« ای امانی گل صبر گل چرا میخندد ؟ »
امانی فی البدیهه جواب داد :ـ
« بر بقای خودو بر غفلت ما میخندد (۱) »
این شعر از اوست :ـ
آنقدر روز ازل تیره نصیبم کردند تیرگی میطلبد شام غریبان از من

( لقاء )
این شاعره از اهل یزد و نام او فرخ لقاء بود، در اوائل قرن دوازدهم در اواخر سلطنت
صفویه زندگی میکرد . (۲) و با حرم شاه ولی در تفت ارتباط داشت این غزل از او است :ـ
یوسف برفت و تاب زلیخا به تن نماند یعنی چورفت جان رمقی در بدن نماند
باز آمد آن عزیز بدار السرور و صل در مصر عشق صحبت بیت الحزن نماند
گفتم سخن چرا نسرائی؟ بخنده گفت از بس ایم مکیدی در آن سخن نماند
پوشید، از لقاء چو لقایش دوباره تاب بر تن بقدر آنکه بد رد کفن نماند

( خدیجه سلطان )
خدیجه دختر حسن علیخان (۳) و دختر کاکای علی قلی خان والۀ داغستانی است .
در بین سنوات ١١٢٥ و ١١٣٥ در اصفهان تولد یافته ، در اثر توجه والدین خود تعلیم کافی
اخذ نمود و در حدود سنه ١١٤٥ ـ ١١٤٧ با پسر عم خود ، علی قلی خان که با هم در مکتب
تحصیل نموده بودند و علی قلی خان از طفولیت عاشق و شیفتۀ جمال و کمال او بود ، نامزد شد
(٤) ولی تسلط نادرشاه افشار بر ایران آنها را از هم جدا ساخت، چه والۀ داغستانی از ترس
بهند فرار نموده از نامزد خود دور شد و تا زمانیکه نادرشاه مقتول گردید از احوال او بیخبر
بود . بعد از آنکه نادرشاه بقتل رسید قاصدی باصفهان فرستاده از ازدواج دختر عم خود
با میرزا احمد وزیر ابراهیم شاه اطلاع یافت . صاحب تذکرۀ ( شمع انجمن) در شرح حال
والۀ داغستانی میگوید که هر دو بيك مكتب درس خوانده ، عاشق همدیگر شدند و چون بسن
بلوغ رسیدند ، خدیجه سلطان نامزد پسر عم خود گردید ، ولی زمان تسلط افاغنه
بر اصفهان غلام محمود خان او را بزور در نکاح خود درآورد ، بعد از چندی نادرشاه شیفتۀ
جمال او گردیده بی نکاح او را در حرم خود داخل نمود، بعداً خدیجه سلطان با نجف قلی بیگ

(۱) مشاهیر نسوان .
(۲) آتشکدۀ یزدان ، صفحۀ ۳۲۷ .
(۳) ( دانشمندان آذر بایجان ) تالیف آقای محمد علی تربیت ، صفحه ۱۷۹
در تذکرۀ ( صبح گلشن ) و ( مشاهیر النسوان ) نام پدرش را ( طلب علی خان )
نگاشته اند .
(٤) رياض الشعراء والۀ داغستانی ، صفحۀ ٤٠٣ .


حاکم یزد ازدواج نمود و پس از کشته شدن او صالح خان قاتل نادرشاه او را بزنی گرفت
و بالاخره بامیرزا احمد وزیر اصفهان نکاح بست. وقتیکه این شوهر آخری او نیز مقتول
گردید ، خدیجه سلطان روانه هندشد اما قبل از آنکه بعاشق دیرینهٔ خود برسد در راه
فوت نمود . (۱)
خدیجه گاهی شعر میگفت و ( سلطان ) تخلص می نمود . چند رباعی و غزل ذیل
نمونه قریحهٔ شعری اوست :

من ساقیم و شراب حاضر
آب است شراب پیش لعلـم
باحسن من آفتاب هیچ است
ای عاشق تشنه آب حاضر
هان لعل من و شراب حاضر
اينك من و آفتاب حاضر
سلطان چومنی نبود در دهر
عالم عالم کتاب حاضر

از رنج درون خسته ام هیچ مپرس
انداز پرش رفته ز یادم عمریست
از حال دل شکسته ام هیچ مپرس
ای دوست ز بال بسته ام هیچ مپرس

من سختی عهد یار میدانستم
آخر بغزان هجر خویشم بنشاند
بی مهری آن نگار میدانستم
من عادت نو بهار میدانستم

افسانه دردمن اگر گوش کنی
ور قصه در د این صنم را شنوی
از لیلی و قصه اش فراموش کنی
مجنون و حکایتش فراموش کنی

(چندا) (ماه لقاء)
چندا در ایام عالمگیر ثانی در حیدر آباد دکن میزیست . نام او ماه لقاء بود او ابن
شاعره ایست که بزبان اردو شعر میگفت (۲) چندا ثروت زیادی داشته ۵۰۰ سپاهی همیشه در
رکاب اومی بودند . چون شوق اسب سواری و هر قسم سپورت را داشت اکثراً لباس مردانه
پوشیده و شمشیری بکمر آویخته با سپاهیان خود به گردش میرفت و در تیر اندازی نیز مهارت
داشت . چون بسیار سخی بود در حیدر آباد مسجدی از پول خود آباد نمود .
ماه لقاء خانم فن شاعری را نزد شیر احمدخان (ایمان) آموخت و باردو و فارسی شعر میگفت
و دیوان خود را خودش ترتیب داده در سال ۱۷۹۹ بيك انگلیس بخشید او هم آنرا به
کتابخانه لندن اهدا کرد (۳) .
(۱) تذکره ( شمع انجمن) صفحه ٤٩١
(۲) مشاهیر نسوان .
(۳) مشاهیر نسوان .


این چند بیت از آثار فارسی او میباشد :-
بر وز حشر الهی چونا مۀ عملم
کنند باز که آن روز بازخواه منست
بكن مقابله آن را بسرنوشت ازل
کمی وبیشی اگر باشد آن گناه منست

گرانی میکند با و تبسم لعل جانان را
که از فرط نزاکت بر ندارد سرخی پان را

(گناه بیگم)

گناه بیگم دختر علی قلی خان والهٔ داغستانی و زوجه اعتماد الملك غازی الدین خان
بهادر بود و در نیمهٔ دوم قرن دوازدهم زندگی میکرد . این شاعره که استعداد خود را از پدر بارث
برده بود در اردو و فارسی شعر میسرود و میر قمر الدین «منت» میرسوز ومیرزا رفیع (سودا)
اشعار باو را اصلاح مینمودند . (۱)
گویند بیکی از اطفال او بعد از مریضی طولانی فوت شد . نواب از مرگ او خبر نداشت
و از بیرون احوال اورا پرسید . گناه بیگم این شعر را بجواب او نوشت :
از حال ما مپرس که دل چاك كرده ايم
لخت جگر بريده ته خاك كرده ايم
روزی باران بسیار شدید میبارید و شاعره این رباعی را سرود :-
فواره زهر گوشه شراره بر زد
از تار ترشح گهره گوهر زد
نی نی غلطم که در رگ وریشه آب
فصاد هوا هزار ها نشتر زد
دوبیت ذیل نیز از اوست :-
تا کشیدی از نزاکت سرمه دنباله دار
شد عصای آبنوسی چشم بیمار ترا

جگر پرسوز دل پرخون گریبان چاك وجان بر لب
قضا را شرم می آید زسا مانیكه من دارم

فصل چهارم

قرن سیزده

بعد از مرگ احمد شاه با با در ١١٨٦ پسر او تیمورشاه پادشاه شد و ٢٢ سال سلطنت نمود
بزرگترین شاعره قرن سیزده که عایشهٔ افغان نام داشت ، در زمان او و زمان شاه حیات داشت
و از تیمورشاه نوازشها وصلات زیادی دیده .
احفاد احمد شاه نتوانستند امنیت و آرامی را در مملکت برقرار دارند و در زمان آنها
جنگها وزد وخوردهای بی‌شمار داخلی وخارجی اتفاق افتاد، تا اینكه بالاخره زمام ادارهٔ
مملكت بدست پسران سردار پاینده خان ، یكی از مامورین شاهان سدوزائی افتاد . این
برادران متعدد که به خاندان محمدزائی مشهور بودند تاچندی افغانستان را بصورت ملوك
(۱) مشاهیر نسوان .


الطوایفی اداره مینمودند، ولی بعداً بفکر آن افتادند که یکی از برادران را بحیث پادشاه
افغانستان بشناسند تا اداره امور دولتی در يك دست تمرکز یابد، همین است که در سنه ١٢٥٤
امیر دوست محمد خان را بر تخت سلطنت نشاندند. در سنه ١٢٥٥ انگلیسها بافغانستان هجوم
آورده ، جنگ اول افغان وانگلیس شروع گردید ، امیر دوست محمدخان مجبور شد
به بخارا فرار نماید اما در سنه ١٢٥٦ بانگلیسها تسلیم و بهندوستان تبعید شد. در ١٢٥٩
در نتیجه مجادله مردانه ملت افغان بعد از قتل شاه شجاع که به كمك انگلیسها تاج افغانستان
را تصاحب نموده بود ، انگلیسها افغانستان را ترك كردند و امیر دوست محمد خان دوباره
بر سرير سلطنت نشست و ۲۰ سال پادشاهی کرد. بعد از وفات وی امیر شیر علی خان پادشاه شد
و با وقفه دو سال از ١٢٨٣ الی ١٢٨٥ که درین بین امیر محمد افضل خان و امیر محمد اعظم خان
پادشاهی کردند ، تا سنه ١٢٩٦ سلطنت کرد. در ین سنه جنگ دوم افغان وانگلیس شروع شد
و امیر شیر علی خان به بلخ فرار نموده در آنجا دنیا را بدرود گفت. ملت دلیر افغان برای
بار دوم با انگلیسها مجادله خونین نموده قشون انگلیس را که تا کابل رسیده بود، در کابل
و میوند شکست سختی داده و مجبور به تخلیه مملکت خود ساخت. در سنه ۱۲۹۷ بعد از سلطنت
مختصر امير يعقوب خان امیر عبدالرحمن خان بر تخت سلطنت جلوس نمود . تا سال ١٣١٩
پادشاهی کرد .
در زمان همه شاهان سدوزائی و محمدزائی افغانستان صحنه زدوخورد و جنگهای خارجی
وداخلی بوده زمینه برای احياء وترقى علوم و ادبیات مساعد نبود، طوریکه گفته میتوانیم
که در قرن سیزده در افغانستان علوم و فنون ادبی رو بانحطاط نهاد و پاد شاهان این دوره
چون بیشتر گرفتار فرونشاندن آتش جنگهای مختلف بودند ، برای تشویق و پرورش علم
و ادب فرصت نداشتند ، تنها امیر شیر علی خان که يك مرد منور وعلم دوست بود و بدر بار خود
شخصی مانند سیدجمال الدین افغان داشت ، بامور عرفانی و مدنی تا اندازیئکه در قدرتش
بود توجه نمود ، مکتبی تاسیس و اخباری بنام (شمس النهار) نشر نمود که هر دو با از میان
رفتن او از بین رفت .
ولی با وجود این همه مشکلات و موانع درین قرن نيز يك تعداد اشخاص منور و فاضل و شعرای
برجسته مانندغلام محمدخان طرزی، واصل،عاجز افغان، ولی طواف، رشید، الفت وغیره دیده
می شود. تعدادزنان شاعره درین دوره نسبت بدوره های دیگر بیشتر است وشرح حال وآثار
شان بهتر معلوم است .
در سنه ۱۲۰۹ آقامحمدخان قاجار آخرین پادشاه سلسله زندیه را شکست سختی داده
این سلسله را از بین برد وخود بر سریر سلطنت نشسته طهران را پایتخت خود ساخت.
بعد از آنکه آقامحمدخان بر تمام دشمنان داخلی خویش تسلط یافت بعارف خراسان و قفقاز
لشکر کشید وشاهرخ میرزای افشار که تاب مقاومت را نداشت ولایت خراسان را باو تسلیم نمود
وبا ين طريق تمام ذخائر نادر شاه افشار بدست قاجاریه افتاده بر ثروت واقتدار آنها افزود
آقا محمدخان و بازماندگان او چندین بار باروسها وعثمانیها جنگیدند وفتح گاهی نصیب
قاجاریان زمانی بهرۀ طرف مقابل میگردید. همچنان در طول سلطنت این سلاله در داخل
ایران نیز چندین شورش و انقلاب برپاشد که نهضت بابیها بیکی از جمله آن است .


ولی با وجود این همه اغتشاشات داخلی وجنگهای خارجی در دورهٔ قاجاریان ادبیات
فارسی که چنانچه قبلاً اشاره رفت، در عصر صفویان ومخصوصاً در نیمهٔ اخیر آن رو با نحطاط
نهاده بود، تحولی نموده ازسخن پردازیها وتکلفات سبك هندی صرف نظر نموده وشیوهٔ
ساده تری که به سبك قدما نزديك تر است پیش گرفته، شعرای برجسته ای مثل نشاط، قایم مقام
قاآنی، وصال شیرازی وغیره بوجودآورد. شاهان وشهزادگان قاجاریه نیز بعضاً قریحهٔ
شعری داشته بادبیات و سخنوری توجه مخصوص مینمودند واین دلاقهٔ شان بزنان ودختران
آنها نیز تا ثیر نموده، چنانچه چندتن از زوجات بیشمار فتح علیشاه قاجار و بعضی از دختران
ونو اسه های او درشعر وادب دسترس وعلاقهٔ مفرطی داشتند، که همه آنها درین فضل
جداگانه گرد آورده شده اند .

در قرن ۱۸عیسوی نفوذسیاسی وتجارتی انگلیس درهندوستان روزبروز زیاد شده رفت
ولی زمام اداره هنوز رسماً دردست آخرین شاهان سلسلۀ مغلان هند بود، تا اینکه درسال
۱۲۱۷ هجری لشکر انگلیس دهلی را گرفته باقتدار این خاندان خاتمه داد. اگر چه چند تن
دیگر از پادشاهان مغل در جاهای مختلف هندوستان پادشاهی کردند انقراض آنرا از زمان
تصرف دهلی باید دانست بعد از این تاریخ زبان انگلیسی جای فارسی را گرفته، بمدت
قلیل زبان رسمی هند گردید و از این سبب است که در قرن سیزده شاعران فارسی گوی
در هند کمتر بنظر میخورد وهمچنان تنها دویاسه تن از زنان شاعرهٔ این قرن از هند وباقی
همه از اهل افغانستان وایران بودند .

(عایشهٔ افغان)

عایشه بنت یعقوب علیخان بارکزائی، شاعرهٔ بزرگ افغان، در نیمهٔ دوم قرن
دوازدهم در کابل تولد یافته، علوم متداولۀ آن عصر را ازقبیل صرف، نحو، معانی، بیان، تجوید
وادبیات را در محله اینکه بنام (محل توپچی ها) شهرت داشت بپایان رسانید وبعمر بیست
سالگی شروع به سرودن اشعار نمود.
طوریکه روایت میکنند اولین شعر را در حضور تیمورشاه درانی در تعریف افق گلفام
گفته است:

شفق را لاله گون دیدم نماز شام در گردون
مگر خورشید را کشته که دارد دامن پرخون

تیمور شاه از قریحهٔ شعر سرائی اوحمايه نموده، صلات وبخششهای زیادی به او تقدیم
می کرد ومقام بلندی برای او داده بود، ازحصهٔ اول دیوان خطی اوبخوبی محسوس
می گردد که شاعره از حیات خود خوشنود وراضی بود ولی قضا ضربت سختی بر او نواخته
تمام خوشی را از او ربود، چه یگانه پسر او که فیض طلب نام داشت و مانند پدرعائشه توپچی
باشی بود، درمقدمۀ کشمیر که در ۱۲۲۷ بامحمود شاه درانی ووزیر فتح خان بارکزائی
بسمت میر آتشی بد انجا رفته بود بعمر ٢٥ سالگی کشته شد وما در را مبتلای غم وغصه
ساخت. خود عائشه در تاریخ وفات پسر خویش چنین مینویسد:


سپاه اجل حمله آورد بر او
به تیغ قضا سینه را کرد سو
به‌ی خانه سال او بیست و پنج
که چون برق کرد رخش عمرش گذر
ز هجرت به الف و دوصد بیست و هفت
چو زد غطه در موج خون بی خبر
نماند بجز ذات ایزد کسی
صبوری گزین قصه کن مختصر

اشعار قسمت دوم دیوان قلمی عایشه مملو از احساسات تلخ واندوه ناك است واکثر آنرا در مرثیه پسر دلبند خود گفته ، خود مادر داغدیده هشت سال دیگر زنده بود و در سنه ١٢٣٥ در گذشت .
عایشه دارای دیوان مکملی که آنرا بتاریخ ٢٦ رجب سنه ١٢٣٢ تمام نموده است میباشد وخوشبختانه دیوان او از بین نرفته ، در سال ١٣٠٥ هـ بامر امیر عبدالرحمن خان بطبع رسیده ولی دیوان مطبوع او با دیوان خطی بعضی اختلافات دارد (١) شعر ذیل را عایشه در تاریخ اختتام دیوان خود نگاشته : -

کاتبه عایشه از امتی شاه عرب
بنت یعقوب علی ، والده فیض طلب
قوم بارکزائی و شاعرة ملك وجود
عهد سلطان زمان بحر عطا شه محمود
پشت در پشت خطاب آمده ما را منصب
توپچی باشی بودند ذوی الجاه وحسب
یوم پنجشنبه بدو بیست و شش از ماه رجب
یافت تحریر شکر گنج به مضمون ادب
یکهزار و دوصدو سی و دو از عام بود
که چنین نظم گهر باز یاد قام بود
ساعت چاشت به این نسخه به اتمام رسید
که باریاب خرد فرحت وی باد مزید
ساکن کابل و در موضع (اونچی) مرقوم
شده کین قطعت اشعار پذیرد مفهوم
رنج بسیار کشیدم چو سخن ضم کردم
هر زمان پارة از خون جگر کم کردم
خواهم آمرزش خود از کرم ربانی
زانکه پاینده و باقیست ورا سلطانی

- غزل -

حالتی عجب دارم خویش را نمیدانم
کیستم کجا بودم در تفکر حیرانم
گاه مست و مدهوشم که ز سر رود هوشم
که ببزم عشاقان که چو گل پریشانم
که چو صبح نورانی گه چوشام ظلمانی
گه بتخت سلطانی که فقیر و حیرانم
گه روم به میخانه که روم به بتخانه
که روم سوی مسجد که بفکر قرآنم
گاه عشق میورزم که چو شمع میسوزم
که بمجلس رندان که چو ابر نیسانم
گه شوم چو دیوانه گه شوم چو فرزانه
که چو ابر گریانم گه چو غنچه خندانم
که دلیل افلاطون گاه می شوم مجنون
گه پی شفای خویش که تراشد رمانم
که روم سوی صحرا ، گه نشسته ام تنها
گه چو عاشق مجنون که بملک رندانم
گه بحیرت عایشه گه بفکر و اندیشه
گه زغم جگر ریشم گه زخود گریزانم

(١) مقالة شاغلی گویا در شمارة (١٢) سال اول مجلة کابل .


غزل

پنجروزی بجهان خرم وخندان بودن خوشتر از مملکت وتخت سلیمان بودن
ساقیا فصل بهار است غنیمت دانش ساغر می بکف و جانب بستان بودن
سبزه و آب روان دلبر شیرین سخنی بیخود ومست وخراب ازمی عرفان بودن
مهوش گلرخ گل پیرهن گل بدنی گر میسر شودت فرح دل و جان بودن
یکزمان بی می ومعشوقه مباش ای عاقل تا بکی غافل ازین بازی دوران بودن
حلقه بندگی پیر مغان کن در گوش خادم دير شو و برهمه سلطان بودن
خوش بود عشق بتان ليك بهنگام شباب عهد پیری چوشد از خویش گریزان بودن
گر بافلاك رسد قصر نشاط وطربت آخر از فعل بد خویش پشیمان بودن
دارم امید ز لطف و کرم ربانی جامه مغفرتم خلعت ایمان بودن
عایشه گر شرف کون و مکان میطلبی طلب کوی حریم شاه خراسان بودن

— مرثیه —

ای دریغا کوه نور خویشتن را باختم تاج عزت مخزن در عدن را باختم
سروقامت گلرخ شكر لب عذب اللسان شمع بزم بلبل شیرین سخن را باختم
خط بگرد عارضش چون هاله گردمهروماه زیب درانی فراز انجمن را باختم
نورچشم وقوت دل راحت روح وروان یوسف ثانی غزال سیمتن را باختم
داد وبیداد از جفای چرخ وجور روزگار خاتم لعل بدخشان و یمن را باختم
همچومرغ نیم بسمل میطپم در خون دل صفدر میدان امیر صف شکن را باختم

عایشه از هجر دارد داغ بر دل لاله سان
مخلص هر چار یار و پنج تن را باختم

— رباعی —

فیض آباد دلم از دست غم ویرانه شد خانه عیش ونشاطم عاقبت غم خانه شد
آنکه چون جانش گرامی داشتم آن ارجمند حسرتا از طالع سرگشته ام بیگانه شد

— رباعی —

مردم صنما ز آرزویت قاصد زصبا کنم بسویت
لیلی صفتا بدشت وهامون مجنون شده ام بجستجویت


– نادره –
از اهل اندر جان بوده و در اوایل قرن سیزدهم میزیست. شوهر او امیر عمر خان
ولایت خوقند را به عهده داشت و در سنه ١٢٣٧ هجری قمری وفات نموده (١). این شاعره
در زبان فارسی و ترکی شعر میگفت و گویند دیوان مکملی دارد که تا حالا بچاپ نرسیده
شوهر او هم گاه گاهی شعر میسرود و هر دو با هم مشاعره مینمودند ولی متأسفانه نمونه‌ای
از اشعار او بدست نیست.
– رشحه –
رشحه تخلص بیگم بنت هاتف کاشانی است و بعضی گویند پدر او هاتف اصفهانی
نام داشت و از اهل اصفهان بوده است (٢). بیگم با میرزا علی اکبر نظیری ازدواج
نمود و از او پسری داشت که نامش میرزا احمد بود و چون قریحه شعر گوئی داشت
(کشته) تخلص مینمود. طوریکه پدر، شوهر و پسر بیگم همه شاعر بودند خودش نیز
شاعره خوبی بود و اکثراً دختران و زنان فتح علی شاه قاجار را مدح میکرد گویند رشحه
دیوان مفصلی داشت ولی از آن جمله تنها در حدود صد بیت که محمود قاجار آنرا در تذکرهٔ
(نقل مجلس) خود ضبط و ثبت نموده، باقی مانده غزل و اشعار ذیل از آن جمله است :–
چه شود اگر که بری ز دل همه دردهای نهانیم
بکرشمه‌های نهانی و به تفقدات زبانیم
نه بناز تکیه زند گلی نه بناله داشده بلبلی
تو اگر بطرف چمن دمی بشینی و بنشانیم
ز غم تو خون دل ناتوان ز جفایت رفته از تن توان
بلب است جان و تو هر زمان ستمی ز نو برسانیم
ز سحاب لطف تو گر نمی برسد بنخل امید من
نه طمع زابر بهاری و نه زیان ز باد خزانیم
بودم چون رشحه دل غمین الم فراق تو در کمین
نشوی بدردو الم قرین گر ازین الم برهانیم

جدا از زلف و رخسار تو جان دادم بناکامی
نخرم از تو در صبحی نه دلشاد از تو در شامی
ندارم غم ز قرب مدعی رشحه که در کویش
کنون قربی که هست او را مرا هم بود ایامی

دل رفت ز خون دیده ما را
پیداست برخ از آن علامت

میتپد از شوق دل در سینه ام گوئی که باز
تیر دلداری بدل ز ابرو کمانی میرسد

بقصد صید تو چون رشحه دیده مش گفتم
کس ندیده شکار مگس کند شهباز

اشکم زمجر روی تو هر روز تا سمك
آهم ز دست خوی تو هر شام تا سماك

(١) نمونهٔ ادبیات تاجیک (جمع کننده صدر الدین عینی).
(٢) مقالهٔ آقای ایرج افشار در شمارهٔ ٢٠ سال دوم مجلهٔ جهان نو.


حاجيه
حاجيه از خاندان شيخ علی خان زند ويكی از زنان فتح علی شاه قاجار بود شاهزاده
شيخ علی ميرزا معروف به شيخ الملوک پسر اين خانم است حاجيه از جمله زنان زاهد و پرهيزگار
بشمار ميرفت و گاهی شعر نيز ميگفت (۱) اين شعر از او است .
طواف كعبه مرا حاجيه ميسر شد خدا زيارت اهل دلی نصيب كند

مستوره
مستوره از بزرگ زادگان طائفه زند وزوجه فتح عليشاه قاجار بوده نواب شاه قلی
ميرزا پسر وی است مشاراليها گاه گاهی شعر مي سرود و اين دوبيت از اوست (۲) :
خاك پايت سبب روشنی من گرديد چشم از خاك كف پاي تو روشن گرديد
حور از روضه فردوس اگر بگريزد بجز از كوی تو جای دگرش مأمن نيست

دلشاد
دلشاد در قرن سيزدهم در فارس حيات داشت و بعضی ميگويند كه او يکی از زنان حرم
فتح عليشاه قاجار بوده است و بيت ذيل را از او ميدانند :
طاعات منكران محبت قبول نيست صدبار اگر بچشمه زمزم وضو كنند

آغا باجی
نام او آغا بيگم و دختر ابراهيم خليل جوان شير، والی شوشی است كه در سنه ۱۲۰۹
و ۱۲۱۱ در مقابل لشكر های آقا محمد خان قاجار مع فتح عليشاه از اين شهر مدافعه نمود تا اينكه
آقا محمد خان وفات كرد و فتح عليشاه برتخت سلطنت جلوس نمود برای آنكه ابراهيم خليل
را مطيع خود سازد دختر او را در عقد نكاح خود در آورده او را بانوی حرم سرای
خود قرار داد و بآغا باجی ملقب نمود .
آغا بيگم در اواخر قرن دوازدهم تولد يافت و ازدواج او با فتح عليشاه در سنه ۱۲۱۳
و يا سنه ١٢١٤ صورت گرفت اين خانم جهيز بزرگی با خود آورده ۲۰۰ نفر خادم شخصی
داشت و در حوالی امام زاده قاسم قصری بنا كرده در آن ميزيست، گويند فتح عليشاه از
آغا باجی احترام زياد می نمود ومصاحبت او را بسيار خوش داشت ولی با وجود محبتی كه
خاقان نسبت باو داشت آغا باجی تا آخر عمر باكره ماند .

(۱) ( خيرات حسان )
(۲) تذكره نسوان ملامحمد صديق آخوند زاده.


چون آغاباجی از خود اولاد نداشت يك پسر و يك دختر از اطفال عظام كيبكاوس
ميرزا و مرصع خانم برای خود گرفته تربیه نمود . (۱)
مشارالیها بعد از يك عمر راحت و باوقار در سنه ١٢٤٨ در دارالایمان همدان در پدرود
گفت . (۲)
آغاباجی زن فاضله و مانند برادر خود ابوالفتح خان متخلص به (طوطی) شعر گو
بود و این چند شعر نمونه نظم اوست :
خرم آن کو بسر کوی تو جائی دارد
که سر کوی تو خوش آب و هوائی دارد
بسفر رفت و دلم شد جرس ناقة او
رسم این است که هر ناقه درائی دارد
* * *
سوختم از آتش غم تا صدا تاکی زمنع
میزنی پر آتشم دامن برو خاموش باش
* * *
زبيده خانم
دختر فتحعلی شاه قاجار و ماه آفرین خانم شیرازی بود، با علیخان نصرة الملك بن رستم خان
قراگوزلو ازدواج نمود. زبیده خانم عارفه ومرید حاجی میرزا علی نقی همدانی بود،
همیشه ریاضت میکشید و در تزکیه نفس کوشش میکرد خیلی سخی و خیرخواه بود و از عایدات
خود مبلغی برای مصارف شخصی خویش نگاه نموده باقی آنرا بفقراء و بيچارگان
تقسیم میکرد. این خانم بیست دفعه سفر حج نمود وده دفعه بمشهد رفت، عمروی تا ۸۰ سال
یقینی است و ٦٠ سال آنرا با شوهر خود در همدان گذرانید .
زبیده خانم قریحه شعری داشته، (جهان) تخلص می نمود و ابیات ذیل از اوست :
گفته خوش در گوش دل چون عاشقی دیوانه شو
گر وصل او خواهی زخود بیگانه شو بیگانه شو
در عشق او گر صادقی باید بسوزی خویش را
در شعلة عشقش دلا پروانه شو پروانه شو
اندر دل هر عارفی زین می بود میخانه ها
خواهی دلا عارف شوی میخانه شو میخانه شو
* * *
در شب هجران گدازم همچو شمع
روز وصلـت سـر فـرا زم همچو شمـــع
در رهت استاده ام از روی شوق
تابيا ئی جان ببازم همچو شمع
از غمت بــا آتش هجران هـمی
گه بسوزم گه بسازم همچو شمع
* * *
خواهم از ساقی مهوش تا نماید لطف عام
هر زمان ریزد بکام خشك من جامی دگر
گرچه نتوان لشکر اشگان بالهم در کوی دوست
لطف اوگر شامل آید می نهم گامی دگر
(۱) خيرات حسان صفحه ۱۱
(۲) دانشمندان آذر بایجان تاليف محمد علی تربیت .


درده بمن ای ساقی زان می دوسه پیمانه
خواهم که درین مستی خود نیز روم از یاد
از عشق رخ جانان گشته است جهان حیران

کبزسوز درون گویم شعری دوسه مستانه
غیر از تو نماند کس نه خویش نه بیگانه
مستانه سخن گوید این عاشق دیوانه

فخری
فخری بنت فتح علی شاه قاجار خواهر بزرگ نواب فتح الله خان میرزا بود، فن شاعری
را نزد محمود میرزا آموخت این سه فرد نمونه کلام این شهزاده خانم است:
محبت را بلا گویند یا رب
کسی بی این بلا هرگز مبادا

گفتا خیال وصل مرا کن ز دل برون
گفتم گذشتن از سرجان کار مشکل است

چنین کاین نوجوانان جلوه دارند
بحسرت باید مردن به پیری

عصمت
عصمت بنت فتح علیشاه قاجار خواهر عیانی شهزاده محمد علی میرزا بود، خیلی
خوش خط بود و گاه گاهی شعر هم میسرود، مرثیه ذیل را بمناسبت فوت یکی
از شهزادگان قاجاریه گفته:
چه کردی تو ای آسمان ستمگر
نداری جز از ظلم مایه بد که
نخواهی که ماهی بتابد بچرخ
بسی حسرت از تو بدلهای خسته

که یکرخ نیاسائی از کین و کین
نداری جز از کینه توشه در انبان
نخواهی که مهری فروزد به ایوان
بسی غم ز تو در دل ناتوان

بود جاودان جانت چون من بپویه
روانت چو من باد دایم در افغان

عفت
عفت نیز دختر فتح علی شاه قاجار و خواهر عیانی حسین علی میرزا فرمان فرمای
فارس و حسن علی میرزا والی خراسان بود، درعلم نجوم، هیئت و عربی دست رسی داشته
و خط نستعلیق و شکسته را خوب مینوشت، شاعره نیز بود وسبك عرفا ومخصوصا مثنوی
مولوی را بیشتر خوش داشت. اشعار ذیل نمونه طبع او است:
میل خاطر میکشد تا زه به آن
هست در شهر محبت قاره ها
غیر عشقم هیچ در تقریر نه
تشنگان را نیست لذت غیر آب

تازنو آرم حدیثی در میان
در کتاب دوستی شیرازه ها
دل ز یاد عشق هرگز سیر نه
خستگان را نیست راحت غیر خواب


فرقته در در یا نخواهد جز کنار
در زمستان هر کسی جو ید بـــهار
هر که را باشد بهاری در جها ن
عشق میبا شد بـــهار عاشقا ن

طیبه
این شاعره خواهر حسن علی میرزا فرمان فرمای فارس و دختره نسیم بفتح علیشا ه
بود وبقول صاحب تذکره ( نقل مجلس ) : ــ ( بقدر تحریر مکاتبات تحصیل خط کرده
و طبعی نکو داشته ) . دوبیت ذیل نمونه کلام وی است : ــ
طبیب آمد وعاجز شد ازعلاج دلم
علاج در د دلم را مگر حبیب کند
زعارض شرم مهـــره مــاه باشم
کنیز کمــترین شاه با شم

ماه تابان خانم
ماه تابان خانم یکی از دختران خرد فتح علی شاه قاجار و در زمان وفات پدر خود
هنوز در گهواره بوده یعنی در سال ۱۲۴۹ یا ۱۲۵۰ تولد یافته مادرش نوش آفرین خانم
بن بدر خان زند وبرادر زاده علی مردان خان زند بود واز فتح علیشاه دو دختر داشت
که کوچک آن ماه تابان خانم ملقب به قمر السلطنه میباشد .
ماه تابان خانم تعلیم خوبی اخذ نموده ، زبان فرانسوی ، وترکی ، عثمانی را خوب
میدانست و در فارسی شعر میسرود که از آن جمله در تذکره نسوان ملا محمد صدیق آخندزاده
سه فرد ذیل بطور نمونه آورده شد :
چه بودی گر زراه مهر برمن دیده بکشودی
ز اغیارم نهان بـــر دیده جا نم عیان بودی
بهر جاهست بیمار ازخدا خواهد شفای خود
مریض عشق تو هر گز نیارد نام بهبودی
برای کعبه گر آتش ببارد رو نگردانم
خلیل آسا گلستان است بر من نار نمرودی
ماه تابان خانم، باحاجی میرزا حسین خان مشیرالدوله سپهسالار و صدر اعظم ایران
ازدواج نمود وحیات بسیار راحتی داشته ، در یگانه واقعات برجسته آن دو سفر حج که یکی
در شهر ذی الحجی بعمر شصت سالگی نموده است، وفوت شوهر وی میباشد .

صاحبه
صاحبه زوجه یکی از فرزندان فتح علیشاه قاجار و خانم صاحب کمال وفضل و شاعره
بوده است ، سه بیت ذیل از اوست :ــ
غم نیست که از هجر تو صدبار بمیرم
لطفت نشود کم ز تو مقصود من این بود


زلف در روی تو هر کس بیند گویدش
آتشی هست که با دود در آمیخته اند

جان و ایمان که برای معشوق است
جان و ایمان برای عاشق نیست

خاور قاجار

مادر خاور قاجار دختر مرتضی قلی خان قاجار، عم فتح علیشاه بود ، خاور در جوانی
تعلیم خوبی اخذ کرده علوم متداوله را آموخت چون بسن رشد رسید با شاهزاده حیدر قلی
میرزا ابن فتح علی شاه قاجار ازدواج نمود وبحکم فتح علیشاه در گلپایگان و عراق
بسر برده والی مضافتی اوقات او در تهران اقامت گزید ، این شاعره دارای دیوانی میباشد
وچند بیت ذیل از آن جمله است :

خون دل است از غم هجرت بجام ما
این است بی حضور تو عیش مدام ما

گر خاک ز کوی تو نیارند رفیقان
دیگر بچه بندم دروی چشم ترم را

نه وعده تخلفی نه امید شب وصلی
یارب بچه خرسند کنم جان غمین را

بازم سوی ابروت ای دوست نماز است
با گیسوی مشکین توام لوث راز است

گفتم که شب وصل کنم شکوه برت ليك
شب کوته و افسانه هجر تو دراز است

ثمرش جور ونها لش ستم وبر گ جفاست
وای برحالت مرغی که درین گلزار است

بازم از خون دل ودیده جهان را گلزار
از گل روی تو تا در دل من خاری هست

مرغ دلم دریغ که از جور روز گار
یکدم امان نیافت که سرزیر پر کند

بگلزاری که گلچین در پی وی باغبان بندد
فغان از حسرت مرغی که در آن آشیان بندد

حالتی داشتم از مردن و نگذاشت رقیب
آمد و دادن جان نیز بمن مشکل کرد

دردم زحد فزون شده ای هم نفس زمن
غافل مشو که این نفس واپسین بود

امشب اندردست غیر آنطرف دامانست و بس
بعد ازین دست من و چاك گریبان است و بس

گر ناله کشیدم ز جفایش عجبی نیست
او كودك و من مرغ نو آموخته بودم

گشت بیمار رقیب از اثر ناله ما
( ناله ام کاش نماید اثری بهتر ازین


عفاف
این شاعره نیز ازهمزادگان فتح علی شاه قاجار وزوجه حیدر قلی میرزا پسر این پادشاه
بود، عفاف علوم عربیه را تحصیل نموده ، خط شکسته را خوب مینوشت وشعر هم میسرود ، این
چند فرد نمونه قریحه شعری وی است :ـ
من آن مرغم که اندر دام صیاد تفاوت نیستم با مرغ آزاد

بکوی عشق ایدل باخبر باش که آنجا رهزنان اندر کمین اند

چه نالی فصل گل ای بلبل زار که گل را نیست پروای غم تو

قمرخانم
این شاعره ازخاندان قاجاریه ودر خدمت شهزاده علیشاه ظل السلطان بود واین دو بیت
بطور نمونه کلامش در تذکره نسوان آورده شده .
نمیدانم چرا پیش رقیبان سخن پرسند از عاشق حبیبان

اندر سرکوی تو بس منتظرانند شاید زره لطف تو از خانه برآئی

سلطان
این شاعره دختر محمود میرزا پسر فتح علیشاه قاجار، مؤلف تذکره (نقل مجلس) بود ،
تا۱۸ سالگی نزد پدر تحصیل علوم نمود وچون قریحهٔ شعر گوئی را داشته ، شروع به سرودن
اشعار کرد و به مشورهٔ پدر تخلص خویش را (سلطان) گذاشت .
پسرش در تذکره خود تعداد اشعارش را هزار بیت مینویسد . در تذکره نسوان چند شعر
ذیل بطور نمونه کلام مشار الیها آورده شده :ـ
از سر کویش دلابین که چسان میروم خنده کنان آمدم گریه کنان میروم (۱)

بروای صبا به آن کوی و بگو نگار ما را که نیامدی و هجر تو بساخت کار ما را

من از آزادگی آن میکشم آن که هرگز کس نبیند در اسیری

ملك
پدرش محمد تقی میرزای حسام السلطنه پسر فتح علی شاه قاجار است . ملك يك خانم

(۱) این بیت در ( بهترین اشعار ) نیز آورده شد .


باسواد وصاحب طبع شاعری بود ، محمود میرزای قاجار اشعاروی را اصلاح مینمود . ابیات
ذیل نمونه کلام اوست :
در دیده ام آن مه وزهرعیب بری بود درخوبی وزیبائی چون حور وپری بود
در بادی غومت کسی را نکشم من این کار خدا بود نه کار دگری بود
حاجی گوهرخانم
گوهر خانم بنت موسی خان قاجار ازطرف مادر ، شهزاده طیغون خانم نواسه فتحعلیشاه
قاجار است . این خانم فاضل وصاحب کمال درعلم نجوم دست رسی داشته وشاعره نیز بوده
چنانچه اشعار ذیل نمونه ای از کلام اواست :-
پیغمبری که اشرف اولاد آدم است یکی پایه زمنبر اومرش اعظم است
فخر رسل شفیع جزا فخر کائنات مخلوق حق وخالق مخلوق عالم است
* * *
ای صبا نافه از آن طره نواهسته کشائی که در آن سلسله زلف گرفتارائند
* * *
ای خالق خلق زآشکارا و خفاری جز معصیت نکر ده ام من کاری
نازنده بطاعت تو خلقند وومن جز لطف عمیم تو ندارم یاری
مریم خانم
مریم خانم دختر قایم مقام میرزا ابوالقاسم فراهانی بود ودرسنه ۱۲۷۷ وفات نموده.
صاحب تذکرة نسوان قطعه ذیل را بطور نمونه کلام وی آورده .
تا که توانی بجهان راست باش راست روان را نزند کج نهاد
معتمد مردم دنیا مباش آه ازین مردم کنج اعتقاد
جهان خانم
جهان خانم مادر ناصرالدین شاه ودخترامیر کبیر محمد قاسم خان بن سلیمان اعتضادالدوله
قوانلوی قاجار است . مادرش از الیها دختر فتحعلیشاه قاجار بود . جهان خانم دربین سالهای
۱۲۱۰ - ۱۲۲۰ تولد یافته درسنه ١٢٣٤ با پسر مامای خود محمدشاه قاجار ازدواج نمود
ودرسنه ١٢٤٧ صاحب پسری گردید که نام اورا ناصرالدین گذاشتند .
بعد از وفات فتحعلیشاه درسنه ١٢٥٠ محمدشاه که بعد ازمرگ پدرخود عباس میر زا
ولیعهد انتخاب شده بود ، با وجود مخالفت کا کاهای خویش ، حسن علی میرزا وظل السلطان
برتخت سلطنت جلوس کرد وجهان خانم که یک زن فاضله ودانشمندی بود درامور کشوری
باشوهر ضعیف النفس خود کمک مینمود. هنگام فوت محمد شاه درسنه١٢٦٤ درتمام ایران
آتش انقلاب افروخته شد، ناصرالدین شاه آن وقت در تبریز بود وحاجی میرزا آقاسی آخوند
ایروانی ، صدراعظم پدرش لشکری برای خود جمع نموده میخواست سلطنت را تصاحب کند، ولی
جهان خانم بواسطه علیقلی خان که بعداً بنام اعتضادالسلطنه ملقب گردید با نمایندگان روس
وانگلیس داخل مذاکره شده به کمک آنها پسر خودرا به تهران خواست وبر سریر پادشاهی نشاند .


مرگ جهان خانم در سنه ۱۲۹۰ ، هنگامیکه ناصرالدین شاه بسفر اروپا رفته بود ،
اتفاق افتاد .
این ملکه علاوه بر دیگر فضایل در نویسندگی نیز دسترس داشت و گاه گاهی شعری
می سرود . دوبیت ذیل نمونهٔ قریحه شعری اوست :-
از مرد و زن آنکه هوشمند است اندر همه حال سربلند است
بی دانش اگر زن است اگر مرد باشد بمثل چو خار بی درد
مهرا رفع جهانبانی
این شاعره دختر سیف الله میرزا و نواسه فتح علی شاه قاجار است ، تاریخ تولد و شرح
حالش بدست نیامده ، ولی تاریخ وفاتش سنه ۱۳۳۳ هجری قمری می باشد. (۱) برادرزاده
وی ، سرهنگ محمد حسین جهانبانی در گلچین خویش تعدا د زیاد اشعارش را آورده
است ، چند بیت ذیل از آن جمله است :-
زاهد از بهر خدا دست بدار از من و عشق بجز از عشق ز من مذهب و ایمان مطلب

آخر آن چشم سیاه توجه بر سر دارد که دوصد تیر بلا بسته بهريك نظرت

در جهان هر درد را صد چاره آمد لب ببین درد عشق است این ندارد چاره جز مرگ ای طبیب

مخزن دل چو کرد گذر بر دیار عشق ابلای حسن آمد و او را عنان گرفت
فرهاد بیستون نه بهمت تمام کرد عشقت آن که پایه این بیستون گرفت
من جان کنم بهجر تو او سنگ میکند بسیار فرق از من و او میتوان گرفت

چو میتوان بصبوری کشید بار عدو چرا صبور نباشم که بار یار کشم

تن بتب ، دل بتعب ، جان ز فراقت بر لب غیر وصل تو مرا هیچ مداوائی نیست

صد سال دویدیم چو مجنون بره عشق افسوس كه يك لحظه بلیلی نرسیدیم
عصمت بیگم
این شاعره در قرن سیزدهم حیات داشت و دختر سیف الملك تورانی بود برادر او در خواف
حکومت می کرد (۲) این رباعی از عصمت بیگم است :-
چون ابر بهار دم بدم گریانم مانند فلك هميشه سر گردانم
با هر که وفا کنم جفا می بینم بر بخت خود و طالع خود حیرانم

(۱) گلچین جهانبانی صفحه ۶۷۶ .
(۲) مشاهیر نسوان .


(۹)
حیران خانم

حیران خانم از شاعرات قرن سیزدهم آذربایجان است و در شهر تبریز تولد یافته، نسب
او از طایفة دنبلی ها که یکخاندان مشهور آذربایجان است میباشد و (۸۰) سال عمر نموده
اما تاریخ تولد وفوت او در دست نیست دیوان او دارای قصاید، غزلیات، مقطعات، ترجیعات
فارسی وترکی است تقریباً چهار ونیم هزار بیت دارد واکثراً از والد، وهمشیرۀ عباس
میزرا نایب السلطنه مدح کرده این قطعه را در خصوص وبای سال ۱۲۴۷ گفته

ای خدا شیعیان هلاک شدند
نوجوانان بزیر خاک شدند

مادران دل شکسته ونالان
مرده شویند بهر فرزندان

ای خدا این بلا شدید شده
از فرج خلق ناامید شده (۱)

فرد ذیل نیز از اوست :-
نگارم قامت دلجو خرامان کرده می آید
رخ چون ماه را از می درخشان کرده می آید(۲)

ماه شرف خانم
(مستورۀ کردستانی)

ماه شرف نام شاعره ایست که در حدود ۱۲۱۹ یا ۱۲۲۰ هجری قمری در کردستان تولد
یافته(۳) پدر او ابوالحسن بیگ نام داشت واز خانوادۀ قادری بود و در جملۀ اشخاص محترم
کردستان محسوب میشد. ماه شرف خانم تعلیم خوبی فرا گرفت ،اکثر خطوط را خوب مینگاشت
و در انشاء و شاعری معلومات زیادی داشت شعر میگفت و (مستوره) تخلص میکرد .
مشارالیه در عقد نکاح خسرو خان والی سنندج در آمد، شوهر او شوق وقریحة شعر گوئی
را داشت وتخلص خودرا (ناکام) گذاشته بود طوریکه از غزلیات ماه شرف خانم ظاهر میگردد
با شوهر خود حیات خوشی نداشته اکثراً از بیوفائی وسردی او واز پیوستن او باغیر گله وشکایت میکند

(۱) دانشمندان آذربایجان تألیف آقای محمدعلی تربیت
(۲) بهترین اشعار ، گرد آورنده پژمان
(۳) دیباچۀ دیوان ماه شرف خانم ، بقلم آقای حاجی شیخ یحیی معرفت


پسر عموی ماه شرف خانم میرزا علی اکبر صادق الملك در کتاب (حدیقه ناصریه) خویش
راجع باین شاعره چنین مینویسد (یکی از این خانواده زنی است عموزاده حقیر که اسم او ماه
شرف خانم ومتخلص به مستوره فی الواقع سزاوار است نظر به فضل و کمال وخط وربط وشعر
وانشائیکه این عفیفه دارا بود اسم اورا مورخین عالم در صفحات تاریخ خود بیاد گار ثبت
وضبط نمایند قریب بیست هزار شعر ودیوان غزلیات وقصاید وغیره دارد چهل وچهار سال
دوره زندگانی راطی کرده در ۱۲٦٤ هجری (۱) رخت از این سرای فانی بر بست این مستوره
عیال خسروخان والی مشهور به در کامه بوده است)
از جمله بیست هزار شعریکه صادق لملك از آن یاد میکند، آقای حاجی شیخ یحی (معرفت)
درسنه ۱۳۰٤ زحمت زیاد دوهزار بیت را گرد آورده تدوین وطبع نمود و مابقی اشعار مستوره
کردستانی از بین رفته، اثر دیگریکه از او مانده کتاب تاریخ کردستان در شرح حالات وحکمرانی
ولات اردلان است.
غزل
رفتیم و بس از خودعمل خیر نهشتیم
با آب گنه توشه عقبی بسرشتیم
امروز بدین عالم خاکی زچه نازیم
فرداست چوبینی همه خاك و همه خشتیم
بس کز مناهی که درین مرحله کردیم
بس خار معاصی که درین مزرعه کشتیم
نه لایق آنیم و نه زیبای جهیمیم
نه در خور خلدونه سزاوار بهشتیم
کو زاهد و از مسجد ومحراب نگوید
ما بنده پیران کلیسا و کنشتیم
در حشر زنيك و بدما دوست چه پرسد
نیکیم از اوئیم و از اوئیم چوز شتیم
المنة الله که (مستوره) من ودل
جز یار بساط از همه دیار نوشتیم
غزل
بریدی بامن و با غیر بستی
به نیش ظلم جانم را بخستی
چفا بنگزیدی و بیداد کردی
وفا ببریدی و پیمان شکستی
دگر مشکل توان پیوند کردن
چنان تار محبت را گسستی
شد آئین وفا و مهرت از یاد
زبس با مدعی ای مه نشستی
بدادی دامنش (مستوره) از کف
سبکو کردی زقید مهبر رستی
رباعی
شرین صفتم ولی زغم فرهادم
شاپور کجا تا بتوآرد دادم
ای ثانی پرویز خدا را رحمی
تا بر شکنی زقید هجر آزادم
رباعی
مائیم و غمی ودیدۀ گریانی
سوزی و تپی وسینۀ بریانی
جز خسرو آفاق طبیبی نبود
کز لطف دهد درد مرا درمانی
(۱) صاحب مجمع الفصحا تاریخ وفات اورا ۱۲٦٣ نوشته (جلد دوم صفحه ٤٥٦)


قرۃ العین یا طاھرہ قزوینی

زرین تاج دختر ملاصالح محمد قزوینی فقیه مشهور در ربع دوم قرن سیزدهم هجری قمری در قزوین
بدنیا آمده نزد پدر به تحصیل علوم عربی حفظ احادیث و تفسیر و تاویل آیات قرآن شریف و ادبیات
پرداخت و چون بسیار ذکی بود در فرا گرفتن این علوم بخوبی موفق آمده از جمله فضلا و علمای عصر
خود شده در جوانی قریحهٔ شعر گوئی در او ظاهر شد و از عمر شانزده سالگی شروع بسرودن اشعار
نموده تخلص خود را (طاهره) انتخاب کرد.
زرین تاج از طرفیات فرید ملا محمد تقی مجتهد پسر عم خود نامزد بود و چون سیزده
ساله شدعروسی او با ملا محمد صورت گرفت ولی این دختر قشنگ و مغرور شوهر خود را که
برگزیده پدرش و دروست نداشت و از حیات خود ناراض بود .
چند سال گذشت و در سنه ۱۲۶۰ جوان سید علی محمد نامی خود را امام قائم معرفی کرده لقب
(باب) بر خویش گذاشت و به تاسیس مذهب تازه بنام (بابیه) قیام نمود و کتابی به اسم (بیان)
بوجود آورده مذهب جدید در بوشهر ، شیراز و بعض جاهای دیگر پیروان متعددی پیدا کرد وزرین
تاج که در اثر تعصیبات و رسومات آنزمان تحت فشار پدر و شوهر قرار گرفته بید روح آزاد
و تجدد پسندار به طغیان آمده نه تنها در فکر رهائی خود بلکه بخیال نجات عموم طبقهٔ نسوان مملکت
ایران بر آمده و برای کامیابی در این امر خود را مجبور دید که از دین مقدس پاک اسلام که
آئین و دیانت اجداد او بود بیرون آمده به مذهب جعلی و جدید التاسیس علی محمد باب که در اصول
وقواعد دین خود برای زنان تسهیلاتی را در زندگی اجتماعی و انفرادی قایل شده بود، بگرود
تا در صدد تبلیغ و انتشار مذهب بابیه بر آمده و آنقدر کوشید که بزودی خلیفهٔ باب شد.
زرین تاج قرار مقررات دین جدید بی پرده در مجالس اصحاب نشسته وعظ میکرد این وضع او طبیعتاً
سبب بد گوئی مردم و تنازعاً تى شوهر و پدر شوهر که مردان عالم و متعصب بودند گردیده خواستند
او را از این کار منع کنند اما زرین تاج در عزم خود ثابت بود تصمیم گرفت بهر قیمتی که شود
آزادی کاملی حاصل نماید چون شوهرش او را بسیار دوست میداشت و به هیچ صورت بطلاق حاضر
نمیشد زرین تاج از مکر و حیله کار گرفته ظاهرا بدفعاشی و فجور پرداخته و به این وسیله ملا محمد
را مجبور ساخت او را ترك كند.
بعد ازین واعظهٔ جوان آزادانه به کار ابلاغ مذهب بابی قیام ورزید در صدر اطاقی که مجالس
بابیان در آن صورت میگرفت تختیکه بیشتر به حجله عروس شباهت داشت ترتیب نموده و سر و صورت
خود را آراسته در آن می نشست و بزبان فصیح و بلیغ و بعبارت زیبا از احادیث و آیات سخن
میراند و مردم را بدین باب دعوت و تشویق مینمود و در پایان میگفت :-
( هر که مرا لمس کند از آتش دوزخ ایمن خواهد بود) تمام اصحاب پا برهنه بدست بژدار
می آمدند و چهره بدست و پای او می مالیدند
مریدان و پیروان زرین تاج چندین لقب بر او گذاشتند و اول: بدرد می، سپس شمس الضحی
و بالاخره قرة العین، نامیدند.
بعد از چندی در سنه ۱۲۶۳ ملا محمد تقی مجتهد عم قرة العین حکم تکفیر وی را صادر نموده
او را طرد و منع ساخت و این عمل سبب مرگ او گردید چه پیروان علی محمد باب به فتوای خلیفه قشنگ


روزی هنگام سحر به علانقی در مسجد حمله برده او را قتل رسانیدند (۱) چون اهالی قزوین
مجتهد را بسیار محترم و عزیز می داشتند او را به شهید ثالث ملقب نموده بر قاتلین او شوریدند
و قرة العین و اصحابش را مجبور به فرار ساختند
بعد از ترك قزوین قرة العین در خانه بدشت در نواحی بسطام منزل گزید در آن جا چند بار با
حاجی علی محمد باب که علی الاعلی لقب داشت ملاقه و صحبت نموده در نتیجه این مشاوره ها بجد
و جهد بیشی در راه انتشار و ترویج مسلك بابی بر آمدند روزی قرة العین که نطاق زبردستی بود
در مجلس اصحاب بیانیة پر حرارتی ایراد نموده در ضمن چنین گفت :
«....ای اصحاب این اقالیم بیهقرا فرا گیرد و این ادیان مختلفه را یکی کند بشنود شریعتی
خواهد آمد و قر آن خویش را در میان امت ودیعتی خواهد نهاد و هر تکلیف که نو بیاورد بر
خلق روی زمین واجب خواهد گشت پس امروز زحمت بیهوده بر خویش روا مدارید که شما را عقبی
نخواهد بود.. (۲)
ولی خلاف انتظار و امید این نطق او تاثیر سونی بر اکثر اصحاب بخشیده حصه بزرگ آنها
از مذهب بابی بیزار و از مجلس خارج شدند وی دسته دیگر بمدنشان او را قبول کردند چندی بعد
علی الاعلی به اتفاق قرة العین بطرف مازندران روان شد اما وقتیکه به اراضی هزار جریب رسیدند
اهالی بر آنها هجوم آورده اموال شانرا تاراج نمودند و این واقعه سبب بسی اتفاقی وجدانی
علی الاعلی و قرة العین شد علی الاعلی قرة العین را ترك کرد و در اصفهان بحكم محمد شاه
پدر ناصر الدین شاه دستگیر گردیده در قلعه (چهریق) آذربایجان محبوس شد تا اینکه درسنه ١٢٦٦
او را به فتوای علمای تبریز تیر باران نمودند (۳)
قرة العین كه يك زن دلیر و صاحب عقیده و عزم راسخی بود با چند تن از پیروان با وفاقی به
بقريه «ده بد» مازندران را کشته در نشر مسلك خود میکوشید
چون تعداد و اقتدار بابیها زیاد شده رفت اول محمد شاه و بعد از مرگ او ناصر الدین شاه
در صدد دفع آنها بر آمدند ولی پیروان مذهب جدید در مقابله در ز و عساکر حکومت مقاومت
سختی نموده بر تعصب خویش افزودند در نتیجه در ایران بلوایی پا گردید و جنگهای خونین شروع شد
گویند ناصر الدین شاه که بابیها را بسیار بد میدید در صدد فرو نشاندن این زد و خورد ها
بر آمد و چون تعریف جمال قرة العین را شنیده بود خواست او را در تصرف خود در بیاورد و ازین
راه آتش فتنه را خاموش سازد لذا نامه لطف آمیزی برای او نوشته وی را بحرم خود دعوت
نمود . ولی در باریان او که قرة العین را بهتر میشناختند و از سجیه آزادی خواه و متعصب او
اطلاع داشتند بعوض مكتوب ناصر الدین شاه خط دیگری برای او فرستادند و در آن او را
در صورت سرپیچی به مرگ تهدید نمودند اما قرة العین بر تمام ملاطفت و تهدیدات خندیده
فرد ذیل را بجواب ناصر الدین شاه وشت :
(۱) مقاله بدم زن در زمان ناصر الدین شاه فتنه براه انداخت) شماره ۲۱ دور ششم مجلة ترقى
(۲) تذكره الخواتين صفحة ١٥٠
(۳) تاریخ عمومی ایران عباس اقبال صفحه ٤٠٨


تو وجاه و ملك سكندری، من و راه ورسم قلندری
اگر آن خوش است، تو در خوری و گر این بد است مراسزا (۱)

این جواب بر غضب ناصرالدین شاه افزوده در تعقیب بابیان جدی تر شد تا بالاخره بتاريخ
۲۸ شوال سنه ۱۲۶۸ (۲) سه تن از پیروان علی محمد باب توطئه یی بر قتل او نمودند ولی ناکام
شدند و در نتیجه يكعده بزرك با بیان محبوس و محاكمه گرديدند قرة العین را که در آن هنگام
در بنه نور کجور مازندران توقف داشت (۳) نیز دستگیر نموده به تهران فرستادند و بعد از
زجر و رنج بی شمار بنا ۲۹ نفر هم مسلکش معدوم ساختند (٤)
چنانچه قبلاً گفته شد، قرة العین در سرودن اشعار قریحه برجسته داشت و صاحب اشعار
زیبایی بوده ولی متأسفانه در هنگام حبس او اکثریت آنرا دشمنان او طعمه آتش ساختند
طوریکه از آن جمله جز چند غزل و فرد متفرق چیزی باقی نمانده این اشعار که سوز درونی و هیجان
روحی شاعره را بخوبی ترجمانی میکند و خواننده را بر احساسات شوریده او دلالت مینماید
واورا در پهلوی استادان بزرگ ادبیات فارسی جای میدهد ، مهارت او در فن شعر
سرائی از اشعار ذیل معلوم میشود : --
جذبات شوقك الجمت بسلاسل الغم والبلا
همه عاشقان شکسته دل دهند جان بره بلا
اگر آن صنم زره ستم پی کشتن من بی گنه
لقد استقام بسيفه فلقد رضيت بما رضا
نه چه زلف کجالبه یار او نه چه چشم فتنه شعار او
شده نافه بهم ختن ، شده کافری بهمه خطا
تو که غافل از می و شاهدی پی مرد زاهد و عابدی
چکنم که کافر و جاحدی ز خلوص نیت اصفا
بس خوان دمت عشق او همه شب ز خیل کروبیان
رسد این صفیر که ای که گروه غم زده الملا
من وعشق آن مه خوب رو که چو شد صلای بلای او
بنشاط و قهقهه شد فرو که انا الشهيد بكر بلا
سحر آن نگار ستمگر م قدمی نهاد به بسترم
فاذا رايت جماله طلع الصباح كانما
تو وتخت و تاج سکندری من و راه و رسم قلندری
اگر آن خوشست تو در خوری و گر این بد است مراسزا

(۱) مقالة شماره ۳۱ دوره هفتم مجله ارقى
(۲) تاریخ عمومی ایران، عباس اقبال صفحه ٤١٤
(۳) تذکرة الخواتین صفحه ۱۰۰، این تذکره سنة قتل قرة العین را ١٢٦٤ ميداند
VOL 3-4 P94 ENCYCLOPAEDIA BRITANNICA (4)


جوانی چه آورد و پیری چه برد؟
بت خورد سال ومی سالخورد
بت خورد سالیكه با يك جلوه اش
ببرد از دل اندیشه خواب و خورد
مـــی سالخورد یـكه يــك قطره اش
نخورد آنكه مرد و نمرد آنكه خورد
زبـــك غم دهـــد ساقی روز گار
ترا صاف صاف و مرا درد درد

بدیار عشق تو مانده ام ز كــس ندیده عنایتی
بفریـبم بنما نظر كه تو پادشاه ولایـتی
غزل ذیل را نیز اكثراً به قره العین نسبت میدهند ولی چنانچه در مقاله تحت عنوان يك(شعر وچند شاعر) كه در شماره ۷۷ مجله آریانا كه از مجله محیط منتشره ایران اقتباس گردیده به اثبات میرساند این غزل قبل از طاهره قزینی و بلكه قبل از ابتدای قرن ۱۲ سر وده شده زیرا میرزا محمد طاهر وحید قزوینی كه يك شاعر و نویسنده معروف دوره صفویه است و تا اوایل سلطنت شاه سلطان حسین حیات داشت آنرا تخمیس نموده وخود غزل را نباید از طاهرای كاشانی معروف به شاه طاهر ركنی دانست بهر صورت این غزل از هر كه باشد به طاهره قزوینی نسبت داده شده نمیتواند ولی با وجود آن چون آنرا در همه جا بنام او می آورند ما نیز آنرا در ین جا نشر میكنیم:
غزل
گر بــتو افــتدم نظر چهره بچهره رو بــرو
شـرح دهم غم ترا نكــته به نكــته مو بمو
از پــی دیدن ر خــت همچو صبا فتاده ام
كوچه بكوچه در بدر خانه بخانه كو بكو
میرود از فراق تو خون دل از دو دیده ام دجله بدجله یم به یم چشمه بچشمه جو بجو
دور دهان تنگ تو عارض و عنبرین خطت غنچه بغنچه گل بگل لاله بپلاله بویه بو
ابرو و چشم و خال تو صید نموده مرغ ل طبع بطبع و دل به دل مهر به مهر و خو بخو
در دل خویش طاهره گشت و ندید جز وفا
صفحه بصفه لابلا پرده بپرده توبتو (۱)
محجوب
این شاعره دختر سكندرخان نظام الدوله بود و در نیمهء اول قرن سیزدهم در هرات تولد یافته نزد برادر خود علی قلی خان نظام الدوله كه شاعر بود و (صارمی) تخلص میكرد تعلیم خوبی اخذ كرد، از جوانی بسرودن اشعار آغاز نمود و تخلص(محجوب) را اختیار كرد.
(۱) غزلیكه بنام طاهره آورده میشود با اصل غزل قدری تفاوت دارد و یك بیت آن هم كه در ذیل نوشته شده است كم میباشد.
مهر ترادل حزین بافته بر قماش جان
رشته برشته نخ بنخ تار بتار و پو بپو


۷۱
ولی ماه مغانه درسنه ۱۲۶۴ در اثر ظلم و بد رفتاری شوهر در جوانی جهان را وداع
گفته بعالم بالا پیوست.
برادر او در تذکرۀ (میکده) که شرح حال شعرای معاصر خود را تالیف کرده در یک منظومۀ
سوزناک احوال خواهر را بیان نموده و این چند بیت از آن منظومه است:
من بودم از زمانه و فرزانه خواهری در مشرق کمال درخشنده اختری
در بوستان عز نسب سرو کشمری در آسمان فخر حسب ماه انوری
اند مریم قدس حیا پیشه مریمی در حجله عفاف و پاکیش هاجری
صدیقه صدق فاطمه طینت زبیبی بلقیس خوی آسیه سیرت نکوفری
مشکوی شعر را سخن آرای مفلقی بستان فضل را چمن آرای عبقری
در عقل و عمل و سیرت ناپاك مفلسی در علم و حلم و فهم و فراست توانگری
کلکش ز مطلع خط و انشاء عطاردی طبعش ز درج عقل گرانمایه گوهری
محبوب در سرادق عصمت زچشم دهر طالع زبرج فضل چو مهری ز خاوری
اند حساب رمل محیطی (۱) مهندسی در فات بحر و هیئت قویم لنگری
خور شید هر صباح ز رای منیر او میکرد کسب نور چو از خواجه چاکری
ماه از پی رصاندن صیتش به هر طرف می شد روان ببست سفر چون کبوتری
کیوان بدیده بانی درگاه عصمتش چون هندونی که پاس بدارد ز منظری
برجیس میکشید بسر در خشم فلك از بهر درك صحبتش از شوق چادری
بهرام تندخوی بقصد حسود آن چون چاکران ستاده بکف تیغ و خنجری
تا عید میسر ود پی فخر مر دهر از نظم دلکشش غزل روح پروری
تیر دبیر از سر اخلاص مینوشت را و صاف خلق فهم و معانیش محضری
هر چند در کمال و خط و شعر هوش و رای چون آن مداد چرخ کهن یاد دیگری
بودش بهرا نامل فر خنده صد هنر الحق کشاده بود بجهان اره تروری
ناگاه جیش مرگ بزدش ز من جدا من ماندم و مصیبت آن دست برسری
این جور خود بخویش نمودم کزا بلهی دادم فرشته را بکف دیو منظری
بدرای و پست فطرت و بدکیش و سست عهد دون طبع و سفله خصلت و ناپاك کافری
مرد آن بود که مردی و نامش بود که هست به از کلاه مردم نا مردم معجری
کی از خصال او بتوان شمۀ بیان عمری اگر سیاه کنم لوح دفتری
القصۀ رفت با جگر چاك و دل فگار آن مهربان ز جور چنین جور گستری
نا چیده از حدیقۀ کام دلش گلی نا خورده از بهار جوانیش نوبری
(۱) خانعلی بینوا در کتاب (پشتنی میرمنی) حصه اول قصیده را نقل نموده این مصرع را
چنین نگاشته است : (اندر حساب ورمل محیط مهندسی)
ولی کلمۀ محیط در پنجا معنی نمیدهد و بروزن شعر هم چندان برابر نمی آید اصل کلمه
مهبطی است که بمعنی علم هیئت میباشد چنانچه ملا محمد صدیق آخوند زاده نیز در تذکرۀ
نسوان این کلمه را (مهبطی نوشته است).


شد آن شهید زهر جفا در ریاض خلد
روزم چوشب سیاه ، دلم میر، چهره زرد
از فوت آن چوبابم وزاریت کار خلق
بس چاره غیر صبر و شکیبا نیافتم
در روز حشر شافع یوم النشور باد
ای دل چرا کنی گله از خلق و از سپهر
این بود قسمت که خوری غم کشی جفا
تاهست روزگار جفاسود کار آن
این اندمردمان که درایام هر یکی
معدوم گشت مردم ومردی چنانکه نیست
منسوخ شده مروت از انسان چنانکه هست
فرزندرا بکند[؟] پدرنیست شفقتنی
ای صاحب قناعت و عزلت بشکر کوش
گنج قناعتی و کمالی و خواب امن
درویش و نیم نان جوین در کجا خورد
يك موی ارسرت شود کم اگر تهی
ای کامگار دهر خداوند مال وجاه
دل در جهان مبند که این زال پرفسون
تاکی زبخل درپی گنج و دفینه ای
تاکی بجمع مال کسان همچو کمینین
دریاب نقدمرو بنه زادره که مرگ
زان گفت و ران شنید که نبود باه حق
باز وی دین قویست بچنگ آرگنج علم
بنگر در آبروی شریعت گریافتی[؟]
غشت است و خاك اخگر و دیوست عاقبت
گرطاق قصر جاه کشی برتر از فلك
گرمر د راهی ازهمه خلق جهان ببر
دنیا به نیم جو نستانند اهل دل
بگذر از آبرو نیز که آنجا بمیخرد
فقر نسب بکار نیاید بجز حسب
تاون صدق کسر نفس نباشدچه فایده است
جز عجز نیستی بپذیر نماز تو هیچ
يك گام اگر تو بر سر کام وهوانهی
ای نفس سگ تو ناصح خود باش تا چند
قطع امید از همه بنمای واز نیاز

مونس به حوریان و من و دیده تری
هر لحظه ام بخنجر از این غصه خنجری
تاریخ یافتش« فیروزاری» صفدری
از قسمت سپهر و جفای ستمگری
اندر میانه من و آن سفله داوری
دادنداز ازل چوبهر کس مقدری
کس دست پیش قسمت داور مظفری
تنها تو نیستی زجفایش مکدری
اندر وقار قطره رعنت گوهری
امروز در زمانه، هیچ اختری
افزون زآب خون برادر برادری
نبود دختری بسراغاف مادری
گرشکر و صبر پست ترا هیچ چتری
خوشتر زتاج افسر و محمود ومنظهری
غم آنقدر که رنج کشد کیمیا گری
گام تو گای چودر کام اژدری
بندی دهم اگر کنی بنده باوری
هرر وز می از فریب نشیند به شوهری
تاکی زحرص در هوس اسب واستر ی
در نعمت تغار دوحوادث بششدری
دریابدت اگر چه به بلخ از جشتری
بهترهزار باراگرگنگی و کری
کز این بکند شیر خدا درو خیبری
شاهان نهند سر بکف پای قنبری
از عز و جاه اگر چه فریدون بنوذری
درمرگ ب گدای محلت برابری
تاکی زنفس سفله کشی بارچون خری
دانند کار خاک سیه نورقزری
جزآه سرد وضعف تن وروی اصفری
کنعان ز نوح بود و ابراهم از آذری
صد سال هوی اگر نتراشد قلندری
گرشیخ نامداری اگرشاه کشوری
یا باشدت به از ملك سدره برتری
پوشی بعیب خلق و خوداز جمله سگ تری
کن روی صدق پر درخلاق اکبری


در پير از اصطخس مخالف پيدا فسريه چندين نگار گلرخ خورشيد پيکری
هر يك بمهر خویی رخسار يوسفی هر يك بسحر طره طرار دلبری
خدشان بباغ حسن بر افروخته گلی قدشان بجوی بار جوانی صنوبری
زلفی زمشك ناب و لب از لعل جانفزا خط از بنفشه وتنو از سيم -رمری
كماك قضا بعارض شان بهر شور عشق از مشك تر بدور قمر بسته زيوری
دست قدر بمنرگس چهاش شان نهاد جلبی که ساخت صيد غزالى غضنفری
جانها بعشق شان چو بدر يامست ماسهی دلها بشوق شان چو بـر آتش سمندری
ايام وصل شان چوشب قدر فيض بخش الفاظ عذب شان زحلاوت چو شکری
قومی دیگر گروهی امینند پاك رای قدسی خصال و روح صفت چون پیمبری
هر يك بقاف مكرمت عنقای مغربـى هر يك بقصد نفس دغا شير صفدری
هر يك ز آشنای وفا بـاز اشهبی هـر يك بشاخسارصفا طوطی نـری
در ظاهرانده جز ولیكن بباطن اند از شکر حق ببحر حقيقت شناوری
بربام قصر از کبر ، خاك گذرند مـردم بتكـر حـال چوروح مطهری
اندر كلاه فقر زغيرت در آورند شاهان دهر راسـر نخوت به چنبری
شیطان که راه ایشان حذر ام نیست پیش هیچ راه نبرد بصرصری
در ظاهر شکسته مبین شان که از کمال هر يك زعلم و قد رت حقد مظهری
دارند زیر خرقۀ پشمینه گنجها كزيك نظر کنند کدائی توانگری
گر چه بصورت اندچوعنقا نهان ز خلق اندر حقيقتـند زخورشیدا شهری
از علوهمت وز مقامات و حال شان تفصيل اگر دهم نکند عقل بـاوری
سبحان خالقی که بی خلق این گروه گردیده حکمش د می ایجاد مصدری
بنموداز كمال عنایت ز بـحـر فضل از روح پاك طينت ایشان مـصـوری
آن صانع حکیم که در بحر حکمتش عقل ضعيف را نبود هیچ معـبری
در جنب آستان جلاش چوپرو مهر چون توده های چندره و دشت و اخگری
از خار گل برآرد و میوه زچوب خشك ازنافه مشك ترد هداز گاوعنبری
شکر زنی عطاد هـد و انگبین ز نحل از سنگ لعل اصغر وياقوت احمری
یا معطی المراد که ز بیگـه از کرم رزاق بنده پرور هـر خير و هرشری
از لطف کن به این سگ عاصی عنایتی کز جور خلق و نفس وهوا مانده مضطری
در کار من نمی چوفتای زبحر لطف حایث نیافتم به بهشتی و کوثری
يك ذره ام زمـعرفـتت گـر کنی عطا از قدر بـرنرم ز سپهر مدوری
حاجات هر دو عالم از لطف کن روا تا گردم ایمن از فـزع و هول محشری
هرچند عاصیم ز تو خواهم که از کرم بخشی مرا به سید وسلطان وسر وری


فخر دو کون سید عالم که کائنات
شاه شهان محمد خیر البشر که نیافت
در پانزدبان رسید در آنجا که نیست هیچ
سلطان خافقین که بنهد سلاطنش
از مهرهٔ داوست بکو قره کربهان
یارانش از سعادت دیدار او شدند
یکتن زا متش نرود جانب سقر
یاسید الرسل توئی آن ابر رحمتی
از عرش تا بفرش شود مست اگر وزد
يك بارم از کرم در لطفی کشا که نیست
در چشم ارزخاك درت قرة رمد
هرچند عاجزم من دل خسته وز گناه
اندود و کون زین سک در گاه وامگیر
بنما عنایتی که بمی را رم ضعیف
یاد صارمی، خسته مکن یکنظر که هست
تاریخ این قصیده زهجریست بعد الف

نباشد به نزد ذات شریفش . - مقری
يك ران براق برسر نه طاق اخضری
جز ذات ذوالجلال نه جسمی نه جوهری
بر فرق تاج کسری و جم پای منبری
ایمان ز کفر ساخت عیان تیغ حیدری
سر و ربطاق بملا یكه بان چه بوذری
گیرد بکف بحشر چوزاف محشری
کز تست تازه رونق هر خشک و هر تری
زآن جعد مشك بیز نسیم معطری
جز در که توام بجهان راه ورهبری
ز ابنای دهر فخر نمایم برا کثری
هستم بقید نفس گرفتار و ابتری
ای سایه همای شرف ظل شهپری
شیران کنند رحم به روباه لاغری
در آتش غمت چو سپندی به مجمری
خمسین و خمس با مأتین ار تو بشمری

بحر انور رلقب دهم این را برو دنوا
هر نکته اش چومست یکی درو گوهری

این غزل اثر طبع محجوب هروی است :-

رفیقان برلب آمد جان زهجر ان دلفکاری را
که میگرید با آن بیرحم حال جان سپاری را
نه از بختم سر یاری نه از دلدار غمخواری
بود مشکل بسر بردن بدینسان روزگاری را
تو ای صبا د یا د آور بقید افتا ده ا مت
کش از محنت هجران اسیر خسته زاری را
جفا از حد فزون کردی بیا بیکره وفا آموز
دوا کن درد افنگاران مسوزان داغداری را
گذر کن جانب محجوب ای دلبر زیان نبود
اگر یاری بجا آری دل امیدواری را

برده از کفم دلر ا باده نوش مدهوشی
شوخ فتنہ بن اونی تندخو جفاجونی
آفتاب کنعانی دلبر سمنند انی
خسرو جها ندا ری دلر بای خونخواری
خنجر جفا بردست شیشه وفا بشکست

یا ر نازك اندامی سر و گنتا گوشی
ماه روسمن بوئی سیمبر قبا پوشی
نازنین تن و جانی نکنهینج خا موشی
مست عاشق آزاری یاسمن برودوشی
نالهای عشاقش میر سد بهر گوشی


من قدم نخواهم زد هز بکوی آن جانی زهر اگر دهد از کف میکنم بجان نوشی
در فراق آن مهر و از جفای آن بدخو طرفه حالتی دارم گویم ار تو بنیوشی
جان اسیر ز نجو ری تن بقید مهجوری دل ز آتش دوری هر زمان زند جوشی
دست يك شبی در خورد گفتمش که ای بدعهد از کفا قلم تا چند بگذری و رخ پوشی
از سر وفا یگزه یاد عشقم کن از جفا کم جام دوستی مشکن قول کس مکن گوشی
در شب امیدم بست چزرخ تو خور شیدی گر کشی و گر سازی یا خودت هم آغوشی
همچو من خریدارت نقد جان همه در کف تاز لعل نوشیندت بوسه تو بفروشی
ای بت جفاکارم از غمت بسی زارم
یاد میکن از (محجوب) بگذر از فراموشی

(مستورهٔ غوری)

نام او حور النساء و دختر پیر سید اعظم است مشار الیها در سنه ۱۲۱۱ هجری شمسی در قریهٔ (برجمن)
غور پا بعرصهٔ وجود نهاد و تا پایان عمر در آنجا بسر برده «بی بی سفید پوش» شهرت داشت.
خودش راجع بخود چنین میگوید :-

نسب از خواجهٔ زووم بود حور النساء نامم تخلص گشت مستوره بملك غور ما وایم

حور النساء تا آخر شوهر نکرد و در سنه ۱۲٤۰ هجری شمسی (۱) وفات نمود و در کوه (زور)
دفن شده این شاعره دیوان مکملی بنام (تحفة العاشقین ومفرح المسلمین) که دارای سه و نیم
هزار بیت است (۲) دارد . اينك دو غزل او:-

غزل

دل عشاق گردد رقصت مستانه میرقصد بلی چون شمع روشن شد دو صد پروانه میرقصد
بهر جا پر تو و ری زانو از خدا باشد یکی در مسجد و دیگر بتونخانه میر قفصد
مگر تا ش در کاهنه زد نقش جمال تو که از شوق تو میبینم بت و بتخانه میرقصد
مرا در پرواعظ وعظ ترك عشق میفرمود شکست امروز پیمان رسر پیمانه میرقصد
دلم چون دام زلف ودانه خال تو میبیند ز ترس دام میلرزد ز شوق دانه میرقصد
مگر باد صبا از چین زلفش نکهتی دارد که بلبل در گلستان مقده رویرانه میرقصد
که باشد در پس پرده نوای دلبری دا را
ز آوازش ببین (مستوره) راند وانه میرقصد
(غزل)

بتی دارم که با ناز و ادا کبکوره اکرده میان چون شکر بسته دهان چون غنچه وا کرده
فروهشته نقاب از رو مکحل کرده دو جادو کشیده و سمه بر ابرو سرانگشتان حنا کرده
پری روئی جفا جوئی بسان خویش بدخوئی به تیر غمزه هندونی چه خونریزی بپا کرده
بهرجا میروم غایب زچشم من نمیگردد بسان مردمک گویا درین دیده جا کرده

(۱) پښتنی میرمن صفحه ١٥٦
(۲) پښتنی میرمن صفحه ١٥٧


٧٦

بحال عاشق مسکین جفا چندان چرا داری که مسکین مرغ خود را بر سر کوی وفا کرده
فلات یوفی ندارد از مروت ای پری پیکر و بیادوران حبیب من غم او ج و جفا کرده
بگو (مستوره) این دنیا نباشد جای آسایش
و گرنه ابن مریم از چه او ما در سما کرده
(بی بی سنگی)
نام این شاعره مریمه است و در سنه ۱۲٥۳ هجری قمری در کوچه جوانمردی کابل تولد یافت
و پدر او خواجه سنگی محمد نام داشت و به (بابا سنگی) مشهور بود.
مریمه نزد آخند غلام رسول به تحصیل علوم متداوله پرداخته ادبیات و مخصوصا بشعر علاقه
مفرطی پیدا کرد و از جوانی شروع بسرودن اشعار نمود. در اوایل (شور) بعد از آن (بی خود)
و بالاخره (مخفی) تخلص می نمود
بی بی سنگی را بی بی سیده نیز میگفتند و مشارالیها با شعرا و ادبای عصر خود رابطه
و دوستی داشت. در بدیهه بسیار ماهر بود و گویند هجویات زیادی داشت ولی چون دیوان
اشعار او موجود نیست واکثر اشعار او از بین رفته، جز چند بیت غزل که در پختگی مبرهنی
نشر شده چیزی در دست نیست
غزل
گر بکبر و منکر آید پرسد احوال مرا یا محمد گویم و گویا شود زبان من
در بغل گیرد مرا قبر ای خدا یاریت گیر مثل مادر آن زمین مشفق شود بر جان من
روز محشر چون سر از خاک لخد بالا کنم یا محمد گویم و روشن شود چشمان من
نامه اعمال من را گر بدست چپ دهند سمع بیداد برشنود آن ناله و افغان من
چند مصرع وصف تو گفت دختری ای مخفی این کنیزك را ببخش ای سرور و سلطان من
(شور) مسکین را ز خاک پای کلبانت شمار یا محمد گویم و روشن شود ایمان من

(شاه جهان بیگم)
بیگم بوپال

نسب نواب جهانگیر خان بهادر، حکمران شهزاده نشینی بهوپال و پد رشاه جهان بیگم از
طایفه میران خیل از قبیله کرانی (۱)، یکی از قبایل افغانی است طوریکه بیگم اصلاً افغان
و هم قوم ماست
شاه جهان بیگم بتاريخ ٦ جمادى الأول سنه ١٢٥٤ هجری قمری در قلعه اسلام نگر در حوالی بهو
پال پیدا شد و بعد از وفات پدر در سنه ۱۲٦٣ از حکومت انگلستان نامت ریاست بهوپال را
یافت، ولی در حقیقت زمام اداره در دست سکندر بیگم مادر مشارالیها بود در زیر سایه او شاه
جهان بیگم تعلیم و تربییه درستی حاصل کرد و مخصوصا در خط و کتابت فارسی وسلیقه مباحث
بپایه تکامل رسید
وقتیکه شاه جهان بیگم بسن رشد رسید، پدرش در فکر ازدواج او افتاده بنائما با دکن حکومت
(۱) تاج الا قبال، تاریخ بهوپال، تالیف شاه جهان بیگم دفتر سوم صفحه ٦١


۷۷
انگریس در هند درین بابت مشوره نمود و بعد از جستجو و تفکر زیاد باقی محمد خان نصرت جنگ
را که یک شخص نجیب و رذیسا کنین قصبه بھوپال و رکن ریاست آن بود را انتخاب نموده بتاریخ ۱۱
ذيقعده سنه ۱۲۷۱ عروسی او باشاه جهان بیگم صورت گرفت و در سنه ١٢٧٤ دختر آنها سلطان
جهان بیگم تولد یافت .
در سنه ١٢٧٦ شاه جهان بیگم ریاست ارضاً آباد را سپرده منصب ولیعهدی را اختیار نمود در
سنه ١٢٨٤ باقی محمد خان شوهر بیگم دنیا را بدرود گفته او را بادخترش تنها گذاشت يك
سال بعد سکندر بیگم نیز برحمت ایزدی پیوست و شاه جهان بیگم بر تخت ریاست بھوپال نشسته
افتهار دولت را بدست خود گرفت و در ۱۰۰ لکت و ترقی معارف آن سعی زیادی نمود، علما وفضلا را
خیلی عزیز میداشت و عزت می نمود چندین مکتب و بیمارستان و مسجد بنا ٭ نمود و چون بعمرانات
علاقه داشت چندین قصر و عمارت عالی بامرا و تعمیر یافت از ان جمله تاج محل بهوپال
عہد پر شاہ جهان انشاط افزا مهیا شد
در ۱۲۷۸ بتحريك و رضای حکومت انگلستان باسيد محمد صدیق حسن خان میر دبیر
خود ازدواج نمود شوهر ثانی او از جملۀ فضلای عصر خود بشمار میرفت و صاحب آذر
و مخصوصاً تذکره های متعددی است از ان جمله تذکره (شمع انجمن) .
نظر به خدمات برجسته شاه جهان بیگم در پیشبرد امور کشوری و تہذیب مملکت حکومت
انگلستان اورامورد نوازش قرارداد، باعطای خطاب درجه اول ( کرون اف اندیا)
(تاج هندوستان) ورئيس دلاور طبقه اعلای ستاره هند فائز گردید .
شاه جهان بیگم بسفر و سیاحت علاقه مفرطی داشت چندین سفر در هندوستان وخارج
آن نمود این خانۀ فضلہ والف چندین کتاب مانند (تاج الاقبال، تاریخ بهوپال، تہذیب
نسوان، خزینتہ الالغات) است و همچنان در زبان فارسی واردو شعر میگفت و در فارسی
(شاه جهان) اما در اردو (شیر ین) تخلص میکرد .
اينك چند غزل و رباعی و بعضی اشعار منتخب او :-
غزل
مردم رحمن یار من ریزد تجلای دگر چشم و د در هر نظر مجنونم شای دگر
هر زره خاك درش خورشید تابان در برش از پرتو مهر رخش دارد تجلای دگر
خوبان دنیا کوه به خوینداز سر تا بپا تا مقصدا آن دلر با دارد سرا پای دگر
از بوریای زاهدان بوی ریا آید بجان بهر نماز عاشقان باشد مصلای دگر
باور مکن قول عدو ساغر کجا و شیشه کو؟ ای محتسب این های و هو دارم زصهبای دگر
من میروم سوی حرم دل میکشد سوی صنم من میروم جای دگر دل میرود جای دگر
جانم بتنگ آمد از و یارب چه سان سازم بدو من میزنم رایی دگر او میزند و ای دگر
ای عشق بی پروا بیا تا وارهیم از ماسوا دزدید نومیوه مرا در دل تمنای دگر
از شرم رنگ خال او دیگر بود احوال او گل بر سر آن لاله رودارد تماشای دگر
ای مونس غمخوار من خلقی پی آزار من بس مهر ریزد یار من دارم نه پروای دگر
شاه جهانم بی گمان هم تاجور در هند بان
حزباد داور در جنان دارم به سودای دگر
(۱) الامنتا میرنسوان


۷۸

غزل
دل برد زمن تا چوری شاه شهبانی
عشکر شکنی تیغ کشی آفت جانی
شوریده وشی سیمین ی ماه لقائی
جادو نگهی کج کلهی حور نشانی
کی مرثیه تا ژوری فتنه پرستی
پیمان شکنی جور گری شور جهانی
در مملکت حسن شهنشاه نشینی
در زمره خوبان جهان باج ستانی
هاروت فنی ماه رخی یوسف عهدی
عیسی نفسی خضر رهی سحر بیانی
غلمان روشی خلد وشی مست حیائی
کوثر منشی آب بقاو ظل گرانی
بیداد گری عربده خوجور پسندی
خاطر شکنی شیر قدی سخت کمانی
از حالت دل با توجه افسانه سراید
شوریده سری جور کشی خوارجهانی
مجنون صفتی کوه کنی خانه بدوشی
بیتاب دلی ریش تنی سو خته جانی

ثواب نخواهد که بهجر تو بمیرد
ای جان جهان و مدقو صنم و انساتی

رباعی
ای شاه جهان در از شد عمر گناه
شد نامه اعمال توچون قیر سیاه
نومید مشو که داد گر هست رحیم
کوه گنهت شود بوزن پر کاه

رباعی
چون بال و پر افتاد چو ون دام بپرد
صید یه ز صیاد پریدن نتواند
مشکل مرض است این که بفریاد رسیده است
آ نیکس که بفریاد رسیدن نتواند
***
چوز عهداو بپرسیم چه لا جواب گوید
که مز ار جایه بستم بهزار جا شکستم
پی قدر ناشناسی که برایگان نگیرد
دل بی بهای خود را بمت بها شکستم
(مریم کنيز ك)
مریم بنت سید عبدالله در ماه میزان سنه ١٢٥٧ هجری قمری در قریه (کرخ) هرات پای بعرصة
وجود نهاده تحصیلات خوبی حاصل نمودوزن فاضله و شاعره بود اکثرا حمدونعت میسرود، زیرا
خیلی پابند دین ومذهب بود .
مشارالیها در سنه ۱۳۰۸ هجری قمری در گذشت و دارایی دیوانی میباشد که بطبع نرسیده .
اينك نمونة شعر او :
(نعت)
ای صفةجهان آرا معدن صفا هستی
بر گزیدة خالق فخر اصفیا هستی
عین جمله محبوبان مفخر انبیا هستی
توطبيب هررنجی درد هر دوا هستی

شمع بزم هر جمعی بسکه خوش لقا هستی
روز وشب بود دایم میل خاطرم سویت
بسته جمع مشتاقان دل بتار هر مویت
رخ نمای تا بینم آن جمال و گیسو یت
بشنوم حدیثی چند ز آن دو لعل دل جویت

نطق شکرین بگشا ز آنکه خوشنوا هستی


۷۹

در چمن نوید گل انوار جهان باشی سرو خوش وصال ایدوست جان عاشقان باشی
نونهال نخلستان شاخ ارغوان باشی نوبهار عمری ليك ایمن از خزان باشی
من ترا دعا گویم واجب دعا هستی
زلف و رخ نمایان کن بوم کفر خان بشکن با تکلم شیرین صولت بلبلان بشکن
ار حرم خلیل آسا رونق بتان بشکن تاج لطف بر سر نه افسر شهان شکن
چند از نظر نایاب همچو کیمیا هستی؟
درج لعل در بکشای قیمت گهر بشکن با تبسم شیرین قیمت شکر بشکن
بهر لیلة المعراج کسوت سحر بشکن با متاع حسن خود نرخ سیم و زر بشکن
یوسف عزیزی من چون توی بها هستی
گر چه ناوك نازت بر دلم اثر دارد عاشق جفایت کی از آن حذر دارد
پیش تیر مژگانت سینه را سپر دارد ای خوش آنکه هر لحظه با رخت نظر دارد
مان قدم بچشمم تو دیده را ضیا هستی
شبرو شب معراج ماء برج ما اوحی در درج یکتائی قد کنز لا تحصی
آفتاب عبك دين صدر مجلس عقبی مقتدای رسولان راجن و انس را مولی
ز آنکه احسن الخلقی افضل الورا هستی
این (كنيزك) مجرم ترك گفتگو دارد نه بیام خو رسند است نه نم سبو دارد
مدت مدیدی هست باغم تو خو دارد آرزوی یك دیدن ز آن رخ نکو دارد
روی خود بمن بنمای گر زمن جدا هستی

(صنوبر عاجزه)
صنوبر بنت سید عبدالله خواهر مریم كنيزك است ، در اواخر قرن سیزده و اوایل قرن
چهارده هجری قمری در (کرخ) هرات بسر میبرد و بعمر ٢٥ سالگی از دو آج نمود صنوبر
مانند خواهر خود شاعره بود (عاجزه) تخلص مینمود ، این دو خواهر اکثراً با هم مشاعره
میکردند اشعار (عاجزه) مثل اشعاره یم بیشتر حمد و نعت است و مخمس ذیل نمونه کلام اوست

نعت

ای شه بطحای من دل شده مبتلای تو طوطی طبع من کند شام و سحر نوای تو
عمر عزیز راد هم در هوس لقای تو محرم سر لا مكان جان و دلم فدای تو
مرغ دلم باوج عرش پر زند از هوای تو
وصف تو چون بیان کند سوخته وصال تو طوبی جنت است خجل ز قد با کمال تو
جز غم عاصیان دگر هیچ نه در خیال تو نور همه جهان بود پرتوی از جمال تو
تابش ماه سر فلك از شرف لقای تو


يك شبی از سر صفا روح الامین و کبریا
آمد و بر درت نشست گفت درود و مرحبا
من ز حق آورده ام تند براق با ضیا
خيز و سوار شو بکن عرش عظيم متكا
لوح و قلم گرفته اند سرمه ز خاک پای تو

پشت براق نازنين سوی خدا سفر زدی
جمله آسمان عبید طی بيكو نظر زدی
روی بجانب اله پشت براق زر زدی
دامن نار بر زدی بر در دوست در زدی
نه فلك و نه آدمی هیچ به در فنای تو

رفتی ز شوق دل مگر سوی حریم كبريا
مست شراب حق شدی نوش تو جام با صفا
محو لقای او شدی دیده ی تجلی خدا
از حرم خدا نداء شد که حبیب من در آ
آنچه تر است مدعا میدهم از برای تو

تا بشنیدی این ندا جانب اوروان شدی
از کدر جهان جان رفتی و شاد مان شدی
بستی کمر به عشق دوست عازم لامکان شدی
ای شهۀ جمله شهان فدی کمر هان شدی
جمله شهان این جهان گشته همه گدای تو

چون بحریم کبریا همدم و هم قرین شدی
بهر گناه عاصيان نائی واینین شدی
خواهش تو قبول شد وارث ملك دين شدی
شاه حرم نشین شدی هادی عالمین شدی
چون بخدا قرین شدی جسته خدا رضای تو

عمر عزیز شد تلف نیست ز خود خبر مرا
روز جزا به من بکن از سر لطف يك نظر
بنده بخانه غمم زار و ضعیف و چشم تر
ای مه چهارده اثر خواجه کل بحر بر
نیست تو گفته مختصر (عاجزه) بینوای تو

(گوهر کابلی)

گوهر بیگم دختر يك رساله كابلی بوده و در اواسط قرن سیزده ، وقتیکه بعضی سدوزائی
ها و بارکزائی ها بهند مهاجرت نمودند ، خویشاوندان خود بدانجار فته ، در لودیانه و امر
تسر اقامت ور زبد (۱)
این شاعره در فارسی، پښتو وارد و شعر میسرود و تا سنه ۱۲۰۲ هجری قمری حیات او
یقینی است (۲)

(۱) تاریخ ادبیات افغانستان در عصر سدوزائی ها مولفۀ شاغلی غبار که بفرما نش
وزارت معارف برأی صنوف اعدادیه نگاشته شده و تا کنون بطبع نرسیده است

(۲) پټه خزانه منی (شاغلی بینوا)


زهره
اصل نامش امراؤ جان بود و در اواخر قرن گذشته در شهر لکنهو میزیست در اوائل رقاصه
بود ولی بمتانت و به کردن در انده من نام نامی زد رقص وعلاوه بر رقاصی موسیقی را نیز
خوب میدانست و در فارسی وارد شعر میگفت و بخط نستعلیق را هم بخوبی مینوشت بعد از يك حیات
باعیش و نعمت در سنه ۱۳۰۴ (۱) هجری قمری وفات نموده است اینك چند نمونه شعر فارسی او : -
هیچ همی نه پی چیست که در پیش مردمان

پروانه را به بزم بقا گر گرد مردمان
رفته رفته بسالم مهربان گردم طیب
این جراحت ها که من دارم کهی خواهد شدن
بیت ذیل مقطع غزلیست که برای نواب غلام باقر خان رئیس باندر شوکت قرائت ده بود
خبر از من که برد باقر غلام باقر
زهره در بزم غزل تازه نوائی دارد

آغا كوچك

آغا كوچك دختر شاهزاده سیف الله میرزا است که از طرف پدر به فتح علی شاه قاجار و از طرف
مادر به معتمدالدوله نشاط و خانواده صفویه میرسد. این شاعره در قرن سیزدهم حیات داشت
و گویند اشعار خوبی میسرود این مفردان نمونه قریحه شعری وی است :
گویند بهشت و حورو کوثر باقیست
در روز جزا دوزخ و محشر باقیست
دوزخ چسبد بود بغض علی و آلش
جنت به محبت پیمبر باقیست

V آمنه فدوی (۲) - 1859 - 50ct

این شاعره بتاریخ ۱۷ ربیع الاول سنه ۱۲۷۶ (۳) هجری قمری در کابل تولد یافته پدرش
سردار نور محمد خان و مادرش دختر سردار محمد اکرم خان پسر امیر دوست محمد خان بود
نور محمد خان که در زمان سلطنت امیر عبدالرحمن خان نائب الحکومه قندهار بود به تعلیم
و تربیه اطفال خود توجه خاصی داشت طوریکه آمنه خانم از طفولت فارسی و قرآن شریف آموخت
و مفسر و محدث خوبی بود علاوه بر آن قریحه شعری نیز داشت و از جوانی شروع به سرودن اشعار نمود
روایت میکنند که آمنه خانم خیلی باحوصله بود. چنانچه وقتیکه بساله بود در گلویش
غدودی پیداشد و حکیمان آن زمان آنرا بدون دوای بیهوشی جراحی کردند، ولی مریضه
كوچك با وجود درد طاقت فرسا آه هم نکشید و حتی از هوش هم نرفت.
وقتیکه آمنه خانم به سن رشد رسید با سردار محمد سرور خان نواب غیل ازدواج نمود، ولی
بعد از چند سال شوهرش وفات کرد و آمنه خانم بعد از چندی به نکاح سردار عبدالحبیب خان
پسر سردار عبدالقیوم خان از تن خاله در آمد از چهار طفل این خانم که دو از محمد سرورخان
و دو از عبدالحبیب خان بود سه یکی هم بسن بلوغ نرسید و همه در طفولت دنیا را وداع کردند .
بعد از وقت شوهر دوم خویش آمنه خانم بکلی تنها مانده در يك جا بسر نمیبرد و گاه
در خانه برادر خود، گاهی هم در خانه نائب السلطنه و یا یکی از خویشاوندان و دوستان متعد دخود
می باسود . امیر عبدالرحمن خان بنا بر احترامی که نسبت باو داشت در سال ۵۰۰ روپیه کابلی
معاش برایش مقرر کرد.
آمنه خانم باسه تن از خانمهای همعصر خویش دوستی زیادی داشت که یکی آغاجان، دختر
امیر دوست محمد خان وزوجه سردار محمد علیخان دومی علیاجناب خانم امیر حبیب الله خان و سومی

(۱) مشاهیر نسوان
(۲) بعد از تجسس زیاد موفق شدم از سردار محمد هاشم خان برادر شاعره مرحومه معلومات نسبتا
مفصلی راجع بحیات وی حاصل کنم و خود را موظف میدانم که درینجا از مهربانی سردار موصوف
تشکر نمایم.
(۳) تذکره نسوان ملا محمد صدیق آخند زاده


عادله بیگم خانم نایب السلطنه بود .
این خانم در اواخر عمر خود بسیار عابده و زاهده گذار گردیده باعتکاف و روزهائی هفده ساله
روزه میگرفت در دو چله که در دره رمضان اعتکاف داشت آمنه خانم در آبدزه وقت شاه اولیاء
اطاق مخصوص داشته اکثر اوقات خود را در آنجا میگشتاند و مسجدی که در ما در آن جا
می ماند خیلی سخی بود و پول خود را بهمه کشنه و دو مسجد آباد کرد یکی در باغ عمرمردان
که اکنون بنام مسجد میرزا قمر الدین ذکر می شود و دومی در ده پوستین دوزها .
آمنه خانم دو بار بسفر حج فت وقتیکه بعد از ادای مراسم حج دوم وزیارت مدینه منوره
وبيت المقدس بادیگر حجاج بعزم مراجعت وطن در شهر الخیر الله گر در موتر سرویس نشست،
در حالیکه موتر میچرخت حرکت کند با آواز بلند صدا کرد .
خدایا من مراکش خود را در مکه معظمه و مدینه منوره میخواستم باز وقتیکه ببيت المقدس
رسیدم خیال کردم درینجا خواهم مرد، چون درین سه حرمین بمرگ خود نائل شدم ازینجا
نا امید میروم !
چند لحظه بعد موتر چپه شد، ولی بهیچ کس آسیبی نرسید جز آمنه خانم که در اثر صدمه ائیکه
برایش وارد گردید فوری جان داد مسافرین نمیدانستند که با نعش وی چه کنند و بعد از مشوره
مختصر فیصله کردند که او را در همانجا دفن نمایند دو سه خانمی که بیاد بودند میدانستند که
کفن وهمه اسباب تدفین در خورجین این مرحومه موجود است لذا نعش اور شسته برای دفن
آماده ساختند درین وقت شخصی از بیت المقدس رسید و گفت :
امشب خواب دیدم که خانمی از جمله حجاج افغان وفات کرد و من او را در کنار قبر حضرت
بلال دفن میکنم.
همه از چنین تصادف عجیب بحیرت افتاده و نعش مرحومه را بجای موصوف قل داده در آنجا
بخاک سپردند.
وفات آمنه خانم در سنه ١٣٠٣ یا ١٣٠٤ اتفاق افتاد.
چنانچه در بالا ذکر شد آمنه خانم از زنان تعلیم یافته و فاضله زمان خود بوده به شعر و ادبیات
علاقه مفرطی داشته ، خود نیز شعر میسرود و (فدوی) تخلص می کرد این غزل نمونه طبع وی است.
تا نظر در چمن وضع جهان وا کردم
نه چمن رنگ و فا داشت نه گل بوی بقا
شوخ چشمی چومگس کردم و بس شر میدم
گر بمحشر زمن از حاصل دنیا پرسند
ذره نیست بکف زین سفر دور و در از
مشتی بود که بر دیده بینا کردم
حیرت آلوده بهر سو که تماشا کردم
هر متاعی که از این سفله تمنا کردم
گویم افسوس همه خواهش بیجا کردم
عفو خواهم ز خدا آنچه خطاها کردم
(فدوی) ببار خجالت بکشی روز جزا
زآنکه در عالم فانی چه مهیا کردم ؟

( بیبو جان )

نام او حلیمه و در سنه ۱۲۸۰ - یا ۱۲۸۲ در بارانه کابل تولد یافته پدرش میرعتیق اله خان
از اولادۀ میر واعظ ومادرش دختر امیردوست محمد خان بود. بی بی حلیمه در خانه پدر
علوم متداوله را آموخته ، به ادب وشعر معلومات خوبی داشت و از جوانی بسرودن اشعار میل


۸۳

پیدا کرد در سنه ۱۲۹٦ (۱) وقتیکه امیر عبدالرحمن خان طرف کابل آمد شب در چهل باغ
باید قوة سلب گرد و در آنجا با اعیان وارکان دولت ملاقات نمود. در ضمن صحبت با سردار
محمد یوسف خان از او بپرسید – که آیا کدام برادر زاده یا خواهر زادة او یکه لیاقت همسری
را با او داشته باشد سراغ دارد؟ سردار محمد یوسف خان فورا بی بی حلیمه را که در آن زمان
۱٥ یا ۱٦ ساله و دوشیزه و محبوبه ترین دختر بود بکار آورد او را به امیر عبدالرحمن خان معرفی
نمود و چند روز بعد از ورود مشارالیه بکابل نکاح او با بی بی حلیمه بسته شد .
اولین کار او بعد از نکاح بخشیدن مهر خویش به امیر عبدالرحمن خان و دو چند روز بعد از آن
بدون اجازه شوهر به بیته یمانه رفته که حکم داد تا تمام محبوسین را رها کنند . و وقتیکه
امیر عبدالرحمن خان از ین قضیه آگاهی یافت بر آشفت ولی نظر به علاقه و محبتی که نسبت به ایم
جوان خود داشت او را بخشیده از او قول گرفت که دوباره بدون مشوره و صامت او بچنین
کار ها اقدام ننماید .
بی بی حلیمه اکه زن نهایت سخی و مهمان نوازی بوده خانه و هرگز از مهمان و فقرا خالی نبود
و همیشه در صدر کمک بینوایان و بیوه زنان و درماندگان و شوهرش سرازپائی نمی شناخت ، چنان
طور یکه قبلاً گفته شد امیر عبدالرحمن خان او را از صمیم قلب دوست داشته ، خرسندی او
را زهر چیز بالا تر میشمرد حبت و به اندازه بود که اگر چه شاعر نبود و گاهی شعر
نمی سرود امابه مدروصف بی بی حلیمه که بر او لقب ( بوبو جان ) را گذاشته بود قطعه ذیل را گفت
مهد علی احمد کاسیدی بی بی عفت شیم
ز آن که زعزت شپش خوانده عیال محترم
الحق از مادر نزاده دختری همزداو
صاحب حلم وحیا و مایه جود و کرم
بوبوجان گردش و شکار را بسیار دوست میداشت . و همه زارادلیله تازه ئیکه برف زمین را
می پوشانید سفر تکامبر و مزد میمی رفته روز را در آنجا میگذرانید. در آن هنگام خودش
و مصاحبین و نوکران زنانه و لباس مردانه پوشیده لای آن بلان سیاه در از می انداختند و چهره
را به نقاب سیاه عینک دار میپوشانیدند .
چون بوجان به شعر و ساز علاقه فرطی داشت هر شب بهترین نوازندگان و خوانندگان آن زمان
را نزد خود خواسته ، تا نیمه شب بنواختن آنها گوش میداد و از مهارت ایشان محظوظ میگردید.
وقتیکه امیر عبدالرحمن خان از کابل عزیمت می نمود بوبوجان جانشین او بوده تمام امور
دولتی را اداره میکرد و چون صاحب هوش و تدبیر خداداد ود بخوبی از این عهده بدر آمد.
ببوجان صاحب دو پسر گردیده ولی اولی در سنین طفولیت از دنیا برفت .
بعد از وفات امیر عبدالرحمن خان این ملکه باوة چندین سال در گلستان سرای کابل
سکونت داشت ولی در اواخر حیات خود آنرا برای مکتب مستورات واگذار شده در قلعة هاشم خان
اقامت گزید.
وفات بوبجان ساعت چهار و نیم صبح روز چهار شنبه ۲۰ جوزاسنه ۱۳۰٤ هجری شمسی واقع شد و
در جوار قدم انصار رحمته الله علیه مدفون است .
(۱) طبقات سلاطین اسلام ، تالیف استانلی لین پول .


چنانچه قبلاً گفته شد بوجان طبع موزون داشت و گاهی شعر میسرود ولی متأسفاً که اکثر
اشعارش از بین رفته و جز چند بیت که در اخبار (ارشاد) اکوان طبع رسیده چیزی باقی نمانده
گویند روزی ضیاء الملة والدین امیر عبد الرحمن خان یک بسته نرگس برای او فرستاد واو
برای ادای تشکر فرد ذیل را نوشت :
نرگس صدبرگ از دست شهنشاهم رسید — بر سر خود ماندم وبر چشم ترمالیدمش.
این سه بیت نیز از نتایج افکار اوست : —
(استقلال)

از برای خدا بلند کنید
برسر خود لوای استقلال
باد شیرین دهان ملت ما
یارب از میوه های استقلال

میکشم بعد ازین بدیده خود
سرمه از خاک پای استقلال (۱)

(فاطمه سلطان خانم)

فاطمه بنت حاجی میرزا حسن خان از هردو طرف به شعر معروف دوره فتحعلی شاه قاجار منسوب
بوده و بتاریخ شش رجب سنه ۱۲۸۲ هجری قمری ولادت در طفولیت در عربی، تاریخ و فارسی
معلومات خوبی کسب نمود و شعر فارسی نیکو میسرود. فاطمه سلطان خانم در سنه ۱۳۰۰ با میرزا محمود
پسرعم خود ازدواج نموده چند بیت ذیل از قصیده ئیست که مشارالیها در مدح میرزا حسن علی خان
اعتماد السلطنه گفته : —

بعقل و دانش مهتر ز خواجه کلتر
بفضل و انش برتر زصاحب بن عباد

گهر که خجلش آرد همی فروز دین
ز خاک لاله دمد کاه بهمین واسفند

ز قطره رقیش بهر دفع عین کمال
خرد بسوزد در مجمر کمال سپند

دعاش گویم : وی چشمه ای ری
به روزهراژ و دوزه ر دز در گرد

(ام هانی)

زمان حیات این شاعره طور یقینی معلوم نیست ولی از مه فخرائین چنین استنباط میگردد که در
قرن سیزدهم حیات داشته اند شرح حال او را درین فصل گرفته شد.
ام هانی از اهل یزد و دختر قاضی عبد الرحیم خان بیکار بیگی بود تا بسیار دیر شوهر نکرد و
بالاخره با یک سید محترم ازدواج نمود ولی صاحب اطفال نشد محمد صادق خان رحیمی برادر
زاده او حکایت میکند که عمه اش بیست پاس حلم کتب را دوستان و آشنایان خود بخشیده به پشت
هر کتاب شعر مناسبی نوشته بود از آن جمله دو جلد کتاب احادیث شکنی نبوی وقفیت و این دو فرد
بر پشت آن بخط ام هانی نوشته شده :

(۱) پای دوش بی دست خدا چون نهاد
مهر نبوت ز مهر بوسه بر آن پا نهاد

(۲) غرض از بت شکنی فخر ازین نبود ایوراً
که دوش خود بکف پای مرتضی برساند (۲)

(۱) سوانح عمری بوجان از یادداشت‌های شفاهی بی بی جان خانم سردار محمد عمر خان
مرحوم که عروس بوجان میشود گرفته شده است و نمونهٔ شعر وی از (پشتنی میرمنی) نقل گردیده
(۲) آتشکده یزدان صفحه ۴۷۰


روایت است که در وقت نزع مهستی کخشش خواست انگشتری قیمت بها را از دست او بی شود
بکشد شاعره چشم خود را کشوده این شعر را سرود :
كم فرصت زنده مردم دنیا خوش باش
پرمیکنند سیل در خون دیده را
غزل وفرد ذیل نیز از آثار اوست :ـ
خال كنج لب یکی ، طره مشك فام دو
وای بحال مرغ دل دانه یکی ، و دام دو (۱)
کمان گرم بیداد خان کر دل و از كفش برد
مایه جود هر زمان بحر یکی غمام دو
* * *
در بوستان بوچشم تو آغاز ناز کرد سوسن زبان طعنه به نرگس دراز کرد
(فصل پنجم)
( شاعرات مجهول الزمان )
در موقع تتبع بعده ای از شاعره ها برخوردم كه عصر و زمان حیات ايشان نامعلوم و در هر
قدر بقدر جهد نمودم تا درین باره معلوماتی حاصل نمایم ، بی نتیجه مانده پس ناچار
آنها را در يك فصل جداگانه قرار دادم و در آخر این فصل چند تن شاعره هائی که
از آنها جز نام و نمونه کلام چیزی در دست نبود، ثبوت شد.
(آغا دوست)
تذکره ها این شاعره را بنامهای مختلف مثل آغا دوست ۲) آغنه دوست (۳) و حتى
سفیانی (٤) یاد میکنند . آغا دوست دختر درویش قیام و از اهل سبزوار بود ولی
معلوم نیست در کدام زمان میزیست (ه) بادبیات علاقه زیادی داشت و علم قوافی و عروض
را خوب میدانست آغادوست اشعار خوب میسر و د و تخلص خود را دوستی گذاشته بود
(٦) این غزل از اوست
(غزل)
هر که آن مه باین زلف پریشان بگذرد هر که بیند کفر زلف او از ایمان بگذرد
ای مسلمان با امید و ر د بیدرد عشق هر که دامن گیرد دروش ز درمان بگذرد
(۱) در شماره (۲۰) سال دوم مجلۀ جهان نو آقای ایرج افشار در مقالۀ شاعره هائی نیرومند و
خود من نویسنده نگارنده غزلی را که مطلع آن ذکر شد مکرر دیده ام که بتأخذ قرة العين
گرفته اند و مقرر نتوانسته ام آنچه راصحب تذکره یزدان نوشته اند تحلیل کنم
(۲) روز روشن و تذكرة الخواتين .
(۳) مرآت الخيال و بهشتی سپیرمنی.
(٤) مشاهیر زنان.
(ه) چون نام این شاعره در مرآت الخيال ذکر گردیده و تاليف مرآت الخيال در ابتدای
قرن دوازه هجری است ، پس بهر صورت قبل از قرن ۱۲ حیات داشت
(٦) بهشتی میسر منی


هر که عاشق شد ازودگر سر و سامان مجوی
ز آنکه عاشق یکسره گوید زسامان بگذرد
در فراقش (دوستی) گردید چون ابر نوبهار
گریه زارش چو بیند ابر گریان بگذرد
مطلع غزل فوق در همه تذکره‌ها بنام آغابیگم ضبط آورده شده ولی سه فرد دیگر آن تنها
در تذکرة الخواتین (۱) موجود است مشاهیر نسوان این شعر نغز را ضبط نموده همه جا
ز آنم بدنامی توی قسمت مدائی سود
زمان که با تو مرا این چه آشنائی بود

(آفاقی)
نام این شاعره در تذکرة الخواتین وسراج الاخبار ذکر شده و هر دو تذکره چلیپا را
بطور مخلصمی آورند .
آفاقی بیزار شعرای قدیم ایران بود و از جمله فضلا و بلغاء بشمار میرفت ولی معلوم نیست
در کجا و کدام قرن زندگانی میکرد و مفتی شرح حال ونمونه اشعار او نیز
موجود نیست .

(بایغه)
بایغه یک شاعره شیرازی است و معلوم نیست در کدام عهد زندگی میکرد
خیرات حسان ومشاهر نسوان این شعر را بنام او ضبط کرده اند : -
شب سگ کویت بهر جا که پهلو می‌نهد
وزغور شد آن زمین پیوسته بر و می‌نهد

(بیگم دهلوی)
بیگم دهلوی شاعره ای بود از شاه جهان آباد و معلوم نیست در کدام عصر زندگی میکرد
این شعر از اوست :
گر میسر شود آن روی چو خورشید مرا
پادشاهی چه که دعوی خدائی بکنم

(پری)
پری یک شاعره نیشاپوری بود دیوانگه نام داشت شعر ذیل از اوست :-
سراسر جان‌فدای خاک پای سگانت شوم
سرت گردم مگر در کوی او بیمار میگردی؟

(تصویر هندی)
نام تصویر بلقیس خانم و از رشد آباد است شوهرش میرزا قلی نامداشت واو پیرشاعر بود
تصویر اکثر شعر از دو میگفت ولی گاهگاهی شعر فارسی نیز میسرود روزی طفل
شیرخوار خود را به آغوش گرفته در صحن خانه استاده بود چون شوهرش او را دید مصرع ذیل
را خواند :- دیدم بدوش آن مه طفل پری نژادی تصویر فی البدیهه مصرع دوم را گفت :-
چون مصرعی که باشد پیوند مستزادی (۲) این شعر نیز از اوست :-
فتنه را غمی محنت شما کشیده ام
بند بلا شبی منت شما کشیده ام

(۱) صفحه ۰۹
(۲) تذکرة الخواتین صفحه ۷۷ -


(جلاتی)
این شاعره تنها در خیرات حسان ذکر شده و جز اینکه (جلاتی) تخلص يك شاعره فارسی
زبان بوده است چیزی از حوال او معلوم نیست از آثار او نیز يك فرد هم باقی نمانده
وهمه از بین رفته.

(جمالی)
دختر امیر یادگار تبریزی وظاهراً از او خانزاده بوده جمالی تخلص می نموده مفتاح
التواریخ ومرآت الخیال از حسن وجمال او تعریف زیاد نموده اند ولی شرح حال او و حتی
عصری که در آن زندگانی میکرد معلوم نیست بطور نمونه کلام او در همه جا شعر ذیل را
نقل کرده اند : -
شبی در منزل ما مهمان خواهی شدن یا نه ؟
انیس خاطر این ناتوان خواهی شدن یا نه ؟
(جهانی)
جهانی از اهل دهلی وزوجه یکی از امرا بوده شعر ذیل را با و نسبت میدهند :
گل باغ ورخ آن غنچه دهن هر دو یکیست
قدرعنای وی وسر وچمن هر دو یکیست
(حجابی)
يك شاعرة ديگر نیز از استر آباد وغیر از حجابی بنت بدرالدین هلالی است پد راین
حجابی خواجه هادی استر آبادی است وبقول صاحب (مشاهیر نسوان) پدرش (شاعرنامور)
بود. این شاعره آنقدر با حيا و صاحب عصمت بود که هرگز نقاب را از چهره خود دور
نمیکرد وازین رو تخلص خود را (حجابی) گذاشته بود (۳) شعر ذيل نمونه کلام اوست :-
مه جمال تو و آفتاب هر دو یکیست
خط عذار تو و مشک ناب هر دو یکیست
(حجابی )
این شاعره از گهل پایگان است و در سرودن اشعار مهارت بسزا داشت .
دو بیت ذیل را در تذکره ها به نام او آورده اند .
حفظ ناموس تو شد مانع رسوائی من ورنه مجنون تو دیوانه تر از بن میبایست
بسعور خویش کسی کز تو يك سخن نشنود اگر کند گله ای از تو شرمسار تو نیست
(۱) خیرات حسان، تذكرة الخواتين
(۲) مرآت الخيال صفحه ۲۲۸
(۳) مرآت الخيال ومفتاح التواريخ


(حسینه بیگم)
حسینه بیگم نام والفقا والقسم محتشم طوایف اختر شاهیان) می باشد . در تذکره
نسوان (در دیگر تذکره ها از و ذکری نشده. صفا اشرح حالش و رم آنکه در آن
جان داشت بدست نیامده اینقدر معلوم است که در هند زندگی میکرد و گاه گیاهی شعر
فارسی میگفت این سه فرد از اوست :—
نقش نگین دلم صورت جان پرورت ورد زبانم بود روز و شبان نام تو
***
سرت گردم کجا بودی توامروز؟ وصالت رمز امید دل افروز
***
ماه نوهر کس به ببیند بر رخ آن ما هرو
ماه کامل میگذرد او را بشادی بیگان
(حیا تی)
حیاتی از اهل هرات ورومية ورعایت شاه اسامی بود ، اصل نامش(بی بی جان) است و (حیاتی)
تخلص میکرد، مشارالیها خیلی ذکی بود وقواعد نحوی وعروض را از شوهر خود آموخت
بعد از وفات ورعایشاه بی بی جانی با ملا محمد خراسانی از دواج نمود حیاتی اشعار خوبی میگفت
واگر مبالغه نمیشد کلمات او بسعد مواز یت میرسد (۱) این چند بیت از جمله اشعار اوست
منع دلم از ناله مکن درپی محمل کز ناله کسی منع نکردست جرس را
چاره درد من بیچاره داند و عمداً تغافل میکند
ای طایر قدس عرش آشیان مجو دانه از دام این خاکدان
قفس بشکن و بال و پر باز کن ببه گلگشت و گلزار پرواز کن
غزل ذیل نیز از حیاتی میباشد :—
عجب شیرین لب ؛ لیلی عذاری کرده ام پیدا
درین ایام خوشحالم که یاری کرده ام پیدا
بیاد لعل شیرین میکنم چون کوهکن جانی
چو فرهاد از برای خویش کاری کرده ام پیدا
زپا افتاده ام اندوه هجران چون کنم یارب ؟
که این اندوه از دست نگاری کرده ام پیدا
چو مجنون می نهم رو بر کف پای سگ کویش
که من دیوانه نیکو عیگاری کرده ام پیدا
بیکدم صرف راه آن بت بیگانه وش کردم
حیاتی آنچه من در روزگاری کرده ام پیدا
(۱) تذکرة الخواتین صفحه ۹۷ .


(دختر)

این نام در (خیرات حسان) و (تذکرة الخواتین) ذکر شده ولی چیزی از احوال او در
دست نیست و حتی شعر یگانه این دو تذکره باو نسبت میدهند در تذکره‌های دیگر بنام
(عصمت سمرقندی) آورده شده :
میگر رسوای بامق از مردم عالم غمی دارد که عاشق گشتن ورسوا شدن هم عالمی دارد

(دلشاد خاتون)

دلشاد خاتون دختر امیر علی جلایر است وشوهر او امیر حسن جلایر مدتی حاکم بلخ بود
دو بیت ذیل نمونه کلام این شاعره است :
اشکی که سرز گوشه چشمم بیرون کند بر روی من بخندد و موی بخون کند (۱)
حل شد از غم همه مشکلی که مراد دل بود جز غم عشق که حل کردن آن مشکل بود

(ریحانه مجنونه)

نام ریحانه مجنونه تنها در (تذکره نسوان) ذکر شده تاریخ حیات و محل بود و باش
وی معلوم نیست دیوانه بود و در قبرستانها بسر میبرد، وقتیکه از او سوال کردند که چرا
همه عمر در گورستانها میباشی جواب داد: (بیمار درد وازم وصال ندانسته ام و انتظار بآنرا
میبرم که کی باشد که باین سعادت مشرف شوم) دو فرد ذیل را خواند :
منتظر باش و چشم بردر دار کو نظر را در انتظار گذشت

(زلیخا)

این شاعره زوجه نوح تمش ترکمانگ بوده در اواخر حیات خود در دهلی میزیست و
در همانجا دفن شده (وامی وویس) تصنیف مشهور اوست

(سراجی)

نام اصلی وی محترم النساء خانم و دختر میر علی اکبر مشهدی است، این خانم با میر
مرتضی ازدواج نمود (۲) ولی معلوم نیست در کدام عصر حیات داشت مشارالیها سراجی
تخلص می‌نمود و جز شعر ذیل چیزی از اشعار او باقی نمانده :
سراحی گرفتمی داری زبخت سرنگون خود
قدح را همدم خود ساز و خالی کن درون خود

(عائشه سمرقندی)

عائشه نام يك شاعره سمرقندی بود (۳) اما متاسفانه از احوالش چیزی بدست نیست و حتی
معلوم نسبت در کدام عهد میز یست، غیر دو رباعی ذیل نمونه ای از اشعار او موجود نیست.

(۱) آتشکدة آذر
(۲) مشاهیر نسوان
(۳) مشاهیر نسوان


(رباعی)

با من چو شب وصل تو بگشاید راز
گاهم از شام کند صبح آغاز
یا این همه گر عوض کنندند هم
کوتاه شبی از آن بصد عمر دراز

(رباعی)

اشکی که از چشم من بر او غلطیده است
در گوش کشیده که مر واریداست
از گوش برون آر که بدنامی تست
کانرا برخم نمایه ام دیدست (۱)

(عاجزی)

بنام پدرش مرغیل سردار ارباب خان است عاجزی در نواحی فیروز کوه پای بعرصه
وجود گذاشت وچون به سن رشد رسید با امیر اقبال نامی از دواج نمود ، از آن به بعد با
شوهر خود در اطراف هرات بسر میبرد، بدرفتاری شوهر زنده گی این زن فاضله را
تلخ ساخت و بالاخره سبب مرگ ناگهانی از هنگام او گردید.

عاجزی در خانه پدر تعلیم اساسی ادبیات به شاهنامه خوانی نیز دسترس داشت وا شعار
بسیار روان و سلیس میسرود که اکثر آن نعت میباشد . ملامحمد صدیق آخند زاده
در قوی تذکره سوسن از او شعر بنمونه آورده ولی تاریخ حیاتش را نیاورده اينك يك
نعت او :
پرده دل و دینم وه چه دلربا هستی
خنجر جفا بر کش بهر قتل ما هستی
میل دلبری دارد دلربا چرا هستی
درد مند ومسکینم معدن شفا هستی
پیر سرم فکن سایه سایه خدا هستی

سر ز پرده بیرون کن رونق جهان بشکن
از کلک شبایمه ماه را میان بشکن
در سمن زبان بشکن غنچه را دهان بشکن
در زمین قدم بگذار قدر آسمان شکن
قدر خویش ظاهر کن در پی بها هستی

عارضت هویدا کن شوکت پری بشکن
رخ نما و دل بستان رسم تاجری بشکن
لب بیگش شکر بشکن سحر سامری بشکن
داوران عالم را رسم داوری بشکن
گر چه شاه خوبانی مایل گدا هستی

سر ز پرده بیرون کن رونق قمر بشکن
پرویلان دستارت از قفای سر بشکن
جلوه کن سوی بالا از همای پر بشکن
رفرف و براقت شد دامن از کمر بشکن
وقت رفتن و گفتن وه چه خوشنما هستی

ره نور دهنت افلاک شهسوار او ادنی
فخر اول و آخر صدر عالم بالا
مشرق ومغرب شمع مجلسی اقصی
مفتی رواج دین شاه یثرب و بطحی
خیل زبده آدم نور کبریا هستی

از کمان ابرویت ماه نوظفر دارد
لاله از غم دوری داغ بر جگر دارد
وز خدنک آهو یت جان من حذر دارد
نرگس از فراق تو دیده های تر دارد
عشق تو بمارا نعت چون تو کم نما هستی

(۱) این رباعی به عصمتی خوافی نیز منسوب است


(عجزی) که در غمت فکر و گفتگو دارد کس مباد بعالم طالع که او دارد
از سگان کوی تو کم تر آبرو دارد این کنیز اولاد ت اگر جستجو دارد
چون کعبه میداند غبار من کجا هستی
(عصمتی سمرقندی)
(عصمتی) تخلص دختر قاضی سمرقند است (۱) اشعار خوبی میسرود. و دو بیت ذیل را
بنام او آورده اند
تا فگنده ست مرا بخت بد از یار جدا غم جدا باشدم چرخ ستمگار جدا (۲)
مگر رسوای عشق از مردم عالم غمی دارد که عاشق گشتن و رسواشدن هم عالمی دارد (۳)
(عصمتی)
شرح حال و عصر این شاعره در دست نیست حتی نام و محل تولد او از بین رفته، ولی
بهر صورت قبل از قرن ۱۲ زنده گی میکرد ، چه بنام او در مرآت الخیال آورده شده (٤)
مطلع ذیل را باونسبت میدهند :-
بزيبا شکمگان طلب کعبه مشکل است آن کعبه که دست دهد کعبه دل است
(کنیز فاطمی)
احوال این شاعره معلوم نیست، اینقدر معلوم است که والده شاه سلیمان کابلی
بود . فرد ذیل را ب او نسبت میدهند :-
سزد که فخر برد آسمان بدورانم که پیر قناعت بود در سایبانم
( گوهر خانم )
نام این شاعره تنها در کتاب (دانشمندان آذربایجان) تالیف آقای محمد علی تربیت
ذکر شده و شرح حال و تاریخ حیاتش در دست نیست این سه شعر را با و نسبت میدهند :-
اگر بیاد دهم زلف عنبر آسا را بدام زلف کشم آهوان صحرا را
کلاه من بکجا یلدا گر فندروزی بدین خویش کشم دختران ترسارا
بیک نگاه دوصد مرده میکنم زنده خبر دهید ز اعجاز من مسیحا را
(فاطمه خراسانی)
نام این شاعره در اکثر تذکره ها ذکر شده و همه فصلیات و بلندی افکار او را
ستوده اند . ولی متاسفانه معلوم نیست در کدام عهد و در کجا حیات داشت این دور باعی از
او میباشد (٥)
(۱) آتشکدة آذر صفحه ٣٦٥
(۲) تذکره الخواتین صفحه ١٥٣
(۳) در تذکره الخواتین وخیرات حسان این بیت را بنام دختر آورده اند
(٤) مرآت الخیال در سنه ۱۱۰۲ تالیف یافته
(٥) تذکره حسینی ومشاهر نسوان


(رباعی)

ای از تو وفای مهر یابی نایاب پی وصل تو لذت از جوانی نایاب
وصل تو حیات جاودانی لیکن مانندۀ آب زندگانی نایاب

***

آراسته باغ و مه لیبان سرمست یاران همه از نشاط گل باده پرست
اسباب فراغت همه در هم بود است بشتاب که غیر تو هر آنچه می باید هست

(لطیف)

لطیف تخلص لطیف النساء نامت شوهر او شادره بیگ تاشقندی از اهل شاد بود
وشمشیر خان نام داشت (۱) لطیف النساء خانم در فارسی وارد و شعر میسرو دو غزل ذیل

یاد زلفت سر بسر تار بزم ما شغل این شام وسحر داریم ما
گاه سر بر سنگ و گاه بر سنگ سر کی جز این شغل دگر داریم ما
دیده ام من آفتاب دروی تو بر رخ مه چون نظر داریم ما ؟
کاوش بیجاست ای چرخ عدو صاحب حشمت نه زر داریم ما
گاه در کعبه، گهی در بتکده جستجویت در بدر داریم ما
از که پرسم من ز حال رفتگان کس نمیگوید خبر داریم ما
بیم غم دیگر نمیدارم لطیف ليك از محشر خطر داریم ما

(محوی)

طوریکه مشاهیر نسوان از زبان ملامتك قمی مینویسد. محوی یگانه شاعره قم بوده
و در عربی وفارسی شعر میسرود (۲) نام و عصر او معلوم نیست چند شعر زیر را باو نسبت میدهند: -

آبرو در نزد من بهتر ز آب زندگیست چشمه حیوان ز چشم آفتاب افتاده است
می نماید عکس مه در آب با صد پیچ وتاب زان که از غصه گره امشب نقاب افتاده است
نیست این خال سیاهی بینا بروی خویشت
نقطه از كلت قضا در انتخاب افتاده است

(مخدومه یزدی)

اصل مخدومه از یزد است نام و عصر او معلوم نیست اشعار خوبی داشته و این چند شعر از اوست :

شب غم همه با محنت هجران کردم با و دل وجان دست و گریبان کردم
چون دیدم از او روی خلاصی مشکل جان دادم و کار بر خود آسان کردم (۳)
از پا بمرة خدمت خلقی هشتن مخدومه عالمی توانی کشتن

(نظیر)

زوجه میرزا امان اله بیک شیرازی بود و معلوم نیست در کدام عهد حیات داشت این
دو بیت را بوی نسبت میدهند (٤) .

مگر آن سرو چمان سوی چمن می آید کز چمن رایحه مشك ختن می آید
شوخ عاشق کش من این همه بی باك مباش که هنوز از لب تو بوی لبن می آید

(۱) تذکره حیتی ومشاهیر نسوان
(۲) جهان نو شماره (۲۰) سال دوم مقاله آقای افشار او تذکره صبح گلشن
(۳) آتشکده یزدان صفحه ۲۳۹ عبدالحسین آیتی
(٤) مشاهیر نسوان


( نسائی )
نام این شاعره سيده بیگم (۱) واصلا از شهر نساء رودخراسان است. در بعضی تذکره‌ها
بنام فخر النساء ياد ميشود طوريکه از نامش معلوم ميشود از اولاده سادات است و تخلص خود را
نسبت بمحل تولد خویش نسائی گذاشته است عصر وزمان او بدست نيامد .

قول و شعر ذيل نمونه کلام اوست :
غزل
دردم زبيا ده ميشود و کم نميشود گفتم بصبر چاره کنم هم نميشود
شادم اگر دلم زتو بی غم نميشود بيماری غم تو از دل من کم نميشود
مرهم ميار بهر دوای من ای طبيب کين درد عاشقی است بمرهم نميشود
داغی نهاد بر دلم آن بيوفا که عمر بگذشت و درد من بهی آن کم نميشود
سازد بدرد هجر ( نسائی ) خاکسار
چون خاطرش بوصل تو خرم نميشود
***
عشق با قامت ایزد بلندی کرده ام بام مه پستی تمنای بلندی کرده ام

(نهانی قاینی)
این شاعره از اهل قاین بود و این دو فرد را باو نسبت میدهند . (۲)
خواهم که بر آن سینه نهم سينه خود را تادل بتو گويد غم ديرينه خود را
***
همچو من بر رخ خوبان نظری پاك انداز هر کجا ديده آلوده بود خاك انداز

(همدمی)
نام این شاعره شريفه بانو و از سادات مرجان بود اما معلوم نيست در کدام عصر زندگی
میکرد غزل ذيل بنام او ثبت شده : (۳)
من نيو خته لاله رخمت چه توان کرد وابستة مين خط لم چه توان کرد
صد تیر بلا و ستم وجور رسيده زان ناوک دلدوز بجانم چه توان کرد
جز نام توام هر نفس ذکر دگر نيست نامت شده چون ورد زبانم چه توان کرد
مجنون صفت از عشق بتان زار و نزارم ديوانه لیلی صفتانم چه توان کرد
ای همدمی از جور رقيبان ستمکار
بر چرخ برين رفت فغانم چه توان کرد

(ياسمن بوا)
يا سمن بوازوجه ميرزا عسکری دامغانی بوده مدتی باشوهر خود در شهر گالبرگه
دکن میزیست اما بعد از وفیات مذکور با مقلايي بيگم (٤) زن یکی از امرای دولت
تیموریه (ه) بدهلی رفته تا آخر عمر درين شهر زندگی میکرد این خانم فاضله خط
نسخ، ثلث، نستعلیق و شفیعا را بخوبی می‌نوشت و شعر میسرود. ابيات ذيل نمونه اشعار او می باشد.
(۱) مرآت الخیال صفحه ۲۳۸
(۲) مشاهير نسوان
(۳) مرآت الخيال صفحه ۲۳۹
(٤) مشاهير نسوان
(ه) تذکره الخواتين


با آه و ناله کردم صید خود وحشی نگاه ترا   بزور جذب کردم رام خود کج کلاه ترا
بنوشیدم سحرگه چون شراب بی ریائی را
گرو کردم بجام می لباس پارسائی را
شدم همدم بمی خواران بخلوتخانه حیرت
شکستم ساغر و پیمانه زاهد ریائی را
گرفتم دامن صحرا شدم هم پیشه مجنون
سبق آموز گشتم درس عشق بی نوائی را
اينك اشعار چند شاعره ايكه شرح حال شان بدست نیامده:
(خان بختیاری)
اگر در علم لقمانی اگر در شعر حسانی   اگر در ملك دارائی اگر در جود قاآنی
تو در آخر فناداری بزير خاك جاداری
(لاله هندوستانی)
داریم هوای وصل آن یار كه نيست   خواهم و فائی ز آن ستمگار كه نیست
در فرقت یار صبر جستم و قرار   آواز برآمد از دل زار كه نیست
(عفاف)
من آن مرغم كه اندر دام صياد   تفاوت نيستم با مرغ آزاد
(شاهدخت جلایری)
شب نیست كه ديده از غمت تر نكنم   دامان و كنار پر ز گوهر نكنم
در مردم این ديار چون نیست وفا   شهدخت بر آن سرم كه شوهر نكنم
* * *
من دختر يك فاضله و شاعره ام   در دوره خود چو بهشتی نادره ام
اين فخر بس است كه ترك دنيا گفتم   پس میگذرد زهره من باكره ام
(فاطمه قوال)
ساكن گلشنم كرد خوش مينوشى   كعبه را ز يادم برد كافر سيه پوشی
ترك مست خون خوارى ظالم جفاکاری   ياد كس مكن بارى عاشقان فراموشى
طره حالتى دارم از بهار رخسارى
خوش فراغتی دارم در بهشت آغوشى

پایان


[BLANK PAGE]


پوهنتون

۵۰

دکابل عمومی مطبعه کی طبع شو