(٧٥)
لیل و نهار مستور نتواند بود که جهد و تکاپوئی که میزان حوصله بشریت
گنجد و تردد جستجوئی که به پله قوت و همت هیچ صاحب دولت
وشوکت فی زماننا در ننجد این محتاج مراحم مقرب یزدان از ابتدای جلوس براورنگ
شهریاری و کشور گشاهی و شبه او شرایط زیبائی و لشکر آرائی فرو نگذاشته بلکه
از جان و مال در هیچ وقت و هیچ حال هرگز صرفه نداشته وزحمت وخواری ررنج وصحرا
نوردی را بامید سرانجام کام عیش مهدوراحت تمام تصور داشته وعلى الدوام درعالم
تحصیل گوهر مرام غم والم سرمایه گنج وانم انگاشت لیکن چه توان کرد که کلید
گوهر اعمال در حقیقت در قبضه اختیار بد قدرت و ارادت حضرت داور بی مثال است
موقوف بصرف وصرفه سرو مال یا موکول بهمت و کثرت مال ورجال باو صف این همه
مرآت از آنجا که فضل وعنايت او تعالی جل شانه عام لطف و کرمش بحال خاص و عام است
و تمام بناء على هذا هنوز آرزوی کام در کام مرام این مهتام باستحکام و شیشه دل ارادت
منزل را باده شوق و تمنا مدام در جان تاجاں
تا جان سوار اسب تن است ای شه شجاع
صدبار اگر ذات شکنند چرخ دون پرست
از ما لسنگ ملوک وملا تیک بعید نیست
هرگز مکن عنان امید از کف رها
ریش به بند از کرم پياری خدا
گر آرزوی بنده سهیل کنند عطا

تمام گشت بعون خدای عز وجل فرکو شش تمام صحیفه دفتر اول
شروع دفتر ثانی

وقایع سی وسوم عزیمت بندگان ما باراده تسخیر ولایت قندهار و کابل
و غیره بطرف شکاپور و سند از لودیانه
از آنجا که از بدو دور چرخ دوار و بدایت گردش لیل و نهار سلاطین با تاج و نگین
پیوسته با اراده خالق ماء وطين تضا و ارکان سعی و تردد در دست داشته در اسعاف حصول
مآرب کیش عزم و حرکت را از سپر تو کل انباشته اند اگر فتوری از گردش سال و ماه و دهور
برخلاف مرکوز ومنظور صورت ظهور نماید چه نقصان واگر سفوحی از سفله پروری
روز کار های زور کار در روز گارشان رو با بد چه زیان زیرا که مراح راح که مبایی مصطبه
دهر دون پرور را در دخمار ناکامی مدام در تقاست ورواح رنج ومحنت دار سینج را صبح
راحت و مسرت در پی مویدا شرح اینمقال و بیان این اجمال آنکه چون بعد از مراجعت
هندوستان که بواسطه بیوفائی سندیان سمت پیمان صورت اعلان یافته بود سالی چند
بندگان همایون ما بفحوای قيد والماء اشد من قيد الحديد سایه افگن حواکن قصبه لودیانه
ماندند شبها زحمت والا که از آغاز فطرت دست نشین طبیعت معلی بود باز بقصد صید افگنی طاهر
و بود منافقین دو طبيعتن ، و پرواز کشودن آمد بنا على هذا عندالظهور این منظور استدراک
علی وثوق الاعتقاد ارشاد قوی بنیاد جبار تعهد و تعمیل امر جلیل خد مشکاری بعالیجماه
نظام الملك میر مرادعلیخان والی حیدرآبادسند که ایماهن بده محکوم و منقاد فرمان قضا


(76)

جریان ایندولت ابد بنیاد میبود بذریعه دستخط آفتاب شوکت شرف صدور و عزنفاذ
یافت عالیجاه معظم الیه بدریافت مضمون مثال قضا تمثال بندگان ظل سبحانی معروض
مقتبسان انوار جلال خاقانی نمود.

درین مژده گر جان فشانم رواست که این مژده آسایش جان ماست
هر گاه فی واقع حرکت موکب گردون مراکب بندگان خداوند خدا یگان بعزم
تسخیر ممالک خراسان دهد البته هنگام نزول اجلال اراکين دولت قاهره بملك
شکارپور سر و برگی که قدری عبودیت دستور را باشد بلاریب وقصورنثار بارگاه
فلك پایگاه حضور مینمایم هرگاه اقرار صداقت و خدمتگاری و آثار اطاعت و
فدویت شعاری از فحوای معروضه عالیجاه مزبور رسید بندگان همایون ما نیز بحكم
تهیه سامان سفر و تسكیم دشت سوار و پیاده لشکر فرموده باسترضای صاحبان عالیشان
انگریز بهادر در تاریخ ششم شهر رمضان المبارك سنه ١٢٤٧ هجريه از مقام خیریت
انجام لودیانه امنیت کاشانه بساعت اسعد و افرالیهجة تحرك رايات ظفر آیات فرموده
موضع جودی من علاقه لودیانه را مخیم سرادقات عظمت و اجلال و مضرب خیام سپهر
مثال گردانیدند با وجود دست خالی و کیسه تهی عقل اولوالالباب را ملاحظه آن دست
تحیر زیر زنخ میگذارد جمع آوری لشکر و اسباب و فراهمی سامان عزائر و اثواب
ارتكاب فرمودند ، آوازه عزیمت بندگان گیتی ستان چون بگوش جهانیان رسید
رنجیت سنگه بهادر والی لاهور بنابر تلافی و تدارك مافات سلسله بنیان اتحاد و
مقتضى بتحديد آیات ارتباط گردیده قياض ملا محمد حسن خان عهد را که از وفور علم
و آداب و ظهور انواع فضل و حسب مقرب حضور و بمرتبه پیش کاری مشرف ومنظور
است طلبداشته تا صفحه محبت و وداد را که در صندوق خاطر داشت بلا کثر و نقصان
اساساً بمعرض اعلان در آورده خلاصة الکلام آنكه والی مذکور بذریعه سفیر مذکور
بعد از استكشاف كوانف الفت و دايف نزديك و دور كلمات رنگین و عبارت دلنشین
به آن نهج و آئین بر لوح خواطر دریا مقاطر آسمان تمکین ثبت نمود که اگر وثیقه
موشحه موافق مرضی سر کارین از طرفین بقام مواحدت رقم در آید این محبت آیت
بر سبيل يکجائگی مبلغ يك لك و بیست هزار روپیه بصیغه معاضدت و مددگاری
با علیحضرت خاقانی دست یاری مینمایم از انجا که مرات ضمیر بندگان ما از غبار
کدورت و نفاق صاف ، آوازۀ اتفاق همایون ما قاف تا قاف است بنابر مسلحت وقت و
حصول کام و انجام مطالب و مرام و انصرام این کار در کار شدند بعد ازان میان
جو عبدالصمد کشمیری را که در فن دلالی در وجواهر بحر و کان شهره آفاق و در
چرب زبانی و کاردانی بحضور ارکان و اعیان این اوطان یگانه آفاق
و طاق است با تفاق عاليجاه محمد شریف خان ضبط بیگی سر کار ما که بنابر
انصرام بعضی امر ضرور بجانب امر تسر ولاهور مقرر و مامور بود بطریق وکالت
بحضور فیض گنجور ما فرستاده وکیل مذکور هرگاه بعتبه عليه جبه سا گر دیده خاك
آستان فیض نشان را چون کحل جواهر در دیده صدق کشیده طلسم سر بسته رنجیت


(۷۷)

سنگه و اعوان بود دو بیگا نگی را بوضع شایسته و نهج بایسته کشاد چنانچه در هنگام ترخیص
از پیشگاه مباهات تخصیص عالیجاه عبدالشکور خان درانی اسحق زائی مختار کار
سرکار والا را بشده ماتیز بحسب تمنای او باتفاق بنابر ارتباط مراتب یکجهتی ووفاق
و انضباط شرایط عهود وميثاق هم سباق ساخته راههای اینملك نيز هريك بحسب لياقت
و استطاعت و خدمتگذاری و اخلاس شماری هر يك منقوش صفحه خاطر انور و مطبوع الوجه
ضمیر منیر خورشید منظر است غرض بعد از قطع چند منزل که آفتاب دولت قدوم میمنت
لزوم مادر مالير كوتله نور افشان گردید نوابان و رؤسای آندکان که از قوم افغان
و پرروش یافته شاه درانند بحسب طاقت ووسع استطاعت اتمام حسن ارادت و خدمت
گذاری بیكجا استادند چون موکب فیروزی کوکب در مقام فیروز پور قدم ظهور نهاد
میان هیئالصدد جومذکور ورای گشادند و كپ جليل والى لاهور اتحفه و تحایف اخلاص
ردایف باتفاق عالیجاه ملا عبدالشکور خان حضور اشرف مشرف گردیده پرده از روی
شاهد مدعا گشودند یعنی که مبلغ موعود بعد عبور دریای سندرسیده موجود دانند مگر در
وثیقه مطابی که مقتضای خواطر ماست دادن و مبلغ را کار کنان سر کار همایون
ما بلا قصور واصل نمایند از انجا که انصراغ مطلب مذکور بنابر تحقیق دران مضیق تعویق ماند
لهذا نامبردگان حسب ترخیص حضور مراجع بجانب لاهو رو اراکین دولت و جاه صحرای
موضع معروف را تفاخر پیرای عالم خود گردانیدند نواب جمال الدین خان قصوری و پیر
ابراهیم خان در خدمتگذاری بنظر سلیمانی مور مثال حاضر واستوار مانده از عنایات
شاهنشہی بخلعت و متثال خورشید تمثال مفتخر و مستمال گردیدند کپتان کلاد مارتین
ويد صاحب بہادر پليتيكل اجنت لودیانه وكپتان ميكش صاحب بهادر که از سفر بہاولپور
مراجعت نموده دران موضع شرف اندوز حضور فیض گنجور گر دیدند از ملاحظه
اراستگی پلان نوساخته و جمیعت و پیراستگی باقی سامانه زبان تحسین کشوده از نهایت
انشراح كپتان کلاد مارتين موصوف بپيريه خدمتگا را و ارکان سرکار اشرف
بطرز خوش پیش آمده بعد چون برادر و خویش تسلی و دلجوئی پیش او پیش میداد
ملا عبدالشکور خان نیز از دریای لاهور بکشتی نشسته در موضع راداد تو بحضور فیض
ظہور مشرف شده درهای اسرار پادشاهی را آویزه گوش اخلاص نیوش ساخته و باراواير
و نواهی خاص شاهنشہی را بر دوش ارادت گوش انداخته موافق حکم افضا توام
راه لودیانه پیش گرفت هرگاه عسكر ظفر پیکر از انجا حرکت نموده بعد از قطع منازل
لوای میمنت ظهور در بلده به اولپور افراخت بهاولخان از بیخبری آنزمان اگرچه بعادات
مستقيم سنوات سابقه بسط خدمتکاری مستمره را منبسط ساخت لکین با وجود بحر واطف
ومهرانی بندگان سپهر مکان بحال عبودیت امتثال موج خیز بود مگر نامبرده با زروی
ارشاد حصول شرف اندوزی حضور پور نور ببندگان خيالی از غيرو تشویش بوفور
احتیاط بیگانه وخويش نهایت جاهد وعرق ریز چون که ظهور این اکراه بلاریب و اشتباه
بخاطر اقدس والا محض از تقاضای خورد سالی او متصور وهویدا بوده لذا بندگان ما بحسب
تمنای خان مذكور خارج از شهر و اشکرگاه پل امالصدد خوسه گروه دور جریده آسارونق افزا
گردیده خان مذکور را با انبوه سوار وو فور پیاده حکم حاضر شدن بحضور تفقد دستور


(۷۸)
فرمودند خان مذکور بگرداب ادب شناسان وطریق خرد مندان حاضر درعتبہ مقربان
پایۂ سریر گردون نظیر استادہ مستفیض اکتساب سعادت احراز دولت با مفاخرت گردیدہ
سلامانہ و پیشکش خودرا از اسب واشتر با ساز طلا و نقرہ وزر نقد یہ و اجناس نفیسہ
ویکضرب توپ بحضور انور گذرانیدہ بخلعت فاخرہ سرافراز وازتلطفات خسروانہ مفتخر وممتاز
گردید تا زمانیکہ عساکر منصورہ درمنطقہ اوسیك خان وکران رکاب بودند منزل بمنزل
سورسات مستمرہ و آلات واشیای ضروریہ مطلقہ بہ را وکلای او کہ دررکاب خورشید
نصاب فیض یاب بودند دستیاب میرساندندچون از نزول سرادق جاہ وجلال خیامنا می
سرزمین موضع منزل کوت زینت و آراستگی دید سرھسری اوہ بر کشیدہ از آنجا کہ
مواضع مذکور بریاست میران سندیه و خیر پور مشترک ست اھلہ و کلای ایشان در آنجا
حاضر گشتہ ھر يك مترصد فرمان قضا جریان شدندا مااز روی عجز وانکسار بمعرض اظھار
آوردند کہ زمانیکہ گلبانگ تھنیت حرکت موکب ھمایون اثر از انجمن آیا بان فلك
نیلگون حصار بگوش صغار و کبار این دیار رسید نزديك بود کہ آقایان فدویان گوھر
جان برقدم مژدہ رسان نثار کنند لیکن درین نزدیکی لشکر فیروزی اثر تشویر سھ نیزہ
از سربرنا و پیر ایشان گذشتہ ومعمل امید بر نافہ یأس وتقصیر بستہ عرض رسا میگردند
کہ ملك شکار پور قابل طرح اقامت لشکر منصور نیست ومردم باوجہہ ازخوف باطنیہ
وبیم ملاحظہ شکوہ عالم ستوہ ظاھر بحضرت خاقانی خود را از خدمتگاری و اطاعت
فدویان معذور ساختہ بلکہ پای از دایرہ ادب بیرون نھادہ درمقام قتالو جدال استادہ
اند تمنای ھوا خواھان عبودیت بنیان آنستکہ اگر لطف پادشاھی واشفاق شاھنکھی
شامل حال و کافل احوال این فدویان ذرہ مثال باشد ایام توقف اواکین دولت رادرشکارپور
تفویض باختیارما ومباقی کہ از راہ خدمتگاری بنظر خود منظور آندرایم ھم بدون تصدیع
تقاضا باشد از فحوای کلمات مبادرت انگیز و معروضات جسارت آمیز ایشان بدیند گان
ماظاھر وروشن گردید کہ این دلیری ودلاوری از اشارہ کیست ومائیت اندیشی ازبھرچیست
باوجود آن بندگان مابا یمای عقل مصلحت شناس کہ چراغ راہ مقصود را فروغ است
بحسب ضرورت نقش اجابت برصفحہ وقت مرتسم فرمودندچنانچہ وکلای مذکور وثیقہ
مشتمل بر اینکہ موکب فیروزی کوکب در شکار پور زیادہ ازپانزدہ یوم رونق افروز
نباشند وازاکین دولت زیادہ از چھل وھشت ھزار روپیہ عوض خد متگاری ما کہ ادای
آن بدوقسط یعنی در حین سکون وحرکت واجب است تمنا نکنندوملك سندو شکارپورپیوستہ تیول
و جایگر ما نسلا بعد نسل مقرر باشد مشروط باین شروط کہ اگر بفضل حضرت واھب بی خفتہ
باغ ھمیشہ بھار سلطنت از نافك زاغ مخالف رغن سیرت پرداختہ و ھزاردستان شاخسار
خلا فت را از باغ گیلھای مدام مرام مستدام درد ماغ یافتہ شدہ تکلیف مالیہ فدویان
گاھی نباشد فقط نوشتہ گرفتہ حرز بازوی اعتبار خودنمودند بعد از انجام فوج دریاموج کوچ کردہ
دویھ روز بر لب دریای سند زینت افروز شدند چونکہ دران موسم ازباعث طغیان آب
وسعت دریای سند چون کنار اب کرم ودل استحاب ھمم حکم خیمہ سحاب است بلکہ
آنقدر بود کہ کنارش نمینمود یعنی ازتلاطم امواجش کشتی فلك و اقرگون وازتر اكم
آوازش دل ملاح ناخدا ترس پرخون غرض دران اما کن غیرمعمور و کلای مذکورسفا ئن


(۷۹)
موفور جمع حاضر حضور پرنور کرده افواج بحر امواج را از شیله آب که دران هم کشتی
دل آشنایان وعالم چون کاسه حباب از خوف شکست پیچ و تاب داشت گذرانیده درمیان
دو دریا منزل نشین ساختند بندگان ما بتصور اینکه اگر ذات اقدس از ریزش نیسان دالعمی
بانضمام امواج بحر افواج گوهر صدف آن در دریا شوند مبادا از دل تنگی و کلای گمراه
غواص اراده دلارا در بحر فکر و اندیشه تباه غوط پیرا گردانند بناء علی هذا تو كلت
على الله گفته و آیه کریمه بسم الله مجری ها ومرساه ـ برزبان صدق ترجمان آورده نوح
کردار قدم در کشتی گذاشته و چند ضرب توپ وديك نام فرنگی را با سپاهیانش که معدودی
چند بودند نیز همراه برداشته وکلای مندیان هنوز درین منزل میان دو دریا بندگان
ما نيت بختی ورونق افزا خواندند در بندگان ما در حالیکه قریب بدریای عظیم رسیدند
بملاح ارشاد فرمودند كه اكر لجه درنک وتوقف خواهی ور نه به رخت حیات ازار
خواهی کشید واقعه آهنگ بحر غضبناك كرديد ملاح را فلاح چندانکه طناب عذر والحاح
را در آب اضطراب کشید صورت ثبات جز مارئی کشتی در بحر آب ندیده تا علاج کشتی
را در دریای اعظم سرداد و بيقين دل بر مرك نهاده هركاه چهره شعشعه عالمتاب آفتاب زرین
نقاب در پرده ظلام شام متواری گردید وزنگی شب از روسیائی دست سیاه بر سفیدی
صفحه روی آفاق کشید از تموج دریای خونخوار واز انجا غبار ا م از ذخار حواس خمسه
ه یچ معلوم نمیدانست این راه مطلوب بر ضکه خیلی از شب کشتی بی اختیار بسوی مخالف
کار احرار داشت چون بندگان ما بغور توجه فرمودند دیدند که ملاح از عقل بیگانه بهر
طرف چون دیوانه نظاره دارد و چشم بستاره آشنائی خویش بكاره راستائی نزديك
بود که کشتی با همه کس غرق وروی بندگان ما از سوی مقصد هزار فرسخ غرق شود
في الفور بندگان ما طرف مقصود را بديك نام فرنگی نمودند نامبرده چونکه از ملاحی
اندك سر رشته داشت لهذا کشتی را بسوی مطلب با هزار رنج وتعب برد على الصباح
بلطف وعنايت حضرت خالق الاصباح كشتی بساحل مراد رسید وکلای مذکور چون
سنوح این واقعه شنیدند انگشت تحیر بدندان تفکر گزیدند بعد ازان چابکی بکار برده
لشکر واثواب وبونه واسباب را در عرصه دو سه روز عبور ساختند غرض از آنجا آفتاب
دولت واقبال طالع شده در سمت الراس شکار پور نور افشان گردیداغنی اولا باغ شاهی
وچونکه در آنجا از تراکم اشجار فضائی نبود ثانیاً باغ شهزاده سلیمان متصل دروازه
مشرقی شکارپور از نزول اجلال مواکب انجم مثال رشك فردوس و جنان شده اگر
چه و گلای بدشعار در مقابل دشمن نا پایدار اندسی دریای بی کنار ابروی خود را
از سخت گیری اب کردار ریختند اما کار بندگان ما که ساخته کار ساز بی انباز
بود بر همه کس روشن و بر عالمی عیان و مبرهن شد که چگونه خاک خرابی عاقبت برسر
خود بیختند راست گفته است هر کس گفته است د سخت میگیرد خدا بر مردمان سخت گیر
غرض چندی که ایام موعود گذشت بندگان مابو کلای مذکور ارشاد نمودند که از مبلغ
معینه شما که قسط اول باید در حین ورود ادا مینمودید تا بحال قریب است ایام موعود
منقضی گردد اوبعود این در خواب غفلت مانده اید چه جای ادعائی که در وسانیعن
قسط اول هم پرداختید تا که کلمات سخت و درشت استماع کردید عالیجاه نظام الملك


( ٠۷ )
میر مراد علیخان که ملاحظه آداب پادشاهی میداشت وعلم مفاخرت در میدان خدمتگاری
ایندولت اندوخت شمرده عندالملاقات بفضیلت پناه قاضی ملا محمد حسن خانعلما که برسم
سفارت مامور گشته بود گفت که از زبان عقیدت بیان فدوی بموقف دستور بحضور قدس
گنجور معروض دارید که این موسم موسم گرماست که از تابش آفتاب دل سنگ آب میشود
عزیمت قندهار در موسم تیره ماه و آغاز فصل سر ما مناسب و بجاست اینملك در حقیقت
ملك خاص پادشاهی است فدوی بموجب معروضه اعتقاد مقرونه خویش تو در ا از خدمتکاری
و جان نثاری ذره منو مضایقه ندارم اینقدر شتاب بعزیمت افغانستان حضرت خدیو
جهان را چه ضرور اگر میزان خبربور از تقاضای خورد سالی هنوز بوی شیر از دهن
ایشان نرفته و دست تربیت دایه از سرایشان دور نشده در غزه موکب همایون خامه ی
تمارند و یا ایام موعود بی ثبات را و کلای قاصرا یشان بگرمی بازار خود ها درین راه
بقص گرم رو ساخته اند بر زبان آوردند از این دوات دوجواب ارشاد فرماید که قطع
نظر از آنکه اينملك ملك پادشاهيست وتسامحا على هذا که بندگان همایون ما عوض
جایگیر بشما عنایت کرده اند الاستعجال با لفرض جد متوطنه فدوی اخلاص البیان میر
مراد علیخان رونق پذیر داند بل بحد متعلقه شما چه زنهار رضی همسایه کشور
کلمات مذکوره را اطوار مخاص اخلاص شعار میر مراد علیخان مشرف عرض و سمع بیان
رسانید بندگان مادر مقابل او زبان تحسین کشودند و لطف و منحت بندگان ما در حق
آن عقیدت بنیان نهایت افزود ایام موعود نیز گذشت و قسط ثانی زر نرسید علاوه بر آن
نها هداران و سنتا جران میران خیر پؤو مراتب بدرفتاری و نا خوش سلوکی را بعدی
رسانیدند که اشتران بار کش از سبیل کرایه بدست نمی آمد واهل کمپ از دخالت آن
بدکیشان در کوچه و بازار نمی آمدند بوکلای ایشان از شاه میرفت که این چه
سلوک نامساو ك پیش گرفته اید از روی مکر وتزوير گاهی در مدح خوانی
و گاهی در عاجزی میپرداختند غرض بصد تليد ولق شای خطی و رضای قسط ثانی را
رسانیدند اما از کردار زشت آثار خود دست نکشیدند بندگان ما بملاحظه آنکه
خلاف وعده اگر از ایشان ظهور آید که اقساط را بزمان موعود نر سانیدند ور او
سلوك را بر كار داشتند چه مضایقه اما الحمد لله که از بندگان ما خلاف میثاق نیفتاد
اگر موکب همایون متوقف میباشد در حد نظام الملک هم با قاضای خواهش اوست
نه تبری باز وست و از فتوحات یزدانی در آن زمان بومالیومها سپاهیان رو میله و
هندوستانی و تا جیک و درانی از اراضی و دانی غیر محصور بحضور فیض گنجور
میرسیدند حتی که بندگان ما از امتیاز سپاهی که از صبح و ناشام درین انتظام الزام
داشتند یتنگ و لشکر نوبسان عساکر منصوره از نوشتن چهره و نام دلتنگ گردیدند
چنانچه دران ایام مواجب لشکر ظفر احتشام فی ماه قریب ليك روپیه اقام در می آمد
آنچه مبالغ بخزانه عامره بود و نقدری که میر ان مذکور اقساط داده اند همه بخرج
رسید بعدیر هنمونی عالیجاه سردار بهادر خان درانی با میرانی و عالیجاه محمد شريف
خان شبوط بیگی مبلغ نود هزار روپیه از ساهوان شکار پور بموجب تفريق بطريق
مساعده بشرط آنکه در حینیکه از را ئج ایندولت ببروز از زر آفتاب عالم افروز


(۸۱)

در بوته روز گار کامل عیار تر کرده عنان دارا لضرب سلطنت ولایت بقبضه اقتدار
این نیاز مند حضرت کرد گار در آید عنایت کرده اید گرفته شود و مبلغ نود هزار
روپیه منجمله مبلغی که والی لاهور اقرار آورده بود ارسال نمود باوجود اینهمه بنده
ثریا مکان را رعایت و پاس عهدوپیمان خود بهمه حال مرکوز خواطر ومنظور ناظر بود
اگر وکلای بی شعور و کبار کفران میران خیرپور پای نخوت و غرور از دائره آدابی که
از حد حال ارادت مال آبایان ایشان بمراتب ومراحل دور و مهجور بود کشیده اند مگر
بندگان ما بملاحظه اخلاص دلی وراستی قلبی عالیجاه نظام الملك میر مرادعلی خان
وسابقه خدمتگاری آبا و اجداد ایشان پای جرئت ایشان بر اجیر غضب نکشیدند
تارفته رفته در صدد آن شدند که لشکر فیروزی اثر بواسطه در تفرقه انداخته هر کس
که از نطفه حرام بعمل آمده باشد و حقوق ولی نعمت نشناسد باو میثاق نمایندچنانچه اول
افسون ایشان بحال نيك نام فرنگی کار گر آمده خلعت این توصیف را بقامت پر ملامت
او آراستند دريك مذكور خواست که با کمپل فرنگی اندریفتن دستی نیز نبرد بد نامی
بیازد او را هم ردیف بدسر انجام خود سازد چون دید که نامبرده در ششدر قناعت
مستحکم نشسته است لهذا قطع امید ازو کرده در تخته ضمیر چونه صاحب فرنگی که
از باولپور آواره گردیده ملازمت حضور سعادت موفوررا حاصل کرده بود نقش دلخواه
آورد الحق که آنچه عالیجاه کپتان کندماد مارتن و بدصاحب بهادر بليتيكل اجنت لودیانه
بحين شرفیابی حضور ساطع النور بمعرض عرض رسانیده بود که از ایشان یعنی دور انان
بدرگ بدون کبارید و کنارهای ناشایسته اطوار نخواهد آمد بحق و بجا بود خیر
هر كس بموجب افعال خود جزا مییابد .
در اثنای این مقدمات و بنای این حرکات خبر رسید که عالیجاه نظام الملك
میر مراد علی خان نقدحیات را بخیل متقاضی اجل شمرده مفتاح خزائن زندگانی امانی را
بدست خازن ارواح سپرد از مفهوم شدن این واقعه غم افزا و معلوم گشتن این صدمه
جان گداز چندان تحسر وتأسف وحزن وتلهف قرین حال این نیاز مند حضرت ذو الجلال
گردید که از اندازه بیان دور است چرا که در اکثر زمان و اغلب احيان نقد اخلاصش
برمحك امتحان بائغ عيار آمده و گوهر اختصاصش در نظر جواهر شناسان عالم معنی
باحسن وجه آبدار رسید از قضا دران وقت طبیعت بندگان ما نیز از صواب اعتدال انتقام
داشت میر کاظم شاه وکیل عالیجاه نظام الملك که در خدمتگاری نظام الملك مرحوم
ورضا جوئی بندگان ما واسطه کامل بود هم سر مخالفت برداشت غرض نظام الملك
مرحوم از میان رفت بوی خلوصيت وخدمتگاری وکلای بدهوای خیرپوریان تباه رای
بالكل از میان برخواست بل مغایرت ومباینت بحدی رسید که هر گا مردم روهیله
وهندوستانی به جهة نوکری می آمدند در اثنای راه اکثری را عریان و بعضی را از جان
بیجان میساختند و در شهر شکارپور نیز مردم لشکری از آمد و رفت گریان می کردند
آخر الامر عقل مصلحت شناس و ان اساس باه که ناحیه هی که آنقدر با از کلیه ناشناسی


(۸۲)
بیرون کشد و اندیشه دور نما بدو تفهیمد که ما نند ملك در ملك منگین اینقدر بدرفتاری و بد سلوکی
نمودن و راه گستاخی پیمودن چه واجب وچه مناسب ، در ینصورت سزا دادن و چشم نمائی
کردن این متمردان بی ادب لازم وواجب است لهذا مقارن آن حکم واجب الاذعان
وفرمان قضا سامان شرف جریان یافت کـــه اگر درشکار پور و نواحی آن از سندیان
خدیعت بنیان متنفسی ماند در دارالسیاست حاضر سازند و کار گذاران پادشاهـــــی
در شهر ونواحی رفته بضبط وربط آن لمم جاری نمایند از استماع این احکام و کلای
بد سرانجام ترسان وچون بید لرزان بل مستعد مر گشت نا گهان شدند لیکن بندگان
ما آب رحم برحال ایشان ریخته صالماً از حدود شکار پور حکم خارج کــردن داده
اله داد خان پیشخدمت سر کار خاصه شریفه خود را بمعۀ دسته دوصـــد سوار جرارش
به محافظت موضع کوسرجی که قریب قلعۀ بیکهر است مقرر شد و بحسب استدعای او
حاجی هدایت الله خان کابلی لو گردی پیشخدمت سر کار اشرف را کــه در دلاوری
وجدان رستم زمان را چون زال میپنداشت بمعۀ پانصدسوار و گل خان رضاددار را بمعۀ
یکهزار پیاده جرار مأمور ساختیم اتفاقاً همان روز که نامبرد گان ثانی بر سند
سندیان نیز جمعی کثیری فراهم ساخته قدم مرأت درمیدان گذارند چونکه آن سرزمین
زمینیست که ازتراکم اشجار وجنگل بیشه زار طاهر هوش بال و پرریخته و شائین تیزبال
خرد را از گذشتن ناخن تدبیر از چنگل شکسته سندیان مانندلشکر جن و شیطان در بیشه
خار بنان جاه بجاه نشسته در آنجا صدسوار کناربك پیاده نتواند کرد حاجی هدایت الله خان
در دلجوئی سوار و پیاده خود بظاهر پوشیده کوشیده خودرا از همه پیشتر بشعله شمشیر آتشبار
در اشجار قامت آن گروه خذلان شعار بیندازند چنانچه جمعی از سر کردگان واکثری
از حایز ایشان خاكستر راه فنا کرده مابقی دلریش وخواطر پریش راه خویش پیش
گرفتند چون جام حیات حاجی هدایت الله خان لبریز باده اجل شده بود تنها مانند مستان
از خود بیخبر خود را در آن جمع تنها انداخته دست جلادت از آستین همت کشیده
تا بمقتضای آيه كريمه اذا جاء اجلهم لا يستأخرون ساعةً ولايستقدمون شربت شها دت
از دست ساقی اجل نوشید انالله وانا اليه راجعون چون خبر این مقدمه بمـسامع خاقانی
رسید نایرۀ غضب سلطانی بلند گردیده حکم قضا توامان چون آب در شریان اعیان
و ار کان عز برسامان یافت تا که عالیجاه سردار سمندر خان درانی بامیزائی بمعۀ دسته
هزار سوار خود وچند رساله و پیادگان نجیب و روهیلـه کـه هريك در میدان نبرد
ونام داری پوردستان را که خداوند سیف وسنان است کم از خویش شمردی با چندضرب
توپ آتش بار دشمن کوب برای تنبیه وتأدیب آن گروه بی شکوه رفته گوشمالی دهد.
سردار مذکور که بحسب حکم قضا نشور با سپاه مظفر ومنصور عازم ومأمور سمت مذکور
شد آن طایفه ازاله که گاهی سیلی روزگار بر سر ورخسار نخورده وهمیشه عنان توسن
سر کش زمان را بدست خود دیده بودند از بدنامی و سبکی نیندیـشـیده بلـکه از خودبینی
وخودفروشی در فراهمی لشکر و جمع آوری سپاه بی حدومر کوشیده بلی آنقدر که مقتضای خاطر فاتر
ایشان بودمجتمع ساختندباوجوداینهمه مکان مستحکم قریب بیکهر نیز در اختیار و بدور خود سنگر
حصار ساخته قدم بیرون نمی گذاشتند سردار مذکورهر چندازروی اقتداردرمقام اصطبار نشست


(۸۴)
که اگر چه با لفعل ایشان که از بادة خودبینی سرمست وازشراب خودکامی خودپرست اند
باشد که در دخمار از سر ایشان رفته بهوش بازآیند و دست معذرت بسوی ذیل عفو دراز
نمایند ازین امور هیچ بظهور نیامد بلکه براهنمونی کاظم شاه در راه مکر وفریب
که لشکر حیدرآبادی نیز قریب رسد نشسته بودند چونکه ضمیر منیر بندگان ما چون
جام جهانماست لهذا بسردار مذکور بتاکید موفور ارقام قضا تشور شرف صدوریافت
که اگر چه آن گروه ضلالت شعار در تمهید آمال کبار خوداند اما جنود عنایت الهی معد
اقبال ومؤید جاه وجلال ماست بسخنان ابله فریب کاظم شاه دست از کارزار برندارند
چنانچه به مجرد ارشاد فیض بنیاد سردار عقیدت نهاد لشکر فیروزی اثر را بر سرسنگر
آن جماعت بد گهر بر گشته اختر ترغیب وتحریص حمله داده از هر طرف صدای گیرودار
بلند گردید تا جنگ طرفین استحکام تام ومقابله جانبین انتظام تمام پذیرفت واتواب
صاعقه با وثعبان آثار آنچنان سرشد که گوش زمین وزمان کرشد دلیران را از بسیاری
خروش خون دل بجوش آمد آخرالامر سپاه هردو طرف دامان شجاعت در کمر همت
زده ومیدان رزم را چون بستان برم پنداشتند و غازه روی شاهد تیغ وسنان خود
از خون یکدیگر ساختند از آنجا که یاری باوی و اقبال عد و مال شهریاری باری
مدد معاون لشکر پادشاهی بود با وجود که لشکر فیروزی اثر در مقابله حریف بطالت
سیر چون نمک و آرد مینمود مگر سپاه این محتاج حضرت بی نیاز چون شهباز فلك پرواز
در صید افگنی طیور وجود آن جماعت ضلالت سازبال جدال بکشود ومانند گرگ دررمه
حمله و قتال مینمود تاکه جمعی کثیر از سائر ایشان لقمه نهنگ شمشیر آبدار و لغت
بخش زبان اتواب تعبیان شعار و تفنگهای آتشبار گردیدند ما بقی راه فرار اختیار
نمودند برخی غرق دریای خونخوار واکثری شرق تیغ وسنان شرر بار دلاوران عرصه کارزار
شدند کاظم شاه که چون پرکبار کرد نقطه کبار آن گروه نابکار میگردید ناچار
پای بند کمند اجل معجل بیدار گشت و چهار ضرب توپ که از بندگان مانیز در نزد ایشان
امانت بود و نمیدادند بلکه آورده کار میفرمودند در ان گیر ودار بتصرف دلیران
تهمتن شعار واسلحه ويراق مكمل بطلاء ونقره واسپ واسباب وغيره بيرون از حدوشمار
بدست مجاهدان خنجر گذار آمد شرط محبت و اتحاد بنگر که با وجود اینکه تفنگ
از همدوشی آن طایفه بی نام و ننگ دلتنگ میبود یعنی همیشه از سخن گفتن خاموش
و حرف ایشانرا مانند سر سوزنك هم در گوش نمی نمود در ان معرکه جانکداز رستخیز انجام
از آغاز تا انجام بسبب آرایش نام که از ایشان در شام وبام مییافت آه آتش بار از دل
پرحرمان کشیده در شیوۀ کجروی پیوسته با شمشیر دريك غلاف بودند اما شمشیر از دست
ایشان همیشه خودرا بر کنار میداشت مگر در آن مصاف بلاعذر واستنکاف بل ازراه
انصاف و کمال استلاف درروز گار ایشان جگر خون وسینه شکاف گردید یاسعاف
کار آن گروه سراسر لاف وگزاف آبروی خود را باسراف برباد داد تائید الهی
با ینگونه ظاهر که از لشکر ظفر پیکر معدودی چند مقتول ومجروح شده که عند الله
درجات موفوره عليه حاصل کردند وازان طایفه ضاله از هزار کس بیشتر که اقلی مجروح
واكثری مقتول آلات صقواء که بسیات نامحصوره اخروی واصل شدند فی الجمله از بسکه


(٨٤)
نامداران ایشان را خداوند عزوجل اسیر سرپنجه اجل معجل ساخت تمامی غیریور
وایلات تاپچر گسلیم ماتم انداخته مصیبت عام پرداختند چون لشکر فیروزی با فتح وفیروزی
مراجعت نموده بعد ادای مراتب حق گذاری زبان تهنیت ومبارکبادی کشودند بندگان
ما سران سپاه نصرت نشانرا بقدر مراتب بخلع فاخره سرافراز و حائز ایشان را
در ازدیاد موجب و مراتب بی‌نیاز گردانیدند بعد اطمینان خواطر امور این مقدمه فتح
وظفر بندگان ما توجهات اتم بحال ولدان نظام الملك مرحوم مبذول ومقرر داشته از جمله
وصایای که ارشاد فرمودیم . یکی اینست
دولت همه ز اتفاق خیزد بی‌دولتی از نفاق خیزد
با وجود این چندی بمسامع مقتبسان انوار جلا رسانیدند که ولدان نظام الملك مرحوم
موجب رای جهان آرای سلطانی عمل نموده مگر بدایجاد اتفاق بر آن نمودند که اشکر
الوسیه بسندیه مجتمع ساخته اگر باد شاهی عریضه محاربه و کینه خواهی نایستند
در همان فرصت دو قرب اعیان و امنای نظام الملك مرحوم وغیره باطعان جهید حیدر آباد
با اشکر بیرون از حد وحساب بمعه اسباب و اثواب در لار کانه رسیده منزل گزین شدند
عساکر نصرت مائر پادشاهی آمدن ایشانرا بهبودی کار وخشنودی روزگار پنداشته
از غایت خوشی ونهایت فرحی دستك زنان وپای کوبان میگردیدند و باین ترانه مترنم
می‌بودند صید راچون اجل آیدسوی صیاد رود ، عرض بندگان ما جماعت نوروز فیروز
که واقع چهار دهم شهر رمضان المبارك سنه ١٢٤٩ هجریه بود بجانب لارکانه
حرکت فرموده بيك منزلی رونق افروز شدند میرنور محمد خان و میر محمد نصیر خان
وامنای نظام الملك مرحوم که بندگان ما در بین حیات بغایت اخلاص ومحبت داشتند
اگر چه ابتداء خودرا از طریق صواب بدو ظاهرا در کردند اما حرف ملامتی برایشان نیست
چرا که بقرابت وعزیزداری حق بجانب ایشان بود که زیاده ازین نمك پاش جراحت جروح
بر کینه غیریوریان میشدند مگر بازدرمآل کار اندیشیده و بومسایای پدر عمل نموده پای
از دائرة ادب بیرون ننهادند و خود را از کوی خرد دور نینداختند یعنی
صاحب زاد گان سرهندی را که تعظیم وتکریم و احترام ایشان
بر که و مه لازم است بر سبیل وكالت بحضور فیض گنجور ارسال داشتند
صاحبزادگان مذکور بروقت باریابی حضور ساطع النور زبان عذر خواهی بانواع عجز
وقصور کشوده ودست شفاعت وعاجزی بسته روی بزرگان دین وپیشوایان اهل یقین را
شفیع آوردند که ولدان نظام الملك مرحوم بعرض اشرف میرسانند که ما یان ایاعن جداً
دامن گرفته این دولت ودست نشانده این خداوند مملکت میباشیم ونهال قامت ما از
جویبار این سرچشمه شوکت وحشمت سرسبزودرخدمتگاری چون سر و آزاد کاشانه ثروت
ما از تعمیر این معمار خلافت مرتفع ودوزاه خلوصیت توی بنیاد نظام الملك میرمراد علیخان
که در تحريك موكب همایون باختصاص اخلاص خود از پرده بیرون شد بهمین تمنا و امید بود که
خس وخاشاك رجرد مخالفین را از گلزار مملکت پردازند نه اینکه نهال ذات موافقین را از بیخ
وبن براندازد بندگان ما ایشان را بجواب با صواب فرمودند که مدنهایت ومهر ربانی این
نبود که بندگان ما مبذول داشته چنانچه انوار صدقش اطراف جهان را گرفته قطع نظر


(۸۰)
از همه هیچ کس از سلاطین با تاج و نگین آیا این آئین معمول و منظور کرده است که در مملکت
خویش با وجود قدرت پیش از پیش دست تصرف پیش نکند یا لازمه رعیت گری و خدمتگاری
چنین بود که ایشان بجا آوردند که انقراض ایل و نهار داغ ملایمتی و کلفت بدنامی افزوی کار
و پیشانی روز گار ایشان نمیرود العمال که قدر این دولت و حق این نعمت نداشتند بندگان
مارا نیز ازین ملك عزم نهضت جزم نیست بلکه سامان کار سازی و خرج افواج منصور .
بجهت تسخیر ولایت هم ازینجا متصور و منظور است سا حبزاد گان چون دا نستند که
بحیله در کار نمی خورد لهذ ا استدعای عالیجاه محمد شریف خان ضبط بیگی نمودند که
از حضور مقرر و مامور شود البته نامبرده که خیر خواه و خدمتکار با صداقت و بی اشتباه
این دولت ابد مدت است کار خواهد ساخت که هم لعل بدست آید و هم بنا ر نزا مد
صاحبزادگان این معنی را طالب و سردار سمندر خان نیز را غب لہذا عالجاء
محمدشریف خان از حضور مقرر و مرسول داشته شد چون از انجا مراجعت نمو د . با تفاق
صاحبزادگان و نواب بها درخان کهوکر که او نیز در نزد میران حیدر آبا د نهایت
خواطر خواه و با اعتبار و جاه است و در مردم بلو چ بغایت ذی عزت و با وقار بی اشتباه شرف
اندوز حضور شدند به همدستی سردار مذکور تمهید مقدماتی چند کردند که در آتش افروخته
آبی و در بحر مواج سرابی نمایند لهذابندگان مارا اولا" بسبب ملاحظه منظوری ارادت
و اخلاص کونا گون عالیجاه میرمرادعلی خان نظام الملك كه نادم وایسین باشد و ببو دیت
و دولتخواهی اظهار خلوصیت بحضرت شاهی خودرا پیوسته مورد تحسین و آفرین این
نیاز مند حضرت جهان آفرین داشت و ثانیاً از جهت تهی شدن کیسه از وجه سیم وزر ضرورت ادای
ماهوار لشکر تمنای ایشان بمقاصد سنح چهارك روپیه بعز اجابت مقرون وجيوش بحر
خروش بعزم قندهار بیرون شد اما لشکر ظفر پیکر چون انسرام این مقدمه شنید ند دست
نفاین بردست خا یبدند که اقبال در ما نبود افسوس که فلك واژگون این شکار از دست
ما ربود ورعیت که چیدن اسباب امید خود بساین نهج دیدند گریبان جان بدست ارمان
دریدند که بخت برما نيك روی نموده بود حیف که روز گار ناساز گار چشم ما از رویش
ببست بندگان ما چونکه جمیع وقوع سپاهی و آمود رعیت آن نواحی را ملاحظه فرمودند بخواطر
خطیر خطور نمود که یقین نیست که از دل شکستگی این کافه سپاه و عامه خلق الله کار
آید مور و بدرستی آرد الحق عاقبت الامر همان شد که شد یعنی اول مردم رو هیله نشان
شرارت و فساد برپا کردند ومردم هندوستانی نیز بقول او که خربوزه خربوزه را دیده
رنگ میگیرد بتباد همدستی بنا کردند بندگان ما بعد اعطای فایره شرارت ایشان منقوش
لوحه خواطر خطیر و مطبوع صفحه طبع رفیع ا لمگیر فرمودند که اگر بفضل مالك الملك حقيقي عنان
مملکت موروثی بقبضة اقتدار ودست اختیار در آید تا کید و قد غن رود که احدی از مردم روهیله
وهندوستانی بی آئین بقلم در نیاید ازفتنه گری و فساد و خود سری آن طایفه
بی اعتقاد اقلیم خورشید منزل آنچنان زیرو زبر شد که شاهد دلخواه مملکت را جای
نشستن نماند بلکه شوق ترتیب و انتظام از غیره سری این بهایم بی لجام از خواطر خطیر
برخاست و هموم و ملال صبر آمیز و خیال کج دار و مریز بجایش نشست .


(٨٦)

وقایع سی و چهارم تشریف بری بندگان ما بعزم تسخیر دار القرار
قندهار بی نظیر

هرگاه آرای ارکان فدویت بنیان والحاح صاحب زادگان کامل الایقان مهر و
مصالح و ایثار احسان و پرورش پسران نظام الملک مرحوم میر مراد علیخان گردید لهذا
ناچار بندگان ما بموجب اقرار و تکرار در آغاز شهر ذی القعدة الحرام سنه ١٢٤٩ هجريه
عنان عزیمت بسوی قندهار معطوف فرمودند چون سرزمین متعلقه محراب خان بلوچ چهره
حال خود را در آئینه نعال مراکب لشکر ظفر تمثال تماشا نمود و موضع بناک که نصب
سرادقات جاه وجلال و ضرب خیام سپهر سر انجام منظور بود در ساعت مسعود آرایش تام
و زینت لا کلام یافت بازای این اجسام و حهالی این امتنان از کو نادامنی خود دامان
همجنسان خود هم پیش کشیده برگ سبزی که داشت پیشکش موکب نصرت نشان ساخت
و معمرایخان نیز سورسات لشکر پادشاهی بقدر توانائی یومیه جاری داشت خبر پرچم
گشایی و لوای عزیمت قندهار که در هر دیا و امصار انتشار یافت دوستان را باده مراد در
جام و دشمنان را زهر ناکامی در کام موافقانر اشاهد مطلب در آغوش منافقان را دماغ
جان مدهوش مخلصان را خواطر مسرت انگیزو معاندان را دل مشوش در گریز از همه
اطراف و نواحی مردم بلوچ و درانی مانند ملخ و مور رجوع بحضور پر نور نمودند و از چندین
سال که روزگار بیمروت عقده نخوت فلك در کار ایشان افگنده بود زبان عرض گشودند
بندگان ما هر يك گروهی را که بتقبیل پیشگاه فلك پایگاه مشرف میگشتند بقدر درجات
مشمول عنایات و تلطفات میفرمودند رفته رفته کار بجایی رسید که غریب قندهار لشکر قلمی
و مواجب خوار سر از گوشه میکشید که در هنگام حرکت و سکون چشم همان کوه و هامون
روی آسمان نمیدید و اگر میاه عیون و آبار و کاریز و دو دیار در اثنای راه پیش میرسید
بطرفة العین از عمق آن لب تر نمیگردید بندگان ما چون در ان افواج دریا امواج نظر میفرمودند
بخاطر می آوردند که کدام صاحب افسر و تاج این بحر مواج زیر حکم داشته باشد در مقابلش
استاده شود لیکن افسوس صد افسوس که این لشکر از نهج انتظام دور و از طریق آئین و نظام
مهجور است و فرصت اجرای آئین و انتظام در کوچ و مقام میسر نیست معلوم شد که از غرور
خطور این سخن و ظهور سرور این گفتن پادشاه پادشاهان را غیرت آمد که فتح و ظفر به بسیاری
لشکر است و یا بعنایت حضرت داور ازینجهت در قندهار باخر کناوی بازی برده از دست رفت
و دست قوی خود بخود شکست اعنی کار برعکس تصور روی داد و عنان مراد بدست تصرف
ناکس افتاد.


(٨٧)
مرا و ترا رسد کبریا و منی که ملکش قدیم است و ذاتش غنی
الحق فتح و فیروزی بتائیدات اوست نه بکثرت سپاه وما نصر اله من عندالله فی السماء
محراب خان بلوچ که از قدیم الایام خدمتگار ایندولت بود یعنی اباء من جد همیشه
بتقبل رکاب سلاطین باعز و شان این دودمان انار اله برهانهم مستعد و مستسعد میبود محر مان
و نزدیکان خود را بدربار شوکت مدار فر ستاده استدعای آن نمود که سر کردگان
بلوچ از فتنه و فساد باز نیامده در بتوقی بلشکر ظفر پیکر ملتصق گشته از آنها همگی
معاندان دشمن این فدوی از سر قدم ساخته شرف اندوز حضور ساطع النور میشوم چونکه
در کنار کشت زار گلزار بهار خلافت گرگی با میش در چریدن است و در کوهسار مینو آثار
سلطنت چرخ با كبك قهقه زن و نیز این معنی از روش و داب سلاطین ذو الحشمت دور است و از
طریق راه صواب خواتین صاحب شوکت بغایت مهجور لهذا از پیشگاه حضور ساطع النور چنان
شرف صدور یافت که طایفه بلوچ از قدیم الایام در دائره اجداد ایشان مانند دف حلقه
بگوش بود ه و از ضرب نقاره حکم پادشاهی در خروش الحال اگر از سلوك نا مساوك
ایشان دل آنطایفه شکسته و خواطر شان مجروح گردیده هیچ نرفته مرهم زخم دل
شکستگان حکم محکم و امر مبر هم ایندولت است هر گاه مانند اجداد خویش در
خدمتگاری پیش آیند همگی پای ندرشته سلوك ایشان خواهند بود محراب خان که از
بیخردی دل بسته فریب داده حسد افزای مختار کار نایبکار خود بود و او ازجهة اینکه
با غاصبان قندهار نسبت قرابت میداشت بسخنان باطله و کلمات عاطله محرابخان را مغوف
ساخته که بدربار جهاندار شرف اندوز شوی نزد الوسی سر بر نخواهی داشت بندگان ما
با وجود اینکه در حدشال مشنك بنابر آمدن محراب خان کوفی ما بین او و الوس او مخالفت
را دور و موافقت را نزديك سازيم چند یوم سبك ركاب درنك شده جنود نامور و ذ را
بیمر کابی فرزند ارشد سعادت ظهور شهزاده محمد تیمور گران رکاب نمودیم چون دانسته شد
که محرابخان از راه صواب منحرف شده یعنی تا داد محمد با شد با الوس نخواهد ساخت
هم در آنحال بدل الهام منزل رسید که آمدن او بحضور چه ضر ور و از نیامدنش چه قصور الهذا
توقف که صورت ظهور پذیرفته بود خلاف منظور انگاشتیم چون از آنجا قد وم میمنت
لزوم در دیده رکاب گذاشتیم در اثنای راه خبر فر زند سعادت پیوند رسید که باز ظلمت
فتنه و فساد شهر بند وجود رو هیله و هندوستانی نزادرا گرفته اگر آفتاب جهان تاب شهر
یاری طالع و نور افشان نگردد یحتمل که از ظلمت جهاتی خراب و بر باد شود همينكه
روشنی آفتاب عالم افروز سلطا نی از مشرق آرزوی ایشان دمید ظلمت فتنه و نفاق آنطایفه
بی میثاق برطرف گردید راست گفته اند .


(۸۸)
نه هر که چهره بر افروخت دلبری داند نه هر که آینه سازد سکندری داند
و بر مرآت خواطر خطیر پیدا و هویدا شده بود که جهانداد خان درانی با میرانی برشك اینکه
سردار سمندر خان درانی با میرائی چرا اینقدر محرم اسرار پادشاهی و مشمول عنایات
عالم پناهی گشته ابله اصفیا پیوسته بساط شطرنج منافقت گسترانیده و از راست روی رخ
برتافته فیل مانند در راه کجروی استاده از حسرت بی بنیاد خاك فتنه و فساد بر سر میزد
با وجود اینکه یقینش بود که سردار مذکور مانند رخ در خط متنگاری راست رفتار است
از حسن رفتار است که عنایات سلطانی شامل و امورات خاقانی کافل گردیده فرزین وار
مطلوب هر طالب شده بخانه دل موافق و مفالت راه برده و دلارام مرا در آنچنان رام
ساخته که پیشش بیعنان تکاپو مینمایم و نمد پوشه کتان را چنان مداء لطف و انعام
بسته که مدام چون بیرق پیش رو میدواند و فیل از صد ور مات میشود با اینهمه
از راه منافقت خود را نمیکشد و بعضی اوقات از جوش ديك شیطنت و عاد خود پوشیده تمسکی
میچشید اگرچه بندگان ما بحسب تفت رفق و مدارا میفرمودند اما هیبت سلطانی و سطوت
خسروانی هريك بجایش میداشت و هیچکس سر خود را بر نمیداشت مگر احیانا کسی
طاهراً حکم پادشاهی و ملاحظه ادب درگاه والا جائی نمیکرد و باحسن وجه سزای خود
مییافت چنانچه پیش از ین چند یوم پاینده خان ولد سردار مدد خان درانی اسحق زائی مرحوم
را که در دلاوری و خودبینی سر خود را بر آسمان میدید فریب امرا پرده عظمت و جلال
با کسی از خوانین عند المکالمه درشتی و جدال آغاز کرده بالاتماشا دست بقبضة شمشیر برد
فی الفور غضب پادشاهی در التهاب آمده نزديك بود که جلاد اجل مرغ روحش را بشعله
شمشیر کباب سازد اما امرای درانی و عظمای بلوچی از سکه آب روی خود را بشفاعت
در بدل خونش بحضور ریختند آخر الامر لگد کوب و قفا خور عوام گردیده در حبس افتاد
بعد چندی غضب سلطانی ندای اخراجش در داد کسی که حق نشناسد بروا میند تیر القصه در آخر
شهر ذی حجة الحرام سنه ١٢٤٩ هجریه جیوش بحر خروش که در بند ذاکر رسید که تا قندهار
دو کروه فاصله دارد هنگام پریشان جمع کثیر از پیش تازان قندهاری قریب به بند مذکور
آمده میانی روی خود را نموده خود نمائی کردن گرفتند بندگان ما بتصور آنکه شاید
قندهاریان مقابله پیش آمده باشند صفوف لشکر را آراسته بکمال ترتیب و آراستگی

واقعات شاشجاع (۱۰۰ مجلد) ب محمد صادق ح سید سرور نماینده مذکور محمد علی محمد هاشم رجبعلی ٨ ر ٦ ر٣٢


(۸۹)

اندک اندک قدم پیش گذاشتند سواران مخالف از ملاحظة این بحر مواج خود را
در کنار کشیده چون باد در گریز شدند علی الصباح که خسرو کیامکار زرین کلاه
مهر بعزم تسخیر حصار نیلگون سپهر توسن عنان آسمانرا در مهمیز آورد و سپاه انجم
و اختر از نوک رمح شعاعش رو بگریز بنده گان ما در ترتیب و نظام و درستی و انتظام لشکر
کوشیده و باسباب و بوته از تند ذاکر کوچیده متصل قلعة نادری عنان دولت کشیدند
که شاید فتنه جویان عرصه مملکت قدم جرات بمیدان نهند اما آن دون همتان را آنقدر
پای حرکت و توانائی در بند حیرت و نامرادی مانده بود که گویا مانند نقش دیوار متصل
شهر قندهار ظاهر میگردیدند تا اینکه قریب رسید که رایت زرین مهر از نصف النهار
عرصه سپهر فروسو شود لهذا بندگان ما از قلعة نادری با حسن وجه که عبوش بحر خروش
عنان در عنان وستان درستان میداشتند و قدم از قدم یکدیگر پیش نمی گذاشتند پیشتر
بموقع که گاه انواب همدیگر میرسید حرکت فرمودند دلیران هزبر توان را طاقت طاق
و همگی باتفاق زبان جرات کشودند که نمکحرآمان بی سامان را قالب تهی گردیده
حتی که یارای پیش آمدن ندارند چه شود اگر حکم سلطانی شرف نفاذ یابد که
رفته کالبد بیجان ایشان را از آب شمشیر بران غسل وشو داده خاک حصار قندهار را
از تاختن شیر گاو بر سر این گروه نابکار بروبیم غرض آنقدر طالب این معنی شدند
که سلسله منع را بکلمات ناملایم سوهان کردن گرفتند بندگان ما بملاحظه آنکه
این مردم بهال دویدن یاد دارند نه افتادن آنطایفه ضاله که پشت بدیوار قلعه داده اند
توپ و شهنگی و جزائر و تفنگی که دارند در برج و بارو نهاده اند هرگاه لشکر
پادشاهی بتعجیل بدون تدارک رفته زیر قلعه با ایشان بیاویزند و بستیزند اکثر مردم با
آلات آتشبار ایشان تلف میگردند و اگر به میانجی گیری سیر و تعمل پردازند تا که
مخالفان تا رهیده اثر قدم جرات پیشتر گذارند عین مراد است والا بزودی سنگ تفرقه
بر سر ایشان خواهد افتاد از بسکه بندگان ما چوب منع پیشروی لشکر جنگجوی
گذاشتند همگنان را از دلشکستگی سر بر زانو شد با وجود این منع هم از گوشه واطراف
یکان یکان در میدان مصاف رفته تا قریب عصر بسیاری از آدم و اسب ایشان را بعدم
فرستادند و خود هم از خود سری در کوی نامرادی می افتادند آنطایفه ضاله که با لشکر
خود مهتر و خر کار و رعیت و پیشه کار بازار را استاده کرده بودند قریب عصر بود
که از دو طرف جمعی کثیر از ایشان اسپ تاز میدان نبرد شدند جنود نامعدود پادشاهی
که عقاب وار سر بزیر بال ملال میداشتند همگی بیکبار سر کشیده باج خوشحالی افشاندن
گرفتند بندگان ما یزقق و مهارا پیش آمده و هر طایفه را بجایش قرار دادند
خانزادگان درانی را از طرف میمنه و سردار سمندر خان را به جانب میسره مقرر
فرمودند که تا دست بهتی از آستین شجاعت رستمى بـر كـشند
و پنجه شیر افگنی گریبان جرات شان بردرند غرض آنکه چنان از طرفین حمله قتال
و مقابله جدال زور آورد که از خون یلان تهمتن توان آنسر زمین غرق خون و دامان

واقعات شاه شجاع ( ۰۰۰۱جلد ) ب محمد صادق ح عبد الصمد نماینده مذکور محمد علی محمد هاشم رجعلی ۸ر۲ر۴۳


(۹۰)
فلك لاله گون شد و خورشید خاوری دل پرخون در حصار مغرب رفته بما تم نشست
و گلیم سیاه شب را بر آفاق گسترانیده راه شور و فغان را از ریختن اشك انجم است لله الحمد
که بهر حمله سواران خصم بداختر را شکست و هزیمت و دلیران لشکر ظفر پیکر را فتح
ونصرتروی نموده بسیاری از ایشان بضرب سیف و سنان مقتول زخمی و کشته که
از اند وه ایشان همگی گریان و کمی از دلیران نصر ت نشان مجروح و مقتول گشته
که از بسیار کشتن مخالفان تمامی خنده کنان همینکه روی هوا چون بخت مخا لفان
تاریک گشت مجموع سوار وپیاده ایشان باريك شده درقلعه متواری شدند بند گان ما
چون دیدند که مخالفین پهلوتهی کرده در قلعه رفته تحصن جستند لهذا بلشكر فيرو زى
اثر حکم شد که رفته در قلعه نادری مهیا و رکاب شوند جرأت و حوصله مخالفان همین بود
که روز اول ظاهر و آشکار کردند و بس بعد از ان که قریب دو ماه محصور بودند بر
سبیل آشکار در کارزار نیامدهند که باینطند غرض قلعه نادری که مخیم سراقات جاه
وجلال گردید هر صباح و مساء على سبيل الاستمرار بندگان مادر چمن که قریب شهر
قندهار بود تشریف برده نورا فزای دیده نادیده مرد وزن میشدند تا که از هر طرف
لشکر نصرت اثر سلامت كو چها کشیده سنگر ها پیش بردند آنقدر بقلعه قریب شدند
که بیکدیگر سخنان فریب میگفتند مخا لغان که راه گریز بسته دیدند در وازه های شهر را
غا گریز کردند تنگی اوقات ایشان بدرجه رسید که حمار پایان ایشا ن ازبی چرائی
کاه دیوار خانه میخور دند اغیاب الغیاث میکردند و خود ا یشان بهوس خوشه
انگور چشم بخوشه ثریا میدو ختند و از عدم قرص نان اکثری اقرص آ فتاب دل کباب
میساختندو از محرومی سبزه و ریا حین بزبامین کوا کب و سبزه زار سپهر بر ین نظر
میداشتند کارایشان بجائی کشید که رعایای بینوا را از شهر خارج ودست ظلم در کیسه
اغنیا داخل کردند مدام در کمین میبودند که کدام وقت اشکر یان فیروزی نشان در
سنگرها غفلت ورزند که ما ملخ وار حاصل امید بر چینیم از آنجا که ساری یاری حضرت
باری در طبران بود اگر احیاناً این معنی سورت وقوع مییافت اکثر از ایشان فرار
واظی طعمه شمشیر خونخوار میشدند چنانچه یکروز طمعی فریب ایشان نقش مراد آورده
اعنی بعد زوال آفتاب دیدند که در سنگر شریف خان مهمند معدودی چند نشسته اند و چشم
شان بخواب استه وقت را غنیمت شمرده همگی سوار وپیاده جنگجو و جرار خود را مجتمع
ساخته از دروازه هرات مانند تیر که از شست رها شده بر هدف مراد نشیند بیرون شده
در حین غفلت برسنگر نامبرده خودرا رسانیدند نامبرده دست از پا خطا نکرده با چند نفری
که در آنجا بودند استقامت و همت ورزیده بسیاری از ایشان را بضرب گله از پادر انداخت
آن فرصت بيتان از برج و باره آنطرفی قلعه بتوپ و شهنگ و جزایر وتفنگ آن چند نفر
رستم سیر را نشان ساخته دادمردی و مردانگی دادن گرفتند بهر داینکه بکوش ا لیام
لیوش استماع افتاد بحسب حكم اشرف بندی ندادر داد که همگی لشکر مستعد و هو شیا رو
چندرساله و دسته بكمك شريف خان مهمند روانه کار زار شوند خود بند گان مانیز
عنان اشهب هرا پیش کشیده دید رکاب را از غبار قدوم میمنت لزوم روشن ساخته


(۹۱)
و در چمن قرب سنگرها چون آفتاب عالمتاب نورافشان شد ارباب حاجت و اصحاب همت
را خالی از بغض نگذاشتیم نظر آن کورا باطنان چون برایت آسمان سا که همچون بد بيضا
متجلی بود افتاد چشم ایشان خیره وازرسیدن جنود نصرت آمود نيز تيره گرديده جمعی
بر همونی بخت بعنايات سلطانی مشحون وبرخی از ضرب تیغ وسنان یلان تهمتن نشان در
خاك وخون وبعضی از جهت اعمال شنیعه خود با ایشان در گريز ومپزی اسب غرابت و گرفتاری
بسوی شهر در خیز شدند بعد ظهور این فتح عظیم که البته انوار شاهد صدقش کاشانه
خاطر حق بین را نورا گین ساخته باشد بندگان همایون سواران سعادتمند را که ازان
طایفه خذلان نمون که رجوع باین دولت ابد مقرون آوردند بعلاج گونا گون و با نعامات
واکرامات که از قیاس ایشان بیرون بود سرافراز وشريف خان مهمند را بنام نامی نصرت
جنگ خان ممتاز واستقامت ورزان رزمگاه راخرم وشاد واقربای سینه ریش کشتگان را
بانی مقصود آباد ومقتولان جنت آرامگاه را بعد تجهیز وتکفین مدفون و مجر و حان
لشکر گناه را بمرهم تلطف از دردوالم بیرون کردند بسبب مجروحی و مقتو لی چندنفر
دلیران هر بر تو ان که خاطر خطير ملول شد فرمان قضا جریان شرف نفاذ یافت که دو
مکان درخارج شهر یکی روضه حضرت جی و یکی باغ رحمدل خان بار کز آئی که بتصرف
مخالفان میباشد از دست ایشان خارج سازند آنچنان دومکان که بدر تماشای متانت
واستحکام آن قلعه فندهار تمام بدن خودرا چشم ساخته وآن از کمال قوی بختی تکیه
برپهلويش زده دلاوران عساکر سلطانی و یکه تازان لشکر خسروانی که همیشه از بیم
دو منزل داغ بدل میبودند خلیل آسا در منجنیق تو کل نشسته قدم در آتش رزم گذاشتند
وداغ گله راچون گلپای لاله در باغ جان می نوشیدند تا که بنیروی بازوی رستمی آن
هردو مکان راخالی ودل خود را از ایمنی آندورفت پر کردند هر چند آن گروه نابکار
ازبرج وباره حصار بانداختن گله های آتشبار جد وجهد بسیار بکار بردند و در خارج
قلعه هم پیاده وسوار ایشان دل خود را از کار زار افگار کردند آخر الا مر منزل
مقصود نشیمن جنود ناممدود گردید وجزاثریان وتفنگ چیان ایشان که دران دومکان
حصين منزل گزین میبودند جمعی فرار حصار و برخی گرفتار سربنجه دلیران تهمتن شعار
و گروهی از روی شوق که طوق بند گی در گردن جان میدانستند جبهه سای
زمين افتخار شده و انبو هی ازسواران ایشان نیز پای تعلق
از رشته تعلق ایشان کشیده بر سبیل آ شکار بتقبيل ركاب جلال آ ثار سر بفلك
اقتدار رسانیدند بندگان ما هم ابواب حصول مدعای هر يك را بر روی آرزوی ایشان کشودند
که همگنان شادان وفرحان میبودند چونکه این دو مکان حصین از دست آن گر وه
شقاوت آئین بیرون شد از نهایت تنگی جان شان بلب رسیده غمگین و حزین میبودند وشام غم
را باین گفتگو بصبح ماتم می آوردند که ای گردون دون پرور وای زمانه سفله دوست بی
پا وسر آنرا كه بدست لطف برداشته بنواز وبیکبار بیفکن در خاك اگرچه اینمعنی
شب وروز ورد زبان ایشان بود اما نویدا نستند كه بيقين چرخ سفله پرور گرد سر
ایشان چرخ میزند وزمانه بایشان بیگانه روی ایشان را ازین راه تا ا به سياه ميسازد
لهذا در تمهید مکر وفریب شدند و بقضائن آباء قاضی ملا محمد حسن خانعطوا که معرفت


(۹۲)
آشنائی سالفه و یا واسطه استادی و شاگردی سابقه باو داشتند بنای ارسال رسل
و رسائل گذاشته که سخنان دروغ ایشان در گفتن و نوشتن فروغی ندارد غرض در ده
فلجائی و در ائرو روهيله و هندوستانی اشرف عرض رسانیدند که مدبر و مقدر لیل و نهار شب تار
ما را از طلوع آفتاب عنایت بر روز آورده و روز روزگار ما را تا شب
قیامت همچون نو روز فیروز ساخته هر گاه خورشید سپهر خلافت از افق مصلحت
خاص و عام پرتو افکن گردد البته با عث اتمام کار و سر انجام مرام خواهد
شد یعنی خسته دلانیدای شربدون سختی و تعب آب رفتار خودرا در کار حصار رسانیده
قدم مردی و مردانگی برنردبان همت گذاشته از مدتی که چشمهای کنگره حصار در راه
انتظار اشك آتشین میریزد لازم که بامر سرش را بمشتباوی بیل و معود برداریم و اثر
از گریه و آه بار نباید تا جبار سر بكار بارش نهیم بندگان ما که چهره استقبال را
در آئینه ماضى وحال مشاهده کرده اند ارشاد فرمودند که دون تدارك و سامان
و غافل ساختن قلعه گیان بذر یعة سلم و نردبان خود را در قلعه رسانیدن و بالای دیوارها اما
عروج نمودن از طریق عقل سلیم دور و از راه رای صواب مهجور است زیرا که تا حصول
وصول كامل ضرب شما در گل وزدن ایشان در دل واقع خواهد شد چون مردم دلاور و جنگجو
از آلات آتشبار ایشان بمعرض تلف ونقصان در آیند فردا در بازار هیجا متاع و مثاب
دعوا را دلال بیدلان بدعو چگون بچنگ آرزو آورده شود چندانکه بندگان مادرهای
نصیحت از صدف خاطر حق طویت در انجمن بیان ریختند یکی از اعیان قابل استعداد
گرفتن آن نشد بلکه همچنان در گفتار خود اصرار نمود و در اظهار خود استوار بودند که
تدبیر پیش تقدیر عاجز آمد و تقدیر بر تدبیر خنده زد بناء على هذا چون طلیعة جنود
كواكب وانجم از ساحت نیلگون طارم در دائرة مغرب فرو نشست و متاع هوشیاری مردمان
دیده جهانیان از دست برد اعادی ظلمت و نوم بغارت رفت مردم سپاه صغیر و کبیر برنا
وپیر چهار طرف قلعه رفته منتظر ماندند تا کدام وقت توپ دومین که علامت اول یورش
بود سر شود با وجود اینکه توپ اول و دوم بقاعدة مقرره سر شد از آنجا که هر گروهی
بجانبی گوش میداشت صدائی نه از لشکر پاد شاهی صدائی و نه از صدای توپ قلعة گیان
ندائی گویا که اسرافیل بنفخ صور روح از بدن همگی کشیده بود و یا طائر روح نفسانی
جملگی از قفس عنصری پریده خاموشی قلعه گیان بهر آنکه منافقان ایندوات که رخت
حیات شان بمقراض اجل بریده اد اطلاع یورش داده بودند وسکوت لشکریان بسبب
تحیر و حماقت شان که نتیجه آن پایشان روی نمود غرض بعد از سه ساعت نجومی لشکر
پادشاهی خصوصاً مردم درانی خود را در پای قلعه رسانید بعضی قدم در نردبان گذاشته
بدست خود گریبان اجل میکشید ند و جمعی بسیف و خنجر اخن گیر پای شده از غیرت
سر خود بر سنگ میزدند و گروهی از روی سعی و تلاش در میدان یورش دامان حریات را از دست
نمیگذا شتند و انبوهی در گرداب خندق بارادة داور مطلق با غواص موت شناوری
میداشتند و فریقی از کشیدن نردبانهای سنگین از نردبان حیات افتاده سبك جان میشدند
با وجود اینچنین واقعه هم پای مردی و مردانگی پس نکشیدند همینکه خود را در کنار


(۹۳)

حصار می‌رسانیدند شاہد مطلب را در کنار میدیدند گوله های توپ و تفنگ آتشبار و ریختن آتشهای هیزم و اشجار و انداختن سنگ و کلوخ گران مقدار و آبهای جوش دادۀ آتش آثار را چون نثار بر سر خود تصور میکردند بلکه میدانستند که درخت تمنا گل مراد میريزد و با شاخ امید حاصل مقصود می افگند و سحاب آرزو باران عنایت می‌بارد اگر چه از آگهانیدن میافغان این دولت که روی شان در دو جهان سياه باد قلعه گیان در دفع این واقعه تدارک بسیار هو شیاری بیشمار بکار برده بودند اما از دلاوری دلاوران لشکر پادشاهی دست بر سر میزدند و مانند دیوانگان بهر سو میدویدند کار ایشان بجائی رسید که مضى دست بکیسو و رناموسان خود انداخته تا بخنجر رو نا سازند و برخی دست از جان شسته که خود را بشمشیر خود فنیا گردانند چیزی نمانده بود که کار ایشان بانتها نرسد و دست افلاس و دست ایشان را بسته در بازار جزا نکشد روی سحر سیاه باد از این ماجرا که رنگ از رویش پریده نسیم سحری آشفته دماغ و شاهد فلک مرجانی زاب مشکین شب را بپنجۀ روز از روی کنده چهرۀ خود نیلگون ساخت و صبح صادق که رویش همیشه سفید می‌بود از نهایت غم مانند افق لاله گون و آفتاب از واژون حالی این فرقه لرزه با عضایش افتاد از حیاری قهر وغصه رخت نور که در بر داشت از حصار مشرق بیرون انداخت غرض چون سپيدۀ صبح دمید و روشنی روز چهره کشید لشکر که در ناخن زنی دل حصار بود قدم پس کشیده و در سنگرهای خود رسید و سران سیاه از نهایت خجلت عرق ریز و از غایت شرمندگی گوشه شیر چرا که بندگان ما در رشتۀ این آرزوی خام خان ارزوی پختگی خرد گره تمام میزدند و ایشان بضامن شجاعت و جهالت میکشاندند غرض بهر طریقی که بودند بحضور رسیدند اگر چه خوانین درانی و سائر سپاهیان از تلف شدن خویش و اولاد و الوی و احفاد دل شکسته وزرد چهره نشدند چنانکه هرا برسی و فاتحه خوانی را بر خود عیب و نامردی میشمردند اما بندگان ما را بسبب ضایع شدن مردم کبار آزمود عاقبت محمود که گوهر حیات عزیات قیمت ملکی بود خصوصاً محمد رضا خان تمام برادر زادۀ سردار سمندر خان وباقی جوانانی که هنوز از بهار شباب تمتع حاصل نکرده بودند افسوس و دریغ بسیار روی نمود اما چه سود .

باقضا بر نمی توان آمد      با قدر در نمیتوان آویخت

اگرچه ازینواقعه مصیبتی عظمی بر خاص و عام واقع شد باری مردم مهال را در تنبیه دستور العملی بود که بدست آمد ظاهر از مردم آن ولایت گناهی عظیم سرزده شد که از شهامت آن حق تعالی وجل شانه پادشاه محسن را بر آتلاك ظفر نداد وهمان حاکمان ظالم را بر ایشان مسلط داشت چنانچه آنطایفۀ بی عاقبت بر سبیل آشکارا اظهار میکردند و در هنگامیکه موکب انجم کوکب عنان عزیمت بدان سمت معطوف نمود بسیار مضطر و پریشان و اثر و حیران بودندیم همین که استماع نمودیم که راه و رسم بندگان همایون عدل و داد و احسان و سداد است از ینمعنی نهایت دل شاد شده خود گفتیم که فعل الحكيم لا يخلو عن الحکمه از ظلم صاخب کنه


(٩٤)
ما بر این مردم حاکم و کامگاریم والا تا این زمان کجا مستقیم و پایدار میبودیم غرضکه ظلم و بیداد و ستم و عناد آنطائفه بی بنیاد بدانجا رسید که رعیت و بازاری سوار زین و نوکر پیشه و سپاهی خانه نشین و دهقان و زمیندار مانند دانه گندم سینه چاک و اعیان و ارکان ذی اعتبار از بیچارگی سر بزیرا خاک و سوداگر و تجار در بدر که از خانه و عیال گذشته و سفله و مال مردم خوار محقر که بر مسند اجلال نشسته بعهود و مواثیق خون همگی ریخته بمکر و نفاق با همه کس آمیخته هیچکس از ایشان وفا و وفاق ندیده از میثاق ایشان کیست ستمها نکشیده غرضکه اگر قلم در شرح ذمائم آن جماعه علم گردد از غم مانند نی خواهد نالید و همچو نال خواهد کاهید لله الحمد که ذات اشرف بندگان ما ازین عیوب آنچنان مبراست که انوار راستیش چون آفتاب عالمتاب جهان را گرفته مبادا حوصله آن نبود که گریبان گسل بیجا درد و عندلیب را توانائی نه که بی آنکه گل چهره نماید قدم در باغ نهد آنقدر کثرت اهل بازار از مردم هر نواحی و هر دیار در لشکر ظفر آثار شد که خریدار راه خانه گم میکرد با وجود آشوب و جنگ قافله ها در لشکر گاه آمده بی امان تلطف چنك میزدند که قافله سالار از شوق سوق خویش را گم میکرد کار کنان سر کار پادشاهی در اخذ محصول تا افتتاح دروب حصار انتظار میداشتند که از سفله پروری روزگار ایشان نشود کار و بانیان در ادای خراج موافق معمول دست بر نمی داشتند که مال ما كثير النفع تر میگردد گروه سپاهی را عنان مراد در دست و طائفه کسبی را ظلمت افلاس در نشست مردم صحرا را چشمه امیدجاری و رعایای کردو نواح را زمین آرزو در زراعت کاری غنچه مطالب هر کس از نسیم مرحمت ما در شگفتن و خانه هريك از تعمیر شفقت ما در ساختن بندگان ما که ابواب عدل و انصاف کشودند عامه رعایا و برایا بمر خود بر سر اقدس ما فزودند فوائد عدل و داد و عوائد احسان و وداد که بظاهر بروز گار فرخنده آثار ما نرسید و مردم آنمك از دست بی نظامان نجات ندیدند شاید که معاندان کاذب در آن قول صادق باشند بلكه (يفعل الله ما يشاء و يحكم ما يريد) غرض چند یوم که از مقدمه یورش گذشت خوانین غلجائی بشرف عرض رسانیدند که در بدایت طلوع آفتاب جهانتاب سلطانی دوست محمد خان را چشم بینائیش زایل که دوست از دشمن فرق نمیکرد و مشورت و راه جوئیش همگی باطل که هر يك بمصلحتش فرق میکرد و چون دید که این رشته خام حکومت که قوت کشیدن ندارد بدست دارم مبادا که گسسته شود از روی پختگی طرفان حمید بسربز داشته در خانه اکابر کابلی و خوانین قزلباش و مجمع هريك سفله و اوباش رفته همگی را بخود گروانده عقد عهود بسته بعزم قندهار از کابل بیرون شد با اندک روزی خواهد رسید مردم غلجائی از کو تا مه گردن بسته حکم همایون اند هر گاه قبل از اینکه عبور دوست محمد خان در حدود آنطایفه واقع شود از پیشگاه مقر السعادة کدام شهزاده مقرر فرستاده شود البته بتوقع شيريني الطاف بندگان همایون مانند مور گرد خواهند آمد اما خرج یومیه چیزی بکار است در آنصورت دوست محمد خان از خوف آنکه مبادا در رفتن قندهار کابل از دست برود حرکت نخواهد کرد بندگان ما که در مال کار اندیشیدند که اگر چه خوانین مذکور راست میگویند و در کمال درستی بطریقه صداقت


(90)
بپویند اما کیسه تهی گردیده و دست خالی گشته چگونه دوجا مقدمه انداخته شود بلکه
اگر چند روزی دیگر مقدمه انفصال نیاید در همین جا از بیمایگی نهایت خرابی و رسوائی
روی خواهد نمود مصلحت همین است که دوست محمد خان نیز با مخا لفان قندها ر بوند یان حصار
ملحق گردد . و تابا و گرا خواهد و مباش این که باشد، در صاحبان عقل و خرد روشن است که ا کثر
کسی خواهد که باوجود امکان تدبیر کار خود را بر تقدیر حواله کند از راه ناچاریست
که عنان تدبیر از دست میرود القصه بعد چند روز بمسامع جلال خاقانی رسانید ند که دوست
محمد خان قریب بقندهار رسیده امروز و فردا بمقابله میرسد بند گان ما خوانین در انی
را طلب حضور داشته بمقتضای وشاورهم فی الامر بساط مشورت وصلاح مقابله را گسترانیدند
که هر کسیکه در کیسه خرد و صواب اندیشی چیزی دارد نثار محفل مشاورت نماید جمعی
زره وشیاری بدست خود گرفته بشرف عرض رسانیدند که بند گان هما یون معه لشکر و اسباب
در مواضع کرز وغیره دهات فوفلزائیان که مقابل حریف اند نهضت فرما شوند چرا که رزم
میدان را انجامش غریب است و میرسد آنچه نصیب است گروهی کثیر متاع عاقبت اندیشی پیش
کشیده عرض نمودند که ایشان را نگهداشت خانه
و عیال ملحوظا گر بندگان همایون در آنجا تشریف فرما
شوند بدو طرف تدارك مقابله کردن ضرو رخواهد افتاد بهتر آنست که بندگان همایون
بما جمعیت و سامانه در باغ عباس آباد رونق افروز گردند چرا که و فور آب ودانه واقسام
میوه وقوا که بیرون از شمار است اگر مدت عمر که آرائی بطول انجامد هم مردم سپاه
مضطر و ملول نخواهند شد و بعضی شهر کهنه شاه حسینی را اختیار نموده اعتبا ز دادند که
جای مرتفع وبا وسعت و متانت است بونه واسباب بخوبتر وجه محفوظ میماند ملخص که
هر کس موافق رای خود سخنی در میان آورد چونکه در منزل گزینی باغ عباس آباد
جمع كثير متفق وصلاح پذير شدند بندگان ما اجابت فرمود ند بحسب امر اشرف منادی
ندای کوچ کردن رسالها از سنگرها در دادبندگان ماچون شبان که نگاهدار رمه
بود معه پیکر حماله ومعدودی چنداز یلتن و دو ضرب توپ صف شکن در چمن قریب شهر
مسکن فرموده هنگام عصر که لشکرو بونه واسباب واثاث قشونیه در باغ عباس آباد
رسید بندگان ما نیز شبدیز عزیمت را زیر ران کشیدند فرصت بینان قند هار چون دیدند
که در رکیاب نصرت انتساب از معدودی چند بیش نبند از بابوسی ورزالت شوهر کــه
از سواران دلاور وجنگجو داشتند با نمداد جلو حضور سکندر خوی گما شته پیش رو
فرستادند بندگان ما چون ملاحظه فرمودند که جمعی غفیر مانند سیلاب جهانگیر رسید
و دستیکه نز دیك شد که عنان برعنان بل دست بگریبان شوند لهذ! شرورة" عنان توکل


(۹۱)
کشیده و پای توقف در چشم رکاب گذاشتیم و صف آرای همان رستاخیز و همان معدودی چند
یافتی گردید بضرب توپ خصم کوب قلعه بدین بسیاری را از ایشان زیر و زبر کردیم چون
دیدند که اکثر اسپ و آدم اقدام آن دو توپ از در در آوردم شدند زیاده ازین جرأت
گزین نشده پای همت پس کشیده طائر وار در قفس حصار خزیدند چون این خبر در
پیشگاه رسید لشکر مهر که طلب مانند تیر بر هدف مطلب اعنی بحضور ظفر کوکب
آمده گفتند که حیف خوب آمده بودند ولی بدجستند غرض که بندگان ما تا بوقت مغرب
در آن سرزمین زینت گزین اجلال بوده بعده عنان توقف از کف گذاشته آهسته آهسته
رونق افروز دائره دولت و اقبال شدند چون دوست محمد خان آمده متصل بباغ رحمدل خان
فروکش شد یکدوروز مورچال جنگی درمیان بود یعنی از طرفین کسی را که
پیمانه عمرش لبریز بیاده اجل شده بود فدای ارجمى بيكوش جان میشنواد مگر سران
غلامخانه كابلی متواتر مخفیاً عرض رسامیشدند که هرگاه بندگان همایون چنگ
از گریبان جنگ بکشند البته در عرصه نزديك روز اینجا ظفر شب تاريك نموده دولت
بحضور آفتاب اشو بدست می آوریم داغ دیدگان قندهار بدوست محمد خان اظهار
نمودند که خویش اقربا هم از ما نیست بیگانه و آشنا به اعتبار اگر شتاب کاری بکنی
همه مردم کابل از قراگیر و رشته عبودترا گسسته دوست محمد خان اگرچه از مردم کابلی مطمئنینت
نداشت اما بميهودایه ان اندکی تیقن و اطمینان میداشت چون دید که لشکر پادشاهی بیغم بکنار نشسته
قسم تمجیز پیش نمیکذارند ویگان ویگان از سپاه ما گریخته میروند یقین شد که البته زیر کا سه نیم
کا سه باشد لهذا مردم را فرصت نداده و مصحف فریب را مکر رشفیع ساخته و بدست
گرفته هر یکی را تجید بقسم میداد خلاصه اینکه در مقابله اول که بهنگام عصر از دو طرف
جنگ بیش آور دار نوك شمشير ورمح يلان هزیر توان و آتش فشانی اتواب و زنبورك
آتش فشان نیشهای دلریش خورده راه خویش بمعاودت پیش گرفت بلکه از آمدن
بقندها و پشیمان گردید چنانکه از ملاحظه پشیمانیش قندهاریان دست از خان و مان کشیدند
عساکر پادشاهی از چیره دستی خوددران مقابله شادان و شکر گویان اما از شکستن
وتر قيدن يكضرب توپ که در آمده بود از ناقابلی و گرم روی توپچی بی وقوف بطهور
پیوست نهایت دل شکسته و خاطر آشوب شدند که فال بد آمده نیت چه مال نتیجه دهد چون پنجه
آفتاب ما لعتاب و آستین ظلام متواری شد بندگان عذر غیره اقبال چون ماه جهانتاب
که در خیمه زمردین جبین طناب نشیند تکیه گزین سریر اجلال شدند خوانین خلجانی
و درانی بلوچ و سیستانی مانند انجم حلقه زدند بندگانم فرمودند که این منزل منزل مقابله
نیست لشکر پادشاهی که همه جا چون مقدتربها مجتمع می بودند الحال مانند بنات النعش
متفرق اند از يك گوشه لشکر تا گوشه دیگر یکفرسخ فرق است آیا كدام میدان
وسیع که نامرد از ظاهرد فرق شود، درین گوشه و کنار است یا اینکه پیکاران


(٩٧)

معاندین لباس سلاح وغیره گالی عادیه پوشیده لشکر پاد شاهی را درین منزل
سنگر نشین خواهند ساخت ازینمعنی همگی صلاح بینان سر پیش اندا ختند بند گان
مافرمودند غیر قضا کار خود کرد وقدر خواهشی که داشت آشکار نمود. اکنون
بباید که امشب بنای شبیخون گذارند که این هم دلیلی که میا بیست سردار سمندر خان
وا کثر نامداران لب بپا سخ کشودند که تا امروز با قبال عدومال پاد شا هی از ضرب
شمشیر ماست که قامت ایشان ازبارغم دو تا گردیده اگر شب شبیخون بر ایشان زنیم
روشنی چراغ همت دلیران لشکر ظفر پیکر درروز پیش فروغ آفتاب عا لمتاب سلطا نی
پرتو نخواهد داشت فردا که شاهد هر جائی فلك جام بی ثبات جهان را پر از باده اجل
کرده در گردش آورد هر کس را که جرأت وحوصله اش دران مجاس گشته خوا هد
نوشید ا لقصه مقابلة دوم یوم سه شنبه بیست و دوم شهر صفر المظفر ١٢٤٥ هجری واقع
شد آنروز را بندگان ما نبض ا کبر میشمر دند کار بقتال وجدال کشید بندگان ما متخیر
که لشکری که اینچنین پرا گنده ازحد شهر کهنه شاه حسینی و چهل زینه تا کوتل مورچه
افتاده و ابواب هر کدام بیکجا مانده باشد چگو نه پیشرفت کار شود و بند گان
ما بکدام عهدائند آیت الهی حرزبازوی استقامت اناصی وادانی گردد آخر الامر همین
اختیار فرمودند که خیرالا مور اوسطها درمیانه حد رونق افروز باشند تا که بهر طرف
طمانیت حاصل و كومك واغائت واصل گردد با وجود اینچنین پرا کندگی لشکر و ابواب
گروهی از فوج کابلی که تشنه این کار زار بودند بجنگ برآمده جمعی کثیر ازان
خیره سران بی تدبیر اسیر و از آب شمشیر یلان لشکر پاد شاهی سیر گردیدند که
درقیامت هم ازدست ساقی کوثر آب نخوا هند نوشید و جمعی غفیر را سر کوی چو گان
شمشیر شیردلان معسکر سلطا نی آمده که هر کسکه دید زبان طعن بر ایشان کشید
غرض در آنروز هر حمله که سپاه کابلی و قندهاری می آورد بسیاری از ایشان را پنجه
قدر بی دست و سرو دست قضا درخت حیات از سر ایشان بدر میکرد وبقية السيف منهزم
گردیده خودرا بکنار قلعه که پایداری ایشان بیشتر ازینجهت بود میر سا نیدند و الا
در عز یمت اول میدان را چون دل خود از امید خا لی و دل خود از خون چون روی
میدان پر میکردند غرض در حمله اخیر آنچنان هزیمت برایشان واقع شد که سپاه ایشا ن
از شهر قند هار ومقزل باغ گذشت دوست محمد خان همچو برادرانش سرا سیمه ازین
حادثه داغ میگشت و قران بدست پیش هر يك زبان معذرت میگشود که ساعتی بایستید هیچ
کس سخن ایشان نمیشنود کلانان بذن اینصولت بهین برخلاف قاعده و آئین که هر چند
نرم نمکین لاریار مینوا ختند قدم اقامت برزمین نمیگذا شتند تا که رفته رفته خو د را
قریب قلعه رسا نید ند و چهار ضرب توپ مخالفان راد لیران عساکر پادشاهی بدست تصرف
آوردند و چند مهار اشتر شونك با شهکوبیان زنده و سر بریده بحضور کشید ند و چند سر
بی تنه ازسر کر دگان ایشان نیز گوی مثال آورده زیرسم ستور حضور انداختند و منادی
غیب ندای فتح و فیروزی بگوش جهانیان میرسانید و جهانیان لب از تبسم پیش نمیگشید ند


(۹۸)
و هر گروه در تلاش قدم زن طریق بود که پیش از رفیق ادای تهنیت بجا آورند مردم
آنسرزمین که بر شوامخ کوهها و ارتفاع بلندیها تماشا کنان بود از خوشی صدای الله الله
بگوش حا ملان عرش معلی میر سانیدند دوست محمد خان خود را از کنار قلعه با ويك
وقته ها ریان روز خود چون شب تاريك ديده ناموسان خود را سوار اسپان نمودند
که بکشند و یا همگی را بشمشیر جهالت بکشند ناگاه از سفله پروری روزگار چشم زخم
در روز کار لشکر غضنفر فر شجاعت آثار رسید که خود بخود هزیمت افتاد و هر يك
از تما شائیان كه بيك سوى نشسته بودند پایگریز نهادند چون بندگان ما اینمعنی را
مشاهده نمودند که فلك شعبده باز بازی دیگر در روی کار آورد و خنیاگر آسمان
چنگ مراد مخالفان در چنگ گرفت آتش غم از کانون سینه بلمبرزد وطاير هوش در قفس
بدن بال و پر شکست و شاهد خرد را رنگ از رو پرید که دشمن بجائی نه اینمعنی صورت
از کجا نمود تا این زمان زمانه بر خط و خال سریع الزوال در ادای تهنیت میبود الا آن
چگونه راه مخالفت گشود غرض که بندگان ماهر چند چوب منع پیش روی مردم سپاه
بطوع و اکراه گذاشتند فایده پذیر نشد تا که جمعیت مخالفان رسید و پنجه افسوس
رخت حیات منهزمان را میکشید همان تما شائیان که از هزیمت مخالفان دستك زنان
و پای کوبان بودند دشمن جان این خدا زدگان گردیدند بندگان ما دیدند که کار
از دست و دست از کار رفت بخاطر رسید که در اینجا ایستادن و سینه چاك كردن چه نتیجه
دهد کویا خود را بدست خود هلاك كردن است بهتر آنکه عنان عزیمت را بسمت هرات گذاریم
تا از سر نو کاری ساخته این دژخیم را از خانه آرزو برداريم لهذا متوكل على الله شده
بجانب هرات عطف عنان فرمودیم آنروز چه روز که از یکطرف غربال فلك آ تش بیز
و از یکطرف غلام وخدا متدگان پراکنده در گریز واز یکطرف غم مردم سیاه در ضمیر
و از یکطرف اندوه این واقعه جانکاه گلوگیر آن منزل که صحرایش از نهایت وسعت
دامن بدامن صحرای قیامت بسته و هوایش از غایت حرقت آب از چشم زمین و زمان گرفته
واز سخره های شواذ عش هیون فلك از نعل ماه میخ شهاب می افکند واز باد هوا ری
جبالش دلسنگ آب میگردید القصه آنروز و آنشب تخمینا باصد سوار از مقرب و دورره
نورد منزل مزبور گردیده علی الصباح از دریای هیرمند عبور فرموده در نصف النهار
بکاريز اسحاق زائیان بیرون از در در نخلستانی عنان عزیت کشیدیم همینکه مردم یعنی
ملازمان بهر رفیق قدری از فکر آب و نان و علیق فارغ گشتند بازعنان از کف گذاشته فردايش
در موضع دوستگ یعنی قلعه مددخان درانی اسحاق زائی عنان عزیمت گرفتیم مردم آنجا
طریق خدمتگاری بکمال عبودیت و اخلاص شماری پیموده هنگام شام زن و جائز کوچ فرموده
بهمین منوال در منازلی که طایفه درانی نشیمن داشتند ره نورد میبودیم تا که راه مقصد
بیاد و پیر بز قلعه واشیر که تهیه كبير نمدها زبان شرر بود افتاد كمی از شب گذشت
که ماه جهانتاب سلطانی که در محاق غم بوده در آن منزل رسید چون بموجب استدعای
مردم همراه بنا بر اخذ زاد راه قدری مکث کرده شد حاکم آنجا بمحض آگاهی دست
برزخرنان واشك حسرت از دیده ریزان بحضور سکندرشان مشرف گشت سیورسات


(۹۹)
شایان تمريك الا خرد و کلان رسانیده خود مانند كالبد بیجان در حیرت فروما ده میگفت
و اینکه می بینم بیداریست یارب اخواب »
قطع طرازان نهر راهی که عبور می افتاد و در هر خیل بهر مکانی که منزل منظور می گردید
مردم صغیر و کبیر از تا سف وتحسر تا او وتغیر بکره اثير میر سا نیدند و از چرخ
وفرع دل کرو بیان را بدرد می آوردند و زار زار گریسته این نوحه ادا میکردند درد اکه
بیخ گلبن شادی بریده شد » وامسرا که شاخ طرب بارور نماید « چونکه ملك متعلقه
ما یغان بلوچ یعنی سرحد سیستان بادیه پیمای عزیمت شدیم ارباب وسر کرده هر منزل
الی قلعه غاش که چهار پنج یوم در آنجا توقف روی نمود احدی سراز خدمتكاری واطاعت
پذیری نپیچید از آنجا که قلعه لاش و قلعه جوین با آن سرزمین قریب الحدبودند هر گاه
بند گان ما از قلعه غاش حرکت فرمودند در اثنای راه علیخان بلوچ وا لی سیستان
وغلام رسول خان ولدبرز گک سالو خان اسحاق زائی والی قلعه لاش وجوین به تقبیل
رکاب همایون شرف اندوز شده تامو ضع کده که یکی از قصبات عمده سیستان است
بخدمتكاری حاضر وبجان سپاری فاخر علیخان مذکور ورود بند گان همایون را
فتوح کار و بهبودی روزگار خود دانسته چون گل در شکفتن آمد و هزار دستان اخلاصش
در سرائیدن بعد سه چهار روزخود سالو خان اسحاق زائی نیز بسعادت اندوز حضور
شده زبان عرض گشود که لاش وجوین مكانیست خالی از خلل هر گاه بندگان همایون
در تسکن آنجا چند روزیهای گذشته را بتدبیر آینده بدل سازند چشم معاندان كور
ووجود نابودشان زنده در گور خواهد شد علیخان و باقی سرداران بلوچ وسیستان
جملگی محکوم حكم اعليحضرت خاقان ابدالمال علیخان متوقع فرمان که در رکاب
سعادت نمون حاضر بود بیادرمکان خود برگشته مترصد امر همایونی با شد بند گان
مابتصور آنکه در مآل گفتن ایشان اولا" اندیشه کردن لازم لهذا علیخان را بخلعت
فاخره سرافراز ساخته شرف ارتقاص ارزانی فرمودیم وبند گان ما باراده خالق شب و روز
بعد از طی منازل در قلعه جوین رونق افروز شدند رهنما اور ود الهدا د خان يشعه مت
سرکار اشرف را بعریضه آمه مخبر بر آگاهی سوانحات در هرات ارسال فر مو دند
فرزند ارشد اشجع اعز کامکار- مدت نشان شاه کامران از وقوف اینواقعه هائله نهایت
حزین واز تشریف آوری بندگان ما بغایت بهجت آئین شده از غایت سرور محرم اسرار
حضور حامی فیروز خان خواجه سرا را که از بسیاری محرمیت بر جمیع امرایش فوقیت
داشت با تحفه وتحائف موفور بحضور پرنور ارسا لدا شته تمنای آن نمود که فیمابین
دولتین هیچگونه جدائی ودوجائی منظور نیست هرات خانه خود آن معمار كار خ نه
پادشاهیست و در بند اوامر ونواهی آن عم معظم تمامی رعیت و سپاهی ترصد سکه بندگان
همایون از راه تفقدات گوناگون تشویق فرمای دارا لرفاه فراه شو ند اگر حركت
این محبت آیت مقتضای خاطر خطیر باشد اقبال آن با لراس والعین است و اگر بنهج
دیگر بود هم با آنجام وانصرامش مر تفا خر لغرفدین غرض فریب دوماه که بند گان ما
در جوین رونق بخش بودند بمتوطنان آنجا شب و روز چون عید میگد شت ورضا نو خان
و گلزار خان عم او مانند نوروز بلمزید توقف بندگان ما در جوین که گوش زد نزديك


(۱۰۰)
و دور شد خانزادگان درانی چون محمد حلیم خان ولد میرعلم خان نورزائی صمصام
و برادران و فرزندان و نزدیکان و محمد عظیم خان ولد زر محمد خان قوقازائی
و سیف الدین خان و امیر محمد خان با میزائی و آقا جان خان ولد مهر علیخان میر آخور
اسحاق زائی و غلام نبی خان و اعظم خان علیزائی و غیره از خردو بزرگ هر طایفه که
شرح آن مورث درد سر است بحضور حاضر و بدرگاه ایزدی شاکر شدند بعده چون
نوشتجات سماجت سمات از هرات بکثرات و مرات رسید بندگان همایون را بمقصد سوی
فراه کشیدند بندگان مادر تلاش و تعویق آن که جمعیتی بهم رسد تا که این غم جانگداز
واقعه قندهار را بشادی نقده ساز از خاطر افکار بکشند مردم بدسگال دو فکر
و خیال محال آنکه بندگان همایون اولا هرات را از دست فرزند سعادت نشان شاه
کامران و ثانیا انتقام از معاندان کشند و نوشتجات قایم مقام از مشهد مقدس هم
بتمنای خسرو میرزا ولد نایب السلطنه ایران عباس میرزا بجهة صالو خان میرسید که بهر
صورت که توانند مهمان خود را اغنی بندگان همایون را در مشهد مقدس بیاورند که آنچه
مقتضای خاطر خطیر باشد بعمل خواهد آمد صالو خان در بنیغنی نهایت شائق و مکرر
میگفت که رفتن آنطرف بسیار مناسب و لائق است بندگان ما چون ملاحظه فرمودند
که خوانین درانی و ایماق اتفاق آن دارند که هرات از دست فرزند معظم الیه برود
و عرایض خوانین و امرای هرات پنهانی و گفتگوی اکثری بقسمهای لسانی نیز میرسد
که بندگان همایون تسخیر هرات را مرکز خاطر خطیر نمایند ما همگی در خدمتگاری
استوار و پایداریم و فرزند سعادت نشان شاه کامران از جهة عدم وجود اعتبار با کسی
در یتغقد مه معامدد نمیتواند شد و نوشته و پیغام از مشهد مقدس على مشرفها التحية و السلام
بدین نمط میرسد مبادا خوانین درانی و هراتی بیدختی دیگر بگرائند که موجب خرابی
بنیان ارکان دولت فرزند سعادت نشان شود علاوه بر آن اینمعنی نهایت بر ضمیر رافت
پذیر بندگان ما گران آمد که جهانبان چه خواهند گفت که کنند تسلط بندگان
همایون بگردن دشمن طناب نگردید بلکه از دست خود خانه دوست را خراب ساخت
دست قوت بندگان همایون در گرفتن ملك از بیگانہ نہ عهد علم سلوک در گرفتن
ملك خود از خود افراشت فرزند سعادت نشان موصوف کفاف قدر طبا نیشت و خاطر
جمعی از ملك و لشکر خود ندارد بهتر و صلاح وقت آنست که بندگان ما سهام مطالب را
در کیش ضمیر انباشته بسان كمان هلال از راه ریگستان سیستان از گوشه کچی
و بلو چستان سر کشیده مردم آنجا و لشکریان و غیره را که در میدان اطاعت و خدمتگاری
سروجان و اقربان میدارند اجتماع ساخته سینه معاندان را هدف ناوك مراد سازيم
والا ضرور در اینجا کمان کوشش در چله بد نامی و تیر مراد بهدف ناکامی و بد سر
انجامی خواهد افتاد لهذا في الفور عنان عزیمت را بسوی دشت بکوا معطوف و نوای
جسمانی را در تعب و سختی نطع راه سپاه کلاه مصروف فرمودیم نعوذ با لله منه آن راه
چه راه که بدرقه تو کل در رفتن راهش اندیشه ناك و رهبر خرد از شنیدن نامش سینه چاك
در وسعت بیا بانش از چشمه خورشید آب آتشین میخیزد و پشتهای ریگ جبال مانندش
شاید از غربال فلك ملا ئمكه اولین و آخرین میریزد از چه روست که فیاض ازل نظر


(۱۰۱)
است از رویش گرفته که گیاهی نمیروید و با آب سحاب لطف بدش ابریک نمیشوید
خراش آنقدر دور که طول قیامت در پیشش یکقدم است. آبها یش آنچنان تلخ و شور
که آب چشم در نظر ره نوردش دیده غرش تا که ببدرقه عنایت ایزد پاك بعرض چهارده
یوم ازان منازل و مهالك گذشته در اول موضع منکو چر من مضافات بلوچستان از سبب
تکلات نصیر خان متعلقه محراب خان بلوچ منزل گزین شدیم وفردای آن از آنجا
حرکت فرموده در اخیر موضع مذکور گزی روز گذرانیده هنگام شام از آنجا
طبل رحیل کوفته تمام شب ره نوردیده فردا چاشت در نخلستانی که کلات میر تخمیناً
از آنجا بقدر يك ميل فرق است ریگ بخش گردیدیم فی الفور عاليجاء محراب خان
از فروغ انوار حضور دیده خود را نور آگین ساخته بقاعده ادب شناسان زبان نیاز مندی
کشود که کلبه ویرانه بلوچ از مرحمت معدل کوچ این دولت عمارت یافته واتباعش بنام
ونشان باطناً نقد بطراز عنایت خداوند این شوکت دوخته شده اگر از انقلاب فلکی
و دور چرخ چنبری کهنه وفرسوده شد لله الحمد که باز بنزول اجلال همایون از نونوی
یافت ودل برامید در میدان این نوید علم مباهجت وخوشی افراخت مترصد که بندگان
همایون ازین مکان اکنون انتقال فرموده منزل ذات سوى قلعه زبنت اجلاز نماید چرا که
چون دائره دولت و اقبال قریب غریبخانه قدرت سنگسال بوده مر احظه مقدس ! بوا جلال
خاقانی میگردم بندگان ما اجابت فرموده بپگا ئیکه تمنای او بود رونق افز روز
شدیم درین اثنا بمسامع جلال رسانیدند که رحمدل خان بار گرانی از بیخردی و بوالهوسی
معه پانصد سوار تعاقب بندگان همایون نموده بخیال اطله اینکه ملازمان رکاب بندگان
همایون سختی و تعب این منازل بعیده بسیار کشیده که اسپ از رفتار و آدم از گفتار مانده
شاید دست بردی کرده باشم در منزل یوم گذشته فروکش است بندگان ما از استماع
این معنی دانشمندانه ما بیقرار گردیده فرمودند که بطریقه آیه کریمه اذاجاء اجلهم لا يستأخرون
ساعة ولا يستقدمون عمر زیاد و کم شدنی نیست همگی سوار و پیاده مستعد وآماده
شوند تا آنچه خواست خدا باشد خواهد شد شاید که محراب خان را دیروز بوی اقباه
بدماغ رسیده بود که بندگان ما را تکلیف کوچید از آنطرف باینطرف نمود همین
که مجر ابخان شنید که اراده بندگان همایون چنین است سراسیمه دویده زبان بمعذرت
کشود که ما فدویان هنوز ملاك نشدیم که بندگان همایون با این لشکر ابتر
انجام مقابل شوند اگر مراعات عهد و پیمان که فیمابین این اخلاص نشان و آن نمکحر امان
سراسر بحسب تقدیر و اتفاق رو داده نمیبود ازین آمدن منتضی میان بسلامت نمیبرد
اگر فردا چون بخت برگشته خود بر اشته رفت بهتر والا ما طوائف بلوچ تا همگی از سر بسر
نشویم بندگان همایون را کسی نخواهد گذاشت که روی سیاه و تباه آن نمکحر ام نظار
فرمایند اگر بسبب خدمتگاری بندگان همایون با رنجیده بهتر از گنجی شمریم که ما
و سدنا چاو بندگان ما نان از دست کشیده در جاده سیر استا داد و از بیمهری فلك غيره
چهر متحیر گردیده خیالات چند بخاطر میگذشت خیر.
زمانه بترک ود بد آیین است ستاره گهی دوست گه دشمن است
يفعل الله ما يشاء و يحكم ما يريد ملخص که آن نمکحر ام خائب و خاسر برگشته رفت


(١٠٢)
ومحراب خان شرف عرض رسانید که شهنواز خان وفتح خان از وابستگان فدوی
که تا این زمان نزد فدوی محبوس بودند گریخته در کوچی رفته با اتفاق سمندر خان
آتش فتنه وفساد روشن ساخته اند وتمام الوس را بخود گردانده اطاقای آن ازفدوی
بس مشکل هرگاه ازجانب مقیمت واحسان بندگان همایون ترشحی شود البته اطفای
آن بوجه کامل خواهد شد بندگان ما مشار الیه را مطمئن ساخته بعد از چند یوم
از آنجا نهضت فرموده از راه دره موله منزل فرما شده عجب دره اى كه تنگی راهش
چون دل بخیلان تنگ ودرنشیب وفرازش فرس طافت وتوانائى لنگ وارتفاع کوهاى
طرفینش سر ببرج افلاك كشيده بل چشم مهر وماه بعمقش ندیده با وجود يكه از سرش
گذشته واز گرانی سنگهای جانبيش سينه كاو زمين چاك كرديده آنكه دورامش افتاده
شايد در بر داشتن آن كمر كوه شكسته غرض بعد قطع منازل به كيامون در موضع
کوترو بندگان مانزول بخش شده ملاحظه فرمودند كه شهنوازخان وفتح خان بدستيارى
سردار سمندر خان نهايت كيا روا مور محراب خان را خراب كرده اند بلكه
نزديكست كه شهر بهاك رابرابر بخاك نمايند لهذا فرمان همایون شرف صدور یافت
كه سردار سمندر خان احرام بند کعبه حضور شده شهنواز خان وفتح خان تا ورود
مسعود بندگان همایون در تهكيت مقدمه را بتعويق گذارند چون سردار مسطور بموجب
امر حضور شرف اندوز شد بندگان ما بعد قطع منازل زينت افروز موضع بهاك
شدند شهنواز خان وفتح خان باطايفه بلوچ که فریب بهاك هنگامۀ شور و شر
بافلاك افراشته بودند بندگان ما بپاس خاطر محرابخان آنها را از آنجا واپس كرده
نايره شرارت وجمعیت ایشانرا باب تدبیر وموعظت منطفی ساختند بنده بندگان ما
در تمهید جمع آوری لشکر و در فکر آنکه آلات حرب واسباب ضرب چگونه بدست آید
شدن سردار سمندر خان که سراع بگوى مطلب برد بشرف عرض رسانيد كه اجتماع لشكر
واسباب پاد شاهی بدون فرصت درین ملك و نوا حى غير ممكن الوسات اينخاطرية
قرار شد که امر وز ابو هی آمدند فردا كر وهى رفتند در ينصورت بحوالغ كثره
باید تا ابصار ف ا یشان بر سد و با و جو د آن ا یشان غم شر يك كس نشوند
و مخا لفان در کمین پس لاچار ما کوه نشين باشيم آنقدر فرصت در نمیدهد كه غير
با طراف و جوانب انتشار یافته لشکر قلمی مجتمع کردد پس با مردم اللوس بی ساختگی
چکونه جواب دشمن آراسته داده شود همدر انفرصت سردار مذکور نیز بنایت علیل که
از شدت مرض بر بستر ناتوانی ذلیل افتاده بود بندگان ما فر مودند که شما در محال
سیوی نزد عیال واطفال خود بروید شاید كه بسبب آوای چند روز صحت یابید انشاء
الله تعالى بعد ازعافیت عقده خاطر بناخن تدبير كشوده خوا هدشد چون سردار مسطور
از حضور شرف ارتحاس یافت باول منزل بنداى ارجعي الى ربك راضية مرضيه روح
روحانی را از کالبد جسماني بسير ملك جاو دانی پرواز داد وچون این خبر بمسامع جلال
خاقانی رسید از نهایت افسوس بسی شربت غونوشيدند چرا که سردار مغفو ر درین
سفر گوی سبقت در میدان خدمتگذاری از همه مقربان حضور ربوده ودر جا نفشانی
سر کار فیضمدار در ضا جوئی صغار وكبار اهالی دربار عقده ازدل هر كس میکشودزهی


(۱۰۴)
استقامت و یردلی که برادر و برادرزادگانش در قندهار بقد میان ذات پرشد گان همایون آثار
نمودند و آهن از دل نگشوده خود را بهمین منوال میدید اما افسوس که طغرا نویس دیوان
ازل نامه حیات ارزشمندش برده درید بندگان همایون ما بعد از افسوس فراوان معتبر ان
را فرستاده که آن گنج اخلاص نون را در کنج زمین مدفون ساخته عیال و وابستگان
او را بی رنج و بهاك مكون دهند بعد اینواقعه بخاطر خطیر خطور نمود كه بدست
خالی و کیسه تهی بنای هنگامه و فراهمی لشکر و سامانه اگر با لفرض گذاشته شوده
پیشرفت کار چگونه خواهد شد لازم که باز باودیانه رفته برهم برای دوستان اند مال
خروج حرة افگار سازیم لهذا از بهاك قطع منازل مقصود نموده اولا بخاطر خطیر
رسید که از حدود مزاری اگر چه راهیست غیر آباد که از عدم آبا دی ووفور زحمت
وخواری خر شیوای انسانی باوجود پابندی طویله هستی از شنیدن بوی هوایش بافسار
بهرزه آورد منزل نیستی میگردد چون قریب المسافه است بهتر که مرحله پیمای منزل
مقصود شویم و یا نقل مصلحت سنج بدین رهنمون شد که ع ره برو بی ره مرو هر چند ره
پیچان بود لاجرم نهضت فرما سوی لار کا ماتوابع شکار پورشدیم چون در لا ر گیانه
که مدخل وتصرف حیدر آباد یا سند برق بخش گردیده چندیوم بسبب ماندگی و تعبی راه
اقامت پذیرفتیم میران خیر پور بشرف عرض رسانیدند که هر گاه آفتاب عالمتاب
شاهی از طرف خیر پور بپرافشان منزل مقصود میگردد ما در خدمتگاری قامت خود را
چون رایت مهر خواهیم افراشت مقارن آن میران حیدر آباد نیز معروض داشتند که طی
منازل مقصوده از هر راهی که خاطر بیضا مظاهر اقتضا نماید در جانفشانی خود را چون
سایه انگشت نمای جهانیان خواهیم ساخت بندگان ما را آنجا تر شوق و نیاز بطوف زیارت
اهل شهباز در پرواز بود ه ان اقصد بجانب حیدر آباد معطوف فرموده عديل مقصود
در حیدر آباد بر کنار رودطپان در باغ میرزین العابدین متصل تربه میر اسمعیل شاه
۲۹ شهر رمضان المبارک ۱۲۵۰ نزول اجلال فرمودیم میران مذکور خودرا
در خدمتگاری معاف نداشته همگی بمحب و تخلصانه و پیشکش از نظر فیض اثر مکرر
گذرانیده چند روز كه بداان جا رونق افزای بود ند در استحصال
دولت حضور ذخیره اندوز تمنای خود گردیدند و بندگان مانیز بتفقدات شاهانه مطمئن
وبملا ع خسروانه بجهت آگین ساخته بنابر مصلحت وقت از راه چیلمیر و بینگا نیر عزیمت
سوی سنده گردیده بتاریخ هفدهم شهر ذی القدة الحرام سنه یکهزار و دو صد و پنجاه
هجری در لودیانه سایه افگن کردیدیم بر ضمائر اصحاب دانش و ارباب بینش روشن وظاهر
ومبرهن و باهر است که سلاطین با تاج وتگین را از چگونه واقعات بس رو داده وایشان
از سفته پروری روز گار سختی و تعب نهایت کشیده سطح نظر از سلاطین نظار در لاحقین باید
نمود و بر صفحه احوال ایشان مطالعه باید فرمود که قره اقرمای ایران فتحعلیشاه قاجار
با وجود شوکت و اقتدار در گرفتن هرات چه هزیمتها که ندیده چه مشقتها که نکشیده
ذات در جام عام وخاص این باده پر کرده گهی پر کرده خالی گاه خالی داده پر کرده
بند گان ما را از عزیمت الشكر و سفله پروری سپهر اخضر وسختی وتعب سفر چندان
بیاك و خطر بوده و نیست اما از پنجهت غمناك ل سینه چاکم که از نهایت اهتمام کماین


امید را زینت افروز گلستان شاد جهان ساختیم و نمایش نگار دیم و نشور نمایش ندیدیم و نخل
مقصود را حلاوت بخش باطنزان زمان و نادران دوران گردانیدیم و شمره از برش نمکیدیم
و حاصلش نچیدیم اعنی آنقدر که زحمت و مشقت و محنت و مؤنت در جمع آوری لشکر وفر اهمی
سامان جنگ و سلم بکار بردیم که در وقت کار و هنگام کار زار بکار آید هیچ بکار
نیامد هر گاه در حین کار این روزگار در روز کار مردان زور کاری افتاد عین
مراد بود غیر از هم ابواب فیوضات وعنایات الهی بازرد ست امید این نیازمند بجناب
كبير یمانی در از است چون کار برعنایت بار است منحصر بیدل نیم هنوز بینم چها کند
دست از طلب ندارم تا کام من بر آید
یا تن رسد بجانان یا جان زتن بر آید
تمام شد.
نقش بست از سر نو الماتی
قام حیف دفتر ثانی

آغاز دفتر سوم
وقایع سی و پنجم عزیمت نمودن بندگان سکندر شان دارا دربان
چراغ دودمان شاه دران شاه شجاع الملک کشور ستان بهمراهی و مدد
دهی صاحبان عالیشان بامر ملکه انگلستان بجهت تسخیر ملك افغانستان
و کو شمالي جماء سر کشان .

بر ضما ئر ارباب بصائر ونظائر مخفی نماناد که چون کوکبه شاهی وطليعه رفيعه کشور
کشای شهنشاهی بتعحل و سامان نامحصور در ملک شکار پور رسید والوای ظفر انتهای افواج
بحر امواج جهان پیمای انگلیس روانق پیرای آنسر زمین نزهت قرین گردید راقم این
اخبار صحت اشعار المسمى بمحمد حسین تجار که از ساکنان دار النزهات هرات است قبل
از نزول طلیعه منصوره در بلده مذکور بار اقامت انداخته بودم از خفا و حسن اقتضا غندا اورود
بنو د مسعود با جمعی از سران سپاه و بعضی از مقربان و محرمان با رگاه فلك اشتباه
پادشاه والا جا طرح مؤ لفت ورسم مجاورت افتاد و شیوه محبت ومجالست وشييه اخوت
وموا نست فيما بین نی شبهه روشن دست داد حتى كه ایمن از خطر و خالی از زیان همسفر
با ایشان شده در قندهار و از آنجا در کابل رسیدم بلکه تازمان اختتام فتنه و بلووا و برهمی
خاندان رفیع الشان شاه والاجاه از کابل وجلال آبا در اقسم و با اتفاق سفر بهائی نیفتاد از
آنجا که از شیوه وقایع نگاری دست رسی کمابیشی داشتم بنا بران همگی روداد و باعث
ایجاد صلاح و فساد که در نزول اجلال شاه شجاع الملك پادشاه افغانستان و افواج پادشاه
بحر امواج پادشاه انگلستان دران نزديك ودور صورت بروز وظهور نموده بود همه را در
صفحه خاطر مرتسم میداشتم در زمانیکه امیر دوست محمد خان برخصت ورعا یت صاحبان
انگلستان از کشور هندوستان اسب انگز کیانی فتنه خیز شد وفر بدال الملك بر ساکنان
کابل از شور شرار انگیز مکر ونفق آتش بیز گردید جمعی از مردم تجار ایران که
هريك اظهار اخبار باخلاف از احوال صلح و مصاف انگیزی وشاهی حسن گفتار و لطف
اشعار بل تحفه استوار برای خالقين وروسای دیار خویش میداد نند هر چند که از روی


(١٠٥)

طابع گستاخ بنابر جستجو در هر کوچه و کاخ شدند پای خود را جز در سنگلاخ
ترهات شاخ در شاخ ندیدند عاقبة الامر بساخن اظهار راقم عقده خاطر صدق ماثر را کشودند
وچهرهٔ رعنای صحت این اخبار از آئینه یقین بهريك اظهار نمودند و بالهام طبع انصاف
گزین این مجموعه را افسوس ناظرین نام نهادند الحق این احوالیست که راقم بچشم خود دیده
و این مقالیسیت که از مجرمان پادشاه جمجاه بگوش خویش شنیده ارباب غرض را درین
کلمات صدق آیات داخل کردن جز داغ فضولی برناصیه حال خود نهادن دیگر حاصلی نیست.

آغاز حال حرکت بابت کت پادشاه جمجاه از هندوستان بولایت افغانستان :
چون بعد از تفویض وتصدیق عهد نامه جات بحکومتی آیات مثبته ۲۳ شهر ربيع الثانی
سنه ١٢٥٤ هجری که تمامي مضامين فلاحت تضمینش اتحاد ویگانگی دوام سر کارات ثلاثه
یعنی سر کار جهاندار انگليسي وسر کار گردون اقتدار حضرت شاهنشاهی وسر کار
تهور شعار مهاراجه رنجيت سنگه بهادر در امور خير و شر ونفع وضرر وسلوك دوست
ودشمن وغيره مطاويات صلاتيت سمات که باستصواب نواب والا جناب لاردا کلند بهادر
اندرجه وواسطه عاليجاه معلی جایگاه سفیر با تدبير مسترجی و ليم ميكناتن صاحب بهادر
صورت ترتيب وزيب توثیق یافته که صورت عبارتش این است :

نقل دفعات عهد نامه که صاحب والا مناقب مستر ولیم جی میکنا تن صاحب
بهادر از مهاراجه رنجيت سنگه محززهٔ ۲۳ شهر ربیع الثانى سنه ١٢٥٤ هجریه
نوشته آورده
از آنجا که سابق ازین فيما بين سر کارین يعنی سر کار والا مقدار خالصه جی
و سر کار گردون اقتدار شاه شجاع الملك عهد نامه مشتمل بر چهار دفعه سوای تمهيدو
خاتمه مقرر شده بود و بسببی از اسباب ملتوی مانده اکنون که صاحب والامناقب مستر وليم
جی میگناتن صاحب بهادر که بايماى نواب مستطاب معلی القاب جارج لارد اکلند
گورنر جنرال صاحب بهادر باختيار کل جهت توثیق وتکميل عهد نامه مسطور باز راه دوستی
موثقه قديمه معهوده هردو سر کار عالی مقدار اعنی خالصه جی و کمینی انگریز بهادر
در حضور انور خالصه جی تشریف آوردند عهد نامه مذکور از سرنو با ضافه چند فقره
دوستی آیات وچهار دفعهٔ شرائط جديده که جمله هژدفعه باشد با تفاق و صلاح دوستانه
سر کاریگژنگی آثار کمینی انگریز بهادر مقررومستد گردید که بموجب دفعات وشرائط
مرقومهٔ الذيل فيما بين مغایرت و جدایی متصور نیست ونخواهد شدفقط.اول آنچه ممالك
متعلقه این روی آب سندوآن روی آب سند که در تحت تصرف ودر علاقه سر کارخالصه جی
داخل است صوبه كشمير معه حدود شرقی و غربی وجنوبي وشمالي اتك چهچه وهزا ره و
کهبل وانت وغيره توابع آن پشاور معه يوسف زائى وغيره وخټك و هشتنغر و مچینی و
کوهات وهنگو وسائر توابع پشاور تا حد خير ونوو دورووزيری وتانك وكرانك وكاله
باغ وخوشحال گده وغيره توابع آن ديره اسمعیل خان معه توابع آن ديره غازيخان


(١٠٦)
وكوت متهن وعمركوت وغيره همه جميع توابع آن و سنگهر وارهند اچل و حامی پورو
راجن پور وعرصه کوچی ملك منكيره با تمام حدود آن صوبه ملتان با تمام ملك آن سركار
شاه موصوف وسائر خاندان سدوزائی رادر ممالك مرقومة الصدر هیچ دعوی وسرو كار
اصلا بعد اصل وبقا بعد بطن نیست و نخواهد شدعین عنوان مدام ملك مذكور ملك ومال
خالصه جی اصلا بعد نسل و بطناً بعد بطن هست و خواهد بود .
دوم ـ شاه موصوف از آنطرف خیبر احدی را مرتکب دزدی و رهزنی و دنگه و شور
و فساد باینطرف خیبر شدن هرگز نخواهد داد واگر احیاناً کار داران سرکارین که معامله
خورد و برد نموده و رو بفرار نهاده غیر حاضر باشند از جانبین واپس شوند و آنچه آب ناله
کوه خیبر برای مصارف قلعه فتحكده وغيره بموجب قديم میرسد احدی مسدود نسازد
فقط .
سوم ـ عبور اکنا بكه مطابق آئین موثقه دوستی سرکارین عالیین خالصه جی و صاحبان
کمپنی انگریز بهادر از دریای ستلج متعلق چتهی و اجازت سر کار خالصه است همان
قسم از دریای سند که دریای ستلج به آن آمیخته عبور اقوام معطل برچتهی واجازت
سركار خالصه خواهد بود وشاه موصوف بغیر اجازت و چتهی سر کار خالصه جی عبور
شدن نخواهد داد .
چهارم ـ در مقدمه شکارپور وملك سند این روی دریای ستلج با سند آمیخته فیمابین
سر کار خالصه جی و سرکار شاه موصوف مطابق رویه بهیه دوستی و يكرنگی قضيه
و آيين موثقه سر کار ين عالیین یعنی سركار خالصه جی وسرکار کمپنی انگریز بهادر
آنچه معرفت کپتان کلاد مارتین وید صاحب بها در پلتیکل اجنت بهادر دوست صمیمی
وجواهر سنج میزان دوستی سرکارین عالیین بموجب آئین موثقه معهوده قرار خواهد
یافت بسر کار ذوی الاقتدار شاه موصوف منظور خواهد بود فقط .
پنجم ـ شاه موصوف بظهور انتظام كابل و قندهار احسان
نوهمر عمده و اعلی وخوشرنگ و خوشخرام پنجاه و پنج راس و یازده قبضه شمشیر اصیل
ایرانی عمده وهفت قبضه پیشقبض اصیل ایرانی و بیست و پنجراس قاطران عمده بالاقد
ومیوه ولایت چه خشك و چه تر وسردهاي عمده شیرین در تمام موسم از راه جالها وغيره
در الكای پشاور وانگور وانار بيدانه ونمك وسيب وبهی وبادام و کشمش بمقدار
وافر سال بسال میرسانیده باشند و نیز اجناس اطلس هر رنگ و پكرس وچوخهای
سمور وكمخواب زربفتی وقالین ایرانی جمله يكصد و یکپارچه سال بسال على الدوام
بسر کار خالصه جی میر سانیده باشند فقط .
ششم ـ القاب مراسلات موجب مراتب مساوات فيما بین سر کارین عالیین
ممدو حین جاری خواهد ماند فقط .
هفتم ـ آنچه سودا گران اسپان وغيره پویپایان طرف ولایت عازم سری امرت
سريبو ولاهور وتمام ممالك محروسه سركار خالصه جی خواهند بود از طرف شاه
موصوف ممانعت نخواهد شد بلكه تأكيد و تائيد بعمل خواهد آمد و از جانب سركار
خالصه جی هم همین نهج در باب ظهور خواهد رسید فقط .


(۱۰۷)

هشتم ـ سرکار خالصه جی تحایف بطریق دوستی از قسم پشمینه و غیره بموجب تفصیل
ذیل سال بسال بشاه موصوف خواهد فرستاد .

از قسم پشمینه ململ کمخواب دوپته بنارسی
٥٥ پارچه ٢٥ تان ٥ تان ۲۱ تان

کیش بسیار سنوری ملتانی دستار سفید برنج باره .
ه تان ه تان ه ه آثار
نهم ـ آنچه معتبران سرکار خالصه جی بجهت خریدن اسپان و غیره و یا برای کاری
دیگر بطرف ولایت و یا از طرف شاه موصوف بملك پنجاب وغیره ممالک محروسه برای
خرید و فروش بقدر پانزده هزار روپیه از قسم سفیدی و پشمینه وغیره اجناس مامور شوند
سرکار خالصه جی و سرکار شاه موصوف در نوازش به آنها و سرانجامی کار آنها
متوجه خواهند بود فقط .
دهم ـ هرگاه فوج سرکار خالصه جی و فوج شاه موصوف باتفاق حسنه یکجا
شوند شاه موصوف کار بد در حق کاوان هرگز هرگز اصلاً مطلقاً شدن
نخواهد داد فقط.
یازدهم ـ هرگاه سرکار شاه موصوف فوج سرکار خالصه جی را بنابر امداد
همراه برد آنچه از خاندان بارکزائی وغیره مال واسباب وجواهر واسپان واسلحه
واضراب خورد و کلان وغیره بدست شاه موصوف آید نصف آن از سرکار خالصه جی
ونصف آن از سرکار شاه موصوف باشد و اگر سوای فوج خالصه جی بدست شاه موصوف
آید شاه موصوف اسپان عمده و اشیاء زبده از اسلحه خورد و کلان و جواهرآت وغیره
بطریق تحفه مصحوب وكيل معتبر بسرکار خالصه جی ارسال دارند فقط .
دوازدهم ـ مدام معتبران شاه موصوف و سرکار خالصه جی همه رسائل و تحائف بحضور
جانبین جریده طور حاضر و مامور خواهند بود فقط .
سیزدهم ـ هرگاه سرکار خالصه جی طلب فوج سرکار شاه موصوف
بمدنظر تکمیل مر كوزات عهدنامه هذا نماید شاه موصوف فوج با سرداران کلان
ارسالدارند و سرکار خالصه جی نیز حسب الضرورت شاه موصوف بمدنظر تكميل مر كوزات
عهدنامه هذا فوج مسلمان معه سرداران کلان تاکابل مامور خواهد نمود هنگامیکه
سرکار خالصه جی رونق افزای پشاور شود از طرف شاه موصوف یکشهزاده بجهت ملاقات
سرکار خالصه جی بیاید تعظیم و تکریم او بوجه احسن از سرکار خالصه جی
بظهور خواهد رسید فقط .
چهار دهم ـ دوست و دشمن عرصه سرکارات ممدوحين یعنی سرکار خالصه جی
وسرکار کمپنی انگریز بهادر وشاه موصوف واحد است فقط .
پانزدهم ـ مبلغ دولك روپیه ضرب نانک شاهی امر تسریه با کمدار سال بسال
بانا لضرور از ابتدای ماموری افواج خالصه جی برای تخت نشانی شاه موصوف در کابل
جهت تعیین فوج خالصه جی اندرون علاقۀ ذارالکای پشاور بقدر پنجهزار سوار و پیاده


(١٠٨)

از قوم مسلمان بنا بر پشت گرمی شاه ممدوح بحسب ضرورت برای كمك شاه موصوف
هرگاه كه در سوا بدید سركار دولتمدار كمپنی انگریزیها در باتفاق وصلاح سركار
خالصه جی همچو كمك ضرور متصور شود خواهند رفت در سركار خالصه جی مــداد
شاه موصوف میرسانیده باشند هرگاه كدام مقدمه کلان از جانب مغرب رونما شود
پس تدارك آن باتفاق وصلاح سركارین عالیین یعنی سركار خالصه جی وسركار كمپنی
انگریزیها در بموجب موقع بظهور خواهد رسید در صورتيكه سركار خالصه جی طلب افواج
شاه موصوف نماید هر قدر مدت كه فوج مذکور در سركار خالصه جی حاضر باشند متحمله
مبلغ مشخصه مسطوره بموجب حساب مجری خواهد شد سركار كمپنی انگریزیها در
ما دا میكه امری خلاف شرائط عهد نامه هذا از روی تحقیق بظهور نرسد متكفل ادای
مبلغ مشخصه مذكور سال بسال بلاناغه بسرکار خالصه جی خواهد بود فقط.

شانزدهم ـ آنچه ممالك و توابع آن در تصرف میران سند الحال است شاه شجاع الملك
و سائر خاندان سدوزائی را اصلاً بعد از نسل وبطناً بعد بطن بابت فرمانبرداری
یا باقیات معامله مالیگزاری در حال واستقبال به آن ممالك هیچ دعوی و سركاری نیست
و نخواهند بود ملك و مالك و مال میران سند نسلا بعد نسل هست و خواهد ماند بشرطیكه
میران موصوف مبلغ سی لك روپیه نانكشاهی امرتسریه یا كلدار بموجب مجوزه سركار
كمپنی انگریزیها در پیشاه موصوف ادا نمایند و شاه موصوف از جمله آن مبلغ پانزده لك روپیه
نقد بسر كار والا مقدار خالصه جی رسانیده دهند و باقی مبلغ پانزده لك خود بگیرد هرگاه مبالغ
مذكور همگی و تمامی ادا شده باشد پس آنوقت دفعه چهارم عهدنامه شاه موصوف مرقوم
دوم ماه چیت سنه ۱۸۹۰ كه شرح آن مطابق اصل در صدر مندرجست منسوخ خواهد گردید
و مراسم رسل ورسائل وتعانق فاخره عهده اعلی فیمابین سركار خالصه جی ومیران
سند بمدت قدیمه جاری خواهد بود فقط.

هفدهم ـ هرگاه شاه شجاع الملك در ملك كابل وقندهار عنان حكومت بدست كفایت
خود خواهد آورد آنگاه با ممالك محروسه والی هرات برادر زاده شاه موصوف هیچ
جهت متعرض ودست انداز نخواهد شد فقط.

هژدهم ـ شاه شجاع الملك وسائر خاندان سدوزائی بدون استمزاج واستصواب سركارین
عالیین سركار خالصه جی وسركار كمپنی انگریزیها در معامله وسركار با احدی
از سركاران غیر نخواهند كرد واگر احیاناً كدام سركار غیر عزم لشكر كشی
برملك سركار خالصه جی یا صاحبان انگریزیها در نماید بقدر مقدور خود بمقابله آن
پردازند فقط.

آنچه دفعات مرقومه الصدر مرقوم شد سركار خالصه جی وسركار انگریز بهادر
وسركار شاه شجاع الملك را بخوشی ورضامندی تمام منظور است وعهدنامه هذا بشرط
ثبات دفعات مسطوره مدام برحال وبرقرار خواهد ماند و بعد از ثبت دستخط وموا هیر
هر سه سركار والاققتدار شرائط عهدنامه هذا بعمل خواهد آمد تحریر پانزدهم ماه هار
۱۸۹۰ در لاهور فقط.


(۱۰۹)

نقل زبانی صاحب والانمناقب میگفا تن صاحب بهادر ۱۲ ماه هار ۱۸۹۵
اگر شاه شجاع الملك برای رفتن پسر کلان خود در لشکر مهاراجه صاحب بهادر
اجازت دهد پس شهزاده موصوف از طرف مهاراجه صاحب بهادر مورد تعظیم و تکریم
مطابق شان جلیل خود خواهد گردید شهزاده موصوف را اختیار خواهد بود که منجمله
صاحبان عالیشان همراه لشکر مهاراجه صاحب بهادر بیکی راهی کار گرفته با جمعیت
لشکر مهاراجه صاحب بهادر که مسلمین باشند بطرف کابل قدم پیش نهد در صورتیکه
جمعیت قوم افغانه رجوع بشاه شجاع الملك نمایند با لوجوهات دیگر پیش رفتن شهزاده
موصوف در نظر صاحبان همراه لشکر باهل کاران مهاراجه صاحب بهادر که
حسب الحکم مهاراجه صاحب بهادر مشیر و شريك این امر به آنها باشند انسب و اولی متصور
باشد اگر شاه شجاع الملك بعد ظفر رجوع کنانیدن بسوی خود سرداران افغانستان
را برای انجام مرام خود و حصول مقصد سر کارین طالبین خواهش آن داشته باشد که
سلطان محمدخان هم همرکاب خود بطرف قندهار شود پس مهاراجه صاحب بهادر اجازت
رفتن بخدمت شاه از سرداران موصوف دریغ نخواهند داشت و شاه شجاع الملك عزت
و آبروی سردار سلطان محمدخان نگاهدارد اگر رفتن افواج مهاراجه صاحب بهادر
وعبور حدود ممالك محروسه خود باتفاق وصلاح صاحبان عالیشان که در لشکر مهاراجه
صاحب بهادر موجود باشند مناسب متصور گردد در آن تقدیر اتفاق وصلاح صاحبان
همراهی لشکر که با صاحبان همرکاب شاه شجاع الملك رسم مراسلات مرعی خواهند داشت
واجب متصور خواهد شد هر چند که اینهمه مراتب پیش ازین بمعرض قبول مهاراجه صاحب
بهادر رسیده است تا هم برفع وهم شك و شبهه آینده انسب آن معلوم گردید که بمعرض
تحریر و ترقیم در آید بجناب فیضماب اشرف سری مهاراجه صاحب بهادر گزارش شد
۱۰۱۳ هار مبارك ۱۸۹۰ فقط .
نقل مقتضیات بندگان ظل الهی که نوشته اش میگناتن صاحب بهادر برده است .
اول آنکه از اولاد شاه دران و فرزندان و متعلقان بندگان ما هر کس که باشد و رعیت
وسپاه و افسران درانی و کاکره که در ولایت سند در پرداخت و قدم آن و در خیر وشر
ایشان مالك و مقدر بندگان ماست درین امر از صاحبان وغیره هیچ کس متعرض نخواهد شد .
دوم ـ هرگاه بندگان ما در کابل و قندهار متمکن باشند بسبب تنگی دست بلخ یا سیستان
وبلوچستان و توابعيات توابع کابل وقندهار وشکار پور لشکر کشی نمایند و یا بتحت
تصرف آوردند درین امر ممانعت نخواهد بود .
سوم ـ هرگاه کابل وقندهار و شکارپور بتصرف بندگان ما باشد باید که توابع آنها
که در زمان سلطنت غلمینه میبود تعلق ببندگان ما داشته باشد .
چهارم ـ در زمانیکه بندگان ما در کابل متمکن شوند و صاحبان عالیشان عزم
مراجعت نمایند بیگصاحب بنادر وکالت واگر چند نفر دیگر بجهت تمشیت امور لشکر
بندگان ما خواهش نمایند صاحبان مضایقه نخواهند نمود .
پنجم ـ در میان صاحبان و مردم ولایت چه از سپاه و چه از رعیت بدوی مرضی وصلاح
بندگان ما امری بوقوع نخواهد آمد .


(۱۱۰)
ششم ـ در خصوص دادن دو لك روپيه وچيزی دادن از شکار پور ببندگان ما بسيار سخت
وشاق معلوم ميشود چرا که اول آنملك گنجایش آن ندارد که خرج واخراجات بندگان
ما وسپاه بعمل آید ودیگر که اینمعنی ما لگزاری وماليه دهی بنظر جهانیان می آید مختار
صاحبانست هر گاه گنجایش آن در آنملك میبینند و بلیمناسب وصلاح میدانند به مضایقه
اهتمام امور بندگان ما تعلق بصاحبان عاليشانست.
هفتم ـ چونکه سلطنت رو بخرابی آورده همچنانیکه غلامان سر کش شده ملك ولایت
را غصب نمودند همچنان سندیان در شکار پور آدمان خود را نشانیدند الحال که بندگان
مادر ملك ولایت متمکن شوند باید که میران سندشکار پور را واگذار شوند كه ملك
پادشاهيست بتصرف بندگان ما باشد ،
هشتم ـ در خصوص کنیزان که وعده شوند اگر چه بدست دادن آنها در آیین معطل باشد
چونکه امر ناچاریست که ارباب عزت و وقار را بدون خدمتگار ممکن يست خد متگار
باید اگر دیگر مردم این آیین جاری میشود باری اجرای این امر در باره مهمان لازم
نیست كنيزانیكه از مردم ولایتی متعلقان سر کار فرار شوند بعد بسر كار واپس داده شوند.
نهم - دیگر اینکه بعد مطالعه ثانی شرایط عهدنامه واستماع عرایض صاحبان عالی شان
ما بدولت و اجنان مناسب نمود که ذکر شکارپور در مطالب مرقومــة الصدر مندرج نشود
و آنچه عذرات در ماده دادن دو لك روپيه بسر کار مهاراجه رنجیت سنگه بعوض معاونت
فوج نوشته شده است چونکه مضر عزت ما بدولت متصور نیست ذکـر آن نیز گذاشته
شود حالا بدولت وأبوضا ورغبت ثبت نمودن دستخط و مهر خود منظور و قبولست
دفعه هذا بتجویز مكناتن صاحب بهادر بدفعات فوق درج شـــده ، در ثانی مطالـــبات
مرقومة الصدر بدین نهج نوشته تسلیم و بد صاحب بهادر نموده شده اول آنكه از اولاد شاه
دران وفرزندان و متعلقان بندگان ماهر کس که باشد و از رعیت وسپاه وافسر وسران
درانی و کدومه که در ولایت باشند در پرداخت وعدم آن و در خير وشر ايشان مالك ومختار
بندگان ماست درین امر از صاحبان و غیره هیچ تعرض نخواهد شد چرا كــه آنمردم
بفكراند و عاقبت اندیش نیستند، هرگاه بندگان ما در کابل وقندهار متمکن باشند بسبب
تنگی بسمت بلخ يا سيستان و بلوچستان و نواحیات توابع کابل وقندهار الی سرحد شکار
پور لشکر كشى نمايند و يا بتحت تصرف آورند در ین امر ممانعت نخواهد بود، هر گاه
کابل وقندهار بتصرف بندگان مادر آید باید که توابع آنها ٩، در زمان سلطنت قدیمه
بود بدستور باشند، در زمانيكه بندگان مادر کابل متمكن شوند وصا حبان عالی شان
عزم مراجعت نمايند يكصاحب بنا بر وکالت واگر چند نفر دیگر که بجهت تمشيت امور لشکر
بندگان ما خواهش نمایند صاحبان مضایقه نخواهد نمود، در میان صاحبان و مردم ولایت
چه از سپاه وچه از رعیت بدون مرضی و صلاح بندگان ما بوقوع نخواهد آمد، چون سلطنت
رو بخرابی آورد همچنا نيكه غلامان سر کش شده ملك ولایت را غصب نمودند همچنان
سندیان در شكار پور آدمان خود نشانیدند اینمعنی ببندگان ما نهایت سخت و شاق میشود
که سندیان نیز ضبط ملك پادشاهی نمودند بخاطر بندگان ما مدام همین بود که هر زمان
با شد ملك را از دست ایشان خارج سازیم الحال كه صاحبان عالیشان بتدبير مساحت و از


(۱۱۱)

روی خیرخواهی آوردن لشکر شکار پور را در دفعات مطلوبه جائز نداشتند و در خصوص
دادن دولک روپیه بسرکار مهاراجه رنجیت سنگ هم بندگان ما شاق بود صاحبان عالیشان
عذرات آنرا نیز بالفعل جائز ندانستند بندگان ما نظر به یگانگی که صاحبان عالیشان
دارند ذکر این دو مطلب را موقوف داشتند باقی مندرجه منظومه مرقومۀ الصدر
بمهر و دستخط مزین گردد از آنجا که فیما بین بندگان ما و صاحبان عالیشان اتحاد و یکوجودی
میباشد سرموئی جدائی متصور نیست باری از ثبت گردیدن مهر و دستخط در ذمه
مطلوبه مرقومۀ الصدر تشفی و تسلی بندگان ما میگردد سوا ازین مبادا چیزی در میان
آید که موجب ملال خاطر دوستان گردد فقط.

اجوبه دفعات مطالب شاه ذیجاه شجاع الملك پادشاه از طرف نواب مستطاب
معلی القاب گورنر جنرال بهادر مرقومه ششم ماه اگست سنه ۱۸۵٤ عیسوی
مطابق پانزدهم شهر جمادی الاول سنه ۱۲٥٤ هجری .
سوال (۱) اون آنکه از اولاد شاه دران و فرزندان و متعلقان بندگان ما هر کسی که
باشد در پرداخت و عدم آن و در خیر و شر ایشان مالك و مختار بندگان ماست درین امر
از صاحبان وغیره هیچ متعرض نخواهند شد .
جواب . درینباده خاطر مبارك جمع باشد زیرا که اصلاً اراده سرکار دولتمدار
انگریزیه نیست که در پرداخت و عدم آن و خیر و شر فرزندان و متعلقان آن خلاصه خاندان
مجد و اعتلا مداخلت نماید در همچو امر آن سلاله دودمان عزوعلا مختارند .
سوال (۲) هرگاه بندگان مادر کابل و قندهار متمکن باشند بسبب تنگی ملك سمت
بلخ یاسیستان و بلوچستان و نواحیات و توابع کابل و قندهار لشکر کشی نمایند یا بتحت
تصرف آورند درین امر ممانعت نخواهد بود بلفظ شکار پور مخو شد .
جواب (۲) یقین خاطرعاطر باشد که همواره نیت واراده سرکار دولتمدار انگریزیه
مصروف تاسیس اساس سلطنت آن زینت بخش سریر عظمت تا دوست قدیم و محب صمیم این
سرکار ابدمدار هستند خواهد بود و هر وجوه وطریق که در ینماده مقتضای مصلحت باشد
حسب تقاضای وقت بمشوره و کنکاش هر دو سر کار بعمل خواهد شد .
سوال (۳) . هرگاه کابل و قندهار بتصرف بندگان ما با شد با ید توابع آنها که در زمان سلطنت
قلعه بند میبود تعلق بندگان ما داشته باشد بلفظ شکار پور مخو شد .
جواب (۳). سرکار دولتمدار انگریزیه را حسب تحریر صدر بجز قوت تام ورو نق مالا
کلام گرفتن سلطنت آن خلاصه خاندان عزوعلا خواهشی دیگر نیست فاما مبرهن خاطر
عاطر باشد که با نقلاب روزگار در امور سلطنتها کمی وبیشی ظاهر و آشکار میگردد
و در بعضی احیان ممالک يك سلطان وسعت می پذیرد ووقتى من الاوقات برخی از مملکت
ومضافات سلطنت وی بدست وتصرف اهل حکومت دیگر در می آید همانا آن سلاله دودمان
مجد و اعتلا ا و پذیرا فرموده اندك واليان پنجاب و سند بر ملکها ئیکه سابقاً بدخل
وتصرف سلاطین افاغنه بوده اند و درین زمان بیدتصرف والیان موصوفین اند موصوف الیوم
قابض ومتصرف خواهند بود .


(۱۱۲)

سوال (٤) در زمانیکه بندگان ما در کابل متمکن شوند وصاحبان عالیشان عزم مراجعت نمایند يك صاحب بنا بر وکالت واگر چند نفر دیگر که بجهت تمشیت امور لشکر بندگان ما خواهش نمایند صاحبان مضایقه نخواهند نمود:
جواب (٤) . اخلاصمندانرا بتمامتر خوشی ورغبت وخیلی خرمی ومسرت ماندن يك صاحب بطریق وکالت و چند نفر دیگر بجهت تمشیت امور لشکر قبول ومنظور است :
سوال (٥) . در میان صاحبان ومردم ولایت چه از سپاه چه از رعیت بدون مرضی وصلاح بندگان ما امری بوقوع نخواهد آمد :
جواب ( ٥ ) . اخلاص گزین را بخوشی تمام و رغبت مالا کلام این معنی منظور است که در میان صاحبان ومردم ولایت افغانستان چه از سپاه وچه از رعیت بدون مرضی وصلاح آن خلاصه خاندان عز وعلا امری بوقوع نیاید
سوال (٦) در خصوص دادن دولك روپیه وچیزی دادن از شکار پور بندگان ما بسیار سخت و شاق معلوم میشود چرا که اول آن مملکت گنجایش آن ندارد که خرج واخراجات بندگان ما وسپاه بعمل آید و دیگر اینمعنی ما لگزاری ومالیه دهی بنظر جهانیان می آید مختار صاحبانند هر گاه گنجایش آن در آن ملك می بینند و باعث سیه وصلاح میدانند چه مضایقه . اهتمام امور بندگان ما تعلق بصاحبانست .
جواب (٦) یقین خاطر باشد که هرگز در آینه اراده سرکار رفعت مدار انگریز نبود که با آنسلاله دودمان مجد واعتلا تکلیف در امر غیر واجب دهد یا باعث امری شود که بر خاطر عاطر سامی گران وشاق باشد و آنچه ذکر عدم گنجایش ریخته خامه آنوالاتبار گردیده است بپاسخ آن حالی خاطر صفامظاهر نموده می آید که سرکار دولتمدار انگریزیه تکمیل وتکمیل مراتب عهود لابدیه ومستلزمه ذات ستوده صفات هر گز در ضیق وتنگی افتادن آنوالاتبار روا و گوارا نخواهد داشت وهرچه درباره دادن زر مهاراجه رنجیت سنگه بهادر مالگزاری ومالیه دهی بنظر جهانیان در آمدن رقمزده كلك گهرسلك شده بجواب آن همان قدر کا فیست که درا دای مالگزاری ومالیه دهی واجرت سپاه بون بعیدیکه هست نمایان بل تفاوت زمین و آسمان ظاهر وعیان چه اکثر احیان اتفاق می افتد که سرکار توانگر و قوی تر خرج برای افواج سرکار دیگر میدهد بل سرکار اعلی با سرکار ادنی اینقسم معامله و رویه را بروی کار می آرد پس تطویل کلام خصوص درینمرام بیحاصل محض است چرا که آنخلاصه خاندان حشمت اینمعنی را روا داشته بمنظوری جميع شرائط عهد نامه ثبت مهر ودسخط خود برغبت ورضا پذیر فرموده اند
سوال(۷)چونکه سلطنت روبخرابی آورده همچنانیکه غلامان سر کش شده ملك ولایت راغصب نمودند همچنان سندیان در شکارپور آدمان خودرا نشانده اند الحال که بندگان ما در ملك ولا یت متمکن شوند باید میران سند شکار پور راهم وا گزار شوند که ملك پادشاهیست بتصرف بندگان ما باشد .
جواب (۷) درباره دفعه هفتم نسبت شکارپور اینقدر کافی وبسنده است که مقدمه آن در عهدنامه موثقه خالطی وانفصال مافیه و آن والاتبار آن را تلقی بقبول داشته این دفعه که درخصوص شکار پور است محو گردیده چرا که در عهد نامه تجویزی نوع دیگر رونموده


۸ـ در خصوص کنیزان که فرار میشوند اگرچه بدست دادن آنها در آیین
سوال
معطل باشد چونکه امر ناچاریست که ارباب عزت و وقار را خدمتکار باید
اگر بدیگر مردم این آیین جاری میشود باری اجرای این امر در باره مهمان لازم نیست که
کنیزان که از مردم ولایتی متعلقان سر کار فرار شوند بعد بسر کار واپس داده شود .
۸ـ در باره دفعه هشتم و اخير که مقدمه نازکست اینقدر جواب اجمالی آن
جواب
کافیست که حتى الامکان شرایط و مستفاد قوانین وپاس مروت و آیین بهین
مرعی داشته در انجاح مرام و انصرام خواهش و مرکز ذات آن بر گزیده صفات جهد وسعی
وکوشش و پیروی بر روی کار آیدچنانچه در ینماده با احلکاران این سرکار مقیم لودیانه
ایما و اشعار رود .
۹ـ دیگر اینکه بعد مطالعه ثانی شرایط عهد نامه و استماع عرایض صاحبان
سوال
عاليشان ما را بدولت چنان مناسب نمود که ذکر شجاع پور در مطالب
مرقومه الصدر مندرج نشود آنچه مقررات در ماده دادن دوالک روپیه بسر کار مهاراجه رنجیت
سنگه بعوض معاونت فوج نوشته شده است چونکه مضر عزت ما بدولت متصور نیست ذکر
آن نیز گذاشته میشود حالا ما بدولت و ایضا وثیقه بت نمودن دستخط و مهر خـود
منظور و قبول است .
۹ـ آنچه در تتنه دفعات و فقرده كلك متانت سلك گرديده است بجز آنکه تحسین
جواب
و آفرین بر عقل سلیم و رای مستقیم آن عالی تبار نسبت بمعرفت سود و بهبود
حقیقی و فايده ومنفعت تحقیقی و وثوق و اعتماد بر صفا طینتی و نیکو سگالی این سر کار
ابد بنیاد که فرموده اند نبوده آید دیگر ضرورت ندارد فقط .
موکب ظفر کوکب شاهنشاهی وعساکر نصرت مآثر انگلیسی از قصبه لودیانه تاریخ
۲۲ شهر شعبان المعظم سنه اليه بریم گشای سمت شکار پور گردیده پس از انقطاع
منازل وانتهاى مراحل وملاحظه انواع نذورات که از جانب مهاراجه پتیاله والامـه
عرایض تهنیت فرايض واز طرف مهاراجه رنجیت سنگه بهادر معه مراسله مواددت مواصله
که هريك را اپل وقرایع و کلای خویش بحدود خود ارسال داشته بودند و شرفیابی عالیجاه
نواب محضر بها والخان عباسی در بهاولپور بدربار کیوان اقتدار و گذرانیدن انواع پیشکشی
از قسم اسبان تازی و اشتران مهاری با سازهای طلا و نقره کار وزر نقد و اجناس زری و
ابریشمی بمقدار دهوازی عرضرب تفنگ معه اشتران تیز رفتار و بالاپوشهای زرین ولباس
پرا قش و نگار وضزب توپ دشمن کوب بوی وضیافت اساطين واماکین در بار شاهی
ومیران وافسران سپاه شوکت دستگاه انگلیسی و باقى نفايس عرائیس انتظام که معمول
قديم آبا واجداد آن خلوصیت انجام بود . متاز شدن هر يك از وكلا و نواب موصوف حسب
لياقت وصداقت خوده بخلاغ فاخره وجوابات عرایض و مراسله ونفاذ دستخط وارقام مطاعه
در تاریخ شهر ذی حجة الحرام سنه اليه زينت بخش ملك شکار پور گردیدند صاحبان عالیشان
استجازت ادای سلامی سپاه نصرت پناه انگلیسی که از جانب کلکته و بمبئی ملحق رکاب

۱۱۳


نصرت انتساب شده بودند بسمع پادشاه والا جاه رسانیده در ترتیب افواج بحر امواج حسب
ضابطه خود ها قیام نمودند غرض آنچنان آراستگی و پیراستگی در ادای سلامی
مشاهده شد که ناظران از وفور حیرت از خود رفتند از یشمعنی که
آیا در کوه قاف نشسته ایم که حوریان جلوه مینمایند و یا از هوش رفته ایم که در عالم
بیهوشی عالم دیگر بنظر در میاید حضرت شاهنشاهی نیز از مشاهده این حال آنقدر
خوشحال و مرفه البال كه كوياربع مسكون در تصرف ملازمان همایونش در آمده بعد
از اتمام این تماشای عجیب الفران افواج را بقدیمه و سپاه نصرت پناه را بقدیمه اکرام
و انعام فرمودند پنج پلتن تلنگه و دو ریمنت سوار نو آموز که سر کار انگریزی باسم
سامی و نام گرامی شاه جمجاه آراسته و پیراسته بودند از ملاحظه آراستگی آنها بکار
آمد شاه ممدوح زبان تحسین کشودند چون مقتضای و مرکوز خاطر صاحبان عالیشان
این بود که با میران سند شرایط مطلوب خود را زیب توثیق داده مصحوب المود شاه جمجاه
ومهاراجه رنجیت سنگ بهادر میثاق هم عهده سر کارین ممدوحین بگیرند مگر میران سندیه
اولا بخیال محال باطله در اجتماع لشکر ابتر و یسر خود کوشیده که شاید صاحبان
انگلیس نیز همچون سرداران افغان از انبوه بی شکوه ایشان خائف و ستوه گردیده در امور
مرکوزه خود تساهل ورزند كه ناگاه افواج بحر امواج انگریزیه چون تلاطم امواج
دریای بیکنار و تراکم شدت ابر بهار از دوجانب یعنی از سمت بحر و در بیحد ومر رسیدند
در بصورت دانستند که هرگاه در سفینه حمایت و اطاعت ایشان بنشینیم ضرور غرق آب
شمشیر یلان تهمتن توان ایشان خواهیم شد و سوخته آتش انواب دوزخ میزان ایشان خواهیم گشت
ناچار رشته صلاحيت و عهود را حسب الصلاح طرفین منعقد ساخته ادای مبلغ بیست و هشت
لك روبيه نقدا بر ذمه خود گرفتند چنانچه صاحبان والا شان بموجب تقرر مبلغ پانزده
لك روبيه بسر کار مهاراجه رنجيت سنگ بهادر رسانیده سیزده لك روپیه را بشاه
جمجاه دادند
احوال کوچ از مقام شکار پور بعزیمت قندهار .
چون كلية شاهنشاهی و افواج بهر امواج انگریزی از شکار پور در حرکت آمده شاه جمجاه
هر چند بجهته محراب خان بلوچ نوشته که سعادت تقبیل و رکاب نصرت انتساب حاصل سازد آن
بی نصیب بنا بر تمرد وعدول عذرات ناواجب غیر معقول در میان آورده اگر چه معتمدان
خود را بحضور شاهی فرستاد اما خد متیکه در ان ایام از شان او میبایست بظهور نرسد و منع
وبند و بست رهزنی و خباثت طوائف بلوچ نیز نتوانست نمود حتی که مردمان بلوچ در حین
مقام و كوچ مردمان فرومانده اشکر را بی خطر بمعرض تلف میرسانیدند آخر الامر
بجزای همان خسران بود که فوج بمبئی بعد از تسخیر کابل بهنگام مراجعت بهندوستان تادیبا دست
قتل و غارت بمحرابیان و ساکنان قلات نصیر خان و اموال آنان در از
کرده بملك و اولادش بسی خرابی و تباهی رسانیدند حتی که تا باز اولادش
در ظل عاطفت دولت بيز وال انگلیسه استقلال نجستند روی آرامی
وعزت ندیدند غرض كوكبه شاهی و لشکر ظفر پیکر انگریزی هرگاه از ملك محرا بغان
منزل بمنزل عبور فرموده در محال کدنی که تا شهر قندهار مفاصله سی گروه دارد رسیدند
114