان یفتلی مدت مدیدی از عصر\nسلطنت اعلیحضرت شهید الی نیمه دوره درخشان ظاهر شاهی در تمام دوره\nزمامداری والاحضرت مرحوم سردار محمد هاشم خان صدراعظم بعضاً\nنوت: متن صفحات متعلق عصر سعادتعصر اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید\nو عصر درخشان ظاهر شاهی باستناد سالنامه های کابل نگارش یافته است."}
{"book": "adl1191", "page": 87, "text": "(٥٤)\n\nبحیث وزیر تجارت و وکیل وزارت مالیه و اغلب بعنوان وز یر ما لیه\nدرر أس این وزارت قرار داشتند .\n\nو قتیکه عنوان وزارت تجارت بعنوان وزارت اقتصاد ملی مبدل\nگردید و شاغلی عبدالمجید خان زابلی بنام وزیر اقتصاد شناخته شدند\nاین وقت میرز امحمد خان یفتلی تنها عهدۀ وزارت مالیه را بر ذمت داشتند\nسپس شخصی که درین عصر بنام وزیر مالیه دران مقام بر گز یده شد\nمیرزا محمد نوروز خان بودند که بعدازطی يك دوره خدمت در تشکیل\nكابینۀ والاحضرت غازی سردارشاه محمود خان سپه سالار و صدراعظم\nبحیث وزیر داخله شناخته شدند و مدتی بطور مکرر نیز دررأس وزارت\nمالیه قرار داشتند و در تغییر کابینۀ والا حضرت ا شر ف سپه سا لا ر\nمیر محمد حید رخان حسینی زمام اختیار این وزارت را بدست خویش گرفتند.\nوبعدازطی دوره های خدمت آنها جناب غلام یحیی خان طر زی بحیث وزیر\nمالیه عز تقرر حاصل کردند وجناب موصوف الی ختم صدارت والا حضرت\nسردار شاه محمود خان سپه سالار درین وظیفۀ مهمه ابراز خدمتگزاری بجا\nکردند ـ در آغاز صدارت والاحضرت سردار محمد داؤدخان صدر اعظم افغا نستان\nدر تشکیل کابینۀ ایشان عبد الملك عبدالرحیم زی [وزیر مالیه]\nبا ین عهده گماشته شدند."}
{"book": "adl1191", "page": 88, "text": "پنج نفر از وزراء وزما مداران محترم معاصر وزارت مالیه که از بدو سلطنت\nاعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید تا دورۀ درخشان سلطنت ظاهر شاهی در امتداد\nتصدی امور مالی وحسابی مملکت وقتاً فوقتاً مصدر خدمات قابل قدری شده اند\n\nشاغلی میرزا محمد ایوب خان\nشاغلی میرزا محمد خان یفتلی\n\nشاغلی میرزا محمد نوروز خان\nشاغلی میر محمد حیدر خان حسینی"}
{"book": "adl1191", "page": 89, "text": "ښاغلی غلام یحیی خان طرزی"}
{"book": "adl1191", "page": 90, "text": "(۰۰)\n\nتوضیح\n\nلفظ اعلی را که در عنوان این اداره قبلا نسبت کرده بودند سبب آن\nبود که خود کلمۀ اعلی و یا دیوان همایون اعلی حاکمیت مطلق خود را\nبر تمام ادارات حکومت عصر ثابت میکرد و چیزی که با حترام شخصیت\nهای متصدیان او در اعصار پیشین می افزود همین که با داشتن این عهده\nبزرگ از انجام هیچ وظیفه دگر روگردان نشده اند و محض نظریات\nحکومت خویش را نگران بودند بهر طرف و بهر خدمتی که اعزام میشدند\nخصوصاً در محاربات آنوقت بدون مسامحه بحيث يك جنرال بزرگ داخل\nکار زار میگردیدند و این جنرال ها گاهی بنام سفارت گاهی بعنوان\nصدارت ـ وقتی بنام استيفاء ممالك ـ زمانی بنام اردو باشیـ امیر لشکر\nنائب سالار، خدمات مهم عسکری و ملکی را نیز انجام میدادند ولی تأسف\nبزرگ اینجا است که خلال صفحات تاریخ افغانستان را جنگ نامه ها احتوا\nکرده و واقعات خونین در بر گرفته و مؤرخان گذشته بتذکرۀ احوال\nرجال کشوری و عرفانی مملکت با هر فضیلتی که در گذشته اند کمتر از\nشرح زندگی آنان حرف می زنند و اسنادی که از حق خدمت و مراتب\nشخصيت هريك شهادت دهد چه از حیث انقضای ایام و چه در اثر تقالیب\nزمان مخصوصاً دست استعماری که دو اواخر قرن ۱۸و او ائل قرن ۱۹در\nمملکت عزیز در اثر شدا وضاع خانه برانداز داخلی و خارجی افتخارات\nخاندان ها را که مربوط و ثائق ذی قیمت و مجموعۀ آن سرمایۀ بزرگ"}
{"book": "adl1191", "page": 91, "text": "(٥٦)\nمفاخر ملی را بار می آورد از بین بردو المحال ادراك سوانح مفصل و مستند\nاشخاص را که شرح آن بحسن خدمات مردان مدبر و افتخار ابنای عصر\nبیفزاید از نظر خدمات سیاسی و عسکری علی العموم و از نظر امور کشوری\nعلى الخصوص محال و مشکل میدانیم :\nاینوقت اشخاص متتبع و کسانیکه در جستجوی اینگونه معلومات\nاز حیث وظیفه و یا از فرط ذوق خود را مکلف میدانند و باید بنگونه داستانها\nسرو کاری دارند مشکلات را خوب حس می کنند.\nعلت بزرگ تذکره پردازی و یا نقص تاریخ نویسی در مملکت ما از\nاینجا است که طبعاً در خود عصر نویسنده از سببی که نگارش او بپلوهای\nدیگری پیدا نکند به نگارش تاریخ و تذکره علناً مبادرت نه ورزیده\nاست و اگر در اخفا چیزی نگاشته است طوری که در بالا گفتیم تقالیب زمان\nاز بین بردو اگر بخواهیم این مفکوره را با دلائلی بیشتر ایضاح کنیم در\nوطن ما چون روح مساعدت و همکاری باهمی كمتر وجود دارد و علاوتاً\nبقدردانی از خدمات رجال سلف تا هنوز بطور یکه شاید عادت نکرده ایم\nلهذا هر کس یکی از نسخه های قلمی را اگر با خود دارد از حیث عدم مشارکت\nبا فتخارات ملی چه از سپردن بمنصه طبع و نشر و چه از تعرف با شخاص نویسنده\nا مامی و رزاند واقلاً گروه نویسنده هم در مملکت ما تا عقد جایزه را در\nمقابل آثار ایشان بعمل نیاورند و یا از طرف حکومت بامری رسماً موظف\nنگردند در راه افتخارات ملی قدم و قلم کوتاه میدارند.\nازین لحاظ بسی کتب خطی و اسناد تاریخی منحصر باشخاص مفکوره ها"}
{"book": "adl1191", "page": 92, "text": "ښاغلى عبدالملك عبدالرحيم زی ـ شخصی\nکه در دورۀ وزارت ایشان وزارت مالیه\nشکل برتری بخود گرفت و اخبار ثروت\nبرای بر آوردن مقاصد مالی ـ اقتصادی\nحقوقی ـ تربیوی مجدداً تاسیس گردید ."}
{"book": "adl1191", "page": 93, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 94, "text": "(٥٧)\nهای احساسیون در کله ها می پرورد ــ ولی امید داریم که از اثر تنویر\nاذهان عامه وقتی که افتخارات ملی را حق مشترك افراد جامعه دانند آرا\nو افکار جمعیت کارهای بزرگی را که امثال بیشتر اینگوفه آرزوهای\nدیرینه و آمال پسندیده باشد بدون تفوق و تعصب بوجود خواهند آورد\nو این غنیمت است که در حال عدم وسائل کافی و با شرائطی که این مقاصد\nرا زودتر انجام دهد در اثر سعی چند نفر محدود چنین نگارش و تذکره\nهای مختصر از برای تحريك و تربية افکار توده بوجود می آید و نقائصی که\nاگر فعلا در نگارش بنده و یا سائرین پدیدار است توجه کسانی را که درباره\nاشخاص سلف معلومات بیشتری از حیث قرابت قومی و یا نسبت نواده گی\nداشته باشند و یا باین وظائف اختصاص و علائقی دارند معطوف میدارم شاید\nدر ثر کنجکاوی ایشان سلسلة این مقاله از رساله در گذشته صورت کتابی را\nدر تاریخ نوع تحصیل مالیات و طرز دفتر داری ادوار گذشته و تذکره مفصل\nزندگانی خدام نامدار و وفا شعار افغانستان در بر خواهد گرفت و همچه مجموعة\nافتخارات ملی را که درین مواقع مساعد جمع آوری شده و میشود در محضر\nاستفادة هموطنان و هوا خواهان اعتلای وطن تقدیم نمایند و علی العجاله\nاین چند صفحة مختصر را که خالی از سهو و اشتباه نخواهد بود درین مورد\nمحرك فکر خود دانسته از روی همکاری مضامینی نگاشته و بجریدة ثروت\nارسال دارند تا باشد که بعنایات عمیم حضرت ایزد توانا در اثر غور و تعمق\nمزید اشخاص خبیر مضامین زیادی در آینده قریب بوجود آید و به یمن\nهمت وزیر مالیه که روح تازه ای را در کالبد دو صد وده ساله این وزارت"}
{"book": "adl1191", "page": 95, "text": "(٥٨)\n\nمیخواهد در آورد و لفظ تاریخی او را به معنی امروزی آرزو دارد در اثر\nفعالیت تطبیق دهد و همچنان نویسندۀ جوان شاغلی محمد یونس حیران\nکه از اثر قلم ایشان جریدۀ زیرمه « ثروت » در وطن اشاعه می یابد مسرات\nدگر را از نشر مضامین مفید عرفانی ـ تاریخی ـ مالی ـ اقتصادی با بنای\nمملکت مژدۀ مطالعه می بخشد ـ و این احقر با گرفتاری زیادی که در مطبعۀ\nعمومی کابل دارم تاحد قدرت درین باره دریغ نکردم :\n\nعشق می ورزم و امید که این فن شریف\nچون هنرهای دگر موجب حرمان نشود"}
{"book": "adl1191", "page": 96, "text": "(٥٩)\n\nمأخذ و مدارک این رساله\n\nچون مطالع تاریخ متوجه مآخذ اثر منطبع میباشد لازم است که بغرض\nاتکاء خواننده مآخذ ذیل را بپردازم تا در قسمتی اگر باشتباهی برخوردند\nباصل مآخذ مراجعه فرمایند :\n\n۱ : تاریخ ایران اثر سر جان مالکُم انگلیس ترجمۀ میرزا اسمعیل\nحیرت ایرانی.\n۲ : متمم روضة الصفای ناصری\n۳ : مجمل التواریخ زندیه - اثر میرزا ابوالحسن.\n٤ : جلد دوم مطلع الشمس - طبع ایران.\n٥ : اردو کشی نادر شاه [افشار به هندوستان] اثر کرنیل مکشیشف\nروسی ترجمه و طبع ایران\n٦ : نادر شاه فرزند شمشیر اثر نور الله لارودی طبع طهران.\n۷ : تاریخ افغانستان اثر شهزاده علی قلی میرزا نسخه قلمی.\n۸ : تاریخ احمد شاه درانی اثر منشی عبد الکریم نسخه قلمی .\n۹ : سیرالمتاخیرین اثر طباطبائی طبع هند\n۱۰ : تاریخ افاغنه اثر سید ظهورا لحسن موسوی\n۱۱ : حیات افغانی اثر دپتی محمد حیات خان\n۱۲ : خورشید جهان اثر شیر محمد خان گندا پوری\n۱۳ : جوامع التواریخ اثر قاضی فقیر محمد"}
{"book": "adl1191", "page": 97, "text": "(٦٠)\n١٤ : تاریخ افغانستان - اثر منشی احمد جان\n١٥ : تاریخ سلطانی اثر سلطان محمد خان خالص .\n١٦ : تاج التواريخ اثر ضياء الملة والدين امير عبدالرحمن خان ،\n١٧ : جلد اول و دوم سراج التواريخ اثر ملا فيض محمد مغل - طبع كابل\n١٨ : شماره های سراج الاخبار افغانی-\n١٩ : كتاب موسوم به واقعات شاه شجاع - طبع كابل .\n٢٠ : كتاب موسوم به عروج بار كزائى طبع كابل.\n٢١: احمد شاه بابا اثر ميرغلام محمدخان غبار طبع کابل.\n٢٢ : در زواياى تاريخ معاصر افغانستان اثر كهزاد- رئيس انجمن تاريخ.\n٢٣ : کتاب نادر افغان - اثر مولوی برهان الدين كشككى - طبع كابل\n٢٤ : كتاب تاريخ تيمور شاه درانی - اثر اينجانب مستند بر اسنا\nمعتبر خطى ونقل كتیبه ها و اشعار تاريخي .\n٢٥ : كتاب موسوم به درة الزمان اثر اينجانب [ تحت تأليف است و تا\nهنوز به منصه طبع و نشر سپرده نشده است ] .\n٢٦ : رقعات خطی از عصر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان الى عصر\nسراجيه وامانيه . [ قيد مرقع اسناد شخصی نگارنده ]"}
{"book": "adl1191", "page": 98, "text": "عزیز الدین وکیلی « فوفلزائی »"}
{"book": "adl1191", "page": 99, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl1191", "page": 100, "text": "اغلاط طباعتی رسالة دیوان اعلی چنین تصحیح شود\n\nصفحه سطر غلط صحیح\n۷ ۷ معبر معتبر\n۷ ۱۰ دیوای دیوان\n۱۳ ١٤ خدمتی خدمت\n١٥ ۷ شا شاه\n۱۷ ۷ زسنه ازسنه\n۱۷ ١٤ وراسی وارسی\n۲۰ ١٦ با آنه به آنکه\n۲۰ ۲۳-۲۰ نندارم نذرام\n۲۲ ۱۱ فرضه فرزه\n۲۹ ۱۸ از نزد\n۳۱ ١٤ اساسی اساس\n۳۳ سطر اخیر فصل مفصل\n٣٥ ٦ شیر شعر\n٤٠ ۱۸ میزا میرزا\n٤٢ ۱۳ وليعهد ولیعهد\n٤٩ ۱۷ معرضه معروضه\n٥٦ ۲۰ مفکوره ها هایـ و مفکوره های"}
{"book": "adl1191", "page": 101, "text": "غلط نامۀ مطبعی سراج التواريخ جلد اول\nصواب غلط سطر صفحه\n[ILL] [ILL] ۷ ۲\n[ILL] [ILL] ۱۴ ۴\n[ILL] [ILL] ۱ ۱۶\n[ILL] [ILL] [ILL] ۱۸\n[ILL] [ILL] [ILL] ۲۱\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]\n[ILL] [ILL] [ILL] [ILL]"}
{"book": "adl1191", "page": 102, "text": "تشکر\n\nاز الطاف والاحضرت سردار محمد داؤد صدر اعظم که بنده را در راه خدمات عرفانی کشور تشویق و تلقین فرموده اند و از التفات ښاغلی عبدالملک عبدالرحیم زی وزیر مالیه که خواهش مؤلف را در نشر رساله دیوان اعلی در اخبار ثروت و هم بصورت رساله علیحده منظور داشته اند عرض شکران میدارم.\n\nو از معاونتهای معنوی و مساعدتهای اخلاقی ایشان که درین باره مبذول داشته اند مجدداً مراتب قدردانی خود را تقدیم میکنم.\n\nعزیز الدین"}
{"book": "adl1191", "page": 103, "text": "وان آثار نا تدل علينا   فانظروا بعدنا الی الآثار\n\n\nاز انتشارات جریدهٔ ثروت وزارت مالیات\n\n\nبرج اسد ۱۳۳۴ ش\n\n\nطبع مطبعهٔ عمومی کابل"}