(٣٩)

اوستا سرزمین « ایریاناویجه » را کنار رود خانه « وانگوهی دیتیا » قرار
میدهد و این رودخانه عبارت از آمودریا است . « سرپرسی سایکس » در تاریخ
افغانستان (١) می نویسد که : « اران وج Eranyej » خانه اصلی آریائی بین رودخانه
اکسوس و ایگزارت واقع بود پس گفته میتوانیم که آریانا ویجه متذکره اوستا
علاوه بر اینکه یادی از خاطره قدیم مهد اقوام هند و اروپائی میدهد با ممیزات
مخصوص اوستائی خود قطعه زمین نسبتاً سردی است بین سر چشمه سر دریا و آمو دریا
که با مفهوم وسیع گوشه ئی از بدخشان را هم در بر میگیرد .
آریاها در باختر : قراریکه از روی سایر منابع مخصوصاً اوستا معلوم میشود
آریاها بیشتر در اثر سرما و خنك از ایریانا ویجه مهاجرت نموده و از راه سغده
( سغدیان ) و مورو (مرو ) به بخدی (باختر) آمدند . از حوالی پنج هزار سال
ق م تا ٢ هزار ق م اقلاً سه هزار سال در باختر بود و باش داشتند. حیات آنها
در اوایل خیلی ساده وطبیعی بود و شکل خانوادگی داشت و اهسته آهسته
قلعه های مستحکم و قریه ها و شهر ها بمیان آمد. زندگانی آنها در اوائل بیشتر
جنبه مالداری داشت و پس ان تر شکل نیمه مالداری و نیمه زراعتی بخود گرفت
تا اینکه به تدریج جنبه زراعتی آن ترقی کرد . در اوائل اداره بدست پدر های
خانواده بود تا اینکه به تدریج رئیس قلعه و رئیس قریه بمیان آمده و اولین
پادشاهان آریائی در بخدی بنای حکمرمانی را گذاشتند و حیات به دور بخدی
خیلی متراکم شد و جای برای رهایش مردم و چراگاه حیوانات شان محدود گردید.
انتشار آریاها از باختر به دو طرفه هندوکش :
در حوالی ٢ هزار ق م آریا ئی های باختر چه در اثر تراکم تعداد چه بواسطه
تنگی جای بنای جنبش و حرکت را در باختر گذاشته و به تدریج چه در صفحات
شمال وچه در دره ها و مناطق جنوب هندو کش پراگنده شدند. از روی پاره

(١) جلد اول صفحه ٢٦


(٤٠)

معلوماتی که سرو دريک ويد واوستا درین زمینه میدهد تا اندازۀ کافی سمت
حرکت و نقاط مهاجرت آریا به دو طرفه هندوکش واضح میشود. از سرود
«ویدی» چنین استنباط میشود که قبایل ویدی از دره های هندوکش در
کاپیسا یعنی حوزه کوهدامن پایان شده و ازینجا تقریباً راههای طبیعی مجرای
رود خانه ها را پیش گرفته بطرف مناطق شرقی و جنوبی و جنوب غربی منتشر شده اند
دسته رود خانه «کوبها» یعنی کابل رمعاونین انرا پیش گرفته و از راه های
نجر و وتکاب و سروبی و لغمان به حوزه رود کنر رسیده و از انجا به حوزه سواستو
یعنی رود خانه سوات منتشر شده اند.
دسته دیگر از حوزه کاپیسا و کوبها بیشتر بطرف جنوب رفته به دامنه های
سپین غر پراگنده شده اندواز انجا به دره های زیبای «کرومو» یعنی کرم
و «گوماتی» یعنی گومل و دیگر نقاطی که از ابهای رودخانه های سفیدکوه و کوه
سلیمان اب میخورد منتشر گردیدند .
همین قسم دسته دیگر به حوزه شاداب سراسواتی یعنی ارغنداب رفته در
اراضی گرد ونواح آن مسکن گرفتند مانند قبیله معروف «بهاراته» وعشایر
مربوطه آن .
آریا هائی که در بدخشان علیاودره های نورستان اقامت دارند بنام تیپ «هومو
الپینوس» یا تیپ کهستانی یاده میشوند و در مورد آنها اصطلاح اریایهای کهستانی خوب تر
تطبیق میشود. از روی اوستا اینطور معلوم میشود که اریاها بعد از حرکت از
«ایریانا ویجه» به سغد یان ومرو منتشر شده و بعد به سواحل چپ اکسوس
به بخدی متوطن گردیدند و از اینجاب موجی بطرف صفحات غربی در نیسایا (میمنه
واندخوی) و حوزه سفلی مرغاب و هری وا ( وادی هری رود ) منتشر شده
وموجی هم دره های هندوکش را عبور کرده در «ویکره تا» یعنی دره کابل و «کخره»
یعنی حوالی غزنی پراکنده شده اند. سپس یا از حوزه هری رود شاخه بطرف وادی


(٤١)
ايتومنت یعنی هیرمند و هری واتی یعنی حوزه ارغنداب پایان شده و یا از دره
کابل و غزنی موجی بدان طرف ها سر کشیده است یا از هر دو جانب. مقصد
در این است که اریائی های باختر به دو طرف هندوکش یکسان پراگنده شده
و با مرور وقت تمام زوایای کشور را مملو ساختند این مهاجرت ها و جابجا شدن
های آنها را عموماً بین سال های ۱۹۰۰ و ۱۴۰۰ ق م قرار میدهند.
ریشه «آریا» در يك عده نامها :
با انتشار اریاها به دو طرفه هندوکش و استقرار آنها درین نقاط اسما و کلمات
اصل آریا ئی در مورد رود خانه ها ، شهر ها ، قبائل وغیره بسیار استعمال
شد، و بعضی های آن تا امروز از بین نرفته از آنجمله یکی خود کلمه «آریا» است
آریا با تحریفات مختلفی که زادۀ مقتضیات نقاط مختلف است در يك عده نام های
خاص نقاط کشور ما محافظه شد و این بجای خود دلیل بزرگی است که عمومیت این
کلمه را درین سرزمین نشان میدهد و بطور مثال از چند نمونه ذکر میکنیم :
هرویو Haroyu : نامی است که اوستا برای خطۀ شاداب وادی هریرود
داده، درین کلمه ریشه قدیم (آریا) گنجانیده شده که از آن در
مرور زمانه کلمات : هری ، اری ، آریا ، هرات بمیان آمده است.
هراوی تی : این نام را اوستا به قطعۀ قشنگ ارغنداب داده این جا هم کلمه (هرا)
ریشه قدیم (آریا) را نمایندگی میکند. در کلمه اراکوزی که یونانی ها در مورد این
منطقه استعمال کرده اند ریشۀ قدیم شکل (ارا) بخود گرفته است و حتی اگر به دوره
اشوری ها هم بالا برویم (ارا) در اسم «ارا کوتس» ، «ارا کوتی» دیده میشود.
آریا کا Ariaka : شهری بود در ولایت مارجیان که باشندگان آنرا
«آریا کی» Ariakai میگفتند و دیده میشود که در نام شهر و باشندگان آن کلمه
(آریا) به شکل کامل خود موجود است.


(٤٠)
آریاسپ Ariaspe :
یکی از شهرهای مهم درانجیان بود و قرار نظریهٔ آرین کنار رود هیرمند
وقوع داشت . اهالی آنرا «اریاسپه» یعنی «آریا های سوار کار» میگفتند .
کلمه آریا در نام شهر و باشندگان آن هر دو بدون جزئی تغیر و تحریفی دیده میشود .
ار یستو فیل Aristophyles :
بطرف غرب ولایت پارو پامیزاد(ولایت کابل) مردمانی بنام «اریستوفیل»
زندگانی میکردند که بطلیموس از آنها اسم برده و «اندرۀ برتلو» عین مفهوم
(آریا) را به این کلمه داده و ایشان را مردمان نجیب نژاد خوانده است
(۱) در اول این اسم کلمه آریا بصورت (اری) ظاهر است
ارتا کانا Artakana :
یکی از شهر های خیلی کهن حوزه شاداب هری رود شهر ارتاکانا است
که پیش از ظهور اسکندر مرکز ولایت آریا و اقامتگاه نجبا و شهزادگان این خطه
بشمار میرفت . ریشهٔ کلمه آریا بصورت (آر) در اول این اسم هویدا میباشد .
اریوس : نام رودخانه هری رود است(ار) یا (اری) که در این اسم ملاحظه
میشود تحریفی از کلمه (آریا) یا (هریوا) است پس اگر تجسس شود ازین
قبیل نام‌ها در میان اسمای شهرهای قدیم و رودخانه‌ها و قبایل کشور ما زیاد است
که کلمه آریا یا بصورت کامل یا با جزئی تغیر و تحریف در آنها موجود است
و ریشهٔ آن بيك نگاه شناخته میشود .
آریانا : باشرحیکه بالا داده شد شبههٔ نماند که آریاها به تدریج از باختر به تمام
نقاط دو طرفه هندوکش انتشار یافتند و وجود کلمه آریا در نام‌های رود خانه‌ها
(۱) صفحه ۵۹ آریانا تالیف کهزاد .


( ٤٣ )
وشهرها ويكعده قبایل یادگاری است که انتشار وتوطن آنها را درین سرزمین
ثابت میسازد و کثرت استعمال این نام خود بخود دلیلی است که تمرکز آنها را
از همه جا بیشتر در مملکت ما وانمود میکند ریشه قدیم «آریا» که در دیگر کلمات
نشان دادیم با مفهوم قدیم چندین هزار ساله خود از بین نرفته و در عنعنات باشندگان
اینجا باقی مانده در سانسکریت «ودا» یعنی زبانی که سرود ویدی دران گفته شده
وآنرا بعضی ها زبان «آریا» یا «آریائی باختری» هم میخوانند صورت جمع
«آریا» - «آریان» میشد . آریا نجیب واریان نجبا معنی داشت وچون «آریان»
یعنی «نجبا» به دوطرفه هندوکش جا گرفتند کشور خودرا به نام خود « آریانا »
یعنی «مسکن نجبا» خواندند واین کلمه چنین به میان آمد که ( نون ) آخر
کلمه (آریان) را فتحه نسبتی دادند و «اریان» اسم مکان تشکیل گردید . این فتحه
را بعضی ها به ( ه ) وبعضی ها به الف تبدیل نموده اند ولی برای سهولت لهجه
وفرقی که میان صورت جمع وصورت اسم مکان باشد نوشتن آن بصورت الف
مرجح است و این همان کلمه «آریانا» است که به معنی «مسکن نجبا» از زمان
انتشار آریاها به بعد درمورد کشور ما استعمال شده وقدیم ترین نام مملکت ما
میباشد درین هیچ شبهه نیست که مفهوم (مسکن آریا) ونسبت آن به خاك های
مستعد دوطرفه هندوکش ازیادگارهای استقرار آریائی است که پیش از انتشار
وعمومیت آنها به همه جا در قطعات محدود به شکل (آریاورته) (آریاورشه)
(آریان ویجه) (ایریان ویجه) ظهور کرده وبالاخره قلمرو وسیع تری را که
از جریان رودخانه های پامیرو هندوکش اب میخور دبنام (آریانا) مسمی ساختند.
بعبارت دیگر این اسم مرکب از دو جزء است یکی ( آریا) که اسم خـاص
وهمان نام قدیم چندین هزار ساله است که قبایل آریائی ویدی بصورت اسم
مشترک برای خود وضع نموده بودند و دیگر کلمه (نا) که درحقیقت همان (نون)
مفتوحه است که در عصر اوستائی به کلمه «ایریا» پیوست شده ومفهوم نسبتی دارد


(٤٤)

یسان ها به این وزن و آهنگ اسمای زیادی عرض و جو د نمود مانند : ( سا كستانا ) مسکن ( اسكائی ها ) « در انجيانا » مسکن زر نجی ها « بکتريانا » مسكن باختری ها و غیره .
آريانا اسم با مسمی و قدیم مملکت ما از دوره های ویدی واوستائی به بعد فراموش نشده و در خاطره های توده مردم مانند سرود ها و دیگر عنعنات تاریخی محافظه شده رفت . اولین کسی که این اسم را تذکار داده مورخ یونانی اراتوس تنس Eratosthenes است که در نیمهٔ اول قرن سوم ق م می زیست . اصل نگارش خود او در دست نیست بلکه استرابو جغرافیه نگار ومورخ یونانی ( ٦٠ ق م ـ ١٩ ب م ) از زبان او کلمه آریانا را تذکار داده است . علاوه بر استرابو ، بطليموس ، پلینی ، اپولودوروس ار تمیس Apolodorus of Artemis از اریانا اسم برده اند .
حدود آریانا :
قراریکه از روی متن اوستا ( ١ ) و شهادت نگارشات مورخین و جغرافیه نگاران یونان و لاتین برمی آید آریانا حدود و سرحدات مشخص ومعین داشته وتاجائی که معلوم میشود سرحدات مذكور هم بیشتر طبیعی بود حدود آریانا قرار نگارشات استرابو بدین قرار بود : سرحد شرقی رود اندوس ( سند ) حدجنوبی اوقیانوس بزرگ ( بحرهند ) خط شمالی آن کوه پارو پامیزوس و يك سلسله کوهستاناتی بود که از شمال هند تا در بند خزر امتداد داشت، قسمت غربی آن را خطی معین میکرد که پار تیا را از مدیا و کرمان را از فارس و پار ه تا کنه Paraetakené جدا می ساخت . استرابو در نظریات خود این جمله را هم علاوه میکند که آریانا بعضی حصص فارس، مدیا ، بکتریا وسغدیان را هم در برمیگرفت زیرا باشندگان این نقاط تقریباً به يك زبان متكلم اند ( ٢ ) . اپولودوروس، هم این
(١) ولايات اريانا براساس متن او ستا در فصل سوم داده شده است .
(٢) صفحه (٣) تجسس در ابن نژاد های افغانستان تالیف بیلو


(٤٥)

جمله اخیر (استرابو) را تائید و تکرار نموده میگوید که آریانا بعضی حصص فارس
و مدیا و مناطق شمال باختر وسغدیان را دربر میگرفت. مشارالیه مخصوصاً این
نکته را خاطر نشان میکند که بکتریا تا قسمت عمدۀ آریانا بشمار میرفت چنانچه بزبان
ادبی تر میگوید که ( باختر مروارید آریانا است) پس بدون اینکه اینجا به تفصیل
نظریات نویسندگان اروپائی پرداخته شود با معلوماتیکه از نویسندگان كلاسيك
یونان و لاتین به ما رسیده میتوان گفت: از زمانیکه مورخین و جغرافیه نگاران
مذکور به کشور ما تماس پیدا کردند یعنی سه چهار قرن پیش و یکی دو قرن
بعد از عهد مسیح سرحدات آریانا نزد باشندگان آن كاملا مشخص وحدود معین
داشت به این ترتیب که سرحدات شرقی و جنوبی آن طبیعی معین بود . شرق آنرا
از كلكت تا اوقیانوس هند روداندوس (سند) معین میکرد و سمت جنوبی آن را
اوقیانوس بزرگ یا بحیره هند محدود ساخته بوده چون بکتریا تا قسمت عمدۀ آریانا
و مروارید این کشور زیبا خوانده شده نه تنها جزء لاینجزای آن بلکه بهترین ولایت
ومرکز آن شمرده میشد ( سغد یا نا که همیشه در ادوار باستانی ضمیمه و جزء باختر محسوب
می شد قرار شهادت مورخین كلاسيك یونان ولاتین داخل آریانا بود پس سرحد شمالی
آن عبارت از (سرداریا) یارودسیحون بود میماند قسمت چهارم یعنی غرب و آنرا
خطی معین میکرد که کرمان و پارتیا را به آریانا مربوط میساخت و مدیا و فارس
را بطرف غرب میگذاشت به این ترتیب حدود آریانا از نقطۀ نظر اوستا و مورخین
كلاسيك ومعتبر یونان طوری بود که شرح یافت (درفصل آینده ولایات و قطعات
خاک آریانا از نقطۀ نظر اوستا شرح داده شده است.


(٤٦)

سرود ویدی

یکی از ممیزات برجسته آریائی که بیشتر مربوط به کتله آریائی باختر میباشد این است که این توده نجیب از قدیم ترین زمانه ئی که تا حال بصورت صریح علما به تعین آن موفق نشده اند از خود منظومه ها و سرودها یا بزبان دیگر يك دوره « ادبیات شفاهی » داشتند که منبع معلومات ماوسر چشمه تمام افتخارات خود ایشان بشمار میرود .
فهمیدن موضوع و دوره ادبیات شفاهی اگر برای دیگران کمی مشکل باشد برای ما افغان ها اشکالی ندارد زیرا زبان پشتو واجد چنین دوره بوده و حتی میتوان گفت که دوره ادبیات شفاهی این زبان خیلی ها طولانی تر بوده است و چون زبان پشتو شاخه از السنه باختری آریائی است مدتی دوره ادبیات شفاهی را در اصل زبان سرودها پیموده و بعد حینیکه در اثر مهاجرت ها و دور شدن شاخه های آریائی باختر از همدیگر لهجه ها از هم متفاوت گردید، پشتو هم با وضعیتی که اختیار کرد تا زمان انتشار رسم الخط عربی دوره ادبیات شفاهی خود را ادامه داده است .
ادبیات شفاهی و تحریری در اصل مفهوم حقیقی فرقی ندارد جز به اینکه آنچه بزبان گفته میشود توسط علامه یا رسم الخطی به قید تحریر هم در آید ، زمزمه با لب و دهن و زبان چیز طبیعی است که با خلقت انسان یکجا خلق شده و تحریر با هر گونه علائم یا رسم الخطی که باشد نمونه ئی از مراحل تکامل بشریت است که هر قوم و کتله و ملتی نظر به موقعیت جغرافیائی و تماس و کثافت تاریخی قسمی از آن را در زمان و دوره معینی مالك شده است .
ادبیات شفاهی زمزمه زبان و قوای دل است که از دلی برخواسته و بر بانی نشسته است درین زبان و بزبان های دیگر تکرار شده تا از راه گوش به حافظه ها جای گرفته و در دل ها تاثیر افگنده است جای این گونه ادبیات همیشه حافظه


( ٤٧)

و زبان و گوش و دل بوده در همین جاها تولد و نشو و نما یافته و محافظه گردیده است.

ادبیات شفاهی نسبت به ادبیات تحریری طبیعی تر است همان طوریکه بی تکلف حرف میزنیم بی تکلف سرودها و منظومه های این دوره هم سروده شده، ساده است پیرایه ندارد. آنچه چشم می بیند و دل احساس میکند از زبان می برآید.
چون صحبت و تکلم کار طبیعی همه نوع بشر است لازم می آید که همه اقوام دنیا ادبیات شفاهی داشته باشند، حتماً این طور هم است پیش از ایجاد رسم الخط نزد هر قوم و بعد از ان ادبیات شفاهی بوده است ولی عموماً آن ادبیات از مراحل ابتدائی تجاوز نکرده و اگر تجاوز هم کرد، محافظه نشده است و در نتیجه اثری از ان باقی نمانده لذا میتوان گفت که ادبیات شفاهی و مخصوصاً حفاظت آن قرنها سینه بسینه یکی از اختصاصات آریائی ها و باز دقیق تر اگر بگویم یکی از ممیزات مختصه کتله آریائی های باختری است.

ادبیات شفاهی آریائی مدتهای مدید دهن بدهن و سینه بسینه انتقال یافت چون در خانوادهای آریائی قدیم انتقال میراث معنوی اهمیت زیاد داشت پدر خانواده که مربی این کانون كوچك هم بشمار میرفت سعی میکرد تا فرزندان خود را از ثمره سرمایه معنوی هم مستفید کند و این یگانه عاملی بود که تا موقع فرارسیدن تحریر، سرودها و منظومه ها را قرن های متمادی حفظ کرد و نگذاشت که بالكل محو و ناپدید شود البته يك قسمتی ازین سرودها آنهائی که از همه قدیم تر بودند از بین رفته اند و در اطراف آن مفصل تر صحبت خواهیم نمود.

آیا دوره ادبیات شفاهی آریائی یا « سرود گوئی » چطو شروع شده؟ و علت آن چه بوده؟ آیا محض شوق ادب و شعر گوئی این مجموعه را بمیان آورده یا کدام علت اساسی تری درین مورد مدخلیت داشته؟ درین شبه نیست که این مجموعه محض در اثر احساسات عشقی کدام شاعر و احتیاجات خالص ادبی


(٤٨)

بمیان نیامده بلکه قراریکه از روی ترجمۀ «وید» (دانش مذهبی) و «ریگ دید» (سرود ستایش) استنباط میشود سرودهای ویدی در حقیقت زمزمه نیاز دل و نوای ستایش قلب تودۀ آریا ئیست که شاعر حساس و دقیق با آهنگ و وزن کلمات و لطافت خیال خویش آنرا رنگ دیگر داده است. بناءعلیه گفته میتوانیم که شالودۀ سرودهای «ویدی» و اساس آن تخیلات مذهبی و ستایش است و چون مفکورۀ آئین مذهبی آریائی پرستایش عناصر طبیعی و مظاهر بدیع آن قرار داشت طبعاً از خلال ابیات آن توصیف عناصر زیبای طبیعت معلوم میشود.
نگاهی به تاریخ ادبیات ملل واضح میسازد که وجود ارباب انواع و مجسم ساختن قوای طبیعی و نام گذاری برای آنها در عالم ادبیات اعم از اینکه احساسات شاعر و گوینده به نظم باشد یا به نثر رول فوق العاده مهم بازی کرده و صحنه را که شاعر میخواسته ترسیم کند ملون و مرموز، قشنگ و زیبا ساخته است. زندگانی شاعر با شور عشق و سوز دل تخمیر یافته، حینیکه میخواهد این «شور و سوز» را در عالم خیال خود ترسیم کند هر چند عناصر طبیعی و مظاهر زیبای طبیعت نام های قشنگ و اشکال و وضعیت های مخصوص و لطیفی در اوهام او داشته باشد کلام او که در حقیقت هیکل تراشیده شدۀ روح او است، قشنگ تر، زیبا تر، و گیرنده تر و جذاب تر و کامل تر می آید و بر شنونده بیشتر تاثیر میکند چنانچه یکی از علل عمدۀ ترقی یونانی ها در شعب مختلف صنایع ظریف هیکل تراشی، ادبیات (نظم و نثر و خطابه و بیان) موسیقی، معماری، حجاری و غیره وجود ارباب انواع و اساطیر مربوط آن بود. با وجودیکه اساس سرود ها تلقینات مذهبی است ولی زبان و کلمات و اصول بیان و طرز تفکر و صورت اظهار آن در قالب شعر طوری بعمل آمده که بر هر شنونده ئی تاثیر میکند و در زیبائی و لطافت خیال و تشبیهات بکر و طبیعی ادبیات بشر کمتر نظیر آنرا سراغ داده میتواند.


(٤٩)
گویند گان این سرود ها " ریشی های " فرزانه ودانا کسانی بود ند که
بر همه دانستنی های متداو له وقت معرفت داشتند . شبهه نیست که در اوائل وهله
جنبهٔ روحانیت آنها بیشتر بود ولی در عین زمان شاعر وخطیب و ادیب هم بودند
ورهنمائی توده چه در امور مذهبی و چه در حیات اجتماعی و سیاسی کار آنها
بود . ریشی ها بحیث دانایان قوم ومفکرین جامعه در حیات اجتماعی آریائی
و زنده نگه داشتن عنعنات و تقویهٔ قوای روحی واتحاد قومی و رهنمائی مردم
به مدارج عالی اخلاقی رول مهم و بزرگی بازی کرد ند. ایشان با و جود نفوذ فوق العادهٔ
که درمیان مردم ونزد روسا و در دربار شاهان داشتند گاهی ما نند روحانیون
کلده خودرا حیثیت شاهی نداده بودند بلکه محض برای بهبود و بر تری قوم
خدمت میکردند . خطابه ها میدادند ؛ سرود جذاب میساختند و افکار
پسندیده و روشن در دماغ تودهٔ مردم تو لید میکردند. ریشی ها درمیان تودهٔ
عوام و نزد شا هان محبوب ومحترم بودند و شاهان اریائی در امور مملکت
داری از افکار روشن و نظریات صائب آنها استفاده میکردند. بصفت ریشی علما
و شعرائی در هر دو طبقهٔ مردان وزنان وجود داشت و نام های ریشی های
هر دو طبقه بکرات درسر ودها تذ کار رفته ' بهر حال سرود های اریائی که
میخواهیم در ین مبحث مطا لعه کنیم از قریحهٔ توانای همین ریشی ها تراوش
کرده . ایشان اولین شعرای کشور ما و منظومه ها وسرود های شان اولین
مظاهر ادبی مملکت ما است. سرود ها از نقطهٔ نظر ادب مقامی دارد بس بلند
وشامخ وادبیات بشر نظیر آنرا کمتر سراغ داده خواهد توانست . علاوه
بر جنبهٔ ادب و زبان سرود ها یگانه منبع مطالعات آریائی میباشد و تمام تحقیقاتی
که از دو صد سال باینطرف در اطراف مسایل آریا و آریائی و غیره بعمل آمده
ومی آید همه اش بر اساس متن سرودها و ملحقات آن استوار است چون سرود
های ویدی در تاریخ ' ادبیات زبان ' مطا لعهٔ لغات 'اعلام تاریخی و جغر افیائی


(٥٠)

داستان ها بر دیگر ممیزات عرق وخون ونژاد و سجایای اهالی کشور ما روشنی
زیادی می اندازد و اساس تمام مطالعات آریائی میباشد مختصراً از پهلو های
مختلف آنرا مطالعه میکنیم :

« وید » یا « ودا » : مجموع سرودهای معلوم آریائی که بما رسیده
به چهار دسته تقسیم میشود که آن را نظر به قدامت و موضوع به نام های (ریگ وید)
«یجور وید» (اتروید) (سام وید) تقسیم نموده اندو بیان راجع به هر کدام نشریحاتی
خواهیم داد، عجالتاً بر این ملاحظه اکتفا میکنیم که در نام های چهار گانه
مذکور کلمۀ ( وید ) تکرار شده وطوریکه از زبان « ماکس مولر » اولین
مدقق زبان و مدنیت ویدی در تمهید مقدمۀ طبع اول کتاب سرود های ریگ وید
(۱) ذکر رفته احتمال دارد که ( وید) اولین کلمه ئی باشد که از زبان آریائی
برامده معنی کلمۀ ( ودا ) اصلاً ( دانائی ) است زیرا از فعل ( وید )
دانستن مشتق شده و بصورت دقیق تر و اصطلاحی آن را ( دانائی مذهبی )
یا ( دانش مقدس ) تعبیر میکنند. زیرا سرودهای ( ویدی) در اصل اساس
عبارت از يك رشتۀ تخیلات مذهبی است که در قالب الفاظ زیبا و قشنگ و با آهنگ
و موزون ، شکل شعر را بخود گرفته است.

سرود های « بلهیکا » یا « بخدی »

سرودهای قدیم ومجهول : مجموعۀ سرودهای آریائی که چهار کتاب وید را
تشکیل داده و قدیم ترین آن دسته «ریگ وید » میباشد عبارت از آثار منظومی
است که در زمان استقرار آریاها در حوزۀ های شاداب رودخانه های جنوب
هندوکش سروده شده و به تدریج دامنه آن با مهاجرین بطرف شرق وجنوب
و غرب آریانا و ماورای « سندهو » ادامه یافته و قسمت های جدید «ریگ وید»
وسه کتاب دیگر ویدی در خاك های « هفت دریا » پنجاب فعلی بمیان آمده است

(۱) جلد اول سرودهای ریگ وید تألیف PAL. Ph T.H Griffith, M.C.I.E. « گریفت »


(٥١)

با وصف این حال یادگارهای فراوانی چه از خاك و چه از باشندگان غرب سند
در آنها موجود است بهرحال عجالتاً به این مطالب کاری نداریم زیرا حدودی
که سرودها در آن سروده شده است بان شرح خواهد یافت لذا به این می پردازیم
که این سرودها یعنی مجموعهٔ چهار کتابی را که ذکر شد «سرودهای معلوم»
میخوانند زیرا به هر کیفیتی که بوده دهن به دهن تا بعصر ما رسیده است . آنچه
درین مبحث گفتنی هستیم این است که سرودهای آریائی منحصر و محدود به
همین آثار منظوم فوق نمیباشد بلکه یادگار و نمایندهٔ يك دورهٔ ثقافت ادبی
بزرگی است که شواهد قدیمهٔ آن بکلی از بین رفته چنانچه خود سرودهای
ویدی باربار به این مطالب اشاره میکند . اگرچه بالتفحص اشعار مجهول ویدی
بدست نمی آید معذالك تذکار آن از نقطهٔ نظر مراتب تاریخی ادبیات ویدی
در آریانا خیلی مهم است زیرا سرزمینی که در آن سرودهای مجهول سروده
شده سرزمین آریانا و مخصوصاً قسمت بلهیکا یا بخدی زیبا است. تصریح مطلب
اینکه سرودهای مجهول بین عصر ویدی و زمان استقرار آریاها در حوزهٔ اکسوس
(باختر) بمیان آمده و این خود وانمود میکند که سرودهای مجهول باید سراسر
در آریانا و حصهٔ زیاد آن در حصهٔ شمال هندوکش بمیان آمده باشد پیشتر
گفتیم که (سرودها) در حقیقت منظومه‌های روحانی بود که از زبان آریائی‌ها
بیرون شده و چون آریائی‌ها پیش از شروع مهاجرت در بخدی هم زبان به توصیف
عناصر طبیعی کشوده طبعاً حکم میتوان کرد که اولین پارچه نظم و شعر در شمال
هندوکوه سروده شده است و چون مهاجرت شروع نشده بود اثرات آن به
دیگر نقاط انتشار یافته نتواست. همین طور سرودهائیكه در اوائل مهاجرت
در سایر نقاط شمال هندوکش یا جنوب آن ظهور نموده است هم بواسطهٔ قدامت
شواهدی از خود باقی نگذاشته و از همین جهت است که در سرودهای ریگ وید
که قدیم ترین حصهٔ اشعار معلوم را تشکیل میدهد از رود کابل و سوات و کرم


(٥٢)

و گومل وغیره اسم برده شده است.

اگر متن سرودهای (ریگ وید) بنظر تعمق دیده شود دران چندین مراحل
ادبی مشاهده خواهد شد در صورتیکه تنها متن «ریگ وید» دوره های مختلف
را وانمود کند طبیعی مینماید که پیشتر ازان حتماً دوره های دیگری هم بوده
وذوق ادبی به اندازه‌ئی پرورش یافته بود که زمینه را برای ظهور سرودهای
(ویدی) مساعد ساخت. دوت Dutt در مولفهٔ خویش موسوم به آریائی ساختن هند
The Aryanisation of India صفحه (٥٥-٥٤) مینگارد که اختلافات بزرگ
متن «ریگ ویدا» بجای خود جز یادگار کوچکی از یك دورهٔ وسیع سرودهای
ادبی مفقود نمیباشد و تغیرات واضحی که در دورهٔ (ویدی) در خود زبان سرودها
بمشاهده میرسد نشان میدهد که پیش از سرودهای دورهٔ ویدی حتماً يك عدهٔ
زیاد سرودهای دیگری هم بوده که متأسفانه مفقود شده و بما نرسیده چنانچه
متن «ریگ وید» درین باره شهادت میدهد و جمله های «دانایان قدیم»
و «سرودهای قدیمی که بلباس نوی عرض اندام نموده اند» و «سرودهایی که
در زمانه های قدیم ترکیب شده اند» (۱) هرکدام بجای خود واضح و صریح
بیان میکند که دورهٔ ادبی محض با سرودن منظومه های «ریگ وید» که قدیم ترین
آثار ادبی دورهٔ (ویدی) میباشد شروع نشده بلکه پیش ازان دورهٔ بزرگ
دیگری بوده که آثار دورهٔ ویدی نمونه یا یادگاری از آن بشمار خواهد رفت
جمله (دانایان قدیم) اگر چه کوتاه و خلص است ولی مفهومی صریح دارد
و واضح میگوید که ریشی ها ومردان فرزانه و بصیر بردانش متداولهٔ وقت که عبارت
از قوانین مذهبی، مراسم قربانی، اشعار و سرودها، اصول تربیهٔ اولاد وخانواده
و تربیهٔ حیوانات وفن ومحاربه وغیره باشد بیش از عصر ویدی در میان آریائی ها

(۱) صفحه ٥٥ کتاب: The Aryanisation of India By
Nripendra Kumar Dutt. M. A. Th. D.


(٥٣)

وجود داشت از جمله دیگر « سرود های قدیمی که بلباس نو عرض اندام نمودند» این مطلب فهمیده میشود که سرودهای قدیمه در عصر ترکیب منظومه های «ریگ وید» از خاطره ها کاملا" فراموش نشده بود و تا اندازه ئی کافی در حافظه ها وجود داشت که تغیرات سبك ادبی عصر «ویدی» بعضی ها را بلباس نو در آورد.
قرار نظریه « آرتر مکدونل» (۱) « مجموع سرود هائی که کتاب «ریگ وید» را تشکیل داده است در عرصه چندین صد سال بمیان آمده است» اگر سبك گفتار وطرز تخیل شعرا وتفرقه دوره ها ومدرسه های ادبی که در آن تمیز داده اند مدنظر گرفته شود میتوان گفت که ظهور مجموع سرود های ریگ وید از چندین صدسال هم بیشتر وقت گرفته، چون سرود های «ریگ وید» یعنی قدیم ترین قسمت های سرود معلوم ویدی بعداز جدا شدن شاخه هندی و فارسی از باختر بمیان آمده و محل ظهور آن قراریکه بعدتر دیده خواهد شد دامنه ها و وادیهای جنوب و جنوب شرق هندوکش است بدون شبهه و تردید گفته میتوانیم که سرود های گمشده ومجهول که اینجا مورد بحث ما است در شمال هندوکش در کانون قدیم آریائی در « بخدی زیبا » بمیان آمده و جا دارد که آنها را بنام «سرود های بخدی» یا «سرود های بلهیکا» بخوانیم.
با وجود اینکه «سرود های بلهیکا» یا بخدی در دست نیست و آنرا بنام سرود های گمشده ومجهول خطاب میکنیم در اصل وجود آن پیش ما شبهه و تردید نیست وعلاوه بر اشارات صریح سرود ویدی دلایل عقلی و نظری و عملی در دست است که بخدی را کانون قدیم ترین سرود های آریائی بخوانیم وظهور قدیم ترین سرود آریائی را بدانجا نسبت دهیم علاوه بر تشابه زیادی که من حيث زبان میان سرود های ویدی و گات ها و سائر قسمت های اوستا موجود
(۱) صفحه ٤٥ تاریخ ادبیات سانسکرت نگارش « آرتر مکدونل»


(٥٤)

است من حیث اصطلاحات ادبی وشیوه های بیان وطرز تخیل وموضوع گفتار هم قرابت زیادی دیده میشود . اگر سرود ویدی قدیم ترین مظهر ادبی و منظومه های ادبی آریائی باشد واز جنوب هندوکش شروع شده وبطرف شرق جانب «سندھو» ادامه یافته باشد، میان آن ومتن اوستا که در حوالی ١٠٠٠ ق م در بلخدی بمیان آمده آنقدر ها شباهت باقی نمی ماند حتماً پیش از دورهٔ ویدی در شمال هندوکش سرود ها ومنظومه های زیادی بمیان آمده واصطلاحات وطرز بیان وسبک گفتار آنقدر در روحیات ریشی ها وطبقهٔ منور ریشه دوانیده بود که در سرود های اوستائی تاثیر بخشد . از طرف دیگر همین طور که قسمتی از سرود های آریائی ویدی گم شده وبدست نیامده، حصهٔ قدیم سرود های اوستائی هم مجهول است وا گر این دو قسمت مفقود «وید» و «اوستا» بدست می بود حقائق خودبخود روشن میگشت وهیچ گسیختگی میان قسمت های گمشده ومعلوم «وید» وحصه های معلوم واز بین رفته اوستا دیده نمیشد ولی چه چاره که حتی سومین نمونه مميزه نبوغ ادبی بخدی بعضی قسمتی از شاهنامه دقیق بلخی هم گمشده وبدست نرسیده است .

«ارتر مکدونل» که بیشتر از او اسم بردیم میگوید . «که شعرای حصص قدیم «ریگ وید» از همکاران متقدم خویش یاد کرده، پایهٔ دانش واحاطهٔ آنها را تمجید نموده اند. ایشان سرود ها وپارچه های منظوم متقدمین را میخواستند تجدید نموده وبا این آرزو از اشعار اجداد خویش وشعرای باستانی یاد آوری کرده اند» (١)

از روی بیانات فوق معلوم میشود که پیش از عصر مهاجرت ورفتن شاخه های آریائی هندی وفارسی از باختر وسائر نقاط آریانا بطرف شرق وغرب دورهٔ
(١) صفحه ٤٥ کتاب تاریخ ادبیات سانسکریت، نگارش «آرتر مکدونل»
A History of Sanskrit literature by Arthur. A,
Macdonell. M.A.Ph.D.London


(٥٥)

ادبی در شمال مملکت ما گذشته که میتوان آنرا بنام «مدرسهٔ بلخی یا بلهیکا» یاد کرد و اکثر سرودهای مجهول و گمشده ثمرهٔ آن بود . درین دوره که تحدید حدود اولی آن کار مشکلی است و در اخیر آن قبایل آریائی در تمام زوایای آریانا منشعب شده و آمادهٔ حرکت به ممالک همسایه بودند ریشی های فرزانه و دانایان نامی در شمال آریانا وجود داشت که در فن سرودن اشعار قریحهٔ توانا و مهارت تامه داشتند و شعرای دورهٔ «ریگ وید » با افتخار از آنها یاد آوری میکردند و تجدید سبک آثار و گفتار آنها را یکی از آرزوهای قلبی خویش میشمردند. از بیانات فوق که مستند بر تذکار بعضی نکته های متن خود سرود های ( ریگ وید ) است چنین استنباط میشود که دورهٔ (ریگ وید) تقریباً یکنوع دورهٔ تجدد ادبی بوده و شاید آرزوی زنده کردن یادگار شعرای قدیمه و سبک وطرز گفتار آنها که از مفاخر اجدادی آریائی بشمار میرفت باعث شده باشد که شعرای دورهٔ (ریگ وید) من بعد نشیده های خود را در کانون خانوادگی محافظه کرده و پدر به پسر تا به زمان کتابت انتقال دهند . پس درین شبهه نیست که پیش از شعرای عصر «ریگ وید » شعرای مقتدر درمیان آریائی ها وجود داشت ولی معلوم نیست که چرا آثار آنها مانند سرودهای ویدی باقی نمانده است قدامت يك علت آن شده میتواند ولی دورهٔ (ریگ وید) هم قدیم است . اگر گفته شود که شاید آثار پیش از عصر (ریگ وید) کم و محدود بوده و از خاطره ها محو شده بازهم صحیح نیست زیرا طوریکه دیده شد آثار دورهٔ (ریگ وید) جز نشانی از (عظمت دورهٔ ادبی قدیم) نمی باشد لذا بعض دلایل وموجبات را در نظر گرفته گفته میتوانیم که شعرای سرودهای (ریگ وید) یکنوع (رینسانس ادبی ) را شروع کرده در صدد بر آمده اند که دیگر آثار منظوم خویش را که در عین زمان قوانین مذهبی اصول خانوادگی مراسم قربانی و نواهای آتش بار عشقی دران نهفته است نگذارند که از بین برود و پدر خانواده کوشش کند که


(٥٦)

حتماً بعنوان (میراث معنوی) آن پارچه‌های لطیف را به اولاد خود منتقل
سازد . شعرای عصر (ریگ وید) نه تنها برای حفاظۀ آثار خویش اقدامات
جدی کردند بلکه در صدد تجدید و زنده کردن اشعار قدیمه و سبك گفتار
اجداد خویش هم بر آمدند و حتی المقدور تا جائیکه حافظه‌ها كمك میتوانست
درین راه صرف مساعی نمودند ولی تا جائیکه خود سرودهای ریک وید شهادت
میدهد درین راه موفقیت شایانی نصیب آنها نشد جز اینکه بصورت مبهم بگویند
که در زمانه‌های قدیم در میان اجداد ما شعرای نامی و گرامی تری وجود
داشت . راجع به تعقیب سبك شعرای قدیم طبیعی اقداماتی شده و احتمال دارد
که با تتبع در سبك نگارش و ساختمان و ترکیب کلمات قدیم ترین سرودهای
(ریگ وید) این مطلب تا حدی برآورده شود زیرا خود مجموعۀ سرودهای
ریگ وید هم بذات خود از نقطۀ نظر شکل و ساختمان کلمات و لهجه و آهنگ
نمایندۀ چندین دورۀ ادبی می‌باشد که ازان بعدتر صحبت خواهد شد .

سرودهای جنوب هند و کش

سرودهای معلوم : برعکس سرودهای گمشده و مجهول که بالا از ان بحث
کردیم دستۀ سرودهای دیگری بمار سیده و در دست است که آنرا معمولاً بنام
سرودهای معلوم یاد میکنند و با تفرقۀ مدرسه‌هائی که ازان صحبت خواهیم کرد
يك قسمت آن روی همرفته در دامنه‌ها و وادی‌های جنوب هندوکش بمیان آمده
است . سرودهای معلوم بیشتر خاطره‌های آن دورۀ حیات آریائی را
یاد دهانی میکنند که آریاها از بحدی به جنوب تیغۀ هندوکش فرود آمده
مدتی در وادی‌ها و دره‌های دو کوه (بویائی ری ستا) (هندوکش) و سپیتاگو ناگیری
(سپین غر) منتشر و مستقر شدند و از میان آنها شاخۀ به تدریج از راه‌های
طبیعی مجرای رودخانه‌های خروشانی که ازین دو کوه بزرگ سرازیر میشود


(٥٧)

بطرف حوزۀ رودخانۀ سندهو (سند) و ماورای شرقی آن مهاجرت کردند.
سرودهای معلوم آریائی يك دسته سرودها و منظومه ها و آثار ادبی زیاد
و مبسوطی را در بر میگیرد که از جنوب هندوکش و وادی های کوبها (کابل)
کرومو (کرم) ، گوماتی (گومل) ، سراسواتی (ارغنداب) راسا (کنر) ، سواتسو
(سوات) ، شروع شده و بکنار گنگا که بیش از يك دفعه در سرودها ذکر نشده
خاتمه می پذیرد . سرودهای معلوم آریائی که روی همرفته در جنوب آریانا
بمیان آمده همه اش در يك نقطه و بيك عصر ظهور نکرده بلکه مربوط به
زمان ومکان مختلف است. وقسمت عمدهٔ آن بنام سرودهای ویدی یاد میشود
ومر کب از چهار کتاب است وقدیمترین آنرا (ریگ وید) گویند وعقب آن
يك سلسله کتب وملحقات دیگر می آید . چون مجموع این ادبیات وسیع از
طرف جمعی از مدققین مطالعه و طبقه بندی شده اول به ذکر نظریات وتقسیمات
عمومی پرداخته و بسان از زاویهٔ خصوصی تر صحبت می کنیم .
موضوع قدسیت سرود ها ومعتقدات آریائی ها مبنی بر اینکه آن را
الهام آسمانی تصور مینمودند چیزی است طبعاً بی اساس وخیالی که قدامت
زمان در افکار آنها نشانیده بود والهام آنها را میتوان الهام دل شاعر قیاس
کرد که داخل قالب کلمات قشنگ وموزون شده و بشکل پارچهٔ شعر لطیف
عرض وجود کرده است . ازین جهت مجموع سرود های ویدی را دو حصه
میکنند یکی « سروتی Cruti » یعنی ( الهام شده ) و دیگر قسمتی که ازین
خواص بری میباشد .
(۱) « سروتی » یعنی آن قسمتی که آریائی ها (الهام) تصور می نمودند
عبارت از چهار کتاب (وید) است که آنها را بنام (سانهیتا) Sonhita یعنی
(مجموعه) هم یاد میکنند و بواسطهٔ مفهوم منظومات خود به اسم عام تر
(ریگ وید) (یجور وید) ، (سام وید) (اتروید) مشهور شده است .


( ٥٨ )

( ٢ ) آن قسمتی دوم که جنبه الهام بخود ندارد و بنام « بر همانا Brahmana »
یاد میشود عبارت از يك سلسله آثار خورد و بزرگی است که عموماً از مراسم
و تعبیرات فورمول های مذهبی بحث میکند و هريك از چهار کتاب فوق بکعده
برهمانا ها بخود ملحق دارد .
ارانی کا Aranyaka ( تفکرات جنگل ) و ( یوپانیشاد ) Upanishad
( الهامات مخفی ) را بعضی ها علیحده و بعضی ها تحت عنوان ( برهمانا ها )
حساب کرده اند .
نا گفته نماند که بعضی علما تقسیمات دیگری هم در مجموعه ادبیات «ویدی»
نموده و مخصوصاً ( قسمت سروتی ) را به سه دسته واضح ومعين ذيل هم تقسیم
نموده اند :
( ١ ) اصل سرودهای ویدی که قسمت عمده آن در مجموعه ( ریگ وید)
گرفته شده است .
( ٢ ) بقیه سرودها که پسان تر سروده شده و سه کتاب دیگر ویدرا تشکیل
میدهد بايك عده تعبیرات که در اطراف آنها نوشته شده است .
( ٣ ) آثاریکه دران افکار فلسفی بیشتر تمرکز دارد مانند ار نیا کا
Araniyaka ) و یو پانیشاد Upanishad که معمولاً آنها را بعد از برهماناها
قرار میدهند ( ١ )
ریگ وید و تقسیمات آن : در میان سرودهای معلوم آریائی و ادب عصر
ویدی قدیم ترین همه مجموعه ایست که بنام سرودهای ریگ وید یاد میشود
وقرار تقسیماتی که گذشت جزء ادبیات ( سروتی ) است و قدیم ترین حصهٔ
آن را تشکیل میدهد مجموع سرودهای «ریگ وید » قرار نظریه مدرسه

(۱) برای اینکه مجموع آثار ادبی ( ویدی ) تذکر یابد سلسله آن مختصراً ذکر شد
و گر نه به استثنای سرود های ( ریگ وید ) مابقی به صورت مستقیم به تاریخ باستانی آریانا
آنقدر ها ربط ندارد و متعلق به حوزه پنجاب است .


(٥٩)

«ساكالاکا» که منحصر به فرد است مشتمل بر ١٠٢٨ «سرود» است
که آن را روی هم رفته به ده کتاب با قرار اصطلاح «ویدی» به ده دایره
«ماندالا Mandala» تقسیم نموده اند . نا گفته نماند که در تقسیمات سرود
«ریگ وید» رویهٔ مصنوعی و تازه تر دیگری را هم اتخاذ کرده اند که مجموع
سرودها را به هشت برخه (هشتانه Ashtata) و هر برخه را به هشت ادیانا
Adhyana و هر حصه اخیرالذکر را به پارچه های دیگر تقسیم میکنند ولی این
تقسیمات اساسی ندارد و مصنوعی است و در کتاب های که در ان معمولاً
سرودهای «ریگ وید» را ترجمه نموده اند همان اصول اول الذکر و تقسیمات
دهگانه مراعات شده است تقسیمات ده گانه سرودهای (ریگ وید) به این جهت
اساسی شمرده میشود که ازان بعضی ملاحظات و نتایج تاریخی هم بدست میآید
قراردقتی که مطالعین و ارباب تحقیق در متن سرودهای «ریگ وید» و معنی
و مفهوم و ساختمان کلمات و لهجه و آهنگ جملات و غیره نموده اند
به این نتیجه رسیده اند که شعرای آریائی که آنهارا (ریشی richi) میگفتند
به دسته دسته یا خانواده خانواده بزرگ تقسیم شده بودند و هر دسته یا
خانوادهٔ شعرا اشعار و منظومات يك کتاب را سروده اند بلی چون آریائی ها
بیشتر از مادیات به محافظهٔ معنویات اهمیت میدادند هر شاعر کوشش نموده
است که آثار خود را در خانوادهٔ خود محفوظ دارد و به این ترتیب هر کتاب
به خانوادهٔ تعلق گرفته است. قرار مطالعهٔ متن سرودها این مطلب تصریح یافته
است که ده کتاب سرودهای «ریگ وید» بصورت عمومی خواص مشترك ندارند
معذلک شش کتاب آن که از دوم تا هفتم باشد با وجودیکه اثر خانواده های
علیحده و احفاد آنها میباشد واجد نقاط مشترکی هم است . این شش کتاب
یا حصه ریگ وید بهر خانواده هائیکه تعلق داشت در میان احفاد همان خانواده
سینه به سینه نگاه شده رفته زیرا طوریکه گفتیم هر خانواده آن را (وراثت)


(٦٠)

خوبش گفته محافظه نموده است و ازین جهت آنها را (کتاب‌های خانواده)
نیز گویند. معذلک آنچه در آنها مشترک است پلان متحد‌الشکل است که در ما‌بقی
حصص (سرود ریگ وید) دیده نمی‌شود درین شش کتاب سرود‌ها بترتیب
ارباب انواع قید شده و همیشه اوائل کتب مذکور به سرود‌های (اگنی)
رب‌النوع آتش و (اندرا) رب‌النوع جنگ شروع می‌شود و به تدریج کم شده
سرودهای ما بعد متن هر کتاب کوتاه شده میرود و حتی تعداد افراد - مصرع
و تعداد حرکات و سیلاب‌ها هم کم میشود. اما تعداد خود سرود‌ها در هر کتاب
به ترتیب کسب زیادت میکند. ازین پلان و ترتیب واحد استنباط میکنند که
این (شش کتاب) مجموعۀ اولیه‌ئی بوده که در اول و آخر آن کتاب اول
و هشتم علاوه شده است. سرودهای این دو حصه کار خانواده‌های واحد نیست
و عدۀ زیاد و مختلفی دران دست زده اند (١) سپس کتاب نهم درین مجموعه
علاوه شد. این کتاب با فصل سراسر وقف سرودهائی است که بتوصیف (سوما)
تخصیص دارد بالاخره کتاب دهم حصه‌ائیست که در آن سرودهای تازه و قدیمتر
هر دو جمع است و قرار بعضی نظریه‌ها عبارت از مجموع سرودهای میباشد که
در تقسیمات فوق نیامده است. طوریکه پیشتر اشاره شد بعضی‌ها کتاب دهم
و اول و هشتم را درین حساب آورده‌اند برای اینکه دقیق‌تر ماهیت کتب
سرودهای ریگ‌وید معلوم شود قدری داخل جزئیات می‌شویم :

کتاب ٢ - ٣ - ٤ - ٥ - ٦ - ٧ هر يك مشتمل از يك سلسله سرود‌هائی است که
تعداد آنها به ترتیب زیاد میشود. وحدت شکل واشتراك و خواص عمومی آنها
حکم میکند که هستۀ «ریگ وید» همین‌ها و مابقی کتب دیگر به آنها علاوه
شده باشد. کتاب اول «ریگ وید» در خور دقت است زیرا از سر تا اخیر آن

(۱) بعضی‌ها کتاب اول و هشتم و دهم را در يك حساب میگیرند صفحه ٤١ کتاب
Sanskrit literature by: A.A. Macdonell


(٦١)

بيك پیرایه نمیباشد و در آن هم دو حصه قابل شده اند و میگویند که ۹ مجموعه
کوتاه که حصه دوم آن را تشکیل میدهد به رویه وسبك ( کتب خانوادگی )
ترتیب شده وتقریباً برای کتب فوق الذکر یکنوع تمهیدونمو نه گردیده است.
در کتاب هشتم، سرودها به آن ترتیب وارتباطیکه در ( کتب خانوادگی )
دیده میشود نیامده اند وارتباط سرودهای آن بین یکدیگر بیشتر به این قسم
است که بعضی فقره ها و پارچه ها تکرار در آنها ذکر شده اند اگر چه نام
خانواده « کانوا Kanva » دران عمومیت دارد ولی کثرت شکل قطعه بندی
اشعار آن به آن مقام علیحده میدهد
حصۀ دوم کتاب اول طور یکه ذکر شد به جمع کتب خانوادگی در آمد
حصۀ اول آن که ازسرود اول تا ۵۰ را در بر میگیرد خواصی دارد که به
کتاب هشتم شباهت بهم میرساند و بواسطۀ شکل قطعه بندی اشعار آن که از
اختصاصات مدرسۀ ادبی خانوادۀ (کانوا) است بیش از مناصفه سرودهای آن
به این خانواده تعلق میگیرد. معذلک ما بین این دو حصه هم چیزهای مشترکی است .
کتاب نهم مشتمل برسرود هائی است که همه در اطراف صفات ( سوما )
سروده شده . درین شبهه نیست که سرود های این کتاب وقتی بشكل مجموعه
در آمده است که هشت کتاب دیگر جنبهٔ واحدی بخود گرفته از روی اشکال
طبقه بندی اشعار معلوم میشود که همان خانواده هائیکه در تصنیف کتب ۲
تاهفت دست داشتند درکتاب نهم هم بی مدخلت نیستند از طرف دیگر سرودهای
(سوما ) که مقصد از مندرجات این کتاب باشد با کتاب اول وهشتم هم شباهت
بهم میرساند . چنین معلوم میشود که در زمانیکه سرود های خانواده های
مختلف را دسته بندی نموده کتاب های علیحده تشکیل میداد ند سرود های
مخصوص سومارا از میان همه کشیده و کتاب علیحده ساخته اند ولی ملتفت
باید بود که این نظریه به جدید بودن این کتاب دلالت نمی کند زیرا اگر


(٦٢)

بعضی سرودهای آن به عصر ظهور کتب مذکور نسبت میشود بعضی سرودهای
دیگری دارد که با مندرجات اوستا خیلی شبیه است و این مسئله کار سرودهای
مذکور را به عصری میکشاند که قبایل آریائی هنوز از کانون باختر بطرف هند
و فارس نرفته بودند و این خود کمال قدامت آن را تائید میکند کتاب دهم
وقتی بمیان آمده که ٩ کتاب دیگر از ترتیب برآمده و کاملا وجود داشته
است مصنفین کتاب دهم کسانی اند که با مفهوم مندرجات ٩ کتاب دیگر آشنائی
دارند و در فضای معنوی آن کلان شده اند از روی شکل و مواد آن باز نظریاتی
راجع به تازگی کتاب دهم بمیان آمده است چنانچه از نقطه نظر اساطیر ارباب انواع
بملاحظه میرسانند که به استثنای آنهائیکه حائز مقام و اهمیت بزرگ بودند
مانند (اگنی) و (اندرا) بعضی های دیگر مثل ربة النوع صبح از بین رفته اند
اگر از نقطه نظر زبان هم ملاحظه شود کتاب دهم نسبت به ٩ کتاب دیگر تازه
معلوم میشود، حروف علت در سرودهای آن زیاد شده، وقفه نادر گردیده است
کثرت (ل) در عوض (ر) که از خواص سانسکریت تازه تر است در آن
عمومیت دارد. صورت جمع کلمات که به ایزاد Asas بعمل می آید رویه کمی
گذاشته هكذا لغات قدیمه اكثرا از استعمال برآمده و جای آنها را لغات تازه تر
اتخاذ کرده است خلاصه ملاحظات فوق هر يك میرساند که کتاب دهم آخرین
مرحله ادبی سرودهای (ریگ وید) است.
روی هم رفته سرودهای (ریگ وید) كاريك روز و یکنفر نیست چندین
صد سال گذشته تا این مجموعه را دسته های خانوادهای شعرا و اسلاف آنها
بمیان آورده اند .

مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ وید (١) : در میان آثار معلوم ویدی
ریگ وید قدیم ترین سرودهای معلوم تنها مجموعه ایست که حصه زیاد آن در داخل
(١) ریگ به معنی تمجید و ستایش و وید به معنی دانش است مجموع سرودهائی را که این اسم
بران اطلاق میشود میتوان «سرود ستایش» ترجمه نمود.


(٦٣)

خاك آریانا سروده شده ومن حیث ادب وزبان وتاريخ وجغرافيه ومعتقدات ورسوم وعادات وحیات اجتماعی وغيره بيك دورة مهم زندگانی ما و کشور ما روشنی می اندازد. مجموع سرودهای ریگ وید که تقسیمات داخل آنرا مطالعه کردیم من حیث زمان ومکان فرق دارد. چنانچه «وی وین دو سن مارتن» فرانسوی درین مورد می نویسد: «سرودهای ریگ وید بلا شبهه به زمان ومکان مختلف بمیان آمده، حين مطالعه پارچه های متعدد این مجموعة وسیع دقت زیاد باید کرد که غیر از اشارات السابی وپاره چیز های دیگر که در خور سنجش است میان سرودهای قدیم تر وآنهائیکه بمانزديك تر اندوقت خیلی زیادی گذشته» (۱) موسیوواله دوپوسن چنین اظهار میدارد: میدانیم که آریاها میان خودمی جنگیدند، بطی حرکت میکردند و در عصر «ریگ» درمنتها اليه شمال غربی هندوافغانستان شرقی بودندودراینجاها انشادریگ قرن هاوقت گرفته است بین سرودهای قدیمه وجديد، بین سرودجدید وبرهمانا، ها صدها سال سپری شده، تنها اگر به تقسیمات مدارس برهماناها، به السنه سلاله های استادانی که مدارس مذکور به آنها مربوط است و به تذکار استادان ازمنه سابقه نگاه کنیم هر کدام بجای خودظاهر میسازد که انشاد انها چند ین قرن وقت گرفته است» (۲) مطلب مااینجادر سرودریگ وید است که به اساس نظریات مدققین ومخصوصاً انچه بالاذکرشد میان قدیم ترین پارچه ان که در خاك افغانستان سروده شده وجدید ترین آن که درپنجاب بعمل آمده قرن های طولانی گذشته ودر این میان بعقیده ماكس مولر زبان سرودها پاره تحولاتی نموده که در آن بمناسبت پاره وقایع داستانی ونیمه تاریخی وادبی میتوان مدارسی تعین کرد. مخصوصاً وادی های رودخانه ها
(۱) صفحه ۹ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف «وی وین دوسن، مارتن»
(۲) صفحه ۲۱۹ هند واروپائی وهند وایرانی ،هند تا حوالی ۳۰۰ سال ق م


موقف طولانی و صحنه وقوع پاره حوادث مشخصی است که بجاهایش از بعضی از آنها درین فصل صحبت خواهم کرد .
تاریخ سرودهای (ویدی) : تعین تاریخ سرودهای (ویدی) چه از نقطه نظر مراحل ادبی چه از پهلوی مراتب مهاجرت از هر نقطه که باشد خیلی مهم است گذشته از اهمیت عمومی این مسئله تعین تاریخ سرودهای ویدی برای ما اهمیت خاصی دارد زیرا آن طوریکه پیشتر ذکر شد بعلاوه سرودهای مجهول و گمشده که به بخشی نسبت نمودیم قدیمترین حصص سرودهای (ریگ وید) هم در قسمت های جنوب و شرق افغانستان سروده شده است .
ناگفته نماند که موضوع تعین تاریخ سرودهای ریگ وید چیز آسان نیست زیرا هیچ چیزی در دست نیست که بصورت مثبت درین راه کمک کند ازین جهت این موضوع از مدت مدیدی علما را بخود مشغول ساخته و بجز اختلاف نظر چیز دیگر هنوز بدست نیامده است .
(مکس مولر) سرودهای ویدی را به چهار عصر تقسیم میکند .
(۱) سوتر اها یا مجموعۀ تشریفات عبادات از ٦٠٠ تا ۲۰۰ ق م
(۲) برهمانا یا تعبیرات آداب مذهبی از ۸۰۰ تا ٦٠٠ ق . م
(۳) عصر مانتر Mantras یا عصر جدید ریگ وید از ۱۰۰۰ تا ۸۰۰ ق م
(٤) عصر شاندا Chandas یا قدیم ریگ وید از ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ ق م
ولی در جای دیگر بملاحظه میرساند که سرودهای ریگ وید شاید در (۱۰۰۰ - ۱۵۰۰) - ( ۲۰۰۰ - ۳۰۰۰) ق م سروده شده باشد . هیچ يك قوۀ بشری بصورت یقین و دقیق تاریخ آن را معین نمی تواند .» (۱)
ادمایر Eod Meyer قدیمترین حصه ریگ وید را از ۱۵۰۰ بلندتر قرار میدهد .
موسیو و تر نیتس Winternitz درین مورد چنین می نویسد (۲) کتیبه های
(۱) بعضی از وید شناسان هند تاریخ سرودها را تا ۲۰ هز ر سال ق م هم بلند میبرند .
(۲) صفحه ۲۱۸ کتاب هند شاه ۳۰ سال ق م تالیف واله دوپوسن


(٦٥)

اشوكا نشان میدهد که آریائیها در قرن سوم ق م به جنوب هند رسیدند
و مدرسه های ویدی باندا یانا Bandhayana و غیره مربوط به منطقه جنوب هند است.
ازین معلوم میشود که استعمار این منطقه بدست آریائیها به قرن ۷ یا ۸ ق م
شروع شده است پس امکان ندارد که آریائیها را در حوالی ۱۲۰۰ و حتی
١٥٠٠ در شمال غرب هند و افغانستان قرار داد زیر ا بیوهلر Bühler
میگوید: (فرض نمودن این مسئله که کتله آریائی با وجود مخالفت های داخلی
به ٥ یا ٦ یا ٨ قرن ۱۲۳۰۰۰ میل مربع زمین هند را اشغال کرده و دران دولت ها
تاسیس نموده باشند بیخردی ومضحکه است)
اواد نبرگ Oldenberg میگوید درست است که ۷ قرن وقت زیادی است
و در چهار قرن در امریکا تبدلات زیاد رخ داده ولی مقابله این دو بهم مورد
ندارد. زیرا میدانیم که آریائیها بین خود میجنگیدند. سیر رفتار آنها بطی
بود در عصر ریگ وید در منتهای الیه شمال غربی هند وافغانستان شرقی مستقر
بودند و در آنجا ترکیب سرود ها چندین قرن وقت گرفته است. بین زمان
انشاء قدیم ترین سرودها وجدیدترین آنها بین جدیدترین آن وبر همانا قرنها
گذشته است . در باب برهمانا ' تقسیم مدرسه ها - سلسله طولانی علمائی که
مدرسه های مذکور به آنها ارتباط دارد' تذکار علمای زمانه های گذشته
هر کدام بجای خودارائه میکند که تکمیل این همه کارها قرنها وقت گرفته
است. بالاخره ایوپا نیشادها هم از يك سلسله زياد علما بحث میکند و در عصر یکه
ایوپانشاد ها انشاء شده است آریائیها فقط بريك حصه كوچك هند قابض
بودند پس برای تمام این چیزها هفت قرن مدت زیادی نیست.
پس گفته میتوانیم که عصر ویدی از ۵۰۰ با قرار تحقیقات جدیدتر از
۸۰۰ ق م بالاتر در زمان مجهولی انبساط داشت . اگرچه معمولاً این عصر را
بین (٥٠٠-١٢٠٠) (٥٠٠-١٥٠٠) (٥٠٠-٢٠٠٠) تعین میکند


(٦٦)
اما هيچ كدام آن براى خود دليلى ندارد . آنچه واضح است تاريخ اخير
اين عصر است كه به ۵۰۰ يا ۸۰۰ ختم ميشود. اوائل آنرا به ۲۰۰۰ يا
۳۰۰۰ ق م پيوست بايد نمود .
پروفيسر كيت Keith برعكس آنچه ذكر شد عصر ويدى را تازه تر ميشمارد
شروع برهمانا را به ۸۰۰ ق م و قديم ترين سرودها را كه طور مثال عبارت از
«سرود شفق» باشد به ۱۲۰۰ نسبت ميدهند و ميگويد كه ازين بالاتر سرودهاى
ويدى را برده نميتوانيم زيرا اگر اوستا مربوط به قرن ٦ است از نقطه نظر
زبان بين متن اوستا و سرودهاى ريک ويد تشابه خيلى زيادى است .
محل ظهور سرودهاى ويدى : قبل برين سرودهاى آريائى را روى هم رفته
به دو دسته عمومى تقسيم نموديم: يكى سرودهاى گمشده و مجهول بخدى و ديگر
سرودهاى معلوم جنوب هندوكش. اين تقسيمات تصريح ميكند كه قديم ترين
سرودهاى آريائى در قديم ترين كانون رهايش و تهذيب آنها در «بخديم سريرام»
يعنى «بخدى زيبا» بميان آمده . طوريكه پيشتر شرح داديم اين نظريه كه آرياها
در شمال هندوكش قطعا سرودى نداشتند غلط محض است و به هيچ منطق و دليل
برابر نمى آيد و متن سرودهاى معلوم جنوب هندوكش به اشارات متعدد آنرا
تكذيب ميكند ، درست است كه سرودهاى قديم بخدى در دست نيست و از بين رفته
ولى همان طوريكه در ميان سرودهاى شرق سند هو و پنجاب سرودهاى زياد
دامنه هاى جنوب هندوكش درج است كه گفته ميتواند كه سرود هاى
«ريک ويد» كه قديم ترين مجموعه منظومه هاى ادب ويدى است و حصص قديم
آن در جنوب هندوكش سروده شده شامل بعضى قطعات مدرسه قديم بخدى نباشد .
بعد ازينكه در حوالى ۲۰۰۰ ق م مهاجرت از بخدى شروع شد و يكدسته
بزرگ قبايل آريائى به جنوب هندوكش و دره هاى خوش آب و هوا و وادى هاى
سرسبز و خرم آرياناى جنوبى و شرقى منتشر شدند به اصطلاح خود


(٦٧)

ریگ وید با تجدید سبك شعرای قدیم دورۀ جدید ادبی بمیان آمد . شعرا و دانایان سخنور یا طوریکه خود آریا ها میگفتند «ریشی ها» در صدد بر آمدند که نقش قدم سلف را تعقیب نموده ذوق ادبی و سرود گوئی را تجدید نمایند . در نتیجه خانواده هائیکه شعر سرائی میراث اجدادی آنها بود دست بکار زدند ذوق تجدید یافت و بازار سخن رونق پیدا کرد . بناء علیه میتوان گفت که تجدید روح ادبی شعر سرائی اریائی ویدی در دره های کوبها (کابل) گوماتی (گومل) کرومو (کرم) سواستو (سوات) یعنی آریانای جنوبی و شرقی شروع شد . ازین جهت روی هم رفته محل انشای سرودهای معلوم را به اراضی نسبت میدهند که از کاپیسا تا پنجاب انبساط داشت . مبحث جغرافیائی این فصل که به استناد خود سرودها و تبصره و تحقیقات مدققین بزرگ شرقی و غربی نوشته شده بزبان روشن و فصیح نشان میدهد که صحنۀ ظهور سرودهای آریائی کجا است؟ ما نمیگوئیم که سرودهای ویدی همه در خاک های تاریخی کشور ما یعنی اینطرف مجرای سندهو (سند) سروده شده . نی این مطلب ما نیست بلکه میخواهیم دو چیز مهم را به ملاحظه برسانیم اول اینکه آریاها خیلی ها پیشتر از عصر مهاجرت و دورۀ ویدی در کانون قدیم خویش در باختر به سرود سرائی آغاز کرده اند و دوم اینکه سرود های آنها کار یکروز نیست و همه اش در يك نقطه بمیان نیامده بلکه از روی زمان و مکان شروع و اختتامی داشته که من حیث زمان از کنارا کوس (بخدی) تا گنگا را در بر میگیرد . بخدی جائی است که اول زبان سرودها در آنجا پرورش و نشو و نما یافته و بعد از آن ظرفیت کافی ادبی پیدا کرده است. بخدی و ریشی های مقتدر آن خیلی ها زبان خود را مستعد سرودگوئی ساختند و این موضوع از روی پختگی و روانی منظومه های جنوب هندوکش روشن میشود . ریشی های مدرسۀ کوبها و کرومو و گوماتی و رسا و سواستو و سندهو روح تازه ئی در ادب آریائی دمیدند و افتخار تجدید سبك و مدرسۀ قدیم بخدی


(٦٨)

به ایشان عاید میشود . این کار در اراضی غرب سندھو (سند) محدود نماند
بلکه با مهاجرت آریاها به اراضی ماورای شرقی رودخانه مذکور ادامه یافت
وقسمتی از مجموعه ریگ وید وسه کتاب دیگر ویدی که حتماً در آنها سرودها
و خاطره های این طرف سندهو به تناسب زیاد موجود است در خاک های پنجاب
سروده شده و مخصوصاً تحت انتظام و ترتیب درآمد و قسمت های تازه ئی که زادهٔ خود
محیط بود مثل اوپانیشاد' برهماناها ورامایانا وغیره به ترتیب بمیان آمد .


معلومات جغرافیائی ویدی

سرودهای ویدی با وجودیکه مجموعۀ منظومه‌های مذهبی است از نقطۀ نظر
جغرافیه هم میتوان از آن معلومات مفیدی کشید. آریاها که در عصر ویدی
در دو طرفۀ هندوکش زندگانی داشتند صحنۀ زندگانی و پرورشگاه عنعنات
خود را خوب میشناختند. آریاها که از نقطۀ نظر آئین و معتقدات با مظاهر
طبیعت تماس زیاد داشتند در شناسائی خاک مسکونه، خط عمومی کوها، جریان
رودخانه‌ها، دره‌ها و راه‌های بزرگ مهاجرت، سمت وزش بادها، گلها و گیاه‌های
خودروی کوهی، کوه‌های مخصوص روئیدن گیاه سوما و غیره معرفت زیاد داشتند.
معلوماتی که در زمینۀ جغرافیه از متن سرودها استخراج میشود خیلی مهم
و مفید است زیرا آریاها را روی صحنۀ خاکشان گاهی در بلھیکا، گاهی کنار
«کوبها» (رود کابل) و «گوماتی» (رود گومل) و «کرومو» (رود کرم) و گاهی
در دامنه‌های کوه‌های بلند آریا نا مجسم نشان میدهد و واضح دیده میشود که
آسمان نیلیگون و شفاف و کوه‌های بلند و رودخانه‌های خروشان و زمین مستعد
آریانا در تشکیل شخصیت و سجایای مادی و معنوی آریا چقدر مدخلیت داشت.
در این هیچ شبهۀ نیست که با از بین رفتن سرودهای قدیم که در مبحث سرودها آنها را
به عنوان «سرودهای مجهول» یاد کردیم صفحات شمال هندوکش نسبت به مناطق
جنوب آن کمتر اسم برده شده و سرودهای معلوم ویدی از نقطۀ نظر جغرافیه بیش
از همه جاها سندهو (سند) و معاونین غربی و شرقی آنرا میشناسند ولی این مسئله
بیشتر به جمع آوری سرودهای متفرق و طبقه بندی‌های آن ربط دارد و چون حین
جمع آوری آنها و تدوین جزوه و کتب بیشتر سرودهائی گرفته شده است
که بین « کاپیسا» و پنجاب سروده شده‌اند طبیعی معلو ما ت جغرافیائی هم
راجع به این منطقه بیشتر است چنانچه اگر ازین چو کات معین بیرون برویم


(۷۰)
می بینیم که «گنگا» مثلاً بیش از یک دفعه در تمام سرود نیامده بناءعلیه گفته
میتوانیم که سرود ها، همین سرود هائی که در دست است و مجموع آن چهار
کتاب وید را تشکیل داده و قدیم ترین آن سرود ریگ وید است آریانای
شرقی و جنوبی را که از کاپیسا تا «هفت دریا» شود بخوبی میشناسند و با اینکه
سرود های قدیم از بین رفته و بیشتر به استناد سرود های تازه تر حرف میزنیم
بازهم حوزهٔ سَرَاسواتی (ارغنداب) در جنوب غربی و (بلهیکا) (بلخ) در شمال
هندوکش یاد شده و «هلبرآنت» جرمنی و «شاقدراداس» مدقق هندی این نقاط
را شامل قلمرو جغرافیائی ویدی میدانند و بابیان نقاط مربوطهٔ کشور خودرا
یکه یکه مطالعه میکنیم .
ملتفت باید بود که معلومات جغرافیائی ویدی بیشتر به رود خانه ها تعلق
میگیرد و علت آنهم واضح است که حوزهٔ شاداب رودخانه ها بیشتر آریائی هارا
متوقف ساخته و مراسم قربانی آنها عموماً کنار رود خانه ها بعمل می آمد
ازین رو اسم رودخانه ها بیشتر در خاطرات آنها باقی مانده و بیشتر پارچه های
سرود در تعریف و توصیف آنها وقف شده است .
رود کوبها (رود کابل) : «کوبها» که یونانی ها آنرا «کوفن» یاد میکردند
عبارت از رود کابل میباشد که بانمام معاونین خود در حوالی اتك به روداندوس
میریزد . دره «کوبها» ورود «کوبها» نزد ریشی ها یا شعرای آریائی عصر ویدی
خیلی معروف بوده و چون از قدیم ترین زمانه ها تا امروز طبیعی ترین راه بین
افغانستان و هند بشمار میرود آریائی ها بعد ازینکه از باختر حرکت کرده و از
دره های هندو کش فرود آمدند مدتی در حوزهٔ شاداب «کوبها» مستقر شدند
وحین مهاجرت بطرف شرق آریانا و پنجاب بیشتر در امتداد همین رود خانه
سیر میکردند . رود کوبها در «سرود رود خانه ها» که در توصیف رود خانهٔ
بزرگ «سندهو» سروده شده و در جزوء پنجم و دهم سرود ذکر شده و اینجا


(۷۱)
بطور مثال یکی دو پارچه را ترجمه میکنیم :
«..... ای سندھو تو اول آبهای خروشانت را به رود خانه تریشتاما
Trichtāma ' راسا 'Rasa سونی Cutiو کوبھا Koubha مخلوط میکنی و بعد روی
همان عراده خود گوماتی و کرومو را میکشی ....» (۱)
در این پارچه علاوه بر رودخانهٔ کوبھا (کابل) از رودخانهٔ گوماتی (گومل)
و کرومو (کرم) و یکعده معاونین دیگر سند اسم برده شده و از آنها علیحده
ذکر میکنیم .
پارچهٔ از سرود ٥٣ کتاب پنجم صفحهٔ ٥٢٢ جلد اول سرود ریگ وید
(۲) به عنوان «ماروت» رب النوع باد . «.... ای ماروت از آسمان
یا وسط هوا یا از نقاط نزديك دست بيا ، از پیش ما بسیار زود مرو ، مگذار که
«راسا» ، «كرومو» ، «انی تابها» ، «كوبها» ترا معطل کنند. مگذار که «سندهو»
ترا متوقف سازد یا رود بار خروشان «سارایو» راه ترا مسدود سازد . بیا بطرف
ما و فیوضات خود را بما لطف کن ...»
درین پارچه رود خانه کوبها (کابل) و كرومو (کرم) وعدهٔ از معاونین
غربی رود سند ذکر شده است .
كروموKroumou (رودخانهٔ کرم) : این رود خانه در «سرود رودخانه ها»
بنام «كرومو» و دريك سرود دیگر با مختصر تغیری بصورت «كرامو Kramou»
ذکر شده و عبارت از رود خانهٔ کرم میباشد . درهٔ کرم مانند درهٔ کابل یکی از
راه های طبیعی است که از بلندی های آریانای جنوبی بطرف جلگه اندوس
میرود . این دره بین تیپھل و سفید کوه افتاده است .
(۱) صفحه ۱۳ کتاب مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف ویوین دو سن مارتن
Etude sur la géographie du Nord-Ouest de L'inde
(۲) جلد دوم سرود های ریگ وید ترجمهٔ Ralph T.H. Griffith صفحه ٤٩ کتاب
مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف ویوین دوسن مارتن .


(۷۲)

کرم مرکب از دو حصه است قسمت کهستانی ( حصهٔ علیای دره ) و جلگهٔ وسیع که مابین مجرای رودخانه و سفید کوه منبسط است . سفید کوه یا « سپین غر » مانند جدار بلندی فراز دره و جلگهٔ ایستاد. و در حصه های کرم ۱٦٠٠ فت بلندی دارد و زمین جلگه ٥ هزار فت از سطح بحر بلند است درهٔ کرم خیلی زیبا و قشنگ و خاك آن نهایت حاصل خیز است و انواع میوه های لذیذ به متنهای فراوانی در انجا ببار می آید. باشندگان فعلی درهٔ کرم توری وزیری مسعود درویش خیل است و از خود دو شاخهٔ احمدرائی و اتمان زائی دارد. رودخانه «کرومو» در دو پارچه سرود که ترجمهٔ انرا در مبحث رود کابل دادیم ذکر شده است . شاخه ئی از قبیلهٔ نیرومند پکتها در عصر ویدی درین درهٔ زیبا مستقر و مسکون بودند و تا حال احفاد و عشایر آنها در انجا زندگانی دارند.
کوماتی Gomati (رودخانه کومل) : رودخانه «کوماتی» که عبارت از رود کومل میباشد در سرود ریگ وید همیشه بارود « کرومو» پهلو به پهلو ذکر شده و قریب یکدیگر هم واقع شده اند و از جنوبی ترین معاونین سندهو بشمار میرود «ری وین دو سن هارتن» میگوید که قبایل ویدی مدت مدیدی در علاقهٔ بین سند و «ویتاستا » اقامت داشته و سواحل مقابل تا کوهای سلیمان مد نظر آنها افتاده بود بناء علیه علاقه ئی را که « کومل » آبیاری میکرد خیلی خوب میشناختند. علاوه برین نام «کومانی» در اسمای سانسکریت اعصار بعدتر بکثرت استعمال شده. این درهٔ حاصل خیز و شاداب برای تربیه رمه های ماده گاو خیلی ها مساعد بود.
سوتی Cveti (رودخانه سوات) : از سرود « رودخانه ها» ترجمهٔ حصه ئی را که بارودخانهٔ کابل و معاونین آن ارتباط داشت پیشتر دادیم. در انجا رودخانه ئی به نام «سوتی» هم یاد شده این رودخانه عبارت از «سوات» است که از دامنه های جنوبی هندوکش شرقی سرچشمه گرفته و بدرود کابل میریزد . « مگاستنس» سه قرن پیش از عهد مسیح این رودخانه را بنام «سواستس» یاد کرده و بطلیموس


(۷۳)

آنرا «سواستوس» میخواند .
نا گفته نماند که دریکی از سرود های جزوه ششم ریگ وید رودخانه ئی
به نام سواستو Souvastou (۱) هم آمده. در «مهاباراته» در فهرست اسمای
علاقه شمال غرب هند این اسم وجود دارد. موسیو «لسن» این رودخانه را عبارت
از «سو_پو_فا_سو_تو Sou-po-fa-so-Tou» میداند که هیوان_تسنگ زائر چین
در یاد داشت های خود ذکر کرده. این رودخانه هم عبارت از سوات است ولی
به قسمت علیای آن اطلاق میشد و گندهارای شمالی را سیراب میکرد. تذکار
این رودخانه در سرود ها و مهاباراته نشان میدهد که آریاها مدت مدیدی
در سواحل آن مسکن داشتند. سوات علاقۀ سرسبز و شاداب است و خاطره های
آریائی از قربانی های زیادی در کنار رودخانۀ خروشان آن تذکار میدهد.
راسا Rasa (رودخانه کنر): این رودخانه چندین مرتبه در سرود های
ریگ وید ذکر شده. در سرود «رودخانه ها» در جملۀ معاونین رود کابل هم
آمده چنانچه ترجمۀ این پارچه پیشتر داده شده این کلمه را من حیث لغت
«آب» یا «رودخانه» ترجمه کرده اند «وی وین دوسن مارتن» اظهار میدارد
که موقعیت آنرا باید بین رود سوتی (سوات) و کوبها (کابل) تجسس کرد
و میتوان گفت که «راسا» عبارت از مهمترین و شمالی ترین معاون رود کابل
میباشد و رودخانۀ چترال به این صفات موافقت میکند. رود چترال در عرف ما بیشتر
بنام «کنر» معروف است و این همان رود خانه ایست که در منابع كلاسيك
بنام «خوا سپس Khoaspes» یاد شده. رود خانۀ کنر از حیث مقدار آب
بزرگترین معاون رود خانۀ کابل است که از دامنه های بلند هند و کش
سرچشمه میگیرد. حصۀ علیای آن بنام چترال و کاشغر هم معروف بوده و یکعده
رودخانه های سیلابی دیگر از نورستان بدان منتهی میشود مانند «لندی سین»

(۱) صفحۀ ٥٣-٥٤ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند «وی وین دوسن مارتن»


(٧٤)

که در بریکوت به آن می ریزد و رود خانه «پیچ» که از دره نور گذشته و در
چغه سرای به آن یکجا میشود. در مجاورت این رودخانه یعنی در نورستان
قبیله معروف آریائی «الیناها» مسکن داشتند و تا امروز مميزات عرقی خود را
به بهترین وجهی محافظه کرده اند .
تریشتاما Trichtama یا انی تابها Anitabha : رودخانه «تریشتاما» در سرود
ریگ وید یکدفعه ذکر شده آنهم در پارچه مربوطه رود «کوبها» (کابل)
متعلقه سرود رودخانه ها است که ترجمه آن گذشت و بعد از رودخانه «راسا»
در جمله معاونین رودخانه کابل از همه بیشتر اسم برده شده در یک سرود دیگر
در جزوه چهارم ریگ وید در يك جمله ئی که عیناً از حیث موضوع به پارچه
فوق الذکر شباهت دارد این رودخانه بنام «انی تابها» یاد شده . بعضی مدققین به این
نظریه اند که این دو اسم جداگانه نام های یك رودخانه میباشد، برخی «انی تابها»
را «انی تیابها» Anityabha یعنی «رودخانه موقتی» میخواند. بهرحال خواه
هر دوی آن يك رودخانه بوده باد و از معاونین رودخانه کابل بشمار میرفتند.
سپته سندهو (هفت رود) : در سرودهای ریگ وید علاقه بنام «سپته سندهو»
ذکر شده که اوستاعین آنرا بنام «هپته هندو» یاد میکند و معنی تحت اللفظی آن
منطقه «هفت آب» یا «هفت رودخانه» میشود بعضی ها میگویند که ازین رودخانه ها
دوی آن خشک شده و پنج دیگر علاقه پنجاب امروزی را تشکیل میدهد . بعضی
های دیگر درین حساب رودسوات و کابل را هم علاوه میکنند که با پنج رود پنجاب
«هفت رود» عصر ویدی پوره شود. پنج رودخانه پنجاب که در سرودها ذکر شده اند
ازین قراراند: (۱) ویتاستا Vitasta (هید اسپ) و یا بت یا جیلم (۲) اسیکنی Asikni
(چاندرا نا گا) یا «چناب» (۳) پاروشنی Parushni یا ایر اواتی «راوی امروزه»
(٤) ویپاس Vipas «به آس» (٥) ستردی Cuturdi «ستلج» .


(75)
حوزۀ کنگار اسرود ریگ وید خوب نمیشناسد و خود رودخانۀ گنگ جز
یکدفعه بیشتر ذکر نشده .
گندها را : در صفحات بیشتر دیدیم که « سرودریگ وید » به چه تفصیلی رودخانۀ
کابل و معاونین آنرا میشناخت. گندها را که عبارت از درۀ کابل است و تا حوالی
پشاور موجوده را در بر میگیرد و رودخانۀ کابل و معاونین آن ازان عبور میکنند
بدون شبهه نزد ریشی ها معلوم بوده و از جزئیات خواص این سرزمین آگاه
بودند . گندها را باوادی سرسبز و پرعلف و دامنه‌های پرگیاه و جنگلی که دارد
برای تربیۀ حیوانات خیلی مساعد بوده و پز این قطعه در سرودها خیلی تعریف شده
است « شاندرا داس » معلم تاریخ هند قدیم در کالج کلکته اظهار میدارد
که گندها را از روی سرود ریگ وید زمینی معلوم میشود غنی از رمه های
بز و گوسفند (۱) بهرحال حیوانات اینجا تا زمان حملۀ اسکندر حتی تا امروز
شهرت دارد ولی مقصد اینجا این است که اسم گندها را از اسمای ویدی است
و شعرای آریائی آن دوره این خطۀ زیبا را بخوبی میشناختند .
حوزۀ ارغنداب : طوریکه بالا ذکر شد درین مسئله شبهه‌ئی نیست که سرودهای
ریگ وید و شعرای عصر ویدی آریانای شرقی و جنوبی را بخوبی میشناختند
بعضی ها به این عقیده اند که حوزۀ ارغنداب و اراکوزی هم از نقطۀ نظر جغرافیه
در سرودهای ریگ وید ذکر شده بزرگترین طرفدار این نظریه « هلیبرانت » است
آیا آنهائیکه طرفدار این نظریه اند چه دلیلی دارند و آنهائی که نیستند چه
نظریه‌ئی پیش میکنند . اینک موضوع را ذیلاً مطالعه میکنیم : در سرود های
ریگ وید رودخانه‌ئی به نام «سرا سواتی» Sarasvati چندین بار ذکر شده
بعضی ها مثل «مکس مولر» و کیت Keith آنرا رودخانۀ «سروستی Sarusti»
میدانند که عبارت از «سرا سواتی» عصر برهمنی است و رود کوچکی میباشد که
(1) صفحة 212 «ريگ وديك كلچر» تاليف «داس»


( ٧٦ )
از جنوب «امباله Ambala» گذشته و پیش از رسیدن به سندهو در راه در ریگها
جذب میشود حال آنکه «سراسواتی» متذکره ریگ وید رود بزرگی بوده که حتی
بصفت بزرگترین رودخانه ها یاد شده و «سراسواتی» برهمنی که حوزه آن تنگ
و سرچشمه آن ببرف تصادم ندارد و در راه خشك میشود قطعاً بحساب رود
بزرگ نمیرود .
جمعی از مدققین که «روت Roth» و «زیمر Zimmer» و «برت Barth» در آن
جمله میباشند به این فکراند که «سراسواتی» ریگ وید عبارت از اندوس(سند)
میباشد زیرا معنی آن (رودخانه پرآب) است. چون رود اندوس خودش بنام
«سندهو» بکثرت ذکر شده گفته میتوانیم که «سراسواتی» ریگ وید غیر آن باشد.
به این مناسبت عده ئی از مدققین مخصوصاً «هلبرانت» به این عقیده است که مقصود
از «سراسواتی» ریگ وید رود خانه اراکوزی «ارغنداب» است که در اوستا
بر طبق قانون صوتی زند (س) آن به (ه ) تبدیل شده و «هراویتی» تلفظ میشود .
نظریه هلبرانت درخور دقت و مورد توجه جمعی از علما واقع شده و نظریه معقول
است زیرا «سروستی» پنجاب رود كوچك و كم آبی است که حتی به جریان اندوس هم
رسیده نمیتواند به این صورت چطور رودخانه بزرگ یا بزرگترین رود متذکره
ریگ ویدرا تشکیل خواهد داد، «سندهو» چون از خود نام دارد و به این نام همیشه
ذکر شده چطور آنرا «سراسواتی» بخوانیم؟ چیز دلچسپ دیگری که اینجا باید
ذکر شود و ذکر آن هم به تائید مطلب ما تمام میشود این است که رود «سراسواتی»
قراریکه گفتیم در ادبیات ویدی رود خانه پرآب و آب دار معنی دارد . در این
مفهوم «هراویتی» نام اوستائی این رودخانه هم مضمر است و «ارغنداب» عیناً
همین معنی را افاده میکند زیرا این اسم موجوده مرکب از دو کلمه است
«آب» و «ارغند» که « خشمگین و تیز» معنی دارد ( ١ ) و بصورت اصطلاحی
(۱) م صفحه ٤٥ برهان قاط


(٧٧)

میتوان آنرا رودخانه پر آب و خروشان خواند.

ناگفته نماند که «هلیبرانت» تنها «سراسواتی» را «هراویتی» و ارغنداب
تعبیر نکرده بلکه یکعده قبایل و جنگ های شان را در حوزه این رود خانه
بزرگ قرار میدهد وتفصیل موضوع در بحث تذکار بعض قبایل دیده شود.
پس این چیزها هر کدام بجایش نشان میدهد که برای آریائی‌های عصر ویدی
و آنهائیکه سرودهای وید یادگار زندگانی شان است حوزه شاداب ومستعد
ارغنداب مجهول نبود. چیز دیگری که این نظریه را بیشتر محکم میسازد
راه چمن و راه بولان است که از آسان ترین راههای حوزه سند بشمار میرود
در صورتیکه آریائی های مهاجر راه دره کابل، سوات، گومل، کرم، را
تعقیب نموده باشند طبیعی باید از راه دره بولان هم به حوزه سند پایان شده باشند
صرف نظر ازینکه مدققین قبیله «بهالانا» را که درجنگ «ده ملك» شامل
بودند به درۀ بولان نسبت میدهند.

بلهیکاـ بلخ : درین هیچ شبه نیست که بخدی بلخ به شهادت همه منابع قدیم
و به تعبیر عموم مدققین جدید کانون رهایش و مدنیت آن شاخۀ هند و اروپائی بود
که در آریانا و هند و فارس انتشار یافتند و نام آریاهم فقط وقتی بمیان آمد
که این شاخه در باختر متوطن گردید، یعنی به زبان دیگر اصطلاح آریا
منحصر به «کتله باختری» است که ازان «آریانا» یعنی مسکن اریاها هم
ساخته شده و مدنیت های ویدی و اوستائی ازان اشکال آریا و ایریا بمیان
آوردند و با مهاجرین این دو اسم به هند و فارس هم نشر شد. معذلك از «بلخ
و باختر» در سرود ریگ وید اثری نیست.

علت این مسئله واضح است که اجتماع اریاها در باختر مربوط بيك زمان
و سرودهای ریگ وید متعلق به زمانۀ دیگری است که خیلی ها جدید میباشد.
علاوه برین در قسمت سرودها شرح یافت که قرار شهادت خود سرودهای ریگ وید


(۷۸)

يكحصهٔ زياد و قديم سرودها كه بيشترش در شمال هند و كش سروده شده بود
بكلی از بين رفته و امروز جزء مجهولات است، به اين ترتيب علت اين امر واضح
ميشود كه چرا نام بلخ و باختر در سرودهای ریگ وید كه از حيث زمان به عصر
مهاجرت و از حيث مكان به جنوب هندو كش و پنجاب نسبت ميشود تذكار نيافته
چنانچه همين جهات را مدققين غربی و هندی مد نظر گرفته «هلیبرانت»
«برون هوفر» و «شاندرا داس» میگويند كه مبدأ اولی «ودا» مخصوصاً هند
و پنجاب نیست بلكه افق جغرافيايی آن اراضی كابل زمين را در بر ميگيرد
و تا ارا كوزی و بكتريان هم انبساط داشته (۱) فراموش نباید كرد كه اگر
«ریگ وید» از بلخ و باختر اسم نبرده اترو ید (Atharva veda) كه كتاب دیگری
از جملهٔ چهار كتاب سرود و بدی است اینجا را بنام «بلهیكا Balhika» ذكر كرده
و اين نام در «مها باراته» و ادبيات سانسكريت كلاسيك ذكر شده و قبایل متعدد
و معروف آریائی که از باختر به ماورای «سندهو» و پنجاب مهاجرت كرده اند
بنام «بهليكه Bahlika» شهرت زیاد داشتند چنانچه جزئيات به تفصيل
در مبحث قبايل ذكر شده است. اصل ريشهٔ اين كلمه «بهلی» يا «باهلی Bahli»
است كه اگر (ح) آن به (خ) و (ل) آن به (د) تبدیل شود از ان «بخدی»
یا «باخدی» ساخته ميشود و اين نامی است كه اوستا به شهر كهن و زيبای بلخ
داده است.
به اين ترتيب می بینیم كه «اتروید» و «مها باراته» و سائر مآخذ سانسکریت مهد قديم
و خانه باستانی و اصلی كتلهٔ آریا را فراموش نکرده و ريشی ها اگر در اثر
مهاجرت از مرکز آریائی خود دور هم شده اند باز هم از ماورای جبال
و رودخانه های خروشان هميشه به آن نقطهٔ اساسی و مهد تربيه و ثقافت و نظام
(۱) صفحهٔ ۸۷ كتاب هند تا ۳۰۰ سال ق م تأليف «واله دوپوسن» صفحهٔ ١٨٤ ريگ وید
يك كلچر تاليف «شاندرا داس» نظریهٔ ما مبنی بر اینکه سرودهای گمشده و مجهول در بغدی
سروده شده اند در صفحات گذشته شرح یافته.


(٧٩)

اجتماعی وشاهی خود بنظر محبت و احترام نگریسته و اعتراف دارند که قبایل
آریائی چه خورد و چه بزرگ از انجا حرکت کرده اند .
کوه منجوان و قبیله موجاوات : در مبحث سوما به اسناد « اتورید » ذکر
خواهد شد که گیاهی که از ان این مشروب تهیه میشد بالای کوه « منجوان »
می روئید . این کوه در کجا بود ؟ قرار اشاراتیکه سرودهای اخیر یعنی متن
« اتورید » میدهد این کوه در حوالی قریب غرب درۀ کابل و قوع داشت در
«اتر وید » متصل به « گنداریس » یعنی باشندگان گندها را قومی موسوم
به «موجاوات » هم ذکر شده و بلاشبهه مسکن آنها در مجاورت کوه منجوان بود
چون گنداریس ها باشندگان قسمت شرقی درۀ کابل میباشند و قبیلهٔ موجاوات
در مجاورت آنها زندگانی داشتند گفته میتوانیم که کوه «منجوان» هم متصل
به گندهارا (حصص شرقی درۀ کابل) بوده و به این صورت سرر است به جائی
میرسیم که کوه « منجان » در آن واقع می باشد این کوه بین نورستان و بدخشان
افتاده و کوتل معروفی هم تا امروز به همین نام شهرت دارد .


تذکار بعض قبایل

همچنان که در سرودهای ویدی بعض رودخانه های جنوب و شرق آریانا اسم برده شده از يك عده قبایل متعدد هم ذکری بمیان آمده که محققین بعضی های آنها را با قبایل امروزی افغانستان و پنجاب تطبیق داده توانسته و برخی دیگر مجهول است و مطالعه و تطبیق بکار دارد برای تاریخ قدیم کشور و باشندگان مملکت ما این موضوع از موضوعات خیلی حیاتی و مهم است و با روشنی آن تشکیلات و شاخه های قبایل افغانستان در مرور قرون روشن خواهد شد و کتب چهارگانه وید و اوستا و مهاباراته هر کدام به نوبه خود درین زمینه مهم پرتو خواهد افکند چون سرود ویدی قدیمترین منشه ایست که بار اول از ما و بعضی قبایل مسکونۀ کشور ما صحبت میکنند درین فصل مقام بزرگی برای آن قایل شده ایم تا اولاد افغانستان اجداد خود را بروی صحنۀ مدنیت ویدی دیده و ملتفت شوند که ایشان چه سهم بزرگی در ایجاد این مدنیت داشتند. نا گفته نماند که موضوع تشخیص قبایل و باشندگان افغانستان در عصر ویدی و اوستائی و دیگر دوره های بزرگ تاریخ ملی همان قدر که مهم است اشکال نیز دارد ولی با جنبشی که در زمینۀ تتبعات تاریخی و جغرافیائی وطن پیداشده یقین کامل داریم که دنبالۀ این تجسسات كوچك و نامکمل به نیروی اولاد دانشمند کشور و روشنی تحقیقات تازه روز به روز مکمل خواهد شد.

بهاراته : در موضوع این مبحث دو نفر از دانشمندان شرق و غرب یکی « وی وین دوسن مارتن » فرانسوی در کتاب « مطالعات جغرافیائی و ساکنین اولیه شمال - غرب هند به استناد روایات سرود ویدی » و دیگر


(۸۱)

«پری بندارا کومار» معلم تاریخ کالج کلکته در کتاب « آریائی ساختن
هند» (۱) تتبعات مفیدی نموده اند . این دو نفر هر کدام به نحوی داخل موضوع
شده و با مختصر اختلافی که بیشتر به رویه مطالعات هر کدام آنها مربوط است
بحث کرده اند ولی از خلال مطالعات آنها معلوم میشود که یکی از مهمترین
قبایل آریائی یا یکی از مهمترین قبیله کشاتریا یعنی جنگجوی آریائی قبیله
بهاواته Bharata بوده که مدققین فوق الذکر بیشتر آنها را در آخرین نقطه
ورود و تمرکزشان در هند مطالعه کرده اند وما با دانشمند دیگر فرانسوی
«واله دو پوسن» ایشان رادر باختر و آریانا دیده وازاینجا مانند پارۀ قبایل
آریائی دیگر که امروز در پنجاب مسکون اند آنها را نیز تا هند میرسانیم .
« بهارت » یا « بهاراته » یکی از قبایل خیلی مهم کتلۀ آریائی با ختری
است که بعد از فرود آمدن در جنوب هندوکش بعضی عشایر آن از راه وادی
ارغنداب و برخی از راه های درۀ «کوبها» و «کرومو» و «گوماتی» به پنجاب
انتشار یافته اند (۲) برای تائید نظریه ارتباط «بهاراته ها» به «بدی» وانتشار
آنها از اینجا به جنوب هندوکش و بالاخره به پنجاب و ماورای آن معلومات
دقیق تری هم در دست است . بزرگترین منبعی که درین حصه به ما كمك ميكند
«مهاباراته » یا بزرگترین مجموعه رزمی است که صحنه جنگجوئی قبایل
و عشایر مختلف و پهلوانان نامی آنها را ترسیم میکند و بنام خود آنها شهرت
یافته . مطالعۀ این اثر و تحقیق در اطراف نام های خاص آن اعم ازینکه اسم
محل و یا شخص باشد برای تاریخ باستانی کشور ما اهمیت فوق العاده دارد و در
اطراف قبایل قدیم ما روشنی معتنابهی می اندازد زیرا در حقیقت سرود وید

(۱) Aryanisation of India by Kumar Dutt.
(۲) پروفسیر (لسن) میگوید که (بهاراته) اصلاً اسم کدام محل حاصل خیز بود و (بهارتی)
سردارد، یا دار وفایق معنی داشت .


(۸۲)

و اوستا و مهاباراته اوراق يك كتاب كهن اند که صفحات آن به تدریج به زمانه
های ما نزديك شده میرود به این ترتیب بعد از و یدو اوستا «مهاباراته» سومین
ماخذ مهمی است كه بما كمك های زیاد و مفیدی میرساند .
منابع سانسکریت مخصوصاً «مها باراته» از عشایری مانند (مالاMalas) ،
(مالا Malas) یا (مالاواMalavas) صحبت میکند كه قرار نظریه «واله دوپوسن»
فرانسوی (۱) قرابت زیادی به ( مادآMeddas ) ، ( ما دا وا Maddavas )
(مادرا Madras) و (مادرا کا Madrakas ) دارند و این نام ها هم به اسمای
دیگری كه بصورت (بهادرا Bhadras) و (بهالاBhallas) آمده اند شباهت زیادی
بهم میرساند. قرار نظریه مدقق مذکور تمام اسمای فوق با يك عده قبا یل و عشایر
دیگر اكثراً بصورت مجموع به نام «بهیكه » Bahika یادشده اندو «بهیكه» در
ا د بیا ت سا نسكر یت بصو ر ت «بهلیكه» Bahlika هم آ مد ه و ا ین نا م
یکی از نام های قدیم «بلخ» است. بناء علیه مدقق مذکور و پروفيسر «پرزي لوسكی»
Przyluski به این نظریه هستند كه با احتمالات زیاد بهلیکه های پنجاب و بلخ
در حقيقت يك چیز بودند واز بلخ به جنوب هندوکش آمده واز آنجا به حوزه
اندوس و ماورای آن انتشار یافتند .
مهاباراته درین زمینه هنوز هم معلومات دقیق تر میدهد زیرا درانجا تذكار
رفته که «بهادرا Bhadra» جده داستانی قبیله « مادرا Madras »عيال«ويوشيت
اسوه Vyushitaceva » بود . كلمه «اسوه» كه در آخر نام این شاه آمده همان
«اسپه » است وواضح نشان میدهد كه مشارالیه از احفاد دودمان سلاله
معروف شاهان اسپه بلخ بود .
پس مطالب فوق که بیشتر با متن «مهاباراته» مجموعه رزمی قبیله بها ر اته
تائید شده واضح معلوم میشود كه عشایر این قبیله بزرگ ویدی و دیگر قبایلی
(۱) ۱۳ و ١٤ هنددر عصر موريا ، بربرها ، یونانیها، پارتها ویوچیها تالیف واله دوپوسن.


(۸۳)
که صفحات این کتاب به نقل وقایع آنها رنگین است از باختر بر آمده و به جنوب هندوکش فرود آمده اند واز آنجا به هند انتشار یافته اند چنانچه «واله دوپوسن» در پایان مطالب فوق نظریۀ پروفیسور «پرزیلوسکی» را چنین تذکار میدهد: خیلی ها پیشتر از تهاجمات هندو سیت ها و اسکائی ها، حتی خیلی ها پیشتر از لشکرکشی های اسکندر، باختری ها از افغانستان پایان شده برای خویش در هند راه باز کرده و اقلاً پنجاب را تسخیر نموده بودند. (۱)
پانینی Panini عالم بزرگ صرف و نحو که در قرن ۴ ق م در حصه شرقی آریانا در مجرای سفلی رود خانه کابل در حوالی قریب اتک می زیست و موجد کلمۀ سنسکریت برای زبان «بهشه» میباشد در صرف، نحو خود قبایل «کشدو راک Kshudrakas» ، «مالاوا Malavas» را در جمله بهیکه یعنی بلخی ها حساب میکند «یود هیا Youdheyas» و «ارجونایانا Arjunayana» که با «مالواها» قرابت نزدیکی داشتند طبعاً بشمار عشایر آنها میروند.
قبیلۀ بهاراته از خود یک شاخۀ بزرگ دیگر داشت که در سرودها بنام «بها را دواجاً» ذکر شده و یکی از پادشاهان آنها موسوم به «دیوا داسا Divadasa» یک سلسله جنگ هائی در حوزۀ ارغنداب نموده که از آن در موقعش صحبت خواهیم کرد. عشیرۀ «بها را دواجاً» مردان جنگی وریشی های بزرگی بمیان آورده و تالیف جزوه ششم سرود ریگ وید به آنها نسبت میشود. قبیلۀ بهاراته روی همرفته خیلی قوی و نیرومند بوده و چون ریشی های بزرگی مانند ویسو میترا Vie vamitra در میان آنها وجود داشت از سایر قبایل آریائی پیشتر بفکر برتری و تفوق و تمرکز قوا و اداره و تسخیر اراضی و فتوحات افتاده بودند چنانچه قبیله ده گانۀ آریائی در جنگ معروف «ده ملک» که در آن «پکتها» پکتویس پارت (پختون ها) الیناها (نورستانی ها) و دیگر قبایل کشور ما
(۱) صفحۀ ۱۴ هند در عصر موریا، بربرها، یونانی ها، سیت ها، پارت ها ویوچی ها تالیف «واله دوپوسن»


(٨٤)

شامل بودند و ازان علیحده بحث خواهم کرد در اثر تبلیغ ریشی آنها «و بسو امیترا» متحد شدند و «جبهۀ بهاراته» را در مقابل «سوداس» شاه دیگر آریائی که در خاك هند بیشتر داخل شده بود تشکیل داد. (١)

قبیله بهاراته باتمام عشایر خورد و بزرگ خود مدتی در دامنه های جنوب هندوکش و سپین غر بود و باش داشته و به تدریج بطرف وادی « سپته سندهو » (پنجاب) پیش رفته اند. از روی دو قضیۀ مهم که عبارت از دو جنگ معروف آریائی در میان خود شان میباشد و یکی آن در سرحدات شرقی آریانا بنام « جنگ ده ملك » و دیگری در حواشی جنوب غربی آن در حوزۀ (سراسواتی) (٢) یعنی ارغنداب واقع شده و به جنگ های «دیواداسا» پادشاه معروف است و در هر دوی آن عشایر و ریشی‌ها وزعما و ملکان و حتی شاهان بهارا ته سهیم بودند بدون شبهه و تردید معلوم میشود که بهاراته ها عموماً از دوراهۀ از راه وادی کوبها (درۀ کابل) و وادی ارغنداب و درۀ بولان به ماورای «سندهو» انتشار یافتند و چون قبیلهٔ نیرومند و مقتدری بودند هند (٣) را

(١) صفحه ١٦٦ Etude Sur la géographie du Nord-Ouest de l'Inde par: Vivien de Saint-Martin

(٢) سراسواتی رودخانه (آبدار) معنی دارد و بصورت اصطلاح می‌توان آنرا رودخانهٔ بزرگ ترجمه نمود این نام را بعضی ها به اندوس (سند) هم داده اند ولی (سند) خودش بنام مخصوص خود (سندهو) بکرات تذکار یافته. «واله دوپوسن» میگوید که این اسم به رودخانهٔ اراکوزی (ولایت قندهار) هم داده شده. بعضی وید شناسان مخصوصاً (هیلبرانت) عقیده دارد که (سراسواتی) ریگ ودا غیر از (هرا ویتی) اوستا یعنی ارغنداب نمیباشد (صفحه ٢١٠ هند و اروپائی و هند و ایران - هند تا ٣٠٠ سال ق م تالیف واله دوپوسن) (٣) نام هند از روی اسم رودخانهٔ سند که سرحد طبیعی آن قطعه و آریانا است بمیان آمده رودخانه سند در سرود ویدی «سندهو Sindhu» یعنی محض رودخانه خوانده شده مثلیکه عین این کلمه (سین) هنوز در پشتو رودخانه معنی دارد، زبان (زند) یا اوستائی باقاعدهٔ عمومی که دارد (س) آنرا به (ه) تبدیل کرده وازان «هندو Hindu» ساخت. یونانی ها که نسبت به کشور همسایهٔ شرقی از اهالی مملکت ما معلومات میگرفتند از کلمهٔ «هندو» (اندیکه Indiké) یعنی (کشور هند) ساختند و این اسم بتدریج وسعت و عمومیت یافته و کل آن را در بر گرفت: (صفحه ٣٨ هند مدنیت بخش L'inde civilisatrice تالیف سیلون لوی. صفحهٔ ٢٠ ایران بارتولد ترجمه انگلیسی نریمان)


(٨٥)

بنام خود مسمی ساختند و بوزن «آریا ورته» اسم قدیمی که در «آریانا» بدان مانوس بودند آنجارا «بهاراته ورته» یا «بهاراته ورشه» یاد کردند این اسم در هند و ادبیات قدیم هند شهرت زیاد دارد و میتوان آنرا اسم ملی آن دیار خواند (۱) کلمه «ورته» و «ورشه» قابل دقت است و از شرح آن هم پاره معلوماتی بمادست میدهد. پیشتر گفتیم که «ورته» «ورشه» هم تلفظ شده این مسئله پوره معلوم نیست که این تغیر تلفظ چه وقت پیش شده شاید آنقدرها زیاد قدامت نداشته باشد و اگر داشته هم بوده وابسته به نقاط مختلف و صورت تلفظ اهالی آنجا بوده باشد. شاید در شمال هندوکش این کلمه «ورته» و در جنوب آن «ورشه» تلفظ میشد و یا در همین جنوب هندوکش در قسمت شرقی «ورته» و در قسمت جنوب غربی «ورشه» تلفظ میگردید چنانچه هنوز هم در انجاها فرق صوت «سخت» و «نرم» مثلا در (ش) و (خ) موجود است. بهر حال کلمه «ورشه» را هنوز میتوان در کلمه «ورشو» پشتو یافت: «ورشو» در پشتو مرتع و چراگاه معنی دارد چراگاه از کلماتی است خیلی ها قدیم و مفهوم آن با اولین مراتب زندگانی آریائی ارتباط دارد و زمانی را بیاد میدهد که این قوم هنوز «مالدار وزراعت پیشه» بود بلکه جنبه مالداری آن عمومیت داشت گله های گاو بهترین دارائی آنها و تعداد گاو و دیگر حیوانات معیار ثروتمندی ایشان بشمار میرفت به این صورت «ورشو» یا چراگاه بنظر آنها بصورت مادی و معنوی اهمیت خاصی داشت. چنانچه در مبحث حیات اجتماعی آریائی خواهیم دید که «آغیل» و «چراگاه» چه رول مهمی در تشکیلات قبیلوی آریائی بازی کرده است. بهر حال هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش و حوزه ارغنداب که هر دو برای تربیه حیوانات خیلی مساعد

(۱) موسیو سیلون لوی بزرگترین هند شناس دنیا در صفحه (۳۸) اثر خود موسوم به «هند مدنیت بخش L'Inde civilisatrice می نویسد که نام «بهاراته ورشه» یگانه نام ملی است که «بهاراته ها» به هند دارند.


(٨٦)

است «آریا ورته» بار اول در مورد «چراگاه آریا» استعمال شده باشد و با فرق لهجه در جنوب هند و کش و سواحل ارغنداب با همان مفهوم خود «آریا ورشه» شده و وقتیکه قبیله «بهاراته» با حیوانات خود به حوزه «سندهو» سرازیر شدند آنجا را بنام چراگاه خود «بهاراته ورشه» نامیده باشند.
پنکه جانا: این اسم مرکب از دو کلمه است «پنکه» به معنی (پنج) و «جانا» به معنی (قبیله) واسم اصطلاحی است که در سرود ریگوید در مورد پنج قبیله آریائی اطلاق میشد. اسمای این پنج قبیله بصورت کامل مشخص ویقینی یکجا پهلوی هم در سرود ریگوید ذکر نشده ازین جهت در تعین آنها مدققین هر کدام نظریه ئی دارند بعقیدۀ زیمر Zimmer این قبایل عبارت اند از: «انو Anus» «دریوهو Druhus» «یادو Yaduo» «تورواشا Turvasas» و «پورو Puruo» (۱) «مستر مکدونل» هم به همین عقیده است ولی فاضل هندی «ابیناس شاندرا داس» معلم تاریخ قدیم هند در یونیورسیته کلکته اظهار میکند که اگر قبیلۀ معروف بهاراته هم درین جمله گرفته شود بهتر میشود. علاوه برین مشارالیه «یادو» و «تورواشا» را يك قبيله و «پورو» و «ترتسو» Trtsus را قبیله دیگر قلمداد میکند.
ارتباط این قبایل پنجگانه میان خودشان و پاره قبایل دیگر هرچه باشد بدان کاری نداریم چیزیکه مربوط به فصل عصر ویدی تاریخ کشور ما مهم است این است که اجزای قبایل پنجگانه «پنکه جانا» همه در جنگ ده ملك با «پكتها» (يكتويس - پارت) پختون ها و «الیناها» نورستانی ها و دیگر قبایل کشور ما شامل بودند و «جبهه بهاراته» که پیشتر بدان اشاره شده با طرفداری آنها قوی تر شده بود.

(۱) صفحۀ ١٢٢ Recvedie India تالیف ا. س. داس. صفحۀ ١٦٠ Recvedic Culture
تاليف ا. س. داس.


(۸۷)
مدققین از روی تعبیر سرود های وید اظهار میکنند که قبایل پنجگانه عموماً بهم متحد بوده و با داشتن تماس با یکدیگر زندگانی میکردند ، در عرف وعادات و پاره سجایای دیگر از خود ممیزات علیحده داشتند .
معروفترین این قبایل پنجگانه بعد از «بهاراته ها» قبیلهٔ «پورو» بود بعضی ها به این نظریه است که این دو عشایر يك قبيله بودند در سرود ریگ وید بهاراته ها و «پور اوا Paouraves» یعنی «اولاد پورو» خیلی شهرت دارد در صورتیکه (پورو) و (بهاراته) شاخه های يك قبيله باشند هیچ شبهه ئی باقی نمیماند که آنها هم مانند بهاراته از باختر به جنوب هندوکش و از آنجا به ماورای «سند هو » انتشار یافته اند. «شانترا داس» مسکن آنها را در درهٔ علیای اندوس وحواشی گندهارا (۱) قرار میدهد . بهاراته و پورو قبایل جنگجو و نیرومند كتلهٔ آریائی باختر بعد از رسیدن به پنجاب و وادی گنگاه اولین سلطنت های آریائی را در آن قطعه بمیان آوردند و «مهاباراته» و «پورانا» به نقل داستان های رزمی و عشقی آنها رنگین است. سایر قبایل «پنگه جانا» آنقدر شهرت زیاد ندارند و در جنگ «ده ملك» مجدداً از نظر ما خواهند گذشت .
جنگ ده ملک و جبهه بهاراته
و قبایلی که در آن شامل شدند : در میان وقایع تاریخی که از میان سرودهای ویدی استخراج شده یکی جنگ بسیار معروفی است که در میان خود قبایل اریائی بعد از حرکت ومهاجرت از حصص شرقی آریانا کنار رود خانه پاروشنی Parushni (ایراواتی = راوی) بمیان آمده و به جنگ « ده ملك » یا « ده پادشاه » یا « ده قبیله » معروف است . مدققین این واقعه را از پهلوهای مختلف تجزیه ومطالعه کرده و نظر به اهمیتی که دارد در آن خصوص آثار مستقلی نگاشته اند .
(۱) صفحه ۱۶۰ ریگ وديك کلچر .


( ۸۸ )

این جنگ برای تاریخ عصر ویدی کشور ما ومخصوصاً برای روشن کردن
اسمای یکعده قبایل بزرگ وتماس وروابط آنها بایکدیگر واشتراك مساعی
آنها وبا مسایل دیگر در خور اهمیت زیاد است نظیر این جنگ جنگ
دیگری هم است که میان قبایل آریائی در حوزه سر اسواتی (هراویتی ـ ارغنداب)
واقع شده و در آنهم پاره قبایلی سهیم بودند که اولادۀ آنها هنوز در حصص غربی
افغانستان زندگانی دارند . چون از تحلیل این واقعات بیش از پیش بر اسما و موقعیت
قبایل باستانی ما در عصر ویدی روشنی می‌افتد در سلسله قبایل، این جنگ ها را
ازین جهت آوردیم تا اسمای قبایل یکدفعه روی صحنه بیاید بعد تا جائی که معلومات
در دست است هویت بعضی های آنرا روشن تر میکنیم :
پیشتر متذکر شدیم که قبیله بزرگ و نیرومند «بهاراته» باشعب و عشایر
خود بعد ازینکه مدتی در جنوب هندوکش مستقر ماند از راههای «کوبها»
ووادی ارغنداب و دره بولان به وادی «سندهو» پایان شدند و در ماورای آن پیش
رفتند . جنگ « ده ملك » از واقعاتی است که سر راه حرکت آنها واقع شد .
وحتی در تجزیه عشایر این قبیله مهم واتحاد قبایل دیگر دخالت زیاد دارد .
علت ظاهری این جنگ عزل وبر قراری دونفر ریشی، مشاورین مذهبی است
واصل قضیه چنین است :
«سوداس» پادشاه پسر « دیوا داسا » پادشاه قبیله « بهاراته » مشاور
مذهبی داشت موسوم به « ویسوامیترا » Visvamitra که اصلاً از خانواده ادب
دوست « کوزيكا Kusika مربوط قبيله « بهاراته » بود . این مشاور مذهبی
به قوه روحانی وتدابیر سنجیده و نفوذ معنوی خود به « سوداس » كمك زياد
نموده ومخصوصاً در فتوحات حوزه « ستر دو Sturdu ( ستلج ) و « ویپاشا »
Vipasha ( به آس ) مدخلیت زیاد داشت به علتی که درست فهمیده نمیشود
شاه روزی مشاور مذکور را عزل وعوض او شخص دیگری موسوم به


(۸۹)

« و اسیستاس » Vasistas را مقرر نمود و در نتیجه مخالفت های سختی میان
دو ریشی مذکور و خانواده ها و قبایل شان رخ داده « ویسوا میترا » چون
دربیان و تدبیر خیلی مقتدر بود و نفوذ زیادی در میان قبایل داشت فوراً بر علیه
« سوداس » داخل اقدمات شده بعضی عشایر خود قبیله « بهاراته » را که
« شاه و شاعر » یعنی « سوداس » و « ویسو امیترا » به آن مربوط بودند با قبایل
اتحادیه « پنکه جانا » و دیگر قبایل بزرگ و با شهامت مثل « پکتها » ( پکتیس
پارت، یا پختون ها ) « الیناها » ( نورستانی ها ) « بها لانا » ( باشندگان دره
بولان امروزه ) « شیواها ( باشندگان قریب اندوس ) وغیره را بهم متحد
ساخته و « جبهه بهاراته » را بر علیه « سوداس » تشکیل نمود. درین جنگ
« سوداس » فاتح برآمد و ملکان قبیله ( انو Anus ) و « دريوهو Druhyu »
کشته شد و یکی از عللی هم که احفاد قبایل ده گانه آریائی که پایان اسمای
آنها را به ترتیب ذکر میکنیم در خاك آريانا یا افغانستان زندگانی میکنند هم همین
است که بعد از شکست جبهه « ویسو امیترا » ایشان به کشور خود ماندند و دیگر
به فکر مهاجرت نه افتادند .

اسمای قبایل ده گانه قرار ذیل است :
(۱) اليناها Alinas ( نورستانی ها )
(۲) پكتها Pakthas ( پکتویس، پارت ، پختون، پختانه )
(۳) بھالاناها Bhalanas ( اهالی موجوده دره بولان )
(٤) شيواها Chivas ( اهالی قریب اندوس یا اهالی شیوکی کابل )
(ه) ویشانن ها Vishanins
(٦) انوها Anus
(۷) در یوهو ها Druhyus
(۸) تور واشا ها Turvasa


(٩٠)

(٩) یادوها Yadus
(١٠) پوروها Purus (ساکنین اندوس علیا و باشندگان حواشی کندهارا)
* * *
پکتها : مانند قبیلهٔ معروف « بهارت » که از باختر تا ماورای سند هو سیر
و حرکت آنها را ترسیم کردیم ، پکتها هم یکی از قبایل معروف « ویدی » کتلهٔ
باختری است که پیش از عصر مهاجرت در جامعهٔ آریائی در باختر می زیست
در حوالی ١٩٠٠ و ٢٠٠٠ ق م که آغاز مهاجرت آریا ها از باختر
محسوب میشود قبیلهٔ پکتها دو حصه شده شاخه ئی با قبایل و عشائر دیگر که
معروفترین آنها در جزویکه جانا یعنی قبایل پنجگانه و اتحادیه « ده قبیله »
اسم برده شده اند به جنوب هندوکش فرود آمده و بالاخره در دامنه های کهسار
و مناطق دشوار گذار جنوب شرقی آریانا مسکن گرفته و آنجا را بنام « مسکن
پکتها » معروف ساختند و این موضوع را پایان مفصل تر بیان میکنیم
حصه ئی که مهاجرت نکرد مانند بسا قبایل دیگر در باختر به زندگانی
ادامه داده و در همانجا ماند این شاخه مدنیت ویدی و اوستائی را در بخدی گذرانیده
و حتی تا حوالی وسط قرن سوم ق م که «ارسای» پارتی یکی از رؤسای آنها بطرف
غرب رفته و بر علیه یونانی های شامی اعلان استقلال میکند نام و نشان آنها
در باختر مشهور است . از پکت ها یا پارت ها یا پختون هائی که در بخدی ماندند
شاخه ئی با مهاجرینی که بطرف غرب رفتند به ماورای غربی هری رود حوزه های
«اترك» و کشف رودرا تا نزدیکهای سواحل خزر اشغال کردند و آنجا به نام
شان«پارتیا» یعنی سر زمین «پارت ها» شهرت یافت که یکی از غربی ترین ولایات
آریا نا بود. با اشاره و معلوماتی که هیرودوت میدهد شاخهٔ کوچکی هنوز هم بیشتر
بطرف غرب رخت کشیده و در حصص غربی ارمنستان رحل اقامت افگندند
و در آنجا هم خودشان بنام پکتیس یا پکتویس و خاك شان به اسم پکتیکا معروف


(۹۱)
شد و این غربی ترین شاخۀ کتلۀ پکتها ی بخدی است که تاریخ نشانۀ ایشان را گم نکرده است.
اسم پکت، پکتی، پکتها در بخد و بخدی و باکترا (شمال) وا پاکترا (شمالی) در صفحات شمال هندو کش، در پا کت و پکتها و پثت و پښتیخا و پښتو نخوا در پیرامون دو طرفۀ «سپین غر» سمت جنوب آریانا ، پارت و پار تیا حوزۀ کشف رود و اتك یعنی هیر کا نیا با ولایت پارتها ی آریا نا ، در پکتیس و پکتویس و پکتیکا در ارمنستان غربی همه جا اثر بخشیده و فقه اللغت عمۀ اینها را به هم پیوند میزند. حالا که اصل این قبیلهٔ مهم و تاثیر نام ایشان شرح یافت قرار مرامی که این فصل ایجاب میکند شاخۀ جنوبی« پکتها » را که در سرود ویدی ذکر شده مطالعه میکنیم آن شاخۀ قبیلهٔ پکتها که از بخدی به جنوب هندو کش فرود آمد در عصر ویدی در دره ها و دامنه ها ی دو طرفۀ سپین غر مستقر و مقیم شد قرار یکه بعدتر خواهیم دید سرود ها ی ریک و ید در جنگ« ده قبیله» و جاهای دیگر از ایشان نام میبرد و در بعض موارد از شاهان آنها هم اسم برده است. نام و نشان این قبیلهٔ باستانی کشور در هر ور زما نه همیشه زنده و نمایان بود . و مورخین بزرگ هر کدام از آنها اسم برده اند . هرودوت پدر مو ر خین در قرن 4 قبل از میلاد از قوم «پکتی» یا « پکتیس» یا « پکتویس» و از خاك مسکونۀ آنها «پکتیکا» یا « پکتیا» از هر دو ذکر کرده و رسم الخط یو نانی این نام ها و محل بود و باش شان واضح نشان میدهد که مورخ مذکور از قومی بنام « پثت» و از قطعۀ خاك مسکو نۀ آنها به اسم « پښتیخا » یاد مینماید . « استرا بو» و «پلینی» از ایشان نام نمیبر ند زیرا آنها بیشتر نام های عمومی را استعمال کرده اند که هر کدام آن بیش از چندین قوم و قبیله را در بر میگرفت . بطلیموس از آنها بصورت ضمنی ذکر کرده و خاك آنها یعنی «پکتیین» را بطرف جنوب پارو پامیزاد قرار میدهد زیرا مشارالیه در تعریف ارا کوزی (حوزۀ ارغنداب) میگوید : که ارا کوزی را از پارو پامیزاد بعضی از خطه ئی


(۹۲)

که بجنوب آن باید «پکتیین» یعنی خاك «پکتیها» را جستجو کرد کوهی موسوم به «پرسوتی Persuetes» جدا میکند.

هر دوت پکتیس ها وخاك مسكونه والسه وعزف وعادات وبعضی شهر ها ورؤسای آنها را خوب میشناخته وباوجوديكه معلومات او خیلی کم، و بیش از چند جمله ئی نیست معذالك جملات او هر كدام بجای خود بسیار مهم واز آن بعضی نظریه های اساسی بدست می آید. درباب لباس و اسلحه آنها می نویسد : «پکتیس ها Paetyces لباسی داشتند از پوست و تیر و كمان آنها به شكل و نمونه محلی خودشان بود. رئیس ایشان ارتینت Artynte پسر ایتها متر Ithamatere نام داشت.»

نقطه مهمی که از یادداشت های هر دوت بدست می آید تشابه عرف وعادات پکتیس ها با باختری ها است که بذات خود از مسائل مسلمه است و شهادت صریح مورخ معروف یونانی هم آنرا تائید میکند زیرا میگوید که باشندگان حوالی شهر كسپاتير Caspatyre (کابل) واهالی سرزمین «پكتيك» يا «پشتيخا» از روی عرف وعادات با باختری ها شباهت زیاد داشتند . (۱)

پس درین شبهه ئی نیست که «پشت های» هردوت عبارت از كتله «پشتون» امروزی و «پکتیای او» عبارت از «پښتینخواه» سه چهار صد سال قبل و «پشتونخواه» است که تا امروز از بین نرفته. حالا که شکل باستانی این کلمه را یافتیم مفهوم جغرافیائی قدیم آنرا در چوكات آريانا ذكر میکنیم.

«يكتيكا» یا «پشتيخا» متذکره هر دوت از نقطه نظر جغرافيائى عيناً قطعه «پشتونخواه» امروزی را در بر میگیرد وشامل اراضی است که شاخه های کوه سليمان وسفیدکوه یعنی «سپینتاکوناگیری» اوستا و سپین غرامروزی در آن منبسط میباشد واز آب های جاری آن سیراب می شود. پهلو حدود شمالی این قطعه را
(۱) صفحه (۲) این اثر Etude Afghane par V.Henry Paris.1882


( ٩٣ )

نقاط مرتفعه سوات و پنجکوره و سواحل جنوبی رود خانه لوگر (لوکرناء بطلیموس) و کابل (کپاتیر هرودت و کابورا وکاروارای بطلیموس) تعین میکند . حد جنوبی آنرا کا کر علاقه بشین وشال و درۀ بوری میداند که به اندوس منتهی می شود . حد شرقی آنرا جریان اندوس و فاصلۀ غربی آن نقاط منتها الیه غربی کوه سلیمان بود وسمت جنوبی امروزه باعلاقه روه و ننگرهار و حصه شرقی يك حصه زیاد خاك مذکور را در برمیگیرد .
قرار تذکار هرودت چهار قوم در « پکتیکا » پهلوی هم زندگانی داشتند یکی گنداری Gandari که از زمان سرودهای وید بهمین نام در همین حصه زیست دارند. دوم «اپاریتی» Aparytae سوم«ستا گدی» Satagyddae . چهارم دادیکی Dadicae که ازهر کدام آن علیحده ذکر خواهیم کرد . اولی قراریکه گفتیم عبارت از اهالی گنداها را دومی (افریدی ها ) سومی به بعضی تعبیر ها قبیله «ختك» و چهارمی عبارت از قبیله «دادی» یا داديك يا « تاجيك» می باشد و محل بود و باش آنها به جنوب حواشی خاك قديم مسكونه «ستا گیدی ها » بود (١) بطلیموس صاحب جغرافیای كلاسيك قدیم شرق که ازولايات وشهرها و قبايل آريانا مفصل صحبت میکند در تقسیمات جغرافیای خود از « پکتیکا = پتیخا» اسم نمیبرد بلکه آنرا داخل ولایت ارا کوزی آورده است و این ولایت آریانا شامل علاقه امروزی غزنی وسلسله کوه سلیمان تا اندوس بود . شايد يك گوشۀ شرقی آن جزء ولایت پارو پامیزاد هم آمده باشد زیرا خاك قطعه اخير الذكر از هزاره جات و کابل تاسواحل اندوس انبساط داشت ونور ستان و دادستان را در بر میگرفت بالتفصيل فوق واضح معلوم میشود که « پکنيکا = پنیتیخاء » حصه ئی از جنوب شرقی آریانا بوده و در تقسیمات جغرافیائی كلاسيك داخل
(۱) صفحه ٥٨ نژادهای افغانستان تالیف بیلو .


(٩٤)

خاك انرا كوزی بود. در تقسیمات اداری قبایل مسکونه آنرا يك نفر نایب الحکومه
اداره میکرد و در سوقیات عسکری قوماندان های علیحده داشتند .

پکتها در سرود ریگ وید علاوه بر اینکه در جمله قبایل ده گانه در جنگ
«ده ملك» حساب شده اند در بسیار موارد دیگر هم اسم برده شده اند و قرار
اصولی که درین عصر بود و پادشاه به اسم قبیله اش یاد میشد «پکهتا » بحیث شاه
«پکتها» هم تذکار رفته و بصورت نمونه عین متن بعضی قسمت های سرود را
که کلمه « پکتها » و « پکهت » در آنها قید شده از روی دو جلد سرودهای ریگ وید
ترجمه رالف . تی . اچ . گریفیث Ralph .T.H. Griffith میدهیم .

(۱) جلد دوم صفحهٔ ۱۸ جزوهٔ هفتم سرود هفدهم
(۲) جلد دوم صفحه ۱۵۳ جزوه هشتم سرود ۳۲
(۳) « « « ٢٦٠ « « « ١
(٤) « « « ٤٦٥ « دهم « ٦١

محض تذکار اینکه کلمه «پکتها» در سرودها ذکر شده کافی نیست چون
محل استعمال ومعنی يك جمله بسیار موضوع را روشن تر میسازد ترجمه متن
چهار مورد فوق الذکر را ذیلا میدهیم (۱)

سرود هجدهم صفحه ۱۷ و ۱۸ جلد دوم فرد ٦ و٧ . « . . . بریکوس و
دریوهوس (۲) بزودی گوش فرادادند. در بین دو قبیله دور افتاده دوست، دوست
را نجات داد .

پکتها، بهالانا، الیناها، شیواها ، ویشانن ها باهم یکجا گرد آمدند . رفیق
آریائی برای رهنمائی آنها نزد قبیله تریتشو Tritsus آمد. این آمدن در اثر
عشق به نبرد و محبت به جنگ دلیرانه بود . »

(۱) چهار پارچه سرودهای ریگ ویدرا دوست فاضل گرامی ښاغلی پژواك ترجمه نموده اند
(۲) اولی شخصی از قدیم ترین خانواده های روحانیون و دومی مربوط يك خانواده غیر
روحانی است .


(٩٥)

درین سرود قراریکه ملاحظه میشود پکتها(پښتون ها) بهالا نا (اهالی درۀ
بولان یاساکنین حواشی لغمان) ، الیناها( نورستانی ها) ، شیواها (ساکنین
حواشی اندوس یاشیوه وشکی یا شیوکی کابل) ، ویشانن ها، همه یکجا ذکر شده
و اتفاق همهٔ آنها را در نبردی ذکر میکند .
سرود بیست و دوم جزو ، هشتم صفحه ١٥٣ جلد دوم فرد ٩ : « . . .
ای اسون ها Asvins(١) برعراده ها وگردونه های جنگی تان سوار شوید
برنشیمنگاه طلائی خود قرار گیرید ، شما ای کسانیکه دارای ثروت و تمول
گزاف و هنگفتی میباشید .
با كمك هائيكه به پکته و ادریگو Adhrigu نموديد «بابهرو Babhru » از
دوستان خود جداشد .
با ایشان ای اسون ها اینجا بیائید ، بشتابیدوعجله كنید و آنچه ضرر ومرض
رسیده است التیام بخشید ...»
* * *
دراینجا مقصد از پکته شاه قبیلۀ پکتها است . هكذا «ادریگو» و«با بهرو»
هم اسمای شاهان است . ازین دو فرد این سرود چنین استنباط میشود كه شاعر
کدام قصهٔ جنگ را ترسیم میکند و برای فیروزی پادشاه پکتها و«ادریگو» که
شاه كدام قبیله متحد او است از ارباب انواع ستارگان صبح استعانت میخواهد
وایشان به سواری عراده های جنگی فوراً به كمك«پکته» وادریگو پادشاه رسیده
وایشان را به فیروزی تشویق میکنند و مریضان و زخمی های آنهارا پرستاری مینمایند
ازین سرود واضح معلوم میشود که قبیلۀ پکتها درعصر ویدی در جنوب هندو کش
ازخودشاه و نظام اداری داشتند و بعضی شاهان قبایل دیگر آریائی هم حلیف
و متحد آنها بود و متفق بر علیه مخالفین آریائی یا دشمنان خود میجنگیدند .
(۱)اسونها عبارت از ارباب انواع دوستارۀ صبح است كه آنهارا بصورت دوسوارکار
تصور می نمودند .


(٩٦)

سرود اول صفحهٔ ٢٦٠ جلددوم جزوه هشتم : «ای اندرا از تو با آنقدر
بزرگی و عظمتی که داری تمنا میکنیم که ما را به دادن گاوهای شیری غنی بسازی
«چنانیکه »مگادن» (١) به مدهه یاتی نیا Medhyatithia و نی پاتی تیا Nipatthia
(دونفر شاعر معروف) در جنگ لطف و مرحمت کرد. بدان سان که به صفت محسن
به قبیله کنوا Kanva(٢) به شهزاده تراسادسیو Trasadsyu و پکته (پادشاه پکتها)
و به داساوراجا Dasavraja دادی. بدان سان که ای اندرا به گوساریا Gosarya
(تحت الحمایهٔ اسون) و رجیسوان Rijisvan (تحت حمایهٔ خود) گاوهای شیری
و طلا لطف فرمودی .»

* * *

در دو فرد این سرود شاعر از (اندرا) رب النوع جنگ گاو شیری که مهمترین
وسیلهٔ زندگانی و معیار دارائی آریائی بود میخواهد. معلوم میشود که شاعر
این سرود مرد غریبی بود چنانچه دولت و دارائی و رمه های دو نفر شاعر دیگر را
مثال می آورد ، بهمین ترتیب شاعر از همکاران خود گذشته احسان (اندرا) را
در باب قبیله (کنوا) که یکی از خانواده های معروف شعرای ویدی است و يك
شهزاده دیگر و پادشاه پکتها و دوسه نفر دیگر بیان میکند . ازین جا معلوم میشود
که «اندرا» رب النوع جنگ به قبیلهٔ سلحشوز پکتها و پادشاه ایشان نظری خاص
داشته و این قبیله از قبایل ثروتمند آریائی بشمار میرفت و رمه های گاو
و حیوانات زیاد در تصرف آنها بود .
سرود ٦١ جزوه دهم صفحهٔ ٤٦٥ جلددوم : «سخنگوی خوش ایند در
طوفان جنگ این دعا را بر زبان راند تاجنگ را از اسون ها Asvins ببرند
(١) یعنی «محسن» صفت اندرا است .
(٢) یکی از قبایلی است که ریشی های آنها در ساختن سرود سهم زیاد داشتند .


(۹۷)

هنگامیکه کریم ترین ارباب انواع والدین پکتها را نجات داد « هوتا های
هفتگانه » (۱) را مورد حمله وهجوم قرارداد شیاوانا Chyavana ( پسریکی
از شعرای قدیم ) به مقصد تقدیم تحائف فریبنده با ادویهٔ زیبا د مذبح را اماده ساخت .
توروايانا Tvrvayana خوش آوازترین موجودات مشروبات نذر را مانند
سیلاب ریخت که زمین را زرخیز وشاداب کند ... »

قرار باورقی صفحهٔ ٢٦٥ جلد دوم سرودهای ریگ وید پیشل Pischel ويد
شناس معروف در اطراف سه مصرع اول این سرود تحقیقات عمیق و مفصلی نموده
و چنین معلوم میشود که این مصرع به يك داستان قدیم «تور وایانا» پادشاه جوان
پکتها و « شیاوانا » پسریکی از شعرای قدیم ربط داشته، پهلوان های این داستان
« تور وایانا » پادشاه جوان پکتها و « شیاوانا » پسر «بریگو» یکی از شعرای نامی
زمانه های عصر ویدی آریانا است . درین داستان دوتن از ارباب انواع آریائی
هم مدخلیت دارند که یکی «اسون» رب النوع ستارگان صبح و ديگر «اندرا»
رب النوع جنگ است .
از خلال مصرع هائی که ترجمهٔ آن گذشت چنین معلوم میشود که شاید بین
قبیلهٔ پکتها و قبیلهٔ شاعر مذکور جنگی رخ داده باشد پاشاه و شاعر از هم رنجیده
باشند و کار بجنگ کشیده باشد بهر حال برای احراز فیروزی « شیاوانا » شاعری
که از خوردی علاقه ئی به « اسون » رب النوع ستاره های صبح داشت مذبح را
به انواع ادویه و خوشبوئی ها پاك و آماده نمود و تحائف فريبنده تقدیم
نمود تا بر شاه پکتها و قبیلهٔ او غالب آید ولی (اندرا) رب النوع جنگ طرفداری
قبیلهٔ سحلشور پکتها را نموده قربانی را متوقف ساخت و روحانیونی را که مامور
ذبح بودند بر انداخت . انگاه « تور وایانا » پادشاه جوان پکتها برای خوشی
(۱) «هوتا» علمای مخصوص قربانی را میگفتند و برای اجرای قربانی های بزرگ
ومهم از ایشان کار میگرفتند .


(۹۸)

خاطراندرا مشروبات را مانند رودخانه سیلابی نذر کرد و در نتیجه بر مخالفین خویش مظفر وفاتح بر آمد

اقتدار شاه و قبیله پکتها : اگر در سرودریگ وید دقت شود معلومات كوچك و متفرق زیادی بدست می آید که روی هم رفته از مجموعه آن اقتدار قبیله پکتها و اهمیت آن در میان سایر قبایل ویدی ورول بزرگ شاهان آنها بارز و هویدا میشود .

پیشتر از جنگ « ده ملک » از « سوداس » پادشاه و اتحاد ده قبیله بر علیه او صحبت کردیم، پدر کلان « سوداس » شاهی بود موسوم به« دی ووداسا Divodasa » که سرود ریگ وید برای او قدرت خیلی زیادی قایل شده و او را بصفت پادشاه نیرومند و جنگجو تصویر کرده اند و يك سلسله جنگ های با قبایل متفرق آریائی نموده که صحنه آن اراکوزی است و از آن در جایش ذکر خواهیم کرد. « دی ووداسا » در تمام جنگ های غالب بوده و هیچ قبیله با او مقابل شده نمیتوانست چنانچه یکجا ذکر است که نود و نو قلعه جنگی « سموارا Samvara رئیس مقتدر قبیله اسورا Asura را بكمك اندرا ویران کرده ولی با این همه اقتدار در يك جنگ که در آن « آیو Ayu » و «کوتسا Kutsa » شاهان قبیله مقتدر پورو Pouru هم متحد او بودند در مقابل توروايانا Turvayana پادشاه جوان پکتها شکست خورد. « شاندرا داس » در صفحه ۳۵۶ اثر خود « ریگو ديت کلچر » میگوید که این تنها دفعه ایست که «اندرا » دی و وداسا پاد شاه را در محاربه كمك نكرد و در نبرد شاه پکتها بر او غالب آمد از پنجا اقتدار قبیله سحلشور پکتها واهمیت آن در میان قبایل ویدی بخوبی واضح میشود و بر علاوه این هم ظاهر می گردد که «اندرا » همیشه در عملیات جنگی به قبیله پکتها یاری میکرد چنانچه در اثر جنگی که پیشتر هم ذکر شد پکتها در اثر مساعدت « اندرا » به موفقیت و فیروزی نایل شدند .


(۹۹)

قبایل دیگری که به شهادت « هرودوت » باپکتها پهلو به پهلو در پکتیکا
زندگانی داشتند چهار اند : گنداری ها ، ستاگیدی ها ، آپاریتی ها ، دادیکی ها
طبعی این چهار قوم مانند خود پکتها همیشه در حدود پکتیکا نمانده و در سائر
نقاط آریا نا هم منتشر شده اند و ذیلاً راجع به هر کدام آنها پارۀ معلوماتی میدهم .

گنداری ها : پیشتر متذکر شدیم که اسم « گندهارا » من حيث قطعه خاك
در سرود ریگ وید ذکر شده ، بعضی ها این تذکار را مفهوم نژادی هم میدهند
ساکنین گندهارا (درۀ كابل تا اندوس) در تمام دوره های تاریخ بصفت خاك
خود « گنداری » یا « گندهاری » یاد شده اند . همان طوریکه اسم « سندهو
گندهارا » Sindhu Gandhara را تمام منابع قدیم سانسکریت تکرار کرده اند
او ستاهم پهلوانی را اسم برده که کلمۀ « گندها را » در اسم او موجود است
و عبارت از «گنداروا Gandarewa » میباشد که در « زام یشت » پایه ت ١٥
فقة ٧ حین جنگها با پهلوان توانا و نیرومند کابلی « كرساسپه Keresaspa »
(۱) ذکر شده و کرساسپه بر او غلبه یافته است . چون « گنداروا » بحيث
ژنی اب و اعماق آب تلقی شده و صحنۀ مقابله های کرساسپه را به سیستان هم نسبت
میدهند خالی از امکان نیست که «گنداروا» ژنی ها لون سیستان هم بوده باشد
بهر حال مقصود اساسی ما اینجا تذکار این مسئله بود که اوستا هم پهلوانی را
به اسم «گنداروا» ذکر کرده و چون باشندگان گند ها را از قدیم ترین
زمانه هائی که سراغ داریم بطرف غرب مهاجرت ها کرده اند خالی از امکان نیست
که اسم گندها را با بعضی پهلوانان و داستانهای آن از شرق آریانا به غرب
آن انتقال نموده باشد . از روی حوادث تاریخی چنین معلوم میشود که گنداری ها
همیشه و کاملاً در حصه اصلی خود مسکون نمانده بلکه به دیگر نقاط هم

(۱) دار مستتر در ترجمۀ زنداوستا به فرانسه جلد دوم صفحه ٥٨٦ پاورقی ۱۸ می نویسد
که داستان های کرساسپه مخصوصاً به سیستان و علاقه کابل تعلق میگیرد .


( ۱۰۰ )
پراگنده ومنتشر شده اند . از آن جمله به نقاط ماورای شمال هندوکش حتی
ماورای آمو و (سغدیان) ' در سیستان و حوزه ارغنداب و در بعض نقاط شمال
غربی آریانا . میگویند آنها ئیکه به سغدیان منتشر شده اند بنام' کنداری Candari'
معروف شدند بعضی ها در کلمه « قندهار » هم اسم قدیم« گندهار » را می بینند
و نظریۀ آنهاهم تايك اندازه معقول است زیرا باشندگان گندهارا به دفعات
از حوزۀ شرقی رود کابل به حوزۀ ارغنداب مهاجرت کرده اندویکی آن مهاجرت
قرن ٥ و ٦ مسیحی است که در اثر ورود کوشانی ها از صفحات شمال هندوکش
و استقرار آنها در دامنه های جنوب و حوزۀ رود خانه های شرقی آریانا
بمیان آمده است و گنداری ها کاسۀ آب ' فو Fo ' را که یکی از یاد گار های
مهم بود بزم بود با خود از اندوس علیا به وادی ارغنداب بردند با این هم
تذکار این امر بی مورد نیست که اسم موجودۀ «قندهار» از نام «گندوفار»
بزرگترین پادشاه دودمان مستقل پهلوا بمیان آمده زیرا مشارالیه به اسم
خود شهری در حوزۀ ارغنداب بنام«گندوفار» یا چیزی شبیه آن بنا کرده بود (۱)
ستاگیدی ها : یکی از کهن ترین اقوام کشور ما است که' هرودوت'و بطلیموس
هردو از آن نام میبرند وحتی نزد عیلامی ها و بابلی ها هم شهرت داشتند و نزد
آنها به اسمای « ستا کوی Saatdakouis » و «ست گوسو Saatgousau » یاد
شده اند . (۲) هرودوت آنها را با گنداری ها مربوط و جزء يك ولایت شمار
نموده . ستاگیدی ها با اهالی اراکوزی هم تماس داشتند . قرار نظریۀ اندره
برتلو (۳)ایشان در کوهای بارویا نیز وحوزۀ علیای هیرمند و نقطۀ که حالا غزنی
(۱) در عهد گندوفارنس یکی از مبلغین مسیحی بنام « سنت توماس » تا حوالی کابل
آمده و شهری را در حوزۀ ارغنداب به اسم «گندوفار » یاد کرده است . (۲) صفحه ٣٦
کتاب هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی به اساس نظریه بطلیموس تالیف « اندره برتلو »
(۳) « اندره برتلو » یکی از مدققین فرانسه است و بر جغرافیای بطلیموس تبصره و حواشی
بنام هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی تحریر نموده است .


( ١٠١ )

در آن آباد است بود و باش داشتند « راولسن » چنین اظهار میدارد که قرار احتمال ایشان در منطقه مرتفعه رهایش داشتند که از یکطرف از کابل تاهرات و از جانب دیگر از سریپل تا سواحل هیرمند انبساط داشت . در اسم آنها دو کلمه می بینند « ستا » یا « ست » به معنی ( صد ) و « گیدی » به معنی « ماده گاو » که ترجمه مرکب آن « مالکین صد ماده گاو » میشود ( ١ ) بعضی ها در کلمۀ « ستك » که درین اسم موجود است کلمۀ « ختك » را سراغ میدهند . بهر حال از روی ترجمۀ نام به اساسی که ذکر شد معلوم میشود که مردمان مالدار بودند و قراریکه « برتلو » و « راولسن » حدود مسکن آنها را معین کرده اند در یکی از دوره های تاریخ کهستانات مرکزی آریانا رهایشگاه آنها بود . از روی لباس شباهت زیادی به گنداری ها داشتند . حصه بالای بدن و ران های خودرا اکثراً برهنه میگذاشتند . شمشیر کوتاه و راست استعمال میکردند و بند آنرا از شانه چپ خویش میگذرانیدند .

اپاریتی ها : اپاریتی ها قومی است که محتملاً در یکی از دامنه های جنوب سپین غر می زیست بعضی ها ایشان را باپاریتی های Paryetae بطلیموس مقایسه کرده اند . نام آنها کهستانی معنی دارد زیرا در « زند » و « سانسکریت » کوه به صورت « پورو Pauru و « پارپوه Paruh » هم آمده ( ٢ ) اپاریتی ها در جنوب شرقی آریانا زندگانی داشتند . « بیلو » در کتاب نژادهای افغانستان ( ٣ ) ایشان را به استناد تذکار هرودوت در علاقه « پکتیا » قرار میدهد و این علاقه ایست که سمت جنوبی و شرقی افغانستان را تا سواحل رود سند در بر میگیرد. « بیلو » در کتاب خویش اپاریتی ها را عبارت از « اپریدی » یا « ایریدی » میداند

( ١ ) از احتمال بعید نیست که « گیدی » یکنوع گوسفند بی دنبه هم بوده باشد چنانچه گوسفند های هزار گی را هنوز هم « گوسفند گدی » گویند .
( ٢ ) « پروت » و « پروتی » در منابع سانسکریت صورت مذکر و مونث اسم ژنی کوه است .
( ٣ ) صفحهٔ ٥٧ - ٥٨ .


(۱۰۲)

و «افریدی» یکی از قبایل بزرگ و معروف پختون است. این تشخیص از روی
فقه اللغه هم کاملاً مقرون به حقیقت است زیرا از کلمه «اپاریتی» به
سهولت کلمه «اپریتی» «اپریدی» «افریدی» ساخته میشود و محل
اقامت موجوده آنها در قسمت های شرقی کندهارا نشان میدهد که ایشان
اقلاً از عصر هرودوت باینطرف در مسکن قدیم خویش مستقر و پا بر جا مانده اند.

دادیکی ها Dadicae یا تاجيك ها : هرودوت محل اقامت ایشان را در پکتیکا
قرار میدهد وازین معلوم میشود كه یکی از شعب پکتی ها « پختون ها »
بودند و باگنداری ها باشندگان صفحات شرقی آریا نا تماس و پیوستگی داشتند
از « داديك ها » به عنوان داديك كسی دیگر نام نبرده ولی استرابو از قومی
بسه اسم «در دی» Derdae و بطلیموس به نام «دا رادری Darradraee
یا « داراندی » تذکار داده اند و احتمال زیاد میرود كه مقصد از يك
قوم باشد .
بطلیموس خاك مسكونه «دارادریها» را در شمال غرب «در انجیانا» بین آریا
« ولایت هرات » وارا كوزیا « ولایت قندهار » قرار میدهد و میگوید در حصه
که بطرف «آریا» افتاده «داراندی Darrandai » و در حصه که بطرف اراکوزی
واقع شده «بكتريوا Bactrioi »بود وباش دارندوخاك بین آنها به«تا تا كنه
Tatakene » موسوم است (۱) « راولسن » در ضمیمه کتاب ۷ حصه اول
جلد چهارم تاریخ هرودوت خود شرح داده میگوید: احتمال دارد که در عصر
جغرافیه نگار یونانی مصری به این منطقه مهاجرت نموده باشند ولی خاك
اصلی آنها بیشتر بطرف شرق در حدود غزنی و اطراف رود خانه آن بود
و یا بکدام حصه دیگر دامنه هـی پـار و پـا میزوس مسـكن داشتند
و باگنداری ها مجاور و در تماس بودند .
(۱) صفحه ۳۱۳ هند قدیم بطلیموس تالیف « مکدونالد کرندل »


(۱۰۳)
این «داديك ها» كه مولفین یونانی ولاتینی از آنها یاد كرده اند از قبایل قدیم و از شاخه های آریائی این كشور اند كه امروز بنام «تاجيك» یعنی به همان نام باستانی خود در نقاط مختلف آریانا زندگانی میكنند و از قدیم ترین زمانه ها تا امروز با سایر قبایل مسكونۀ آریانا بكمال هم آهنگی وهم رنگی زیست كرده اند.
اندرۀ برتلو میگوید كه اسلحه «داديك ها» شبیه به باختری ها بود داديك ها یا تاجيك ها عبارت از همین مردمانی هستند كه در زمان زند «آریانا» بیشتر مركز ثقل آن صفحات جنوب كشور بود بنام داكیو Daqyou یاد شده اند یعنی كسانیکه بیشتر به زمین و كشت و زراعت علاقه داشتند. ملاحظه مینمائید كه كلمه دهقان از همان كلمه «داكیو» بمیان آمده است و دهقان در قرون اول اسلامی بلند ترین عنوان نجابت و فضلیت بشمار میرفت.
الیناها : الیناها (نورستانی ها) قبیله مهم دیگر ویدی است كه جنگ «ده ملك» آنها را معروف ساخته و با پكتها و دیگر قبایل معروف ویدی آریانا به تبلیغ «ویسوامیترا» ریشی دانشمند جبهۀ بهازانه را تقویت بخشیدند. قراریکه در ترجمۀ بعضی پارچه های سرود پیشتر دیده شده الیناها غیر از جنگ «ده ملك» در دیگر موارد هم در سرودها اسم برده شده اند و پیوستگی آنها با پكتها و گنداری ها و دیگر قبایل چه از روی مسكن و چه از روی نصب العین و مفاد و چه از حیث تذكرات سرود در عصر ویدی ثابت است.
الیناها یا نورستانی ها در گوشۀ شمال شرقی آریانا دره های صعب العبور و مرتفع هندوكش جنوبی را اشغال كرده و از همان زمانه های عصر ویدی كه قبایل بیشتر بجاهای خود مستقر شده اند تا حال بجای خویش باقی مانده اند. الیناها چون در دره های خیلی دشوار گذار زندگانی داشته و دارند و قطعۀ مسكونۀ آنها از راه های بزرگ رفت و آمد كناره افتاده در مرور زمانه تماس شان با سایر قبایل بیش از پیش


(١٠٤)

كم شده واز همين جهت است كه مميزات عرقی و زبان و كولتور و عرف و عادات
قديم آريائی در ميان آنها خوب تر محفوظ مانده وازين جهت بعضی از مدققين
ايشان و باشندگان شقنان و روشان و بعضی حصص ديگر بدخشان و پامير را
از روی عرق به صفت «هوموا لپينوس» يعنی «آريائی های كوهی» ياد ميكنند
بعضی های ديگر ايشان را در قطار «داردها Dards» می آرند و داردها از اقوام
خيلی قديم كشور ما بوده و در حاشيهٔ شمال شرقی آريانا سكونت داشتند و هنوز هم
در علاقه های دشوار گذار نورستان و چترال و داردستان زندگانی دارند . پلينی
از ايشان بنام «داردی Dardae» صحبت كرده و غير از «داديك» هائی ميباشند كه
احفاد آنها امروز بنام تاجيك موسوم اند .
بهرحال الپينا ها خون و مميزات آريائی را بوجه احسن محافظه كرده و مطالعهٔ
حيات و عرف و عادات و زبان آنها روشنی های بزرگی در تاريخ قديم كشور ما
می اندازد و جا دارد كه برای معرفی آنها و كولتور و مدنيت قديم شان آثار جداگانه
و مستقلی نوشته و نشر شود . آنچه ما از كولتور و ثقافت آريائی خبر داريم و در جای
معيتش درين فصل خواهيم نگاشت آثارش بارز در ميان احفاد اين قبيلهٔ
نامی ديده ميشود .
«واله دو پوسن» فرانسوی اظهار ميدارد كه از روی بعضی علايم چنين معلوم
ميشود كه «داردها» يا «دارادا ها Daradas» از زمان های خيلی قديم از جای
خود شور نخورده اند . زبان آنها خيلی قديم است و بعضی كلماتی
دران يافت ميشود كه شكل «ويدی» را محافظه كرده است . زبان ايشان را
«گريرسن» زبان «پيسا كا» ناميده و علت آن اين است كه شباهت زياد بيكی
از پراكريت هائی دارد كه در كتب صرف و نحو هندی بنام «پيسا كا» خوانده شده
ولی بصورت عام تر زبان آنها نزد علماء بزبان «دارديك» شهرت بيشتری يافته (١)
(١) صفحهٔ ٦٣ هند و ارويائی وهند وايرانی . هند تا ٣٠٠ سال ق م : تاليف «واله دو پوسن»


(١٠٥)

جنگ های دی ووداسا : قراریکه متذکر شدیم "دی ووداسا" که شاه
جنگجوئی بود با قبایل مختلف آریائی محاربه نموده از ان جمله یکی سلسله
جنگ هائی است که يك دفعه با قبایل "داسا Dasas" و "پانی Pani" و دفعةً دیگر
با قبایل "بریسایا Brisaya" و " پاراواتا Paravata" نموده و صحنه آن حوزه
ارغنداب است . چون ازین جنگ هم هویت پارۀ قبایل جنوب غربی آریانا
روشن میشود ، ذکر آن می پردازیم و حتی المقدور بر هر قبیله ئی تبصره میکنیم .
صحنه این جنگ ها حوزۀ رود "سر اسواتی Sarasvati" یعنی "هرویتی" اوستا
منطقة الرخج اعراب و ارغنداب فعلی میباشد . نا گفته نماند که معمولاً
(سراسوتی) را رود سرسوتی تعبیر کرده و این جنگ را مانند محاربات
ده ملك يا (ده پادشاه) به خاك پنجاب کنار رود مذکور می برند ولی بعضی های
دیگر که "هیلبرنت Hillebrandt" پیشقدم آنها میباشد و جلد اول کمبریج
هستری آف اندیا (صفحۀ ٨٧) نظریۀ او را تذکار میدهد به این عقیده اند که
(سراسوتی) عبارت از رود (هریویتی) است که قرار قانون عمومی که بین زبان
(ویدی) و "اوستائی" موجود است "س" آن به "ه" تبدیل شده است
علاوه برین "هلبرانت" مذکور برای تحکیم نظریۀ خود نام های اقوامی را که
در صحنۀ کارزار وجود داشتند بنام هائی تعبیر میکند که در ولایت اراکوزی
و مجاور آن بسان ها بمیان آمده چنانچه "پاراواتا" سرود های "ویدی" را
"پاروتیتی Paruetae" میداند که بطلیموس در وادی ارغنداب قرار میدهد
هکذا قبیلۀ "بریسایا" را به نام "برسنتس" حکمران ولایت "اری" مقایسه
می نماید (١) اگر چه کمبریج هستری آف اندیا بعد از ذکر مراتب فوق
اساس این نظریه را ضعیف میشمارد برای ما تذکاران مهم و تجسس مزید در

(١) (داسا) را عبارت از (داهی) و (پانی) را عبارت از (پارنیان) تصور می نماید که در
خاك های آریانا زندگانی داشتند .