« ١٥١ »

و بملاقات عزیزان و دوستان خوشوقت گردیدند مگر سردار ممدوح در قلعۀ بامیان که
شش هفت منزل از کابل مفاصله دارد منزل انداز گردیده سرداران کابل بشنیدن
خبر سردار محمد اکبر خان بسیار خوش شدند همه نام مراسلهٔ خودها را باین
مضمون نوشته فرستادند که از رهائی ایشان از غم والم رهائی یافته نهایت خوش شدیم
و اینچنین روز را از خدای عزوجل میخواستیم .
شکر خدا که از مدد بخت ساز گار برحسب آرزو ست همه کار یار دوست
باقی درینوقت مابین سرداران کابل و افواج انگریزی جنگ در نواست
و بیاری ایزد باری واستعانت احمدی (ص) افواج انگریز بسیار مغلوب و ذلیل گردیده
توان مقابله ندارند باینوقت رسیدن سردار عالی عین مناسب که وقت انتقام امیر
بی نظیر است دشمن عجب مغلوب گردیده است سردار موصوف بمجرد ملاحظهٔ مراسله
بجناح استعجال خود را در کابل رسانیده سرداران و امرای عالیمقام کابل از مقدم
سردار محمد اکبر خان نهایت هم آغوش شاهد مسرت و خرمی گردیده تماما بجهت
حصول ملاقات سردار ممدوح رفته در حین اتصال همین فرد از بلبل زبان بر شاخسار بیان
مترنم میساختند .
خوش آمدی که خوش آمد مرا ز آمدنت هزار جان گرامی فدای هر قدمت
لیکن اولیای دولت را از آمدن سردار محمد اکبر خان این قدر خوف و هراس
طاری گردیده که تمام اعضایش در لرزش آمده در ششدر اضطرار حیران و چون خس
در بحر اندیشه سرگردان که آیا المال چگونه خواهد شد و سرداران کابل در وقت
ملاقات تمام سرگذشت ستم و تعدی انگریزان بخدمت سردار ممدوح گزارش و بیان
نمودند و استدعای استمداد و اعانت کردند سردار ممدوح از هر قسم ورسم بخاطر جمعی
و تسلای سرداران کابل پرداخته اولا نامهٔ بخدمت مکنا تن صاحب وزیر اعظم در خصوص
کمال اشتیاق و آرزوی ملاقات و تشدید مبانی مودت و وداد بمضمون مرغوب محبت اسلوب
بقلم اعجاز رقم آورده ارسال نمود وزیر اعظم بعد مطالعهٔ نامه دلگزین جان ربای
سردار ممدوح بسیار خوشوقت گردیده در جواب رقمزد كلك محبت سلك منشيان
بلاغت رقم گردیده که ما از مدتهای مزید تشنه لب زلال اتصال ملاقات فرح افزای
غمزدای محبت پیرای ذات خاس والامیباشیم حمداً متواتراً متوالیا داد ارجهان را است
که از ذلت و خواری قید والی بخارا که نصیب اعدای باد رهائی یافته سالماً و غانماً
تشریف فرمای کابل ولایت مالوفه گردیده اند از بنمعنی انواع انواع گلهای نشاط و اقسام
اقسام ازهار انبساط در گلشن آرزویم متبسم وشگفته گردید .
بدین مژده گر جانفشانم رواست که این مژده آسایش جان ماست
لیکن ماجرا های درد اشتیاق مندی لقای جمال باکمال وغیره وقوعات در دل بسیار
داریم الحال التماس همین است که هر گاه از کمال عنایت و اخلاص پروری دیده آرزویم
بیکحل الجواهر لقای فرحت افزای و قدوم میمنت لزوم منور فرمایند بعید از الطاف
سردارانه و اعطاف بزر گانه نخواهد بود چونکه آمدن مشتاق مهجور در کابل بسبب
بعضی جهات و سرکشی سرداران کابل بسی متعذر سردار موصوف بعد مطالعه اجوبه


درجواب باز نوشته فرستاد که هرگاه آمدن ایشان در کابل نمیشود و اندیشه در خاطر
اخلاص مظاهر دارند مضایقه ندارد و هرکسی مصلحت کار خود را خود خوب میداند.
صلاح ماهمه آنست کسان تر است صلاح، از دوست يك اشاره و از ما بسر دویدن
نهایتاً در بین شهر کابل و قلعهٔ خود کدام مکان مقرر نمایند که در آنجا رسیده از شهد
ملاقات یکدیگر شیرین کام شویم/ مکناتن صاحب وزیر اعظم ازین معنی انگشت رضا
بدیده قبول نهاده مکانی را بجهت ملاقات تعین نمودند/ روز دویم سردار محمد اکبر خان
معا چند کس معتبرین خود از کابل سوار گردیده بمکان مقرره تشریف برده و مکنا تن
صاحب نیز باچند صاحبان در آنجا آمده هم آغوش شاهد ملاقات یکدیگر شدند و هلال
آسای آغوش کشاده بشوق و ذوق تمام بغل گیری مابین خودها نمودند/ بعد صفا مرحبا
خلوت گزین گردیدند و در خلوت خاص که اغیار را دران راه نبود شمع مکالمه و اقاویل
مدعای را چنان روشن نمودند که در پرتو آن قا نوس دلهای غیری نیفتاد لیکن اینقدر
پرتو ظهور افگند، که سردار محمد اکبرخان بوزیر اعظم گفته که بعد ازین ماندن
ایشان در کابل خوب نیست و از مصلحت های عاقلانه بسیار دور و انسب آنست که یکی
از صاحبان عالیشان را نزد من گذاشته خود تشریف فرمای هندوستان شوند که عین صلاح
است هر گاه امیر بی نظیر و الماجد مارا از قید فرنگ رهایی داده روانه اینطرف
خراسان نمودند بعده صاحب عالیشان را بکمال اعزاز رخصت داده خواهد شد/ مکناتن
صاحب در جواب سردار ممدوح گفت بسیار خوب است مراد ما فی الضمیر من همین بود و این
سخن مرغوب طبع من میباشد. از هرچه بگذرد سخن دوست خوشتر است. هر گاه مابین
وزیر اعظم وسردار موصوف همین صلاح و مصاحت قرار گرفت هر کس که این سخن می
شنید زبان خود را به تحسین خوانی آشنای میکردند و تمامی اهالیان انگر یز را همین
منظور بود که بنوعی باز جنگ و جدال وقتل وقتال نگردد مابین سردار ممدوح و وزیر
اعظم درین باب عهد انجام نامهٔ نوشته شد/ بعده هر دو از یکدیگر رخصت شده مر ا جعت
فرمای بمکان های خود شدند/ از قضای الهی در آن ایام اینقدر بارش و برف گردیده
که بسیاری سپاه انگریز که روی برف خراسان ندیده بودند. در آن برف از بس سردی
چون برف گداز شدند و هم سبب غارت شدن کدام تمام فوج انگر یز از گرسنگی
هلاك میشدند و کار بجای رسیده که فوج مسلمین گاوان و شتران را حلال نموده
گوشت را مسلمانان میخوردند و پوستهارا فوج هندوان تناول می نمودند و در آن حالت
پر آفت از هندو و مسلمان و مذهب وملت هیچ فرقی نه بود صورت وا قعی رخنمای بوده
بلکه در این واردات اکثر مردم از لشکر انگریزان داخل ادرك الاسفل شدند اگر
مفصل این واقعه شرح داده شود دفتری عظیم دست خواهد شد/
فی الجمله مکنا تن صاحب وزیر اعظم بعد ملاقات سردار فلك اقتدار محمد اکبر خان وعهد
انجام داخل قلعهٔ خود گردیده از آنجا که بمقتضای اینکه صید را هر گاه پر تو چرا غ
مر به پایان رسد با ضیغم آغاز ستیزه کند وزیر اعظم يك خط خفیه طرف امراء اولیای
دولت باین مضمون نوشته فرستاد که هر که سر سردار محمد اکبر خان بریده بیا ورد


او را ده هزار روپیه از سر کار انعام اعطای خواهد شد و هم نائب کار من مقرر خواهد
شد هر گاه امیران مضمون خط ملاحظه نمودند فوراً بخدمت سردار ممدوح خط را
بجنسی رسانیدند سردار موصوف همان خط را پیش خود نگهداشته طرف مکنائن صاحب
پیغام نمود که من اراده ملاقات ایشان دارم که بعضی سخنان مابین مشورت کردنی است
و بدستور معهوده بمقام مذکور قدر رنجه فرمایند از آنجا که وزیر اعظم از ما جرای
خط خود غافل بود اگر صورت اطلاع میداشت هرگز برای ملاقات سردار ممدوح نمی رفت
ليکن اذاجاء القضا عمى البصر روز دوم هر گاه اکبر آفتاب بر کرسی سپهر اخضر جلوس
نمود و تیغ نور وضیاء از نیام لیل کشیده سردار محمد اکبر خان ووزیر اعظم در مقام
معهوده تشریف فرمای گردیده جزعه قوش باده ملاقات بیکدیگر شدند سردار ممدوح
همان خط را به جلسه بوزیر اعظم نشان داده او بمجرد ملاحظه خط خود که برای
امراء جهة قتل سردار ممدوح نوشته بود اینقدر در هراس و اضطرار آمد، گویای طایر
روحش از قفس عنصری در پرواز آمده وملك الموت را بچشم معاینه نمود پس سردار موصوف
بوزیر اعظم مخاطب کرد ، که ای دغا باز بیوفاوای حیله ساز پر جفا زود بود که عهد
پیمان را بجای آوردند شرط مروت را بظهور رسانیدند اراده ماهمین بود که ایشان را
بحفاظت تمام بکمال عزت و احترام از کابل روانه هندوستان نمایم که شما برخلاف عهد
انجام در قتل سر من دود بیهوده خیال باطله در کاخ دماغ پیچیده اند افسوس هزار افسوس
در دشمنی کسی بکسی اینچنین نکرد آخر چرا تو این همه در دوستی کنی
در حال انسب آنست که همین وقت ایشان با تفاق من طرف کابل تشریف فرمای
شوند که بخوبی بجا آوری خدمات شما حسب دلخواه نموده اید وزیر اعظم هر گاه این
سخن از زبان بیان سردار موصوف در گوش هوش شنید هوش و حواس باخته ، از رشته
حیات امید منقطع نموده از آنجا اراده رفتن نمود که بنوعی طایر جان خود را از پنجه
شهباز قدرت سردار موصوف کشیده در پرواز آید سردار شجاعت شعار دید که وزیر اعظم
بال گریز می کشاید هماندم دست همت را در دامن وزیر اعظم انداخته معر که آرای
قیل و قال وحشت و مشت ما بین خرد شد آخر سردار ممدوح شمشیر خون آشام از نیام
بر آورده بيك ضرب سر وزیر اعظم را از تن جدا ساخته و چهار صاحبان دیگر که
با تفاق وزیر اعظم بودند بمعاینه این حالت بر ملات بجهت مقابله پیش سردار ممدوح
آمدند سردار نامدار کنار دار کنار هر يك را با تمام رسانیده از غم کبار زار آزاد
نموده سه نفر دیگر زنده گرفتار نموده و سرونعش مکنائن صاحب وزیر اعظم از آنجا
چون سگ دیوانه کشان کشان در کابل آورده در چهار سطح بازار کابل ماننددار بازان
آویزان کشانید وطمطنة اکبر غازی در شهر کابل و گرد و نواح آن بلند عالم گردیده
و هريك از غازیان خاص و عام اهل اسلام در بازار آمده سرونعش مکنا تن صاحب
را آویزان دیده تفهای میزدند و سه نفر که زنده گرفتار شده بودند از آن دونفر را
که سردار ممدوح حكم بر قتل داده و يك نفر مسلمان را در قید داشته و از حصول این
فتح مندی ابواب شادی و شادمانی بر چهره حال هر خاص و عام از اهل اسلام مفتوح


«160»

وگشاده گردیده وعندلیب زبان هر کس صفیر وكسبير برحسن تدبیر وهمت و شجاعت
سردار موصوف در گلشن آفرین خوانی مترنم شده از آنجا که صاحبان عالیشان انگریز
بها در سرخودرا که در تدبیر افلاطون ثانی میدانند و در شجاعت و بها دری یگانه روزگار
لیکن پیش سرداران خراسان هيچ يك تدبير وبها دری صاحبان انگلیسی بها در پیش
نرفت وچون خردر گل فروماندند واز خراسان خرمدهای خودرا مفلوك ومجروح ولاغر
بی حصول بار مدعای پس بردند و داغ حسرت بر دل خودها گذاشتند و عورثان ولایت
هندوستان را در ماتم شوهران لباس سیاه پوشانیدند .
از آنجا که راستی و ایفای عهد پیمان زریست رائج و کامل عیار دیناری از آن که
در جیب تصرف هر که باشد شیرازه رساله تمکین و وقارش از کشاکش حوادث هر گز
نامنظم نگردد .
ناتوان در صداقت زیور دستار کرد سنگ بدعهدی زدن بر سر گل دیوانگی است
گر توان کردن تفرج در بهشت را ستی سیر صحرای شقاوت از خرد بیگانگیست
میتوانی تاشوی از راستی محبوب خلق از کجی در هر نظر مردود میگردی چرا
هر گاه مکنا تن صاحب وزیر اعظم با سردار محمد اکبرخان طریق راستی و ایفای
عهد و پیمان میپرد هر گز گرد خلل و هلاکت بر دامن حیاتش نمی نشست و آویزان چهار سطح
بازار کابل نمیشد از آنجا که کامل عیاران بوته خردمندی را لازم که بمقتضای
ثبات وفا بعهد عمل نموده خلاف عهد و پیمان نکنند تا مانند صاحب ممدوح آویخته دار
به نسبت بدعهدی نشوند که الصدق ينجي والكذب يهلك دلیلی است واضح .
در بیان آنکه بعد کشته شدن مکنا تن صاحب وزیر اعظم عالیجاه مستر
پاتنجر صاحب بهادر قایم مقام صاحب ممدوح گردیده وسردار محمدا کبرخان
طرفش نوشته وان نموده از کابل کشیده و مارش نمود.
چابك سوار عرصهٔ سخنوری اعنی قلم نصرت رقم در میدان این مدعای چنین ترك
تازیان مینماید که هر گاه سردار فلك اقتدار محمد اکبرخان غازی بیاری ایزد باری
کار مکنا تن صاحب بهادر وزیر اعظم امنای دولت را بحسب دلخواه بانتظام رسا نید
که خلوت وزارت حیات را بصد خواری و رسوائی از برش کشید لباس ممات را پوشانید.
بعده عالیجاه مستر پاتنجر صاحب بهادر قایم مقام وزیر اعظم ممدوح گردیده بر کرسی
وزارت امنای دولت جلوس نمود و زمام اختیار تمام فوج انگلیسه بدست اقتدار خود
آورده به تسلی و تشفی افواج مذکور پرداخته مستعد جنگ گردید، لیکن بر افوا ج
مذکور از سردار ممدوح اینچنین خوف ورعب غالب گردیده بود که فقط از شنیدن خبر
آمد آمد سردار موصوف سلاح حیات از تن می انداختند لیکن امر نوکری لاچاری است
چار ناچار پای ثبات در میدان معارك آرائی مستحکم نمودند هر گاه سردار ممدوح
این خبر شنید گفت که سگ زرد برادر شغال یعنی پاتنجر صاحب الحال مالك فوج
انگریز خودرا دانسته چنین خیال بیهوده محال در دماغ ورزیده است که ارادهٔ مقابله
دارد همان وقت تعلیقه رقیمه باین مضمون نوشته طرفش فرستاد که شما را کوچ نمودن


از کابلی سرور که قابل مقابله غازیان جلادت نشان نیستند عبث خود را بر باد ندهید
که سودی ندارد مقرون مصلحت عاقلانه همین است که هر قدر اسباب و زاد و راحله
بایشان مطلوب باشد پیشکارند که مهیا و موجود نموده برای ایشان فرستاده آید
از آنجا که اصل مدعای سردار ممدوح همین بود که هر گاه باقی مانده صاحبان
انگریز معه لشکر بود و نابود خود از چهاونی کابل بیرون روند پس در عرض راه
انگریزان را زنده اسیر و گرفتار نمائیم عالیجاه پاتنجر صاحب بعد ملاحظه شقه رقیعه
سردار موصوف بی آنکه از راه عقل و تمیز اندیشه نماید بی تأمل حکم کوچ فوج و لشکر
خود از چهاونی کابل داد روز دوم صاحب مذکور پیش از طلوع آفتاب خائف و هراسان
بیمن و یسار نظر کنان از چهاونی مذکور روانه گردیدند و از قضای کردکار همان روز
اینقدر برف از آسمان بر زمین باریدن گرفت که در یکساعت یک گز برف بر زمین
افتاده ازین آفت سماوی برف بر زمین رفتن فوج انگریز نهایت دشوار و چون خر می
لغزیدند و بر جان خود از شدت سرما میلرزیدند در این صورت سردار محمد اکبر خان
غازی معه جمعیت شایسته و سواران بایسته بر افواج مذکور رسیده سد راه آنها گردیده
اساس مقابله و مقاتله را بر پای نمود و بعالیجاه جنرال صاحب را گفت که این وقت
سرداران کابل نه دولتخواه و خیراندیشان ایشان بودند کجا هستند و بطلباند که ازین
آفت سردار ارضی و برف سماوی ایشان را نجات و رهائی دهند و محافظ مال و حال ایشان
شوند صاحب ممدوح در جواب گفت که تمامی سرداران کابل نمک بحرام و دشمن جان
مایان میباشند سردار موصوف بمحض شنیدن این سخن از زبان صاحب معظم الیه نهایت
ترش روی و تلخ دن گردیده غازیان نصرت توامان همرکاب فتح ماب خود را در زبان افغانی
حکم داد او سروت دمرا بدی، همت و کاشی. تول فرانکیان تروندی و تبسی یعنی الحال
وقت همت و مردانگیست همت بکنید تمامی انگریزان را زنده بگیرید غازیان موافق حکم
سردار موصوف کمر همت بسته از روی مردانگی و دلاوری در لشکر انگریزان هوش باخته
دل سوخته گلاویز دیدند پاتنجر صاحب و دیگر صاحبان همگی هفتاد نفر و شش نساء
(میم ها) خاص از صاحبان زنده دستگیر نمودند و جنرال صاحب از آنجا فراری شده رفت و غازیان
دست غارت در لشکر انگریزان دراز نمودند فوج انگریزان نیز از روی دلیری خوب مقابله
نمودند در حین مقابله برف از آسمان باریدن گرفت غازیان جلادت نشان از برف هیچ
پروا نداشتند که در اصل پرورده برف بودند میگر فوج انگریزان از بس سردی برف
اکثر از دار دنیا کوچ نمودند و آنچه که زنده مانده بودند از شدت برف طاقت تحرک
در وجود آنها نمانده و قدرت مقابله بالكل از جان آنها رفته باغی سپاه گریخته در مقام
خورد کابل آمده اقامت پذیر شدند لیکن چیزی خوراک در آنجا بدست سپاه مذکور
نیامده چون آبگیر آفتاب عالمتاب پای در وصیای در عرصه سپهر اخضر گذاشته قاصد سردار
محمد اکبر خان نزد جنرال سیلصاحب بهادر آمده همین پیغام داد که هر قدر صاحبان
از فوج انگریزان باقی مانده بودند همه در نزد سردار موصوف همدم خوان صحبت
گرفتاری میباشند جنرال سیل صاحب بمجرد شنیدن این خبر از مقام خورد کابل بهراس
تمام کوچ نموده روانه پیشتر گردید لیکن از بس هراس راه گم نمودند و بسیاری


١٦٢

لشکر از تشنگی و گرسنگی در آن راه آخرت گیر تلفه باقی مانده افغان و غیزان وحیران
در مقام تیران رسیدند وقدری آرام یافتند جنرال صاحب ممدوح از آنجا شمشیر خود را
از کمر کشاده بخدمت سردار ممدوح فرستاده داد و امان خواست سردار مو صوف
شمشیر را باز نزد صاحب ممدوح واپس روانه کرد و پیغام فر ستاد که شما امروز در مقام
تیران مقام نمائید که مابین ملاقات نموده شود صاحب ممدوح از خوف جان خود توقف
نگرفته هماندم از آنجا کوچ نمود، هر گاه سردار موصوف خبر کوچ صا حب مذ ور
شنید در تعقیبش روانه شده خود را بر فوج انگریز رسانید و غازیان شمشیر ها از نیام ها
کشیده بر فوج حمله آوردند در این مقابله بسیار مقاتله افواج انگریز گردیده صا حب
ممدوح در این حالت صورت زندگی خود را در آئینه حیات ندیده از فوج ولشکر خود
جدا شده تن تنها پیش سردار موصوف رفته سلام نمود سردار هیچ لحا ظ .... نکرده
صاحب ممدوح را نظربند نمود از آنجا که میگویند که چهل هزار فوج انگریز در
کابل بودند از آنجمله بسیاری اسیر و دستگیر شدند و بسیاری دست و پای بریده
در کابل تا لمانه باقی همه فوج در همین لطمة بحر جنگ طعمة نهنگ شمشیر غازیان
نصرت توامان شدند از آنجا که تسخیر ملک خراسان آسان نیست درین ورطه کشتی
فرعنه هزار « که پیدا نشد تخته اش بر کنار» و سردار ممدوح بعد حصول این فتح فیروزی
از آنجا مراجعت نموده تشریف فرمای کابل گردیده در انتظام امور باقی مانده متوجه گردید.

در بیان روانه نمودن عالیجاه شمس الدین خان را طرف قلعه غز نین
و فتح نمودن قلعه مذ کور و گیرفتار نمودن صاحب انگریز ان را

صیاد قلم خوش رقم که آهو کبیر سخنان صحرای ختن نکته دانی است غزالان
مدعای را چنین در دام بیان می آورد که هر گاه سرداران کابل بعد این همه جنگهای
وحصول فتح فیروزی در دارالجنۀ کابل هم آغوش شاهد آرام شدند و در شهر کابل
بجز ابواب ای دولت که در بالا حصار به ور نظربندی بود دیگر از فوج انگریز
باقی نمانده بود سردار محمد اکبرخان بجهت تسخیر قلعۀ غزنین که در آنجا دو پلتن
ودوازده نفر صاحبان وچهار صد سوار متوقف بودند عالیجاهان محمد زمان خان
وشمس الدین خان را معۀ جمعیت سواران جرار بهادر کارزار مامور قلعۀ مذ کور نمود
لیکن در ایامیکه در کابل مابین سرداران وصاحبان انگریز آتش جنگ وجدال شعله ور
بوده در آنوقت روسای وکد خدایان غزنین قلعۀ غزنین را سخت محاصره نموده بودند
وصاحبان انگریز معۀ فوج در قلعۀ بالاحصار که اندرون غزنین بر کوه واقع است اقامت
داشتند وتمام گدام وخزائن در آن قلعۀ بالا حصار نگاه داشته بودند وبر آن قلعه چهار
ضرب توپ کلان از اصل سوار بودند چون روسای وزمینداران ورعیت غزنین هر گاه
خبر آمدن سردار شمس الدین خان شنیدند از راه جرات ودلاوری یك حمله بر قلعۀ مذکور
نموده شهر غزنین را بدست تصرف خود آوردند ومردم ها از فوج انگریز که بر ابواب
قلعۀ مذکور مامور بودند همه را بقتل رسانیدند صاحبان انگریز که در بالاحصار بودند
بمعاینۀ این حالت یورش آورده غازیان را از شهر غزنین بیرون کشیدند وابواب قلعه را
بر روی خود مسدود ساختند غازیان باز نقب زده از راه نقب در شهر داخل شدند ومدت چهار


«١٦٣»

روز مابین صاحبان وغازیان نایره آتش جنگ در اشتعال بوده روز پنجم غازیان برای
کرنیل صاحب که افسر فوج انگریز بود پیغام فرستادند که بهتر همین است که ایشان
معه فوج از قلعه بالاحصار فرود آمده بخیر وعافیت تمام روانه هندوستان شوند والا از
راه نقب قلعه را چون کاغد بادی بر هوای پرانیده خواهیم داد .
صاحب ممدوح در جواب گفته فرستاد که يك چشتی انگریزی ما در جلال آباد بخدمت
جنرل پالک صاحب بهادر رسانیده بدهند و تا صدور جواب آن مقدمه جنگ و جدال را
معطل دارند هر قدر مبلغان بایشان بکار باشند من داده میتوانم غازیان مبلغ ده هزار
روپیه از کرنیل صاحب گرفته در تصرف خود آوردند بعده چبتی صاحب معظم الیه را گرفته
طرف کابل پیش سرداران کابل فرستاده دادند و عالیجاه شمس الدین خان بسبب کثرت
برف که راه تردد سواران مسدود بود در اثنای راه معطل گردیده بجانب غزنین آمده
نمیتوانست و غازیان قلعه غزنین نیز تا آمدن عالیجاه مذکور دست شجاعت و پای همت از
میدان مقابله باز داشته منتظر آمدن عالیجاه مذکور می بودند هر گاه باریان برف منع
گردید عالیجاه مذکور فوراً بقطع منازل داخل غزنین شده غازیان غزنین از آمدن عالیجاه
موصوف بسیار خوشوقت گردیدند و تمامی غازیان غزنین عالیجاه مذکور را افسر وسپه
سالار اشگر خود دانسته زمام تمام اختیار بدستش دادند که هر گاه بصاحبان انگریز
جنگ میکند و خواه صلح اختیار دارند مایان همه تابع حکم میباشم عالیجاه مذکور
بدلاسای و تسلی غازیان غزنین پرداخته چند روز آرام گرفت در این صورت کرنیل صاحب
بهادر بسبب شنیدن خبر آمدن عالیجاه مذکور نهایت هراسان گردیده چرا که گیاه هم
از صاحبان با لکل تمام شده بود گاو آنها بصدی رسیده بود آرد اسپان را در قلعه
بالاحصار ذبح نموده میخوردند و برف را گرم نموده آب مینوشیدند عالیجاه شمس الدین
خان طرف صاحب ممدوح پیغام نمود که نوشته بندگان شاه شجاع الملك بنام ایشان صادر
است که ایشان تمام فوج خود را بهمراه خود گرفته روانه هندوستان شوند صاحب ممدوح
همان نوشته از عالیجاه مذکور طلب نمود که معاینه نمایم از آنجا که نوشته اولیای دولت
پیش عالیجاه مذکور موجود نبود در این صورت بعذر مدار پرداخته طرف سرداران کابل
در خصوص فرستادن نوشته اولیای دولت اسمی صاحب ممدوح نوشته فرستاده که اگر نوشته
اولیای دولت در باب رفتن انگریزان از قلعه غزنین جانب هندوستان نرسیده پس بسیار
خرابی پیش خواهد شد سرداران کابل حسب نوشته عالیجاه مذکور در خصوص فرمان
مذکور بحضور اولیای دولت عرض کردند امنای دولت از خوف خرابی خود طوعاً وكرهاً
فرمان را باسم صاحبان انگریز قلعه غزنین نوعیکه مرضی وصلاح سرداران کابل بودند نوشته
داد چون آنهمه حیله سازی وتلبیس بازی عالیجاه شمس الدین خان بود برای همینکه صاحبان
انگریز را زنده گرفتار نماید و تمام خزانه صاحبان انگریز بتصرف خود آورد
عالیجاه مذکور بعد از چند روز فرمان اولیای دولت بحسب المدعای خود از کابل اسمی
صاحبان ممدوح طلبیده و در بالاحصار جانب صاحبان مذکور فرستاده داد هر گاه
صاحبان فرمان اولیای دولت را ملاحظه نمودند بسیار متحیر و در ششور آمدند آخر
کرنیل صاحب بعد مطالعه فرمان شاه مبلغ سه لك روپيه نقد و دیگر اسباب هر چه که
در قلعه بالاحصار موجود بود همه را تفویض عالیجاه مذکور نمود و خود معه فوج از قلعه
بالاحصار فرود آمده مبلغ هفت هفت روپیه فی نفر بجهت زاد راحله بسپاهیان فوج


خود دادند مستعد رفتن شدند یعده عالیجاه مذکور معه لشکر خود داخل قلعه بالاحصار
گردیده تمام خزانه و باروت خانه و غیره اسباب همه بدست خود آورده حکم ممانعت
غازیان داده که کسی واحدی و فردی از غازیان در قلعه نیایند غازیان چون این حکم
شنیدند و دیدند که عالیجاه مذکور تمام خزانه و سامان کو تصرف خود آورده و يك حبه
و دیناری بکسی از غازیان نمیدهد ازین سبب تمام غازیان باهم اتفاق نموده و کمر همت
بسته همراه فوج انگریز مستعد مقابله و مقاتله شدند که در یکدم فوج انگریز را بر باد
دادند و مال و متاع آنها را تمام بغارت بردند و چند نفر از فوج مذکور زنده اسیر و دستگیر
نموده آوردند که از آن کار مزدوری میگرفتند و آنچه که رساله دار و جمعدار در فوج
انگریز بودند این چنین هوای پیدا کرده بودند از بس غرور و تکبر با کسی هم کلام
نمی شدند بلکه جواب سلام نمی دادند آنها انوار احسان غازیان خراسان بر سر افتخار
خود می کشیدند و جاروب اصطبل می نمودند فی الجمله بوقت مقابله غازیان صاحب ای
انگریز فراری شده در قلعه بالاحصار پیش عالیجاه موصوف رفته آرام گرفتند مگر يك
صاحب معه میم صاحبه خود بدست غازیان افتاده بود غازیان از روی سنگدلی او را ببه
سخت ترین عذاب کشتند و باو دشنام ها داده میگفتند نوبت بخور انگور فر این که بس
شیرین است حاصل کلام آنکه تمامی صاحبان انگریز که پیش عالیجاه مذکور در قلعه
بالاحصار رفته بودند در قید نگاهداشته و از کمال خوش و فرحت فتحنامه تسخیر قلعه غزنین
واسیر و دستگیر نمودند صاحبان انگریز جانب سرداران کابل نوشته روانه نمود که
در جنگ غزنین دو پلتن و چهار رساله ترك سوار و پانزده صاحبان انگریز زنده اسیر
و دستگیر و باقی همه علف تیغ بیدریغ غازیان شدند چون عالیجاه مذکور بعد نوشتن
فتح نامه در قلعه غزنین نقاره این فتح فیروزی بلند آواز ساخته به نظم و نسق امور آن
سرزمین و بدخوئی غازیان ورعایا میپرداخت

در بیان رفتن سردار محمد اکبر خان جانب جلال آباد و محاصره
نمودن صاحبان انگریز را و کشته شدن شجاع الملك از دست
شجاع الدوله بموجب تاثیر اسم در کابل

نسایم نصرت شمایم از قلم مشکین رقم بر گلغاز بیان چنین در اهتزاز میآیند که
هر گاه سرداران کابل از اهتزاز نسایم عنایت ایزدی سر زمین کابل وغز نین وغیره
قلعه جات را از خس و خاشاك افواج انگریزان پاکوصاف نمودند كه يك نفس از صاحبان
باقی نماند سردار محمد اکبرخان غازی شش هزار لشکر جرار کرار همراه گرفته
بجهت مقابله انگریزان که در جلال آباد دائر بودند از کابل روانه جلال آباد گردیده
و در عرصه راه دیگر لشکر را گذاشته فقط پانصد سوار مسلح مکمل پروانه شمع محفل
جنگ بر کهاپ نصرت ماب خود گرفته بزودی تمام خودرا در جلال رسانیده فوج انگریز
را از هر چهار طرف محاصره نموده و هم دران سر زمین منادی کنانید که هر که
از جمله مسلمین مومنین را سخن میباشد باید که بمقتضای مضمون کریمه ( وتجا هدون
فی سبیل الله باموا لكم وانفسكم ذالكم خير لكم انكنتم تعلمون ) عمل نموده فوراً
خودها را در این معارك تصادما حاضر نمایند باثر این منادی دوهزار جوانان جان نثار


١٦٥

ایمان دار نزد سردار محمد اکبر خان غازی حاضر آمدند و مافی الضمیر سردار موصوف
همین بود نوعیکه در کابل صاحبان انگریز را زنده اسیر و دستگیر نموده خزاینه را
بیغما آورده بود در جلال آباد هم چنین حکمت عملی نموده صاحبان انگریز را بدست
خود آورد تا آنکه امیر دوست محمد خان از قید فرنگ رهائی یابد غرض کامت همره
سردار ممدوح در جلال آباد رونق افزای بود بنای نقب زنی را بر پای نمود قلعه را تیار ساخته کردد این
اثنای فوج انگریز از هندوستان بائی کمک داخل پشاور شدند سردار موصوف باستشمام
رایحه این شکوه خبری طرف کابل بجهت عالیجاهان محمد زمان خان و امین الله لوگری
وغیره سرداران کابلی رشته فرستاده که فوج انگریزان برای امداد انگریزان داخل
پشاور است ایشان را مناسب بلکه متحتم است که یکه گان شجاع الملك را بر تخت سلطنت
جلوس داده و پادشاه اسلام مقرر نموده بحد بعرض اشرف اقدس اعلی برساند که امروز
روز غزل میباشد حسبنا لله كمر همت بسته جبهه فرای خوان غزای محمدی (ص) شوند و بجانب
جلال آباد معه جمعیت الشكر زود تشریف فرمای شوند از آنجا که از روزیکه شهر الله
فتح جنگ هزیمت یافته بود از همان روز اولیای دولت ابواب قلعه بالا حصار کابل
بر روی خود مسدود ساخته پای در دامن اضطرار کشیده خاموش نشسته بود و روی التفات
از سرداران کابل تافته بود بهیچکس التفاتی نداشت سرداران کابل حسب نوشته سردار
محمد اکبر خان با هم چون پروین مجموع گردیده بدر وازه بالاحصار رفته و التماس
ساخته افتتاح ابواب بالاحصار کناینده بشرف استیلاء اولیای دولت مشرف گردیده
بمجد بعرض اقدس رسانیدند که شکر پادشاه على الاطلاق را است که مروق آفتاب عالمتاب
اسلام بر سپهر مسلمانی ضیا بخش قلوب مسلمین و مومنین است که او لیای دولت چون
مهر انور نور افزای سر یر سلطنت تراشند و افحال اراده رقمع ظلمت کفر و از لی باید
فرمود که موجب تزاید روشنائی آفتاب عالمتاب دین محمدی (ص) علیه الصلواة والسلام
متصور است و ما سرداران از قدیم الاه تاء وصلته بکوش فرمان بردار میباشیم و از
اطاعت و فرمان برداری اولیای دولت هرگز انحراف جایز نخواهیم داشت حکم حکم
از شاه و از بندگان بسر دویدن است اولیای دولت بعد عرض سرداران کابل در
آنوقت بازی ویلی پرداخته حکمی بر انجام سرداران مذکور داد و بجواب
صاف آن پرداخت بلحاظ اینکه سرداران کابل یکی از متعلقان
امیر دوست محمد خان میباشند و همیشه بسرکار اشرف کینه دیرینه قلبی دارند
مبادا بهنگام فریب بسازی و خدعه طرازی در صورت دوستی زوال دولت
حياتم نموده تمام مال دنیا را به یغمای برند و دیگر اینکه گاه باشد
از اراده حق باز صاحبان انگریز بها در فتحیاب خراسان شوند پس از هر دو طرف
ازین سو مانده و از آن سو رانده شوندازین قسم اینچنین خیالات ببالغه فکر
و تمیز خود رسانیده از ملاقات سرداران البته ملاحظه و احتراز تمام می نمود و حالا
که در آن ایام پیش او لیای دولت مقدار ده هزار فوج و دوازده ضرب توپ
و خزانه بی شمار و باروت خانه عیار موجود بود القصه هر گاه او لیای دولت بچشم
ملاحظه می نمود که هر طرف غازیان روی ایمان خود را بغازه تازه جلادت


<١٦٦>
می آرایند هم آغوش عروس فتح می شوند بعد طوی ها وکرها بهمراه سرداران کابل قابل صلاح و مشورت گردیده و بعهد پیمان موثق نموده مستعد عزیمت جلال آباد شده تمام لشکر خود را معه شاهزاده گان حکم رفتن داد وحرم محترم خود را در بالاحصار گذاشته بیرون کابل بمسافت یک کروه منزل اقامت گزیده و مبلغ يک دو لك روپيه نقد و پانسد طاقه دوشاله بجهت خلعت های سرداران برداشته هر يك سرداران را بقدر مرتبه عزت بخلع فاخره وانعام هنگامه سرفرازی بخشید خصوصاً عالیجاه امین الله خان لوگری بسیار میخواست ومحرم ومقرب اولیای دولت بوده ودیگران مثل عالیجاه محمد زمانخان وغیره سرداران که متعلق و عزیز امیر دوست محمدخان بودند بعطای خلعت سرفراز نگردید بلکه از نظر شفقت فرو انداخته وحالا که عالیجاه محمد زمانخان بسیار فهمیده وصاحب عزت بود و خلفان او بسیار دلاور وشجيع و عاليجاه امین الله خان همیشه از سردار مهردل اکبرخان ومحمد زمانخان در سلك ملازمان و تابعداران بود و این تقرب عالیجاه امین الله خان بحضور امنای دولت بعالیجاه محمد زمانخان نهایت ناگوار بود از آنجا که هر گاه اولیای دولت بسرداران دیگر خلع را عطای نمود ه بود و عالیجاه محمد زمانخان و خلفان او را بخلع فاخره سرفراز می نمود هرآینه هرگز گرد حاصل و فساد بدامن سلطنت اولیای دولت نمی نشست و فتنه خفیه پیدا نمی گردید لیکن بامور عصیان قضا و قدر چه ستیزه روزی که اولیای دولت تمام لشکر را جمع نموده حکم داده بود که ما بدولت و اقبال جانب جلال آباد نهضت فرمای خواهیم شد تمام فوج مستعد و آماده باشند چون اولیای دولت از کابل معه حشم برآمده منزل انداز بیرون کابل شده از آنجا که قاعدهٔ اولیای دولت بود که تمام روز در لشکر تشریف میداشت و شب تن و تنها معه چند کس پیش خدمتان و کابلیان در قلعهٔ بالاحصار کابل تشریف میبردند همان روز نیز همین ارادهٔ امنای دولت بود که وقت صبح بعد ادای نماز فجر از تمام منسوبان وعيال الوداع پیش و بينك خوانده در اردوی رسیده از آنجا لوای عزیمت جانب جلال آباد برافروخته خواهد شد چون اولیای دولت را همین منظور بود که در جلال آباد رسیده صاحبان انگریز را طرف هندوستان روانه کرده خواهد شد و از روی مصلحت وقت هر چه که قرار داد مناسب خواهد بود با صاحبان انگریز نمود خواهد شد لیکن عاليجاه محمد زمانخان وخلفان او بسبب کم نظری و کم التفاتی اولیای دولت نهایت بیدل و جگرخون وسوخته دل بودند شجاع الدوله خلف کلان عالیجاه محمد زمان خان که شجیع وهم اسم اولیای دولت بود چنانچه در دیرهٔ غازی خان تولد او شده بود در آنوقت اولیای دولت بزبان مبارك خود نام او را شجاع الدوله گذاشته بود و این تاثیر همان اسم بود که نسبت باولياى دولت بعرصهٔ ظهور میرسد حاصل کلام آنکه عالیجاه شجاع الدوله هر گاه این حالت کم التفاتی و کم نظری او لیای دولت ملاحظه نموده بسیار غضبناك و پرشور شر گردیده بعالیجاه محمد زمانخان والد ماجد خود گفت که او لیای دولت امین الله خان لوگری را که ملازم مایان بود وغیره امرای کم پایه راخلعتها ومناصب كلان داد بپایهٔ اعلی میرساند ومایان با این همه جان فشانی های وخیرخواهی ها از عطای اولیای دولت خشك لب ومحروم مانديم وچیزی عزت و قدردانی مایان نکرده اگر دست من رسد


«١٦٧»
وقادر عديم يا اضرور شاه را از سرير دولت سلطنت حیات معزول خواهيم نمود عا ليجـاه
محمد زمانخان هر چند بملت خود را فهمایش نمود کـه باينوقت مها م افزای با افـوا ج
انگریز در پیش است اینچنین خیال باطله از عقل دورست و هر کز مرتکب این حر کت
ناصواب نشوند ليكن پاو موثر نشد روز دیگر هر گاه شاه زرین کلاه آفتاب جها نتاب
برسریر سپهر اخضر جلوس نموده اولیای دولت بدستور معهود بر تخت روان سوار گرد يده
از قلعة بالاحصار برآمدہ رخ نهاد لشکر گاه گردید در این اثناء عاليجاه شجاع الدو له
پانزده نفر تفنگچی بهمراهی خود گرفته در عرض راه مخفی و پنهان نشسته منتظر آمـدن
سواری شاه بود هر گاه سواری شاه نزديك آمـد ہ ایـم ه مـه ارز بي محا با یکبار گی
تفنگ ها بر روی اولیای دولت شلك نمود از قضای کردکار يك دو گو لـه تفنگ ها
بجان نازنین اولیای دولت خورده از تخت روان بر زمین افتاده سواران و حـ ما لان
بمعاينة اين حالت چون پیادگان در ششدر حیرانی آمده ماننـد اسب خيز زنـان روی در
فرار نهادند دراین صورت عالیجاه شجاع الدوله مثل قزلدغان خودرا بر سر شاه رسانیده
از روی جرات و بهالت و سنگین دلی یك ضرب شمشیر آبدار حوالـه جان ناز نین شاه
نموده گفت بده خلعت امین الله خان را اگرچه شبها ز روح پرفتوح اولیای دولت بضرب
تفنگ و شمشیر در ضای عالم بالا در پرواز آمده بود بعده عالیجاه مذ کور تمام زیورات
وجواهرات وپوشاك و كمربند زرین و شمشیر باز بند طلا که جمله تخمینا از مبلغ ده لك
روپیه مالیه بود همه را به یغمای برد و نعش نازنین شاه را که بر بستر های پشمینه و مخمل
پرورش یافته بود از پای گرفته بر زمین سخت سنگریزه کشان در انبار آب روان اندا خته
رفت ( نا لله و انا اليه راجعون ) از آنجا که شاه مرحوم عجب بادشاه ذی جاه وعالی همت
بود تا آنکه سرخوش بادۀ حیا بود هر کز هـ وای بعشوة سلطنت خراسان از سرش
نرفته و چندین بار جمع آوری قشونات و اخراجات نموده هزارهای عالم در جنگ های
مخالفین کشته و کشانده پس خیز معر که فرار میگردید .
و این نوبت آخرین هم هزار های افواج انگريز ولشکر خراسان بر رکاب خود از
عالم فنا به عالم بقا برده تن تنها نرفته هزار های افواج بر ککاب خود گرفته رفته است
معلوم نیست که در آنجای درچه معر که آرای است و بیواهد سوال خواهد بود از آنجا که
دنيا دار مكافات است .
جهان دار مکافات است دارد طبع آئینه بهر صورت که هستی عکس خود را آنچنان بینی
چون بندگـان شاه شجاع الملك درايام سلطنت بہوای نفس نافرجام جناب میرواعظ
صاحب را که از سادات عظام و علمای کرام بود ولکها مرید داشت از دغد غۀ زوال
سلطنت خود از دست مردم اهل تشیع بر ناحق بپایه کرده بزد از آن رو از سریر سلطنت
آوارہ گرد يده در بدر میکشت هر گاه اساس جمعیت لشکر و غيره سـا مـان درست ساخته
روانه خراسان می شد زود برهم خورده روی در ولایات آواره کی می نمود و به آرزوی
دل نمیرسید مگر این نوبت با ستظهار صاحبان انگلیسیه بہادر در دارالسلطنه کابل رفته
در بالاحصار کابل چون محبوسان بر تخت سلطنت جلوس نمود لیکن از آنجا که اولیای
دولت در سر زمین کابل يك خون ناحق از جناب میر وا عظ عليه الرحمه که او لیاء الله


١٦٨

بود که آینده بود در مکافات آن منتقم حقیقی در آن سر زمین خون ریزی اولیای دولت
نمود علاوه هزارها فوج انگریز از طغیانش برباد رفته از آنجا که برطبق مضمون .
چون نهال ظلم را بنشاند بنده دیر گیرد سخت گیرد خوانده
فقط از آنجا که در هر سری سری است برای يك سر اولیاء الله چندین هزار هاسر
که دوست اولیای دولت بودند طعمه تیغ بیدریغ قتل وقتال شدند .

در بیان بعد قتل شدن اولیای دولت سردار محمد اكبر خان
توقف خرد در جلال آباد مقرون صلاح ندیده مراجعت
فرمای کابل و بند و بست نمودن کارهای آنجا

شجاع الدوله اغنی قایم درین رقم که شجع میدان سخن وری است در عرصه این
مدعای چنین ترددات بیان مینماید . که هر گاه شاه شجاع الملك از دست شجاع الدوله
جرعه نوش باده شهادت گردید. همان وقت در لشکر بسیار تهلکه افتاد ودست غارت دراز
کردند هرچیز که بدست کسی آمده از آن شد. شاه زاده حلف شاه ممدوح افغان خیزان
هراسان از لشکر گاه طرف قلعه بالاحصار كابل فراری گردیده داخل بالاحصار
شد . وابواب قلعه بالاحصار بروی خود مسدود ساخت تا مدت يك ماه
ابواب قلعه مسدود و عالیجاه امین الله خان لوگری با تفق شاهزا ده در قلعه متوقف بود
وعالیجاه محمد زمان خان و خلفانش معه چند سرتب انواب در شهر كابل دایر و سردار
محمد اکبر خان در جلال آباد بمحاصره انگریزان سخت پرداخته بود و عالیجاه
شمس الدین خان در قلعه غزنین اقامت پذیر در این صورت جرنیل بالك صاحب بهادر
بجهت کشیدن سردار ممدوح از جلال آباد بسیار تجویزات میکرد لیکن پیش نرفته آخر
يك كسى که خاص خدمتگار سردار موصوف بود او را بطریق اخفا نزد خود طلبا نیده
گفت که هرگاه سردار ممدوح را بقتل میرسانید هر آئینه مبلغ دو سه لك روپيه
از سر کار بشما عطای خواهد شد چنانچه آن کس نجس نجس بطمع حطام دنيا دين
ايمان خودرا فروخته از روی نمك بحرامی متعهد این امر ناشایسته گردید و جزل صاحب
ممدوح چیزی مبلغات همان وقت با و عطا کرد و آن بی ایمان در پی قتل سردار موصوف شد
لیکن وقت فرصت میدید آخر يك روز گوله تفنگ به سردار ممدوح زد از آنجا که اگرچه
دشمن قوی است اما نگاهبان قوی تر است از قضا الهی کوله تفنگ بشانه سردار ممدوح
خورده لیکن کارگر نشد. از مرگ امان یافته اما در اردوی لشکر سردار موصوف
آوازه مرگ سردار افتاد بنا بر این آوازه تمام لشکر روی در فرار نهاد و سردار موصوف
در آن میدان تن تنها مانده بعده سردار ممدوح اقامت خود را در جلال آباد قرین مصلحت
ندیده وهم خبر رسیدن فوج انگریز نزديك جلال آباد شنیده ناچار روانه کابل شده
و در حین ورود کابل تمامی سرداران كابل پیش سردار ممدوح حاضر آمدند و او را
سردار افسر خود مقرر نموده حلقه اطاعت و فرمان داری سردار موصوف در گوش جان
انداختند مگر شاهزادگان و دیگر متعلقان اولیای دولت در ریاست سردار ممدوح بسیار
ناخوش شدند و قدم خود ها را از بالاحصار بیرون نیاوردند .


«١٦٩»
آخر سردار معظم الیه بدلاسائی و تسلی شاهزادیها ومتعلقانش پرداخته سازگاری و آمیزش
نمود در این اثنا جنرال پالک صاحب بهادر وجنرال سیل صاحب از راه گندمك معه فوج
خود از جلال آباد ارادهٔ عزیمت کابل نمود اولاً جنرال سیلصاحب بهادر جاسوس خود را
طور مخفی در کابل فرستاده چنین اشتهار گوش زد مردم نمودند که اگر افغانان قیدیان
انگریزان را کدام اذیت رسانیدند پس تخم افغانان از روی زمین کشیده خواهد شد
و تمام شهر کابل ویران و بی چراغ نموده خواهد شد هرگاه همین اشتهار برخاص وعام
ظاهر و هویدا گردید پس تمام سرداران کابل هم اتفاق گردیده از روی مصلحت پنجہزار
بندوقچی را جانب کوه گندمك تعين و روانه نمودند که رفته سدراه فوج انگریز شوند
روز دویم جنرال پالک صاحب بہادر بہ فوج خود حکم داد که از کوه جگدلك کوچ
نموده روانه گندمك شوند هرگاه فوج مذکور در گندمك آمدند افغانان غازیان که
اکثر قوم غلزائی بودند از هر چهار طرف بر فوج انگریز حمله آوردند تا مدت دو پاس
روز خوب جنگ وجدال وقتل قتال واقع گردید فوج انگریز بسیار مقتول و مجروح شدند
و از بس تشنگی عاجز وجان بلب آمدند از آنجا که از جلادت وهمت و مردانگی غازیان
غلزائی چه نوشته شود زبان و بیان قلم از تحریر و تقریر آن بیرون است هرگاه
جنرال صاحب ملاحظه نمود که فوج انگریزی مفت تباه میشود در این صورت حکم داد
که تمام فوج دسته دسته گردیده از هر چهار طرف بر افغانان حمله نمایند در مدت چهار ساعت
سبب صدمهٔ اتواب و تفنگ ها پیاده افغانان غلزائی پراگنده و پریشان شدند و در این
مخادشمت و چهار نفر از فوج انگریز مقتول شدند بعد پراگندگی غازیان افغانان راه
کوه گندمك چون درز گندم کشاد شد بوقت شام تمام فوج انگریز از بالای کوه
بزیر آمدند و در آنجا مقام نمودند چون این خبر هزیمت غازیان غلزائی در کابل بسمع
سردار محمداکبر خان رسیده همان وقت آنچه قیدیان انگریز در کابل نزد سردار ممدوح
بودند همه را بدست عالیجاه محمدصالح خان برادرزادهٔ امین بی نظیر داده به حفاظت
و احتیاط تمام روانه قلعهٔ بامیان نمود وخود سردار موصوف دوروز در بالاحصار کابل
اقامت گرفته اطوار حسن وقبیح دوستی دوستان معلوم نموده دید که رنگی ندارد وهمه
متغير اند بعده توقف را ناگوار دانسته معه عيال واثقال واحمال مستعد قلعهٔ بامیان شده
وعاليجاه امین الله خان را که بلباس نمک حلالی و زیور شجاعت ودلاوری آراسته بود
او را پیش خود طلبانیده سپهسالار تمام فوج خود مقرر نموده وکپیتان ساندس صاحب را
برکاب خود گرفته روانه قلعهٔ بامیان شده وباقی بیست نفر صاحبان انگریز که بسیار
ذی هوش بودند بهوشیاری تمام و حفاظت لا کلام بدست ... داده روانه قلعهٔ مذکور
نمود و در حین رفتن سردار موصوف عالیجاه محمدشاه خان غلزائی آنچه که متاع زر
و جواهرات و غیره سامان از غنیمت مکنائن صاحب وزیر اعظم بدست یغمای خود آورده بود
همه را آورده بسردار موصوف نظر گذار نمود و مصدر آفرین های گردیده وسردار
معظم الیه از عالیجاه محمدشاه خان نهایت خوش دل شده و او را بخلعت فاخره سرفراز
ساخت فقط،


در بیان رفتن صاحبان انگلیسه دفعه ثانی در کابل و سوختن
چهار سطيح بازار کابل و رهانیدن قیدیان خود .
مزير قلم تیز چنگ تقرير این مدعای را چنین صید سرپنجه بیان می نماید که درسته
یکهزار و هشت صد و چهل و دوی عیسوی سی ام ماه ستامبر سنه ١٨٤٣ مطابق بیست چهارم ماه
شعبان المعظم سنه یکهزار و دوسـد و پنجاه و هشت هجری مقدمۀ عالیجاه جنرل میکا
سیل صاحب بهادر معۀ جمعیت لشکر موفور هر گاه داخل کابل شده از عالیجاه سردار
امین الله خان و صاحب ممدوح ما بین آتشی مقابله و مجادله شعله ور گر ديده صاحب بهادر
پلتن چهل و یکم در این جنگ در پنی قواعد میدان فنا رفته و دیگر سواران و پیاد گان
از فوج انگریز بسیار مقتول و مجروح شدند که تعداد آن از شما بیرون است چون غازیان
افغانان در جنگ و مقابلۀ فوج انگریزان اینچنین دلیری و بهادری مینمودند که و یا مثل
شیر گرسنه بر نخجیر حمله می آوردند نزديك بود که غازیان مظفر و منصور شوند که درین
اثنای توپخانه انگریزان رسیده و از هر چهار طرف گوله ها مانند بارش باران باریدن
گرفت در این حالت غازیان از بس اضراب التواب تاب مقاومت نیاورده متفرق و پریشان
گردیده در عمارات پناه می گرفتند فوج انگریزان در این صورت پیش رفت نموده آمده
داخل شهر کابل شدند آنچه که عمارات کلان کلان بودند بضرب اتواب همه بخاك
برابر نمودند و چهار سطح بازار کابل که يك گلدسته بود از ممر انتقام مکنائن صاحب
بهادر که او را غازیان در چهار سطح مذکور آویزان نموده بودند مسمار و منهدم ساختند
و انتقام صاحب ممدوح از چهار سطح مذکور گرفتند مثل مشهور است که زور بشیر
نمیرسد ده به پالان بعد خرابی کابل جنرل مکاسل صاحب بهادر برای جست وجوی
قیدیان خود عالیجاه اشـکـیـر صا حب را معۀ فــو ج لشکر بسیار سمت قلعۀ بامیان روانه
نمود در اثناء راه سردار محمد اکبرخان چنان شبیخون بر فوج مذکور آورده تمام فوج
اجناس مودی خانه و باروت خانه همه در قبضہ تصرف سردار ممدوح آمده و در لشکر فوج
انگریز این چنین تهلکه و تفرقه افتاد که هر يك روی سوی خود ما نند شیر در غنم افتد
و گر گ در رمه روی در فرار نهادند از آنجا که چندین مرتبہ لشکر انگریز این چنین
قسم تباه و خسته حال گردیده بر قیدیان خود رسیده نتوانستند در این ضمن جنرل نات صاحب
بهادر را از سر کنار حکم دادند کـــه زود معۀ فوج خود را در غزنین رسانیده عالیجاه
شمس الدین خان را گرفتار نموده و قلعۀ غزنین را گرفته بعده طرف بامیان بجهت رهائی
قیدیان روانه شوند صاحب ممدوح به موجب حکم روانه گردید هر گاه به فاصلۀ بیست و هشت
گروه غزنین رسیده طرف عالیجاه شمس الدین خان پیغام مقابلۀ جنگ نمود عالیجاه مذکور
به مجرد شنیدن پیغام صلح بیست و چهارم ماه رجب سنه یکهزار و دوسد و پنجاه و هشت
هجری مطابق بیست سیوم ماه اگست سنه یکهزار و هشت صد و چهل و دو عیسوی معۀ پانزده هزار
تفنگ چیان و يك ضرب توپ در دامن کوهستان پنهان ساخته و دو هزار لشکر طرف شمال
بر صاحب ممدوح فرستاده و خود معۀ پنجهزار سوار جرار در مقابلۀ صاحب ممدوح آمده
در آن صووت صاحب معظم اليه لشکر خود را حکم تیاری و آمادگی داده از منزلگاه


( ۱۷۱ )

برآمده وتوپ ها را نزد فوج گذاشته خود پیش آمده طنبور جنگ را در نوای آورده تا مدت دوپاس نوایزه جنگ شعله ور بوده از کشته ها و خسته ها پشته ها گردید که درحساب نیاید غازیان از روی حمیت ایمانی وهمت مردانگی پرقدم گاه خود چون کوه الوند ثابت بودند ودرلشکر انگریز اینچنین تفرقه افتاده که هوش و حواس خود باخته هراسان و ترسان گردیدند در این حالت صاحب ممدوح کلاه خود را از سر برداشته بفوج خود مخاطب شده که شمایان از احتیاط ... میباشند بهادری و جوان مردی ایشان در میدان واحتیاط بنگاه مشهور ومعروف اگر در این جای بی همتی را شعار خود نمودند پس تمام همت سوابق ولواحق ایشان برباد خواهد رفت هر گاه همت را گذاشتند پس سر خود را بسنگ ندامت خواهند داد وعرق افسوس وانفعال بر جبین حال خواهند آورد اگر باینوقت با حریفان مقابله نکردند پس یکی هم زنده نخواهد ماند بهتر همین است که بیک بارگی تمام فوج بر حریفان حمله کنند فوج انگریز بشنیدن این حکم صاحب ممدوح رگ حمیت آنها در حرکت و دیگ غیرت وهمت آنها در جوش آمده هر يك از روی همت وجوان مردی بر حریفان غازیان جلو ریز شدند که دريك حمله بسیاری از حریفان طرف کوه وجنگل فراری شدند عالیجاه شمس الدین خان نیز بمعاینه این حالت معه سی سواران عفان تاب طرف قلعه غزنین گردیده در این صورت فوج انگریز نزديك غزنین رسیده وغازیان که در کوه پنهان بودند یکبارگی از کوهستان بیرون برآمده و شمشیر های خون آشام از نیام ها کشیده در فوج انگریز افتادند ودر يك لمعه دوصد و چهار سپاهی از فوج انگریز در خاك قتل و قتال انداخته باز طرف کوهستان رفتند روز سیوم جنرال نات صاحب بهادر متصل قلعه غزنین معه فوج و اتواب رسیده ابواب زدن شروع نمود وابواب قلعه غزنین را بزدن اتواب بر باد داده و عالیجاه قمرالدین خان برادر شمس الدین خان معه دیگر رفقای غازیان از ابواب شهادت داخل دارالجنه شدند در انوقت عالیجاه شمس الدین خان با رفقای خود مشورت طلب گردید بعضی رفقای در مجلس مشورت چنگ صلاح جنگ نواختند و برخی در محفل سنجش شمع این معنی را بر افروختند که مصلحت وقت این است که جلد در کابل رسیده و از آنجا جمعیت لشکر موفوره گرفته آمده بمدد یشای مقابله نموده شود عالیجاه مذکور را این مصلحت پسند خاطر افتاده فوراً قدری سواران جزار خوش اسپه همراه خود گرفته روانه کابل گردید چون عالیجاه مذکور نزديك كابل رسیده در آنجا غلبه صاحبان انگریز شنیده ترك رفتن کابل کرده از راه کوهستان عازم قلعه پغمان گردید، جنرال نات صاحب به روانگی عالیجاه مذکور مدد گاری بخت خود دانسته بجلدی تمام داخل غزنین شده نشان فتح فیروزی بر قلعه نصب نموده طنبور شادمانی وفتح مندانه بلند آواز نمود لیکن روز و شب از ترس شبیخون غازیان در اندیشه وخوفناك بوده به حافظت تمام و هوشیاری لا کلام اوقات گذاری می نمود چون بار دیگر هر گاه این خبر تسخیر قلعه غزنین بشمع لارد صاحب بهادر افسر فوج انگریز رسید ابواب نشاط وخرمی واسباب شادی و انبساط بر چهره حال صاحب ممدوح مفتوح و آماده گشت همان وقت طرف جنرال نا تصاحب حکم فرستاد که ابواب قلعه غزنین که سلطان محمود شاه غزنین از سومنات هندوستان آورده بود آن را بجلدی تمام واحتیاط کلی از غزنین روانه


۱۷۲
هندوستان نمایند که این دلیل قوی از دوباره فتح و تسخیر خراسان است و دیگر اینکه از کمی
محاصل خراسان و بسیاری مخارج عذری پیشنهاد خاطر خود نموده ملك خراسان كابل
وقندهار گذاشته روانه هندوستان گردیدند از آنجا که این مثل بدان می نماید جانیکه
زور است سند قدر ندارد لیکن این خرابی های جانی و نقصان مالی که انواع انواع بسرکار
انگلیسه بهادر از دست غازیان سرداران خراسان رسید آنرا احیا منسیا نمودند که تا حال
از لاش های مردگان فوج انگریز راه تردد در خراسان مسدود و این مرتبه دویم که فوج
انگریز در خراسان رفته بودند محض برای رهائی بندیان خود میگویند که انکهوگهای
مبلغان باهالیان خراسان داده بهزار خواری و مرارهای کشقون داخل کابل شده دو چندان
خرج عمارات منهدمه بمالکان داده بعده به تخریب عمارات و چهار سطح بازار کابل
پرداخته برده کار خود نموده وابواس سوقات هندوستان از غزنین برداشته و امع هندوستان
شدند والا صاحبان انگریز ولایت خراسانرا بجان خریدار بودند که خیال هوس در سر
داشتند که در آنجا محکمه خود گرفته سدراه روس شوند لیکن چه فایده که هم جانها
دادند و هم زر افشاندند . بجز خرابی و هزیمت نتیجه دیگری نیافتند و داغ حسرت بر دل
گذاشتند از آنجا که خانه نشینی بی بی از بی چادری است نه از مستوری هرگاه صاحبان انگریز
بهادر دست قدرت برملك خراسان می یافتند کسی میگذاشتند و اقسام اقسام فواکهات
که فقط انگور چهل و چهار قسم میباشد و دیگر فواکهات سیب وانار وتاك ورواش وتوت
بیدانه وشیرپوزه شیرین و تو پوزه وسرد، آلوچه وشفتالو وغيره بيان هر يك ميوه عجيب لذتى
دارد در ملک دیگر کجا پیدا میشوند قطع نظر ازین فقط آب یخ در تمام ملك هندوستان
بهم نمیرسد چه جای فواکهاتست اگر کدام میوه در ملك هندوستان پیدا میشود هم نابود
چرا که رنگش ببین حالش بپرس مردم هندوستان چه شباهت لطیف و چه لباس شریف
دارند جامه های شان چون تشک و بافال چپاتی در جنگ تویه کرده ازین چپاتی چار،
وفتار بنا عذاب النار .
خائة شان بلند و همت پست
یارب این هر دو را برابر کن
از آنجا که لشکر هندوستان سوخته استخوان را بالشکر خراسان که غذای شان همه گوشت
گوسفندان ناصری و انگورهای صاحبی و خلیلی و حسینی و غیره فواکهات میباشد چه نسبت
گویا کلوخ را بر سنگ زدن است اگر در دال چپاتی چیزی قوت می بود پس لشکر هندوستان
از تاب برف خراسان نمیگداختند و دریاب همت وجوان مردی لشکر هند وستان
شاه جهان پادشاه هندوستان عجب نغمه از قانون طبع نواخته است بابای من بهادر من دیروز
صاحب نه لك سوار بودم امروز برای رکاب دار محتاجم مغرور مباش یا لشکر هندوستان
چه هندو و چه مسلمان .
بیا تفرج این چرخ بی مدارا کن
نظار به شاه جهان و بحال دارا کن
نضا قضا نشود ای عزیز من هرگز
تو خواه قال بزن خواه استخارا کن
از آنجا که چرخ بی مدارا با هیچکس مدارا نکند ـ گردش گردون گردان کرده نانرا گرد کرد
بر سر اهل تمیزان ناکسان را مرد کرد
گردش گردون گردان اینچنین دارد خیال
هر کمالی را زوالی هر زوالی را کمال فقط .


۱۷۳

در بیان فتح نمودن قلعه غزنین که بار دیگر عالیجاه جنرال نات صاحب
واز آنجا طرف قلعه بامیان بجهت رهائی قیدیان رفتن

دوال قلم خوش رقم طبل این مدعای را چنین می نوازد که هر گاه جنرال نات صاحب
بهادر قلعه غزنین را از دست عالیجاه شمس الدین خان فتح نمود و بعد از سه روز از قلعه غزنین
معه فوج لشکر خود بنا بررهائی قیدیان روانه طرف قلعه بامیان گردید وعالیجاه محمد صالح خان
که بموجب حکم سردار محمد اکبر خان قیدیان را در قلعه بامیان برده به مکانات تنک
تاريك و ناگناه عورتان را علاحده ومردان را علاحده در حبس داشتند چون اسیران پنجه
جفا و رفتاران بند بلا هر گاه دیدند که تکلیف قید از حد گذشته و نزدیک بود که
طایر روح آنها از قفس عنصری پرواز نمایند ورشته حیات آنها از مایوسی گسیخته گردد
و همین فکر میکردند که تادم حیات در قید خواهیم ماند و یا افغانان بطریق غلامی كنيزك
در کوهستان خواهد فروخت درین صورت قیدیان باهم مصلحت کردند که الحال تدبیری
باید نمود که از آن صورت رهائی در آئینه مدعای رخنما گردد وتير تدبیر را از کمان
اندیشه چنان باید زد که برنشانه مراد خورد از آنجا که قیدیان عالیجاه
لارنس صاحب بهادر را در این امر مختار نمودند و صاحب ممدوح بسیار دانای و از آموده
کار ورور کار بود يك روز صاحب موصوف پیش عالیجاه محمد صالح خان رفته و آداب
تسلیمات بجا آورده دور ایستاد شد عالیجاه مذکور از روی لطف ومهربانی ملتفت حال
صاحب ممدوح شده پرسید که چه خبر دارند بنشینید هرج احوال ما في الضمير دارند
بلا شك بگويند صاحب ممدوح از کمال دانش و شعور عالیجاه مذکور جواب داد که تمام
حال واحوال ما گرفتاران چون روز روشن برخاطر مبارك ظاهر و از آفتاب روشن تر است
احتياج تقریر و بیان نیست از آنجا که عیان است چه حاجت به بیان ليكن بالفعل از قضاء
کردگار ما اسیران در قبضه اقتدار ایشان گرفتار می باشیم و آنعالیجاه درین مدت حبس
همیشه غم خوار و مددگار ما گرفتاران بند بلا هستند بی تکلف و خوشامد میگویم که
سردار محمد اکبر خان قدر مقدار ایشان نمی داند و جوهر حسن نيت و ذاتی ایشان
نمی شناسد خدا شاهد است که از ما و شما سابق ملاقات می بود و رابطه دوستی و اتحاد مربوط
میداند که شما را بچه مرتبه وعلو درجه می رسانیدم لیکن چه فایده که ما یان امروز خود
گرفتار میباشیم لاچار چیزی کرده نمیتوانیم و برطبق مضمون او خویشتن گم است که را
رهبری کند لیکن اگر باین وقت ايشان يك مهربانی برما گرفتاران پنجه جفا نمایند
عين احسان خواهد بود که مایان را بیکبارگی در مقام كند مك در نزد پالك صاحب
رسانیده دهند پس يك لك روپیه خدمت ایشان میکنم وسوای ازین دیگر وظیفه سالیانه نیز
مقررالسر کار کشايده خواهد شد عالیجاه موصوف بشنیدن این سخنان دلغريب صاحب ممدوح
درمقام صبر آمده چیزی در جواب صاحب ممدوح تکلم نکرده بجهت خوردن طعام ونوشیدن
آب و گردانیدن صاحبان اسیران حکم داده از آنجا که در اوائلی که خبر فتح غزنین از
جنرل نات صاحب بهادر رسیده بود در آنوقت صاحبان اسیران و پریشان ويك اقرار
نامه در حضور اینکه هر گاه تمام قیدیان را در مقام كندمك پيش جنرل پالك رسانیده
دادند پس مبلغ يك لك روپیه نقد خدمت آنعالیجاه میکنم و تمام عمر از عمر این جان بخشی ها


( 174 )
مرهون احسان آنعالیجاه خواهم بود واز سرکار انګلیسه بهادر وظیفه مقرری بجهت
آنعالیجاه واولاد آنعالیجاه تادم حیات از سرکارعطای خواهد شد نوشته عالیجاه موصوف
داده بودند باز در آن روزهای قاصدی ازطرف کابل معه خط جنرال پالک صاحب بهادر
بخدمت عالیجاه مذکور رسیده در آن نوشته بود که اګر مهربانی کرده صاحبان اسیران
را درنزد من رسانید. میدهم هرآئینه بالفعل بیست هزار روپیه نقد سر دست و مبلغ
یکهزار روپیه عوض سالیانه ازسرکار بانعالیجاه عطای خواهد شد از آنجا که عا لیجاه
مذکور را این سخن صاحب ممدوح بسیارخوش آمده درفکر همین بود برنوشته صاحب ممدوح
عمل نماید چونکه زرعجب جواهری است فرح بخش که از دیدن آن طبیعت در نشاط می آید
واز شنیدن نغمه آن مایه رفع ملال میشود ازآنجا. که وجه سرخ وروی سکه داری دمزیزی
قابل صاحبعیاری، کهی بګرفته خوبان را سردست، کهی سیمین برانرا کردیارست ، فرح بخش
درونهای پریشان، کلید قفل مشکلپای دوران. چون عالیجاه مذکوربامید نقد شیرین زر میخواست
که بندوبست فرستادن قیدیان طرف کابل پیش صاحب ممدوح نماید که درین اثناء رقعه دستخطی سردار
محمد اکبر خان بنام محمدصالح خان ورود آورده باین مضمون که بمجرد ملاحظه رقعه
هذا قیدیان انګریز ازقلعه بامیان بجلدی کشیده باحتیاط وهوشیاری و خبرداری تمام
روانه خلم شوند که در کابل انګریزان بازغلبه شده افواج آنها هرچهار طرف بجهت
تفحص قیدیان تلاشی وامروز فردا نزدیک قلعه بامیان خواهند رسید نظر بر آن علاج
واقعه پیش ازوقوع واقعه باید نمود خبردار در بجاآوری این حکم تاخیر نباید کرد
عالیجاه موصوف بموجب حکم سردار ممدوح طوعاً و کرهاً قیدیان را ازقلعه بامیان کشیده
عزم رفتن خلم نمود که درین اثناء قاصدی آمده خبرداد که لشکر انګریزان برموضع
تاجیین که متصل بامبانست رسیده باافغانان آنجا مقابله نمودند وشکست فاحش بافغانان
داده اند چون این خبر از زبان منشی موهن لعل کشمیری که رفیق پرنس صاحب بود
بعالیجاه لارنس صاحب رسیده بسیار خوشوقت ګردیده وباعث تقویت دل او ګردیده ازآنجا
که قیدیان سبب شنیدن خبر آمدن فوج انګریز وخوردن شکست افغانان یکبارګی
درمقام جرات آمدند لیکن عقل دوراندیش مانع پذیرفتن این جرأت ګردیده بعده منشی
مذکور لارنس صاحب بهادر بهمرامخود ګرفته پیش عالیجاه محمد صالح خان آمدند و ګفتند
که مایان شنیده ایم که فوج سرکار انګلیسه بهادر فتح موضع تاجیین نمودند وافغانان
هزیمت یافتند وامروز فردا دراینجا خواهد رسید وخوب میدانیم که شمایان را طاقت توانای
مقابله فوج انګریز بالفعل نیست طرفة العین درهم وبرهم خواهند شد واین مبلغان نذرانه
که نقد رقم میباشد ازدست شما خواهد رفت وداغ حسرت آن لاه وار درجګر ایشان
خواهد ماند بلکه بیم آنست که مبادا طائر وجود شریف در دام فوج انګلیسه بهادر
ګرفتار آید بعوضرابی بصره چاسود وتمام عمر بحسرت وافسوس بسر خواهند آورد
وفی الواقعه که مایان الحال برشما احسان مینمائیم که چنین سخنان خیراندیشی از روی
اخلاص بشما ګفتم آینده اختیار باقی ومن آنچه شرط بلاغ است با تو میګویم، تو خواه
ازسخنم پندګیرخواه ملال، لازمهٔ دانایان دوراندیش عاقبت بین همین است که ماقیدیان را
رهائی دهند وبطرف کابل روانه نمایند که به بهبودی وحسن خدمتی ونيكذاتی ایشان دراین


«١٧٥»
است و آنچه که رفقای عالیجاه محمد صالح خان بودند آنها نیز همین صلاح و تدبیر بهتر
دانسته پسندیدند آخرالامر بعد از جد و جهد بسیار عالیجاه مذکور اقرار نامه حسب المدعای
از صاحبان اسیران نویسانیده و ضامن کپیتان تیکر نصاحب گرفته و بر ضمانت نامه نیز دستخط
تمامی صاحبان قیدیان انداخته و آن اقرار نامه را حجت و شفای حیات خود دانسته بعده
جمیع صاحبان قیدیان را رهائی داده روانه کابل نمود هر گاه صاحبان قیدیان از قید رهای
یافته چون باز تیز پرواز خودها را در چهاونی کابل پیش جنرال ناتصاحب بهادر رسانیدند
صاحب ممدوح از رهائی قیدیان دستباب درایت نشاط و خرمی گردیده نقاره های شاد
مانه بلند آواز نمود و محفل جشن جمشیدی آراسته از بس خوشی و خرمی با واز رقص گرم
ساختند و عنادیل زبان را در گلزار محفل آرائی به نغمات دلکشای انگریزی مترنم
کردند که از آوازهای حزین و سرودها دلنگنزین زهره ناهید فلک آب گردیده غرض
بعد رسیدن قیدیان مبلغ سد روپیه مشاهره بطریق وظیفه برای عالیجاه محمد صالح خان
از سر کار مقرر نمودند و دیگر اقرار نامه های و عید انجام همه پیچیده در بغل نغل خود
داشتند بعد جنرال ناتصاحب بهادر بتاریخ چهاردهم ماه اکتوبر سنه ١٨٤٢ چهتی
انگریزی طرف کپیتان جی می صاحب باین مضمون نوشته فرستاد که جنرال پالک صاحب
هر گاه داخل کابل شود او را بگویند که العال از شما و فوج شما وقت بدی رسیده و نیز
يك متنفس از صاحبان انگریز در کابل نخواهد ماند باقی آنچه که مردم کابل به لازمان
انگریز اذیت و سختی های رسانیده بودند در عوض آن انتقام از عمارات کلان کلان
امرا عالیمقام کشیده شد سوختانیده خاکستر نموده شد مخلص بعد از پنجروز جنرال پالک
صاحب بهادر از کابل روانه جلال آباد گردیده چون در مقام کوتل رسیده در آنجا غازیان
افغانان بر فوج صاحب ممدوح شبخون آورده تمام اسباب و سامان از فوج مذکور بغارت
بردند و کپیتان از پلتن چهل دویم و دو کپیتان از پلتن چهلم و سواران بجهت استمداد صاحب
ممدوح مامور بودند يك جنیگ بهمراه آنها از غازیان واقع شده مقدار شصت آدم و افسر
اسپان مقتول گردیده و چندین اسپان مجروح شدند القصه هر گاه جنرال پالک صا حب
از جلال آباد باز تدارك سامان و اسباب گرفته روانه سمت پشاور شد در اثنای راه
باز غازیان افغانان چندین شب خونها بر فوج انگریز نمودند و اسباب و سامان را به یغمای
بردند هر گاه فوج انگریز نزدیک دره خیبر رسیدند درین اثنا دو صد نفر افغانان
غازیان دلاور چون هژبران شمشیرها برهنه بدست همت گرفته بر فوج مذکور حمله آورده
اینچنین زد کوب و شمشیر بازی نمودند سپاهیان پیاده از فوج انگریز قواعد بندوق های
خود فراموش نموده خطا شدند و دست و پای آنها تمام آبله گردیده طریق گریز اختیار نمودند
درین بلوه پنج توپ بدست غازیان افتاده و باروتخانه بسیار در تصرف غازیان آمده لیکن
طرفه کار این بود که افغانان را قواعد توپ زدن نمی آمد اگر می آمد پس راه گذر
مسدود می بود يك ذی نفس زنده نمی رفت فی الجمله هر قدر که افواج انگریز بهادر وقت
آمد و رفت از دره خیبر فی نفر يك روپيه کلدار عوض گذر به مردم افغانان خیبر داده
بعده جان بسلامت از دره خیبر کشیده بردند مگر در پلتن از دادن مبلغان انکار نمودند
آنها سه شبانه روز در کوه بند و معطل بودند هر گاه ادای مبلغان بدستور دیگران کردند


«١٧٦»

بعد از آن راه گدر یافتند فوج معیتی جنرال پالک صاحب بهادر که در کابل وجلال آباد
از سوختانیدن عمارات چیزی دست وپای زده اسباب را جمع نموده بودند و بکمال غرور
وبی پروائی مع اسباب محروقه داخل دره خیبر شدند در جهت از جنرال میکنائیل صاحب
هم همراه آنها بود درینصورت یکبارگی مردم افغانان چیزی که بر بالای کوه بودند
تفنگ های برفوج مذکور زدن گرفتند دراین ضمن يك جماعه پیاده سروپای برهنه
از افغانان شمشیرها برهنه بدست گرفته درفوج افتادند درعرضه چهار ساعت لاشها برلاش
شدند و جای بجای از کشتها پشته ها گردیدند ومردم ساربان وسائیسان اسپان که تمام مال
واز مبلغان نقد وجنس همراه داشتند همه را غازیان غارت نمودند بسبب کثرت لاشها مردگان
شش روز راه مسدود بود هر گاه فوج انگریزان بسیار جمع گردیده بعده بصد مکروهی
لاش ها مردگان از راه دور کرده درمیان نشیب کوه انداختند از آن بعد راه تردد
کشاده شد از آنجا که اینقدر تباهی وخرابی بافواج انگریز در خراسان پیش آمد که
از گفتن ونوشتن نیست آنچه خواریهای جهان و شرمساری های زمان بودند همه عاید حال
صاحبان انگریز و افواج گردیده میگویند که اگر نظره غیرت در وجود صاحبان انگریز
می بود پس زندگی برخود حرام می دانستند يك گولی زهر قاتل خورده خودرا هلاك مینمودندلیکن
صاحبان انگریز که هریت موسوم باسم بهادری میباشند این همه خفتها ی و بی شرمی ها را بپشت خود
انداخته گفتند که پهلوان زنده خوش است القصه که صاحبان انگریز بعد خرابی های
جانی ومالی وحیله وری عمارات کابل را سوختانده و ابواب قلعه غزنین کشیده پار شتران
نموده روانه هندوستان نمودند و قیدیان خودرا رهانیدند دراین اثنا حكم جناب نواب
گورنر جنرال لارد الین برود بهادر بنام صاحبان متعیته افواج خـــراسان شرف انفاذ
یافته که اولاً ملك خراسان را تخیز نیست نفع کم خرج بسیار دوما جماعه افغانیه بی رحـــم
سنگ دل همه کوه نشین وصحرای نورد میباشند باین قسم جماعه مقابله و مصالحه نمودن
بالفعل صورت ندارد ایشان بلا توقف بیکدم قیدیان را همراه خود گرفته خود ها را فیروزپور
رسانند که در خور این خدمت و جانفشانی ها که درین مهام برافت تمام خراسان نموده اند
مصدر عنایات وانعامات سرکار انگیلسیه بهادر گردیده مرتبه مناسب وعهـــده کلان
سرفرازی خواهد یافت چون جنرال پالک صاحب بهادر وجنرل نات صاحب بهادر وغیره
صاحبان ماهواره خراسان مطابق حـکــم نواب گورنر صاحب ممدوح قیدیان خودها را
ازخراسان گرفته تشریف فرمای مکان دارالامان فیروزپور شدند و ازغم والم شداید
خراسان رهائی یافتند و درفیروزپور تشریفده شکر حیات تازه بجای آوردند از آنجا که
ولایت خراسان محل بازان وملك هندوستان مكان زاغان مثل مشهور است چون زاغان را
به بازان آشنائی نباید که درینخصوص يك نقل ازبازان وزاغان تصنیف عقلای وفصحا
است که بعد اتمام صورت واقعه نوشته خواهد شد کــه بمطالعه ناظرین این رساله فزايه
خواهد آمد.


«۱۷۷»
در بیان آنکه راویان میگویند که دفعه ثانی آمدن فوج انگریز
صاحب بهادر در کابل وسوختن عمارات و چهار سطح کابل و گرفتن
قلعه غزنین و بردن دروازهٔ غزنین از سمنات هندوستان جانب هندوستان
و رهانیدن قیدیان خود محض بسازگاری سردار محمداکبر خان بود
بلبل قلم خوش رقم در بوستان این داستان چنین خوش الحان میشود که هرگاه
سردار ملك اقتدار محمداکبر خان از روی همت ودلاوری تمام کوهستان کابل و غزنین
وقندهار وغیره که محل شهبازان غازیان بودند از ظلمت زاغان نوارانی نموده رونق
افزای جلال آباد گردیده عالیجاهان جنرل ناتصاحب بهادر وجنرل پالاك صاحب بهادر
معه افواج در جلال آباد دایر بودند آنها را سخت محاصره نمودند مدت دوماه سردار موصوف
در آنجا منزل انداز بود ونقب را تیار کشانیده درینصورت صاحبان انگریز نهایت عاجز
ودر ششهٔ حیرانی آمدند و در دفع سردار موصوف بسیار تدبیرات درخاك میکردند لیکن پیش
نرفته آخر روی التجا بسردار مذکور آورده بعرض رسانیدند که این قدر خرابی و بدناموسی
که درملك خراسان از دست سرداران خراسان بسرکار انگریز بهادر رسیده در مدت العمر
جائی ندیدیم و این چنین مرارت های وتلخکامی ها گاهی نچشیدیم .
اگر این بارجان برم زغمت هوس عاشقی دگرر نکنم
این سزاهای که یافته ایم کافی واین که کشیده ایم وافی است و امیر دوست محمدخان را
هم از هندوستان طلبانیده حاضر مینمایم واز مبلغان نقدرانه نوعیکه مرضی وخواهش خاطر
سردار خواهد بود خدمت میکنیم بشرطیکه پرده کار مایان از مصلحت واغماض ایشان
بعمل آید اولاً اینکه قیدیان مایان را رهائی بخشیده و دیگر اینکه مایان معه فوج
یکبارگی در کابل وغزنین رسیده انتقام خودرا از تخریب عمارات کابل و چهار سطح
کابل که درآن مکانات صاحبرا آویزان نموده بودند کشیده بعده بلا توقف یکدم
راجع هندوستان خواهیم شد عهد و پیمان موثق مینمائیم و هم دوباره این چنین هوس نخواهیم
کرد. سردار موصوف در جواب امر نمود که کارایشان همه انگریزی وحیله سازی و عهد وپیمان
ایشان لایق اعتبار نیست مگر از اهالیان ولایت انگلیسه عهد نامه بیایدوهم از جناب
امیر بی نظیر والد ماجد ما در آنجا تشفی و تسلی گردد و نوشته امیر بی نظیر درینخصوص
موسومهٔ من برسد بعد تجویز کرده نوعیکه اقتضاء خواهش سرکار انگلیسه بهادر خواهد
بود انشاءالله تعالی از قوه بعمل خواهد آمد چون صاحبان انگریز مصلحت امر سردار
موصوف بجان خود منت دانسته قبول دار شدند والا ممکن نبود که صاحبان انگریز دفعهٔ ثانی
کابل وغزنین وقیدیان خودرا ازسردار ممدوح بگیرند هرگاه صاحبان انگریز بزور
بازوی همت قیدیان خود را خلاص نموده بودند پس چه احتیاج داشتند که بعد رهائی قیدیان
خود امیر دوست محمدخان را ازقید فرنگ رهائی دهند رفتن صاحبان انگریز دفعه ثانی

توای معارك(۱۰۰۰۰) نمبر دار محمد ح سید سرور و عبدالغنی ندرجب علی یوم۲۸ر ۳۱


«۱۷۸»
در کابل وسوختن عمارات و گرفتن غزنین و رهانیدن قیدیان محض بساز گاری سردار
محمد اکبر خان بود وقتیکه سردار ممدوح از قید والی بخارا رهائی یافته داخل کابل
گردیده بود دران وقت چه دولت وجه سامان داشت فقط بدست خالی و بی سر و سامانی چه قدر
جنگ های با فوج انگریز نمود که تمام فوج انگریز را ذلیل وهلاك نموده از ملك خراسان
کشیده وحالا که خزانه سردار موصوف از یغمای فوج انگریز مالامال و اسباب سامان جنگ از
اتواب وبنادیق وباروتخانه و گدام غله موجود ومهیا داشت وهزار های غازیان شجیم برکاب
نصرت بالش حاضر بودند چه نحو شد که صاحبان انگریز بهادر باینقدر قلیل فوج باز در کابل
و غزنین رفتند و قیدیان خودها را بی مقابله ومقاتله از قید خلاص کشانیده آوردند از آنجا که
فرمان روایان خط عقل ودانش وسریراران کشور فهم وبینش کجا باین قول محال تن داده
در محل اعتبار می آرند اصل مدعای این است که هر گاه عهده نامه اعالیان افغانستان معه
مکتوب مرغوب امیر دوست محمد خان مشعر برتشفی سردار ممدوح شرف نفاذ یا فته ونیز
دراین اثنا غیر مفتل بندگان شاه شجاع الملك از دست شجاع الدوله که ذکر آن صحایف
صدر مندرج است بسمع سردار موصوف رسید، پس از لحاظ خرابی کابل که مباد اآتش
فتنه وفساد شعله ور گردد ازین سبب بعد حصول عهدنامه مذکور وایصال مراسله امیر بی نظیر
باصاحبان انگریز ساز گاری نبرده خود روانه کابل شده و بصاحبان انگریز که در
جلال آباد بودند فہمایش نمود که هر گاه من علانیه با صاحبان ساز گاری نموده
قیدیان ایشان رارهائی دهم وحوزه کابل وغزنین بدست ایشان واگذارم پس چندین
فتنه های وفساد برپای خواهد شد که رفیع و دفع آن بسیار مشکل و دشوار خواهد شد
اولا همین غازیان و سرداران کابل در هلاك من دريغ وصرفه نخواهند کرده وبما قیدیان
ایشان را در ته تیغ بیدریغ خواهد کشید و یک از ایشان يك نفس زنده واپس نخواهد رفت
تدبیری باید نمود که اشیاء وشكوك مطالب ومقاصد مافی الضمیر ایشان بدست مدعای آید
در حال ایشان در ظاهر با فوج خود بسرانگی در تعاقب ما جانب کابل تشریف فرمای شوند
اگرچه افغانان پیش راه ایشان گرفته بمقابله خواهند پرداخت لیکن وقت کار زار پس
پای شده خواهد رفت وایشان چنگ کنان داخل شهر کابل شوند ومن پیش از ورود ایشان
از روی مصلحت با سرداران کابل در مقام رنجش آمده قیدیان را روانه سمت قلعه بامیان
خواهم نمود وخودهم از کابل برآمده بدر خواهیم رفت بعد، ایشان بخاطر جمع تخریب
عمارات کابل و چهار سطح بازار کابل ساخته روانه قلعه غزنین شوند که عالیجاه
شمس الدینخان بموجب فہمایش قدری باز او جنگ گرم نموده و قلعه غزنین را گذاشته طرف
قلعه بامیان خواهد آمد بعده ایشان قلعه غزنین را بدست خود آورده ولوای نصرت برافراشته
ودروازه قلعه غزنین را برداشته و دلیل قوی دوباره فتح خراسان ساخته بعده روانه طرف قلعه بامیان
شوند که صورت تجویز رهائی قیدیان صورت وقوع یابد هر گاه صاحبان ممدوح
باین همه مصالحت و ساز گاری سردار موصوف بعد فتح قلعه غزنی روانه بامیان گردیده
چون قیدیان پیش از رسیدن صاحب ممدوح از عالیجاه محمد صالح خان نوعیکه
بالا ذکریافته رهائی یافته روانه کابل شده بودند بهمراه عالیجاه مذکور آتیه که قرار داد
وعهد انجام صاحبان انگریز نموده بودند برخلاف آن پرداخته هیچ بایفای آن نپرداختند
از آنجا که رفتن صاحبان انگریز دفعه ثانی در کابل محض از ساز گاری سردار


«189»

محمد اکبر خان بوده والا چه قدرت داشتند که باین همه خرابی های فاحش یکبار روی
طرف کابل میرفتند لیکن مثل است که با ملك بساز وده را بتاز باوجود این همه
جان گدازی هم از ناصازی بخت رمیده خود چه قدر زحمت ها و خواری ومحنت های کشیده پی حصول
گوهر مدعای لا اجم هندوستان شدند فقط از انجا که خیر الامور اوسطها است چیزی که از
حد اندازه بیرون می شود در آن خلل های فاحش بسیار میشود والله را باید برداشت که توان
خود از آنجا ؟ صاحبان انگریز صاحب داعیه میباشند ازین چنین شکست و فتح هیچ
پروای ندارند دیده شود که عاقبت کار کجا سر کشد فقط .

در بیان رهائی یافتن امیر بی نظیر دوست محمد خان از قید فرنگ
بزور بازوی همت سردار محمد اکبرخان غازی و ملاقات خاسه
شیر سنگه بامیر بی نظیر ورفتن در کابل و خوشوقت شدن از ملاقات
سردار محمد اکبر خان فرزند دلبند خود و غیره

امیر قلم ذی قدرت رقم در تحریر این مدعای چنین بیان مینماید که هرگاه جنرال پالک
صاحب بهادر وجنرال نات صاحب معه قیدیان بموجب حکم نواب گورنر لاردالن بروبها در
از ولایت خراسان روانه هندوستان گردیدند در این صورت حکم نواب ممدوح در باب روانگی
امیر دوست محمد خان معه جمیع منسوبان و متعلقان بجانب خراسان شرف نفاذ یافته امیر موصوف
دران روز در مکان میسوره بسیار خوشوقتی نمود و جشن آرای گردیده تمام مردم اعلی
وادنا مکان مذکور را ضیافت نموده گوناگون اطعام بمردم خورانیده بتاریخ پنجم ماه
شوال سنه یکهزار ودوصده و پنجاه وهشت هجری مطابق نهم ماه نومبر سنه یکهزار و هشتصد و چهل و دو
هجری از مکان میسوری تشریف فرمای فیروزپور گردیده و با نواب گورنر جنرال صاحب
بهادر ملاقات نموده و رخصت یاب گردیدند و در حین رخصت صاحب ممدوح پانصد سوار
و پیاده و چند زنجیر فیلان و شتران و چهکرها بر پای برداری بامیر موصوف داده روانه نمود
و عالیجاه نواب غلام حیدرخان خلف امیر بی نظیر که در جنگ غزنی گرفتار شده بود
در پغی نظربند بود او را هم گورنر صاحب بهادر از پغی طلبا نیده طرف لودیانه در خدمت
امیر بی نظیر فرستاده وحاجی کاکر را نیز بعالیجاه نواب مذکور داده چنا نچه نواب
ممدوح در لودیانه بدم بوسی امیر بی نظیر والد ماجد خود مشرف گردیده مسرت اندوز
شده شب دیجور فراق را بصبح وصال مبدل نمودند بعد از دوماه امیر بی نظیر از لودیانه
مستعد ولایت خراسان گردیده وقت ار تخاص لارد صاحب بهادر يك خلعت سنگینی با میر
ممدوح اعطا نمود و در وقت روانگی خود به نفس نفیس لارد صاحب بهادر بطریق اعزاز
بهمراه امیر بی نظیر بسیار راه رفته صاحب ممدوح در حین معاودت مدت یکپاس با
امیر بی نظیر خلوت نمود از کمال محبت و نهایت مودت بامیر بی نظیر فهمایش نمود تا کید
کرد که زنهار صدهزنهبار با سرکار انگلیسه بهادر هرگز رفتار مخالفت وبد سلوکی پیش
نخواهند گرفت و با سکهان هم آمیزش و سازش خواهد نمود وازطریق خصومت و عداوت


بالکل احتراز خواهند کرد که نتیجه عاقبت کار ندانند وباليجاه محمد اکبر خان را
از حمله پشاور وقتل سکهان منع مطلق باید نمود صاحب ممدوح بعد این همه نصایح ومواعظه
عاقلانه از امیر بی نظیر دست رخصت گرفته وهذا فراق بینی وبینك بر زبان محبت ترجمان
مابین رانده ووظیفه روزمره ومشاهر، امیر بی نظیر تا بدره خیبر مقرر نمود ومعاودت فرهای
گردیده چون امیر بی نظیر بقطع منازل رونق افزای سرحد ممالك محروسه خالصه مهاراجه سنگه
گردیده کما د پردازان خالصه شيرسنگه بموجب حكم مو کل خود در نزول منزل بطریق
استقبال پیش امیر بی نظیر می آمدند وتعارف وضیافت های از هر قسم نمودند مخلص واقعه
بتاريخ بیستم ماه جنوری سنه ۱۸۰۸ عیسوی مطابق هژدهم ۱۸ ماه ذیحجه الحرام سنه
یکهزارو دو صد و پنجاه وهشت هجری مقدسه در شهر لاهور تشریف فرمای شده مهاراجه
شیر سنگه امرای خاص وهمنشین اختصاص خود را بخبر استقبال امیر بی نظیر مامور نموده
بود وهم لوازم ضیافت واسباب جهانداری از هر اقسام ماکولات بوجه احسن مهیا و موجود
کنانیده بعالیجاه حکمت دستگاه حکیم عزیز الدین خان را احس مصاحبت و خیر خواه بلا
اشتباه مهاراجه ممدوح بود حکم داد که اراد، سرکار بجهت ملاقات امیر بی نظیر در باغ
حضوری منظور نظر است که هم تماشای باغ دلگشای وهم از گلزار ملاقات امیر بی نظیر
گلهای صحبت رنگین بدست آرزوی آورده خواهد شد سرداران عالیشان معه افواج
شایسته ولباس بایسته در کمال زرق وبرق فورا در باغ مذکور حاضر دارند روز دویم
مهاراجه ممدوح در باغ بصد زیب وآرایش که شرح آن اگر داده شود هر آئینه شرح بطول
میگردد چون نسیم سحری شگفتگی بخش بگلهای باغ مذکور گردیده امیر بی نظیر از
تکلیف نظاره گلهای بوستان ملاقات وصحبت خود نمود امیر بی نظیر از استشمام رایحه
اینمعنی خود را چون گلستان آرایش داده متوجه باغ مذکور گردیده لیکن پیش از رفتن
خود يك قبضه شمشیر اعلی و دو راس اسبان تازی و پانصد روپیه نقد بجهت نثار بخدمت
مهاراجه ممدوح فرستاده بود وخود هم در تعاقب آن تشریف فرمای گردیده هر گاه امیر
بی نظیر زینت افزای باغ مذکور شده مهاراجه موصوف نائب فرش بجهت تعظیم وتكريم
امیر بی نظیر چون گلبرگ از نسیم سحری اشتياق تحرك نموده از بس شوق وذوق محبت
هلال آسای آغوش کشاد بیکدیگر را چون غنچه در بغل تنگ گرفتند بعد صفای و مرحبا
بخوبی سرخوش باده نشاط ملاقات یکدیگر شدند و خیلی مدت در محفل خاص ما بین شمع
مكالمه وصحبت روشن نمودند چنانچه از صحبت شیرین یکدیگر سیری نداشتند در این اثنا
بحضور مهاراجه خبر رسید که سردار محمد اکبرخان بجمعیت سی هزار فوج لشكر نزديك
دره خیبر منزل انداز گردیده است وعزیمت پشاور دارد درصورت شنیدن این خبر مهاراجه
از امیر بی نظیر پرسید که سردار محمد اکبر خان چقدر عمر دارد امیر فرمود که
بیست و شش سال عمر او خواهد بود باز مهاراجه بامیری مخاطب شد که سردار محمد اکبر خان
اجتماع فوج لشکر بسیار نموده است آیا که کدام اراده در دل دارد امیر فرمود که برای
استقبال ما آمده باشد مهاراجه گفت که البته قصد بیرون آمدن از دره خیبر داشته باشد
امیر را ازین معنی خوب اطلاع خواهد بود امیر باز در جواب مخاطب شده قطع ازین کلام
نموده باز سیار بوستان دیگر سخنان محبت بنیان شدند بوقت عصر امیر بی نظیر با تفاق


« 181 »
مهاراجه سوار گردیده تماشای قواعد پلٹن پیاده مهاراجه را ملاحظه نمودند بعد تماشای پلٹن مذکور مهاراجه رونق افزای در بار گاه خود و امیر بی نظیر نظارت بخش باغ مذکور گردیده تمام شب گله چین ریاض عیش و عشرت بوده تا مدت یکماه امیر بی نظیر در لاهور بباغ مذکور اقامت پذیر بوده گوناگون گلهای مسرت و نشاط و ازهار فرحت و انبساط بدامن ابتهاج می چیدند درین اوقات از اخبار نویسان انواع اخبارات از سردار محمد اکبر خان از اراده گرفتن پشاور بسمع مهاراجه شیر سنگه میرسیدند و در بخصوص امراء مهاراجه چندین خیالات بدل خود راه کرده مشورت هائی می کردند اخرالامر راجا دھیان سنگه و دیگر سرداران و امیران مهاراجه شیر سنگه در خدمت امیر بی نظیر شرف احضار یافته از توقف چند روز دیگر بسیار عرض و التماس نمودند و هم استدعای تازه عهدو پیمان بامیر بی نظیر کردند لیکن امیر بی نظیر از عهد نامه تازه چشم پوشی کرده چندان ملتفت نشده از لاهور روانه گردید هر گاه امیر بی نظیر در منزل از در لاهور دور شده آنچه که سواران و پیاده گان سرکار انگلیسه بهادر تا بدره خیبر برکاب امیر بی نظیر مامور بودند همه را طرف فیروز پور رخصت داد در این اثنا چهار هزار فوج خراسانی برکاب امیر بی نظیر آمده حاضر شدند و از فوج سکهان امیر را بقدر سر موی اندیشه و خیال نبود و در دل سکهان خوف و هراس از فوج خراسانی بسیار بود لیکن در عرض راه هیچکس از سکهان سرشورشی از کر بیان خود بالا نمیکردند و يك سردار از سکهان همراه رکاب امیر بی نظیر در خدمت گذاری حاضر مانده که در هر منزل ضیافت کنان بکمال اعزاز و اکرام امیر را داخل دره خیبر نمودند بعده امیر سکهان رخصت یاب گردیده و بعطای خلعت فاخره از خدمت امیر بی نظیر دوست محمد خان سرفرازی یافته راجع لاهور گردید هرگاه امیر بی نظیر تشریف فرمای دره خیبر گردیده و طایفه افغانان خیبر مقدم امیر بی نظیر ابواب قلعه خیبر فرحت و ابتهاج بر چهره حال خود کشاد و به پیش امیر آمده مراسم تسلیمات بجا آورده در زبان افغانی مبارک بادی میدادند و خوشیها میکردند تا مدت پنجروز امیر را توقف داده انواع انواع مهمانداری و ضیافتهای نمودند بعد از پنجروز امیر بی نظیر از دره خیبر بر آمده بقطع منازل تشریف فرمای جلال آباد گردیدند سردار محمد اکبر خان بشنیدن این مژده دلکشای فرح افزای عندلیب زبان را باین ترانه مترنم ساخت.
بر این مژده گر جان فشانم رواست که این مژده آسایش جان ماست
بپای برهنه دوان دوان رفته بسعادت قدم بوسی امیر والد ماجد خود حاصل نمود و دیده رمد کشیده مهاجرت و مفارقت را بجواهر سرمه بقای مسرت افزای غمزه ای قبله گاه خود نورانی نمود و از بس شوق و افتراق این قصیده را از بر خواندن گرفت قصیده
فغان که از حرکات سپهر کجرفتار فتاد طرح جدائی میانه من و یار
زمانه پیش من آورد آنچنان روزی که روشنم شد از آن روز معنی شب تار
هر آن گلی که ز گلزار وصل او چیدم ز هجر بر دلم آمد هزار نشتر خار
بدامن مژه رفتن ز طرف خارا حس به يك درمده ستردن ز روی صحرا خار
به قعر چاه فتادن ز آسمان بلند بفرق سر شدن از دشت جانب کهسار
هزار لقمه بدندان ربودن از دم شیر هزار عقده بپاخن کشودن از دم مار


«١٨٢»

ازین مخاطره گرصد هزاربیش آید به از جدائی یاران هزار بار هزار
بجست وجوی تو ام با اندو والا سال بگفتگوی توام با العشی و الابکار
اگر بباغ روم باغ داغ دل گردد وگر بگلنگرم گل بچشم آید خار
من از تو دور ندانم که خواب راحت چیست چگونه ام صفت شکیب و چگونه است قرار
سحر که مرغ چمن راه بوستان گیرد بمنزل تو درایم بصد فغان چو هزار
گهی چو حلقه نهم چشم خون فشان بر در گهی چو کاه نهم روی زرد بر دیوار
بگرد آن در و دیوار گردم و گویم باه وناله که ای کرد گارلیل و نهار
تو آن امیر سفر کرده را بمن برسان از آن دیار فرنگ وبباین دیار بیار

سردار محمد اکبرخان بعد اتمام این قصیده حزین سر خود را برقلم مبارک امیر گذاشته خیلی مدت افتاده بود واز سحاب دیده اشك میبارید و امیر بی نظیر نیز چون ابر نیسان میگریست و از طرفین نوائره درد فراق سر بفلك کشیده آخر الامر امیر بی نظیر از روی مهر پدری سردار مذکور را در بغل عنایت و اشفاق خود گرفته سر و چشم فرزند را بوسه داد و گفت که ای لخت جگر من وای نور دیده من وای جان پدروای روح و روان من اگرچه از فضل الهی جلشانه است لیکن سبب دلاوری و جوان مردی آن فرزند دل بند که از بند فرنگ رهائی ناممکن بود صورترهائی در آئینه مرادم جلوه نمای گردید سردار ممدوح در جواب التماس کرد که این همه از تائیدات الهی جلشانه و میامن برکات آن قبله گاهی متصور اگر والی بخارای شریف سلسله نظر بندی در پایم نیند اخته بود چگونه روا میداشتم که آن قبله دو جهان اینقدر مدت با این همه عیال و اطفال در قید انگلستان متردد خاطر باشند با وجودیکه امیر بی نظیر چقدر جنگهای و دلاوری ها با فوج انگریز بها در نمودند هم بر امیر قادر نشدند بازهم امیر از روی مسلحت وقت و معاینه صورت نفاق سرداران خراسان خود بخود آمده استسلاام صاحبان انگریز نمودند و اوشان هيچ يك انصاف نکردند بلکه بمقتضای بی انصافی وحق ناشناسی امیر را چون اسیران روانه هندوستان نمودند و من بی حضور آن کعبه وقبله چگونه زندگی میکردم الحال اراده همین بود که بیاری عنایت ایزد باری جلشانه و اعانت حضرن رسالت پناهی لوای نصرت انتمای اسلام در ولایت نصمبمی مودم امیر بی نظیر ازین تقریر دل پذیر سردار محمد اکبرخان نهایت خوشوقت گردیده سردار بلند اقتدار را در آغوش عاطفت گرفته سرو چشمش ببوسید و تحسین کرد.
از آنجا که در این مقام نقل بازان وزاغان بسیار مناسب خال افتاد نقل است که قبیله بازان دريك جزیره که بنزهت وصفای دم موافقت با بهشت برین میزد و در آن جزیره مسکن و ماوای خود ساخته فارغ البال بال افشان استراحت و آرام بودند وطایفۂ زاغان ظلمت سرشت را صعوه خیال تصرف آن مکان جنت نشان در هوای خاطر بسیار بود لیکن بسبب زبر دستی وزرنگی بازان جرات کرده نمیتوانستند و همیشه تعمیرات را درخاك میکردند آخر از قضای کردگار و گردش لیل و نهار سر کردۂ بازان که شهپال نام داشت بال صحبتش در دام بیماری پیچیده چند مدت در جزیره رنجور بود از آنجا که بموجب عادت وعرف تبدیل مکان مریض به محل دیگر ضرور و لازم است سر کرده بازان حسب مصلحت


«۱۸۳»

امرای خود بنابر شفایابی از مسکان اصلی نقل نموده بمکان دیگر رفت هرگاه دفع بیماری
شهبال گردید به یاد آرام گاه اصلی خود با مراسم رفتن جزیره اصلی داد زاغ قلم
سیه رقم بر شاخسار این مدعای چنین قوهای بیان مینماید که چون زاغان جزیره بازان خالی یافتند
وقت را فرصت یافته از روی خام طمعی و سیه بختی خود آمده بمسکان بازان نشستند
و آشیانه های در جزیره طرح نموده بال افشان سرور و انبساط بودند و بر رسائی عقل و هوش
خود بال تحسین می گشادند که عجب جزیره بازان بی رنج و محنت بدستم افتاده و تا چند
مدت زاغان در مسکان بازان فارغ البال سیه روز گاری خود بسرمی آوردند روزی
عنقا سرکرده زاغان روسای خود را طلبانیده مشورت نمود که این جزیره آرام گاه
بازان است مبادا بجهت تفرج رفته باشند گیاه باشد که یاد آرام گاه اصلی خود نموده
معاودت نمایند و مایان حریف مقابله بازان نیستیم همیشه فتح از بازان و هزیمت از طرف
ما زاغانست در بنیاب خفاش عقل شما در شب این مصلحت چه پرواز مینماید چون عنقا را با بوم
شوم دوستی بود با امرای خود برای مشورت و صلاح این امر پیش بوم رفته سرگذشت
تیرگی روز گار خود بیان نمود بوم ساعتی صحرا نورد ویرانه تفکر و اندیشه گردیده
باعنقا سرکرده زاغان گفت که شمایان بحسب ظاهر تاب مقابله بازان ندارید
و طائر فتح نصرت همیشه صید سرپنجه اقتدار بازان است و جیفه هزیمت نصیب شما زاغان است
بهتر است که نگفته خرد مندان علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد اگر ترک مکان بازان
نموده جای دیگر رفته آشیانه پذیر شوید عین مقرون مصلحت و بهبودی است
والا بسیار زحمتهای خواهید کشید تا از چنگ بازان رهائی یابید مگر عقلای
دانشمند و بلغای ارجمند تدبیرات را در هر امری از امور روز گار جایز داشته اند
خصوصاً در نحو این مقدمه مصلحت بهتر از اتفاق نیست هرگاه در ظلمتکده ضمیر ایشان
چراغ اتفاق روشن است بازی چند روز طوطیا و کرها دومیگان بازان روزگار خود را
بسر خواهید آورد والا مجالت در ینصورت عنقا سرکرده زاغان روی طرف امرا خود
گردانیده بآنها گفت که از ویرانه طبع بوم چنین مصلحت سرزده الحال شمایان بچه مصلحت
میل دارید امرای زاغان بال همت را تکان داده گفتند که مایان همه در جیفه خوری
اتفاق ثابت قدم میباشیم و کرگس وار بچنگال و منقار جلادت و بهادری دمار افروزگار
فرقه بازان بر می آوریم و روی همت را از کنار زار بازان نخواهیم تافت جان را نثار این
راه خواهیم نمود عنقا سرکرده زاغان چون این سخنان تهورانه از امرا زاغان شنیدین
یاری بال اطمینان تسکینا ئیده خوشوقت از بوم بازگشته در جزیره بازان رفته آشیانه پذیر آرام شدند
و قدر قلیل از زاغان فلاکت زده از خودید انموده بر شوارع مقرر نمودند که هرگاه اثری
از بازان معلوم شود زود خبر برسانند که به فرعه زنند گی دمار از دماغ بازان کشیده
شود از آنجا که هرگاه زاغان به تمهیدی که مذکور شد دام حیله وری در راه بازان
انداخته بخاطر جمع در جزیره بازان نشستند چون روزی شهبال سرکرده بازان هرگاه
بروبال صحتش از دام بیماری رهائی یافته بمتقضای حب الوطن بال افشان هوای جزیره
مسکان مالوفه گردیده هرگاه در عرض راه و صید و تزین باتدبیر شهبال به شهبال گفت که همیشه
کسبگان مراد طعمه کام آن خدایگان باش مدتیست که جزیره را گذاشته ایم مبادا
از اصناف طایران خام طمع از روی جهالت و رذالت خود رفته در آن جزیره آرامگاه خود ساخته


باشند و دام حیله و ری نوعی که خاطر خواه آنها باشد در راه مدعایم افگنده باشند و ما پان
غافل بر سر آنها برویم پس تیری که در کمان حیلهٔ خود داشته باشند بر هدف جانم
بزنند و چشم زخم عزیمت برسد مقرون مصلحت این است که اول جاسوس فرستاده خبر
بگیریم که چه نحو صورت دارد شهبال بوزیر گفت که کرا مجال از طیو ران است که
چنین حر کت نمایند همچنین برابر میر و یم احتیاج فر ستادن جاسوس نیست باز و زیر
عرض نمود . مرد آخربین مبارك بنده است چون احتیاط وعاقبت اندیشی کار پادشاهان
ولایت عقل و دانش است آخر بموجب صلاح وزیر جاسوسی را تعین وروانه نمودند وخودروزی
چند در عرض راه بانتظار خبر توقف کردند جاسوس عود نموده گفت ساخت دار رملك
امیر نزهتگاه ونزول زاغان ظلمت سرشت شده و آماده خصومت و منازعه اند شهبال بامراً
گفت چون نخجیر را پرتو چراغ عمر بپایان رسد با ضیغم آغاز ستیزه نماید اکنون درین
امر مصلحت چیست امراً گفتند تدبیر و اندیشه در دفع آنها لازم نیست همین که همه را بیمن
اقبال ملك کشای امیر اسیر ود ستگیر نموده ومستقر سریر تخت گاه خود میگد دیم
شهبال گفت قرعهٔ زاغان بحیله و ری و بازند گی مشهور اند تا بوجهی از وجوه دلجمی پناه
بحصار اطمینان نبرده باشند نصرت ار تکاب چنین جراتی ندارند دشمن هر که باشد
از خصومتش ایمن نتوان بود وسر رشته محافظت حال و ضابط احتیاط ودور اندیشی از دست
بنباید داد فقیر و حقیر خصم را از يك دود مان و سلسله بباید شمرده
خصم را عاجز شمر دن نیست آئین خرد پشه رو بنیاد صد خر من کند زیر و زبر عقلا
گفته اند که کم سه چیز را بسیار باید داشت اولا مخاصمت اعدا ست که هر فتنه و خللی
که از بسیار او آید از کمش نیز بوقوع انجامد و دیگر ی بیما ریست که اگر در علاج
اندکش نپردازند عنقریب دست تسلطش قوت یافته معمورهٔ حیات را زیر وزبر سازدسوه آ
آتشی است که شراری از آن در نیم نفس عالمی را بسوزاند .
هر دشمنی که هست قوی باید ش شمرد کز پشه ضعیف بود فیل در عذاب
بر هر تقدیر اگر چه غافل بر سر دشمن رفتن و بخد عه وفریب خصم را عاجز وز بون
ساختن کسر مرتبه شجاعت ارباب صولت و قدر تست نهایت چون تنبیه خودناشناسان بی ادب
و گمراهان فساد طلب بهريك از صدر نشینان کشور قدرت بهرو ضعی که پیش رود
واجب است . بیت تا بیم تا زیانه نباشد کمیت را پرراه راست کی نهد از سر کشی قدم
آنچه بخاطر میرسد آنست که اگر دفعهٔ يك مرتبه داخل جزیره شویم ممکن که آنها
از راه احتیاط طرح تمهیدات نمود مستعد محاربه باشند و نیرنگ ها و حیله ها کنه در نظر
دارند بخاطر جمع بظهور رسانند اگر نسیم فتح از پر چم علم اقبال ما بحر کت آید ما را
انواع رنجها باید کشید که سد تدبیرات آنها را بشکنیم و گاه باشد که همه متفرق گشته
نتوانیم که بطریق لازم انتقام از آنها بکشیم و اگر نصرت جانب آنها باشد بسیار سعیها
باید کرد تا از چنگ عقوبت آنها نجات یابیم رای سلیم آنست که قلیلی سپاه را جدا
کرده پیش فرستیم و خود بالشکریان از راه دیگر رفته بحوالی جزیره پنهان گر دیم
و چون آن گروه باز اغمان آغاز جدال کنند از راه مصلحت بعجز اعتراف کرده امان
خواسته فرا ری شوند و بعد از انکه زاغان بخاطر جمع بیجای و


« ۱۸۰ »
مکان خود قرار گیرند از کمین در آمده غافل بجرگه داخل گردیم وهمه آنها را بچنگ
آورده نگذاریم که احدی جان بسلامت بیرون برد چون عقد این امر و تدبیر انتظام
پذیرفت . بنحویکه ذکر یافت شونال معمول ساخته همه زالمان را اسیر ساخته بطریق
خاطر خواه سزای جزای به آنها دادند وخود بسریر عزو احترام بولایت چریره خواهش
خود مستقر گردیدند از آنجا که پاد شاهی نقش خاتم کسی است که بزم معاش وسلوك
را از مصباح رعایت حد و پایه خود مجلی ساخته دست از حیاات حال و مرتبه خود کوتاه
نسازند و به تلاش وسعت دستگاه وحب ریاست و جاه از بساط آرمید گی و قناعت نفس
قدم بیرون نگذارد وموافق رویه وسنت موروثی خود زندگانی کنند که اگر در روز گار
راحت وعافیت موجود است در عالم سلامت نفس وعدم داعیه است اگر فی الواقع زالمانرا
از حبه بغض ناین بلند پروازی های مشتعل نگشته تلاش هم چشمی شونال نمیکردند پیوسته
صدر نشین آشیان عافیت و بالا گرد هوای اوج عافیت وفارغبالی می بودند بدانیکه همیشه
راحت همنم سفر اهل قناعت وعزل وشرمساری در سراغ خانه ارباب منصب است .
با قناعت عافیت پیوسته با شد همنان
در سراغ خانه منصب بود سیلاب عزل
از آنجا که ارباب بصیرت ودانائی را يك نكته کافی است هر گاه صاحبان عالیشان
انگلیسه بها در هوس تسخیر ملك خراسان می کردند در آینه این همه خزاین ودفاین و
گدام واثواب و دواب از قسم اسپان وشتران وغیره که تعداد آن ازحساب بیرون است
وهزار ها سپاه حیاء وسفید از هندوستان و انگلستان مانند زاغان صید سرپنجه اقتدار
غازیان شهبازان خراسان نمی شدند فقط از آنجا که سلطنت خراسان آسان نیست کــه
نوا الهريك ارباب داعیه باشد چنت مکان نادرشاه پادشاه با وجود حشم خراسان لمحوای مضمون .
شغال بیشه مازندران را
نگیرد جز سگ مازندرانی
وچندین خزاین ودفاین واسباب رقم نتوانست که تمام ملك خراسان در قبضه تصرف
خود آورد اگر يك كوهستان میگرفت دیگر کوهستان یاغی و باغی می بود و چندین سالهای
سال چنگهای کرده هر گز بملك خراسان قادر نشد چه جای صاحبان انگریزان باین لشکر
هندوستان که صورت زاغان بودند که در عرصه ده یازده ماه تصرف ملك خراسان نمايند
« صید را چون اجل آید سوی صیاد رود» . از آنجا که از مردم هندوستان چنین اجل
رسیده بود که بی گور و کفن در خراسان از دست غازیان طعمه نهنگ دریای هلاک شدند
وغازیان اسلام که همه تشنه زلال جهاد بودند سرخ روی دنیا و آخرت دانسته جان ناتوان
را نثار راه این سعادت جهاد نمودند خوشا بحال کسانیکه شربت شهادت نوشیدند وای بر حال
آنها که گوهر دین وایمان خودرا درین میدان معارك بانصاری باختند
در بیان رفتن امیر بی نظیر ازجلال آباد طرف کابل و مشورت
نمودن با سرداران کابل و گرفتن مبلغان از سرداران مذکور که از چنگ
افواج انگلیسه بها در بدست یغمای آورده بودند وغیره
امیر بی نظیر قلم خوش رقم که صدفه نشین ولایت سخن دانی است در تحریر این
مدعای چنین بیان مینماید که هر گاه امیر دوست محمدخان درسته یکهزارو دوصد وپنجاه

قوای معارك (۱۰۰۰) ب سردار محمد ع صید سرور د فتح محمد ن رجبعلی یوم ۱۳-۱۸- ۳۱-


وهشت هجری در ماه صفر المظفر سفر بناظفر هندوستان نموده رونق افزای جلال آباد
گردیده سرخوش نشه باده ملاقات سردار محمد اکبرخان فرزند دلبند خود شده بعده
مستعد کابل گردید، چون این خبر آمدن امیر بی نظیر بسمع سرداران کابل رسید ،
پس با هم مجمو ع شده از روی مصلحت اتفاقی نموده ازعلمای عظام آنجا فتوای گرفتند که
برای جهاد حاکم ازبنی هاشم باید بالفعل خلف مرحوم میرواعظ علیه الرحمه که ازسادات
کرام است حا کم خود مقرر مینمائیم وامیر دوست محمد خان وسردار محمد اکبرخان و
عالیجاه محمد زمان خان و غیره سرداران همه سر گردان جیوش اسلام مقرر خواهد شد
چون سرداران کابل رقم این مشورت را از دفتر خانه مصالحت خود نگارش دادند
امیر بی نظیر روز دوم شمع مجلس آرای روشن ساخته تمامی سرداران کابل را بار
احضار داده از روی کشاد پیشانی بسرداران کابل مخاطب گردید که الحال ما را بحکومت
و ریاست خراسان هیچ ممانعت نیست هر نحویکه صلاح و مرضی تمامی سر داران اقتضای
نماید بعین مصلحت و هر کارا حاکم خود مقرر نمایند اختیار دارند لیکن من از مدت مدید و
عهد بعید از صورت حال افغا نا ن خوب واقف واز سیرت آنها نهایت عارف وما را بسهر
امیر وسردار مشورت کردن ضرر است و بر عکس آن نمودن دور از دانش و عقل است چون
امیران را این سخن امیر بی نظیر بسیار پسند آمده و بر مصلحت امیر همه راضی شده
گوش هوش خود ها را با صفای کلام امیر بی نظیر داشتند بعده امیر فرمود که اولا آبادی
ملک و آسودگی رعایای از همه امورات مقدم باید که زینت دلبران خط وخال ووسمه و
غاره وزینت پاد شاهی آبادی ملك و آسودگی رعایای است دوما" آماده گی و تیارگی
لشکر وسامان بخوبی باید نمود که صید افکنی متدار بفوت پروبال است وسرداری سردار
باستعداد لشکر است سوما" در عرصه دوسه سال تدارك این همه اسباب گرفته بعده کمر
بر جهاد بسته آید، مثل است که اولا" بتصویست خانه بعد از آن عزم سفر بیگانه باید کرد
سرداران کابل چون این کلام از زبان امیر بی نظیر شنیدند نهایت خوشوقت گردیده
از جان و دل امیر بی نظیر را بحکومت و ریاست خراسان اختیار نموده زمام نظم ونسق جميع
مهام بدست اقتدار امیر بی نظیر وا گذاشتند بعد ازین همه انجام و قرار داد امیر بی نظیر
بر جلوس سریر ریاست خراسان جلوه استقرار گرفته عالیجاه امین الله خان لوگری که
خزانه صاحبان انگریز ومال تجاران وغیره بدست یغمای آورده بود سردار بی نظیر او را
مقید ساخته در خواست مال غنیمت ازو نمود لیکن عالیجاه مذکور در قید خود راضی بود
و بدادن مال غنیمت بسیار ناخوش بود، آخر بعد از چندروز تمامی مال غنیمت آورده تسلیم
صندوق خانه امیر بی نظیر نموده رهائی یافت و از عالیجاه طر بازخان مبلغ ده هزار روپیه
واز عالیجاه خلعت خان مهمندی هفت هزار روپیه واز عالیجاه آغا جان پنجہزار روپیه واز
عالیجاه بر کت الله خان غلزئی پانزده هزار روپیه فقط بسخنان زبانی امیر بی نظیر حصول
بنموده غرض آنچه که سرداران کابل مال او متاع از لشکر انگریزان غارت نموده بودند
از هريك باز یافت نموده داخل صندوق خانه خود نموده وسرداران مذکور ، بملاحظه
حفظ آبروی خود میلدان و مال ومتاع مقرونه همه بامیر بی نظیر بی چون و چرا رسانید ،
دادند و يك روز صندوق دار به امیر بی نظیر خبرداد که خزانه در صندوق خانه موجود نیست


و سپاه تنخواه میخواهد امیر بی‌نظیر در ساعت در شهر کابل منادی کشانید که پیش هر که
از امراء مبلغان سکه کمپنی موجود باشد بلا فرصت آورده در سر کار حاضر نماید و اگر
کسی اهمال نمود مورد سخت سزای خواهد شد سرداران کابل بشنیدن این منادی بسیار
ناخوش گردیده لیکن بمقتضای حکم حاکم مرکب مقامات است لاچار طوعا و کرها بجا آوری
حکم امیر لازم دانسته چیزیکه مبلغان سکه کمپنی در خزانه خود داشتند برداشته پیش
امیر حاضر نمودند مطلب که امیر بی‌نظیر به تجویزی درجه بدرجه اکثر مال غنیمت از
سرداران کابل در حیز تصرف خود آورده به تجهیز سامان ولشکر و پلان میپرداخت و
روز بروز جمعیت لشکر سامان گرفته میرفت تا آنیکه هوای بلند پروازی که سرداران
مذکور درسر پیدا نموده بودند همه را امیر بی‌نظیر از سر آنها کشیده دوهر باب مطیع
و فرمان بردار شدند و بعضی امراء که در حین ورود صاحبان انگریز با امیر بی‌نظیر بیوفائی
ودغا بازی نموده بودند آنها از امیر نهایت در خوف وهراس بودند امیر از روی بردباری
به مقتضای در عفو لذتی است که در انتقام نیست ، ازسر تقاصیر آنها در گذشته هريك را
بخلع فاخره سرفراز نمود بسیار دلجوئی آنها نموده چنانچه آنها از بس معاینه مهربانیهای
امیر بی‌نظیر شرمنده و خجلت زده می‌شدند لیکن امیر هريك را بعهده خدمات لایقه مامور
وممتاز نمود از خود خوشنود ساخت از آنجا که خصمی را روز کار عاجز وزبون نماید
قاعده مروت و اهلیت آن باشد که نام خطای او نبرند چشم از تلافی و بازخواست آنها بپوشند
بلکه در عوض بدی به نیکوئی میکوشند لاحق جل وعلی بسبب این نیکوکاری برزم مراد
ومقصود ایشانرا از پرتو شمع التفات مجلی گرداند فقط !

در بیان آمدن سرداران قندهار از ایران در قندهار و رفتن فوج
انگریز از قندهار و گرفتار نمودن شهزاده حیدر جنگ را

سردار قلم فیروز رقم در طی منازل این مدعای چنین بیان مینماید از زولیکه صاحبان
انگریز ببهادر بی مقابله داخل قندهار شدند از بس ترك و تاز وزدو کوب افغانان همیشه در
تغان و ساعتی بکام دل بسر نمی آوردند و همه وقت در خوف وبیم هراس می‌بودند اگر
زرافشانی با افغانان می نمودند البته اوقات کداوی میکردند هرگاه دست خود را از
زرافشانی در آستین کوتاهی میکشیدند پس صورت حال خود را در مرآت مراد بر عکس
میدیدند از آنجا که حاصلات خراسان در اصل کم و دیگر به تحصیل مالیات از افغانان
رعایا که در کوهستان ساکن اند خیلی دشوار تا جنگ وجدال نکنند هرگز دلنهاد دادن
مالیات نمی شوند و مالیات نقدی چندان ندارند مگر جنس قدری غله و گیاه با وصف
جنگهای ادای کرده میدهند سوماً در آمدن خزاین از انگلستان باین طایفه راه
وردوبرد بلوچان کوهستان و افغانان کوه نشین بسی محال بهر صورت صاحبان انگریز
صورت گذران در خراسان سخت دیده قدری فوج انگریز که در قندهار دایر بودند بشنیدن
اخبارات کابل در ششدر حیرانی مانده و برای رفتن هندوستان دست دعای بر آسمان برداشتند
که درین اثنا سردار محمد اکبر خان . . . . فوج انگریز از کابل : - رای سردار
صاحبان قندهار مراسله خود را جانب ایران باین مضمون نوشته فرستاده که از عنایت قادر


«۱۸۸»

علی الاطلاق و کریم ذوالاشفاق همیشه نسائیم فتح و فیروزی در پر چم لوای فلك فرسای
اولیای دولت اسلام در اهتزاز و درد روئی خزان عزیمت نصیب نخل جمعیت معاندین دین
باد از آنجا که طایفهٔ انگریزان که بروای خراسان باستظهار بندگان شاه شجاع الملك
سکه بافته و فساد را در خراسان آورده کشانده بودند از آنجا که .
بیچاره خر آرزوی دم کرد
نایافته دم دو گوش گم کرد
بسزای رفتار ناهنجار خود رسیدند که تمامی فوج انگریز طعمهٔ تیغ بی دریغ غازیان
نصرت توامان خراسان شدند و تمام اسباب و سامان آنها بدست غنیمت غازیان افتاده
الحال فضای دلگشای کابل و غزنین وغیره از خس و خاشاك لشکر انگریز پاك وصاف
شده آن عالیجاهان بخاطر جمع معة متعلقان خود متوجه قندهار شوند و دولت سرای وطن مالوفه
را بانوار شمع قدوم میمنت لزوم خود متجلی سازند که شداید مسافرت و جلای وطن بسیار
کشیده اند من بعد ازین آوارگی آنعالیجاهان باین همه فتح و فیروزی و تخریب بنیاد
مخالفین روا نداریم اوراً تشریف فرمای قندهار شوند که باقی فوج انگریز که قدر قلیل
در قندهار مانده است بمجرد آمدن آنعالیجاهان روانهٔ هندوستان خواهند شد و در صورت
توقف فوج مذکور پس از آنطرف آنها ایجاه مان و از یکطرف اینجانب معة جمعیت
موفوره رسیده اخراج فوج انگریز نموده خواهند شد از آنجا که سرداران قندهار بر طبق
نوشتهٔ سردار محمد اکبر خان هماندم تدارك تیارگی گرفته از ایران زمین بر آمده بقطع
منازل داخل قلعهٔ کرش شدند در این اثنا سه چهار صد لشکر پیش سرداران جمع شدند
و فوج انگریز که در قندهار بودند بشنیدن خبر آمد آمد سرداران مذکور در اضطرار
و بیقراری آمده شاهزاده صفدر جنگ و عالیجاه عطامحمد خان بامیزی را در قندهار
گذاشته شکر کشان روانهٔ هندوستان گردیدند و بزبان حال بیان می نمودند . رسیده بود
بلائی ولی بخیر گذشت . چون سردار صاحبان نزديك قندهار آمدند شاهزادهٔ ممدوح
و عالیجاه مذکور مستعد مقابله شدند از آنجا که سردار صاحبان را بر لشکر خود اعتماد
نبود و تمامی افغانان قندهار باسردار صاحبان در مقام مخالفت بودند از روی تدابیر فرزانه
باشاهزاده ممدوح جنگ موافقت و ساز کاری در لوای آورده وشمع موافقت در بزم
شاهزاده مذکور روشن ساخته بعهد اتحاد داخل قندهار شدند سردار صاحبان قندهار
وعالیجاه عطامحمد خان باهم متفق شده بانتظام مجموعهٔ امورات مالی وملکی میپرداختند
و توسن سر کش نفس باغی جاه سردار صاحبان سبب مهمیل کاری حوادث روز گار و جلای
وطن وطی منازل نشیب وفراز بازی سر یاغور تسلیم آورده اثر رفتار ظلم عنان گیر بود
اولا اجرای احکام شریعت غرا ودلت بیضا نمودند چونکه در ایام فوج انگریز خمخانه
های شراب در جوش و علانیه بازار شراب خوری گرم بوده همه را مفقودالاثر نمودند
و محتسبان در هر محله و کوچهٔ بازار میگردیدند و هريك را نهی منکر نمودند
وهندوان که بازین براسب سوار می شدند آنها را از سواری زین ممانعت کردند
سکه بر پالان سواری میگردند هرگاه سردار صاحبان احکام شریعت غرا موافق حکم
کتاب جاری نمودند پس رعایای خاص وعام از حسن اخلاق کریمانهٔ سردار صاحبان نهایت
خوشنود خاطر شدند و میگفتند که سردار صاحبان تلخکامی آوارگی وطن چشیده و شداید


«۱۸۹»
ثروت ومسافرت دیده اند باری رحمدل گردیده باحیای مراسم عدل و انصاف میپردازند
چون چند ایام برین نهج گذشته وماندگی وغبار غربت از دامن خاطر سردار صاحبان
برطرف شده از عوائد رنگین رهاست قندهار شیرین کام گردیدند از آنجا که باده
ریاست وحکمرانی را خمار غرور بسیار است اولا شاهزاده صفدر جنگ را در جنگ
خود آورده در حبس مبتلا نمودند دویم پیش هر کس که مبلغان سکه کمپنی بود همه را
گرفته در کوره آتش گذار نموده سکه خود را جاری نمودند واز دیگر روبه دورویی با مکنات
نمودند بدستور اسلفی طرح ظلم بریزی نمودند از آنجا که قدر عافیت کسی داند که
بمصیبتی گرفتار آید سردار صاحبان با وجود این همه صعوبات که دیده و چشیده بودند تماماً
منسیا انگاشته بیش از پیش بمتابعت آرزوی نفس میپرداختند از آنجا که سالکان راه
راست حقایق شناسی هرگز باطاعت نفس نافرجام نپرداخته وقدمی باوزوی نفس نبرداشته
برخلاف آن کوشیده عمل نموده اند بلیکه پای نفس بیهوده خیال را بسلسله خوف باز
خواست اخروی محکم بسته ما یعرف گنجیه عالم را قابل نمیده دست آرزوی از اخد حقوق
مال خلق الله کوتاه نموده اند و هر بی خبری که خار نقص و خللی در راه برهنه پائی
افگند مرآینه طراوت گلزار امنیتش افسردة خزان قهر جبار حقیقی شود بر طبق مضمون
بر تو گرامروز آسان مردم آزاری گذشت بایدت فردا ازین آسان بدشواری گذشت
هرقسم لغزش که دارد بطی زندگـی زین ره لغزنده نتوان با گران باری گذشت
کاملعیار بوته جوان مردی کسی است که فریب شیطان نفس خطا کار نخورد تا مزرعة
امید خود را تشنه زلال جویبار الطاف سبحانی نبیند ارة نقص و خدع در نخل آسایش
غیری بگذارد فقط.
در بیان رفتن صاحبان انگریز بهادر در هرات پیش شاهزاده کامران
بطریق رسالت و ازدست وزیر یار محمدخان مایوس شدن از مدعای خود
رهنمای قلم زیبارقم در چهره آرائی شاهد این مدعای چنین می پردازد که چند سال پیش
از جنگ کابل وغزنین عالیجاه پاتنجر صاحب بهادر در طریق رسالت بحضور شاهزاده
کامران واقعه هرات تشریف فرمای گردیده بود که صاحب ممدوح چند مدت در خدمت
شاهزادة ممدوح جرعه نوش باده صحبت بوده به تشیید مبانی قصر رفیع اساس موافقت
واتحاد میپرداخت و جهت قلعه هرات بنابر استحکامی سرفراه روس بسیار تدبیرات افلاطونی
وحکمتهای لقمانی به کار برده لیکن پیش نرفته در این اثنا عساکر قاجار خارج از شمار
برقلعه هرات آمده قلعه را چون نقطه پرکار صفت محاصره نموده تا مدت دو یازده ماه
لشکر مذکور در دور قلعه مذکور افتاده بودند و هر روز آتش مقابله ومقاتله شعله ور بود بوقت شب
از جیوش شاهزاده ممدوح سواران جرار برق شتاب از اندرون قلعه بیرون بر آمده و در
لشکر قاجار بطریق شبیخون افتاده و چندین لشکریان را مقتول و مجروح ساخته وچون باز
تیز پرواز باز داخل اندرون قلعه میشدند در آنوقت عالیجاه پاتنجر صاحب بهادر نیز در اندرون
قلعه هرات مدد گار شاهزاده کامران بوده از به پیرو توقیر اخراجات بهیچ وجه من الوجوه
قصوری نکرده با وجودیکه تمام سامان در گاه او اسباب آذوقه از قلعه کمیاب تمام شده نزدیک به ان


دادن رسیده بودند با آنهم جلادت و بهادری را از دست نداده در قتل قتال لشکر قاجار صرفه
نمیکردند چنانچه روز فراغت و شب آرام بر لشکر قاجار حرام بود رفته رفته عالیجاه
پاتینجر صاحب پای مصالحه درمیان طرفین گذاشته و بمندلك روپیه عوض نعل بندی
بعالی حضرت مرزا محمد شاه قاجار داده رفع فتنه و فساد نمود هر گاه لشکر قاجار راجع
گردید قلعه هرات که از بس اضراب اقراب شکست ریخت گردیده بود صاحب ممدوح
مبلغان کلی خرج نموده تعمیر قلعه مذکور نمود و از پیشتر هم قلعه را مضبوط و مستحکم کرد
شهزاده کامران از حسن تدابیر واستعداد صاحب موصوف نهایت خشنود خاطر و در همه
باب خاطر داری و اعزاز و اکرام صاحب بهادر می نمود لیکن عالیجاه آصف الــدوله
وزیر یار محمد خان که نهایت ذی هوش و ذوفنون بود در ظاهر بعالیجاه پاتینجر صاحب
در مقام سلوك و هر روز رساله خوشامد و تلاقی پیش معلم دانش مصاحب ممدوح مطالعه می نمود
و در باطن چون زیر و امر بودند و همیشه کمان کینه زه نموده میخواست که تیر ضرر به هدف
جان صاحب الله بزند و بهوش اختلاطی و شیرین زبانی در هر ماه مبلغان از صاحب ممدوح
میگرفت آخر کار بحدی رسید که صاحب ممدوح از توقف هرات به تنگ آمده به دویست
قلعه هرات بجای خود ماند لیکن جان کشتی از صاحب ممدوح از قلعه هرات مشکل گردید
و از تزویر وزیر همیشه خایف بوده فی الجمله به تجویزی طایر جان خود را از دام وزیر کشیده
چون شاهین تیز پرو از ببال افتان فضای انگلستان گردید و بعد از آن عالیجاه نات صاحب
بهادر باغوای تصرف کابل و قندهار و غزنین و اخر هرات شده عالیجاه وزیر یار محمد خان
از آمدن صاحب ممدوح در قلعه هرات ابواب شادی و شادمانی بر چهره حال خود مفتوح ساخته
و کلاء نشاط بر آسمان افکنده بلبل زبان و ایابین قلعه پرشا خسار بیان مترنم میساخت ,
صید مقصودیکه من در آسمان می جستمش در زمین اکنون بدام بخت مسعودم فتاد
وزیر موصوف مقدم صاحب ممدوح از جمله مددگاری بخت مسعود و طالع محمود دانسته
بازدام محبت و حیله وری در رهگذر مدعای یصاحب مذکور انداخته و او را فریفته دانه
مهربانی و شیرین زبانی خود ساخته و هر روز بزم آرائی نموده محفل خاطر صاحب
ممدوح را بانوار شمع محبت داری هـ نور میساخــت رازمـی - و نـگـوار
او راست رفته او ساخته جام مـــدعـــای خود را از اخـــذ زرما لامــــال می نمود صاحب
ممدوح هر چند جربه ریزی صهبای خوش بینی زریار نمود لیکن خود جرعه بکام دل
بخشیده آخر بهزار حیله طایر جان خود را از چنگ شاهین و زیر مه... عرج رهایی داده
از هرات بدر رفته از آنجا که صاحبان انگلیسه بهادر اگرچه مراتب دانش و عقل یگانه
روزگار بلکه افلاطون را از سله جز و کشان عقل خود میدانند لیکن با وزیر ممدوح
هيچيك تدبير وحیله شان در بند و بست قلعه هرات بجایی نرسید هر چند از شاد فکر و اندیشه
خواست تدبیر خود را در میدان آرزوی باختند لیکن چون فیل در گل از عدم حصول مدعای
فروماندند و پیاده وار دوشنه بر حیرانی مات شدند و باز از رفتن هرات رخ نقاب گردیده
و از وزیر موصوف بسیار ناخوش ولاله وار داغ حسرت بر دل گذاشته بعد از چند ماه
وزیر مذکور شهزاده کامران را از تخت کامرانی هرات انداخته بر تخت حبس جلوس
داد و بسخت ترین عذابهای کشته و تمام خزاین و خان و مان او را در میز تا راج آورده


خود بر سریر دولت سلطنت هرات جلوس فرمای گردیده ونحوی ضابط و قانون حکم را
در نوای آورده که پیر زنی زربشت گرفته بی دغدغه و رفیق در شوارع تردد می نمود
احدی متعرض حال زن نمیگردید که کیست واز کجا می آید و کجا میرود وطایفه اوزبك
که همیشه ترك و تاز در ملك هرات مینمود ومردم را باسیری میبردند بر آنها تاخت
و تاز نموده و دمار از آنها کشید بلکه آنها را بمعہ عیال اطفال اسیر ساخته در هرات
آورده جای داد از آنجا که وزیر مذکور در بلاغت وعقل فراست نظیر نداشت آخر جان را
به پيك حق پرداخته و تمام اساس سلطنت هرات را در دنیای گذاشته رفته .
هر که را خوابیگه آخر میان خاك است گوچه حاجت که بر افلاك كشد ایوان را
در بیان آمدن صاحبان انگریز بهادر در ملك سند وراه گرفتن
از دریای و پیمایش نمودن آب دریا و انداختن طريق سلوك وغيره وقوعات
ملاح زورق شیرین سخن ورق معنی خامه نکته پروری بدستیاری بادبان بیان کشتی این
مدعای را از بحر مداد چنین بساحل مراد میرساند در اوقات سعادت آیات که امیران
سند هر يك عالیجاهان میرصاحبان میر کرم علی خان و میر مراد علیخان ناظمان حیدر آباد
وميرصاحب میرسهراب خان ومشیران هر يك نواب ولی محمدخان لغاری و سید گوله شاه
وغيره امرا عاليمقام زورق نشین دریای حیات بودند صاحبان انگلیسه بهادر بجهت بنای
اساس دوستی که اصلها ثابت و فرعها في السماء دارد و انداختن چهاونی در ملك سند بسيار
سعی وتدبيرات افلاطونی بکار بردند لیکن امیران موصوف که از پیچ و تاب امواج
دریای نشیب و فراز روز گار ماهر و از کرداب بحر حوادث وقوعات ملك دارى از هر قسم
ورسم باخبر بودند از روی دور اندیشی و عاقبت بینی هرگز صاحبان انگلیسه بهادر را
در ملك سند نمیگذاشتند که بکام خود گام زن مدعای شوند اگر صاحبان انگریز
بهادر اندك سلسله مدعای خود را در شورش می آوردند هماندم انوع انواع تدبيرات
صابيه پیش گرفته كمك عساکر از سرداران خراسان می طلبیدند و چندین حکمت عملیای
بکار برده هر وقت به مهام ملك داری خود میرسیدند و صاحبان انگریز هم از بس معماینه
به تیقظ و هوشیاری میر صاحبان طومار آرزوی خود را پیچیده در بغل می داشتند و حرفی
از مدعای خود نمیخواندند و جرات آمدن در ملك سند نمی کردند چرا که عهدنامه های
كراچی وغیره بدست امیران سند بودند براه تحرك نمی یافتند و جرعه نوش باده انتظار
می بودند و وقت می طلبیدند تا آنکه بعد از مدتی از قضای کردگار امیران ممدوح ایام عمر
مستعار خود را بپایانهای رسا نیدند و کوس ارتحال ازین میخهی سرای در نوای آورده
لوای ممات در میدان آخرت بر افراشتند بعده زمام ریاست ملك سند بدست اختیار
عاليجاهان اميران هريك ميرنور محمدخان ومير نصيرخان خلفان مرحوم مير مراد عليخان واليان
حيدر آباد وعاليجاهان امیران میر رستم خان ومير مبارك خان ومير على مرادخان خلفان
میر سهراب خان و الیان خیرپور صورت قرار گرفت از آنجا که هر کمالی را زوالی
وهربهاری را خزانی در پی است بموجب شعبده بازی فلك پر نيرنك مابین امیران حیدر آباد
وخیرپور برسرتار پندی دستار ریاست گرد نفاق بر دامن اتفاق نشسته روز بروز از وزیدن


۰۱۹۲

باد مخالف آتش کینه و فساد شعله ور گردیده و بهیچ زلال نصایح و مواعظه خاموش نشده
رفته رفته دستار کشان را بر سر اتفاق محکم بستند در این اثنای صاحبان انگریز وقت را
فرصت یافته در صورت دوستی رخ نهاد ملك سند شدند .

بعضی بطریق رسالت و بعضی برای پیمایش دریای آمهند اولا از قانون فرهنگ
دانش نسخه اخلاص و اختصاص منتخب نموده بعالیجاه میر نورمحمد خان که صاحب دستار
و ولی عهد مرحوم میر مراد علیخان بود طريقه سلوك و اتحاد و رویه محبت و وداد در
پیش گرفته و او را بالکل فریفته شیرین زبانی نمود اولا باین مضمون عهد نامه نوشتند
که ملك ها محروسه امیران سند از ابتداء كراچي لغايت قلعه شهزل و دیگر قلعه جات
ریگستان بدستور اصلی همه در تصرف امیران سند خواهد ماند سرکار انگریزیه بهادر
در آن هيچيك مداخلت نخواهد کرد مگر چھاونی سر کار واقعه کوثله برلب در یای
انداخته خواهد شد و مبلغ سه لك روپيه عوض خرچ چهاونی سال بسال از امیران سند
بافيافت در سرکار انکلیزیه بهادر خواهد شد و اگر کدام غنیم اطرافی از خراسان
و غیره برملك سند آمده اهالیان دولت انگلیزیه بهادر در دفاع آنها خواهند پرداخت
هر گاه باین قسم عهد نامه از سر کار انگریز بهادر با میران سند عنایت کرد یعه نهایت
خوشنود شدند و آن را تعویض حرزجان خود ساخته فرحان و شادان شده بر شعور کادانی
خود تحسین می نمودند که از یاری بخت بلند و طالع ارجمند این چنین عهد نامه از
سر کار انگریز بهادر بدست مراد مایان افتاد و ازان غافل که فلك نيرنگ در پس
پرده چه لعبت بازی است بعد از چند روز باز صاحبان انگریز دوازده قلم دیگر پیش
نمودند چون قلم امیران عجز و نمودند باز بیست و چهار قلم جاری کردند تا رفته رفته يك
جلد کتاب از اقلام مطالب مرجوعه سر کار انگریز بهار درست گردیده اگر مفصل
بیان نموده شود دفتری خواهد شد امیران سند طوعا و کرهاً با قبال اقلام مذکور پرداختند
هرگاه صاحبان انگریز بهادر شاید مطالبات مرجوعه را هم آغوش مدعای خود نمودند
و عهد انجام و اساس دوستی را با امیران سند مستحکم و مربوط نمودند بعده در صورت
دوستی بجهت عزم سفر خراسان راه تردد از دریای از امیران خواستند امیران ممدوح
بمقتضای خود کرد را علاج نیست لاچار چشم از اخلاص دیرینه والیان خراسان پوشیده
بلکه بیار عداوت آنها بردوش خودها برداشته راه عبور از دریا و خشکی از ملکهای
خود بصاحبان انگریز بهادر دادند چون این خبر عزیمت صاحبان انگریز که امیران سند
راه دادند بسمع والیان خراسان رسیده از امیران سند نهایت ناخوش شدند .


( ۱۱۳ )
بلکه امیر دوست محمد خان مراسله بوساطت امیران سند باین مضمون نوشته فرستاد که آنعالیجاهان
همیشه از اخلاص کیشان و خیر اندیشان دولت سلطنت خراسان بتصور و مستعمال کبار بودند
مدتی است که از ممر بی انتظامی مجموعه سلطنت مالیه کشداری بهای خود مانده علاوه ملکهای
پادشاهی بمقتضاء ( الملك لمن غلب ) در تصرف خود آورده اند و از بی اتفاقی اتفاق عزیمت آنطرف
نمی افتد ازینجهت آنعالیجاهان پای خود را در دایره تمردی گذاشته سر اخلاص را پیچیده اند
وصاحبان انگریز را از ملك خود راه داده اند اگر آنعالیجاهان در این امر بالكل متفذر میباشند
پس اعانت خزانه بکنند بعهده من دام و اندگرزان والا این معنی از قوه بفعل نباید پس یقین دانند
که دین نصرانیان اختیار خواهند نمود از آنجا که برخلاف پیمبر کسی ره گزید ـ که هرگز بمنزل
نخواهد رسید ـ این شرط مسلمانی و اخلاص تمهید نیست هرچه میکنند بخود میکنند ما ان گراك باران
دیده میباشیم .
هر چه آید بر سر فرزند آدم بگذرد
از آمدن انگریزان هیچ پروای نداریم آن دولتی که میطلبیدم از خدای ـ پرسید راه خانه ام
و بر در آمده این سعادت جهاد را از خدای عزوجل میخواستم الحمدالله که این صید بپای خود بخانه صیادی
می آید . خواهند دید و خواهند شنید که چگونه نخجیر سر پنجه شکار شاهین علامت [ILL] زیان خراسان
میشوند وای بر حال آنعالیجاهان است من اعتصام بالله فضل الله علیه دلیلی است ظاهر . پس نتیجه
این امر خواهند دید از آنجا که با وجود این همه نوشته میر بی نظیر سردار دوست محمدخان امیران
سند هیچ پی به نکته حقیقت نبرده نوشته امیر بی نظیر را در مسافت نیاوردند علاوه بر بافیات استهزا
آمیز نسبت سردار موصوف میخواندند و با صاحبان انگریز در مقام اخلاص ثابت قدم شدند چنانچه
روز بروز صاحبان صاحبان انگریز از بندر و فیروز پور از راه دریای بسواری جهاز دودی و کشتی
متواتر می آمد و در قلعه بهکر جمع میگردید و در مقابله هری چهارلی را بنای کردند بعمد در شکار
پوره هاونی را قرار دادند و در یافت ملك سند بخوبی می نمودند و از زبان سندهی و بلوچی و افغانی
کتاب هائی درست ساختند و از غفلت امیران سند خوب واقف شدند که شب و روز بمطالعه ورق اقبال
و جویای چشمه آب حیوان و از ملك قناری بیخبر
هر که در دام زن بیفتا داست عقل شاگرداوچو استا داست
. . . . . . . . . . . . . . . . .
صاحبان انگریز هر گاه بیخبری و بیهوشی امیران سند دیدند خاطر جمع شدند و امیر ملج چه عقده و چه
پندار ، تصور نموده چند روز بسبب عهد پیمان پای در دامن سکوت کشیدند هر گاه از قضا آنرادة
مهر ماه نور آفتاب حیات میر نور محمد خان والی حیدر آباد در مغرب ممات فرو رفته بعقد هوس
صاحبان انگریز به گرفتن ملك سند زیاد شده قطع نظر از امیران دیگر فقط چشم احتیاط و لحاظ از
امیر صاحب میر علی مرادخان صاحب میزدند او را هم سبز باغهای نشان داده در دام محبت خود
آوردند هر چند میر صاحب ممدوح بنام بران برادران خود بسیار نصایح مواعظ عاقلانه در خصوص


« ١٩٤ »

و نپدوشته انحادو انقیاد با صاحبان انگر یز نموده لیکن به مقتضای اذابح ، انفضامهم البصر در دل امیران
موفرافتاد بلکه بجمع صاحیب مد وح را قبیح و عداوت میدانستند و بر توسن سرکشی فاق سوار
گردیده تبورو میدان عناد بودند از آنجا که کاشفان صدق و صفا را نا تشکر دوستی ومحبت تمام
نشود در گرداب بحظال خصومت و عداوت پالايد و ناتواند که از نشا کذب متی فرح افزای دوستی
وا حادنردد اغ کردا ند در گز خود را بذر د سر نمدار نفاق وعناد گرفتار نسازد در گذرا ز ادابن
مدعای تو در راه سفر محبت طایبی باشد البته حسب المرام طی مر احل اقلیم سعادت نموده صحیح وسالم
بمنزل مراد جاودانی برسد. تو اند طی کند مراد اندر او ملك دول ترا . کسی کز راه ورسم دوستداری
با خیر باشد. فانهای عالم در سر راه نفاق و عناد دم باد آمده است فقط
در بیان آنکه آمد صاحبان انگریز از ولایت خراسان بی حصول مدعای و گرفتن
ملك سند و نفاق انداختن مابین امیران سند و فرار شدن میر صاحب «پرد-تم خان از
خیر پور و دستار دادن بمیر علی صاحب علی میر مرادخان صاحب وغيرة وقوعات.
د ببر برت بر قلم بلاغت رقم در انشآه این مد عای چنین نکته سنج بمان میشود که هر گاه صاحبان
انگریز بها در در سنه یکهزار و دو صد و پنجاه هشت هجری از خراسان هزیمت یافته وارد ملك سند
گرد یدند اولا  از روی مکنت منش آنچه که چهار ای های در ملك سند واقع مکه
وشکار پور و غیره مکا نات بنای کر ده بو دند همه را موقوف نموده و تعمیرات
بشگاه های را منهدم ساختند تا آ نکه بر هر خاص و عام معلوم گرد د که
صاحبان انگریز ملك سندرا گذاشته میروند و حا لا که این بنای طلسم بازی بود در صورت
این طلسم بازی سه مکان از امیران سند در خواست نمودند یکی کراچی بندر دو یماً قلعه
بمكر سيومآ  مكان بیمه لیکن مر دم بلرچان که د شمن عقل خود میباشند شجاعت و بها دری
افغانان خراسان شنیده مغرور شدند و از اکین اندافت بین و عشیران بی خرد گزین با امیران
سند صلاح دادند که انگریز ان از ولایت خراسان گقش کاری خورده و هزیمت یافته ذلیل
وخوار در ملك سند رسیده اند سا ق بيك بندر قلعه كراچی راضی بود د و حال که پرا کنده
و پریشان روز گر میباشند هوس زیا دطلبی ملك ميكنند در این صورت امیران بمالیت واعل
پرداخته چون افغانان جلادت نشان پای مردانگی در دایرة جلادت گذاشته رویة غازیان
خراسان در پیش گرفته چنانچه بلو چان کوهستان بجهت شب خون وغارت اشکر انگریز
بها در بر پای گردیده و پی به تسکنه حقیقت نبردند که خلقت افغا نستان از کوهستان و پیدایش
بلوچان سنداز خاك وریگستان خاك را بسنگ چه نسبت فی الجمله در این اثنای رویبکار
روز گار دگرگون شده صا حبان انگریز از روی مصلحت فوج اشکر خود را جای بجای
قایم داشتند و از اراده امیران سند خوب واقف شد ند بلکه در فکر تجویز همین گردیدند
که یک لموح انداز را پاداش سند است. آخر بتاریخ بیست و چهارم ماه نو مبر سنه ١٨٤٨
عیسوی از جناب گورنر صاحب حکم صادر گردید که از تمامی امیران سند دستخط به اقرار
نامه جدید درست کنا نیده زودی بفرسئند و هم جنر ل سرچار اس پتر صاحب بها در که مختار
کار از سر کار کمپنی بها در وسردار تمام لشکر و کود تر سندبود با میران سند در باب اقرار
نامه جدید بسیار گفتگوی نمود لیکن امیر ان پهلو نهی کرده حیلتهای بفایده در پیش
گرفتن کردند و گفتند که از راه دوستی از ملك خود بایشان راه طرف خراسان دادیم الحال