سرداران قندهار بهوای کارزار با سپاه پیاده و سوار جرار خود قریب محال مذکور در قلعه
فتح الله خان منزل نموده همدران روز کدوخان نام مهمند که یکی از سوران جرار و دلاوران
نامدار سرداران مذکور بود بکار نجیر قبل ولیم جی میکناتن صاحب بهادر را ازجر آگاه
گرفته بردشپ که بسر دست آمد سرداران مذکور ازروی مصلحت در مقابله نه ودن
با امواج بحر امواج انگریزیه خیر و عافیت خود ندیده اول شهرت دروغ در لشکر خود دادند
که امشب بر فوج انگریزی شبیخون میزنیم چنانچه اینخبر در لشکر صاحبان عالیشان نیز رسید
بنابران مردمی که خیمهای آنها بیجا بود آنها را جابجا نموده نهایت در امر داری
وحراست پرداختند همین که سرداران مذکور بعزم دروغ و اراسپ شدند بطریق فرار عطف
عنان بجانب شهر قندهار نموده بعد ورود شهر عیال و اطفال خود را براسپ واشتر
سوار نموده بسمت ایران هزیمت اختیار نمودند حاجی تاج محمد خان کاکری از همانجا
از موافقت سرداران مذکور پا کشیده با سواران خود همانشب بجبهه سایی عتبه علیه شاهی
در کنار لشکر کینه انگریزی از جهت عدم اجازت حارسان و طلایه داران فروکش شده علی
الصباح بحضور شاه جمجاه مشرف شده با صاحبان عالیشان ملاقات نمود از نیتحی شاه جمجاه
وصاحبان بهادر نهایت مسرور گشته مشارالیه را بخلع فاخره ومواهب لایقه ممتاز ساخته
بخطاب مستطاب نصیر الدوله سرافراز فرمودند صاحبان بهادر از ورود حاجی خان مذکور
بشاشتی تام حصول نمودند با نیمراد که اگر سرداران قندهارده چند سیاه خود لشکرها
میداشتند و حاجی خان مذکور نیز شامل ایشان میبودهم در مقابل فوج ظفر موج در شهر
قندهار تاب استقامت و طاقت استدامت نمیداشتند لاکن از پایداری چند روزه آنها البته
موجب قتل وغارت خلق الله بلاشتباه واقع میگردید چونکه حاجی خان کاکر بحضور شاه
جمجاه مشرف شد و استقامت سرداران در شهر قندهار میسر نگشت در ینصورت خلق خدا
از قتل وغارت نجات یافت در حقیقت اینهم فتحی بود که از قدوم حاجی خان کاکر
میسر شد عرض فردایش ازان منزل کوچ نموده در قلعه فتح الله خان و از آنجا بیوم منزل
در تاریخ ۱۲ شهر صفر المظفر یوم یکشنبه سنه یکهزار و دوصد و پنجاه و پنج مقدس هجریه
خارج شهر قندهار رونق افروز شده فرادی آن یعنی سیزدهم شهر مذکور یوم دوشنیه حضرت شاه
جمجاه با میکناتن صاحب بهادر ومصاحبان اوشان در ارگ شهر مذکور رونق بخش
گردیده افواج انگریزی را از سوار و پیاده وتوپخانه بکمال تزئین آراسته ومسلح
ومکمل ساخته و شاه جمجاه را در خارج شهر واقع دشت عیدگاه بتخت ارئی متمکن نموده
از همه افواج سلامی ادا کرده از همه صاحبان و افسران ندوانه گذرا نیده بهجتهای
تازه ومسرتهای بی اندازه نمودند شاه جمجاه از مشاهده اینچنین تعظیمات وملاحظه اینهمه
تکریمات ممنون ومرحون گشته آنچنان در رضا جوئی صاحبان عالیشان میکوشیدند که
در قید قلم نمی گنجید وحسب الرضاء صاحبان والا شان خوانین درانی را از هر طائفه
بمنصب وجاه شان سربلند میفرمودند چنانچه برخلاف عصر بارگزا ییان کسانیکه طاقت
خر بستن بخانه خود نداشتند هر يك در بستن وآراستن کمند های اسب واشتر قدرت
یافته از وفور وجود اسباب حشمت وبزرگی همه ارجمند شدند ومرد سپاهی که مدام دست


ناز سایش بخواستن وام دراز بود ورعیت که همیشه سر خود را بزانوئی پرروز گارومسود
کیسه ایشان از درمهای عشرت پر ودل ایشان ازغمهای محنت خالی گردید شاه شجاع
تخمیناً دولك روپیه بدعت وزیاده خراجی ایجاد بار گرانیان را برعیت ناتوان واگذار
فرموده بخشیدند در عصر حکومت باز گر اییان جوال گندم راست دوازده سه من پخته
قندهار میداشت بیکروپیه میدادند مردم خریدار بعامل آن میگفتند چه آورده چون نام
گندم میگرفت دشنام میدادند که چرا هیزم نیاوردی یعنی آن نسبت باین عزیزتر است
با وجود اینچنین افراط غله مردم رعايا وسپاه و قور تفنگچۂ سنتی صورت روپیه را بچشم
نمیدیدند در زمان شاه شجاع و صاحبان عالیشان كدئى روپیه دوآ ثار گندم فروخته
میشد مساکنان آنجا را آنقدر منافع بود كه كودكان در کوچه و بازار
بازوپیه ودینار بازی میکردند غرض حضرت خاقان وصاحبان عالیشان دراهتمام سپاه
ورعیت آندلك خصوص پرداخت خوانین درانی بکمال تفقد ومهربانی میکوشیدند
حاجی دوست محمد خان نام اسحاق زائی را که از نامداران آندلك بود از محال گره
سیل طلب فرموده در ظل عاطفت داشتند حضرت خاقانی رعایت و پاسخاطر این دو شریکی
حاجی خان کاکړ ودیگر حاجی دوست محمدخان اسحاق زائی را که نامدار وصاحب
جمعیت و وقار بودند البته بغایت میفرمودند.

احوال تجدید اخذ عهد نامه مفصل بفضول هشتگانه وقوع واقعه دختری

از نجبا بمقام قندهار.
و نیم جی میکناتن صاحب بهادر سفیر وثیقه که در لود یا نه زیب ارقام یافته بود وثیقه
جدیده محتوی بدفعات هشتگانه بمقتضای خاطر خود بقید تحریر آورده بمهر حضرت
خاقانی مزین نموده گرفتند که نقل مفصلش این است.
نقل عهد نامه دوستی و محبت فیمابین سرکار والمدار کمپنی انگریز بها در وشاه
ذيجاه شجاع الملك پادشاه که بمعرفت جی میکناتن صاحب بهادر ایلچی و وزیر انگلیس
از طرف دولت باهره هند و پاد شاه ذیجاه شجاع الملك شاه ممدوح برای ذات
والاصفات واخلاف شاه مفخم الیه بتاریخ هفتم ماه می ۱۸۳۹عیسوی مطابق بیست و دوم
شهر صفر ۱۲۰۰ هجری بمقام قندهار زیب توثیق یافت.

دفعه اول روشن ومبرهن باشد جمیع شرایط عهد نامه که بتاریخ بیست وششم جون ۱۸۳۸فیما
بین سرکار دولتمدار انگلیسه وشاه ذیجاه شجاع الملك ومهاراجه رنجیت سنگه
بهادر زیب نفاذ یافته بحال و برقرار خواهد بود سرکارات ثلاثه بموجب شرائط عهد نامه
مذکور کار بند خواهند شد.
بعد نظر ارتباط واستدامت اتحاد واقع فیمابین سرکار دو لتمدار انگلیسه

دفعه دوم وشاه مفخم اليه يكصا حب ايلچى ا نمايرز ازطرف سركار انگلیسه همیشه
بخدمت شاه محتشم اليه حاضر وموجود خواهد ماند و در صورت مناسب و مصلحت متصور
ساختن پادشاه ممدوح نیز ایلچی از طرف خودجهة اقامت بخدمت گورنر جنرال بهادر معین
ومامور خواهند فرمود

١١٦


بعوض و بدل معاونت و معاهدت دیرینه و نظر اتحاد و محبت كامله مستقيمه که از جانب سركار دولتمدار انگلیسیه و كيفيت شاه شجاع الملك دفعه سوم رو بظهور آورده است و بلحاظ یگانگی و يکجهتی هر دو سر كارين شاه محتشم الیه كاهی احدی را از قوم اهل فرنگ در زمره نوكران منتظم و مسلك نموا هند كرد و کسی اهل فرنگ را اجازت اقامت بملك افغانستان بدون اطلاع و استرضای سركار انگلیس عطا نخواهند فرمود ،
فوجی منتظم و مرتب كه صاحبان انگلیس سر كرده و سرداران آن باشند برای دفعه چهارم حفاظت ملك وذات پادشاه مغفر اليه ومم جهة اندفاع اعدای بیرونی علی الدوام در ملك افغانستان مقرر و معین خواهد شد و هر خدمتی كه بصوابدید شاه و ایلچی مذکور مناسب و ضرور متصور گردد از فوج مزبور گرفته آید ،
خرج فوج مذكور طوریکه الحال است آینده هم بهمان اسلوب خواهد دفعه پنجم ماند و تعداد سرداران انگلیس متعبنه لشکرمذکوره زیاده از پنجاه نفر نخواهد
بود بشرطیکه پادشاه مغفراليه خواهش ازدیاد آن و ازدياد فوج مذکور نکند ،
شاه شجاع الملك مغفراليه مشاهره فوج مذکور حتى الوسع والامکان از خزانه دفعه ششم خود مودی سازند.
در خصوص امر تجارت شاه ممدوح در صورت پیش آمدن موانع بیجا انسداد وارتفاع دفعه هفتم آن فرمایند و هر تدبیری که در رای صواب اندی شاه مغفر اليه بصلاح ایلچی
انگلیس برای رفاه مردم تجار قرار پذیرد جلوة ظهور خواهد گرفت.
مضامین دفعات هفتگانه مرقومه بالا ابداً دائماً تا بقای حکومت سلطنت دفعه هشتم خاندان سدوزائی بحال و بر قرار و مستقل و پایدار خواهد ماند.
درین اثنا واقعه غریب رو اداد که دختری از نجبای شهر از راهی عبور مینمود ناگاه یکی از سپاه کوره بر آن برابر شده چیر دستی و تسلط آغازیده را در کناریزی که قریب به آن
موقع واقع بود برده بكارتش را بر گرفت از بدختی بواسطه شور و افغان آن دختر معطر مردمان رهگذری اطلاع یافته با قوام او خبر رسانیدند تا جمعی کثیر از سادات و علما فراهم آورده بدربار شاهی استغاثه نمودند چونکه اینواقعه بهمه کس بخصوص به مردم افغان
نهایت مکروه و ناملاعم بود اگرچه شاه موصوف و صاحبان عالیخان معذرت بیحد و بسیار فرموده آتش فتنه و شراره بلوای عام را خاموش نمودند اما كينه و غيرت ناموسی از دل آنمردم مظلوم معدوم نگشت بلکه خیالاتي چند بخاطر آنها جا گرفت که هر گاه در ابتدای
ورود این شاه و سپاه اینچنین مقدمه ناهزا بناموس شرفا روداد در صورت استقامت و استدامت آیا بر ناموس ما چه امت چه پیش خواهد آمد ظاهراً پادشاه را جزنام شاهی دیگر اختیاری نیست از ناحیه حال خوانین درانی خصوص حاجی خان كاکر و حاجی دوست محمد خان اسحاق زایی جز آثار رنجیدگی و ندامت قوم معلوم ومفهوم میشد لاکن
ظاهر داری را از دست نداده میگذرانیدند بعد از کوچ افواج بحر امواج بقصد تسخير کابل در اثنای راه از حرکات ناصواب آنها بشاه چمچاه معین شد که خفگی خوانین
۱۱۷


درانی اول از سبب آن دختر مذکور است ثانیا حاجی خان کاکر که بحضور خاقانی
مشرف گردید امید آن داشت که برتبه وزارت ممتاز و بمختار کاری افغانستان سرافراز
گردد کمیسر نشد و حضرت خاقانی که اینمعنی منظور نظر مودند وجهش آن بود که طائفه
درانی تقرب ظاهری او را دیده هم حسد میبردند چه جای آنکه بمنصب وزارت فائز میشد
و حل وعقد امور مملکت بقبضه اختیار او مفوض میگر دید.

نیابت شهزا: فتح جنگ در قندهار و عزیمت کابل و واقعات اثنای راه
در تاریخ یازدهم شهر ربیع الثانی سنه یکهزار و دوصد و پنجاه و پنج هجری که اعلیحضرت
خاقانی و صاحبان عالیشان از قند هار نهضت کابل پرچم لوای عزیمت کشودند شهزاده
فتح جنگ حاکم قندهار گردیده سردار محمد عطا خان ولد سردار سمندر خان درانی
بامیزانی بنیابت شهزاده موصوف سرافراز شده در قندهار قرار یافتند حاجی خان کاکری .
و حاجی دوست محمد خان اسحاق زائی و محمد تقی خان وکیل ونور الدین خان وله یحیی خان
با میزائی وثانی خوانین درانی سوای سکندر خان با میزایی بمغزمیم وجود نیازی سامان
سفر رخصت چند روز حاصل نموده در قند هار ماندند اعلیحضرت خاقانی تا رسیدن بغزنین
هر چند گوش بامدن خوانین مذکورین داشته آوازه آمد آمد میرسید و خود آنها
نمیرسیدند به شاه شجاع متیقن گشت که مضمون اشتهار دوست محمد خان مشعر براینکه
پادشاه را جز نام نیست بلکه گروه نصارا خود صاحب مطلب اند به آنها اثر کرد که قدم
گرفته می آیند یا بمراد که هر گاه صاحبان انگریز بوفور ورود غزنین قلعه غزنین را بتصرف
در آرند و از استماع اینواقعه دوست محمد خان بی ثبات گردیده راه فرار پیش گیرد بهتر
والا در صورت محاصره غزنین وطوالت افتتاح آن همگی خوانین مذکوران با دوست
محمد خان ملحق گردیده شبیخون در افواج انگریزی آورده مشغول قتال و جدال شوند
اما غلط دانسته بودند زیرا که صاحبان بلند شان را یقین بود که بمجرد ورود تسخیر حصار
غزنین خواهیم نمود چون بهفدهم شهر ربيع الثانى حواليه كوكبه شاهی و دبدبه افواج
بهر امواج انگریزی رونق بخش غزنین شد روز اول صاحبان بلند شان در اطراف و جوانب
حصار غزنین گشت و سیر فرموده اظهار نمودند که شاید میجر لیچ صاحب و میجر ماد صاحب
دوز مانی که نقشه حصار غزنین را بقلم تحقیق آورده بودند در خواب بود ندیعنی هرگاه نقشه قلعه
بوضعی که حال بمشاهده می در آید میدانستیم البته توپهای قلعه شکن را در قندهار نمیگذاشتیم
معذالك البته امروز افتتاح قلعه متعذر است لکن فردا در نواخت چهار ساعت بعد از نصف شب
دروازه حصار را مفتوح مینمائیم سامعان افغانستان را ازین حرف پر تعجب می آمد
زیرا که اینچنین قادر اندازی و شعبده کاری ندیده و نشنیده بودند غرض آنروز بسیر
و تماشا وتحقيقات احوال قلعه گذرانیده شش جانب شرقی حصار مخیم عساکر ذبات
جاه وجلال شاهنشاهی و خضرت خیام کواکب احتشام افواج انگلیسی گردید فردا یش
که صاحبان بلند شان در تمهید تسخیر حصار بودند در نصف النهار خبر رسید که مهتر
موسی نام شخصی از قوم غلجائی متوطن محال زرمت با جمعیت ده دوازده هزار غازی از راه
١١٤


یال بعزم قتال می‌آید ومحمد افضل خان ولد دوست محمد خان معه دو هزار سوار بفاصله
دو کروه نشسته منتظر خوانین درانی قندهار میباشد درین اثنا ملاحظه شد که شوامخ
جبال جنوبی وشرقی راهمه پیادگان غازی گرفته ومملو ساخته اعلیحضرت خاقانی
پیش از آنکه صاحبان فوج انگریزی را تدارك نمايند فوج سوار و پیاده حضوری خود
را معه چند ضرب توپ جلوی بمقابله آنها فرستادند چونکه مهتر موسی با جمعیت خود بلاتأمل
برسبیل تعجیل می آمد تقابل طرفین دست داد در آنزمان که جنود تائیدات الهی باستقبال
اولیای دولت شاهی در اسیه میدوید جمعیت غازی را هزیمت روداد همدرین فرصت چیزی
فوج انگریزی از سوار و پیاده که موسومی بشاه جمجاه و متعینه کپتان نسکلس بها در یوه
نیز رسیدند از دیدن آنها آنمردم زیاده بی استقامت گردیدند حکم حضرت خاقانی
در آغاز مقابله شرف نفاذ یا فته بود که هر کسیکه ازین بهائم خصلتان زنده و اسیر
یا سر آنها را بریده بحضور آرد یکصد اشرفی در عوض عنایت خواهد یافت دلاوران معرکه
کار زار بسیار آدمی زنده و سرهای بریده آورده اشرفیها یافتند بعد از آنکه آن گروه
کثری فرار دشت ادبار و بعضی کشته شمشیر آبدار گردیدند از اسیران هشتاد نفر
بحضور شاه جمجاه بودند که بحضور خود سر هر يك را از قلمه بدن شان جدا فرمودند ازینمعنی
همه صاحبان متحیر شده چون فتح نمایان نصیب اولیای دولت شاه سکندر شان گردید
در آخر شب همانروز در نواخت دو ساعت از نصف شب ولیم جی مگناتن صاحب بهادر مشرف
عتبه علیه حضور خاقانی شده عرض نمودند که در عرصه چهار ساعت حصار غزنین از یورش
افواج انگریزی مفتوح خواهد گردید حضور خاقانی خود بدولت نیز بر گرویو زیارت
حضرت بهاول دانا تشریف آورده تماشا فرمایند شاه جمجاه فی الفور با چند نفر از خواص
تشریف فرما شدند بمجرد ورود بندگان ثریا مکان از یکطرف شروع سرشدن
ابواب ساحه یسار انگریزیه و از يك جانب بصدمه نقب از بیخ بر کنده شدن
دروازه وقوع یافته و دلا وران تهمتن توان انگریزی باین تهور و تنگریزی
خود را در حصار انداخته دست تغلب دراز کردند تا بکه ساکنان حصار غزنین صدای
الامان بذروه آسمان بلند نمودند البته کسی را که ساغر عمرش لبریز باده اجل شده
مسابقی از ذکور واناث در قید اسیری و هراس در آمده مال و مواشی آنها بیحد واحصا
بغارت رسید وغلام حیدر خان ولد دوست محمدخان نیز معه عيال ومتعلقین دستگیر سرپنجۀ
تقدیر شد صاحبان بلند شان نامبرده را بحضور خاقانی آورده زبان معجز بیان در عفو
تقصیرات او گشودند اعلیحضرت خاقانی نظر بر علو خویش فرموده و از خون او در گذشته
بصاحبان بلندشان سپردند و برای حفاظت زن و فرزند و عیال او یاقوت خان وغیره خواجه
سرایان از حضور خود گماشتند ازین فتح عجیب و نصرت غریب عام وخواص را حیرت
افزود از دلاوری دلاوران انگلیسیه وشجاعت وتهور بهادران انگریزیه هريك زبان مدح
گشودند وچون خبر این فتح وفیروزی که در عرصه دو ساعت نجومی نصیب وروزی نبرد
آزمایان انگریزشد بدوست محمد خان که در آنوقت در منزل ارغندی باسیاه و اثاثه
کاوس و کی فروکش بودرسید قوای جسمانی او از استماع این آفت ناگهانی ومخافت
جانی زائل گردیده و بخوانین وفتاین احوال آئین درانی قندهار نیز که ازرکاب نصرت

۱۱۹


حاجه حضرت خاقانی بحیله تهیه اسباب مانده از عقب پا گرفته می آمدند و انتظار وقوع
امر باطل میداشتند هر گاه کوشرد گردید روسیاهی نامتناهی واصل و شامل گشت
ومحمد افضل خان والدوست محمدخان که درنواحی غزنین بـادو هزار سوار استقرار
میداشت هم ازینحال دریافته بیسرو پا گشته فرار برقرار اختیار کرد دوست محمدخان
بعد از استماع خبر وحشت اثر غزنین نواب جبارخان برادر خود را ظاهراً بجهة بندوبست
خود وعیال وباطناً برای دریافت احوال در نزد صاحبان عالیشان فرستاد نواب مذکور
گفت وشنیدی چند کرده ازصاحبان بلندشان همین جواب یافت که دوست محمدخان مـه
عیال خود بهندوستان برود سالیانه يك لك روپیه برای اخراجات او از سرکار
ذوى الاقتدار انگلیسی عنایت خواهد شد نواب مذکور بعد از دریافت احوال افسرده
حال وشکسته بال گشته یکشب در آنجا گذرانیده بعده برگشته در لشکر دوست محمدخان
رسیده آنقدر سخنان قبیح وبیداد صریح از جانب صاحبان و افواج انگلیس که سراسر
کذب وبهتان بودبیان نمود که بشرح درنمی آید دوست محمدخان بعداز استماع آنهمه
اتهام نواب ناتمام رادر کابل فرستاد تاوابستگان وزنان اورا بیاود برسیدن آنجانبز
سخنان دروغ بی فروغ خودرا بخاص وعام شهرت داد چنانچه از بیهوده درائی او سکنه کابل
مضطرب ومتوحش گردیده مع عیال واطفال فرارنواحیات و کوهستانات گردیده بعداز
آن اعلیحضرت خاقانی وصاحبان بلندشان هفت یوم درغزنین زینت بخش بوده ومال ومواشی
مفروقه غزنین رادر تحت فروشدور آورده واسیران رارها ساخته متحرك بسمت کابل
شدند دوست محمدخان که از خود وبیگانه را ازین خبر یکسان دربدر وشمرده را بر خلاف
مراد مشاهده نمود ومحمداکبرخان پسر خود را از سبب بیماری قریب الموت دانست وخبر
فتنه انگیزی غلام خان وام اعظم خان نساجی باشی را در کوهستان کابل بتواتر شنید
لهذا نا چار شده عیال خودرا برداشته بجانب ترکستان فرار اختیار کرد خوانین قندهار
نیز بحضور سلطانی رسیده منشاء جدیود وصاحبان بلند شان کپتان اترم صاحب بهادر
وحاجی خان کا کر را مع سوار خوانین قندهار وهم کسانیکه در آنحال از خوانین
کابل مشرف حضور سلطانی گردیده بودند در عقب دوست محمد خان برای گرفتاری
اومقرر فرموده فرستادند نامبردگان بدوست محمدخان قریب شدند لاکن در گرفتنش
حاجیخان کاکر تهاون نموده چشم پوشی کرد لهذا نی نیل مقصد مراجعت کردند چنانچه
کپتان موصوف اظهار این معنی بحضور خاقانی در حین ورود کابل بو ضاحت تمام
ادا نمود .

احوال رونق بخشی دار السلطنـه كابـل وواقعات آن

چون بمشيت ازلى وارادة لم یزلى کوکب شامى رايـات افواج بحر امواج
انگلیسی در تاریخ غره شهر جمادی الثانی سنه يك هزار ودوصد وپنجاه و پنج مقدمه

۱۲۰
1Jomada II 1255 / 12 août 1839


(۱۲۱)
مجر به رونق افروز کابل شرارت تقایل شد اعلیحضرت خاقانی پیوسته در ملاحظه لشکر
کابل ونظم ونسق ملك ورعیت مشغول بوده باصاحبان بلند شان آنچنان شیوة سلوك
وموافقت را مسلوك میداشتند و رضاجوئی آنها را مد نظر دوستی منظر می انگاشتند
که در میان سرمویی نمی گنجید میرزا حیدر علیخان لشکر نویس شاه شجاع که بتجویز
ونفر کلانل کلاد مارتین وید صاحب بهادر از جانب شاه شجاع بخدمت صاحبان بلند
شان بر سبیل وکالت ورازداری تخصیص وآمد وشد فیمابین داشت سخن بنوعی فیما بین
ادا مینمود که جانبین رضامند بودند و خیال رنجیدگی و مغایرت گاهی بپیرامون خاطر
هيچيك از دولتین نمیگردید چونکه فرصت بینی وعقب ماندن خوانین قندهار از محاربه
غزنین و سستی نمودن حاجی خان کا کر در مقدمه گرفتاری دوست محمد خان متمكن
متیقن خاطر حضرت خاقانی وصاحبان بهادر بود لهذا حسب الحکم سلطانی حاجی خان
کاکر و حاجی دوست محمد خان اسحاق زائی از خوانین قندهار که منشاء فساد بودند
ونائب امير وملا رشید بارکزائی و آقا حسین فارسی را که معتمد الدوله دوست محمد خان
بودند با چند نفر دیگر از خوانین کابل محبوس نمودند چنانچه حاجی دوست محمد خان
اسحاق زائی بواسطه عارضه لاحقه که داشت در دارالحبس از حبس این زندان فانی نجات
یافته بعالم جاودانی رحلت نمود و حاجی خان کا کر را از قید نجات دادند و اعلیحضرت
خاقانی در رفاهیت و غرورسی رعایا و آسودگی و جمعیت سپاه میکوشیدند و بقدر دولت و رویه
بنابر تخفيف بدمات از مالیات برعایا معاف نیز فرمودند و بخوانین غلام خانه نامرد بی بهانه
نهایت مهربانی و پرورش داشتند چنانکه در تحت امیر اصلانخان جوانشیر که معروف
ابخان شیرین است هفتصد سوار مقرر فرمودند که در وقت ضرورت خدمت يك سوار هم
ازو بعمل نیامد و بدیگر طوایف نیز علی هذا القیاس چون بندگان شهزاده محمد تیمور
باتفاق كلونيل کلاد مارتین وید صاحب بهادر از جانب پنجاب در پشاور واز آنجا بغلبه
و مردانگی از خیبر گذشته وارد کابل شدند ملا عبد الشکور خان نام که در مدت سی
سال در لودیانه مختار کار شاه شجاع ووكيل بحضور صاحبان والا دستگاه بودند ودر
نزد صاحبان مستحسن الوصف وكثير الحوصله ودر سرکار سلطانی مقرب و معتمد الدوله
بود همر کاب شهزاده موصوف نیز در کابل رسید بمجرد ورود از حضور شاه بخلعت نائب
الحكومه کابل سرافراز شد خان مذکور با وجود آنکه مبتلای امراض لا دوا بود مگر
شب و روز بصلاح امور خلق الله میکوشید رعایای ژرمت که در ادای مال دیوانی سر میکشیدند
وبر فاقت غلجائی نواحی ملك خود که در حین نزول موکب خاقانی بجبه سای عتبه علیه
نگردیده بودند بلکه از کنار و گوشه هنوز شعار راهزنی مینمودند کپتان | ترم صاحب
بهادر مع چیزی فوج و توپخانه بنابر انهدام قلعه جات آنها مقرر شد و خوانین قندهار که
بمراجعت قندهار شرف ارنخاس حاصل کرده بودند نیز با صاحب بهادر


(۱۲۲)
موصوف مامور شدند که بعد از انجام این خدمت بقندهار بروند چنانچه مذکور رفته چند قلعه آن
گمراهان را منهدم و وجود اکثر ازان مفسدان را بدارنیستی منعدم ساخته خود از آنجا بطرف
شال و کوت مليك بلوچ روانه مقصد گردیدند شاه شجاع هميشه ذکر می نمودند که قریب سی سال
است که درخانه دوستان یعنی صاحبان بلندشان سکونت میداریم جز قدردانی و اهتمام عالیجانی
هیچ مشاهده نکرده ایم که تا انقراض رشته لیل و نهار نسلاً بعد نسل ادای جزای این احسان
نخواهد شد بل قصه همایون پادشاه هند و رفتن او بایران و مددگاری و مهمانداری نمودن
شاه عباس صفوی شاه ایران و دوباره تسلط یافتن همایون شاه در هندوستان نمونه ایست ازین
کارنامه که سرکار فیضمدار بهیه انگلیشیه به بنموده اند چنانچه در قندهار بعد از تخت
نشینی و در ابتدای ورود کابل بدفعات به آواز بلند بر سر دربار عام میفرمودند تمامی حاضران
چه درانی و چه غیر آن تصدیق و تحسین مینمودند هرگاه بقیام کابل املاک طائفه بارکزائی
از ضبطی سرکار بتوجهات صاحبان بلندشان خلاص و با مان ماند و بارکزائی که فرار شده بودند
هر يك چون محمد زمانخان با پسران و برادران و محمد عثمان خان ولد نواب عبدالصمد خان
وولدان امیر محمد خان با جمیع لواحق وعشائر باز آمده بعزت و اعتبار خود برقرار مانده
امورات و مطالبات خود را حسب المرام بنا طقات صاحبان بلندشان سرانجام مینمودند اگرچه
در آن زمان حضرت ظل الهی بنابر استرضای صاحبان از بدمنشی هیچ بخاطر عاطر نیاوردند لیکن
اراکین دولت چه از درانی و چه غیر آنها را نهایت این روش شاق و ناگوار مینمود بلکه پیوسته
بهمدیگر در سفر و حضر میگفتند که اکنون که طایفه بارکزائی درین ملک با متیار و احترام
خود باقی و برحال ماندند در اندک فرصت نائره شرارت باوا بلند خواهد شد صاحبان انگلیس
با وجود رسائی عقل نفیس و آزمودکاری و جهانداری چگونه دشمنان دوست خود را پرورش میدهند
درین معنی آخر ندامت و غرامت دست خواهد داد چنانچه شخصی از واردین پشاور بیان نمود که
او يطابيله صاحب ناظم پشاور روزی استفسار احوال کابل نموده پرسید که در دربار شاهی
کدام کدام طایفه از خوانین با تمکین میباشند بیان کردند که از هر طایفه یعنی بارکزائی و غیره
همه جنس میباشند صاحب مذکور بحاضران دربار خود مخاطب گردیده گفت خدا شاه
شجاع الملك را بیامرزد حاضران مجلس تعجب نمودند شاه شجاع الملك زنده و قائم است صاحب
چه میفرمایند او یطا بیله صاحب گفت که شخص نامداری را که دشمن خونخوار بهاونشین و بعزت
و اعتبار خود بحال و سرفراز باشد زنده بودن او را عقل سلیم تجویز نمیکند عنقریب
خواهید شنید که شاه شجاع الملك از دست همین
بارکزائیان کشته شد عرض اعلیحضرت خاقانی و صاحبان عالیشان الی چهار ماه بکابل
رونق بخش بوده در آغاز موسم سرما در تاریخ بیست و چهارم شعبان ۱۲۰۰ هجری
بسمت جلال آباد نهضت فرمودند و بندگان شهزاده محمد تیمور را نائب السلطنه کابل
فرموده ملا عبدالشکورخان را بدستور نائب الحكومة ماندند بعضی صاحبان چون سکندر
برنس صاحب بهادر و مانند اونیز در کابل مانده بندگان اعلیحضرت خاقانی که زیب
آرای باغ شاه شدند شهزاده محمد اکبر که در صدف خواهر دوست محمد خان و ولد
ارشد شاه سکندر شان بود و بریعان شباب رسیده و از حاصل جوانی هنوز کامیاب نگردیده


(۱۲۳)
ناگاه بعارضه درد پیدواراه مملکت مغفرت پادشاه لایزال پیش گرفت از بدبختی
شاه شجاع را باغ سله داغ سینه گشت و از قضیه این شهزاده صغیر و کبیر را دل در آتش
غم جایگیر آمد شاه شجاع تابوت آنمرحوم حضرت یزدان را در لقمان بمزار با انوار حضرت
مهتر لمک علیه السلام فرستاده خود بدوات نهضت فرمای جلال آباد شدند چون شهر جلال
آباد مخیم سرادقات جاه وجلال و مضرب خیام سپهر احتشام افاقحضرت خاقانی و صاحبان
عالیشان شد چند ماه اقامت در آنجا بخوشی گذرانیدند .

انتزاع وافتتاح قلعجات محال کنر از قبضه سید هاشم و تسلیم آن
بسیدبهاء الدینخان
سید هاشم خان حاکم کنر که دست نشانده دوست محمد خان بود هر چند طلب نموده
شد حاضر نگشته سر از خط فرمان باز کشید آخر الامر بوقوع ناچاری چیزی فوج
انگریزی مع چند ضرب توپ و یکصد سوار عبدالله خان اچکزائی بکمان افسری جارج
میکریگر صاحب بهادر بنابر اخراج سید هاشم و نصب سید بهاء الدینخان که بجميع وجوه
موصوف و باوصاف محموده معروف بود مقرر گردید سید هاشم از ورود رستم صفتان
انگریزی تاب مقاومت بجای نیاورده مگر در قلعه (پشت) چند روز پایمداری بنمود و اجنب
ساخت دلاوران نهضتن نشان انگریزی خواستند که چون دروازه آهنین در آن قلعه با تمکین
را بصدمه نقب از بیخ بر کنند و داخل قلعه شوند اما یورش اول چونکه در آنشب شدت
باد و باران بنهایت وظلمت ابروهوا بغایت بود ببردن نقب در قلعه راهی پیدا شد زیرا که
بعقب دروازه قلعه دیواری دیگر بر محکم بنا گذاشته بودند بعده چون دلاوران تهمتن
نشان بحکم افسر کمان قدم پشتر کرده واز سبب وفور باران در خیمگاه رفتند
سید هاشم از دلاوری دلاوران انگریزی مخوف گردیده و فرصت وقت را غنیمت یافته
همینکه راه گریز یافت فی الفور از دریا که قریب قلعه مذکور میباشد بسواری جاله عبور
نموده فرار گردید کمان افسر مذکور مملکت کنر را بسید بهاء الدینخان کرده
و خود مراجعت نموده وارد موکب همایون گردید .

احوال عبدالعزیز خان چهار خیل :
عبد العزیز خان چهار خیل قوم غلجائی که یکی از معتبران دوست محمد خان بود بحدیکه
همشیره اش در عقد نکاح دوست محمد خان نامقدویر قرار و در قوم خود نیز نامدار و با اعتبار
میبود بعد از چند گاه اولاً از اعلیحضرت خاقانی استمالت یافته و از صاحبان بلند شان خاطر
جمع گشته جبهه سای عتبه علیه شد ثانیاً خود بخود مخوف گردیده کوه نشینی اختیار کرد
هر چند دلالت برجوع ورزیدنش بمربار عالم پناه شد از وفور هراس بی سبب باز نیامده بدستور


(١٢٤)
عاصی ماند لهذا حکم اشرف وصلاح صاحبان بانخشان در هدم قلعجات او بانفاذ پیوست چنانچه
در چکان قلعه ای داشت که از حاکم غلجائی انهدام آن متعذر بود بنا بران چیزی فوج مقرر گشته
تامهندم ومنعدم ساختند .
احوال طوائف خوگیانی
رعایای خوگیانی سکنه جنوبی ملك جلال آباد از تمرد و جهالت در ادای مالیات دیوانی
نمی پرداختند نیز فوج انگریزی بکمان افسر کانانی صاحب بهادر تقرر یافته قبل از آنکه
گوشمالی یابند قبول ادای بالواجب نموده استدعای چیزی تخفیف نمودند چنانچه یکهزار و
دوصد روپیه تخفیف یافته راه خبیر که مدام مسدود می بود یا حدود غلجاییان از کابل تا گندمك
یا تا جلال آباد که مترددین بد ایجمعی آمدوشد نمیتوانستند کردیند و بست بوجه احسن یافته
که اجرای قوافل و تردد خلق الله از پشاور الی کابل بکمال رفاهیت حاصل میرود اعلیحضرت
خاقانی از جلال آباد بعزم زیارت مرقد منور حضرت مهتر لمك علیه السلام زینت بخش لغمان
شدند حاکم تا جکیه لغمان که میرزا ابراهیم خان منشی باشی سرکار اشرف بود سیورسات
شاهی وضیافت اراکین دولت را از خاص وعام چنانچه میبایست اقدام نمود حضرت خاقانی
بعد از حصول زیارت مراجعت بجلال آباد فرموده از نظم و نسق جلال آباد فراغت کلی
حاصل ساخته عنان رایات دولت بصوب کابل معطوف فرمودید .
مراجعت بدارالسلطنه کابل و بند و بست غلجا ییان سکنه اولان رباط :
در تاریخ هفدهم ماه صفر المظفر سنه ١٢٥٦ هجری بندگان اعلیحضرت خاقانی وصاحبان
بلند شان نهضت کابل فرموده بعد از رونق بخشی بندگان شهزاده تیمور را مع فوج
انگریزی به سبب آنکه در اولان رباط که حدو د طایفه غلجای هوتکی است صاحبان بلند شان
را مرکوز ساختن قلعه بود مامور آندود فرمودند چنانچه شهزاده ممدوح چند ماه در آن
نواح رونق افروز بوده بعده عنان عزیمت بسمت کابل معطوف فرمودند بعضی خیر خواهان
بعرض اعلیحضرت خاقانی رسانیدند که بازار زنان فاحشه نهایت گرم است حتی که در لشکر
گاه انگریزی علانیه روز و شب براسیان سوار کرده میبرند چنانکه بندگان حضرت خاقانی
خودهم هر روز در هنگام سواری میبیند و این فاحشها که خود را بلباس فاخره و آرایش
و دلربا یانه زینت مدهند و بیباکانه میروند کسی نمیداند که آنها از خاندان شرفا اند یا از جماعه
فسقای بیحیا مگر اینمعنی بغایت موجب فساد و خلل ملك ودولت است ومنافقانی که در خانه
صاحبان بواسطه تملق و چاپلوسی مقرب و معتبر شده اند اگر چه منسوب و متعلق
طایفه بسیار کزائی وغیره خواهند بود اول خود رهنمون این فعل شنیع


(۱۲٥)

میشوند و باز خود از راه شیطنت نزول بدنامی و بی انتظامی را بحضرت خاقانی آورده مردم
ساده لوح را بغیرت خواهند آورد اعلیحضرت خاقانی چونکه بدگوهری و شرارت مردم
آنوطن را بدفعات دیده و دریافته بودند وجوبا اینمعنی را بطور رمز و ایما بولیم جو میکناتن
صاحب بهادر بیان فرمودند از انچا که صاحب موصوف از نهایت کار مردم آندیار آگاهی
نداشت و رفتار و گفتار آنان برای يك بتجربه ترسانید بود ع : که خبت نفس ننگردد بسالها
معلوم» عرض نمود که اگر سپاه را ازین فعل ممانعت کرده شود مبتلای چندین امراض خواهند
شد بندگان خاقانی فرمودند که اگرچه اینمعنی واقعیست هم اصوب آنست که در ينملك
چوب منع پیش گذاشته شود غرض تازمانی که ملا عبدالشکور خان حاکم کابل و میرزا حیدر علیخان
وکیل دولتینعالیین بود پرده عدم و وجود اختیار پادشاه از امور مملکت و سپاه از روی
کار برداشته نشداگر چه طایفه بارکزائی ومتعلقان اوشان پهلواشین صاحبان بلند شان شده
و بحقایق مافی الضمیرایشان وارسیده بمردم سخنان بی اختیاری پادشاه را عبثا نملک بیان
میکردند و ازقوم انگريز مخوف داشته و بفتنه وفصاد اشگیز مینمودند باینمعنی که زنان
شما از شما بندا ما ملاعبدالشکورخان بحکومت خود آنقدر حکمت و ساختگی بکار می
آورد که محکومی و بی اختیاری پادشاه چندان یقین مردم آنولایت نمیگردید بل در وقتیکه
در باب تسعیر غله یا احکام دیگر که در شهر منادی میکردند شخصی که از جهة آشنائی
وتعلق سکندربرنس از اطاعت امر و احکام تجاوز تفاوت ورزیده قبول حکم نمیکرد
ملاعبدالشکورخان بپاس ظاهر داری آنشخص را تنبیه مینمود چون مردم اینمقدمه را میدیدند
میگفتند که اگر پادشاه در حقیقت اختیار ملك نداشته باشد ملا عبدالشکورخان چگونه ملاحظه
سکندر برنس صاحب نمیکند بعد که سکندر برنس صاحب بهادر چپراسی خودرا نزد
ملاعبدالشکورخان میفرستاد که فلان شخص متعلق ماست ملاعبدالشکورخان میفرمود که
من خبرنداشتم و واگذار میشد غرض در ایام نیابت خود ازیشگونه چندین پرده داریها و مصلحت
کاریها مینمود که محض خیر و دوام و قیام محبت و اتحاد دولتین بلاغیر در آن مضمر بود
مگر میکناتن صاحب و سکند ربرنس صاحب که توجه برمال کارنداشتند اینمعنی را ناگوارا
انگاشته یوماً فیوماً ازملاعبد الشکورخان دلگران میشدند باوجودیکه ملاعبدالشکورخان
فدوی شاه جمجاه و دولتخواه دولتین علیتین بود و محمد عثمان خان نظام الدوله که از جهت
ترقی ظاهر و نفع خود طرف صاحبان را گرفته از طرف پادشاه جمجاه دست کشید ناچار آتش
فتنه وفصاد بلند شد الحق اگر ملاحظه اش اصلاح کار طرفین میبود مردم رعیت وسپاه سر
بفساد وعناد برنمیداشتند بدوش وفادارخان وزیر اگر خواتین درانی را در عهدسلطنت
بندگان شاهزمان خوارو بیوقارنمیکرد وسران آنطایفه را بکشتن نمیداد چرا سلطنت
شاهزمان خراب میشد حقا کسی را که باقتضای چنین منصب بزرگ و دولت سترگ بی پرسش برسد
علاوه بر آن ولیمیجی میکناتن صاحب بهادر که وزیر مختار کاردولت بهیه انگلیسیه بی زوال
باشد بدون آزمودن وحصول تجربه نوشته وزارت نسل بعد نسل باو بدهد او چگونه


(۱۴۹)

بخبر آقای خود بنظر کند فرس سکندر برنس صاحب بهادر ومسكناتن صاحب بهادر را رفتار
ملا عبد الشكور خان پسند خاطر نیامده درین اثنا میرزا امام وردی معتمد دوست محمدخان
که در منافقت و شیطنت ابلیس کهینه شاگرد مكتب اوست از بخارا خود را دیوانه ساخته
بصورتی که گوشت بدن خود را بدندان میکند و باین حیل از آنجا نجات حاصل نموده در کابل
آمد چونکه در خانه ملاعبد الشکور خان پیشرفت کار خود ندید و در آنوقت عثمانخان نظام
الدوله که در سر کار شاهی در ثالث ان عمال مقرر و بر حال شده بوده لہذا با او پیوسته در اندك
ایامی کار بجای رسانید که همه درانیان و رعیت در بدگوئی و بدخواهی ملاعبد الشکورخان
زبان كذب ترجمان بخدمت پادشاه جمجاه در خلا و ملا کشودند و میکناتن صاحب وسكندر
برنس صاحب بحضرت خاقانی ظاهر نمودند که ملاعبد الشکور خان نامرد حکومت نمیرسد
دیگری را قایم مقام او باید ساخت شاه جمجاه هر چند تعریف وتوصیف ملاعبدالشکورخان بمبالغه
میفرمودند که ازین آدم بهتر ناظم و حاکم متدین تری دست نمی آید چون آنها باطنا بحکومت
دیگری راغب بودند لهذا بدلایل و حكايات لاطائل مببرداختند حتی که ارصاف بی اثری
میگذشت از آنجا که حضرت خاقانی پیوسته بمرضی صاحبان بلند شان قدیرین طریق انتظام
بودند بملاحظه ظاهر حال عثمانخان و اصوفه دار خان سدوزائی را بخطاب نظام الدوله
مخاطب فرموده حل وعقد امور مملکت را با ووا گذاشتند و ملا عبدالشکور خان را از حکومت معزول
کردند چندانچه بتحريك نظام الدوله حسب خواهش صاحبان بلندشان چنان قدغن شدید اجرا
یافت که احدی از رعایا و برایا وخرد و بزرگ نزد ملا عبد الشکور خان آمد ورفت ننماید
بلکه سوار و پیاده که در تحت امر او بودند هم از وجد اماخته او را خانه نشین کردند درین حین
خبر رسید که دوست محمد خان از بخارا گریخته در تاشقرغان که موسوم بخلم است آمده
از آنجا بجمعیت مردم اوزبك مقدمه بر سر با میان آورد چونکه در آن زمان داکتر لاد
صاحب مع چندی از سواران جازیا زویادگان پلنتن باچند ضرب توپ در بامیان مقرر بود
دوست محمد خان با جمعیتی که از مردم ترکستان با خود داشت مقابل لشگر ظفر پیکر شده
دوسه دفعه حمله نموده چون فایده در کار خود ندید بل هر وقت که مقابل شد هزیمت یافت
آخر الامر صورت بهتری کار خود بان تصورید که در کوهستان کابل رفته باتفاق رعایای آنجا
محرك سلسله فساد شود شاید که کاری بکند مردم کوهستان نیز خبر مخلصی دوست محمدخان
شنیده بدھوا شده در صدد آن بودند که بیکدام بهانه آتش فتنه وفساد در کوهستان روشن
سازند مگر در عهد حکومت ملا عبد الشکورخان که شخصی نيك محضر ورعیت پرور بود محرك
فتنه نشدند همین که عثمانخان سدوزایی بر روی کار آمد اول میر مسجدی خان نامی ولد
خواجه اسحاق که نامدار و صاحب جمعیت ووقار کوهستان بود سر کشی از گریبان یعنی
بلند کرده متواتر خطوط طلب دوست محمد خان فرستادن گرفت چون این خبر بحضرت خاقان


(۱۴۷)
وصا حبان بلند شان رسید بندگان شهزاده محمد تیمور و جرنیل سیل صاحب و سکندر برنس
صاحب مع افواج انکلیسی و سوارانراسی فولخزاری مامور کوهستان شدند اولا در موضع
خواجه خضری بر قلعه میر مسجدی خان مقدمه پیش آمد چنانچه میر موصوف در آن قلعه با چهل
پنجاه نفر پیاده تفنگچی ملکی استقامت ورزیده دست جلادت و مردانکی دراز کرد جرنیل
فوق الذکر بضرب کاولهای توپ یکطرف دیوار حصار را مسمار ساخته بلشکر نصرت اثر
حکم یورش داد قطارا دیوار حصار آنقدر مسمار نشده بود که دلاوران تهور نشان
باندون قلعه در آیند با وجود آن حمله نموده بیای دیوار پیوسته کمال تهور بکار برده
قدم بر دیوار گذاشتند اما از درون قلعه تفنگ وتیغ بیدریغ میزدند کار بجای رسید که
دلاوران فوج انکریزی سنکین تفنک و قمکچیان بکار دو خنجر وچنک برسر وسینه
یکه یکر کار میفرمودند غرض از باعث بلندی دیوار قلعه وعدم حصول دخول بسیار دلاوران
سر خود در پای دیوار کذاشتند و کانلی صاحب بهادر نیز از زیر دستی دست اجل رخت حیات
هم در پای قلعه از بر کشید جرنیل بهادر چون دانست که بر قلعه عروج غیر ممکن است لهذا
دلاوران فوج را حکم مراجعت وترك مداخلت داد چونکه مردم جرا رو جنگی از طرف
میر مسجدی نیز بر سر دیوار قلعه بسی مقتول و مجروح شده بودند و یکدست خودش هم از ضرب
سنگین تفنک دلاوران از کار رفته لهذا استقامت آنجا را موجب هلاك تصوریده بوقت شب
از حصار بر آمده بسمت ریزه کوهستان رفت دوست محمد خان در حینیکه در کوهستان
رسید جمعیت نموده در موضع پروان هنگامیکه آراسته از افواج نصرت امواج اولا اقدری سوار
هندوستانی محالة بمقابله او رفت چون دوست محمد خان سواران هندی را بسیمون پلٹن و
توپیافت محمد افضل خان پسرش را با چند سوار که همراه داشت فی الفور بر سواران مذکور
حکم مقابله و حمله داد چون دلاوری بکار بردند سواران هندی روی خون دیده استقامت
بسر خود دشوار یافته بید چون افواج انکريزي ما نند امواج
سیل قادرو رسید دوست محمد خان با محمد افضل خان در میدان کریراسب انکيز شد ند
هر کاه دانست كه فوج انگریزی چون بيك اجل از عقب سرانخواهد كذاشت و از شهرت
دادن صاحبان بلند شان که هر کسیکه دوست محمد خان را كرفتار نموده بیارد مبلغ دو لك
روپیه انعام داده میشود ترسید که مردم اینملک که برای پنجروپیه پنج نفر را میکشد
من از دست ایشان هیچ جای جان بسلامت نخواهم برد مقتضای خرد آنست که بپای خود
نزد صاحبان رفته از روی عذر و التیام سرانجام مرام خود نمایم هنوز بخیال مردم آنسر زمین
این بود که دوست محمد خان در پناه چندین مقابله و کارزار خواهد نمود لاکن
دوست محمد خان بعد ازین از مآل کار کسی را اطلاع نداده خود را مع سه سوار که یکی
از ان محمد افضل خان پسرش بود بوقت شام منو کلانلی الملك العلام بخدمت ميكناتن صاحب
بهادر رسانید صاحب ممدوح در آنحال از بالا حصار بجهۀ هواخوردن سوار شده میرفت
که ناگاه شخصی آمده مصافحه نمود صاحب ممدوح پرسید که شما چه کسید کفت من دوست محمد خانم
ميكناتنصاحب از اینمعنی نهایت منشرح الحال كرديده با او مراجعت بمكان خودنموده
بیحد محبت وسلوك رامسلوك داشته غایت فرمان پذیرا یی اختیار کرد.


(۱۲۸)
یکی گرگ بچه را پرورید چو پرورده شد خواجه را بدرید
طرفه اینکه دوست محمد خان از سعادت اندوزی سلام حضرت خاقانی ابا کرده
و سرباز کشید و میکناتن صاحب نیز بحسب رضا جوئی او عمل ورزید سبحان الله کسی را که
آبا و اجدادش همیشه متابعت کرده باشند و از ریزه چینی خوان نعمت و احسان او صاحب
اسم و رسم و نام و کام گردیده پرورش یافته باشد و او از ان مطاع و ولی نعمت خود از کوتاه
اندیشی و حقوق ناشناسی استغنا و استعلا نماید دیگری که امید خبر از ان بی حقوق نماید
چه قدر غلط و غفلت است از آنست که محمدا کبر خان خلف الصدقش حسب التعلیم یا برای
خشنودی آن حقوق احسان میکناتن صاحب را بچندین خیانت و خذلان مبدل نموده ابواب
حسرت و افسوس از قتل آن مردملک دیده خردمندان روم و روس بر روی جهانی خاصه
بخاطر پادشاه جمجاه صاحب ناموس کشود الحق .
نکوئی با بدان کردن چنانست که بد کردن بجای نیکمردان
غرض میکناتن صاحب عیال و اطفال دوست محمد خان را که از عرصه چند ماه پیش از
آمدن خودش از خلم بهمراهی جبارخان آمده در غزنین حسب الصلاح صاحبان مقیم
میبودند و خدمت و خبر گیری آنها صاحبان بخوب وجه مینمودند طلبیده با دوست محمد خان
با عزاز و اکرام تمام بلودیانه رسانیدند و بمکانات شاهی سکونت داده در سال دو لك روپیه
برای خرج او مقرر ساختند و از روز آمدن دوست محمد خان بکابل الی ورود لودیانه آنچه
خواهش خاطرش در گرفتن اسباب و مبالغ و ملبوسات شد صاحبان بلند شان هیچ عذر نفرموده بمصرف
عطا فرمودند و در افغانستان هر کس که متعلق و منسوب و آشنا و مربوب او بود از تعرض
و زحمت و تكليف وذلت همچو کا فریکه اسلام قبول کرده باشد آزاد گشته فارغ البال
و مرفه الحال شد از ظهور اینواقعه و التفات ظاهر و باطن خاطر دانش مواطن صاحبان
بلند شان باین درجه و عنوان نسبت بحال دوست محمد خان شاه جمجاه در ملك افغانستان
آنچنان از اعتبار افتاد که گویا از آسمان برزمین رسید بند گان شهزاده فتح جنگ که
حاکم و ناظم قندهار بود هم از جهة رنجیدگی میجر لیچ صاحب بها در حسب الطلب حضرت
خاقانی در کابل آمده و شهزاده صفدر جنگ برادر عینی او را قائم مقامش ساخته در قندهار
حاکم نمودند.
عزیمت فرمودن شاه جمجاه بجلال آباد سال دوم
چون در کابل موسم سردی پیش آمد اعلیحضرت خاقانی شهزاده محمد تیمور را در کابل
گذاشته خود بدولت و سعادت با صاحبان بلندشان نهضت فرمای جلال آباد شدند درین سال
تا زمان رونق بخشی جلال آباد واقعه پیش نیامد مگر طائفه سنگو خیل چندرمه گوسفند مردم
شنواری را بباعث دشمنی خانگی که با آنها داشتند چپاو کرده بردند از اینجهت فوج
از سپاه نصرت پناه انگریزی مع سواران جانباز رفته با وجود اینکه آنمردم خود را
در جبال آنجا کشیده بغود داری میبودند اما بخوبی گوشمالی داده قلعجات آنها را
میره مسمار و منهدم ساخته مراجعت نمودند .


(۱۲۹)

کیفیت دستخطهای جعلی بنام شاه شجاع

روزی سه قطعه طغرا دستخط مهری شاه شجاع را میجر یکر صاحب بهادر بحضور شاه ممدوح
آورده بنمود چون شاه شجاع کشودند می بینند که باسم خوانین کوهستان متضمن تحريك
فتنه وفساد وبنياد جهاد با افواج صاحبان تهور نهاد بوده از مطالعه این مضمون چونکه
سراسر خلاف مكنون بطون همایونش بود رنگ از روی شاه شجاع پرید وهرچند بمهر
ودستخط خاص خود غور وملاحظه فرمودند هیچ اشتباهی در نیافتند وهر کس بقدر حوصله
خویش تقریرای میزد وسخنی مخالف مراد ادا مینمود اما هیچکونه تسلی خاطر شاه شجاع
نمیگردید چنانچه تمام آنروز بتفحص و تجسس گذشت و هیچ پی بحقیقت حال میسر نکشت
روز دیگر علی الصباح شاه شجاع میرزا ابراهیم خان منشی باشی حضور خود را طلب
فرموده ودستخطهای مذکور باو نمودند و برای تحقیق حال جعل تاکید فرمودند .
منشی باشی مذکور بمجرد ملاحظه دریافت که نوشته اول را نقدی از راه تحریف
از روی كنه قدغنه بد بخایب حسب مراد خود بعبارتی که مبانی مبانی فساد باشد نوشته
است چون کیفیت این جعل بحضرت خاقانی از روی تحقیق کشف کردید غنچه خاطر
اقدسش به آیین ریاحین رو بشکفتن آورد فی الفور میگر یکر صاحب را طلبیده چکونکی
وصورت حال دستخطهای جعلی را بایشان داده بر آثار وعلامات نوشته اول که هنوز
بنور از روی كاغذها هویدا بود آگاه فرمودند صاحب موصوف نیز بعد وقوف حال
تصدیق کمال نمود لهذا سكنائن صاحب كنفدرازای صاحبان نماده فوج ظفر موج نموده
و بحقیقت جعلی هیات را واقف گردانید همگی فرحناك شده سوء ظنی که متمكن بواطن
شان کردیده بود با الکل رفع نمودندشاه شجاع بصفات بصاحبان بلند شان فرمودند سعه
احسان نمودن شما در حق طائفه بارکزائی و بودن آنها باین عزت و اعتبار درین ملك
آخر نتیجه اش جز فتنه وفساد نخواهد و در این نوع کاغذ ها بسی خواهند ساخت باکه
شنیده میشود کیه قوم بارکزائی چون جبارخان ومحمد عثمان خان ومحمد زمان خان
وامثال اینها شب و روز دودامن زنی آتش فتنه وفساد میباشند خصوصا الحال که نظام
الدوله معتهران دوست محمدخان وامنجو میرزا امام وردی وصوفی عبد الرزاق
و میرز الحمد وقائب امیربار کزائی و مانند ایشان را کار دار ومختار خود ساخته است
همین شهرت داده اند ومیدهند که پادشاه را جز نام هیچ دخلی نیست بلکه در ملك اختيار
تحريك وتصرف پر کاهی ندارد سرکار یعنی ما که در لودیانه در دفعات مطلوبه خود
نوشته ایم که صاحبانها ایشان را هیچ امر از امور مردم ولایت سروکاری نباشد وصاحبان
پذیرائی اینمطلب نموده اند مراد اصلی ما از طائفه بارکزائی ومتعلقان شان بود الحال
بر عکس و خلاف آن ملاحظه میشود آنست انسب آن است که قبل از انكه فتنه از خواب بیدار
گردد تدارکش کرده شود مکاش این احوال از جانب شاه شجاع که برای نواب
گورنر جنرال لازدا کشند بهادر نموده شده شاهد این مقال است اما آنچه صاحبان بلندشان
بمضمون اینکه دود را باحساك گردن بنده عمل نموده اندتدا رك این معنی نشد مآل


(۱۳۰)
فحوای مصراع مذکور در فخر افغانستان لایق است و درافغانستان تعمیل بدین مضمون
اوجه و احسن تواند بود که دع عسورا بشمشیر گردن بزن، الحیق که اگر پادشاه را
اختیار میبود متنفس از اولاد بارکزیان بارکزرائی را در ملک افغانستان نمی گذاشت
بلکه خود از بارکزائیان احدی نمی ماند و ظاهر است که اگر یاد شاه را دست تسلط
بر طائفه بارکزرائی در از میبود خرابی و بربادی مال و جان باین شتابی برین سرگبارین (۱)
مماکیت رو نمیداد غرض اگر چه شاه جمجاه را اضطراب و پریشانی خاطر از اختیار
بارکزائیان و تلطف صاحبان در باره ایشان بموجب بود مبرهنست که از اطوار ناشایسته
و بدکاری طایفهاموله بر سر کار آمدن معتمدان دوست حصیدجان بفتنه آتش فتنه و فساد
روشن خواهد شد اما چون صاحبان را پرداخت اموال بارکزرائیان و منصوبیان ایشان
منظور بود شاه جمجاه تقدیم رضای صاحبان را اقرب بصواب میدیدند غرض شاه جمجاه
را کند اخلاص و شوق بزیارت مرقد منور مهتر لمك عليه السلام بتربت مباركه نواب
عالیه ادنی و اقده ما جده فردوس مقام کشیده رواق افروز لغمان شدند میرزا ابراهیم خان
منشی باشی که حکام آن محل بود لازمه خدمت سرکار شاهی و ضیافت اراکین دولت
از خاص و عام و سپاهی بجا آورد چونکه نظام الدوله نمیخواست که جز خودش احدی
در سرکار شاهی اعتمادی داشته باشد و از خدمتگزاران قدیمی حضرت شاه نهایت تخم حـد
در وا میکاشت میرزا ابراهیم خان منشی باشی که در حضور شاهی عزت و اعتبار وافر داشت
خرابی روز کار او را هم همچون ملاعبد الشکور خان موجب فتوح کار خود دانسته
با وجودیکه ملک لغمان زروی تحقیق باجاره او داده شده بود بتوجيه ضبط نموده عاملان
و حصار داران او را در مقاباش استاده کرد هر چند منشی باشی مذکورو گفت و شنید نمود
که ملک لغمان باجاره من است کس بند و برماق او که در ملک مسطور او ده تصرف شد
اراکین دولت و خاص و عام که مشاهده اینحال نمودند مایوس شدند که کسانیکه ملک
اجاره مینمایند با مید حصول نفع میکنند این شخص که از عرصه بیست سال خدمتگار عقیدت
شاهی بوده هر گاه منفعتی نموده از معمر اجاره داری نموده است نه از راه خیانت شعاری
هر گاه منشی باشی مذکور بجهة تحقيقات معامله شود خزائن معتبر درانی را بحسب
حکم حضرت خاقانی منصف نمود همگی دانستند که نظام الدوله سـراسـر در خـرابی
او کمر بسته اما مکناتن صاحب که طرفدار او بود حق بمرکز خود قرار نگرفت چون
ایام بعضـت خاقانی از لغمان مراجعت فرموده بجلال آباد نزول اجلال فرمودند از آنجا
بمرور عرصه قریب با صاحبان بلندشان اوای عزیمت بسوی کابل برافراشتند .
مراجعت شاه جمجاه از جلال آباد بکابل نوبت دوم.
چون کوکبه شاهی زینت بخش کابل شد بعد از چندی شهزاده محمد تیمور را بصلاح
صوابد بد مکناتن صاحب بها در مامور بحکومت قندهار فرمودند در تاریخ ده ربیع الثانی
سنه یکهزار و دو صد و پنجاه و هفت هجری اهالی حرم محترم شاه جمجاه از لودیانه بکابل رسیدند
صاحبان عالی شان تهیه اسباب و لوازم سفر از خیمه جات و سواری و بار برداری بوجه احسن نموده
برای رسانیدن و حفاظت در راه منجر براد فوت صاحب بها در را مقرر کرده بودند
عالیجاه موسوف آنچنان حفاظت در راه نمود و اعزاز و احترام و تجیل و اکرام صغیر و کبیر
بجا آورده بودند که بشرح در نمی آید یعنی هريك از حشمت پیر او شکر گزار می بودند
(۱) ترکیب خود مؤلف است که عینا نقل شد .


(۸۳۱)
کیفیت بدسلوکی نظام الدوله و خرابی دولت
چون میکناتن صاحب بهادر و ره خبث باطنی نظام الدوله را فریب ظاهرش اعتبار
نموده بدرجه کمال با او موافق شدهبین که چند ماه از مهتر کاری او گذشت از روی خود
بینی و استکبار باصغار و کبار رفتار و گفتار ناهنجار و بدگوار اظهار نمود و بمهمات
شاه جمجاه در نهایت استخفاف و آمد مینمود هرگاه دید که حالا در دربار شاهی
از خدمتکاران قدیمی کسی به آب و اعتبار خود نماند که برخلاف من دم زند یا سخن گوید
دست در مخالفت خوانین دراز کرده چند نفری که در دربار شاهی اسمی و رسمی داشته
اول احوال آنها را در خدمت میکناتن صاحب بهادر با قبیح وجه وانموده و بعد ازان در تنقیص
مواجب هريك چه درانی و چه غیر آن کمربسته بعضی از خوانین که بودن از ارکان سلطنت
میدانستند و حکومت بارکزائی را مکروه طبع میشمردند و بر سرپر آرائی شاه جمجاه
شکرانهای ایزدی بجا می آوردند هر چند بحضور شاه جمجاه عرض نمودند و شاه جمجاه
بنظام الدوله فرمودند که تنقیص مواجب اینمرده لازم نیست فائده نبخشید یکه روزی
در دربار شاهی که اهل دربار مجموعاً علی قدر مراتبهم بحضور شاه جمجاه هر يك بمقام خود
قائم بودند صمدخان نیز قزلباش بیگمان درانی با دوزائی بعرض رسانید که مواجب غلام
نپرسه شاه جمجاه بنظام الدوله اشاره فرمودند چه عرض میکند نظام الدوله در جواب
گفت که ملاف و دروغ عرض مینماید صمد خان گفت دروغگو تو هستی که تمام خدمتگاران
و دولتخواهان شاهی از دست تو جگرخون اند و منسوبان طایفه بارکزائی که دشمن ایندولت
اند همه در پیش تو بکمال دوستی مقرون نظام الدوله از پنجواب صواب تنفر شده گفت
یکدام خیالی چشم ترامیکشم صمد خان چون دید که لحاظ حضور شاه جمجاه ننموده جواب
غیر صواب میدهد او نیز در جوابش گفت که اگر بحضور قبله عالم نباشی بشمشیر زبان ترا
قطع میکنم سابق برین که هنوز مقدم محتشم شاه جمجاه زینت افزای اینولایت نشده بود من
و تو درین وطن متوطن بودیم احوال جانبین بر همه کس هویداست که فتروره محمد زمان خان
بارکزائی آئینه صورتهای حالت بود و من با وجودیکه با دشمنان خود همسری داشتم
باز هم جای داد و منصب درينملك باستمرار میبردم چون گفت و شنید در دو بدل باینجا رسید
از آنجا که صمدخان در درانیان بزرگ زاده و صاحب اثری بود شاه جمجاه طرح سخن
طوی ایشان داده از دیوان برخاستند نظام الدوله طافت نیاورده همان وقت بخدمت
میکناتن صاحب بهادر رفته بمقتضای خاطر خود کاشف احوال شده گفت که امروز اینچنین
جواب وسوال شنیدم هرگاه باز خواست نشود فردا جواب دیگر درانی چه خواهد داد
میکناتن صاحب نوشته بحضور شاه فرستاد که صمدخان لایق داری دربار شاهی ندارد من
بعد از حضورش موقوف سازند چون شاه جمجاه سخن صاحبان را چون حکم آسمانی میدانستند
بنابران صمدخان مذکور را از دربار ممنوع فرمودند از ینمعنی بضبائع تمام درانیان
ناپسند آمده مگر طایفه بارکزائی را بجهة آنکه درینمقدمه ایشانرا تمسکی قوی حاصل
شد که بهريك گفتند و پیغام فرستادند که ما همیشه میگفتیم که پادشاه را بجز نام دیگر هیچ
اختیاری نیست الحمد لله اکنون سخن ما پیرایه ثبوت یافته دانسته شما گردید غرض آنچه
معتمدان طایفه بارکزائی که در نزد نظام الدوله بودند و با ومیشودند همان بعمل می آوردند
بارکزائیان و معتمدانشان در تدارک آن بودند که اعتبار پادشاه از صفحه خاطر خاص
وعام محو ومنتفى شود تا كه فتنه از طواب بیدار گردد ونظام الدوله از کوته اندیشی هیچ


(۱۳۲)
میدانست، میدانست که گرمی بازار من و امنیت ملك ورعیت همه موقوف ومودع باقتدار
پادشاه جمجاه است والا آقائی باین بزرگی را پاره اپری ناپدید کند عاقبت کار بجائی
رسید که شاه جمجاه بیکفاوين از مال ومُلك بيكسى داده و بختیده نینوا سمت اوقاف
مزار با انوار حضرت عاشقان وعارفان که از زمان سلاطین رضوان مکان سابق الی یومنا
هذا احدی آنرا موقوف نساخته بود شاه جمجاه بباعث عدم اختیار نتوانستند که مقرر داشته
بمجاوران ومستامنان آنمزار با انوار رسانند اگر شاه جمجاه میخواستند تا نیز پور صاحب
کدام سواری را بنوکریش بحال دارد بدون رضای نظام الدوله حكمش بجا نمی آمد
مردمان رعیت و سپاه چون استغاثه یا عرضی از احوال خود بحضور شاه جمجاه مینمودند
شاه جمجاه بنا بر عدم اختیار جز حرف امر میشود از زبان جوابی بر نمی آوردند ازجهة آنکه
تا پرده دو کار برقرار باشد شاه جمجاه میدانستند ته حکم من بجائی نمیرسد پس ناچار
بدون لفظ امر میشود دیگر چه میفرمودند در آن اوقات حکم سرکار ذوالاقتدار انگارنیه
در بغل مینگناتن صاحب بهادر اصدار یافت که صاحب ممدوح تدارك رفتن دایرة شاه جمجاه
از ملالت بی پردگی وبدنامی خودمیفرمودند که الحال مینگناتن صاحب که شخص خرد مند
و دانشور است میرود وقائم مقام او سكندر برنس صاحب است هر گاه دروقت اوهم همچنان
بدنامی وسبکی شامل حال اولیای ایندولت باشد پس راه پیمانه خویش میگیرم زیرا
بخاطر میرسد که مبادا صاحبان بلندشان بسخنی ازما آزرده شوندکه طاقت و تحمل در
استغنا استكبار عمدة خان نظام الدوله و درخودرائیهای و بیپروائی های او مینما ئیم صرف بپاسخاطر
صاحبان عالیشان است و چون بندگان شهزاده محمد تیمور مامور قندهار گردیدند نظام الدوله
پسر خود عباس خان نام را با شهزاده موصوف همرکاب نموده فرستاد بدون اطلاع حضرت
خاقانی برای مردم قندهار و میجر را نس صاحب بها در بوقت حل وعقد وقبض وبسط ملك
قندهار را تفویض بعباس خان پسر خود نمود چنانچه شهزاده محمد تیمور بدون گرفتن سه
هزار روپیه خرج ماهواری خود در ملك ومال هيچ دخل و اختیار نداشت روزی نظام الدولۀ
دستخطی متضمن اینکه حل وعقد وقبض وبسط جميع وجوهات قندهار حتى سرشکن ودندان
شکن و پرداخت رعایا و براً يامن كل الوجوه مفوض بعباس خانست شهزاده
تیمور بدون تمهداء میاهواری خود بهیچ امردخلی
و غرضی نیست نزد میرزا ابراهیم خان منشی باشی اوخته برای تزیین مهر بحضور
خاقانی فرستاد چون حضرت خاقانی بمضمون دستخط مطالعه فرمودند نهایت بر آشفتهند
ومكدر خاطر گردیده فرمودند که هر گاه امور کلی وجزوی تعلق بعباس خان گرفت
پس شهزاده محمد تیمور در قندهار چرارفت و این سخن را بمینگناتن صاحب بهادر هم
بیان فرمودند صاحب موصوف نظر بحفظ خاطر وحمایت نظام الدوله تا ویلاتی چند
درچند در میان آورد که هیچ راه بمقصود نداشت .

تنقیص مواجب خوانین ملکی خاصه طوائف غلجائی ومنشا فساد گردیدن
چون نظام الدوله تنقیص مواجب خوانین دربار شاهی نمود بمینگتناتن صاحب
بهادر ظاهر کرد که خوانین ملکی هزارها روپیه میخورند همگی عبث و بیجا است
اگر تنقیص مواجب آنها هم شود کس نخواهد بود که سر غدر بردارد مینگناتن صاحب
بهادر چونکه از فتنه قبلی مردم واقف نبود اظهار به نظام الدوله را نيك دانسته اختیار
دادند اولاً از طائفة غلجائی مطالبه چهل هزار روپیه بابت مواجب ایشان نمودند خوانین


(۱۳۲)

غاجائی زبان بعذر گشادند که درهیچ عصری ازمواجب مامردم نقصان نشده زیرا که
عهده ما خدمت ومحافظت طرق وتها نجات راه وغرامت اموالیکه بسرقت رود مقرر
ولازم است واین مواجب مقرری را کس بما مردم رایگان نمیدهد بلکه درعوض خدمت میگیریم
پس تنقیص مواجب برخود بکدام وجه روا داریم نظام الدوله عذر آنها را کمتر شنیده
بلکه درشتی در استر داد مبلغ مذکور ظاهرنمود خوانین غلجائی هرگاه این معامله
را مشاهده نمودند ازحضور اورخصت شده بوقت شب ازشهر کابل فرار نموده بپاوای
خودهارفته در تحريك فتنه وفساد وانسداد راه شدند چنانچه افواج انگریزی که
باجارج میکنیتن صاحب بهادر درآنحال نهضت جلال آباد داشت چون بمنزل خورد
کابل رسیدند طائفه غلجائی سدراه شده فیما بین بسی مقابله و محاربه واقع شد بعد
از آنکه آنمردم بهائم خصلت اندك اندك باصلاح آمدن وفوج انگریزی از حدود شان
گذشته بجلال آباد رسید نظام الدوله حاکم سابق غلجائی را معزول ساخته محمد اکبر نام
پسر هفت ساله خود را بحکومت محال غلجائی منصوب ساخت اینمعنی زیاده برطبیعت
خوانین غلجائی ناگوار افتادهمدرین حال نظام الدوله برهنمونی خود نوشته از جانب
میکنتاتن صاحب بهادر بحضور شاه شجاع آورد که پنچنفر خوانین درانی چون غلام
احمدخان ولدمختارالدوله وعبدالله خان اچکزائی ومحمد عطا خان والمسردار صمندرخان
بامیزائی ونجم او سردار سکندر خان وعبدالسلام خان ولد محمد اکرم خان بامیزائی
امین الملك ازشهر کابل بیرون شده بروند ودر کابل نباشند شاه شجاع فرمودند که
ایشان چه خطا کرده اند محمد اکرم خان امین الملك وسردارسمندر خان سرخودرا
برکاب مالشاده اند ویا خود پسران آنها خدمت نکرده اند تقصیر ایشان همین است
که ازجهت نقصان مواجب خود با توگفت وشنید کرده اند بارگزائیان و متعلقان آنها
دوست شدند که پهلوی نشین نوشته اندواین همه خوانین دشمن گردیدند که اخراج
شان باید کرد آخرالامرشاه شجاع بعد تامل بسیار بملاحظه تقدیم رضای صاحبان
بلندشان برضای خودحکم دادند که خوانین مذکور را از شهر کابل اخراج سازند
خوانین مذکور ازین واقعه سراسیمه ومضطرب گردیده بحضرت خاقانی عرضداشت نمودند
كه هريك ماغلامان درملك كابل املاك وعيال وزندگانی بقدر حال داریم اکنون
از کابل برآمده بکدام سمت رویم وجه کنیم حضرت خاقان بیان معروضه آنهارا بمیکنا تن
صاحب رسانیدند صاحب موصوف گفته فرستاد که مناسب همینست که اخراج شوند
وزیاده ازسه روز درینجا نباشند وبدون ملك پشاور دیگر جائی نروند چون این حکم
خوانین مذکور رسید دانستند که مارا بحیل قید بطرف هندوستان میبرند .

بلوا وخروج نمودن خوانین درانی بجهت مخلصی خود ازقید اخراج
چون خوانین مذکورین ازحمایت شاهی مایوس شدند بجهت نجات خود از آوارگی
بیچارگی کنکاش کرد ند بادیگر خرد و بزرگ دامنزن آتش هنگامه شدند
شبیکه علی الصباحش فتنه بغوایربا میشد شخصی برهنمونی بارکزائیان چند پارچه کاغذ
متضمن اینکه فکری بحال خود بکنید که فردا اینچنین گرفتار واسیر قید هندوستان


(١٣٤)
خواهد شد بوقت بخانه هر يك از خوانین وغیر ایشان چون میر حاجی پسر میر واعظ
امین الله خان ابو گردی عطاء الله خان وغیره هريك آن نوشته را دیده سراسیمه
و پریشان گشته از آرنده کاغذ هر چند جستجو کردند نیافتند خوانین مذکور
از اضطراب بسیار ضیافت با ورده هما نشب در خانه یکدیگر رفته در برپا نمودن فتنه
بلوای عام از روی عهود و اقسام با همد یگر ان با تفاق پیمان وميثاق بستندعجب از بیخبری
صاحب کار بسیا ر هو شیار که اینچنین اشخاص نامدار را از شهر فتنه زای اخراج
میسازد و از احوال شان با لکل غافل و بی پروا باشد با وجودیکه خوانین مذکور از جهة
صلاح بینی کنار شود همگی شب وروز یکجا میگذرانید ند و بخانه همدیگر باقی
مقدمات آشوب تردد میکردند و او به رشتے قطع نظر از ان در شب صبح بنوا اورا
خبر دادند و اواز مستی تدارك آن نکرده بخواب غفلت رفت و بشاه شجاع نیز اطلاع
نداد على الصباح تاريخ هفدهم رمضان المبارك ١٢٥٨ هجریه که هنگامه بلوا بر پاشد
شاه شجاع مضطرب گردید اولا جارچیان و نسا قچیان را در شهر فرستادند تا منادی
رعد عن کردن گرفتند هیچ فائده حاصل نشد چون در احضار خوانین مفيد ارشاد رفت
سرباز زده و بالا جماع بجواب گفتند که از سلوك وافعال منشاء الدوله المال کار
از اعتذار رفته ثانياً فوج تلنگه وهندوستانی رکاب حضوری خود را مع شهزاده فتح
جنگ و چند ضرب توپ بجهة مخلصی سکندر برنس صاحب و پراگندگی جمعیت فساد
کیشان فرستاده برای سکندر برنس صاحب پیغام فرمودند که از میان شهر خود را
کشیده بادر چهاونی انگریزی بروید یا در بالا حصار بحضور ما حا ضر شوید
سکندر برنس صاحب که با تیغ اجل دست و گریبان بو د سخن نشنیده راه عدم
پیمودوفوج تلنگه و نجیبی هندستانی که باشهر ا ده ممد وح رفته بود فریب عصد نفر
مقتول ومجروح شده ما بقى با شهزاده ممد وح مراجعت ببالا حصار نمودند شاه شجاع
میرزا ابراهیم خان منشی با خورا بچهاونی در نزد مکنا تن صا حب بها در فرستا دند که
درینوقت تعطیل بکار نیست فوج را حکم بدهید که از چهار طرف داخل شهر شوند چراکه
هنوز ا تفاق وجمعیت اینمر دم مفسد چندان نیست البته اطفای شراره شرارت فساد کیشان
باصول وجه توا ند شد و همه دستگیر پنجه اد بیر خواهند گردید مکناتن صاحب را بخاطر
آن رسید که شاید پادشاه را خوف گرفته يك پلتن تلنگه وهشت ضرب توپ فی الفور در بالا
حصار بجهت خاطر جمعی حضرت خاقانی فرستاد که مقیم بالاحصار باشد حضرت خاقانی کیفے
فرستادند که جمعیت ما در بالاحصار با حسن وجه است تشویق ما از جهت لاحبواست که اگر
بزودی تدارك فتنه شهر نشود از خیره چشمی این مردم جهال وافقع مقدمه جدال وقتال يطول
خواهد کشید در جواب معروضداشت که شتابی بکار نیست از آنجا که حضرت خاقانی مدام
رضای صاحب موصوف را مقدم بر رضای خود میداشتند مجبوراً سکوت اختيار فرمودند الحق
که فکر حضرت خاقانی در خلال آنحال نيك بجا وقا بن اعمال بودهر گاه مکناتن صاحب
بفر موده حضرت شاه شجاع عمل مینمود که پلاتن انگریزی در روز اول از هر طرف داخل
شهر نموده چند خا نه مردمان متمرد و مفسد پیشه را آتش میدادند یقین که فساد کیشان فی الفور


(١٣٥)
گرفتار والا در عالم مجبوری از شهر فرار میشدند و مرده شهری از خوف تباهی مال وعیال
خود امان میخواستند وچون تاخیر وتسویف بعمل آمد در عرصه دوسه روز مردمان نواحی
در شهر آمده جای گیر شدند و همگی خواص وعوام از رعیت وسپاه بر پشت مصحف شریف
بعهد وقسم مهر کرده با معتبران آن معرکه بحضور شاه فرستادند که بندگان اقدس مالك
و پادشاه وما همه مطیع وفرمان بردار هستیم امید که بندگان اشرف خودرا از طایفه فرنگ
جدافرموده بمایان پیوند نمایند حضرت خاقان ارشادفرمودند که وجودما ازطایفه فرنگ
جدا نتواند شد کسی که در خانه کسی سی سال عمر بگذراند وبجز قدردانی وصدر نشانی
وغیره مهمانداری وغمخواری چیزی دیگری مشاهده نکند بیکبار مذهب وملت مخالفتش
با او سراپاشد خصوصا پادشاهان را که حق شناسی لازمه آئین شان است اگر بیغرضی و نا
قابلی مختار کار بمن علت و بهانه یی چندروزی حاصل گفته لاکن خاطر من از ایشان نرجیده
آنچه برسر ایشان بیاید بر سر من نیز خواهد بود چونکه فرستادگان بی نیل مقصود مراجعت
نموده با زبان عراض موکد بعهد و میثاق بتمنای اول با معتبران دیگر فرستادند وحضرت
خاقانی همان ارشاد اول را تکرار فرمودند ناچار برگشته در عالم مایوسی محمدزمانخان
بارکزائی را که بمالداری معروف و در بلاغت اختیار وحضرت خاقانی را تکفیر نسبت داده
بعد آن محمد زمانخان مذکور وامین الله خان و غیره مفسدان با گروه غازیان هر روزه
قریب چهاونی رفته غوغا وتفنگ زنی میکردند آنقدر جرات آنها بود که علاوه
با چهاونی یورش ببرند بلکه همینکه میدیدند که فوج انگریزی از چهاونی بدر شد خودرا
از میدان میکشیدند وبوقت شام همگی در شهر بخانه های خود می آمدند تا زمانیکه افواج
انگریزی در چهاونی بودند مدام همین معامله هرروزه داشتند روزاول مقدمه که سه شنبه
هفدهم شهر رمضان سنة هجریه یکهزار ودوصند و پنجاه وهفت بود خانه مکنافر برنس صاحب
که در نفس شهر بود آتش زدند وقریب خانه او خزانۀ نیسن صاحب خزانچی بود از آنجا يك لك
و پانزده هزار روپیه کشیدند که هر کس مبلغی بردو دیگری ندانست یعنی بدست هر بیسروپا
افتاد بعداز آن بر قلعه نشانخان که مابین دۀ افغان و شهر بود رفته حمله نمودند چونکه صاحبان
کودام قلعه مذکور را خریده برای سکونت آراسته بودند چند تفنگ ردوبدل نموده چون
اقامت خود را غیر ممکن دیدند لهذا بحصت وپایداری مردمان چند اولی خود را بسلامت
کشیده در چهاونی رسانیدند آذوقه و اسباب زمستانی وغیره در آنجا بود غازیان بغارت
بردند تریور صاحب بها در که یوم اول در برج وزیر فتح خان بمکان خود بود چون ایتواقه
روداد سواران جانباز بسبب آنکه صاحب مذکور لشکر نویس و مختار کارشان بود
پیوسته سروکار باو میداشتند نگهداري او چند ساعت نمودند چون تریور صاحب در خواست
پلاس بقریعه نوشته خود از مکنا تن صاحب نمود وجوابی نرسیده غازیان میخواستند که اورا
گرفتار سازند مردمان محله اندرابی جمعیت نموده اورا از آنجا کشیده در چهاونی رسانیدند
بعده چون غازیان از شهر فارغ وظفر یاب شدند در گرفتن قلعه جعفر خان کابلی که قریب
چهاونی بودوکودام یعنی ذخیره غله وغیره آذوقه تمام فوج در آن فراهم میبوده توجه شدند
با وجودیکه در آنجا مردمان تفنگده میاح برای حفاظت مقرر بودند مگر مردمان غازی


(١٣٦)
هجوم آورده متصرف شده غله و اسباب آن را نیز تاراج نموده عمارانش را آتش دادند
بعد ازان در گرفتن قلعه شيرسنگ که متصل چهاونی بود شداند
در انجا مانده موشان بهر طرف آنقلعه سوراخها برده داخل آن نیز شده آتش زدند وتسخیر قلعجات
مذکوره بغازیان مزبور از پنجہت گشت که همگی قریب بشهر بودند و دیوار بست باغات نیز متصل
بود و در گردو نواح اشجار و انهار بیشمار داشتند و این قلعجات اگر در میدان میبود جسارت
و دلیری نمیتوانستند کرد که باین سهولت از دست دلاوران انگریزی میگرفتند
از قضای کردگار آنسال را زمستانش آنقدر صعب و سرمایش سخت بود که کس باین
مرتبه در قرنها کم یاد میدهد یعنی از کثرت سردی هوایش گرمی از طبیعت آتش برده بود
و از افراط بارش برفش راه آمدوشد خلائق بسته گردیده هم از پنجہت بود که اهل کابل دست
بخانه زنبور می انداختند و در دلاوری خود را علم میساختند در تاریخ بیست و چهارم ماه
رمضان یوم سه شنبه بهنگام نماز عصر برشته ده بی بی مهرو که قریب قلعه چهاونی بود سواران
انگریزی سیر کنان با نتظام خود میگشتند که سواران کابلی نیز قدم جسارت پیش گذاشته
بگوشه پشته مذکور برآمدند سوران تهور نشان انگریزی که قدری خود را بعقب کشیدند
سوران کابلی بیباکانه خود نماشدند در ینحالت سواران انگریزی بحسب ضابطه رویه آنها آورده
دست تهور بیکدیگر در از کردند سوران کابلی را پای ثبات نمانده راه گریز در پیش
گرفتند چند دفعه دیگر نیز در خیابان باغ شاهی که طرفین آن دیوار واشجار دارد مقابله
ها اتفاق افتاد مگر بحمله اول دلاوران تهمتن نشان انگریزی جمعیت کابلی گریخته داخل
شهر میشدند يك دفعه جماعه غلجائی نووارد خارج شهر و آنانیکه سگان شهر وموسوم
بغازی بودند با تفاق هم دیگر در اطراف چهاونی غوغابر داشتند تا که چیزی سوار
انگریزی مع چند ضرب توپ حاوی از چهاونی بیرون شده بهر طرف که حمله نمودند
آنمردم مانند رمه گوسفند که از حمله گرک پر گزند پراگنده گردد بهیچ طرف تاب
اقامت نیاورده راه فرار پیش گرفتند بلکه آنچه قلعجات در نواحی چهاونی بود سوای
قلعه موسومی ریکاباشی که قدری مستحکم بود تمامی از هیبت وصدمت آمد آمد
دلاوران انگریزی خود بخود خالی گردیدند و قبلیه غازیان وطوایف غلجائی در قلعه
ریکاباشی واقعه سمت شرقی چهاونی جاگزینند دلاوران هژبر توان انگریزی متوجه
آن شده گوشه آنرا بنقب وگوله بهم منهدم ساختند وبنوعی بتغلب وتسلط اندرون قلعه
شدند که نظارگیان را کمال حیرت دست داد خلاصه اینکه مردمان غلجائی و کابلی
در آن مقدمه بسیار ضائع شده بسوی شهر از راه گریز در خیز شدند و هژبران بیشه
انگریزی بفتح وفیروزی مراجعت بچهاونی خویش نمودند.

محاربه سپاه انگریزی وغازیان در قریوه ده بی بی مهرو
دفعه دیگر چون بر پشته بی بی مهرو مقابله روداد و جنگ زمستانه اتفاق افتاد و چشم
زخم عظیم بر افواج انگریزی رسید ازین رنگریزی بود که مردم پیاده کوهستانی
شب همه شب در تدارک وسعی شده در ده بی بی مهرو که متصل چهاونی واغلب سر آن
بود جاگرفتند وعلى الصباح صغیر و کبیر و برنا و پیر از شهر و قریات آمده سواران


(١٣٧)

و پیاده که چون مور و ملخ میشدند بمقابله پیش شدند پلائن انگریزی خارج
چهاونی شده قریب بدیوار چهاونی استادند سواران انگریزی باچند ضرب توپ
دشمن کوب بالای پشته عروج نموده دلاورانه بآخر پشته مذکور رسیدند او لاً که
سوار و پیاده کابل بجانب شمال پشته قدم پیش گذاشتند دلاوران انگریزی بحمله
اول آنها را در پیش انداختند بلکه آنچنان پس شدند که هزیمت تصور میتوان کرد
چونکه از گوشه شرقی پشته بده بی‌پی‌ماهر و تفنگ زنی شروع کردند درگوشه مغربی
جمعی کثیر فراهم شدند دو ضرب توپ انگریزی مع سواران که بطرف مغربی پشته
ایستاده بودند چند نفر پیاده کابلی آهسته آهسته از جانب مغربی خزیده خود را بجایی
رسانیدند که آنها را از سبب پناه بودن کس نمیدید و آنها توپچیان توپ را میدیدند
لهذا خود را در آنمقام محکم ساخته بضرب تفنگ توپچیان را از سر توپ کنار نساختند
حتی که توپ در همانجا ماند و از باعث تفنگ زنی مخالفان توپچیان مذکور را دست
جرأت از عمل توپ کوتاه گشت ناگهان سواران کابل که در قابو مستعد حمله بودند
چندی دست از جان شسته خود را بر سر توپ رسانیدند در انحال توپچیان بدون توپ
پیشرفت کفار را معدوم یافته باسواران انگریزی عطف عنان نموده بجهاونی
در آمدند چون متصل چهاونی پلائن و انواب دیگر طیار بودند مردم مخالف نتوانستند
که زیاده مبادرت ورزیده داخل چهاونی شوند لهذا یکتوپ انگریزی را قبض آورده
مراجعت بجانب شهر نمودند بعد ازین هیچ مقابله بمیدان در فریقین دست نداد صاحبان
چهاونی در تهیه صلح و صلاح متوجه شدند ظاهر است که اگر یکضرب توپ مذکور
در معرکه مزبور مسدود میشد مردم مخالف هر چند که غالب میبودند از کثرت و سطوت
آنها اینواقعه رو نمیداد بهر صورت شجاعت و دلاوری و شهامت و بهادری فوج انگریزی
هویداست صد بار زدند و بردند اگر یکبار زدند و خوردند چه مضایقه آخراً در سال دوم
چون که جنرال پالك صاحب بهادر از جلال آباد بکابل می آمدند در حدود خرد کابل
و تیزین محمد اکبر خان و طوائف غلجائی وغیره هم چندین سنگرها بسته بودند و نیز
محمد اکبر خان تقریباً با پنجاه هزار سوار و پیاده مقابل بود ساعتی نایستاد و سابق
بر آن که در جلال آباد با جمعیت کثیر هنگامه آرا بودهم تاب مقابله یکدو پلٹن انگریزی
متعینه جلال آباد نیاورده فرار دشت ادبار گردیده بلکه تا تیزین بهیچ جا آرام نگرفت
و نیز در زمان ورود جنرال پالك صاحب بهادر موصوف در کابل که تمام سکنه کابل و کوه دامن
و کوهستان در استالف که محل صعب است جمع شده بودند از رسیدن چند پلٹن انگریزی
مال و ناموس خود را گذاشته فرار نمودند انصاف و رحمدلی صاحبان بلندشان باین درجه
که با ناموس آنمردم متعرض نشده با اگر بعضی در حین حمله اسباب بدست سپاه افتاده
بود آنرا نیز رد نمودند محمد اکبر خان و غلجائیان ظالم اساس در صلح و صلاح طرفین
یعنی رفتن افواج انگریزی بازی در آورده ماده نواده تاج خان الی ورده منزل


(۱۴۸)

جگدلك که مسافت بیست و چهار گروه است چه جفاها نبودند که احدی را از صغیر و کبیر و آزاد و اسیر زنده و باقی نگذاشتند و برصاحبان چه سختیها در میان آوردند الحق آنچه پرورش و نوازش طائفه بارکزائی بترحمم نموده بودند نتیجه اش دیدند
یکی زاده گرگ میروری چو پرورده شد آخوش بردرید
در زمان مراجعت افواج انگلیسه بجانب هند وستان جنرال پالک بهادر برسکنه
کابل نهایت ترحم نمودند اما فوج قندهار بخیلی که فعله غزنین را مسمار نموده بکابل می‌آمدند چون دروازه مقبره حضرت سلطان محمود مرحوم را کندیده بهندوستان بردند اهل خرد را تعجب روداد که آیا چرخ کبود را با سلطان محمود چه عداوت بود که بعد از چندین صد سال بمقتضای آن دست جفا و اهانت بمزار با انوارش کشود یقین که این معنی موجب کراهت و ملال طبع پادشاه کیوان بارگاه انگلستان شده باشد رجعنا الی المطلب.
طلبداشتن میکناتن صاحب بهادر محمد اکبر خان را و او را از خود دانستن و مبالغ کثیره دادن و بدست خود مستعد کشتن خود ساختن
چون قبل از وقوع هنگامه بلو او فساد میکناتن صاحب بهادر در جلب محمد اکبر خان خطوط چنه میلی بر خاطر جمعی از سان داشته بود محمد اکبر خان از استماع اخبار این هنگامه منشرح الصدر گردیده همان طلب را ذریعه آمدن یعنی رجوع خود ساخته در کابل اولا بنای رسل و رسائل با مکنائن صاحب بهادر نهاده صاحب موصوف را از سفتان ظاهر زیب باطن فریب خود آنچنان بخود مائل و مطیع نمود که بدون اطلاع و استصواب شاه شجاع بنای عهد و میثاق با او گذاشته انجام عهود را برین انصرام و انتظام دادند که اختیار ملک و مال و تمامی رعیت کابل و توابع آن من بعد بمحمد اکبر خان بماند و افواج انگلیسه مراجعت به هندوستان نمایند اگر پادشاه اقامت کابل را منظور بفرمایند سالیانه يك لك روپیه برای خرج پادشاه بدهند و اگر بهند وستان بروند اختیار دارند کسی متعرض نشود و قلعه بالا حصار نیز سپرده محمد اکبر خان شود چون شاه شجاع از یعمنی اطلاع یافته برای مکناتن صاحب بهادر مکرر نوشتند که شما مرا در ینمك برای همین آورده بودید که سپرده دست دشمن کشید از بد عهدی طائفه بارکزائی و سکنه این ملک هنوز واقف نشده اید چرا خود را و مرا هلاک میسازید عبث و بیهوده مبلغان خود را باین مردم میدهید و به امداد خود این طائفه پرکینه را برقتل خود مستعد مینمائید این شرط عقل نیست مکنائن صاحب بهادر که یقینش براستی ویگانگی محمد اکبر خان حاصل گشته بود چنین جواب فرستاد که الحال قول طرفین و میثاق فلتین انجام و اتمام یافت ترك آن نمی شود شاه شجاع ازین معنی شب و روز سیماب وار بیقرار و در اضطراب و اضطرار میبودند و دست تحیر و تحسر بیکدیگر میسودند که میکناتن صاحب را چه پیش آمد که باوجود عقل و دانش کناره از جاده صواب دور می افتد اولاً عثمان خان را تا آزموده بجائی رساند که از بیوقوفی و رفتار زشت او باین روز رسیدیم الحال محمد اکبر خان را در کنار گرفته که فهد و بیغاش محض تدارك هلاك من و اوست بعده ميكنائن صاحب


(۱۳۹)
بهاور حکم بیرون شدن پلتن و اتواب متعینه بالاحصار را داد به محمد اکبر خان گفته فرستاد
که فوج و اسباب با مردم از بالا حصار بیرون میشود سپاهیان خود را بفرستید که در بالاحصار
تصرف و دخل نمایند محمد اکبر خان فی الفور دوهزار نفر پیاده غلجائی و جزائرچی روانه بالاحصار
نمود از ملاحظه اینحالت صغیر و کبیر و برنا و پیر شهر کابل زبان بعجزیان بدرگاه
دارنده هر دو جهان بدعا کشودند که پروردگارا بالا حصار در تصرف محمد اکبر خان
نیاید که سرو مال و ناموس و عیال شاه شجاع الملك پادشاه بباد فنا میرود حضرت خاقانی
بباعث فکر اینکه درین یکدو ساعت سر و ناموس و مال و منال من همه بغارت و تاراج رفته
گرفتار دست دشمن میشوم مستغرق گرداب غم والم میبودند ساکنان بالا حصار که اکثر
از آبا و اجداد پرورش یافته و خانه زاد این دولت خداداد بودند در حین خروج فوج
انگریزی کمر بمردانگی بسته و از سر خود در گذشته بعد از برآمدن پلتن و اتواب بهمت
و استقامت بیحد و حساب دروازه بالا حصار را مسدود و محکم کردند و سپاهیان
محمد اکبر خان چند نفری که داخل و قریب دروازه شده بود مقتول و مجروح گشته
مابقی مایوس شده بر گشتند حضرت خاقانی باستماع خبر اینحال شکر و ثنای داور بیمهال
کردگار ذوالجلال بر زبان حال و مقال جاری کردند هرگاه میکناتن صاحب بهادر بعد
اینواقعه معلوم نمود که محمد اکبر خان ضرور در حقیقت بنای ضبط و تاراج بالاحصار داشت
و از شیطنت او خوب آگاه گشته هر چند تدبیرها کرد هرگز موافق بتقدیر نیافتا دوبیمه
از مشاهده اینحال بحضور شاه سجاه نوشت که الحال ماندن پادشاه در ین ملك مصلحت نیست
هر گاه با ما بهندوستان میروند سالی چهار لك روپیه در آنجا بجهة اخراجات مقرر داده
میشود حضرت خاقانی در جواب نوشتند که اگر من پابند ناموس نمیبودم باشما میرفتم
اما بنظر نمی آید که شما نیز از دست این طایفه دروغ وعده غدار بیته جان بسلامت برید
بهتر آنست که از حفظ کنار خود غافل نباشید چون چند روز ازین سوال و جواب
نگذشته بود که غوغا بلند شد که محمد اکبر خان بدپیمان میکناتن صاحب را هلاك نمود
و تریور صاحب را دستگیر نموده ناقلعه محمود خان بیات پا خود آورده باز بقتل رسانید
حضرت خاقانی از استماع این خبر وحشت اثر آنقدر حسرت و بیقراری نمودند که بر فرزند
خود نفرموده بودند چون میکناتن صاحب سفر گزین ملك بقا شد باقی صاحبان مقیم چهاونی
از جهة نجات خود عزم بیرون شدن و گذاشتن چهاونی منظور کردند یعنی در جلال آباد
میرویم حضرت خاقانی از برای پاتنجر صاحب نوشتند که زنهار چهاونی را نگذاشته درین
شدت برف و سرما وفرط برودت هوا عزم جلال آباد نکنید که هرگز بسلامت نخواهید رفت
در صور تیکه در چهاونی گذران شما نمیشود در بالا حصار بیائید که با تفاق ایام زمستان
را خواهیم گذرانید و اگر از آذوقه تنگی رو دهد در نواحی بالاحصار بحسب ضرورت
مجبوری و اضطرار بقدر کفاف تاخت و تاراج نموده بهر صورت زمستان را میگذرانیم
اینمعنی نیز قبول خاطر صاحبان نشد لهذا با فوج مقیم چهاونی بعزم جلال آباد بیرون شدند
محمد اکبر خان خود تعاقب آنها نموده و مردمان اطراف و جوانب را ترغیب و تحریص
بر قتل وغارت داده تا آنچه در تقدیر بود بظهور آمد یعنی ازینهمه مخلوق حضرت خالق


(140)

يك نفر هم نتوانست که بجلال آباد برسد یعنی بتمام هم از صغیر وکبیر و برنا و پیر و ذکور
و اناث حتی اطفال شیر خواره بمعرض هلاك آمدند مگر برخی که از منزل بخاك وقلعه
تاج گریخته در شهر کابل رسیدند که یکی هم پای رفتار نداشت که از باعث بر دو برف
همه ریخته و سوخته بود و صاحبان بقیة السیف یا عورات و اطفال خود بغایت بدحال اسیر دست
غلجائیان نکوهیده خصال شدند خدای سبحانه اینچنین روز نصب کسی نکند محمد اکبر خان
ظلم بنیان را آه يك مظلوم هم گریبان گیر شد حقا که در بارگاه حضرت کبریا هیچ جای
چون و چرا نیست چونکه مقدمه چاونی خلاص یافت فردایش صغیر وكبير برس بالاحضار
جمعیت نموده بعهد آنکه تا مانند چاونی در تخلیه آن نیز پردازند بعضی اشخاص از راه
خیر خواهی بعرض حضرت شاهی رسانید که تا وقتیکه امین الله خان ابو کردی را مطیع
خود نسازند جمعیت مردم فساد اندیش پراگنده و پنداشته کنده نخواهد شد حضرت
خاقانی چون دانستند که بیقین خاص و عام پیوسته که پادشاه در حقیقت عین فرنگیست
و باین زودی بازار مفسدان فتنه انگیز قوم بارکزائی سرد شدنی نیست ناچار بنا بر انطفای
نوائر بلو او تسخیر باطن نائب امین الله سلالة دودمان سلطنت شهر یاری خلاصه خاندان
ابهت و بختیاری فرزند ارجمند سعادت ظهور شهزاده سلطان شهپور را که در دیده جهان
بین شاه ممدوح چون مردنك دیده و بخاطر حق گزینش عزیز الوجود و برگزیده میبود
و نظر باهلیت ولیاقت وحسن نجابت و سعادت او پیوسته تفضلات باطنی و تلطفات ظاهری
حضرت خاقانی بحال رشادت مالش نسبت بجمیع فرزندان زیاده و افزون بود اگر چه
مفارقت يك آنی ازو بجهانی مساوی نمیداشتند مگر بواسطه شیوع مرض حوادثات بیش
از پیش دورانی که سفینه خلافت وسلطانی را در گرداب شورش و فساد طوفانی میدید
ناچار تن بقضا و دل برضا داده با فرستادگان نایب کشان که برسم وکالت هم
در آنفرصت بحضور خاقانی حاضر شده استدعای خروج حصار بدین مضمون
میشودند که همه مردمان را یقین حاصل گشته که پادشاه با طائفه فرنگ
مخالفت نمینماید و هیچگونه از موافقت آنها دست بر نمیدارد هر گاه بنا بر رفع
آن اوهام هوا در و ازظای بالاحصار را سپرد سپاهیان محمد زمانخان نمایند بهتر است
والا بدون تسخیر بالاحصار دست بردار نخواهند شد بخانه امین الله خان فرستادند تا باین ذریعه
موافقت پادشاه را بخود نزديك و مخالفتش را دور پنداشته دست از حمله و فساد باز دارند
از آنجا که از عهد خردی آثار فتوت و جوانمردی و انوار سعادت و دانشوری از جبین حال
نظافت مال شهزاده موصوف چون خورشید طلوع و چون ماه تابان سطوع داشت لهذا نوعیکه
عند الترخيص از زبان الهام ترجمان دررهای نصیحت حضرت ظل الهی را آویزه گوش اندر
نیوش نموده بودند در ایام اقامت بخانه نائب مذکور همه را صرف بهای عقیدت و ارادت
فرمودند یعنی از روی وفور خردمندی و هوشیاری در خفا و ملا خوانین درانی و فارسی
و بارکزائی و غلام خانه و غلجائی را بوعده زر و خلعت و جاه و منصب ترغیب و تحریص باطاعت
و فرمان برادری حضرت خاقانی نموده همه را از خود گردانیدند امین الله خان را نیز بشروط
آنکه بندگان شاه جمجاه دولت رویه بنمصد زمانخان عنایت فرمایند مطیع خود فرمودند


(١٤١)

همینکه امین الله خان رامیلش بجانب شاه شجاع شد رونق کار بارکزائیان رو بزوال
آورد ومحمدزمان خان ازاخذ دولت رویه اولی پا آورده گفت من خلیفه ام بدون خارج
کردن شاه شجاع الملك از قلعه بالاحصار صلح نمیکنم امین الله خان که رغبتش از تصرفات
باطنی شهزاده موصوف بجانب شاه شجاع مصروف گردیده بود در جوابش گفت که خلافت
تو در آنحال بود که پادشاه از مسلمانان دست کشیده بود الحال که حضرت پاد شاه خود
مالك ومختاراند ماراخلیفه در کارنیست وزارت نیز مرتبه بلند است البته ازحضور پاد شاه
شجاع برای تو میتوانم حاصل نمود والا فلا چونکه اکثر خوانین طوائف فوق الذكر
بواسطه شامت و منصب و جاه و شوکت کردن بسته عقیدت شهزاده والانهضت بزرگ همت گشته
همعهد نمد دولتخواهی شاه شجاع میبودند باستماع این جواب موید قول سراسر صواب نائب
امین الله خان گشته ورتبه وزارت را در حق محمدزمانخان اولی و احسن دانسته رجوع
بخدمت شاه شجاع نمودند

صلح نمودن شاه شجاع با محمد زمانخان و امین الله خان بپاعث تشریف
بری شهزاده شهپور و آمدن ایشان وافتتاح دروازه حصار

در تاریخ هفتم ماه ذی الحجه سنه یکهزار و دوصدو پنجاه و هفت هجری نور دیده شوکت
وسرور یعنی بندگان شهزاده شهپور باجمع خوانین وسران درانی وفارسی و غلجائی
وکوهستانی وکابلی وغيرهم وامين الله خان ومحمد زمانخان و سا يرا كابر واصاغر آن
دیار در بالاحصار بدر بار جها مدار حاضر شده جبهه سای عتبه یه گردیده شرف استلام
سریرفلك احتشام حضرت خاقانی حاصل نمودند وازحضور قدس ظهور حضرت خاقانی بجلوی
این اطاعت وفرمان برداری و اقبال فدویت و جانسپاری مورد و مخاطب بکلام تفاخر انتظام
احسنت و آفرین گردیدند چنانچه بعد ازان هر روزه بقاعده مستمره برای ادای سلام
واستماع اوامر و احکام صبح وشام وزیر موصوف و نائب امین الله خان و باقی خواص خوانین
بحضور اقدس مشرف شده علی حسب تر تیب روز مره حاضری سواران خود میدادند در ینفرصت
بندگان اشرف جماعه مقد مین را مشغول زرو منصب ساخته برای چارج میگرینگر صاحب
مقیم جلال آباد نوشتند که الحال خاطر جمع دارید که قلع بنیان فساد کیشان خوب خواهد
شد محمد اکبرخان که خارج ازینجماعه در جلال آباد هنگامه آرا بود چون استماع نمود
که حضرت پادشاه با رمالک ومطاع وقت شدند کارش روبستی آورد بلسکه متحیر و متاسف
ماند که کار برحمت و جانبازی حاصل کرده باز از دست رفت لهذا متفکر و در تمهید فریب شده
مردمان را تلقین و تفهیم کرد که اگر پادشاه با انگریزان پیوستگی و دلبستگی ندارد
پس اورا بعزم جهاد بر انگریزان جلال آباد باعث شوید بنابر ان مردمان هر روز مصحف
شریف را بر سرخود گرفته صلوات خوانان و تکبیر گویان بدروازه در بار شاهی می آمدند
وشوروغوغا میکداند که پادشاه جهان پناه نهضت بسمت جلال آباد نمایند تا بقیه انگریزان
نیز ازین ملک برداشته شود حضرت خاقانی ملاحظه میفرمودند که هنوز کدومک افواج صاحبان
در جلال آباد نرسیده اگر بجانب جلال آباد حرکت نمائیم لشکهای دم برکاب حاضر


(٩٤٢)
خواهد شد مبادا صاحبان جلال آباد بیمل شود لهذا فرمودند که محمد اکبر خان هرگاه از
محاصره جلال آباد دست برداشته مشرف حضور اشرف شود در باب گذاشتن جلال آباد
بندو بستی با صاحبان انگریز کرده خواهد شد یعنی اول معتمدی نزد صاحبان مقیم جلال آباد
میفرستیم اگر برضا ورغبت خود کوچ نمودند بهتر والا بعد آن بجمعیت و اتفاق عازم جلال آباد
میشویم چونکه خیر خواهان طایفه بارکزائی باز آمدن محمد اکبر خان را روا نبودند حیله
چند در چند در میان می آوردند عاقبت الامر صلاح وقت بهمین منعقد شد که محمد اکبر خان همدر انجا
باشد لاکن بجهة صاحبان دستخط فرستاده شود چنانچه حضرت خاقانی مرتبه اول
سردار عنایت الله خان درانی بامی زائی و در ثانی دین محمد خان پیشخدمت خاص حضور خود
را ظاهراً بصورت وکالت با ینمراد که صاحبان از جلال آباد کوچیده بروند و باطناً برای
استمالت واطمینان وهوشیار نمودن شان که محمد اکبر خان شخصی بسیار بدعهد و خدیعت
پیشه است زنهار بقول و قرار او اعتبار نکنند که همچو توقعه میکند تا من صاحب در حق شما
نیز پیش نیارد بضریعه نوشتجات موکده فرستادند و درینمعامله مراد ومقصد حضرت خاقانی
آن بود که چند گاه باین آمد و شد سفیر و دستخط سخن بتعویق افتاددزبان عوام از مقدمه تحريك
جلال آباد بسته شود چون مرتبه ثالث بخفیه نوشتند که حقیقت مکاری وغدار یمردم کابل برینمنوال
است که شنیدید ودیدید پس چه باید کرد که ما وشما از شر و فساد این مردم کف بیاد
ایمن و آباد وخاطر جمع و آزاد بمانیم وزیاده خرابی بایشان نرسد هیکرینگر صاحب
بها در نوشتند که حضرت خاقانی از روی تفقد و مهربانی بوجهی که ممکن پنددارند
تا عرصه پانزده روز از کابل حرکت نفرمایند که فوج ما مردم عنقریب از پشور در جلال آباد
میرسد حضرت خاقانی نظر بنوشته صاحب موصوف بلیت ولعل و امروز فردا عرصه دوماه
کامل از کابل حرکت ننمودند و بار کزاییان ببره مردمان همین میگفتند و شهرت میدا دند
که پادشاه عین فرنگیست فریفته او تشوی و بیاغت همین است که قصد جهاد بطرف جلال آباد
نمیکند حضرت خاقانی مبالغ خطیر بهر بی سر و پاداده اول بزغل هريك را بدست آورده
رفتن جلال آباد را بانواع الحیل در تعویق میداشتند تا که بهر کس خوب یقین پیوست
که پادشاه هرگز عزم جلال آباد بطوع جهاد ندارند لهذا بتعلیم و تحريك باركزائيان
عوام كالانهام و بعض خواص خدیعت اساس میر حاجی نام پسر میر واعظ را که یکی
از اکابر سکنه کابل است مقدم نموده و علمها برداشته و چندین مصحف با تبرکات که
در زیارتگاهها بود برسر داشته فوج فوج جوق جوق با صوفیان حق گوی و فقیران مست
موی که بحقیقت اینهمه افعال مملو از فریب و مکر بود از کابل بعزم جلال آباد بیرون
شدند شاه جمجاه چون دید که جماعه فتنه انگیز بار کزائیان شعبده دیگر بروی
کار آراستند اگر حالا من از شهر بیرون نشده شامل اینجماعه نشوم بلاتامل مقدمه
بلوای عام بر من برپا خواهند نمود ناچار بند و بست نموده بندگان شهزاده فتح جنگ
را پیش قراول فوج مقرر ساخته مرخص فرمودند شهزاده موصوف در ده خداداد در خیمه
گاه قیام پذیر بودند وحضرت خاقانی از قلعه بالاحصار با فوج مانند مور و مار بتاريخ
5 avril 1842 بیست و دوم ماه صفر بومسه شنبه با سامان شاهی و دبدبه عالم پناهی در دامنه کربوه سیاه
سنگ نزول اجلال فرمودند لاكن با محرمان ومقربان مکرر میفرمودند که در عرصه


(١٤٣)

بلکدام جلال آباد خواهیم رسید واگر درینمدت هم امداد صاحبان بهادر از طرف پشاور
بفوج مقیم جلال آباد نرسیده باشد ناچار چون قریب بجلال آباد شویم ضرور ازین
مردم مفسد فتنه اندیش خود را کشیده با صاحبان بلند شان یکجا خواهیم شد و چون
ما با صاحبان ملحق ومتفق شویم اینمردم خود پراکنده خواهند شد البته این اراده
بتحقیق مصمم بخاطر داشتند زیرا که آنچه جواهر عمده واعلی از قسم الماس ولعل
ویاقوت وزمرد داشتند که محمول بقیمت چهل پنجاه لك روپیه بود همه را از جوا هرات
صندوقخانه انتخاب کرده در کیسه خود گذاشته بودند چنانچه بعد از واقعه شهادت شان
آنهمه بدست محمد زمان خان افتاد القصه چون شاهجیجاه از بالاحصار بر آمده بکربوه
سیاه سنگ نزول اجلال فرموده در بار عام نمودند در ساعت با عز و تمکین یعنی هنگام
نماز پیشین فرزند بصل پیوند سعادت ظهور شهزاده شهپور را که سابق آن نور دیده
مروت وفتوت در مقدمه قلعه بندی واقامت خانه امین الله خان درباب او جاع خاص
وعام و احضار خوانین وسران هر طایفه از انام در بار فلك احتشام اظهر من الشمس
وابین الامس شده بمحك امتحان در آمده بود بحضور پر نور خود طلب نموده فر مو دند
که الحال بندگان ما عازم جلال آباد اند شما را بعهده نیابت دارالسلطنه کابل سرافراز
وممتاز وقائم مقام حضور دستور خویش فرمودیم چنانچه رقم حکومت کابل را بنام نامی واسم
گرامیش بدستخط خاص مزین فرموده عطا نمودند و نصر الله خان پسر امین الله خان را بمختار کاری
و نیابت شهزاده مقرر نموده از زبان الهام بیان ارشاد فرمو دند که زنهار غفلت را
بخود راه نداده از احوال شهر و حصار هوشیار و خبردار باشید البته تا زمان حال کاری
نامشروع از شما بسمع همایون نرسیده بغایت خشنودی بندگان اشرف از شما حاصل
است اگر من بعد شمه از ان بسمع اقدس رسد سزا خواهم داد بعد ازان اهل در بار را
مرخص فر موده بخیمه خلوت تشریف فرما گشته بوقت شام برای سر انجام وتفهیم امورات
واجبه ضروريه خود در پالکی نشسته و شهزاده موصوف را رو برو و در پالکی حکم نشستن
داده داخل بالا حصار شدند بحکم اشرف قبل از ان بمحافظان دروازه شرف صدور
یافته بود که شهزاده بوقت شام در بالاحصار آمده باز علی الصباح روانه هنگامه میگردد
هريك بکار خود هشیار و خبر دار باشید بعد از رونق افزائی شبستان عظمت کامرانی
یعنی حرم سرای سلطانی از زبان محرمان خاص معلوم شد که شب همه شب بندگان
والا نا آرامی و بیقرا ری داشتند بلکه تمام شب را قدم بحر کت ورفتار ودم بذکر اسم
پروردگار گذرانیدند وهر لحظه و هر لمحه از خواجه سرایان استفسار میفرمودند که شب
چه وقت است بعد ازان بهنگام آغاز صبح صادق دورکعت نماز سنت فجر را در آنجا
گزارده فرض را معطل داشتند که در خیمه گاه ادا کرده و در پالکی نشسته کهاران را
مکرر اشارت فرمو دند که بسرعت تمام رفته دره گاه برسانند که نماز فجر تاخیر نشود
وبوقت خود گزارده آید با چند نفری معدود از خدمتکاران روانه خیمه گاه گردیدند
سبحان الله وبحمده خدای حضرت کبریا برای ترقی مدارج ایشان چه سامان مهیا داشت
که ما بين سنت و فرض فجر سبحان الله وبحمده سبحان الله العظيم وبحمده استغفر الله
خوانان بدولت شهادت وساطت سعادت فائز گردیدندم


(١٤٤)
واقعه ها ئله شهادت حضرت شاه غفران پناه از دست ظلم بدعهدان بیحیا و رو سیاه
شجاع الدوله والد محمد زمان خان را كدام مخبر بد اختر خبر داده بود كه پادشاه امشب
در بالا حصار منقبانه رفته اند وعلى الصباح ضروز بخیمه گاه خود خواهند آمد باطلاع
این خبر تمام شب خارج بالا حصار در اثنای راه منزلگاه با جمع از سوار و پیاده اشرار
در كمین نشسته ماند تا که هنگام صبح پگاه حضرت شاه جمجاه پنبه راه بالا حصار
و منزلگاه رسید چونکه دروازهای پالکی از هردوسو بند بود و پاد شاه بیگناه مشغول
بذكر خدا وند و پالکی مذکور بكمینگاه آن ظالم مغرور قریب بعبور شد آن شریر سر
شور از انصا ف دور بیخدشه صد ضرب تفنک قدر آهنگ را بر سر پالکی سر داد
از وقوع این بیداد شاه نامدار باجسم خون بار وسرودل افکار بی اختیار از پالکی ببر آمده
خواستند كه خصم نا بکار را گرفتار كنند با از وار شمشیر ذو الفقار شهر به ار البوار
بفرستند اول آن حرامی نمك حرام از هيبت وشوكت صورت خانة روانتقام تاب استقامت
و آرام نیاورده بخوف تمام چون سگ گمنام از ضرغام پا بگریز شد و آن مطرود
ومردود حضرت ودود خواست که بی نیل مقصود بر گردد مگر جعفر نام پزیدانجا. مرادخانی
که با آن حرامی باین حركت بي بركت بحصول رو سیاهی دوجهانی مشارکت جانی
داشت او را نگذاشت و گفت ای بدبخت جای اندیشه نیست و درین بیشه وصحرا جز این
شیر از کار افتاده دیگر کیست برگرد و کارش تمام كن والا اگر زنده رفت شیر خواره
خاندان تراهم زیر تیغ بیدریغ خواهد كشيد لهذا آن حرامی بد گهر باجعفر كافر
سیر مکرر برسرشاه جم افسر بی صدور گناه كه زبانش ذكر بكلمه طيبه لااله الا الله
بود واز ضرب گولهای تفنگ وفرا بین جانکاه از تاب و توان مانده و در غایت درد و الم
بیچاره و بی پناه آمده بزخم شمشیر بدرجه شهادت رسانیدند و نود کویمند شهنواز نام
پیشخدمتیکه که در آنوقت برکاب شهادت انتسابش حاضر بود دوبار را بزخم شمشیر مجروح
ساخت لاکن چون میدان را از اغیار خالی و کیسه شاه جنت آرامگاه را پرازجواهر
ولالی یافته فرصت وقت را غنیمت انگاشته هر دوکیسه پرجواهر گران قیمت آن مستحق
خزاین جنت را بریده راه حصار پیش گرفت واز عدم حوصله یان واستیلای یاس و هراس
كه خاصه متغلبان خیانت اساس است همه آن جواهرات گران سنگ بیش بها را
در يك درزی از دیوار كهنه انداخت تا از بی نصیبش نصیب بی نصیبی دیگر گردیده
واز نجا كشیده بچند مبلغ فروخت آخر الامر بدست شجاع الدوله حرامی رسید
القصه نعش بناد شاه جمجاه همچنان در میدان بخاک وخون غلطان افتاده بود افسوس
شهنشاهی كه رایت خورشید آیت رفعت و نامداریش از قبه مهروماه گذشت و كوس
ا بهت و بزرگیش در عرصه جهان بلند آوازه كشته بود ظالمان بیحیا و نمکحرا مان
بیوقا ازفرط بیرحمی و جفا بضرب فرابين غدر و تفنگ دغا و از غایت ستمگاری و شقا بزخم
شمشیر عناد و تیغ دغا از پا درانداخته هیهات هیهات از ان گلشن آرای باغ سلطنت
وشهر یاری که از گلبن امید گلی نچید و برفت وحیف حیف از ان چمن پیرای حديقه
خلافت و نامداری كه از نهال آرزو ثمری ندید و برفت وازه توهای سگان ایگان ...


ازجهان حسرت بنیان در بیست وسوم ماه صفر سفر گزیده بدار الجنان منزل ساخت
انالله وانا الیه راجعون
دردا که بیخ گلبن شادی بریده شد
واحسرتا که شاخ طرب بارور نماند
تاریخ شهادت شاه با سعادت

طـر فه تر نقشه بـکابـل شد
سلطنت زیب شه شجـاع الملـك
پامـدادان پـی غـزا بیـرون
آن سكندر منش فلاطـون عقل
تـا نقدر دست جور بـگشـا دنـد

خا ر ج از مر کـز تعقل شد
متو کل علی ا لتو كل شد
با تنی چند بـی تا مل شد
بند در مطرح تغـا فـل شد
كه برون از حد تحمل شـد

تن سـیمین و جسـم نـا زك شاه
رفت ازین ملك دون بملك برین
موی سر بسكه کـنده انـدحرم
آخـر الا مـر يـك خبیـس نـژاد
از قـضـا وقـدر بـمـع هـمـه
از پـی جمـع مـادة تـا ريـخ
هـا تفم گـفت آه ونـاله بـر آر

ازدم تیغ پـاره چون گـل شد
صـا حب حشمت و تـجمل شد
پـر سـرا سـر سـر از سنبل شد
از قضا نـاگـهـان تقا بل شد
چونـکه پنهـان خطاب اقتل شد
صورت عقل محو بـالکـل شد
شمع دولـت بصبحدم کـل شد

مرثیه و افسوس جانکاه در واقعه شاه جمجاه
١٢٥٨

چـون رسد تیغ بر آن صورت موزون افسوس
آنـکـه می جنگ بسامان جها نگیری کرد
آنکـه در حشمت وا قبال یداطـانه دهـر
آنـکه در تاجو ران بودچو جمشید بجـا

چون خورد گو له بر آن جان همایون افسوس
از سـکس دزدشود کـشـه شبیخون افسوس
از حشم دور دمید ش اجل ا فـزون افسوس
دیو تعنش پرداز کـردش کـردون افسوس

آنکه پیو سـته ز دولت بفر ح بود قرین
آنکه کیخسرو بزم آمدوا سـکندر رزم
آنـکه رو از عمل فرض خدا داشت سفید
کان گوهر یکسر بـا د شه كـوه وقـار
دزدزان بـگهر گـو هر کان دران
باد میدا د فـریدان جهـا ن ر ا بحشم
بیرق دو لـتش از بس بهوا بو د بلند
زد بهم رای خطا از مـدد فو ج قضا
رهزنی چند گدا خو چوغز پیش گشتند
تـن سـیمین صـن بر ك مـثا لش مجروح
بسـکه خون رفت گلش هم چو سمن گشت سفید

نـاگهـان باغـم واندوه شـده مقر و ن افسوس
بزم ورزمش بچه انجام شد اکنون افسوس
سر خرو گـشت بخون برره سنـون افسوس
سـر بـی تـیغ چه پنهـا د بها مون افسوس
در کف بدگهران چون شده مرهون افسوس
شوکـت وثروت و آئين فرید ون افسـوس
یـکی باد اجل چون شده وارون ا فسو س
بخت اسـکندر وتدبير فـلاطو ن افسو س
مخز نش بیشتر از مخز ن قـا رون افسو س
زاهن سـنگد لان لعل شد از خون افسو س
سمن از لاله خونش شده گـل گون افسو س

(١٤٥)


کرد چون در گرانمایه اگر میل باب چون گل آلوده شد آن لولوی مکنون افسوس
دوست خاك از بدنش شست و نگاهداشت نیاز دشمنش گنج صفت ساخته مدفون افسوس
چشمه سان بود روان از بدنش تا بکمال آنقدر خون كه زطوفان غم افزون افسوس
یدز دیدار خوشش جان جهانی دل شاد چون ز هجرش نشود پر غم ومحزون افسوس
داغم ازسینه چوخون از کفنش شسته نشد رود چشم از چه روان بود چو جیحون افسوس
یازروزور کس از قاتل او خون نگرفت نشد ارمان دل غمزده بیرون افسوس
تادرین قصه غصه سست نگردد منظوم رشته نظم نتابد در مضمون افسوس
باز گشتن مردم از سیاه سنگ وقلعه بند کردن شهزاده شهپور شامرا
القصه چون این خبر قیامت اثر بسمع شهزاده شهپور رسید روز روشن در نظرش مانند شب
دیجور گردید و در نهاد صغیر و کبیرو برناوپیر آتش حسرت ونفیر در افتاد در آنحالت
شهزاده نامدار با وجود حدوث اینچنین حادثه مصیبت بار چار وناچار متوجه باستحکام
حصار شده نگاهداری قلعه و برج و باره بوجهی از روی استقامت و پردلی وشجاعت ومردانگی
فرمودند که دران انقلاب قیامت آثار اهالی حرم و طفلان زار و یا قی صغار وکبار با حسن
وجه از دست تاراج وتصرف قاتلان خونخوارو بد عهدان غدار محفوظ ومحروس ماندند
مگر در ظهور اینواقعه بار گرانبار بد یمنان و متخلفان شان بمردم شهر مبارکباد بیها گفتند
میر حاجی پسر میر واعظ با علمها ئیكه بعزم جهاد جلال آباد آراسته بود از سیاه سنگ
برگشته در شهر آمده از زبان خود بمردم ندا میداد که لارد کلان را بلا رد خرد ملحق
ساختیم و بخاطر هريك بنیاد تسلی مینهاد كه الحال بیخ طوائف فرنگی را از ین ملك کندیم
شهزاده فتح جنگ كه در ده خدا داد در خیمه گاه خود بود ازین خبر قیامت اثر اطلاع یافته
خودرا به هندوئی غلام حیدرخان پسر محمود خان بیات در قلعه خان مذکور رسانیدند
و محمود خان و پسرش از خباثت طینت متفق بران گردیدند كه شهزاده ممدوح را بپیرد
محمد زمانخان نموده خود را سیاه روی دهر سازند بمالاحظه اینحال جناب شاهر مان و شهزاده
حیدرو دیگر منسوبان خاندان شاهی كه در بالاحصار بودند هر گاه این کیفیت را بخدمت
شهزاده سلطان شهپور حالی نمودند ملتمس بر آن کشتند که الحال کل خزاین وقلعه و
دروازهای حصار بقبضه و تصرف شماست صلاح دولت چنان سزاو گوار است که زود بر تخت
نشینید و متصرف همه اسباب سلطنت شوید هرگاه شهزاده فتح جنگ از آنجارها کشته آید
چونكه از شما بعمر بزرگتر است البته تخت نشین خواهدشد سبحان الله زهی همت و نامجوئی
وجوانمردی و مبارك خوئی شهزاده ممدوح كه بمجرد استماع فرمودندكه در ینوقت ما را
آرزوی تخت نشینی و نفاق خانگی منظور نظر انصاف منظر نیست چرا كه هنوز والد
بزرگوار نامدارم در میدان بیکسی خسته وکشته افتاده لازم حالم آنست كه باتفاق خردو
بزرگ اولا قصاص خون والدرا از قاتل بی سامان بازستانیم بعد از ان بقسمت هر کس هر چه
باشد بظهور خواهد آمد لهذا متوجه نجات شهزاده فتح جنگ شده تا اینکه نایب
امین الله خان حسب الارشاد شهزاده والاشان وبتحريك خواجه خانجی و بعضی خوانین
قوفلزائی سوارو پیاده جرار فرستاده شهزاده فتح جنگ را بقلعه از چنگ آن بیعیدان سکه
ساز کشیده در بالاحصار رسانیدند .
(146)


احوال تخت نشینی شهزاده فتح جنگ با تفاق مردم
فردایش امین الله خان با تمام خوانین درانی و کابلی و میرحاجی پسر میر واعظ
و خوانین قزلباش در بالاحصار آمده شهزاده فتح جنگ را نظر به بزرگ سالی نسبت بسائر
اولاد شاه جنت آرامگاه که در آن هنگام در کابل حاضر بودند و بنا بر اتفاق
و منظوری شهزاده سلطان شهپور شاه چرا که آنوالا منش را حصول قصاص
شاه فردوس جاه از منافقان بیدستگاه مطلوب و هوای طبع والا بود
والا اتفاق خانگی و رواداری و صوابدید حضرت شاهزمان وسائر اعیان خاندان بتخت نشینی
ایشان پیشتر و بیشتر منعقد گردیده بود بر تخت شاهی نشانده بخلافتش ستودند بعد از چند روز
از همه خوانین خواهش میثاق نموده خوانین درانی و قزلباش و کابلی و غلجایی و کوهستانی
مگر بعضی که با محمد زمانخان متحد و ملازم بودند باقی همگی میثاقی که مبنی براطاعت شهزاده
ممدوح و قبول پادشاهی او باشد بانواع اقسام وقسم كلماً مؤكد و مرتب ساخته نوشته و مهر
نموده بشاه ممدوح سپردند چنانچه شاه ممدوح نیز هر يك را از شال و شمله على قدر مراتبهم
بخلع فاخره متوافره ممتاز فرمودند بعد از ان خوانین مذکورین سر مخالفت با محمد زمانخان
برداشته چند روز گذشته مقابله محمد زمانخان و امین الله خان در میان شهر اتفاق افتاد
و با وجودیکه امین الله خان را قوتش به محمد زمانخان بیشتر بود چونکه امین الله خان را
یقین شد که میرحاجی پسر میر واعظ با محمد زمان خان موافقت و با شاه فتح جنگ طریق منافقت
دارد لهذا در روز مقابله محمد زمانخان میر حاجی را در خانه خود طلبیده بنا بر احتیاط نظر بند
ساخت همینکه مردمان کابلی و کوهستانی خبر نظربندی میر حاجی را دریافتند همگی بتحريك
محمد زمانخان اینمقدمه را تمسك قوی خود ساخته و متوجه بجانب خبث باطنی خویش گشته
از عهد و میثاق برگشتند و سر بمخالفت موثاق با امین الله خان برداشتند درینصورت محمد زمانخان
غالب و امین الله خان بمه خوانین قزلباش مغلوب گردیده هما نروز تاب استقامت نیاورده
از شهر قرار و در بالاحصار قرار اختیار کردند .

احوال تشریف بردن شهزاده شهپور شاه برای محکمی قلعه بینی حصار
و وقوع محاربه با مخالفان
چون بعد از وقوع این واقعه صلاح کار بمحصوری و قلعه بندی انجامید لهذا ضبط وحفظ
اطراف و جوانب وممبر آمد و شد غله و معتقدین منظور افتاده قلعه بینی حصار که قبض و
محکمیش از همه جوانب اولی واقدم بود فتح جنگ شاه بصوابد ید امین الله خان نزول
بندگان شهزاده شهپورشاه را در آنجا احسن واقوم یافته مع خوانین و لشکری که در بالاحصار
حاضر بودند روانه نمودند تا در محکمی قلعه مذکور توجه فرموده بمقابله مخالفان نیز پرداخته
باشند چون شهزاده ممدوح در آنجا استقامت فر مودند محمد زمانخان از ین مقدمه آگاه
گردیده بروز دوم باتمام سوار و پیاده ملازم و باشنده شهر کابل و غلجایی اطراف از راه
چهار دهی عقب کوه بوقت شب خود را رسا نیده علی الصباح مستعد جنگ شد ومحاربه
و مقابله از هر دو جانب بنهایت واقع گردید بلکه اکثر از مخالفین رو بفرار نهادند که
على التواتر خبر نصرت در بالاحصار بحضور شاه ممدوح میرسانیدند ناگاه سردار عبدالاسلام خان

(147)


که یکی از سر داواران معتمد شهزاده موصوف حاضر بوده دم از خدمتگاری و جانسپاری
میزد با محمد زمان خان ملحق شده و سازش نموده فوج مخالف را در قلعه خود داخل کرده
سرخروئی حاصل نمود ازین معنی سپاه مخالف غالب و لشکر شهزاده مغلوب شده از بیملی
و وقوع نفاق سردار عبدالسلام خان رو بگریز نهادند با وجودیکه شهزاده شجاع شاه در انحین
از اسپ فرود آمده بکمال استقامت و دلاوری هر يك از مردمان بیدل را دلداری و استواری
داد در میدان جنگ بمقابل خصم بد آهنگ درنگ داشته از حاحرکت نمیفرمودند حتی که
مردمان اطراف و کوه نشین که مقدمات آن جنگ را معاینه میدیدند تهور و پایداری
شهزاده ممدوح را دیده آفرین و بنامردان نفاق پیشه نفرین مینمودند چون سپاه مخالف
قریب آمد و شهزاده ممدوح نظر فرمودند که از مردم لشکر کسی در رکاب حاضر نماند
پس بمصداق اینکه .
با قضا کار زار نتوان کرد
کردگار آن کند که خود خواهد
گله از روزگار نتوان کرد
حکم بر کردگار نتوان کرد
زیاده سعی و استقامت خویش را در ان محل بیفایده تصور فرموده ناچار اسپ سواری
طلب نموده رو به بالاحصار نهادند من بعد جنگ بیرون به سبب عدم وفاق موافق صورتان مشفق سیرت
موقوف مانده بامید ورود افواج ظفر امواج انگلیسه تهیه تحصن را مبرم و مستحکم نمودند.
حقائق محصوری قلعه بالاحصار با مید ورود افواج وامداد صاحبان
انگریز بهادر.
چون محمد اکبر خان خبر شهادت پادشاه غفران پناه را شنید نظر باظهار خوشی
شروع باجرای سر دادن توپ و تفنگ نمود صاحبان محصورین قلعه جلال آباد بیکمر تپه
بیامده و دی از پلتن و توپخانه بر محمد اکبر خان حمله آورده جمعیت بسیتی حشمش را متفرق
و پریشان ساختند حتی که نامبرده با چند نفر سوار و پیاده پراکنده افسرده بکابل آمد
چون مخالفت امین الله خان و محمد زمان خان را دریافت بحیله و فریب به معرفت محمد شاه خان
غلجائی امین الله خان را از راه کشیده نزد خود برد شاه فتح جنگ از رفتن امین الله خان
پریشان خاطر گردیدند که بعد ازین کار قلعه داری چگونه پیش برده خواهد شد عالیجاهان
میرزا ابراهیم خان منشی باشی و میرزا حیدر علیخان لشکر نویس که خدمتگاران با اعتبار
و محرمان با وقار شاه غفران پناه بودند شاه ممدوح را خاطر جمعی دادند که بخاطر والا هیچ
اندیشه را راه ندهند که همگی خوانین درانی هندوستانی و ساکنان بالا حصار از طائفه عرب
و غلام خانه و حبشی و غیره بسر و مال بخدمتگاری و جان نثاری ایستاده اند پیش بردن کار
و عدم نفاق باشندگان بالا حصار که ذکر ایشان شد بر ذمه مایان است لہذا درویش محمد خان
و لد حاجی هاشم خان عرب با سائر خوانین بالاحصاری آمده بشاه فتح جنگ عرض نمودند
مایان همه بدل و جان در خدمت و جانسپاری حاضریم خاطر اشرف را از جانب ماجمع دارید
بعد آن شاه فتح جنگ باتفاق خوانین فوقرانی چون سردار عنایت الله خان و عظیم گتغان
مرض بیگی سردار سکندر خان و صمد خان بادوزائی و محمد عمر خان بامیزائی و خدمتگاران
قدیمی از سائر خوانین و فوج هندوستانی و دیگر دولتخواهان چون خواجه خانجی عرف شیخ
(١٤٨)


مردان روش مزار حضرات ارباب و عاشقان عليهما الرحمت والرضوان مع پسران خويش و مير
آفتاب و ساكنان بالا حصار تا عرصه چهل روز که در هر روز و شب جمعی از مردم كابلی
و کوهستانی و قزلباش و غلجائی بمحمد زمانخان و محمدا كبرخان بر سر بالاحصار و بالابرج که
مراد از برج عقابین باشد جنگهامی آوردند پایداری نمودند و هر هفته که از طرف محمد زمانخان
و از جانب کابلی و قزلباش و محمد اکبر خان هم بمعرفت امین الله خان و محمد شاه خان غلجائی
و كیلان بجهت صلح و صلاح می آمدند جواب سوال هريك بكار دانی و عقل و رسائی
میرزا ابراهیم خان منشی باشی و میرزا حیدر علیخان لشکر نویس صورت انجام مییافت
و کار قلعه داری و خود داری نیز با هتمام ایشان پیش میرفت چونکه مخالفان را از جهت عدم
حركت صاحبان بهادر روزگار و اعتبار رو بترقی بود با وجود آن خوانین قوقندانی و غیره
كه در بالاحصار بودند دست از پا خطا نکردند و در ین مدت محصوری فتح جنگ شاه بدفعات
و کرات مراسلات خود بصلاح بیتی میرزایان موصوف پی در پی در نزد جنرال بالك صاحب
بهادر ارسال جلال آباد فرموده استدعای حرکت شان بجانب کابل مینمودند از جانب جنرال
بهادر ممدوح پیوسته همین جواب بظهور میرسید که عنقریب حركت خواهیم نمود خاطر
خود را جمع دارند چون حرکت فوج صاحبان از جلال آباد بجانب کابل بزودی نشد و زمان
محصوری بطول انجامید و باروت در قورخانه بالاحصار باقی نماند و نیز خبر اتمام باروت
در شهر مشهور گردید و بار کرانیان وقوف یافته قدغن بلیغ نموده گرفت و گیر شدید بکار
بردند که بمقدار یکمثقال باروت احدی را جرأت رسانیدن در بالاحصار نبود بلكه يك نفر منشی
از هندوان شهری که بمعرفت خواجه مزار تعهد رسانیدن باروت نموده بود قدری اسوی
میرسانید بار کرانیان واقف احوالش شده گرفتار ش نموده تا اسلام نیاورد سلامت نماند
غرض در بالاحصار قلت باروت کار بجائی رسانید که اگر يك استار یوزن هندی را در عوض
یكصد روپیه میخریدند هم امکان وجود نداشت با وجود اینهمه اشکال میرزایان موصوف
بانواع حيل بهر قسم که میتوانستند باروت از شهر طلبانیده و بشب از برج و دیوار قلعه بالا
کشیده نگهداشت قلعه مینمودند چون ازین معنی هم بار کرانیان اطلاع یافتند نهایت
در شهر گرفت و گیر نمودن آغاز نمودند آخرالامر در بالاحصار گوله و باروت عديم الوجود
گردید لهذا نواب شجاعت علیخان نامی که در سرکار شاهی بمنصب دیوان بیگی سـربلند و از
باعث نام اجداد خود یعنی نواب حبیب الدوله و غیره در حضور شاه غفران پناه ارجمند بود
بحسب ضرورت بتعهد ساختن باروت نموده در نفس بالاحصار شوره پختن ایجاد کرده
و انگشت فراهم ساخته اندك اجرای کار نموده در تدارك ساختن بسیارش بود که ناگاه
برج موسوم به مجنجو که متصل شهر و شاه برج قلعه بود مخالفین بصدمه نقب از بیخ بر کندند
در آنحال که از باعث معدومی گوله و باروت کار بانداختن سنگ و کلوخ انجامیده
بود مجبورا اما محمداكبرخان بضمانت امین الله خان و محمد شاه خان غلجائی بنای صلاح
و صلح گذاشتند محمداکبرخان که از خواندن کلماتش انسان را خوف می آید چه جای
آنکه در عملش تاخیر و قصور ورزد و وفا نکند بدین مضمون نوشته داد.

(١٤٩)


مضمون عهد نامه محمد اکبر خان که به فتح جنگ شاه سپرده است .
در ینوقت خجسته رخت که بندگان سپهر مکان السلطان ابن سلطان والخاقان ابن الخاقان
سلطان فتح جنگشاه پادشاه این بنده درگاه الله محمد اکبر خان ولد امیر دوست محمد خان
را بمرتبه وزارت خود سرافراز فرمودند بنده درگاه الله اقرار نمودم بخدای واحد و لاشريك
عز وجل ومحمد رسول الله صلى الله عليه وسلم وجمیع پیغمبران وچهار یار کبار وائمه اطهار
که سلطان ممدوح را از دل وجان بپادشاهی خود برگزیدم و اختیار نمودم که بدون سلطان
ممدوح مادام الحياة احدی را بپاد شاهی اختیار ننمایم و بسرو مال و جان در خد متگاری
سلطان ممدوح کوتاهی ننمایم و بکار یکه شایسته و شایان پاد شاهی نباشد اقدام نکنم و مدام
محكوم حكم سلطان ممدوح باشم و نفاذ امر سلطان ممدوح را بر خود وبر ملك وبر لشكر
واجب ولازم دانم هر کسکه سلطان ممدوح را بپاد شاهی وفرمان روائی قبول ننماید
منکه محمد اکبر خان ابن امیر دوست محمد خاننم دشمن ومخالف سرو مال وجان ونا موس
او باشم هر گاه بمال وجان وناموس وسلطنت وعزت سلطان ممدوح به نیت و یا ظاهراً یا باطناً
واشارة و كناية ودلالة ویا بگفته کسی مخالف و خیانت و نقصان نمایم بغضب ولعنت خدای
عز وجل و ملائكه مقرب و نفرین پیغمبر آخر الزمان و اصحاب کبار و امامان دین ومجتهدان شرع
متین گرفتار باشم و هر گاه درین اقرار خود ثابت قدم وراسخ دم نبو دم ازر حمت خدا
و شفاعت حضرت احمد مجتبی محمد مصطفى صلى الله علیه و آله و سلم بی نصیب باشم لهذا اینچند
کلمه برسبیل اقرار نامچه قلمی گردید فقط بر ورق مصحف شریف بدست خط خود نوشته
مهر ستاد وامين الله خان ومحمد شاه خان غیلجائی ضمانت نامه نیز بهمین الفاظ
دادند فتح جنگ شاه دروب قلعه بالاحصار را مفتوح ساخته بقبضه ایشان سـپر دنــد
ومحمد اكبر خان همینکه تصرف بالاحصار نمود بنای بدعهدی را گذاشته اولاً جمعیت شاه
موصوف را ازوشان جدا کرده در نزد خود برد بحیله اینکه چون بحضور مشرف میگردم
و اینمردم مسلح جایجا حاضر میباشند موجب هراسم میگردد بالفعل که صراحتا عت بغلامی
بر در صداقت گذاشته ام امیدوارم که این سپاه ہندوستانی از سوار وپیاده و توپخانه اگر
بخاطر پادشاه خللی در حق من مکنون نباشد سپردم گردد تا از بالاحصار کوچیده در نز دمن
آمده قیام نمایند ثانیاً در طلب مبالغ شده دو لك روپيه نقد و جنس وصول نمود .
محبوس نمودن محمد اکبر خان فتح جنگ شاه را بعهدشکنی وحیله گری .
چون دانست که وجه نقدی دیگر از شاه ممدوح وصول نمیشود و يك خطی از خطوطيكه
شاه ممدوح در حالت بیچارگی ووقوع بدعهدی محمد اکبر خان برای صاحب بهادر نوشته
فرستاده بودند و در اثنای راه بدست شخصی افتاده و او در نزد محمد اکبر خان آورده
بود همان خط را بهانه ودست آویز خود ساخته شاه ممدوح را محبوس گردا نیده آنچه
اسباب و اموال در محل شاهی بود همه را بتاراج بردو آنچه توانست ووجود یافت جوا هرات
و مانند آن از خود شاه ممدوح وصول نمود بعد از ان در صدد آن شد که شاه مد کور را
(150)


ب داغ آهن و گوناگون عذاب ناصواب مبتلا کرده و در صورت عدم وصول جواهر و دولت
بتعذيب بسيار هلاکش سازد ليكن آفرين براستقامت و تمكين فتح جنگ شاه که تا زمانیکه
در حبس بود و آن بدعهد بشریعه مخالطان خود انواع سختی وسيفان خوف آمیز میگفت
و میشنواند مگر شاه ممدوح هرگز بخیال نیاورده بمجرد شنام و ناسزا که سرای آن بیحیا بود
دیگر جوابی نمیفرمودند زهی دلاوری و مردانگی در یومیکه شاه برج بالاحصار را بنقب
بر کندند با وجودیکه دلاوران طرفین دست و گریبان می بردند وازجهة عدم بارود و گوله
بسی مردم ضایع میشدند ودفع الوقتی را کار بانداختن سنگ و کلوخ رسیده بود و از طرف
مخالف دولت تفنگچی بادیای داخل شدن بالا حصار آماده و مستعد ایستاده بودند که هم
تفنگ و شمشیر برای جنگ و قتال داشتند و هم جوال و رسن برای بردن مال بریشت و کمر
بسته بودند در چنین حال پراختلال شاه ممدوح برسر همان برج خراب بر کرسی بشجاعت
و جوانمردی نشسته مردم سپاه را بابشار زر سرخ تر غیب وتحريص جنگ داده با جمعیت
خویش به کمال استقلال استقامت ورزیدند که از دلاوری و بهادری شان از دوروز نزدیک
آن معر که احسنت احسنت مسموع میگردید .

نجات یافتن فتح جنگشاه از حبس محمد اکبر خان و رسیدن بجلال آباد
نزد جنرال بالك صاحب بهادر

چون محمد اکبرخان از بد باطنی خود بنای داغ کردن و عذاب ناصواب نمودن گذاشت
فتح جنگشاه مخفیانه با چند نفر از بالا حصار پان بندوبست فرموده و بوقت شب از زندان
گریخته در شهر رفته بمحله چنداول پنهان شدند کسانیکه شاه ممدوح را از بالاحصار کشیده
در چندول رسانیدند متحیر ماندند که الحال شاه ممدوح را چگونه از شهر بر آورده بمطلب
رسانند پس همگی رجوع ب میرزا ابراهیم خان منشی باشی ومیرزا حیدر علیخان لشکر نویس
که در آن ایام هر دوی آنها در خانه امین الله خان نظربند بودند نمودند میرزایان مذکور
بلحاظ آنکه اگر شاه فتح جنگ دستگیر دست محمد اکبر خان شود بجز کشتن نخواهد
گذاشت لهذا تمهیدی بکار برده در پی کشیدن شاه موصوف از شهر کابل بصلاح ورفاقت
عالیجاه نائب سرافرازخان نام برادر امین الله خان خواجه خانجی شیخ مزار با اقرار حضرات
عاشقان و عارفان رحمهم الله تدبیر مسلم وتدارك قويم تهیه شاه ممدوح را
از اسپ واسلحه و آنچه مطلوب وقت بود کرده با آدمان معتبر بجلال آباد رسانیدند .

خدمتگذاری میرزایان بخاندان شاهی بعد واقعه شهادت اوشان

آفرین بر میرزایان مذکور که حقوق نمکخواری و خدمتگاری را بی کم و کاست منتهی
ساخته بجا آوردند که قلعه داری بالاحصار و انصرام مهمات مقدمات آن باهتمام ایشان
شده و نجات فتح جنگشاه از کابل و رسیدن اوشان در جلال آباد هم بکوشش ایشان بعمل
آمده حقا که این نهایت دیانت نمکحلالیست وغایت فطانت وخیر سگالی و کمال هوشیاری
ودانائیست و حصال کار گزاری و حق ادایی که با وجودیکه خود از دست محمد اکبرخان
(۱۰۱)


نظار بند خانه امین الله خان بودند هرگز غم جان خود نداشته آقازاده خود را از محل
هلاك وایذای چنین اعادی بيباك خلاص ساختند جانفشانی زیاده ازین چه باشد، میرزا ابراهیم خان
بملاحظه آنکه کسی ازین معنی مطلع نشود در خانه امین الله خان نظربند نشسته وميرزا حيدرعايدان
خود کمربمت بسته شاه فتح جنگ را از چنداول کشیده تا موضع مقبره بابر پادشاه بوقت
شب برده بسپرد آدمان متعینه ساخت این کمال دلاوری سربازیست وحق وفاداری وبجاره
سازی که بظهور آوردند دیگران نیز که خدمتکاران وهـ واخـواهـان
شاه غفران پناه بودند هر يك بحسب مقدور خود خدمتی بجا آوردند چنانچه خواجه خانجی
شیخ مزار در زمانيكه صاحبان عالیشان از چهاونی بیرون شده قدم زن طريق خرابی
شدند و مردم یار کزائی در صدد آن بودند که بالاحصار نیز همچون چهاونی مسخر ومسمار
گردد وقوقي شديد بود که متنفسی از سپاه ورعیت در بالاحصار نرود هر گاه احـدی
برخلاف تأکید مفعول نماید خانه او تاراج ومالش برخاص وعام مباح وعيالش گرفتار
وتباه گردد . خواجه مذكور بـا وجودیكـه ایـن قید وبست بود بیوم اول بر آمـدن
صاحبان از بالاحصار دوپسر خودرا بايك صـد نفر تفنگچی بخدمت شـاه غفران پناه
دربالاحصار فرستاد ازظهور اینمعنی کمرحوصله یبار کزائیان شکست بعد آن در یوم
دوم سردار عناية الله خان ومحمد عظیـم كـلغان عرض بیگی وغیره خوانيـن درانی
بحضور پادشاه غفران پناه مشرف گردیدند وهم در هنگامیکه پادشاه جنت آرامنگاه
شربت شهادت نوشیده بدارالجنان پیوستند وشـاه فتح جنـگ را محمودخان در قلعه خود
نگهداشته معتمدسپردن به محمد زمانخان گشت خواجه فوق الـذکر امین الله خان را
بملامتهای وفير بسـرغيرت كثير آورده تا نامبرده کمـرهمت بسته شـاه فتـح جنـگ را
از چنگ آن سـگ بـه طینتان بر آورده در بالاحصار رسانید ونیز درهنگـام محصوری
شـاه فتح جنـگ خودشیخ مزار مع پسران در بالاحصار خدمت میکرد ودر وقتیکه از حبس
محمدا کبرخان شاه ممدوح فرار نموده درمحلـه چـنـداول مخفـی شـدند شيـخ مـذ کور
بامیر زایان سـابـق الـذكـر به نجات شـاه ممـدوح هـم شـريـك ورفيـق بود
محمـد عظیـم كـلغـان عرض بيـگـی بعـد ازخروج صـاحبـان از چهاونی درحالت
شـدت قـدغن بـاعنـايـة الله خان وسردار نورالله خان بامیزائی وصوا ران مل تمد خود
بروز روشن دربالاحصار بحضور شاه غفران پناه شرف اندوز شد ودر روزیـکه شاه
غفران پناه را ظالمان روسیاه مابین قلعه ولشکر گـاه شهید کردند وجسم مبار کش در
میدان بیکسی وخا کدان غریبی افتاده بود وازباعث پریشانی وبیسرسامانی هر کس بکمال
حسرت واضطرار بغم جان خود گرفتار بود ودر آنساعت پرملال کـه جز مهتر جـانـدان
درانی اسحاق زائی آبدارباشی احدی از مقربان قديم وملازمان جدیـد برسـر نعش پـاك شـاه
فردوس آرامگاه ازالم جانکاه سینه چاك وازغم و آه آه چهره آلوده خـاك نبود هـم
عظیم کلغان عرض بیگی رسیده بجوانمردی وپردلی همدست وهمباز گشته نعش مبارك شـاه
را بـا آن سعادت اساس صمیمی وفـدويت اختصاص قدیمی یعنی آبدار باشي شريك همت

(١٥٢)

واقعات شاه شجاع (۱۰۰۰) جلد ) ب سیدامان و شیر محمد ح محبی


ووفاداری ورفیق خدمت وجان نثاری گردیده بردوش اخلاص کوش برداشته دربالاحصار
رسانید الحق اگر درعالم میسرت که هنگام محشر نمونه ازان ساعت قیامت اقامت است مهمتر
جانفان آبداریباشی :نابرادای حقوق نمکخواری خودرا هلاک دیده برسر نعش پادشاه
شهیدصبیه یاریاری وغمخواری نمیکرد آیاظالمان رو سیاه وقاتلان گمراه چه خاک خواری
هنوز برسر خود میریختند هزار تحسین و آفرین بر اینچنین خدمتگاران خاص با اخلاص
که درحالت نعمت واحسان ودرساحةخوف وزیان بصداقت ودیانت خودبدل وجان اولی نعم
یکرنگ ویکسان مانده اند ونیزچون امین‌الله‌خان احمقانانه محمدزمانخان مغلوب گردیده
دربالاحصار آمد بهرکنی که عهده حفاظت بالابرج برای یکشب میدادند احدی ازغایت
بیدلی قبول نمیکرد محمدعظیم کدخدای مذکور بدون تاکید هیچکسی همینتاشکه ازشهر
مغلوب گشته مراجعت ببالاحصار داشت خود دربالا برج رفته قیام ورزیده معتمد خودرا
فی‌الفور بحضورشاه فتح‌جنگ بنابرتبلیغ تسلی از حفظت برج مذکور فرستادوتازمان
محصوری عهد فتح‌جنگ شاه‌جانفشانیها مینمود ونیزدروزمانیکه بندگان سلطان‌شپورشاه
از کابل بباعث آمدن محمد اکبرخان سازش یافتی وزیر بادشنان عزم هندوستان
فرموده در کوه کرکچه گرفتار دست طائفه غدار غلجائی نابکار آن کوهسار گردیدند
هم‌بهمت وغمخواری محمدعظیم کدخدای مخلصی یافته مراحل پیمای پشاور شدند .
خدایا ببخشر بیدخش گناهکه ازدیخنین حق نعمت نگاه
نائب‌سرافرازخان برادرحقیقی امین‌الله‌خان بعدخروج صاحبان بهادر ازچهاونی بغایت
خیرخواهیها بجاآورد یعنی امین‌الله‌خان را برهنمونیهای خوداز محمدزمان خان بریده
بپادشاه غفران پناه پیوند کرد :دروزمانیکه فتح‌جنگ شاه‌بقید محمداکبرخان گرفتار شد
محافظت اهالیان مشکوی‌خسروی را ازدست درازی غلجائیان بی‌ناموس ونام‌هم‌سرافرازخان
مذکور مینمود ودرنجات فتح‌جنگشاه با میرزایان دریغه‌داری شريك بود ودرزمان‌عزیمت
شپورشاه کرفتاری ایشان در کوه کرکچه نائب مذکور ومرافقت ویاری ومرافقت
وغمخواری کاملی بتمی بانجام رسانید راجه حبیل سنگه کختران ازفتح جنگشاه درایام
محبوسی و گریختن اززندان ورفتن بجلال‌آبادلحظة جدائی نکرده نهایت جانفشانی نمود
میرزامحمد غلیخان نام قوم قورت که در تحت میرزا ابراهیم‌خان منشی‌باشی نوکرشاهی‌خود
درهنگام‌خارج شدن صاحبان‌بهادر ازچهاونی باوجودمدغن بایک‌سدسوار ازاقوام خود
ازشهر دربالاحصار بخدمتشاه غفران‌پناه مشرف‌شد ودر زمانیکه شاه‌فتح جنگ‌باصاحبان
بهادر ازجلال آباد در کابل تشریف آوردند مال‌واسباب محمد میرزا نام جواقشیرمعتمد
محمداکبرخان‌را ازقلعه‌او که واقع‌سمت‌هزاره وبعداد دوازده هزارروپیه‌بود هم‌میرزای
مذکور بفرمان شاه‌فتح جنگ تاراج نموده آورده تحویل سرکارشاه ممدوح نمود چون
(١٥٣)