Afghanistan Digital Library

adl1183

http://hdl.handle.net/2333.1/47d7wn85

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.

NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


انجمن تاریخ

نوای معارک

تالیف
میرزا عطاء محمد


از نشرات انجمن تاریخ
نمره (۳۳)
نمره عمومی نشرات ریاست مستقل مطبوعات
(٢٠٦)

نوای معارک

نسخه خطی موزه کابل مشتمل بر واقعات
عصر سدوزائی و بارک زائی

تالیف
میرزا عطا محمد

تاريخ طبع ۱۳۳۱ شمسی
تعداد طبع ۱۰۰۰ جلد


نوای معارك

تازه نوای معارك
مولف : میرزا عطا محمد

در كتابخانۀ موزۀ كابل در مجموعۀ نسخ خطی كتابی موجود است بنام
« نوای معارك » یا « تازه نوای معارك » كه در ٤٦٦ صفحه از طرف مولانا
میرزا عطا محمد نامی به تاریخ بیست و پنجم ماه جمادی الثانی سنه ۱۲۷۱
هجری قمری تالیف شده و كتابت آنرا خلف مولف میرزا محمد حسن تقریباً
سه ماه بعد به تاریخ ٦ رمضان سال مذكور به پایان رسانیده است .
اگر چه راجع به مسقط الراس وسوانح مولف معلومات زیاد در دست نیست
از روی تذكرات مختصر و پراگنده ئی كه از خود متن كتاب دستگیری
میشد چنین مینماید كه میرزا عطا محمد موصوف جوانی و بیشتر ایام زندگانی
خود را در شگار پور گذرانیده و این وقت حالی بود كه شگار پور و سند جزو خاك
های مفتوحۀ افغانستان عصر سدوزائی و باركزائی محسوب میشد و میران سند
باج گذار دولت های افغانستان بودند و تحریكات انگلیس ها تازه به سند
سرایت نموده بود و مولف كتاب علی العموم جزو ملازمین حکام افغانی در شگارپور
زندگانی داشت ، برادران بارکزائی قندهاری بخصوص سردار رحمدل خان
وسردار شیر دل خان بمولف نوای معارك پیشتر لطف و حسن نظر داشتند چنانچه
نامبرده به معرفت ملا مومن غلجائی نایب و پیشكار سردار شیر دل خان به عهده
(مختار كاری) سردار موصوف هم عزتقرر حاصل كرد و مدت دو سال این وظیفه
را بعهده داشت و مورد اعتماد و اعتبار زیاد قرار گرفت به اندازه ئی كه معاش
سپاه و عملۀ سردار شیر دل خان همه بدست میرزا عطا محمد خان اجرا میشد .
شبه ئی نیست كه مولف بین شگار پور و قندهار و هرات و كابل و پشاور مسافرت ها كرده
به معیت سرداران افغانی و در عسکر بری های آنها در حرکت بوده و در برخی
جنگ های داخلی سدوزائی و بارکزائی مانند جنگ شهرآرا کامران پسر شاه محمود
سدوزائی و سرداران باركزائی قندهاری در سال ۱۲۳۸ هجری قمری شامل بوده


(ب)
ومدتی هم در شهر قندهار اقامت داشت و پیوسته یاد داشت ها میگرفت تا با لاخره در اثر
اشاره يك نفر انگلیس موسوم به (استيو بنك) كه او را کلکتر شکار پور خوانده است
به تحریر کتاب شروع کرده و در اواخر جمادی الثانی سال ۱۲۷۱ هجری قمری
مولفه خود را به پایان رسانیده است.
به شهادت يك نسخه یاداشت که خارج متن کتاب به امضای مولف (میرزاعطا محمد)
بتاريخ ۲۹ ربيع الاول سال ۱۲۷۲ هجری قمری در صفحه اخیر ثبت است كفته
میتوانیم که مولف این اثر درادبیات وانشاءفارسی بطرز عصر خود ممارست خوبی
داشته ولی پسرش میرزا محمد حسن خان که سير تاپای مولفه پدر را بقلم خود تحریر
نموده در نقل از مرتب اشتباهات املائی فراوانی شده و در بسیاری موارد ناقهمیده
کلمات را نقل کرده است و به این علت متن چندان روان نیست. خود مولف علاوه
بر فارسی به السنه پشتو و بلوچی وسندی هم آشنائی داشته و جای به جای بعضی جمالا تی
به این زبان ها هم درمتن استعمال کرده است.
تازه نوای معارك از نقطه نظر ثبت وقایع تاریخی دوره جدید و معاصر افغانستان
اهمیت بسزایی داردزیرا متاسفانه ماخذ قلمی ما مربوط به عصر سدوزانی و بارك
زائی انگشت شمار و محدود است و چون مولف شخصا جزء وقایع می زیسته و در جریان
وقایع با چشم دید خود و یا مسموعات نزديك به عصر خود و عصر خود را نوشته نوشته
های او اطمینان بخش و قابل اعتبار است .واقعات این کتاب تا جایی که ارتباط
به عصر سدوزانی ها دارد مختصر وروی دادهای دوره بارك زائی مفصل تر میباشد
و پیش آمدهای مربوط به تهاجمات اول فرنگی در افغانستان و شاه شجاع سدوزائی
بخصوص وقایع سند و شکار پور که محل رهایش بیشتر اوقات مولف محسوب میشود
مشرح ذکر یافته و به تعلقات میزان سند با دربارهای شاهان و امرا و سرداران افغانی
روشنی خوبی می اندازد. یکی دیگر از ممیزات این کتاب این است که مولف آن نام


(ج)
افغانستان را قطعاً استعمال نکرده و همه جا افغانستان را به نام (خراسان) و اهالی آنرا
به اسم (خراسانیان) یاد میکند چنانچه راجع به یادداشتهای خود در صفحه ۹ متن میگوید
که (وقوعات خراسان ومقدمات شاه شجاع الملك را تسوید کردم ) شهادت او
و امثال او نشان میدهد که این اسم وصفت با سوابق چندین قرنه تا اواخر
قرن ۱۳ هجری هنوز در مملکت ما مورد استعمال داشت .
چون انجمن تاریخ در قطار وظایف مرجوعه خود یکی هم نشر متون مربوط به
تاریخ افغانستان را قرار داده و تا متون و اسناد خطی در دسترس نویسندگان و متتبعين
قرار داده نشود قضاوت در مورد جال و روی دادهای تاریخی بخصوص در تاریخ جدید
و معاصر افغانستان اشکال فراوان دارد بناء علیه به نشر این اثر و امثال آن مانند؛ اکبر نامه
مكاتيب عنواني نايب امین الله خان لوگری در ضمن کتاب ( در زوایای تاریخ معاصر
افغانستان ) اقدام شد و ماخذ دیگری ماننده پادشاهان متاخرین افغانستان .
وقايع شاه شجاع درانی گلشن امارت (مربوط) به دورۀ امیر شیر علیخان وغيره به
تدریج چاپ خواهد شد.
چون چاپ این گونه ماخذ سواد برداری پاك نويسى مقابله تصحیح حتی در
بعضی موارد ( تحشيه ) پروف خوانی بکار دارد و مخارجی برای تهیه کاغذ و کلیشه
و اجرت طبع و غيره ایجاب میکند از نقطه نظر صرفه جوئی وقت و پول چنین مناسب
دیدیم که اگر طبع مستقیم و مستقل انها فوراً امکان پذیر نباشد ترتیبی اتخاذ کنیم
که قسمت قسمت در مجله آریانا نشر شود و در عین زمان نشر علیحده و مستقل هم بعمل
آید بدین ترتیب کتاب نوای معارك از شماره « ۱۱ » سال ۸ مجله آریانا به بعد
هشت هشت صفحه نشر شد تا در شماره (۱۱۸) سال «۱۰» به پایان رسید و موازی
باشماره های مجله هزار نسخه علیحده هم طبع گردید که امروزی به مطالعه خوانندگان
گرامی میرسد.
۲۰ میزان احمد علی کهزاد


( د )
فهرست مندرجات

مقدمه وتمهيد مولف ۱
کشته شدن عطا محمدخان باو کثراتی از دست سردار صمندرخان بامزائی ۸
گرفتار شدن شاه شجاع الملك در لاهور واز دست دادن کوه نور ۱۰
جلوس محمود شاه بر تخت سلطنت وبوزارت رسیدن اشرف الوزراء فتح خان ۱۲
فوت بهاوگم زوجه اشرف الوزراء ۱۳
تماشا نمودن وکلای امیران سند پشاور را ۱۴
رفتن وزیر فتح خان بهرات وگرفتار نمودن حاجی فیروز الدین شاه ۱۸
جنگ وزیر فتح خان بامیرزا عباس علی ۲۰
رفتن شاهزاده کامران از قندهار بهرات و کور ساختن وزیر فتح خان ۲۱
گرفتار شدن وزیر فتح خان بدست کامران ۲۲
آمدن شاهزاده جهان گیر بطرف کابل وجنگ باسردار دوست محمد خان ۲۴
آمدن شهزاده کامران از هرات وجنگ با سردار دوست محمد خان ۲۶
آمدن سردار محمد عظیم خان از کشمير و جنگيدن باشاه شجاع ۲۸
« « « « « « « و هزیمت یافتن شاه ۳۱
پناه هزیمت شاه شجاع سعی کردن امیران سند در کشیدن شاهزاده محمد تیمور ۳۳
آمدن شاه شجاع الملك در شکارپور وعهد وپیمان بستن با امیران سند ۳۵
مراجعت اولیای دولت از حیدرآباد وخیرپور به شکارپور وخیمه آوری لشکر ۳۷
اطوار ظالمانه شاه در شکارپور ۳۸
رفتن سید محمد کاظم شاه نزد سردار محمد عظیم خان در کابل وگندیدن اولیای
دولت از شکارپور ٤١
آمدن سردار محمد عظیم خان به سند و گفتگو بین اولیای دولت و امیران آنجا ٤٣
کشیدن امیران سند امنای دولت را از شکارپور ٤٤
رفتن شاه شجاع از شکارپور به سند و رخصت دادن ساهو کاران ٤٦
آمدن بعضی خوانین سردار محمد عظیم خان عضو اولیای دولت وتصدیق قولشان ٤٨
مصالحه کردن امیران سند باسردار محمد عظیم خان ۵۰
ملاقات امیران باسردار محمد عظیم خان ۵۲
آمدن محمد عظیم خان در شکارپور و وصول مالیات ۵۳
آمدن کامران برای تسخیر قندهار ومقابله سرداران قندهار ۵۶
کشته شدن میرولی خان از دست جهاندگیر و یاغی شدن امرای هرات ۵۸
جنگ کردن سرداران قندهار با امراء و خوانین هرات وفریب خوردن زرمحمدخان ۶۱
رفتن سردار شیردل خان بعلاقه محمد خان کوهی ۶۳
فریب بازی محمد خان کوهی ۶۵
مراجعت سرداران قندهار از هرات بی نیل مقصود وغارت کردن شهزاده سلطان علی ۶۸
رفتن سردار شیردل خان بطرف کابل و گرفتار کردن حبیب الله خان ۷۱


( ه )

رفتن سردار رحمدل خان از شکارپور جانب قندهار
آمدن میر احمد شاه غازی در سند ودعوت مسلمین به جهاد
مقابله یار محمد خان یار کنرائل با سپاه میر احمد شاه غازی
قتل مولوی احمد علی بواسطۀ سلطان محمد خان و پیر محمد خان
نشستن میر مراد علیخان بمسند ولایت سند بجای میر کرم علیخان
وفات نواب ولی محمد خان لغاری مشیر امیران حیدر آباد
رفتن وکلای اولیای دولت به عزا پرسی مرحوم میر مراد علیخان پیش خلفانش
ترك گفتن کار پردازان امیران سند ملکیهای متعلقۀ شکارپور را وشكايت
عرپای شکار پور نزد شاه
مامور ساختن سمندر خان بجهت مقابله با امیران خیرپور
جنگ امیران خیرپور با سمندر خان وهزيمت یافتن لشکر امیران خیرپور
ماتم داری بلوچان کشته شده در جنگ سمندر خان
آمدن امیران سند به ارادۀ مقابله وواقعه در به حجي
رفتن اولیای دولت شکارپور جانب قندهار
مقابله سرداران قندهار و امیر دوست محمد خان با اولیای دولت و هزیمت شاه
افتادن اسباب وسامان اولیای دولت بدست سرداران قندهار
رفتن اولیای دولت در قلعۀ سالوخان و آمدن حلف شهزاده کامران
نامۀ شهزاده کامران برای اولیای دولت
رونق افزائی اولیای دولت در مکان روجهاق
رسیدن اولیای دولت در لدوكانه وعدم التفات میر اسمعيل شاه
فرستادن وکلای دولت پیش امیران سند
مایوس شدن اولیای دولت از امیران سند
رفتن افواج انگلیس بطرف خراسان
آمدن لشکر انگلیس از کراچی وشورش وفساد بلوچان
عزیمت سرداران قندهار وتوقف فوج در قندهار و دستگیر شدن غلام حیدر خان
رفتن افواج انگليس بطرف دار السلطنۀ کابل وبر آمدن
دوست محمد خان بعزم مقابله
مراجعت افواج انگلیس از کابل ومقابل شدن با میر محراب خان
زد و برد بلوچان کوهستان و براهوی در حین روانگی افواج بطرف خراسان
رفتن کپتان ایعمل از شاه پور بطرف چهتر
رفتن انگلیسها بطرف قلعۀ كهان وبنا کردن چهاونی و کشته شدن آنها
از دست بلوچان مری وهزیمت آنها
رفتن راس بيلصاحب طرف شال کوت
آمدن امیر دوست محمد خان از بخارا
رفتن امیر بی نظیر (دوست محمد خان) به قلعۀ عبد السبحان خان
و پنهانی خبر دادن عبد السبحان به انگلیسها

٧٤
٧٨
٨٠
٨١
٨٤
٨٦
٨٩
٩١
٩٢
٩٤
٩٨
١٠٠
١٠٢
١٠٤
١٠٥
١٠٦
١٠٧
١٠٨
١١٠
١١٢
١١٣
١١٤
١١٧
١٢١
١٢٤
١٢٧
١٢٩
١٣١
١٣٢
١٣٦
١٣٨
١٤٢


( و )
آمدن امیر بی نظیر در کابل و رفتن نزد صاحبان عایشان ١٤٤
مگناتن بموجب فرمان ملکه انگلستان فرمان فرمای هندوستان گردید ١٤٧
جنگ عبدالله خان اچکزائی با افواج انگلیس وشبه شدن مذکور ١٤٩
رفتن غازیان به قلعة مگناتن و جنگیدن با افواج انگلیس ١٥٣
عبدالله خان وامین الله خان بعد از پانزده روز ده هزار لشکر تهیه و در نزديك
قلعه بنای جنگ گذاشتند . ١٥٥
آمدن سردار محمد اکبرخان از بخارا به کابل وملاقات بامگناتن و کشته شدن مگناتن ١٥٦
بعد کشته شدن مگنا تن پاننجر قا ثم مقام او گر د ید و با لا خ ر ه ا و ه م
از دستت دار محمد اکبر خان از کابل کشیده شد . ١٦٠
روانه کردن شمس الدین خان طرف غز نین جهت گرفتار ساختن انگریزان ١٦٢
رفتن سردار محمد اکبرخان طرف جلال آباد ومحاصره کردن انگلیسها ١٦٤
بعد قتل انگلیسها سر دار محمد اکبر خان توقف خود ر ا در جلال
آ باد مقر ون بصلاح ندانست ١٦٨
آمدن انگلیسها بکابل دفعة دوم وسوختاندن چهار سطح بازار ١٧٠
استیلا یافتن جنرال نات به غزنین ١٧٣
آمدن دفعة ثانی انگلیسها به کابل وسوختن عمارات و بردن در وازة غزنین ١٧٧
رهائی یافتن دوست محمدخان از قید فرنگ بزور بازوی سردار محمد اکبرخان ١٧٩
رفتن امیر بی نظیر از جلال آباد طرف کابل ومشورت کردن با سردا ران کابل ١٨٠
آمدن سرداران قندهار از ایران ورفتن فوج انگریز ١٨٧
رفتن انگلیسها به هرات نزد شاهزاده کامران ١٨٩
آمدن انگلیسها در ملک سند ١٩١
آمدن انگلیسها از ولایت خراسان بی حصول مدعا و نفاق انداختن ما بین امیران سند ١٩٤
رفتن جنرال سر چارلس پنیر به کوت دیجی و فرستادن میجر انرم در تعاقب میر رستم خان ١٩٧
آمدن خدایار خان یا میزئی دورانی به شکار پور ومقابله باشيخ غلام حيدر خان ١٩٨
رفتن دیوان جهتمل از شکارپور وجنگ کردن باسیاه غلام حیدر خان در کهری سین ١٠٠
جنگیدن امیران حیدر آباد سند با صاحبان انگریز ٢٠٤
مقابله میرشیر محمد خان با فوج انگریز و هزیمت مذکور ٢٠٩
رفتن میر محمد خان ٢١٣
نواختن قانون خدمات میر صاحب میرعلی مراد خان نسبت به انگلیس ٢١٤
متهم ساختن مدعیان میر صاحب را بکشیدن ورق مصحف از عهد نامه ٢١٧
نيك بحرامی شیخ علی حسن و نوازشات میر صاحب بهادر نسبت شیخ مذکور ٢١٩
اجلاس انگلیسها در مقدمه دریافت جعل سازی ورق كلام الله ٢٢١
گرفتن انگلیسها ملکهای میر ع لیمراد خان را ومعزول کردن میر
مو صوف را از عهده ریاست ٢٢٢
اشتهار نامه انگلیسها راجع به میر علیمراد خان ٢٢٤
مایوس ماندن میرصاحب از ملك موروثی ٢٢٥
فوت پیر میان علی گوهر صاحب وشیخ علی حسن خان ٢٢٧


نوای معارك

بسم الله الرحمن الرحیم
سپاس بی‌قیاس که احتشام افهام و سپاه اوهام سریر آرایان کشور دانش و کمال
در تسخیر اقلیم ثنایش هر چندی بپای توسن ادراك در عرصهٔ بلاغت دویدند بجز هزیمت
غنیمت نیافتند، و شکر سعادت لباس که چابك سواران عرصهٔ بینش و افضال در میدان
صفاتش سمند فصاحت و توهم تركتاز بسیار نمودند بغیر گوی واماندگی و حیرانی نباختند.
مر پادشاه علی الاطلاق را که در ملك بی‌نیازی کوس لمن الملك نواخته درخور و لایق است
که مبارز ارادتش سپاه ظلمت لیل و نهار را بدودمه تیغ صبح منهزم گرداند، خداوندی
که از روی صنع کامله و حکمت شامله وجود مخلوقات را از عدم بر فرس وجود سوار
نموده قامت استعداد هر يك را از جباخانه عنایات بنفایات بسلاح گوناگون کمالات
صوری و معنوی آراسته چنانچه دیده را جوشن نظر و بینائی پوشانده و کمان گوش را
به ترکش راست شنوائی پرتاب ساخته و لوای زبان را در میدان دهان بکلام نطق
و بیان برافراخته و تیغ دل را بجواهر اسرار حقایق و معانی آراسته و بد را سپر داوودمش
آموخته، و پای را کفش کیمخت چابك روی و خوش رفتاری پوشانده که از طی طریق
نیکوکاری باز نماند ناصری که بدون سیوف عنایتش ابواب فتح فیروزی بر چهرهٔ حال
معرکه آرایان عالم وفا نگشاید حارسی که تاسپر حمایتش نگردد از شمشیر اندازی
اعدائی هرگز اعضای راحت احدی بزخم کاری مبتلا نگردد مالك الملکی که تا رقم
توتی الملك من تشاء از دیوانخانهٔ عاطفتش بنام یکی از خاکیان نگارش نگردد هرگز
از وصال معشوقهٔ مملکت و حکمرانی هم آغوش نشود و اگر توقیع وقيع تنزع الملك
ممن تشاء از مستوفیان جلالش بنام تخت نشینان اقلیم سلطه و کامرانی شرف نفاذ نیابد
هر آینه دوباره دستیاب ولایت خلافت نگردیده آوارهٔ دشت ادبار و حیرانی بوده
دم بدم در پیچ و تاب غم والم بوده باشد، عزیزی است که هر گاه منشور سعادت ماثور


« ٢ »
از جرائد تعز من تشاء باسم کسی از سعادت مندان از لی صدور یابد هر آئنه پیوسته بغلاع
فاخره عزت و برتری سرفرازی یافته از جام جهان نمای جمشید اعتبار وعزت جرعه نوش
باده حرمت واقتدار گردد ، غیوری است که گردن فرازان استکبار را بحکم تذل من تشاء
قلاده خواری وذلت در گردن راحتش انداخته خوار وبمقدار سازد ، غفوری ست که
به مقتضای کریمه ربنا فاغفر ذنوبنا وكفر عنا سیاتنا عساکر عصیان وسیئات را بافواج
رحمت بیغایت منهزم گردانیده . نظم .
چوخورشید فضلش نمایان شود
گنه همچو خفاش پنهان شود
کریم است و بخشنده هر گناه
بود بر گنه لطف او عذر خواه
زجودش بود مدعا روسفید
نرفت از درش هیچکس ناامید
جل جلاله عم نواله اعظم شانه در بیان نعت او رنک آرای نبوت و سروری صدرنشین
مسند رسالت و پیغمبری اعنی احمد مجتبی محمد مصطفی صلی الله علیه وآله واصحابه اجمعین.
نعت وثنای بی انتهائی که جیوش عقل وهوش سروران کامل عیاران دانائی وذکا در تلویح
نقایش هر قدر که بپای فکر وخیال ترددات بسیار نمودند بجز واماندگی قدمی پیش
نرفتند وجنود فهم وادراك مهتران اقلیم بلاغت وبینائی در توضیح ثنایش هرچند به قوت
حافظه ووهم داد مردانگی وجولانگری دادند سوای شکست فاحش نقشی دیگر نزدند
خاصه آن سروری را سزد که از کارخانه عنایت ایزد یگانه خلعت فاخره كريمه لولاك
لما خلقت الافلاك بر قامت استعداد آن شفیع قیامت برهانی است ساطع بیت .
کرو جود او نیشد واسطه
تا اید بودی جهان بیواسطه
شافعی است که از دیوانخانه عنایت نامتناهی طغرای غراى ( وما ارسلناك الارحمة للعالمين
برشفاعت عالم وعالمیان دلیلی است قاطع که در بازار محشر بجز نقد شفاعتش متاع نجات
ورستگاری نخواهد خرید، قافله سالاریست که بجز رهبری خضر سعادتش واماندگان
صحرای ضلالت و گمراهی بسر منزل اقلیم هـدایت و نیکوکاری نتوانند رسید، پشت
وپناهی است که مستغرقان طوفان دریای عصیان و شرمساری را بدستیاری ملاح عنایت
وعطای از جزر ومدقلزم رستخیز بساحل شفاعت کامیاب گرداند . بیت :-
نگین ختم رسالت محمد عربی
امیدگاه بدونيك احمد مختار
اگر نه واسطه روی موی او بودی
خدای خلق نگفتی قسم به لیل و نهار
صلی الله علیه وآله واصحابه وسلم


« ٣ »

در بیان توصیف وثنای نیران اعظم برج امامت وسروری ماه تابـان
فـــلـــك هدایت و رهبری اعنی جناب اصحاب کـــبار رضوان الله تعالی علیهم ا جمعین )
الوف تحیات زا کیات که اموا ج بحر مواج فارسان مضمار علـــم و دا نائی درطی
مسافت توصیف و بینا تش بیداد اندیشه وقلم تیز رقم هرقدر کـــه راه رفتند بســـر منزل
انتهایش نرسیدند، وصنوف تعظیمات وتکریات که دسته دسته عسا کرینگه تازان عرصه
فراست و بینائی در ادای تعریفش بپای خیال وفکـــر بسیار دویـــدند بغیر گهگـیری
گام زن بیان نشدند، مرشهر یاران حق ویقین وسریر آرایان خلافت دین متین را لایق
وسزاوار است که هريك ر كن ركين قصر امامت وسروری ومفتاح ابواب حصار خلافت
وپیغمبری میباشند کـــه از کارخانه عنایت ازلی خلع فاخـــرة هـــريك بطـــراز
( محمد رسول الله والذين معه اشداء على الكفار رحما بينهم ) مطرز ومنقش ، واز دفتر
خانه عاطفت نامتناهی رقم هريك به طغرای غرای ( الا الذين امنوا وعملوا الصلحات وتواصوا
بالحق وتواصوا بالصبر ) موشـــح ومـــزین و درحـــدیث است ( اصحابی کالنجوم بایهم
اقتديتم اهتديتم ) بمعنی همه یکدل ويك تن اند چواحول میین دو که يك قالب اند.
رضوان الله تعالى عليهم اجمعين .
در بیان شهـــواران میدان و غاچا بك سواران عرصه دشت کربلا شافعان روز محشر
اعنی جناب امامين الشهیدین رضی الله تعالى عنهما تا ئيكه عسا كر اندیشه و قیاس فرسان
روایان ولایت غیرت وهوشیاری در تسخیر اقلیم ادایش هر قدر که بپای وهـــم واندیشه
در میدان جولانگری نمودند راه بسرمنزل مدعائی نبردند وتجائيكه جیوش ذی شعوران
آگاه دل درعرصه ثنای بیانش گرم رو شدند بانتهای ادایش نرسیدند خاصه آن شهسواران
میدان کربلا ونقشبندان کارخانه شریعت بیضا نور ديدة ( مازاغ البصر وما طغی ) سرور
سينة البودة فى القربی را درخور وسزاوار است ، نظم :
نوپاوه نهال ریاض پیمبـــر اند دردانه یگانه زهرای از هر اند
دراندو گوشوارۀ عرش معظم اند نوراندونوردیدۀ خورشید انور اند
در ار تفاع منزلت ازجمله کائنات بالاتراند و شرف از حصر برتر اند
از خلعت علوم نبوت مـــزین اند وزنگهت نسیم ولایت معطر اند
معصوم مطلق اندوجبگر گوشۀ رسول پا ك ازهمه معاصی مطیب مطهر اند
از افتخار لحمك لحمى مشرف اند وز امتیاز دمـــك د می مفخر اند
رضوان الله تعالى عليهم اجمعين .
متحرك ساختن سلسلة التماس درخدمت بابر کت نوازندگان قانون بلاغت وسخن وری
ونغمه طرازان ساز فصاحت ونكته پروری در باب عیوب پوشی این ذرۀ بیمقدار برفارسان
مضمار بصارت و بینائی و یکه تازان عرصه فراست و دانائی که برهبری خضر ادراك و
دانش بسر منزل مدعاورسیده اندظاهرو هویداست که انهزام جيوش نفس وعصيان از استمداد
عسا کر فیروزی مـآثر عبادت حق جل وعلى شانه تیسر می پذیرد، وانکسار جنود ضلالت
وطغیان از استعانت سپاه نصرت انتباه اطاعت ومتابعت حضرت رسالت پناهی محمد مصطفی


« ٤ »

صلی الله علیه و آله وسلم محصل میگردد ، بناء علی هذا بر را کبان سمند آد میت کـه
بتشریف شریف (ولقد كرمنا بنی آدم) ممتاز وسرفرازند لازم ومتحتم است که او قات حیات
مستعار را بتر کتاز کوچه بازار بوالهوسی نگذرانده با کتساب بندگی وعبودیت حق
سبحانه تعالی جل شانه وعم نواله ومتابعت محمدی (ص) کوشیده ومتاعیکه موجب رستگاری
عقبى بوده باشد بسعی دلال اعمال صالحه از بازار دنیای بیوفاء كه ( الدنيا مزرعة الآخره)
میباشد خریداری نمایند که فردا در چهار سوق بازار محشر از بی بر گی وبی متاعی عمل نیکو
گواه خجالت وزرد روئی نکشند و از استیلا عساکر عصیان و خطا کاری در میدان روز جزا
هزیمت انفعالی نغورند «سعدی» .
« ای تهی دست رفته در بازار
ترسمت بر نیاوری دستار »
« بر گ عیشی بگور خویش فرست
کس نیارد زپس تو پیش فرست »
« ای که پنجاه رفت و در خوا بی
مگر این پنجروز در یا بی »

فی الجمله این را کب سمند جهالت ونادانی و فارس فرس هیچمدانی بمقتضای خیال بشری
از ترك تاز این داستان ها اوقات عمر عزیز خود را ضایع نمودن و از نغمه طرازی این
مقامات خارجی قانون مسخرگی و ریشخندی بر خود كوك کردن است و بگو شمالــــی
نوازندگان کمانچه این فن تن در دادنست از آنجا که گوشه گیران پرده اصول
سخن وری و آهنگ نوازان چنگ نکته پروری که همیشه در مقام پرده پوشی مخالف
نوایان سخن طرازی ثابت قدم میباشند چشم آن دارم که هر گاه این نغمة هيچ پوچ
که چندان خوش کلامی ندارد بگوش عاطفت نیوش اصغای فرمایند و یا جر عه چند
از می اقداح این اوراق بمطالعه سر کشند توقع که از عنایت سرخوشی نشاء عنایت وعطای
بخطای عطائی نیر داخته معذور دارند کـه .

« فكر هر كس بقدر همت او ست
و از کوزه همان برون تراود که دروست »

چون این جرعه نوش باده بی کمالی اگرچه روزی چند در میخانه خدمت وملازمت مخموران
صهبای ریاست وحکمرانی بسر آورده خصوصاً در ملك شکارپور در ایام بهارستان جوانی
در ا کتساب هنر انشاء پردازی سیار و هر حا کمی که سرشار رحیق حکومت و کامرانی
میگردید این درد آشام قدح خاکساری از می تقرب و ملازمی هريکی آنها جرعه نوش
بادۀ منشی گری شده از مینای ضمیر که مهبط اسرار حقایق ومعانی است صهبای فرح افزای
انشاء در ساغر قرطاس تحریر می انداختم و جواهر زواهر املا در سلك رشته تسطير منتظم
می نمودم و نیز او قاتی چند بحسب قسمت آبخورد که ( قید الماء اشد من قيد الحديد )
است سیار بوستان مسافر ولایت خراسان هرات خلد آيات و قندهار و کابل و پشاور گردیده
بعضی تسویدات از وقوعات خراسان ومقدمات شاه شجاع الملك كه بفحواى تنزع ا لملك
ممن تشاء از مملکت سلطنه آواره شده بود و غیره وقوعات که بچشم خود دیده بودیم
هر آئینه نگاشته كلك خيال گردیده بود همچنان متفرق و پرا گنده افتاده بودند
ليكن از بس اندیشه های معاش روزگار که روندگان طریق حیات و زندگانی را
اولاً انتظام این سلسله معاش ضرور بلکه متحتم است وقت فرصت بدست نمی افتاد که


تسویدات مذکور را مجموعه و در سلك تحریر منتظم نموده شود در حال هم اگر چه چندان
دلجمعی و معشوقه رفاه هم آغوش نبوده و بر طبق مضمون :
پریشان میکند اندك غمی طبع سخنور را که يك مو بهر تشویش دماغ خامه بس باشد
لیکن حسب الفرموده عالیجاه رفیع جایگاه عنوان رساله دانش وری دیباچة بلاغت و
خرد وری امیر امراء العظام نادرة الایام جناب اسبو يك صاحب بهادر كلكتر
شکار پور که باری سخن شناس معنی فهم بود اتفاق تحریر تسویدات مذکور افتاده و
دیگر التماس بخدمت صدر نشینان اورنگ سخن وری و سریر آرایان دولت حکمرانی
آنکه اگر چه الحق مر سخن حق تلخست با وجود یکه از اظهار مطلب نفس الامر از
حسن و قبح در عبارات لحاظ بسیار نبوده ایم که مبادا آزرده گی طبیعت بزرگان
شود اما اگر در جایی کدام نوای مخالف بی ادبی از قانون قلم سرزده باشد
امید که از راه عنایت وعطای به عفو عطا پرداخته در مقام خشم و خفگی نیایند که
در نزد بزرگان والامنش عضو متعذر امر ادناست بهر صورت خوب و خراب عزل و
نصب ادبار واقبال غم وشادی روزگار دنیای بیوفا همه درگذر است و بر طبق مضمون
بیت :
عالم همه سر بسر خیال است خیال هر نوع خیال اگر کنی میگذرد
تانیست نگردی ره هستت ندهند این مرتبه از همت پستت ندهند
تا شمع صفت بسوختن تن ندهی سر رشته روشنی بدستت ندهند
چون سر مستان باده عرفان تمام مال واسباب جهان دنیا را بوجود پشیزی تصور ندارند
که بگذاشته اغنیا برداشته اشقیاست هر که طالب اوست ذلیل ، اهل عبرت را این دلیل.
قل متاع الدنيا قليل .
در بیان نواختن کوس سلطه هريك از سلاطین نامدار وخواتین بلند اقتدار از ابتدای
پاد شاه لغایت عزل سلطة محمود شاه خلف شاه تیمور شاه علیه الرحمه و الغفران برای
اخبار جویان و دانش و بینش مخفی ومستور نماند که در سنه یکهزار و یکصد و شصت هجری
بندگان خلد آشیان نادرشاه پاد شاه بموجب حكم صاحبان قضا وقدر از تخت حیات
سلطنت برخاسته سبار بوستان سرای آخرت گردید . بعده بندگان احمد شاه پاد شاه
جلوس فرمای تخت سلطنت و شهر یاری بموجب فرمان آن شهریار سلطة کونین گردید .
تا مدت بیست و چهار سال لغایت سنه یکهزار و یکصد و هشتاد چهار هجری گلچین
ریاض دولت سلطنت و کامرانی بوده بعده از تندباد اجل برگ و بار نخل حیات
احمد شاه پادشاه فرو ریخت بدار السلطنة ( كل شی یرجع الی اصله ) رخ نهاد شدند
بندگان تیمورشاه پادشاه از اشارة عنایت پاد شاه اقلیم لم یزل ولا یزال جرعه نوش
باده سریر سلطنت خراسان جنت نشان گردید . تا مدت بیست و یکسال لغایت سنه
یکهزار دو صد و پنج هجری سرخوش نشاء باده سلطنت و کامرانی بوده آخر از دست
ساقی اجل جرعه از می وصال چشید . من بعد آن بندگان زمان شاه پاد شاه
زینت افزای اورنگ پادشاهی گردیده تا مدت ده سال لغایت سنه
یکهزار و دوصدو پانزده هجری شاه زمان شاه هم آغوش شاهد سلطه بوده به آرایش


« ٦ »
خط و خال چهره عروس سلطنت پرداخت وقتیکه شاه ممدوح بغرور دولت سلطنت چند امرای سردار پاینده خان و غیره سران الوسان را بقتل رسانیده بعده از بی اتفاقی اولوسات رخنه زوال در اساس سلطنت زمانشاه افتاده و بعد کشته شدن سردار پاینده خان وزیر فتح خان خلف سردار مذکور طرف ایران زمین رفته بندگان شاه محمود شاه را آورده بصلاح وصواب اتفاق الوسات شاه محمود شاه مستقر سریر دولت خلافت گردیده زمانشاه پادشاه را تمامی امرای از تخت سلطنت انداخته واسیر و دستگیر نموده از نوک نیشتر می بعارنش از ساغر دیده اش بر زمین کوری ریخته نابینای ساختند ومحمود شاه دفعه اول مدت سه سال لغایت سنه یکهزار و دوصدو هژده هجری رایات عالیات جاه وجلال در عرصه سلطنت برافراخته بود از نا محمودی بخت لوای سلطه محمود شاه سرنگون شده بندگان شاه شجاع الملك جلوس فرمای تخت سلطنت گردیده تا مدت هفت سال لغایت سنه یکهزار و دوصدو بیست و پنج هجری شاه شجاع الملك کوس دولت سلطنت مینو اخت چنانچه شاه شجاع الملك در سنه یکهزار و دوصد و بیست و يك هجری اول مرتبه باوزیر شیر محمد خان با حشم و سامان پادشاهی بجهته گرفتن مالیات سند از امیران سند رونق افزای ملك شکارپور و در باغ شهزاده منزل انداز گردیده که در ان سال تولد شاهزاده محمد تیمورشاه در باغ مذکور بحد آب ورنگ خوبی گردیده که در شکارپور نوبت نوازی و چراغ بندی سه روز متواتر نمودند بعد از دو سه ماه امیران سند ادای مالیات سند نموده و تحایف نفیسه پیشکش ساخته شاه ممدوح را از حسن خدمات و فرمان برداری واطاعت خود بسیار خشنود ساختند بعده شاه شجاع الملك از راه ديرجات و دور بنو نهضت فرمای و گلچین ریاض سلطنت و کامرانی کابل گردیده تا مدت چهار سال در کابل سرخوش باده عیش و فرمان فرمائی بوده بعده امیران سند البته در ادای مالیات مقرره تکاسل ورزیدند باز در سنه یکهزار و دوصدو بیست و پنج هجری شاه شجاع الملك از کابل متوجه پشاور و در حین نزول اجلال پشاور وزیر شیر محمد خان را بجهة تسخیر کشمير جنت نظیر مع حشم مامور نمود و خود بدولت ایام زمستان در پشاور با نقضا آورده در موسم بهار باز بهار افزای کابل گردیده و عاليجاه سيادت پناه زبدة العلماء میرواعظ که باستصواب وزیر شیر محمد خان به نیابت کابل مقرر بود چون سید معظم اليه كه سر حلقه علماء وعرفای بود لکهای مردم از خاص و عام حلقه مریدی سید موصوف در گوش جان داشتند و شاه شجاع الملك همیشه از او خایف بود در آنوقت آتش جنگ وجدال بين اهل سنی و شیعه شعله ور گردیده بسیاری از طرفین مقتول شده آخر شاه موصوف بزلال تدبیرات اطفای نوایره جنگ جدال نموده در اول موسم زمستان از کابل نهضت فرمای احمد شاهی و در باب هلاکت میرواعظ بمردم اهل تشیع فهمایش نموده بود چون شاه ممدوح داخل قندهار گردیده ما بين شيعه و سنی باز جنگ عظیم واقع شده آخر میرواعظ شربت شهادت نوش نموده مردم شیعه سر او را حسین وار در نیزه علم ساخته بزید کردار آن طرف احمد شاهی و جانب شاه شجاع الملك فرستادند بعده شاه موصوف از احمد شاهی مع وزیر اکرم خان وسردار فتح خان در سنه یکهزار و دوصد بیست و پنج هجری رونق افزای شکارپور و در باغ بدل خان نزول اجلال فرمودند امیران سند باز کتاب اخلاص و فرمان برداری


« ۷ »

کشاده باب باب انقیاد و اطاعت نزد پادشاه ممدوح خوانده چیزی ادای مالیات و پیشکشهای لایقه نظر گذار شاه ووزراء و امرای شاه نموده و عالیجاه نواب ولی محمد خان لغاری که پیشتر ببی نظیر . . .امیران و والیان حیدر آباد بود تا ادای مالیه بطریق یرقمل برکاب پادشاه نادیره غازی خان حاضر بود و نواب مذکور در دیره غازی خان تمام و کمال ادای مالیات نموده و از پیشگاه سر کار اشرف بخلع فاخره سرفرازی یافته ونقد ترخیص بدست آورده راجع بمسکن مالوفه سندو سردار فتح خان در عرض راه دیره غازی خان با اولیای
دولت در مقام مخالفت آمده از آنجا بمعه عمله و فعله خود از راه بوری روانه احمد شاهی گردیده و امنای دولت بقطع منازل تشریف فرمای پشاور شدند و وزیر شیر محمد خان که بموجب امر جلیل القدر اولیای دولت مامور کشمیر بوده خطه کشمیر بی نظیر از عالیجاه سردار عبدالله خان الکوزی گرفته به سردار عطا محمد خان بامیزنی عطای نمود و خود وزیر شیر محمد خان بعد انتظام مهم کشمیر پیش از ورود شاه شجاع الملك در کابل رسیده و از شهید شدن مرحوم میر واعظ که نائبش در کابل بود بسیار اشکبار گردیده و این حرکت ناصواب شهید شدن مرحوم میر واعظ از دست شیعه گان دیده و دانسته از شاه ممدوح دانسته و در ساعت جمع آوری عساکر نموده بعزم مقابله شاه شجاع الملك از کابل روانه پشاور و در مقام تهکال توتو پشاور رسیده بمقابله و مجادله شاه ممدوح پرداخت از قضا قادر لایزال وزیر شیر محمد خان و برادرش و خوجه محمد خان و شهنواز خان و غیره امرای در جنگ کشته شدند پادشاه شجاع الملك هم آغوشی شاهد فتح و فیروزی گردیده چند ایام در پشاور مکث نموده درین اثناء وزیر فتح خان بندگان محمود شاه را باز بر تخت سلطنه جلوس داد و اجتماع قشونات و ایلات و الوسات نموده از احمد شاهی روانه کابل و از کابل عازم پشاور وچون در مکان غله رسید و پاشاه شجاع الملك ممر که آرای مقابله گردیده چنانچه مابین شاه موصوف و وزیر فتح خان جنگ عظیم واقع شد از طرف شاه ممدوح وزیر اکرم خان و عالی جاه غفور خان فوفلزی و غیره امرای خاص بقتل رسیدند و نسیم نصرت و فتح در پرچم لوای اقبال وزیر فتح خان از عنایت ایزدی بوزیدن آمده شاه موصوف از میدان معارک گوی جنگ را باخته پس خیز معرکه فرار گردیده و حرم محترم برداشته از دریای اتک عبور نموده بقطع منازل برابر متوجه لاهور گردیده پیش خالصه سنگ ملجای خود ساخت چند مدن در آنجا آسایش پذیر شده و خالصه سهسکه در تعارف و تلافی از هر قسم و رسم الی شاه ممدوح خود را معاف ومقصر نداشته فقط .


در بیان کشته شدن عا لیجاه عطا محمد خان بارکز ئی برادر
یار محمد خان از دست سردار سمندر خان با میز ئی در پیشاور
و باز آمدن شاه شجاع الملك از لاهور بموجب صلاح و مشورت عا لیجاه
سردار عطا محمد خان ناظم کشمیر در پشاور گرفتار شدن
شاه در پشاور بدست سردار سمندرخان و جهان داد خان
از قرار صلاح ناظم مذکور و محبوس شدن شاه
در کشمیر سنه ١٢٥٦

شاهین قلم شکسته رقم در فضای این مدعای چنین بال افشان بیان می گردد که
اولاً ملك پشاور در تصرف عالیجاهان عطا محمد خان و یار محمد خان و سلطان محمد خان
و سعید محمد خان و پیر محمد خان بارکزئی برادر ان وزیر فتح خان بودها سردار عطا محمد خان
الکوزئی ناظم کشمیر عالیجاهان سردار سمندر خان جهان داد خان بامیزئی را از کشمیر
مامور نموده بود که رفته ملك پشاور را از دست عالیجا هان مذکور برادران وزیر
فتح خان گرفته در قبضه حکم و عمل خود آورند در پشاور بجمعیت عساکر رسیده سر گرم
محاربه و مجادله با سرداران پشاور گردیده عالیجاه عطا محمد خان بار کزئی کشته شده
و دیگر برادرانش فرار اختیار نمودند ملك پشاور بدست سردار سمندرخان و جهانداد خان
افتاده جرعه نوش باده فتح و فیروزی شدند درین اثناء عرايض سردار عطا محمد خان
الکوزئی ناظم کشمیر به پیشگاه بندگان شاه شجاع الملك در لاهور رسید بدین مضمون
که همیشه در ایان عالیات شهریاری اولیای دولت در میا دین معاندین باشعات نصر من الله
و فتح قریب جلوه گرباد از انجا که آوار گی سر کار اشرف از دست مخالفین و رفتن در لاهور
بر دل صداقت منزل ما هوا خواهان دولت نهایت ناگوار آمد میخواهم جان ناتوان خود را
در رکاب اولیای دولت فدای نموده انتقام از معاندین سر کار اقدس گرفته شود و تاج
دولت سلطنت بر فرق همایون زینت پذیر گردد امنای دولت از لاهور زود تشریف فرمای
پشاور شوند که ملك پشاور در تصرف واحاطۀ ماست بعد کابل قندهار از دست مخالفین
دولت گرفته خواهد شد .
اولیای دولت فریفته نوشتجات سردار عطا محمد خان ناظم کشمیر گردیده از لاهور
بر آمده داخل پشاور شده چند ایام در پشاور خیال پلوهای پادشاهی می پخت درین اثنا نوشته
سردار عطا محمد خان ناظم کشمیر برای عالیجاهان سردار سمندرخان وجهانداد خان رسید
که شجاع الملك پدیر من کشته ، او را بهر قسم و تدبیری اسیر و دستگیر نموده بطرف
کشمیر بفرستند عالیجاهان مذکور روزی مجلس آرائی نموده در آن مجلس خاص با پادشاه
شجاع الملك خربوزه های شیرین تناول می نمودند و از روی ظرافت و استهزا پوست های
خربوزه بروی یکدیگر گستاخانه میزدند آخر رفته رفته شاه ممدوح را گرفته اسیر نمودند
و از تخت سلطنت فرو آورده و نظر بند نموده روانه کشمیر ساختند که سردار عطا محمد خان ناظم
کشمیر شاه موصوف را در بالاحصار محبوس ساخت .


وزیر فتح خان بعد کشته شدن عطا محمد خان باز کتوتی برادرش مع جمعیت قشوناته از کابل
برآمده بقطع منازل داخل پشاور گردیده و سردار سمندرخان و جهاندادخان کما فی در پشاور
بودند هر چند با وزیر فتح خان مرتکب جنگ و فساد شدند لیکن هزیمت را غنیمت دانسته فرار
اختیار نمودند وزیر فتح خان مظفر و منصور گردیده ملک پشاور در تصرف خود آورده چند روز به
تجهیز و سامان لشکر پرداخته از راه . . . حدود خالصه که عازم کشمیر گردیده و با
عطا محمدخان الکوزی ناظم کشمیر مقابله نموده شهر کشمیر را فتح نموده و عطا محمدخان
در بالاحصار رفته بدست خود خود را محبوس ساخت آخر سردار عطا محمدخان از روز یکه
بنظامت کشمیر مقرر شده بود هر چه که دولت کشمیر پیدا مینمود از آن جواهرات گوناگون
خرید نموده در صندوقچه نگاه میداشت و بمقابل هر جواهر صادقه جواهر باطله برابر بوزن
و درازی مو به مو از استاد کاران درست کنانیده در صندوقچه دیگر نگهداشت میکرد .
و در روز محاصره بالاحصار همان صندوقچه جواهر جوته بهمراى خود برداشته و از بالاحصار
فرود آمده رفته سلام وزیر فتح خان نموده وزیر مذکور نهایت خوشوقت گردیده بعده شمع
خلوت ما بین روشن کردند سردار عطا محمد خان بوزیر مخاطب شده که شهر کشمیر بدست
وزیر آمده باقی سر من مانده اگر سر بنکار است اينك سر و اگر دولت کشمیر از ایام
نظامت کشمیر مطلوب دارند پس این صند وقچۀ جواهرات که از قرار قسم کلام الله از
دولت کشمیر همین جواهرات خرید نموده ایم .
وزیر ممدوح چون صندوقچۀ جواهرات از سردار عطا محمد خان گرفته کشاده گوناگون
جواهرات صد زرق و برق ملاحظه نموده چون کل شگفته مبتهج و مسرور گردیده و
صندوقچۀ جواهر مذکور بدست آورده سردار عطا محمد خان را رخصت داد و از کشمیر
بیرون کشید و سردار محمد عظیم خان برادر خود را بنظامت کشمیر مقرر نمود و مردم
کشمیر بعد مقرری محمد عظیم خان زبان خو ورا با این ترانه عطای محمد تو برداشتی .
بلای عظیمی تو بگما شتی . (1) مترنم و آشنای ساختند روز دوم وزیر موصوف جواهر
شناسان را طلبیده جواهرات مذکور نشان داد مشخص و معلوم گردید که جواهر جوته
و باطله میباشد بر فریب بازی سردار عطا محمدخان دست افسوس میمالید و عطا محمدخان را
نمی یافت و از گوشه بامر که پریدیم پریدیم وزیر ممدوح شاه شجاع الملك را در
بالاحصار کشمیر کشیده مطلق العنان نمود که شاه روانه لاهور گردید وزیر فتح خان معه
حشم از کشمیر معاودت نموده روانه کابل گردید وابندگان محمود شاه باز دفعه ثانی
ابتدای سنه یکهزار و دوصد و بیست و پنج هجری لغایه سنه یکهزار و دوصد سی و شش هجری
مدت یازده سال از محمودی طالع سریر آرای دولت سلطنت خراسان بوده وزیر فتح خان
چون ایاز سر بحلقه اطاعت و فرمان برداری شاه محمود شاه داشت .

این بیت اصلاً چنین است که در فواه عوام و بعضی تواریخ نیز مسطور است :
عطای محمد زما بردۀ بلای عظیمی فرستادۀ
(اداره)


( در بیان گرفتار شدن شاه شجاع الملك در لاهور بدست خالصه سنگه
و گرفتن جواهر کوه نور خالصه سنگه از شاه ممدوح و فراری شدن
شاه از حبس لاهور از راه نقب و رسیدن در لودیانه )

شده قلم جواهر رقم از زندان چاه مداد بر آمده در قصر مدعای چنین تیژ روی بیان مینمود ،
که وقتیکه شاه شجاع الملك از حبس كشمير رهایی یافته بامید ملجای در لاهور
آمده خالصه رنجیت سنگه بطمع اخذ جواهر کوه نور چشم از حقوق و مراعات مهمان داری
پوشیده شاه ممدوح را نظر بند و محبوس ساخت نامدت بسیار در حبس گرفتار بود آخر
بمزار شدت و عذاب رسانی که ملازمان خالصه سنگه شاه را در آفتاب تموز نشانده باز یافت
جواهر مذکور مینمودند و شاه از تاب آفتاب هم چیزی پروای نکرده هرگز اقرار دادن
جواهر کوه نور نمیکرد و آخر شاهزاده محمد تیمور که خورد سال بودچو بداران خالصه
سنگه او را بر بام قصر کلان در آفتاب پای برهنه و سر برهنه نشانیده از پرپای بز بر می آوردند و هم
بالا میفرستادند شاهزاده از بسکه نازنین اندام بود از بس سوختگی آفتاب پای و سرش میسوخت
و فریاد های میکرد و رنگش از تاب بغایت متغیر گردید شاه ممدوح هرگاه اینچنین حالت
شاهزاده فرزند دلبند خود دیده لاچار جواهر کوه که نور دیده استمد عنش بود حواله خالصه
سنگه نمود باز هم رهایی شاه ممدوح از حبس انگم دیده و شب و روز دست دعای بهزار
عجز و زاری بدرگاه ایزد باری جلتار آمای فراز داشت از آنجا که سائل عجز و نیاز از درگاه
حق جل و اعلی شانه محروم نمیگردد آخر بر مبری خضر ادراك ودانش تجویزی بکار برده
اولاً حرم محترم خود از لاهور کشیده روانه لودیانه نمود چنانچه احدی و فردی از محافظین
براینمعنی وقوف نیافته و پی نبردند بعد کشیدن حرم محترم شاه ممدوح در فکر رفتن خود
گردیده در عمارتی که نظر بند بود متصل آن خانه پمکی همسایه بود شاه با و سازگاری
نموده و مبلغ کالی باو داده راه نقب از خانه او گرفت تا همینکه بتدریج که کس واقف حال
نشود از اندرون عمارت خود نقب زده از خانه همسایه کشیده و چون نقب تیار گردید چند
روز پیش از نقب همسایه آن خانه معالعیال اطفال خانه را گذاشته و دروازه را مقفل ساخته جای
دیگر فرار گرفت وشاه ممدوح از لودیانه سید میرابو الحسن شاه امیر خاص خود را معه
اسپان تیز رفتار صبا کردار طلبیده بیرون قلعه لاهور بر موری که مجرای باران لاهور
بود حکم ایستادن اسپان داده بود سید مذکور بموجب همان انجام معهود بوقت شب تاریك
معه اسپان و چند سواران جرار کرار آمده بیرون قلعه بمقابل مووی قلعه لاهور استاده شدند
از آنجا که محافظین چوکی خالصه سنگه بموجب قاعده مستمری صبح و شام مشرف سلام شاه
هر روزه گردیده و شاه را دیده رفته بجای چوکی خود می نشستند و در شب تشریف بردن
شاه از حبس بدوسه پیش خدمتان خود فرمایش نموده بود که بعد رفتن سرکار اشرف یکی
از شما یان بر پلنك كه محل استراحت سرکار است بخوابند و دیگر پیشخدمتان بر دروازه
بنشیند هرگاه بوقت صبح محافظین چوکی بدستور اصلی بجهت سلام سرکار اشرف بیایند


« ۱۱ »

آنها را مانع گردیده اندرون نگذارند و میگویند که سرکار اشرف تمام شب در طبیعت
ناخوش بوده و آرام نکرده و حالا باینوقت چشم بیدار یش بخواب رفته هرگاه از خواب
استراحت بیدار گردیده آنوقت آمده دولت سلام سر کاراشرف حاصل نمایندسر کار
اشرف بعد فهمایش نوعیکه مذکور شده سه چهار پیشخدمت خود در آنجا گذاشته بوقت شب
از راه نقب بر آمده وازموری قلعه لاهور بهر قسم جان نازنین خود بیرون کشیده و بر اسپان
باد رفتار سوار گردیده با تفاق سید میرا و الحسن شاه و سواران جرار رخ نهاد دارالا مان
لودیانه و باستعجال تمام هزلیمان که مبادا در عقب کسی از ملازمان خالصه سنگه برسد سالماً
خود را در لودیانه رسانیده شکر حیات تازه انمود و پیش خدمتان شاه ممدوح که بپایس مامور
بودند بموجب فهمایش و تعلیم شاه عمل نمودند بوقت صبح محافظین چوکی برای سلام شاه
آمدند پیشخدمتان به آنها مانع شدند و عذر ناخوشی مزاج مقدس شاه پیش نمودند محافظین
بی تکرار واپس آمده بجای و مکان های مالوفه خود نشسته سمی شاه رجب پیشخدمت شاه
که بجای شاه بر پلنگ شاه بخواب رفته بود بعد از مدتی از خواب برخسته و متکای کلان
بر پلنگ شاه انداخته و چادر سپید بر آن هموار نموده خود یکدام بهانه از عمارت شاه بیرون
آمده در شهر لاهور رفته در جای پنهان گردید و چون یکدو ساعت گذشت محافظین چوکی
دیدند که کسی از پیش خدمتان شاه از بیرون پس نیامدند و از بالا خانه شاه هیچ صدائی و ندائی
بگوش نمیرسد متحیر مانده سراسیمه شدند هر گاه بر بالا خانه رفتند آهسته آهسته رفته
از دروازه نگاه کردند دیدند که بر پلنگ شاه چادر سفید افتاده و کسی بصورت آدمی بخواب
رفته است و چون نیک ملاحظه نمودند که جنبش نفس از چادر بیرون آید حیران این واقعه
مانده تعجب کنان قدم پیش نهادند چون نزدیک پلنگ رفته يك ملاحظه نمودند
و چادر را بالا کردند دیدند که متکای خالا سر پلنگ افتاده و بوی شاه هم نیست
پس سراسیمه اینطرف و آنطرف زیر و بالا دویدند اثری از شاه نیافتند و در سطح الا خانه
شگاف را ملاحظه کرده چون بزیر آمده نقب را دیدند دانستند که شاه ازین نقب
بدر رفته هر چند تلاش نمودند پی بمقصد نبردند عبث سر گردانی های کشیده رفته این
ماجرا را بشمع خالصه سنگه رسانیدند در پای خشم و غصه خالصه سنگه در تلاطم آمده
محافظین چوکی راسخت حکم بر قید داده و در شهر لاهور کوچه بکوچه منادی های
برخاستند و بر دروازه های لاهور قدغن گردیده و فوج های لشکر هر طرف مامور شدند لیکن
عنقا شکار کس نشود دام بازچین * شاه شجاع الملک چون عقاب ممدوم شده

در دار الامان لودیانه آشیانه پذیر گردیده و صاحبان عالیشان انگلند بهادر بمنظور
بلند ناموسی مقدم شاه ممدوح بسیار عزیز دانسته انواع تعارفات و مهمانداری شام نمودند
بلکه ماه بماه مواجب مقرر نموده عطای میکردند چنانچه مدت چند سال شاه ممدوح معه
وابستگان در لود یانه بر تخت آسوده گی استراحت پذیر وازغم روز گار آزاد بوده
لیکن خمار باده سلطنت از سرش نمیرفت و همیشه نقش تسخیر ولایت خراسان بر نگین
خیال خود می کند و این حلوای شیرین سلطنت در مطبخ آرزوی با تش نرم آه پیوسته
می پخت لیکن « يفعل الله ما يشاء ويحكم ما يريد »


در بیان جلوس بندگان محمود شاه بر تخت سلطنت و سرفراز شدن اشرف الوزراء بخلع وزارت و ایام کامرانی به عیش و عشرت بسر بردن

محمود قلم خوش رقم که سریر آرای سخن طرازیست چون ایاز فقرات نویس این مدعای میشود که بعد زوال سلطنت شاه شجاع الملك در سنه یکهزار دو صد بیست و پنج هجری بندگان محمود شاه بمقتضای توفر الملك من تشاء جلوس فرمای تخت سلطنت گردیده اشرف الوزرا وزیر فتح خان از مسعودی طالع حانه ایازی محمود شاه در گوش جان انداخته بخلع وزارت سرفرازی یافت چنانچه :

چو بخت دولت محمود شاه معظم شد ایاز خاص فتح خان وزیر اعظم شد

اشرف الوزراء از روی اقبال محمودی بانتظام میسوعه امورات سلطنت بخوبی میپرداخت و از تاب آفتاب اقبال محمودی وزیر ممدوح ناظمان ملك سنده و بهاولپور و ملتان و ديرجات و کشمیر و روسای خراسان همه ذره وار مطیع و فرمان برادر و مال گذار بودند که سال بسال وکلای سند و غیره به پیشگاه سلطانی حاضر و ادای مالیات مقرره مینمودند و فقرات دلگشای جود و نوال و عبارت رنگینی شجاعت و دلاوری اشرف الوزراء وزیر فتح خان چه شرح داده شود پیش همت نوالش حاتم با این همه سخاوت که شهره آفاقست خمیازه کش انفعال و شرمساری و رستم داستان در عرصه شجاعتش وبها دری چون هزار داستان نغمه طرازد استان آفرین خوای اشرف الوزراء بغرور دولت سلطنت همیشه جرعه نوش باده عیش و عشرت و به تماشای تاج گلرخان بوی وشان اولین کشمیر شمع افروز بزم ارم طعم نشاط و خرمی بوده در عین نشاط و سرشاری دست بخشش و نوال چون ابر بهار ریزش مینمود اسپان ایرانی و شالهای کشمیری گران قیمت بامرای و خوانین خاص و عام انعام و عطای می نمود و در شهر کابل بر کنار روديك برج از عمارت عالی منقش باب طلای و لاجورد استادان مانی کردار تیار نموده بودند که نقاشان چین انگشت تحیر بدندان میگرفتند و زرق برق رنگ آمیزیهای چشم بیننده خیره می گردید و مشتمل بر هفت طبقه حوايش مربع مسدس درست نموده فوارههای ترتیب داده بودند و نحوی صنعت کرده بودند که آب از دریا در حوضهای بالای برج میرسید و مقابله هر حوض در میان هر سطح آئینه ها را نصب کرده بودند آب از فواره ای می جهید در میان آئینه سرمیزد و آئینه گوناگون رنگ های می نمود و اشرف الوزراء وزیر فتح خان روزی در ان برج جشن جمشیدی نموده بود که این خاکسار عاجز نیز حاضر بود چون تعریف جشن مذکور را اگر مفصل بیان نمایم يك جز و علامده خواهد شد بیکطرف نغمه شرشره فواره ای حوایش بلند آواز و دگر طرف صدای قلقل صراحی های می رنگین که در قدح سرنگون میشدند و قهقه میکردند و در انوقت این ابیات بخاطر خاکسار رسیده اینست :

قدح کرد روزی زمینا سوال
صفای دلت صبح انوار راز

که ای از تو روشن دل و جان
خیال قدت سرو گلزار ناز


« ١٣ »
جگر تشنۀ خون فدایك نظر بر کمین گاه رنگ ملك
اگر این نماز است قهقه چراست واگر لهو باشد سجودت كراست
صراحی زغيرت جنون ساز شد زخون جگر شعله پرداز شد
که ای چشمت از نور عبرت تهی نداری ز اوضاع دهر آگهی
همه چشمی و نیستی دیده ور همه گوشی و از جهان بیخبر
بسفله تو خيضر حقيقت نما نه زيد براه طريقت خطا
که داده است بر قتل عابد صلاح که گفت است خون مصلی مباح
ازین غم بدل خون نگریم چرا براوضاع دنیا نخندم چرا
یکی غافل از رمز ما و منی نوآموز نيرنگ علم و فنى
زطاق سرا يافت آئينة صفادريقل طبع بی کینه
دران آئينه صورت خویش دید گرفتار شد هر قدر بیش دید
غرض در آن مجلس جمشید اساس نغمۀ سازهای گوناگون از ستارها و کمانچه ها وبوسليك
ومردنگ وطبله ونی ها خوش صدای.
بشنو از نی چون حکایت میکند وز جدائی ها شكايت ميكند
وچنگ ها ورباب های و عود
چیست میدانی صدای چنگ وعود انت ربی انت حسی یا ودود
بلند ودرنوا ی بود هولوليان گلرخان کشمیر جنت نظیر بصد آب ورنگچون هزار دستان
در آن بوستان مجلس در خواندن و رقصیدن و ادای نازونياز سرگرم بودندوفروش های قالین
پشمینه گوناگون گسترده وشمع های کافوری رنگارنگدران محفل روشن در میان شمعهای
بقدر مفاصله ده انگشت آتش بازی را ترتیب داده بودند هرگاه شمع سوخته بر آتش
بازی میرسید تمام مجلس بنگلهای آتش بازی روشن میگردیدكني الواقعه اگر جمشید
زنده می بود براین جشن حسرت میبردچراغ بندی که در میان باغ بنای نموده بودندفلك
باین همه چراغان انجم نجوم حسرت برزمین حیرت می انداخت ودرختان آتش بازی
از هر قسم که درست نموده بودند بوقت آتش دادن عجب تماشا در چشم نظاره گنیان
بنظر می آمده حاصل وزیر فتح خان از مسعودی طالع اوقات حیات خود را بکمال عیش
وعشرت بسر می آورد فقط .

در بیان فوتیدن مسمات بها گل منکوحۀ اشرف الوزراء که زازرباب نشاط
کشمیر بود وشادی نمودن وزیر در پشاور از قاضی خیلان پشا ور
و گذاشتن او را و باردیگر گرفتن زنی از ارباب نشاط کشمیربزوروصاحب
خانه ساختن اورا

خسرو قلم شیرین رقم فرهاد واردرکندن بیستون این مدعای چنین بیان می نماید که
اشرف الوزراء وزير فتح خان از کمال تعشق مسمات بها گل ازارباب نشاط کشميردوسلك


١٤
ازدواج خود آورده بوده و باو بسیار محبت و دلبری داشت و از او دو فرزند متولد گردیده
یکی مسمی سربلند خان و دیگر شاه پسند خان از قضاء کردگار در حین تولد شاه پسند خان
مسمات مذکور سر حیات در نقاب تراب کشیده اشرف الوزراء از سوز و گداز مفارقت او
مجنون وار صحرای نورد لیلی جمال حیرانی او بوده بعد مرور چند ایام تدارک هم بستری
۱۸۸۴ / ۱۳۰۱ موفوره داشت در سنه یکهزار دو صد سی و يك هجری در ایام زمستان باتفاق شاه محمود خان
از کابل بر آمده رونق افزای پشاور گردید در آنجا دختری جمیله که خورشید خاوری
از حسن دلاویزش اقتباس نور نماید و قمر باین همه دلبری مستفاد از جمال بلا انگیزی او شود
از دودمان قاضی خیلان پشاور که از قدیم با ارباب دول قرب و منزل دارند بدست آورده
در شب اول گوهر ناصفته اش بسوزن الماس بفا سفته و آب تاب از غنچهٔ بکار تش از گلبن
وجودش ریخته باز بخانهٔ پدر فرستاد و بمنزل سر واورا از بهر جهان آزادی بخشید و باز
در آن روز های ارباب نشاط از کشمیر دختری آورده نه دختری بل ماه آسمان خوبی
و خورشید اوج مجبوبی و شیرین باین همه حسن که داشت چون سها پیش آفتاب متصور و لیلی
باین شورش جمال چون لیل پیش نهار همانا گلدسته که از بس لطافتش آب از چهرهٔ گل
رفته و از نهایت نزاکتش شاخ گلبن خار خار حسرت شده اشرف الوزراء نادیده بعقاضای
نه تنها عشق از دیدار خیزد
بسا کاین دولت از گفتار خیزد
شیفته جمال با کمال او شده و بزور او را در مشکوی اقبال برده صاحب خانه ساخته گلهای عیش و عشرت
از بوستان صحبت او می چید و هر روزه مجلس آرای و شمع نای و نوش و تماشای لولیان روشن
بوده میر اسمعیل شاه وکیل ناظمان خیبر آباد و خالوی ام شیر محمد خان وکیل والیان
خیبر پور بجهة مبارکبادی نزد اشرف الوزراء رفتند و هدیهٔ سنگینی پیشکش نمودند
اشرف الوزراء نهایت خوش شده و تماشای لولیان بوکلای مذکور معه اکل و شرب عطای
نمود و هم خلاع فاخره عوض مبارکبادی مرحمت فرموده فقط .

در بیان تماشای نمودن وکلای امیران سنده در پشاور وعاشق شدن
میر اسمعیل شاه بسر مسماة لطیفی کنچنی و بعد از چند ایام
گریخته رفتن مسماة مذکور از خدمت میر اسمعیل شاه طرف رسول
نگر ونامه نوشتن طرف او بکمال سوز و گداز و در جوابش
این خاکسار از طرف مسماة مذکور کشا خانه بجهة
گرمی بازار محبت عشق نوشته و نامه از طرف
میر اسمعیل شاه

تازه گل بهار روحانی ثمرهٔ گلزار جاودانی شکر لب شیرین شمائل عذرا حدم لیلی
شیم عنبر موی نسترن بوی دلبر جانی سرمایهٔ زندگانی اعنی لطیفی جان پیوسته در مجالس
دلربای بالا نشینی بوده غمزه ای عشاق باشد از روز یکه خدنگ عشق تو از کمان ابروی


تازین پر هدف دلم رسیده چند ایام ماوشما در عالم اتحاد مانند حسن و نظر و نغمه و تار جویای
دیدار وملاقات یکدیگر بودیم و چون روح و تن و نسیم و گلشن راه موافقت می پیمودیم
لیکن از قضای طبع بوقلمون خوی سپهر ستیز جوکا چنین اتفاق افتاده که بنا بر چهره گشای
امری از امور از سرایرده مقاربت و حضورم از من مهجور بی دماغ گردیده دور وجدا شده اند
ازین سبب روز وشب گرفتار در دد داغ آتش بی رحمانه سوز آلام هجران و فراق میباشم
و فرهاد جانم تیشه اندوه بر بیستون دل میزند و مجنون صبر و قرارم سرآ سر گرد صحرای
بیخودی و اضطرابم و هر نفس قطرات سرشك از سحاب دیده بر مزرعه بیقراری افشانده میگویم
«بی وجودت یکنفس ای دوست نتوان زیستن نیست ممکن جسم را بی جوهر جان زیستن»
ای انیس موافق وای جلیس مشفق کجائی که تا از بیاض اقلیم دیده بسواد قلمرو مسافرت
نقل نمودی گردن محمود دلم پای بند زنجیر مرغوله کا کل ایاز حضورت گشته و وجود
وامق حیاتم سینه وار در مجمر سوزند از آرزوی عذرای جمال جهان آرای تست ابیات:

بازآ که بی تونیست مرا تاب زندگی بگشا بروی آرزویم باب زندگی
در کاروان عمر ز تاراج هجر تو چیزی بجا نماند ز اسباب زندگی
بی جذبه وصال تو ای مایه حیات بردیده ام حرام بود خواب زندگی

خدای شاهد حالت که از مفارقت ودوری آن دلربای چون شمع بی کباب و شیشه ئی
بی شراب وماهی بی آب ودیده پر آب ودل حیران وسینه بریان از آنجا هر دل حزین منزل که
بمواست آن یار جانی خوی گرفته تسلی پذیر و آرام گیر بجز خیال وصال آن بدر منیر نمیگردد
امید که از عنایت لطف زود وقت رسی این عشاق مهجور و عاشق رنجور گردیده بزلال اتصال اطفای
نوایره آتش اضطرار و بیقراری نمایند که آینده تاب مفارقت آن نور دیده عشاق در جانم نمانده
من از تو دور ندانم که خواب راحت چیست چگونه هست شکیب و چگونه هست قرار
زیاد بجز سوزو گداز چه نویسم

( جواب نامه من انشاء خاکسار )

محبوس دایره جسم و جسد میر اسمعیل شاه از غیرت صاعقه پیش کاران ما پر حذر بوده
بداند عریضه اخلاص فریضه شما از نظر گذشت سوزش حالت و گدازش خود که از مهاجرت
ما معروض نموده بنده ای کم حوصله کشاد زبانا این چه آئین خام کاری است که بنیاد نهاده
و این چه رسم ناهنوار است که در پیش گرفته عاشق شدن و از خود دم زدن شمع را ندیده که تمام
سوخته آه نزده پروانه را تماشای ننگردی که جان داده آواز نکشیده سعدی:
ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز کان سوخته را جان شدو آواز نیامد

و بمنزله آتش زبان کشیدن و چون خاك ملول شدن و مثل آب بهم پیچیدن و مانند باد غبار
انگیختن از چه رواست اگر عاشقی به خود میر و دم میا رودر هم سوز و ناله مکش
نشنیدی که در گلستان گفت سعدی آن پخته بلبل شیراز
عاشقان کشته گان معشوق اند بر نیاید ز کشته گان آواز


١٦

سنگ قهر ما نفزوده و آسیای عشق بسر نگشتا نده و به تیر مز گان ما سینه
ندریده و بخنجر جفای ما پهلو نشکافته وعشمه که بتو لطف کردم دلیرانه
آمده وسخنان لاطا یل و مقدمات بیحاصل آغاز میکنی با ش که بر اسپ اختیار خود
سوار و بوارق حسن جهان سوز در خرمن هستی تو می اندازم و به توایره بی مهری خانمان
وجود تو می سوزم .
عاشق شوی ومیل باسود کسی کشی
اندیشه دور دار که این کار نازک است

بلبل بشاخ هر گلی آهسته پا بنه
در باغ عشق خارز گلزار نازک است

نادانا چه دانسته که عشق نام گلی است . در بهار یا دمی است در دیار نیست مگر
آتشی است جهان سوز که شرارۀ بلند در فانوس عالم زده وخو نابه ا پست مر گک خیز
که ذایقۀ حیات هر کس را مرارت اندود نموده العشق نار يحرق ماسوى الحبيب .

گر طمع داری ازین جام مرصع می لعل
در یاقوت بتوك مژہ ات باید سفت

تا ابد بوی محبت بمشا مش نرسد
آنكه خاك در ميخانه برخسار نرفت

نادانا منزل عشق دور ودیجور افتراق ما قا بل عبور از بحر تا پیدا کنار دشوار
وراه بغایت لریق اشرار بهتر است که قدم خود را ازین باديۀ هولناك باز كشي وبخيت
خود را درچهار موجۀ بلا انگیز که عبارت از چهار ابروی ما میباشد نیا ندازی .

آری زچهار ابروی سختست جان کشیدن
کشتی زچهار موجه مشکل بساحل آید

واگر بس حدك بنا امکانی رسیده و ناچار گرفتار پنجۀ خون ریز بلا انگیز حسن ما
آمدی پس صبر کن وغوغا مساز وراز خود را بیرون مده وقدم جرأت فراتر از دایرۀ
ادب منه وخاطر جمع دار که به عقب هر قتل عشاق در صف جلوۀ ظهور میز نم ترا هم از
مقتولان خنجر خون خوار نگاه آبدار توانم کرد و به تکرار از الفت مادم نزنی و این
حرف بجناب زبان نرانی والا خوبی نخواهی دید خبر شرط باشد .

عاشقی چیست بکو بندۀ جانان بودن
دل بدست دگری دادن و حیران بودن

زیاد تهدید نرفت .


« ۱۷ »

از آنجا که میر اسماعیل شاه بلباس رنگین حسن دانش و کمال آراستگی تمام داشت
بعد مطالعه جواب مذکور نهایت حظی برد و سرخوش بادهٔ تعشق گردیده و این کمترین را
بزبان تحسین آفرین خوانی نمود و هم صلهٔ عطای نمود از آنجا که دیده حقایق ارباب
بصیرت از قطرهٔ استنباط چگونکی حال بحری تواند نمود و از حقیقت حال برگی به کنه
صفات نخلی توانند رسید .

برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هرورقش دفتریست معرفت کردگار

غرض که باز چنگ سرگذشت اشرف الوزراء وزیر فتح خان در نوای بیان آورده
میشود که در سنه یکهزار و دو صد و سی دو هجری وزیر ممدوح بندگان شاه محمود شاه را
در پشاور گذاشته خود معه حشم و امیر دوست محمد خان روانهٔ کشمیر گردیده که سردار
محمد عظیم خان ناظم کشمیر بهوای کشمیر در مقام بغی و متمردی آمده بود اشرف
الوزرا بقطع منازل در کشمیر رسیده سردار محمد عظیم خان را عظیم گوش مالی داده
فرمان بردار نمود و مالیات کشمیر از او گرفته و زمام نظارت کشمیر باز بدست آورده
مراجعت فرمای پشاور و بندگان شاه محمود شاه ایام زمستان در پشاور گذرانیده پیش
از ورود وزیر موصوف در موسم بهار عازم کابل و باستشمام گلهای عیش و نشاط کابل
مشام آرزوی را معطر و معنبر داشت و شاهزاده کامران در احمد شاهی جرعه نوش بادهٔ
دولت کامرانی بوده و حاجی فیروز الدین شاه در دار السلطنهٔ هرات معتکف حریم کعبهٔ
مسرت و انبساط بود. که درین اثنا در ماه ربیع الثانی صدر شاهزاده میرزا عباس علی نایب
مشهد مقدس معلی معه سامان محاربه و جیوش بعزم تسخیر هرات از مشهد مقدس بر آمد.
حاجی فیروز الدین شاه بدریافت اینمعنی احرام کعبه مسرت و انبساط شکسته چون موج
در اضطراب و پیچ و تاب آمده تمام سر گذشت عزم و ارادهٔ شاهزاده میرزا عباس علی شاه
بقلم آورده طرف بندگان شاه محمود شاه و شاهزاده کامران بدست چاپاران برق
شتاب روانهٔ قندهار و کابل نموده و استمداد و كمك طلب کرده که زود كمك برسد والا
ملک هرات از دست تصرف ما خواهد رفت شاه محمود شاه که در کابل به نظارهٔ گلهای
گوناگون عیش و نشاط سرگرم بود بمجرد دریافت این خبر وحشت اثر گلهای عشرتش
در چشم راحتش خار بنظر آمده سریعاً همین احوال را طرف اشرف الوزراء وزیر
فتح خان که در پشاور بعد معاودت کشمیر رونق افزای بود بدست چاپاران سریع السیر
فرستاده اشرف الوزراء مذکور بمجرد استشمام رائحهٔ این احوال انتظام بعضی مهمات پشاور
که در نظر داشته همچنین مهمل گذاشته بجناح استعجال از پشاور معه حشم روانهٔ کابل گردیده
و بقدم بوسی شاه محمود شاه مشرف شد در جزو روز تدارك سامان گرفته از حضور شاه ممدوح
بحصول خلع رخصت بسرفرازی خلعت فاخره روانهٔ احمد شاهی گردیده و بطی مراحل فوراً داخل
احمد شاهی گردیده بسلام شاهزاده کامران کامیاب شده در ساعت به خلع فاخره سرفرازی
یافت و در چند روز جمع آوری قشونات از طایفهٔ درانی بارکزئی و فوفلزئی و نورزئی و بامیزی


«۱۸»
واچکزی وغلزئی و انگيزئی وخلزئی وهوتکی واندری وغیره طوایف نموده ومبلغات
سی لکهم روپیه عوض تنخواه بسپاه داده سران وسر کردگان را بخلع فاخره سرفراز
ساخته معه جمعیت پنجاه و شصت هزار لشکر شائسته مساج مکمل غوش اسباب و آلات محاربات
از توپ ها وشہين خانه وزنبورك وشمخال وغیره از احمد شاهی عازم هرات گردیده
واشرف الوزراه از بسکه شجيع وسخی بود در عرض راه هرات دست جود وکرم بکشاد
بخوانين عاليمقام وامراء ذوالاحترام وهر خاص وعام درهر منزل بخلع فاخره وبخشش
متكاثره سرفراز وخوشوقت می نمود تا رفتن هرات بیست و چهار لکهه روپیه فقط بخشش
اشرف الوزراء بقلم محاسبه آمده وقتیکه اشرف الوزراء داخل هرات گردیده حاجی
فیروزالدین شاه ازمقدم اشرف الوزراء نهایت درمقام عرفات لبيك گوى خوشى ونشاط
آمده در باغ شاهزاده ابوالقاسم که در نزهت وصفاش بافردوس برین دم موافقت میزدحکم
اقامت وزیر ممدوح داد و در مراسم افراز واکرام ومهمانداری اشرف الوزراء دقیقه
از دقايق نامرعی نگذاشته و آنا فانا از اهتزاز نسایم عنایت شاهانه وشكفتگی ازهارات
خاطر اشرف الوزراء میپرداخت وساعت بساعت از می خوشگوار اشفاقات خسروانه
بسر شاری دماغ وزیر موصوف می کوشید لیکن خود از آن غافل وبخبر كه فلك نيرنگ
طراز درانتظام سلسله چه لعبت بازی است ومنشی کارخانه قضا وقدر درانشاء رقم
چه تدبیر است .
در بیان رفتن وزیر فتح خان دراندرون قلعۀ هرات بجهت خوردن
ضیافت و گرفتار نمودن حاجی فیروز الدین شاه وباسیری
فرستادن او را بجانب قندهار
دبیرقلم خوش رقم انشاء این مدعای را بر صحیفۀ بیان چنین نگارش میدهد که
اشرف الوزراء وزیر فتح خان بعدورود هرات در ظاهر احرام کعبه عبودیت و خدمتگذاری
حاجی فیروز الدین شاه بسته در مقام عرفات بندگی وفرمان برداری لبيك گوی ودر باطن
روی گردان قبله صداقت واخلاص بوده درفكر وتدبير تسخير قلعه هرات و گر فتاری
حاجی فیروز الدین شاه بوده از آنجا که قلعه هرات در استحکامی ومتانت نظیر ندارد
بلکه چون سد سکندریست که اکثر مغلقين ياجوج ماجوج طینتان را هرگز بر آن
دست رس نیست مگر از اندرون قلعه کدام آتش دغابازی شعله ور نگردد والا ممکن
نیست که به آسانی به تسخیر قلعه هرات کسی پردازد با وجودیکه حاجی فیروز الدین شاه
بر درواز های قلعه هرات چوكی مقرر نموده همین حکم داده بود که احدی ا ز لشکر
اشرف الوزراء باصلاح اندرون قلعه مذکور نگذارند و اگر بی سلاح در آید ، مضایقه
ندارد اشرف الوزراء ازین ماجرای واقف شده و بصورت این احتیاط و تیقظ بر مر آت
ضمير اشرف الوزراء انعکاس پذیرفته بعلہ یاغوان کرامان خود وامرای همر ا ز هريك
سردار پردل خان وسردار کهندل خان و سردار شیردل خان و غیره خوانين هم خوان
شمع افروز مشورت و معالجت در مجاس وشاورهم فی الامر گردیده چنین تجویز قراردادند


که جوانان زبده تفنگچه دریای جنگ بیگانگان بی اسلحه از هر دروازه هرات اندرون قلعه هرات رفته در کاروان سرای ها متوقف شوند و از بازار هرات از هر قسم اسلحه خریده مستعد و آماده باشند و در وقت کار آمده حاضر شوند بعد از سه روز اشرف الوزرا حسب طلب حاجی فیروز الدین شاه به جهة ضیافت خوری معه سه چهار صد عمله و فعله خود و برادران و امرا اندرون قلعه هرات رفته حاجی فیروز الدین شاه در باغ شالا مار که اندرون قلعه هرات است اساس ضیافت و مهمانداری برپای نموده فروش پشمینه و نگارنگ گسترانیده و شمع های کافوری روشن ساخته و چراغان بندی نموده و لولیان پری و شان خوش خوان که به يك ادای ناز و کرشمه و اشاره ابروی کمان و تیر مژگان غمزه هزار ها دل شوریدگان عالم نظاره را مجروح ساختی و به یقه های پردی ملبس بالباس های رنگین و مزین بزیورهای سنگین در آن مجلس خلد اساس حاضر آمده بودند ، هرگاه اشرف الوزرا داخل مجلس ضیافت گردید اولاً مجمعه های پر از کباب و شیشه های پر از شراب کهنه حاضر آوردند بعده قانون نای نوش بلند آواز گردیده و شمع محفل آرائی روشن شده و اطعمه گوناگون در خوان ها با پالاپوش های زربفت و کمخواب حاضر آوردند، بعد تناول غذای سازهای کمانچه و ستاد و چنگ و مردنگ و طبله و غیره دران مجلس در نوای آمدند و لولیان شیرین کار شهر آشوب در خواندن و رقصیدن آمدند:

ع ـ چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را .

اشرف الوزرا از معاینه این تماشا نهایت غنچه سنج مسرت و خرمی گردیده اولا مینای صهبای دم بدم بسرنگونی اقبال حاجی فیروز الدین شاه بلب زبرین قدح پغت می پرداخت و قدح دست بدست چون آسیای فلك در گردش بود که بزم نشینان از بس باده خوری بر فرش بیخبری و بیهوشی نقش قالین شدند که یکبارگی از مینای صهیر و زیر فلفل گیر گیر حاجی فیروز الدین شاه برآمده در حین بزم نشاط چنگ جنگ در نوای آمده عمله اشرف الوزرا که سابق در شهر هرات آماده نشسته بودند و منتظر این غمه بودند هرگاه ازین تفنگچنگ آگاه شدند باتفاق سردار دوست محمد خان جاوید خیز بر قلعه ارگ هرات گردیده در طرفة العین قلعه ارگ را گرفتند و در یکدم ساقی اجل می خوشگوار حیات چندین مبارزین بضرب شمشیر و تفنگ از شیشه زندگانی بخاک ممات ریخته و مبارز اراده حق در میدان چندین سرها را گوی فنا ساخته در آنوقت در شهر هرات شور و غوغای رستخیز برپای شده حاجی فیروز الدین شاه از نوای چنگ عیش در چنگ نیش وزیر مبتلا و از قهقه مینای عشرت سرنگون قدح حسرت و از تماشای لولیان گلرخان پری و شان عرق انفعال برجبین حال آورده چون شمع در سوز و گداز حیرانی و از آوازهای خوش سازسازهای آه اندوه و ملال از گوشه دل می کشید و از ادای نازنیاز بدرگاه ایزد بی نیاز نموده دست افسوس میمالید و لب حسرت بدندان میخائید و می سرائید :

از ان غافل که ایام ستمگر
نبودم واقف از تمهید ایام
جهان را مقتضای حال اینست

چه دارد با من دلخسته در سر
که میسازد چنین صبح مرا شام
که با کس کج چنان گاهی چنین است

بدینقرار اسیری حاجی فیروز الدین شاه در سنه یکهزار و دوصد وسی و سه هجری مقدسه در هرات صورت وقوع گرفت.


در بیان رفتن اشرف الوزرا وزیر فتح خان بنا بو جنگ میرزا عباس علی شاه

و هزیمت یافتن طرفین و رسیدن وزیر فتح خان در هرات خلدآیات

وزیر قلم مشکین رقم که ناظم مهام ولایت سخندانی است در تحریر این مدعای چنین
بیان مینماید که چون اشرف الوزرا وزیر فتح خان باین حیله وری و تزویر رخنه انداز کعبه
خاندان حاجی فیروز الدین شاه گردیده تمامی خزاین و دفاین از جواهرات و اقمشه نفیسه وزر
و زیور و غیره متاع گران مایه هرچه در صندوق سلطنتش بود همه را بدست یغمای خود آورده
بعد از چند ایام حاجی فیروز الدین شاه و اعقه حرم محترم باسیری و دستگیری در کجاوه های
انداخته با دختران نموده باسواران چو کی روانه قندهار بحضور شاهزاده کامران نموده
اگرچه از ارتکاب چنین حرکت وزیر فتح خان نسبت بخاندان حاجی فیروز الدین شاه
میر غضبان پیش روی خیال غیرت شاهزاده کامران در عین غضب آمده و شمشیر های برهنه
انتقام بدست گرفته در فکر روانسگی هرات گردیده که انتقام حاجی فیروز الدین شاه را از
وزیر فتح خان بگیرد که درین اثنا خبر رسیده که شاهزاده میرزا عباس علی قاجار نائب
مشهد مقدس بجمعیت لشکر بسیار و سامان محاربه بیشمار داخل سرحد هرات گردیده
شاهزاده کامران از دریافت این اخبار وحشت آثار روانیگی هرات موقوف داشته چند
ایام توقف اختیار نموده اشرف الوزرا وزیر فتح خان که در هرات دائر بود باستدراك
حرکت شاهزاده میرزا عباس علی قاجار معه جمعیت عساکر و اسباب محاربه مستعد مقابله
میرزا عباس علی ومکالید ابواب قلعه هرات و محافظت آن سپرد و کلای امیران سنده هريك
زبده نجبای میراسمعیل شاه وکیل امیران حیدر آباد و شرافت پناه حاجی شیر محمد خان
وکیل امیران خیرپور نموده و آنها را محل اعتبار خود دانسته بعده روانه مقابله میرزا
عباس علی گردیده و چون نزديك یکدیگر رسیدند اولا از طرفین و کلای معتبر که بقعه
طرازان مقام خیر و آهنگ نوازان قانون دفع شر میباشند تعین شدند هر چند و کلای مذکور
چنگ مصالحه ومصافحه در محفل طرفین بصد طرز عاقلانه دونوازی در آوردند لیکن از
ناسازگاری فلك آهنگ موافق بسازگاری نیامده بلکه نوای مخالف چنگ بر آمده
و از نغمات اضراب اثواب نغمه خونریزی از طرفین بلند گردیده در این حالت شیر پیشه
جلادت و بهادری وزیر کوه شجاعت و دلاوری سردار شیر دل خان از روی شیر دلی پروای
توپ و تفنگ نکرده بلکه گوره خرپنداشته بجمعیت دوهزار جوانان خوصی اسپه کار
آزموده از عماد خود پروانه وار بر شعاع شمع توپخانه قاجار جلوه ریز گردیده توپخانه بدست
خود آورده بعد گرفتن توپ خانه لشکر قاجارچون دود با هم پیچیده که از بس دود توپخانه
ش جهات هم بنظر نمی آمده در هم وبرهم گردیدند در عین این هنگامه رزم از فضای
الهی گوله تفنگ برخساره وزیر فتح خان خورده مجروح گردیده و از میدان جنگ عنان
تاب گردیده رخ نهاد هرات و شاهزا ده میرزا عباس علی بجای خود معه حشم سحرای
نورد هزیمت اشرف الوزرا در عرصه دوازده پاس خود را از میدان گاه جنگ با قلیلی
سپاه در قلعه هرات رسانیده ومفتاح ابواب قلعه مذکور که بدست و کلای سنده بوده در همان وقت


«۲۱»

ابواب هرات بروی وزیر ممدوح کشادند از انجا که ملك هرات سخت ملیكی است و از
ترك تاز جماعه اوزبك مردم فروش خلاصی ندارد و از اهل شکست گاهی دوباره در قلعه هرات
راه دخول نیافته و همیشه لشکر هزیمت یافته باسیری اوزبك و ترکمن میروند لیکن اشرف
الوزرا بسبب سپرد مکالید قلعه هرات بوکلای امیران سنده از چنگ ترك تاز ازبك
و ترکمن امان یافته خالصاً دراندرون قلعه مذکور باز جای کامرانی وحکمرانی یافت .
بعد این خدمت و کلای امیران سنده در حضور اشرف الوزرا بسیار معزز ومحترم و مقرب
گردیدند وعجیب تر اینکه اینست که وقتیکه عساکر طرفین از میدان گیاه جنگ اسباب جنگ
و خیام کلگون و غیره سامان گذاشته بجنگ فرار درنوای آوردند بعد مدتی چون نبرد گاه
از غبار ودود مصفا گردید درین اثنای عیسی خان کوهی خرسواره و ... هزاره که همیشه
کوه نشین وصحرای نوردند و برنجی باشند درمیان گاه جنگ رسیده تمام اسباب از خیام
کلگون وغیره در چنگ غنیمت خود آورده بازخزان نموده برفتند چون زهر جنگ آنها
چشیدند و می خوشگوار غنیمت اینها نوشیدند . تعجب کار خانه الهی جل شانه میباشد اینهمه
نزاع این مخلوقات محض به آرزوی نفس نافرجام ودنیای بیوفاست فقط و این مقدمه در سنه
یکهزار ودوصد وسی و چهار هجری صورت وقوع یافته .

در بیان رفتن شاهزاده کامران از قندهار طرف هرات
و گرفتار نمودن وزیر فتح خان و کور ساختن او را
توسن قلم مشکین رقم درطی منازل این مدعای چنین تیز گام بیان میرود که هرگاه
این نوای مخالف از قانون هزیمت وزیر فتح خان بگوش شاهزاده کامران رسیده از غیرت
در پیچ و تاب آمده در چند روز تهیه وسامان گرفته و جمع آوری قشونات کرده معه امرا
هر يك شاه پسند خان الكوزى ویار محمدخان وعبدالمنصورخان بارکزی و غیره خوانین
از قندهار تشريك فرعای هرات وخوانین مذکور با وزیر فتح خان در مقام مخالفت وعناد
ثابت قدم بودند وهمیشه آرزوی عداوت وطبل ناموافقی با وزیر ممدوح می نواختند ليكن
قادر نمی شدند ومنتظر وقت بودند هرگاه شاهزاده کامران بقطع منازل رونق افزای
هرات گردیده سردار دوست محمد خان پیش از نزول اجلال شاهزاده کامران با اشرف الوزرا
وزیر فتح خان بر جواهرات غنیمت حاجی فیروز الدین شاه طبل ناسازگاری نواخته معه
عدله لشکر خود از هرات برآمده روانه کشمیر گردید که در نزد سردار محمد عظیم خان رفته
خودرا بدست خود گرفتار و نظربند نمود واشرف الوزرا وزیر فتح خان معه برادران خود
هريك سردار پردلخان و سردار کهندلخان وسردار شیردلخان مشرف استيلام شاهزاده
کامران گردیده مفاتیح ابواب قلعه هرات بعد ادای آداب و نیاز تسلیم شاهزاده ممدوح
نمودند و بانوارش خلاع فاخره سر فرازی یافتند اگرچه اشرف الوزرا تسخیر قلعه هرات
از دست حاجی فیروز الدین شاه و گرفتاری او بموجب حكم وصلاح شاهزاده معظم اليه
نموده بود که تنزل تسخير سلطنه هرات همیشه درمرآه خیال خاطر شاهزاده ممدوح
جلوه تازه میداد با وجودیکه اشرف الوزرا مطابق حكم شاهزاده کامران مرتکب این


امر گردیده بود لیکن چوب حاکم دوسر دارد و تلون مزاجی سلاطین رسمی
است قدیم بسبب گوناگون بی عزتی و بدناموسی خاندان حاجی فیروز الدین شاه غبار
آزرده گی بر آئینه ضمیر شاهزاده کامران نشسته بود و میرفقیران خیال شاهزاده ممدوح
شمشیرهای انتقام در دست داشته ـ از آنجا که دنیای بیوفا دار مکافات است هر چه
بیکاری همان دروی حاصل گندم، گندم و حاصل جو، جو است :
مرد نیکی عاقبت پاداش بد کاری بدیست اجرتی از بهر هر کاری مهیا کرده اند
فی الجمله چند ایام شاهزاده موصوف از روی مساعدت وقت به فرح دلجوئی و اعزاز
واکرام تقویت بخش دماغ اشرف الوزراء و برادرانش گردیده تا آنکه زنگ مخافه
ورعب به صیقل کاری نوازشات شاهزاده کامران از مرآه ضمائر وزیر و برادرانش
برطرف و هر لمحه صورت اطمینان مشاهده می نمودند و از بس اشفاقات شاهانه در لباس فرحت
و خرمی نمی گنجیدند و بر حسن خدمات خود مباهات و افتخار مینمودند با وجودیکه بعضی امراء
و خوانین در حین شمع افروزی بزم خلوت از قانون صداقت و اخلاص نواهای مخالفت و عناد
شاهزاده کامران و امیرانش گوشزد وزیر نمودند : از آنجا که اشرف الوزراء مست بادهٔ
غرور و بی پروائی بوده و به خدمات وجانفشانیهای خود مینازید از پنجهٔ نغمهٔ راست قوالی
مصلحت امیران و خوانین صداقت آئین بیگو ش خیال نمی آورد و در مقام خود پسندی و خود
بینی ثابت قدم چون خود پسندی دلیل نادانی است اشرف الوزراء از جلاد قضا وقدر
غافل و بیخبر که ساطور انتقام در دست دارد و از قصاد منتقم حقیقی بی بصر که چگونه نوك
نشتر در چشم بصارتش میزند و آب نوردیده از بزم بصیرتش میریزد .
در بیان گرفتار شدن وزیر فتحخان بدست شاهزاده کامران
و کشیدن چشم وزیر مذکور و فرار شدن برادران
وزیر نوك نشتر قلم تیز رقم چنین رگ زن چشم مدعای میشود که بعد از چند روز
شاهزاده کامران در باغ شاهی که بیرون قلعهٔ هراتست اساس جشن و بزم آرائی برپای
نمود لولیان گلرخان بصد زیبائی و رعنائی دران مجلس حاضر آمدند و نوازندگان
ساز عیش وعشرت موجود شدند و مجمعه های کباب وشیشهٔ پر شراب مهیا نمودند و بی ازار
تماشای ناج سرگرم گردیده بعد حکم براحضار وزیر و برادرانش داده اشرف الوزراء
معهٔ برادران هر يك سردار پردل خان وسردار کهندلخان بموجب حکم شاهزاده کامران
در باغ آمده بی پروا قدم نهاد مجلس جشن گردیده دمبدم اقداح شراب میزدند و کباب
را می خوردند و محو تماشای تاج لولیان پری وشان خوش خوان شدند و از بس باده خودی
طافح (۱) گردیده چنانچه طائر هوش وزیر مذکور از آشیانهٔ دماغ پریده مست ومدهوش
دران مجلس افتاده ـ شاهزاده کامران اگرچه پیشتر ساز گرفتاری وزیر ممدوح با حریفان
همراز كوك ساخته بود و در وقت بیهوشی وزیر مذکور حریفان بزم اشیتان بموجب اشارهٔ
شاهزاده کامران از جای جست وزیر را گرفته دست و پای وزیر بیکمند بسته بعد بصدگونه
(۱) بکسر فا بمعنی بدمست


۲۴
نوک نشتر بی بهاونش از ساغر دیده اش پرخاک ریختند سردار پردل خان را بپاینچه بردلی
در حبس بردند و سرداد کهندل خان از روی کوه دلی از مجلس دار گیر بر آمده روی در
فرار نهاد وسردار شیردل خان که در خیام های خود بالشکرفروکش بود از شعله افروزی
این واقعه هایله بیکبارگی دراتشش شراره تفرقه افتاده لیکن از شیر دلی مستعد محاربه
گردیده و با حمله جوانان پهلوان خود حملات دلیرانه بسیار نموده لیکن صورت تفریق لشکر
خود دیده پای استقرار در میدان رزم نگرفته طوعا وکرها عنان تاب گردیده تاب مقاومت
نگرفته وروی فرار بجانب قلعه کرش ملك خود نهاد شاهزاده کامران بعد کوری وزیر
مذکور وگرفتاری پردل خان شادان وفرحان از باغ بر آمده داخل اندرون قلعه هرات
شده برتخت سلطنت هرات جلوس فرمای ومنادی دور دور حکمرانی و جلوس سلطنت خود
در شهر هرات کشانید و به دلاسائی امن وامان رعایای ساکنین هرات از خاص وعام پرداخت
چون نوعی که اشرف الوزراء وزیر فتح خان طاهر وجود حاجي فيروز الدین شاه بدام حیله وری
صید مدعای خود نموده بود خود هم در چند اوقات معدوده در همان منصب سر پنجه شاهین
انتقام شاهزاده کامران گردیده از آنجا که دنیا دار مکافات است وشحنه قضا و قدر را تیغ
انتقام در دست وبرچهارسوق بازار مکافات منتظر ایستاده برطبق مضمون بیت .
جهان دار مکافاتست دارد طبع آئینه ببرد نگی که گردی صورت خود را چنان بینی

در بیان آمدن شازاده جهان گیر خلف شاهزاده کامران طرف کابل
و جنگ نمودن با سردار دوست محمد خان وهزیمت یافتن
شهزاده مذکور
صیاد قلم خوش رقم در صید طائرات این مدعای چنین دام بیان می گسترد که چون
شاهزاده کامران بعد کوری و اسیری وزیر فتح خان مستقر سریر سلطنت هرات
گردیده .
رقم های بسیار کبادی از انتقام وزیر مذکور وجلوس بر تخت سلطنة هرات خلد ايات
به پیشگاه بندگان محمود شاه والد ماجد خود وغیره هوا خواهان دولت رقمرده منشیان
عطارد رقم نموده ارسال ساخت والتماس طلب شاه محمود شاه جانب هرات کرد و شاهزاده
جهانگیر خلف خود را که در قندهار بود معۀ سردار عطاء محمد خان الکوزی حکم رفتن کابل
داد وشهزاده سلطان علی سابق در کابل صدر نشین حکمرانی بود چون شهزاده جهانگیر
معۀ حشم وسامان رزم در قلعه قاضی که نزديك کابل است منزل انداز گردیده شاهزاده


«٢٤»
سلطان على توان مقابله ومجادله در خود ندیده کابل را گذاشته روانه سمت پشاور گردیده
وشاهزاده جهانگير بي دغدغه مقابله و جنگ داخل کابل گردیده و جرعه نوش
باده حکمرانی شده بندگان محمود شاه حسب التماس کامران از احمدشاهی تشریف
فرمای جانب هرات بعد رسیدن محمود شاه در هرات شاهزاده کامران خاتم سلطنه هرات
با نگشت اقتدار محمود شاه به رماجده و د داده معه جمعیت حشم معة وزير فتح خان
وسردار پردل خان از هرات برآمد بطى منازل داخل قندهار گردیده سردار دوست محمد خان
که در کشمیر پیش سردار محمد عظیم خان نظربند بود خبر اسفای این واقعه کوری اشرف
الوزرا بموجب مصلحت سردار محمد عظیم خان بنابر گرفتن انتقام اشرف الوزراه بكمال
درد وسوز گداز از کشمير برآمد فوراً بقطع منازل وارد پشاور گردیده و از انجا برادران
خود را هريك عاليجاهان یار محمد خان وسلطان محمد خان و پیر محمد خان وسعيد محمد خان
با هم متفق نموده با چهار هزار سوار جرار خوش اسپه از پشاور عازم کابل و در عرض راه
شاهزاده سلطان على که از کابل فراری شده بود با سردار دوست محمد خان ملاقی گردیده
سردار ممدوح شاهزاده مذکور را با تفاق خود گرفته را جمع کابل شدند چون نزديك کابل
رسیدند سردار عطاء محمد خان الکوزی که وزیر شاهزاده جهانگير در کابل بود نهایت
مرد قابل ذو فنون بود صورت مخالفت را بديبا جى موافقت آراسته
بطريق اخفای همراه سردار دوست محمد خان سلسلة اتحاد واتفاق را در حرکت و کتاب
لطایف الحیل را کشاده جملات نیرنگ طرازی و کلمات فسون سازی خواندن گرفت و مراسله پر حیله
بدین مضمون طرف سردار دوست محمد خان نوشته فرستاده که ما از تشریف فرمائی ایشان نهایت
خوش شدیم و اینچنین وقت را از خدای عز و جل میخواستم الحمد لله که بارز وی دل خود
کامیاب گردیدیم بر جهان و جهانیان ظاهر وباهر است که شاهزاده کامران بسیار ظالم
وخدا نا ترس که از ستم گاری او هر کس وضيع شريف صغير وكبير داستان طراز اند
اشرف الوز را وزیر فتح خان چه قدر خدمات وجانفشانی های نمود
با وجود این همه جانفشانی ها باو چه کرد رفته رفته خلمت کوری چشم باو پوشانید پس
دیگران را چه توقع خوبی و بهبودی است مایان همیشه از شهزاده کامران در هراس و نقص
بكام دل بر نمی آریم مدیر اندیشه وفکر ما همین تدبیر نموده است که ما وشما با هم متفق گردیده
وما بين عهد وپیمان بموجب قسم كلام الله موثق ساخته شاهزاده سلطان علی را پادشاه
مقرر نموده بر تخت سلطنه جلوس داده شود و شاهزاده جهانگیر که در کابل میباشند
به ست اختیار ماست او را گرفته دستگیر ساخته در بالا حصار نظر بند خواهیم نمود
بعده فکر تخريب بنیاد شاهزاده کامران کرده انتقام اشرف الوز راء وزير فتح خان
از او کشیده خواهد شد لیکن بشرطیكه قامت استعدادم بخلع وزارت سرفرازی یابد


« ٢٥ »
سردار دوست محمد خان و برادرانش هرگاه از نوشته سردار عطا محمد خان واقف شدند
از روی مصلحت وقت شاهد وزارت سردار عطاء محمد خان در آغوش اقبال خود جاداده
بموجب قسم کلام الله هم اتفاق شدند و سردار عطاء محمد خان با شهزاده جهانگیر بجای خود
مشورت نموده دام حیله و فریب بازی بجهة گرفتاری سردار دوست محمد خان و برادرانش
در راه مدعای گسترده شاهزاده جهانگیر را از حرکت مقابله سردار موصوف منع مطلق
نموده بود که گرهی که بناخن خلاص شود حاجت دندان نیست دشمن که بحیله و فریب
گرفتار شود احتیاج جنگ و جدال نیست و تدبیری که جهته گرفتاری سردار ممدوح
و برادرانش نموده بود تماماً در خلوت که خالی از اغیار بود به شهزاده جهانگیر حالی
نموده بالش استراحت بزیر سرش گذاشته اطمینان او نمود سردار عطاء محمد خان خود
از صیادان کارخانه قضا و قدر غافل که چه نحو دام در راهش انداخته اند هرگاه
سردار دوست محمد خان و برادرانش بموجب عهد و انجام و قسم کلام الله با شهزاده سلطان علی
بخاطر جمع معه حشم داخل کابل گردیده احدی از شهزاده جهانگیر و سردار عطاء محمد خان
متعرض و مزاحم حال سردار دوست محمد خان و برادرانش نگردیده ظهور اینمعنی علاوه
تشفی بخش خاطر سردار دوست محمد خان شده و در شهر کابل ببرج عمارت اشرف الوزرا
وزیر فتح خان اقامت گرفته روز دیگر سردار عطاء محمد خان کمان تزویر و فریب بازی
را از گوش تا بگوش زه نموده و تیر حیله وری در چله انداخته مستعد زدن نشانه مجوزه
گردیده لیکن سردار دوست محمد خان بمجرد رسیدن کابل بوئی از فتیله تفنگ حیله وری
و فریب بازی سردار عطاء محمد خان برده بود سردار عطاء محمد خان چنان نموده بود که
در سرای خود خروارهای باروت در زیر زمین مدفون ساخته مطمح نظر داشت که
سردار دوست محمد خان و برادرانش را بطریق ضیافت و مهمانداری طلبیده در سرای
محل باروت مجلس آرای ضیافت خواهیم نمود در وقت تناول طعام باروت را آتش
داده خواهد شد که احدی از سردار ممدوح و برادرانش ازین آتش جان بسلامت نخواهد
برد چون سردار دوست محمد خان که سابق ازین معنی اطلاع یافته بود دعوت سردار عطاء محمد خان
را که عین عداوت بود قبول نکرده پیغامش فرستاد که اولاً ایشان تشریف فرمای
گردیده مشرف سلام شهزاده سلطان علی شوند که عطای خلعت وزارت بایشان نموده شود.
بعد عطای خلعت بسیار ضیافت های یکدیگر نوش جان خواهیم نمود و سردار دوست محمد خان
از خدنگ حیله وری عطاء محمد خان به شهزاده سلطان علی اطلاع داده بنای گرفتاری او
ساخته بودند. هرگاه سردار عطاء محمد خان بامید نوازش خلعت وزارت مشرف استسلام
شهزاده سلطانعلی گردیده ساعتی شمع افروز خلوت گردیده بعده شهزاده ممدوح حکم
عطای خلعت داده سردار پیر محمد خان برادر سردار دوست محمد خان که در میان عهد پیمان
وقسم کلام الله نبود بقبضة خلعت سنگین معۀ جقه مرصع آورده پیش سردار عطاء محمد خان
گذاشته و بدست خود خلعت وزارت را به سردار عطاء محمد خان پوشانیده عندلیب زبان
را در گلزار مبارک بادی مترنم ساخته. ووقت زدن جقه مرصع در سر عطاء محمد خان


« ٢٦ »
سردار پیرمحمدخان او را ازسر گرفته بسرزمین زد و رفقای را آواز داد سردار عطاء محمد خان
را باخلعت وزارت با کوفت ذلت بسته چون گوسفند بزمین انداختند. عده خنجر آبدار
کمر خود کشیده ریشه شمع نور بصرش مقطعی ساخته و در حبس گرفتار نمودندش در صورت
این واقعه در شهر کابل نوایره آتش شور و شر شعله ور گردیده سردار دوست محمد خان
در شهر منادی امین وامان گردانیده باطفای نوایره شور و شر پرداخت و جمع آوری لشکر
نموده برخ نهاد بالاحصار کابل شد که شهزاده جهانگیر را اسیر و دستگیر نماید و بالاحصار را
چون نقطه پر کار سخت محاصره نمود و مدت چهل روز مابین شهزاده جهانگیر
وسردار دوست محمد خان چنگ چنگ در وای بود آخر سردار دوست محمد خان
برج قلعه بالاحصار را نقب زنی نموده در ان خروارهای باروت انداخته آتش دادند
که برج مذکور چون کاه دادی برهوا پرید بصد منهدم شدن برج مذکور شهزاده
جهانگیر جهان را برخود تاريك دانسته در نصف شب از دریچه بالاحصار برآمده روی
در فرار نهاد وسردار دوست محمد خان عرصه برش ، ده فتح وفیروزی گردید نقارهای شادیانه
چنان بلند آواز نمود که صدایش در گنبد گردون نیلופر ی پیچیدن گرفت و چند روز متواتر
اساس جشن برپای بود و هزارت جنگ مبارزین اشجعین را بانکین عطای خلعة فاخره
وبخششهای متکاثره شیرین کام نمود ازانجا که سردار عطا محمد خان بمقتضای
(من عمل صالحاً فلنفسه) (ومن اساء فعلیها) در بدی نقص خود گرفتار آمده چراغ دیده
بصارت خود را از تند باد نیت ناصواب خاموش ساخت و پای راحت را در سلسله حبس
گرفتار نمود تخم بدی کاشتن وچشم نیکی داشتن کار خردمندان نیست سعدی .
هر انکه تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت دماغ بیهده پخت و خیال باطل بست
از انجا که کوری اشرف الوزراء وزیر فتح خان اگر چه از تقدیرات از لسلی و شومی
اعمالش بود لیکن سردار عطاء محمد خان درین امر بسیار ساعی ومشورت کننده بود که از
دست سردار دوست محمد خان دراین داودنیا بانتقام رسید :
در بیان آمدن شهزاده کامران از هرات
وجنگ نمودن با سردار دوست محمد خان و هزیمت یافتن او و کشتن
وزیر فتح خان را بگونه گون عذاب وباز رفتن جانب هرات
شهر یار قلم که سریر آرای اقلیم سخن ور پست در میدان معنی چنین لوای بیان
می افرازد که چون شهزاده کامران بندگان شاه محمود شاه والد ماجد خود را بر تخت
سلطنة هرات جلوس داده خود بجمعیت عساکر از هرات بقطع مراحل ومنازل رونق افزای
قندهار گردیده از شنیدن خبر وحشت اثر کوری و گرفتاری سردار عطاء محمد خان
و مفروری شهزاده جهانگیر خلف خود در اضطراب و بیقراری آمده بجمعیت هشتاد هزار لشکر
و اسباب معنوبه از اتواپ وغیره از احمدشاهی بعزم مقابله سردار دوست محمد خان روانة
کابل گردیده وسردار پر دل خان که در حضور شاهزاده کامران در حبس مبتلائی بود
به رفاقت حریفان از قندهار گریخته رفت هرچند تلاش گرفتاری او بسیار نمودند لیکن


ترجمه باز نیامده چون بسبب گریختن سردار پردل خان بر اشرف الوزراء وزیر فتح خان
سخت پوره و چرکی مقرر شده آخر شاهزاده کامران وزیر مذکور را بهمر کاب خود
طرف کابل برده و چون شاهزاده ممدوح در منزل بینی بادام منزل انداز گردیده بعده
خوانین هر يك یار محمد خان وعطاء محمدخان الکوزائی وعبدالمجید خان بار کزائــــی
وغیره امراء خود را حکم اعضاء بری وزیر فتح خان داده بسبب اینکه مابیــن خوانین
وامرای مذکور وسردار دوست محمد خان و برادراش طريق مخالفت وعناد ابدالابد
واقع بوده باشد خوانین مذکور بموجب حکم شاهزاده کامران اعضای وزیر مذکور را
هريك جداگانه بریدند عبدالمجید خان که خود بینی بریده بود بر بینی خود هم پیش بینی نکرده
بینی وزیر مذکور ببرید با این همه عذاب ها وزیر فتح خان را کشتند چون سردار دوست محمدخان
که در کابل بود بدریافت اینچنین مرگ وزیر موصوف در جوش وخروش آمده بجمعیت
لشکر سه چهار هزار بعزم مقابلهٔ شاهزاده کامران از کابل روانه گردیده در عرض راه
مابین کابل خود را بر حشم شاهزاده کامران رسانید ولیکن لشکر سردار ممدوح قدری
قلیل واز شاهزاده معظم الیه بسیاره لشکر سردار موصوف بمعاینهٔ جمعیت موفورهٔ شاهزاده
کامران درهراس بلکه مستعد فرار گردیده سردار دوست محمدخان بمشاهده این
حالت لشکر خود بسر خود بر لشکر خود چوکی و پهره میداد که مبادا فراری شوند
ازینجا که سردار ممدوح بمقتضای الحرب خدعهٔ اولا تدبیری ساخته مراسلاتی خود را
باسم جميع خوانین شاهزاده کامران باین مضمون نوشته فرستاد. چون مراسلات آنعالیجاهان
که در خصوص معذرت اشرف الوزراء وزیر فتح خان واغضا بری اشرف الوزراء بموجب حكم
شاهزاده کامران ظالم خدارس درین حرکت ناصواب نسبت بوزیر ممدوح که از ایشان
صادر شده از اختیار ایشان بیرون و محض بزور ظالــــم کامران بوده بر آن عالیجاهان
هیچ حرف نیست تقدیرات قدیر چنین بوده نهایت قرارداد گرفتاری شاهزاده کامران
که نوشته بودند بایفای آن پردازند که وقت همین است والا هرچه باداباد فتح ونصرت
بر بسیاری و کمی حشم نیست و برطبق مضمون كريمه ( كم من فئة قليلة غلبت فئتا كثيرة
باذن الله ) دلیلی است ساطع و در صورت ایفای قرارداد باعث ازدیاد محبت واتحاد خواهد
بود. فقط. سردار دوست محمد خان مراسلات مذکور بمضمون صدر نوشته بدست هر کاره
جانب خوانین و امرای شاهزاده کامران ابلاغ داشته وازقضای کردگار هر کاره
سردار ممدوح بدست چرکی شاهزاده محتشم الیه معهٔ کاغذان گرفتار آمده واورا معهٔ
مراسلات بحضور شاهزاده کامران حاضر نمودند. چون شاهزاده ممدوح از مضمون
مراسلات واقف گردیده از خوانین وامرای خود متشتکی شده ودرهراس بوده که مبادا
از دست خوانین خود گرفتار شوم آخر شبی سردار دوست محمدخان معهٔ پانصدسوار جرار
وچهار عرابه توپ بريك کوه بالارفته ناگهانی شلك اتواب متواتر نموده که بیکبارگی
در لشکر شاهزاده کامران تفرقه افتاده سراسیمه شدند. بعد ساعتی خویشتن داری نموده
مستعد و آمادهٔ مقابله گردیدند ونقارهٔ جنگ بلند آواز ساخته وشلك اتواب کردند
و مورچل جنگ شروع نمودند تا آنکه شهسوار عرصهٔ فلك اعنی آفتاب عالمتاب از ترددات
روز درخیام شام منزل انداز گردیده آتش جنگ از طرفین اطفا پذیرفت چون شب


شد شاهزاده کامران در ظاهر با خوانین خود صلاح ومشورت شبخونی نمود و در باطن از بس خیال واهمه سررشته احتیاط از دست داده از خوف امرای خود که مبادا گرفتار نموده بدست سردار دوست محمد خان بدهند شباشب پس خیز معرکه فرار گردیده از راه هزاره براهی رخ نهاد هرات و چون زاغ شب از خوف شقایق زرین چنگ آفتاب روی در فرار نهاد روز روشن گردید سردار دوست محمد خان از ماجرای گریز شاهزاده کامران با خبر شده هرگز باعتبار نیاورده که آیا چون شد که شهزاده ممدوح باین همه جمعیت لشکر بی جنگ چنگ فرار نواخته باشد تا آنکه جواسیس فرستاده تصدیق طین خبر ساخت بعده سردار موصوف در لشکر گاه شاهزاده رفته دید که میدان مصاف صاف افتاده و چیزی که اسباب از خیام وغیره در آن میدان افتاده بود همه را بدست یغمای آورده مظفر ومنصور بر گردیده شلك اتواب فتح مندی نمود و نقاره های فیروزی بلند آواز ساخت وفتح نامجات بعبارات رنگین واستعارات دلگزین بجانب کابل و برادران خود هر يك سردار کهندل خان وشیردل خان ورحمدل خان ومهر دل خان که در قله معروف بودند نوشته فرستاد و خود مراجعت فرمای کابل گردیده سرداران ممدوح بعد ورود فتح نامجات ابواب فتح ومسرت بر چهره حال فرخنده فال خود کشاده جمع آوری لشکر نموده آمده داخل قندهار شدند وازموائد کامرانی احمد شاهی شیرین کام گردیدند و نقاره دور دور ریاست وحکمرانی سردار در ملك خراسان بلند آواز گردیده روز بروز چراغ حکومت سرداران در شبستان خراسان روشن گردید وقوع این واقعه ۱۹ - ۱۸۱۸ مطابق سنه ۱۲۳۴ ه میباشد .
در بیان آمدن سردار محمد عظیم خان از کشمیر و طلبانیدن بندگان
شاه شجاع الملك را از لودیانه و داخل شدن شاه در پشاور وجنگ نمودن با سردار محمد عظیم خان وهزیمت یافتن شاه در سیدن شهزاده محمد تیمورشاه در شکارپور
سردار قلم عظیم الوقار که ناظم کشمیر ولایت سخن وری است در انتظام ولایت مدعای چنین میپردازد که سردار محمد عظیم خان ناظم کشمیر بسبب سوز وگداز مقدمه اشرف الوزرا وزیر فتح خان صلاح کار خود در طلبانیدن بندگان شاه شجاع الملك دیده و در میزان فکر خود سنجیده و کلاء و عرائض خود را مشعر گوناگون شرائط خدمتگذاری و فرمان برداری و عهد پیمان موثق نوشته به پیشگاه شاه ممدوح جانب لودیانه روانه نمود شاه موصوف اگر چه در دار الامان لودیانه زیر سایه عاطفت سرکار انگلیسه بهادر فارغ البال اوقات حیات مستعار بکمال انبساط و خرمی بسر می آورد لیکن معشوقه سلطنت و شهریاری نه چنان معشوقی است که کسی عمداً زود نال او را با و اعتنائی اورزد شاه ممدوح را همیش صورت شاهد سلطنه و فرمان روائی در مرآت خیال رهنما بوده با وجودیکه بر قول وفعل طایفه بارکزائی چندان اعتبار نداشت لیکن از کمال تعشق معشوقه سلطنه بفقوای بیت :


« ٢٩ »
ریشه در گردنم افگنده دوست
میبرد هرجا که خاطر خواه اوست
بموجب خواهش و معروضات سردار محمد عظیم خان در سنه یکهزار و دو صد و سی و چهار
هجری هندسه معه قدری سواران و پیاده و چند عرابه توپ از لودیانه بر آمده بقطع منازل
رونق افزای دیره غازی خان گردید در آنوقت سردار صمد خان با میرانی بنظامت دیرۀ غازیخان
ممرور بود اولیای دولت مرتکب بی ادبی مقابله گردید لیکن تا به مقاومت نیاورده از روی
مصلحت وقت فرار اختیار نمود و امنای دولت چند ایام در دیرۀ غازی خان مانده بانتظام مهام
دولت و جمع آوری سوار و پیاده و سامان جنگ میپرداخت در این اثنای سردار پردل خان
که از قید شهزاده کامران از قندهار فراری شده بود مشرف عتبه بوسی اولیای دولت
گردیده بخلع فاخره سرفرازی یافت و سر کار اشرف از آمدن سردار پردل خان نهایت
هم آغوش شاهد فرحت و انبساط گردید بعد از چند مدت سر کار اشرف عالیجاه مجید زمان خان
خلف سردار اسد خان را بحکومت دیرۀ غازیخان سرفراز ساخته خود بدولت تشریف فرمای
سمت پشاور و شهزاده محمد تیمور خلف خود را روانه شکارپور نمود و میر صاحبان سنده
هر يك عالیجاهان میر کرم علی خان و میر مراد علیخان ناظمان حیدر آباد و عـــالـیـجـاهـان
میر سهراب خان و میر رستم خان والیان خیرپور باستدراك حال عزیمت و ارادۀ سر کار
اشرف که باستدعای وصلاح دید سرداران خراسان هريك سردار مـحـمـد عـظـیـم خـــان
و سردار دوست محمد خان وغیره برادرانش بهوای دولت سلطنۀ روانۀ خراسان میباشد از آنجا
که میر صاحبان سنده نظر بر عاقبت اندیش ولحاظ روز باد شاهی خود را پیش انداخته
عرائض مشعر بر گوناگون تعارف و خدمتگذاری و استدعای روانه گی شهزاده محمد تیمور
جانب شکار پور بود بسر کار اشرف عرض نموده هر گاه شهزاده موصوف بموجب استـدعـای
میر صاحبان سنده از دیرۀ غازیخان بر آمده بقطع منازل داخل قلعۀ بیزل سرحد
میر صاحبان سنده گردیده معتبران امیران ممدوح بجهته استقبال و بجا آوری خدمان شهزاده
موصوف مامور شدند و عالیجاهان مقصود خان و تاج محمد خان بار کزائی در آن ایام مهام
گزارار حکومت شکار پور بودند هر گاه عالیجاهان مذکور از آمدن شهزادۀ مذکور آگاه
شدند گلزار حکومت شکارپور در چشم آنها خار مغیلان گردید و چون موج دریا
در پیچ تاب و اضطرار آمدند بلکه مانند سپند در مجمر بیقراری وطن ساختند فی الجمله جميع
خوانین پت داران شکارپور هريك عالیجاه جمعه خان بار کزائی و سعادت مند خان
الکوزائی وخیر الله خان و مدد خان فوفلزائی وسلطان خان بابیری وشاهو کاران شکارپور
هريك سينهه تندن مل و دیواسنگه و گلات رای و غیره پنجابی ها بین خود جمع گـــردیـده
در خصوص آمدن شهزاده ممدوح مشورت های کردند و قلم آسادم بدم در مداد تدبیرات غوطه
میخوردند لیکن قطره از قطرات مدعای ما فی الضمیر بر صفحه مصلحت نگارش داده نمیتوانستند
رفته رفته تمثال این معنی را در آئینه سنجش جلوه گر نمودند که درین بابت با میر صاحبان
سنده مشورت باید نمود و انکشاف این عقود مشکله موقوف بررای خرد نمای میر صاحبان
سنده باید گذاشت ببینم که مدیر اندیشه وعقل بالغه میر صاحبان چه فتوای میدهد هر گـــاه
آمدن شهزاده کامروای والاتبار باستصواب و صلاح امیران سنده میباشد پس تدبیرات
مایان همه در خاك باید کرد واگر نحو دیگر است پس بصلاح و استمداد میرصاحبان


« ٣٠ »

دفع و رفع شهزاده آسان خواهدشد، چون خوانین بته داران وساهوان شکارپور بر این
مصلحت هم اتفاق وهم داستان گردیده عالیجاه جمعه خان یاو کزائی را که در مراتب
عقل و دانائی خودرا سرآمد روزگار میدانست پیش میرصاحبان خیرپور فرستادند که
تا معلوم نماید که اراده میرصاحبان چیست؟ از آنجا که آمدن شهزاده محمد تیمور در اصل
بموجب صلاح امیران سنده بود عالیجاه جمعه خان در حین ملاقات میرصاحبان چندین طومار
ورساله تدبیرات مدعای خود خوانده واز هر قسم سخنان بیان نمود لیکن فائده نشده بلکه
میرصاحبان عالیجاه جمعه خان را باتفاق معتبران خود بحضور شهزاده موصوف روانه نمودند
که در مکان گهو تکی رفته مشرف سلام شهزاده والاتبار گردیده مقربان شهزاده عالی
تبار بسیار بدلاسای واستمات عالیجاه مذکور پرداخته بعد حصول سلام شهزاده عالیجاه جمعه خان
تمامی سرگذشت را بطرف عالیجاهان مقصود خان و تاج محمد خان و جمیع خوانین پته داران
وشاهو کاران نوشته فرستاده که آمدن شهزاده و الاتبار محض بمصلحت و صلاح امیران
سنده میباشد، در این صورت ترك شکارپور نمودن واز معتوفه حکمرانی شکارپور مفارقت
اختیار نمودن حسابمتر ومقرون مصلحتهاست، عالیجاهان مذکور بعد رسیدن نوشته عالیجاه
جمعه خان داغ حکمرانی شکارپور بردل گذاشته سینه سوزان داشك ریزان ، دست افسوس
چون مگس سائیده بر فرق حسرت زنان عالیجاه تاج محمد خان روانه سمت خراسان و مقصود خان
بفاصله چهار گروه از شکارپور در اورنگ آباد رفته بر او رنگ حسرت نشسته بعد از
چند روز شهزاده محمد تیمور معه سید میر ابوالحسن شاه ودلاورخان پیش خدمت بجمعیت دوصد
سواره و پیاده داخل شکارپور گردیده و از طرف امیران خیرپور عالیجاه حمزه خان تالپر و دیوان
قل پت رای بجهة خدمتگاری ودلجوئی ودلاسائی رعایای شکاپور بر کار شهزاده
موصوف حاضر بودند و مبلغ هفت روپیه یومیه متصرف میشدند و در حین جلوس فرمائی شهزاده
ممدوح بر مسند حکومت شکارپور تمامی خوانین پته دار وشاهو کاران آمده دولت استسلام
شهزاده ممدوح حاصل نمودند واز دفتر خانه عاطفت شهزاده فرمان جہانمطاع دلاسائی
واستمالت بنام رعایای شکارپور و هر خاص و عام شرف صدور یافت و دو شهر شکار پور
منادی امن امان در هر کوچه و برزن گردانیدند، شهزاده والاتبار که عین موسم بهار گلزار
جوانیش بود و اوقات خودرا به گلچینی ریاض عیش و عشرت و کامرانی بسر می آورد و روز بروز
گلچهره رخش طراوت تازه میگرفت و دو روز هفت لباس گوناگون رنگ می پوشید و
در باغ های شکارپور هم آغوش شاهد تماشای و نای نوش بود تا مدت هفت هشت ماه
مطلق العنان بود از معشوقه حکمرانی شکارپور و گلعذخان پری وشان شکارپور حظهائی
میبرد که در این اثناء خبر وحشت اثر هزیمت اولیای دولت از پشاور رسیده که شکر عیش
در کامش چون زهر تلخ گردیده واز انتظار اولیای دولت چشم براه و هر نفس نفس های
سرد از دل میکشید وا یادی دعاء بدرگاه ایزد کبریاء برداشته از ورود اخبار اخیار
ایادی اولت آمین آمین میخواند،


در بیان آمدن سردار محمد عظیم خان از کشمیر وجنگ نمودن
باشاه شجاع الملك در پشاور وهزیمت شاه وچند روز توقف شاه در دره
خیبر، از آنجا آمدن در شکار پور از راه های بیراهی برهنمونی
سید ولی شاه

هزار داستان قلم خوش رقم در نغمه طرازی این داستان در بوستان جان چنین خوشنوای
میگردد که هر گاه سرکار اشرف از دیره غازیخان برآمده بقطع منازل رونق افزای
پشاور گردید وبر تخت سلطنة جلوس نموده بانتظام اموران جهانداری میپرداخت سردار
محمد عظیم خان از دارالمهنة کشمیر بسبی نظیر معه جمعیت خزاین و حشم روانه پشاور
گردیده و عالیجاه عبدالجبارخان برادر خود را در کشمیر گذاشته وسردار موصوف از می
دولت کشمیر چنان سرشاری داشت که در وقت سواری فقط سی چهل اسپ بایراق طلا
وجل های زربفت و گلبندی های مرصع در جلو سردار موصوف میرفتند واز خیام های
گلبگون پشمینه وغیره اسباب وسامان که بهمراه سردار ممدوح بود تعداد آن از تحریر
وتقریر خارج وهمین اراده داشت که همه دولت وسامان نظر گذار اولیای دولت نموده
بخلع وزارت سرفرازی خواهم یافت و در خدمات اولیای دولت در همه باب جانفشانی نموده
حلقه بگوش و بنده بفرمان خواهیم بود لیکن از مشیت حق بیخبر که دهقان قضا و قدر چه
نخل های کینه و بدسلوکی در زمین دلهای طرفین میرویاند و مبارزان ادء حق چه چیزها
بر پای مینماید هر گاه سردار محمد عظیم خان بنزديک يك دو منزل سرافیشاور رسیده و مردم
خوانین در سرکار اشرف عرض نمودند که پاس عزت و حرمت سردار محمد عظیم خان
در نظر سرکار اشرف داشتن و چندی از امراء برای استقبالش فرستادن بعید از اشفاق
خسروانه و عنایات شاهانه نخواهد بود چونکه سردار موصوف از نظر الطاف سرکار
اشرف بخلع فاخره وزارت دولت سلطنة سرفرازی خواهد یافت در صورت اقبال این
التماس ما هواخواهان دولت بیکی نیکنامی و بلند همتی سرکار اشرف و دیگر خوشنودی
خاطر و سرفرازی سردار موصوف خواهد شد و در امور دولت سلطنة مجوز این نحو
کارهای مقرون مصلحتهاست از آنجا که سر کار اشرف همیشه جرعه نوش باده خود پسندی
بود حرف مصلحت و خیر اندیشی دیگری از امراء گوش نمیداد بامراء خود
جواب داده که هر گاه سردار محمد عظیم خان خود را از خدمتگذاران و جان فشانان سر کار
اشرف میداند پس استقبالش چه احتیاج، خانه دولت سلطنة همه از خود اوست باید که
با همه اسباب دولت کشمیر برابر خود را به آستان فلك بنيان رسانیده دولت عتبه بوسی
حاصل نماید، بعده نوازش او اختیار سر کار اشرف میباشد هر چند خوانین درینباب بارها
عرض کردند لیکن بدرجة اجابت و اقبال نرسیده از توسن سرکش استبداد خود فرونیامد
در این صورت دانسته سردار محمد عظیم خان شده که اول بسم الله غلط هنوز شاه بی سرو
سامان و در ابتداء کار که تا حال جلوس فرمای تخت سلطنة نگردیده چنین روش کم التفاتی
میفرمایند و در عین سلطنة که غمخانه غرور است چه نحو گل هائی از اهتزاز نسائم بی مهری


« ٣٢ »

سرکار اشرف نسبت ما هوا خواهان متبسم خواهد شد رفته رفته از آهنگ نوازان ساز
غلط وقتیکه از طرفین قانون ناساز گاری و عناد در نوای آمده سردار محمد عظیم خان
عالیجاه مهر علی خان میر اخور خود را بجمعیت لشکر در مقابله سر کار اشرف مامور نمود
چون موسم بهار بود اکثر اعیان عمله فعله سر کار اشرف بجهة حبل خوری دروهات
گرد و نواح پشاور رفته بودند هر گاه اولیای دولت ازین شراره فساد آگاه شدند ناچار
بجمعیت معدودة موجوده سوار و پیاده از بالا حصار پشاور فرود آمده رفته در میدان جنگ
پای پردلی افشرده چنگ جنگ را در نوای آورده و بدگمان باقن در اضراب اتواب
و تفنگ ها در چستی و چالاکی برق شتاب بودند لیکن از برق آسمانی خبری نداشتند که
شعله افروزان قضا و قدر در عین شعله افروزی جنگ شراره آتش در بارود خانه سر کار
اشرف افتاده ودبه های بارود را شعله آتش گرفته بنحوی صداها بلند گردید که
گویا از فلک رعد برزمین رسیده و از بس دود بارود راه شش جهان بنظر نمی آمده و اکثر
پیاده کنان شاه چون کاغذ بادی بر بادرفتند .مهر علی خان میر آخور این حالت دیده بو ]
صداهای دبه های بارود شنیده متحیر مانده که آیا این چه طلسم بازی است و پای خودرا
از کار زار سست گرفته چون بعد سوختن آتش خانه بارود شاه بر اسپ خرد سوار و فیل
زرد او رخ نهاد دره خیبر گردیده بعد از ساعتی که غبار دود فرو نشست میر آخور مذکور
دید که میدان جنگ صاف افتاده بعده رفته توپخانه شاه و غیره سامان بدست یغمای خود
آورده و در تعاقب سر کار اشرف مبلغی راه رفته و اسپان خود را دوانید لیکن بر گردش
نرسید پس ردید و سرکار چون برق شتابان خود را در کوهستان خیبر رسانیده چند ایام
در کوهستان خیبر توقف گرفته هر چند سردار محمد عظیم خان جهة بدست آوردن شاه
بطایفة خیبریان تلاش نموده ندادش هر گاه سردار موصوف از درة خیبر عبور نموده داخل
کابل گردیده بعد از دو مه ماه خبر رسید که خطة کشمیر جنت نظیر را خالصه رنجیت سنگه
فتح نمود و عبدالجبارخان فراری شده داخل کابل گردید. سردار محمد عظیم خان ازین
معنی در عظیم غم والم مبتلا گردیده دست افسوس می سائید . وچون مگس بر سر ندامت خود
میزد واز دست جبر جبارخان فریادهای میکرد که ای جبار اینچه جبر کردی که ملک
کشمیر از دست دادی لیکن با تقدیر رب قدیر چه تدبیر ( یفعل الله ما یشاء و یحکم ما یرید )
چون خالصه سنگه این تمامی ملک های کشمیر و پشاور وغیره که گرفته بود بضرب شمشیر که
چندین هزارهای فوج لشکر خود را در میدان معارک بر باد داده و شرح جنگهای خالصه سنگه
دفتری علیحده میخواهد. غرض ولایت کشمیر در نزهت وصفائی بی نظیر ومحل عیش و تماشائی
میباشد دیده مردم تماشای بین از نظارة آن محو حیرت میشوند، بهشت برین را با اوجه
مشابهت و روضه جنت را با اوچه نسبت :
بهشم کم نبینی ملک کشمیر
که صد فردوس پیشش خوشه چین است
لیکن دولت کشمیر عجب تاثیری دارد در هر خانه حا کم راه یافته خانمان اورا بر باد فتاداده
چندین ظالمان کشمیر خراب و برباد گردیده خرابی بنیاد سردار محمد عظیم خان از دولت
کشمیر بعمل آمده و بنیاد سلطنة خالصة رنجیت سنگه که
در عقل نمی آمد از دولت دخل کشمیر منهدم ساخته بر باد رفت


« ٣٣ »

در بیان آنکه بعد هزیمت شاه شجاع الملك از پشاور میرصاحبان
سندھ در کشیدن شاهزاده محمد تیمور از شکارپور بسیار ساعی شدند و
جمعه خان بار کزائی را بپای نمودند که با شاهزاده ممدوح
جنگ نموده فراری شده و آمدن در شکار پور

تیغ قلم تیز رقم در معرکه آرائی این مدعای چنین جلوه بیان میدهد که هرگاه
سرکار اشرف از مقابلة میر علی خان میر آخور هزیمت یافته در کوهستان خیبر پور رفته
متواری گردید و این خبر هزیمت شاه در تمام اکناف عالم شهرت گرفته لیکن چند روز
خبر سرکار اشرف محقق معلوم نمیشد که کجا هستند ؟ میر صاحبان سندھ بیدریافت
این خبر يك مرتبه دست طمع و توقع از خلافت سلطنة شاه غسته و چشم اخلاص را پوشیده
جانب شاهزاده محمد تیمور که در شکار پور سرخوش بادۀ نشاط کامرانی بود عرایض خود
باین مضمون نوشته فرستادند که از تقدیرات الهی مقدمۀ خلافت سرکار همایون باین
قسم درهم برهم گردیده که احوال كما هو حقه اولیای دولت معلوم نیست که کجا نزول
اجلال دارند و طایفة بار کزائی در قرب و جوار شکار پور بلکه درعین شکارپور توقف
دارند وایشان منتظر چنین وقت بودند مبادا ازروی ستیزه و کینه وری با ملازمان شاهزاده
در مقام سرکشی در آیند و چشم زخم رسانند وفردا ما اخلاص کیشان در حضور امنای دولت
محل عتاب و خطاب شویم و نقرات نویس شرمساری گردیم که چرا صلاح خیر ندانسته عنان
ورای خیر نمای ما هرا خواهان همین میرسد که ملازمان شاهزاده اگر از شکار پور
تشریف فرمای طرف دیگر شوند عین قرین مصلحت و در این امر محض خیر دولت
ملازمان شاهزاده متصور وبطرف عالیجاهان جمعه خان و مقصود خان نوشته فرستادند که
مقدمهٔ سلطنة شاه شجاع الملك باین قسم که بمطالب دولت سلطنة نارسیده از چنگک سردار
محمد عظیم خان چنگک مدعای خود بعنای خون هزیمت رنگین ساخته چنگ فرار نواخته
است سر انجام معلوم نمیشود که کجا رونق افزای میباشند درحال توقف شاهزاده در ملك
شکار پور مقرون مصلحت دور اندیش نیست از روی صلاح میباشد که ملازمان شاهزاده
از شکار پور منزل اند از طرف دیگری شوند که بهتر است ایشان هم متحرك این
سلسله گردیده اگر بسمتین اهلیت و انسانیت رفتن ملازمان شاهزاده گردد زهی احسن
و الا بمقتضای مضمون :
چون زاهلیت نگردد کارها صورت پذیر
چون ابرو را کلید مخزن مقصود کن
زیاده اختیار دارند فقط از انجا که عالیجاهان موصوف بعد مطالعهٔ این مراسله در
کشیدن شاهزادهٔ ممدوح از شکار پور هرچند تمهیدات حیله وری در پیش نمودند لیکن


بحضور ملازمان شاهزاده پیش نرفتند رفته رفته ما بین ملازمان شاهزاده وعالیجاهان جمعه خان و
مقصود خان نوایرهٔ آتش جنگ شعله ور گردیده از طرفین چند نفر سپاهیان کشته شدند
آخر عالیجاه جمعه خان باز گیزائی از روی مصلحت فرار اختیار نموده رفته در
اورنگ آباد با تفاق عالیجاه مقصود خان هم مقصود توقف گردیده اگرچه میر صاحبان
سند ه بجهة کشیدن ملازمان شاهزاده از شکار پور تیرهای در کمان تدابیر خود انداخته
بزور بازوی شعور ودانش تا گوش کشیدند لیکن برهدف مدعای نخورده ملازمان
شاهزده شمشیر مردانگی بر کمر همت بسته در جواب با صواب جانب میر صاحبان سنده
فرمان جهانمطاع باین مضمون نوشته فرستاده که از شرایظ صداقت اخلاص کیشی و هوا خواهی
که آنعالیجاهان خواص خیر خواه دولت ابد مدت میباشند بسیار تعجب گردیده امروز روز
امتحان نقص وعیار از کامل عیاران بوته صداقت اخلاص میباشند و هم از قانون مخالف
نوایان دغل اندیش آگاه شدن است ملازمان شاهزاده باستظهار صداقت اخلاص
آنعالیجاهان نشسته خاطر جمع میباشند و این چه خیال محال اندیش در سر صداقت اثر گرفته
که جمعه خان باو کزائی را انگشت به . . . . داده برپای کرده اند که با ملازمان
شاهزاده متحرك سلسله بی ادبی و فساد میگردد و آنعالیجا هان بچشم تماشا می بینند و
استمداد نمیکنند، اینچه مروت وچه اخلاص واز کدام نيك مسلمانی وفریب جوار تصور
نموده شود .
مکن مکن که، نیکو محفران چنین نکنند

و تا خبر سرکار اشرف شاه باما محقق معلوم نگردد رفتن ملازمان شاهزاده از
شکار پور محال واگر بفریب دنیای بیوفای دو روزه بی اعتبار دست فتنه و فساد کوتاه
ندارند اختیار دارند بیت :
هرچه آید برسر فرزند آدم بگذرد
مرد را باید که از مردانگی خود نگذرد

میر صاحبان سنده چون ازمضمون جواب شاهزاده والا تبار مطلع شدند سر خیال
بجیب عاقبت اندیشی فرو برده دست تحمل درحلقه ابواب بردباری زده طریق اصطبار
در پیش گرفتند وهر روز يك نغمه تازه از قانون لطايف الحيل بذرية عرايض مبتوا خنند
تا مدت چهل پنجاه روز ما بین شاهزاده و میر صاحبان سنده در بزم گفتگو ی نی حکایات
و شکایات بلند آواز بود در این صورت عالیجاهان مولا دادخان وخير الله خان و مدوخان
فوقلنزائی آمده درخدمت شاهزاده والا تبار حاضر شدند وچند کسان سپاه از مردمان
شهر از قسم جولای وموچیان وقصابان وغيره اصناف کسران جمع نموده از نظر شهزاده
گذرانیدند و لاف و گزاف از خد متگذاری وجان فشانی میزدند و قسم ها می خوردند
که در وقع رفع مخالفین دولت خود ها را معاف و مقصر نخواهیم کرد و جان را نثار راه
خدمات سرکار اشرف خواهیم نمود وسوم حصه از پیدایش مالیات سائر شکار پور شاهزاده
مذکور میگرفتند و دلجوئی شاهزاده می نمودند وشاهزاده چشم انتظار براه سرکار اشرف
داشت و از صدور اخبار آمین آمین میخواند .؟؟؟


در بیان نزول اجلال شاه شجاع الملك در شکارپور و بجلدی تشریف
بردن شاه پیش میر صاحبان سنده و عهد و پیمان کردن
با امیران سند هه و باز تشریف آوردن در شکار پور
توسن قلم مشکین رقم در قطع منازل این مدعای چنین تیز رو بیان میکردد که هر گاه
سرکار همایون از درۀ خیبر پور بر آمده رخ نهاد دیرۀ غازیخان گردیده چون نزدیک
دیرۀ مذکور رسیده عالیجاه محمد زمانخان که ناظم دیره بود بدریافت خبر عزیمت اولیای
دولت جمع آوری لشکر نموده مستعد مقابله و محاربه گردید از انجا که اولیای دولت نظر
بر صورت حال آوارگی خود اقامت مقابله نگرفته رخ تاب شده روانۀ شکار پور و
بر هبری سید میان ولی شاه سکنه شکار پور از راه دو جهان و کشمور ؟ بطی منازل وارد
شکار پور شدند بعضی معاندین که قلك وار دغدغه داشتند از پرتو مقدم آفتاب سرکار
اشرف خفاش وار در آشیانۀ هراس پنهان شدند و بروز مجال پرواز و تردد نداشتند سرکار
اشرف بعد نزول اجلال شکارپور در عرصهٔ چند روز از هست و نیست مالیات و تمامی امورات
واقف گردیده دانست که ازین در آمد مالیات سائر شکار پور حفظ اخراجات خوانین سر کار اشرف
هم نخواهد شد و انتظام امورات دولت سلطنة بدون خزائن متعذر و هم توقف سرکار
معلی در شکارپور بجز ساز گاری و موافقت میرصاحبان سند صورت پذیر نخواهد شد
اولاً شرط ورود شکارپور دستخط های مبارك مشعر بر نزول اجلال خود و مراسم صداقت و اخلاص
و خیر خواهی و شرم ناموس داری به مضمون مرغوب که را قم دستخط های مذکور این
خاکسار بود نوشته جانب میرصاحبان فرستاده و بعد از چند روز از روی مصلحت وقت خود اولیای
دولت به بهانه زیارت فیض بشارت مخدوم حضرت لعل شهباز قدس الله سره العزیز بسواری
کشتی ها از ناله سند شکارپور درعین موسم طغیانی معه چند خوانین و عمله و فعله تشریف
فرمای بسمت امیران سند گردیده هر گاه سرکار اشرف اعلیٰ زیر قلعه ... عبور فرمودند
مستحفظین قلعهٔ مذکور تفنگ های بر کشتی سرکار همایون زدند لیکن خیر خیر کنان
زورق های سرکار اشرف چون برق بروی دریای قلعه ... گذشتند و رفته در مکان
دوهه لنگر انداز گردیده میر صاحبان خیر پور چون لنگر اندازی سرکار اشرف
شنیدند عالیجاهان امیران هر يك میرسهراب خان و میر رستم خان و میر مبارک خان و دیگر
صاحبزاده گان سرعتاً از خیرپور سوار گردیده در مکان دوهه مشرف سلام سرکار اشرف
اعلیٰ گردیدند و آداب عبودیت و اخلاص را بجا آورده تحائف نفیسه از هر قسم پیش کش
نمودند و در تعارف مهمانداری اولیای دولت دقیقه از دقائق نامرعی نگذاشتند به مد نظر
اینکه صدر نشینان دولت و اقبال که جرعه از جام جهان نمای عقل و خرد نوشیده اند
شخص عزیز کرده از نعمت خاندان عظیم الشان باشد او را بچشم حقارت ملاحظه نمیکنند
چه جائی که پادشاه باشد امیران ممدوح بمد نظر بلند ناموسی خود در بجا آوری مراسم


میزبانی اولیای دولت قصوری نکرده سرکار اشرف میر صاحبان ممدوح را در خلوت خاص شرف احضار داده و به خلع مقرب سرفراز ساخته و از گردشات روزگار غدار بار شرم نام ناموسی بر دوش اخلاص اپوش و همت میر صاحبان انداخته و فقرات رنگین بند ناموسی و ننگ داری بر صحایف خاطر امیران ممدوح نگارش داده بخوانند بسم الله مجربها و مرسیها ان ربى لغفور الرحيم تشریف فرمای حیدر آباد کرده و عرصة دوازده پاس لشگر انداز حیدر آباد گردیده در آنوقت امیران حیدر آباد هريك عالیجاه میر کرم علی خان وعالیجاه میر مراد علی خان بتقریب شاطر بشکار پور تشریف برده بودند هرگاه از نزول اجلال اولیای دولت واقعه حیدر آباد بشنیدند ذائقه شکار پور در کام امیران ممدوح ناگوار افتاده سرعتًا ترك شکار کرده یار دلخواه است نموده و توسن خیالات را در میدان تفکرات دوانده دوانده وارد حیدر آباد شدند و از غفلت کار پردازان خود نهایت در جوش خشم شدند که از آمدن شاه هر گز خبری و اطلاع ندادند اگر خدا نخواسته کدام غنیم دیگر میبود چه فساد ها می انگیختند غرض بعد این همه سخنان طوعًا و كرهًا به تعارف و تلاقی اولیای دولت پرداخته و بموجب معلم فكر و دور اندیش کتاب لطائف الحیل پیش معلمان اولیای دولت کشاده باب باب صداقت اخلاص و خدمتگذاری و جان فشانی های مطالعه نمودند نحویکه عمای طبع اولیای دولت فریفته حطام تملق شیرین زبانی های خود نمودند سرکار اشرف اعلیٰ در صورت مشاهده چنین صورت صداقت اخلاص امیران ممدوح نهایت سرخوش بادة نشاط گردیده امیران را بنوازشات شاهانه و عنایات خسروانه امیدوار ساخته سلسله عهد و پیمان را در تحرك آورده امیران موصوف هر چند از نظم سلسلة عهد و پیمان پهلو تهی کردند و بسیار داستان حیله وری خواندند لیکن به پیش اولیای دولت پیش نرفتند و امیران را كما هو حقه فسم گرفت تا عهد و پیمان با سرکار اشرف نکند هرگز رفتن سرکار از حیدر آباد نخواهد شد و چند روز مابین سرکار اشرف وامیران حیدر آباد در عهدنامه مباحثه میرفت آخر الاهمار امیران موصوف متعہد عهد و پیمان گردیدند بموجب قسم کلام الله مبین عهد نمودند که دشمن سرکار اشرف اول دشمن ماست و دشمن ما دشمن سرکار و خیر و شر و ننگ و ناموس دولتين حكم واحد دارد و بر خلاف آن کوشیدند گویا پشت به کلام الله دادن خانه دولت واقبال خود را خراب و برباد کردنست و در استعداد اولیای دولت از هر قسم و رسم حتی الامکان خود ها را مقصر نخواهیم داشت چون بعد این عهد و پیمان سرکار اشرف از حیدر آباد مراجعت فرمای خیر پور و در وقت روانگی اولیای دولت امیران حیدر آباد مبلغ بیست و پنج هزار روپیه نقد و دیگر تحائف نفیسه پیشکش سرکار اشرف نمودند و چند ملك ها چنانچه محال کو پیرجی و قلعه کرن و کهری باسين وسوم حصه محال روپاه جهة مدد معاش سرکار اشرف واگذار شدند و هم مراسلات خود را در خصوص ادای مالیات مقرره درجات متعلقه شکار پور جانب میر صاحبان خیر پور نوشتند که ماه بماه بموجب اقساط رسانیده باشند و بهر حال رضا جوئی سرکار اشرف خواهد نمود هرگاه امنای دولت بعد مراجعت


« ۳۷ »
حیدر آباد تشریف فرمای خرو مگر در خیر پور دریده میر صاحبان در بجا آوری خدمات
ومهمانداری واعزاز واکرام سرکار اشرف اعلی بهیچ وجه قصوری نکردند وامنای دولت
بموجب دستور عهدوپیمان امیران حیدر آباد بمیر صاحبان خیرپور اسم تکالیف عهد و پیمان
نمود از انجا که میر صاحب میر سهراب خان که دانای زمان و دیرینه سال و نشیب و فراز
روزگار عدار دیده و سردی و گرمی زمانه چشیده بود از نمودن عهد و پیمان با اولیای دولت
جواب صاف داده و عرض کردند که عهد و پیمان امیران حیدر آباد وانموده است کافی
است احتیاج جداگانه ندارد هرگاه امیران حیدر آباد بایفای عهد و پیمان پرداختند
پس مقصدی را در پشت امان اقامت نمودن ضرور است واگر اوشان وفای عهد و پیمان نکردند
پس مایان را معذور انگارند هر چند اولیای دولت در اینخصوص مبالغه بسیار نمود لیکن
فایده نشد بلکه میر صاحب میر سهراب خان وا لمی خیر ور برعدم رسائی هوش امیران
حیدر آباد افسوس میکرد و میگفت که مهام بنیاد شاهی مشکل و از معرکه امیران حیدر آباد
هرگز ایفای عهد و پیمان پیش نخواهد رفت عبث خود را بدنام و قسم کلام الله مبتلای
نمودند نادیده شود که چه گلهائی از نشانه کردشات روز گار عدار متبسم شوند اولیای
دولت از عهدوپیمان میر صاحبان خیرپور مایوس ولب به خاموشی مراجعت فرمای شکارپور
شدند .
دربیان مراجعت فرمائی اولیای دولت ازحیدر آباد وخیرپور ورسیدن
درشکار پور و گرفتن سامان وجمع آوری لشکر ونمودن قواعد پلتن
ودر بحر فکر و تشویش شناوری نمودن امیران سند *
نا وی قلم خوش رقم در قرائت سوره این مدعای چنین خوش الحان میگر دد که
هرگاه سرکار اشرف بعد عهدوپیمان قسم کلام الله و تفاسیر آیات ننگ و ناموس و
احادیث خیر وشر با امیران حیدر آباد بیان نمود رونق افزای شکارپور گردیده حسب
صلاح امیران ممدوح قلم نگهداشت لشکر سوار و پیاده جاری نمود واز هر طرف و جوانب
مرجع سپاه سوار و پیاده گردیده واز خراسان چند خوانين هريك عالىجاهان نور محمدخان
الکوزای و بلوچ خان اچکزای وعبدالوهاب خان وعبدالمجیدخان بارکزای بینی بریده
وغيره خوانین معه جمعیت سواره و پیاده درشکار پور آمده مشرف سلام سرکار اشرف
شدند و از امراء میر افضل خان اسحاق زی و خوانين غلام شاه هريك عالیجاه خان شیرینخان
جوانشیر و بیات وقزلباش وعرب وتاجك وغيره عرايض مشعر بر خدمتگذاری ورسوخ
اخلاص کیشی با شرایط عهد و پیمان به پیشگاه امنای دولت عرض میکردند و استدعای
تحرك رايات عالیات بسمت خراسان می نمودند سر کار اشرف نیز در فکر وتهیه سامان
استعداد و آمادگی خراسان بود ولیکن در هر امور امورات کلی و جزوی مصلحت و مشورت با امیران
سند * میفرمود واز هر احوالات خام و پخته ما فی الضمیر خود امیران سند * را مطلع و با


۴۸

خیر میساخت و صلاح صواب میطلبید تا مدت دو سال اولیای دولت در شکارپور شیرین کام
شهد کامرانی بودند در این عرصه سامان جنگ از اثواب وتفنگ ها و جزائیل (۱) و
ساروخها ، همه را صورت انتظام داده و جمع آوری لشکر سوار و پیاده بهمرسانیده در
هفته دوبار قواعد پلاتن وشلك های اتواب وتفنگ های بیرون دروازه هزاری مقرر نموده
بود هر گاه بوقت سحر صدای اتواب رعد نوای به آن لب دریای بنگوش هوش امیران
سند، میرسیدند موج صفت در پیچ وتاب اضطرار و بیقراری آمده حباب وار حیران وسر گردان
دریای بی کران تشویش وفکر میبودند و میگفتند که چنین پادشاه نامدار در قرب و
جوار خود نشانده دیده و دانسته خود را در رنج و بلا انداخته و این نبذه غفلت و خطا
کاری بدست خود بپاهای خود زدیم تا ببینیم که عاقبت کار کجا سر کند و در شطرنج
بازی شاه چه رخ نماید وفیل این فساد دوهندوستان کدام غرائی پردازد و اسپ این فتنه
تا کجا تازد وسواران و پیادگان شاه که جمع نموده است بوزیر کدام تدبیر از عرصه
شکارپور کشیده شود که هنوز خود به دولت شاه در ششدر حیرانی روزگار خود مات است
هروقت تدبیری صائب باید نمود که مات شاه از عساکر خراسان رخ نماید و وسعت این
بد ناموسی در صورت عهد و پیمان مایان نه نشیند و عقلای گفته اند که سه چیز را کم نباید
دانست اول مخاصمت اعدا اگر در ظاهرش بوقوع نیاید صد چندان از کمینش بوقوع خواهد
رسید و دوم شراری که در نیم نفس عالم را بسوزاند سوم بیماریست که در اندکش اگر
معالجه نکند رفته رفته تسلط یابد و معموره حیاتش زیروزبر - زد ، فی الجمله امیران سند .
مقتضای نه یار رنجد و نه لعل بشکند بجهة كشيدن اولیای دولت خساره دولت و اخراجات
بر خود هموار نموده رقم مدعای را در خصوص طلبیدن سردار محمد عظیم خان از خراسان
معه حشم از دفتر خانه دانش خود بنام و کلای خود نگارش دادند و انتظام مجموعة دولت
ر است خود را از دست ندادند .

در بیان اطوار ظالمانه شاه در شکارپور و بعد فوت سعادت مند خان

الکوزائی خانه او را غارت نمودن ومتاع گران مایه ازو بدست

یغمای آوردن و بحال منسوبان آنها گوناگون عذاب دادن و فرس

ظلم را در میدان شهوت پرستی مطلق العنان تاختن و غيره وقوعات شنیعه
شحنه قلم که فقرات نویس خیروشر که عبارت از عدل وظلم است دردار گیر این
ماجرای چنین آواز بیان میدهد که هرگاه سرکار اشرف چند مدت که از گلزار

(۱) جزائیل - غالبا جزائر بوده و کاتب در ان سهو کرده خواهد بود زیرا جزائر
يك نوع سلاح جنگ است که بندوق کلان گفته میشود . « خلیل »