( ۳۷۵)

اهمیت آنرا میدانست از قتل وحشیانه مشاورین وهمکاران بسیار قیمتدار
خود هم دریغ نمیکرد . رفقای فیلوتاس نیز محاکمه شدند اما اسماعیلی لشکر
آنها را تبرئه کرد ولی بسا نفر قربانی دیگری یافت که آن دیمتریوس Demetrios
سردار گارد بود . در تاریخ فتوحات ولشکری مقدونی هیچ چیز آنقدر حیرت
آور نیست که مردم بيك پادشاهی اطاعت داشتند که هر روزه نفر در میکردید و در فکر
يا هيچکدام از آن افراد که سبب عظمت وشهرت او شده بودند شريك نمیشد .
وقتيكه ديمتريوس اعدام شد لشكر مقدونی در میان مردم آریاسپی‌ها Ariaspians
بودند . اسکندر از پایتخت زرنگیا با بطرف شرق پیشرفته باین ایالت رسیده بود
یونانیان ایشانرا اورگیتی Eurgetae نامیده و قبلاً به نام اگریاسپی Agriaspac
یا آری ماسپی Arimaspi يا بلا شبهه تلفظ صحیح تری آریا سپی Aryaspac
یا آریا سواها Aryaswas یعنی سواران اسپهای اعلی نامیده میشدند. این مردمان
دارای کدام ایالت مستقل نبوده بلکه سرزمین شان جزء ولایت در انجیا نا
بشمار میرفت که بطلیموس شهر بزرگ آنها یعنی آریاسپ را در آن نشان میدهد
اور گیتی‌ها در کنار دریای اتمی ماندر Etymander یا رود هلمند نیز آباد بودند
قرار نظریه که دیو دورس Diodorus در بارهٔ این قوم اظهار میدارد قبیلهٔ مذکور
به گدروزیا Godrosia خیلی نزديك بوده واسکندر آنها را در يك ايالت که
تحت حکمرانی تیری دیتس Tiridates بود (۱) ملاقی شد .
سایکس نسبت باین مقام مینویسد : « . . . اماهر کز نفوس بایستی همیشه دلتای
هلمند بوده باشد . این دریا مجرای خود را چنان بزودی تغییر داد که تا موقع
اثبات آرکیا لوجیکی ممکن نیست بطور صحیح وجود دلتا و باین سرعت آباد
شدن آنرا درین عصر فهمید. هنری مکمهن (Sir H. McMahon) که لیاقت و مهارت
قابل قدری دارد چنین نتیجه گرفت که آن دلتای تارا کان Tarakan بوده
(۱) آریانا انتکوا .


(٣٧٦)

و خرابه های رام رود Ramrud را التفات نموده آنرا مرکز آریاسپی Ariaspae
دانست که مقدونیان بعد از درانگیانا در آنجا آمدند .
هنگامیکه لشکر مقدونی وارد ملك یورگت ها شد بمقابل وی هیچ مقاومت
نشان ندادند . زیرا در مقابل قوای بزرگ اسکندر اقوام متفرق یور گت
نمی توانستند کاری بکنند. اهالی گدروزیه که آنرا بابلوچستان کنونی تطبیق
میکنند نیز چون متفرق زندگانی می کردند مقاومت نکردند .
دومین اقدام ساتی بارزانس برضد اسکندر: پنجروز پس از ورود باین محل
اسکندر شنید که ساتی بارزانس با سوارۀ نظام بهرات حمله کرده و یونانیان
را صدمات زیاد رسانیده . این خبر بر دهشت اسکندر را خیلی پریشان ساخت
ازینرو قشونی مرکب از شش هزار پیادۀ یونانی و ششصد سوار بسرداری کارانس
Caranus و دیکس به آنجا فرستاد و خودش با اضطراب دو ماه درین قسمت
توقف کرد و منتظر نتیجه شد .
اسکندر در ارا کهوزیا : از مملکت اور گت ها اسکندر بطرف شمال پیشر فته
بارا کهوزیا رسید. اولا مردمان در انجی و دره گوگی Dragogi را بمتابعت خویش
در آورد و بعد ازان داخل ارا کهوزیا شد ولایت ارا کهوزیا با ولایت قندهار
امروز یکی است . دریائی که ازین ولایت می گذرد نظر به تذکر بطلیموس
ارا کوتس نامیده میشد که غیر از اندوس بوده دریای ارا کوتس که بطلیموس ذکر
نموده مسئله را مشکل میسازد که آیا کدام دریا خواهد بود . زیرا در ولایت
ارا کهوزیا چندین دریا دیده میشود . بزرگترین این دریاها رود هلمند است
که قدما آنرا ایتی ماندر ، هر مندوس Hermandus و یااری مانتس Erymantus
می گفتند . این دریا از کوهائی که بطرف غرب کابل واقع اند فرود آمد .
بسمت جنوب غربی جریان داشته و تاریگستان رفته و از آنجا بسوی شمال غربی
متمایل میگردد ، و از بین حصۀ از سیستان گذشته در غدیر رزه می ریزد .


( ۳۷۷ )

برنوف (M.Burnouf) این دریا را عبارت از ارا کوتس دانسته و اصطلاح
اراکوتی را برای آن از زند پیدا میکند که این کلمۀ زندی در سنسکرت از سرا
سواتی Saraswati نمایندگی می نماید و معنی آن بمفهوم عمومی دریائیست که
ارتباطی با کدام غدیر نداشته باشد (۱) . اما از نظریات خود ولسن ظاهر
میگردد که دریای اراکهاوزی عبارت از رود ارغنداب است که بنام رودترنک
Turnuk از جوار غزنی سرچشمه گرفته از بین غدیر کوچکی گذشته به اوغنداب
می ریزد . زیرا ارغنداب یا ارخنداب بحیث دریای اراکهاوزیا بیشتر تثبیت
میشود. ولی معلومات خصوصی و مکملی راجع بسمت جریان و سرچشمۀ دریای
اراکوتس در دست نیست .
معروف ترین شهر های اراکهاوزیا که بطلیموس از آن ذکر نموده عبارت
انداز : آزولا Azola ، فوکلیس Phoklis ، اسکندریه ، اراکوتس Arachotus
ایسیدور چند شهر دیگر ذیل را نیز علاوه میکند : بیوت Biut ، فرساگ Pharsag ،
کروشاد Chorochad ، دیمتریاس Demetrias ، والکذا ندروپولیس که پایتخت
ولایت بوده و در کنار رود اراکوتس یعنی ارغنداب وقوع داشت .
کننگهم آزولا یاوزولا Ozoia را عبارت از گذر Guzar یا گذارستان واقع
در هلمند علیامی داند . و فوکلیس امکان دارد که عبارت از قلات غلزائی کنار رود
ترنك بین غزنی و قندهار و یا خود غزنی باشد. کننگهم آنرا با دمیتریاس یکی می داند
اسکندریه عبارت از شهر قندهار و ممکن با فرساگ هم تطبیق شود . اراکوتس
مرکز ناحیۀ کنار رودار، کوتس (ارغنداب) بوده وقعیت آن قرار گفتۀ استرابو
۲۳۰ میل انگلیسی از نقطه ایست که سه راه در شمال اورتسپانا Ortospana بهم
یکجا میشوند ، بیوت یا بیت (Biut) عبارت از بیجس Bigis یا «بست» باشد (۲)

(۱) آریانا آنتیکوا فصل سوم .
(۲) شمارۀ ۹ سال ۹ آینۀ عرفان مقالۀ شهر های قدیم آریانا .


(۳۷۸)

در بین این شهرها الكساندریه دیده میشود که عموماً آنرا قندهار تصور
میکنند . در اینکه این شهر بر سر راه مقدونی ها واقع شده است تردیدی نیست .
اما در وقتیکه اسکندر باین قسمت وارد میشد شهری درین جای وجود داشت .
و آن اسكندریه نمی باشد . اسکندر در حوالی قندهار حالیه حسب معمول قلعه
نظامی بنا کرد و نام آنرا « اسكندریه ارا کچوزی » گذاشت . دیوار های این
شهر در تابستان سال ۳۲۹ ق م بقدر کافی بلند شده بود واسكندر قرار قاعده که
داشت يك عده عسکر را در آنجا مقیم کرد . موقعیت این قلعه نظامی غالباً بجنوب
قندهار بوده که اگر شهرهای قدیم و جدید را در نظر بگیریم این قلعه نظامی
اسكندر باشهر قدیم قندهار وشهر احمدشاهی سه کنج مثلثی را تشکیل میدهند
مردمانی که باطراف ونواحی قندهار قدیم و دریای ارغنداب بسر می بردند
ارا کونی Arachoti گفته میشوند . اسکندر از مردمان بومی عسکر گرفت و منمن
راوالی این ایالت مقرر نمود .
جنگ ساتی بارزانس : از ارا کچوزی اسکندر آمادگی نمود تا بمقابل
بسوس در باکتریا نه مارش کند اما باو خبر دادند که آریا باز مورد حمله
ساتی بارزانس واقع گردیده . ساتی بارزانس سردار نامی این مملکت آنی از
کوشش و سعی برای نجات وطن خودفارغ نمی نشست . باوجودیکه از دست یونانیان
شکست یافته بود اما روح بلند او ذلیل نمیشد و گردن بلندش نمی خمید. ساتی
بارزانس از خود امید داشت و باوجود قلت قوای خودبمقابل بیگانگان میگفت
آخر غالب خواهم آمد . این حمله او از سائر اقداماتش شدیدتر بود مخصوصاً
بسوس پادشاه باختر نیز باوامداد کرد ودوهزار عسکر دلاور فرستاد . اسکندر
خیلی ها مضطرب شد و بیشتر از پیشتر ازین مرد وطن خواه بدهشت افتاد . قوة
بزرگی از عسکر خود جدا کرد و سر داران نامدار خود مانند آرته بازیوس
Artabazus ، ایری ژییوس Erigyios و كارانوس Caranos را برای دفع ساتی


(۳۷۹)

یاوزانس ونجات یونانیان آریافرستاد همچنان والی پارتیارا که «فرا تافرون»
نامداشت فرمان کرد که با تمام قوای خود با این سرداران ملحق گردد ومتفقاً
بر خلاف سردار برمی در آویزند . ساتی بارزانس که خود را باقوای قلیل در
مقابل سه قوه مشاهده کرد ازجان دست شست و درس فداکاری بآینده گان
خود داد . این جنگ بسیار سخت ومدهش بود . قشون ملی افغان در مقابل
یونانیان خیلی پافشاری کردند اما ازسوء اتفاق که ساتی بارزانس بدست ایری ژی یوس
کشته شد و بقشونش تفرقه در افتاد واسکندر بعد از دادن تلفات خیلی زیاد
موفق شد ویکی ازبزرگترین دشمن های او ازمیان دررفت .
حرکت اسکندر بطرف پاروپامیزادی : بعد از اطاعت اهالی اراکهوزی اسکندر
بطرف شمال رخ نموده میخواست که از بین سلسلهٔ پاروپامیسن ازراه دهزنگی راه
کوتاهی بباختر پیدا کند ولی کوههای بلند وصعب العبور این مناطق وحمل ونقل
لوازماتی که با خود داشت او را خیلی ها دچارزحمت ومشکلات می ساخت . لهذا
برای اسکندر بجز همان یکراه که از اراکهوزی بطرف ولایت پارو پامیزادی
یا ولایت فعلی کابل میرفت چارهٔ نبود مجورشد و همین راه را گزید . واین
همان راهی است که اکنون نیز موجود است .
در اثنای این لشکر کشی باز کوه نشینان متفرق افغانی کار را بروی تنگ
ساختند . در منطقهٔ سخت ولا مزروع اطراف غزنی درملتقای قلل وارتفاعات غربی
کوه سلیمان باجبال هزاره یا پاروپامیسن این قبایل دلاور ووطن خواه سکونت
داشتند . با وجودیکه ایشان متفرق ودورازهم بوده اند اما هر طائفه جداجدا
چنان بر لشکر مقدونی حمله می آوردند که مقدونیان بیچاره میگشتند. چون
ازحدود يك طایفه افغان بهزار مشکل می گذشتند دچار حملهٔ دیگر می شدند
اسکندر درین منطقه بااین دلیران سخت سر بسی جدال کرد وحتی کارش بمایوسی
کشیده بود . چون حملهٔ يك طایفه را ردمی کرد خیال می نمود دیگر کارتمام


( ۳۸۰ )

است و بر خلاف انتظار باز دچار حملهٔ سنگین تر از اولی می شد اما چون این
طوائف افغانی از هم دور بوده و یکجائی بر مقدونیان حمله نکردند کوشش هایشان
به نتیجهٔ دلخواه نه انجامید و مقدونیان با دادن تلفات زیاد و گذشته شدن اضطرابات
و مشکلات بی شمار بنواحی کابل وارد شدند .
شهرهای معروف پارو پامیزادی یعنی منطقه که تقریباً عبارت از ولایت کابل
فعلی میشود بنظر بنگارسات بطلیموس قرار ذیل است :
نوبی لیس Naubilis، کابورا Kabura، اورتسپانا Ortospana، پارسیانا Parsiana
و بطرف شرق کیزانا Kaisana یا کار ناسا Karnasa استرابو و پلینی در ضمن تشریح
استحكامات اسكندر شهر اورتسپانا و بر علاوه اسکندریه را نیز ذکر نموده اند
بطلیموس و دیگر مورخین اسکندر در دره کابل از بسیار شهرهای دیگر نام
می برند اورتسپانا یا کابورا عبارت از کابل فعلی است که باشندگان آنرا بطلیموس
کابلیتی Kabolitae خوانده و چند نقطه مجاور آن متن ارغنده ، لوگر و وردک
را بنامهای ارگردا Argurda لوگرنا Locarna و بگردا Bagarda یاد
نموده است ( ۱ ) .
چون اسکندر بوادی کابل رسید اوائل زمستان و ماه نومبر ۳۲۹ ق م
بود . موصوف درینجا توقف ننموده فوراً عازم کاپيسا ( کوهستان و کوهدامن )
شد . علت عدم توقف اسکندر در محل کابل فعلی خوب فهمیده نمیشود . غالب
گمان اینست که عدم توقف اسکندر بنا بر عوامل لشکری بوده زیرا در عصر
لشکر کشی یونانیان کابل آباد بوده و چنانیکه گفتیم مورخین آنرا بنام
اورتسپانا یا اورتسپانا و هم باسم کارو را Karoura یا کابورا یاد کرده اند .
استرابن مورخ یونانی آنرا اورتسپانا خوانده و چهار راهی نوشته که ازان
راههای تجارتی بطرف بکترینان ، ارا کوزی ، و هند منشعب میشده . مرکزیت

(۱) شهرهای قدیم آریانا سال ۹ آئینه عرفان .


(۳۸۱)

اورتیسیانا شاید اسکندر را مشوش کرده بود، زیرا میدانست که باشندگان
دره های این محیط کوهستانی اگر از دو طرف بر وی هجوم کنند دیگر نجات محال
خواهد بود . مخصوصاً صدماتی که از اقوام افغانی در اثنای عبور از ارا کوزی
بطرف پاروپامیزادی دیده هنوز جراحاتی التیام نیافته شمرده میشد . لذا تصور
کرد که توقف درین منطقه او را ممکن است دچار حملهٔ مدهش بنماید . ازینجهت
توقف را مصلحت ندید وخویش را گوشه کرد . بعضی از مولفین از روی اشتباه
تصور می کنند که علت عدم توقف اسکندر در کابل بنا بر عدم آبادی بوده ، حالانکه
اگر وضعیت جغرافی این منطقه دیده شود بزودی بطلان این تصور ظاهر
میگردد ، زیرا کابل آبادان بود و اهمیت تجارتی داشت . خلاصه مقصد
ما اینجا تذکر قدامت تاریخی کابل نیست بلکه میخواستیم
بگوئیم که اسکندر بنا بر جهات عسکری در کابل توقف ننمود . علت دیگری که
بدرجهٔ دوم شایان اهمیت است عجلهٔ خود اسکندر برای واصل شدن بولایت
با کتریانه نیز شده میتواند ، زیرا بسوس پادشاه باختر در آنطرف کوههای
هندوکش روز بروز بر قدرت خود می افزود و موقعش مستحکمتر میشد .
بهر حال هر چه باشد باشد اسکندر از درهٔ کابل بسرعت گذشته وارد کوهدامن
گردید در آنجا کوه های بلند وصعب العبور هندوکش با دره های پر برف
بمقابلش عرض اندام کرد . وچون از بومیان معلومات کرد دانست که عبور
در آن وقت سال از کوتل های بلند این سلسله کوه ممکن نیست ناچار در برابر
کوه های بلند و با عظمت جز تسلیم چارهٔ ندید ومجبور بتوقف شد .

اسکندریه قفقاز : اسکندر قشون خود را در اوپیان ( دامنه کوه خواجه
سیاران ) که نسبتاً از مجرای وزش باد بر کنارست امراطراق داده و در پای
هندوکش یعنی قفقاز یونانی ها در نقطه که مدخل دره های پنجشیر سالنگ
شقل وغیره را دفاع کرده بتواند اساس قلعهٔ نظامی جدیدی را در نظر گرفته


(۳۸۲)

و سال آینده قبل از آنکه بطرف با کتریا نه عازم شود نظریه خود را عملی ساخت. نام این قلعه قرار معمول الکذاندریه بوده و برای امتیاز از سائر الکذاندریه ها آنرا اسکندریه قفقاز ( یا الکذاندریه اد کوکا زیوم Alexandria ad Caucasum یا الکذاندریه پاروپانی زادی Paropanisadai خواندند. موقعیت این اسکندریه هنوز بطور قطع مشخص نشده اما جای اصلی آنرا از روی خرابه های زیادی که در او پیان یا هو پیان Houpian در حوالی چاریکار ( که تخمیناً سی میل بطرف شمال کابل واقع است ) دیده میشود تطبیق میکنند (۱) کنننگهم نیز موقعیت آنرا در او پیان بفاصله سی و شش میل بطرف شمال کابل قرار میدهد.
راجع بتعین موقعیت اسکندریه قفقاز از سالهای اول قرن ۱۹ اروپائیان که موقع مسافرت در کاپیسا یافته اند اظهار نظریه نموده تپلات غوربند و اوپیان را پیشنهاد نموده رفتند. و چون خرابه های شهر وسیع در بگرام افتاده است بیشتر توجه آنها بآ نطرف معطوف میشد . غافل ازینکه اسکندر به قفقاز یك قلعه نظامی بوده نه شهری با عظمت. موسیو فوشه در سال ۱۹۲۲ بدستیاری معلومات مفید زوار چینی تدقیق نموده دریافت که بگرام پایتخت قدیم یعنی محل شهری است که آرین یونانی «نیسه» Nicée و خود زوار چینی هیون تسائنگ کاپیسی Kapisi خوانده است . پس خرابه های بگرام موقعیت قلعه نظامی اسکندر را نداشته و اسکندریه قفقاز را بایستی در جای دیگر تجسس نمود .
اینکه موقعیت آنرا در اوپیان قرار داده اند نیز درست بنظر نمی خورد . زیرا در اوپیان که در چند کیلومتری شمال چاریکار واقع است دلالت از بقایای کدام شهر قدیمی نمیکند . از طرف دیگر تاجائیکه از تذکرات بعض مورخین قدیم بر می آید اسم او پیان تنها منحصر بيك شهرنی بلکه بيك ولایت اطلاق میشده .
از روی افسانه های محلی معلوم میشود که پروان معاصر با بگرام آبادی داشت علاوه بران موقعیت آن که هم دریای هند و کوه و هم در مدخل درّه های آن

۱ـ تاریخ قدیم هند تالیف و نسنت سمت ص ۵۲ .


(۳۸۳)

و هم در ولایت او پیانه است تمام شرائط را دربر می‌گیرد . پس گفته میتوانیم
که اسکندریه قفقاز در پروان قدیم یعنی جبل السراج بنا یافته بود . مورخین قدیم
آنرا از اورتسپانا نیم پنجاه میل و از پوکلااوتیس (۱) ۳۳۷ میل مینویسند .
چون مدققین امروزه اولی را عبارت از کابل و ثانوی را هشت نهر
قریب پشاور می‌دانند پس از نقطۀ نظر فاصله هم موقعیت پروان با
اسکندریۀ قفقاز موافقت می‌کند. از طرف دیگر او پیان بذات خود شهر مهمی
داشته چنانچه زوار چینی آنجا را به لهجۀ هوپی نا Ho-pi-na ذکر کرده و شهر
بزرگ میخواند . میگویند که مناندر شاه بزرگ کابلستان و گندهارا و پنجاب
در آنجا تولد یافته است (۲) . اهالی آنرا الاساد Alassade می‌نامیدند (۳).
اسکندر علاوه براسکندریۀ قفقاز بفاصلۀ یکروز راه دو قلعۀ دیگر آباد نموده که
یکی عبارت از کارتا نا Cartana است که قرار تعریف پلینی دریای کوه قفقاز
(هندوکوه) واقع بوده موقعیت آن طوری که گفته شد نزديك اسکندریه بود
زیرا این شهر با کارسانا Karsana متذکرۀ بطلیموس موافقت می‌کند. و دیگر جائی
که میگویند آباد کرده اوست موسوم به کاردوسی (٤) می‌باشد که شاید در
پنجشیر بوده. سکنۀ این جایها از هفت هزار نفر مقدونی پیر و سه هزار سپاهی ایملجاری
Irregulier وعدۀ از سربازان اجیر ترکیب شد (ه) .

(۱) پوكلا اوتیس Peukelaotis یاپوکلاس Peukelas نامهای یونانی شهریست که کمی
از اندس بسواحل شمال دریای کابل افتاده . از روی خطوط مسافرت زائرین چینی میشود
موقعیت آنرا در هشت نهر بسواحل چپ صوات فعلی معین کرد ممکن است یکی از شاهان قدیم نام
آنرا تغییر داده باشد گمان غالب بر دیمتریوس میرود که آنرا بنام خود دیمتریاس Demetrias
خوانده باشد زیرادر وقت فتح پنجاب نام شهر سنگالا Sangala را بنام پدر خود اوتیدیمیا
Euthydemia تبدیل کرد (کننگهم ).
(۲) صفحه ٥٠ ـ ٥٣ بگرام دیده شود .
(۳) ص ٤٩ آسیا مولفۀ رونه گروسه ( که بتوسط شاغلی علی احمد نعیمی ترجمه شده
و تاحال بطبع نرسیده است ) .
(٤) ص ١٥٢ سالنامۀ كابل ١٣١٤
(ه) ص ٣٤٦ هستورین هستری و ص ١٤٤ تاريخ یونان مولفۀ كروت


(٣٨٤)

بهر حال موقعیت اسکندریۀ قفقاز هر کجا بوده، بود مطلب اینست که اسکندر
باین مناطق اهمیت فوق العادۀ عسکری داده میخواست این موضع را بصورت
يك کولونی یونانی در آورد قادر وقتیکه مصروف بیکار با بدوس شود واقعات
این اطراف او را مضطرب نسازد .
مقصود از کوه های قفقاز چیست : یونانیان وقتیکه در پای کوه سر بفلک
هندوکش رسیدند آنرا کوههای قفقاز خواندند و یکی از قشنگ ترین قصص
ارباب انواع خود یعنی حکایۀ پرومته Promethee را به آن نسبت دادند
موضوع افسانه اینست که پرومته رب النوع بازی آتش و اولین پیشوای مدنیت
بعد ازینکه هیکل انسانی را (بعقیدۀ یونانیان) از خاك درست کرد خواست
روح بدمد . برای این کار آتش آسمانی را دزدی نمود . ژوپیتر برای توبیخ
او پاندور اولین زن قشنگ مخلوقه را فرستاد . اما پرومته از در مکر پیش آمده
او را اسیر ساخت . آنگاه ژوپیتر بغضب آمده پسرش « ولکان Vulcain را
مامور نمود تا او را بسزا برساند . مشارالیه پرومته را در کوه قفقاز فراز صخرۀ
چار میخ کرده عقابی را گذاشت تا او را عذاب نموده جگرش را بخورد . آخر
هر کول پهلوان اسباب نجات او را فراهم آورد .
این قصه بکوههای قفقاز تعلق دارد ولی از روزیکه یونانیان وارد کاپیسا
شدند و چشم شان بکوههای پر برف و بلند هندوکوه افتاد آنرا قفقاز نام کردند
و حکایۀ فوق الذکر را به آن نسبت دادند . گمان میرود که نسبت دادن این حکایه
باین کوه ها و نامیدن آن بکوههای قفقاز از طرف سرداران اسکندر بوده باشد
دور هم نیست که اطرافیان اسکندر برای خوش ساختن او از راه چاپلوسی چنین
کرده باشند زیرا میدانستند که اسکندر تا چه حديك شخص خودخواه و جاه طلب
بود . مخصوصاً از روزی که سروش آمون معبد بزرگ مصر او را پسر ژوپیتر
نامید، تکبر تجرد او از اطرافیان زیاد تر شده رفت . سرداران و اطرافیانش برای


(٣٨٥)

اینکه کارهای او را مانند کارهای ارباب انواع با پهلوانان اساطیری یونان
جلوه دهند نام های محلات ، کوهها وغیره را تبدیل نموده رفتند . اسکندر هم
از فرط جاه طلبی و خود بینی بر این گفته ها باور می کرد . مورخین ما بعد نیز
تاریخ های خود را بر روی یاد داشت های سرداران اسکندر استناد نمودند .
عبور از هندوکش: در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م هنگامیکه آفتاب برفها را
بقدر کافی آب کرده بود اسکندر عساکر خود را که بالغ بر پنجاه ، شصت هزار
اوروپائی میشد آماده حرکت ساخت . اسکندر میخواست وارد صفحات باکتریا نه
شده بسوس را مضمحل کشد .
منطقه پاروپا میزادی را از منطقه با کتریانه سلسله کوه هندوکش یا باصطلاح
یونانیان کوههای قفقاز جدا می کرد اسکندر برای رسیدن باین صفحات لازم بود
از بالای این کوهها بگذرد. اما اینکه اسکندر از کدام راه از کوه هندوکش گذشته
واضحاً معلوم نیست. مورخین در تعین آن با هم متفق نیستند. بعضی نوشته اند که
اسکندر از راه بامیان رفته باشد. اما اگر خوب دقت کنیم این راه موافقت نمیکند
زیرا نظر بتذکره مورخین، اسکندر بعد از طی شانزده روز از بالای کوههای هندوکش
به در اپساکا Drapsaca رسید که اولین مقام است در طرف شمال هندوکوه و صفحهٔ
باکتریانه بدینقرار باید در موقع عبور خود از کوههای هندوکش از درهٔ کوشان
گذشته باشد . مولف جرمنی موسوم بسه شورتس Schwarz که در اپسا کار را
بطور قطع اندراب تعین کرده، بحقیقت قرین معلوم میشود. اگر دراپسا کا اندراب
قبول گردد در تعیین خط سیر اسکندر از بالای کوههای هندوکش خیلی آسانی
رخ میدهد زیرا از راه درهٔ کوشان که بشمال سیاه گرد غوربند واقع است رفتن
باندراب خیلی آسان میباشد. واز اندراب خط سیر رودخانه انسانرا بصفحات
باختر و ضمناً بقندوز رهنمائی میکند. حاجت بتذکار نیست که در اراضی کوهستانی
هر دره بذات خود بهترین راه طبیعی است و غیر ازان عبور و مرور مشکل میشود.


(٣٨٦)
ممکن بعضی ها بگویند که اسکندر وقتیکه از اسکندریه قفقاز حرکت می کرد از راه گل بهار و خاواك عبور نموده است. این نظریه هم داخل فرضیات می آید لیکن قبول آن باین جهت مشکل بنظر می آید که حرکت اسکندر مصادف با اول بها ربود در ین وقت خاواك برف دارد و برای عبور قشون خطرنا کست. حالا نکه از دهن درۀ غوربند تا سیاه گرد تقریباً دوازده گروه است و از راه درۀ کوشان به آسانی با ندراب رفته میشود و برای روندۀ که با ندراب واصل شد با تعقیب مجری رودخانۀ آن که به «دوشی» با آبهای بامیان و کامرد یکجا میشود و رودخانۀ قندوز را تشکیل میدهد دیگر اشکالی برای رفتن صفحات باختر باقی نمیماند. رودخانۀ قندوز بعد از دوشی بدامنۀ تپه های جنوب و جنوب شرقی کیلگی واصل شده از پای رشته کوه جنوب پل خمری که آخرالذکر شمالی ترین دامنۀ هندوکوه است گذشته دهن غوری را آبیاری میکنند. وچون راه خط سیرش را بطرف غرب سلسلۀ تپه ها گرفته تغییر جهت داده از میان تپه ها بطرف بغلان که بسمت شمال پل خمری واقع است خم میشود. از بغلان تقریباً بخط مستقیم بقندوز واصل و به نقطۀ که آنرا «قلعۀ ذال» گویند بدریای آمو میریزد. (۱)
از روی دلائل فوق میتوان حکم کرد که اسکندر از راه درۀ کوشان گذشته که اگر امروز خط سیر او را تعقیب کنیم از مقامات ذیل می گذریم : چاریکار، اوپیان، پل متك، درۀ غوربند، برج گلجان، سیاه گرد، درۀ کوشان، اندراب.
در موقع صعود بکوههای هندوکش قشون اسکندر با برف و یخ زیادی برخورد. عدۀ کثیری از ایشان تلف شد و مابقی با بسیار سختی جان بدر بردند. گرسنگی و قحطی نیز در ظرف مدت شانزده روز کوه پیمائی در تکلیف و زحمت ایشان ازدیاد نموده بود. تاریکی، غبار و مه در بالای کوهها نیز اندازۀ برسختی مسافرت شان می افزود و همین ابر و مه مانع می شد که سپاهیان یکدیگر را ببینند. ممکن است
(۱) مقاله قندوز تالیف آقای کهزاد


(۳۸۷)
سرداران اسکندر برای جلب توجه مردمان قدری در توصیف این راه و عبور از کوهها مبالغه کرده اند و این اغراق گوئی در کتب مورخین قرون بعد انعکاس یافته و سرچشمه روایات رفتن اسکندر پسر فلیپ بقطب ظلمات گردیده. عبور اسکندر از کوه هندوکش در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م اتفاق افتاده است.
بسوس: بسوس طوریکه گفتیم در باکتریانه در صدد آمادگی بر آمد تا اگر بتواند قشون مقدونی را مضمحل سازد. ولی اسکندر قبل از آنکه او کاری کرده باشد رسید. بناچار بسوس سیاست مدافعه وی را برای خود انتخاب نمود. نظر بتحریر کنت کورس بسوس همینکه از نزديك شدن اسکندر خبر یافت تمام پیروان خود را جمع کرده مجلسی ترتیب داد تا موافق عادات قومی در باب خطر اسکندر و صورت دفع او جرگه نمایند. درین مجلس بسوس از قوای خود تعریف و از جنگ آوری مقدونیان تکذیب کرده و گفت که همه پیشرفتهای مقدونی بیشتر از بی کفایتی و عدم تجربه داریوش بود. داریوش می بایست بعوض رفتن در جلو مقدونی و جنگ در تنگی های کوهای سلیشیا عقب نشینی نموده آنها را بجایهای سخت می کشاند و از رود ها و تنگی های کوها چنان استفاده میکرد که برای ایشان نه راه برگشتن و نه راه پیش آمدن باقی می ماند، و باینصورت دشمنان را محو میکرد. عقیده من چنین است که ما باید در مقابل قوای زیاد یونانی بحال مدافعه در آئیم و بیشتر از عوارض طبیعی استفاده کنیم و دشمن را ضعیف ساخته برویم. بفکر من چون نمیتوانیم با این قوای قلیل در برابر دشمن قوی کار حسب خواهش انجام بدهیم باید به سوگدیانه برویم ورود جیحون در جلو ما سنگری باشد تا كمك های لازمه از ملل همجوار یعنی خوارزمیان، سکاها داهی ها و باقی اقوام مجاور برای ما برسد. اینها جنگی هائی هستند که شانه آنها باتالاق سر مقدونیان مساوی است. مجلسیان همه فریاد زدند که این نقشه برای نجات آنان بهترین وسیله است. درین مجلس شخصی از اهل میدیا که کوبارس


(۳۸۸)

Cobares یا با گوداراس Bagodaras نام داشت نیز در جمله باختری ها شامل شده بود.
این شخص بنابر طبیعت خویش چنین اظهار رأی کرد و به بسوس پادشاه باختر
توصیه نمود : « بهر جا بروی اسکندر از تو دنبال خواهد کرد . پس بهتر ست بروی
و تسلیم شوی شاید تاجی را که از دست فاتح می گیری بهتر بتوانی حفظ کنی » .
این رأی با گودداراس قلب بسوس را که نصب العینی جز نجات مملکت نداشت
جریحه دار ساخت. مشارالیه برافروخته شد و بغیظ درآمده خواست او را با قمهٔ
خود پاره پاره کند ولی دست او را گرفتند . غوغائی رو داد و مجلس بهم خورد
و بدون آنکه مشوره بپایان رسد خاتمه یافت . با گوداراس از موقع استفاده
کرده با سکندر پیوست .
لشکر بسوس عبارت بود از هشت هزار باختری مسلح . اینها در ابتدا تصور
می کردند که بواسطهٔ مشکلات و موانع اسکندر باینطرف نخواهد آمد و راه هند
را پیش خواهد گرفت. پیش خود می اندیشیدند که درین راه از دست اهالی دلیر
ممکن است مجبور بوقفه های زیاد گردد ، تا آنوقت سررشته و انتظام حربی خودرا
درست کرده و حملهٔ مدهشی بدشمن نمایند و دفع شر کنند . ولی بعد چون آمدن
اسکندر انتشار یافت بعضی ها بسوس را گذاشتند و متفرق شدند . بسوس مجبور
شد که ازینجا حرکت کرده بطرف سوگدیانه برود وقوتی از آن اطراف بدست
آرد . درین احوال بدور او جز چندی از مردان کار نمانده بود . بقول آریان
بسوس باهفت هزار سپاهی باختری وسوار های داهی که در اینطرف تانایس
(سیحون) سکنی داشتند صفحاتی را که پائین کوه قفقاز بود عاری از هر آذوقه
میکردند تا اسکندر نتواند درین صفحات پیشرفت نماید .
بسوس بطرف رود اکسوس بحرکت در آمده صفحات باختر را تماماً خراب
و آذوقه و غیره را تلف نموده از رود بگذشت و بعد از عبور تمام کشتی ها را بسوخت
تا بدست اسکندر نیفتد .


(۳۸۹)

اسکندر در باختریانه : گفتیم اسکندر از فراز کوههای هندو کش عبور نموده
بعد از شانزده روز کوه پیمائی داخل صفحه باختریانه شد. اولین موضعی که
اسکندر به آن رسید در ابسا کا با اندراب بود. درینجا توقف کرد و این توقف
چند روز بطول انجامید . اسکندر وعسکر او که نفس تازه کرده بودند بنای
پیش رفت را گذاشتند. قشونی در اثنای این حرکت خیلی دچار قحطی و گرسنگی
شد زیرا بومیان انبارهای غلهٔ خود را در زیر زمین پنهان کرده بودند که کسی
نمی دانست . این عادت اهالی باختر از زمان های قدیم تا امروز دوام دارد
و مردمان از مزار تاخان آباد وغیره عادت دارند که چاه کنده غله را واذخیره
می کنند . در آن وقت که قشون مقدونی داخل این صفحه گردید چون از ذخائر
اهالی خبر نداشته و از طرف دیگر بسوس تمام آن مناطق را از غله عاری ساخته
بود از گرسنگی با علف صحرا وماهی رود خانه ها تغذیه میکردند . بعد که این
مواد هم تمام شد اسکندر امر نمود ناچار با یان بار بردار لشکر را بکشند و با این
بالاخره به باختر رسیدند .
باختر : باختر نظر به تحریر کینت کورس Quinte curce (۱) چنین بود.
زمین این صفحات در بعض جایها حاصلخیز است و غله زیادی میدهد . چراگاه ها
هم کم نیست و بنا بر این اهالی حشم زیاد نگاه میدارند . ولی قسمت وسیع
ازین صفحه از سرمه ریگ پوشیده و بکلی لم یزرع است . این جاها نه سکنه
دارد و نه محصول . وقتیکه بادهای شمالی می وزد ریگ روان را در جاهائی جمع
کرده تل های می سازد و راه ها را می پوشد . ازینجهت مسافرین مجبورند مانند
دریانوردان شب بهدایت ستاره ها راه را بیابند ومسافرت در روزعملی نیست
بخصوص که اگر بادهای شمالی بوزد مسافر را در زیر ریگ روان دفن می کند
ولی جاهائی که چنین نیست خیلی مسکون می باشد و اسپهای زیاد دارد. بهترین دلیل

(۱) ص ١٦٩٣ ج ۲ ایران باستان .


(۳۹۰)

این معنی آنکه باختری می تواند سی هزار سوار بدهد . پایتخت باختریا با کتر یا نه
باخترا (باکترا) نامدارد و در پای کوه پارا پامیز واقع است (۱) . رودی که
باختروسBactrus نامدارد از شهر می گذرد و نام ایالت و شهر از اسم همین رود است.
رویهمرفته این ولایت از ولایات آباد شمرده میشد . معروفترین شهر های
باختر در عصر بطلیموس عبارت بود از زاریاسپه Zariaspa ، چاترا کار تا Chatrakarta
بکترا Bactra و ایوکراتیدیا . استر این مورخ یونانی هم شهر بکتر ا را ذکر کرده
و آنرا زاریاسپه، داراسپه Daraspa یا ادراسپه Adraspa هم خوانده است
مشارالیه ایوکراتیدیا Eukratidia (خلم) را نیز یاد نموده است. در زمان اسکندر
معروفترین شهرهای باختر شهرهای ذیل بود : اورنوس Aornos و بكترا .
آرین مورخ از زاریاسپه هم اسم برده و آنرا «زاریاسپس » خوانده اگرچه
تشریحات مخصوص در اطراف آن نداده معذالك واضح است که این شهر در عصر
اسکندر مرکز ولایت بوده زیرا اسکندر در هنگام جنگ های سغد یا نه زمستان را
در آنجا گذرانید .
عموماً عقیده برین است که زاریاسپه یا بكترا عبارت از شهر موجوده بلخ میباشد
بطلیموس تنها کسی است که بکتر ا را از زاریاسپه تمیز میدهد. واول الذکر راشهر
شاهی می خواند . چون زاریا سپه او در میان اراضی قومی موسوم به «زاریسپی ها »
و کنار رودخانه زاریسپس » واقع بود آنرا عبارت از شهر بلخ میدانند. می نویسند
که چون آتشکده بزرگ بلخ آذری اسپ Azar-i-asp نامداشت یونانی ها ازان
اسم « زاریاسپه» را درست کردند.
کپتان کننگهم انگلیسی می نویسد که بفکر من شهر«اوراپسه» متذکره استرابو
هم عين شهر «زاریا سپه» است که تلفظ نام آن کمی فرق کرده زیرا اداراسپ

(۱) شهر باکترا یا بلخ در پای کوه نیست بلکه در میدان واقع و در سمت جنوب شهر خیلی
دور رشته های ضعیف کوهها دیده میشود و بس . ازینجهت در آبادیهای با کترا سنگ دیده
نمیشود و عمارات قدیمه که هنوز بر جاست از خشت خام یا پخته تعمیر شده .


(۳۹۱)

تلفظ معموله «آزریاسپه» می باشد. اما موسیوها کن بکترا را بلخ و زاریاسپه را شاه جوی در نزدیکی بلخ می داند.

اور نوس: کننگهم اینجا را عبارت از شهر شاهی بکتر ا می داند که بطلیموس در نگارشات خود متذکر شده است. بطلیموس این شهر را کنار رودخانه دار گیدوس Dargydus بجنوب شرق زاریاسپه قرار میدهد. این موضع بموقعیت شهر قدیم و مستحکم سمنگان Samangan نزدیک هیبک کنار رود خلم موافقت می کند. درینجا دره که از ته آن رود خانه می گذرد باندازه تنگ است که آنرا «دره زندان» یا «رو نجون» گویند و جدارهای اطراف کوه بقدری بلند است که آفتاب در نصف روز به بعضی حصه ها روشنی افگنده نمی تواند. بمجاورت شهر اور نس بطلیموس از قومی اسم میبرد که وارنی Varni یا یارنی Yarni نامداشت. و قرار اکثر احتمالات بنام خود محل معروف شده اند. قرار نگارشات مور کرافت Moorcroft خرابه های شهر سمنگان خیلی منبسط است و در عصر ادریسی مساحه آن برابر شهر خلم بود (۱). بعضی از مولفین (۲) اور نوس را خلم می دانند. حالانکه بطلیموس موقعیت شهر ایو کراتیدیا را کنار رودخانه «دار گیدوس» بطرف شرق قریب شهر زاریاسپه معین میکند و ازین معلوم میشود که خلم موجوده عبارت از خرابه های شهر مذکور میباشد. قراریکه از نامش معلوم میشود بانی این شهر «ایوکراتیدس» سلطان معروف یونانی باختری بوده است.

اسکندر در باکتریانه اورنوس وزاریاسپه را بدون جنگ و مقاومتی بدست آورد. باقی ولایت با کتریانه از آن پس مطیع او گشت. اسکندر در اورنوس بنای اسکندریه دیگری گذاشت که موسوم است به الگذاندریه اورنوس.
(۱) شهرهای قدیم آریانا مجله آئینه عرفان.
(۲) مثلاً ص ۳۸ کتاب ژوکی ص ۶ قلب آسیا آنرا عبارت از غوری یا خلم می داند وغیر..


(۳۹۲)

بعد از آنکه ولایت باختر باستیلاى اسکندر در آمد آرته بازیوس Artabazus را
در بکترا و ارچیلاس Archelaus را بايك عسكر محافظ در اورنوس مقرر داشته
سپس در صدد حرکت بطرف شمال بسوى دریای اکسس و سوگدیانه شد.
از باختر یا نه بطرف سوگديا نه. عبور از رود آمو: زمانیکه اسکندر در باختریا نه
بود باو خبر دادند که سکاها کنار رود سیحون که یونانیان آنرا با رود تانائیس
اشتباه کرده اند بكمك بسوس خواهند آمد. چون کارهای اسکندر در باختریا نه
بانجام رسید و تهیهٔ سفر داشت قشون خود را برای تعقیب بسوس حرکت داد
در خلال این احوال اربگیوس که بهرات برای دفع ساتی بارزانس رفته بود وارد
شد و اسلحه و لباس او را که علامت فتح بود نزد اسکندر گذاشت.
آریان گوید (۱): اسکندر بطرف اکسس (وخش، جیحون، آمویه)
حرکت کرد. سرچشمهٔ این رود قفقازست (۲). و بزرگتر از رودهاییست که
اسکندر در آسیا از آن گذشته بود. فقط رودهای هند از ین رود بزرگتر است
این رود در نزدیکی گرگان ببحر کسپین میریزد (حالا بدریای ارال جاریست).
وسیله برای گذشتن از ان نبود. عرض رودش استاد (قریباً ۱۱۰۰ متر) است
عمق مجرایش از ین هم بیشتر و پر از سرمه ریگ میباشد، (این گفته آریان
نسبت بعمق دریا اغراق است). جریانش بسیار تند است و خیلی مشکل میباشد
که درینجا نمی توان پایه های در آب گذارد. چون چوب بدست نمی آمد
نمیشد پلی روی این رود ساخت و اگر میخواستند از جای دیگر چوب بیاورند
وقت گرانبها از دست میرفت. لذا بدین وسیله متشبث شدند، پوستهایی را که
برای خیمهٔ سر بازان بکار می بردند از کاه و ساقه های خشك گیاهانبا شتند
و درزهای آنرا محکم دوختند. بعد از ین پوستها را سر بازان بهم اتصال داده
(۱) ص ۱٦٩٤ ایران باستان . (۲) مقصد پامیر است


(٣٩٣)

بكمك يكديگر در پنج روز از رود گذشتند اسکندر قبل از عبور از آمو تسالیان
و نیز مقدونی های را که از جهت زخم های زیاد بکار جنگ نمی آمدند مرخص کرد
بعد ستاز انور Stazanor را بجای آرزامس Arzames (یونانی شده ارشام است) که به نظر
می آمد باغی میشود بحکومت هرات گماشت .
اسکندر در اثنای این مسافرت که تابرود آمد منتهی میشد بسی زحمت دید.
وقشونش خیلی سختی کشید موسم گرم تابستان و بیابان های خشک و پیدا نشدن
آب مقدونی ها را خیلی پریشان ساخته بود . اسکندر پس از محن زیاد شبانه
بکنار رود آمو رسید ولی قسمت بزرگ قشون عقب مانده بود. اسکندر امر کرد
آتش هائی روی بلندی ها روشن کردند تا عقب مانده گان بدانند که از دو گاه
دور نیست و نیز اشخاص را با مشکها و ظروف مملو از آب بکمک آنها فرستاد
مقدونی ها چون به آب رسیدند چندان نوشیدند که ناخوش شدند و تعداد
زیادی از آنها بمرد بسوس درینجا اشتباه کرده بود زیرا اگر در همین حوالی
در جائی اردو می زد و با مقدونی ها درین میدان جنگ میکرد موفقیتش بیشتر
احتمال داشت . اما او در آنطرف رود اکس در تلاش کار خود افتاد .
چنانچه گفته شد اسکندر با تمام قشون خود بواسطۀ پل شناور مرکب
از مشک ها و جوال های پرکاه به آنطرف دریا برآمد . مشارالیه رود اکس
را از موضعی که از کلیف Kilif حالیه دور نبود عبور کرد (١) و باینصورت
در سوگدیانه داخل گردید .
سوگدیانه و مقامات مهم آن : سوگدیانه عبارت از سوگهودا Sughuda قدیم
و امروز با منطقۀ تطبیق میشود که متضمن بخارا و سمرقند میباشد. این ایالت در شمال
ولایت باکتریانه در بین رود اکس و جکسارتس Jaxartes واقع و عبارت از وادی
شاداب رودخانۀ پالی تیمه توس Polytimetus یازرافشان میباشد و بسانها وقتیکه
١- ص ٣٨ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوگی .


(٣٩٤)

دولت باختر قوت گرفت سوگدیانه نیز ضمیمه با کتریانه شد (۱). سوگدیانه طبق نگارشات بطلیموس شهرهای عمده قرار ذیل داشته:
درپسا متر وپولی Drepsa Metro Polis ، اوکز یانه Oxiana، ماروکا Maruka، اسکندریه اوکسیان AlexandriaOxiane، و اسکندریه اسپچانه Alex.Eschate پلینی شهر پاندا Panda را بعنوان مرکز ولایت ذکر نموده مینگارد که در انتهای سرحدی اسکندریه ایست که اسکندر بنا مانده است. امی نوس Ammi nnus که نوشته های بطلیموس را نقل میکند از اسکندر به سیر شا تا Cyrschata و شهر درپسامتر وپولی اسم میبرد بدون اینکه درباب موقعیت آنها چیزی اضافه کند (٢).
بسوس در دست اسکندر: گفتیم بسوس بتصور اینکه ترتیبات خوبی برای جنگ اسکندر خواهد گرفت باهفت هزارسوار باختری وغیره صفحات باختر بانه را از پاروپامیس تا اوکس خراب کرده از رودا کس بگذشت و بطرف نوتا کا Noutaka رفت تا زمستان را بگذراند. موقعیت آن کدام جائی در عرض راه بین باختر و مارکندا بوده و یحتملًا کش Kesh که شهر بزرگی بجنوب سمرقند است موقعیت آنرا نمایندگی بکند. بعد ازینکه اسکندر سمرقند را خراب نمود چنین معلوم میشود که نوتا کا پایتخت سغدیان بوده و حین انبساط سلطه یونانی اینجا هنوز مرکز این ولایت بشمار میرفت. گریگوریف Grigorieff نوتا کا را بمعنی ایالت واقع در بین رود آمو و شهر سبز می داند (٣) ژوکی مؤلف امپریا لزمی مقدونی آنرا عبارت از قرشی یا شهر سبز تصور میکند (٤) پرسی سایکس
۱ـ ص٩٢٥ جلد ١٢ انسیکلوپیدیای بریتانیکا طبع چاردهم.
٢ـ شهرهای قدیم آریانا.
٣ـ قلب آسیا صفحه٦.
٤ـ ص ٣٨.


( ٣٩٥ )

نیز راجع بموقعیت آن نوشته که «نونا کاوادی شادابی در بین سمرقند و اکس
بوده و واضحاً قرشی کنونی است ( ۱ ) » .
درین وقت بد بختی دیگری روی داد. بسوس را مرض ناامیدی و مایوسی از پا
درآورد. این وضعیت اوراسرداران دیگر و سپاه قلیل او نپسندیدند و از او برگشتند
و کار وضع خطرناکی اکتساب نمود. اسکندر بطلیموس را مقرر داشت تا رفته بسوس
را که دچار چنین بحران روحی شده بود بگیرد . چون بسوس بدست بطلیموس
افتاد بحکم اسکندر با او رفتاری وحشیانه شد . اول خواستند او را بکشند ولی بعد
قرار دادند که در باختر محاکمه اش کنند و با کمالانه اش بقتل رسانند .
وقایع سفد یانه اسکندر در سواحل جاگارتس؛ ظهور سپی تامینس : اسکندر
را اقبال مدد کرد و چنانیکه ذکر شد بر دشمن خود راه رفته موفقیت حاصل نمود .
پس از ان بطرف ماراکندا Maracanda یعنی سمر قند رهسپار شد مقصدش این بود
که مرکز وادی را که جاگارتس (سیر دریا) از ایالت مردم ان بربری جدا میکند بگیرد
گرفتاری بسوس بدست اسکندر کافی نبود که امنیت را در ولایتهای سوگد یانه
و با کتریانه قائم کند. اسکندر مجبور شد که درین منطقه توقف نماید زیرا هنوز
درین مناطق حکمرانهای پیدا میشد که مطیع نگردیده بودند . اگر چه ایشان
عنوان پادشاهی نداشتند ولی هنوز تسلیم اسکندر نگردیده بودند و دشمنی
و مخالفت زیاد در دل می پروریدند . از آنجمله یکی سپی تا مینیس است . این مرد
فوراً بصورت دشمن مخوف برضد اسکندر جلوه کرد . مشار الیه در میان
سرحدی ها طرفدارانی مانند سکاها Sacaes و ماسا جیتها Massa getae و چندین
قبیلهٔ دیگر داشت که نسبت بمقدونیان وضع تهدید کننده اختیار کرده بودند.
اسکندر میخواست در کنار رود تاناریس (سیحون) قلعهٔ نظامی بسازد تا در مقابل

(۱) ص ۲٦٧ تاریخ فارس .


(٣٩٦)

مردمانی که میخواست مطیع کند سنگری باشد. ولی درین وقت خبر رسید که
سغدیانه و باکتریانه سر از اطاعت او بدر کرده‌اند. براثر این خبر اسکندر
به سپی تامینس مراجعه کرد و خیال نمود که این وطن پرست حقیقی آله دست
اوست و میخواست از و در فرونشاندن آتش شورش و ضدیت باختری‌ها کار بگیرد
غافل ازینکه او خودش مصدر این هنگامه گردیده و بوطن داران خود اعلام
کرده بود که اسکندر میخواهد تمام سوارهٔ نظام باختر را نزد خود بطلبد و باین
مقصود تمام آنها را از دم شمشیر بگذراند. و نیز اظهار داشت: که
اسکندر حتی برای انجام این مقصد میخواهد او و کائن را استعمال و بمقابل وطن
و قوم بخیانت وادار کند در نتیجه مردم مسلح گشتند تا بدفاع بپردازند. آنوقت
اسکندر خبر یافت وحس کرد که سپی تامینس خطر بزرگی است که باید برداشته شود.
اسکندر فوراً بعداز دستگیر کردن بسوس لازم دید که گروه سی هزاری
بربرها را که قاتل مخبرین مقدونی در ساحل رود جکسارتس بودند سزا بدهد.
ازینر و مجبور بود که بر هفت شهر مستحکم حمله ببرد که اکثر در جوار سرحد تعمیر
یافته بودو ایشان مقدونیان را از تیغ کشیده بودند (۱). آنگاه به کراتر امر کرد
تا شهر سیر وپولیس Cyropolis یعنی «اوراتیپهٔ» امروزی را محاصره بنماید
و خودش بقول آریان شهر گازا Gaza را محاصره نمود و گرفت . تمام جوانان
این شهر بحکم اسکندر بقتل رسانیده شد و باقی اهالی را برده و از در میان مقدونیان
تقسیم نمودند. خاك شهر را بیاد دادند تا برای اطرافیان عبرت شود.
اسکندر به آن ترتیب پنج شهر را محاصره و فتح کرده بطرف سیر وپولیس رفت.
این قلعه خیلی مستحکم بود و در یورش اول آنرا گرفته نتوانست. مگر سپاهیان
او از مجرای رودی که بشهر میرفت و در آن وقت خشك بود داخل شدند.
جنگ خونینی روی داد. مقدونیان غالب شدند و هشت هزار نفر را کشتند

(۱) ص ۷۱ فارس قدیم و تهذیب ایران مولفه کلیمان هاو.


(۳۹۷)

بعد ازان شهر دیگری که هفتمین شهر درین نواحی بود تسخیر گردید و مدافعین
کشته دست توانائی شدند .

قومی مماسین Mémacene نام که قوی بودند سر تسلیم فرو نکردند و فرستاد گان
اسکندر را کشتند و او را بخشم آوردند . اسکندر، پردیکاس وهلاکر ،
سرداران خود را فرستاد تا آن را محاصره کنند چون از تسخیر شهرسیروپولیس
فراغت یافت خودش نیز به آن صوب شتافت . گرفتن این شهر از تمام شهرهای دیگر
مشکل تر بود زیرا اهالی سخت پافشردند . بهترین سپاهیان مقدونی درین جنگ تلف
شدند در اثنای جنگ سنگی بسر خود اسکندر نیز آمد و او را بیهوش ساخت . قشونش
گمان کرد که کار او تمام است ولی چون بهوش آمد حمله سخت برد و غالب شد .

اسکندریه اقصی : سپس اسکندر خود را به تعمیر آخرین کولونی یونانی
که اشتباهاً آنرا اسکندریه تانائیس Tanais نامید مصروف ساخت (۱) . زیرا
اسکندر موقعی که بدریای سیحون (سیردریا) پیشرفت آنرا گمان کرد که
رودخانه تانائیس یا دون Don است (۲). این منطقه را اکثر مورخین و محققین
با خجند امروزه یکی می دانند . اسکندر اولین بار که باین مناطق رسید خواست
تاسیس شهری نماید ، مگر شورش باختری ها وسغدی ها نقشه او را برای وقت
دیگری معطل گردانیده بود . اسکندر بعد از آنکه بران صفحات غالب آمد
در ظرف مدت کوتاهی دوباره اقتدار خود را بردریای سیحون قائم نمود .

در این اثنا خبر دو واقعه خیلی مهم با سکندر رسید . یکی اینکه سکاها
یا سیتهاScythiansقشونی بر ساحل مقابل دریای سیحون گرد آورده اند.دوم اینکه
سپی تا مینس «مراکند ا» را محاصره نموده، کار روائی های سپی تا مینس اسکندر
را بفکر می انداخت زیرا میدانست که سپی تا مینس از مردان کار وجنگ است
ناچار قوای مهمی برای دفع او فرستاد و خودش بدریای سیحون برگشت و بر ساحل

(۱) ص ۳۹ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوگی
(۲) ص ۸ قلب آسیا .


(۳۹۸)

چپ آن در ظرف هفده روز قلعه بنا نمود و برحسب معمول اسکندریه نام کرد.
پس از تکمیل آن امر بساختمان عده مکفی چاله ها نمود. شهرهای زیادی
در کنار سیحون خراب شد تا این اسکندریه در کنار همان رود آباد گردید.
یونانیان آنرا اسکندریه اقصی یا الکذا تدريه اسچات Alexandria Eschate
خوانند که همان خجند فعلی باشد (۱). بعد از آن اسکندر خواست با سکاها در و آویزد
ومشوره نمود که جنگ را بداخل مملکت ایشان ببرد. اما رسولان ایشان آمده
از اوضاع و جنگ خود و غلبه خود بر شاهان فارس بیانات دادند و رفتند.
اسکندر ترسید که مبادا بعد ازین قدر غلبه های متواتر بدست این قوم مضمحل شود
عزمی که در گرفتن ملک ایشان داشت فسخ کرد.
ظفر سپی تا میغس: در خلال این اوقات فوجی که برای خلاص کردن ساخلوی
مرا كندا بسرداری «مته دیم» اعزام شده بود به آن شهر نزدیک شد. سپی تا میغس
سپاهی کاردان و خوب از فن جنگ آگاه بود. برای نابود کردن این فوج
قوی یونانی خود را در جنگلی پنهان کرده کمین گرفت. چون لشکر مته دیم نزديك
رسید سپی تا میغس حكم حمله داد و لشکر مقدونی از هر طرف مورد حمله قرار یافت.
مقدونی ها سخت پا فشردند و مقاومت کردند. ولی سپی تا میغس استادانه ایشانرا
مغلوب نمود و قسمت عمده این لشکر را محو کرد. قسمت شکست یافته را تعقیب
کرد. مغلوبین بيك بلندی پناه بردند و سپی تا میغس آنها را زیر محاصره گرفت
تا از گرسنگی تسلیم شوند. درین جنگ که در وادی رود خانه پالی تیمینس
Polytimetus یعنی زرافشان واقع گردید مقدونیان دو هزار پیاده و سه صد سوار
تلفات دادند. و اسکندر از بیم آنکه مبادا چنین تلفات در يك جنگ روحیات
عسکر او را خراب سازد تعداد تلف شدگان را پنهان داشت و فراری های آن
جنگ را که عده قلیلی بودند تهدید بمرگ کرد تا این خبر را افشا نکنند.

(۱) ژوگی، کلی مان هار، پرسی سایکس، و سائر مورخین متفق بر این اند که اسکندریه
اقصی خجند و سیر و پولیس «اورا تیپۀ» امروزه است.


(۳۸۹)

اسکندر بعد از آنکه از تباهی قشون خود اطلاع یافت جنرالی موسوم به «کراترز» را گفت از دنبال بیاید و خود بعجله با قشون منتخبۀ خود بطرف «مارا کندا» شتافت و در ظرف چار روز خود را به آنجا رسانید. سپی تامینس که این خبر را شنید بباختر برگشت و اسکندر او را تعقیب کرد ولی ناکام شد. بعد مراجعت کرده تمام وادی زرافشان را با وحشتی که مختص او بود غارت و برباد نمود. زیرا درین وقت کراتر نیز بوی ملحق شده بود و اسکندر قشون را بدسته ها تقسیم کرده گفت تمام دهات را بسوزند و اهالی را از پیر و برنا بکشند. بعد از آن پر کولاتوس یکی از سرداران مقدونی را با سه هزار عسکر در سعدیانه مقرر نمود و خود در صدد رفتن بباختر شد.

تذکر بعضی از شهرهای مهمۀ سعدیانه : مارا کندا - کنگهم نظریه دارد که نام دیگر مارا کندا یا سمرقند دریپسا Drepsa است، که قرار نگارشات استرا بو اسکندر آنرا خراب نمود. نا گفته نماند که شهر سمرقند کنار رود زرافشان واقع است که اسم یونانی شدهٔ آن داراپسان Drapsane وشهر مارا کندا در سواحل آن «مارا کندا داراپسان» یا بطور مختصر دریپسا یا دارا پسا میشود.

اسکندر به او گریانه : چون این شهر کنار اکوس و قریب شمال زا ریه یا بلخ واقع بود احتمالات زیاد باین دلالت میکند که عبارت از شهر ترمذ باشد

اسکندر به اسپحانه : شاید عبارت از یوش Ush جنوب اندجان یا خجند باشد.

نوتا کا : آنرا بعضی، کش، و بعضی بخارا دانسته اند. معلوم میشود که نوتا کا پایتخت سغدیان بوده و حین انبساط سلطۀ یونانی اینجا هم مرکز این ولایت بشمار میرفت.

برگشت بباختر یانه : درین هنگام که اسکندر مصروف خونریزی بود زمستان رسید. هنوز کارهای سغدیانه طوریکه با یستی بانجام نرسیده بود. اسکندر مجبور گردید که برای گذشتاندن فصل زمستان بباختر برود. و قتیکه بباختر رسید


(٤٠٠)

فرانا فرتس و (ستازانور) والی آریه وارد شدند و ارزامس والی سابق هرات و برانس
نام والی سابق پارت را که از طرف بسوس مقرر گردیده بودند با بعض همراهان شان
در زنجیر کرده آوردند . درین ضمن ( ٣٢٩ - ٣٢٨ ق م ) قوة الظهری بالغ
بر نوزده هزارتن از یونان رسید (۱) .
بعد اسکندر برای گرفتن انتقام از بسوس مجلسی از سرداران منعقد نموده او را
محکوم قرار داد و به اکباتنه اش فرستاد تا کشته شود .
درباکترا اسکندر خبر اطاعت فاور اسمانس Pharasmanes شهزاده
کهور اسمی ها (Chorasmians) یعنی خوارزمی ها را که بطرف شرقی کسپین زیست
دارند شنید و از ورود سفارت دوستانه سیتی های جکسارتس اطلاع یافت (٢).
شورش در سوگدیانه ' عاقبت سپی تامنیس: درین آوان خبر شورش جدید
سوگدیانه با سکندر رسید. او باز بطرف آمورفت و در کنار آن اردو زد . اسکندر
قسمتی از قشون را در باختر گذاشت تا اگر شورشی بعمل آید جلوگیری کرده
باشد . مابقی لشکر را به پنج حصه تقسیم نموده اولی بریاست هفستیون ' دومی
بفرماندهی بطلیموس ' سومی در تحت امر پردیکاس ' چارمی بسرداری سفوس
و آرته با زنس و پنجمی در اداره خودش . قسمت چارگانه از سمت های مختلف
حرکت کردند تا قلعه ها را محاصره و شورش ها را با اسلحه یا مذاکره رفع کنند.
این قسمت ها بعد از آنکه تمام سغدیانه را طی کردند دریای دیوار مراکندا
جمع شدند . هفستیون مامور گشت که مهاجرینی برای شهرهای سغدیانه که
در اثر کشت و خون مقدونی ها نابود شده یا برده و از فروخته شده بودند ببرد .
خوداسکندر باقوة الظهری که از مقدونیه رسیده بود درین موقع که اوائل
بهار بود توانست که بمر گیانا Margianaبتازد. درین حوالی تنها يك مقام مستحکم

(۱) ص ۸ قلب آسیا .
(٢) ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی - ژوکی .


(٤٠١)

باقی مانده بود که موسوم به پترا اوکسیانه (Petra Oxiana) که شاید سنگ
بست امروزه باشد.
آریمازس Arimazes رئیس آنجا که آذوقۀ دوساله را در قلعه داشت ازان
دفاع می کرد. ولی بالاخره این مقام هم بدست مقدونیان در آمد. مدافع دلیر
آنرا با منسوبین و امرای معتبر او بامر اسکندر بدار زدند.
اسکندر در جنوب شهر مرگیانا (مرو) دو حصار بنا کرد که در سرخس و مروچاق
امروزی باشد. سپس بطرف مشرق برگشته ببلخ آمد و در راه چار حصار نظامی
دیگر بمیمنه، اندخوی، شبرغان و سرپل تاسیس نمود که از نقطۀ نظر عسکری
اهمیت داشتند. بعد ازان از باکتریانه به مراکندا رجعت کرده با قشون خود
که دریای دیوار مذکور جمع آمده بودند پیوست (۱).
در خلال احوالی که اسکندر و قشونش داخل صفحات سغدیانه شهرهای شورش
کرده را دوباره تابع می کردند و باینصورت تا بمراکند رسیدند، سپی تامينز
در باکتریانه ظهور کرده بر ساخلوی زاری آسیه حمله آورد. قشون این شهر را
«په تی تون Peitton» اداره می کرد اما اسیر دست سپی تامینز شد. کراتیروس
با قوای زیادتری سپی تامينز را مجبور بيا زگشت نمود.
درین موقع زمستان رسید کوانوس Coenos را در سغدیانه گذاشت و خود
به نوتا که آمد تا زمستان را در آنجا بگذراند. سپی تامینز که نمی خواست یونانیان
در مملکتش دمی بخوشی بگذرانند باز در باکتریانه ظهور کرد، و با خود بتعداد
سه هزار سوار سغدی، باختری، ما ساژیتی را آورد درینجا باز باندازۀ فعالیت نشان داد
که اسکندر را باضطراب در انداخت اسکندر چون نمی توانست دستی بر سپی تامينز بیابد
غضب خود را بر معزول کردن آرته بازس والی باختریا نه فرونشاند. برای عزل او
چنین بهانه کرد که با سپی تامینز همدستان است حالانکه آرته بازس با تجربه زیادی

(۱) ص ۸ و ۹ قلب آسیا.


( ٤٠٢ )
که داشت در مقابل سپی تا میننز جانفشانی کرد اما چون حریفش استادتر بود
گناهی نداشت . اسکندرامین تاس مقدونی Amyntas را بعوضش والی مقرر نموده
کوانوس را نیز با وی همراه ساخت که با قشون زیادی در باکتریا نه زمستان را
بسر برند . اینها مامور بودند که سپی تامینز را در صورتیکه بیاکتریا نه وارد
شود دست گیر نمایند .
این سرداران با قشون جنگی اسکندر وارد با کتر یانه شدند . سپی تامینز که
آنی از فعالیت و پیشبرد مفکوره نجات وطن فراغت نداشت بر بیگانگان حمله کرد
جنگ سختی در گرفت . بعد از کشت و خون زیاد مقدونیان که عده شان خیلی
زیادتر بود غالب شدند علت این غلبه خیانت قوم ماساژیت بود . ماساژیت ها که
در حقیقت مردمان بی سروپا بوده نه شهر داشتند و نه جای سکونت در اثنای که آتش
جنگ شعله ور گشت متحدین خود را غارت کردند و فراری شدند این صدمه سبب
شکست سپی تامینز شد ورنه با کاردانی که موصوف در جنگ داشت احتمال میرفت
یونانیان را باز مضمحل کند. سپی تامینز نیز فرار کرد . وقتیکه ماساژیت ها شنیدند
که سکندر بقصد ایشان حرکت کرده با شخص سپی تامینز نیز خیانت کرده او را
سر بریدند و سرش را نزد اسکندر فرستادند تا از جنگ منصرف گردد . روایتی هم
موجود است که میگوید سپی تامینز بدست زن خود کشته شد و زنش از شرم اینکه
مباد شوهر دلاورش کشته دست دشمن شود باین عمل اقدام کرد زیرا احتمال
نجات بکلی وجود نداشت . خلاصه این سردار نامی باکتریا نه که اسکندر را
درین قدر مدت لحظه آرام نگذاشت و اضطرابات او را در هر حمله زیاد میکرد
آخر الامر روزهای واپسین زندگانی را چنین بپایان رسانید ، ومرگ خودرا
از دست متحدین خود چشید . ( ٣٢٨ - ٣٢٧ قبل الميلاد ) .
اسکندر اکثر حصه زمستان همان سال را در نوتا که گذرانده مصروف سنجش
چاره های بود تا مردمان هر حصه ممالك مفتوحه را که متواتراً می شوریدند


(٤٠٣)

و برای آزادی با یونانیان مجادله میکردند آرام بسازد. از جمله کارهایش
چنانچه گفتیم آرته بازس را معزول و امین تاس را عوضش والی باختر مقرر نمود
فرتافرنس Phartaphernes پارتیائی مامور شد که رفته سقراب یاغی تا پوری ها
Tapuriaus و ماردی ها Mardiaus را دوباره بیاورد آتروپاتس Atropates در میدیا
بعوض او کسی داتس Oxydates تقرر یافت که بقول ژوگه همان حصه مملکت نام
او را تا امروز نگاهداشته (آتروپاتن Atropatene آذربائیجان) در بهار
سال ۳۲۷ در اثنائیکه کراتیریوس کاتانس Catanes و استانس Austanes را در
پاری تا سن Paraetacene گرفت اسکندر نیز آخرین اغتشاشیون وطن خواه را
که در سغدیانه و باکتریانه بمقابل سلطه اجانب کوشش داشته و خود را مستحکم
کرده بودند اسیر نمود. از آن جمله دو نفر از اشراف باختر که یکی از ایشان
از رفقای قدیم بسوس و موسوم به اوگزیارتس Oxyartes بود نجات یافتند (۱)
این شخص اکسیارتس پدررکسانه قشنگ بود.
اسکندر و رکسانه : در سغدیانه کوهی بود که بنظر می آمد بر آن نمی توان
دست یافت . موقعیت این کوه را اکثر مؤلفین تاریخ قدیم تعیین نکرده اند
بهر حال هر کس کمان میکرد این کوه از دست برد مقدونیان در امان خواهد بود
ازینرو مردمان زیادی بانجا رفتند. او گیارتس نیز که از نجبای درجه اول بوده
و نمی خواست از اسکندر تمکین کند بازن و دخترانش درین کوه پناهید. تفصیل
واقعه جنگ قبلا بیان شد. مقدونی ها براین کوه غالب شدند و اسرای زیادی
گرفتند که در آن جمله دختر اکسیارتس موسوم به رکسانه نیز بود که از حیث
وجاهت در میان تمام زنان نظیر نداشت. اسکندر عاشق او شد و با او ازدواج
نمود. این بود که او کسیارتس چنانچه ذکر شد خود را با سکندر تسلیم نمود
و بنا بر اقتضای خویشی با احترام پذیرفته شد. سر آورلستین گوید که رکسانه
۱- ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی.


(٤٠٤)

یا روشانه یارخشانه دختر او کسیادتس یکی از نجبای باختر بواسطه حسن خارقهٔ
که داشت بیکی از قلاع سغدیان فرستاده شد تا در آنجا محفوظ بماند در هنگام
لشکر کشی‌های اسکندر بدست او افتاد و ملکهٔ اسکندر شد. شاید روشانه از درهٔ
روشان (که بجوار شغنان است) باشد و در شرق رسمی است که بعض زنان را
باسم موطنش یاد میکنند (۱) تفصیل ازدواج اسکندر ورکسانه بدین قرار است:
در يك ضیافتی که از طرف یکی از والی‌ها بسلیقه مردمان مشرق داده شده بود
دختران زیادی نیز از خانواده‌های درجه اول سغدیان حضور داشتند رکسا نه
نیز در آن میان بود. این دختر از حیث زیبائی و لطافت مثل و مانند نداشت
و بقدری دلربا بود که در میان آنهمه دختران زیبا توجه تمام حضار را بخود جلب
می‌کرد. اسکندر عاشق او شده بود. کنت کورس گوید «پادشاهی که زن داریوس
و دختران او را دیده بود که کسی در وجاهت جز رکسانه بایشان نمی‌رسید ولی
با وجود این نسبت به آنها حسیاتی جز محبت پدر باولاد نپروزیده بود درینجا
عاشق دختری شد که نه در عروقش خون شاهی جاری بود و نه از حیث مقام می‌توانست
قرین آنها باشد. بزودی اسکندر بی پروا گفت لازم است مقدونی‌ها و بومی‌ها
با هم مزاوجت کنند تا محفوظ گردند و این یگانه وسیله است برای اینکه مغلوبین
شرمسار و فاتحین متکبر نباشند. بعد برای آنکه فکر خود را ترویج کند آشیل
پهلوان داستانی یونان را که از نیاکان خود میدانست مثل آورده گفت مگر
او یکی از اسراء را ازدواج نکرد. و بعد اسکندر از شدت عشق در همان محل امر
کرد موافق عادات مقدونی نان بیاورند و آنرا با شمشیر بدو نیم کرده نیمی را خودش
برداشت و نیم دیگر را به رکسانه داد تا وثیقهٔ زناشوئی آنان باشد. مقدونی‌ها را
این رفتار اسکندر خوش نیامد زیرا در نظر آنان پسندیده نبود که يك رئیس
محلی پدر زن اسکندر گردد ولی چون ازو می‌ترسیدند هر آنچه ازو سر میزد با سیمای

(۱) ص ٨٨٥ انرموست ایشیا.


(٤٠٥)

کشاده تلقی میشد . (۱) عروسی اسکندر ورخسانه در باختر در بهار سال
۳۲۷ ق.م اتفاق افتاد .

قتل کلیتوس: باینصورت بعد از دو سال ، جنگهای سخت و خونین اسکندر
درین صفحات با اشکالات زیاد بپایان رسید . این اشکالات تماماً از طرف
مدافعین نی بلکه از طرف خود مقدونیان نیز روی میداد . قشون مقدونی اسکندر را
واقعاً از روی وفاداری و عقیدت پیروی میکردند . ولی تفکر شخصی اورا بیشتر
از بیشتر مجرد میساخت . فیلوتاس و پارمن یو سرداران نامدار خودرا بقتل
رسانید و سلسله رابطه رفقای اورا منقطع ساخته رفت . در اثنای توقف در مرا کنده
( سمرقند ) واقعه دیگری رخ داد که باز صحنه های دهشت آور سابق را بخاطرها
زنده کرد . چه درین موضع ضیافتی روی داد که در آن ضیافت اسکندر بدست خود
باز جنرال مهم و دوست عزیزی را بقتل میرساند کلیتس Kleitus همین سردار
بدبخت بود . کلیتس حیات اسکندر را در موقع جنگ گرانیکس نجات داد زیرا
دست شمشیر گرفته سپی تری داتس Spittridates را که نزديك بود کار اسکندر را
بسازد قطع کرد . بعد از مرگ فیلوتاس کارعمده جنرالی رساله شاهی در بین
هفسيتون Hephaestion و كليتس تقسیم گردید. علاوه بران فامیل کلیتس با فلیپ
رابطه داشته بنا براین ارتباط قدیمی خواهر کلیتس موسوم به لا نیکه Lanike
دایه طفلی اسکندر انتخاب گردید . دو پسرش در جنگهای آسیائی هلاك شد . پس
اگر شخصی در قطار اول خدمتکاران او می ایستاد با امتیاز صحبت آزادانه با اسکندر
داشت همانا کلیتس میبود . درام قتل کلیتس در بهار ۳۲۸ ق . م عملی شد.
تفصیل واقعه اینکه : در مجلس شراب نوشی همه شراب زیاد نوشیدند . یکی از
مدعوین اشعار پرانیکوس Pranicus یا پیئیرون Pieron را خواند که آن در قدح

(۱) ـ ص ۱۷۳۸ و ۱۷۳۹ ایران باستان .
(۱) ـ ص ١٥١ تاریخ یونان تالیف جورج گروت .


( ٤٠٦ )

سر کرد گان مقدونی که در جنگی از خارجیها شکست خورده بودند ساخته شده
بود . مقدونیان از ان مکدر شدند . و از خواننده بد گفتند . ولی اسکندر گفت که
دوام بدهد . کلیتس که از همه زیاد تر مست شده بود « تراتوهین بزرگ دانسته
بر خاست وسخنان در شت گفته علاوه کرد.خونهای مقدونی است که ترا بزرگ
ساخته که نمی خواهی پسر فلیپ باشی و خودرا پسر آمون میدانی » اسکندر بغضب
آمدو شور بالا گرفت . بزرگان داخل شدند تا هنگامه‌را فرونشانند . پلوتار ك
می نویسد که (١) . کلیتس هنوز از اطاعت سر می پیچید و باز حمت زیاد بواسطۀ
رفقایش از اطاق بیرون کشیده شد . ولی او دوباره باطاق از در دیگر داخل
شده به بسیار بی حرمتی اشعار اندروماش پوری بید Euripides’s Andromache
را خواند وقتیکه بیت ذیل را سرود : « افسوس ! در یونان چه احکام و چه چیز های
بد جریان دارد !» اسکندر نیزۀ یکی از سپاهیان را گرفت و خودرا در عقب پردۀ
پنهان کرد . در موقعیکه کلیتس پیش می آمد با نیزه اورازد. کلیتس بايك فرياد
وناله افتاد . غضب شاه فوراً زائل شد و بخود آمد . وقتیکه رفقایش را دید که دور
اوجمع شده ساکتانه می‌دیدند نیزه را از جسم بیجان او کشیده میخواست
در حلق خود فرو برد . نفری گارد دست او را گرفت و او را بکجا ئی
با طاقش بردند . اسکندر تمام آنشب و روز را با گریۀ تلخ گذرا نید.

تیاری سفر هند: در بهار سال ۳۲۷ ق م جنگهای دوسالۀ اسکندر در ولایات
باکتر یانه و سوگدیانه با نجام رسید پس در فکر سفر هند شد، زیرا در مواقعیکه
بدون جنگ میماند کارهای را مر تکب می شد که نام او را برز مین می زد
و نارضائی در قشون او تولید می‌گردید. اسکندر مجبور بود که همیشه قشون خود را
مشغول بدارد از طرف دیگر جاه طلبی های بی حد وحصر او نیز سبب حر کت
او بطرف هند شدزیرا در افسانه های یونانی خوانده بود که هر کول و پاکوس پسران

١ـ ص ٥١ ـ ٥٢ سوانح اسکندر كبير تاليف پلوتارك .


(٤٠٧)
رب النوع بزرگ تاهند رفته اند . چون او خود را نیز چنین نسبت میداد
می بایست تاهند برود و این فکر او از طرف چاپلوسان اطرافش تقویت می یافت
علت دیگری که او را بسوقیات هند وامیداشت همانا ثروت مبالغه آمیز
هندوستان بود .
بدینقرار اسکندر درصدد آمادگی حرکت بطرف هند شد . در باختر قسمی
از عسکریان او که رضامند نبودند رخصت داد که بر گردند و عوض شان از جوانان
آنسامان بتعداد سی هزار گرفت تا در جنگها با او همراه باشند (۱) . مقصدش
این بود که از یکطرف عساکر بیکاره و نارضا خوش باشد و از او دور شود و از طرف
دیگر با گرفتن این قدر عسکر از اهالی باختر بانه و سغدیانه خود را از شورش های
آیندۀ این صفحات آرام نمود که دو سال کامل او را مصروف ساخته بود .
در بهار ٣٢٧ ق م با عسکری که بالغ بر یکصد و بیست هزار پیاده و پانزده هزار
سوار میشد بقصد هندوستان عزیمت کرد . گمان غالب اینست که کم از کم هفتاد
هزار ازین عسکر آسیائی بوده اند (٢) . اسکندر بطرف کوههای پارو پامسیس
روان شد و امین تاس را باده هزار پیاده و سه هزار و پنجصد سوار گذاشت که آن
اطراف را با من و اطاعت نگهدارد (٣) .
عبور از هندو کش: اسکندر صفحۀ باختر یانه را طی کرده در پای کوههای
پارو پامیزادی رسید . درین نوبت از راه کوتل خاواك کوههای پارو پامیزاد را
در مدت ده روز طی کرد و داخل وادی شاداب کوهدا من شد . در پنجا وارد قلعۀ نظامی
شد که دو سال قبل آباد کرده بود . حاکم آنجا را که در اداره و تشکیلات خود
بخوبی از عهده نبر آمده بود معزول کرد و عوضش نیکانور Nikanor را گماشت
(١) ص ٣٥١ هـ تودین هستری جلد چهارم .
(٢) ص ٣٥٥ „ „ „ „
(٣) ص ١٦٦ تاریخ یونان مؤلفۀ گروت و ص ٥٨ حملۀ اسکندر کبیر بر هند مولفۀ مکرندل


(٤٠٨)

نفوس این شهر بواسطهٔ ساکنین جدید از مناطقی گرد و نواح پوره کرده شد
داخلوى آنرا بواسطهٔ سربازان فرتوت که نمیتوانستند در سلسلهٔ قوای حمله
آور اوداخل باشند و طاقت مشقات حملات تازهٔ او را نداشتند قوی ساخت. موقعیت
مهم اسکندریه که بر راه های سه گانهٔ حاکم بود تماماً مامون گردانیده شد. زیرا
اسکندر بنابر عادت خود همیشه احتیاط میکرد .همچنین در منطقهٔ پارو پامیزادی
و سائر نقاط واقع بین راه ها و دریای کوفن Kophen با کابل تیری اسپیس Tyriaspes
را والی مقرر نمود . ( ١ )

آمبهی شاه تکسیلا: در موقعیکه اسکندر از اسکندریه قفقاز حرکت آمده
بطرف نیکایا میرفت با آمبهی Ambhi شاه تکسیلا ملاقی شد موقعیت اصلی نیکایا
بطور قطع معلوم نیست چه بعضی مانند پروفيسر ولسن و مکرندل آنرا در نواح
بگرام میدانند و برخی چون و نسنت سمت آنرا در غرب جلال آباد فعلی
برراه کابل و هند تعیین مینمایند و بعضی هم هستند که آنرا با کابل یکی میدانند.
در هنگام حملهٔ اسکندر آمبهی شاه تكسيلا Taxila که نزد یونانیان به او مفس
Omphis باننام ولایتش تاکسیل Taxiles معروف است ، بيك موقعیت حربی
خطر ناکی دچار بود زیرا از یکطرف با سلطنت قوی پاروس در آن طرف دریای جلم
در جنگ بود و از طرف دیگر با مملکت کوهستانی و همسایهٔ خود آبهی ساره
( Abhisara ) زد و خورد داشت خودش میدانست که موقعیت او درین جنگها
ممکن نیست پایدار بماند زیرا سلطنت قوی پاروس هر طوری بود بر او غالب می آمد
لذا كسان اسکندر را که از طرف ارباب خود برای دعوت اطاعت مردمان
آنسمت ها رفته بودند امداد غیبی تصور کرده برای دفع این دشمنان سفارتی
نزد اسکندر فرستاده و رو دمقد و نیان را دراوند Und (اودا بهانده Udabhanda)
منتظر شد ٢» ولی اکثر مورخین می نویسند که آمبهی خودش نزد اسکندر
(١) ص ٥٢ - ٥٣ تاریخ هند مولفه و نسنت سمت، و ص ٥٨ حمله اسکندر کبیر بر هند مولفه مکرندل
(٢) ص ١٠ رهنمای تکسیلا مولفهٔ سرجوهن مارسل


( ٤٠٩ )

آمد و در شهر نیکائیا با وی ملاقی شد. این شهزاده با اقتدار هندی بیست و پنج
فیل را بطور تحفه به اسکندر تقدیم نمود . اتفاق و دوستی این راجه هندی
برای اسکندر خیلی قیمت دار بود « ١ » .

اسکندر در نیکائیا - پردیکاس و هفستیون: اسکندر در آن زمانیکه
در نیکائیا بود اطلاع یافت که قبائل کوهستانی کنر ، اسمار ، باجور ، و سوات
و دیگر مناطق سرحدی افغانستان در قلعه های کوهی زندگی کرده به هیچکس
سر اطاعت فرو نمی آرند. اسکندر در صدد فتوحات این کوهستانها شده قشون
خود را بدو حصه منقسم ساخت. حصۀ را در تحت قیادت هفستیون Hephaestion
و پردیکاس Perdikkas که بزرگترین روسای مقدونیه بودند مقرر نمود
که برا هنمائی شهزادۀ تکسیلا بطرف منطقۀ پو کی لا و تیس Peukelaotis که
واضحاً قدری دور از ملتقای رود کابل و اندس است فرستاد و امر نمود که در خلال
توقف خود ها در آن جا روی دریاسند یا اندوس پلی بسازند تا در عبور عسکر
او بطرف هند معطلی رخ ندهد . و در عین زمان تمام مخالفین آنصفحات را باطاعت
در آورند. هفستیون و پردیکاس براهنمائی آمبهی به آن صوب عزیمت کرده
رود کابل را تعقیب نمودند . غالباً از بین درۀ خیبر گذشته بصفحات اندوس
واصل شدند . شهزادۀ منطقۀ پو کیلاوتیس موسوم به استس Astes اسیر گردید
و در همان شهری که خودرا محصور ساخته بود بقتل رسانیده شد. جدال با این
شهزادۀ دلیر (بقول آریان) هفستیون را مجبور کرد که سی روز کامل آنجا را
در محاصره بگیرد « ٢ » .

حرکت اسکندر: گفتیم اسکندر با نیم عسکر دیگر که در نیکائیا با هفستیون
و پردیکاس قسمت کرده بود عزم نمود قبائل اسپاسی Aspasii ، گورائی Guraei

(١) - ص ١٦٦ تاریخ قدیم هند مولفه ونسنت سمت .
(٢) - ص ١٦٧ تاریخ قدیم هند مولفه و نسنت سمت .


(٤١٠)

و اساکنی را که در نشیب های جنوب هندوکش موقعیت های صعبي داشتند
مطیع بسازد. اسکندر برای گرفتن مناطق اسپاسی ها و اسواکا ها و غیره که عبارت
از مردم لغمان و کنر کنونی باشد کنار رودخانه کهو ئیس (Khoes) (کثیر)
را گرفته بالارفت تا به بلندی هائی که نشیب تند داشت رسید و با زحمت از رود
بگذشت. اگر چه از شرح عملیاتی که اسکندر در سواحل این رودخانه انجام داد
اطلاعاتی در دست نیست ولی اینقدر معلوم است که اهالی وطن پرست این سرزمین
تا مسافه زیادی او را در وادی پر نفوس دریای کنر مصروف داشته اند.
چون اسکندر باین مناطق واصل شد در جنگی که در پای دیوار اول این صفحه
نمود دریافت که با چه اشکالی برخورده. اهالی دلیرانه از شهر خود دفاع میکردند
و این دفاع باندازه سخت بود که اسکندر صدمات زیاد دید و مخصوصاً خودش
زخمی بشانه برداشت. بطلیموس پسر لاگوس Lagos و لئوناتوس Leonnatos
هم مجروح شدند (۱) اسکندر ازین طرز مدافعة افغانان بعصبیت در آمد و امر
داد که تمام اسیرانی را که از مدافعین دلاور این مناطق بدست آورده بودند ازته
تیغ بکشند. و چون دید که شهر بآسانی فتح نمیشود لذا دور آن گردیده اطراف
آنرا از نظر گذرانید و جایهای ضعیف استحکام را پیدا کرد و شروع بجنگ نمود.
اهالی مردانه جنگیدند و اسکندر بعد از يك محاربة خونین برایشان غالب آمد
اهالی شهر را ترك داده فرار كردند و مقدونیان ایشانرا دنبال نموده بواسطۀ زخمی
که اسکندر از دست دلیران این شهر برداشته بود هر که بدست شان آمد کشتند
و از هیچگونه بیرحمی دریغ نکردند. اسکندر نیز برای فرونشاندن غیظی که
از مقاومت مردم آنشهر داشت امرداد که آنرا از بیخ و بن بر کنند.
بعدازان اسکندر بشهر اندراك Andraque رفت و شهر مذکور را بدون جنگ
گرفت و کراتیروس قوماندان معتمد خود را با عسکر کافی درینجا گذاشت
(١) ص ٦١ كتاب حملة اسکندر کبیر بهند تالیف مکرندل.


(٤١١)
تا سائر قبائل وادی کنر را مغلوب نماید. خودش بقصد امیر اسپی‌سی‌ها بطرف
رود سوآست Soaste حرکت کرد و روز دوم خود را بپای دیوار شهر رسانید.
این شهر غالباً پایتخت اسپی‌سی‌ها بوده، آریان گوید: زمانیکه اهالی از آمدن
اسکندر شنیدند شهر خویش را آتش زدند و در کوهها فرار کردند و قطعات قشون
اسکندر آنها را تا به کوهها تعقیب نمود. پس معلوم میشود که این شهر در يك سطح
نسبتاً همواری بر دامن کوه واقع بوده امیل ترنکلر جرمنی این همواری را عبارت
از سطح هموار لغمان می‌داند زیرا در خبر آریان چنین تعقیب شده که اسکندر
کوهها را عبور نموده بشهری رسید پس معلوم میشود که در هنگام تعقیب قبائل
این مقاطق باید بشمال لغمان آمده و سلسله کوهی که درة الینگار را از درة کنر
مجزی می‌سازد طی نموده باشد (۱). مقدونیها درین تعقیب چون از دست اهالی
زحمت بیشمار دیدند کشتار زیاد کردند. درین اثنا در جنگ تن به تنی که در بین
بطلیموس و امیر این طائفه واقع گردید رئیس مذکور کشته شد.
از ان پس مقدونی‌ها از راه کوهها غالباً از راه اسمار و کوههای هند و راج
به باجور و جندول به قریه که مورخین یونانی آنرا آری گائون Arigaaon
گفته‌اند فرود آمدند. در ینوقت کراتیروس که کار خود را انجام داده بود
غالباً از راه سرکانی و کوه چمر کند و نواگئی باسکندر ملحق شد. علاقه‌های
متصله بهم که عبارت از پشات، جندول و نواگئی باشد بسیار سر سبز و معمور است.
لذا گمان غالب همین است که محاربهٔ دومین با اسپی‌سی‌ها در یکی ازین علاقه‌ها
بوقوع پیوسته باشد. مورخین یونانی می‌گویند که اسکندر درین جنگ ٤٠٠٠٠
اسیر و ٢٣٠٠٠٠ گاو را بغنیمت گرفت. چون این گاوها خوب و کلان بود
اسکندر امر داد که چند رأس از ان را نگهدارند تا بعدها بمقدونیه فرستاده شود (٢)
(۱) کتاب افغانستان قسمت دوم مولفه امیل ترنکلر.
(٢) ص ١٥٤ سالنامه کابل ١٣١٤.


(٤١٢)
جنگ با اساکی نوئی : سپس اسکندر متوجه قوم زیردست دیگری موسوم به اساکینوئی Assakenoi شد. پادشاه مقدونی از خاك گوره ئن ها Guréens عبور کرده وازرود گوری Gauri با مشقات زیاد بگذشت. رودخانه گوری سنسکرت بادریای گورا ئیوس Guraios مقدونی و پنجکوره Panjkora یکی است که از کوهستانهای «در» Dir سرچشمه گرفته از طرف شرق باجور عبور و بدریای صوات ملحق میشود که این دریای موخرالذکر در دره های تنگ و عمیق صعب العبور بطرف وادی پشاور جریان می کند. حمله بر منطقه مردمان قوی اساکینوئی بهمان راه گورائیوس یا پنجکوره شروع شد که هیچ جائی جز صوات شده نمی تواند. وازدیریست که از طرف علما شناخته شده است، برای نشان دادن تعداد قوه ملی و حجم منطقه که بواسطه آن اشغال شده بود، آنچه آریان از لشکرگیری اساکینوئی برای جلوگیری از پیش قدمی او گفته کافی است. این لشکر بطور مجموعی عبارت بود از دو هزار سوار و زیاد از سی هزار پیاده و سی فیل. این لشکریان مناسب ندیدند که در دشت جنگ کنند لذا بهتر دانستند که بشهر های خود رفته دفاع نمایند. منطقه که اساکینوئی ها در آن بسر می بردند وسیع و از طرف راست تا رود خانه اندوس می رسید. و علاوه بر تمام صوات شامل مناطق بنیر و وادی های که بشمال بنیر واقع است می باشد. چون این ساحه خیلی بزرگ است موقعیت صحیح جایهای را که اسکندر محاصره و تسخیر کرده ممکن نیست تعیین کرد. درست است که در زمان قدیم مانند امروز راه مستقیمی که اهمیت داشته باید همان بوده باشد که از پنجکوره شروع شده از بین تالش Talash واز بالای کوتل سهل العبور کاتگالا Katgala گذشته بوادی وسیع نادر بای صوات می رسد که از روی تدقیقات «آورل ستین» از نقطه نظر فن محاربه مهم بوده و اکنون نیز بواسطه قلعه چاکدره Chakdara محافظه میشود ملاحظات جغرافی نشان میدهد چندین شهر مستحکم را که اسکندر محاصره و تسخیر نمود


(٤١٣)

غالباً دروادی صوات بوده. زیرا این منطقه همیشه حصهٔ شاداب و پرنفوس این ساحه بوده ومیباشد.
اسکندر بطرف پایتخت ایشان مساگا Massaga که کلانترین شهر ها در آن قسمت بود رفت. موقعیت مساگا چنانیکه قبلاً هم اشاره شد معلوم نیست. از اشارهٔ که در نوشته های آریان راجع بسردار «اساکینوئی» ها موسوم به اساکی نوس Assakénos شده است می بر آید که مساگا مرکز بوده. متأسفانه که نه آریان از موقعیت شهر سخن رانده و نه نوشته های سائرین مانند کورتیوس تذکری درین زمینه دارد. «آورل ستین» موقعیت شهر «مساگا» را در صوات سفلی تخمین می کندومی گوید که این شهر باید مانند امروز دارای زمین وسیع و حاصلخیزی بوده باشد که به آسانی از آن بيك سلسله راههای که بوادی کشادهٔ پشاور یا گندهارا میرفت رسیده میشد و بایستی اهمیت عسکری و اقتصادی آن زیاد بوده باشد. ولی می گوید که موقعیت حقیقی مساگا عجالتاً ممکن شده نمی تواند.
در هنگامیکه اسکندر بطرف شهر مساگا پیش می آمد قشون مسلحی از پنجاب بتعداد ٧٥ هزار نفر بكمك اهالی رسید و بر اسکندر حمله نمود. اسکندر و عسکرش دراثر این حمله عقب نشستند متأسفانه که این جنگ آوران درین وقت از خوشی غلبه برمقدونی صفهای خود را رها کرده بطور غیر منتظم بحمله دوام دادند. اسکندر چون عدم انتظام را دید حمله آورد و آنها را شکست داد. ایشان بشهر در آمدند واسکندر آنرا زیر محاصره گرفت. چار روز اهالی دلیرانه از شهر خود دفاع کردند مقدونیان چندین حملهٔ شدید کردند ومنجنیق های قلعه کوبی را استعمال نمودند تا به فتح شهر فائق آمدند وعلت عمده غلبهٔ مقدونیها کشته شدن سردار مدافعین بود. اهالی درخواست صلح کردند. اسکندر که از جنگ ایشان دلخوش نبود قبول کرد و شرط گذاشت که ساخلوی شهر باید داخل قشون او شوند. آنها با اسلحه بیرون آمده بر بلندی در مقابل مقدونی ها جای گرفتند


(٤١٤)
و میخواستند که شبانه فرار کنند تا مجبور نشوند شمشیر بر روی هموطنان خود بکشند . اسکندر در تاریکی امر کرد که ایشانرا محاصره کنند و تا آخرین شانرا از دم شمشیر بگذرانند سپاهیان مذکور که بد عهدی اسکندر را دیدند مربعی تشکیل کرده جنگیدند و بسی از یونانیان را بکشتند تا کشته شدند .
جنگ بازیرا: سپس اسکندر کوئی نوس Koinos را به «بازیرا» Bazira فرستاد. توقع میکرد که اهالی آن وقتیکه از تسخیر مساگا شنیدند تسلیم خواهند شد اتالوس Attalos را به اوره Ora شهر دیگری فرستاده هدایت داد که شهر را تا آمدن او محاصره کنند . قشون اوره در تحت اداره الکیتاس مقابله کرد ولی قوای اندک ایشان در مقابل مقدونیان تاب نیاورد و شهر تسخیر گردید. اما شهر «بازیرا» باین سهولت بدست مقدونیان نیفتاد زیرا مردم «بازیرا» بموقعیت مستحکم خود اعتماد داشتند چونکه موضع خیلی بلند واز هر جهت مستحکم و مضبوط مینمود . اسکندر وقتیکه برین امر آگاهی یافت بطرف «بازیرا» روان شد . اما همینکه فهمید بعضی از مردمان همجوار بطور خفیه میخواهند داخل شهر «اوره» شوند عنان عزیمت به آن طرف گردانید. کوئی نوس را هدایت داده شد که در مقابل مردمان «بازیرا» استحکام قوی بگیرد وطوری سر رشته ببیند که اهالی بزمین های خود نرسند وقسمتی از قشون خود را بنزد اسکندر بفرستد، وقتیکه اهالی ازین مسئله آگهی یافتند که کوئی نوس با قسمت بزرگتر قشون خود جدا شده رفت بقصد مقدونی های باقی مانده فرود آمدند . بعد ازيك جنگ مختصری پنجصد نفر از ایشان کشته شد و زیاد از هفتاد تن اسیر افتاد ما بقی بشهر حصاری شدند درین هنگام خبر فتح «اوره» بدست اسکندر انتشار یافت و اهالی را مضطرب ساخت زیرا میدانستند که اسکندر باین سمت می آید و قوای کوچک ایشان در مقابل او ایستادگی نخواهد توانست . ازینقرار در پایان شب شهر را ترک کردند ورفتند. از نقطه نظر تپوگرافی ظاهرست که اسکندر بعد از تسخیر صوات سفلی مجبور بود که توجه خود را باین مقام مستحکم


(٤١٥)

بری کوت نیز معطوف کند زیرا این مقام بر راه بزرگ طبیعی واقع شده که از بالا تا وادی سوات سفلی می رفت. «آورل ستین» که شخصاً درین مناطق مطالعات عمیق نموده موضع «باز یرا» را بر خرابه های باقیماندۀ استحکام قدیمی بر کوه بر کوت Birkot تعیین می کند ، و می نویسد که کوه بر کوت عیناً مطابق ایضاحات آرین است زیرا او گفته که مقامی «خیلی بلند و از هر طرف مستحکم و مضبوط بود» پس بآسانی گفته می توانیم که مردم این شهر چرا بعد از فتح مسا گا به کو نی نوس سردار اسکندر تسلیم نشد (۱) و اسکندر پیشرفت فوری نتوانست.
فتح اورنوس: بعد از آنکه شهر «اوره» فتح شد اهالی «باز یرا» چارۀ جز تخلیۀ شهر
ندیده بطرف قلعه اورنوس Aornos که در قلۀ کوهی واقع بود پناه بردند. اسکندر نیز به آن طرف حرکت کرد. موقع این کوه بقدری مستحکم بود که می گفتند «هرکول» پهلوان داستانی یونان هم نتوانست آنرا تسخیر کند. اسکندر چون این قلعه را دید که از هر طرف نشیب های تند داشت و مانند منار سر به آسمان کشیده بود در فکر فرورفت که چگونه آنرا تصرف خواهد کرد. موقعیت این شهر را میجر ابوت Major Abbot در مجلۀ ایشياتك سوسايتى بنگال (۲) نوشته و کوشش کرده که خط سیر و عملیات اسکندر را از اسکندریۀ قفقاز تعقیب نموده تا بکوه اورنوس برساند. مشار الیه قرار توضیحات آریان اورنوس را کوه مها بن Mont Mahabunn می داند که نزدیک ساحل راست اندوس (بعرض ٣٤ درجه و ٢٠ دقیقه) و شصت میل بالاتر از ملتفای رود اندوس و رود کابل می باشد. اما این موقعیت با توضیحات کرتیوس که اورنوس را «بامتا» Meta منطبق دانسته برابر نمی آید زیرا اندوس بر پای این کوه چپه می زند (۳) جورج گروت موقعیت آنرا

(۱) ص ٤٦ خط سیر اسکندر تا اندوس مولفۀ آورل ستین
(۲) - نمره ٤ سال ١٨٥٤
(۳) - ص ١٦٧ تاریخ یونان مولفۀ گروت .


(٤١٦)

در بین منطقه واقع بین گفته آریان و کرتیوس میداند اما جایش را تعیین نمیکند
پترسن گوید : اورنوس بمعنی « بی پرنده » است و شاید تحریف کلمه سنسکریت
اوا رانا Avarana بمعنی قلعه باشد و سی میل بالا تر از محلی واقع است که
دریای کابل وسند بکجا میشود (۱) .
راجع بموقعیت « اور نوس » پروفیسرو لسن در کتاب آریانا آنتیکو اچنین
می نویسد : بعداز آن اسکندر به ایمبولیما Embolima که شهری بود نز ديك
اورنوس رسید . کورت M.Curt درباره موقعیت این شهر پیشنهاد میکند که
شاید شهر امبر Ambar باشد که بساحل چپ دریای اندوس واقع است و یا اینکه
شهر امب Amb باشد که کمی بالاتر از شهر مذ کور وقوع دارد . این نظریات
خواه صحیح باشد یا نباشد این قدر معلوم ومبرهن است که اقدامات اخیرة
اسکندر پیش از عبور از دریای اندوس در منطقه صورت گرفت که بین دریای
پنجکوره و دریای قبل الذ کر افتاده است .
معلومات وا کتشافات اروپائی ها در باره مناطقی که از طرف مهمند ها
ویوسف زائی ها اشغال شده آنقدر کم میباشد که ممکن نیست بگو ئیم بقایای
شهرهائی که آرین از آنها نام برده و در آثار خویش ذکری از آن نموده است
وجود دارند یا خیر . معلو ماتی که از طرف کورت در ین ز مینه تهیه شد ه
ما را خیلی ممنون ساخته است چه از راپورهای بومی که بدست آمده و از مساعی
شخصی چیزی نمیتوان استفاده کرد . بهر کیف تقریباً هر چه درین باره می د انیم
از مورخ مذ کو رست .
قرار اطلاعانی که باو رسیده است در ولایت بنیر Buner شهری بنام اوورا
Oora وجود دارد و علاوتاً يك تعداد لاشه ها و کوه های مرتفع مو جود است
که وضع آنها شباهتی زیاد با کیفیت جغرافی اور نوس داشته و کم و بیش با موقعیت
(١)- ص١٤٤٣ تاریخ عمومی دنیا فصل ٤٦ مولفة پترسن.


(٤١٧)

آن مشابهت بهم می رساند ، بهر کیف تقریباً محقق است که اورنوس
اسم خاصی نبوده میدانیم که مقدونی‌ها با تعداد زیادی از کوه های قلعه دار
ومستحکم مواجه گردیدند که نام مذکور را به آن داده و اصطلاح فوق الذکر
را بر آن اطلاق نمودند ، مثلاً یکی از ینها در با کتر بانا بود که اسکندر
وقت مارش از درایسکا آنرا گرفت ، تشریح این مسئله چندان مشکل نیست
اورنوس قراریکه قبلاً تذکار یافت اسم خاص نبوده وصرف صورت و شکل یونانی
اصطلاح سنسکریت است ، این اصطلاح عبارت «آوه را Awara » یا «اوه ره نه»
Awarana میباشد که معنی آنها نند کلمهٔ Awur با قراریکه یوریی ها می نویسند
اور Ore است . این کلمه سیلا به ایست که اخیر نام يك حصهٔ بیشتر شهر های
آریانا را تشکیل میدهد مانند «رچور» Rajore «بیچور» Bajore است که اگر
بصورت بسیار صحیح نوشته شود راجور Rajawur و باجور Bajawur میگردد
ازینرو اورنوس جز «يك سدچوبی محاط » که بریکی از کوه بچه های مستقل
وجداگانه و وصول به آن متضمن زحمت و اشکال باشد نبوده (۱) . این سد را
اسکندر بقیادت وآمریت هندیها سی سی کوتس Sisicottus یا بهتر گفته شود
سیسی کوپتس Sisicoptus که در آن روح کلمهٔ سیسی کپتا Sisi-gupta مشاهده
میشود که مانند و شبیه کلمهٔ چند را کپتا است و بمعنی «چیزی که مهتاب آنرا
حفاظت کند » است گذاشته بود (٢) .

بهر حال هرچه باشد اینقدر هست که موضعی مستحکمی در منطقهٔ سرحد شرقی
آریانا بوده که اسکندر آنرا با بسیار سختی اشغال نمود ، تفصیل واقعه اینکه :
(۱) این مسئله مغایر نظریهٔ «تروال» دربارهٔ ریشهٔ کلمهٔ مذکور نیست ، تروال گوید : «معلوم
میشود که نام محلی آنرا یونانی‌ها قرار عادت دیرین خود تحریف نموده واز آن اورنوس ساخته اند
که ارتفاع زیاد موضع مذکور از آن معلوم شده وجائی را نشان میدهد که بنا بربلندی زیاد پرنده
نمی تواند از فراز آن بگذرد» (تاریخ یونان جلد ۷ صفحهٔ ۸) .
(٢) فصل سوم آریانا انتیكوا مولفه واسن.


(٤١٨)

زمانیکه اسکندر در فکر تسخیر آن بود پیر مردی با دو پسرش نزد او آمده
طلب پاداش کرد تا راه کوه را بایشان نشان بدهد. اسکندر در حال وعدۀ داد
و گفت هشتاد تالان باو بدهند و یکی از پسر های او را بقسم گرو نگاهداشت
و مولی نوس Mullinus منشی خود را امر داد که با عسکر سبک اسلحه مقدونی از بیراهه
بالا روند و دشمن را اغفال کنند. پای کوه مذکور وسیع است ولی هر چه بالا
تر میشود باریک تر می گردد. از یک طرف آن رو دستد میگذرد و در طرف دیگر
دره های وحشت آور دارد. اسکندر برای اینکه یورش کرده بتواند لازم دید دره ها را
پر کنند بنابراین امر کرد از جنگل های آن اطراف درختان را قطع کنند
و در آنجا بیندازند و باینصورت هفت روز کامل این کار طول کشید. چون
ازین کار فراغت حاصل شد امر بیورش داده شد اسکندر و لشکر با نش حمله
سختی نمودند. بسیاری از مقدونی ها پرت شده برودخانه سند افتادند و هلاك
شدند. چون مقدونی ها دیگر بالا رفته نتوانستند قلعه نشینان سنگ های
بزرگ را برایشان غلطانیدند و ایشانرا عقب راندند دو نفر از سرداران اسکندر که
ببالای قلعه رسیده بودند در جنگ کشته شدند. مدافعه موثرانه اهل قلعه اسکندر را
ناکام ساخت. آنگاه امر داد که عقب نشینی کنند و دست از حمله بردارند
اسکندر با وجودیکه ناکام و مایوس شده بود اما بازهم نمی خواست مایوسی خود را
اظهار دارد و چنان وانمود میکرد که در فکر گرفتن آنست و پلان میسنجد.
کوه نشینان که هنوز دشمن را در پای کوه متوقف میدیدند تصمیم به تخلیه کوه کردند
کنت کورس» میگوید که مدت دو روز چنین وانمود کردند که از فتح خود
غرق شادی هستند زیرا آواز دهل در تمام شب شنیده میشد شب سوم خاموشی
قلعه را فرا گرفت ولی آتش های زیاد روشن شد. اسکندر « بالا کروس Balacrus را
فرستاد که خبر بگیرد. «بالا کروس» رفته خبر آورد که مردمان کوه را تخلیه می کنند
و فرار می نمایند. اسکندر چون از فرار آنها خبر شد فرمان داد که تمام سپاهیان


(٤١٩)

او نعره بکشند . آنها چنین کردند و این صدا سبب وحشت فراریان شد اکثر شان
لغزیدند و هلاك شدند و بعضی زخمی گردید . پس ازان اسکندر امر کرد قلۀ کوه
را بگیرند و بشکرانۀ این کامیابی که از ترس بی موقع کوه نشینان حاصل شده
بود امر کرد مذبحی برای هیزو (رب النوع جنگ و عقل ) و نیز برای ربة النوع
فتح بسازند . اسکندر «سی سی کوتوس» Sicicostus را در آنجا مقرر کرد و خود
از آنجا بیرون رفت. این بود شرح فتحی که مورخین یونانی آنرا با افتخار
می نویسند . اهالی «اور نوس» که نخواستند تابع و محکوم اسکندر شوند به علاقۀ
«ایساره» یعنی منطقۀ چناب و جیلم عقب نشستند .
در عین حال پوکلا ئو تیس ( Peukelaotis ) ( هشت نفر که هفده میل بطرف
شمال غرب پشاور است ) نیز مطیع گردانیده شد . و نی کانور Nicanor مقدونی
حکمران مملکت غرب اندوس مقرر شد (۱)

(۱) ص۱۳ امپریل گزینر آف اندیا.


اسکندر در هند
مراجعت از اور نوس : بعد از تسخیر اور نوس اسکندر يك مارش قهقراتی اختیار نمود یعنی دوباره از ساحل دریای اندوس به منطقهٔ اسا کینوئی داخل شد زیرا ایشان در هنگام مصروفیت های او در « اور نوس » علم مخالفت برافراشته بودند . قراریکه قبلا نیز دیدیم «ما ساگاه » از شهر های بزرگ اسا کینوئی بود . درینموقع اسکندر بمقابل اهالی ( دیرتا ) Dyrta شتافت که ولسن آنرا دیهر Dyhr میداند که شهریست بفاصلهٔ زیاد از اندوس . اسکندر بعد از آنکه فیل های زمامداران اسا کنی را در جنگل های که قریب دریا بود گرفت . قرب وجوار شهر مذکور را ترك نمود بعد از آن بطرف پلی که افسران او در حین اشغال ( پش کلاواتی ) ساخته بودند عزیمت نمود .
شهر نیسا : میگویند که اسکندر بر سر راه خویش بطرف پل مذکور داخل منطقهٔ ولایت مذکور شد که بین دریای اندوس و رود «کوفن» وقوع داشت و اکنون آنرا ولایت «چمله» Chumla میگویند و به شهر نیسا Nysa یا نسا Nyssa موسوم بود که با کوس Bacchus آله شراب وفاتح هند آنرا بنانهاده بود. درین شهر بود که اکوفیس Acuphis رئیس نیسائی ها قریب کوه میروس Mont Meros با سکندر مذا کره نموده و از و خواهش کرد که برای خاطر بیکوس آزادی شانرا محترم دارد . اسکندر قبول کرد و بايك يك دسته از عسا کرسوارۀ و پیادهٔ خود بر قلۀ میروس برآمد . یونانی ها در ینجا با حمایل های پیچک خود را تزئین نموده و تاجهای ازان بسر خود زدند و برای بیکوس قربانی ها کردند پیچك گیاه خاص این منطقه بود و در جای دیگر یافته نمیشد .


(٤٢١)

از پترو شهر نیسا باید بغرب دریای اندوس بالای اتك وقوع داشته باشد
و یا اینکه ازان دور نباشد.
عبور از اندوس و ورود به تکسیلا : اسکندر بعد ازان بطرف رود اندوس
روان شده و از راه چهله و نو شهره با افوا جی که در تحت قیادت هفسیتون
و پردیکاس بود ملحق شد. اسکندر ایشانرا در نزديك او هند Ohind یافت که
قرار هدایت او پلی برای عبور عسکر روی دریا بسته بودند اسکندر با تمام
قوای خود از ان بگذشت و داخل ولایت تکسیلا Taxila شد. شهر تکشا سیلا
Takshasila قریب ده میل بطرف شمال غرب راول پندی امروزه ( در قرن چارم
قبل از میلاد ) وقوع داشت.

این شهر از زمانهای قدیم در بین شهرهای هند مرکز بزرگ علمی بود
در سال ۳۲۷ ق. م مرکز را جائی شد که قلمرو او در بین رود سند و معاون
آن جيلم ( ويتاسه Vitasta قديم وهیداسپس Hydaspes یونانی ) واقع بود.
مانند راولپندی امروزه تکشاسیلا دروازه بزرگ هند را از طرف شمال غرب
محافظه میکرد. این شهر اولین شهر بزرگ هندی بود که در آن تجار از وادی کابل
آمده اندوس را در جوار اتک عبور می نمودند و بعد از سه روز سفر از دریا
به آنجا میرسیدند. حکمران آن در میان شاهان پنجاب اولین کسی بود که
از خطر آمدن فلات مرتفع افغانستان و و اقعاتی که در بین این دیوارهای
کوههای بلند رخ میداد خبر مییافت (۱).

عبور اسکندر از روداندوس در فروری سال ٣٢٦ ق. م اتفاق افتاد (٢)
موضعی که سرداران اوپل بسته بودند عبارت از اتك فعلی یا جائی در جوار آن
بوده، قبلا نیز تذکار نمودیم که در هنگام حمله اسکندر آمبهی Ambhi شاه
(۱) ص ٣٤٥ کمبرج هستری آف اندیا جلد اول.
(۲) ص ٥٩ اکمفورد هستری آف اندیا .


(٤٢٢)

حکمر ما بود که یونانیان او را او مفیس Omphis با بنام ولایت او تکسیل می نامیدند. مشارالیه از یکطرف با سلطنت قوی پاروس و از طرف دیگر با آریانی های ابهی ساره در جنگ بود. آمبهی در نیکائیا آمده از اسکندر كمك طلبید و او را برفتن هندوستان تشویق داد. درین وقت آمبهی در«اوند» شخصاً عسکریان خود را از تکسلا رهنمائی کرده تا ایشا نرا بر حسب وعده که داده بود با سکندر تقدیم کند. اسکندر همراهی او را باخوشی تلقی کرد و پنجهزار مرد جنگی را که آمبهی در جنگ پارو س تقدیم او کرد پذیرفت (۱) و دعوت های او را قبول نموده در مقابل اینقدر مساعدات دوباره آمبهی را بجای او مقرر داشت . آمبهی که پادشاه تکسیلا گفته میشد باینصورت ستراب اسکندر در تکسیلا گردید .
اسکندر و پوروس : اسکندر از ولایت تا کسیلا بطرف قسمت علیای دریای «هیدآسپس» روان شد. در میان راجه های هند آنکه با یونانیان بنای محاربه را گذاشت پوروس راجه پنجاب بود و در آن زمان سلطنت بزرگی داشت . مشارالیه میخواست بولایات همجوار نیز نفوذ نموده آنها را زیر سلطه بیارد . ازینرو شاه آمبهی باوی از در مخالفت پیش آمد و بالاخره چون وسع خود را نمیدید باسکندر پناهید. اسکندر در ماه می٣٢٦ق.م بکنار دریای جهلم رسید و درماه جولائی جنگ را با پوروس شروع کرد (۲) اسکندر در موقع باران با کمال خفا از دریا بگذشت . پسر پوروس خبر یافته بادو هزار عسکر خواست ازو جلو گیری کند ولی کشته شد در این اثنا پوروس بامداد رسید. جنگ شد و بعداز جنگ مقدونیان غالب آمدند. خود پوروس بدست اسکندر اسیر افتاد گویند چون ازو پرسید که ا کنون چطور با تو رفتار کنم ؟ او گفت طوری که در خور پادشاهان باشد اسکندر ممالك او را باو پس داد و او را در جملهٔ دوستان خود شمرد .

(۱) ص ۱۰ رهنمای تکسیلا مولفه سر جوهن مار شل .
(۲) ص١٥٥ سالنامهٔ ١٣١٤


بازگشت اسکندر
اعلام باز گشت ؛ مراجعت اسکندر : بعد از آن اسکندر تا ستلج پیشرفت
کرد و درین اثناقومی که با او مقاتله نمود مورد قتل عام قرار گرفت چنانچه بعد از عبور
از دریای راوی در يك مقام هفده هزار هندی را بکشت و هفتاد هزار نفر از ایشانرا
اسیر کرد (۱) . فوج اسکندر در کنار دریای « بیاس » که نام یونانی آن
« هایفاسیس»Hyphasisاست از بس جنگیده و راه رفته بودند دیگر تاب نداشتند
واز پیشرفت مزید سرباز زدند و قطعاً پیش نرفتند . اسکندر بغضب شده سه روز
از خیمۀ خود بیرون نگردید ولی عاقبت فرمان معاودت داد .
دروقت مراجعت اسکندر قشون خود را بسه حصه منقسم نمود . دستۀ را با
کراتیروس مقرر داشت که همراه مریض ها از راه قندهار و سیستان عازم شود .
نیار کس Nearchus را با دوازده هزار سپاهی و دو هزار ملاح مامور کرد که
با بحریۀ او که عبارت از یکصد کشتی بود از راه دریا برگردد . خودش باحصه
باقی عسکر خود بسواحل اندوس حرکت نمود . در نزديك ملتان مردم مقابله شدید
کردند و اسکندر زخم شدیدی برداشت . مقدونیها بانتقام زخمی شدن اسکندر
زن و مرد پیر وبرنا همه را از تیغ کشیدند . همچنان در وادی سفلی دریای اندس
در حدود هشتاد هزار نفر بقتل رسانیده شد . بالاخره در نزديك حیدر آباد
سندحالیه به «پاتالا» Patala واصل شد . (جولائی ٣٢٥) برروی اندوس سفلی
يك اسكندريه« سودر اسCaudras » بنانموده ويك اسكندريه بحری دیگر در جای
کراچی موجوده اساس گذاشت (٢) .
اسکندر از هند بر گشت از جنوب آریانا یعنی ولایت گدروشیا بفارس رفت
(۱) ص ١٠٠ سالنامه ١٣١٤ كابل
(٢) ص ١٢ بلوچستان (امپریال گزیتر آف اندیا) .


(٤٢٤)

هر سه دسته لشکر او در شوش ملاقی شدند و سخت ترین قسمت مسافرات خود را
با انجام رسانیدند مورخه ٣٢٤ ق م .
حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر : سپس اسکندر ببا بل رفت . میخواست
آنرا پایتخت این ممالک پهناور بسازد و در آنجا مشغول تشکیلات آن شود و از
طرف دیگر عربستان و نواحی بحیرۀ خزر را نیز فتح کرده داخل قلمرو وسیع
خویش گرداند اما در وقت عبور از صحراهای خشك و بی علف پارس دچار مرض
ملریا شد . در شب ١٣ جون ٣٢٣ ق م در اثر حملۀ شدید ملریا وفات نمود .
درین وقت ٣٢ سال داشت .
پلو تارك شرح مرض اسکندر را از روی روز نامۀ حوادث دربار چنین می آورد:
١٨ ماه از پوس چون بر پادشاه تب عارض شده در اطاق حمام می خوابد .
٢٠ ماه استحمام می کند و قربانی عادی را بعمل می آورد و به استماع بیانات
«نیارکس» از مسافرت دریای بزرگ مشغول میشود. ٢١ ماه نیز همین کار را
می کند. فردا صبح تب بسیار شدیدست ، در باب مشاغلی که در قشون بلا متصدی است
با سرداران گفتگو می نماید و سفارش می کند که اشخاص کار آزموده را
بکار بگمارند...
٢٤ ماه تب خیلی زیادست وقتیکه سرداران داخل میشوند چیزی نمیگویند.
٢٦ ماه حال شاه بوضع سابق است. مردم مقدونیه که او را مرده می پنداشتند
جلو در آمده بفریاد و تهدید راه را باز می کنند درها باز میشود ویگان یگان
از جلو تخت او می گذرند. در حالتیكه قبائی بیشتر در بر ندارند . همان روز
«پیطوس» و «سلوکوس» را بمعبد «سراپیس» میفرستند که بپرسند که اسکندر
را در آنجا نقل بدهند یا نه ؟ جواب میدهد که همانجا که هست بگذارند ٢٨ ماه
بعد از ظهر شاه می میرد . (١)

(١) ص ٣٠٣ و ٣٠٤ تاریخ ملل شرق و یونان - آلبرماله وژول ایزاك .


(٤٢٥)

اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر : بعد از مرگ اسکندر بین
سرداران او جنگهای خونینی رخ داد. رخسانه زن او پسری زائید و پردیکاس
بسرپرستی این پسر مقرر شده میخواست باین نام تمام سلطنت اسکندر را مالك شود.
برای حصول این مقصد بمصر حمله کرد ولی از دست عسکریان خود بقتل رسید.
بعد ازین واقعه محاربات و خانه جنگی های یونان دوباره شدت گرفت و هر طرف
هرج و مرج پیدا شد انتی گونس Antigonus بابل را بتصرف داشته در مشرق
کامیابی ها حاصل کرد و معلوم میشد که کل رقبای خود را خواهد برداشت .
در همین زمان شخصی کاسندر Cassander نام در یونان ومقدونيه اقتدا بهم
رسانیده «اولمپیاس» ما در اسکندر را در موضع پیدنا Pydna محاصره نمود .
بعد از اشغال مقام مذکور یونانیان که دشمن شدید اسکندر و مادرش بودند او را
سنگسار نمودند .
خلاصه بعد از هرج و مرج زیاد امپراطوری وسیع او بدست سه نفر رسید بدینقرار :
١ ـ بطلیموس در مصر پادشاه شد و تاسیس سلاله بطلیموسیه را نمود که تا سنه
٣٠ قبل المیلاد در مصر دوام داشتند و آخرین شان ملکه کلئو پاتر مشهور است .
٢ ـ انتی گونس در مقدونیا اولین شاه یونانی بعد از اسکندر شد. خانواده
او از سنه ٣٠٦ قبل المیلاد تا بسال ١٤٦ میلادی در یونان و مقدونیا دوام کرد.
٣ - سيليو كوس در سوریه، فارس وغيره اقتدار بهم میرساند. باکتریانه
بزودی در تحت اقتدار سیلیو کوس ملقب به نکاتور مؤسس سلسله سلیوکوس درآمد.
مقدونی ها وخصوصاً سيليو كوس اول و پسرش آنتیو کوش اول بزرگترین
شهرهای یونانی را در آریانا بنا نمودند و تا مدتی زبان یونانی زبان رسمی بود.
حملات بطلیموس ثانی مشکلات زیادی برای شاهان سلیوسی فراهم آورد و این
موقع برای دیودوتس والی بکتریانه مساعدت خوبی کرد که او خودرا مستقل
کرده و سغدیانه را فتح نماید ( در حدود ٢٥٥ ق م ) .


(٤٢٦)

در قسمت شرق آريانا یعنی غرب رود اندوس بعد از نيكاتور، فیلیپس Philippus
والی گردید . اهالی بزودی بعد از آنکه اسکندر هند را ترك گفت یونانیان اجیر را
مقتول نموده خود را مستقل ساختند بعد از ان ایوداموس Eudamos و تکسیلا فیها
رشته اتحاد خود را از مملکت غرب اندوس گسستند وجدا شدند .
بعد از مرگ اسکندر پوروس وادی سفلی روداندوس را گرفت و بطور زبونی
از طرف ایوداموس در ٣١٧ ق م بقتل رسید . بعدازان ايوداموس هند را ترك
کرد و از رفتن او سلطهٔ یونانی چیده شد، و ساندر و كوتس Sandrocottus
(چند را کپتا) بانی سلالهٔ موریا خودرا مالك الرقاب آن منطقه گردانید .
نوادهٔ او اسو كا Asoka بودیزم را در کندهار، و پا که لی Pakhli و هزار Hazara
دین رسمی قرار داد که بعد از و در اوائل قرن اول میلادی در عصر کنشکای کبیر
بلندترین مدارج ترقی را می پیماید .
اسکندرطوری که گذشت در مدت کوتاهی امپراطوری بزرگی را تاسیس نمود .
ولی این امپراطوری آنقدر ناپایدار بود که بهمان سرعت ازهم گسست
وممالك شرق بايك بحران وهرج ومرج دست و گریبان شد . حقیقتاً اسکندر
از بزرگترین جنرال های دنیاست اما این کشور کشائی او وقتی رخ داد که در سر
تاسر شرق بحرانهای سیاسی حکمفرمائی داشت چه از یکطرف سلطنت هخامنشی
رو باضمحلال میرفت و از طرفی در آریانا حکمرانان نامتحدی وجود داشتند.
اما با وجود آنهم ازجمله ده سال لشکر کشی های او درمشرق یعنی از سال ٣٣٤
تا٣٢٤ ق م که وقت مرگ اوست مدت چار سال را از ٣٣٠ تا ٣٢٦ ق م درین
سرزمین کوهستانی باقبائل دلیر آن زد وخوردداشت ومدت شش سال دیگر را
در آسیای صغیر، شام، مصر، بابل، فارس و هند مصروف گردید . خلاصه
بحران های شرقی سبب نام آوری اسکندرشد ورنه ممکن بود تاریخ آهنگ
دیگر می گرفت .


حصة دوم
سلطنت موریا
نفوذ موقتی دولت موریا در جنوب هندوکش. شیوع دین بودائی در افغانستان
* * *
اگر چه اساساً بعد از شرح لشکر کشی های اسکندر باید از صورت تجزیه
شدن امپراطوری او و بعد از ان از سلطنت مستقل یونان و باختری وسلاطین آن
صحبت میکردیم ولی در ین بین در هند واقعه بمیان می آید که از لحاظ تاثیرات
سیاسی و مذهبی و صنعتی بر آریانا تذکر آن در اینجا بی مورد نی بلکه
ضروری است. این واقعه عبارت از ظهور اولین امپراطوری بزرگ تاریخی
هند است که در حقیقت محاربات اسکندر زمینه آنرا تهیه نموده عناصر متفرق
و از هم پاشیده هندی را در مقابل دست خارجی یکجا ساخت و بعد از ینکه قادر به اخراج
یونانیان از پنجاب شدند گندهارا (منطقه پشاور، سمت مشرقی حالیه، درۀ کابل)
ولایت اراکوزی (حوزۀ ارغنداب) و بعضی نقاط دیگر صفحات جنوب افغانستان را
نیز جزء امپراطوری خود ساختند. اگرچه این وضعیت مدت زیادی دوام نمیکند
زیر اطوریکه بعدها دیده میشود فوراً سلطنت مستقل آریانی (یونان و باختری)
بمیان آمده و دست موریاها از مناطق جنوب و شرق آریانا کوتاه میشود ولی
چون در عصر موریا مبلغین آشوکا دین بودائی راد ر نقاط شرقی افغانستان
انتشار میدهند و بعد ها در اثر تصادم آن با رویۀ هیکل تراشی یونانی سبك صنعت
جدیدی در آریانا بمیان می آید که بنام صنعت باختر در تاریخ کشور ما مقام
بلند دارد و این دیانت و صنعت جدید مدت هزار سال در وطن عزیز معمول میباشد.
برای درك این دو مطلب اساسی که عبارت از شیوع بودیزم و تشکیل سبك


(٤٢٨)

جدید صنعتی است و پاره ملاحظات دیگر تذکار گذارشات عصر موریا های هندی خصوص آن قسمتی که به افغانستان ربط دارد لازمی و حتمی است : چون اسکندر مقدونی در ماه جون ۳۲۳ ق م در بابل وفات کرد جنرال های بزرگ او اجتماع نموده برای تقسیم ممالك امپراطوری او مجلسی منعقد و فیصله نمودند که چون عجالة وارث مقتدری که بتواند این همه ممالك وسیع را اداره کند وجود ندارد باید ایالات دور دست هندی و آریانا به شهزادگان و افسران معتمد سپرده شود .
این تصویب در « تری پر ادیا سوس » ( طرابلس شام ) صورت گرفت و دو سال بعد امور اداری ارا کوزی یعنی حوزه ارغنداب ، جدروزی Gedrosi یعنی و لایت مکران به «سیبیر تیاس» Sibyrtias و علاقه « آریا » یعنی حوضه هری رود و در انجيانا یعنی سیستان به «ستسا ندر» Stasandar که از اهالی قبرس بود سپرده شد . سغديانا و بکتر یا نا به ژنرال دیگر موسوم به «ستاسا نور » Stasanor که او نیز از اهالی قبرس بود مفوض گردید ، علاقه مرکزی آریانا یعنی ولایت « پارو پامیزا دی » Paropamisadai که ولایت کابل و نواحی گرد و قریب آن را در بر میگیرد به اگزیارتس Oxyartes که یکی از رؤسای ملی و پدر «روخانه» (رخشانه ) Roxana زوجه سکندر بود سپرده شد ( ۱ ) به این ترتیب خاك آريانا تقریباً به چهار ولایت مرکزی ، شمالی ، غربی و جنوبی تقسیم شده و امورات هر کدام بدست نایب الحکومه های علیحده سپرده شده بود .
بهمین اساس در خاك مفتوحه هندی هم تقسیماتی شده و در انجا هم یکعده حکمرانانی معین شد چنانچه ولایات قریب هند تا حصص غربی اندوس به

(۱) سرپرسی سایکس در صفحه (۸۸) جلد اول تاریخ افغانستان میگوید : «قراریکه ملاحظه کردیم اسکندر پدر روخانه «اگز يارتس» را نایب الحکومة «پارو پامیزوس» که علاقه دو طرفه هندو کش را در بر میگیرد مقرر کرده بود . بعد از مرگ اسکندر اگزیارتس عملا مستقل شده و بسان خود او یا یکی از جانشینانش تبول سلو کوس را قبول کرد » .


(٤٢٩)

پیتون Peithon پسر اجنور Agenor داده شد و این شخص کسی بود که اسکندر
در زمان حیات خویش او را والی سند مقرر نموده بود ولی بعد از وفات
و لیعمت خود دیگر نمیخواست در آنجا بماند .
چون حملات اسکندر و فتوحات او در هند چشم حکمرانان بومی آن سامان
را باز و حقایق را تا یکدرجه به آنها حالی کرده بود هر کدام درصدد تحکیم مقام
و نفوذ خود افتاده بودند چنانچه «آنتی پاتر» که در غیاب اسکندر نایب السلطنه
یونان بود و تقسیمات فوق الذکر تحت اداره و رای او تصویب شده بود هم
این وضعیت را حس کرده دانست که دیگر نمیتواند از اقتدار راجاهای وادی
اندوس کاسته و بر آنها سلطه پیدا کند لذا مجبور شد که امفیس Amphis
یا امبهی Ambhi شاه تاکزیلا و پوروس Poros رقیب بزرگ اسکندر را به
حیث حکمرانان ایالات پنجاب شناخته و در عوض به اینکه صرف بنام «تحت الحمایه»
مقدونیها باشند راضی باشد .
ناگفته نماند که در حقیقت وضعیت ایالات هندی امپراطوری اسکندر پیش
از وفات فاتح مقدونیه مشرف بر پراکندگی شده و حکومت بدست شهزاده گان
هندی و جنرال های یونانی یکجا اداره میشد . اگر خوب دقت شود در زمانیکه
هنوز اسکندر حیات داشت پراکندگی در وضعیت یونانی ها در هند حس میشد
چنانچه «فیلیپس» Philippos که از طرف اسکندر در ایالات هندی والی بود
در سال ٣٢٤ قبل الميلاد بدست یکدسته عساکر یونانی مقتول شد و چون قضیه
به اسکندر رسید یکی از افسران دیگر خود را که « اودیموس » Eudemos نام
داشت بقسم حکمران نظامی مقرر کرد تا پهلوی (امبهی) شاه هند امورات حربی
را مراقبت کند . چندی نگذشته بود که این جنرال از راه تحريك و خيانت پیش
آمده قطار هندی خویش را بقتل رسانید و خودش با عسکر مجهز و یکصد و بیست
فیل بر آمد تا ایومنس Eumenes جنرال دیگر یونانی را که با (آنتی پاتر)


(٤٣٠)

داخل حزب بود كمك كند در حاليكه حكمرانان نظامی يونانی در هند مشغول
اين كير و دارها بودند (ساندرو كتس) هندی ظهور كرد. (ساندرو كتس)
اگرچه موسس اولين امپراطوری بزرگ تاريخی هند بشمار ميرود اما اصليت
و اوائل زندگانی او پوره روشن نيست يعنی او را از اهل پنجاب حساب ميكنند
و برخی اصليت او را به سرزمين گنگا نسبت ميدهند (١) و عدهٔ او را از باشندگان
شهر «موريانا گارا» Moriyanagara ميدانند كه در يكی از دره های همالا يا افتاده
بود همين قسم راجع به اصل و نسب او هم معلومات كامل صحيح در دست نيست
اگر چه بعضی ها او را از طبقات پست حساب ميكنند ولی بصورت عمومی نجابت
خاندان موريا و ارتباط (چندرا گوپتا) با خاندان شاهی (ناندا) موثق تر است
بلكه بعضی ها او را پسر «ميورا» Mura يكی از زنهای پادشاه «ناندا» ميدانند
و به همين جهت اين خاندان به «موريا» مشهور شده است احتمال دارد كه
«چندرا گوپتا» به رتبهٔ جنرالی هم در دربار «ناندا» رسيده باشد. بهر حال
به علتی كه پوره معلوم نيست به دستياری يكنفر برهمن موسوم به «سانا كيا»
Canakya كه پس ان وزير او ميشود سلطنت «مكده» را از پادر افگنده و مركز
آن را متصرف شد. اگر چه درين وقت ٦ سال از مرگ اسكندر گذشته بود
هنوز پنجاب تحت اثر يونانی ها بود يعنی كما فی السابق امورات ملكی بدست
«امفيس» تا كزيلائی و «پوروس» و «امبهی» و امورات عسكری بدست «ايودموس»
Eudemos اداره ميشد. اما پس از ورود او وضعيت ناگهان تغيير كرد. ميگويند
كه «امبهی» هندی بعد از اسكندر نايب الحكومهٔ قسمت سفلی درهٔ اندوس بود
و «ايودموس» هميشه او را زير نگرانی خود گرفته و بالاخره به ظلم و تحريك
او را بقتل رسانيد و چون درين وقت ميخواست «ايومنس Eumenes را بر عليه
«انتی پاتر» كمك كند سه هزار پياده - ٥٠٠ سوار ١٢٥ فيل را با خود گرفته
بطرف غرب رهسپار شد. حركت او با يكدسته قشون برای يونانی ها اسباب

(١) هند مدنيت بخش تاليف سيلون لوی صفحه ٤٧ L,inde civilisatrice


(٤٣١)

تشویق گردید چون هندی‌ها انتظار موقع مساعد را برای احراز آزادی داشتند و از قتل (امبهی) هم متأثر شده بودند بنای بغاوت را گذاشتند و به ساندرو کتس (چندرا گوپتا) که سرکردگی شورشیان را احراز کرده بود ملحق شده حکومت یونانی‌ها را از پا افگندند و چندرا گوپتا به سرعت دامنهٔ سلطنت خود را به پنجاب واندوس سفلی انبساط داده بین اندوس و گنگا امپراطوری بزرگی تشکیل کرد و پایتخت خود را به «پاتالی پوترا» یعنی (پتنه) انتقال داد. هندی‌ها که مدتی بین خود جنگیده و صدمهٔ آن را به حاکمیت یونانی‌ها دیدند مفاد اتحاد و یگانگی را فهمیده به «چندرا گوپتا» بیشتر بسته شدند (۱).

ریسن در کمبریج هستری آف اندیا و (ونسنت سمیت) در اثر خود بنام «اشوکا» می‌نویسند که «چندرا گوپتا» در زمان حکومت «ناند‌ا» سپه‌سالار بود و در اثر تحریک یکنفر «برهمن» که با پادشاه مخالفت داشت بنای مخالفت را گذاشته شاه را بقتل رسانید و پایتخت او را متصرف شد و او لین سلطنت بزرگ تاریخی هند را بین سند و گنگا بمیان آورد و اگر خوب دقت شود وفات اسکندر، تجزیه شدن امپراطوری یونانی، جنگ‌های جنرال‌ها در شرق آسیای قریب، و در نتیجه ضعف عمومی یونانی‌ها، به این واقعه كمك بزرگ كرده و تا يكدرجه اسباب ظهور آن گردید. چون درین وقت خاک آریانا هم بدست ژنرال‌های یونانی اداره میشد و قراریکه دیده شد در چهار گوشهٔ مملکت ایالات بدست اشخاص مختلف بود و با این هم ایشان در گیرودار عمومی و تحریکات بر علیه یکدیگر گرفتار بودند «چندرا گوپتا» چون به اقتدار رسید برای انتقام‌گیری از یونانی‌ها به آریانای شرقی هم تجاوز کرد و دامنهٔ نفوذ خود را در تمام جنوب هندوکوه تا حوزهٔ ارغنداب انبساط داد.
(۱) صفحه ٤٠٥ Ancient India. The invaison by Alexandre The Great by. Mc Gindle


( ٤٣٢ )
مقابلة چند را کوپتا با سلو کوس نیکا تو ر یو نانی : بعدا ز تجزیه
شدن امپراطوری اسکندر در ۳۱۲ ق م در مقام « تری پرادیاسوس » (طرابلس
شام ) سلوسیدها که خود را میراث خور عمده او در اسیا تصور میکردند
برای اضمحلال سلطنت جدید هند و استرداد اراضی مفتوحه اسکندر ، کوششان
زیاد نمودند . «سلو کوس » ملقب به « نیکاتور » یعنی فاتح حکمران بابل شده
و از آنجا میخواست سیادت خود را به کل آسیا انبساط دهد و درین راه « انتیگون »
مدت شش سال با او مخالفت کرد تا او را موقتاً پس پا و مجبور به فرار مصر
ساخت ولی سه سال بعد باز به آسیا حمله نموده حریف خود را از پای در آورد
و استوار تر بنای تعمیل نظریات خود را در آسیا گذاشت چنانچه به ترتیب
پیش آمده سوز ، فارس ، پارتیا را یکی بعد دیگر متصرف شده بعد از ۳۱۱ ق م
آریا و بکتریا راهم فتح کرد و در ۳۰۵ ق م از راه کابل به پنجاب هجوم برد
و تقریباً در همین سال از رودخانه اندوس گذشت
چند را کوپتا چون آوازة لشکر کشی او را شنید به سرحدات غربی مملکت
خود کنار سواحل شرقی اندوس صف آرائی نمود . وضعیت این جنگ را
مولفین به انواع مختلف تعبیر میکنند بعضی میگوید که اصلاً جنگ بمیان نیامد
وسلطان یونانی شاهی در عوض دریافت ۵۰۰ فیل، پنجاب غربی ، سمت مشرقی
آریانا ، کابل و ا را کوزی ( حوزه ارغنداب ) را به «چندرا کوپتای» هندی
گذاشت . بعقیده بعضی های دیگر جنگ مدهش اینطرف یا آنطرف اندوس
بمیان آمده و در نتیجه شکست فاحش « سلو کوس نیکاتور» یونانی به مصالحه
راضی شد . از اراضی فوق الذکر آریانا که تازه اشغال کرده بود گذشت
بهر حال حقیقت هر طور بوده باشد در حوالی ۳۰۵ ق م هر دو امپرا طور
کنار رود خانه اندوس بهم مقابل شده باجنگ یابدون جنگ بین خود
صلح ومعاهده دوستی نمودند . حقیقت اوضاع طرفین از چند صفحه که پیشتر


(٤٣٣)

گذشت بخوبی روشن میشود. یکنفر شاه یونانی که خود را «نیکاتور» یعنی فاتح هم خوانده و به تمثال اسکندر کمر کشور گشائی را بسته باشد تا خود را مجبور وضعیف نبیند چطور مفت و رایگان چندین ولایت را میگذارد؟ سلوکوس نیکاتور بعلاوه اینکه در گرداب کشمکش عمومی جنرال های اسکندر پریشان شده بود شش ساله مقابله های او با «آنتیو گون» او را بکلی خسته ساخته بود و علاوه برین چون میدانست که در سر زمین پر شور آریانا هم بوده حکومت نمیتواند، چون با چند را گوپتا مقابل شد و به قوه او وضعف خود پی برد از در صلح وسلام پیش آمده دختر خود را به حباله نکاح شاه هندی در آورد و در مقابل پنجصد فیل ایالات گندهارا۔ اراکوزیا - جدوز زیا وپاراپامیزادی یعنی صفحات جنوبی هندوکوه را برای او وا گذاشت. به این ترتیب سلوکوس نیکاتور عقب نشست و متاسفه جنوبی آریانا بتصرف خاندان موریا در آمد و تنها باختر و آریا بدست سلوسیدها ماند که بلاشاهل «دیودوتس» را که از سالها به روحیات آن قطعه آشنا بود به نام نائب الحکومه از طرف خود در انجا گذاشت و بسان می بینیم که بدستیاری قوای باختری نه تنها دست یونانی های شام وموریا های هندی از تمام نقاط آریانا کوتاه میشود بلکه خاک هند هم تحت سلطه شاهان مقتدر آن می افتد.
بهر حال بعد از صلح و مسالمت روابط امپراطوری موریا و سلوسیدها منبسط شده مال التجاره هندی به پیمانه وسیع تر از راه کابل و بلخ به بنادر بحیره خزر منتقل میشد. سیاستاً «سلو کوس نیکاتور» بعداز شکست خود (٣٠٥ قم) چند را گوپتا را با خود مساوی شناخته و یکنفر از مصاحبین و جنرال های نامی خود را که «مگاستنس Megastenes نام داشت بحیث سفیر به در بار موریا به «پتالی پوترا» فرستاد مگاستنس شخص بصیر ومدققی بوده و حین اقامت خویش نظریات و ملاحظات سودمند خود را راجع به طرز زندگانی هند


( ٤٣٤ )

اخلاق و عادات عصر موریا قوای حربی وطرز ساختمان شهرهای ایشان بصورت
کتابی در آورده که متاسفانه گم شده و بعضی قسمتهای آن در نگارشات
(استرابو) و دیگر مورخین كلاسيك یونانی یافت میشود . منجمله در باب قوة
(چندرا گوپتا) مینویسد که چهارصد هزار نفر در کمپ شاهی سی هزار سوارو
نه هزار فیل و شش صد هزار پیاده در آنجا می بود . علاوه برین یکعده زیاد نفری
دیگر مخصوص خدمات شاه و یا مشغول وظایف دیگر بودند که در وقت محاربه
شامل صنف سپاه میشدند . این قوت اولین دفعه بود که در هند در دست یکنفر
گرد آمده و وجود همین نیروی بزرگ و عدم قوای مرکزی مقتدر در آریانا
باعث شد که تقریبا تمام خاك هندو مناصفۀ آریانا یعنی صفحات جنوب هندوکوه
جزء امپراطوری موریا شود .
بندو سارا : بعد از (چندرا گوپتا) پسرش (بندو سارا) به سلطنت رسیده
و طول دورۀ حكمفرمائی او را ۲۵ ـ ۲۸ و حتی یکنفر از مورخین تبت ٣٥ سال
گفته . این شاه نزد یونانیها به اسم «الی ترو کاداس Allitrochadas یا
«امی ترا کاتس» Amitrachates معروف بوده و این اسم از روی عنوان
هندی «امی تاخادا » Amitakhada ( خورنده دشمنان ) و یا از عنوان
«امی تراگاتا » Amitraghata ) کشنده دشمنان ) بمیان آمده است
در زمان حکمرمائی «بندوسارا» قسمت شرقی و جنوبی افغانستان کمافی السابق
جزء امپراطوری موریا بود و آنچه که محتملا تازه در قلمرو امپراطوری او
افزوده شده اراضی قسمت جنوب شبه جزیرۀ هند یعنی دکن میباشد در زمان
او مانند عصر پدرش روابط امپراطوری موریا با سلوسیدها و حتی مصر مستحکم
و برقرار بود و مراودات تجارتی و سیاسی به پیمانه وسیع از راه گندھارا،
علاقه های جنوبی و لایت پارتیا نیز ادی وا راکوزی و در انجیان و هری با قلمرو
سلوسیدها انضباط داشت .


(٤٣٥)

در زمان سلطنت او « سلوکوس نیکاتور » شاه یونانی شاهی هم بعد از عمر
۷۸ سال در (۲۸۰ ق م) در گذشت و پسرش «انتیو کوش سوتر » Antiachos soter
بجایش نشست . چون روابط سیاسی بین سلوسید ها وموریا ها بر هم نخورده بود
شاه جدید سلوسی هم به رویه عصر پدر خود نماینده خویش را به « پتالی پوترا»
فرستاد چنانچه «دی ما کوس» Deimachos سفیر در حدود (۲۹۸ یا ۳۰۱ ق م )
به دربار موریا واصل شد و « دیونیوس » Dionyoos نام بار اول از طرف
«پتو فیلادلف » شاه یونانی مصری به عنوان نماینده این کشور به هند رسید
(۲۸٥ - ۲٤٧ ق م )

اگر چه این نماینده گان دول غربی آسیای آنوقت قراریکه گذشت از راه
خشکه واز قسمت های جنوبی آریانا به هند رفت و آمد میکردند باز هم راه دریا
هم مجهول نبود زیرا «پاتروکلس» Patrokles افسری که در خدمت سلوکوس
و پسرش شامل بود در ابحار هند مسافرت و سیاحت کرده و معلومات جغرافیائی
خوبی بدست آورد که بعدها مورد استفاده « پلینی » Pliny و « استرابو » Strabo
قرار گرفت .

آشو کا : « آشو کا » پسر « بندوسارا » که قرار نظریه « ریسن »
در ( ٢٣٧ الی ٢٧٤ ق م) وقرار عقیده «سمیت » Vincent smith از (٢٣٢
الی ٢٧٣ ق م ) مدت تقریباً ٤٠ سال سلطنت نموده بزرگترین شاه دودمان
« موریا » و بلاشبهه یکی از بزرگترین فرمان روایان هند است که از بشگال
تاحوضه ارغنداب سلطنت نموده وبطرف جنوب در « دکن» دامنه امپراطوری
خود را تا « میسور» انبساط داده است

افسانه ها آشو کا را در زمان جوانی یکنفر برهمن درشت طبیعت وظالم
رسم کرده، میگویند پیش از ینکه به پادشاهی برسد چندی نایب الحکومه
تاکسیلا ، مدتی نایب السلطنه « یوجن » Ujjain بوده و وقتی هم سمت


(٤٣٦)

نايب الحکومگی هردوا یالت فوق را حایز بود . اوائل دوره سلطنت او پر اشوب
و مملو ازيك سلسله جنگ های مدهش بود چنانچه گیرودارهای خونین آن
برسجایای شخصی او تاثیرات عمیق بخشید در سال ۹ تاج پوشی و ۱۳ تخت نشینی او
واقعه خیلی مهمی بمیان آمد که شخصیت او را چه از پهلوی سیاست و چه از نقطه
نظر عقیده و نظریات بکلی عوض کرد . این واقعه عبارت از محاربه خونین
« کلنگا » Kalinga بود که در سواحل خلیج بنگال بوقوع پیوست اگر چه
آشو کا درین جنگ فاتح بر امد و ایالات « کلنگا» و « اوریسا » Orisa یعنی
ولایت «مدراس » فتح شد ولی چون ١٥٠ هزار نفر محبوس ، تقریباً
يك لك نفر کشته و همین قدر نفر از قحطی و گرسنگی هلاك گردیده
بود فجایعای هول انگیز جنگ و صحنه خونین آن تا ثیرات عمیقی
بر شخصیت شاه موریا وارد نموده او را بیش از بیش بطرف بودیزم و فلسفه امن
وامان آن معطوف ساخت چنانچه بهمین واسطه اشو کا در ٢٦٠ ق م داخل
دیانت بودائی گردید . ازین تاریخ به بعد دوره سلطنت او سراسر عصر امنیت
و آرامش و دورۀ تعمیرات مذهبی و بسط امور خیریه گردید. پلان های جنگ و خون
ریزی ها و گیرودار ها حتی شکار های شاهی از بین رفته و آشوکا بر سریر سلطنت
آهسته آهسته شکل راهب بخود گرفت و تمام اقتدار سلطنتی را در راه بهبود حال
مردم تعمیر معابد بودائی، سرك ها ، کاروان سرای ها، مهمان خانه ها و انتشار
قوانین مذهبی صرف نمود چنانچه کم کم بنام « دواناپیا » Devanapiya « محبوب
ارباب انواع » « و پادشاه مهربان ، موسوم شد . آشو کا در توسعه دیانت بودائی
چه در هند و چه در خارج کوششات فوق العاده نموده و رول او را درین زمینه
با خدماتی مقایسه میکنند « که سن پول » و « کو نستانتن » برای دین مسیح بر خود
گوار انمودند از یکطرف آشو کا بنای اعزام مبلغین را به ممالک همجوار نهاد و از طرف
دیگر بانقش يك عده فرامین سنگی که ١٤ عدد آن در اقطار امپراطوری کشف


( ٣٧ )

شده مردم را به پیروی اصول اخلاقی فلسفی و مذهبی دعوت نمود . از روی مضامین
فرامین سنگی معلوم میشود که شاه نسبت به رفاهیت رعایا و خوشبختی اهالی
دل بستگی زیاد داشت چنانچه موضوع تهیه ادویه برای انسان ها، حیوانات، تورید
و تقسیم نباتات مفید صحی در جنوب هند و حتی در ممالک مجاور و صد ها اقدامات
مفید اجتماعی و صحی و غیره در آن ها ذکر شده است برای اینکه شاه خوب تر از احوال
رعایا و مخصوصاً از طبقه غریب و بیچاره ملت خود خبر دار باشد عده از طبقات عسکری
بنام صاحب منصبان خبر به مقرر بود تا مرتب از بیچارگان، در ماندگان، مریضان
خبر گیری نموده احوالات شان را بلاغاغه به شاه برسانند . آشوکا شکار شاهی
را که در هند «ساعت تیری مجللی» بشمار میرفت از بین برده عوض آن گردش های
مذهبی مبنی بر خبرگیری احوال رعایا و کنفرانس های مفید دینی ترتیب داد
فرامین سنگی : یکی از چیز های خیلی مهم دوره زمامداری آشوکا
نقش يك سلسله فرامین سنگی است که بالا بدان اشاره نمودیم .
فرامین اشوکا یگانه منبع موثقی است که در تاریخ تاريك هند روشنی می اندازد
و به كمك آن تا يك اندازه تعلقات سیاسی و مذهبی موریا با يك قسمت افغانستان هم
روشن میشود . چون امپراطور اشوکا بعد از داخل شدن به مذهب بودائی شکل
يك نفر راهب وفيلسوف را بخود گرفت و همیشه در حضر و سفر در اطراف Dharma
«دارمه» یعنی قوانین و اصول دین بودا جر و بحث میکرد کم کم وضعیت یکنفر
متفکر بزرگ را پیدا کرد و بعد از تطبیق آن با مبادی زمامداری نتیجه برای
اطلاع و تنویر افکار مردم بصورت فرامین درآورده و در دل سنگ نقش کرد
مخصوصاً در سالهای ۱۳ و ١٤ سلطنت فعالیت اشوکا به منتهای عروج رسید.
١٦ قطعه فرمان صادر کرده است که (١٤) آن بيك مضمون به نقاط بعیده
امپراطوری در « گیر نار » Girnar « کتیا وار » « منهیرا Manoehra
وشاه بازگارهی (پنجاب) و (۱۲) آن با دو فرمان دیگر در مقام Dhauli


(٤٣٨)

دهولی : «جانگدا Gangada (اوريسا) يافت شده است .
وسعت سياسی چگونگی رفتار اسوكا با ساكنين جنوب شرقی آريانا :
پيشتر متذكر شديم كه دامنهٔ امپراطوری موريا از سواحل گنگا تا حوضه
ارغنداب انبساط داشت . در حقيقت قلمرو امپراطوری موريا از دو نوع خاك
تشكيل شده بود يكي اصل خاك هندی كه از «پاتالی پوترا» (اضلاع متحده بهار)
و نايب السلطنكي‌های « اوانتی » Avanti ، يوجاوينی » Ujjavaini
(مركز وشمال هند ) « كالیگنا » Kalinga و « اوريسا » Oressa و (ولايت
مدراس) مركب بود و هسته امپراطوری موريا را تشكيل ميداد و ديگر مناصفه
آريانای جنوبی يا صفحات جنوب هندو كوه كه سلو كوس نيكاتور شاه يونانی
شامی در اثر ضعف و شكست خويش حين مصالحه برای مورياها وا گذاشت و ايشان
هم اينجا را موقتاً جزء قلمرو نفوذ خود نمودند .
با وجوديكه «سلو كوس نيكاتور» به استثنای باختر سه چهار ولايت بزرگ آريانا
پاروپاميزادی (اراكوزی) در انجيان را برای چند را گوپتا گذاشته بود ولی قرار يكه
ظاهراً معلوم ميشود و متن فرامين سنگی هم وانمود ميكند با وجود آزادی كه از
طرف سلو كوس نيكاتور برای مورياها داده شد به تمام نقاط فوق الذكر آريانا بسط
نفوذ و حكومت نتوانستند در باختر و سائر نقاط دور دست مثل آريا و در انجیان
و اراكوزی مردان آزادمنش و عناصر با روح دست بهم داده و عنان اداره را به
رؤسای خود سپردند چنانچه در اثر پشتيبانی و تقويه روح قومی بود كه عناصر
پراكنده يونانی نه تنها از زير نفوذ مورياها برآمدند بلكه بلادرنگ استقلال
خويش را از سلوسيدهای شامی هم احراز كردند .
مورياهای هند چون از شهامت اقوام آريانی بودند صلح سلو كوس نيكاتور را
محض صلح تصور كرده در صدد استفاده‌های سوء و تجاوز نبرآمدند و چون
ميدانستند كه اگر سلو كوس نيكاتور ولايات آريانا را به ما بخشش هم كرده


(٤٣٩)

باشد رؤسای محلی نقاط فوق گاهی زیر اثر تجاوزات نمی آیند ازین رو همیشه
با نرمی و ملایمت پیش می آمدند و به هیچ مسئله ئی به قوه متوسل نمیشدند. اگر
محض به متن فرامین سنگی نگاه شود نفوذ سیاسی موریا محض به گندهارا منتهی
میشود که آخرین حد آن به دره علیای کابل تماس داشت چنانچه این علاقه ها
به نامهای گندهارا کمبوجا یاوانا در فرامین سنگی ذکر شده که عبارت از سمت
مشرقی و دره علیای کابل است. وضعیت امپراطور و چگونگی رفتار او با قبایل
سرحدی و سمت مشرقی حالیه و حوضه کابل از روی کتیبه فرمان «کلنگا»
بخوبی معلوم میشود و ارائه میکند که نفوذ زیادی بالای ایشان نداشت چنانچه
ضمناً در کتیبه مذکور تذکار رفته: «... آنها باید از من نترسند. قول
مرا باور کنند از من خوشبختی انتظار داشته باشند نه بدبختی دیگر باید بدانند
که پادشاه تا حدی که ممکن است باها به صبر و ملایمی رفتار میکند. بخاطر من باید
به قوانین رحم و مروت پابند باشند تا دین و دنیا ازان ایشان باشند» (١) پس
بوضاحت معلوم میشود که امپراطور آشوکا از ترس اینکه به جنبش علنی
اهالی مصادف نشود نسبت به اهالی مناطق جنوب هند و کوه و شرق آریانا با نظر
خوش بینی و زبان شیرین پیش می آمد و ساکنین کهستانی وطن جز در صفحه معاهده
سیلوکوس نیکاتور عملاً مطیع موریاها نبودند و شاهان موریا این مطلب را خوب
می فهمیدند فقط برای حفاظت صلح و آرامش حکومت خود با آنها به سلوك
و نیکوئی رفتار میکردند و تا حد امکان از در صبر و صلاحت پیش می آمدند و اعزام
قشون را برای سرزنش آنها مناسب نمی دیدند زیرا میدانستند که تسلط آنها
بر آریانای جنوبی کاری است که روی صفحه ورق معاهده باسلوکوس نیکاتور
شاهی بمیان آمده و خود رؤسای آریانی قطعاً به این امر موافق نیستند و اگر
استعمال اسلحه و قشون به میان آید نه تنها نفوذ آنها ازین قطعات برداشته خواهد شد

(۱) صفحه ٥١٥-٥١٣ - ١٢ کتاب کیمبریج هستری اف اندیا مشاهده شود .


(٤٤٠)

بلکه خطره ئی برای خاک هندی و تزلزلی در ارکان امپراطوری موریا بمیان خواهد آمد
دیانت بودائی و آریانا:
چیزیکه با گزارشات سلطنت خانواده موریا و مخصوصاً آشو کا در تاریخ این عصر آریانا بیشتر قابل ذکر و مهم است مسئله دیانت و ترویج آئین نو است.
ناگفته نماند که معمولاً بطرف شرق آریانا، خاک هندو بطرف غرب آسیا سرزمین بین النهرین، شام و فلسطین و شبه جزیره عربستان را کانون دین و دیانت میدانند زیرا سمت عرب آسیا که وطن نژاد سامی است سر زمین ادیان سامی و خاک مرموز هند مولد جنیزم و بودیزم و هندوئیزم و غیره میباشد اگرچه در حقایق این مسئله گفتگوئی نیست ولی در ین مسئله هم شبهه نباید داشت که اساس چند ین دیانت بزرگ در خاک آریانا گذاشته شده و ازین جا به شرق و غرب نفوذ پیدا کرده است مثلاً آئین عصر ویدی و زردشتریزم که پیش از مهاجرت در میان آریائی های این سرزمین معمول و مروج بود و با مهاجرت بعضی شاخه های آنها به دو مملکت همسایه نشریات دتنها عناصر پرستی قدیم آریائی و عصر دیدی چون داخل هند شد با مرور زمان تحولات نمود و ازان به تدریج بر همنی و جینیژم رواج یافت و شالوده تقریباً تمام مذاهب غیر سامی خطه هند شد و وقت بوقت در اثر مقتضیات زمان و مکان شاخه های متفرق برهمنی جینزم و بودیزم و هندوئیزم بمیان آمده رفت، ازین جمله یکی دیانت بودائی است که تحت عنوان جداگانه ازان مختصراً صحبت خواهیم کرد. این دیانت که در قرن ٦ ق م در بنارس بمیان آمد مدت تقریباً سه صد سال در خاك هند آنهم در قسمت مرکزی آن محدود ماند تا اینکه آشو کا در ٢٣٧ ق م به سلطنت رسید و در ٢٦٠ ق م دیانت بودائی را قبول کرد و بنا گذاشت که توسط يك دسته مبلغین اصول آئین نو را در خاك هند وممالك همجوار و حتی به ممالك دورتر