Afghanistan Digital Library

adl1182

http://hdl.handle.net/2333.1/80gb5nsf

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


تاریخ
افغانستان
جلد اول
بنگارش
احمد علی کهزاد
قسمت اول فصل پنجم
لشکر کشی های اسکندر
بنگارش
محمد عثمان صدقی


تاریخ افغانستان

جلد اول

از ادوار قبل التاریخ تا سقوط سلطه موریا

نگارش
احمد علی کهزاد

* * *

حصه اول فصل پنجم « لشکر کشی های اسکندر »

از صفحه ٣٦٤ تا ٤٢٦

نگارش

محمد عثمان صدقی


(الف)

فهرست مضامین

فصل اول

مضمون
نظری به دوره های قبل التاریخ
دوره كالكولى تيك
اسیای غربی
در حواشی آریانا - حوزه سند
بلوجستان
انم نزديك مرو
مساعدت خاك آريانا
کشفیات در سیستان افغانی
آبادی نمره اول
آبادی نمره دوم
ارتباط خارجی و نتیجه
لا جورد ورول آن در مراودات آریانا

فصل دوم

آریا کتلة باختری هندواروپائی مدنیت ویدی
تشابه زبان
آئین و معتقدات

صفحه
۱
٥
۷
۹
۱۳
۱۳
١٤
١٥
۱۸
۱۹
۲۱
٢٤

۲۷
۳۲
۳۳


مقدمۀ ثانی
ویدیها
سرود رگ وید
اوستا
مهاباراته
مهد ظهور و پرورش آریا
معنی کلمه آریا
آریا ورته
آریانا و یجه
آریاها در باختر
انتشار آریاها از باختر به دو طرفهٔ هندوکش
ریشهٔ «آریا» در يك عده نام ها
هرویو
هراوی تی
آریا کا
آریاسپ
اریستوفیل
ارتاکانا
اریوس
آریانا
حدود آریانا
سرود ویدی
ویدیاودا
صفحه
۳۳
٣٤
٣٥
٣٥
٣٦
۳۷
۳۸
۳۹
۳۹
٤١
"
"
"
٤٢
"
"
"
"
٤٤
٤٦
٥٠


(د)

مضمون صفحه
سرودهای «بلهیکا» یابلخدی (سرود های قدیم و مجهول ) ٥٠
سرود های جنوب هندو کش ( سرودهای معلوم ) ٥٦
ریگ و ید و تقسیمات آن ٥٨
مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ و ید ٦٢
تاریخ سرود های ویدی ٦٤
محل ظهور سرود های ویدی ٦٦
معلومات جغرافیائی ویدی
رود کوبها (رود کابل) ٧٠
کرومو( رود خانه کرم ) ٧١
گوماتی (رود خانه گومل) ٧٢
سوتی (رود خانه سوات )
راسا ( رود خانه کنر) ٧٣
« تریشتا ما » یا « امی تاپها» ٧٤
سپته سند هو ( هفت رود )
گندها را ٧٥
حوزه ار غندا ب
بلهیکاـ بلخ ٧٧
کوه منجوان و قبیله موجاوات ٧٩
تذکار بعضی قبایل
بهاراته ٨٠
پکتها ٩٠


(د)
مضمون	صفحه
اقتدار شاه و قبیله پکتها	۹۸
گنداری ها	۹۹
سنگیدی ها	۱۰۰
اپاریتی ها	۱۰۱
دادنگی ها یا تاجيك ها	۱۰۲
الینا ها	۱۰۳
جنگ های دی و وداسا	١٠٥
پريسا يا (پرتخى)	١٠٦
حیات اجتماعی
حوزه اکسوس وشمال هندوكش	١١٠
در جنوب هندوكوه	١١٤
خانواده (کولا)	١١٥
گوترا و گوشتی	۱۱۷
كرا مه	۱۱۸
ويس يا ويسه	۱۱۸
عدم طبقات و كست در آريانا	۱۱۹
حکومت شاهی	۱۲۱
سبها وسمیتی یا مجلس عوام و اعیان	١٢٥
عروسی	١٢٦
مقام زن در جامعه و یدی	۱۳۰
بازی و ورزش	۱۳۲


( ه )

مضمون صفحه
اسپ سواری واسپ دوانی ۱۳۲
طاس بازی ۱۳۲
اتن ورقص ۱۳۲
خواندن وموزيك ۱۳۳
ساهانه ١٣٤
جنگجوئی و اسلحه ١٣٥
البسه ١٣٦
زراعت ومالداری ۱۳۷
صنعت ۱۳۹
خوراك ١٤٠
عقاید ١٤١
اندرا ١٤٧
وارونا ١٤٨
اگنی ١٤٩
سوما «رب النوع» »
سوما «مشروب» ١٥١
سوما وتخیلات ریشی ها ١٥٦
سوماوهوما در ریگ ویدو اوستا ١٥٨

زبان ویدی
زبان ویدی ١٦٠


مضمون صفحه
مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس
بطرف هند ١٦٦
داسيا و ١٦٨
شاخه غربی با المادی و پارسوا ۱۷۰
فصل سوم
مدنيت اوستائی
عموميات
اقتضاءات محيط و نژاد ۱۷۲
اوستا و اولین خاک آریائی ۱۸۱
تاثیرات خاک آریانا ۱۸۲
زرتشتر سپیتمان
ازویشی های عصر ویدی قازر تشتر سپیتمان ١٨٥
زراتشترا ، زر تشتر سپتمه یا زرتشتر سپیتمان ۱۸۸
خو شا وندان و بستگان زرتشتر ۱۹۱
زر تشتر در افسانه ها و روایات تصوری ۱۹۲
روایات یونانی ۱۹۳
اوستا
اوستا ١٩٥
اوستای اولی یا باختری ١٩٦
اوستای نو ١٩٦


(ز)

مضمون صفحه
تقسیمات اوستا ۱۹۹
گات ها ۲۰۰
اهمیت اوستا در تاریخ آریانا ۲۰۲
تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بلخدی
ارمانم هور یئو یا «فرشاهی آریائی» ٢٠٦
از اوستا تا شعرای داستان سرای قرن 4 هجری ۲۰۹
پارادانا
پیشدادیان بلخی ۲۱۰
يما پادشاه ٢١٦
اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه ۲۱۸
شهادت و دا ۲۱۹
ياما ، يما، جم و جمشيد ۲۲۲
یاما وجام سوما یا جام جم ۲۲۳
اولین پایتخت آریانا ٢٢٤
تعبیر واقعی این کلمه ۲۲۹
تری تو نا «فریدون» ۲۳۱
کرساسیه ۲۳۲
کیاوی
کواتی «کیانی» ٢٣٦
کاوی کواتا، کی کواث ۲۳۸
کاوی یوسان ، کاوی یوسا ، کی کاوس ٢٤١


)ج(
مضمون	صفحه
کاوی هوسر اوا ( کی خسرو	٢٤٣
توزا يا طوس	٢٤٦
دودمان اسپه
دودمان اسپه	٢٤٥
اسپ و باختر	٢٤٨
اروت اسپه ( لهراسپه)	٢٤٩
ويست اسپه ( كشتاسپه)	٢٥٠
محاربات ويشتاسپه	٢٥٣
حامی زرتشتر و پدر داريوش	٢٥٧
زری ويری	٢٥٨
خاندان هوکوا	٢٥٩
سپنتو داتا	٢٦٠
اشوری هاو آريانا	٢٦٥
سرزمین اوستائی
سرزمین اوستائی	٢٧٢
آريانا ويجه	٢٧٥
سغده	٢٧٧
مورو	»
بخدی زیبا	»
نسايا	٢٧٨
هرای وه	»


(ط)

ویگره نه	۲۷۸
«اوزوا» یا «اوروه»	۲۷۹
خننتا	«
هری واتی	۲۸۰
«را گا» یا «ره گه»	«
کخره	۲۸۱
«ورنا» یا «ورنه»	«
«رانگه» یا «رانگاه	«
کوهای آریانا	۲۸۲
هریتی بائور	۲۸۳
زره دهازا	۲۸۳
سیامکه	۲۸۶
وقره یافت	۲۸۶
سپیته ورنه	۲۸۶
سپینتوداتا	۲۸۶
پویانی ریسنا	۲۸۷
کوسرادا	۲۸۸
پورانا	«
سپی تا گوناگیری	«
ستیرا	۲۸۹
پورواناوا	«
رود خانه ها	«
هیتو منت	۲۹۱


(ی)

مضمون
صفحه
خواصپه
۲۹۱
هو استرا
«
فراداتاً
«
هو انا کوهیتی
۲۹۲
قلمر سلطنت و امپراطوری دودمان پاراداتاً و کاوی و اسپه
۲۹۳
اوستامدیا و فارس و شاهان ایشان را نمی شناسد
۲۹۰
آئین اوستائی
ملاحظات عمومی
۲۹۷
سویه اخلاقی
۳۰۳
هومته، هوخته، هورشته
۳۰۴
مقایسه بین بعضی نام‌های ارباب انواع ویدی و اوستائی
۳۰۵
عناصر طبیعی
۳۰۷
آتش
۳۰۷
آب
۳۰۸
میتھرا
۳۱۳
ارباب الانواع اوستا ع روی مسکوکات شاهان کوشانی
۳۱۵
ارواح بستگان، اجداد
۳۱۷
زندگانی اجتماعی
طبقات اجتماعی
۳۱۸
صحت و زیبائی بدن
۳۲۲
عروسی
۳۲۳
ترقی زراعت
۳۲۵
جنگ و ادوات جنگی
۳۲۶
زبان زند
۳۳۱


(ك)

فصل چهارم

سلطه بیگانه

مضمون
هخامنشی ها
مرکز اولین مدنیت سامی ، کلده و عیلام
آشوری ها
امادی یا ماد
امادی یا ماد
اولین تذکر اسم مادی (ماد)
مادها از خلال کتیبه های آشوری
ظهور سلطنت ماد
فرا اورتی ومحکوم ساختن قبیله پارسوا
سیا گذارس
ظهور حمله سیتی ها یا اسکوئی ها
استیاگ
پارسوا ، پارسواس ،
فارسی ها
هخامنشی و دیگر عشایر وقبایل پارسوا
وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس
سیروس واحفاد او ، عصر تاریخی
سلطنت انشان یا سومیان یا شوش
کمبوجیه

صفحه
٣٣٤
٣٣٥
٣٣٧
٣٤١
٣٤٢
٣٤٣
٣٤٥
٣٤٨
٣٤٩
»
٣٥٠
٣٥٢
٣٥٣
٣٥٤
٣٥٦
»
٣٥٧


(ل)

مضمون صفحه
داریوش و احفاد او ٣٥٨
باقی احفاد او ٣٥٩
آریانا و هخامنشی ها
آریاناء هخامنشی ها ٣٦١
فصل پنجم
حصه اول
لشکر کشی های اسکندر از مقدونیه تا هایر کانیه
اسکندر مقدونی ٣٦٤
دولت هخامنشی ٣٦٥
قشون کشی اسکندر ٣٦٦
مرگ داریوش سوم ٣٦٨
اسکندر در آریانا
حرکت اسکندر ازهایر کانیه به پارت وهرای و ٣٦٧
اولین اقدام ملی برضد اسکندر ٣٧٠
حرکت اسکندر جانب سیستان ٣٧٢
حرکت اسکندر در آریاسپ ٣٧٤
دومین اقدام ساتی بارزانس برضداسکندر ٣٧٦
اسکندر درارا کوز یا
جنگ ساتی بارز انس ٣٧٨
حرکت اسکندر بطرف پارو پامیز ادی ٣٧٩
اسکندر به قفقاز ٣٨١
مقصود از کوهای قفقاز چیست؟ ٣٨٤


(م)

مضمون صفحه
عبور از هند و کش ۳۸۵
بسوس ۳۸۷
اسکندر در باختر یانه ۳۸۹
باختر «
اوز موس ۳۹۱
از با کتر یانه بطرف سوگدیانه، عبور از رود آمو ۳۹۰
سوگدیانه و مقامات مهم آن ۳۹۳
سوس در دست اسکندر ۳۹۴
وقایع سغدیانه، اسکندر در سواحل جاگزارتس، ظهور سپی تامینس ۳۹۵
اسکندر به اقصی ۳۹۷
ظفر سپی تا مینس ۳۹۸
تذکر بعضی از شهرهای مهمة سغدیانه: مار کندا ۳۹۹
اسکندر یه اوگزیانه «
اسکندر یه اسچاته «
برگشت بباختر یانه «
شورش در سوگدیانه، عاقبت سپی تا مینش ٤۰۰
اسکندر و رکانه ٤۰۳
قتل كليتوس ٤۰٥
تیاری سفر هند ٤۰٦
عبور از هندوکش ٤۰۷
آمبهی شاه تکسیلا ٤۰۷


( ن )

مضمون صفحه
اسکندر در نیکا یا - پردیکاس وهفسیتیون ٤٠٩
حرکت اسکندر «
جنگ با اساکی نوئی ٤١٢
جنگ باز برا ٤١٤
فتح اورنوس ٤١٥

اسکندر در هند

مراجعت از اورنوس ٤٢٠
عبور از اندوس، ورود به تکسیلا ٤٢١
اسکندر و پوروس ٤٢٢

باز گشت اسکندر

اعلام باز گشت، مراجعت اسکندر ٤٢٣
حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر ٤٢٤
اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر ٤٢٥

حصهٔ دوم

سلطنت موریا

نفوذ موقتی دولت موریادر جنوب هند و کش، شیوع دین بودائی در
افغانستان ٤٢٧
مقابله چند را کوپتا باسلو کوس نیکاتور یونانی ٤٣٢
بند وسارا ٤٣٤
آشوکا ٤٣٥


( ف )

مضمون صفحه
فرامین سنگی ٤٣٧
وضعیت سیاسی چگونگی رفتار اسو کا با ساکنین جنوب شرقی آریانا ٤٣٨
دیانت بودائی و آریانا ٤٤٠
دیانت بودائی ٤٤١
محفل مذهبی و اعزام مبلغین ٤٤٣
سقوط آخرین عناصر موریا از دره کابل ٤٤٥
خاتمه جلد اول ٤٤٧

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *


بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه
خوشبختم که پانزده سال قبل با نگارش مقالات كوچك ومتفرق واردتتبع در تاریخ قدیم
افغانستان شدم و با عشق مفرط دنبالۀ این کاررا بلا وقفه ادامه دادم وامروز بیاری خدای متعال
موفق میشوم که جلداول تاریخ افغانستان را بخوانندگان گرامی عرضه دارم .
افغانستان دراثر موقعیت جغرافیائی خود درچهار راه آستانۀ آسیای مرکزی درعالم تاریخ
وتهذیب آسیائی وشرقی از روز گاران باستان تا امروز مقام مهمی داشته که تعین مراتب آن
برای ما وبرای انکشاف مزید علوم وتهذیب بشری کمال اهمیت دارد .
تتبع درزوایای تاریخ کشور که جمعی از مورخین ونویسندگان افغانی درین سالهای اخیر به آن
متوجه شده اند کاری است که همۀ اقوام جهان نسبت به خویش ومملکت های خویش انجام داده
ومیدهند واین امر در راه مزید شنا سائی وتحکیم روابط متقابله تهذیبی ملل بی مدخلیت نیست .
ماخود میدانیم وبیگانگانیکه پیش ازما کم وبیش در اطراف سابقه وموجودیت تاریخی افغانستان
متوجه شده اند خوب ملتفت هستند که این مملکت در عصر حاضر و قرون جدیده بنام «افغانستان»
و در دورۀ اسلامی قرون وسطی به اسم«خراسان» ودر ازمنه قدیم باستانی بنام« آریانا» یاد میشد.
مورخین افغانی به احترام نوامیس تاریخی وطبقه بندی تاریخ کشورخود ، در دوره های
متقابله این نامها را استعمال کرده ومیکنند وغیرازآن چاره ئی متصورنیست .
پس اگر در فصول اولیۀ تاریخ مملکت ما اسمای «آریا» و «آریانا» می آید از آن قطعاً
بفکر تئوری های نژادی (راسیزم) نباید افتاد زیرا در نظر ما و در تاریخ مملکت ما این کلمات
از خود مفهوم جدا گانۀ تاریخی دارند واین مفهوم واقعی طوری در نام مملکت و در اسمای
رود خانه ها ، شهرها ، علاقه ها و برخی از قبایل ما حل و مزج است که جزء موجودیت تاریخی
ما و کشور ما شده وتغیر آن جعل حوادث تاریخی است .
افغانستان مانند هر مملکتی در دوره های طولانی تاریخ خود جزرومدی داشته و کوچکی
وبزرگی هائی را دیده ، تذکار کشور کشائی ها و فتوحات وترسیم حدود مملکت در چوکات
امپراطوریهای وسیع وتعین حدود جغرافیائی آریانا طبق مندرجات اوستا ونظریات «اراتوستن»
و«استرابون» و «بطلیموس» عین واقعات مستند تاریخی است که همگان از آن مطلع اند و
جاندارد که کسی آن را به مقاصد سیاسی محض تعبیر کند .
فائده ئیکه با نوشتن تاریخ افغانستان برای ما متصور است تحکیم روح وحدت قومی وملی
ما درچو کات کشور ما است که آرزوی قلبی همۀ ما را تشکیل میدهد وما رابرای مزید همکاری
و بسط تعلقات برادری با ملل آزاد جهان آماده میسازد . امید است سلسلۀ دورۀ تاریخ
افغانستان که جلد اول آن حالا و بقیۀ آن در آینده به تدریج ازطرف بنده ورفقاو همکاران
محترم من نوشته ونشر خواهد شد درروشن ساختن صفحات تاریخ افغانستان موثر افتاده وازنقطۀ نظر
همکاری در زمینۀ تحقیقات تاریخی وتهذیبی بشری مفید ثابت شود . احمدعلی کهزاد


فصل اول
نظری به دوره های قبل التاریخ

چون بشر همیشه در فکر توسعه معلومات خود بوده وهست ، هر وقت
در هر زمینه ئی كه بيك نقطه واصل شده بفکر افتاده است تا قدمی بیشتر گذارد
و احاطهٔ دانستنی های خود را بیشتر وسعت دهد ، این آرزو بصورت عمومی
نظر به تقاضا و تاثیر زمان و مکان کم و بیش بطی و سریع بوده ولی در یکی دو قرن
اخیر من حيث زمان و در غرب من حیث مكان سرعت بیشتری بخود گرفته است
و موضوعات بسیار كوچك كه شاید چند گاه پیشتر توجه کسی را هم جلب
نمیتوانست مورد دقت قرار گرفته و حتی با توسعهٔ اهمیت خود شاخه علم
علیحده گشته
تاریخ همیشه با بشر بوده و هست و من حیث منبعی که از آن باره معلومات
کشیده شود چیز تازه و نوی نیست بلکه میتوان آنرا در جمله یکی از قدیم ترین
مظاهر دانش بشری حساب کرد زیرا بهر وقت و زمانی ئی که مراجغه شود
انسان به رنگی و تعبیری در ین راه کار کرده ، خواه بصورت قصه بوده
خواه بصورت داستان و افسانه های شفاهی ، خواه بصورت نقش عين و اقعات
در مغاره ها و احجار کوها و خواه بصورت اقسام مختلف رسم الخط تصویری
و نیمه تصویری و صوتی و غيره . بناءً علیه در مفکوره قدامت تاریخ من حیث
تاريخ شبهه ئی نیست ولی همان طوریکه سایر شعبات دانش بشری توسعه یافته
و حتی در بعض موضوعات شاخه های بالكل جديد بمیان آمده است تاریخ هم
تحول كرده ، توسعه يافته و يك سلسله علوم جديد ، انتروپو لوژی


( ٢ )

( تاریخ طبیعی انسان ) انترو لوژی ( شرح خصوصیات بدنی نژادهای بشر ) مردم شناسی، عتیقه شناسی، فولکلور وغیره وغیره بمیان آمده وبذات خود هر کدام آن امروز وسعت یافته و دارای شاخه‌های جداگانه شده ولی همهٔ آنها درحقیقت برای يك مقصد واحد که تاریخ باشد کار میکنند .
انسان كنجكاو همیشه درصدد بوده وهست تابه نیروی حدس وخيال وبه دستیاری چراغ عقل وفکر سلیم پرده‌های تاريك زمانه‌های گذشته را پاره نموده واقعات هزاران سال قبل را نگاه کند، به بیند و بازقدمی بیشتر گذاشته واسرار مجهول كوايف حيات وما حول وما ورای خود را کشف نماید .
از گذار شانی که همین الان واقع میشود تا آنچه که در قدیم ترین زمانها گذشته و هنوز نیروی فکر بشر به کشف آن موفق نشده است همه بلا استثنا جزو تاریخ است و يك خط فاصل این دورهٔ طولانی را به دو حصه جدا میکند و آن رسم الخط و تحریر است .
گفتیم که انسان همیشه درصدد کشف ودانستن واقعات نهفته زندگانی خود وماحول خود بوده وهست . این کار بزرگ یعنی روشن ساختن تاریکی‌های گذشته تنها به دستیاری حدس و خیال نمیشود . یگانه چراغی که در ین راه بصورت مثبت روشنی انداخته میتواند رسم الخط وتحریر است که چگونگی‌های واقعات گذشته را روی پارچه‌های گل خام و پخته، در سینه کوه، بالای صفحات سنگ واستخوان وظروف گلی و پوست درخت وحیوانات و روی اقسام پارچه‌ها و کاغذها محافظه نموده و بدست ما رسانیده است .
پس دوره‌هائی را که پیش از ظهور رسم الخط گذشته بصورت عمومی عصر قبل التاریخ و زمانه‌هائی را که از موقع ظهور رسم الخط باینطرف واقع است عصر تاریخی گویند ومقصود اساسی ازین تفكيك محض سهولت کار وروشن ساختن موضوع است چنانچه هرچه به‌دوره‌های خود نزديك میشویم


(۳)

از طبقه بندی های مختلف کار میگیریم .
ملتفت باید بود که چون رسم الخط در تمام دنیا یکبار و بيك وقت ظهور ننموده است دوره تاریخی و قبل التاریخ دنیا هم يك حد مشترك ندارد و يك خط واحد این دو قسمت را در تمام دنیا از هم جدا نمیتواند ، بلکه هر حصه ، حتی هر مملکت و هر قوم از خود حدود علیحده دارد که بتاریخ معینی تصادف میکند ، بعبارت دیگر در حقیقت ما دو نوع تاریخ و دو نوع قبل التاریخ داریم : تاریخ و قبل التاریخ خصوصی هر حصه و هر مملکت وهر قوم و تاريخ وقبل التاریخ عمومی دنیائی . صورت اولی مربوط مراحل حيات يك قوم واهل يك حصه زمين ويك مملکت است وصورت دومی معیار زندگانی پیشقدم ترین کتله بشری را در مراتب مدنیت مخصوصاً در ایجاد رسم الخط استاد میگیرد .
قبل التاریخ در مراتب حیات بشر عبارت از يك عصر نیست بلکه مرحله انبساط قوای فکری ومادی است واین مرحله را دسته های بشری در نقاط مختلف ودراعصار وزمانه های علیحده طی نموده اند . زمانه درین زمینه رول فرعی بازی میکند بیشتر تطور وتحول زندگانی بشر باید در نظر گرفته شود (۱) فراموش نباید کرد که تنها وجود رسم الخط هم مقصود ما را برآورده نمیتواند بلکه توانائی ما به خواندن آن هم شرط است زیرا بسیار اقوام رسم الخط و تحریر داشتند وما از خواندن آن عاجز بودیم در اینصورت بودن و نبودن رسم الخط فرق نمیکند بهمین جهت « اترو سكها » سا کنین قدیم ایتالیا و « هیتیت ها » که در اسیای صغیر زندگانی داشتند باوجود داشتن رسم الخط در مراحل قبل التاریخی قرار داده شده بودند و آهسته و آهسته با قرائت رسم الخط و کتیبه های آنها وارد دوره تاریخی شدند .
چون رسم الخط تصویری و صوتی در مصر و بين النهرین در حوالی ٣٥٠٠
(۱) قبل التاريخ شرق تالیف مور گان ملاحظه شود .


(٤)

و ۳۰۰۰ قم پیدا شده روی رفته حد فاصل دوره های تاریخی وقبل التاریخ
شرق را به سه ونیم هزار سال ق م قرار میدهند.
تجسسات قبل التاریخ بیشتر از همه جا در خاك های فرانسه و اروپای
غربی و سپس دروادی نیل و بین النهرین انبساط یافت و آهسته آهسته به پیمانه
های کم وبیش درفارس وهند وچین و جاپان وجزایر شرق الهند و استراليا
وامریکا عمومیت یافت وهنوز بطور دلخواه در تمام روی زمین عملی نشده
وبا وجود انبساط تجسس در بعضی نقاط بصورت عمومی وسعت نیافته است .
در کشور ما از ۱۹۳۶ باینطرف شروع شده وبجایش که این فصل باز شد.
بعد از چیدن پاره مقدمات ضروری تاجائی که معلومات اجازه میدهد صحبت
خواهم کرد .
زندگانی بشر در دوره های قبل التاريخ تقريباً همه جا بيك شكل بوده
و با اختلاف خاك ونژاد فرق زیاد نمیکند . شرقی ها ، غربی ها ، اهالی مالیزى
و افریقای مرکزی، باشندگان آریانا وهند و چین وبین النهرين ومصر وفارس
همه تقریباً یکسان تحول نموده و موادی که برای ساختن ادوات اولیه وقديمه
آنها بکار رفته همه جا عبارت از سنگ چقماق طبیعی ، سنگ تراش یافته
صیقل شده واستخوان است اصول ساخت وشکل ادوات آنها از قبیل کاردوتبر و آلات
دیگر مخصوص شکاف کردن وزدن وکوففتن و بریدن شبیه بهم و قابل مقایسه است
ازین رو مدققین این گونه تجسسات بعد از يك سلسله مطالعات ادوات سنگی
در نقاط مختلف برای هر دوره سنگ اشکال و مميزات ونام هائی قایل شده
و بعد از مطالعه جزئيات و پهلوهای مختلف حیات چوکاتهای معینی برای
هر دوره تعین کرده اند که در حقیقت مقصود از سهولت کار و طبقه بندی های مرور
زمانه و تحولات استعداد بشری است که حین عدم رسم الخط گاهی عوض آن
از ادوات سنگی کار میگیرند و گاهی از ظروف فكری و وقتی هم از آلات


( ٥ )

سنگی. مابدون اینکه داخل جزئیات شویم برای تسلسل مو ضو ع از آنها
نام می بریم : دو رۀ اولیه حجر ، دوره قدیم حجر ، دو ره متو سط حجر ،
دو رۀ جد ید حجر « ١ » که بعضی ها بصو وت سا ده تر آنرا به دو
مرحله قدیم وجد ید حجر تقسیم نمو ده و برای اول آن دو دوره الف و ب
قایل میشو ند واصولی ترش همان تقسیم سه گا نه دوره قدیم ومتوسط وجدید
حجر است « ٢ » که دراولی ادوات سنگی بیشتر شکل طبیعی داشت، دردومی
بیشتر دست خورد و در سومی صیقلی گردید . چون در مراحل اخیر این دوره
پهلوی سنگ صیقلی ظروف گلی وفلز هم پیدا شده است آنرا به اسم جدا گانه
« کلکولی تيك » يا « انه اولى تيك » یاد میکنند « ٣ » در خاك كشورها
آریانا هنوز مربوط به دوره هائی فوق تحقیقاتی عملی نشده بناءً علیه مستقیماً
وارد دورۀ كلكولى تيك يا «انه اولى تيك » شويم .

دوره کلکولی تیک

آ خر ین دورۀ جدید حجر یا دورهٔ سنگ صیقلی را در شرق عموماً به دوحصه
تقسیم میکنند یکی دورۀ طویل تر که زما نه هائی پیش از کشف فلز ا ت را
در بر میگیرد و دیگر دورۀ که در آن سنگ صیقلی وظروف تیگری و فلزات
یکجا مستعمل اندو آنرا برای تمیز ازحصص قدیم تر بنام های فوق یاد میکنند .
دردورۀ جدید حجر شرق ظهور ظروف گلی در حوالی ٢٠ هزار سا ل
ق.م شروع شده چنانچه آثا ری در مصر بمیا ن آمده ولی سائر قسمت ها ی
شرق به زمان های تا زه تر ومختلف داخل این دو ره گر دیده و مظا هران

(١) اسم ورسم الخط لاتین این نام ها به ترتیب ازین قرار است :
NéolithiqueچهارمMésolithiqueسوم ArchéolithiqueدومPalé olithiqueاول
(٢) بشریت قبل التاریخ تالیف ژاك مورگان »
Enéolithique, Chalcolithic (٣)


(٦)

بدون اختلاط فلز خیلی کم دیده شده است (۱) قراریکه به تحقیق رسیده مس در خاك های شرقی بار اول در حوزه اکسوس ( انو نزديک مرو ) ونواحی قفقاز در حدود ۶۰۰۰ ق م بمشاهده رسیده واز این جاها در حوالی ۵۵۰۰ ق م در عیلام، در حدود ۵۰۰۰ ق م، در مصر و در ۴۰۰۰ ق م در اراضی بین سواحل خزر و خلیج فارس بمیان آمده است و بعضی ها به این عقیده اند که فلزات با سومری ها از حوزه اکسوس به نقاط غربی نشر گردیده است . رویهمرفته دوره کلکولی تيك يا انه او لي نيك را در مصر به دو مرحله تقسیم میکنند که اول آن از ٧۵۰۰ تا ۵۰۰۰ ق م و دوم آن از ۵۰۰۰ ق م تا ٣۵۰۰ را که شروع ظهور رسم الخط و دور تاریخی است در بر میگیرد . معمولاً به این عقیده اند که زندگانی شکاری که در دامان کوه های نقاط مرتفعه دوام داشت در مصر در حوالی ۷۵۰۰ ق م به پایان رسیده و مردم در جلگه ها و کنار رودخانه ها پائین شده اند و باز زمین وزراعت بیشتر تماس حاصل کرده اند ازین جهت آثار محل استقرار و قبرها بالا تر از خطی که طغیان نیل بدان رسیده نتواند کشف شده . ظروف گلی که در آتش آزاد پخته شده کشف گردیده، در مرحله دوم آثار عمرانی و دیگر چیزها هم بمیان آمده است که به تفصیل آن کاری نداریم .
بين النهرین و عیلام از نقطه نظر ساختمان اراضی شباهت زیادی به دلتای نیل دارد و محل بود و باش و نقاط آبادانی در تل های بین النهرین و تپه های سوزیان بمشاهده رسیده و بعضا نسبت پاره ممیزات محلی اختصاصات این دوره را در اینجا بنام سوز اول و سوز دوم تقسیم کرده اند . همین قسم مظاهر این دوره که آنرا مدنیت کلکولی نيك میخوانند در هزار اول و دوم سوم، چهارم، پنجم ق م نظر به پیشرفت حفریات و تجسس از تپه های مختلف
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(۱) تاريخ قدیم اسیا تالیف Pere Bayier-Lapierre ملاحظه شود.


(۷)
فارس، وخاك آریاناى قدیم از حوزۀ اكسوس، حوزۀ هیرمند، نال و جاله وان
در بلوچستان و حوزۀ اندوس (سند) هم پیداشده و ثابت گردیده است كه این
مدنیت از حوزۀ اندوس تاوادی نیل ساحه وسیعی رافرا گرفته بوداول ممیزات
آنرا بصورت عمومی باز وجود آنرا در خارج خاك آریانا شرح داده و سپس به
تجساتی كه از ١٩٣٦ باینطرف در داخل خاك مملكت بعمل آمده می پردازیم.
آسیای غربی : تا اوایل قرن ٢٠ علمای تاریخ و باستان شناسی با ذرایعی
كه در دست داشتند مدنیتهائی را در وادی نیل و دجله و فرات و دیگر نقاط
مدنی آسیای غربی روشن نموده رفتند كه تمام آن جزء دوره تاریخی است
و ثابت شد كه اوایل عصر تاریخی آسیای غربی در حدود ٣٥٠٠ سال ق م تعین
میشود بعدازین دراثر اقدامات تازه تر كه به ترتیب دربین النهرین وفارس
و از ١٩٢٢ باینطرف در وادی سند و بلو چستان و در ١٩٣٣ در شمال
اكسوس ( انو نز د یك مرو ) و در ١٩٣٦ در افغا نستان ( ناد علی
سیستان ) شروع شده است. از حوزه های رودخانه های بزرگی كه ذكر شد
شواهدی بعیان آمده كه روی هم رفته درعمومیات نقاط مشترك زیادی دارند
و دراثر مقایسه ومطالعات طولانی علمای بزرگ غرب قایل شده اند كه در دوره
٤- ٥ هزار سال ق م یك مدنیت بزرگ از وادی نیل و سواحل بحر سفید گرفته
تاحوزه های سند و گنگا انبساط داشت كه در اساس عمومی بهم مشترك اند
و دراختصات محلی هر نقطه طبعاً نظر به موقعیت خود پاره ممیزات جداگانه
داشت. چون درین دوره آثار سنگی و تیكری و فلزی پهلو به پهلو پیدا میشود.
آنرا بنام دوره و مدنیت كلكولی تیك یادمیكنند.
دربین النهرین قبل از خانواده سلطنتی ( اورUr ) كه مصادف به اوا یل
عصر تاریخی میباشد این مدنیت بزرگ را نظر به نقاطی كه از آن شواهد و آثار
پیداشده و باز نظر به طبقات جداگانه آن بنام همان جاها به سه دوره تقسیم


(۸)

نموده اند که بنام های ( دوره عبید ) ، ( دورۀ اوروک )، ( دوره جمدت نصر )
یاد میشوند و هر دوره ئی طبیعی در ساخت و رنگ و شکل ظروف گلی ، اثار
سنگی و فلزی پاره ممیزاتی از خود دارند . در تل های عیلام و تپه های سوزیان
که باز هم از نقطه نظر جغرافیای طبیعی مربوط به خاک بین النهرین است همین
تجسسات با تعیین طبقات اول و دوم سوز بعمل آمده . در خاك فارس عين همين
تفحصات اجرا شده و يكعده علما متن مورکان ، هرز فلد ، گر یشمن ،
سمیت در تپه های مو سیان ، بندر بوشهر، پر سه پولیس و تپه سيالك و حصار و جيان
و غیره حفریات نموده اند و نظر به ارتباطی كه مطا لعات آینده
ما ایجاب میکند به تفصیل بعضی حصص می پردازیم . موسیو گریشمن
مدیر هیئت حفریات فرانسه در افغانستان با کشفیا تی که شخصاً در تپه های
سیالک و جیان نزدیك کاشان و غیره نموده مراتب مختلف این دوره را
در این نقاط تا مقارن هزار اول ق م که تا ریخ ظهور آریا ها در آن جا
میباشد کشف کرده است .
از روی کشفیاتی که در خاک ایران کنونی بعمل آمده چنین معلوم میشود
که متها جمینی در حوالی ۳۰۰۰ ق م از جنوب غرب از حوالی بین النهرین
که کانون مدنیت ماهی است تا قسمت های مرکزی آن کشور پیش آمده
و اساس مدنیت نوینی را گذاشتند که آنرا «پرو تو عیلامی » ، یا مد نیت سوزیان
خوانند . درین عصر تصویر از روی ظروف گلی کم شده و اشکال ظروف تغییر
کرد و زیورات خیلی زیاد و آینه های فلزی و زیورات لاجورد از مقابر مرده ها
که روی زمین اطاقی رهایش گور میکردند پیدا شده است . این مدنیت را
عیلامی ها به حصص غربی فارس رواج دادند و مال آنها است. قرار نتیجه ئی
که از حفریات کاشان بدست آمده بین ۳۰۰۰ و ۲۰۰۰ ق م چیز تازه ئی
درین قطعات بوقوع نه پیوسته .


( ٩ )
در حوالی ۱۲۰۰ ق م در كرد و نواح كاشان صورت كور كردن مرده تغير كرد ظروف منقوش وجود ندارد و ظروف سياه با اشكال نو جای آنرا گرفته است. آلات و ادوات مفرغ بمشاهده میرسد زیورات طلائی زیاد است در آخر ۱۱۰۰ ق م آهن هم ظهور میکند. قرار عقیده موسیو کریشمن در فارس آخرین مرحله حیات كاشان شروع زندگانی آریائی را وانمود میکند و در حوالی ۱۰۰۰ ق م بار اول در سالنامه های شاهان اشوری نام های خاص آریائی پیدا میشود تا اینکه در قرن ۸ و ۹ ق م قبایل آریائی آمادی (ماد) و پارسوا (پارس) هر كدام بنوبه خود در كتیبه های شاهان اشوری ذكر میشوند. درین وقت قریه ها بزرگ میشوند و شكل شهر مستحكم بخود میگیرند. روی بعضی تپه ها را خشت فرش کرده اند تا ساحه آن برای تعمیر وسیع شود و روی آن قصر و عمارات ساخته اند و دورادور آنرا دیوار كرده اند. استحكامات شهرها و قلعه ها نشان میدهد كه مردم تازه وارد يعنی( آرياها ) شهزاده گان و رؤسا و شاهان و دسته نجبا داشتند. لجام های اسپ و دیگر علایم و ادوات سواری، سواركاری مثل: سرنیزه سر تیر فلزی و شمشیر و غیره هم كشف شده و تمام اینها ظهور قوم سواركاری را در اراضی غرب دشت لوط در فارس نشان میدهد كه عبارت از آریاها باشند كه از طرف شرق از باختر و سائر نقاط آریانا بدان طرف رهسپار شده و سامی ها جا را برای آنها خالی كرده بطرف غرب مینشینند و این اولین دفعه ئی است كه از روی شواهد مادی علایم ظهور آریائی ها در حوالی ۱۰۰۰ ق م در خاك سامی نشین فارس و مديا به ثبوت رسیده است و تفصيل رفتن آريائی ها را از باختر بطرف شرق و غرب در فصل های آینده خواهیم دید اینجا محض از روی كشفيات قبل التاريخ روشنی كمی درین مورد افگنده شد.
در حواشی اريانا - حوزه سند: پیشتر اشاره نمودیم كه از ۱۹۲۲ به بعد تجسسات قبل التاريخ برای روشن كردن مدنيت كلكولی تیك در حوزه سند


( ۱۰ )

هم شروع شده است این کشفیات از طرف « سر جان مارشال انگلیس » در نقاطی
موسوم به « موهنجوديرو » و « هر په » و بسیار جاهای دیگر که همه بطرف سواحل
راست جریان اندوس واقع است بمیان آمده و نتائج آن انقلاب بزرگ در اذهان
علمای تاریخ و نظریات ایشان افکند. سر جان مارشال ، انگلیس مظاهر این
مدنیت را به بومیان وادی سند که ایشان را بنام « در ادیدی » یا هر چیز
دیگری که یاد کشیم نسبت میدهد یعنی عقیده دارد که این مدنیت مربوط
کسانیست که پیش از ظهور آریاها در حوزۀ سند زندگانی داشتند ، اگر چه
این نظریه خلاف عقیدۀ علمای بومی و وید شناسان هند است زیرا ایشان
آریا ها را باشندگان اصلی پنجاب و آریانا میدانند ولی اینجا بدان کاری
نداریم خصوص که نظریۀ علمای هندی در مراکز علمی اروپا مورد قبول هم
واقع نشد ، بناء عليه به ذکر و جوه و مظاهر مدنیت دورۀ كلكولى تيك
در حوزۀ سند که مقصد اساسی ما است می پردازیم :

کشفیات « موهنجو ویرو » و هر په دفعتاً صفحۀ نوی در تاریخ باستانی حوزۀ
سند و شرق آریانا باز کرده و معلوم شد که حوزۀ سند و پنجاب هزاران سال
قبل از عصر ویدی و ظهور اربائی مهد تمدن درخشانی بود که واجد خواص
محلی بود و حتی از بعض پهلوها از مدنیت های معاصر خود در بین النهرین ومصر
هم برتری داشت.
حفریات « موهنجودیرو » ثابت نمود که باشندگان حوزۀ اندوس در چهار هزار
و سه هزار سال ق م یعنی شش هزار و پنج هزار سال پیش از امروز دارای
ثقافت خیلی عالی و ممتازی بود که از هر پهلو با مدنیت های کشورهای آسیای
غربی عصر عیلام و سومیریان همسری میکرد و مظاهر مدنيت دورۀ كلكولي تيك
در حواشی سرحدات شرقی آریانا بكمال انبساط رسیده بود اگر بیشتر
داخل جزئیات شده و عمیق شویم خواهیم دید که باشندگان وادی سند درین


(11)

دوره دارای حیات خیلی منظمی بودند ، شهرها داشتند مرتب با جاده ها
و سرک ها و حمام ها و غیره زراعت در میان آنها ترقی نموده بود گندم و جو در
میکاشتند ، درخت های خرما مینشاندند . تجارت آنها مترقی بود و بهر طرف
رفت و آمد داشتند . بسیار حیوانات مثل قاطر وشترهای کوهان دار که
تا حال به بخدی مشهور است ، گاومیش ، گاوهای شاخ کوتاه ، گوسفند ، خوک
سگ ، فیل اشتر را اهلی نموده بودند ، برای حمل و نقل عراده ها داشتند که
بلاشبهه ذریعة نرگاو کش میشد . در کار فلزات خیلی ماهر بودند و زیورات
و اسباب های طلائی و نقره ئی و مسی آنها کشف شده است . سرب و قلعی را نیز
می شناختند. اسلحه جنگ و شکار آنها عبارت از تیر و کمان و نیزه و تبر و قمه
و گرز بود تبر كوچك، داس ، اره ، اسکنه ، پاکی از مس و روی درست میکردند.
چاقو و کارد، چیزهای برنده از فلزات فوق یا سنگ های سخت میساختند، هاون
و دستاس نزد آنها مجهول نبود . ظروف خانگی ایشان از تیکر بود که ذریعه چرخ
یا یکی درست میکردند . در بعضی اوقات آنرا رنگ هم می نمودند . زیورات
ثروتمندان از فلزات قیمتی و مس مذهب و عاج و دیگر سنگ ها ساخته میشد
و غربا عموماً صدف و خزف کاشی کاری را استعمال می نمودند .
نزد باشندگان دوره کلکولیتيك وادى سند رسم الخط مجهول نبود .
اگر چه این رسم الخط خواص هندی دارد ولی شبیه به رسم الخط معاصرش
در اشیای غربی و شرق قریب میباشد و مانند آنها میتوان آن را رسم الخط
تقریباً تصویری خواند .
خلاصه با تذکار مراتب فوق باید اظهار نمود که : بصورت عمومی مدنیت
اندوس باتقا فت دوره كلكوليتيك آسيای غربی و مصر موافقت داشت .
بر علاوه حوزه سند از خود صاحب پاره ممیزاتی هم بوده که در غرب آسیا
در مدنیت سومری های بین النهرین دیده نمیشد . بطور مثال شناسائی پنبه


(١٢)

و کشت و کار آن مخصوص اینجا بود وغرب آسیا و مصر تا دو هزار سال بعدتر
هم از آن خبر نداشت .

هکذا قرار نظرية سرجان مارشال ساختمان شهر های مستحکم و حمام های بزرگ
و خا نه های مستریح باشندگان « مو هنچو دیرو » و « هریه» چیزی است
که در دوره های قبل التاریخ مصر وبین النهرین دیده نشده البته در آسیای
غربی پول زیاد در ساختمان معابدو مقابر سلاطین خرج میشد ولی توده عوام
زنده گانی خیلی پست داشتند و بمنازل بسیار ساده و بسيط كلى اکتفا
می نمودند حال آنکه در وادی اندوس بهترین عمارات مال توده عوام بود.
باشند گان دو ره كلكو لى تيك وا دی اندوس در صنعت هم خیلی ها
مهارت داشتند . سرجان مارشل میگوید : « مهر هائی که دران گاوهای
کوهاندار وغیره کنده شده از نقطه نظر صنعت هيكل تراشی خیلی قابل تمجید
است و گفته میتوانیم که تا عصر كلاسيك يونان نظیر آن به آسانی بمیان نیامده.»
بدین قرار مدقق انگلیس اظهار نظریه میکند که دوره سنگ مخصوصاً دوره
سنگ صیقلی و بازعصر كلكوليتيك كه قسمت اخیر این دوره است در هند ومخصوصاً
در حوزه سند رونق زیادی داشته و اینجا درین دوره ها برای حیات بشر خیلی ها
مساعد بود .

تفصیل مدنیت عصر كلكوليتيك وادی سند که بعقيده سرجان مارشل مربوط
به باشند گان پیش از آریائی این قطعه میباشد در سه جلد بسیار بزرگ بنام
موهینجودیرو ومدنیت حوزه سند » نشر شده در اخیر مقدمه که در ابتدای جلد
اول طبع شده ضمناً تحریر است : « قرار اکثر قرائین چنین مینماید که از وادی
اندوس تانیل در تمام این قطعه وسیع اسم مدنیتی از قدیم ترین زمانه ها وزیده
ودرعين حالیکه این مدنیت در ین ساحه وسیع عمومیت داشت هر نقطه واجد ممیزات


( ۱۳ )

محلی هم بود که در اثر آن ثقا فت های محلی با اشکال مخصوصی بمیان
آمده است . « (۱)
پس با مختصر تذکار فوق که مستند به تحقیقات علمی میباشد در ین شه تی نمیما ند
که مدنیت كلكولى تيك در شرق آريانا در حوزه رود سند که سر حد طبیعی و تاریخی
کشور ما و هند میباشد ترقی کامل داشت و مظاهر ان تا ۶ هزار سال ق م هم به
مشاهده پیوسته است .
بلوچستان: قرار تحقیقاتیکه در بعض نقاط بلوچستان مثل ( نال N11 ) و جاله وان
قریب کویته وغیره جاها بعمل آمده معلوم میشود که شواهد مدنيت كلكولى تيك
طوریکه در وادی اندوس دیده شده درین جاها هم انبساط داشت .
« انو » نزديك مرو: در ۱۹۳۳ هیئت امريكائي تحت نظر ( پومپلی ) R.Pumpelly
در دو تپه مقام « انو » قريب مرو تحقیقات نموده و از انجا هم ادوات سنگی
و مفر غ وظروف فیکری مربوط به دوره کلكولى تيك کشف شده است . بین ظروف
دوره کلكولى تيك سيستان و آنهائیکه در « ا نو » بدست آمده در تخنيك و رنگ
وتزئينات شباهت زیاد موجود است . این نظریه از طرف مستر « اندروس » هم
تصدیق شده بلکه مشارالیه در ادوات سنگی و مفر غ این دو جا شبا هت های
زیادی می بیند ( ۲ )
پس با همین بیانات مختصر درین زمینه اکتفا کرده میگو ئیم که شواهد
مدنيت عصر ( كلكولى تيك) در حواشی شمال آریانا در حوزه سفلی اكسوس
آمو دریا و مر گیان « رود مرغاب » هم کشف گردیده
باتذكار مراتب فوق و نگاهی که به چهار گرد افق افگنده شده در مطالعه
(۱) ده صفحه مقدمة جلد اول کتاب ( موهنجو دير و ومدنيت وادی سند) نگارش سر جان
مار شل ملاحظه شود.
(۲) فصل ۳۰ کتاب ایئر موست ایشا تالیف سر اورل استن ملاحظه شود .


(١٤)

مطالبی که موضوع بحث ما است به چوکات طبیعی و تاریخی آریانا تماس حاصل نمودیم
و حتی بصورت غیر محسوس از بعض نقاط داخل حدود تاریخی آن هم صحبت کردیم .
چون حوزه اندوس مخصوصاً متاسفه غربی آن داخل خاک تاریخی آریانای قدیم است
و « موهنجو دیرو » و « هریه » با بیش از ۷۰ محل دیگر که از نقطه نظر قبل التاریخ
مطالعه شده و بطرف غرب اندوس افتاده و بعض نقاط آن تا وزیرستان جنوبی
و دیره جات و بنیر هم انبساط دارد ، واضح گفته میتوانیم که در نتیجه
تحقیقات « موهنجو دیرو » و « هریه » روشنی زیادی به وضعیت دوره کلکولی تیك
حصه شرقی آریانا افتاده است .
همچنین بیائیم به ( نال ) و ( جاله وان ) قریب کویته که داخل بلوچستان اند
و بلوچستان عبارت از ( جدروزیای ) قدیم است که بشهادت همه مورخین
كلاسيك يونان و لاتين جنوبی ترین ولایت آریانا بود . پس از روی نتائجی
که از نقاط مذکور بدست آمده شواهد زندگانی دوره کلكولی تيك در حصص
جنوبی خاك تاریخی آریانای قدیم هم تصدیق شده است .
بهمین ترتیب تحقیقاتی که از طرف هیئت پومپلی آمریکائی در ( انو ) قریب
مرو شده از چوکات تاریخی آریانا دوری ندارد بناء علیه مظاهر مدنیت و حیات
عصری را که مطالعه میکنیم در شمال اکوس در سغدیان غربی و حوزه سفلی
مرغاب حوالی مرو هم بمشاهده رسیده است. همچنین قسم تحقیقاتی « که سراورل
استین » در اطراف هامون و خاک های سیستان نموده همه داخل چوکات آریانا
و روشنی است که از طرف حصص غربی مملکت به این مسئله می افتد .
مساعدت خاک آریانا : خاك آریانا برای زند گانی عصر کلكولی تيك
خیلی ها مساعد بود . پیشتر در تعریف این دوره وحیات مربوطه آن تشریح
دادیم که زندگانی دوره کلکولی تیك از روزی آغاز میشود که بشر
از بلندی ها به حوزه رودخانه های بزرگ فرود آمده است چنانچه بطور


(١٥)

مثال از وادی نیل و حوزه بین النهرین اسم بردیم چون درین وقت صید شکار کم شده وزراعت و مالداری بیشتر معمول گردیده است بشر به زمین بیشتر علاقه پیدا کرده و در نتیجه قریه ها و حتی شهر هادر وادی های حاصل خیز و هموار رودخانه های بزرگ ظهور کرد آریانا از نقطه نظر ساختمان طبیعی خاك خود هم بلندی ها دارد که باشندگان قدیم آن حیات دوره شکاری را در انجاها سپری کرده اند وهم وادی های رود خانه های بزرگ ومساعد مانند اندوس در حاشیهٔ شرقی، اکسوس در حواشی شمالی و هیرمند در عین وسط حصه غربی مملکت که به هامون سیستان منتهی میشود تا حال از روی تجسس و کشفیاتی که بعمل آمده مدنیت عصر كلكولى تيك در ٤-٥ هزار سال ق م ونزديك تر نا مقارن هزار اول ق م عموماً دروادی های همین رودخانه های نیل - دجله - فرات - اندوس، اکسوس، هیرمند وغیره بعمل آمده و با وجودیکه این قبیل تحقیقات تازه در داخل قلمرو موجودهٔ کشور ما شروع شده گفته می توانیم که خاك آريانا رول بزرگی در ظهور و پرورش وارتباط پهلو های مختلف این مدنیت بزرگ بازی کرده است.
کشفیات در سیستان افغانی : تا ١٩٣٦ در داخل قلمرو خاك افغا نستان تحقیقاتی در زمینه قبل التاریخ شروع نشده بود. در اثر تحقيقات «سراورل استن» در سیستان وکشفیات «سرجان مارشل» در بلوچستان هیئت حفريات فرانسه مصمم شد که بار اول در سیستان افغانی به این گونه اقدامات مبادرت ورزد. موسیوه «هکن» و «موسیو گریشمن» با همکاران خود در سال مذکور وارد قلعه کشک، یعنی مرکز سیستان افغانی شده و بعد از مطالعه اراضی، هیئت دو حصه شده دسته ئی به (ناد علی) محل (زرنج) پایتخت با شکوه قديم سیستان که به ۱۲ کیلومتری جنوب قلعه کشک واقع است مشغول حفریات شدند و دسته دیگر در وسط ریگزار قریب (تاروسار) در نقطه ئی که ۲۰ کیلومتر از آب


(١٦)

در بر میداشت مقدمات کار را فرا هم آوردند . و برای اینکه نقاط مذکور
خوب تر شناخته شود اول به معرفی آنها می پردازیم :

نادعلی : (١) نقطه ئی که روی نقشه امروز بنام (نادعلی) یاد میشود ويك
منطقه خیلی وسیع خرابه زار ، يك قلعه جنگی جدید ساخت و يك قریه كوچك
بلوچی را در بر میگیرد محل (زرنج) پایتخت قدیم سیستان است که از جمله
شهر های خیلی کهن و باستانی آریانا بحساب میرفت . زرنج شهری بود در
حاشیه شرقی هامون سیستان و اصل ریشه نام آنهم از اسم اوستائی هامون
که زیره Zareh باشد بمیان آمده بیزنک میگوید که در زند دریاچه (زرایو)
(Zarayo) یا (زرایانگ Zarayangh) (٢) میگفتند واز آن کلمه زارانکا
Zaranka بمیان آمده . (آرین) باشندگان شهر زرنج را زرنجی Zarangi
و بطلیموس از انها به اسم درانجی Drangi یاد کرده است و این تذکرات
هر کدام بجای خود نشان میدهد که شهر زرنج و باشندگان آن از زمانه های
قدیم معروف بودند خرابه های این شهر باستانی هنوز ساحه وسیعی را پوشانیده
و تقریباً در وسط آن تپه بزرگی است که بواسطه سرخی رنگ خشت های
آبادی های قدیمی که هنوز بقایای تهداب دیوار های آن فراز تپه مذکور
موجود است بنام (سرخ داغ) یاد میشود تقریباً به فاصله چهار صدمتر جنوب
سرخ داغ تپه دیگری است موسوم به (سفید داغ) ارتفاع این تپه تقریباً مانند
تپه اول الذکر (٣٠ متر است) ودامنه های آن با نشیب پایان شده و در آن
قطار خشت های خام مشاهده میشود این دو تپه دو نقطه مهمی است که وجود
شهر مهم و قدیمی را در اینجا یاد دهانی میکنند . سرخ داغ بذات خود اصلاً
مقبره و سفید داغ قلعه جنگی بوده است .
(١) به راپور ت موسیو گریشمن در سالنامه ١٣١٧ مراجعه شود
(٢) متن مقاله موسیو گریشمن رئیس فعلی هیئت حفريات فرانسه در افغانستان به ترجمه
این مقاله در سالنامه ١٣١٧ مراجعه شود .


(١٧)

به فاصله ۱۵۰۰ متری جنوب غرب سرخ داغ تپه سومی وجود دارد که
از حیث بلندی از دو تپه فوق الذکر پست تر و از نقطه نظر ساحه از آنها
وسیعتر است و فراز آن عمارت تازه ساخت بالاحصار ناد علی دیده میشود که
فعلا قوای عسکری در ان رهایش دارد .
راهی که فعلا از "قلعه کنگ" به طرف "قلعه فتح" میرود از این شهر ویرانه
عبور میکند و حد بحد بعضی قسمت های دیوار خارجی آن بنظر میخورد .
اینجا را مردمان محلی " دشت مرتضی علی " مینامند . پارچه های تیکر
براق که روی زمین را پوشانیده ارائه میکند که این شهر اسلامی مانند بسا
شهرهای دیگر سیستان در ١٣٨٤ بدست تیمور لنگ خراب شده است .
بطرف شرق ، شمال ، وشمال شرق پارچه ، پارچه ، بقایای دیوارهای شهر
قدیمی حد بحد هنوز پا برجا است . این دیوارها از خشت خام ساخته شده بود
و از روی ار تفاع فعلی آنها که به ٤ - ٥ متر میرسد بصورت قیاس گفته
میتوانیم که تعمیرات تدافعی شهر خیلی مهم بود .
بطرف مشرق "سرخ داغ" بزرگترین پارچه این دیوار قریه كوچك بلوچ
موسوم به "قلعه نظر علی خان" را از وزش باد ها نگه میدارد . بطرف شرق
قلعه و آبادی های متصل آن خرابه های شهر قدیمی دیگر افتاده است .
و صورت این خرابه ها با خرابه های شهر اسلامی "دشت مرتضی علی" فرق
دارد . اینجا مانند شهر اخیرالذکر خرابه ها مسلسلا پشت هم نه افتاده اند بلکه
گاه گاه میدان های همواری دسته ئی از خانه ها را از هم جدا ساخته و گاهی
فراز تپه های کوچکی فقط خانه یا رهایشگاه مهتری دیده میشود و دورتر يك
سلسله خرابه های دیگری وجود دارد که مزارع و کشت زارها آنها را از
خرابه های فوق الذکر جدا میکند. از روی بقایای فعلی این شهر که
تقریباً تا دو نیم کیلو متر مربع را در بر میگیرد چنین معلوم میشود


(۱۸)

که این شهر مانند بسا شهرهای عصر قدیم در داخل محوطۀ دیوارهای خود بعلاوه خانه و منازل اهالی باغ‌ها و مزارع هم داشته چنانچه وضعیت شهر بابل هم همین طور بوده است .
اغلب عمرانات این شهر که آنرا «زرنج» پایتخت قدیم سیستان میدانند با خشت‌های كوچك پخته ساخته شده بود . در روی زمین از تیکر های معمولۀ سرخ بسیار کم دیده میشود و در میان آنها پارچه های خاکی یا سیاه نادر است .
موسیو هاکن و موسیو گریشمن با همکاران خود تحقیقات را در دو نقطه شروع کردند یکی در تپۀ «سرخ داغ» و دیگری در «ساروتار» و عجالتاً راپورت موسیو گریشمن «راجع به تپۀ سرخ داغ» در دست است و در سالنامۀ ۱۳۱۷ هم نشر شده است . تپۀ سرخ داغ به يك كيلو متری شرق راهی افتاده که « قلعۀ كنگ » را به «قلعۀ فتح» وصل میکند. این تپه قریب ۲۰۰ متر طول ، ۵۰ تا ۶۰ متر عرض و ۳۱ متر بلندی دارد . سه رخ آن یعنی شرقی ، شمالی ، وغربی خورده شده و سراشیب دارد. ورخ جنوبی با نشیب ملایمی پایان میشود و نقطه ئی که برای حفر انتخاب شد قریب دامنۀ غربی واقع میباشد .
آبادی نمره اول :
عمراناتی که روی سطح تپه واقع بود و آخرین مرحلۀ آبادی و اشغال آنرا نمایندگی میکند از گزند زمان و آسیب روزگار خسارات زیاد کشیده . عمارت مذکور بالای تهدابی بنا شده که از خشت های نیم پخته و پخته آباد شده و يك سطح غیر منظمی تشکیل داده بود که از ۳ تا ٤ متر ضخامت داشت. دیوارهای این عمارت همه افتاده و در قسمتی که ذریعۀ حفریات خالی میشد حصه ئی د یوار معلوم شد و از خشت خام تعمیر شده بود. در مجاورت آن پارچه های زیاد خشت پخته که به الوان سفید و آبی رنگ شده بود بدست آمد . این خشت ها سطح داخلی اطاق را تشکیل میداد . به فاصلۀ ۱/۵۰ بالای زمین در میان خشت های نیم پخته مجرا های


(۱۹)

آمده و بصورت بیضوی یا مربع کشیده شده بود.

آبادی نمره ٢ :
در اخیر حفریات بعمق ٧/٧٠ و ۱٢/۵٠ قطارهای خشت خامی پیدا
شد که هنوز پایان میرفت . این خشت ها با نوده ئی که تشکیل داده بود برای این
مقصد به جدار تپه چسپانیده شده بود تا سطح بزرگتری بدست آید . آنجا آبادی
دوم بر پا شده بود که حفریات فقط در يك گوشه آن عملی گردیده وادامه کارها
به زمانۀ دیگری موکول گردیده است . در دیوارهای خارجی خشت خام
و در دیوارهای داخلی خشت خام و پخته بکار رفته است تیکرهای آبادی نمره اول
عبارت از پارچه های ظروف گلی معمولی است که بکلی از تزئینات رنگ عاری
میباشد . رنگ گل ظروف مذکور نصواری سرخ یا خاکی است . خمیره آن چندان
صاف نمیباشد و لب های ظروف مذکور نسبتاً ضخیم است و با چرخ ساخته شده
در میان ظروف جام هائی که ته آن هموار و دهن آن کمی کشاده است و مرتبان هائیکه
دهن آن مختلف است دیده شده . در میان اشیای چودنی سرهای پیکان سه کوشه
خیلی مهم است . یکی آنها چون از خود دندانه هم دارد تیرهای عصر سیتی را
رایا ددهانی میکند . دیگر از قسم اسلحه باب نوك خنجر چودنی هم کشف شد
از جمله اشیای مروج خانه و آرایش يك ، سوزنی یافت شده که سر آن هموار و اخیر
آن مدور میباشد و دیگر گوشواره نقره ئی بدست آمده است .
روی زمین آبادی نمره اول پارچه های ظروف سنگی بقایای بشقاب ها، کاسه ها
وهاون هائی بدست آمده که از سنگ سخت سیاه یا خاکی تیره خیلی قشنگ ساخته
شده و مواظبت زیادی در ساخت آنها بکار رفته . اشیای استخوانی کم دیده شده و جزیك
ین و يك تکمه چیز دیگری بدست نیامده .
در آبادی نمره دوم تیکر ها با اقسام و اشکال متنوع دیده شده
و موسیو گریشمن آنرا به ٤ دسته تقسیم نموده :


(۲۰)

اول : تیکرهای عادی وظروف آن عبارت است از مرتبان های گلی زرد
یاسرخ، گیلاس هائی که تۀ آن هموار است وتزئینات مخطط دارد ، آبخوره های كوچك،
خاکی راک ، جام ها وسرپوش های بزرگ باترئینات مخطط وبریده بریده .
دوم : تیکرهای سرخ که ظروف آن کمیاب است و بعضی هائی هم که پیدا شده
عبارت از طشتک هائی است که تۀ آن هموار یا کمی برآمده وجدار اطراف آن تنگ
یا کشاده میباشد وازخاک میده صاف خیلی پخته ولشم ساخته شده ورنگ آن سرخ
مایل به نصواری و یا شیرچائی میباشد
سوم : تیکر های خاکی سیاه که نمونه های ظروف آنهم کمیاب است وفقط بعضی
پارچه های گیلاس که تۀ آن هموار است، یك جام و پارچۀ دراز لوله چیز دیگری
بدست نیامده (۱)
٤ : تیکرهای ملون : ظروف مربوط این دسته از خاك هائی سا خته شده
که دا رای رنگ های زرد ، گلابی سرخ میباشد . ظروف يك رنگ سیاه یاسرخ
کمیاب است . اغلب اوقات در تزئینات ظروف چندین رنگ بکار رفته وصنعت کار
کوشش نموده تا رنگ روشن را در مقابل تیره بیا ورد چنانچه سفید وزرد
متناوباً باسیاه وسرخ کار شده، اختلاف رنگ ها زیاد است، بعلاوۀ الوان فوق رنگ
نارنجی با اختلاط سرخ وزرد بدست آورده شده، سرخ زردنما و جگری هم دیده میشود.
نقش های ظروف مذکور عبارت از اشکال هندسی خیلی ساده است که بدون
وجود کدام مایع گلی دیگری که روی آنها زده شده باشد مستقماً بالای جدار
ظروف رسم شده وعموماً خطوط دائره وی راست یا منحنی، مثلث ها ودایره ها
کشیده شده است . از دسته تیکر های رنگه فقط دوقسم ظرف بدست آمده یکی
مرتبان های شکم برآمده که تنه آن هموار و گردن آن کشاده است و دیگر
یکنوع سرپوش ها که در وسط خود برجستگی برای گرفتن دارند .
(۱) از ین نوع تیکر وظروف در تپۀ سیالك نز د يك كا شان بسیار پیدا شده


(۲۱)
در ابادی نمره دوم از قسم اسلحه پیکان یا سر تیر بشکل برگ بید بسیار دیده میشود که در آبادی نمره اول ازان اثری نبود.
پیکان های سه پهلو هم بدست آمده، تکمهٔ گل کمر بند، پین وبازو بند هم کشف شده است. از اطاق های آبادی نمره دوم تپه سرخ داغ سه چیز طلائی بدست آمده یکی دسته پیش قبض بشکل تکمهٔ محدب که به اطراف خود چهار سوراخ دارد اصلاً این دسته از چودن ریخته شده و روی انرا با ورقه طلا گلیت نموده اند و روی آن شکلی بصورت (S) برجسته معلوم میشود. دوم صفحه ئی که روی آن کدام چیز نصب بوده و تزئینات برجسته بشکل مارپیچ دارد. سوم يك پوش یا قطی كوچك . از اشیای سنگی جز يك هاون کلان و دو دسته آن چیز دیگری دیده نشده.
ارتباط خارجی و نتیجه: بیشتر گفتیم که تجسسات در زمینه قبل التاریخ در سیستان افغانی تازه شروع شده و حفر یاتی هم که در تپه سرخ داغ بعمل آمده عین شروع کار را نشان میدهد زیرا از ۳۱ متر بلندی تپه فقط ۱۲/۵۰ متر یعنی تقریباً يك ثلث آن حفر شده و ۲۱ متر دیگران باقی مانده تا به سطح جلگه برسد و تجربه ثابت نموده که عموماً ابادی های قدیم تر پا یان تراز سطح جلگه میباشد بناء علیه پاره معلوماتی که عجا لتاً در دست داریم مر بوط به دو آبادی و دو عصر اخیر زندگانی تپه سرخ داغ است که بحیات با شندگان زرنج در هزار اول قم رو شنی خفیفی می اندازد بناء علیه هنوز انقدر شواهد در دست ندار یم که با افق خارجی مقایسه کنیم و اگر مقایسه هم کنیم مظاهر دو دوره اخیر ابادی سرخ داغ است که قسمت های قدیم آن هنوز دست نخوده معذلك اینقدر میتوان گفت که ظروف گلی ملون آبادی نمره دوم سرخ داغ با ظروف گلی چندین رنگ «انو» قریب مر و شباهت بهم میرساند چنا نچه این دو را موسیو گر یشمن بهم مقایسه کرده و مستر اندروس بصورت عمومی در تخنيك و رنگ و تزئینات ظروف دوره كالكولي تيك سيستان و «انو» مشابهت های زیادی می بیند. قرار نظریه مرسیو گریشمن بعضی ظروف گلی سرخ داغ مخصوصاً ظروف گلی خاکی سیاه و پارچه


(۲۲)

توله افغان به که بالا ذکر کردیم به اشیائی که از مقابر نمره B تپه سيا لك
(۱) نزديك کاشان پیدا شده شباهت دارد، حتى بنظريه او از نقطه نظر اصول
معماری هم میان سيا لك و سرخ داغ شباهت موجود است.
موسیو گریشمن در اخیر را پورت خود راجع به سرخ داغ چنین اظهار نظریه
میکند: «قسمتی که تا حال حفریات شده فقط شواهد زندگانی دودوره اخیر
این تپه را وانمود میکند که هر دو مربوط به هزار اول ق م میباشد، در تپه ئی که
۳۱ متر ارتفاع دارد و از آن جز ۱۲٫٥۰ متر حفر نشده امکان دارد که
آبادی های قدیمی تر از سطح فعلی جلگه پایان تر باشد چنانچه در تپه های فارس
اغلباً این نظریه به حقیقت پیوسته است. چون هنوز ۲۰ متر دیگر حفر نشده
فقط از روی رقم ۲۰ متر به جرئت فرض کرده میتوانیم که در طبقات تحتانی
معلوماتی راجع به ظروف تیکری سه هزار و چهار هزار سال قبل پیدا شده و مسائل
ارتباط آن با تیکرهای تپه های فارس و وادی سند روشن تر گردد»
از روی چند سطر فوق معلوم میشود که با وجودیکه این قبیل تحقیقات تازه شروع
شده معذلک ارتباط مدنیت دوره کلكولى تيك وادی سند و بلوچستان و مناطق شمال
اکسوس و اراضی بین خزر و خیلج فارس و دورتر تا سوزیاب و عیلام در بین النهرین
به وادی هلمند و حوزه هامون سیستان تعلق دارد. «سرا ور ل استین» اظهار
نظریه میکند که حوزه هیرمند و سیستان همه دوره های مدنیت كلكولى تيك را
دیده و سپری کرده موقعیت سیستان ورولی که در بن زینه بازی کرده مخصوصاً
توجه مدقق انگلیس را بخود جلب کرد. و می نویسد که موقیت سیستان بین «سوز»
در غرب و «انو» در شمال و بلوچستان و حوزه سفلی اندوس بطرف جنوب شرق

(۱) حفریات سيالك جلد دوم تالیف موسیو گریشمن


(۲۳)

خیلی مهم است وهمه این نقاط از يك مدنیت قبل التاریخ مستفید بودند (۱)
سر اورل استین در باب تشابه مظاهر این مدنیت هم عمیق شده ومیگوید «معلوم
نیست که قرابت مظاهر مدنیت در اثر مهاجرت بمیان آمده یا فتوحات یا مر اودات
دوستانه دران دخیل است چیزیکه واضح است عمومیت مدنیت است واز حوزه
سند (موهنجو دیرو) جنوب پنجاب (هریه) بلو چستان (نال) آثاری بد ست
آمده که از پهلو های مختلف یکطرف با مدنیت قبل از سومری بین النهرین
ومدنیت های يك ودوم سوز واز طرف دیگر بامدنیت ماورای بحیره خزر (شمال
اکسوس ) شباهت زیاد دارد .چون سیستان در میان این همه نقاط متذکره راه طبیعی
بود از امکان بعید نیست که در ارتباط نقاط مذکور به رنگی از رنگ ها دخیل نباسد .
«اگر روی نقشه دیده شود دلتای هیرمند تقریباً بيك فاصله پنصد میلی از «انو»
و«مو هنجو دیرو» افتاده ،بین ظروف تیکری قبل التاریخ دوره انه اولى تيك
يا ( کلمكوتيك ) سیستا ن چه در شکل وچه در تخنيك وچه در رنگ وظرو فی که
هیئت امریکائی پو مپلی از (انو) کشف کرده شبا هت زیاد است چنانچه این
نظریه از طرف مستر. اندروس Mr. Andreuss هم تصدیق شده است . » (۲)
پس از روی بیانات فوق واضح معلوم میشود که باوجودیکه تحقیقات قبل التاریخ
در دلتای ' هیرمند وسیستانی افغانی تازه شروع شده وهنوز در کل صفحات
مملکت ادامه نیافته باز هم چه از روی همین تحقیقات مقدماتی ' چه از روی
کشفیاتی که در حوزه اندوس و شمال ا کسوس وبه حواشی سرحدات تاریخی
آریانا تماس دارند و از روی نظریات عمومی مدققین بزرگی که در طی مطا لعات
فوق از آنها نام گرفته شد بدون چون و چرا خاك آريانا نه تنها در صحنه بزرگ مدنیت
كلمكولى تيك كه از حوزه.سند تاوادی نیل انبساط داشت شامل بود بلکه هسته مرکزی

(١) صفحه ٩٥٦ -٩٥٥ اینر موست ایشیا تالیف سرا ورل استین
Innermost Asia by Sir Aurel Stein
(۲) فصل ۳۰ کتات اینرموست ایشیا تا لیف سرا ورل استین تا اخر درین موضوع مطالعه شود


(٢٤)

وعامل ارتباط پهلو های مختلف آن شمار میرفت و با مثال کوچکی درین
زینه بیشتر روشنی می اندازیم.

لاجورد و رول آن در مراودات آریانا: در مراوداتی که آریانا در زمانه های

قبل التاریخ و اعصار قدیم تاریخی با کشورهای کهن جهان داشته يك جز بصورت محقق
روشنی می اندازد و هیچ کس از وجود آن منکر شده نمیتواند و آن لاجورد است . قرار
شهادت مورخین قدیمه معدن لاجورد در زمانه های باستان به استثنای شمال شرق
آریانا یعنی بدخشان در هيچ يك نقطهٔ دیگر زمین پیدا نمیشد و محصول طبیعی بود
منحصر به کشور ما . این معدن قیمت بهادر درهٔ یمکان بدخشان در نزدیکی راه
«کران» وحوالی قریهٔ «فرگامو» وجود دارد و هنوز هم استخراج و صادر میشود.
مدققین در مطالعات خویش چه در زمانه های قبل التاریخ و چه در اعصار
قدیم تاریخی هر جا که اثری ازین سنگ قیمت بها یافته اند نتیجه چنین گرفته اند
که مراودات تجارتی و رفت و آمد میان همان نقطه و گوشهٔ شمال شرقی کشور ما بر قرار
بود اينك در سطور ذیل اول نقاط و طبقاتی را که لاجورد از آن پیدا شده
با ذکر تاریخ آن خاطر نشان نموده و بعد در اطراف آن تبصره میکنم:

(۱) تپهٔ سيالك نزديك كاشان . ازین جا اشیای كوچك لاجوردی از طبقهٔ
سوم به بعد پیدا شده و تاریخ آن به مناصفهٔ اول هزار چهارم ق م نسبت میشود.

(۲) سرزمین سومر . اینجا از مقبره های شاهان سلالهٔ «ایور Ur» ( حوالی اخیر
هزار چهارم ق م ) يكعدهٔ زیاد اشیای طلائی ونقره ئی بدست آمده که در آن
قطعات و نگینه های لاجورد نصب است هكذا از آبده ئی موسوم
به «علم» از غنون هائی بدست آمده مزین که در آن صحنه های میتولوژی
و داستانی را با صدف و عقیق سرخ و لاجورد زینت کرده اند.

(۳) در بین النهرین در اوائل دورهٔ ظهور رسم الخط (حوالی ۳۰۰۰ - ۳۵۰۰
ق م ) از طبقه ئی که آنرا «جمدت نصر» گویند اشیای لاجوردی کشف شده است.


(٢٥)

(٤) در سوز و طبقه چهارم تپه سيالك (قريب كاشان) از طبقه ئى كه پارچه هاى
گل با نوشته هاى قبل التاريخ بدست آمده زيورات زياده زين با لاجورد كشف شده.
(٥) در مصر از مقبره توتان خامون Toutankhammon که تاريخ آن به حوالی ١٤٠٠
ق م نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد بدست آمده .
(٦) در عیلام از خزانه شو شيناك Chouchinak (حوالی ١١٠٠ ق م) آثار
لاجورد یافت شده . (۱)
از روی پاره ملاحظات فوق معلوم میشود که لاجورد حصص منتها الیه شمال
شرقی آریانا در ٤ هزار سال ق م یعنی ٦ هزار سال پیشتر از امروز در تمام کشورهای
غربی آسیا از خاک های فارس گرفته تا وادی نیل انتشار یافته بود . در سرزمین
سومرو بين النهرین و اراضی جنوب سواحل خزر و خلیج فارس که زیر نفوذ عیلامی
آمده و در سه هزار ق م کولتور عیلام در انجاها قوت گرفته بود لاجورد معروف و عمومیت
داشت و پیش از بنکه رسم الخط در بین النهرین در حوالی ٣٠٠٠ و ٣٥٠٠ ق م
ظهور کند اشیای لاجوردی در طبقات مدنیت آنجا دیده میشود .
لاجورد و زیورات و اشیای لاجوردی در خاك های فارس و حوزه های دجله
وفرات يعنى خاك سومر و عيلام محدود نمانده بلکه به سر زمین فراعنه هم رسیده است
چنانچه طوریکه اشاره کردیم از مقبره توتان خامون که تاریخ آن به ١٤٠٠ ق م
نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد یافته اند .
پس لاجورد بدخشان و وجود آن در نقاط مختلف آسیای غربی حتی در ٦ هزار
سال قبل دلیلی است قاطع و آنچه در زمینه مدنیت های قبل التاريخ عصر «انکولی
تيك» آریا ناو ارتباط آن با کشورهای غرب اسیا و عمومیت این مدنیت بزرگ
از حوزه اندوس تا حوزه نیل نوشتیم همه را بصورت بارز و روشن تائید میکند
این را هم پیشتر مستند به نگارشات سراورل استن گفتیم که سیستان و حوزه
(۱) مقاله لاجوردورول آن در تاریخ مراودات آریانا با کشورهای غربی آسیادر شماره
اول مجله آریانا ملاحظه شود .


(٢٦)
هيرمند (١) با موقعیت مساعد جغرافیائی خود رول عمده ئی در اعصار قبل التاریخ
در انتشار پهلوهای مختلف مدنیت کلکولى تيك اين ساحۀ بزرگ بازی کرده
است . لاجورد و انتشار آن در نقاطی که ذکر رفت با صراحت تمام نشان میدهد
که شش هزار سال قبل راههای رفت و آمد و تجارت حتی در نقاط صعب المرور و حصص
خیلی کهستانی آریانا که بدخشان باشد هم وجود داشت و این راه طبیعی از یکطرف
به جلگۀ فراخ باختر و حوزه های شاداب ومدنیت پرور رودخانه های حصص غربی
آریانا مخصوصاً حوزۀ هيرمند و سيستان وصل بود و از انجا قرارا كشراحات مالات
از مجاورت نقاطی که ذکر کردیم به سواحل دریای سفید ووادی نیل منتهی میشد .
« بارتولد » در جغرافیای تاریخی خود از وجود لاجورد در ابنیۀ قدیم مصر واشور
صحبت کرده و به این نتیجه میرسد که در قدیم ترین ازمنۀ تاریخ میان آریهای باختری
وساکنین کشورهای عربی اسیا و باشندگان سواحل دریای سفید روابطی برقرار
بود. مستند بر تاریخ هائی که بیشتر بصورت محقق معین کردیم گفته میتوانیم که نه
تنها در قدیم ترین زمانه های تاریخی بلکه حتماً در دورهای قدیم تر که جزء زمانه های
قبل التاریخ شود روابط میان آریهای باختری و کشورهای غرب اسیا برقرار بود
آریاها قراریکه در فصل های اینده شرح خواهیم داد قدیم ترین عنعنات تاریخی ٬ ادبی
حماسی خویش را در باختروسایر نقاط آریانا بمیان آورده و در حوالی ٢٠٠٠
قم بنای مهاجرت را بطرف شرق ( هند) وغرب ( فارس ) گذاشتند. شرح این مطالب
با تفصیل در فصل و موقع معینه اش می آید اینجا مربوط به تجسسات قبل التاريخ همين قدر
متذکر میشویم که قرار کشفیاتی که در تپۀ سيا لك نزديك كاشان در خاك فارس بعمل
آمده آریاها درحوالی ١٠٠٠ قم در اراضی ماورای صحرای لوط ظهور کرده اند (٢)
وایشان طوریکه در فصل های آینده دیده خواهد شد مهاجرینی هستند که درحوالی
(١٩٠٠-٢٠٠٠ قم) از باختر از راهای درۀ هریرود وهیرمندو سیستان بدان طرف
حرکت کرده اند .
(١) سرجان مارشال در صفحه ٨ مقدمه جلد اول موهنجو دیرو ومدنیت وادی سند میگوید ، که
بشر در حوزه های نیل وفرات وكارون وهلمند واندوس یکسان مدنیت خود را انبساط داده است .
(٢) این نظریه مستند به نتیجه ایست که موسیو گریشمن از روی حفریات خود بدست آورده است .


(۲۷)

فصل دوم

آریا

کتله باختری هند و اروپائی
مدنیت ویدی
با نگارشات فصل اول روی هم رفته اینقدر معلوم شد که خاک آریانا
با وضعیت مساعد ساختمان و موقعیت طبیعی خود مسکون و دارای مدنیت بزرگ
بوده و این خود ثابت میکند که چند ین هزار سال بیشتر ازین قابل رهایش
بشر بود. با وضعیت موجوده هنوز بصورت عمومی و دقیق اظهار نظریه نمیتوان
کرد که باشندگان ٤ - ٥ هزار سال قبل کشور ما و هزاران سال بیشتر
ازین از نقطه نظر عرق و تیپ نژادی که بودند؟ یا همین آریاها بودند که مراتب
اولیه حیات قبل التاریخ را سپری میکردند و این نظریه ایست که به عقیده
ویدشناسان هندو جمعی از دانشمندان غربی سر میخورد زیرا علمای هندی باختر
و سایر حصص آریانا و پنجاب را مسکن اصلی و اولی آریاها میدانند و اینطور
هم نظریه دارند که از ۲۰ هزار سال پیش که مصادف به اولین ظهور ظروف
تیکری در مصر و به بعضی عقیده ها شروع دورۀ کلمکولیتيك دران دیار میباشد
آریاها مراتب اولیه حیات قبل التاریخ خود را در اینجا میگذرانیدند! جمعی
از علمای غربی هم که موضوع زبان های کتله باختری و شعب هندی و ایرانی
آنرا مطالعه میکنند به وجود زبان مادری آریائی در حدود ۸ هزار سال قبل
در باختر وحوالی قریب آن قایل میباشند. ازین ها استنباط میشود که باختر
کانون اولیه و اصلی آریا به معنی جامع عنصر هند و اروپائی یا اقلا مرکز
اولی آریا به معنی کتله باختری بود. صورت دومی این است که باشندگان
کشور ما در دوره هائیکه با لا ذکر شد مربوط کدام عرق دیگر بودند و پیش


(۲۸)

ازینکه آریاها در باختر ظهور کنند کسان دیگری که از نقطه نظر عرق با
ایشان فرق داشتند در اینجا زندگانی میکردند. این‌ها مسایلی است که تحقیق
می‌خواهد و هنوز یکطرفه و قطعی در اطراف آنها چیزی نمیتوان گفت تا جائیکه
از روی قدامت «وید» و «اوستا» و مخصوصاً از روی هم آهنگی این دو مأخذ
قدیم در ترسیم داستان‌ها که از زمانه‌های خود آنها خیلی‌ها قدیم‌تر بوده
معلوم میشود احتمال پیدا میکند که آریاها باشنده اصلی این سرزمین باشند
یا اقلاً همین «کتله باختری» که اصطلاح اسم آریا از روی روایات تاریخی
و ادب مخصوص آنها است در دورهای بسیار قدیمی که اشاره نمودیم از عنصر
هند و اروپائی جدا شده و مراحل حیات دوره «کلکولی تیک» خود را
درینجا سپری نموده باشند. بهرحال این قضایا در روشنائی تحقیقات جدید
روزی حل خواهد شد و اینجا حتی المقدور از نزدیکی به مسایلی که هنوز
تاریک است خودداری کرده عمومیت مسایل نژاد هند و اروپائی را که درین
یک و نیم صد سال یکطرفه و قطعی حل نشده به سرعت مطالعه میکنیم.

به اصطلاح عمومی اروپائی «آرین» به معنی جامع دسته‌ای از اقوام
را در بر میگیرد که زبان آنها بهم قرابت دارد و تمام ار و پا و حصه ئی از آسیای
قریب را اشغال کرده اند این معنی کاملاً اصطلاحی است و ثبوت و مورد
استعمال تاریخی ندارد.

به معنی کوچک تر اسم «آریا» مخصوص شاخۀ از عنصر هند و اروپائی
است که بین گنگا و سواحل خزر افتاده و باشندگان افغانستان و فارس و حصه
از شمال غرب هند را در بر میگیرد و پی‌آنها خواهیم دید که این دسته را
«کتلۀ باختری» میخوانند. این معنی اصطلاحی و فرضی و وضعی نیست
بلکه سراسر جنبۀ تاریخی دارد و دو مأخذی که از آریاهای کتلۀ باختری
مانده یعنی مجموعه سرودهای ویدی و اوستا کلمه فوق را بصورت «آریا» و


(۲۹)

«ایریا» در مورد خود استعمال کرده اند و در قدیم ترین دوره های ادبی ما معمول
و مروج بود گذشته از دو ماخذ «وید» و «اوستا» مورخون كلاسيك یونانی در مملکت
ما از قومی بنام «اری وا Arioi» و از خاك هائی بنام آریا Aria (حوزهٔ
هری رود) و آریانا Ariana (افغانستان قدیم) یاد کرده اند و این ها هر کدام
مدارك دقیق و صحیح تاریخی است که راجع به انتساب آریاها در بن سرزمین
در دست است و دیگران فاقد آنند و نشان میدهد که همان کلمۀ که به تعبیر
اوروپائی ها به معنی جامع به اقوامی نسبت میشد که در زبان شباهت به هم
دارند و بصورت اصطلاحی و فرضی در مورد آنها تطبیق میشود در مورد اهالی و خاك
کشور ما با سوابق و شواهد تاریخی استعمال میشد و هیچ کس ازین امر انکار
نمیتواند. (۱)

خوشبختانه خود اروپائی ها هم معنی کلمۀ (آریا) را بصورت وضعی و جامعی
که ذکر شد گذاشته و برای اقوامی که من حیث شباهت زبان به این کلمه
یاد میکردند ند اسم ترکیبی «هندو اروپائی» یا «هندو ژرمن» را بمیان
آوردند و به این صورت آریا مجدداً به معنی قدیم و تاریخی خود برگشت.
پیشتر گفتیم که موضوع «آریا» و «آریائی» اصلاً و اساساً در اثر تفصیل قرابت
هائی بمیان آمد که در زبان های دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده و این مسئله
در جمله بزرگترین کشفیات عصر ما است که با خود يك سلسله مسایل خیلی
مهم و دلچسپ دیگر را روی کار آورده است.

در مناصفه دوم قرن ۱۸ یکنفر مبلغ فرانسوی انکتیل دوپرون،
Anquetil-Duperon در سال ١٧٦١ به هند آمده اوستا را نزد پادسی های هند
مطالعه کرد و در ۱۷۷۱ اولین ترجمه آنرا به محیط اروپا عرضه داشت.

(۱) صفحۀ ٩ کتاب آریاها تالیف ژورژ پواسن ، Les Aryens, Par Gorges Poisson


(۳۰)
مجامع علمی ملتفت شدند که زبان کتاب مذکور یعنی «زند» با سانسکری شباهت دارد . یکنفر از مبلغین دیگر فرانسوی «کوردو Coeurdoux» در ۱۷۶۷ مکتوبی در اکادمی ادبیات و حفظ اثار فرانسه نوشته و بار اول موضوع شباهت بین کلمات سانسکریت ، یونانی و لاتین را وانمود کرد، در ۱۷۸۶ مستر ویلیم جان William Jones در خطابه ئی که در انجمن اسیائی کلکته ایراد نمود نظریه
قرابت زبان های سانسکریت و یونانی و لاتینی ، حتی جرمنی و سلتی را در میان نهاد.
این مطالعات ادامه یافت و چون در اوایل قرن ۱۹ موضوع قرابت السنه اقوام هند و اروپائی بادلا یل علمی ثابت شد طبیعی این نتیجه بمیان آمد که اقوام مذکور از يك نژاد بوده و در اصل و مبداء بهم اشتراك داشتند، به این ترتیب موضوع تجسس خانه اصلی و اولی آریا ئی طرف توجه علما قرار گرفت، از ان وقت تا حال تقريباً يك ونيم صد سال است که جمعی از علمای ملل مختلف درین زمینه مطالعه و اظهار نظریه میکنند و هر کس از پهلوئی مطالعات خود را شروع
کرده و با اقامه پاره دلایل کانون اولیه آریا را در نقاط مختلف مثل شمال اروپا، اسکاندینا و، فنلند، جرمنی، حوزه دانیوب، شمال بحیره اسود جنوب روسیه شبه جزیره بالقان، بین اورال و التائی، اسیای مرکزی سایبریا، پنجاب و غیره معین کرده اند که محض تذکار آن و نظریات و اسمای علما به جلد های ضخیم پوره
نمیشود بنا برین ازین همه جرو بحث ها يك قلم صرف نظر نموده به اولین نظریه عمومی که مهمتر ین و موثق ترین همه میباشد و دو منبع بزرگ آریا (سرودویدی و اوستا) انرا تائید میکند مراجعه میکنم. در اولین وهله ئی که موضوع آریا را قرابت السنه اقوام هندواروپائی بمیان آورد عقیده اولی و عمومی برین قرار گرفت که سرزمین اولیه ار پائی در دامنه های شمال هندوکش عبارت از حوزه کسوس یا صفحات باختر است. بزرگترین طرفدا این نظر یه مکس مولر Max Muller


(۳۱)

(۱) فرانسوالنور مانت Francoi Lenormrant (۲) بود
بالا اشاره کردیم که در ین يك و نیم صد سال راجع به تعیین مهد اولیه
وا صلی آریا ئی مطالعات زیاد شده و نظریات گونا گو نی بمیان آمده و با
تحقیقات آینده مهد او لیه آریا هر جا معین شود شود مسئله ئی که همه در آن
متفق اند و متفق خواهند بود و با هر نظریه ئی که تاحال بمیان آمده موافقت کامل دارد
و تازه ترین تجسسات انرا تائید میکند این است که باختر کانون ومهد آن
کتله آریائی است که در افغانستان و هندو فارس منتشر شده اند. اگر غیر از يك
کانون اولیه به کانون های فرعی دیگری قائل شویم و فرضاً باختر آن کانون
اولیه نباشد، بدون چون و چرا کانون فرعی آریائی های فغانستان و هندو فارس خواهد
بود و برای انها مهد و کانون اصلی هم بشمار میرود بناء علیه از جرو بحث های بی مورد
و در هم و برهم که بیش از يك نظریه شخصی ارزشی ندارد صرف نظر کرده مستقیماً
به استناد موثق ترین ما خذ آریائی متذکر میشویم که اوستایگانه کتابی است که اسم
گرفته و بصورت واضح مهد اولیه شاخه از اقوام هند وارو پائی یعنی «کتله
باختری» را که خود را «آریا» خوانده اند در «ایریانا ویجه » قرار داده است.
این مطلب کمی باریکی دارد و شرح میخواهد. درین شبهه ئی نیست که اقوام
هندو اروپائی از يك نقطه واحد منشب شده و در خاك های اسیا و اروپا پرا گنده
گردیده اند. این نقطه واحد هر نامی داشته و هر جائی که بوده : بوده ولی اریائی
های باختر زما نیکه دارای ماخذ ادبی و مذهبی شدند خاطره قدیم را اسم و صفت
و موقعیت معینی داده اند که از روی آب و هوا و مميزات جغرافیائی و تشخیص
بعضی رود خانه های ان میتوان انرا بین حوزه علیای سر دریا وا کسوس قرار داد
لذابه تناقص نظریات قسمتی از مدققین کاری نداشته موضوع آریا را در
کشور خود از «ایریانا ویجه » اوستاو« بخدیم سريرا م» شروع میکنیم
Lectures on the science of languvages 1861-64
Manuel d'histoire ancienne de l'Orient 1869


( ۳۲ )

تشابه زبان :
درین شبه ئی نیست که آریا ها عموماً از هند گرفته تا منتهی الیه غربی اروپا
منتشر شده اند و زبان های آنها بهم شباهت دارد، معذالك در ميان تمام السنه
اقوام هند و آروپائی زبان سنسکریت و زند كمتر از يکد یگر فرق کرده
وبیشتر بهم شباهت دارند و محض از لحاظ تشابه زیاد آنها گفته میتوانیم که مرکز
حیات و مهاجرت آریائی نقطه بوده که این دو زبان در انجا حرف زده میشد
اینجا فوراً سوالی در میان می آید که این نقطه کجاست؟ جواب سول خیلی اسان
وبدون اقامه دلايل گفته میتوانیم که عبارت از حوزه اکوس « باختر » میباشد
وبدنشا سان عموماً به این معترف اند که قسمت قدیم سرودویدی در غرب «سندهو»
در« کاپيسا » وديگر نقاط آريانا به ميان آمده و قرار اشارۀ این سرود ها .
سرودهای قدیم تری هم بوده که پیش از عصر مهاجرت در کانون حیات آریائی
سروده شده است . غیر از باختر هیچ نقطه ئی بين هند و فارس صلاحیت چنین
مقامی را ندارد زیرا بامطالعهٔ دقیقی که در متن سرود ويد واوستا از نقطهٔ نظر
زبان و ادب وجغرافیه و توپو گرافی محلی وغیره بعمل آمده ثابت شده است
که باختر مرکز زبان سانسكریت وزند « ۱ » است وبعد از انتشار آریائی ها ازين
نقطه به دو طرفه هندوکش تمام آریانا حیثيت کانون بزرگ این دو زبان را
پیدا کرده است . تشابه بین زبان سانسکریت و زند ازيك ودوصدهزار كلمه
گذشته، باجزئی تغیری درصوت کلمات که آنهم قانون معینی دارد فقره های
کامل يك زبان ، زبان دیگر میشود و این امر ، طبیعی حکم میکند که دو لهجه

(۱) «زبان زند همان زبان اوستا است و ازین جهت بعضی ها انرا « اوستائی » ، برخی
« باختری » گویند . دار مستتر مرکز انبساط این زبان را در جنوب هند وکش در حوزه
اراكوزی « ارغنداب » قرار میدهد و نظريۀ او راجع به پشتو این است که یا از «زند»
یا از زبانی که نزدیك به «زند» است منشعب شده .


(۳۳)
مذکور شاخه های یك زبان وا حداًند که با بعضی لهجه های دیگر که ذ کر آن در اینجا مورد ندارد دسته السنه باختری را تشکیل میدهد.
پس از روی تشا به فوق العاده زبان سانسکرت وزند ثابت میشود که روزی متکلمین این دوزبان در يك نقطه که عبارت از «باختر» باشد یکجا زندگانی داشتند و این جامهد پرورش و نشو و نمای «آنها» بشمار میرود. بالاخره از همین جا به سائر نقاط آریانا وهندوفارس مهاجرت اختیار کرده اند
آئین و معتقدات : همان طوریکه زبان سانسکرت وزندبهم خیلی نزديك اند معتقدات کسانیکه به این دوزبان متکلم بودند هم شباهت زیاد داشت. آئین آریائی قراریکه از خلال سرودوید و اوستا معلوم میشود در اساس فرق زیاد نداشت و پاره اختلافاتی که مرور زمانه بمیان آورده بیشتر مربوط به جزئیات است و اساس مشترک وقدیم آنها را پوشیده نمیتواند پس از روی معتقدات هم گفته میتوانیم که قبایل آریائی خصوص آنهائیکه پیروان کتب وید و اوستا بودند در اوائل وهله دريك قطعه زمین می زیستند که عبارت از باختر و سائر نقاط آریانا میباشد .
افسانه ها : از روی افسانه ها و اساطیر باشندگان افغانستان، هندوفارس وغیره هم اینطور معلوم میشود که باختر و سرچشمه اکسوس کانون نژادی بوده واز آنجا مردمانی به چهار گرد افق پرا کنده شده اند. میگویند در میان اهالی جوارپامیر قصه ئی معروف است که قرارآن نوع بشر در دامنه های پامیر زندگانی داشت و در اثر انفلاق آتش احجار از هم پاشیده و مردم از مجرای چهار مخرج طبیعی دره های اندوس و اکسوس وسر در یا و تارم به چهار جا نب افق پراکنده شدند.
فارسی ها و افسانه های آنها به این نظریه معترف است که اجداد آنها از خاك باختر برآمده و از آنجا بامها جرت های پی در پی بخاك های جنوب خزر و مجاور خلیج فارس انتشار یافتند.


(٣٤)

اساطیر هندی هم به این نظر یه موافقت دارد که عناصر آریائی از شمال
هندوکش از راه دره های کابل و گومل و سوات به حوزۀ پنجاب رسیده اند.
سرود ریک وید:

اولین کتاب سرودهای آریائی یعنی «ریک وید» اگر واضح و مستقیم
راجع به مسکن اصلی و اولی و قدیم آریائی چیزی نمیگوید از اشارات غیرمستقیم
متن سرود پاره معلومات مفیدی بدست می آید که از ان خطوط حرکت و مهاجرت
آریائی ها در آریانا و از آریانا به کشورهای مجاور (هند و فارس) واضح
معلوم میشود و راجع به مسکن اولیه آریائی هم روشنی خوبی می افتد. در سرودها
جملات «صد زمستان» و «صدخزان» زیاد استعمال شده و ازین برمی آید که
آریاها پیش ازینکه به «سپته سندهو» یا علاقۀ هفت دریا (پنجاب فعلی) برسند
در منطقۀ سردی زندگانی داشتند که زمستان آن کثال بود و تقریباً ده ماه سال
را دربر میگرفت با اتکاء به نقاط معلوم حرکت آنها که در جنوب هندوکش
واضح و معلوم است میتوان به صفحات شمال سلسلۀ کوه مذکور رسید و در آنجا
این منطقۀ سردرا در سر چشمۀ اکسوس و اراضی همجوار آن که عبارت
از بدخشان علیا و منطقۀ بین اکسوس و سردریا باشد قرار داد.
در فصل اول سرودهای «ریک وید» حین صحبت از استعانت «اندرا» چنین
اشاره شده که از «منزل قدیم» خود بکمك ما فرا رسید. این «منزل اندرا»
یا (Indralaya) را بعض مآخذ دیگر (١) واضح در شمال هندوکش قرار میدهند.
«منزل قدیم اندرا» به معنی دیگر همان «مسکن قدیم» آریائی است و به
این ترتیب سرود ریک ویدهم برای تعین مهد آریائی ها را به طرف باختر و سرچشمۀ
اکسوس و اراضی متصله آن رهنمونی میکند.

(١) در صفحه ١٨ کتاب Tre Aryanisation of India by Dutt ماخذ مذکور بنام های
Sabdaratnavali, Amaraksoha یاد شده.


(٣٥)
اوستا : اوستا کتاب آن دسته آریائی‌های کتله باختر که بطرف هند و
فارس مهاجرت نکرده و در موطن خود باقی ماندند راجع به « مسکن اولیه »
آریائی نسبت به سرود ریک وید واضح تر صحبت میکند . در « فرکارد » اول
« وندیداد » که حصۀ سوم اوستا میباشد شانزده قطعه اراضی زیبای اوستائی ذکر
شده که شرح آنها را در فصل مدنیت اوستائی خواهیم دید . به تعبیر اوستا این قطعات
یکی بعد دیگر بمیان آمده اند واولین آنها «ایریا ناویجو » نام داشت و دارای
زمستان سخت و طولانی بود و حتی علت اصلی مهاجرت آریائی‌ها را هم ازین قطعه
سرما وخنك قلمداد میکنند و به دلایلی که پایان شرح میدهیم واضح معلوم
میشود که اولین قطعۀ خاك اوستائی یا مهد اولیه آریائی عبارت از سر چشمۀ
اکسوس و اراضی متصل آن بود .
مهابارانه : مهاباراته که مجموعهٔ رزمی است و میتوان آنرا ادامه ادبیات
« ویدی » خواند از يك عده قبایلی مثل : ملا Malas «مالا Malas و مالاوا
Malavas اسم می‌برد که در دیگر ماخذ سنسکرت بصورت « مادا Maddas»
« ماداورا Maddavas » « مادرا Madra » و مادراکا Madrakas» یاد شده اند
و چون « باهیکا » در ادبیات سنسکریت بصورت باهلیکا Bahbkas هم آمده و این
نام « نام بلخ است » پروفیسـر « پرزی لوسکی J.przyluski» نتیجه گرفته میگوید
که قبایل مذکور از بلخ به پنجاب آمده اند و درین مرحله باز میبینیم که مبداء
یکعده قبایل آریائی به شمال هندوکش به باختر نسبت میشود .
مهدظهور و پرورش آریا : باشر حیکه گذشت از روی تشابه زبان ، معتقدات
واز روی افسانه ها و داستان ها واساطیر و باز از اشارات و تذکار صریح منابع
خود آریائی یعنی سرود ویدی واوستا و مهاباراته واضح معلوم میشود که مهد
ظهور آریائی قطعه خاك سرد بین سرچشهٔ اکسوس و سر دریا بوده و از آنجا


(٣٦)
بطرف جنوب به سغد و باختر منتشر شده اند و باختر مهد پرورش و کانون تهذیب و مرکز مملکت داری ایشان بشمار میرفت . باشہادت منابع خودشان «آریا » Arya همین کتلهٔ را گویند که در باختر هزاران سال
پرورش یافته و به تدریج در دیگر نقاط آریانا پراگنده شده، حصه ئی هم از آنجا به خاک های ممالک مجاور انتشار یافت . اگر چه تنها کلمهٔ «آریا» هم این دسته را از سایر موج های هندو اروپائی مجزا میکند ولی برای اینکه مغالطه پیش نشود میتوان آنها را بنام «کتله آریائی باختر» خواند.
معنی کلمهٔ آریا : آریا از نقطهٔ نظر دیانت به معنی پرستنده، معتقد، قربانی
دهنده آمده و مفهوم اصطلاحی اولیه و قدیم آن نجیب، شریف، بادار، آقا مالک، اختیار دار است و با کثرت استعمال در موارد مختلف یکعده صفات دیگر از قبیل جوانمردی، مہمان نوازی، رشادت، دلاوری، وطن دوستی، جنگجوئی و غیره بدان پیوست گردیده و در هر کدام ازین صفات مفهوم نجابت هم آهنگی دارد . فراموش نشود که این کلمه مفہوم اجتماعی و سیاسی بزرگی
هم دارد . زمانیکه آریا ها به دو طرفهٔ هندوکش اقامت داشتند دانایان آنها برای تمیز خود از بیگانگان و از سایر شاخه های همنژادان خود به این فکر افتادند که برای قبایل خود ولو هر قدر متعدد هم باشند نام واحدی وضع کنند تا از تفرقه برکنار بمانند و با هم متحد باشند، برای این مقصد نام «آریا» بمیان آمد و بر همه
یکسان اطلاق میشد .
طبیعی این نام با مهاجرین آریائی به هند هم انتشار یافت ولی در مفهوم آن
به تدریج تغییرات پیش شد . برای اینکه آریاها با بومیان هندی مخلوط نشوند طبقات اجتماعی پیدا شد که عبارت از «کشاتریا»، «برهمانا»، «ویسیا» و «سودرا» میباشد. اولی برنجبای جنگجو دومی برروحانیون سومی براهل حرفه و پیشه


(۴۷)

اطلاق میشد و چهارمی طبقه «اچوت» را که از بومیان اولیه هند بود در بر میگرفت و به این ترتیب طبقه «سودرا» یا «اچوت» آریا خوانده نمیشد.
آریاورته : دانایان قبایل ویدی یا «ریشی ها» برای تمیز کتلۀ آریائی از دیگران
و پاکی عرق و خون و تقویۀ روحیات آریائی در نسل و بلند نگهداشتن معنویات افراد همان طوریکه بر خود نام مشخص و باسمی گذاشتند برای خاک مسکونۀ خویش هم اسمی وضع کرده بودند که تحولات آنرا مطالعه میکنیم . درین هیچ شبهه نیست که ریشی ها برای ادای این مطلب از اسم «آریا» و ترکیب آن با کدام کلمۀ دیگر که مسکن ، خاك، سرزمین ، رهایشگاه ، مهد و غیره معنی داشت اسم مرکب ساخته بودند که معنی آن «خاك آریا» ، « مسکن آریا» میشد و آن عبارت از «آریاورته» است.
این اسم مرکب از دو کلمه «آریا» و «ورته» است. معانی و مفهوم اولی شرح یافت و دومی خاك و جای معنی دارد . معنی لغوی و ترکیبی آن «جای و مسکن آریا» میشود و بصورت اصطلاحی آنرا چنین هم ترجمه کرده اند : «سر زمینی که آریا در آن نسل بعد نسل تولد شده است» (۱) . آریاورته ابتدا به معنی محدود «مهد تولدی» آریا یعنی سرچشمه و حوزۀ اکسوس را در بر میگرفت و بعد از پنکه آریاها از باختر به دیگر نقاط دو طرفۀ هندوکش انتشار یافتند تمام مملکت ما زمانی بنام «آریاورته» یاد میشد . امکان دارد که کلمۀ «ورته» در جنوب هندوکش مخصوصاً در حوزۀ ارغنداب «ورشه» هم تلفظ شده باشد زیرا وقتیکه قبیله «بهاراته» از مملکت مابه هند مهاجرت کردند بوزن «آریاورته» آنجا را «بهاراته ورشه» نام نهادند . «ورشه» هنوز در پشتوی ارغنداب بصورت « ور شو » باقی مانده و «چرا گاه» معنی دارد. چون چرا گاه از نقطۀ نظر مفهوم با اولین مراتب زندگانی آریائی ارتباط دارد و زمانی را یاد دهانی میکند که این قوم هنوز مالدار و زراعت

(۱) صفحه ۵۸ «هندريك ویدی» تالیف داس


( ۳۸ )

پیشه بود « ورشو » یاچرا گاه بنظر ایشان بصورت مادی و معنوی اهمیت خاص داشت
و هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش وحوزۀ ارغنداب که هردو
برای تربیۀ حیوانات خیلی مساعد است « آریا ورته » یا راول در مورد « چرا گاه آریا »
استعمال شده و با فرق لهجه در جنوب هندوکش و سواحل ارغنداب با همان مفهوم خود
« آریا ورشه » شده باشد و وقتیکه قبیلۀ « بهاراته » با حیوانات خود به حوزۀ « سندهو »
(سندو پنجاب) سرازیر شدند آنجا را بنام خود «بهاراته ورشه» موسوم ساختند

ایریانا و بیجه :
بعد از مهاجرت دستۀ از آریائی های کتلۀ باختری به هند و فارس آنهائیکه
در وطن قدیم خود باقی ماندند در اثر مقتضیات زمان در زبان « آئین » متعقد ات
و دیگر ممیزات خود پارۀ تغیراتی بمیان آوردند . چون زبان تحت تغیرات آمد
در نام ها هم از جنبۀ صوت و لهجه پارۀ تغیراتی پیش شد و عوض « آریا ور ته »
« ایریانا ویجه » عرض وجود کرد .
این اسم نوهم مرکب از دو کلمه است یکی « ایریا » و دیگر « ویجه » « ایریا
همان کلمه « آریا » است که پیشتر معانی و مفهوم آنرا مطالعه کردیم . « ویجه »
کلمه ایست که عوض « ورته » یا « ورشه » بیان آمده و در معنی با کلمۀ اول الذکر
فرق ندارد . زیرا « ویجه » هم مسکن و جای معنی دارد و معنی مرکب « ایریانا ویجه »
مانند « آریاورته » مسکن آریا میشود .
همان طور یکه کلمۀ « ورته » یا « ورشه » تا امروز در پشتو بصورت
« ورشو » به معنی «چرا گاه» باقی مانده «ویجه» هم عیناً شکل « تلفظ و معنی خود را
محافظه کرده و در میان پشتون های ارغنداب به معنی جای و مسکن استعمال میشود .
چیز نوی که در میان این دو کلمه دیده میشود حرف (ن) با کلمۀ ( نا ) است که در زبان
اوستائی باختر یا زند معنی نسبتی دارد و مسکن آریا را مسکن آریائی
ساخته . ایریانا ویجه بصورت « ایریانم ویجو » و « اران وج » هم آمده .