(٨٩)

به مقصوره و مسجد جامع لشکرگاه پاره مطالبی گفتنی داریم
که از نظر ارتباط با خود کاخ خالی از دلچسپی نیست ولی چون روشی
که در نگارش این اثر تعقیب شده چنین بوده که اول موضوع
را در روشنی متون تاریخی و ادبی مطالعه کرده ایم با اینکه
متاسفانه راجع به مقصوره و مسجد جامع لشکر گاه چیزی
در دست نیست به تاریخ یمینی مراجعه میکنیم و انچه ابو نصر
محمد بن عبد الجبار عتبی مربوط به مسجد جامع غزنه نوشته نقل میکنم
با اینکه مسجد جامع غزنه بدان شرحی که عتبی میدهد از بدایع
جهان معماری و مهندسی بوده و مقصوره و مسجد جامع لشکرگاه
را بهیچ نحوی از انحا بدان نمیتوان مقایسه کرد
معذالك نقل متن ترجمه تاریخ یمینی در اینجا بسیار
مفید و دلچسپ است و علاوه بر اینکه عظمت و نفاست مسجد
جامع غزنه و اهتمام سلاطین مقتدر آنرا در تعمیر مساجد وانمود
میکند برای نشان دادن ترتیباتی که برای ساختن مقصوره
و عبادتگاهای شخصی و اختصاصی گرفته میشد هم بسیار مفید است
و بعد از خواندن آن موضوع مقصوره خصوصی بارگاه كوشك
سلطنتی دشت لنگان و دیگر مسایل مربوطه خوب تر فهمیده
خواهد شد. این است نظریات عتبی که تحت عنوان (ذکر مسجد
جامع غزنه) از تاریخ یمینی اقتباس میشود:
«چون سلطان از دیار هند مظفر و منصور با اموال موفور
و نفایس نامحصور باز گشت و چندان برده بیاورد که نزديك بود که
مشارب و مشارع غزنه برایشان تنگ آید و مآکل و مطاعم آن
نواحی بدیشان وفا نکند و از اقاصی اقطار اصناف تجار روی
بغزنه آوردند چندان برده باطراف خراسان و ماورالنهر و عراق


(۹۰)
بردند که عدد ایشان برعدد حرائر و احرار زیادت شد و مردم
سپید چهره درمیان ایشان گم میگشت وسلطان را رغبت افتاد که
انفال آن اغفال در وجه بریتی و اقی و حسنه باقی صرف کند و بوقت نهضت
فرموده بود تا از بهر مسجد جامع بغزنه عرصه اختیار کنند چه
جامع قدیم بر وفق روزگار سابق و قدر خفت مردم بنیاد کرده بودند
بوقتى که غزنه از زمعات بلاد بودو از بلاد معمور ودیار مشهور دوردست
افتاده وچون سلطان ازین غزو بازگشت تقطیع وتوسيع عرصة
جامع تعیین رفته بود وتاسیس وتربیع آن تمام گشته و دیوار های
آن بنیاد ممهد شده. بفرمود تا در وجه اهتمام اتمام آن عمارت
مال فراوان بریختند و استادان حاذق و عمله چابک ترتیب دادند
و از ثقات حضرت قهرمانى كافي ومعماری جلد برایشان گماشته
تا از بام تا شام بر کارایشان مشاوفت میکرد وبصدق عمل و مرمة
خلل مطالبت مینمود وچون کفه افتاب برقله افق مغرب نشستی
ترازو فرابیش گرفتی و ازعهده اجرت ایشان بیرون آمدی
و همه گران بارد و اجر جزیل و دو ثواب جمیل با مساکن خویش
رفتندی یکی منقود از خزاین سلطان ویکی موعود از حضرت رحمن
و ازنواحی و اقطار هندو هند درختی چند بیاوردند در رزانت
و رصانت متقارب و در ثخانت ومتانت متناسب و در کمال اعتدال
بغایت و در استقامت قامت به نهایت، همانا رحم زمین آندرختها را
از بهر کاری معلوم تربیت میکرد و از برای روزی محتوم تربیت
میداد و از جاهای دور دست سنگهای مرمر فرا دست آور دند
مربع و مسدس همه روشن و املس و طاقها بقدر مدبصر بر کشیدند
که تدویر آن از مقوس فلك حكايت ميكرد وسد یر و خورنق را
از حسن مبانی آن ناموس میرفت و آنرا با نواع الوان و اصباغ


(۹۱)
چون عرصه باغ بیاراستند و چون روضه ربیع پر نقش بدیع کردند
چنانکه چشم در آن خیره میگشت و عقل در آن حیران میماند
و تذهیب و تزویق آن بجائی رسانید که صنعت صناع رصافه باضافت
تصنع وتنموق نقاشان آنروز کار در مقابله آن ناچیز شد و در
تزئین و تمویه آن بزخارف زریاب اختصار نکردند بلکه شقشقهای
زر از قدود بدود و اجسام اصنام و ابدان اوثان فرو میریختند
و بر درها و دیوارها میبستند و سلطان یکخانه از برای مستعبد
خویش ترتیب فرمود، در تربیع بنا و توسیع فناء و تشکیل اعطاف
و ارجای آن ابواب تا تف تقدیم رفت و ازار و فرش آن
از سنگ رخام فراهم آوردند و پیرامن هر مربعی از مربعات
آن خطی از زر در کشیدند و بلاجورد تکمیل کردند واز حسن
تلوین و تزئین بجائی رسانیدند که هر کسی که میدید انگشت
تعجب در دندان میگرفت و میگفت ای آنکه مسجد دمشق
دیده و بدان شیفته شده، دعوی کرده که مثل آن بنیادی ممکن
نگردد و جنس آن عمارت صورت نبندد بیا و مسجد غزنه مشاهدت
کن تا بطلان دعوی خود بینی و سخن خویش را بكلمه استثنا
استدراك کنی و بدانی که حسن صفتی است از اوصاف او و ابداع
عبارتیست از صنعت الطاف او و در پیش این خانه مقصوره بود که
در مشاهر هر اعیاد و جمعات سه هزار غلام دروی با دای قرایض
وسنن بایستادندی و هر يك در مقام معلوم خویش بی مزاحمت دیگری
بعبادت مشغول شدی و در جوار این مسجد مدرسه بنانهاد و آنرا
ب نفایس كتب و غرائب تصانیف ائمه مشحون کرد ، مكتوب
بخطوط پاکیزه و مقبد به تصحيح علما وايمة فقها و طلبه علم روی
بدان نهادند و به تحصیل و ترتیل علم مشغول شدند و از اوقاف مدرسه


(۹۲)
وجوه رواتب و مواجب ایشان موظف میگشت و مشاهرات و مياومات
ایشان رائح میرسید و از سرای عمارت تا حظیره مسجد راهی
ترتیب دادند که از مطمح ابصار وموقف انظار نظار پوشیده بود
وسلطات در اوقات حاجات با سکنیتی تمام و طمانیتی کامل
از بهر ادای فرایض بدان راه به مسجد رفتی و هريك از افراد امراء
واحاد كبراء حظيره مفرد بنا نهادند که حقیقت خبر و استکمال
وصف آن جز بمعاينه و مشاهده امکان نپذیرد و عرصه غزنه
در ایام دولت سلطان در اتساع بنيان واستحکام ارکان
از جملگی بلادعالم درگذشت و ازجمله زواید مبانی آن هزار
محوطه بود از جهت مرابط فیلان که در هريك سرائی فسیح وخطه
وسیع میبایست از جهت فیلان و مرتبان طعام و كيافلان حوائج
و خدای تعالی را در تعمیر بلاد و تکثیر عباد مصالح خافی و حکم وافی
مدرج ومضمر است . »
معلوماتی که عتبی راجع به مسجد جامع غزنی میدهد مرحصه
وهر سطرش قابل تفسیر و تبصره است که اینجا سخن را به درازی
میکشاند و بحث ما عجالتاً اینجا مختصر و محدود به لشکر گاه
است . پیشتر متذکر شدیم که در سال ۱۳۲۸ (١٩٤٩) مقصوره در جوار
تالار دربار كوشك سلطنتی دشت لكان کشف شد. از روی معلومات
عتبی معلوم میشود که تعمیر مقصوره، عبادت خانه های
خصوصی در عصر غزنوی ها باب بود چنانچه در جوار مسجد جامع
غزنه (سلطان یکخانه از برای مستعبد خویش ترتیب فرمود) و قراریکه
دیدیم سنگ فرش آن از پارچه های مربع سنگ رخام بود
و مربع ها را خطوط زرین مکحول به لاجورد از هم جدا ساخته
بود مقصوره كوشك سلطنتی لشکرگاه در داخل تالار دربار


(۹۳)
در زاویه جنوب غربی کشف شد. در حقیقت اگر روی پلان
بارگاه قصر ملاحظه شود در ضلع جنوب آن در دوزاویه جنوب
غربی وجنوب شرقی دو اطاق كوچك ديده ميشود كه اولى
مسجد بوده و دومی معلوم نمیشود به چه مقصد ساخته شده بود.
دیوارهای چهار ضلع مقصوره ومحراب آن با گلها واشكال
هندسی و کتیبه ها به رسم الخط کوفی تزئین شده بود و این
تزئینات همه پارچه هائی است بریده در گچ که من حیث کار
و شیوه خط نهایت زیبا و قشنگ است. وجود این مقصوره متصل
بارگاه سلطانی نشان میدهد که این عبادت خانه كوچك مخصوص
شخص سلطان و بعضی از مقربین در بار بوده ددر روز های دربار
در اینجا نماز میگذار دند. طبیعی است که از لحاظ تزئین
و تلوین مقصوره كوشك لشكر گاه به مقصوره سلطان محمود
که در جوار مسجد جامع در غزنی ساخته بود نمیر سید معذالك
گچ بری ها ونقوش آن نهایت زیبا است و خوشبختانه با ترتیباتی
که گرفته شده است محراب و تمام تزئینات دیوارهای این
مقصوره بصورت لوحه های بسیار بزرگ بریده و به موزه کابل
آورده شده است و در نظر است که در جایگاه مخصوصی مجددا
ساخته شود زیرا به حيث يك مسجد اوائل عصر غزنویان قدیم ترین
مسجد افغانستان است که با همۀ جزئيات خودخوشبختانه تا حال
باقی مانده است.

هیئت حفریات فرانسوی علاوه بر مقصوره با بی صبری تمام
انتظار كشف مسجد جامع را در لشکر گاه میکشیدند و قراریکه
در مبحث حفریات لشکر گاه شرح دادیم بالاخره مسجد جامع


(٩٤)

در پیشاپیش حصه وسطی ویرانه ها کشف شد ومو سیو شلوم
برژه مد یری هیئت حفر یات فرانسوی در شماره نمره ١ سال
١٩٥٢ مجله افغا نستان دران مورد می نویسد :
«مسجد جامع لشکری بازار عبارت ازبنای معظمی بود که
دو صحن طولانی داشت به درازی ٨٦ متر وعرض ده ونیم متر .
یکطرف آن به دیوار محوط مسجد متکی بو د و سه طرف
دیگر آن رخ به میدان وسیعی باز بود . این مسجد بشکل وقیافه
اولی خود عمارتی بوده در عین زمان ساده ومجلل . شبستان
مرکزی آن که محراب مسجد دران قرار داشت گنبدی داشت
بلند وروی چهار پایه آجری استوار بود ، به دوطرف گنبد
شبستان مر کزی جنا ح شما لی وجنوبی مسجد دردو قطار
گنبدی های كوچك روى يك سلسله پایه های آجری آبادشده بود
و منتها الیه این دوجناح بصورت دو كمان در نظر جلوه میکرد
تنها دیوار این مسجد دیوار محوطه آن بود که مانند پرده ئی
در حصه عقبی محراب وبنا کشیده شده بود و در مقابل آن دو قطار
پایه ها دیده میشد . اندازه خشت ها ، اهتمامی که در گذاشتن
آنها بکار رفته ، وزحمتی که در قالب گیری خشت های ذوذنقه ئی
شکل برای فیل پایه ها کشیده شده واشکالی که چیدن خشت ها
نشان میدهد همه یکجا شده به مهارت بناهان این عصر حکم میکند
و ثابت میسازد که ثمره کار آنها عمارتی زیبا و قشنگی بود» .
باستان شناسان حين کشیدن خاک های متراکم از صحن
مسجد وصفا کاری سنگ فرش وفیل پایه ها و محراب وغيره
به تثبیت پاره ملاحظاتی مبنی به خرابی و آبادی مجدد مسجد


(٩٥)

مذکور موفق شدند که ذکر آن خالی از دلچسپی نیست و اينك
به بقیه مقاله موسیو شلوم برژه مراجعه میکنم :
« از روی پاره ملاحظاتی که حین جریان حفريات بعمل آمد
واضح شد که بنای عالی مسجد جامع لشکرگاه يك دفعه طوری
خراب شده است که تجدید تعمیر آن بکلی سر از نو صورت
گرفته است. بجای فیل پایه های اصلی فیل پایه های عادی ساخته اند و حتی
اگر از پایه های قدیم بقایایی مانده بود روی آنرا با اضلاع و سطوح
مربع پوشانیده اند، عوض گنبد بزرگ اصلی گنبد كوچك وعوض
محراب ، محراب جديدی وضع کرده اند. بدین صورت مسجد جامع بعد
از خرابی بار دیگر آباد شده و مورد استعمال یافته و بعد بار دیگر بکلی
ویران شده و متروك بدست عوامل طبیعی مانده است .
مطالعه چنین بنایی اشکال زیاد ندارد . اگر در عالم خیال
ملحقات جدید و آبادی های تازه ساخت آن برداشته شود عمارت
قديمه با شكل وقيافه اصلی آن هویدا خواهد شد . این تخیل
اگر جامه عمل بخود بگیرد باز اشکالی پیش نمیشود زیرا میان
طرز اسلوب آبادی اولیه و جدید، میان مصالح تعمیر درین دو دوره
آنقدر فرق بارز است که اشتباهی ابداً رخ نمیدهد .
موضوع دیگری که حالا جلب نظر میکند و بصورت سوال
در خاطر میگذرد تعین تاریخ تعمیر مسجد جامع و تاریخ مرمت
کاری آنست. البته حفريات درین زمینه کدام دستاویز قطعی
به ما نداده ولی چون از احتمال بعید مینماید که قصر لشکری
بازار در عصر سلطنت محمود (٤٢١-٣٨٨ مطابق ١٠٣٠-٩٩٨)
و مسعود (٤٣٢-٤٢١ هـ مطابق ١٠٤١-١٠٣٠م) مسجد جامع
نداشته باشد من شخصاً به این عقیده هستم که مسجد مذکور


(٩٦)
درعصر سلاطين فوق الذكر غزنه آباد شده و مهارت و ذوق فنی هم این نظریه را تائید میکند . تعيين تاریخ مرمت کاری آن مشکلتر است . حفريات حصص جنوبی قصر سلطنتی واضح ساخت که این کاخ عالیشان يكدفعه در اثر آتشسوزی ویران شده و باردیگر دران مرمت کاری بعمل آمده و بالاخره در اثر حریق دوم ویران گردیده است این مراتب و حوادث عینا درمورد تعمیر و مرمت کاری و و یرانی اول و دوم مسجد جا مع هم صدق می کند.
يك چیز که پیش ما واضح است تاریخ مرمت کاری قصر است که خوشبختانه درپارچه ئی ازيك كتبة عربی بجا مانده وبدست ما رسیده. به قرار این کتیبه مسجد جامع لشکری بازار بین (٥٥٩ - ٥٥٠) هجری مطابق (١١٦٤ ـ ١١٥٥م) مرمت کاری شده. ازطرف دیگر تاریخ حریقی که درعصر سلطان علاوالدین حسین جہانسوز بوقوع پیوسته است هم معین است که در حوالی ٥٤٥ هجری و ١١٥٠ مسیحی قرار میگیرد.
پس اگر بصو رت محقق ويقين گفته نتوا نیم به احتما ل قریب اظهار نظر میتوانیم که مسجد هم در طی واقعات آتش سوزی وخرابکاری عصر جہان سوز ویران شده و بعددر دوره سلطنت جانشینان علاوالدین موقعیکه خاندان سلطنتی غوری قصر را مرمت کاری میکردند مسجدهم مرمت شده. خرابی و انهدام قطعی مسجد جامع مانند كوشك سلطنتى لشکر گاه درعصرتهاجم مغول صورت گرفته وازان روز تاحال ویرانه ومتروك مانده است .
اهمیت مسجد جامع لشگری بازار ازنقطه نظر سبك عمراني علاوه برتاريخ محلی در تاریخ خانه هائی که دارای فرهنگ ایرانی هستند خیلی زیاد است. اگرچه درین موضوع مخصوص


یک کتیبه کوفی در عمارت غزنوی جدید - ایوان غربی ان قصر


تزئینات عمارت مجاور قلعه

d'un batiment adjacent au grand château, après dégagement.


(٩٧)

هنوز اظهار نظر قبل از وقت است معذالك درين ١٥ سال اخير در اثر تحقيقات موسيو اندره گودار كه در (اثارۀ ايران) طبع شده است مراحلی را پیموده و تايك حد كافى معلومات لازمه فراهم شده است. شبهه ئی نیست که مطالعات موسيو گودار سراسر وقف آبداتی است که در خاک های ایران وجود دارد. در افغانستان به استثنای يك مثال که عبارت از مسجد جامع هرات است و در عصر غوری ها تعمیر شده است تاحال از وجود كدام مسجد که قبل از تهاجم مغل آباد شده و بقایای آن مانده باشد سراغ نداريم و مسجد جامع لشکری بازار اولین مسجدی است که از لحاظ فنی سبک افغانستان را در تاریخ تعمیر مساجد در قرون اولیه اسلامی نشان میدهد و چون تاریخ مسجد جامع نسبتاً قدیم و ارتباط آن به عصر غزنوی ها مسلم میباشد مطالعه خصوصیات آن از نقطه نظر چگونگی روش بناهای مساجد در عالم اسلام كمال اهمیت دارد .


گفتار هشتم

سلاطین غزنوی و شکار
* * *
چهار چیز گزین بود خسرو انرا کار
نشاط کردن و چوگان و رزم و بزم و شکار
* * *
« فرخی »
از غلامان حصاری چو حصاری بره کرد
گرد دشتی که بصدره نپرد مرغ به پر
* * *
« فرخی »
بجائی که از شیر یابد خبر زشادی نگیرد دل او قرار
نه یکجا نگه دیدم او را چنین چنین دیدم او را بجائی هزار
* * *
« فرخی »
دل در شکار شیر مبند از برای آنک
يك شیر نرزنیم تو در مرغزار نیست
* * *
« مسعود سعد »
یمین دولت ابوالقاسم بن ناصر دین
امین ملت محمود شاه شیر شکار
* * *
« فرخی »
تا شکار غیر بینی کم گرائی سوی رنگ
آن شکار اختیار است این شکار اضطرار
« فرخی »


(٩٩)
سلاطین غزنوی و شکار
سخن سرایان بزرگ ووصف شکار
فرخی و صحنه های شکار محمود
محمود پهلوان شکاری
مسعود شاه شیر کش
شکار شیر در اسفزار و ادر سکن وغرئی و ملتان
شکارژه اطراف غزنین
باغ شکار لشکر گاه
آهوی دشت امکان- نخجیر صحرا
شکار ٦٠٠ آهو در یکروز
نصب شاخ آهو بر کنگره های حصار
ما مردمان مشرق زمین که تمدن چندین هزار ساله ما درخطۀ پهناور آسیا و درصفحۀ تابناك شرق چون آفتاب طالع چشم جهانیان را خیره ساخته در جهان بزم و رزم داستان های دل انگیزی داریم که خاطره های خوش آن در دل صخره های کوه و در اوراق متون تاریخی ادبی برای همیشه ثبت است .
هر قدر که در دامان زمانه گذران عقب تر نگاه کنیم میبینیم که همه جا در خاك های مشرق زمین یکی از وسایل ساعت تیری و وقت گذرانی سرداران و پهلوانان و شاهان شکار پرندگان ومخصوصاً حیوانات وحشی بودو كالمات


(۱۰۰)
« شاه وشکار » دو کلمه ایست که آنها را نمیتوان از هم سوا
کرد . تفصیل این مطلب با جزئیات، کاریست بسیار پردامنه
وطولانی که شرح آن، رسایل و کتب بسیار قطور و پرحجم
میخواهد . در کشور خود ما ودر خاك های همسایگان
در به دیوار ما ایران وهند شکار شاهی یکی از دلچسپ ترین
مطالب تاریخی و ادبی بوده و هنر مندان چیره دست ما
چه در افغانستان وچه درهند وایران، چه هیکل تراش ، چه نقاش
چه مورخ وچه شاعر درنمایش مجالس شکار داد هنرمندی
وموشکافی داده‌اند. از دوره های بسیار باستانی اگر قدری
جلوتر بیائیم درطی چند قرن آغاز عهد مسیحی که درایران
ساسانی ها و درافغانستان کوشانی های بزرگ ویفتلی ها
حکمفرمائی داشتند صحنه های بسیار زنده از شکار های
شاهی ملاحظه میکنیم وروی قاب های سیمینی که ازدوره
ساسانی باقی مانده ونمونه های متعدد آن در موزهٔ ارمیتاژ
( لینن گراد ) وموزه های اروپا وامريکا وشرق باقی است
مجالس بسیار زیبای آنرا میبینیم. یکی از عادات نیکو که
ازدوره های باستان درافغانستان متداول بود ترتیب باغ های
شکار بود که در آن وقتها آنرا ( فردوس ) میگفتند
وشاهان درمواقعی که فرصت رفتن به دامان صحرا را ندا شتند
درین باغها به شکار می پرداختند. درافغانستان درروزگارانی
که غوری شاهان ازپیروزه کوه وغزنویان ازپیروزه کاخ درین
گوشهٔ شرق جهانبانی داشتند باغ هائی داشتیم که بعضی
درزمین داور و بعضی درغزنه وبست ترتیب یافته بود وملکان
جبال وسلاطین آل ناصر گاه وبیگاه درین باغها به شکار
مشغول میشدند .


۱۰۱

شاهان غزنوی محمود، مسعود، محمد، مودود، فرخ زاد
بهرام شاه هر کدام بجای خود به این سنت باستانی علاقمندی
شدید داشتند و هر کدام از آثار سخن سرایان بزرگ عصر را که
ورق بزنید چه بیهقی، چه عنصری، چه فرخی، چه منوچهری،
چه مسعود، سعد، چه سید حسن غزنوی در پارچه های نثر و بخصوص
در قصاید غرا و چکامه های رزمی ازین پادشاهان
و شکار گاه های ایشان و مجالس شکار آنها قصه ها دارند
و هر کدام چون نقاش چیره دست نیروی بازو و ضرب شست
ممدوحان خود را رسم کرده اند.
کسانیکه در تاریخ مسعودی مرور کرده اند و مواردی را
اینجا ذکر خواهیم کرد میدانند که بطور مثال مسعود اول
چه شکاری زبردست بوده و از حیوانات وحشی گرفته چون شیر
و پلنگ و نخجیر و بزکوهی تا مرغان صحرائی چه شکارهای
حیرت آوری میکرد.
افسوس که کتاب مقامات محمودی که بیهقی آنرا برای
شرح حال و احوال امین الدوله محمود وقف کرده بود از میان رفته
و گر نه داستان های شکار محمود زابلی را هم حتما در آنجا
میخواندیم معذالک با فقدان اثر مذکور راجع به تمایل سلطان
بزرگ به شکار بالکلی بی اطلاع هم نیستیم فرخی قصاید
بسیاری دارد که با مدح محمود از شکارهای او هم جسته جسته
صحبت میکند. در قصیده ئی که مطلعش این است:
همی تا خسرو غازی خداوند جهان باشد
جهان چون مشکش آبادان و چون بختش جوان باشد

میفرماید:
اثر کبیر کشف تاریخی ۱۰۰۰ جام، صفا در غار حصۀ تی زیت علی ۳۰ - ۶ - ۴۰


(۱۰۳)

شکار کردن کس کو دست جز محمود لا والله
جز او را با چنان حیوان که را زور و توان باشد
چه دانم گفت انشه را که اندر صید گاه او را
کمینه صید کرگ وحشی و شیر ژیان باشد
در مطلع قصیدۀ دیگر که در ثنای محمود است میگوید:
ای ز جنگ آمده وروی نهاده بشکار
تیغ و تیر تو همی سیر نگردیده ز کار
گاه تیغ تو برارد زسر دشمن گرد
گاه تیر تو برارد زسر شیر دمار
در قصیدۀ دیگر خطاب به محمود میفرماید:
من شکار آب مرغابی و ماهی دیده ام
تو در آب امسال شیران سیه کردی شکار
ازین قبیل اشارات و امثال آن در قصاید فرخی و دیگران زیاد است و در هر جا به نحوی شکارهای محمود بزرگ و اولاد و احفاد او وصف شده است بخصوص مسعود ابن امین الدوله محمود که از لحاظ جسامت بدنی وقد وقامت وزور بازو و مهارت در شکار فرید وممتاز بود واگر جبه های داستانی وتصویری رستم را بیرون بکشیم در عالم حقیقت هیچ رستمی را با او در زور ازمائی و نبرد و شکار میتوان مقایسه کرد.
بلی مسعود در میان شاهان و شهزادگان غزنوی ممثل جوانی و هیبت و صلابت و مثل اعلی شکار بان است و از شیر و پلنگ و حیوانات درنده گرفته تا نخجیر و اهوان صحرائی ومرغان و پرندگان در همه شکارها مهارتی به سزا داشت و از اوان طفلی و جوانی درین راه ها مشق و ممارست میکرد.


(۱۰۳)

و بجهت سلطان شیر کش وشیر گیر قصه‌های حیرت آور شکار
او در دل متون تاریخ و در شاهکارهای ادبی معاصرینش ثبت است
بیهقی و فرخی و مسعود سعد درین باب داستان‌ها دارند و یکی
دو مورد را دوست دانشمند من جناب آقای گویا اعتمادی
در مقاله‌شیر در افغانستان در شماره ۱۹ سال اول مجله ژوندون
نشر کرده اند و با اینکه مثال های تعددی در دست است بنده
هم از دوست گرامی اقتفا کرده همان مواردی را ذکر میکنم
که به شکار شیر سلطان در اسفزار وا در حکن و فراه و غزنه
تعلق میگیرد اینک متون بیهقی وفرخی :

«... وهمچنین به شکار رفتی تا اسفزار وادر حکن ازان بیشه
ها به‌فرا و شیر نر بکشی از انجای‌ها باز به غزنین آمدی و پیش شیر نر
تنها رفتی و نگذاشتی که کسی از غلامان و حاشیه وی را یاری
دادندی واو ازان چنین کردی که چندان زور وقوت داشت که
اگر سلاح بر شیر زدی و کارگر نیامدی و بمردی ومکابره
شیر را بگرفتی و پس به‌زودی بکشتی جای دیگر میگوید :
«و پیش از انکه بر تخت ملك نشسته آید روزی سیر کرد
و قصد هرات داشت هشت شیر در يك‌روز بکشت و یکی را به‌کمند
بگرفت...»

فرخی که مسعود را شاه شیر کش میخواند و میگفت :
کنون خسرو شیر کش خوانمت

یکی از شیر کشی های او را در غزنین چنین وصف میکند :
همه شاه گیرد به روز نبرد
همه شیر گیرد به روز شکار


( ١٠٤ )
بجائی که از شیر یا بد خبر
ز شادی نگردد دل او قرار
نه يك جایگه دیدم او را چنین
چنین دیدم او را بجائی هزار
شنیدی که اکنون به غزنین چه کرد
سر خسر وان خسرو نامدار
ز پهلوی ره شیری آمد پدید
غریونده چون رعد در کوهسار
به بالا و پهنا چو پیلی بلند
که از بیم او پیل گیر دی فرار
دل لشکر از بیم او خون گرفت
نبودند برجای خویش استوار
خدا وند سلطان روی زمین
سر خسر وان آفتاب تبار
فرود آمد از پشت پیل و نشست
بر ان پیلتن خنگ دریا گذار
سر شیر وحشى بيك زخم كرد
چو پربار در تیر مه کفته نار
بیاورد بر زنده پیل و چو کوه
بیفگند در پیش خیمه چو خوار

شیر کشی های سلطان مسعود غزنوی در جنگل های
هندوستان منجمله ملتان داستان هائی دارد که شنیدن آن موبر
بدن انسان راست میکند « در مولتان در حدود کیگانان پیش
شیر شد و تب چهارم می داشت وعادت چنان داشت که چون شیر


(١٠٠)
پیش آمدی خشتی کوتاه دسته قوی بدست گرفتی و نیزه ای
ستبر کوتاه تا اگر خشت بینداختی و کاری نیامدی آن نیزه
بگذاردی و بزدی و شیر را برجای بداشتی آن بزور وقوت خویش
بکردی تا شیر می پیچیدی بر نیزه تا آنگاه که سست شدی
و بیفتادی و بودی که شیر ستیزه کارتر بودی غلامان را فرمودی
تا در آمدندی و به شمیر و نا خچ پاره پاره کردندی این روز
چنان افتاد که خشت بینداخت شیر خویشتن را دزدید تا خشت
باوی نیامد و بر سرش بگذشت امیر نیزه بگذارد و بر سینه وی
زخمی زد، استوار، اما امبر از آن ضعیفی چنانکه بایست، بر جای
نتوانست داشت و شیر سخت بزرگ و سبك(خیز) و قوی بود چنانکه
بر نیزه در امد و قوت کرد تا نیزه بشکست و آهنگ امیر کرد
پادشاه بادل و جگر داز دو دست بر سروروی شیر زد چنانکه شیر
شکسته شد و بیفتاد و امبر اورا فرود افشرد و غلامان را آواز
داد و غلامی که اورا فداش گفتی و شمشیر دار بود و در دیوان
او را جاندار گفتندی در آمد بر شیر زخمی استوار کرد
چنانکه بدان تمام شد و بیفتاد ...»
سلاطین آل ناصر در اطراف و گیرد و نواح دارالملك خويش
حضرت غزنه شکار گاهائی داشتند که استاد ابوالفضل از آن ها
به نام «شكارزه» صحبت ميكند و اینجا بطور مثال مواردی را
ذكر ميكنيم: در یکی از سال های سلطنت مسعود جزو وقایع
عيد فطر سال ٤٢٧ هجری قمری میفرماید :
«و روز چهار شنبه عید کردند سخت برحم وبا تكلف واوليا
و حشم را بخوان فرود آوردند و شراب دادند و روز یکشنبه
پنجم شوال امبر بشکار زه رفت، باخاصگان لشکر وندمان


(١٠٦)
ومطربان وبسیار شکار(ی) رانده بودند وبغزنین آوردند (و)
مجیزان هرکسی ازمحشمان دولت (رابردند) .. چون اسمی ازین
شکارزه برده نشده تعیین محل آن دشوار است ولی دراینکه
در پیرامون قریب غزنی بوده وشاهان غزنوی گاه بگاه بدانجا
میرفتند و اینجا یکی از شکار گاه‌های قریب دار الملك بوده
چنانچه بیهقی بار دیگر از رفتن مسعود بدین جا برای
شکار میفرماید: «وهم در شوال(٤٢٨) امیر به شکارزه رفت با فوجی
غلام سرائی ولشکریوند ماورا مشکران وسخت نیکو شکاری
رفت ونشاط کردند برناله جای و شراب خوردند ومن بدین
شکار حاضر بودم و خواجه بو نصر نبود وبر جمازگان شکاری
بسیار بغزنین آوردند واولیاء حشم وامیران و فرزندان با سلطان
بودند رضی الله عنهم اجمعین »
تاجائی که از مطالعات تاریخ مسعودی بر می‌آید غیر ازین
شکارزه جاهای دیگرهم شاید قدری دور در اطراف غزنی
بوده که سلاطین برای وقت گذرانی وشکار بدانجا میرفتند ازان
جمله يك جا به‌نام دشت «رخامرغ » یاد شده و بیهقی دران باره
گوید :
« روز آدینه پیش از نماز یازدهم ذوالقعده (٤٢٨) امیر
بشکار رفت و استاد م وهمۀ قوم باوی بودند بدشت رخا مرغ
و کار نیکو رفت وبسیار شکاری یافتند از انواع والك وشك ئو
باز آمد دروز یکشنبه بیست و یکم این ماه »
بیهقی نه تنها از شکار‌های امیر مسعود در اطراف دور و نزديك
غزنی خاطره هائی دارد بلکه به شکا‌ر‌های شاهی در سائر نقاط
افغانستان هم اشارهای مختصری کرده است و من جمله یکبار مسعود


(۱۰۷)
را در دره گز درنواحی بلخ وبار دیگر در دامن مروالرود
مشغول شکار نشان میدهد و متن نوشته های اواین قرار است
« و امیر روز یکشنبه چهار روز مانده از محرم (۴۲۷) بدره
گز رفت بشکار با خاصگان و ندیمان و مطربان ... »
«وروز پنجشنبه نهم جمادی الاولی امیر بشکار برنشست و بدامن
مر وال رود رفت ...»
در ذیل شکار های امیر مسعود در افغانستان یکی هم شکار
آهو است در دامان دشت لنگان یالکان و درباغ اختصاصی
شکار سلطان در لشکر گاه که با خوانندگان گرامی
یکجا بصورت مستقیم وارد صحنه ئی میشویم که شرح مطالعه
آن موضوع مخصوص این کتاب است. سلطان مسعود به شهادت
کاتب دیوان رسالت استاد بوالفضل مسافرت های عدیده ئی
بطرف بست و لشکر گاه کرده است که بعضی گذری بوده
وازراه هرات آنجا هم سری زده است و بعضی دیگر مسافرت
هائی است که قصد سلطان بست و لشکرگاه بوده ومدت یکماه
و چهل روز در آنجا متوقف شده شرح یکی از مسافرت های دسته
دوم که ذکر آن بسیار دلچسپ است قرار آتی است .
«چون امیر مسعود (رضی الله عنه) ازین کارها فارغ شد
سرای پرده براه بست بزدند (و) از غزنین حرکت کرد، روز
پنجشنبه سیزدهم ذی الحجه (۴۲۷) در تگینا باد (رسید تا) روز
چهار شنبه بیست و ششم این ماه (و هفت روز) آنجا مشغول بود
بنشاط و شراب (و پس بسوی بست کشید (و) تاریخ (سنه) ثمان
و عشرین و اربعمائه غره محرم روز دوشنبه (بودو) بکوشک دشت
لکان فرود آمد، روز پنجشنبه چهارم محرم و این كوشك از بست


(۱۰۸)
بريك فرسنگیست نزدیک نماز پیشین که همه لشکر بره داشتند
از دد گان و نخجیر برانده بودند و اندازه نیست نخجیر آن
نواحی را چون پره تنگ شد نخجیر را در باغی راندند که در پیش
کبر شگست و افزون از پانصد و ششصد بود که بباغ رسید
و صحرا بسیار گرفته (بودند) یوزان و سگان و امیر بر حصرا
بنشست و تیر می‌انداخت و غلامان در باغ میدویدند و می گرفتند
(با یوزان و سگان) و سخت نیکو شکاری رفت و همچنین دیده
بودم که امیر محمود رحمت الله علیه کرد وقتی هم اینجا و هم به
بست و گورخری در راه بگرفتند بسته و بداشته با شکالها پس
فرمود تا داغ برنهادند بنام محمود بگذاشتند که مجد ثانی پیش
او خوانده بودند که بهرام گور چنین کردی ..»
این پارچه با تمام اهمیتی که دارد پیش از کشف لشکر گاه
ودشت لکان و باغ شکار کوشك سلطنتی مانند بسا مطالب دیگر
جز يك ماهیت تاریخی نداشت ولی حالا در روشنی کشفیات جدیده
که صحنه با تمام جزئیات خود پیش چشم ما نبسط است زنده شده؛ جان
پیدا کرده و هر وقت دیده بر هم میگذارم سلطان را در قبای
گلبگون شاهی و چتر و لوای سیاه سلطنتی با تمام خدم و حشم
وندیمان و غلامان سرای سلطنتی و قاطبه لشکر در دامان بیکران
دشت لنگان و در چهاردیواری باغ شکار در پیشایش كوشك
روی بساط خضرا مشغول تیراندازی می بینم و او را از روزنه نگاه
خود با تمام فرشاهنشاهیش بشما خوانندگان هم معرفی میکنم
قراریکه در متن دیدید مسعود غزنوی روز پنجشنبه چهارم محرم
سال ٤٣٨ هجری قمری وارد دشت بگان شد و به یکی
فرسنگی بست به كوشك سلطنتی نزول اجلال فرمود.


(۱۰۹)

دشت بیکمان همان فراخ دشتی است که نام آنرا به صور
مختلف (بیکمان) و (لنگمان) و (لکان) هم ضبط کرده اند و صورت
مرجح آن همان (لکان) است که در قالب وزن و قافیه
شعری در یکی از ابیات استاد فرخی آنرا قبلا تصریح کردم.
بیہقی میگوید که روز شکار که همان روز اول ورود سلطان
مسعود در كوشك سلطنتي لشکر گاه میباشد ( نزديك نماز پیشین
همه لشکر بره داشتند). بره داشتن یا بره کردن اصطلاحی بود
نظامی که در مورد گیر آوردن دشمن یا شکار در دامان صحرا
و دشت و در پیرامون قلعه های جنگی از طرف لشکریان کشیده
میشد و خاطره آن تا زمان امیر حبیب الله خان شہید در شکارگاهای
شاهی باقی بود و سپاهیان در کمرهای کوه یا در دامنه های
دشت اهوان را به اصطلاح امروزی ( قبیل ) نموده در نقطه
مخصوصی که شاه مینشست می آوردند و شاه شکار می کرد
حکیم فرخی در قصیده ئی که در وصف شکار چرخه ئی میرابو احمد
محمد بن محمود دارد ازین ( بره کردن ) ذکر میکند و چون
من حیث وصف شکار گاه کونی واقعه چهارم محرم سال
٤٢٨ را در دامان دشت لکان رسم کرده باشد ابیاتی چند
از آن نقل میکنیم :

با من امروز کـه بودست بدین دشت اندر
تا ببیند که چه کرد آن ملك شير شکار
هر که او صید که شاه ندیده است امروز
مینداند به خیر تاش نگوئی بـه خیر
چون توان گفت که امروز چه کرد و چه نمود
آنخداوند سخا پرور بسیار هنر


(١١٠)
صیدگاه ملک دادگر عادل را
باز نشناختم ایمر و ز همی از محشر
از غلامان حصاری چو حصاری پره کرد
گرد دشتی که بصدره نپرد مرغ به پر
از ددودام همه دشت چنان گشت روان
که همی تیره شد از دیدن آن دشت بصر
مرغ از آن پره برون رفت ندانست همی
زاستواری که همی پره ز دند ان لشکر
لشکریانی که در لشکرگاه بست رهایش داشتند در دورا دور دشت لکمان چنان صف کشیدند و پره زدند که مرغ از آن جا پرزده نمیتوانست چه رسد به نخچیر دامان صحرا . برای اینکه متن بیانات بیهقی راجع به این شکار خوبتر فهمیده شود باید صحنه را اول خوبتر در نظر مجسم کنیم . در مباحث اول این اثر ( لشکرگاه چه وقت و چسان کشف شد ) و (حفریات در لشکرگاه) شرح دادم که مجموع عمارات لشکرگاه از طرف شمال مشرف بر آبهای هیرمند و از طرف جنوب رخ به طرف دشت لکمان است و در پیشا پیش وسط عمارات که كوشك سلطنتی باشد باغ وسیعی بود که تاحال دیوارهای چهار سمت و مدخل بسیار بزرگ آن بشکل رواق بلند و فراخ هنوز باقی است. سلطان مسعود روز پنجشنبه چهارم محرم ٤٢٨ هجری یعنی روز شکار درین باغ بود . لشکریان به تدریج پره را تنگ کرده و از ددگان و نخجیر آنچه از دامان دشت لکمان گیر آورده بودند از همین رواق بلند و فراخ داخل باغ پیش كوشك


(۱۱۱)

راندند . سلطان مسعود در وسط باغ بر خضرا نشسته بود و تیر
می انداخت و غلامان می دویدند و می گرفتند و یوزان و سگان
شکاری در کنج و کنار باغ در تجسس صید گشت و گذار
داشتند و افزون از پنجصد و ششصد آهو در آن روز در میان باغ
گرفته شد و بسیار دیگر بیرون در دامان صحرا شکار کردند .
میخواهید شما را داخل باغ کنیم و از نزد یکتر سلطان
شیر کش ، تیر انداز افغانستان همان سلطانی را که :
تیر اندر سپر آسمان گذراند چو رند
چون کمان خواست عدو را چه پرندو چه سیر
ببینید ؟ روز اولی که بنده و رفقای همسفرم وارد این باغ
شدیم در آن وسط ها صفه ئی ملاحظه کردیم . باستان شناسی
با کنجکاوی هائی که دارد این صفه را ویران کرد در زیر
خاک توده های آن دو طبقه آبادی یافتیم که یکی حوض هشت رخی را
نشان میداد . بعد از مطالعه آن ، این را هم ویران کردند
و باز تهداب و دیوارهای آبادی دیگری نمودار شد که در اصل
خود یکنوع عمارت مختصر بهاری بود با چهار رواق بلند
و مرتفع که به چهار سمت باغ گشاده شده بود . آیا این عمارت
مختصر با چهار ایوان و باز در مرحلة دیگر این حوض هشت رخ
به چه عصر و زمانی ساخته شده بود ؟ چون محمود مؤسس
لشکر گاه است منطق حکم میکند که این آبادی را به او
نسبت بدهیم امکان دارد که مسعود که در ( مهندسی ایتی )
بود و به شهادت بیهقی در ( كوشك دشت لکان زیارت ها کرد)
عمارت وسط باغ را برداشته و بجایش حوضی ساخته باشد .
بهرحال مورخ در بار غزنویان روز شکار سال ٤٢٨ هجری


(۱۱۳)

او را درین باغ (روی خضرا) بعاشقان میدهد و امکان دارد
سلطان در حوالی همین حوض و یاروی صفه مجاور آن اخذ مکان
نموده و مشغول شکار شده باشد .
همانطور که سلطان خنجر بیست منی و گرز پنجاه منی
استعمال میکرد کمانی داشت که هر کس انرا زه نمیتوانست
و باتیری که از پشت گاو و پوست کرک میگذشت بر آهوان
سبك سیر و سرمست تیراندازی میکرد. سگان شکاری
در هر طرف باغ در تك و پو بود و غلامان زرین کمرهمان غلامان
خاصه سرای سلطنتی باقباهاي ابریشمین شوشتری و كمربندهاي
مرصع به جواهر که تصاویر آنها از همان كوشك لشكرگاه
بدست ما آمده است پی صید شاهانه میدویدند و میگرفتند
و می آوردند .
بعد از ظهر است ، آفتاب در كرانه های غربی آسمان
در افق کشاده و دور افتاده سیستان پایان می آید، پایان
می آید تا غروب کند ولی هنوز غروب نکرده و دیگر بلند
است . لشکریان از دامان دشت لکيان و مردم از بست
و لشکر گاه برای دیدن سلطان و شکار شاهی در ماحول
بیرون باغ به تعداد هزاران نفر جمع شده و محشری برپا است
غير از پنجصد و ششصد آهوی که سلطان شخصاً در داخل باغ
شکار کرد بسیار دیگر را لشکریان در دامنه های دشت لکیان
یا بکمند بگرفتند یا به تیر کشتند. حالا که نهصد سال و اندی
ازین تاریخ میگذرد هنو ز هم سیاه چشمان صحرائی خیل خیل
در دشت های دو طرفه هیرمند و بین هیرمند و فراه رود تا دشت های
بکوا گشت و گذار دارند .


(۱۱۴)

از آخرین سطور متن بیهقی معلوم میشود که امیر محمود
رحمة الله عليه وقتی هم اینجا وهم به بست) یعنی در لشکر گاه
و بست شکار می کرد وروزی گوره خری را هم در راه
به کمند گرفتند و چون مورخین قصه های شکار بهرام گور شاه
ساسانی را برای شاه غزنوی نقل کردند به سنت باستان به نام خود
داغی بر آن نهاد و آنرا آزاد کرد .
این بود شرح مختصر روز شکار سلطان مسعود غزنوی
در دامان دشت لکان و دریا غ شکار اختصاصی كوشك سلطنتی
در لشکر گاه که از خلال آن يك روزه زندگانی پر هیاهوی
این قصر وفر کاخ نشینان آنرا مشاهده می کنید
حالا که از شرح شکار مسعود در لشکر گاه فارغ شدیم
بی موقع نیست یکی از عادات دیگر غزنویان که تا این اواخر
هم خاطرات آن در افغانستان باقی مانده شرح دهیم و آن
این است که بعد آن شاخ و آهوان صحرائی و کوهی
را فراز کنگره های کوشك ها نصب میکردند و این رسم
در کاخ های سلطنتی هم معمول بود. نه تنها شاخ
بلکه در بسیاری موارد پوست سراھو را آش داده و پر کرده
و بر کنگره های حصار و قلعه ها نصب می کردند چنانچه این عادت
هنوز هم در کشور ما از بین نرفته، علاوه بر اینکه در داخل قصر
ها سرهای آهو و گوزن را در دیوار ها نصب میکنند در اماکن مقدسه
و زیارتگا ها روی دیوار و دروازه هاهم دیده میشود .
فرخی در يك قصيده ئی که ضمنا شکار محمود را وصف
می کند به این مطالب هم اشاره میکند و این پارچه را اینجا نقل
می کنیم :


(١١٤)

پس جهانبان را که تو بر او تبه کردی جهان
پس دلیران را که از سرشان بر آوردی دمار
تا شکار شیر بیشی کم گرائی سوی رنگ
آن شکار اختیار است این شکار اضطرار
شیر تا بر کنگره کاخت سر نخجیر دید
از غم و از رشك خون گردید بروزی چند بار
چشم شیر از خون گریستن سرخ باشد روز و شب
هر که چشم شیر دید این آید او را استوار
سر فرود آری بتیغ از کرگ چون بار از درخت
پنجه بستانی بشیر از شیر چون برگ از چنار
چونکه لغتی جنگ را ماند شکار از حرص جنگ
چون بیاسائی زجنگ آید ترا رای شکار
تا بدانستند نخجیران که از سرشان همی
کنگره کاخ تو گردد همچو شاهان تاجدار
چون سگ صید تو باشد سر سوی غرنین ننهد
تا مگر سرشان بری بر کنگره کاخت بکار
گرچه جان خوش باشد و شیرین زتن برند جان
پیش تیر آیند شادان گشته و گستاخ وار
هر که را در سر نباشد در خور کاخ تو شاخ
روز صید از شرم چون شاخی بود خشك و نزار


گفتار نهم
چند ماه حیات مسعود در لشکر گاه

به دیدار او راه بست و هری
بهشت برین کشت و باغ بهار
«فرخی»

لشکر گاه تنهامقر سپاهیان نبود، در قلب این مقر نظامی کوشک سلطنتی دشت لکان و حرم سرای مربوطۀ آن همیشه برای پذیرائی و رهایش سلاطین غزنوی آماده و مهیا بود. امیر مسعود گاهی بصورت گذری که قصدش هرات و یا جاهای دیگری بود چند روزی در بست متوقف میشد و گاهی که هدفش بست بود به لشکر گاه آمده و ماه ها در کوشک سلطنتی رهایش میکرد و در چنین موارد مرکز مملکت و قلب اداری وسیاسی و نظامی کشور باواز غزنه به لشکر گاه منتقل میشد. در یکی از ین مسافرت ها امیر مسعود ٧ ماه در لشکر گاه مسکن گزین شد و ایام اقامت سلطان در کوشک سلطنتی مهیج ترین روزهای تاریخی قصر است که شرح چگونگی انرا در ین مبحث مطالعه میفرمائید


(١١٦)

چند ماه حیات مسعود در لشکر گاه

***

مسافرت ضمنی امیر مسعود به بست

***

لشکر گاه محمود و آبادی های مسعود

***

توقف هفت ماهة مسعود در لشکر گاه

***

عزل ولشکرگاه قلب جوانیانی

غزنویان

***

مسعود در حرم سرای سلطنتی

***

ورودرسول سلجوقیان در لشکر گاه

* * *

ایلچی ايلك خان در دربار سلطان

* * *

نامه و خواهش پسر کا کو از سپاهان

* * *

مرض سلطان مسعود وابراز

احساسات مردم

* * *

علو همت بستان

* * *

میمند در مجاورت بست

امیر مسعود ازان وقت
هائی که ایام طفلی را
در زمین داور
میگذرانید تا آن
زمانه هائی که بحیث
شهزاده، جوان و جوانی
سرمست بر هرات و از
هرات به خراسان حکمرانی
میکرد و بعدها چه در
زمان حیات پدر وچه بعد
ازان بحیث جانشین
بالا ستحقاق محمود
بطرف بست و لشکرگاه
مسافرت ها کرده که
شرح همة آن مارا از
اصل موضوع کناره می
کشد ومقصد ما این جا
دیدن اوست در يك نقطه
معین کشور در بست و
بخصوص در لشکرگاه
ومختصر مطالعه کارها
وحوادث بر جسته چند
ماهه زندگانیش که خاطرة
او را با این کاخ پیوست
ساخته است .


(۱۱۷)

امیر مسعود به شهادت متن بسیار ثقه مورخ در بار غزنویان در دوره زمام داری خودش مسافرت های عدیده ئی به بست و لشکر گاه کرده که برخی ازین مسافرت ها ضمنی بود ، وحین مسافرت به هرات چندروزی بدین نواحی هم متوقف شده و برخی مسافرت هائی است که هدف سلطان بصورت مستقیم بست بود و در كوشك دشت لكان استقرا ر داشت اينك شرح يكى از مسافرت های ضمنی :
« و چون وقت حرکت فراز آمد و کار خراسان و خوارزم وری وجبال و دیگر نواحی برین جمله بود که بازنمودیم، امیرمسعود رضی الله عنه عزیمت را قرار داد بر انکه سوی بست رو د واز آنجاسوی هرات کند و از هرات که واسطهٔ خرا سان باشد می نگرد تا در هر بابی چه باید فرمود امیرمسعود ، امیر امیر سعید را خلعت داد وحضرت غزنین برو سپردچنانکه بر قلعه، بسرای امارت نشیند و مظا لم آنجا کند و سر هنسك بوعلی کوتال پیش خداوند زاده باشد، مشیر و مدیر کار ها و دیگر فرزندان با خانگیان و خادمان و خدمتگاران را به قلعه نای ودیری فرستاد و امیر مودود را خلعت داد تا بار کتابوی رو د و نامها فرمود بتلك، تا شغل احمدنیا لتکین را که بحد پیش گرفته است ووی را از لهور بمالید و قاضی و حشم از قلعه فرود آمده بجدتر پیش گیرد چنانكه دل یکبارگی از کار وی فار غ گردد، وسوی وزیر، احمد عبدالصمد (نامه نیز فرمود ) تا چو ن از شغل ختلان و تخارستان فارغ گردد منتظر با شد فر ما نرا تا بدر گاه آید، آنجا که رایت عالی باشد و پس ازانکه فراغت افتاد ازین مهمات، امیر رضی الله عنه از غزنین برفت، روز شنبه

لشکر گاه تاریخی - مقاله سرمحقق محمد اعظم سیستانی - ۴۰ - ۴۳


(١١٨)
سه روزمانده ازشوال و هفتم ذوالقعده بتكيناباد رسيد و آنجا
هفت روز ببود ويك بارشراب خورد كه دل مشغول مي بود (به چند
روي) و پس از انجا به بست آمد ؛ روز پنجشنبه هفدهم این ماه
و بكوشك دشت لنگان نزول كرد و آنجا زيادت ها کرده بودند
از باغها و بناها و سرايچها و نامهای مهم رسید. از خراسان، بحدیث
تركمانان و آمدن ايشان بحدود مرو وسرخس و بادغيس وباورود
وفسادها (ي)بافراط كه مي رود وعجز گماشتگان وشحنه ( ها )
ازمقاومت ومنع ايشان وسوري نبشته بود که اگر و العياذ بالله
خداوند بزودي قصد خراسان نکند بیمست که از دست بشود
که ایشان را مددست ، پوشیده ازعلی تكين و هارون نيز ازخوارزم
اغواى تمام میكند ومي گويد كه (در) نهان باعلی تكين بنهاده
است له وي ازخواززم سوى مرو آيد تاعلی تكين به تر مذ و بلخ
كشد وديدار كنند، امير، برسيدن اين اخبار، سخت بی قرار شد
وروز چهارشنبه سلخ این ماه از بست برفت ...
قراریكه ملاحظه ميشود درين مسافرت كه ازماه ذی قعده
سال٤٢٥ هجری واقع شده است و امیر برای رفع غایله تر کمانان
به عجله رهسپار هرات بوداز هفدهم تاسلخ ماه مذکور تقر یباً
١٣روز در بست توقف ميكند ومقراو در كوشك دشت لنگان
یعنی همان كوشك سلطنتى لشكرگاه است. اینجا به سائر قسمتهای
متن كارندارم جزبه يك سطرى كه ميگويد: « اینجا زیادت ها
كرده بودند از باغها و بناها وسرايچها ..»
در تاريخ بيهقی پارچه دیگری هم است كه به آبادی ها ی
جديد امیر مسعود د ر بست ولشکرگاه شهادت ميدهد و متن
آن را در گفتار آینده می دهیم .


(119)
خلاصه از روی تذکرات مکرر بیهقی معلوم میشود که امیر مسعود در آبادی های لشکرگاه بست زیادت ها کرد باغها و بناها و سرای ها وغیره ساخت ونیکو ساخت برای اینکه خود ش در مهندسی آیتی بود، بدین ترتیب گفته میتوانیم که لشکرگاه که بصفت (لشکرگاه امیر پدرش) یاد شده و این مطلب را در گفتار آینده تصریح میکنیم اصلاً و اساساً از بناهای ابوالقاسم یمین‌الدوله وامین الملة سلطان محمود زابلی بود. حاجت به تذکار ندارد که در اثر مخالفت های باهمی طغان و بایسوز بست در عصر سبکتگین بدست خاندان ال ناصر افتاد و با بست، ابوالفتح بستی هم به دیوان رسالت غزنویان راه یافت ولی گمان غالب برین است که هنگام فتوحات محمود در سیستان حینی که با خلف بن احمد در سیستان مصروف پیکار بود و احتیاج شدید به تمرکز سپاهیان سخت احساس میشد محمود در يك نقطه حساس در مجاورت شوریست در حاشیه سیستان، سر راه هرات برای مقر لشکریان خود لشکرگاهی ساخت و برای اینکه شخصاً از اینجا در ما حول افق دور و نزديك دیده بانی بتواند كوشك سلطنتی در قلب لشکرگاه برای خود بناء نهاد وپسرش مسعود به نوبه خود در زمان سلطنت خود قرار نقشه های خود در آن زیادت ها فرمود.

*  *  *
میرویم حالا به ذکر مسافرت دیگر سلطان مسعود، مسافرتی که از غزنی به قصد بست برخاست و تقریباً هفت ماه در كوشك دشت لکان بود، درینجا بعضی از گوشه های زندگانی او را معاینه میکنیم، ورود و مراجعت او را بیهقی تصریح میکند.


(١٢٠)
چون امیر مسعود (رضی الله عنه) ازین کار ها فارغ شد
سرای پرده براه بست بزدند (و) از غزنین حرکت کرد روز پنجشنبه
سیزدهم ذی الحجه در تکینا باد (رسید تا) روز چهار شنبه
بیست و ششم این ماه (و هفت روز آنجا مشغول بود به نشاط و شراب
(و) پس سوی بست کشید و تاریخ (سنه) ثمان و عشرین و اربعمأه
(بود) غره محرم روز دوشنبه (بودو) بکوشك دشت لکان
فرود آمد روز پنجشنبه چهارم محرم ...»
«... روز یازدهم ماه رجب امیر رضی الله عنه از بست بر جانب
غزنین روان کرد و آنجا رسید و روز پنجشنبه هفتم شعبان بباغ
محمودی فرود آمد بر انچه مدتی آنجا میباشد...»
دوره اقامت سلطان در لشکرگاه کدام شکلی تفریحی ندارد
و با او قاب مملکت قلب کشور، قلب سپاه، مرکز اداره، مرکز
فرمانداری، مرکز مملکت داری، مرکز جهانبانی، از غزنه
به لشکرگاه منتقل شده و تمام فعالیت های اداری و سیاسی و لشکری
و کشوری در پیرامون سلطان در بارگاه و در دیوان رسالت
و دیوان وزارت دیده میشود. ابونصر مشکان، وزیر
احمد عبد الصمد، حاجبان بکتغدی، بو نصر و حشمت بو نصر
و عارض بوالفتح و ازی و عده ئی از ارکان دولت و اولیا ، حشم
و خداوندان رای و شمشیر و قلم به دورادور او
جمع اند، روزی سلطان در سفه بزرگ
کاخ بار عام میدهد و روزی خصوصی با کاتب دیوان رسالت
و حاجبان بزرگ دیدن میکند ، روزی رسول سلجوقیان را به
لشکرگاه می آرند و روزی رسول پسران علی تکین با خطیب بخارا
وارد میشود، روزی سلطان با وزیر و حاجب و اولیای دولت خویش


(۱۲۱)
مشغول مطالعه خط مشی سیاسی خویش با سلجوقی ها میباشد و روز
دیگر میخواهد ببیند به چه رنگ و شرطی با خاقان ترکستانی
ماوراء النهر پیش آید. گاهی عذر نامه و التماس پسر کاکو
توسط بومهل حمدوی عمید عراق میرسد و سپاهان را به مقاطعه
می طلبند و گاهی خبر داود تر کمان می آید که از راه غور
و سیاه کوه قصد غزنین دارد و روزی نیست که بریدی از هرات
و بادغیس و غرجستان و از سایر ایالات کشور پهنا ور نرسد .
فعالیت های سیاسی و اداری و اتخاذ تصمیمات در باره بسیار
مسایل مهم طوری فوری و عاجل گرفته میشود که سلطان مریض
چند روزی استراحت نمیتواند و برسم اجبار بار میدهد و با اولیای
دولت مشغول کار میشود ب واقع کشور بزرگی دستگاه اداری
بزرگ و فعالی میخواست و این دستگاه با تمام چرخ های زود
گرد و فعال خود بدور سلطان غزنوی در لشکرگاه جمع بود. غزنوی ها
بر خاك های وسیعی سلطنت داشتند که از قنوج تا سپاهان و از
ماوراء النهر تا اوقیانوس دامنه آن منبسط بود. افغانستان قلب این
امپراطوری بود و طوریکه استاد ابو الفضل میگوید در نظر غزنویان
(اصل غزنیست و انگاه خراسان و دیگر همه فرعست همین
جاها ئی را که فرع تصور میکردند یعنی آنطرف های آمو
آنطرف های دشت لوط دایم موجبات نگرانی آنها را فراهم
میکرد بخصوص سلجوقیان و تر کمانان در حدود ماوراء النهر
و خوارزم و طوریکه از روی گذار شات فعالیت های سیاسی
در لشکر گاه معلوم میشود سلطان قصداً گاه گاه از غزنه
به بست می آمد تا ازین پست حساس به اغوا هائی که از شمال
و غرب بعمل می آمد توجه کند و دسا تیر لازمه صادر فرماید


(۱۲۲)

این است که دروز آدینه نزدهم محرم دو رسول سلجوقیان را
بلشکر گاه آوردند و منزل نیکو دادند. دانشمندی بود ،
بخاری ، مرد سخنگوی و ترکماني که گفتندی از نزدیکان
آن قومست ...
فردای آن روز شنبه فوری امیر بار داد « باشکوه و تکلف
و رسولان را پیش آوردند ازو خدمت کردند و بندگی نمودند
و بدیوان وزیر بردند صاحب دیوان رسالت انجا رفت خواجه
بونصر مشکان و خالی کردند..» این رسولان با اینکه اظهارات
شان مبنی بر اطاعت و بندگی بود در کلمات چرب و نرم فریب
کاری هائی هم داشتند و تعداد نفوذ و احشام را بهانه کرده
شهرهای مرو و سرخس و باورد را برای مال چر حیوانات خویش
میخواستند.مسعود که این حرف ها را از زبان بونصر شنید بسیار
برافروخت و گفت بایشان بگوئید که «در میان ما و شما شمشیر است»
ولی کاتب دیوان رسالت و حاجب ها شاه را از تشدد نشانیدند
و مصلحت چنین دیدند که عجا لتا جواب (در شت و نرم) داده شود و بعد
که موکب سلطنتی به موقعش به هرات رفت درین موارد فکر اساسی
بعمل خواهد آمد.

همین قسم دروز چهار شنبه هفدهم صفر رسولی رسید ازان
يبر على تکسکین، الپتگین نام و با وی خطیب بخارا عبدالله پارسی
و رسولدار پیش رفت با جنیبتان و مرتبه داران و ایشان را به کرامت
به لشکرگاه رسانیدند ...

روز بعد امیر مسعود در صفه بزرگی كوشك سلطنتی بر تخت نشست
و بار داد ورسولان را پذیرفت و ایشان عرایض ايلك خان را مبنی
بر اظهار وفاداری و تشیید روابط بسمع سلطان رسانیدند و روابط


(۱۲۳)
سلطان غزنه و خان تر کی ماوراءالنهر باخویشاوندی های جدید
تحکیم شد بدین نحو که خواهر ایلك خان را بنام خدا وند زاده
امیر سعید و دختر امیر نصر سپاه سالار عم مسعود را بنام ايلك
عقد كرد ند
به همین ترتیب روز دیگر نامه بوسیهٔ حمد وی عمید عراق
مبنی برخواهش پسر کا کو رسید که میخواست تا سپاهان به
مقاطعه به او داده شود و بدین باب مکتوب سفارشی وزیر خلیفه را
فرستاده بود، سلطان مسعود به لحاظ شفاعت وزیر خليفه يك بار
دیگر از جرم پسر کاکو گذشت وامر داد تا سپاهان بمقاطعه
بوی داده شود ولی تصریح فرمود که «اگر پس ازین خیانتی
ظاهر گردد استیصال خاندانش باشد»
سلطان مسعود در ایامی که در لشکر گاه توقف داشت چند روزی
سخت مریض شد. وعلت مریضی غرق شدن کشتی سواری او بود در آب
های هیرمند . در این اثر در مبحث ( کشتی های كوشك دشت لكان
و کشتی رانی روی آب های هیرمند) ضمن شرح یکی از گردش
هاوشکار سلطان در دشت های سرسبز سواحل راست هیر مند
متذکر شدم که حین مراجعت به لشکرگاه ناگهان در وسط
رودخانه کشتی سلطنتی آب گرفت و غرفه شد و سلطان به آب افتاد
وبكمك سرنشینان سائر کشتی ها نجات یافت و به عبارت بیهقی
«امیر رابگرفتند وبر بودند و بکشتی دیگر رسانید ند ونيك
کوفته شد و پای راست افگار شد چنانچه يك دو الپوست
و گوشت بگسست و هیج نمانده بود از غرق شدن ، اما ایزد
عزذكړه رحمت کردوچون امیر بكشتى رسيد، کشتیها براندند


(١٢٤)
و بكرانه رود رسانیدند و امیر از ان جهان امده به خیمه فرود آمد
و جامه بگردانید و ترو تباه شده بود و بر نشست و بزودی بکوشك
امد که خبری سخت ناخوش در لشکر گاه افتاده بود و اضطرابی
و تشویشی بزرگ بپای شده و اعیان و وزیر بخدمت استقبال رفتند
چون پادشاه را سلامت یافتند، خروش و دعا بود، از لشکری و رعیت
و چندان صدقه دادند که آنرا اندازه نبود و دیگر روز امیر
نامها فرمود بغرنین و جمله مملکت برین حادثه بزرگ و صعب
که افتاد و سلامت که بدان مقرون شد و مثال داد تا هزار هزار درم
و دو هزار بار درم بدیگر ممالك به مستحقان و درویشان دهند شکر
این را و نبشته آمد و بتوقیع مؤید گشت و مبشران بر فتند ،
چون واقعه با تمام جزئیات ان در متن آمده تفسیری ضرورت
ندارد در اثر این پیش آمد غیر مترقبه دروز پنجشنبه یازدهم صفر
امیر راتب گرفت
تب سوزان و سرسامی افتاد ، و يك هفته کامل تا چهار شنبه
١٧ صفر در حـــــرام سرای در بستر افتاده بود و غیر از اطباء
و بعضی از خدمتگاران زنانه و مردانه کسی را نمی پذیرفت .
مریضی سلطان مسعود و استراحت در حرم سرای موقع میدهد
تا ازین قسمت های کـــوشك سلطنتی هم کمی صحبت کـنيم .
در روز اولی که وارد لشکر گاه شدیم و بعجله بقایای خرابه ها را
معاینه میکردیم بعد از مشاهده تالار بزرگی که آنرا تالار
دربار تعبیر کردیم عقب تر مشرف بر میسر رودخانه هیرمند
یـکـسـلسله اطاق هائی دیدیم کـه به حدس آنرا قسمت های
خصوصی کاخ تشخیص دادیم . سلطان مسعود در ایام مریضی
و و ماه صفر سال ٤٢٨ هجری که بنا بر توصیه اطباء تجرد اختیار


[BLANK PAGE]