تحریر اسم هر يك از اینچنین اشخاص وفا اختصاص که در خدمتکاری واخلاص خود را بمانند
آفتاب علم ساخته اند موجب تطویل کلام است و در اجمال تحمیل مرام که بر همین قیاس
هر يك از خدمتگاران حق شناس و هوا خواهان حقیقت اساس بقدر حوصله و استعداد خویش
با وجود یاس و هراس در خدمتگذاری و جانسپاری حصول نیکنامی نمکحلالی نموده ادای حقوق
نعمت را کما حقه مودی ساختند آفرین برچنین مردان مگر نظام الدوله که با وجودیکه
صاحبکار و مختار کار بود و زرو مال بیشتر از همه حاصل نمود چنانچه امین الله خان در زمان
مختار کاری خود بکرات بحضور شاه جنت آرامگاه عرض و اظهار نمود که نظام الدوله
از روی تحقیق مبلغ ده لك روپیه از مالیات نقد برده از آغاز بروز مقدمه بلوا الی انتها
ومراجعت افواج انګلیسه بطرف هندوستان هیچ خدمتی نه بصاحبان بهادر و نه بپادشاه
و اولادش بجا آورد که بقید تحریر در آید اما افعالی در زمان صاحبکاری خود بجا آورد که
باعث بر انگیختن چندین فتنه و فساد و موجب بد نامی و حقارت شاه غفران پناه جنت معاد
در ممالك افغانستان شد حقا که اگر تنقیص مواجب خوانین غلجائی بادعای کمال کار دانی
که محض حماقت و نادانی او بود نمیشود و علاوه بر آن پیشر هفت ساله خود را کرها بر آن
طوایف حاکم مقرر نمیداشت چرا آنها باغی میشدند و همچنین اگر در اخراج پنچنفر خوانین
معتمد درانی متوطن قندهار و نامدار و با اعتبار ساعی نمیگشت چرا آنها محرك بلوا میشدند
فی الحقیقه اگر ملاحظه خیر دولتین عالیقین میداشت چرا با فعال ناشایسته خود پادشاه غفران
پناه را بدنام ملک افغانستان میساخت و اگر خلل انداز فیمابین صاحبان و پادشاه نمیگردید
چرا در اول وقوع مقدمه بلوا از پادشاه غفران پناه بد گمان میبود آفرین براینچنین
نطفه که مقدمه بلوا که ظهورش بوجود اعتبار نار کنزان بصد از دو سال احتمال داشت
او با فعال نيك خود مواد فتنه و فساد را در يك سال قابل اخراج ساخت القصه شاه فتح جنگ
در زمان محصوری خود بحسب رای میرزایان موصوف بنابر انتظار ورود افواج صاحبان
والاشان که شاید بزودی آمده دستیار مطالب و کامران مقصود شوند قبول خواهش مردمان
کابلی و قزلباش ومحمد زائیخان را نفرمودند و اگر نه هر يك معتبران خود را بمقامات بجهت
صلاحیت فرستادند هر گاه شاه فتح جنگ عذرات محمد زمان خان را در مقدمه شهادت شاه غفران
پناه میپذیرفت وصلت صبیه صلبیه دوشیزه خود بشاه فتح جنگ میشود و یقین که اگر صلاحیت شاه
موصوف و محمد زمانخان بضمانت کابلی و قزلباش میشد چندان خرابی بعیال و اموال
ومنسوب ومتعلق شاه غفران پناه و خود فتح جنگ شاه نمیرسید مگر فتح جنگشاه چونکه منتظر
برورود جنود صاحبان بلندشان بودند با هیچکس صلح نمیکردند صالحیکه با محمد اکبرخان
نمودند هم بنهایت ناچاری و حالت اضطراری بود که سابق ذکرش گذشت .
بتخت نشستن فتح جنگ شاه در کابل بورود جنرال پالک صاحب بهادر .
خلاصه اینکه شاه فتح جنگ باتفاق جنرال پالک صاحب بهادر و افواج انگلیسه
در هز دهم ماه شعبان سنه ۱۲۵۸ هجریه وارد کابل شدند جنرال پالک صاحب بهادر
و جارج میگرینگر صاحب بهادر پنجه ید فتح جنگشاه را بر تخت شاهی نشانده وبیرق
(۱٥٤)


شاهی را برپا نموده بعد از اظهار خوشی بشلك توپ و تفنگ پرداختند و پس از سه یوم
جنرال ممدوح ومیگربنگر صاحب بها در بوساطت میرزا حیدر علیخان لشکر نویس
استدعای آن نمودند که برو دی از خوانین درانی وزیری منصوب شود تا انتظام امور ملك
ورعیت نماید لهذا حسب الصلاح امیر اصلان خان جوانشیر المعروف بخان شیرینخان وباقی
خوانین قزلباش که در آن ایام بنابر حفظ مال و ناموس عیال در حین ورود جنرال پالك
صاحب بهادر بمقام تیزیین وقرار شدن مجددا کبیر خان بجانب ترکستان خود را از همراهی
محمد اکبر خان جدا کشیده بد و لتخواهی صاحبان انگلیسه منسوب ساخته بودند
غلام احمد خان درانی با میرانی را خلعت وزارت پوشانیدند در آن حین از کیفیت
استقامت امین الله خان لوگردی و جماعه غازی که از منزل تیزیین فرار کرده در
کوهسار استالف وکوه دامن و چاریکار قیام کرده بانی فساد و عناد شده بودند صاحبان
عالیان آگاهی یافته صلاح وقت چنان دیدند که جناب شهزاده شهپور شاه را بافجری
مقرر کرده وفوج ظفر موج میگر یری را برکاب سعادت انتساب شان همراه ساخته
برای اندفاع آن انبوه بی شکوه مامور سازند تا دمار از نهاد آن جماعه اشرار کشیده
آواره دشت ادبار گردانند
روانه شدن شهزاده شهپور شاه مع فوج بطرف استالف برای دفع فساد
شهزاده ممدوح بمجرد استعماع حال بکمال رغبت اقبال اینمعنی فرموده بمعۀ
خوانین درانی وقزلباشی وفوج ظفر موج سرکاری از شهر کابل بر آمده تشریف
فرمای کوهستان شدند از تفضلات جناب کبریا و یمن اقبال شهزاده شجاعت دستگاه
عند المجادله گروه مجاهدین خود ها ساعتی مقابله نموده از بیدلی وعدم مادة اتفاق
تاب صدمات اتواب آهن ناب دلیران فوج نصرت ماب نیاورده میدان را از خس و خاشاك
وجود خودها صاف و پاك ساخته فرار کوهسار آندیار گردیدند لهذا ملك ومال وغله
آنمردم بی اقبال را آتش داده عالیجاهان پانتجر صاحب بهادر وماکنزی صاحب بهادر
ودیگر صاحبان بخدمت شهزاده والا حاضر گشته حالی نمودند که ملك كوه دامن
وکوهستان این محال کله بتمام و کمال از شماست بضبط و ربط عاملان حضور در آورده
خود نیز درینجا بدار الحکومه رونق افزا شوید شهزاده ممدوح فرمودند که بهر امریکه
رضامندی و خشنودی اهالی سرکار عالیه مدار باشد مرا قبول و منظور است لاکن از کابل
خبر رسید که فتح جنگشاه از اقامت و تخت نشینی کابل ابا نموده عزم هندوستان دارند
در ینصورت اقامت ما در اینجا چه فایده دارد لهذا از شنیدن اینجواب برای صواب گفتند
که الحق المال اقامت وریاست کابل سوای شما حق دیگری نیست بنابران از آنجا
بمعه تمامی فوج واپس آمده داخل کابل گردیدند از آنجا که فتح جنگ شاه خود
قصد مراجعت بهندوستان داشتند هر چند که ترغیب بماندن کابل نمودند شاه ممدوح قبول
نکرده فرمودند که افواج بحر امواج انگلیسه را حکم بمراجعت بهندوستانست و من بدون
افواج صاحبان ماندن اينملك را هرگز منظور ندارم البته در صورتی متوقف میتوانم
شد که چهار پلتن از فوج انگریزی نیز در اینجا بقدر امضای ایام زمستان باشند واگر

(۱٥٥)


این ممکن نباشد قدری مبالغ خواه بصورت امداد خواه بطور قرض بدهند که درین وقت
ازوجه نقد هیچ در نزدم باقی نمانده واگر از قسم جواهر چیزی هست درین خرابی
هیچ کار روائی ازان نمیشود وعهدی که اکابر واصاغر این ملک بیمین ومیثاق
وقسم وطلاق با من کرده باز خلاف آن معمول و مرسوم داشته اند از آفتاب روشن تر
است جنرال پالک صاحب بهادر ومیکر یگر صاحب بهادر بعد از استماع اینمقال وملاحظه
اینحال گفتند که ماندن فوج ودادن مبلغ حکم نیست شاه فتح جنگ عهد نامه که در
وقت تخت نشینی از خوانین وسائر سکنه آنسر زمین مهر کرده در قبضه خود داشت
نشان داد مضمون آن را دریافته از بد عهدی آن مردمان نيك واقف شده گفتند که الحال
آنچه خیر خود دانید برفتن هندوستان یا بماندن افغانستان بعمل آورید مشارالیه بعد ازان
شاه فتح جنگ باچندی ازبیگمات اهالی حرم محترم بر آمده شامل افواج بحر امواج
انگلیسیه شده روانه هندوستان شدند وجان خودرا بملك امن وامان رسا نیدند

اختیار نمودن بندگان شهپور شاه ریاست کابل را بتخت نشستن شاه
ممدوح و مراجعت کردن جنرال پالک صاحب بهند

چون بندگان سپهر مکان شهپور شاه ترك اقامت شاه فتح جنگ ووفور رغبت صاحبان
فرنگ در ماندن اولاد نامدار شاه جنت آرامگاه بریاست کابل بکامل یافتند ببرهمت
والانهمت شان ترانریاست وانکار اقامت ورفتن بهندوستان ودست برداشتن از ملك افغانستان
وسلطنت وجاه شاه جنت مکان ورسا نیدن جان خود بملك امان واندیشه کردن از ظلم
وتعدی ظالمان ناگوار آمده بخواص ومقربان حضور خود فرمودند که جناب والد نامدارم
از عهد شباب دولت تا زمان شیب شهادت ازرویه جهانداری ومهمکشی تا گشته وچندین
صعوبت ومشقت ورنج وزحمت دیده وآزموده دست از مقصود برنداشتند تا دولت شهادت
برداشتند اگر يك پسر آنوالا جاه هم درین ورطه جان اندازد یا درین راه خسته و کشته
شود جز اتباع سنت آنوالا درجت امر دیگر نخواهد بود مناسب نمی پندارم که روش راه
والد جنت آرا مگاه خود را گذاشته سلامتی و آرامی جان خود را غنیمت شمرم
اگر درین راه هلاك گردم نیکنامی بلکه عین زندگانی تواند بود ممرین
حال جارج میکر یگر صاحب بهادر بحضور شهزاده موصوف رسیده بیان نمودند که
اگر درین ملك شما قیام میکنید و ریاست ابی وجد خودرا منظور دارید بهتر است
وخشنودی ماتم دران میباشد والا شهر کابل وقلعه با لاحصار مسمار ساخته میشود و تانشانی
وعلامت بنیانی باقی نخواهد ماند .

جواب وسوال شهزاده شهپور شاه در اختیار اقامت کابل و ترك آن
شهزاده ممدوح فرمودند که اگر چه برعهد ووفای مردمان اینمك از آنچه
مکرر بامتحان طرفین در آمده اعتمادی نیست مگر بپاس وفور رغبت صاحبان
عاليشان انگليسه وهم بلحاظ جاه وحقداری ریاست آبائیه واجدا دیه وهم بغايت
رفاه ملك واملاك وخانه ومکان خلق الله وهم بتيقن اینکه افواج نصرت پناه انگریزی

(106)


بی خلل و بی نقصان از ملك افغانستان بر آمده داخل هندوستان خواهند شد اقامت
واستقامت کابل مارا منظور است فقط الحق که از قیام شاه ممدوح کمال رفاهیت
و آرامی نسبت بسیاه صاحبان عالیشان رسید یعنی افواج و اسباب شان بیخوف و نقصان
از ملك افغانستان عبور کرده بهندوستان داخل گردید میگر بسگر صاحب بها در
بعد از استماع این سخنان تحسین و آفرین بیشمار تکرار نموده گفتند که کیفیت را
بجنرال بالك صاحب بهادر بیان نموده تو عیکه مجوز دارند بعمل آور ده میشود

جلوس سلطان شهپور شاه برسریر و تجدید عهد و بحالی وزیر

چون صاحب موصوف از حضور شاه ممدوح ترخیص یافته بلشکر گاه رسیده
کیفیت بجنرال بهادر ممدوح بیان کردند اوشان نیز بغایت پسندیده و نهایت خوشنود
گشته آفرین فرمودند فردای آنروز عالیجاه مکس د یز صاحب بها در نائب جنرال
بهادر موصوف که تقریر فارسی خوب داشت در بالا حصار آمده شاه ممدوح را
بر تخت سلطنت و خلافت نشانید و در بار معدلت آثار را از خوانین و اراکین رنگین
نموده سلامی شلك اتواب بیحساب نموده نقاره خانها را گرم ساختند .
همه مر دم قلعه و شهر وده
بشاه آفرینها بگفتند وزه
رضامند شهر کس از همتش
که آبادی باشد از دولتش
باین بیبر دلی گر نماند بجا
حصار وده و شهر ماندی کجا
دعا گویی شاه نو هر کسی
همگی دوخوش بود و خرم بسی
بعد ازان صاحب موصوف امیر اصلانخان جوانشیر عرف خان شیرینخان را که
قابلیت اینقدر کار بزرگت نداشت مدارالمهام ملك نمودند و غلام احمدخان پسر مختارالدوله
را که در وقت بینی وقوف تمام داشت بر منصب وزارت بر قرار گذاشتند و میثاقی بتجدید
از کل خوانین و اراکین دراینه و قزلیاشیه و فارسیه و غیر
هم گرفته همه را سوگند دادند که نقض عهد نکرده پیوسته در انتظام
واستحکام دولت شاه ممدوح به آگاهی و دولتخواهی جاهد و ساعی بوده بجز راستی
و خیر سگالی دیگر امری بخاطر نیاورند همه تصدیق نمودند بعده هر يك را از خوانین تنها تنها
در زیر تخت شاه ممدوح طلبیده مصحف مجید روی دستشان نهاده قسم دادند و کل خوانین
عهد نامه بدین مضمون بر ورق مصحف مجید نوشته دادند .

عهد نامه خوانین با شهزاده سلطان شهپور

درین زمان فرحت بنیان که بندگان سپهر مکان السلطان ابن السلطان الخاقان ابن الخاقان
سلطان شهپورشاه پادشاه مایان میباشد اقرار مینمائیم بخدای عزوجل واحد ولاشريك
و برسول الله و جميع پیغمبران و چهار یار کبار و آل مهاجرین و انصار و خاندان آل اطهار
صلوات الله وسلامه علیه وعلیهم که سلطان ممدوح را بپادشاهی بر سرخود بر گزیدیم که بدون
سلطان ممدوح مادام الحياة احدی را اختیار ننمائیم و بسروجان در خدمتگری سلطان ممدوح
کوتاهی نکنیم و نفاذ حکم سلطان ممدوح را بر خود و بر ملك ولشكر واجب ولازم دانيم

(۱۰۷)


هر کسکه سلطان ممدوح را بپادشاهی و فرمانروایی قبول ننماید ما بنان جمیع خوانین که
حاضر هستیم دشمن و مخالف مال و جان و ناموس او باشیم هرگاه بمال و جان و سلطنت و عزت
پادشاه ممدوح بد نیت و بدخواه باشیم یا ظاهراً و یا باطناً و یا اشاره و یا دلالة مخالفت و خیانت
در سلطنت نمائیم بغضب و لعنت خدای عز و جل و پیغمبر و اصحاب کبار و مهاجر و انصار و امامان
دین و مجتهدان شرع متین گرفتار باشیم لهذا این چند کلمه بر سبیل اقرار نامچه قلمی گردید
تحریر ۲۷ شهر شعبان سنه ۱۲۰۸ هجریه مگر غلام خان ولد اعظم خان قلندر زائی قسم نموده
گفت من با صاحبان بهندوستان میروم سکس پیر صاحب بهادر از یسخن رنجیده عتاب بیحساب
نمودند که تراسر کار مانان نخواهد داد .
تحسین صاحبان بها در شاه شهپور را
بعد آن سکس پیر صاحب بهادر بشاه والاجاه موصوف گفتند که کمال تعجب است که
برادر بزرگ شما بندگان شهزاده محمد تیمور را صاحبان عالیشان قندهار هر چند بماندن
و نشستن بتخت آنجا باعث شدند منظور نکرده عزم هندوستان نمودند و شهزاده فتح جنگ
نیز برادر شما با وجود دولت و ثروت دیده و دانسته عازم هند گردید و شما با وجود خردسالی
و بی بضاعتی شیرینی و تلخی زمانه را نچشیده ترک ریاست نکرده اقامت گزیدید پس درینصورت
اگر يك مهی استقامت بود
همان عهد و میثاق شه با تو هست
که از خیبر اردو سلامت رود
نخواهیم آن عهد ها را شکست
بعد آن شاه موصوف یکراس اسپ ترکی بصاحب والامناقب ممدوح برای سواری
اعطا نموده مرخص فرمودند شاه جم جاه و خوانین و سپاه و رعیت و منسوبان و متعلقان دولتخواه
چند روزی بخرمی و خوشحالی گذرانیدند مردم رعیت نهایت شادمان و دعاگو و نعت خوان
پادشاه نوجوان بودند چرا که آبادی و آسوده حالی و جان خلاصی و فارغ البالی خود
بوسیله شاه والاجاه میدانستند .
فرستادن شاه شهزاده حیدر را بحاکمی بامیان تا مانع فتنه شود :
بعد از چندی شهزاده حیدر را بمعة هزار سوار بتدارك و سامان حاکم بامیان مقرر کرده
مرخص نمودند تا شهزاده ممدوح در آنجا رسیده سد راه محمد اکبر خان شود مبادا که نامبرده
در ان حدود قیام کرده فتنه بر پا سازد نامبرده از خوف و هراس جان کوچ در کوچ نموده
بطرف ترکستان میرفت بعد چند روز بمجرد استماع اینکه صاحبان بهادر مع افواج بحر امواج
خودها از دریای اتک عبور نموده بپنجاب رسیدند .
منقلب شدن حال وزیر نجس ضمیر پر تزویر :
اول احوال وزیر بد ضمیر پر تزویر بوضع دیگر منقلب گردید واضح است که کسیکه
نیکمرامی ارث جد و پدر و برادران وارون اختر داشته باشد کی شیوه راستی و صدق مقالی
و خیراندیشی و نمک حلالی از و بظهور رسد بر هر دانا ظاهر و هویدا ست که شاه ولیخان
با تیمور شاه بجنت مکان چه روش پیش گرفته بود و چه منظور خاطر داشت و از دولت همین
خاندان برفیع الشان بچه منصب رسیده بود بعد آن پسرانش با حضرت شاه شجاع الملك
(۱۰۸)


چه نمکحراميها کردند که قابل تقریر و تحریر نیست و باز بخدمت پادشاه
حاضر شده عفو تقصیرات میخواستند شاه جمجاه از فرط د لرحمی
عفو فرموده مکرر بمنصب اجداد شان سرافراز میشدند درین زمان اگرچه خود بمنصب
وزارت سرافراز بود مگر عادت جبلی از طینش نرفته در پی خرابی سلطنت گردید الحق که
اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت
نهی زیر طاوس باغ بهشت
دهد عاقبت بیضه زاغ زاغ
کشد رنج بیهوده طاوس باغ
بر گردانیدن وزیر مردمان را از پیمان و طلبیدن محمد اکبرخان را
خلاصه کلام آنکه غلام محمدخان وزیر بضمیر مخفیا هر قوم را از درانی و فارسی
وقزلباش دیده از جاده راستی و خیر سگالی بر گردانیده و به شیوه فریبدغا بازی ورغلانیده
بجور وی و عهد شکنی بنیاد نهاد و متواتر ارسال رسل و رسائل برای محمد اکبر خان بمعرفت
محمد رضاخان پسر باقرخان مرادخانی و قربان علی خان باغ علیمردانی و غیر زا انعام وردی
و عبدالرزاق مستوفی مملوك میداشت و روزمره نوشت و خوان بدینمضمون میکرد که زنهار
زنهار پیش نروید و بدین دیار واپس آئید که افواج صاحبان فرنگ در پشجا اقامت
و درنگ نکرده عازم هندوستان شده به پند برسیده اند ملک از شماست و ما از شما و همه مردم
و جمیع اقوام را دیده از اطاعت پادشاه گردانیده ام اگر ایستاده اید روان شوید و اگر
نشسته اید برخیزید و بدین طرف عزم کنید و هیچ خوف و خطر را بدل راه نداده بصورت
یلغار بیائید و از جانب مایلان تسلی دارید که مشکل امورات بدست من است و احدی را نمیگذارم
که برخلاف خواهش من حرکت نماید محمد اکبر خان در آن حال از نا امیدی و هراس بخطوط
مردم اعتماد نکرده جرات به آمدن کابل نمینمود هنوز کوچ کرده میرفت چون وزیر
مذکور دیگر خطوط مع چند سوار فرستاد و خاطر جمعی نوشت که بیایید و روزمره سواران
بشما خواهند رسید و سوار اینکه باشهراده حیدراند همرا همهایش نموده ایم همینکه خبر
آمد، آمد شما بگوش شان برسد برکاب شما حاضر میشوند و درمیان ما و شما عهد قسمی
مستحکم باشد بعد آن محمد اکبرخان دل پرشده بطرف کابل به مانیست سی سوار خود بحال
پریشان بیسروسامان بر گشت در هر منزل صد دوصد سوار از مردم غلامخانه وقزلباش وغیره
با و ملحق میشدند روزمره قوت میگرفت تا اینکه قریب بامیان رسید شهزاده حیدر از استماع
این خبر سرا سيمه و مضطرب شده در تدارک حمله طیاری داشت چونکه سواران قبل از آن
بنه و بست خود با مخالفان نموده بودند بمجرد شنیدن هريك بطرف محمد اکبرخان گریخته
فرار شدند و شهزاده حیدر تنها ماند چون شهزاده مذکور رونق زمانه را دیگر گون وخیمه
بخت خود را سرنگون دید ناچار رو بفرار نهاد الحق اگر چند پلتن صاحبان شجاعت پناه
الى مستقل شدن شهرورشه تا عرصه دوسه ماه در کابل یا جلال آباد مقیم میبودند وزیر
مذکور و مردم غلامخانه هرگز طلبگار محمد اکبرخان نمیشدند و سر بفتنه و فساد بلند نمیکردند
اما از کم بختی ساکنان افغانستان است که ظالمان از سر ایشان کم نمیشوند اگرچه الحال
از افعال واقوال خود منفعلند و يك کودکی از قوم سدوزائی میخواهند وميسر شان
نمیشود اماچه سود ع چرا عاقل کند کاری که بار آرد پشیمانی
(١٥٩)


عزیمت سلطان شهپور شاه بطرف جلال آباد وتاراج شدن مال واسبابشان
در حدود غلزائی از چاول محمد اکبر خان
چون بخبر آمدن محمد اکبر خان ببندگان شهپور شاه رسید و دانست که مخالف را
موافقان بل منافقان از عهد و پیمان برگشته بل از دین و ایمان گذشته با آرزو و آرمان طلبیده اند
فرمودند که حالا مناسب نیست که در حصار بر قرار بمانیم و آنقدر سرمایه و بضاعتی نداریم
که قلعه بندی کنیم چنان نشود که بی پردگی عیال والد ماجدم شود بانقصان جان بمن رسد
لازم که از اینجا کوچ کرده در جلال آباد تدارک سامان جنگ نمائیم و بفرصت بخت
آزمائی کنیم لهذا در آنحال بموافقت نائب سرافراز خان وعظیم گلخان وماما عبدالمجید خان
و دیگر خوانین و تمامی عیال و اطفال وباقی ماندگان از بیگمات و اولاد صغیر شاه جنت
آرامگاه و خدمتگاران قدیمی وهوا خواه از کابل شرارت تقایل کوچ اختیار فرموده
عازم جلال آباد گردیدند .
ناکسی و بد اندیشی غلجائیان کرگچه با شهپور شاه و نجات او شان
از آنگروه گمراه
همینکه در کوتل کرگچه رسیدند آدمان محمد اکبر خان از فقیر رسیده طوائف غلجائی را
اغوا نموده تمامی مال و اسباب شاه و آلاجاه را مع رخت و سامان خدمتگاران یکسر با تاراج
بردند و خود شاه ممدوح را نیز محاصره نموده نظر بند و معطل داشتند تا خبر از محمد اکبر خان
برسد در خلال اینحال محمد عظیم گل خان عرض بیبکی کمال همت وجوان مردی نموده
یعنی وابستگان خود را که از قوم غلجائی بودند فراهم آورده بمردا سکی و فرزانگی بندگان
شهپور شاه را از دست آنجماعه دل سیاه خلاص ساخته و بر جلال آباد که هنوز عثمان خان نظام الدوله
حاکم آنجا بود مناص آورد عثمان خان مذکور با وجودیکه تا دو هزار پیاده وسوار جمعیت
داشت و میان عبدالرحمن خان با او تخم موافقت ومواخدت بمزرعه جان ودل بخیر خواهی دودمان
شاهی میکاشت یکشب هم در جلال آباد تاب اقامت وضماقت استقامت نیاورده با شاه ممدوح
فرار شده در پشاور آمد بعد از ان عبدالعزیز خان غلجائی جبار خیل از روی همت وغیرت
بحفاظت مردم ا لوس غلجائی خود عزت و حرمت عیال شاه و الا جاه بکار آورده همه را
در جال ها نشانده از راه دریا در پشاور بحضور شاه ممدوح فرستاد عبدالعزیز خان غلجائی
با وجود مغایرت اینچنین خدمت نمود و عثمان خان نظام الدوله با وجود حکومت و جمعیت که
هنوز از کابل بجلال آباد بنابر تسخیر و تنظیم ومواخذه حکام و عمال بی بنیاد کسی بر آمده بود
دوشب در جلال آباد قائم نشد تاریخ دیدگان راه بیاصا یدوغ ببین تفاوت راه از کجاست تا بکجا
افسوس از اعتماد کردن مکنتان صاحب است که اینچنین شخص ناکرده کار را بر روی
کار آورده انتظام امور سلطنت را باو مفوض ومسلم داشته بود که با مردم
درانی همسری بل سروری جسته نخوت میفروخت
آری صاحب موصوف شنیده بود که پسر وفادار خان وزیر است و بظاهر حال هم از روی
قال ومقال خیر خواهی نمکجلال مینمود اما در خوی و ناکرده کاری او غور نکرده بود .
(١٦٠)


طرفه اینکه از زمان ظهور بلوالای آوان فرار فرمودن بندگان شهپوشاه کسی ندیده نشنید که
نظام الدوله خدمتی نموده باشد که مفید احوال خاندان شاه غفران پناه یا صاحبان انگلیس ذی جاه
بوده باشد زهی حیای چشم و جشم حیا که حالا بطرف متفرقه بصاحبان بهادر میگوید که من از سبب
خدمت شما خراب و آواره از وطن مالوف جدو بیان شده ام و اولاد شاه غفران پناه را میگوید
که از باعث خدمتگاری شما در بدر گردیده ام نه چنین است بلکه از هر اص پاداش افعال و کردار خود
و از خوف اتلاف و اهلاک دوات بسیار خود جان و عیال و حاصل و مال را از آنملك پرخطر کشیده است.
تخطیه صاحبکار و مختار کابل بدلايل عقليه
بالفرض اگر در حضور پادشاه جنت آرامگاه بخدمت و صافت خود اعتماد داشتی
در زمانیکه صاحبان انگلیس از چهاونی کا بل بعزم جلال آباد بیرون شدند چرا از حضور
شاه غفران پناه رفته در محله چنداول مخفی شد و اگر از افعال زشت خود اندیشه ندا شتی
در زمانیکه محمد زمانخان و امین الله خان اطاعت پادشاه غفران پناه را قبول کرد ند
و دروازه های حصار مفتوح گردید چرا بحضور پادشاه شهید حاضر نشد واگر در خدمت
پادشاه منافقت نداشتی در حین محصوری فتح جنگشاه که امین الله خان نبود چ را بخدمت
فتح جنگشاه حاضر شده خدمت نمینمود قطع نظر از ین افکار اگر بخد مت صاحبان
انگلیس از خدمتگزاری خود قوی دل میبود و میدانست که پادشاه جنجاه نقوش قلب مرا بر
صفحه خاطر مرتسم ساخته چرا در میان فساد در چهاونی بخدمت میکنائن صاحب بهادر حاضر
نمیشد و خدمت و اخلاص خود را ظاهر نمیکرد و اگر در آن ملك اعتبار میداشت و سخنان کذب
بنیادش بصاحب موصوف ظاهر نمیشد چرا صاحب ممدوح او را در چهاونی در نزد خود طلب
نمیداشت که او متواری شدن را بمحله چنداول اختیار میکرد غرض براهل بصارت و بصیرت
روشن و مبرهن است که خرابی دولتین عالیتین از افعال زشت مآل او بوقوع آمده
دفع سوظن که عوام بشاه شهید برده بودند ومنشاء آن نظام الدوله بوده
سوء ظن صاحبان عالیشان بجانب جناب شاه غفران پناه که در عوام کالا نعام اهل
هندوستان در زمان اتحاد میکنائن صاحب بهادر با محمداکبر خان شهرتی داشت هم از گفتار
ناهنجار او بود والا پادشاه شهید که عرصه سی سال در دوستی سر کار دولتمدار انگلیس
فخر میکرد مخالفت ومغایرت چـ گونه بعمل آید در زمانیکه میکنا تـن صا حب بهـا در
با محمداکبر خان بنای عهد و پیمان ونوشت وخوان گذاشته این الفاظ در ميـان آورد
که اختیار ملك بكلى از محمداکبر خان باشد و پادشاه اگر در ينملك بمانندسال بمال يك لك
روپيه بجهة اخراجات اوشان بدهند واگر بهندوستان بروند اختیار دارند کسی مـزاحـم
نشود سلطان شهید شنیده نهایت دل شکسته گشته فرمودند که من درین سی سال حرف مغایرت
از صاحبان والاشان نشنیدم واثری از مخالفت ندیدم الحال میکنائن صاحب بهـادر كـه
بامحمدا کبر خان پیوند کرده طریق بیگانگی با من پیش گرفت اینهم از گفتا و بهتـان
آثار عثمانخان است باشد که عنقریب بیگانگی و بیگانگی من در سر کار ذوالا قتدار
پادشاه انگلستان معلوم و عیان شود راقم اخبار اظهار مینماید که شاه شجاع الملك مجهول
النسب نبود که بمحض دیدن روی شاهد هر جائی مملکت حقوق دو ستی قدیمی س ر کار
فیضمدار انگلیسرا ضائع میکرد و سررشته مواحدت را از دست میداد و با بر سر سریر سلطنت
(161)


تازه نرسیده بود که از راه صواب دور می افتاد از عمر ش شصت و پنجسال گذشته و نشیب
و فراز عالم را بسی دیده و آزموده از جهة استحصال سلطنت موروثی ولایت خود چندین
رنج و تعب روزگار کشیده و خوب و زشت زمانه را بارها تجربه نموده پس سلطانی که باین
صفات موصوف و باوصاف حمیده و اخلاق گزیده بعالم معروف باشد و علاوه بر آن همه مردمان
افغانسان را در هر زمان که لوای عزیمت می افراخت آزموده بود که اکثر تیر مدعا بهدف
مراد نمیدید و از دست آن مردم جز بلوة یانه بار اقامت در هیچ جا نمیکشید صاحبان خرد
عرف ایراد بی بنیاد هر بیخرد را که مطلقا وزنی و وقعی ندارد بمیزان قطع ویقین نمی آرند
و سخن بی شاهد دلیل عقلی و نقلی را جز دعوای باطل نمی شمارند ملاحظه باید کرد که آیا
سلطان شهید مملکت و اقتدار دولت پایدار سرکار انگلیسه را ندیده و نشنیده بودند
بکدام تسلط و دولت خود و بچه خاطر جمعی از اقوام وعوام ولایت خود که دغابازی وفریب
سازی شان را بمقامات مشاهده فرموده بودند به آل کار اندیشه نمیکردند وافقان حال میدانند
که دوربین تر از اوشان کسی نبوده دیگر آنکه بعد از انبیا واولیا صلوات الله وسلامه ورحمته
علیهم سلاطین با تاج و نگین را صفای ذات و اصطفای صفحات از همه کس فائق تر است
و بهمه وجه از راه جهالت وغدر و نفاق و سائر ذمائم اخلاق دوراند اگر بالفرض و التقدیر
پادشاه غفران پناه را در اول منشاء جهالت مزده آندیا راز اده حرکت با اختیار میبود
و حقوق سی ساله نیکوئی صاحبان عالیشان انگلیسه را فرا موش میکرد واحساناث پادشاه
کیوان بارگاه انگلستان را ملاحظه نمیداشت پس چرا با مردم فساد کیش موافقت ومرافقت
نمینمود واگر تمنای فساد کیشان را اجابت میفرمود چگونه محمد زمانخان مرده زنده میشد
حاشاثم حاشا که شاه شجاع الملك مرتکب افعال بیگانگانی مآل نسبت بسر کار
ذوالاقتدار انگلیسه شده باشد بر عالمیان ظاهر است که شاه غفران پناه سر و ناموس ومال
خود را در راه موافقت وموالفت سرکار انگلیسه باخته و اولادش نیز دولتخواهی این سر کار
بهیه را نگاه داشته دیده و دانسته خودرا از جهة یگانگی ومواحدت سرکار نامدار ممدوح
خراب ساخته اند البته گرفتن خون سلطان شهید و بجا آوردن ننگ اولاد و عیالش بر ذمت
همت پادشاه کیوان بارگاه انگلستان واجب ولازم است و چونکه راقم این اخبار صحت آثار را
کوائف مقدمات قندهار و حقائق معاملات مردمان آن دیار صحیحا وصریحاً واضح و روشن نشده بود
ازین باعث بتحریر آن نه پرداخت و بر همان بیان مجمل ومفصل احوال کابل نامه را مختتم رسانخت.
تمام شد به تاریخ ۲۵ شهر ذی الحجه سنه ۱۲۷۸ هـ مطابق ۲۴ ماه جون ۱۸۶۲ ع.
Ludhiana, Matba'a-ye najma' al-Bahrayn.
(۱۶۴)


از انتشارات انجمن تاریخ:

نام کتاب
۱- آریانا
۲- تاریخ افغانستان جلد اول
۳- « « جلد دوم
۴- کنیشکا
۵- در زوایای تاریخ افغانستان
۶- لشکر گاه
۷- رجال و رویداد های تاریخی
۸- بگرام
۹- بامیان
۱۰- آثار عتیقه بودائی در کوتل خیر خانه
۱۱- افغانستان در قرن نوزده
۱۲- تاریخ افغانستان جلد سوم
۱۳- احمدشاه بابا
۱۴- نینواز
۱۵- صورتگران و خوشنویسان هرات در عصر تیموریان
۱۶- پرده نشینان سخنگو
۱۷- تیمور شاه درانی
۱۸- اکبر نامه

نویسنده
احمد علی کهزاد
« « و محمد عثمان صدقی
« «
« «
« «
« «
« «
« «
موسیو ها کن و گودار (ترجمۀ احمد علی کهزاد)
موسیو هاکن (ترجمۀ سید قاسم رشتیا)
سید قاسم رشتیا
میر غلام محمد غبار
« «
ضیای قاریزاده
علی احمد نعیمی
ماگنه رحمانی
عزیز الدین فوفلزائی
حمید کشمیری


مجله « آریانا» و «افغانستان»

(آریانا) و ( افغانستان ) دو مجله سودمند و دلچسپ کشور است که اولی
در اول هر ماه شمسی و دومی هر سه ماه یکمرتبه به زبانهای انگلیسی و فرانسه
مرتب از طرف انجمن تاریخ افغانستان نشر می شود .
این دو مجله در عالم تاریخ ، ادبیات ، ثقافت و فرهنگ افغانستان
مقالات بزرگترین نویسندگان افغانستان را نشر کرده و میکنند .
مرجع اشتراك: انجمن تاریخ افغانستان.

قیمت اشتراك سالانه
کابل ٢٤ افغانی
مجله آریانا : ولایات ٢٨ »
خارج (۲) دالار
مجله افغانستان : کابل ٤٠ افغانی
ولایات ٤١/٤٠ افغانی
خارج ٤ دالار


[BLANK PAGE]