Afghanistan Digital Library

adl1184

http://hdl.handle.net/2333.1/5tb2rct0

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ

پرده نشینان سخنگوی

مؤلفه
مارگریانی


نمره عمومی نشرات ریاست مطبوعات (۲۰۶)
از نشرات انجمن تاریخ نمره (۳۳)

همه جا قصه دیوانگی مجنون است
هیچکس را خبری نیست که لیلی چونست

پرده نشینان سخنگوی

تالیف
ماگه رحمانی

تاریخ طبع ۱۳۳۱ شمسی تعداد طبع ۵۰۰ جلد


فهرست مندرجات

مضمون صفحه
آرزوی ۳۳
ضعیفی ۳۳
ماهی خانم ۳۴
جهان ۳۴
حبات ۳۴
پینتوی ۳۵
کومله بیگم ۳۵
نهانی اکبر آبادی ۳۵
نهانی دهلوی ۳۶
گلبدن بیگم ۳۶
گلرخ بیگم (گلچهره بیگم) ۳۶
سلیمه بیگم ۳۷
بنت اصفهانیه ۳۷
فصیحه (جمیله اصفهانی) ۳۷
نور جهان بیگم ۳۷
آرام ۴۲
لقا ۴۳
بزرگی ۴۳
جانان بیگم ۴۴
گلشن ۴۴
جهان آرا بیگم ۴۴
زبد النساء بیگم ۴۵
زینت ۴۸
امانی ۴۹
اقاء ۴۹
خدیجه سلطان ۴۹
چندا (ماء لقاء) ۵۰
گدا بیگم ۵۱
فصل چهارم (قرن سیزده) ۵۱
عایشه افغان ۵۳
نادره ۵۶
رشحه ۵۶
حاجیه ۵۷
مستوره ۵۷
دلشاد ۵۷
آغا باجی ۵۷

مضمون صفحه
دیباچه ۱
فصل اول (نظری بادبیات فارسی از
ابتدای اسلام تا اخیر قرن شش) ۴
رابعه بلخی ۶
مهستی (گنجوی) ۹
سیده بیگم علویه ۱۴
مطربه کاشغری ۱۴
فصل دوم (قرن هفتم ، هشتم و نهم) ۱۶
سلطانه رضیه ۱۶
فاطمه سام ۱۷
کوکب (ستاره بانو) ۱۸
پادشاه خاتون (لاله خاتون) ۱۸
جهان ملك ۲۰
هما ۲۲
جهان خاتون ۲۲
عائشه مقریه ۲۳
بنت البخاریه ۲۳
دولت ۲۳
زایری ۲۴
مهری ۲۴
بیدلی ۲۵
بی بی ۲۵
عفتی ۲۶
آفاق جلایر (بیگم هروی) ۲۶
نهانی کرمانی ۲۷
زیبای خانم ۲۸
ماه ۲۸
عصمتی خوافی ۲۸
نهانی ۲۹
گلشن ۲۹
فصل سوم (قرن دهم ، یازدهم و دوازدهم) ۲۹
آغا بیگم (آقای) ۳۱
نهانی شیرازی ۳۲
حجابی ۳۲
اشونی ۳۳


(ب)
صفحه مضمون صفحه مضمون
٥٨ زبیده خانم ٨٦ بیگم دهلوی
٥٩ فخری ٨٦ پری
٥٩ عصمت ٨٦ تصویر هندی
٥٩ عفت ٨٧ جلالی
٦٠ طیبه ٨٧ جمالی
٦٠ ماه تابان خانم ٨٧ جوانی
٦٠ صاحبه ٨٧ حجابی
٦١ خاور قاجار ٨٧ حجابی (دوم)
٦٢ عفاف ٨٨ حسیبه بیگم
٦٢ قمر خانم ٨٨ حیاتی
٦٢ سلطان ٨٩ دختر
٦٣ ملك ٨٩ دلشاد خاتون
٦٣ حاجی گوهر خانم ٨٩ ریحانه مجنونه
٦٣ مریم خانم ٨٩ زلیخا
٦٣ جهان خانم ٨٩ صراحی
٦٤ مهرانرفع جهان بانی ٨٩ عایشه سمرقندی
٦٤ عصمت بیگم ٩٠ عاجزی
٦٥ حیران خانم ٩١ عصمتی سمرقندی
٦٥ ماه شرف خانم (مستوره کردستانی) ٩١ عصمتی
٦٧ قرةالعین (طاهره قزوینی) ٩١ کنیز فاطمه
٧٠ محجوب ٩١ گوهر خانم
٧٥ مستوره غوری ٩١ فاطمه خراسانی
٧٦ بی بی سنگی ٩٢ لطیف
٧٦ شاهجهان بیگم (بیگم بهوپال) ٩٢ معنوی
٧٨ مریم كشيزك ٩٢ مخدومه یزدی
٧٩ صنوبر عاجزه ٩٢ نظیر
٨٠ گوهر کابلی ٩٣ نسائی
٨١ زهره ٩٣ نهالی قایمی
٨١ آغا كوچك ٩٣ همدمی
٨١ آمنه فدوی ٩٣ یاسمن بو
٨٢ بیوجان ٩٤ خان بختیاری
٨٤ فاطمه سلطان خانم ٩٤ لاله ہندوستانی
٨٤ امهانی ٩٤ مناف
٨٥ فصل پنجم (شاعرات مجهول الزمان) ٩٤ شاهدهت جلایری
٨٥ آغا دوست ٩٤ فاطمه قوال
٨٦ آغاقی
٨٦ بلیغه


(ع)
فهرست مدارك و مآخذ
١ - مجمع الفصحاء ۳۲ - روضة الصفاء ( میر خواند )
۲ - رياض الشعراء ( واله داغستانی ) ۳۳ - طبقات ناصری
۳ - مجالس النفایس با لطائف نامه فخری ٣٤ - منتخب التواريخ ( بداونی )
٤ - تذکره حسینی ٣٥ - تاریخ عمومی ایران (عباس اقبال )
٥ - تذکره آتشکده آذر ٣٦ - تاریخ ایران بعد از اسلام (عباس پرویز)
٦ - نفحات الانس ( جامی ) ۳۷ - تاریخ ادبیات ایران (رضازاده شفق)
۷ - لباب الالباب (محمد عوفی ) ۳۸ - تاریخ ادبیات ایران بعد از اسلام
۸ - نمونه ادبیات تاجيك (صدرالدين عينى) ( سليم نيساری )
۹ - تذکره دولت شاه سمرقندی ۳۹ - افغانستان بيك نظر ( شاغلى غبار )
۱۰ - مرآت الخيال ( شیرخان لودی ) ٤٠ - تزك جهانگیری
۱۱ - مشاهير نسوان ٤١ - طبقات سلاطین اسلام
۱۲ - خيرات حسان ٤٢ - تاج الاقبال، تاریخ بهوپال (شاه جهان
۱۳ - تذکره روز روشن بیگم، نوابه بهوپال )
١٤ - تذکره صبح گلشن ٤٣ - خطابه های کانون با نوان ایران
١٥ - تذکره شمع انجمن ٤٤ - نخستین كنگره نویسندگان ایران
١٦ - تذکره نگارستان سخن ٤٥ - شريك مرد ( خدا یار محبی)
۱۷ - رياض الفردوس ٤٦ - زن در جامعه (حبیب الله آموزگار)
۱۸ - تذکره نسوان علامه محمد صدیق آخندزاده ٤٧ - حبيب السير
۱۹ - تذكرة الخواتين ٤٨ - روابط ادبی ایران وهند
۲۰ - كلمات الشعرا ( سرخوش ) ٤٩ - تاریخ هند ( دلافوز )
۲۱ - تذکره هندی ( غلام همدانی محفی ) ٥٠ - شعر العجم ( شبلی نعمانی )
۲۲ - گنجینه سروری ٥١ - دسته گل ادبی ( رستم مسانی )
۲۳ - ديوان ماه شرف خانم ( مستورة ٥٢ - بهترین اشعار (گردآورده پژمان )
کردستانی ) ٥٣ - گلچین جهانبانی
٢٤ - ديوان مخفی (زيب النساء ) ٥٤ - امثال وحكم ( دهخدا )
٢٥ - ديوان عائشه قندهاری ٥٥ - سراج الاخبار
٢٦ - پښتنې ميرمنې (شاغلی بینوا ) ٥٦ - کلکسیون مجله کابل
۲۷ - دانشمندان آذربایجان ٥٧ - » » بانو
۲۸ - آتشکده یزدان (عبدالحسین آیتی ) ٥٨ - » » آينده
۲۹ - تحفه طاهره ٥٩ - » » گلهای رنگا رنگ
۳۰ - مفتاح التواريخ ٦٠ - » » جهان نو
۳۱ - تاریخ گزیده (حمدالله مستوفی ) ٦١ - » » تاج محل


(د)

٦٢ - کلکسیون مجله ترقی
٧١ - کندی : تاریخ مغلها
٦٣ - « « آریانا
٧٢ - سمیت : تاریخ هند . نشر سنه ١٩١١
٦٤ - « « خواندنیها
٧٣ - سمیت : تاریخ هند نشر سنه ١٩٣١
٦٥ - سالنامه فارس ( مقاله مسلسل آقای نفیسی )
٧٤ - سیکس : تاریخ ایران
٧٥ - برلس : تاریخ ادبیات فارسی ( بزبان روسی )
٦٦ - سوانح زیب النساء ( شبلی نعمانی )
٦٧ - تاریخ ادبیات افغانستان
٧٦ - مسعود : احسن : قصه های عشقی مشهور جهان
٦٨ - جنگ قلمی متعلق به فاکولته ادبیات
٦٩ - جنگ قلمی که سابق مال حاجی عبدالاحد بود
٧٧ - دائرة المعارف بریتانیکا
٧٨ - دائرة المعارف اسلام
٧٠ - برون : ادبیات فارسی
٧٩ - دائرة المعارف روسی


بسم الله الرحمن الرحيم
دیباچه
درهمه دوره های تاریخ ادبیات فارسی میتوان بنام زنان شاعره برخورد ، ولی عدة
آنها نسبت به تعداد شعراء كمتر واشعارشان اکثراً از بین رفته است . همچنان شرح حال
وترجمه احوال شاعرات کمتر در دست بوده ، بعضا حتى عصر و مولد آنها هم معلوم
نیست و در تذکره ها بصورت عمومی مزند کارا م یا الخاص و نعو ه شعر چیزی راجع بزنان
نگاشته شده و ندرتاً شرح مختصری در خصوص عهد ومسكن يا تعریف جمال وکمال شاعره
موجود است این دوامر زاده و نتیجه موقعیت زبون وپست زنها در جامعه مشرق زمین میباشد.
ازین رو هر که بخواهد در خصوص زنانیکه درادبیات زبان فارسی سهمی دارند شرحی
بنویسد و در اطراف اشعار و آثار ایشان بحث راند ، دچار مشکلات زیادی می گردد چه اولاً
قلت معلومات اجازه نمید هد شرح مفصل حیات آنها را بخوانند گان عرضه دارد ، ثانياً
از روی دو سه رباعی و غزل، بلکه اکثراً از روی یکی دو فرد در باره لیا قت و هنر شاعره
چه قضاوتی میتوان کرد ؟ و در اطراف آن چه گفتگوی می توان نمود ؟
زنان مسلمان پرده نشین بودند وحتی نام و آثار ایشان اجازه خروج از زیر پرده را
نداشت . اگر به تخلصهای شاعران نظری اندازیم ، می بینیم که اکثر آنها در آن به
پرده نشینی و مستوری خود اشاره نموده اند : حجابی ، مخفی ، مستوره ، محجوبه، نهانی،
این تخلصها خود دلیل گوشه نشینی ودوری صاحبان آنها از حیات اجتماعی می باشد
طبقة نسوان در تمام دوره تاریخ در زیر بار جور وستم مردان قرار گرفته ، از تمام
حقوق حیاتی و اجتماعی بی نصیب بودند وحتی از تعلیم وتربیه صحیح بهره ای نداشته ، چه
در عصرهای گذشته با وجود آن که دین مقدس اسلام زنان را با مردان مساوی وصاحب
هر گونه حقوق ساخت و تعلیم را برای هر دو جنس فرض نمود ، تعلیم زنان را يك امر
بی فائده و خطر ناکی میدانستند و یگانه ، وظیفه زن خدمت شوهر و نگاهداری اطفال
تعیین شده بود .
تربیه درست و تحصیلات اساسی بیشتر نصیب دختران وزوجه های سلاطین اسلامی بود .
ازین رو از جمله آنها عدة بزرگ شاعرات ، مانند سلطانه رضیه ، پادشاه خاتون
نورجهان بیگم ، زیب النساء ، دختران بابر شاه ، زنان ودختران فتح علی شاه قاجار وغيره
ظهور نمود و بعد از آن زنان طبقه امراء ونجباء بدریافت تعلیم نائل شده ، بشعر سرائی
اقدام می نمودند واکثر ایشان بدربار پادشاهان و در حرم ایشان جای میگرفتند . از
طبقات دیگر جامعه تنها علما وملاها به تعلیم دختران وزنان خود توجه می نمودند ،
زیرا در توده مردم قدرت اخذ تعلیم نداشتند ، چه رسد بزنها .


شماره ۲

اگر بمیان آن زنانی که بر خواهران خود امتیاز تعلیم را داشته، خواستند از چوكات تنگ رسومات خارج و داخل حیات اجتماعی گردند و با مردان همسری کنند، نظری اندازیم می بینیم که تقریبا همه آنها درین راه ناکام شدند:

رابعه بلخی که دختر نجیب زاده ای بود، خلاف رسومات و عادات عصر خود بر غلامی عاشق شد. و اگرچه شاید محبوب او در شرافت و دانشمندی از بسیاری نجیب زادگان بهتر بوده باشد، اما با آن رابعه از نقطه نظر طبقه خود مرتکب گناه عظیمی شده، در نتیجه قربانی غرور خانوادگی وعرف ورواج بی رحمانه زمان گردید.

مهستی که صاحب روح بزرگ و شاعره هنرمندی بود، تمام عمر همچو بلبل خوش الحان در قفس زرین، در فضای تنگ، و فاسد در بارهای شاه کنجه و سلطان سنجر سلجوقی گذرایند و چون حیات او مطابق قوانین آن زمان نبوده، از ندگانی زنان هم عصر او فرق تام داشت به فحاشی و بی باکی متهم گردید.

سلطانه رضیه که زن فاضله و سیاستمداری بود و مملکت خود را با هوش و ملاطفت اداره می نمود، برای آنکه بکارهای حکومتی بهتر رسیدگی کرده بتواند، حجاب را دور افگنده لباس مردانه پوشید و این حرکت سبب سقوط سلطنت و ی گردید.

و با لاخره صمصل قبل شاعره حسین و آزادی پرست، با قلب آرزومند و احساسات شوریده، که در نتیجه ظلم پدر از طفولیت با پسر هم خود نامزد شده و باوجود نفر تیکه نسبت باو داشت، مجبور کرده شد در حباله نکاح او در آید، خواست خواهران ستم دیده خود را ازین قید شرم آور برهاند، ولی راه غلطی پیموده به پیروان مذهب سید علی محمد باب که تازه ظهور نموده بود پیوست و در نتیجه فدای همت بلند خویش گردیده، درین راه کشته شد.

چقدر خانمهای باذوق و صاحب استعداد قربانی بی اعتنائی و ظلم مردان شدند! مستوره کردستانی در هر غزل و شعر خود از بی مروتی و بیوفائی شوهر مینالد، محجوب هراتی و عاجزی هر دو در اثر ظلم و بی رحمی شوهران در عنفوان شباب بادلهای پردرد و ارمان هم آغوش مرگ گردیدند، مهری، ضعیفی و چندتن دیگر از شاعرات مجبور بودند استبداد همسران پیری که هرگز به آنها علاقه و محبت نداشته و شاید با مروالدین تن بازدواج با ایشان در داده بودند، تحمل نموده از تمام خوشیهای مشروع دنیا چشم بپوشند و اکر ازین وضع به تنگ آمده، از آن سر پیچی می کردند، فورا بسزای خود میرسیدند.

این چند تن از زنان نامور ومشهوری بودند، که تاریخ اسمهای ایشان را ثبت نموده تا عصر ما رسانید، لاکن تعداد بانوان گمنامیکه قربانی بی رحمی وستم مردان، محیط و رسومات وعرف گردیده اند، از حساب بیرون است. چقدر دلهای پر آرزو وامید بدون آنکه از لذائذ حیات بهره ای ببرند در زیر خاک شدند، چه استعداد ها وقوه های روحی که شاید گوهر گرانبهای به گنجینه عالم علم و ادب می افزودند، بی اثر


مفقود و معدوم شدند ، و بشر از وجود آنها هرگز فائده ای ندیده و حتی اطلاعی هم ندارد ! ...
آنها رفتند و تاسف ما سودی ندارد ، خدا کند آن استعداد هائیکه ازین به بعد بوجود خواهند آمد
مانند آنها از بین نروند و بتوانند به جامعه و ادبیات خدمتی رسانیده ، از پاداش آن محظوظ گردند.
چون خوشبختانه درین اواخر در بین زنان شرق و در آن جمله در بین زنان و دختران
وطن عزیز ما جنبش و نهضتی پدید آمده و از طرف دیگر تشویق و تحریث بزرگان و دانشمندان
برای بلند بردن سویۀ این طبقه بمشاهده میرسد موقع را مساعد شمرده ، خواستم زنان
سخنگوی عصرهای گذشته را به هموطنان گرامی معرفی نمایم ، لذا به تدوین ترجمۀ حال
و نمونۀ کلام ایشان پرداختم ، امیدوارم دوستان علم و دانش با ملاحظه و مطالعۀ این اثر
استعداد و قابلیت ذاتی بانوان مشرق زمین را ، مخصوصاً قاریین زبان آنرا به نظر احترام
و تقدیر نگریسته ، مطمئن گردند که با کمترین توجه و اهتمام ایشان در راه تنویر این
طبقۀ عدم معتناء به زنان که تا کنون عضو عاطل و پس ماندۀ جامعۀ شرق بشمار
می روند ، بکار افتاده ، بهر رشته امور زندگی اجتماعی با مردان شان
دوش بدوش و مساویانه وظائف اجتماعی ، ملی و طبیعی خویش را انجام خواهند داد.
پیش از آنکه بعرائض خود خاتمه دهم ، امید است که اولاً به نسبت کمی وقت و اینکه
پیش از متعلماه ای نیستم وثانیاً اینکه این اولین اثر نویسنده بوده قبل ازین با تتبع و تفحص
کاری نداشته ام ، اگر سهو و لغزشی بمشاهده رسد ، مرا معذور دارند علاوه بر آن چنانچه
قبلاً تذکار شده ، در تدوین این کتاب به مشکلات زیادی برخوردم ، زیرا برای بدست
آوردن کمترین معلومات در بارۀ شاعرات به تتبعات زیادی اقدام می نمودم و در نتیجه
اکثراً از يك جملۀ مختصر تعریف شخصی آنها و یکی دوبیت و یا نصفۀ يك رباعی یا يك غزل
نمونۀ کلام شان بیشتر نمی یافتم ، طوریکه مجبوراً از تحلیل آثار ایشان و اظهار نظر به صرف نظر
نموده ، نوشتن آن معلومات مختصریکه در بارۀ حیات و آثار آنها بدست آورده ام اکتفاء میکنم
در ابتداء خیال داشتم که شرح حال شاعرات معاصر را نیز درین جلد داخل نمایم ولی به نسبت فرصت
کم مجبور شدم ازین خیال خویش صرف نظر نموده آنرا برای زمان وجای دیگری بگذارم .
همچنان خود را مکلف میدانم که از تمام کسانیکه با من در نگارش این اثر چه از حیث
رهنمائی ماخذ و چه از جنبه تهیه و تدارک منابع مساعدت و لطف اخلاقی نموده اند منتهای
شکران و سپاس گذاری را بجا آورم اولتر از همه باید از استاد بزرگوارم شاغلی هاشم شائق
مشاور وزارت معارف و استاد پوهنتون کابل نام ببرم زیرا ایشان ماخذ بسیار گرانبها
وقلمی خود را بدسترس این جانب علاوه بر دیگر رهنموئیهای قیمتدار قرار داده اند .
معاونتهای اخلاقی شاغلی گویا اعتمادی مشاور ادبی ریاست مستقل مطبوعات ، شاغلی بینوا
مدیر عمومی پشتو تولنه ، شاغلی غبار نماینده شورای ملی و شاغلی یار محمد خان نظامی
مدیر صحافت پشتو تولنه نیز در نزد من قابل احترام است تذکار کمکهای شاغلی اریان
معاون کتابخانۀ وزارت معارف و همچنان شاغلی علام جان خان مدیر کتابخانه ریاست
مطبوعات را که در مراجعه به کتب و ماخذ هرگونه تسهیلات را برای این جانب فراهم آورده
بودند، نیز لازم میدانم .
ما گه رحمانی
کابل ، ۱۸ جدی ۱۳۲۸


فصل اول
نظری بادبیات فارسی
از ابتدای اسلام تا اخیر قرن شش
در نیمه اول قرن اول هجری عربها خراسان (افغانستان موجوده) وفارس را استیلا نموده
تحت نفوذ خود در آوردند بنا بران بمدت بسیار کوتاه زبان و ادب عرب ممالک مفتوحه
را تحت الشعاع قرار داد ، طوریکه علماء و شعراء درین زبان سخن میگفتند و مینوشتند
سلطه این زبان در فارسی بحدی بزرگ بود که تا اکنون درین زبان الفبای عربی معمول
است واز طرف دیگر لغات و خیل عرب در آن بکثرت دیده می شود .
بقول بعضی تذکره نویسان زبان و ادبیات فارسی در قرن اول هجری ظهور نمود
وابو حفص سغدی را اولین شاعر این زبان میدانند، ولی چون این شاعر در حدود سال ۳۰۰
هجری حیات داشت (۱) وشاعران دیگر قبل از اوزندگی می کردند این قول ایشان
را قبول نمیتوان بعد از تقریباً دو قرن تسلط عربها بر خراسان وفارس ، در سنه ۲۰۷ يك تن از
امرای خراسان (افغانستان) طاهر بن حسین پوشنگی که از طرف مامون حاکم خراسان
مقرر گردیده بود ، خطبه سلطنت را بنام خود خوانده ، استقلال خراسان را اعلان نمود ،
و بدین رنگ سلسله طاهریان در افغانستان بوجود آمده ، تا حدی نفوذ اعراب ازین
مملکت تقلیل یافت . در زمان طاهریان زبان فارسی نسبتاً هسته ای به خود گرفت
و چندین شاعر فارسی گو بوجود آمد که معروفترین آنها حنظله بادغیسی است ، حنظله در
زمان عبدالله بن طاهر حیات داشت و درین زبان صاحب دیوانی بود .
حکومت طاهریان چندان طول نکشید چه یعقوب لیث صفاری در ۲۰۳ اولاً سیستان
و بعد از آن پوشنگ و هرات را در تصرف خود در آورد و تاسنه ۲۰۸ کرمان فارس ،
کابل، بامیان و بلخ را تسخیر نموده ، در سال ۲۰۹ محمد بن طاهر ، آخرین پادشاه خاندان
طاهریان را اسیر گرفته ، این سلسله را منقرض ساخت و سلسله صفاریان را تاسیس کرد .
اگرچه ، چنانچه قبلاً گفته شد ، ادبیات فارسی در عصر طاهریان وجود داشت ، ولی
ترقی و نهضت حقیقی آنرا به عهد صفاریان باید نسبت داد ، چه یعقوب لیث بازبان عربی
که تا آنوقت زبان دربار و ادب بود ، آشنائی نداشت و ناچار شعراء و نویسندگان مدح
او را بزبان فارسی دری که زبان ملی او بود ، می نمودند و ازین رو شعر و ادب فارسی
در عصر او رونق گرفت .
(۱) كتاب المعجم في معايير اشعار العجم در کتاب ادبیات فارسی اعداد به دوم
تاریخ حیات او را قرن اول هجری نگاشته اند، ولی در همانجا ظهور ادبیات
فارسی را در قرن سوم هجری میدانند .


هنگامیکه طاهریان وصفاریان حکومت خراسان وفارس را در دست داشتند، حکومت ماوراء النهر در دست پسران اسد بن سامان بود و درسنه ٢٦١ خلیفه عباسی امارت آن منطقه را بنصر بن احمد بن اسد تفویض نمود، نصر حکومت بخارا را به برادر خود اسمعیل سپرد وبعد ازوفات نصر بن احمد، اسمعیل حکومت تمام ماوراء النهر را در تصرف آورده، درسال ٢٨٧ عمرو لیث صفار را در جنگ شکست داد و در نتیجه خراسان و قسمت شرقی فارس را جزء دولت خود ساخت، خاندان سامانیان در سنه ٣٨٩ انقراض یافت.
پادشاهان این سلسله خیلی علم دوست ودانش پرور بوده، ادبیات فارسی در زمان ایشان بسیار پیشرفت نمود، وسخن سرایان ونویسندگان بزرگی مانند: - ابوشکور بلخی رودکی، حکیم کسائی، دقیقی، بلعمی وغیره ظهور کردند همچنان رابعه، اولین زنیکه بفارسی شعر سروده ونام او در تذکره ها نوشته شده، بعهد نصر بن احمد بن اسمعیل سامانی در بلخ حیات داشت.
عبدالملک بن نوح سامانی یکی از غلامان خود را که الپتکین نام داشت، بفرماندهی لشکر خراسان مقرر نمود ومشارالیه بعد از مرگ او سر از اطاعت برادر وجانشینش، منصور بن نوح، پیچیده، غزنه را استیلا کرد وخودش وپسرانش مدت ١٦ سال در آنجا پادشاهی کردند بعد از آن درسال ٣٦٦ امراء یکی از غلامان الپتکین، امیر سبکتگین را که داماد او نیز بود، بپادشاهی انتخاب نمودند وموسس حقیقی سلسله غزنویان همین مرد شجاع است، که بزور شمشیر خراسان وقسمتی از هندوستان غربی را تا شهر پشاور تسخیر نمود ودرسنه ٣٨٤ از طرف نوح بن منصور سامانی به حکومت خراسان نامزد شد.
پسر او محمود غزنوی که یکی از بزرگترین شاهان افغانستان است، قلمرو پدری را وسعت زیادی بخشید ودر بین سنه ٣٩٢ و ٤١٦ دوازده دفعه به هندوستان لشکر کشیده، تمام کشمیر واکثر ولایات غربی هند را در تصرف خویش درآورد و درسال ٤٠٨ خوارزم ودرسنه ٤٢٠ ری را ضمیمه دولت خود ساخت وسلطنت عظیم ومقتدری تشکیل کرد که از لاهور تا سمرقند واصفهان پهن شده بود فتح هندو گرفتن بزرگترین بتکده این کشور، سومنات که از آن ثروت هنگفتی بدست محمود افتاد، مخصوصاً سبب شهرت او گردید.
سلطان محمود پادشاه ادب پرور وشعر دوست بوده، در حدود ٤٠٠ شاعر بدربار خویش گرد آورد، از آن جمله فردوسی، منوچهری، عنصری، و دیگر استادان بزرگ شعر وادب بودند. در نتیجه لشکر کشیهای محمود غزنوی بهند، زبان و ادبیات فارسی درین سرزمین نیز رواج و انتشار یافته، رفته رفته زبان علمی وادبی آن دیار گردید.
اولاد واحفاد محمود نتوانستند قلمرو بدین بزرگی را اداره نمایند، لذا در جنگهای پی در پی با سلجوقیان در بین سنوات ٤٢٩ و ٤٣٧ ولایات فارس، ماوراء النهر، بلخ وخوارزم را باخته، مجبوراً به غزنی وقسمت مفتوح هند اکتفا نمودند، تا اینکه درسنه ٥٥٦ غوریان غزنه را از دست ایشان برده، آنها را به هند فرار ساختند، ولی محمد سام غوری در سال ٥٨٢ لاهور را که پایتخت غزنویان گردیده بود، متصرف شده، این سلسله


را خاتمه داد . پادشاهان آخری خاندان غزنویان مانند موسس خود بادیبات علاقه داشتند
و بعضی شعرای بزرگ قرن ششم هجری مثل مسعود سعد سلمان وسنائی بدربار آنها بسر
میبردند و مورد نوازش ایشان بودند .
سلجوقیان که اصلا از ترکستان بودند ، بعد از آنکه ولایات غربی خراسان وفارس را
از دست پسران محمود بیرون کشیدند، سلطنت مستقلی تاسیس کردند و لقب سلطان السلاطین
بر خود گذاشتند . رفته رفته تمام آسیای غربی تا سرحدات روم تحت اداره سلاجقه قرار
گرفت و سه پادشاه این خاندان بر این قلمرو وسیع حکومت نموده، آنرا عظمت و نفوذ فوق العاده
بخشیدند ، اما بعد از مرگ ملك شاه در سنه ٤٨٥ ، در بین پسران او جنگ شروع شد
واین بی اتفاقی سبب تجزیه مملکت گردید . اگر چه سلطان سنجر که بعد از مرگ برادران
خود درسال ٥١١ بر تخت سلطنت جلوس نمود ، هنوز زمام ریاست سلاجقه را در دست داشت،
ولی در حقیقت این پادشاه در اخیر سلطنت خویش دارای اقتدار و سلطه شاهان ماقبل
سلجوقی نبود ، و بعد از فوت او در سال ٥٥٢ خوارزم شاهیان بزودی این شعبه سلاجقه را
منقرض ساختند
پادشاهان سلجوقی از ادبا و شعرا حمایه نموده ، در ترقی وانبساط ادبیات فارسی خدمت
شایانی کردند ، و در زمان ایشان شعرای بزرگ مانند عمر خیام ، انوری ، جبلی و غیره
حیات داشتند ، همچنین بزرگترین شاعره زبان فارسی ، مهستی گنجوی ، در عصر سلطان
سنجر سلجوقی بدربار او میز یست .
خوارزم شاهیان ، که اولاد و احفاد انوشتگین ، یکی از امرای سلطان ملکشاه سلجوقی
بودند ، در تاریخ ادبیات رولی بازی نکردند ، چه دوره پادشاهی ایشان در جنگ و هرج
و مرج گذشت و آنها فرصت آنرا نداشتند که بعلم وادب توجه نمایند . ولی باز هم بشعر
وادب بیگانه نبودند ، چنانچه رشید وطواط بدربار آنها پرورش یافته بود .
با حمله چنگیز این خاندان از بین رفت و با خونریزی ها و ویرانیهای این مرد
ستمگر باب دیگری در ادبیات فارسی کشوده شد ، که در موضع خودش به آن اشاره
خواهد شد .
رابعه بلخی
اولین شاعره زبان فارسی که در تذکره ها از او نام برده شد، رابعه بنت کعب قزداری
میباشد که همعصر شاعر واستاد شهیر زبان فارسی رودکی بود و در نیمه اول قرن چهارم در
بلخ حیات داشت، پدر او که شخص فاضل و محترمی بود، در دوره سلطنت سامانیان در سیستان،
بست ، قندهار و بلخ حکومت میکرد، تاریخ تولد رابعه در دست نیست ، ولی پاره ای
از حیات او معلوم است .
این دختر عاقله و دانشمند در اثر توجه پدر بتعلیم خوبی اخذ نموده، معلومات وسیعی حاصل
کرد ، وچون قریحه شعری داشت ، شروع بسرودن اشعار شیرین نمود . عشقی که رابعه نسبت


یکی از غلامان برادر خود در دل میپرورانید ، بسوز و شور اشعارش افزوده آنرا بپایه تکامل رسانید . چون محبوب او غلامی بیش نبود و بنابر رسومات بی معنی آن عصر رابعه نمیتوانست امید وصال او را داشته باشد از زندگی و سعادت بکلی ناامید بوده ، یگانه تسلی خاطر حزین او سرودن اشعار بود که در آن احساسات سوزان و هیجان روحی خود را بیان مینمود .
گویند روزی رابعه در باغ گردش می کرد ، ناگاه محبوب خویش را که بکتاش (۱) نام داشت مشاهده نمود . بکتاش از دیدن معشوقه به هیجان آمده ، سر آستین او را گرفت ، اما رابعه به خشم خود را رهانیده ، نعره زد :- ( آیا برای تو کفایت نمیکند که من دل خود را بتو دادم دیگر چه طمع میکنی ؟ ) (۲)
حارث ، برادر رابعه که بعد از مرگ پدر حاکم بلخ شده بود ، توسط یکی از غلامان خود که صندوقچه بکتاش را دزدیده ، بجای جواهرات و طلا در آن اشعار مملو از عشق و سوز و گداز رابعه را یافته و آنرا بغرض دریافت پاداش به بادار خود داد ، (۳) ازین عشق آگاهی یافته ، با وجود پاکی آن بر خواهر خود آشفته ، حکم بقتل او داد (٤) و رابعه قشنگ در عنفوان جوانی ، با دل پر ارمان این دنیایی را که از آن جز غم و ناکامی نصیبی نداشت ، وداع نمود .
اگر چه جز تعداد بسیار محدود چیزی از اشعار رابعه باقی نمانده ، ولی آنچیزیکه در دست است بر لیاقت و ذوق ظریف او دلالت نموده ، ثابت میسازد که شیخ عطار و مولانا جامی در تمجیدی که از او نموده اند مبالغه نکرده اند .
پدر رابعه نظر به لیاقتش بر او لقب ( زین العرب ) گذاشته بود رابعه تخلص نداشت ، اما محمد عوفی در ( لباب الالباب ) گوید او را (مگس روئین) میخواندند ، زیرا وقتی قطعه ذیل را سروده بود :
خبر دهند که بارید بر سر ایوب ز آسمان ملخان و سر همه زرین
اگر ببارد ازین ملخ بر او از صبر ؟! سزد که بارد بر من بکی مگس روئین
اینک چند نمونه کلام رابعه :-

بهار بلخ
ز بس گل که در باغ ماوی گرفت چمن رنگ ارژنگ مانی گرفت
صبا نافه مشك تبت نداشت جهان بوی مشك از چه معنی گرفت
مگر چشم مجنون به ابر اندر است که گل رنگ رخسار لیلی گرفت؟
بمی ماند اندر عقیقین قدح سرشکی که در لاله ماوی گرفت
قدح گیر چندی و دنیا مگیر که بد بخت شد آنکه دنیا گرفت
سر نرگس تازه از زر و سیم نشان سر تاج کسری گرفت
چو رهبان شد اندر لباس کبود بنفشه مگر دین ترسی گرفت ؟

(۱) (پشتنی میرمنی) شاغلی بینوا و مقاله آقای ایرج افشار در شمارهٔ ۲۰ سال دوم مجله (جهان نو).
(۲) نفحات الانس ، جامی رح (۳) ( پشتنی میرمنی ) شاغلی بینوا ، صفحه ٥٤ .
(٤) مشاهیر نسوان ، مقاله فوق الذکر آقای ایرج افشار و (پشتنی میرمنی) شاغلی بینوا .


دعوی من بر تو آن که با تو دن عاشق کنند
تا بدانی درد عشق و داغ هجر و غم کشی (۱)

بر بکی سنگین دلی نامهربان چون خویشتن
چون بهجر اندر به پیچی پس بدانی قدر من

* * *

دوش بر شاخک درخت بیکسی مرغ
من جدایم زیار خویش وننالم
من بگریم چو خون دیده ببارم

نوحه همی کرد ومیگریست زاری
تو چه نالی که با معیاون یاری ؟
تو چه گرئی که خون دیده نداری ؟

* * *

نشانه از سوسن و گل بهم وزد باد
پیدا د از نقش آذر سه شان آب
مثال چشم آرم شد مگر ابر
که در سایه مردم در چمن ابر
اگر دیوانه ابر آمد چرایس
گل خوشبوی شرمم آورد رنگ
ببرای چشم هر نا اهل کوئی
مجیب چون صبح حوشتر میبرد خواب

زهی بادی که زحمت باد بر باد
نمود از سحر مانی صد اثر باد
دلیل لطف عیسی شد مگر باد!
که جان افزود خوش اندر شجر باد
کد غصه سبو حی جام زرباد
ازین هماز صبح پرده در باد
عروس باغ را شد جلوه گر باد
چرا افگند گل را در سفر باد

* * *

الا ای باد شبگیری پیام من بدلبر بر
بقهر از من مگشدی دل بیك د بدار مهر ویا
تو چون ماهی و من ماهی همی سوزم بتا بهر
تنم چون چنبری گشته بدان امید تا روزی
ستمبر گشته معشوقم همه غم زین قبل دارم
اگر خواهی که خوبانرا بروی خود بهجر آری (۱)
ایا مؤذن بکار و حال عاشق گر خبر داری
مدار ای (بنت كعب) اندوه که یا راز تو جدا ماند

بگو آن ماه خوبان را که جان یا دل بر ابر بر
چنان چون حیدر کرار در آن حصن خیبر بر
غم عشقت به پس شد جفا بنهادی از بربر
ززلفت بر فند ناگه بیکی حلقه به چنبر بر
که هر گز سود نکند کس بمعشوق ستمپر بر
یگی رخسار خوبت را بدان خوبان برابر بر
سحر گاهان نگاه کن تو بدان الله اکبر بر
رسن گرچه در از آید گذر دارد به چنبر بر

* * *

مرا بعشق همی محتمل (۲) کنی بعجل
به عشقت اندر غاصی همی بیارم شد
نعیم بی تو نخواهم جحیم با تو رواست
بروی نیکو نگیه مکن که تا يك چند
هر آئنه به در وقعت آنچه گفته حکیم

چه حجت آری پیش خدای عز وجل
مقیم اندر طاعی همی شوم بدل
که بی تو شکر ز هرست و با تو زهر عسل
بسنیل اندر پنهان گنند نجم زحل
قسمن نكير بدو ما قد مقل

(۱) در مقاله آقای ایرج افشار این مصرع چنین نوشته شده :- تا بدانی درد عشق
و داغ مهر و غم خوری ...
(۲) شاید این کلمه متهم باشد . (اداره)


عشق او مرا باز آورد در بند
کوشش بسیار با من سود مند

عشق دریائیست کرانه نا پدید
کی توان کردن شناای هوشمند!

عاشقی خواهی که تا پایان بری
بس که پسندید باید نا پسند

زشت باید دید و انگارید خوب
زهر باید خورد و انگارید قند

توسنی کردم ندانستم همی
کز کشیدن سخت تر گردد کمند

مهستی

در اطراف حیات بزرگترین شاعرهٔ زبان فارسی، مهستی، افسانه ها و روایات بی شماری نگاشته شده که در عقب آنها حقیقت بکلی پنهان است و جز اینکه چنین شاعره حیات داشته و چند رباعی او شعری از او بیادگار مانده، چیز دیگری راجع باو بطور یقینی معلوم نیست وحتی در بارهٔ عصر و محل تولد وی اختلافات زیادی موجود است.
در تذکره های قدیم اورا هم عصر و محبوبه سلطان سنجر سلجوقی معرفی مینمایند ولی در سالهای اخیر آقای رشیدیاسمی در نتیجه تتبعات و مخصوصاً از روی کتاب خطی که در زمان سلطنت ابو سعید بهادر یعنی در قرن هشتم تحریر یافته ، حیات مهستی را در قرن پنجم در عهد محمود ومسعود غزنوی میداند و همچنان آقای محمدعلی تربیت در کتاب ( دانشمندان آذربایجان ) او را معاصر سلطان محمود غزنوی مینویسد.
با وجود آن آقای فریدون نوزاد در مقاله مفصلی که در شرح حال این شاعره نامور در شمارهٔ ۳۱ مجله ( گلهای رنگارنگ ) درج نموده ، سنه تولد او را ۴۹۱ و یا ۴۹۲ مینویسد ، زیرا در کتاب قلمی بنام ( مهستی ) که در سنه ۹۰۰ نگاشته شده وحاوی ترجمه احوال این خانم میباشد ذکر شده که هنگامیکه مهستی بدر بار پادشاه آن زمان در گنجه بار یافته ، ۲۰ ساله بود و چون آن پاد شاه را محمود بن محمد بن ملکشاه میدانند که در سنه ۵۱۱ جلوس نمود ، لذا اگر مهستی در سال اول یا دوم جلوس او بدربارش راه یافته باشد ، تولد او در سنه ۴۹۱ یا ۴۹۲ بوقوع پیوسته. بهر صورت چون غیر آن کتاب خطی که زمانی در تصرف آقای رشید یاسمی بوده ، همه تذکره های دیگر برآن متفقند که مهستی در قرن ششم میزیست ، قول آنها اعتبار بیشتری دارد واگر چه سنه تولد او را بطور یقینی نمیتوان تعیین نمود ، باید در اواخر قرن پنجم یادر سالهای اول قرن ششم پای بعرصه وجود نهاده باشد .
طوریکه گفته شد مسقط الراس مهستی نیز مشکوک است ، تذکره های مختلف آنرا گاه شهر گنجه گاه خجند ونیشاپورو حتی بدخشان هم مینگارند. آقای فریدون نوزاد از روی همان نسخه قلمی (مهستی) وتذکره دیگریکه اول و آخر آن افتاده و در شرح حال شعرای گذشته است ، آنرا خجند دانسته، ولی آن هم یقینی نیست. همینقدر معلوم است که مهستی اکثر زندگی را در شهر گنجه بسر برده ، با پور خطیب گنجوی ازدواج نمود.
آیا این شاعرهٔ اسرار آمیز از کدام خاندان بود و پدر او که بود ؟ در (آتشکده آذر) گفته شده که : (مهستی از اکابر زادگان گنجه است )، واگر باز بمقالهٔ


آقای نوزاد رجوع شود ، معلوم میگردد که او از قول همان کتاب ( مهستی ) پدر
مشار الیها را از روحانیون وفقهای خجند میداند که در تربیه و تحصیلات دختر خود
جدأ سعی نموده علاوه بر علوم متداوله فن موسیقی را بواسطه بهترین استادان آن عصر باو
آموخت ، تا اینکه : ( درین هنر سر آمد روزگار خود گردید ) .
نام او (منیجه) یا (منیژه) بوده و در بارۀ تخلص او گفتگوی زیادی موجود است :
صاحب ( خیرات حسان ) گمان میکند که سلطان سنجر اورا بدان ملقب نموده ومعنی آن
(مهستی) یعنی (بزرگ هستی) میباشد . اما آقای رشید یاسمی از قول کتاب خطی
فوق الذکر مینویسد که وقتیکه پدر شاعره اورا برای اولین بار دید از فرط خوشی گفت:
(مهستی) ! وازین سبب نام او (مهستی) بود در تذکره ها این نام را با قسام مختلف
تعبیر نموده ، آنرا ( مهستی) یعنی ماه هستی ) (مهستی) یعنی ( بزرگ هستی ) وهمچنان
( مهستی ) بزرگ خانم و (مهستی) ـ ماه خانم (ستی مخفف سیدتی ـ خانم) ترجمه میکنند.
بقول آقای فریدون نوزاد مهستی بعداز وفات پدرخود خجند راترك گفته ، بهمراهی
مادر در شهر گنجه اقامت گزید و بعداز مدت بسیار کوتاه شهره حسن صوری و کمالات
معنوی او توجه اکابر و تاجران را جلب نموده ، از هر طرف بدیدن او میشتافتند و همین
شهرت او سبب تقربی وی بدر بار شاه گنجه گردید ولی چندی بعد شاه از علاقه مهستی
نسبت به تاج الدین (۱) احمد بن خطیب که بعداز مرگ پدر خطیب گنجه شده بود ،
بد برده او را تبعید نمود .
آقای امیر خیزی در شماره ٦ سال دوم مجله ( آینده) از قول همان کتاب قلمی
بی سروپا مینویسد که شاه گنجه مهستی را چندی محبوس نموده ، بشفاعت ارکان دولت
او را رها کرده ولی چندی بعد دوباره حبس نمود ، وقتیکه مهستی دفعه دوم از بند
خلاص شد ، با تفاق پور خطیب بار سفر بسته ، روانه خراسان شده و در یکی از شهرهای
آن دیار سه سد شاعر بدیدن آنها آمدند ، اما چون تحف وهدیه ای با خود نیاوردند ،
مهستی از آنها رنجیده ، رباعی ذیل را گفت :
آن دزدچون بود که در خانه درون شود خانه زبیم دزد زروزن بیرون شود
خانه روان ودزد طلبگار خانگی چون خانه رفت خانگی اورا زبون شود
چون پور خطیب این را شنید ، فوراً رباعی دیگری خوانده ، مانع رفتن شعرا گردید.
آخر زمان که طبع حکیمان نگون شود سه صد حکیم مهرجلبی را زبون شود
آن دزد دام دان که طلبکار ماهی است و آن خانه آبدان که زروزن بیرون شود
بعد از مدتی پورخطیب از مسافرت دلگیر شده ، میل مراجعت نموده و مهستی هم باین
امر حاضر گردیده ، هر دو به گنجه باز گشتند .
ولی آقای نوزاد ماجر اء را دیگر گون بیان نموده ، مینویسد که مهستی بعداز آن
که شاه گنجه ( یعنی محمود بن محمد بن ملکشاه ) اورا تبعید کرد ، بعد از مسافرت
درزنجان و بلخ که اهالی آن از او پذیرائی شایانی نمودند ، بمرو که پایتخت سلطان سنجر
سلجوقی بود ، شتافته ، بزودی در صف ملازمان او قرار گرفت وظاهراً سنجر اورا د بیرۀ

(۱) Brown, Aliterory History of Persia, Vol.II.


خود مقرر نمود ، چه در بعضی تذکره ها (۱) او را بنام «مهستی ( پیره ) یاد میکنند .
بعد از چند سال توقف بدر بار سلطان سنجر ، مهستی به گنجه مراجعه کرد ، با امیراحمد
پورخطیب ازدواج نمود ، چند فیده آقای نوزاد درین هنگام تحولی در افکار او
روی داده ، از زندگی سابق خود پشیمان و بیزار گردیده و خواست حیات نوینی شروع
نماید هردو براحت و عزت تا پایان زندگانی در گنجه بسر بردند و ازینکه آیا صاحب
فرزندان شده اند یا نه اطلاعی در دست نیست . تاریخ وفات مهستی نیز معلوم نیست . آقای
فریدون نوزاد آنرا بیکی دو سال بعد از مرگ نظامی ، یعنی در سنه ۵۷۶ یا ۵۷۷ میداند،
اما فراموش نباید کرد که این تاریخ نیز مانند تاریخهای دیگر حیات مهستی یقینی نیست.
خلاصه اگر آنچیزهای را که دربارۀ این شاعره بزرگ بطور یقینی میدانیم جمع
کنیم معلومات بسیار مختصری بدست می آید .
نام او ( منیجه ) یا ( منیژه ) بود ، مهستی یا مهستی تخلص می نمود ، در قرن ششم(۲)
در شهر گنجه میزیست ، مسافرتهای زیادی کرد و چندی بدربار سلطان سنجر سلجوقی
بحرث دبیری بسر برده ، بالاخره به گنجه مراجعه نمود و با امیر پورخطیب ، خطیب این شهر،
ازدواج کرد و در همانجا وفات نمود .
یگانه چیزی که میتوان بصورت قطعی گفت آنست که مهستی هر که بوده و در هر
عصری که حیات داشته ، شاعره برجسته و باذوق و در فن شاعری استاد بود و از آن زمان
تا کنون شاعره دیگری بپایه او نرسیده و همینکه او شده ، نام او در صف بزرگترین
شعرای زبان شیرین فارسی مانند انوری وعمرخیام که هردو معاصرین او بوده اند ،
قرار میگیرد .
مهستی اکثراً رباعی میسرود ، ولی قصائد و غزلیات و قطعات نیز داشت . متاسفانه
تقریبا همه اشعارش از بین رفته و جز تعداد مختصری که در تذکره ها ضبط وثبت مانده
چیزی برای ما نرسیده . اينك آن اشعاری که در دسترس است :
رباعی
( ۱ )
من عهد تو سخت سست میدانستم
بشکستن آن درست میدانستم
هر دشمنی ای دوست که با من کردی
آخر کردی ، نخست میدانستم
( ۲ )
آن بت که رخش رشك گل و یاسمن است
و زغمزه شوخ فتنه مرد وزن است
دیدم برخض لطیف چون آب روان
آن آب روان هنوز در چشم من است
( ۱ ) تذکره دولتشاه سمرقندی و مقاله مسلسل آقای سعید نفیسی در (سالنامه فارس)
سنه ( ۱۳۱۳ ) .
( ۲ ) بنا بر کتاب قلمی که در تصرف آقای رشید یاسمی بوده ، در قرن پنجم ، در عهد
سلطان محمود غزنوی حیات داشت .


ای باد که جان فدای پیغام تو باد
گر و در سر راه مهستی را دیدم

( ٣ )

گربو گذری بکوی آن حور نژاد
کز آرزوی تو جان شیرین میداد

( ٤ )

هم مستم وهم غلام سرمستانم
من بنده آن دمم که ساقی گوید

بیزار ززاهد و ( ز دانـــــم )
يك جام دیگر بگیر ومن نتوانم

( ٥ )

يك دست به مصحفم ويك دست بجام
ماشیم درین گنبد فیروزه خام

که نزد حلالیم و گهه زد حرام
نه کافر مطلق ، نه مسلمان تمام !

( ٦ )

ای پور خطیب کنجها پندی بپذیر ،
از طاعت ومعصیت خدا مستغنی است

بر تخت طرب نشین، بکف ساغر گیر
باری تو مراد خود درین عالم گیر!

( ٧ )

بر خیز و بیا که حجره پرداخته ام
یا من به شرابی و کبابی در ساز

وز بهر تو پرده ئی خوش انداخته ام
کمن هر دو ز دیده وزدل ساخته ام!

( ٨ )

لعل تو میمکیدم آرزو می کردم
در مستی و در جنون و در هشیاری

می با تو کشیدن آرزو می کردم
جنگ نوشیدن آرزو می کردم !

( ٩ )

در دل همه شرك وروی در خاك چه بود؟
خود را بمیان خلق زاهد کردن

زهری که بجان رسید ترياك چه بود؟
بانفس پلید جامه پاك چه بود ؟

( ١٠ )

ما را بدم پیر نگه نتوان داشت
آنرا که سر زلف تو زنجیر بود

در حجره دلگیر نگه نتوان داشت
در خانه بزنجیر نگه نتوان داشت

( ١١ )

افسوس که اطراف گلت خار گرفت
سیمای زنخدان تو آورد مداد

زاغ آمده لاله را به منقار گرفت
شنگرف لب لعل تو زنگار گرفت

( ١٢ )

تاسنبل تو غالیه سائی نکند
گر زاهد صد ساله ببیند دستت

باد سحری نافه گشائی نکند
بر گردن من که پارسائی نکند

( ١٣ )

ایام برو آن است که تا بتواند
عهدی دارد فلك كه تا گرد جهان

يك روز مرا بکام دل ننشاند
خود می گردد مرا همی گرداند


( ١٤ )
قصه چکنم که اشتیاق تو چه کرد
چون زلف در از تو شبی می باید
با من دل پر زرق و نفاق تو چه کرد
تا با تو بگویم که فراق تو چه کرد
( ١٥ )
در رهگذری که تازه دیدم حسنش
امروزش از آن هیچ نمی آید یاد
در پای فتادم و گرفتم دستش
یعنی جرمم نیست و لیکن هستش
( ١٦ )
هر شب زغمت تازه عذابی بینم
وانگه که چو نرگس تو خوابم ببرد
در دیده بجای خواب آبی بینم
آشفته تر از زلف تو خوابی بینم
( ١٧ )
یا اینرو همیشه در عتابش بینم
گر مردمک دیده من نیست چرا
چو بنده تور آفتابش بینم
هرگاه که نگه کنم در آبش بینم ؟
( ١٨ )
در دام غم تو خسته ای نیست چو من
برخاستگان عشق تو بسیاراند
وز جور تو دل شکسته ای نیست چو من
لیکن بوفا نشسته ای نیست چو من !
( ١٩ )
هر که که دلم فرصت آن دم جوید
تا محرم و تا جنس در آن دم گوئی
کز غصه غم دل با تو بیکی بر گوید؟
از چرخ ببارد از زمین بر روید !
( ٢٠ )
هر کاود که از کشته خود بر گیرد
گر بار دیگر بر گلوی کشته نهد
اندر لب و دندان چو شکر گیرد
از ذوق لبش زندگی از سر گیرد
( ٢١ )
شاها فلکت اسب سعادت زین کرد
تا در حرکت سمند زرین نعلت
وز جمله خسروان ترا تحسین کرد
بر گل نه نهد پای زمین سیمین کرد
( ٢٢ )
کار از لب خشك ودیدۀ تر بگذشت
آئینه اشک نبرد پس آتش عشق
تیر غم او زجان و دل بر بگذشت
چون پای در و نهادم از سر بگذشت
*    *    *
از من طمع وصال داری
وصلم نتوان بخواب دیدن
جائی که صبا گذر ندارد
الحق هوس محال داری
این چیست که در خیال داری؟
آیا تو کجا مجال داری ؟
*    *    *


سیده بیگم (علویه)

سیده بیگم دختر سید ناصر نامی از اهل جرجان است و هم عصر رشید وطواط بود ،
یعنی در اوائل قرن ششم میزیست . شیرعلی خان لودی در ( مرآت الخیال ) (۱) او را
بنام علویه یادمی کند ، اما در تذکرهای دیگر به ( سیده بیگم ) معروف است وطوریکه
از غزل ذیل معلوم میشود ، خودش نیز تخلص خودرا در مقطع (سیده ) مینویسد :
دلی دارم به پهلو بیقرار از هجر یار خود چه گویم پیش بیدردان ز درد بیقرار خود؟
بدرد دل چنان گریم که خون گردد دل خارا چویاد آرم من سرگشته ازیار و دیار خود
از آن پیوسته در عالم چنین سرگشته میگردم که می بینم چوزلف اوپریشان روزگارخود
گلی از باغ وصل او نچیدم بر مراد خود چوغنچه گرچه خون دیدم دل امیدوار خود
زاعضا دارد گوش یکبار آن جفا پیشه اگر در پیش او صدبار گویم حال زار خود
بکار خویش حیرانم که ازعشق بتان هرگز سروسامان نمی بینم من مسکین بکار خود
ازین سوزیکه من دارم زعشق او پس از مردن خوامم سوخت آخر سیده لوح مزار خود
سیده بیگم صاحب فضل و کمال بود ومؤلف ( مشاهیرنسوان ) دیوان او را دیده ،
از آن تعریف می نماید . چند شعر ذیل را بجواب رشید وطواط و بمدح کسی گفته :
زهی بقای تو در نامه ابد مسطور زهی ثنای تو از خامه ازل مذکور
منا قب تو بر اوراق مکرمت مکتوب فضائل تو بر الواح مملکت مسطور
خصال تو همه برکسب شهرت موقوف فعال تو همه بر بسط مکرمت مفطور
سرشت ذات شریف تو از مالب پاک بهشت طبع لطیف تو ازمعایب دور ! (۲)

مطربه کاشغری

مطربه از اهل کاشغر و در حرم طغان شاه بود ، بقول ( نمونه ادبیات تاجیک ) در قرن
ششم حیات داشت وابو صاحب تاریخ گزیده رباعی ذیل را که دروقت غالب شدن خوارزم
شاه برسلاطین غور سروده است ، آورده ، و از آن معلوم میشود که در اوائل قرن هفتم
هنوز زنده بود :
شاها زتو غوری به لباسات بجست مانندۀ موزه از کف پات بجست
از اسب پیاده گشت ورخ پنهان کرد فیلان بتو شاه داد وز مات بجست
نمونۀ دیگر اشعار او مرثیه ایست که بر مرگ طغان شاه گفته :
درماتمت ای شاه سیه شد روزم بی روی تو دیدگانم خود بردوزم
تیغ تو کجاست ای در یغا تا من خون ریختن از دیده باو آموزم
(۱) مرآت الخیال ، صفحه ۲۳۹
(۲) ریاض الشعرا ، صفحه ٣٩٦


فصل دوم

قرن هفتم ، هشتم ونهم

در نیمه اول قرن هفتم خاك فارس میدان نبرد های خونین لشكریان چنگیز خان
با خوارزم شاهیان و ترك و تاز مغل بود تا اینکه درسنه ٦٢٨ با قتل جلال الدین خوارزم شاه
این سلسله انقراض یافت و فارس تسلیم اطفال چنگیز كردید ، ولی تاسنه ٦٥٤ ، همین
زمانیكه هلاكو فتنه اسمعیلیه به فتح و تسخیر قلاع قهستانی و دره های جنوب البرز فرو
نشانده زدوخوردها دوام داشت . بعد از آنكه ایل خانان فارس را تا حدود آسیای صغیر
در تصرف خود درآورده وبرهمه حریفان غالب آمدند در طی یك قرن سلطنت آنها در سر
تاسر مملكت نسبه آرامی و صلح حكمفرما بود و این سلسله با آنكه چندان صاحب فضل
نبودند ، در ترقی دادن علم وادب وتشویق فضلاء وشعراء كوتاهی ، طوری كه درین عصر
چند تن از بزرگترین شعرای زبان فارسی مانند سعدی ( علیه الرحمة ) خواجو و غیره
ظهور نمودند . در طبقه نسوان نیز درین عهد چند شاعره درفارس وچند شاعره دیگر
در هندوستان شهرت داشتند .
سلسله ایل خانان بامرگ ابوسعید بهادر در سنه ٧٣٤ خاتمه یافت ، چه با آنكه انوشیروان
آخرین پادشاه مغل تاسنه ٧٠٦ سلطنت نمود، اعتبار كلی در حقیقت بدست امرا و بزرگان
بود و درایران ملوك الطوائفی روی كار آمد ، تااینكه در سال ٧٨٢ لشکر كشی های
امیر تیمور به خراسان و فارس شروع شد و دیری نگذشت خاك این ولایات جزء دولت
عظیم تیموری گردید كه از دهلی تا دمشق واز بحیره خوارزم تا خلیج فارس وسعت داشت ،
بعدازمرگ او این دولت تجزیه گردید ، اگرچه شاهرخ میرزا بن تیمور توانست
تا اندازه ای آتش اغتشاشات را خاموش سازد و قدرت قلمرو خود را حفظ نماید ، اما
بعدازمرگ او زدوخورد های خونین بین احفاد تیمور وامرای مختلف شروع شد ودوره
هرج ومرج پیش آمد .
آخرین پادشاه تیموریان هرات میرزاحسین بای قرا كه یكی از مشهورترین سلاطین
این خاندان است از سنه ٨٧٥ الی ٩١١ حكومت نمود و درین مدت در مملكت او نسبه
راحت و آرامی وجود داشت . علاوه بر آن این سلطان فاضل و دانش پرور كه بزبان
فارسی و ترکی شعر می گفت دراثر تشویق و به كمك وزیر دانشمند وعالم خود امیر
علی شیر نوائی فضلاء وشعرای بیشماری بدربار خود گرد آورده ، صلات گرانی به آنها
اعطا می نمود وآنها را به نوشتن اشعار و به كار تشویق می كرد ، طوریكه عصر این
پادشاه عصر طلائی ادبیات وصنعت گفته میشود . گویند در زمان اوهمه ساكنین شهر هرات
كه پایتخت سلطنت اوبود شاعر بودند و حتی قصابان و بوت دوزان وخیاطان شعرمی سرودند،
پس عجیب نیست كه در قرن هشتم كه زمان هرج ومرج و جنگهای خونین بود كمتر شاعره ها
بوجود آمده اند ، واگر بوده اند هم آثار و اشعار ایشان مفقود شده ، ولی در قرن


نهم وخصوصا در عهد سلطان حسین بایقرا چندین شاعره گذشت که از آنجمله یکی زن
برادر امیرعلی شیر نوائی بود .
در قرن هفتم در هندوستان سلاطین مملوک از سلسلة غوریان حکمرانی می‌نمودند و شاهان
این خاندان نیز به شعر و ادب توجه داشته ، در راه بلند بردن ادبیات فارسی کوشش‌های
زیادی نمودند . چنانچه قبلاً اشاره رفت ، بعد از استیلاء وتسخیر هند از طرف غزنویان
زبان فارسی در ین کشور انتشار و رواج یافته در قرنهای ما بعد رفته رفته یگانه زبان
علمی و ادبی دربار هندوستان گردید و شعرای برجسته‌ای بار آورد .
يك نكتة قابل ذکر این است که در قرن هفتم سه زن در فارس و هند سلطنت کردند :
ملك رضیه سه سال در دهلی پادشاهی نمود ، ترکان خاتون و دخترش پادشاه خاتون
(لاله خاتون) سمت حکمرانی کرمان را داشتند و حکومت اولی تقریباً مدت بیست و شش
سال و از دومی دو سال دوام نمود .
ولی در قرن نهم در هندوستان کمتر زنان سخن سرا دیده میشود و اگر بوده اند هم
نام آثار آنها از بین رفته و یا شاید چون در تذکره ها زمینی را که شاعره ها در آن می‌زیستند
نیاورده اند در صف شاعرات عصرهای مجهول قرار گرفته اند .
سلطانه رضیه
سلطانه رضیه دختر شمس‌الدین التتمش غوری میباشد که در سنه ٦٠٧ هجری در دهلی
برتخت سلطنت جلوس نموده بیست و شش سال پادشاهی کرد. التتمش رضیه را از همة اطفال خویش
بیشتر دوست داشت و در تعلیم و تربیه او کوشش زیاد کرد. در اثر توجه پدر خود رضیه
تمام علوم متداوله آن عصر را آموخت علاوه بر آن حسب میل سلطان التتمش در اسپ سواری
شمشیر زنی وغیره فنون مردانه مهارت سزایی داشت. طوری که از تصاویرش معلوم
میشود . خیلی قشنگ و دلربا بود گویند صدای بسیار جذابی داشت که به دلربایی‌اش
می‌افزود . زیبائی معنوی رضیه او را محبوبة تمام اطرافیانش قرارداده بود. خلاصه رضیه
دارای تمام صفاتیکه لازم پر ذهن است بوده ، از هر نقطه نظر لیاقت سلطنت را داشت
وقتیکه پدرش مجبور می‌شد دهلی را ترك کند تمام امور دولتی را به عهدة رضیه
میگذاشت . او هم آنرا به عقل وفراست اجرا نموده طـرف تعریف وتحسین بزرگان عصر
خود قرار گرفت . چون پدرش حسن اداره او را دید به تاج المـلك محمود ياور خو
امر نمود تا فرمان ولایت عهدی رضیه را صادر نماید ولی باوجود این فرمان وقتیکه التتمش
در سنه ٦٣٣ وفات کرد بزرگان دربار وصدر اعظم و پسر التتمش ركن الدین فیروز شاه
را برتخت سلطنت نشاندند. سلطنت فیروز شاه طول نکشید چه این پادشاه خیلی کم‌اراده
وضعيف المغز و عياش بود رفتار بیعادانه اش سبب اغتشاش شده بعد از هفت ماه سلطنت
بعضی ازملوك و درباریان او را بزندان انداختند و رضیه را بجای او بر تخت شاهنشاهی
بلند کردند .


مراسم تاجگذاری سلطانه رضیه بتاریخ ١٦ ربیع الاول سنة ٦٣٤ ھ صورت گرفت و این دختر
شاهنشاه قارة بزرگ هند شاه نظام الملك جنیدی که در عهد شمس الدین التمش سمت صدارت داشت ،
لشکری برخلاف سلطنت ترتیب داده دهلی را محاصره نمود این محاصره بسیار طول کشید
ولی بالاخره چند تن از طرفدارانش بر او خیانت نموده به رضیه پیوستند و این امر سبب شد
که سلطانه درین گیرودار پیروز گردد .

بعد از آنکه صلح و آرامش برقرار شد رضیه به نظم و نسق امور داخلی دست یافته خواجه
مهذب را به صدارت خویش مقرر و شروع به فعالیت نمود ، تا این فرصت رضیه در حجاب بود ولی
برای آنکه در کارهای کشوری بهتر رسیدگی بتواند ترك چادر گفت و مطابق سیمایای مردانه
خویش لباس مردانه پوشید . در ماه رمضان ٦٣٧ ھ به سلطانه خبر رسید که والی تبر هند، ملك تونیا
شورش نموده ، رضیه با لشکر خود رهسپار تبر هنده گردیده چون بدروازه شهر رسید . ملك
تونیا بر او دفعتةً حمله برده فرمانده قشون رضیه را بکشت و خود سلطانه را اسیر
گرفت ولی بزودی دلباختۀ جمال ملیکه گردیده باو تکلیف ازدواج نمود ، رضیه نیز برای
آنکه به زدو خوردهای داخلی خاتمه دهد پیشنهاد او را قبول کرد ، بعد از عروسی هردو
بطرف دهلی روانه شدند ، اما بزرگان و اکابر راضی نشدند شهر را بدشمن تسلیم نمایند
ولو شوهر ملیکه شان باشد ، بنابراین با لشکر ملك تونیا مجادله نموده آنها را شکست دادند
و مجبور به فرار ساختند . ملك تونيا ومليكه رضيه بزودی اسیر دست هندوان گردیده
بتاریخ ٢٤ ربیع الاخر سنة ٦٣٨ ه به قتل رسیدند .

سلطانه رضیه علاوه بر فضایل دیگری که داشت شاعره نیز بود و اگرچه اکثر اشعارش
از بین رفته اينك چند شعر او که در کتاب مشاهیر نسوان ضبط وثبت است .
در دهان خود دارم عندلیب خوش الحان  پیش من سخن گویان زاغ در دهن دارند
از ماست که بر ماست چه تقصیر دل زار   آن کشته اند از غم بی سبب ماست
کنم به برکت یا چرخ تخت سلطانی   دهم به بال هما خدمت مگس رانی
باز آشیرین منه در راه الفت گام خویش  هان ولی نشنیده باشی قصه فرهاد را

فاطمه سام
این زن صالحه در قرن هفتم در دهلی زندگی میکرد و با « شیخ فرید الدین گنج شکر »
و برادرش « شیخ نجیب الدین متوکل رابطه برادرانۀ دینی داشت ، بابا فرید الدین گنج
شکر » راجع به او گفته است که ( فاطمه سام مردیست که او را بصورت زنان فرستاده اند )
بی بی فاطمه گاهی شعر می سرود وسلطان المشايخ نظام الدین شعر ذیل را بطور نمونه کلام
او آورده است : (۱)
هم عشق طلب کنی و هم جان خواهی   هردو طلبی ولی میسر نشود
وفات این شاعره در سال ٦٤٣ ھ (۲) واقع شده و در دهلی دفن گردید .

(۱) تذکرة نسوان ملا محمد صدیق « آخند زاده »
(۲) مشاهیر نسوان ، گنجینه سروری ، تذکرة نسوان .


کوکب (ستاره بانو)

ستاره بانو دختر شیخ سعدی شیرازی است و در نیمه دوم قرن هفتم در شیراز حیات داشت اشعار خوب می سرود و تخلص او (کوکب) است این مطلع را ازو میدانند :
عشق بازان رو بسوی قبلۀ آن کوه کنید هر کجا محراب ابرویش نماید رو کنید

پادشاه خاتون
(لاله خاتون)

پدر پادشاه خاتون قطب الدین محمد قراختائی نام داشت و سومین حکمران کرمان بود. سلسله قراختا ئیان در سنه ٦١٩ھ بعد از استیلای کرمان توسط براق حاجب تاسیس یافت و تا سال ٧٠٢ھ دوام داشت ولی هرگز مستقل نبوده پادشاهان آن تحت تاثیر و نفوذ ایلخانان قرار داشتند (۱)
مادر پادشا خاتون قتلغ ترکان یا ترکان خاتون اولازن براق حاجب بود و بعد از مرگ او با پسر عمش قطب الدین محمد ازدواج نموده از او چند دختر داشت که یکی آن پادشاه خاتون بود .
پادشاه خاتون در اواسط قرن هفتم تولد یافته چند ین سال لباس مردانه می پوشید و بنام سلطان حسن شاه معروف بود و فقط چند نفر از دختر بودنش واقف بودند .
زیرا سلاطین مغل و ایلخانیان عادت داشتند دختران زیبا را از هر گوشه و کنار جمع نموده و بدر بار خود بیاورند و بعد از چندی آن ها را به امرا و غلامان خویش بدهند (۲)
پس از وفات قطب الدین محمد پسر صغیر او سلطان حجاج پادشاه شد ولی در حقیقت زمام حکومت بدست ترکان خاتون بود و این زن دور اندیش برای استقامت وضع خود پادشاه خاتون را به زوجیت آباقا خان از سلسله ایلخا نان داد .
وقتیکه حجاج به سن رشد رسید بر ترکان خاتون شوریده او را مجبور ساخت برای شکایت نزد داماد خود برود و آباقاخان از ما در زن خود طرفداری نموده حجاج را محروم سلطنت و مجبور بفرار ساخت ترکان خاتون تا سال ٦٨١ والی مستقل کرمان بود ولی چندی بعد از مرگ آباقاخان در سنه ٦٨٠ھ پسر دیگر قطب الدین محمد سیور غتمش از سلطان احمد تکو دار پادشاه جدید سلسله ایلخا نان فرمان امیری کرمان را حاصل نموده بر تخت نشست و ترکان خاتون در اثر غم و اندوه دنیا را بدرود گفت .
پادشاه خاتون که پس از مرگ آباقاخان به خانه پدر مراجعت نموده بود در سنه ٦٨٢ھ باشهر اده کیخاتو پسر آباقاخان ازدواج نموده باتفاق شوهر رهسپار روم گردید . در سنه ٦٩٠ھ بعد از مرگ سلطان ارغون که پس از احمد تکو دار به ایلخانی رسیده بود کیخاتو پادشاه شد و بایران مراجعت نمود. پادشاه خاتون از موقع

(۱) تاریخ عمومی ایران (عباس اقبال) ص ١٥٥
(۲) روضة الصفا (میر خواند)


۱۹۸

استفاده کرده خواست انتقام مادرش از سیور غتمش بکشد و به بهانه دیدن وطن بکرمان
آمده سیور غتمش را دستگیر و حبس نمود چندی سیور غتمش كمك کرد و جین زن
خود از حبس رهائی یافت ولی بزودی بدست کیخاتو افتاد و بامر خواهر خود کشته شد .
بعد از مرگ او در سنه ٦٩٢ ه پادشاه خاتون حکمران مستقل کرمان گردیده بلقب
صفوة الدین متصف گشت و چون يك زن فاضله و دانش پرور بود علماء و شعراء را بسیار
عزیز میداشت خودش نیز شعر میگفت و خیلی خوش خط بود .
در سنه ٦٩٤ ه كيخاتو وفات کرد و باید و داماد سیور غتمش جانشین او گردیده به
اسرار زن خود و مادر او کرد و جین حکومت کرمان را از دست پادشاه خاتون گرفته
خود اورا تسلیم کرد و جین نمود و این زن انتقام جو او را بقتل رسانید .
پادشاه خاتون چندی در قریه مسکن نام مدفون بود ولی بعد از آنکه مجد شاه حاکم
کرمان شد امر کرد نعش او را از آنجا بكرمان نقل داده در مدرسه ترکان خاتون
دفن نمایند (۱)
در کتب تاریخ و تذکره ها صفوة الدین را بنام پادشاه خاتون ذکر میکنند . امــا
در بعض جاهای دیگر (۲) اورا لاله خاتون نوشته اند و شاید لاله تخلص او بوده باشد
اگر چه از اشعار او چیزی معلوم نمیشود . اينك چند شعر او :

غزل

من آن زنم که همه کار من نکو کاریست
درون پرده عصمت که جایگاه من است
جمال سایه خود را دریغ میدارم
نه هر زنی به دو گز مقنعه هست کدبانو
اگرچه بر همه عالم مرا خداوند یست
همیشه باد سر زن بزیر مقنعه

زیر مقنعه من بسی کله داریست
مسافران صبا را گذر به دشواریست
ز آفتاب که آن هرزه گرد بازاریست
نه هر سری به کلاهی سزای سرداریست
ولی بنزد خدا پیشه ام پرستاریست
که تاروپودوی از عصمت و نکو کاریست

رباعی

بر لعل که دید هرگز از مشک رقم
جانا اثر خال سیه بر لب تو

یا غالیه بر روش کجا کر د ستم
تاریکی و آب زندگانی است بهـم

رباعی

پس غصه که از چشمه نوش تو رسید
در گوش تو دانه های در می بینم

تا دست من امروز بدوش تو رسید
آب چشمم مگر بگوش تو رسید ؟

(۱) روضة الصفا میر خواند .
(۲) خطابه های کانون بانوان در سال ١٣١٤ ه شريك مرد منوچهر خدایار میبی
مقالة ايرج افشار در شماره ۲۰ سال دوم مجله جهان نو . ملا محمد صدیق آخند زاده
در تذکره نسوان او را بهر سه نام صفوة الدين پادشاه خاتون ولاله خاتون ذکر میکند


جهان ملك

جهان ملك دختر جلال الدین مسعود شاه بن شرف الدین محمود شاه اینجو است
و در قرن هشتم در شیراز زندگی میکرد . خاندان اینجو در عهد سلسلۀ ایلخانان در فارس
و مضافات آن حکومت داشتند ، ولی در سنه ٧٤٢ شیخ ابواسحاق برادر محمود شاه وهم
جهان ملك اشرف چوپانی را شکست داده استقلال حاصل کرد و تازمان قتل شیخ ابواسحاق
در سنه ٧٥٨ این خاندان مستقلا حکومت مینمود (١)
مسعود شاه در زمان حیات پدر خود محمود شاه حاکم شیراز بود ، ولی در سنه ٧٣٥
بین او و برادرش کیخسرو بسر حکومت شیراز جنگ شروع شد و تا زمان قتل کیخسرو
بدست مسعود شاه دوام داشت . چون برادر دیگر او شمس الدین محمد برا وشوريد مسعود
او را حبس نمود، ولی محمد فرار کرده به پیر حسین چو پانی پیوست و هر دو بالشکر عظیم
بطرف شیراز روان شدند . چون مسعود شاه تاب مقاومت نداشت ناچار از شیراز به بغداد
گریخته از آنجا با امیر یاغی پسر امیر چوپان بطرف شیراز حرکت کرد و در سنه ٧٤٣
شهری شیراز را گرفت، ولی در همان سنه بامر امیر یاغی بقتل رسید (٢)
از احوال جهان ملك چیزی در دست نیست (٣) این قدر معلوم است که شاعره بوده و
اشعار شیرین می سرود که از آن جمله یازده غزل او در يك جنگ قلمی ضبط وثبت
است (٤) غزلهای ذیل از آن جمله است : -
ای مثل چشم مستت چشم فلك ندیده
دل زاشتیاق وصلت از جان ملول گشته
صد پاره کرده هجرت دریای دل شکسته
کس چون تو دلربائی بی رحم پادشاهی
جانا خبر نداری کین خسته فراقت
تادیده دید رویت سیلاب شوق راند .
تا چشم نیم مستت بر جان کمین کشاده
ای نور دیده ، دیده گرد جهان دویده
تا كلك صنع ایزد نقش وجود بسته

نقش خیال رویت بر لوح جان کشیده
جان در هوای مهرت از غم بلب رسیده
وز بوستان وصلت هرگز گلی نچیده
فارغ زهر گدائی نی دیده نی شنیده
دل رایگان بداده غم را بجان خریده
تا دل گزیده مهرت از جان طمع بریده
هستم ز بار هجران چون ابرویت خمیده
تا در جهان خوبی یاری چو تو گزیده
چون تو فلك نهادی هرگز نیافریده

- غزل -
یار من با من وفاداری نکرد
از سحاب اشك در دریای چشم

دل ببرد از دست و دلداری نکرد
غرقه گشتم هیچ غم خواری نکرد

( بقیه صفحه گذشته ) صفوة الدین پادشاه خاتون و لاله خاتون در جاهای ذکر میکند .
(١) تاریخ عمومی ایران عباس اقبال صفحه ١٤٤
(٢) Encyclopidiaofsgiam
(٣) ښاغلی بینوا در کتاب پښتنی میرمنی (صفحه ٣٩ به اشتباه نام پدر او را دختر
سلطان مسعود بن سلطان محمود غزنوی خوانده است .
(٤) این جنگ قلمی متعلق به پاکولتۀ ادبیات میباشد .


یار در روزی چنین یاری کند یار من روزی چنین یاری نکرد
با وجود آن همه آزار وجور خاطرم آهنگ بیزاری نکرد
در فراق رویت ای آرام جان دیده مسکین چه خونباری نکرد
چشم بیخواب من از درد فراق روز وشب جز گریه و زاری نکرد
من ببازار غمش جان وجهان شرح می دادم خریداری نکرد

غزل

آخر نظری بکن بحالم از دست فراق چند نالم
پیوسته خیال نا ببیند کز جور غم تو بر چه حالم
گفتم مگرت بخواب بینم شوق تو نمی دهد مجالم
باز آی که در فراق رویت میگرفت زجان خود ملالم
بینیم هلال در شب عید ابروی تو کیفت من اللام
بر خاك درش نهاده ام روی تا بر کیف پای دوست مالم
وصل تو چو بر جهان محالست پیوسته ز هجر در خیالم

(غزل)

بگذشت بتا درد من از حد ونهایت آخر نظری کن بمن از عین عنایت
دردی که دلم از غم هجران تو دارد خوش باشد اگر با تو توانمکرد حکایت
شرح غم هجران چه توان گفت نگارا هستم بدیدار تو مشتاق بغایت
گر جور کنی با من بیچاره چه چاره از دوست به دشمن نتوان برد شکایت
تارای که داری توو میل تو سوی کیست تا خود که برد گوی زمیدان هدایت
گردوست بریزد بجفا خون دلم را بسیار ازان به که کنند خصم حمایت
از جور رقیبان نکنم ترك فرم دوست ای دوست مگرباشد این عقل و کفایت
با ما بجفائی صنما یار ندا نم تا ازمن بیچاره چه کردند روایت
ای جان جهان من زگدا یان جهانم زنهار نظر باز بگیری ز گدایت

(غزل)

گفتم که باز آید مگردر عالم اندازه ظر باز آمدو شد حال من از زلف او آشفته تر
یارب که گوید حال من در حضرت آن پادشاه هم لطف او یاد آورد از حال درویشی مگر
تا دور گشت آن سیمبر از غم شده بیخواب وخور چشمم بره گوشم بدر کزوی که می آرد خبر
ای باد وصلش را بگو کز زحمت هجران تو بیچاره در جستجو تا کی خورد خون جگر
شاید که آری رحمتی کافتاده بی رحمتی چون دادت ایزد دولتی در کار مسکینان نگر
امید الطافت مرا افگنده در عین عنا ورنه من بیدل کجا این محنت واین درد سر


تا کی مرا ای سنگدل داری چنین خوار و خجل
تا عهد با تو بسته ام عهد کسان بشکسته ام
کار من مسکین مهل کز غم شود زیر و زبر
تا با غمت پیوسته ام شادی نیندیختم دگر
صد تیر جور از تر کشش گیر بر دل ها میزند
دل کرده ام قربان او جان و جهان پیشش سپر

* * *

—(هما)—

نام این شاعره در مشاهیر نسوان ذکر شده و او را دختر افراسیاب بیگ ترك (١) معرفی نموده این فرد را به او نسبت میدهند .
ز خونم چهره قاتل چراغشان وقت انیمرتد
رخش يك ساده قرآن بود و از خونم تر جم شد

* * *

—(جهان خاتون)—

جهان خاتون در قرن هشتم در شیراز حیات داشت و هم عصر خواجه حافظ (۲) و عبید زاکانی بود گویند روزی جهان خاتون بدیدن حافظ رفت و خواجه این غزل خود را برای او خواند : —
دردم از یار است و درمان نیز هم
وقتیکه فرد ذیل را خواند :—
اعتمادی نیست بر کار جهان
جهان خاتون فی البدیهه جواب داد : —
حافظ این می پرستی تا بکی
دل فدای او شد و جان نیز هم
بلکه بر گردن گردان نیز هم
می زنو بزار و بستان نیز هم (۳)
جهان خاتون زوجه قوام الدین بود شعراء و ظرفای هم عصر او نسبت باو احترام زیادی داشتند . و بخانه او بسیار رفت و آمد می نمودند . وقتیکه عبید زاکانی از قزوین بشیراز آمد جهان خاتون بدیدن او رفت و با او مشاعره نمود . روز دیگر عبید زاکانی بملاقات خاتون آمد تصادفا همان روز عروسی او با خواجه قوام الدین بود مردم هجوم هجوم داشتند طوری که عبید زاکانی قطعه نوشته نزد جهان خاتون فرستاد چون عروس و داماد قطعه مذکور را خواندند فورا شاعر را درون خواستند (٤) عبید زاکانی در تعریف جهان خاتون چنین میگوید : —

(۱) نظر به شهادت تاریخ دو افراسیاب یکی در اواخر قرن هفتم و دیگری در اواسط قرن هشتم در لودستان گذشته است و این شاعره را نمیتوان بدلیل ثابتی بصورت قطع بیکی از آن ها نسبت داد .
(۲) مشاهیر نسوان ( محمد عباس دهلوی )
(۳) « « ( « « « )
(٤) « « ( « « « )


گر غزلــهای جهان خــاتـون بهند و سند افتد
روح خسرو با حسن گوید که این کس گفته است (۱)

این شعر نمونۀ قریحۀ شعری جهان خاتون است :

مصوریست که صورت ز آب میسازد
ز ذره ذرۀ خاك آفتاب میسازد (۲)

ــ عائشه مقریه ــ

شرح حال این شاعره در دست نیست و حتی زمانی که در آن حیات داشته بدرستی
معلوم نیست ، ولی چون نام او در « تاریخ گزیده » ذکر شده وتألیف این کتاب در حدود
سال ۷۳۰ ختم یافته ، بهر صورت قبل از قرن هشتم میزیست .

مؤلف « تاریخ گزیده » رباعیات او را تعریف نموده ، رباعی ذیل را طور نمونه
آورده است :

گفتم که دل از تو بوسۀ خواهان است
گفتا که بهای بوسۀ من جان است

دل آمد و در پهلوی جان زد انگشت
یعنی که بخر ! بیع بکن کارزان است

ــ بنت البخاریه ــ

نام این شاعره نیز در « تاریخ گزیده » یاد شده ، طوریکه اگرچه عصریکه در آن
حیات داشت تعیین نشده ، آن ها را قبل از قرن هشتم باید دانست .

رباعی ذیل بطور نمونه اشعار او آورده شده :

ما را بــــدم تیر نــــگه نتوان داشت
در خـــانه دلــگـیر نـگه نتوان داشت

آن را که سر زلف چو زنجیر بود
در خـــانــه بزنجیر نگه نتوان داشت

ــ دولت ــ

بی بی دولت در قرن هشتم در شهر سمرقند زندگی می کرد و از هر دو چشم کور بود .
وقتیکه تیمورلنگ سمرقند را گرفت، باشاعره نابینا ملاقات نمود واو این شعر را خواند.

آتش در شهر سمر قند باد
واین تیمورلنگ چون سپند باد !

امیر تیمور از او پرسید : ــ چه نام داری ؟ گفت : ـ دولت . پادشاه گفت : ــ
دولت کور نمیباشد . دولت فی البدیهه جواب دا ده : اگــــر کـور نمیبود نز د لنگ
نمی آمد . ( ۳ )

(۱) مشاهیر نسوان ( محمد عباس ) وتذکره نسوان ( ملا محمد صدیق آخندزاده )
(۲) نظر باینکه نام ، زمان و محل پیدایش جهان خاتون وجهان ملك بنت مسعود شاه
اینچویکی است اغلب احتمال میرود که یک نفر باشند ، ولی از طرف دیگر دلیل ثابت
یکی بودن آن ها بدست نیست وتفاوت سبك شعری را دلیل است که دوتن باشند .
(۳) تذکره حسینی ومشاهر نسوان .


٢٤

- زایری -
زایری یك شاعرۀ زبان فارسی بوده نام اصلی ومولد او معلوم نیست. «مشاهیر نسوان»
حیات اورا در حدود سالهای هشتصد وهشتصد و چند هجری مینویسد این غزل از اوست :
غزل

خوردن خون دل از چشم تر آموخته ام
خون دل خورده ام و این هنر آموخته ام

شیوۀ عاشقی و رسم نظر بازی را
همه از مردم صاحب نظر آموخته ام

کار من بی تو بجز خون جگر خوردن نیست
طرفه کاریستکه خون جگر آموخته ام

ناصحا چند کنی منع من از عشق بتان
من ز استاد ازل اینقدر آموخته ام

زا یری بهر طواف حرم کوی کسی
صبح خیزی ز نسیم سحر آموخته ام

( مهری )
نام این شاعره مهرالنساء بود و مهری تخلص مینمود . در اوا سط قرن نهم در هرات
حیات داشت و زوجۀ حکیم عبدالعزیز طبیب شاهرخ میرزا پسر امیر تیمور بود مهری خیلی
ظریف وشوخ بود و از زنان فاضله و شیرین سخن زمان خود بشمار میرفت از این سبب
بمصاحبت و ندیمی ملکه گوهر شاد بیگم زن شا هرخ میرزا نایل گردید . شوهر مهری
پیرمرد بود و مهری او را دوست نداشته دلبختۀ مسعود ترخان خواهرزادۀ گوهرشاد بیگم
بود . گویند روزی هردو در برج قلعه نشسته بودند حکیم عبدالعزیز را دیدند که از زیر
قلعه میگذرد . مهری بدیهتاً بیت ذیل را سرود :ـ

کردم بر اوج برج مه خویشتن طلوع
هان ای حکیم طالع مسعود من نگر (١)

حکیم از ماجرای عشق او آگاهی یافته نزد شاهرخ شکایت زن خود را کرد
وخوا هش حبس اورا نمود . مهری چندی در زندان ماند ولی بالاخره یك رباعی برای
شاهرخ فرستاده از حبس رها شد .
مهری یکی از برجسته ترین شاعران زبان فارسی است ولی متأسفانه اکثر اشعارش
از بین رفته وجز چند فرد متفرق چیزی در دست نیست .
( غزل )

حل هر نکته که بر پیرخرد مشکل بود
آزمود یم بيك جرعۀ می حاصل بود

گفتم از مدرسه پرسم سبب حرمت می
در هر کس که زدم بیخود و لا یعقل بود

خوا ستم سوز دل خویش بگویم با شمع
داشت او خود بزبان آنچه مرا در دل بود

(١) لطایف نامۀ فخری ( صفحه ٢٨٤ )


در چمن صبحدم از گریه واز زاری من
آنچه از بابل و هاروت روایت کردند
دولتـی بود تما شای رخت مهری را
آن خال عنبری که نگارم برو زده
قصاب وار مردم چشم به چاقو نگی
در کوزه آب پیش لبش در یکی یکیست
یارب که سرشتم زچه آب و چه گل است
از لعل تو تنها نه خراب است بدخشان
پیچیده بر سر خامه اش از تاب کمندمو
زدامن گیری پیری اگر آگاه میگشتم
پیچ هر خاریکه آن از خاک من حاصل شود
خود سازی پیران بود افزون زجوانان
ازچهره بناجمع کن این زلف پریشان
گر یار حذر میکند از دوستی ما

لالۀ سوخته خون در دل و یادو گل بود
سحر چشم تو بدیدم همه را شامل بود
حیف صدحیف که این دولت مستعجل بود
دل میبرد از آنکه بوجـه نیکو زده
مژ گان پاره کرده ودلها برو زده
ورنه دو دست دست چرا در گلو زده
میلم همه سوی دلبران چگل است
ویرا نشئۀ ایـن دو عقیق اند یمنها
مشکی که مصور کشد آن موی میانرا
بدست غم نمیدادم گریبان جوانی را
زاهد ارمسواک سازد مست ولایعقل شود
تعمیر ضرور است بنا های کهن را
بیتیم مگز از پی این شـام سحر را
مارا بفروشد به بهائی که خریده است

بیدلی

بیدلی ازاهل هرات (١) وخانم شیخ عبدالله دیوانه بود پسر او شیخ زادۀ انصاری نام داشت ونیز شعرمی سرود این شاعر درقرن نهم (٢) درعصر تیموریان هرات حیات داشت وشعر ذیل از او است .

روم به باغ و ز نرگس دودیده وام کنم
که تا نظارۀ آن سروخوش خرام کنم

بی بی

بی بی تخلص خواهر شیخ عبدالله دیوانه است که نام او در (خیرات حسان) وتذکرۀ الغواتین

(١) صاحب (مشاهیر نسوان) بیدلی را از اهل قصبه خیابان ایران معرفی نمـوده ولی این بکلی غلط است چه این شاعره هرا تی بود ومولف ( مشاهیر نسوان) او را خیال مولانا بیدلی کرده است که هم عصر زن شیخ عبدالله دیوانه بوده در قصبه خیا بان میزیست ومولف (لطائف نامه) عین شعری را که درمشاهیر نسوان بنام بیدلی ذکر شده بطور نمونه کلام مولانا بیدلی آورده است .
چشم پرخون و خیال خام و آن دلبر درو
مجمرى پر آتش است و پارۀ عنبر درو
(٢) در پشتی میرمنی نوشته شده که بیدلی درحدود ١٢٦٨هـ حیات داشت ولی این غلط است زیرا شیخ زاده انصاری پسر بیدلی هم عصر علی شیر نوا ئی بوده بدیهی است که مادرش نیز درقرن نهم میزیست .


ذکر شده ولی شعری که به او نسبت میدهند در تذکره های دیگر بنام بیدلی (۱) خانم
شیخ عبدالله دیوانه آورده شده است در مجالس النفائس امیر علی شیر نوائی از بی بی ذکری
نیست و تنها بیان بیدلی بمیان آمده وشعر مذکور نمونه کلام او معرفی شده بنا بران
چون تذکره فوق الذکر معاصر با هردو شاعره است وسخن مولف آن اعتبار دارد (۲)
این شعر از بید لی است و شاید اشعار بی بی از بین رفته باشد شعر مذکور این است.
روم بباغ و زنرگس دو دیده وام کنم
که تا نظاره آن سر وخوش خرام کنم

عفتی
عفتی از زنان سخن گوی اسفر این است. کیغیز ملا آذری بود و آذری در ۸۶۸ ه ق
وفات کرده پس عفتی از شاعره های اواسط قرن نهم هجری بحساب می رود . صاحب
(مشاهیر نسوان ) میگوید :
«عفتی شاعری را از مالك و پالهان خود آموخته است» غیر از شعر ذیل اثری از او
بدست نیست .
قامت سرو که در آب نمودار شده
کرده او ا بقد یارو نـگون سار شده

آفاق جلایر (بیگی هروی)
آفاق جلایر دختر امیر علی جلایر بود و در قرن نهم در عهد سلطان حسین بایقرا
در هرات حیات داشت آفاق با درویش علی برادر امیر علی شیر نوائی ازدواج نمود شوهرش
چندی حاکم بلخ بود (۳)
این زن ثروت زیادی داشت واز حسن نظری که باشعراء داشت برای اکثر آن ها
معاش وجیره مقرر کرده بود خودش نیز شعر می سرود و شاعره خوبی بوده است تذکره
ها بنام های مختلف از ویاد میکنند : بعضی بنام آقا بیگه یا آقا بیگم هروی (٤)
و بعضی دیگر به تخلص بیگی (٥) ذکر اورا کرده اند اما ( لطائف نامۀ فخری) کـه
ترجمه مجالس النفائس علی شیر نوائی است این شاعره را بنام آفاق جلایر ذکر می نماید
و این کتاب از همه بیشتر اعتبار دارد . چه مؤلف آن معاصر شاعره و برادر شو هرش
بوده است . شاید نام او آفاق و تخلصش بیگی بوده باشد و آقا بیگم یا آقا بیگه لقبی
بوده که براو از احترام گذاشته بودند . گویند آفاق در اوائل شراب می نوشید ولی

(۱) رجوع شود به (بیدلی)
(۲) در صفحه ۱۷۳ ترجمه (مجالس النفائس) یعنی ( لطائف نامۀ فخری ) طبع :
(Orreutol Colegr Lahore) در آخر شرح حال شیخ زادۀ انصاری فرزند بیدلـی
چنین نوشته شده می توان گفت که در خانه او (شیخ عبدالله) زن ومرد خوش طبع اند .
(۳) مرآت الخیال سراج الاخبار خیرات حسان، تذکرة الخواتين وروز روشن .
(٤) پښتنی میرمنی دښاغلی بینوا در کتاب پښتنی میرمنی مشاعره مذکور را بدونام
بصیث دونفر مختلف معرفی نموده بیگی (آقابیگۀ هروی) ودیگر ( بیگی هروی )
(٥) مشاهير نسوان .


۲۷

بعداً توبه نمود . روزی در مجلس شهزاده میر زا بدیع الزمان فرزند سلطان حسین
بایقرا حضور داشت وچون همه از توبه او اطلاع داشتند اورا به نوشیدن دعوت نه
نمودند آفاق ازین وضع رنجیده شعر ذیل را فی البدیهه سرود :
من اگر توبه زمی کردم ای سرو سهی تو خود این تو به نکردی که بمن می ندهی (۱)
این رباعی و چند فرد نمونه طبع اوست :

رباعی
آییکه فلك بلب چکاند ما را سرگشته به بحر و بر دواند ما را
ای کاش بعزلتی رساند ما را کز هستی خود باز رهاند ما را

فرد
آه از آن زلفیکه دارد رشتۀ جان تاب از او
وای از آن لعلیکه هردم میخورم خوناب از او

غربت چه سخن چه داستان است هر جا که خوشی وطن همان است

اشکیکه سر زگوشۀ چشمم برون کند
بر روی من نشیند ودعوی خون کند (۲)

نهانی کرمانی
نهانی در زمان سلطان حسین مرزا در کرمان حیات داشت و برادر او خواجه افضل
دیوانبکی بود (۳) این شاعر در زمان خود شهرت زیادی داشت (٤) و ابیات ذیل از
او است :
اگرچه مهر به تقدیر لایزال برآید بماه من نرسد گر هزار سال بر آید
وای بر شاهیزان قباپوشد که ندارند نور در دیده
قد خوبان سرو میخوانند رخ ایشان بماه مانند
ماه قرصیست ناتمام عیار سرو چوبیست با تراشیده
نهانی در جواب شیخ کمال خجندی مطلع ذیل را نوشت :
هزار سرو که درحد اعتدال برآید بقامتت نرسد گر هزار سال برآید

(۱) صاحب تذکرة نسوان این شعر را ازلاله خاتون میداند .
(۲) این فرد را بدو شاعر دیگر ( دلشاد خاتون وماهی خانم ) نیز نسبت میدهند .
(۳) صبح گلشن ) و ( مشاهیر نسوان .
(٤) ( مشاهیر نسوان ) .


۲۸

زیبائی خانم

زیبائی خانم از شاعره های قرن نهم هجری و بامولانا جامی معاصر بود و جامی این شاعره را ستوده است (۱) این بیت از اوست:
قامتت شیوه رفتار چو بنیاد کند سرو را بنده خود سازد و آزاد کند
* * *
( ماه )

این شاعره در اواخر قرن نهم در شهر جام هرات زندگی میکرد منجمه نیز بود و درین فن شهرت داشت (۲) فرد ذیل را در مرثیه شوهر خود سروده :
کوکب بختم که بود از وی منور آسمان
بنگر ای ماه کز فراقت در زمین است اینزمان

( عصمتی خوافی )

عصمتی خواهر مولانا خاکی است (۳) و در قرن نهم حیات داشت (٤) صاحب تذکره نسوان او را بنام حاکمی یاد میکند و میگوید که ( چندی خودش و چندی برادرش حکومت خواف کرده است ) این بیت را از او میدانند :
کمان ابروی من فکر من زار بلاکش کن فگن بر سینه ام تیری و پیکانش زآتش کن
رباعی زیر را نیز باو نسبت میدهند ولی در تذکره های دیگر آنرا بنام عایشه سمرقندی ثبت کرده اند .
( رباعی )

اشکی که برویم زغمت غلطیده است در گوش کشیده که مروارید است
از گوش بدر کنش که بدنامی تست کانرا برخم تمام عالم دیدست
* * *
( نهالی )

نام این شاعره تنها در « تذکره نسوان » ملا محمد صدیق آخند زاده ذکر شده و گوید که شاعره ای به این نام در حدود سال ۹۰۰ هجری در سمرقند میزیست روزی در محل دلکشائی که معروف به ( بین الطاقین ) است با مشفقی و چند نفر شاعر دیگر تصادف نموده شعر ذیل را که بکس قبل سروده بود برای آنها خواند .
هلال نیست که بر اوج چرخ جا کرده فلك بکشتن من تیغ بر هوا کرده

(۱) بتغانی میرمنی ( صفحه هفتاد )
(۲) بتغانی میرمنی ( . . . . . . )
(۳) ریاض الشعرا ( صفحه ٥٤٥ ) .
(٤) در شمع انجمن نوشته شده که مولانا خاکی هم عصر سلطان حسین بایقرا بود .


۳۹

گلشن

نام این شاعره تنها در تذکره (نگارستان سخن) ذکر گردیده و حیات او را در
زمان محمد شاه، پادشاه دهلی نگاشته اند، ولی چون در دهلی پنج پادشاه باین نام
گذشته که اولی در سنه ۶۹۵ جلوس نمود و آخری در سنه ۹۶۱ در گذشت و معلوم نیست
که گلشن در زمان کدام یکی ازین پنج نفر میزست، لهذا شرح حال او در آخرین
فصل گرفته شد.
گلشن خیلی حسین و دلربا بود، اشعار او را میر محمد تقی خیال، مصنف (بوستان
خیال) اصلاح می نمود. متاسفانه ترجمه حال گلشن معلوم نیست و جز شعر ذیل
نمونه ای از کلام او بدست نیامده :
بخیال قدر غنای توای غیرت گل
سرو آهی است که از سینه گلشن بر خاست

فصل سوم

قرن دهم یازدهم دوازدهم

در اواخر سلطنت سلطان حسین با یقرا در هرات، در سنه ۹۰۵ هـ د ر گیلان شاه
اسمعیل صفوی اول که در آنزمان ۱۴ سال عمر داشت با شیروان شاه جنگ نموده او را شکست داد
و چندی بعد الوند بیگ رئیس دودمان آقوئنلو را نیز مغلوب ساخت، در سنه ۹۰۷ هـ
تاجگذاری کرد و تبریز را پایتخت خویش قرار داده بنام خود سکه زد و باین قسم سلسله
صفویه را روی کار آورد بعد از جنگهای متعدد شاه اسمعیل تمام ایران را تسخیر و در
سنه ۹۱۶ خراسان را متصرف گردید و مملکت نسبتاً وسیعی تاسیس کرد که تقریباً
سرحدات ایران حالیه را دارا بود.
این خاندان تقریباً دونیم قرن در ایران حکومت نمود و مشاهیر پادشاهان شان بعد
از اسمعیل اول شاه طهماسپ اول وشاه عباس کبیر می باشد که در توسعه و استحکام
قلمرو صفوی خدمات بزرگی کرده اند.
بعد از مرگ سلطان حسین بایقرا یعنی درهمان آوانیکه شاه اسمعیل درراه تسخیر
ایران قیام نمود دو خاندان دیگر یعنی ازبکها و ترکمانها دردو کنار سلطنت بزرگ
تیموریان اولی در ماوراءالنهر وخراسان دومی که عبارت از دو طائفه : قره قوینلو وآق
قوینلو بود در آذربایجان ترک و تاز داشتند ولی شاه اسمعیل وشاه طهماسپ هر دو را مغلوب
و ایران وخراسان را از شرایشان آسوده ساختند.
در ابتدای همان قرن دهم پادشاه دیگری بنام ظهیر الدین بابر شاه که یکی از احفاد
تیمور بود، واولاً در اندیجان حکومت می کرد، در اثر تصرف ازبکان شیبانی بر
فرغانه، مجبور، بفرار گردیده در سال ۹۰۹ بدخشان، سپس کابل وقندهار را در تصرف
خود درآورد. ولی چون در سال ۹۱۶ شيبك خان از بك به تعقیب اوآمد وقندهار را از او
گرفت، بابر روبهند نهاد ودرمدت چند سال اکثر ولایات هند را تسخیر نمود، تا اینکه


در سال ۹۳۳ سلطان ابراهیم لودی را شکست داده ، دهلی را متصرف گردید و آنرا
پایتخت خود انتخاب نمود ، سلسله تیموریان هند را تاسیس نمود ، مدت سه قرن ، تا زمان
استیلای انگلیس در آن سرزمین سلطنت کرد .

پادشاهان این سلسله در ترویج شعر و ادب فارسی کوششهای زیادی کردند و برای تشویق
شعرا و نویسندگان انعام وصلات بی‌شماری می‌دادند ، برخلاف سلاطین صفوی بعلم و ادبیات
چندانی نظری نداشتند و شعرا را نوازش نمی‌کردند ، ازین رو اکثر شعرای آن دوره
از ایران بهندوستان مهاجرت نموده بدربار سلاطین مغول می‌زیستند و از شعر دوستی و ادب
پروری آنها بر خوردار بودند ، و سبک هندی در همین دوره ظهور نمود .

اما در ایران نظم و نثر فارسی رو بانحطاط نهاد ، مخصوصاً غزل و شعر عرفانی متروک
گردیده شعرا بیشتر بقصائد ، حمدیه و نعتیه توجه می‌نمودند ، چه نفوذ فقها و مجتهدین درین
عصر خیلی زیاد بود ، وفشار معنوی ایشان بر ارواح آزاد شعرا آنها را مجبور میساخت
که وطن خود را ترک گفته ، بدربار علم و ادب پرور هند بشتابند .

همچنان درین دوره اکثر شاعرات زبان فارسی در هند ظهور نموده اند و انداز، علاء،
بابر و احفادش نسبت بمادرجات ازین معلوم می‌شود که دو دختر و یک نواسه دختری او که
زوجه اکبر پادشاه بود شعر میسرودند ، و گلبداو همایون نیز شاعر بود ، چند تن دیگر از
زنان و دختران سلاطین مغول هند مانند همسران جهانگیر و مخصوصاً نورجهان و دختران
اورنگ زیب نیز در سرودن اشعار مهارت بسزا داشتند ، چنانچه از زیب النسا، بنت
اورنگ زیب دیوانی که دارای چندین هزار بیت است باقی مانده است . طبیعی است که
همنشینان و مصاحبان ایشان نیز باین کار اقدام میکردند . متاسفانه اشعار آنها مانند
اشعار دیگر زنان مستور اکثراً از بین رفته و جز بچند غزل و فرد متفرق برای ما چیزی
نرسیده است .

در آن عصر وطن عزیز ما در تحت تسلط این دو دولت بزرگ قرار گرفته بود،
ولایات شرقی و جنوبی آن در دست تیموریان هند و ولایات شمالی و غربی تا قندهار در زیر
اداره صفویان واقع گردیده بود ، ولی روح شجاع و آزادی خواه ملت افغان از ظلم
و بیداد اجانب بتنگ آمده، بزرگان این قوم همیشه در فکر برانداختن سلطه شاهان صفوی
و مغول بودند، تا اینکه میرویس که کلانتر شهرهای قندهار بود ، با گرگین گرجی که بر قندهار
حکومت می‌کرد و مردم از ظلم او بستوه آمده بودند ، از راه مخالفت پیش آمده او را
بقتل رسانید و در قندهار پرچم استقلال و آزادی را برافراشت، بعد از وفات او وقتل برادرش
میر عبدالله بدست محمود بن میرویس ، اخیر الذکر زمام اداره قوم را بدست گرفته روانه
اصفهان گردید و شاه سلطان حسین صفوی را بعد از محاصره مختصر شکست داده در سال
۱۱۳۵ این شهر را در تصرف خود آورد و سلطان حسین تخت و تاج فارس را بدست خود
تسلیم وی نمود .

بعد از مرگ سلطان حسین پسر او طهماسب دوم در تبریز خود را جانشین او خوانده
مشغول جمع آوری سپاه عظیمی گردید . در سنه ۱۱۳۷ اشرف خان پسر میر عبدالله مقتول
محمود را که قاتل پدرش بود کشته ، پادشاه شد .


شاه طهماسب برای پیشبرد نقشه خویش یعنی بیرون کردن افغانها از فارس با نادر افشار که تازه با جمعیت از طرفداران خود در خراسان بروز نموده بود، معاهده دوستی بسته بکمک او شاه اشرف را شکست داده مجبور بفرار ساخت، وقتیکه شاه اشرف بنواحی قندهار رسید، بحکم حسین خان هوتکی نایب الحکومه شهر قندهار مقتول گردید وحسین خان اعلان پادشاهی نموده از سنه ١١٤٢ الی ١١٥١ مستقلاً حکومت کرد.
بعد از شکست افاغنه در ایران بر شاه طهماسب دوم خطر جدیدی عارض گردید چه قوت واقتدار نادر افشار خراسانی روز بروز رو بازدیاد نهاد، تا اینکه در سال ١١٤٥ شاه طهماسب را خلع نموده، پسرش عباس میرزا را بنام شاه عباس سوم بر تخت نشاند ولی در حقیقت زمام تمام امور لشکری و کشوری در دست نادر بود. در سال ١١٤٨ بعد از فتح عثمانیها و تسخیر آذربایجان، گرجستان و داغستان، سران لشکر او ونمایندگان ولایات مختلفه ایران او را بسلطنت انتخاب نمودند و بشاه نادر شاه تاجگذاری کرد. ١٢ سال پادشاهی نادر شاه تماماً در لشکر کشی وتسخیر ممالك مجاور، قندهار وهند گذشت، ونادر در تمام جنگها غالب وفاتح آمده قلمرو بزرگی که عبارت از هندوستان، افغانستان ماوراءالنهر وایران باشد تشکیل نمود، وشهر مشهد را پایتخت آن قرارداد. در اردوی نادر سرداران افغان مقام بلندی داشتند وشون معتبر او از اقوام افغان مرکب بود، احمد خان ابدالی که بعداً بنام احمد شاه بابا سلسله پادشاهان درانی را در افغانستان تأسیس نمود، نیز از جمله منصبداران نادر افشار بود.
نادر در سالهای اخیر حیات خود با اتباع خویش از راه ستم وخشونت پیش آمده، آنها را بشورش وطغیان آورد ودر سال ١١٦٠ بدست منصبداران قزلباش خود بقتل رسید. بعد از مرگ او سلطنت بزرگ او تجزیه گردید: افغانها احمد شاه ابدالی را بپادشاهی انتخاب نمودند مملکت مستقلی را تشکیل دادند که از ولایات ذیل، بدخشان، بلخ، سیستان کرمان، بلوچستان، کشمیر، پنجاب، غور وکابل ترکیب یافته بود.
بعد از وفات نادر شاه افشار تا ابتدای قرن ١٣ سه تن از احفاد او در خراسان پادشاهی کردند، ولی هیچکدام بپایه مؤسس سلسله افشاریه نرسیدند وکدام کاریکه لایق ذکر باشد از آنها بظهور نرسید.
سلطنت ایران بعد از چند سال هرج ومرج در سنه ١١٦٣ بدست کریم خان زند، که یکی از منصبداران اردوی نادر بود افتاد، و او مدت سی سال بر تمام مملکت باستثنای خراسان که در دست افشاریه بود حکومت نمود و پایتخت او شیراز بود. بعد از وفات او بازماندگانش تا ابتدای قرن ١٣ سلطنت نمودند و در سال ١٢٠٩ خاندان زندیه بدست قاجاریان منقرض گردید.
بدیهی است که قرن دوازدهم با تمام زدو خوردها، لشکر کشی ها وجنگها برای ترقی ادبیات چندان مساعد نبود ازین سبب است که درین قرن فقط چهار شاعره بنظر میخورد و اگر شاعرات دیگری بوده اند، از آثار واشعار شان چیزی در دست نیست.

آغابیکم (آقائی)
آغابیکم در اوایل قرن دهم در شمال افغانستان زندگی میکرد (١) پدراو مهتر قرائی نام داشت ومهتر رکاب خانه خاص محمد خان ترکمان (شیبانی) بود. گویند آغابیکم

(١) پشتنی میرمنی صفحه ٢٠


شاعرة خوبی بوده است و مطلع ذیل را بطور نمونه استعداد شاعری او می‌آرند :
ز هوشیاران عالم هر که را دیدم غمی دارد
دلا دیوانه شو دیوانگی هم عالمی دارد
تخلص آغا بیگم آغائی بوده است (۱) .

نهانی شیرازی :
این شاعره از اهل شیراز بوده بعد از مولانا جامی یعنی در اوایل قرن دهم حیات داشت
اکثر غزلیاتش به جواب اشعار مولانا جامی نوشته شده مطلع یکی از آنها این است :
شدم دیوانه تا در خواب دیدم آن پریرو را
چه باشد حال گر بیند بیداری کسی او را
در تذکره صبح گلشن این دو فرد بنام نهانی آورده شده :
قدم بخانه چشمم بنه که جا اینجاست
رواق منظر خوبان خوش لقا اینجاست
نه بهر در دمن این دیده خون فشان بستم
نظر بغیر تو حیف است من از آن بستم
دوشعر ذیل نیز بنام او آورده شده (۲) : ولی هر دو از او نبوده یکی از بلیغه و دیگری
از عصمت ثمر قندی میباشد :

شب سگ کویت بهر جائیکه پهلو میزند
روز غیور شید آنزمین را بوسه بر رو میزند
مگر رسوای عشق از مردم عالم غمی دارد
که عاشق کشتن و رسوا شدن هم عالمی دارد

حجابی :
این شاعره از اهل استرآباد و دختر مولانا بدرالدین هلالی استرآبادی است (۳)
و در قرن دهم حیات داشت پدرش بقول صاحب (مجالس النفایس) حافظه قوی داشت و اشعار
خوبی میسرود و از مردم ترك و مصاحب علی شیر نوائی بود بعدها بدربار عبیدالله خان ازبك
میزیست تا اینکه در سنه ٩٣٦ هـ ق (٤) بدست حسودان بقتل رسید. این غزل را از
حجابی میدانند (٥) :

بهار و سبزه و گل خوش بروی جانان است
و گرنه هر يك از این جمله آفت جان است
به غنچه مهرچه بندم ز گل چه بگشاید
دلیکه خون شده از خار خار هجران است
مران به خواریم ای باغبان ز گلشن خویش
که پیشبر وزد گر گل به خاك یکسان است (٦)
حدیث زلف دلاویز آن نگارا مشب
ز من مپرس که بس خاطرم پریشان است
مگوی شعر حجابی که نزد سیمبر ان
هزار بیت و غزل پیش هبه؟ یکسان است

(۱) مشاهیر نسوان
(۲) مشاهیر نسوان
(۳) خیرات حسان تذکرة الخواتین مشاهیر نسوان .
(٤) خزانة عامره صفحه ٤٥٧ .
(٥) مشاهیر نسوان
(٦) این فرد در خیرات حسان وتذکرة الخواتین نیز موجود است .


اتونی -
اتونی از اهل هرات وزوجة ملا بقائی مصاحب امیر علی شیر نوائی بود که بعد
از انقراض سلسله تیموریان هرات بدربار عبیدالله خان ازبک بسر میبرد ، واله داغستانی
در (ریاض الشعرا) اورا ندیم مشارالیه معرفی نموده . اتونی طبع شوخ و بیباکی داشته
اکثراً برای تفریح با شوهر خود مشاعره مینمود وغیر از یک مشاعره این دو نفر چیزی
از اشعار ایشان دیده نشده .

- آرزوئی -
آرزوئی در قرن دهم در سمرقند میزیست ، بقول (مرآة الخيال) و (مفتاح التواريخ)
بسیار زیبا بود و در عشوه گری مهارت تام داشت ، علاوه بر آن شعر میسرود. (مفتاح التواريخ)
او را بنام (سمرقندی) یاد میکند .
این دو مطلع بطور نمونه شعر او آورده شده :
شدیم خاک رهت کز بدرد ما نرسی چنان رویم که دیگر بگرد ما نرسی

ماند داغ عشق او بر جانم از هر آرزو آرزو سوز است عشق و من سراسر آرزو

- ضعیفی -
این شاعره در قرن دهم حیات داشت و همعصر آرزوئی بوده شعر ذیل را برای او
فرستاد :
در دلم بود آرزویت پیش از هر آرزو دیدم آنروی وفزون شد آرزو بر آرزو (۱)
ضعیفی شوهر پیری داشت که او هم شاعر بود واکثراً با زن خود مشاعره مینمود .

- ماهی خانم -
ماهی خانم خواهر ملا انباری واز اهل تبریز بود و نام او در کتاب (دانشمندان
آذربایجان) تألیف آقای محمدعلی تربیت ذکر شده ، مشارالیها همعصر مولانا مجتشم
بوده ، یعنی در قرن دهم حیات داشت ، ولی دو شعری که بطور نمونه قریحه شعری او آورده
شده در تذکره ها به آفاق جلایر (بیگی) نسبت میدهند ، و فرد اول به دلشاد خاتون نیز
منسوب است .
(۱) ریاض الشعرا صفحه ٤٩ ، تذکرة الخواتین صفحه ۱۵۰ - در تذکره های دیگر
این بیت را به آرزوئی نسبت داده اند .


اشکی که سر ز گوشۀ چشمم بیرون کند
بر روی من نشیند و دعوی خون کند
آه از آن زلفی که دارد رشتۀ جان تاب از او
وای از آن لعلی که هر دم میخورم خوناب از او
***
- جهان -
جهان زوجه شاه اسمعیل اول صفوی بود و گاه گاهی شعر میسرود ، ولی جـــز
مشاعره ئیکه با زوجه دیگر شاه اسمعیل که حیات نام داشت ، نموده ، نمونه اشعار او
در دست نیست . مشاعره مذکور در شرح حال حیات خانم آورده شده است .
- حیات -
درباره این شاعره اختلافات زیاد موجود است ، آقای خدایار محبی (۱) و مــــلا
محمد صدیق آخند زاده (۲) او را زوجه شاه اسمعیل اول صفوی معرفی میکنند ، ولی
اول الذکر در آخر مبحث حیات متذکر میشود که بعضی او را زن جهانگیر پادشاه
از سلسله مغلان هند میدانند ، صاحب ( مشاهیر نسوان ) راجع باین شاعره مینویسد که
او در زمان شاه ابو اسحق (۳) در شیراز زندگانی می کرد و زوجه قوام الدین شیرازی
( شوهر جهان خاتون ) بود . اما چند صفحه بیشتر در مبحث آرام خانــــم ، منکوحه
جهانگیر ، حیات را در جمله زنان این پادشاه ذکر میکند .
گمان قوی اینست که شاعره موصوفه باید در حرم جهانگیر نورالدین شاهنشاه هند
بوده باشد ، بهر صورت مشاعره وی با جهان قرار ذیل است :
روزی حیات فرد ذیل را در حضور پادشاه و جهان خواند :
هر که غم جهان خورد کی خورد از حیات بر
رو تو غم جهان مخور تا ز حیات برخوری
جهان فوری جواب داد :
تو پادشاه جهانی ، جهان ز دست مده
که پادشاه جهان را جهان بکار آید
حیات بدیهه سرود :
جهان خوش است ولیکن حیات میباید
اگر حیات نباشد جهان چه کار آید ؟
- پرتوی -
پرتوى يك شاعره تبریزیست و در قرن دهم زندگی می کرد. این شعر از اوست :
جامه گلگونی در آمد مست در کاشانه ام
خیزای همدم که افتاد آتش در خانه ام(٤)
***
(۱) : کتاب آقای خدایار محبی ( شريك مرد ) .
(۲) : تذکره نسوان .
(۳) : اگر مقصد از شاه ابو اسحق اینجو باشد ، حیات این شاعره در قرن هشتم بود .
(٤) : صاحب تذکرۀ نسوان این بیت را به همدمی نسبت میدهد .


٣٥
– کامله بیگم –
این شاعره دختر یکی از خوانین هند بود و در قرن دهم در زمان اکبر پادشاه میزیست. غیر رباعی ذیل که در مرثیه فیضی گفته، کدام شعر دیگر از او نمانده است و واله داغستانی در کتاب (ریاض الشعراء) مینویسد: (این رباعی را در مرثیۀ شیخ فیضی گفته و بعضی از سلیمه بیگم میدانند و بنده از هیچ کدام.) (١)
رباعی مذکور اینست:
فیضی مخور این غم که دلت تنگی کرد
با پای امید قعر تو لنگی کرد
میخواست که مرغ روح بیند رخ دوست
زین واسطه از قفس آهنگی کرد(٢)
– نهانی اکبر آبادی –
اصل این شاعره از اکبر آباد بوده ولی در آگره بسر میبرد و شهرت زیادی داشت نهانی در اواخر قرن دهم در عهد اکبر پادشاه حیات داشت و بداونی در (منتخب التواریخ) از او تعریف زیادی نموده. پسر مشار الیها محمد جعفر اکبر آبادی از طرف اکبر پادشاه به امیر بحری کشمیر مقرر بود این شعر از نهانی است:
روز غم شب درد بی آرام پیدا کرده ام
درد مندیها درین ایام پیدا کرده ام
– نهانی دهلوی –
نهانی، دختر یکی از امرای بزرگ شاه سلیمان، در قرن دهم در دهلی میزیست و مصاحبه خرم بیگم، مادر شاه سلیمان بود. روایت میکنند که چون بسیار فاضل و قشنگ بود خواستگاران زیادی داشت، ولی نهانی رباعی ذیل را در چهار سوی بازار آویخته، اعلان نمود که با آن کسیکه جواب آنرا گوید ازدواج خواهد کرد، اما تازمان حیات شاعره کسی بمطلب آن پی برده نتوانست.
رباعی
از مرد برهنه روی زر میطلبم
از خانه عنکبوت پر میطلبم
من از دهن مار شکر میطلبم
و از پشه ماده شیر نر میطلبم
بعد از وفات او سعد الله خان وزیر شاه جهان چنین جواب رباعی فوق را داد:
علمی است برهنه رو که تحصیل زر است
تن خانۀ عنکبوت و دل بال و پر است
زهر است بجای علم و معنی شکر است
هر پشه از او چشید و آن شیر نر است
این چند شعر نمونۀ کلام نهانی است: (٣)
(١): ریاض الشعراء صفحۀ ٨٣٨.
(٢): چون وزن مصرعۀ آخر کم می آید، شاید کلمۀ ای از آن مانده باشد.
(٣) مشاهیر نسوان.


با باده فروشان غم ایام حرام است
با درد کشان دولت بهرام حرام است
فرض است بعاشق که بنوشد می تجرید
با زاهد خود بین می گلفام حرام است

رندان نظر بجلوۀ دنیا نمیکنند
جز آرزوی ساغر صهبا نمیکنند

— گلبدن بیگم —

گلبدن بیگم دختر ظهیرالدین بابرشاه است و مادر او دلدار بیگم نام داشت. مشار الیها در سنه ۹۲۹ هـ ق تولد یافته، چون بسن رشد رسید با خضر خواجه چغتای امير الامرای همایون ازدواج نمود. در سنه ٩٦٢ گلبدن بیگم بسفر حج رفت و بتاريخ ٦ ذی الحجه سنه ۱۰۱۱ وفات کرد. این خانم کتابی بنام (همایون نامه) نوشت و در آن خاطرات برادر خود را جمع کرد، (۱) گاه گاهی شعر نیز میگفت و فرد ذیل را از او میدانند.
هر پریروئیکه او با عاشق خود یار نیست
تویقین میدان که هیچ از عمر برخوردار نیست

— گلرخ بیگم (گلچهره بیگم) —

گلرخ یا گلچهره بیگم نام دیگر دختر بابرشاه است که با میرزا نورالدین محمد از خواجه گان نقشبندیه ازدواج نمود و دختر او سلیمه بیگم نیز شاعره بود. گلرخ بیگم مانند خواهر خود گلبدن بیگم گاه گاه شعر میسرود و این فرد را بنام او میآرند:
هیچگاه آن شوخ گلرخسار بی اغیار نیست
راست بوداست آنکه در عالم گل بیخار نیست
مشار الیها در سنه ١٠٠٦ دنیا را پدرود گفت. (۲)

— سلیمه بیگم —

سلیمه سلطان بیگم بنت میرزا نور الدین محمد دختر گلرخ بیگم ونواسه بابر شاه است. مشار الیها در اواسط قرن دهم تولد یافته، از طفولیت با بیرم خان، خان خانان نامزد شد (۳) و در سال جلوس اکبر پادشاه یعنی در سنه ٩٦٣ با او عروسی کرد، و بعداز وفات بیرم خان با اکبر پادشاه ازدواج نمود.
سلیمه سلطان بیگم تعلیم خوبی فرا گرفت و از جوانی شروع بسرودن اشعار نمود (٤)
(۱) سالنامه پارس سنه ۱۳۲۸ مقاله مسلسل آقای سعید نفیسی، (تار بخچه مختصر ادبیات ایران).
(۲) صبح گلشن صفحه ٣٤٨.
(۳) مشاهیر نسوان.
(٤) در تذکره (صبح گلشن) تخلص او را (مخفی) نوشته اند.


فرد ذیل نمونه طبع اوست :
کاکلت را گزمستی رشته جان گفته ام مست بودم زین سبب حرف پریشان گفته ام
سلیمه بیگم خیلی پا بند مذهب بود و چهار دفعه حج رفت . (۱) وفات او در سنه
۱۰۲۱ هـ ق واقع شده .

— بهشت اصفهانیه —
این شاعره دختر حسام الدین سالار بود و در اواخر قرن دهم و اوائل قرن یازدهم
در عهد شاه عباس صفوی در اصفهان حیات داشت . این رباعی از او بیاد گار مانده :
روزیکه طرب بالب و خال تو کنم جان تازه بفرخنده جمال تو کنم
این جرم که زنده مانده ام بی رخ تو در گردن امید و صال تو کنم

— فصیحه (جمیله اصفها نیه ) —
نام او جمیله بود و در اواخر قرن دهم و اوائل قرن یازدهم زندگی میکرد. چنانچه
از تذکره ها معلوم میشود از اهل هرات بود . (۲) ولی در اصفهان بزرگ شده ، و
در آنجا با حبیب الله ترك ازدواج نمود و در زمان اکبر پادشاه بغرض تجارت بهندوستان
سفر کرد . بعضی تذکره ها او را بنام جمیله اصفهانی و برخی باسم فصیحه یاد میکنند .
ازین معلوم می گردد که فصیحه تخلص اوست (۳) .
این بیت و دو روباعی از فصیحه است :
جز خار غم نرست در گلزار بخت ما آن هم خلید در جگر لخت لخت ما

رباعی
دیگر نه زغم نه از جنون خواهم خفت نه از دل غمدیده بخون خواهم خفت
این گونه ببستر که ست خواب مرا در گور بحیرتم چگونه خواهم خفت ؟

رباعی
روزیکه خوان وصل مهمان گشتم شرمنده ز انتظار هجران گشتم
زان چشمه حیوان که کشیدم آبی از زندگی خویش پشیمان گشتم

نور جهان بیگم
نام او مهر النساء ودختر غیاث الدین تهرانی بود (٤) پدرش در زمان سلطه از بکان
از ایران بهند مهاجرت نمود ومهر النساء در قندهار تولد یافت بعد از چندی در سنه ۱۰۰۰

(۱) مشاهیر نسوان
(۲) مشاهیر نسوان و یغمتی میرعتی صفحه ۱۲۲ .
(۳) ریاض الشعراء صفحه ٦٦٧ .
(٤) در (مفتاح التواریخ) نام پدر نور جهان بیگم را خواجه ایاز نوشته اند .


۳۸

هجری قمری (۱) غیاث الدین با عائله خود وارد هندوستان شده پدر بار اکبر پادشاه
بار یافت و بزودی در صف ملازمان شاهی قرار گرفت . مهر النساء که علاوه بر حسن وجمال
خدا داد صاحب ذکا و وهوش نیز بود و تعلیم و تربیه خوبی اخذ کرده بود ، جلب توجه
شهزاده سلیم را که بعدها ملقب به جهانگیر گشت نمود وشهزاده طلب کار او شد .
گویند روزی مهرالنساء در باغ شاهی گردش میکرد شهزاده
او را از دور دیده خواست با او داخل صحبت گردد لذا دو کبوتر را در دست گرفته
پیش آمد و از او خواهش کرد تا چند دقیقه آنها را برای او نگاه دارد مهرالنساء کبوتران
را گرفت و منتظر مراجعت شهزاده شد . وقتیکه سلیم بازگشت دید در دست او فقط يك
کبوتر است و پرسید : ( دیگری چه شد؟ ) مهرالنساء گفت : ( پرواز کرد ) شهزاده
تعجب نموده گفت : (چطور پرواز کرد؟) مهرالنساء با تبسم ملیح کبوتر دومی را رها
نموده جواب داد : (اینطور) (۲)
خلاصه شهزاده سلیم عاشق دلباخته او گردیده نزد غیاث الدین بدروی خواستار دخترش
شد ولی غیاث الدین از ترس غضب اکبر پادشاه به این امر راضی نشده مهرالنساء را
به علی قلی خان که از روی شجاعت و جوانمردی وی او را شیر افگن میگفتند بزوجیت داد
و چون اکبر پادشاه شیر افگن را حاکم بنگاله مقرر نمود هردو رهسپار آن دیار شدند .
چندی گذشت و در سنه ۱۰۱٤ اکبر پادشاه وفات کرد و شهزاده سلیم به نام نورالدین
جهانگیر بر تخت سلطنت جلوس نمود . چون عشق مهرالنساء هنوز از دل او نرفته بود
خواست او را از شوهر گرفته زن خود سازد لذا قاصدی نزد شیر افگن فرستاده از او
درخواست نمود تا زن خود را طلاق نماید .
ولی شیر افگن به این کار حاضر نشد ناچار جهانگیر از زور کار گرفته به بهانه
اینکه شیر افگن در صدد (فتنه جوئی) است به برادر خود قطب الدین خان امر داد تا او را
بدر بار روان کنند اما شیر افگن حاضر رفتن نشد و بر قطب الدین خان حمله نموده او را
مقتول ساخت چون نوکران قطب الدین خان دیدند که بادارشان زخمی شده بر شیر افگن
هجوم آورده او را کشتند خود جهانگیر ماجرای کشته شدن او را در توزك خود چنین
حکایت مینماید :
( ... از آنجا (از بنگاله) اخبار رسید که امثال این فتنه جویان را درین ولایت
گذاشتن لایق نیست بر قطب الدین خان حکم رفت که او را بدربار بفرستد واگر خیال
فاسد باطل کند به سزا رساند خان مشارالیه او را برا جیبی میشناخت بامر دمیکه حاضر
بودند بمجرد رسیدن حکم به (برودان) که جاگیر او بود الغار نمود و او ( شیر افگن )
چون از رسیدن قطب الدین خان خبردار میشود تنها با دو جلودار به استقبال متوجه میگردد
بعد از رسیدن و در آمدن بمیان فوج خان مشارالیه مردم او را فرو میگیرند او چون فی الجمله

Smith . The Oxford Histoy of India . 1923 (۱)
(۲) مقاله بنام نور جهان بیگم شاعره شیرین زبان ایرانی وملكه هندوستان شمارهٔ
Famous Love affairs of the World, . ۲۳ مجلهٔ بانو
by Massoud -ul- Hassau


ازاین روش قطب الدین خان بدگمان شده بود از روی فریب میگوید که این چه روش نو
برگشت ؟ خان مذکور مردم خودرا منع کرده تنها به اوهمراه میشود که مضمون حکم
را خاطر نشان سازد درین وقت فرصت جسته فی الفور شمشیر کشیده دوسه زخم کاری
به اومیرساند . چون انبه‌خان کشمیری که از حاکم زادهای کشمیر بمان مشار الیه نسبت
وجهت تمام داشته از روی جلال نمکی و مردانگی خودرا رسانیده زخم کاری برسر علی
قلی میزند و این متقنی شمشیر سیفکی به انبه خان زده زخمیش کاری می افتد چـون
قطب الدین خان را به این حالت دیدند مردم هجوم آورده اورا پاره پاره ساختند و به جهنم
فرستادند امید که همیشه در جهنم جای آن بدبخت روسیاه بوده باشد )
باین قسم جهانگیر ازشر رقیب آسوده شد ولی هنوزهم به مقصد یعنی بوصل مهر النساء
نرسید چه این زن اورا قاتل شوهر خود دانسته نخواست با او ازدواج نماید چهار سال
دیگر گذشت و بالاخره بعد از التماس وزاری زیاد مهرالنساء به این وصلت تن در داده
درسنه ۱۰۲۰ باجهانگیر عروسی نمود وبمدت بسیار کوتاه شوهر را کاملا تحت نفوذ
وتاثیر خود در آورد طوریکه دیری نگذشت تمام اقتدار وسلطهٔ حکومت در دست این
زن باهوش وجاه‌طلب قرار گرفت اوهم از این اقتدار برای ترقی دادن خاندان خود استفاده
نموده زمام اداره را بدست پدر وبرادر سپرد وپدر را صدر اعظم مقرر کرد جها نگیر
بکار سلطنت مداخله نمی نمود ومشغول عیاشی بود هر که میخواست عریضهٔ او پذیرفته
شود به نور جهان مراجعه مینمود وکار بجائی رسید که در روزهای دربار نو ر جهـان
درصدر نشسته عرایض مردم را گوش و بازرسی میکرد درزمان جهانگیر در اثر نفوذ
نور جهان حجاب زنان تقریباً ازرواج افتاد واکثراً خودش باچندتن از زنان در باری
براسپ ها سوار شده به شکار و گردش میرفتند .
در اوایل بر مهرالنساء لقب (نور محل ) گذاشتند ولی بعد ها به (نورجهان بیگم)
شهرت یافته درتاریخ باین نام ثبت است .
اقتدار نورجهان از این معلوم میشود که بر یکطرف مسکوکات تصویر جها نگیر
ونور جهان بود وبرطرف دیگر این بیت نوشته شده بود :
بحکم شاه جها نگیر یافت صد زیور بنام نور جها ن پادشاه بیگم زر
همچنان بر مهر فرامین چنین نوشته بود :
نور جهان گشت بحکم الله همدم وهمراز جها نگیر شاه
بعد ازمرگ پدرخود بحکم جهانگیر نورجهان جانشین اوشده تمام امورمملکت تحت
ادارهٔ اوآمد«(....جاگیر وحشم واسباب ریاست وامارت اعتمادالدوله(لقب پدرنورجهان )
به نورجهان بیگم ارزانی داشتم وحکم فرمودم که نقاره ونوبت اورابعد ازنوبت پادشاهی
مینواخته باشند ) (۱) .
نورجهان از شاه جهان پسر بزرگ جهانگیر وداماد آصف‌خان برادرنورجهان که تا
آنوقت نزد پدر خیلی عزیز بود ودر روزهای دربار نزديك به‌تخت شاهی برچوکی زرین

(۱) توزك جهانگیری صفحه ۱۰۱


می داشت (۱) در هراس بود لذا در صدد آن برآمد که او را از نظر پدر اندازد و درین
نیگذشت شاه جهان از تغیر وضعیت پدر رنجیده بر او بلوا نمود ولی لشکر پدرش تحت
فرماندهی مهابت خان او را شکست داده مجبور بفرار ساخت چون مهابت خان بعد ازین
فتح نزد جهانگیر صاحب نفوذ و اعتبار گردید نور جهان از او بد برده بكمك برادر خود
به آزار او شروع کرد و او را نیز باغی ساخت اما مهابت خان يك شخص دلير وصاحب عزم
بوده تصمیم گرفت اقتدار را از دست نورجهان برون کشد در آن سال جهانگیر با انعام
در بار خود روانه کابل گشت و یکشب در کنار دریای جهلم توقف نموده فردا صبح
تمام ملازمان و همراهان او به استثنای چند نفر نوکر وخادم خاص از جهلم عبور نمودند
صورتیکه جهانگیر تقریبا تنها ماند مهابت خان که با یکدسته راجپوتان در تعقیب جهانگیر
بود از موقع استفاده نموده بر او حمله برد و او را دستگیر ساخت ولی نورجهان از دست او
فرار نموده از آب جهلم گذشت و آصف خان را با چند صد سوار به كمك جهانگير آورد
آها آنها نیز محبوس شدند و قتیکه نور جهان دید که شوهر را بزور شمشیر نجات داده نتوانست
باو پیوست و بعد از يك سال حبس به مكر وحيله موفق به فرار شد. چون مهابت خان دید که
در نقشه خود نا کام شده آصف خان را نیز رها نمود (۲).
بدیهی است که بعد ازین فداکاری نفوذ نورجهان صد چند گردیده هیچ قدرت دنیا
نمیتوانست زمام اداره را از او بگیرد.
در سنه ۱۰۳۷ جهانگیر وفات کرد و چون شاه جهان در هنگام مرگش پد ر درد کن بود
نورجهان خواست شهزاده شهر یار پسر كوچك جهانگير وداماد خود را بر تخت سلطنت نشاند.
به این قسم اقتدار را بدست خود نگاه دارد ولی آصف خان از داماد خود طرفداری نموده
خواهر را زیر مراقبت گرفت و شهزاده شهریار را حبس و کور ساخت ، چند روز بعد
شاه جهان بر تخت جلوس نموده اما با وجود تمام ضررهائیکه نور جهان باو رسانیده بود در
صدد انتقام بر نیامد و حتی معاشی برای او مقرر کرد.
نورجهان در سنه ١٠٥٥ قمری هجری (۳) در لاهور برحمت ایزدی پیوست و در کنار
جهانگیر دفن گردید .
علاوه بر فضایل و کمالات دیگر نورجهان ذوق لطيف وطبع سرشاری داشته بسیار
چیزها را مانند ساختن عطر گلاب پخت چند قسم خوراك ترتیب میز غذا و اصلاح لباس زنان
هند مروج ساخت (٤). در سرودن اشعار نیز مهارت داشت و (مخفی) تخلص می نمود (٥)
ولی صاحب مشاهیر نسوان در مبحث زیب النساء بیگم تخلص نورجهان را (نور) مینویسد .
نورجهان در بدیهه خیلی ماهر بود واكثراً با جهانگیر که گاه گاه شعر میگفت
مشاعره مینمود. روزی جهانگیر بچشمان مخمور نورجهان اشاره نموده گفت :-

(۱) توژك جهانگیری صفحه ٥٣
Pringle Kennedy thistory o the IG eat Moghuls .P.25. (2)
Smith Oxford Student' Shistory of India 1931. P. 193. (3)
(4) تذکره حسینی و زن در (جامعه بقلم آقای حبیب الله آموز گار
(٥) تذکره حسینی صفحه ٣٢٤ و ریاض الفردوس صفحه ۱۲۰


تو مست بادۀ حسنی بفرما این دو نرگس را که برخیزند از خواب و نگهدارند مجلس را
نورجهان فوراً جواب داد :
مکن بیدار ای ساقی ز خواب ناز نرگس را که بدمستند و برهم میزنند الحان مجلس را
روز دیگر جهانگیر این شعر را سرود :
بلبل نیم که نعره کشم درد سر دهم پروانه ام که سوزم و دم بر نیاورم
نورجهان بجواب آن بیت ذیل را خواند :
پروانه من نیم که بيك شعله جان دهم شمعم که شب بسوزم و دم بر نیاورم
در آخر ماه رمضان جهانگیر هلال ماه را در آسمان دیده مصرعۀ ذیل را گفت :
هلال عید بر اوج فلك هویدا شد . . . نورجهان فوراً مصرعه دوم را رسانیده خواند :
کلید میکده گم گشته بود پیدا شد
اينك چند بیت دیگریکه از طبع سخن سنج و نکته پرداز وی تراوش نموده :ــ
دل بصورت ندهم ناشده سیرت معلوم بندۀ عشقم هفتا دو دو ملت معلوم
زاهدا هول قیامت مفگن در دل من هول هجران گذراندم قیامت معلوم
ای آبشار نوحه گر از بهر چیستی ؟ چین بر جبین فگنده زاندوه کیستی ؟
دردت چه درد بود که چون من تمام شب سر را بسنگ میزدی و میگریستی ؟
چو بردارم زرخ برقع ز گل فریاد برخیزد زنم بر زلف اگر شانه ز سنبل داد برخیزد
به این حسن و کمال خود چو در گلشن گذر سازم زجان بلبلان شور مبارکباد برخیزد
کشاد غنچه اگر از نسیم گلزار است کلید قفل دل ما تبسم یار است
نه میل شانه و نه رشک و بوی عارض و زلف دل کسیکه بحسن او گیر فتار است
نورم ، نارم ، حدیقه ام گلزارم ، دیرم ، صنم ، برهمنم ، زنارم
نی نی غلطم هر آنچه گفتم نیم بوی گلم و طبیعت گلزارم
ترانه تکمۀ لعل است بر لباس حریر شده است قطرۀ خون منت گریبان گیر
بقتل چون منی گر خاطرت خوشنود میگردد بجان منت ولی تیغ تو خون آلود میگردد
بنام تو بردم و زدم آتش بجان خویش در آتشم چو شمع ز دست زبان خویش
زنار عشق گر ظاهر سازم گل در چمن سوزد اگر نالم بخلوت خانه شمع انجمن سوزد
بینی و چشم و دو ابروی تو ای گل اندام شاخ بادام و دو بادام و دو برگ بادام
گذشت وقت خزان موسم بهار آمد هزار نخل خزان گشته ام ببار آمد
نور جهان خیلی شوخ و ظریف بود و ظرافت او از دو مثال ذیل بخوبی ظاهر میگردد :
نور جهان همیشه بر اشعار کلیم شاعر معروف عصر جهانگیر انتقاد و نکته گیری میکرد : روزی کلیم شعر ذیل را سروده نزد او فرستاد :ـ


زخرم آب شدم آبرا شکستی نیست
به حیرتم که مرا روزگار چون بشکست
مشار الیها در جواب او چنان نوشت :
( اولیچ پست بعد از ان بشکست )
و اینک نقل رقعه اینکه عبدالمؤمن خان از يك به مهرالنساء بیگم نوشت و مهرالنساء درزیر
هر سطر آن جواب قلمی تحریر داشته (۱) تاریخ نوشتن آن معلوم نیست ولی بدیهی است
که قبل از ازدواج او با جهانگیر وحتی باشیر افکن یعنی در زمانیکه در خانه پدر بود
تحریر یافته اينك نقل آن رقعه با جواب های مهرالنساء :-
عبدالمؤمن : شب ها من و خیال تو وچشم خون فشان
مهرالنساء : - خدا بفریاد رسد
عبدالمؤمن :- فارغ توئی که هیچ کست در خیال نیست .
مهرالنساء : حقا که خوب یافتید .
عبدالمؤمن : ملاذا برای عالی مخفی نماناد که تا حقیر را نظر برجمال افتاده نه شب
خواب دارم و نه روز آرام .
مهرالنساء :- معالجه کنیم ؟
عبدالمؤمن :- امیدوار چنان است که به تصدق فرق مبارك رحمی کشی .
مهرالنساء : خدا الرحم و الراحمين .
عبدالمؤمن : فقیر در خدمت یاران اظهار محبت نمیتوان نمود .
مهر النساء : دندان بر جگر نه .
عبدالمؤمن : بخدا ورسول خدا قسم که شب و روز در عیش نروم حرام شد .
مهرالنساء : ترا که قسم داده ؟ عیشت فراغت بکن !
عبدالمؤمن : شد بکام عالم وبيكام بكام ما نشد .
مهرالنساء : روزی بقدر همت . هر کس مقرر است :
عبد المؤمن : التماس اینکه رقعه به یاران ننمائید .
مهرالنساء : ترس نمیباید !
عبدالمؤمن : نام محله خود را بزودی برقعه ظاهر سازید .
مهرالنساء : محبت حفر راه خود نباشد !
عبد المؤمن : والدعا .
مهرالنساء : دعا مكن نفرين كن !

( آرام )
نام او دلارام و یکی از زنان جهانگیر پادشاه بود شرح حال او در دست نیست
ولی صاحب مشاهیر نسوان از او چنین روایت مینماید :
روزی جهانگیر با یکی از شهزاد گان شطرنج میکرد . قرار گذاشته شده بود
که هر که بباخت یکی از زنان خود را بدیگری بدهد . جهانگير نزديك بود ببازد
لذا خواست بازنان خود مشوره نماید. زن اولی او که جهان پناه داشت وشاید مقصد
از نور جهان بیگم باشد شعر ذیل را خواند :
(۱) این رقعه از يك نسخه قلمی نایاب بتوسط جناب هاشم شايق افندی مدتها
قبل نقل شده واکنون در یادداشتهای شخصی این استاد فاضل دانشمند محفوظ است :


تو پادشاه جهانی جهان زدست مده
که پادشاه جهان را جهان بکار آید

زن دیگر که حیات نام داشت جوابداد :ـ

جهان خوشست ولیکن حیات میباید
اگر حیات نباشد جهان بکار آید (۱)

خاتون سوم جهانگیر فی البدیهه این بیت را گفت :

جهان وحیات همه بیوفاست
فنا را طلب کن که آخر فناست

درین اثنا دلارام که تا آنوقت خاموش بود و در اطراف مسئله شطر نج فکر میکرد
با این فرد مشکل جهانگیر را حل نموده او را از باختن نجات داد :

شاها دورخ بده و دلارام را مده
پیل و پیاده پیش کن از اسپ کشت ومات

این چند شعر نیز از آرام است :

به آه وناله کردم صید خود وحشی نگاهانرا
بزور عجز کردم رام خود این کج کلاهانرا

محو از دل خود ساز همه نقش عدم را
منزلگه اغیار مکن فرش حرم را

سرمایة عقبا بکف آور که مبادا
تقدیر کشد برسر تو تیغ دودم را

بنوشیدم سحر گه چون شراب ارغوانی را
گرو کردم بجام می لباس پارسائی را

شدم همدم بمیخواران به خلوت خانه حیرت
شکستم ساغر و پیمانة زهد ریائی را

گرفتم دامن صحراشدم هم پیشة مجنون
سبق آموز گشتم درس عشق بی نوائی را

* * *

(فنا)

فنا تخلص فناءالنساء بیگم یکی از زنان جهانگیر است و در تذکره ها (۲) سه بیت
ذیل را بنام او ضبط کرده اند .

هنگام سحر دلبر من جلوه گر آمد
صد فتنة خوا بیدة محشر بسر آمد

مکن تکرار ایدل هر نفس درس محبت را
مده در هر دو عالم نشئه صهبای حیرت را

من از فراق تو الماس غم بدل خوردم
تو دل شکستی وسودای وصل ما خوردی

* * *

( بزرگی )

بزرگی در اوایل قرن یازده درعهد جهانگیر در کشمیر زندگی میکرد در جوانی
رقاصه بودولی در اواخر این فن را ترك نموده گوشه نشین شد چون اشعار خوبی میسرود
شهرت اوزیاد شده رفت روزی چهار نفر شاعر بدیدن او آمدند ولی بزرگی آنها را
نپذیرفت وقتیکه خواستند دور شوند عرب بچه ای را دیدند که داخل خانه شاعره گردید
شعرا بر آشفتند و رباعی ذیل را نوشته برای بزرگی فرستادند .

(۱) در بعضی تذکره ها این مشاعره را از زنان شاه اسماعیل اول صفوی
میدانند ( رجوع شود بحیات ) صفحه .
(۲) تذکرة الخواتین ومشاهیر نسوان .


ای شیوۀ کفر و دین بهم ساخته
آثار بزرگی زجبینت پیداست
بزرگی بجواب آنها این شعر را فرستاد :
روزیکه نهادیم درین دیر قدم را
این فرد نیز ازبزرگی میباشد :
مویمو درناله ام گوئی که استاد ازل

غم را بوجود خود عدم ساخته
که یا عرب و که به عجم ساخته

گرفتیم صلاح است عرب را و عجم را

رشتۀ جانم بجای تار در طنبوربست

جانان بیگم
پدر وی عبدالرحیم خان خانان پسر بیرم خان وچندی سمت حکومت قندهار را داشت
جانان بیگم ازجمله زنان فاضل و دانشمند عصر خود بشمار میرفت وصورت بسیار زیبا
داشت . جهانگیر شهرت جمال صوری ومعنوی او را شنیده خواست با او ازدواج نماید،
ولی چون جانان بیگم دشمن سلسلۀ مغول بوده در خواست او را رد نموده ودندا نهای
خود را کشیده وزلف خودرا بریده باجمله ذیل بجهانگیر فرستاد: «چیز های که جهان
پناه دوست دارد» بحضور تقدیم است . (۱)
جانان بیگم علاوه برتفصیلی که برقرآن شریف نوشته شعر هم میسر وده واین فرد
از اوست .

عاشق ز خلق عشق تو پنهان چسان کند
وفات جانان بیگم درسنه ۱۰۷۰ ه است .

پیداست ازدوچشم ترش خون گریستن

گلشن
این شاعر درقرن ۱۱ درعهد شاه جهان در دهلی میزیسته،نام ودودمان او معلوم نیست
گویند دیوانی که بدست خودش تحریر یافته بوده نزد غلام مصطفی الله آبادی بود ، امـــا
در شورش سنه ۱۸۵۷ ضایع شد (۲) اشعار ذیل را باو نسبت میدهند :
پیرخت خار نماید بچمن گل مارا
درجهان همچو چناریم که بادست تهی
در شود قطره چو افتاد ز ابر نیسان

گلشن زجلوۀ تو پریخانه گشته است

ناله زاغ بود نغمه بلبل ما را
هرگز ازجانرود پای توکل مارا
رهنما سوی تر قیست تنزل ما را

بوی گل از هوای تو دیوانه گشته است

جهان آرا بیگم
جهان آرا بیگم دختر شاه جهان است ، مادر او ارجمند بانو بیگم ملقب به ممتاز
محل بود : جهان آرا بیگم قریحۀ شعری داشت واین بیتیکه برلوح مزاروی نوشته شده
از آثار خود او میدانند :

(۱) مشاهیر نسوان .
(۲) مشاهیر نسوان .


بغیر سبزه نپوشد کسی مزار مارا – که قبر پوش غریبان همین گیاه بس است
جهان آرابیگم در سنه ١٠٩٢ هـ ق وفات نموده و مقبره او در شهر دهلی در بقعه شاه نظام الدین
اولیا معروف به «زولری» میباشد.

زیب النساء بیگم
زیب النساء دختر بزرگ اورنگ زیب عالم گیر از سلسله سلاطین مغول هند است و مادرش
دلرس بانو بنت شهنواز صفوی است مشارالیها بتاریخ ١٠ شوال سنه ١٠٤٨ (١) در زمان سلطنت
شاه جهان تولد یافت پدرش از ابتدای سنین طفولیت به تعلیم وی توجه خاص نموده
تربیه او را به حافظه مریم مادر فاضله یکی از درباریان سپرد، و در نتیجه مساعی این خانم
زیب النساء کوچک در ظرف سه سال قرآن مجید را حفظ نمود بعد از آن علوم متداوله
را نزد ملا محمد سعید اشرف مازندرانی آموخته، بازبان فارسی، عربی و اردو آشنائی
کاملی حاصل نمود، در علوم هیئت، فلسفه و ادبیات نیز معلومات کافی داشت و خطوط
نستعلیق، نسخ و شکسته را خوب مینگاشت استاد او ملامحمد سعید اشرف شاعر خوبی بود
و ذوق شاعری را در شهزادہ خانم نیز پرورش کرد، طوریکه مشارالیها از عمر چهارده
سالگی شروع به گفتن شعر نمود، ولی چون پدرش دارای سجیه خشک و سردی بوده
شعر و شعرا را خوش نداشت زیب النساء اشعار خود را پنهان مینمود تا اینکه روزی
استادش بیاض او را یافته آن را مطالعه کرد و اشعار شاگرد با ذوق خود را تمجید نموده
بعضی غزلهای او را بشعرای دیگر نیز نشان داد گویند رفته رفته در دربار هند
مجلس ادبی محرمانه ای تشکیل یافت که در جمله اعضای آن شعرای برجسته عصر مانند:
غنی کشمیری – نعمت خان عالی و عاقل خان رازی بودند، زیب النساء
ریاست آنرا بر عهده داشت (٢) ولی این روایت چندان قابل اعتبار نیست چه در آن زمان
حجاب زنان حرم شاهی خیلی سخت بود و زیب النساء نمی توانست خارج حرمسرای با کسی
ارتباطی داشته باشد چه رسد به اینکه در مجلس مردان بنشیند.
قبلاً گفته شد که اورنگ زیب یك شخص سرد و به تمام عالم بدبین بود ولی اگر
به لیاقت کسی قائل میشد او را خیلی عزیز میداشت چنانچه دختر ارشد خود را عزت میداد
و در سال ٤٠٠ هزار روپیه معاش برای او مقرر نموده بود (٣) وقتیکه شهزاده اکبر
برادر حقیقی زیب النساء بر پدر خود شورید، دشمنان مشارالیها اورنگ زیب را براو
بدگمان ساختند و او معاش دختر خود را موقوف نمود اما بیگناهی او بزودی ثابت
گردید و او دوباره صاحب عزت شد.
شهرت فضیلت و دانستگی زیب النساء طلب گاران زیادی را برای او جلب نمود، ولی او
هیچ کسی را نپذیرفته و تا آخر عمر شوهر نکرد و حیات خود را وقف ادبیات و تألیف نمود
(١) مفتاح التواريخ صفحه ٢٩٢
(٢) مقاله آقای احمد گلچین در مجله بانو.
(٣) مقدمه دیوان (مخفی).


روایت میکنند که زیب النسا با عاقل خان رازی حاکم لاهور عشق و رابطه محرمانه نداشت اما نامبرده در عنفوان جوانی کشته شد (۱) و شهزاده خانم محبت او را در قلب خود می پرورانید و اشعار زیادی را در بیان عشق و سوز خود نگاشته است.
وقتیکه اورنگ زیب در سنه ۱۰٦۹ بر سریر سلطنت نشست زیب النسا ۲۱ ساله بود و میگویند پدرش عادت داشت در اکثر امور کشوری و عسکری با وی مشوره کند (۲).
وفات مشارالیها در سنه ۱۱۱۳ به عمر ٦٥ سالگی و در زمان مسافرت پدرش بدکن اتفاق افتاد و مزار او در دهلی است. (۳)
راجع به این شهزاده خانم افسانه ها و حکایتهای بی شماری مشهور است که تقریباً همه آن بی اساس و دروغ می باشد، ولی بعضی آن خالی از دلچسبی نیست مثلاً گویند: روزی كنيزك او آئینه را شکستانده با تأسف و پریشانی گفت: «از قضا آئینه را چینی شکست» زیب النسا تبسمی نموده جواب داد: «خوب شد اسباب خود بینی شکست» (٤)
روز دیگر گویند زیب النساء در باغ گردش میکرد و از تماشای گل و سبزه به وجد آمده این فرد را سرود:
چهار چیز که دل می برد كدام چهار؟ شراب و سبزه و آب روان و روی نگار
درین اثناء پدر خود را دید که بطرف او می آید فوراً فرد فوق را تغییر داده شعر ذیل را خواند:
چهار چیز غم از دل می برد کدام چهار؟ نماز و روزه و تسبیح و توبه استغفار
از مثال های فوق (اگر حقیقت باشد) معلوم میگردد که زیب النساء در بدیهه سرائی مهارت داشت و علاوه بر آن ظریف و بذله گو بود، ولی قرار روایت بعضی تذکره ها خیلی عابده و پرهیزگار بوده و به تصوف تمایل داشت. درین جا باید تذکار نمود که بذله گوئی و عبادت چندان با هم سازش نمیکند.
زیب النساء مؤلف سه کتاب: (مونس الارواح، زیب المنشآت، و زیب التفاسير) و دیوان اشعار میباشد که چندین دفعه به طبع رسیده، و در اشعار خود (مخفی) تخلص میکرد، ولی صاحب (مشاهیر نسوان) منکر این امر بوده، میگوید که (مخفی) تخلص حلیمه بیگم (نواسه بابر شاه) و نور جهان بیگم میباشد (٥) و علاوه بر آن استاد
(۱) مشاهیر نسوان.
(۲) مشاهیر نسوان.
(۳) بر لوح مزار زیب النساء این شعر خودش نوشته شده:
بر مزار ما غریبان نی چراغی نی گلی نی پر پروانه سوزد نی صدای بلبلی
فاضل دانشمند آقای محمد ابراهیم خلیل روزیکه این شعر را خواندند، بجواب آن بیت ذیل را بداهة سرودند:
نور منعمی بر مزارت جای شمع و گل بس است طوف روحت را ملک، پروانه و بلبل بس است
(٤) این روایت به نورجهان بیگم نیز منسوب است (مشاهیر نسوان).
(٥) در همان (مشاهیر نسوان) چند سطر دورتر تخلص نورجهان بیگم (نور) معرفی شده.


٤٧

جامی نیز متخلص به (مخفی) بود وزیب‌النساء بیگم (زیب) تخلص میکرد، از این رو
دیوانی را که بدختر اورنگ زیب نسبت میدهند از (مخفی ترافتی) استاد مولانا جامی
وشخص دیگر (مخفی رشتی) مصاحب امام‌قلی خان حاکم فارس میدانند.
بهرصورت زیب‌النساء شاعره شیرین زبان ولایقی بوده واشعار خوبی دارد که
در تعلق داشتن آن باین شهزاده خانم شك نیست مثلاً غزل ذیل :
گرچه من لیلی صفاتم (۱) دل چومجنون در نواست
سر بصحرا میزنم لیکن حیا زنجیر پاست
بلبل از شاگردی‌ام شد همنشین گل بباغ
در محیط کاملم پروانه هم شاگرد ماست
درنهان خونم بظاهر گرچه بر گت تازه‌ام
حال من در من نگر چون رنگ سرخ اندر حناست
دختر شاهم ولیکن رو بفقر آورده‌ام
زیب‌وزینت بس همینم نام من زیب‌النساست

بشکد دستی که خم در گردن یاری نشد
صد بهار آخر شد وهر گل بفرقی جا گرفت

اشك در خون طپیده می‌آید
در عدم هم زعشق شوری هست

بیگانه‌وار میگذری از دیار چشم

نهال سرکش و گل بیوفا ولاله دوروی
آغشته خون بشام شفق از نگاه کیست ؟

ای صدف نشته بعیر وسوی نیسان منگر

بلبل از گل بگذر دگر در چمن بیند مرا
در سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل

کور به چشمی که لذت گیر دیداری نشد
غنچۀ داغ دل ما زیب دستاری نشد

یا دل از راه دیده می‌آید
گل گریبان دریده می‌آید

ای نور دیده حب وطن در دل تو نیست

درین چمن به چه امید آشیان بندم ؟
مشعل بکف گرفته دادخواه کیست؟

بهريك قطره آبی جگرت بشگافند

بت‌پرستی کی کند گر برهمن بیند مرا
هر که دیدن میل دارد در سخن بیند مرا

غزل
من وآن نماز شاهی که زیی سحر ندارد
زسرشك ديده هردم در لاله گون بر آرم

من وآه، آه سردی که بیکی اثر نداند
چه کنم که بحر دیده به از این گهر ندارد

(۱) مشاهير نسوان بجای کلمه (صفاتم) (لیاسم) نوشته شده : (گرچه من لیلی لباسم)


تو زبستان حسن که نسیم ره نیابد
پروای سرشك ديده زخیال ناله بگذر

تووشیوه تغافل من و زخمهای تیغی

من و ناله هائی زاری که بلب گذر ندارد
که دگر زناتوانی هوس سفر ندارد

که بریخت خون خلقی و دمش خبر ندارد

دل من اسیر مخفی به بلای هجر تا کی
بجز از هوای وصلت گنه دگر ندارد

غزل
لب لعل توخون بساغر و پیمانه میریزد
زخال و خط مهرویان مباش ای مرغ دل غافل
بمحفل زاتش دل شمع زان مستانه میسوزد
زروی یار میدانم که قصد جان من دارد
نماند بعد ازین رونق بدریا ابر نیسان را

گل روی تو آتش بر دل پروانه میریزد
که صیاد از برای صید پنهان دانه میریزد
که پنهان شعله از بال و پر پروانه میریزد
که برمن ناوك بیداد را مستانه میریزد
بدامان صدف از اشك بس دردانه میریزد

درین دیر کهن مخفی زمجنون است این آئین
که از هر سو ملامت سنگ بر دیوانه میریزد

غزل
گر سنبل زلفت بخریدار فروشند
بیگانه ز عقل اند گروهی که می ناب
بردار نقاب از رخ و شوری بجهان ریز
زاهد بگسل سبحه و زنار بدست آر
کوته نظران خست وطن اهل همم را
تا چند صفت ساکن ویرانه خویشم

صد جان بستانند و بیکی تار فروشند
در کوچه و بازار بدینار فروشند
کین اهل نظر دیده بدیدار فروشند
کین مرغ بچنگان سبحه و زنار فروشند
جائیکه غم و درد بخر وار فروشند
کو خلد برین جمله باغیار فروشند

مخفی بجوی خلد برین را نستانند
آنانکه دل و دیده خو نبار فروشند

زینت
زینت النساء بیگم دختر دیگر اورنگ زیب عالم گیر و خواهر زیب النساء است مانند
خواهر خود تعلیم درستی اخذ نموده قرآن شریف را حفظ کرده بامر مشارالیها در شهر
شاه جهان آباد مسجدی بناء شده که زینت النساء بیگم در صحن آن مدفون است . اگرچه
مانند زیب النساء بیگم شاعره نبود گناه گاهی شعر میگفت و بر سنگ مزارش این
بیتیکه زاده طبع اوست نوشته شده :-
مونس ما در لحد فضل خدا تنها بس است

سایه از ابر رحمت بر پوش ما بس است (۱)

امانی
امانی کنیز زیب النساء است که قریحه شعر گوئی داشت . روزی بازيب النساء در باغ
گردش میکرد و شهزاده خانم از او پرسید :-
(۱) صبح گلشن ، صفحه ۱۹۱ .