( ١٠٦ )
اطراف آن از ان مهمتر است زیرا یکی از واقعاتی را یاد دهانی میکند که صحنهٔ
آن در اطراف وادی ارغنداب قرار میگیرد و بر خلاف معمول که سرود ها
باندکاز نام های کوبها ـ کرومو ـ گوماتی ـ سوواستو رودبارهای جنوب شرقی
آریا نا را یاد دهانی میکند باتذ کار جنگ (دیو و داسا) یا اقوامی که ذکر رفت
حوضهٔ (سراسوانی) از خلال سرودهای ویدی ظهور میکند . حالا که سخن به
اینجا رسید میخواهم پیش ازینکه در اطراف این موضوع تتبعات دقیقی بعمل
آید راجع به دو قبیلهٔ (بریسایا) و (پاراوا تا) ملاحظات مختصر خود را بیان کنم.
بریسا یا(بریخی) : قبیلهٔ (بریسایا) که جنگ آنها باشاهزاده(دیووداسا)
در سرود های (ریگ وید) ذکر شده و(هلبرانت) صحنهٔ جنگ ایشان را در
اراکوزی قرار میدهد قبیله ایست که تا امروز نام و نشان آن در افسانه های
محلی اراکوزی(ولایت قندهار) از بین نرفته است. اسم قبیله از زمانه های
سرود های "ریگ وید" تاحال تغییر نکرده وعیناً يك چیز است که بارسم الخط
پشتو صرف«س»آن ازروی شکل تحریر به«خ»مبدل شده و اواز همان سوت
سابقه مانده چنانچه قبیلهٔ مذکور امروز "بریخی" یاد میشود . و الف که بعد
از «س» و «ی» درکلمهٔ"ریگ وید"دیده میشود از اختصاصات زبان سانسکریت
"ویدی" است که در سانسکریت وسطی هم از بین نرفته و در پشتو طبیعی مراعات
آن نشده و "بریسایا" "بریخی" گردیده است . افسانه های محلی قندهار
مسکن قبیلهٔ "بریخی" را در سواحل راست هلمند در "کلابس" "قلعهٔ بست"
قرار میدهد و ازروی افسانه ئی که جناب محمد گل خان نوری در کتاب ملی
هيند ا ره جمع نموده اند معلوم میشود که آوازهٔ جنگجو ئی عصر ویدی
آنها دهن به دهن به گوش های مردمان موجوده هم اثر بخشیده چنانچه
افسانهٔ مذکور نقل میکند که شهزادهٔ این قوم با یکعده رفقای خود از شهر بست
بر آمده در "مغل کوت" هند سر زمین"گوازیان"را از مغل ها به زور میگیرد طبیعی


( ۱۰۷ )

در افسانه موجوده‌که بر طبق روحیات محیط امروزی ترتیب یافته نام شهزاده
و دیگر پهلوانان و محل وقوع کارزار و حریف آنها تغیر کرده و شکل عصری
بخود گرفته است. نا گفته نماند که این رنگ و روغن نو که افسانه مذکور را
رنگ آمیزی کرده‌است هم بی جنبهٔ حقیقت نیست زیرا قراریکه پایان تر ذکر
خواهیم کرد شاخهٔ از قبیلهٔ (بریڅی) در زمانه های مقارن عصر سلطان محمود
غزنوی و یا بعدتر در عصر مغل‌ها به هند مهاجرت کرده و در نتیجه مابین آنها
و مغل ها زد و خوردی پیش شده‌است. بهر حال موضوع افسانهٔ (فتح خان)
(بریڅی) را عجالتاً کنار گذاشته به تحقیق خویش در اطراف قبیلهٔ مذکور
و نام آن ادامه میدهیم .
چنین مینماید که این قوم در موقعیکه آریائی ها از حوضهٔ اکسوس به وادی‌های
آریا نا منتشر می شدند بین حوضهٔ هیتومنت ( هلمند ) وهروویتی ( ارغنداب)
مسکن گزیده و در وادی های دورود خانهٔ مذکور به زراعت و حیات مالداری
پرداخته باشند در موقعیکه مستر (G.P.Tate ) راجع به تاریخ و توپو گرافی
و خرابه ها و اقوام سیستان تحقیقات میکرد در صفحهٔ ۳۱۵ جلد چهار اثر خود
(۱) راجع به يك قبیلهٔ افغان که آنرا« بریچ Bareeh » میخواند هم تحقیقات
نموده می نویسد که « این قبیله در منطقهٔ چقنسور و دلتای هلمند مجاور ( نادعلی)
(۲) مسکن داشتند ولی حالا در وادی هلمند در نقاطی موسوم به (لندی بریڅی)
و (پلالك) وغیره زندگانی میکنند ایشان ازینجا با (تیرائی ها) به منطقهٔ دیگری
موسوم به شورا وك (۳) نقل مکان نمودند. بریڅی ها در علاقهٔ خاش مضافات ولایت
قندهار یافت میشوند . مردان این قبیله بیشتر زراعت پیشه اند . در شورا وك

Seistan A memoir on the History,topography,ruins and, peaple of the (۱)
contry

(۲) زرنج قدیم پایتخت ساگستانا .
(۳) بین گرشك وخاش رود واقع است .


(۱۰۸)

و هلمند هم بریخی ها شتروانی میکنند و از زمانه هائیکه تجارت بیشتر با بلوچستان ذریعهٔ حیوانات عملی می شد حیوانات آنها در مقاومت و سخت سری معروف بود. در ۱۸۸۷-۱۸۸۶ در شوراوک بمن گفتند که بریخی ها در زمانه های بسیار قدیم از طرف غرب در اینجا آمده اند. بریخی ها در سلك لشکر ملی آزاد خان افغان زیاد شامل بودند و مردانه می جنگیدند و با وجودیکه کاملا کوچی نیستند حیات شان بیشتر به تربیهٔ حیوانات و رمه های بز و گوسفند بسته است.

پس از روی تشریحاتی که گذشت دیده میشود که بریخی قبیله بزرگی است که در ابتداء در دو طرفهٔ هلمند پراگنده شده و حیات دهقانی و مالداری را پیشه نموده بود و احتمالات زیاد دلالت میکند که این قبیله عبارت از همان قبیلهٔ (بریسایا) باشد که در زمان سرود های (ریگ وید) در اراضی بین ارغنداب و هلمند می زیست و با مرور زمان عدهٔ آنها زیاد شده و بیشتر در حوضهٔ رودخانه های مذکور منتشر شده اند و بهمین منوال تا زمانهٔ شکوه غزنویان در همان منطقه مانده و با ادامهٔ حیات کوچی و مالداری در امتداد هلمند به نواحی زرنج پایتخت قدیم سیستان هم انتشار یافتند و چون اولادهٔ چنگیز آن قطعهٔ زیبا را ویران و "باغ آسیا" یعنی سیستان را تیمور با خاک یکسان ساخت قبیلهٔ مذکور که تا آنجاها انتشار یافته بود پس بطرف سرچشمهٔ هلمند مراجعت کرده در حوالی قلعهٔ بست و شوراوک و غیره متمرکز شدند ملتفت باید بود که عناصر این قبیله مانند بسا قبایل دیگر افغان در پنجاب هم وجود دارند و در آنجا به نام (ویریچ) Varaich معروف شده اند بعضی افسانه ها رفتن ایشان را به هند به عصر سلطان محمود غزنوی نسبت میدهند و هیچ شبهه نیست که ایشان در فتوحات هند در سلك قشون سلطان شامل بوده باشند بعضی های دیگر مهاجرت آنها را به هند معاصر سلطان جلال الدین فیروز شاه میدانند که اول در حصار Hissar متمرکز شده و ۵ قرن قبل به (گوجرانوالا) Guyarawala نقل مکان دادند و افسانهٔ


(۱۰۹)

فتح خان بریخی بکمال و ضاحت جنگجوئی و مهاجرت ایشان را در هندو اشغال منطقه رابه قوه دران قسمت بخوبی تصویر میکند .

طبیعی نسبت دادن قبیله (بریخی) به (پریسایا) عصر ریگ وید تا یکد رجه بعضی ها رابه حیرت خواهد انداخت ولی باذکر مراتب فوق گمان میکنم زمینه برای حیرت کسان نماند زیرا این دو اسم اتفاقی از روی لهجه وصوت برابر نشده اند بلکه قراریکه ذکر رفت تحقیقات وانمود میکند که از عصر سرودهای ریگ ویدتا حال این قوم در همان منطقه خودمانده وشجاعت وسجا یای مردانه آنهارا تاامروز افسانه وداستان های ملی تصدیق میکند .


حیات اجتماعی

حوزه اکوس و شمال هند و کش : رویهمرفته جامعه آریائی را در آریانا باید به دو صورت مختلف دید یکی در شمال هند وکش در بخدی و اراضی مربوطه و متصل آن و دیگر در جنوب هندو کش و حوزۀ معاونین غربی رود «سندهو» (سند)
اگر چه متاسفانه با از بین رفتن سرودهای اولیه و قدیم که تحت عنوان (سرودهای مجهول بخدی) از آنها صحبت کردیم زمینۀ معلومات ما از روی سرودها راجع به چگونگی جامعۀ آریائی باختری محدود شده معذلك از روی پاره اشارات سرود معلوم ویدی و روشنی که اوستا به خالیگاهای آن می اندازد معلوم میشود که نظام اجتماعی آریائی در شمال هندوکش در صفحات بخدی خیلی انبساط یافته بود . آریاها بعد ازینکه از آریانا ویجه (۱) از راه سغد به بخدی رسیدند و اینجا را کانون تهذیب خویش قرار دادند اقلاً از ۸ هزار یا ۵ هزار ق م تا دو هزار ق م که شروع عصر مها جرت است چندین هزار سالی را در آن خطه گذرانیده و به تدریج از وضعیت خانوادگی به عشیره و قبیله و جامعه بزرگ و از خانه های مجزی و ده نشینی به قریه و قصبه و شهرهای کلان رسیده اند

(۱) در اثر حفرياتی که از طرف کار کنان موزه ارميتاژ و انجمن تاریخ تهذيب مادی اکادمی علوم روسیه شوروی در ۱۹۳۹ در « تالی برزو » نزديك سمر قند بعمل آمده مدالی بكری پیدا شده و مردی را نشان میدهد که نصف بدنش گاو است و یکنفر از علمای روسیه «بوريسوف » آنرا تصوير گوپت شاه Gopatcah پادشاه شبان معرفی کرده و «تره ور» Trever یکنفر دیگر از علمای روسی آنرا همان آدمی میداند که نیم بدن آن گاو است و در اوستا ذکر شده و عبارت از «گومرد» یا «کیومرث» است یکی از نتایجی که مدقق اخير الذکر ازین کشفیات میگیرد این است که میگوید نام قدیم سغد «گوا Gava بوده و « ایران وج » عبارت از همین جا بود و این نتیجه با نظرية ما موافق است زیرا ما آريانا ويجه را در شمال شرقی سغد بین سر چشمه اکسوس و ایگز ارت قرار میدهیم .


(۱۱۱)

چنانچه اوستا بخدی را بصورت شهر بزرگ و زیبا و دارای بیرق های بلند
تصویر میکند.
طوالت دورهٔ اقامت آریائیها در حوزهٔ اکوس و ترقی مراتب حیات اجتماعی
آنها از روی اشتراک ثقافت مادی و معنوی آریائی های آریانا و مهاجرینی که
در هند و فارس رفته و از روی اشتراک و تشابه زبان و دیانت و غیره بخوبی معلوم
میشود زیرا اگر جامعهٔ باختری در زمان پیش از مهاجرت، ابتدائی می بود
و مردم دور از هم، خانواده خانواده و مجزی زیست می نمودند چطور اشتراک
زبان و دیانت و دیگر مظاهر زندگانی بمیان می آمد؟ به این دلائل به جرئت
میتوان گفت که جامعهٔ آریائی باختری که اساس اولیهٔ آن به روی خانواده
گذاشته شده بود بعد از طی مراحل زندگانی مالداری و انبساط کشت و زراعت
و اقتضای حیات زراعتی و ترقی مراتب آن جامعهٔ بزرگ و متراکمی بمیان آمد
و نظام سلطنتی آریا بار اول در اینجا تشکیل گردید.
در فصل سوم دیده خواهد شد که چطور متن اوستا از آستانهٔ زمان خود
به عقب نگاه افگنده و سلسله شاهان آریائی باختری را
به ارباب انواع میرساند. این ارباب انواع که اوستا یاد میکند
سرودهای عصر ویدی هم تذکار مینماید و درین سرودها باز نکاتی موجود
است که به دانایان قدیم و سرود های اولیه و در نتیجه به ثقافت قدیم تری
اشاره مینماید که عبارت از ثقافت و تهذیب مشترک کتلهٔ اریائی باختری است
که در طی آن زبان، دیانت، ادبیات و غیره مراتب کمال خود را پیموده و این
چیزها وقتی به مدارج بلند رسیده میتواند که حیات جامعه مترقی و اهالی پهلوی
هم در مراکز بزرگ و بصورت متراکم زندگانی نمایند.
پیشتر متذکر شدیم که اوستا سلالهٔ شاهان باختری را به ارباب انواع
میرساند. بنظر اوستا صورت اول جامعهٔ باختری طوری بوده که در ان ارباب انواع


( ۱۱۲ )
زندگانی و حکمفرمائی میکردند چنانچه آریاهای مهاجر هندرها یشگاه
«اندرا» را در شمال هندوکش قرار میدهد.
«اندرا» رب النوع جنگ بزرگترین ارباب انواع آریائی شمار میرفت
و چون پادشاهان آریائی قرار متن سرودهای ریگ ویدو اوستا احفاد و جانشینان
ارباب انواع بودند میتوان گفت که اولین نظام شاهی در باختر بمیان
آمده است.
قرار تحقیقاتی که در ۱۹۳۹ در شمال اکسوس در «تلی بزو» نزديك
سمرقند حالیه بعمل آمده تصاویر مکملی روی ظروف گلی پیدا شده که نصف
پایان بدن آن شکل گاو و روی و سر آن بشکل انسان است و علمای روسی میگویند
که «گوپتGopatیا» «گوپت شاه» را تصویر میکند که در حوزه اکسوس
«سغدو باختر» و در بعض نقاط آسیای مرکزی داستانهای او معمول بوده و تصاویر
او را میساختند(۱) و «گوپت» یا «گاوپت» مركب از دو کلمه است یکی «گو»
و دیگری «پت» و هر دوی آن آریائی است. معنی کلمه (گو) معلوم است« پت
یا«پاتی» کلمه ئی بود که در آخر اسما ملحق میشد و معنی رئیس و سر کرده
را افاده میکرد مانند «گوتراپاتی» رئیس اغیل، «ویس پاتی» رئیس قریه و
غیره. همین قسم کلمه «گو» در عصر ویدی در بسیاری از تشکیلات اجتماعی آریائی
داخل بود مانند «گوترا» یعنی محل حفاظت گاوها یا اغیل و «گوشتی» یعنی
چراگاه مشترك گاوها، اولی هسته تشکیل عشیره و دومی عامل تشکیل قبیله
گردید پس «گوپت» که آنرا علمای روسی «پادشاه شبان» تعریف کرده اند
و تصاویر او روی ظروف گلی و روی يك مدال تیگری از سواحل راست اکسوس
از سغدیان پیدا شده و حتماً در صفحات باختر هم پیدا خواهد شد اشاره
(۱) صفحه ۷۱ الی ۸۶ کتاب آثار شعبه تاریخ تهذیب و صنایع شرقی جلد دوم . مقاله مذکور
به قلمK.B.Trever روسی تحریر شده .


( ۱۱۳ )

به تشکیلات سلطنتی آریائی در حوزهٔ اکسوس به عصری میکند که حیات آریائی
کعلهٔ باختری بیشتر شکل مالداری بخود داشت ( ۱ ) .
در اوستا مخصوصاً در گویَشت Gos yast بصورت غیر مستقیم اشاره های به
این موجود نیمه انسان، نیمه نر گاو شده و اورا پادشاه شبان خوانده اند ( ۲ )
و احتمال زیاد میرود که قرار نظریهٔ علمای روسی اسم « کیومرث » عبارت از
« گومرد » باشد که تازه تمثال بر او از شمال اکسوس کشف گردیده است .
بهر حال مقصود از تذکار این مطالب دوچیز است اول جامعهٔ آریائی در شمال
هندوکش در بخدی مراتب حیات اجتماعی را در هر زمینه پیموده و امور اداری
و حکُمفرمائی هم از روسای عشیره و اغیل و قبیله و قریه به بالاترقی کرده است
چنانچه « کَوِیت » یا کَوِیت شاه که اورا « پادشاه شبان » خوانند یکی از مراحل
متوسطی است که امروز باسند و عکس نشان داده میتوانیم. دوم
اینکه با کشف تصویر وهیکل « کَوِیت شاه » باراول یکی از اشخاص متذکرهٔ اوستا
از حوزهٔ اکسوس کشف شده و این امر علاوه براینکه ثابت میکند که اوستا مال
این حوزهٔ شاداب است این را هم وانمود میکند که شاهان متذکرهٔ آنهم همه
ازهمین جا (بخدی) حکمفرمائی کرده اند .
« وی و ین دوسن مارتن » وقتیکه سرودهای ویدی را مطالعه میکند وحد
متوسط آنرا به قرن ۱۵ ق م قرار میدهد ، میگوید که : « درین عصر امپراطوری های

(۱) بعضی‌ها کَوِیت شاه را شاه آریاها درآریا ناویجه میخوانند صفحه ۲۰ نوته سوم زند
اوستا ترجمهٔ دار مستتر چاپ اکسفورد ۱۸۹۵
(۲) در پنداهش کَوِیت شاه موجود نیمه انسان و نیمه نر گاو رسم شده و تصویری عیناً
بهمین ترتیب ازسواحل راست اکسوس کشف شده. یکی از علمای روسی موسوم به « تریڤور »
Trever به این نتیجه رسیده است که اسم کیومرث اصلاً « گومرد » بوده . از روی « گویَشت »
اوستاصفحهٔ ۱۱۰ ، ۱۱۴ زنداوستا ترجمه دار مستتر چاپ اکسفورد ( ۱۸۹۵ ) معلوم میشود
که « یاما » و « هوسراوا » پادشاهان دودمان پیشدادی و کیانی بلخ از « گوس Gos » یا
« گوسرون Gosurn » ( روان گاو ) استعانت خواسته اند .


(١١٤)

بزرگ و مترقی در باختر و کنار دجله وفرات وجود داشت و در خاک مصر
خاندان رامسس ها سلطنت می نمودند ، (۱) ازین تذکار مختصر واضح معلوم
میشود که در عصر ویدی که آریاها در جنوب هندوکش پراکنده شده بودند،
سامی ها در حوزه بین النهرین و آریایهای کتله باختری در شمال هند و کش در
باختر امپراطوری باشکوه و مقتدری داشتند که عبارت از همان سلطنت های
نیرومند آریائی پاراداتا ( پیشدادی )، کاوی ( کیانی) و اسپه بلخ میباشند.
یکی از مسایلی که ترقی حیات اجتماعی آریائی باختری و تراکم نفوس را
در سفحات شمال هندوکش ثابت میسازد خود موضوع مهاجرت است که در
حوالی (۱۹۰۰، ۲۰۰۰ ق م) آغاز میشود. اثر حیات در جامعه باختری ترقی
نمی کرد ، اراضی زراعتی، چراگاها محدود نمیشد چرا آریاها بی جهت تن بمسافرت
و مهاجرت میدادند، این موضوع بوضاحت نشان میدهد که حیات اجتماعی
آریاهای باختر قبل از عصر مهاجرت به منتهای ترقی و انبساط رسیده بود.
در جنوب هندوکوه : آریائی ها وقتی که در حوالی ۲۰۰۰ ق م بنای
مهاجرت را گذاشته و چیزی بطرف غرب و چیزی بطرف جنوب هند و کوه
فرود می آمدند بیشتر خانواده، خانواده و عشیره ، عشیره حرکت می نمودند
و این وضعیت بزرگترین عاملی است که در تفرقه شیرازه زندگانی آنها در
جنوب هندوکوه و سائر نقاط آریانا دخالت نموده و وضعیت را چنین ساخته است
که نظام اجتماعی خود را دوباره بر روی خانواده گذاشته و از ان عشیره و
قبیله تشکیل نمایند و از ده نشینی به شهر نشینی برسند علت عمده که آریائی ها
بعد از خروج باختر به سائر نقاط آریانا دارای تشکیلات بزرگ اجتماعی نشدند بیشتر
همین است که مهاجرین بصورت غیر محسوس ، خانواده ، خانواده و یا عشیر ه
عشیره وقت وزمینه را دیده حرکت میکردند و آنقدر دوره طولانی در يك
نقطه تمرکز نداشتند که صورت حیات شان از قبیله بالاتر برود چنا نچه این
(۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غریب هند


(115)

وضعیت نه فقط در خاك اصلی آریائی بلکه نزد مهاجرین آریائی هندی و
فارسی هم مشهود است واز همین جهت است که مهاجرین هند بعداز تمرکز و
اجتماع کنار گنگا به تشکیل سلطنت پرداختند و پارسوا و آمادی بواسطهٔ
خوردی قبایل از فشار آشوری ها رنج بردند و بعد از قرن ها در اثر
تزئید تعداد قبایل تازه وارد و تمرکز وتراکم آنها خویش را از زیر یوغ
اسارت سامی ها رها ئیدند . بهر حال چون نظام اجتماعی اولیه و قدیم آریائی
به اساس خانواده و عشیره و قبیله شروع شده اينك تحولات آنرا ذيلاً
مطالعه میکنیم :
خانواده (کولا Kulas ) : درین شبهه نیست که اساس اولیه حیات آریائی در
باختر وسائر نقاط آریانا به روی خانواده گذاشته شده و خانواده هستهٔ
تشکیلات حیات اجتماعی آنها را تشکیل داده بود آریا ئیها کانون
خانوادگی را خیلی محترم و مقدس می شمردند زندگانی خانوادگی در اثر
عروسی اصولی بمیان آمده و نظام خانواده تحت نظارت پدر که رئیس روحانی
و اداری بود سرپرستی و اداره میشد خانه با مفهوم عائلوی وخانواده بحیث
اولین کانون كوچك ساده و پر كيف در حیات اجتماعی اولیهٔ آریائی رول
مهمی بازی کرده و روح آنهم وجود زن بود چنانچه «ويسوا میترا » ریشی
بزرگ و فرزانه این فلسفهٔ حیاتی را به این وجیزه ادا کرده که : « زن خانه است »
عروسی که تهداب تشکیل حیات خانوادگی میباشد نزد آریائی ها در اثر
عشق و علاقهٔ طرفین انجام میگرفت. عموماً در يك خانوادهٔ آریائی تا سه
پشت اعضا وجود داشت و ازان غالباً تجاوز نمیکرد زیرا طوالت عمر در
میان ایشان نسبتاً کم بود و یکی از آرزوهای آنها که از خلال سرودها معلوم
میشود طوالت عمر است .
پدر به کلمهٔ « پاتی Patti یعنی (پادار ومالك ) یا پیتری Pitri یعنی (غذا دهنده)


( ١١٦ )

مسمی بود این اسم از فعل ( پو (Po) یعنی غذا دادن اشتقاق شده و اشاره میکند
که پدر غذا دهنده خانواده بود . مادر مسمی به ماتری Matri بود این اسم از
فعل (ما Ma ) اشتقاق یافته که معنی آن ( اندازه کردن و تقسیم کردن ) است
و ارائه میکند که تقسیم خوراك وغیره در خانه وظیفه مادر بود. پسر به کلمۀ سوتا Suta
وسونو Sunu یاد شده که معنی آن (طرح شده یا مرید) میباشد دختر را براتی
Brati میگفتند این کلمه از ( بری Bri ) اشتقاق شده و معنی آن «دسترس »
میباشد .
در سرود های ریگ وید در تذکر اسمای اعضای خانواده ترتیب ذیل اتخاذ
شده که اول اسامی ارکان مردانه که عبارت از پدر و پسر باشد و بعد از آن
ارکان زنانه که عبارت از مادر و دختر است تذکر رفته اند .
اگرچه در خانوادۀ آریائی بین شوهر وزن مساوات کامل وجود داشت
وزن خیلی محترم بود معذالك پدر بواسطهٔ نیروی طبیعی رئیس خانواده بشمار
میرفت، قربانی کردن و خواندن سرود های مذهبی در کانون خانواده وظیفهٔ
پدر بود چنانچه او را « هارتی Harti » یعنی قربانی کننده و «هاروی Harvi»یعنی
خواننده سرودها مینامیدند . مقام پدر در خانوادهٔ آریائی خیلی مهم است زیرا
بعلاوه ریاست اداری و روحانی مربی و معلم اطفال خود هم بشمار میرفت . مشارالیه
مکلف بود که هر چه سرمایهٔ معنوی داشته باشد همه را به اولاد خود منتقل
سازد و این کار از وظایف اولیهٔ مذهبی آنها حساب میشد و همین رویه سبب
شد که سرود های آنها بمارسید . پدر آریائی با اولاد خودرؤف و مهربان بود
حق تادیب اولاد خود را داشت ولی درین راه مبالغه نمیکرد چنانچه یکنفر که
پسرش را کور کرده است همیشه در سرود ها طرف توبیخ واقع شده است . در
مبحث سرود ها متذکر شدیم که هر جزوه سرود ریگ وید كاريك خانواده بود
ازین پوزه معلوم میشود که خانواده های ریشی ها چه حیثیت کانون بزرگ


(۱۱۷)

علمی و ادبی بخود داشت و چطور اعضا و احفاد خانواده در حراست میراث معنوی
صرف مساعی میکردند.
ارکان زنانه در خانواده آریائی مقام خیلی محترم و ارجمند داشت، مادر
باوجودیکه طبعاً مطیع شوهر خود بود صاحب اختیار خانه بشمار میرفت و در
تربیه دختران خویش وظیفه بزرگی بدوش داشت. دختر جوان در خانواده
آریائی عزیز و گرامی بود و عامل مسرت و خوشی تلقی میشد. در تربیه پسران
و دختران بطور مساوی توجه میشد چنانچه ریـشی ها و شعرای بسیاری در میان
طبقه نسوان آریائی در عصر ویدی وجود داشت.
گوترا Gotra و گوشتی Gosthi در مراتب حیات اجتماعی آریائی بعد از
خانواده «عشیره می آید و کلمه (گوترا) آریائی را میتوان در مقابل عشیره
اتخاذ کرد معنی لفظی این کلمه (محل حفاظت گاوها) است و معلوم میشود که
خانواده هائی که برای حفاظت گاوهای خود يك آغل مشترك داشتند جزو
يك عشیره بشمار میرفتند چون در مراتب اولی حیات آریائی مالداری رول مهمی
بازی میکرد و معیار دارائی آنها به تعداد حیوانات بسته بود طبیعی در تقسیمات
اجتماعی آنها هم دخالت زیاد داشت و آغل مشترك عامل تشکیل عشیره گردیده
بود. این «گوترا» یا آغل مشترك حیوانات از خود سر کرده ئی داشت که او را
(گوترا پاتی Gotra-pati) میگفتند و خانواده هائی که حیوانات شان در يك
آغیل بود او را مشتركاً انتخاب و از و اطاعت میکردند.
همین قسم خانواده های متعددی که يك (گوترا = آغیل) مشترك داشتند
چرا گاه مشتر که ئی نیز مالك بودند که آن را (گوشتا Gostha) یا (ورا جا Vraja)
میگفتند و خانواده ها و عشیره ئی که يك (گوشتا) یعنی چرا گاه مشترك داشتند
بنام (گوشتی Gosthi) یاد می شدند. پس میتوان گفت که گوترا یعنی عشیره از
چند(خانواده = کولا) و گوشتی که آن را عشیره بزرگ تر ترجمه میکنیم از چند


(۱۱۸)

گوتری یا عشیره تشکیل شده بود . خانواده هائیکه بيك ( گوترا ) مربوط بودند
بحيث يك خانواده بزرگ ( Mahakula ) تحت اداره يك رئیس اداره میشدند
و دختران و بچه هائی که بيك ( گوترا ) تعلق داشتند میان خود روابط
خویشاوندی داشتند .
گراما Grama از اجتماع چند ( گوشتی ) بك ( گرامه ) تشکیل میشد معنی
لفظی این کلمه " مجموعه " و " تجمع " است ' زیمر Ziumer جرمنی ( گرامه )
را ( عشیره ) ترجمه میکند و از نقطه نظر مراتب حیات اجتماعی آن را بین
خانواده و قبیله قرار میدهد ولی تعبیر صحیح تر آن همان است که اول ذکر شد
آریائی ها در مهاجرت های خود تمام يك ( گرامه ) که مرکب از مجموعه چندین
( گوشتی ) یا عشیره های بزرگ بود یکجا تحت نظارت سر کرده ئی حرکت
میکردند که او را ( گرامنی ) Gramani يا رئيس يك " گرامه " میگفتند
وقتیکه آریائی ها در کدام نقطه ئی متوقف و به زراعت مشغول میشدند قریه ئی
را که چندین ( گوشتی ) تحت نظارت رئیس مشترکی در ان زندگی مینمودند
هم ( گرامه ) میگفتند چنانچه این کلمه مفهوم قریه را بکمال صحت در
گوشه شمال شرقی افغانستان در نورستان حفظ کرده و تقریباً نام های اکثر
قریه جات آنها به کلمه « گرام » تمام میشود .
ویس Vis یا ویسه Sisah : از ( گرامه ) با لا تر ( ویس ) يا ( ويسه )
بود چنانچه با شند گان چندین قریه را معمولاً ( ویسه ) میگفتند و
آن را ( مستقر شوند گان ) ترجمه کرده اند . برخی کلمه جانا Janah
را هم مترادف ( ویس ) آورده اند و برخی مجموعه چندین (ويس) را يك (جانا)
تعبیر کرده اند . بهر حال قطعه خاکی که در آن چندین قریه و قوع داشت و اصول
زراعت و روش زندگانی آنها يك رنگ بود بنام جاناپادا Janapada یاد می شد
و از اهالی آن يك قبیله تشکیل میگردید . چنانچه پیشتر از ( پنکه جانا ) یعنی پنج قبیله


(۱۱۹)
متذکر شدیم و بنام «پنچه کشیتیه» (Paneaksitayah) یعنی (پنج زمین) یا (پنج کشت)
هم یاد می شدند. رئیس یک (ویس) را (ویساتی Vispati) یا (راجان Rajan) میگفتند
و کلمه اخیر در مورد شاه و پادشاه هم استعمال شده است و جائیکه پادشاه دران
زندگانی میکرد آن را (پورPur) میگفتند و شکل قلعه مستحکم بخود داشت
چنانچه هنوز هم این کلمه مفهوم قدیم خودرا از دست نداده و در سمت مشرقی
جاهائی داریم که اسم آن به این کلمه منتهی میشود مانند فتح پور، سلطان پور
و غیره پس روی هم رفته مراتب حیات آریائی را از بالا به پائین چنین
میتوان تقسیم کرد: جانا، ویس یاویسه، گرامه، گوشتی یا (وراجا)، گوتراو کولا.
از روی کلمات گوترا (آغیل) و گوشتی (چراگاه) و مفهوم اصطلاحی
اجتماعی آنها یعنی (عشیره) و (عشیره بزرگ) معلوم میشود که حیات اولیه
آریائی بیشتر جنبه مال داری و کوچی بخود داشت .(گرامه) یا قریه وضعیت
سیار هم بخود میگرفت و آن در زمانی بود که چندین گوشتی یا عشیره بزرگ
یکجا حرکت میکردند و از استقرار آنها در یک نقطه قریه های ثابت تشکیل
می شد میان قریه ها راه رفت و آمد حیوانات ور مه ها وجود داشت سران قریه
و نجار کراچی ها هم داشتند که اسپ آنرا میکشید و از هر قریه ئی بطرف (پور)
یعنی قلعه مستحکم یا ارگ شاهی راهی رفته بود.
عدم طبقات و کست در آریانا: آریائی هادر دوره حیات خود در باختر و زمانی
که در جنوب و شرق آریانا مستقر بودند (کست) یادسته بندی های اجتماعی
را که بعد ها در هند تولید شد نمیشناختند یعنی مفهوم طبقات روحانیون و جنگجو
ودهاقين وتوده عوام در بین ایشان وجود نداشت و علت آنهم این بود که هنوز
عوامل وموجبات ظهور تفرقه بمیان نیامده بود و علتی در بین نبود که روحانیت
و عسکریت و دهقانی از هم تمیز شود و همه آن در حقیقت کار همه کس بود، طوریکه


( ۱٦۰ )

در مبحث خانواده دیدیم پدر هر خانواده پیشوای روحانی کانون كوچك خويش
شمرده میشد ؛ تعمیل مراسم قربانی و خواندن سرودهای مذهبی همه كار
او بود بناء عليه هر پدر آریائی مرد روحانی بود که بکمال شفقت و مروت وظایف
مذهبی را با عاطفه پدری یکجا اجرا میکرد ؛ اگرچه در جمله حواشی شاه يك
عده روحانیون بودند و مخصوص یکنفر مشاور مذهبی او شمرده می شد که
در وقت آرامش عوض شاه مراسم قربانی را اجرا میکرد و هنگام جنگ با قرائت
اوراد مذهبی زمینه فتح را فراهم می نمود ولی باز هم طوریکه طبقه برهمنا در
هند از سائر طبقات مجزی بود در آریانا شکل طبقه مخصوصی بخود نگرفته
بود بلکه میتوان گفت که در اثر همین وجود مشاوریت مذهبی بود که طبقه
روحانیون دارای مقام بلند در جامعه شده و بازمانه های بعد مفكورة اشتراك
مساعی حکومت با روحانیت باقی ماند ؛ همین طور عسکریت ؛ در زمانیکه جامعه
خانواده خانواده بوده و حیات اجتماعی بیشتر شکل ده نشینی داشته باشد آیا
دفاع خانواده و قریه وظیفه تمام اهل خانواده و قریه نمیباشد ازین جهت
عسکریت و جنگجوئی هم کار طبقه مخصوصی نبود .
هكذا دهقانی . در جامعه ئی که ذکر رفت دهقانی و کشت و کار اراضی هم بهیچ
صورت بکدام طبقه معین تخصیص یافته نمیتواند چنانچه اعضای خانواده
آریائی وقتیکه با زمین و کشت بیشتر علاقه پیدا می کردند بلا استثنا به زراعت
مشغول می شدند . پس به این ترتیب آریائی های آریانا با وصف اینکه به خانواده
و عشیره و عشیره بزرگ و قبیله و ده و قریه تقسیم شده بودند تفرقه به معنی طبقات
اجتماعی یا کت که بان در هند دیده میشود در میان آنها وجود نداشت و يك
فرد در عین زمان روحانی مرد جنگی و دهقان بود و بکمال درستی ؛ مفهوم
هر يك از كلمات فوق را در موقعش ایفا میکرد .
طبقه بندی جامعه که معمولاً در هند بنام ( کت ) یاد میشود وقتی صاحب


( ۱۲۱)
مفهوم خارجی شد که آریائی های مهاجر با عرق سیاه پوست هندی که آن را از
خود پست تر تصور میکردند در اراضی شرق اندوس مواجهه شدند . تفرقه ئیکه
در موقع جنگ و تهاجمات پیدا شده بود با سیر فتوحات آنها بخاك پنجاب بیشتر
شده و برای نگهداری خویش و خون خویش از لوث بیگانه در صدد بر آمدند
که از آنها بر کنار مانند . جنگ آریائی های آریانا و داسیوس های بومی
هند طوریکه اقتضای هر جنگ است در نظام حیات آریائی های مهاجر تغیراتی
بمیان آورد . محیط نو وعلاقه با مردمان دیگر آن را معین تر ساخت چنانچه
بار اول فرق اجتماعی ( برهمانا ) روحانیون ( راجا نايا يا کشاتری یا )
شهزاد گان با جنگجویان و « ویسیا Viscya» شهری ها و «سودرا» یعنی طبقه بومی
اچوت ظهور کرد و تا امروز بکمال شدت دوام دارد .
حکومت شاهی : اساس حکومت آریائی حکومت شاهی بود و این اساس بصورت
طبیعی از آمریت پدر در کانون كوچك خانواده شروع شده به کلان عشیره
( گوترا پاتی ) و ملك قبيله ( كراما پانی ) ورئیس قریه (ویس پاتی) و شخص
پادشاه ( را جان ) و نظام سلطنتی منتهی گردیده است. آریائی ها بصورت
دمو کراتی زندگی میکردند و در اطاعت رؤسای خود مراتب را دیده از پدر
تا شخص پادشاه مقام هر کدام را بجایش احترام می نمودند ورؤ سا هم بنوبه
خود از پدر گرفته تا کلان عشيره وملك قبيله ورئيس قریه به زیر دستان خود
مهربانی داشتند . همچنین شخص پادشاه با رؤسا وملكان و عشایر وقبايل و قاطبه
رعیت به منتهای لطف و مهربانی و کمال شفقت رفتار می نمود .
قاجائیکه از خلال ادبیات ویدی معلوم میشود حکومت شاهی در اثر احتیاج
عامه مردم بمیان آمده و خود آنها اساس آنرا گذاشته بودند و شاه هم انتخابی
بود . در بعض سرود ها از حکومت شاهی ارثی هم صحبت شده ولی بیشتر اوقات
در انتخاب شاه قوه بدنی و لیاقت اخلاقی و اداری دخالت زیاد داشت


(١٢٢)

در انتخاب پادشاه ریشی ها (دانایان) « گرامنی ها» یا رؤسای دهات ومجالس عوام واعیان که بنام های « سمیتی» و «سبها» یادشده اند هر کدام اظهار نظریه میتوانستند. پسان ها که رژیم شاهی مقتدر شد سلطنت ارثی بیشتر رواج پیدا کرد. شاه به کلمه (راجان) یاد میشد ومعنی اصلی آن «نجیب» بود . قبیلهٔ شاهی محترم بود واعضای آن به نام راجانا یا Rajanaya خوانده میشد، پادشاه لباس فاخره مزین باطلا و جواهرات استعمال میکرد در دربار مصاحبین وحواشی قریب شاه مرکب بود از اعضای قبیله شاهی، مشاور مذهبی که بنام «پوروهیتا Purohita » یاد میشد ومعمولاً قریب تخت پادشاه می نشست ودر اداره امور به او مشوره میداد، گرامنی (رؤسای قبایل) سوتا Suta یا عراده ران شاهی ، سنانی Senani یا «سردار سپه » وغیره . پاد شاه شخصاً قشون را در جنگ قیادت میکرد ، سواره نظام وعراده های جنگی از او حمایت مینمود عایدات دولتی را بیشتر مالیات رعایا تشکیل میداد وچون پول و طلا نسبتاً کم بود بیشتر مالیات جنسی از قبیل حبوبات وحیوانات می پرداختند. پاد شاه در قلعهٔ مستحکم یا ارگ که آنرا «پور » میگفتند زندگانی میکرد .
بیشتر متذکر شدیم که جامعه آریائی در شمال وجنوب هندو کش بیش از عصر مهاجرت وبعد از آن دو دفعه مراتب اجتماعی را بشرحیکه ذکر رفت پیمودند ودر هر دو مرتبه مراتب به نظام شاهی منتهی شده است .
درین هیچ شبه ئی نیست که اولین نظام شاهی آریائی درباختر بعمل آمده وافتخار اولین مرکزیت جامعه آریائی وظهور اولین حکومت شاهی به این قطعه زیبا نسبت میشود با وجودیکه متاسفانه سرود های قدیمه بما نرسیده است معذالك سرودهای معلوم ویدی ومتن اوستا و «مهاباراته » شاهانی را یاد آوری میکنند که سلاله نسب آنها بالا رفته وبه ارباب انواع متصل میشود چیز عجیبی که این مفکوره را تائید میکند موضوع لزوم انتخاب شاه است که متن اوستا


( ۱۲۳ )

و سرود ویدی و سائر قسمتهای قدیم ادبیات سانسکریت مانند « مها با راته »
بيك لهجه از آن صحبت میکنند او ستا متذکر میشود كه « اهورامزدا »
« یمای قشنک » را خواسته و گفت : « قوانین مرا در میان گروه مردمان
تبلیغ نما » یاما خود را مستعد انجام این وظیفه بزرگ ندیده و استنکاف ورزید .
و در نتیجه حا می و پادشاه منتخب گردید . در مها باراته ذکر است که چون
مردم بعلت نبودن شاه در مضیقه بودند و خود رایی سر حس میکردند از « برهما »
درخواست کردند که شاهی برای آنها انتخاب کند . بر هما « ( مانو ) را
احضار نموده و گفت پادشاه شو مشارالیه اشکال وظیفه شاهی را عذر آورده
و استنکاف ورزید آنگاه مردم پیش شده و به او اطمینان دادند که این وظیفه را
قبول کند و از سنگینی بار سلطنت نترسد زیرا با دادن عسکر و قوه و پول
و حیوانات او را كمك خواهند کرد و به او اطاعت خواهند نمود .

به این ترتیب واضح دیده میشود که روح این دو منبع يك چیز است و با وجود
فاصله زمان و مكان لزوم سلطنت در مراتب قدیم حیات آریائی يكنوع
تصویر شده است .

قراریکه پیشتر تحت عنوان حیات اجتماعی آریائی در شمال هندوکش
شرح داده شد بعد از طی مراتب مختلف نظام سلطنتی آریائی بار اول در صفحات
شاداب و حاصل خیز باختر تشکیل شد و پایتخت آن شهر زیبای بخدی بود .

آریاها بعد از انتخاب پادشاه در اطاعت او امر صحیح او میکوشیدند و به او اظهار
علاقه و محبت میکردند . برای تقویه بنیان سلطنت مالیات معموله را که بیشتری
جنسی بود می پرداختندریشی ها و دانایان قوم به کلمات جذاب و عبارت موثر سرود
مدحیه میساختند و از ارباب انواع سعادت و سلامتی شخصی و فر سلطنتی او را
خواهش میکردند چون سرود مدحیه مذکور سنگ اول تهداب شهنامه های
آریانا ، خراسان ، افغانستان است اينك بعضی پارچه ها ی را از « اتارد، ودا »


(١٢٤)
اقتباس و ترجمه میکنم : (۱) «پادشاهی مرتر است و با همه شکوه خویش بتورو
آورده است مانند مالك وحکرفر مای یگانه مردمان بدرخش .
ای پادشاه ! بگذار همه آسمانها تر اصلاً بزنند و مردمان بتو خدمت کنند.
مرد مان قبیله و این قلمرو پنجگانه آسمانی تر پادشاه خویش میدانند
برفراز قدرت شاهی و نقطۀ اعلی حکمفرمائی شاهانه بنشین و آنگاه مانند
مرد مقتدری بما ثروت و گنج بخش .
وابستگان تراصلا خواهند زد و بسویتو خواهند شتافت اگنی مانند
منادی و مبشر فعالی با تو همراه خواهد رفت .
بگذار فرزندان شان از دوستی به راه بهتری رهنمونی شوند تو ای مرد
مقتدر باج ها و تحایف بیشماری خواهی دید.

ای اندرا این شهزاده مرا تجلیل نما بلند کن وقوت بده او را حکمفرما
و یگانه رهنمای مردمان بساز دشمنانش را بپراگن ورقیاش را بدست خودش
بسپار تا در مجادله ها و کشمکش ها تفوق و برتری از و باشد .
او را از ده گاوهای شیری و اسبها بهره بده و دشمنانش را از ان محروم بساز.
ای اندرا بگذار هنگامه بزرگی و شهزادگی او در آفاق شنیده شود
و هر دشمنی را همه بدخواهان او را به او بسپار و مغلوب کن . »

توای پادشاه بر همه بزرگی رقبای تو و تمام کسانیکه با تو مخالفت میکردند
پائین تر از تو هستند
تویگانه حکمفرما و رهنما و پیشوائی و اند را همراه و معاون تست . فتح
(۱) این پارچه ها را از روی متن انگلیسی عالیقدر ښاغلی پژواک مدیر عمومی پشتو تولنه
لطفاً ترجمه کرده اند .


(125)

وفیروز ی بیاور ، مانند شیر خود های دشمنانت را بگیر و ما نند پلنگ
بدخواهانت را پراگنده ساز .
ای حکمرما و پیشوای یگانه ، دشمنانت را مغلوب کن ، بگیر و آنچه را
در دست شان است بدست آور .

سبها و سمیتی یا مجلس عوام و اعیان : آریاها به اساس نظامی که در ینو قتها
آنرا « دمو کراتی » یاد میکنند زندگانی داشتند و در کار های قبیلوی
و حیات قریه وده و امور بزرگ مملکتی از مشوره و نظریات و افکار تمام طبقات
توده کار میگرفتند و برای این منظور مجالسی داشتند که دوی آن معروف است
« سبها Sabha » اصلاً مجلسی بود که در قریه ها تشکیل شده و در آن
معاملات كوچك ده و قریه را فیصله مینمودند این مجلس در هر قریه بزرگ
تشکیل میشد و برای انعقاد آن در هر قریه اطاق و محل معینی وجود داشت
و در آن همه مردم بلا استثنا شامل میشدند و در آن مشاجرات و معاملات خویش
را فیصله مینمودند و حتی از محل انعقاد آن برای بعضی بازی ها هم کار
میگرفتند و از بعضی اشارات معلوم میشود که زنها هم در آن شامل میشدند
این مجلس شباهت زیاد به جرگه های قبیلوی ما دارد که هنوز هم قبایل
کوه نشین و کوچی برای حل و فصل بعضی کارهای داخل قبیله خود
تشکیل میدهند .

«سمیتی» هم يك نوع جرگه قومی بود ولی مانند «سبها» همه توده مردم
بلا استثنا در ان شامل شده نمی توانستند بلکه مخصوص ریشی ها
و نجبا و اعیان قوم بود چنانچه یکجا در سرود ریگ وید اشاره شده است
که ای اندرا رفقای تو یعنی کسانیکه اسپ ها و عراده ها و رمه ها و دارائی دارند
در مجلس سبها داخل میشوند . ازین جمله معلوم میشود که « جرگه سبها »
مخصوص طبقه اعیان و بزرگان قوم و مملکت بود .


(١٢٦)

مدققین در اطراف مفهوم مجالس فوق الذکر بصورت های مختلف
اظهار نظریه کرده اند و بعضی هردوی آنرا عبارت از یکنوع مجلس میدانند
و میگویند که اربابها در عصر ویدی بلا استثنا در همه مجالس خود شامل شده
میتوانستند ولی باز هم به فرق آنها قرار یکه بالا شرح داده شد اظهار نظر
کرده اند. در مجلس دومی یعنی در "جرگه سمیتی" شخص پادشاه هم شامل میشد.
"زیمر" Ziumer میگوید که پادشاه در مجلس "سمیتی" انتخاب میشد ولی
بدون شبهه مجلس سبها هم درمورد انتخاب شاه بی مدخلیت نبود چنانچه یک
فقره ریگ وید میگوید "همه مردم ترا به پادشاهی انتخاب کرده اند" و این
نتیجه رأی تمام توده مردم است که در مجلس های سبها در قریه ها در انتخاب
پادشاه خود اظهار رأی کرده اند.

چیز دلچسپی که هنوز در میان قبایل افغان موجود است وجود مقرراتی
است که در جرگه های قومی وقبیلوی خویش ازان کار میگیرند. این قوانین
مانند "لندی های" پښتو که شاعر آن معلوم نیست وضع کننده معینی ندارد و
حتماً در آن از مقررات قدیم جرگه های سبها و سمیتی آثار زیاد موجود است
و در جمع آوری آن باید صرف مساعی زیاد بعمل آید.

عروسی: پیشتر ذکر نمودیم که اساس اولیه زندگانی اجتماعی آریائی
به تشکیل خانواده استوار بود و چون یگانه وسیله تشکیل این جامعه کوچک
و مقدس عروسی میباشد، مسئله ازدواج نزد قبایل آریائی نیکوترین عمل
مقدس بشمار میرفت. در جامعه که اساس اصلی زندگانی بر خانواده و ده
و قریه گذاشته شده و پدران به انتقال معنویات و سرود ها به اولاد خود از
روی عقیده مکلف بودند طبعاً عروسی از مقدسات شمرده میشد.
عروسی در میان خانواده های آریائی با مسرت بزرگی استقبال میشد
و از خود مراسم ساده و زیبائی داشت. مهمترین عامل خوشی عروس وداماد


(۱۲۷)

و سعادت خانواده این بوده که پیوند ازدواج آنها به اساس عشق استوار بود .
آریائی همان طوریکه شیدای مناظر زیبای طبیعت بوده و توصیف ماه و خورشید
وستاره وشفق از خلال سرود های آنها جسته جسته معلوم میشود و در امور
زندگانی همیشه طرف زیبا و مقبول آنرا نگاه میکرد در انتخاب همسر و رفیقه
حیات جز راه عشق طریق دیگری نمی پیمود . آریائی ها در عصر و یدی مانند
قبایل چادر نشین امروز بکمال آزادی آزادگی حیات نیمه دهقانی و مالداری
خود را در مراتع سرسبز و دا منه های خرم کوها بسر می بردند. زن هاو
دوشیزگان جوان در کشت زار ها ودامنه های کوها و درمیله ها و مجامع
عمومی مخصوصاً در «سامانه» که یکنوع میله عمومی بود با جوانان در تماس
بودند و به آزادی همسر خود را انتخاب میتوانستند .
بیشتر در مبحث خانواده ذکر نمودیم که دختر جوان عامل مسرت خانواده
بشمار میرفت اینجا علاوه میکنیم که جوانان آریائی بصورت عمومی دختران را
خیلی دوست داشتند وتنها صدای آنها کافی بود که تارهای قلب حساس
بسیاری را به تکان آرد چنانچه در یکی از سرودها منجمله ذ کر است :
« جوانان صدای دخترجوان را بقدری دوست دارند که رب النوع ستایش
خودرا از زبان بشر بشنود» این جمله کوتاه يك عالم عشق است و به اندازهٔ مقام
دختر جوان را در جامعهٔ آریائی بلندنشان میدهد که از ان برتر تصور نمیشود.
عشق اگرچه يك کلمه است و يك مفهوم دارد وعروسی آریائی براساس آن
گذاشته شده است معذالك چون دل آریائی منبع احساسات لطیفه و تمام حواس
او محکو م نوای حسن بود هر چه داماد و عروس جوان وزیبا می بودند مراسم
عروسی آنها در عالم معنویات به پیشگاه ارباب انواع به مرا تب بلند
مسرت تلقی می شد چنانچه جمله ئی از خود سرود ها شاهد این قول است :


( ۱۲۸ )

برای اینکه ارباب انواع با آوازهای پر مسرت خود در مسرت عمومی شرکت
جویند باید داماد جوان وعروس قشنگ باشد

بلی این موضوع نه تنها در جملۀ فوق ذکر شده بلکه بار بار در سرود ها به آن
اشاره رفته زیرا تنها چیزیکه آریائی ها ازان تنفر داشتند زشتی و بدرنگی بود
چنانچه میگفتند زشتی مانند گرز آهنینی است که مردها را میزند در صورتیکه
بدگلی و بدرنگی را جوان های آریائی به گرز صدمه رسانی تعبیر کنند
خود قیاس میتوانید که این قوم حسن دوست تا چه اندازه عاشق زیبائی بودند
و در انتخاب همسر خویش بکدام پایه جمال وزیبائی را اهمیت میدادند .
درباب لزوم قطعی ازدواج اگرچه پیشتر اشاره شد ولی در خود سرود ها
این مفکوره را به اندازۀ بيك تعبير ساده و قشنگ ادا کرده اند که انسان بحیرت
میرود. میگویند: ( زن به اندازه ئی برای مرد ضرور است که زۀ برای کمان )
نگاه کنید این جمله ساده در خود چه تشبیه بکر و ادبی و چه مفهوم بزرگ
اجتماعی دارد .
دخترانی که بدون مراعات عشق شوهران متمول انتخاب می نمودند بنظر
خوب دیده نمیشدند. دختر کور یا معیوب به آسانی شوهر نمی یافت اگر کسی حاضر
به گرفتن آنها میشد ممانعتی هم در بین نبود . عروسی در عصر ویدی اقسام مختلف
داشت. معمولاً رضائیت طرفین دختر و پسر شرط بود ولی در آخر رضائیت برادر
و یا والدین هم دخالت داشت. بعضی اوقات دختر ها را دزدی کرده و می بردند .
لیکن این کارها عموماً به رضائیت خود دخترها بعمل می آمد. به ریشی ها بواسطۀ
معرفت و دانائی شان بیشتر دختر میدادند .
اصول عروسی بعد از موافقت طرفین چنین بعمل می آمد که داماد لباس های
نوپوشیده و با دوستان و خویشاوندان به خانۀ عروس میرفت. طبیعی عروس هم
لباس های عروسی پوشیده و منتظر داماد و داماد خیل می بود . یکی از مراسم عمده


( ۱۲۹ )

عروسی این بود که داماد دست عروس را گرفته و هردو با لای تخته سنگی
می ایستادند و داماد به عروس خود میگفت: «من مرد هستم وتوزن، من«سامان»
«Saman» هستم وتو«رك» «RC» من آسمان هستم وتوزمین ، اینجا من
و تو یکجا میشویم و ازما اولاد بعمل می آید» بعد از انجام این عمل داماد دست
عروس خود را گرفته و او را به دور آتش خانواده میگردانید آنگاه در عراده ئی
که گاوهای سفید آنرا میکشید و با گلهای خود روزینت یافته بود با نوای سازو
موزيك وخواندن سرود عروس را بخانه خود می برد و مراسم خوشی چند ین
روز دوام میکرد .
آریاها در آریانا معمولاً يك زن میگرفتند، بسان ها در میان مهاجرین آریائی
در هند گرفتن چندین زن هم رواج یافته بود . پدر و مادر در ازدواج دخترهای
خود سن وسال آنها را بیشتر مراعات میکردند و کوشش داشتند که دختران
بزرگ را اول تر شوهر بدهند. در سرود ریگ وید موضوع دخترانی که شوهر
نکرده و در خانه پدر بزرگ شده بودند بکرات ذکر شده چون سلسله نسل
يك خانواده با داشتن پسر دوام میکرد آریاها تولد پسر و کثرت آنرا در خانواده
بیشتر نیاز میکردند آرزوی بلند شوهر در يك خانواده نو تشکیل داشتن
حیوانات اهلی برای تربیه و تغذیه ، پارچه زمین برای کشت وزراعت و انتظار
پسرانی بود که هر کدام با نشان دادن مراتب دانش و رشادت عضو مفید
خانواده گردد .

عدم پسر در يك خانواده به منزله ناداری تلقی میشد و در چنین موارد به گرفتن
پسر خوانده ها متوسل میشدند . بعداز وفات شوهر، زن عموماً در خانه شوهر
می ماند و کمتر اظهار علاقه به شوهر دیگر می نمود .

علاقه بین زن وشوهر به مفهوم صحیح آن در سرود ها ترسیم شده وعین


(۱۳۰)

احساسات آنها از دو فقرۀ ذیل معلوم میشود :« داماد عروس را طوری تعقیب
میکند که آفتاب از عقب شفق درخشان ظاهر شود» و «زن در خانۀ شوهر مانند
ستارۀ قطب ثابت قدم است» .
مقام زن در جامعۀ ویدی : با وجود اینکه از خلال سرود ها چنین معلوم
میشود که آریاها درعصر ویدی نسبت به دختر، تولدی پسر را درخانۀ خود نیاز
میکردند این مسئله دلیل شده نمیتواند که مقام دختر وزن در خانه ودر جامعۀ
عصر ویدی پست و حقیر بوده باشد . چون نگهداری وشوهر دادن دختر عامل
تشویش خانواده شمرده میشد و پسر برعکس به خانوادۀ خود كمك های مادی
رسانیده میتوانست ازین جهت به تولدی پسر بیشتر مایل بودند.درتربیۀ خانوادگی
که پدر ومادر متکفل آن بودند پسر و دختر فرق نداشت و هر دو یکسان تعلیم و تربیه
میشد . طبیعی پسر بیشتر با پدر خویش در کارهای بیرون خانه شريك بود
و دختر رادر کانون خانواده مادر تربیه میکرد. دلیل روشنی که در عصر ویدی
تعليم وتربيۀ دخترها وزن ها را ثابت میسازد وجود يك سلسله «ریشی ها » یا
شاعره هائی است که ازمیان طبقۀ نسوان آریائی درعصر ویدی ظهور کرده و ایشان
مانند ریشی های که ازمیان مردان برخاسته اند در تمام شعب معرفت وقت
آگاهی داشتند ، شعر میساختند مراسم قربانی را اجرا میکردند و سرود هائی
بنام ارباب انواع می سرودند وازین رهگذر مقامی مساوی با ریشی های مرد
در جامعه اشغال کرده بودند و اسامی بعضی های آنها قرار آتی است . شهزاده خانم
«کوشا» شاعره معروفی بود و اشعار او در کتاب اول ریگ وید سرود ۱۱۷
و کتاب دهم سرود ۳۰و ٤٠ قید است . «لوپامودرا» شاعره معروف دیگر است
و نمونه كلام او در کتاب اول سرود ۱۷۹ گنجانیده شده همین قسم« ما ماتا»
«اپالا» ، «سوریا» ، «اندرانی» ، «ساسی» هر کدام شاعره های معروفی بودند


(۱۳۱)
و نمونه های سخن آنها در کتب مختلف سرود ریگ وید قیداست (۱)
یکی از بزرگترین ریشی ها « ویسوامیترا » میگوید که : « زن خانه است »
این جمله کوتاه و پر معنی نشان میدهد که وجود زن عامل تشکیل کانون خانه
و خانواده است. درین شبهه نیست که سر رشته امور خانه در عصر ویدی متوجه زن
بود معذالك به کارهای بیرون خانه هم به شوهر خود كمك میكرد حتى مثال
های در سرودها داده شده که زن باشوهر خود در جنگ و مقابله دزدها
شرکت می جست .

(۱) برای اینکه قدرت کلام و طرز تخیل یکی ازین شاعره ها معلوم شود پارچۀ شعر
شهزاده خانم « گوشا » را که در کتاب اول سرود ۱۷۷ ذکر است و دوست عزیزم پژواك
ترجمه نموده اینجا میدهم .
«ای اسون (ستار گان صبح) عراده شما که سریعتر از خیال است ، عراده ئیكه آنر ا
اسپهای دلیر و تند می کشند ، بسوی مردمان می شتابد . کجامیروید تا منزلگۀ پاکان را جستجو
کنید . ای دلاوران و پهلوانان اینجابه رهایشگاه مابیائید .
شما ای صاحبان کار نامه های عجیب « وندانا » Vandana را برون آوردید تا مالك
فیروزی و شکوه گردد . مانند زرجافی که مدفون باشد، چون کسیکه در سینۀ تباهی وفناخسیده
باشد . مانند آفتاب که در حجله ظلمت پنهان باشد .
ای « اسون » شما به معاونت قوت ها و نیرو های بزرگ تان ، آن مرد باستانی « شیاوانا »
را به آغوش جوانی سپردید . شما ای « ناساتیاس » عراده تان را بگماری تا دختر آفتاب را
با همه شکوهی که دارد بردارد .
شما ای کسانیکه هماره جوان هستید و با اسپ های گند می خویش با بالها چابك پرواز
میکنند « بهوجیو » را از بین امواج بحر بیرون کردید .
ای صاحبان کار نامه های عجیب ، زمین را شیار کردید ، وجو کاشتید برای انسان
شیره غذا دادید « داسیو » (بومیان هند) را با کرنای خویش از میان بر داشته دور افگندید
و به « آریا » روشنی وسیع و رخشنده گی دادید که به آفاق پخش شد .
ای بزرگان ! من از شما استعانت میکنم . ای « اسون » به نیازهای من به دیده لطف بنگرید
ای « ناساتیاس » به من ثروت زیاد و تمول کثیری بدهید که با اطفال همراه باشد .
این کارنامه های بزرگ و شجیعانه شما که آن را در دوره های باستان کرده اید مردم
میدانند ، نیاز میکنم که ای صاحبان قدرت و نیرو ، دعاهای من در حالی بشما خطاب شوند که
فرزندان دلیر و شجاع در اطراف من ایستاده باشند . »


( ۱۳۲ )

بازی و ورزش : از سرود های ریگ وید و اشاراتیکه در موارد مختلف شده
معلوم میشود که قبایل آریائی در عصر ویدی و پیشتر از آن به انواع ورزش
و ساعت تیری ها و بازی ها در هوای آزاد و در داخل خانه مشغول میشدند از مشاغل
عمده آنها در هوای آزاد یکی شکار بود که نه تنها وسیله ساعت تیری بلکه یکی
از منابع بزرگ زندگانی آنها هم بشمار میرفت تیر و کمان و سگ شکاری استعمال
میشد پرنده ها را با تور و دام و بعض حیوانات مثل گرگ و شیر را به تلك
میگرفتند هکذا در چاهای که روی آنرا خس پوشک میکردند بعض حیوانات
وحشی را میگرفتند .
اسپ سواری و اسپ دوانی : آریا های عصر ویدی به اسپ سواری و اسپ
دوانی و سواری عراده هائیکه اسپ آنرا کش میکرد شوق مفرط داشتند راجع
به اندارا يك جمله یکی از سرودها چنین میگوید : « ای اندرابه كمك ما از نقاط
دوردست به سواری دو اسپ زیبا بیا و این سوما را بنوش » يك جای دیگر چنین
ذکر شده : « پهلوانان ما با اسپ ها پرواز کرده یکجا آمدند » همین قسم از اسپ
دوانی و اسپ دواننده تذکرات زیادی در سرودها داده شده .
طاس بازی : یکی از مهمترین سرگرمی آریاها در عصر ویدی چه در هوای
آزاد و چه در داخل خانه یکنوع بازی بود که باطاس اجرا میشد اگر چه اصول
آن پوره معلوم نیست اینقدر گفته میتوانیم که بعض اوقات با سه و گاهی با چهار
و گاهی هم با پنج طاس بازی میشد و در هر دهکده و قریه همان جائی که مجلس
قبیلوی « سبها » دایر میشد معمولاً مردم برای وقت گذرانی و اشتغال به چنین
بازی ها هم جمع میشدند . ریگ وید تقلب و خدعه را در بازی یکی از جنایات
بزرگ حساب میکند .
اتن و رقص : قراریکه از بیانات سرودها معلوم میشود در عصر ویدی و پیش از آن
مردان و زنان اتن می انداختند و رقص میکردند ولی معلوم نمیشود که زن و مرد


(۱۳۳)

یکجا هم رقص می نمودند یا نه. اتن طوریکه امروز در میان قبایل افغان و نورستانی معمول است عیناً به همین رویه در عصر و ید در میان آریایهای آریانا معمول و مروج بود. جوانان آریائی کاکل های دراز خویش را با روغن چرب کرده و در حالیکه خویش را با گل های قشنگ خودروزینت میکردند، دسته دسته آواز خوانده به میدان های اتن حاضر میشدند اتن مانند امروز عموماً در هوای ازاد و در میدان های عمومی بعمل می آمد چنانچه واضحاً در کتاب دهم سرود ٧٦ فقره هشتم یك جمله چنین میگوید «گرد ضخیم مانند مردانی که اتن می انداختند بهوا بلند میشد» اتن جنگی عبارت از همین اتن عادی بود که در آن نفری به تعداد زیاد شامل میشدند. این اتن با آواز نهیب دهل بهترین وسیله ئی بود که جوانان را در میدان جنگ گرم میساخت.

در عصر ویدی رقاصه هائی که پیشه آنها رقص بود هم وجود داشت در موقع اجرای مراسم عروسی و دفن مرده رقص های مخصوص معمول بود. در بعض جاها به رقص دختران جوان هم اشاره شده.

خواندن و موزیك : آواز خواندن و مراتب قدامت آن تنها به نژاد آریائی اختصاص ندارد بلکه میتوان گفت که بشر از هر عرق و نژادی که باشد در قدیمترین مراحل زندگانی آواز خواندن را بنوعی بلد بوده و برای کلماتیکه رنگ شعر داده بود شیوه خواندن هم حتماً داشت. از عمو میات گذشته اگر آریاها ومخص صاً آریایهای عصر ویدی را در آریانا، نگاه کنیم خواهیم دید که آواز خواندن و تغنی در میان آنها خیلی معمول بود درمیان کتله ئی که شعر گوئی کار میراثی خانواده های آن باشد، مردمانیکه حفظ سرودها را از وظایف اولیه مذهبی و خانوادگی خود بدانند. خانواده هائیکه رکن بزرگ آئین آنها روز سه مرتبه خواندن سرود ها باشد چیز طبیعی است که آواز خواندن از قدیم ترین زمانه ها تا عصر ویدی و بعد ازان درمیان ایشان معمول


(١٣٤)
بوده و به مراتب ترقی رسیده بود قبایلی که شعر میگویند سرود میسازند
اتن میاندازند امکان دارد که آواز نخوانند؟
همین طور موزيك در حالیکه شعر سرود خواندن اتن باشد موزيك
از لوازمات آنها است موزيك بعقیدۀ پروفيسر كيت Keith در عصر ویدی
مراحل ابتدائی خود را پیموده بود ازین نظریه معلوم میشود که آریاهای آریانا
مراحل اولیۀ موزيك را پیموده واساس موزيك آریائی ازینجا به ماورای
شرقی اندوس نشر شده است آریاها در آریانا سه نوع ادوات عمده موزيك
یعنی آلات تاردار و آنهائیکه با پف و دست زده میشد همه را میشناختند و آنها
را به نام های دندوبهی Dundubhi وانا Vana ویونا Vuna یاد میکردند.
یکی از شعرای ریگوید میگوید که آواز توله از نمایشگاه مسعود یاما
شنیده میشود چون نمایشگاه یا ما در شمال هندوکش عبارت از همان قصر
وارا است که در بخدی بنا نهاده بود گفته میتوانیم که در قدیمترین مراحل
زندگانی خود آریاهای آریانا به اساس موزيك بلد بودند و پادشاهان بزرگ
بخدی در ترویج آن صرف مساعی زیاد میکردند موزيك علاوه بر اینکه در
مجالس سرود واتن و مراسم عروسی و دربار شاهان کمال عمومیت داشت در
محاربه هم مورد احتیاج بود و برای تشجیع و تهیج جوانان و ترسانیدن دشمن
بهترین وسیله بشمار میرفت یکنوع نشیده های مخصوصی که در محضر
پادشاهان و سرداران قومی و بزرگان خوانده میشد به دناس تیو تی
Dnastutis یاد میشد و اشعاران بیشتر شکل مدحیه داشت.
سامانه این کلمه در سرود ریگوید زیاد ذکر شده و عبارت از يك نوع
میله ئی بود که در میدان های آزاد اجرا میشد درین میله تمام طبقات جامعه
مرد، زن پیر جوان اطفال ریشیها پهلوانان ورزشکاران، سوار کاران
همه شامل میشدند و در آن ابراز لیاقت و هنر نمائی میکردند. ریشی ها پارچه


( ۱۳۰ )

های شعر و سرود خود را میخواندند. جوانها اقسام مظاهرات ورزشی
بعمل می آوردند و سوارکاران به اسپ دوانی و مسابقه مبادرت می ورزیدند.
دخترها وزنها برای ساعت تیری و حتی انتخاب همسر در ین میله شرکت
میکردند این میله بعضی اوقات شب و گاهی هم روز تشکیل میگردید. اگر
شب دایر میشد تا صبح دوام میکرد واگر روز بعمل می آمد تا شام دوام مینمود
انواع بازی ها و اتن و رقص از طرف شامل شوندگان اجرا میشد و موسیقی
نوازان و خوانندگان بانوای موزيك و خواندن خویش حاضرین را مسرور
و مشغول میساختند. جبه ها و میله های ملی که امروز معمولاً در اوائل بهار
در نقاط مختلف افغانستان در هوای آزاد تشکیل میشود به میله ( سامانه )
عصر ویدی شباهت زیاد دارد و یونانی ها این خاطره قدیم را تحت پروکرام
معینی آورده بودند.
جنگجوئی و اسلحه : جنگ و جنگجوئی یکی از مشاغل عمده آریائی ها
بود. زندگانی نیمه کوچی و نیمه زارع که بیجاشدن قبایل را از یکجا بجای دیگر
ایجاب میکند طبعاً این کتله با شهامت را برای مجادله آماده ساخته بود.
در موقع جنگ عموماً تمام قبایل آریائی شامل میشد خود شاه شخصاً دستجات
جنگجویان خود را سرکردگی میکرد و روحانیون و شعرای قبایل
با خواندن دعا و مناجات و اشعار رزمی روحیات جنگجویان را بلند برده
وراه فیروزی را برای ایشان آماده می ساختند.
پادشاه و نجبای سلحشور در میان عراده های جنگی سوار شده و میجنگیدند
در این عراده ها دو نفر جا میگرفت یکی سرباز و دیگری عراده ران ، اولی
بطرف چپ و دومی بجانب راست مینشست و تا اندازه زیاد کامیابی سر باز به
قابلیت عراده ران مربوط بود سائر مردم عوام قبائل پیاده میجنگیدند و از خود
دسته های خورد خوردی داشتند ، اسلحه آنها عبارت از تیر و کمان ، نیزه و تبر


(١٣٦)
قمه، فلخمان بود و مهمترین همه تیر و کمان بشمار میرفت، زره و کلاه خود نزد ایشان مجهول نبوده، سرباز خود به سر کرده زره می‌پوشید و قمه در کمر میزد و کمان را به دوش می‌افکند، چوب تیرهای آنها قسماً از نی بود و پیکان آن را از شاخ یا از فلز می‌ساختند، تیرهای زهرآلود هم گاه گاه استعمال می‌نمودند با وجودیکه اسب سواری و اسب دوانی نزد آریائی‌ها بسیار معمول بود و بر علاوه در کش کردن عراده‌های جنگی هم از آن کار میگرفتند ولی در سرودها از استعمال سواره نظام در جنگ تذکری بمیان نیامده است.
البسه: البسه آریائی‌ها عموماً از پشم گوسفند بافته میشد و عبارت از دو یا سه پارچه بود، قراریکه در میان اطفال امروزه نورستان معمول است پارچه‌های پوست را هم بصورت لباس استعمال میکردند آریائی‌ها به تزئینات سر و بر خود سلیقه و ذوق مخصوص داشتند وزن و مرد هر دو فرقه زیورات طلائی بازوبند، گلوبند، گوشواره، انگشتر، حلقه گوش وغیره میپوشیدند لذا از هر نقطه نظر که دیده شود یادگارهای حیات عصر (ریگ وید) با تمام جزئیات آن هنوز در میان قبایل افغان مشاهده میشود و جوانان زیبا ورشید افغان انگشترها، حلقه‌ها، گوشواره‌ها و حلقه گوش و بازوبندها بصورت پوش تعویذ وغیره استعمال میکنند، درین شبهه نیست که زندگانی قبیلوی و دموکراسی قبیله افغان حیات نیمه مالدار و نیمه زارع با تمام ملحقات آن که عبارت از رمه داری، استعمال لبنیات در غذا، شوق این ورقص و بسا چیزهای دیگر می‌باشد مظهر زنده حیات عصر ریگ وید آریائی‌های افغانستان است پس هیچ غرابت ندارد که مردان قبایل در آرایش خویش بکوشند و انگشترها و بازوبندها و گوشواره‌ها استعمال نمایند، همین طور گذاشتن موی سر و کاکل تا سرشانه از یادگارهای قدیم آریائی است که آن را به مواظبت چرب میکردند و شانه می‌نمودند زن‌ها موهای خود را می‌بافتند و مردها در بعضی مواقع آن را پیچ پیچ داده


(۱۳۷)
بيك طرف شانه میكردند. از اختصاصات قبیله و سیثتها Vasishtas این بود كه کاکل های
خود را بطرف راست تاب میدادند. کل كردن موی نزد آنها مجهول نبود
اماریش را عموماً میگذاشتند و مانند جوان های افغان كه در روزهای اعیاد ملی
گل های طبیعی را به سر و یخن خود میزنند در عصر ویدی هم در مواقع خوشی و میله های
قومی جوان ها به کاکل های چرب کرده خود گل های خودرو را میخلا نیدند
زراعت و مالداری : آریائی های عصر ویدی نه تنها زراعت پیشه و نه محض
مالدار بودند بلکه به هر دو دست داشتند ولی با وجود اینکه زراعت و مالداری
هر دو در میان آنها معمول بود بیشتر به مالداری و تربیه حیوانات اشتغال
می ورزیدند. در بعضی قسمت های سرودی که در مورد پکتها ذکر شد و بساسرود
دیگر شعرا داشتن گله های گاو و گوسفند و اسپ مخصوصاً رمه های گاو را
زیاد التماس نموده و آن را یکی از علائم دارائی و نيك بختی تصور می نمودند.
شعرا وقتیکه اشعار مدحیه و غیره برای قبیله میخواندند بطرف راست آنها بصورت
بخشش و حق الزحمه يك راس گاو میگذاشتند و گاو علاوه بر اینکه
در قلبه و سائر حوایچ زراعتی استعمال می شد در کشیدن کراچی ها هم بکار
می افتاد اسپ بیشتر در کشیدن عراده های جنگی و در دوانیدن که یکی از ورزش های
مخصوص آنها بشمار میرفت استعمال می شد دیگر از حیوانات خانگی آنها
گوسفند و بز و سگ بود که برای شکار و حفاظت رمه و نگه بانی آنها هنگام شب
بکار میرفت. آریائی های مالدار اگرچه در اوائل بیشتر به تربیه حیوانات شوق
داشتند چون در افغانستان منبسط شدند طوریکه (مکدونل) در صفحه ١٦٦ ادبیات
سانسکریت میگوید مبانی اولیه زراعت را از مملکت مافرا گرفتند و چون کلمه
قلبه (کریش Krish) در سانسکریت ویدی و اوستائی هر دو معمول است نظریه
فوق را تقویت میکند. زراعت در عصر ریگ وید در میان آریائی های آریانا
ترقی نموده بجائی رسید که برعلاوه اینکه مایحتاج و خوراکه شان را تکافو


(۱۳۸)

میکرد وسیلهٔ داد و ستد و تجارت آنها نیز گردید . قوالبهٔ آنها قراریکه « اتروید »
شرح میدهد يك قسمت فلزی داشت که گاو آنرا میکشید و زمین را شخم میکرد
چون زمین شخم شده بود روی آن دانه می پاشیدند و بواسطهٔ جوی های سر باز
آبیاری میکردند موضوع در و غله با داس و دسته کردن آن و گذاشتن دسته ها
در خرمن و تشکیل خرمن و کوبیدن و پاك کردن آن با غربال همه بکرات ذکر
شده. دانه که میکشتند خوب معلوم نمیشود که چه بوده سرودها آن را یاوا Yava
یاد کرده اند ( ۱ ) و از روی بعض سرودهای تازه میگویند که مطلب از گندم
بوده ولی یقین معلوم نیست که مقصد از «یاوا» آریائی های عصر ریگ وید
افغانستان چه بود . نورستانی ها یکنوع نان نازك را که از آرد ارزن می پزند
« یاوه » گویند .
تربیهٔ حیوانات اهلی و مخصوصاً نگه داری رمه های گاو شیری، بزو گوسفند
و نر گاو در عصر ویدی خیلی عمومیت داشت علاوه بر اینکه شیر بز و گاو در غذا
و خوراکه و ترتیب مشروب سوها مدخلیت زیاد داشت از پشم و پوست این حیوانات
برای تهیهٔ لباس خود کار زیاد میگرفتند . گاو و مخصوصاً گاو شیری در حیات
و نظام اجتماعی آریائی از قدیم ترین زمانه ها تا عصر ویدی و بعد از آن دخالت
و اهمیت زیاد داشت . هر خانوادهٔ آریائی یکعدهٔ کافی حیوانات اهلی داشت . خر
برای حمل و نقل ، اسپ برای سواری و کش کردن عراده های جنگی، ماده گاو
و بز برای شیر ، نر گاو برای قوالبه و سگ برای حفاظت خانه و منزل استعمال
میشد . اگر چه اسپ در انتشار و پیشرفت آریائی و مهاجرت و جنگ ها
و فیروزی های آنها کمال مدخلیت داشت ولی اهمیت گاو شیری اگر از آن زیاد تر
نبوده کمتر بهیچ صورت نبود . خانواده های آریائی در عصر ویدی هر کدام
به اندازهٔ کافی گله های گاو داشتند و بیشتر دیدیم که وجود رمه های حیوانات

(۱) در نورستان نان ارزن نازك را (ياوه) گویند .


(۱۳۹)

مخصوصاً رمه های گاوهای شیری در تشکیل آغیل و چرا گاه و بصورت غیر مستقیم در مراتب مختلف نظام زندگانی اجتماعی آنها تا ثیر افگنده بود.
قراریکه از سرودها استنباط میشود علامهٔ دارائی خانواده های آریائی داشتن رمه های حیوانات و مخصوصاً گاوهای شیری بود. پادشاهان هر کدام رمه های شاهی داشتند و ویشی ها را که سرود های مدحیه میباختند و دیگر خدمات اجتماعی بعمل میآوردند بیکعده گاو بخشش میدادند و موضوع اکثر سرودها را تقاضا و خواهش حیوانات تشکیل داده است.
تاجائی که از سرودها بر میآید چنین معلوم میشود که حتی واحد خریداری و تبادلهٔ اجناس هم گاو بوده چنانچه مقدار معین گیاه سومارا در مقابل یکعدهٔ معین گاو تبادله میکردند و چون حیوان قابل تبادله را «پاسو Pasu» میگفتند مدت ها این کلمه معنی دارائی را افاده میکرد چنانچه رومن های قدیم کلمهٔ «پیسو» یا «پیکوس Pecus» را به معنی ثروت استعمال میکردند (۱) و حتی زمانیکه پول هم در میان آنها بمیان آمد به «پیکوس» یا پیکو Pecu موسوم شد در قطار بخشش عدهٔ گاو بسان بخشش عدهٔ اسپ و خر و شتر و عرادهٔ حمل و نقل و غیره بمیان آمد. اهمیت گاو و لزوم آن در عصر ویدی باعث شده بود که حتی در همان عصر هم از کشتن آن احتراز کنند چنانچه بعض از ریشی ها این مسئله را قدغن کرده بودند.
صنعت : ناگفته نماند که آریائی های عصر ویدی افغانستان بکلی از مبادی صنعت بی بهره نبوده بلکه تا اندازهٔ کافی صنعت در میان ایشان خصوص در اواخر عصر (ویدی) پیش رفته بود. از همه بیشتر صنعت چوب در میان آنها ترقی کرده و نجاری نزد آنها پیشهٔ با افتخاری بشمار میرفت زیرا نجار احتیاج بزرگ و اساسی آنها را که عبارت از عراده های جنگی و کراچی های مخصوص کشت
(۱) پیسه که تا حال در کشور ما در عوض پول استعمال میشود به این کلمه بی ارتباط نیست.


(١٤٠)
و زراعت بود تهیه میکرد چون مانند پختونها و نورستانیها ظروف خانگی
آنها هم اکثر ا از چوب بود از ین جهت هم اهمیت صنعت کار چوب بیشتر حس می شد.
مشروب کوهی (سوما) مخصوصاً در ظروف چوبی نوشیده میشد . نا گفته نماند
که نجارهای ایشان در تزئینات عراده های جنگی بسیار میکوشیدند و شعراء مهارت
خویش را به کسانیکه عراده ها را درست میکردند مقایسه کرده اند .
بعد از نجار یا صنعت کار چوب ، صنعت کار فلز که روی همرفته آهن کر
ومس گر وزرگر امروزی را در بر میگیرد نزد آنها با اهمیت تلقی می شد مشارالیه
در کوره ئی که با بال پرندگان پیکه میکرد سنگ معدنی را میگداخت، دیگ های
خورد و دیگر ظروف معمولی را از فلز میساختند ، در سرود ها فلزی بنام
«Ayas ایاس» ذکر شده لیکن واضح نمیتوان گفت که مقصد از ان چه بوده
معنی مس ، آهن و برنج هر سه را از ان میتوان کشیدشاید قلعی باشد. دباغ
و صنعت دباغی هم در میان آنها معمول ومروج بود. کار بافت تکه وبوریا
ازقی بیشتر به زنها تعلق داشت نذ کار این مطلب درینجابی مورد نیست که
پیشه وری ودست زدن بیکی از ین حرفه ها در عصر ریگ و بدچیز پست در جامعه
نبوده بلکه اسباب افتخار همگان بشمار میرفت و کسانیکه به پیشه های فوق الذکر
مشغول بودند باشرف ترین اشخاص قبایل بشمار میرفتند .
خوراك : در غذای آریائیها برطبق زندگانی قبایل مالدار شیر مدخلیت
زیاد داشت که خالص یا مخلوط با حبوبات خورده میشد . مسکه هم زیاد بمصرف
میرسید. از آرد حبوبات باشیر ومسکه کلچه درست میکردند سبزی و میوه جات
در تغذیه شان مدخلیت زیاد داشت گوشت قربانی حیوانات مثل نر گاو و گوسفند
و بزهم به مصرف خورا که آنها میرسید. در مواقع میله های عمومی بیشتر نرگاوها
را میکشتند و از روی عنوان ( اتی تیگوا Atithigva ) یعنی ( کشنده نرگاو
برای مهمانها ) معلوم میشود که بعضی اشخاص بصورت خصوصی وظیفه دار این عهده


(١٤١)

بودند ، چون آریائی ها اسپ هم گاه گاه قربانی میکردند در ین مواقع گوشت آنرا
نیز میخوردند ولی بواسطهٔ قلت قربانی اسپ گوشت آنهم کمتر و بصورت
غیر عادی بمصرف میرسید . ماده گاو را بواسطهٔ اینکه شیر میداد و از شیر آن
خوراکه های مختلف بدست می آمد نمی کشتند و آنرا (اگونیا Aghonya) (غیرقابل
کشتن ) میدانستند از ین جا معلوم میشود که احترام ماده گاو در میان
آیائی های هند چیزی است که ناعصر ریک وید اثرات آن معلوم میشود
معروفترین مشروباتی که آریائی ها استعمال میکردند (سوما) است که از عصارهٔ
کدام گیاه کوهی و شیر و عسل ساخته میشد . چیدن گیاه سوما در کوها و کشیدن
عصاره و اختلاط آن با شیر و عسل کار زن ها بود . مشروب سوما بعد از مهاجرت
شاخهٔ آریائی ها از افغانستان به هند از بین نرفته و در عصر اوستا ئی هم بنام
هوما باقی ماند . سوما اگرچه در عصر (ریک وید) خاصیت مخصوص مذهبی
بخود گرفته بود و بیشتر در مواقع اجرای مراسم قربانی صرف می شد ولی اینهم
دال به این است که این مشروب در میان تودهٔ عوام عمومیت زیاد داشت . مشروب
دیگری که در عصر (ریگ وید) در میان عوام رواج داشت (سوراSura) نام داشت
که از عصارهٔ حبوبات استخراج می شد و واضحاً دارای خواص مستی آور بود
چون محل روئیدن بتهٔ سوما یکی از نشانی های محل اقامت آریائی است در ان
زمینه مبحث علیحده هم نوشته شده است .
عقاید : آریائی ها در مراتب اولی و قدیمترین روز های زندگانی خود در
«آریانا ویجو» و بخدی از دین و آئین به معنی اصل کلمه هیچ نوع آن را
نمی شناختند اما طبعاً مناظر زیبا و قشنگ طبیعت و قوه های محیر العقول
و عجیب آن در ایشان تاثیر نموده آفتاب ایشان را گرم میکرد ، ماه سیاهی شب
را به نور نقره فام خود روشن می ساخت ، ستارگان در دل شب با تلالو و اشکال
الماس نمای خود ایشان را واله می ساخت ؛ رعد و برق از ماورای لا یتناهی


( ١٤٢ )

فضا آنها را تهدید می نمود، ظلمت خوف انگیز شب چون فرا میرسید طبعاً
ایشان را افسرده می ساخت و باز دمیدن صبح ، سپیدۀ شفق ، طلوع آفتاب
وحرارت منفعت بخش آن روح تازۀ درایشان دمیده افکار سیاهی را که از
تهدید شب عائد شده بود دور می نمود بهمین نوع مناظر بدیع و شگفت آور طبیعت
وتغیرات دائمی صحنۀ آن دائماً ایشان را بخود مشغول ساخته یکنوع جذبه
در آنها تولید میکرد چنانچه همین جذبه است که آهسته آهسته نزد آریائی ها
درمراتب اولی حیات انبساط یافته شکلی بخود گرفت که آن را میتوان « احترام
عناصر طبیعی » خواند . دین آریائی مربوط بمظاهر طبیعی بود وامید استفاده
از عناصر و ترس از آن طبعاً ایشان را مربوط به طبیعت ساخته آهسته آهسته
آنها را اول به احترام و باز به تمجید و توصیف قواهای طبیعی وادار ساخت
واز همین جا است که مرحلۀ دومی درسیر مراتب مذهبی آریائی بمیان آمد
وا زان پایان تر صحبت خواهیم کرد .
پیشتر گفتیم که از سرود ویدی نمیتوان به آسانی دین آریاهارا به معنی اصل
کلمه شرح داد . این موضوع اگرچه شرح و بسط زیاد میخواهد ولی بازهم به
چند کلمه ئی میتوان گفت که سرود ویدی با وجودیکه دراثر احتیاج مبرم مذهبی
بمیان آمده واجدقوانین و نظام واصول واساس وفروعات ومراسم مشخص يك
دیانت معین نیست. بعضی از مدققین به این موضوع اشاره میکنند که در سرودها
آثار دیانت های مختلف دوره های قبل التاریخ آریائی تاثیر افگنده و بصورت
پراگنده مظاهر آنها معلوم میشود . روی همرفته در دیانت آریائی در عصر ویدی
مخصوصاً در عصر «ریگ وید» یکعده قوای سری مظاهر عناصر طبیعی بنام های
«وارونا » ( آسمان پرستاره ) ، اندرا ( رب نوع رعدو جنگ ) ، سوریا
میترا (مهر، آفتاب) ، اگنی ( آتش) ، سوما (مشروبی که ازگیاه کوهی و شیر
و عسل ساخته میشد) ماروت (باد) ، آسمان ، زمین ، شفق ، شب ، روز، ستاره


(١٤٣)

صبح و شام و غیره و غیره اسم برده شده هکذا درین ردیف اسمای بعض شاهان هم
تذکار رفته که اشاره به احترام و پرستش اجداد میکند مبداء و اصلیت شخصیت های
مذکور آنقدرها روشن نیست و داستان های مربوطه آنها قسمت های متصادم
دارند معذالك سرودها روی همرفته در توصیف و ستایش آنها وقف شده و معلوم
میشود که آریایهای عصر ویدی عناصر طبیعی را بنام ها و شخصیت معین داده و آنها را
با داستان های کهن پرستش اجداد مخلوط کرده اند.

آیا عناصر پرستی آریائی چه مراسمی داشت ؟ و این مراسم در کدام جای
و محل معین انجام میگرفت یا نه ؟ طوریکه پیشتر اشاره کردیم مراسم مذهبی
آریائی آنقدر مشخص نیست که اینجا شرح یابد و اگر پاره مراسمی هم داشت
مربوط به قربانی و نوشیدن سوما و پاره چیزهای دیگر بود که با شروط و اساس
معین مراسم کلی مذهبی را نمایندگی نمیتواند . قراریکه ظاهراً معلوم میشود
میتوان مراسم مذهبی آنها را دو حصه نمود: یکی مراسم رسمی مانند قربانی ها
و صرف سوما و دیگر مراسم خانوادگی. در قسمت اولی بیشتر ریشی ها وطبقه منور
شرکت می جست و دومی در کانون خانواده روزسه یا پنج دفعه بعمل می آمد.
ریاست مراسم مذهبی در کانون خانواده متعلق به پدر بود و مادر و دیگر اعضای
خانواده در آن شرکت می جستند مراسم دیگری در اوقات معینه سال در کانون
خانواده صورت میگرفت. ریشی هائی که اصلاً از روی پیشه روحانی بودند
فقط در بعض مراسم معینه خانوادگی مانند مراسم عروسی، وفات، و در دادن
آتش در کانون خانواده جدید و غیره مداخلت میکردند.

به این ترتیب گفته میتوانیم که آریاها برای اجرای مراسم مذهبی بنام
معبد کدام محل مشخص و معین دیگر نداشتند و چون مراسم مذهبی آنها مانند
خود مفکوره آئین شان ساده بود معبد و عبادت آنها اشکال و تکلفی نداشت.
بعضی مراسم قربانی که خارج خانه بعمل می آمد عموماً در یکی از


(١٤٤)
نقاط قشنگ دامان طبیعت اجرا میشد . لذا این را هم میتوان گفت
که دامان طبیعت معبد آنها وشنیدن تمجید وتوصیف عناصر طبیعی وکار نامه های
خارق العادة اجداد عبادت شان بود .
قربانی یکی از مشخصات آئین آریائی عصر ویدی است و آنرا یکنوع
مجبوریت و فرضی تلقی میکردند که ادای آن بر هر فرد و خانواده لازمی و حتمی
بود زیرا تصور میکردند که به این ذریعه ارباب انواع در حل مشکلات با آنها
شريك شده وطرفین از آن بر خواهند خورد چنانچه درین مورد میگفتند :
« قربانی کنید تا ارباب انواع غنی شوند آنگاه شما را مستعد وغنی خواهند
ساخت ... از غذا موجودات پیدا میشود . از باران غذا بمیان می آید
واز قربانی باران میخیزد .... کسیکه به گردش این عراده كمك نميكند
سزاوار زندگی نیست . » (۱)
درین شبهه نیست که آئین ساده و ابتدائی آریائی با تحول تدریجی مراتب
مختلف را پیمود و قواهای طبیعی آهسته آهسته در مخیله آنها صاحب شخصیت
ونام ونشان وصفات وسجایای علیحده گردیده است . از خلال سرودها
اینطور هم حس میشود که مجموع تمام عناصر مفید و نورانی را « دووس
Davos » یعنی « ذرات در خشان » میگفتند و در اکثر زبان های هند
و اروپائی نام « خداوند » (ج) از همین کلمه با جزئی تغیراتی بمیان آمده
و در پشتو مفهوم لغوی آن به شکل ( ډيوه ) یعنی چراغ باقی است «دووس»
کلمۀ بود که به آن بلا استثنا تمام ارباب انواع ومظاهر مفید ونورانی طبیعی را
یاد میکردند وحتی قوۀ مافوق کل را بنام « ديوس پاتر Dyeus Pater » مسمی
ساخته بودند ازین رو بعضی ها به این نظریه هم رسیده اند که آریائیا پیش از عصر اوستا

صفحۀ ٢٥٥ کتاب ذیل تالیف واله دوپوسن
Indo-Europeens et Indo iranien. L, Inde jusque Vers 300 av. J. C.


(۱۰۰)

حتی در دوره ویدی هم موضوع وحدانیت خداوند (ج) را حسن نموده بودند. بهمین
اساس بعضی از مدققین اظهار میکنند که آریاها اگرچه در ظاهر امر قوای
طبیعی را تمجید و ستایش میکردند بالواسطه خالق کل آنها را هم میشناختند .
«مستر داس» در اثر خود موسوم به «ریگ وید یک کلچر » (۱) تحت عنوان
« وحدت در تعدد» درین موضوع به تفصیل وارد شده و اظهار میکند که در سرود
ریگوید تعدد اسمای ارباب انواع مثلاً : اندرا ، میترا ، وارونا ، اگنی وغیره
نام های مختلف يك ذات واحد است مشارالیه درین مورد نظریه «مستر گریفت»
(۲) را چنین می آرد :« نامهائی که شعرا ذکر کرده اند همه در حقیقت اسمای
يك ذات واحد است که قدرت ما فوق کل را تشکیل میدهد و از خود مظاهر
مختلف دارد . » مستر داس بعد از ذکر فقرات متعدد متن سرود ویدی تحت
عنوان «پراجپاتی » که در ریگوید بنام «هیرانیه گربها » ذکر شده و معنی
تحت اللفظی آن « هسته طلائی » است سرود ذیل را می آرد که از آن مفهوم
وحدانیت ویگانگی ذات خداوندی روشن میگر ددو تر جمه آن قر اراتی است :
«در شروع خلقت نوری تجلی کرد . او ما لك تمام مخلوقات است . او
زمین و آسمان را آفرید . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟
او که نفس داد، او که قوت بخشید، اوامرش را همه ارباب انواع می پذیرند. سایه
او فتا ناپذیر است. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم. او که در سایه
عظمت خود یگانه پادشاه ذی روح و جنبندگان است. او که بر انسان وحیوان یکسان
سلطنت میکند . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟
او که هیماوات، سمودرا ، راشا (۳) شاهد عظمتش میباشند . کسی که این
همه مناطق از آن اوست . آیا او آن نیست که قربانی های خودرا به او تقدیم کنیم
او که قدرتش اسمان را نورانی و زمین را محکم نگه داشته او که اسمان هارا

(۱) صفحه ٤٧٢ (۲) مستر گریفت یکی از مترجمین سرودویدی میباشد (۳) نام های کوه
واوقیانوس و رود خانه است .


(١٤٦)
برقرار نموده ، او که پیمایش طبقات فضا در ید قدرت او است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کشیم؟
او که قدرتش حتی بر آب های غریونده مستولی است . او که مافوق تمام ارباب انواع است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟
او که خالق زمین است بعناصر ، میرساند ، در سایه نظام معین حکمر مانی میکند. آفریدگار آسمان و آب های درخشنده وغریونده است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟
ای «پراچپاتی» جز تو کسی دیگر به این مخلوقات حیات نداده. استدعا میکنیم خواهشی را که برای آن قربانی بتو تقدیم کرده ایم بر آورده شود و ثروت مند گردیم!»
* * * *
نا گفته نماند که در آخر عصر و بدی در شاخه آریائی های مهاجر هندی بعضی عقاید اثر قواوی هم پیدا شد. جاد و جادوگری در عقاید آنها داخل شد و حتی بعض حیوانات هم طرف تمجید و ستایش واقع گردید که بدان کاری نداریم و بیشتر مختص به هند است.
* * * *
مهمترین عناصری که نزد آریائی ها در عصر ویدی به شکل ارباب انواع در آمده بود قرار ذیل اند :
د بیوس Dyaus آسمان
پریتی وی Prithivi ازمین
آفتاب به نام های مختلف مثل : سوبار ، ساويتار ، پوشان ، متير ا ، رودرا وغیره باد که بنام های وایو Vayu واتا Vata ماروت Marut یاد میشد.
اگنی Agui آتش
اندرا Indral (رب النوع رعد يا جنگ )
سوما (مشروبی که از عصارهٔ یکنوع گیاه کوهی مخلوط با شیر و عسل ساخته میشد و تا حرارتی که در بدن تولید میکرد در صف ارباب انواع قرار گرفته بود)


( ١٤٧)

وارونا : رب النوع آسمان ستاره دار
برای تعین شخصیت های بعضی های آنها ذیلاً کمی تشریح میدهیم
«اندرا» : قرار یکه از خلال متن سرودها معلوم میشود مهمتر ین تمام
ارباب انواع آریائی اندرا بوده که اصلاً در اوائل و هله رب النوع حامی
کدام قبیله فاتح بوده و قراریکه در مبحث ( پکتها ) ملاحظه شد قبیله
سلحشور «پکت ها » را همیشه حمایت مینمود اندرا چون حامی جنگجویان
بود علامه فارقه اورعدوبرقك يا آتش آسمانی را تصور می نمودند و رفته رفته
بکلی شکل رب النوع جنگ بخود گرفت در جنگ هائی که آریائی ها برعلیه
داسیوس ها بومیان هندی نموده اند همیشه از اندرا استعانت وفیروزی میخواستند
صدقه هائی که بنام اندرا میدادند بیشترش مشروب سوما بود اندرا نوای
توله و مستی مشروب کوهی ( سوما ) را دوست داشت و چون این دو چیز
از اختصاصات کتله آریائی این عصر بود میتوان گفت که اندرا نمونه کامل
فرد و ذوق آریائی عصر ویدی و بیش از آن شمرده میشد « اندرا » در کشتار
حیوانات خارق العاده مخصوصاً مارهای بزرگ و اژد های کوهی هم صرف
مساعی زیاد نموده وقصه های اژدها که در عصر بودائی رونق زیاد پیدا کرده
و تا حال در مخیلات ساکنین افغانستان وجود دارد منبعش را عجالتاً تا سرود
های عصر ( ریگ وید ) بلند برده میتوانیم قصه های اژدهای کوها و خرابه ها
و غیره که امروز در میان ما مروج است سراسر از خلال سرودهای ریگ وید
معلوم میشود اينك يك گوشه را بصورت نمونه ترجمه میکنم (۱)
« میخواهم کارهای اندرا را بیان کنم. اولین کارهائی که به زور سلاح
انجام داده است . مشارالیه مار را زده است شکم کوه را در یده است تا آب
مجرا پیدا کند مشارالیه ماری را که در کوه بودز ده است برای او تو اشتار Tvashtar

(۱) صفحه ۳۱ کتاب مدنیت قدیم هند.


(١٤٨)
اسلحه ئی ساخت خروشان ، آب ها مانند گاوها یو غ زده مستقیماً بشتاب بطرف
بحر پایان می شدند . »
*     *     *
وارونا : وارونا که او را رب النوع آسمان تعبیر میکنند بزرگترین
رب النوع آریائی و سرچشمه حیات بخشا و نیکوکاری بشمار میرفت و با اندرا
که همیشه در جنگ وقتل وستيز بود فرق کلی داشت نسبت به اندرای جنگجوی
« وارونا » رب النوع باشکوهی بود که مقام رب الارباب بخود گرفته بود
آریائی ها آفتاب را چشم، آسمان را لباس وطوفان را درا تنفس او تصور میکردند
وایجاد آسمان وزمین وباد را به او نسبت میدادند. عقیده داشتند « وارونا »
همه چیز را می بیند ومی شنود ونظام جهان را اداره میکند آریائی ها ازاندرا
ثروت وفتح میخواستند وازوارونا التماس مینمودند که ایشان را از حزن
وکدر وارهاند، ببخشد بدوعفو كند. يكي ازسرودها که روح معتقدات آریائی را
نشان میدهد چنین آغاز میشود .
« آنکه دودنیای بدین وسعت را از هم جدا کرده « و ارونای » باعظمت
است . آسمان را بزرگ وبلند آفریده ستاره گان را جدا کرده و زمین را
وسعت بخشیده من بخود میگویم چه وقت به جوار وارونا ملجاء خواهم یافت؟
چه وقت با دل صاف اثرات رحمت او را خواهم دید؟ ای وارونا من میخواهم گناه
خود را بدانم، من ازآنهائی که میدانند پرسان میکنم تمام عقلا متفقاً بمن يك
جواب دادند که وارونا برعلیه تو قهر شده ای وارونا این گناه بزرگ چه بوده
که به سزای آن دوستت شاعر را میزنی؟ آن را بمن بگوای کسی که مغلوب
نمیشوی وذات خودت خودت را نگاه میکند آیا میشود که باین عرض عبودیت
از گناه پاك شوم ( کتاب هفتم سرود ٨٦ ترجمه بر گین ) (١)
(۱) از روی ترجمه برگین ازصفحه ۳۳ ـ ۳۲ کتاب مدنیت قدیم هند ترجمه شد .


(۱۴۹)

اگنی : اگنی رب النوع آتش است وچون آتش در کانون خانوادگی
آریائی همیشه بود اورا صاحب اختیار دائمی خانه یارب النوع کانون خانوادگی
تصور مینمودند که آبادی و فراخی زندگانی و ازدیاد نسل از برکات او بود
چنانچه ازین جهت او را پدر انسان میدانستند و در موقع تولدی طفل نوزاد میگفتند
« ستایش کن اگنی درخشانی را که اینجا حاضر است و بتو حیات بخشیده
زندگانی مار اطوالت بده ای اگنی منقسم حیات! تو که تقویه می بخشی
تو که رخساره ات از مسکه پر است و در آغوش مسکه تولد شده ئی مسکه، عسل
و شیر گاو را بنوش بالای این طفل مانند پدر برپسر مواظبت کن . »
اگنی رب النوع قربانی هم شمرده می شد و چنین تصور میرفت که از میان چوب
مذبح برامده ونذر وتحایف وقربانی را میخورد . اگنی در مخیلهٔ آریائی ها
جاویدانی بود زیرا چنین عقیده داشتند که اگنی مانند جرم آسمان و باد
وطوفان درپای درختان جنگل مخفی است و باتلالوبرقك آسمانی تولد میشود
و چون از آبهای اولیه هم اگنی بمیان آمده لذا قدامت زیاد دارد پدر
ارباب انواعی میباشد که دراثر تقدیم قربانی ها ظهور کرده اند .
سوما : سوما در عصر ریک وید عبارت از عصاره گیاه کوهی بود که قرار
افسانه ها عقابی از آسمان آورده بود و در کوه «منجوان» میروئید دختران
و زنهای آریائی عصاره سفیدیا زرد گون این گیاه را در زیر اشعه ماه از دامنه های
کوه ها جمع نموده با آب و شیر و مسکه وعسل مخلوط کرده ازان مشروب مفرح
و صحت بخشی میساختند و در حین اجرای مراسم مذهبی به نام ارباب انواع
نذر میکردند وبیشتر مردان طبقهٔ شریف از ان میخوردند .
چون این مشروب قوت میبخشید و دماغ را مفرح می ساخت آریائی ها
تقویت دل واعصاب ، فرحت دماغ ، قوه عضلات ادامه حیات و حتی زندگانی
جاویدان را از نوشیدن آن انتظار داشتند و این خصایص کار را بجائی رسانید


(١٥٠)

که سوما هم در صف ارباب انواع قرار گرفت .
سوما و نوشیدن آن یکی از مراسم بزرگ و تحایفی است که آریائی ها بنام
ارباب انواع خود تقدیم میکردند و قراریکه در مبحث علیحده این فصل خواهید
دید محل نشو و نمای گیاه سوما کوه های افغانستان بود نوشیدن این مشروب
تا آخرین مراحل عصر اوستائی در مملکت ما معمول و مروج بود . چون گیاه
سوما را در روشنی ماهتاب جمع میکردند و پیش ازینکه عصاره آن گرفته شده
ساقه های آن را در آب و شیر میگذاشتند و در انجا منبسط میشد تصور میکردند
که از اشعه ماه چیزی دران حلول کرده ازین جهت عصاره زرد گون آن را
قطرات طلائی آسمان یا «شبنم مهتاب» تصور می نمودند که صبحگاهان بر گیاه
مذکور ریخته و آن را نشو و نما میداد . در میان ارباب انواع آریائی آنکه
از همه بیشتر به شرب سوما میل داشت اندرا رب النوع جنگ بود تا صاحب
نیرو و توانائی شود .

آریائی ها تا جائیکه از خلال مضامین سرودها استنباط میشود ارباب انواع
مجرد که مفهوم معنوی را نمایندگی کند کمتر داشتند فقط یکی دوتائی قهر و
عقیده و غیره را نمایندگی میکرد و برخی دیگر عبارت از صفات ارباب انواع
فوق الذکر است که در دماغ ها بعضی اوقات شخصیت علیحده حایز شده است .
ناگفته نماند که بعضی ارباب انواع آنها جوره جوره و دسته دسته هم بودند
مانند «میترا - وارونا» یا ماروت - واسو Vasu و ادیتیا Adityae و غیره .
آنچه که روی هم رفته در آئین آریائی های عصر ویدی قابل ذکراست این
است که جلو روابط بین انسان ها و ارباب انواع بدست انسان است که با تقدس
و قربانی آن را اداره میکرد و برای حصول آرزوهای خود نذر و قربانی هم میکردند
ارباب انواع آریا ئی طوریکه ترسیم شده اند قوی بودند و نسبت به عدالت


(١٥١)

و خیر اندیشی، نیرومندی داشتند، قراریکه بالا ذکر شد تنها (وارونا) با حضور
خود همه جا و باخبری از اعمال انسان تنها رب النوع آنها است که بیداری
و مواظبت وجدان بشری را ترسیم میتوانست.
ساده ترین نذر آنها مراسمی داشت خانوادگی که پدر یا همسر خود در
کانون خانواده اجرا میکرد و عبارت از شیر و مسکه و حبوبات بود و جزئیات
مراسم آن معلوم نیست. قربانی بزرگ عبارت از کشتن اسپ بود که شاه
و دولتمندان و رؤسای قبیله بدان اقدام میکردند.
جسد مردگان را عموماً در خاك پنهان میکردند آینده مردگان آنها از
روی سرودها چندان روشن معلوم نمی شود گاهی از روی بعضی قسمت ها
استنباط میشود که با آب ها یکجا میشدند، برخی الحاق آنها را با نباتات اشاره
میکنند و بعضی هم میگویند که بعد از مرگ دوباره زنده شده با یاما « Yama »
اولین پادشاه متوفی یکجا یا از او علیحده زندگی بسر می بردند . (۱)
سوما : در میان ارباب انواع آریائی که رول مهمی در حیات و آئین
آریائی بازی کرده یکی «سوما» است که اصلاً و اساساً یکنوع مشروبی بود
که یسان اصول ساخت آنرا بیان خواهیم کرد . این مشروب با داشتن خواص
صحی و حرارتی که در بدن تولید میکرد آهسته آهسته شکل رب النوع بخود
گرفت و بعد از آتش آسمانی «اندرا» و زمینی «اگنی» بنوبهٔ سوم از و ستایش
میکردند چنانچه تمام جزو نهم و چند سرود مختلف دیگر همه وقف صفات
و مميزات او است و از روی کثرت تذکرات اسم او میتوان «سوما» را سومین رب النوع
آریائی خواند.
آریاها در مهد تهذیب قدیم خویش یعنی کوه پایه های آریانا از محصولات

(۱) راجع به دین آریائی از مبحث (دین در ريك ودا) صفحه ۲۸ و ما بعد کتاب مدنیت های
قدیم تالیف (گورتی لیه) استفاده شده است.


(١٥٢)

طبیعی کشور از عصارهٔ یکنوع گیاه وعسل وشیر مشروبی بنام سوما درست
میکردند. عین این کلمه «سوما» باتغیر (س) به (هـ) که قاعدهٔ عمومی بین زبان
سنسکریت ویدی واوستائی است درباختر وسائر نقاط آریانا درعصر اوستائی
«هوما» خوانده میشد اگرچه «سوما» و«هوما» اساساً نام همین مشروب بودولی
تئمها در مورد خود گیاه که یکی از مرکبات آن شمرده میشد هم اطلاق میشد
این گیاه را آریائی های کتلهٔ باختری در ادوار مدنیت های باستانی
خود میشناختند و آنرا گیاه مقدسی میشمردند و دافع شروبلیات ومقوی جسم
وروح میدانستند . طوریکه در سرودهای ریگ وید جزو نهم برای مناقب
وستایش «سوما» وقف شده دراوستا هم قسمتی بنام «هوم یشت» ازان سحبت
میکند . سوما در معتقدات آریائی های باختری عصر اوستائی افسانهٔ کوچکی
هم دارد که قرار آن مبدء اولیهٔ این گیاه در آسمانها بوده و عقابی موسوم به
«سینا Cyena» از کوه بلند« هریتی بری زا Haratibareza» برداشته وروی
کوه های بلند یوبائی ری سئا Upairisaena (هندوکش) ستیر Staera( کوهای
تیرا )کوسراد Kusrada (کوه کوراسون غور) پورانا Paurrana (پروان) سپی
تاگوناگیری Spita-gaona- gairi (سفیدکوه)وسایرکوه ها پراگنده ساخت (۱)
از روی تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که این گیاه درقلل ودامنه های
مرتفعۀ کوه ها واراضی کهستانی می روئید. قراویکه بالاذکرشد اوستا يك یشت
کامل را بنام «هوم یشت» درین زمینه وقف کرده و از نقاطی که این گیاه
دران میروئید مفصل وبصورت دقیق ذکرکرده . کوه هائی را که گیاه «سوما»
در آن هامی روئید و اسامی آنها در اوستا ذکرشده بسیاری از مستشرقین
(۱) فقرهٔ یازدهم یشای دهم یاهوم یشت دوم صفحه ٤٤ کتاب آریانا نگارش
مؤلف . صفحه ٥٠٧ Indien Studies مورخه ١٢ می ١٩٣١(مدرسهٔ مطالعات شرقی لندن)


(١٥٣)

مخصوصاً «سراورل ستین» انگلیس مطالعه کرده و تحت عنوان «جغرافیه اوستا»
در ١٨٨٦ کنفرانسی درین زمینه و دیگر مسایل مربوطه در هفتمین کنگرهٔ
بین المللی مستشرقین در وین داده است و دارمستتر هم در ترجمهٔ زند اوستای خود
از آن استفاده نموده از روی این همه مطالعات دقیق علمی معلوم میشود که از
نقطهٔ نظر اوستا کوهائی که گیاه «سوما» یا «هوما» در آن ها میرویند فقط
کوهای آریانا یا افغانستان بود چنانچه بالاتر در مقابل اسمای قدیم اوستائی
کوهای مذکور نام های امروزهٔ آنها هم نوشته شد و آشکار گردید که سلسلهٔ
هندوکش با تمام شاخه های آن و کوه های سفید کوه و تیرا و کوهستانات غور
و کوه پروان وغیره تنها نقاطی بود که گیاه معروف در آنها می روئید . انحصار
کوهای آریانا از نقطهٔ نظر اوستا برای روئیدن سوما دلیل دیگری است که
اوستا تنها از نقطهٔ نظر جغرافیا خاك آریانا را خوب ترمیشناخته و کانون خاك
آریائی های اوستا اینجا بود .
همین قسم اگر بالاتر برویم سرود های ویدی هم مفصل از «سوما» و صفات
ورنگ آن با کلمات و استعاره های بس شاعرانه صحبت میکند چنانچه بسان
بدانها اشاره خواهد شد . ولی مانند اوستا راجع به محل نشوونموای این گیاه
صریحاً چیزی نمیگوید ولی این خالیگاه را «عتروید» که کتاب دیگری از جملهٔ
چهار کتاب سرود های ویدی است پر میکند زیرا در آنجا واضح تذکار رفته
که گیاه سوما روی کوه (موجاوات) یا بهتر تر بگوئیم کوه «منجوان» می روئید
مدققینی که از وضعیت و نام های جغرافیائی افغانستان اطلاع کافی ندارند با وجود
صراحت اسم «منجوان» اشتباه کرده ومحل آنرا به بعض جاهای دیگر افغانستان
وپنجاب تعین کرده اند حال آنکه نام این کوه بدون کدام تغیر کلی بهمان
شکل قدیم خود تا امروز باقی مانده وعبارت از کوه (منجان) است که بدان
کوتلی هم معروف شده وراه رفت و آمد بین نورستان وصفحات بدخشان است


(١٥٤)

که از راه درۀ چرم عملی میشود بین کلمۀ (منجوان) و (منجان) فقط يك (و) فرق است و با مثال های متعددی که در دست است (و) و (الف) چون هر دو حروف علت اند در تلفظ صوتی (و) حذف شده و (منجوان) (منجان) گردیده است به این ترتیب و با دلایل جغرافیائی دیگری که پایان ذکر میشود درین هیچ شبهه و تردیدی نیست که (منجوان) سرودها همان (منجان) فعلی است که شاخه ئی از کهستانات جنوب شرقی هندوکش را در بر میگیرد.
علاوه برین در "عتروید" کوهی موسوم به "منجووات" هم ذکر شده که بعقیدۀ A. Macdonelle (١) عبارت از قبیله ایست که در مجاورت کوه "موجاوات" یا "منجوان" می زیست و با قبیلهٔ "گنداری" متصل و همسایه بود. چون قبیلهٔ گنداری در گندها را می زیست و گند هارا منطقۀ بین کابل و پشاور را در بر میگیرد این هم دلیل دیگری است که واضح موقعیت "منجوان" را در منجان امروزی قرار میدهد و قبیلهٔ "منجوات" در اراضی مجاور شمال گندها را در لغمانات و بعضی حصه های نورستان زندگانی داشت.
"مور کنسترن" G. Morgensterne تحت عنوان (نام "منجان" و بعضی نام های نقاط و مردمان هندوکش) مقالۀ مخصوصی شایع کرده (٢) و ضمناً می نویسد که فارسی زبان های کاتی Kati و کلا شه Kalasha کافرستان با اختلاف جزئی تلفظ اینجا را "منجان" میخوانند.
بهر حال "عتروید" فقط کوه "منجوان" یا منجان را جای نشو و نمای بته سوما قلمداد میکند و "هوم یشت" اوستا از تمام کوهای بزرگ آریا با نام می برد به استناد این دو منبع قدیم گفته میتوانیم که این گیاه را آریائی ها در مراتب

(١) صفحۀ ١٥٣ کتاب ادبیات سانسکریت نگارش "١ . مکدونل"
(٢) این مقاله در صفحۀ ٤٣٩ کتاب ذیل نشر شده :
Bulletin of the School of Oriental Studie Volume VI Part 2


(۱۰۰)

حیات قدیم ویدی واوستایی خود در آریانا بخوبی میشناخته و در ادبیات و
آئین ورسومات حیات اجتماعی آنها رول مهمی بازی کرده است.
«سر اوول استن» مدقق و جهان گرد معروف انگلیس تحت عنوان «افدرا»
و نبات هوم وسوما مقالهٔ فصلی در اطراف این گیاه نوشته (۱) و اظهار میدارد
که گیاه هوما وسوما که در الحال هم پارسی های هند استعمال میکنند نباتی از
خانوادهٔ «افدرا Ephedra» یا «افدرا فولیا تا Ephedra foliata» است در
همین مقاله تذکار رفته که داکتر «تی تی شن» که در هیئت تحدید سرحدات افغانی
شامل بود در طی راپورتی اظهار نموده که EphedrapacyIclada در درهٔ هری رود
و بادغیس هرات بنام هوم Hum هوما Huma يهما Yehma معروف است
و از بلوچستان گرفته تا درهٔ هری رود و بادغیس در اراضی سنگلاخ
وریگی میروید. قرار نظر به داکتر موصوف این گیاه بنام «هوم بندك
Hum-i-bandak هم یاد میشود «سراورل استن» به تائید نظریهٔ داکتر «تی تی شن»
اظهار میکند که در مسافرتی که در ۱۹۱۵ در امتداد سرحد افغانی وفارس
نمودم به گیاهی بر خوردم که اهالی بنام «هوم Hum» یاد میکردند
«سراورل استن» بعد ازین بیانات اظهار میدارد که این «افدرا» همان «هوما»
یا «سوما ئی» است که در متن اوستا و سرود ریگ وید بکرات ذکر شده آنگاه
به تائید نگارشات اوستا یکه یکه کوهای افغانستان را به رنگی که مختصراً پیشتر
ذکر شد نام میبرد و از روی رهایش آریائیها در دامنه های جنوب هندو کش
و دره های (سپین غر) به صورت قطعی ثابت میکند که گیاه سوما یا هوما به شهادت
کتب قدیمه و تحقیقات جدیده نباتی بود که در سرزمین افغانستان می روئید و
هنوز هم می روید.

ساختن مشروب سوما : قراریکه ادبیات قدیم کشور ما، ریگ وید به پیرایه های

(۱) این مقاله در صفحه ۵۱۰ تا ۵۱۴ مجله ذیل نشر شده است :
Bulletin of the School of Oriental Studies Volume VI Part 2


(106)

مختلف وانمود میکند ساختن مشروب «سوما» کار زنان و مخصوصاً دختران دوشیزه بود که دسته دسته به دامان کوها گردش کرده و این بته را جمع میکردند سپس آنرا روی تخته سنگ های صفا میده کرده و عصاره آنرا از پارچه های پشمی ساخت خودشان میگذرانیدند و به آن مقداری شیر و عسل علاوه میکردند ضمناً این را نیز نباید فراموش کرد که همان طوریکه سوما در کهستانات افغانستان میروئید عسل هم یکی از محصولات بزرگ این مناطق بود و هست در دامنه های جنوب هندوکش مخصوصاً هندوکش شرقی در کندها را و دامنه های سپین غر به مقدار زیاد پیدا میشود. دره های لغمان، کنرها و نورستان و باجور و مهمند و همچنین کهستانات جنوبی نقاطی هستند که در آنجا اهالی به تربیه زنبور عسل پرداخته و سالانه ازان حاصل زیاد میگیرند بناء علیه گفته میتوانیم که عسل که جزو دوم ترکیب مشروب سوما است هم یکی از محاصیل طبیعی خود دره ها و کوه پایه های افغانستان میباشد.

سوما و تخیلات ریشی ها: ریشی ها یا شعرای عصر ویدی ما با ظرافت طبع و تخیلات لطیف خویش راجع به سوما قطعات زیبا سروده رنگ، مزه، صدای ریختن آنرا در جام، اصول تهیه آنرا با سرپنجه سیمین دوشیزگان به کلمات و استعاره های خیلی لطیف و شاعرانه تعریف نموده اند و تذکار مختصر آن علاوه بر روشن ساختن مطالب تاریخی قدرت طبع و تخیلات شیرین شعرای ما را نیز معرفی میکند.
برای اظهار اینکه سوما با انگشتان بلورین دختران جوان تهیه میشود می نویسند: «دختران دیواسوات یعنی ربةالنوع آفتاب طالع باده تن دوشیزگان جوان که خواهران همدیگر اند عصاره سوما را میکشند. این ده دختر جوان دوشیزگان آفتاب طالع عبارت از انگشتان هر دو دست اند که تخیل شعرای ویدی ما ازان ها ده خواهر ساخته است.
موضوع صاف کردن مشروب مذکور را با پارچه های پشم گوسفند و ریختن


(١٥٧)

آنرا در کوزه های گلی و خم های بزرگ به صور مختلف ترسیم نموده و ضمناً میگویند : «جوی سوما مانند گاوهای شیری که به جنگلی داخل شوند درمیان خم ها میریزد.» یا اینکه : « ارباب انواع مانند پرنده بال کشاده و در میان خم ها نزول میکند . »
مخلوط شدن عصاره سوما را در میان خم ها با آب به این تعبیر کرده اند که « گاوی بوغ زده و در چمن زاری دراید» یا اینکه : «وقتیکه سوما جامه ئی از آب برتن میکند با نوای سرود خوانندگان در میان خم ها دور میزند . »
شعرای ویدی آب را معمولاً مادر سوما وعصاره اخیرالذکر را فرزند آب میخوانند . وقتیکه روحانیون شیر را با عصاره سوما مخلوط میکردند لباسی از پوست گاو در برمینمودند برای تصویر صدای ریختن مشروب سوما در خم ها شعرا اصطلاحاتی بکار برده و ضمناً چنین گفته اند : « قطرات شیرین سوما چون به جدار خم میخورد انعکاسی شبیه به غریو سربازان بلند میشود.» خود آواز ریختن مشروب مذکور را به کلمات غرش و بغرغر گاو وحتی غرش رعد تشبیه کرده اند و در چنین موارد سوما را با نرگاو خوانده و یا به آن تشبیه نموده اند و آب را که دران شیر مخلوط بوده یا نبوده به صفت ماده گاو یاد کرده اند .
رنگ درخشان عصاره سوما که میتوان آنرا به زرد کم رنگ شیره های مهتابی امروزی تعبیر کرد چشم شعرا را بخود جلب کرده و آنرا در سرود ها به اشعه آفتاب که در عین زمان زرد گون و درخشان و حیات بخش است تشبیه نموده اند .
چون سوما شربتی بود مفرح وقوت بخش ریشی ها مفتون اثرات آن شده و آنرا « شربت آسمانی» یاد کرده اند و حیات جاویدان را از شرب آن انتظار داشتند چنانچه آنرا (امریتا Amrita) یعنی فنا ناپذیر لقب داده بودند .
از پهلوی معتقدات به این عقیده بودند که سوما ثنا گو بنده و نوشنده خودرا


(١٥٨)
به عالم رستگاری رسانیده به دیار (یما پادشاه) حیات جاویدان خواهد یافت .
در بعضی از سرود های اخیر «ریگ وید» سوما را بصورت مبهم به «مهتاب» تشبیه کرده اند . در «عتروید» چندین بار سوما به معنی «ماهتاب» آمده و «یجور وید» می نویسد که همان تابشی که از روشنائی ماه می تابد عیناً از رنگ مهتابی سوما هم تلالؤ میکند. در برهمانا Brahmanas این مفکوره خوب تر شرح یافته زیرا در آنجا مرقوم است که علت خورد شدن ماه بعد از شب چهارده این است که ارباب انواع ماده زرد رنگ آنرا که اسباب بقای حیات میشود میخورند وازاینجا معلوم میشود که قرار معتقدات آن وقت گمان میکردند که در مرکبات پیکر «ماه» مقداری سوما هم است که ماده حیات جاویدان ارباب انواع آسمانی را تشکیل میداد .
عین این مطلب دریوپانیشاد Upanishads چند ین مرتبه تذکار یافته که «ماه» عبارت از «سوما پادشاه» مشروب ارباب انواع است که شبا نگاه در بساط لاجوردی فلك در تلالوء برقك ستارگان این جام آسمانی را برداشته و سر میکشند آهسته آهسته به تدریجی که ماه خورد میشود علتش این است که هر شب ازان مقداری نوشیده میشود تا اینکه خط باريك لب جام هم ناپدید میگردد . آنگاه آفتاب وظیفه ساقی بخود گرفته و صبحگا هان چون برمیخیزد، باشعاع طلائی خویش این ظرف تهی را پرمیکند وبه تدريج واندك اندك تاشب چهارده «قدح آسمانی» دوباره از مشروب حیات بخش مملو میگردد و از شب چهارده به بعد بازبساط نوشیدن سوما آغاز می شود .
«سوما» و «هوما» در ریگ وید واوستا: تشابه بین زبان سرودهای ویدی که آنرا معمولاً بنام «سانسکریت و دا» یاد میکنند با زبان گات های اوستا به اندازه ئی زیاد است که بعد از قدری تعمق هرکس حکم میتواند که این دو زبان یا به عبارت بهترتر این دو لهجه شاخه های يك زبان مادری باختری اند که


(١٥٩)

با مرور زمانه ازهم سواسده اند چنانچه هر کدام ازین دو زبان بذات خود
بصفت «باختری» یاد شده اند. علمای زبان شناسی با تحقیقاتی که درین زمینه
نموده اند از نقطه نظر صوت اختلاف چندی بین زبان سرودهای ویدی و متن
اوستا یافته اند که ذکر تفصیل آن اینجا امکان ندارد و مربوط به موضوعی که
سر دست است متذکر میشویم که (س) سانسكريت ویدی در اوستا به (ه) تبدیل
میشد و به این ترتیب «سوما» «هوما» شده است .
اگر آنچه راجع به این مشروب در ریگ وید و اوستا ذکر شده بهم مقایسه
شود معلوم میشود که پیش از جدائی و مهاجرت شاخه های آریائی هندی
و فارسی از آریانا سوما یا هوما در اساطیر ومعتقدات وحیات اجتماعی عصری که
این دو شاخه کتله مشترکی تشکیل میداد رول مهمی بازی نموده است. ریگ وید
واوستا هرد و نسبت بماهیت و عنصر و مبداء و تركيب و خصایص ممیزه و دیگر صفات
این مشروب هم زبان اند. هر دو میگویند که پرنده ئی دانه گیاه آنرا از آسمانها
آورده است . هر دو متذکر میشود که این گیاه در قلل و دامنه های کوه ها و نقاط
مرتفعه میروئید. قرار هر دو منبع واضح معلوم میشود که کوهای آریانای قدیم
اختصاص به روئیدن و نشوونمای این گیاه داشت. در هر دو جا سوما «شاه گیاهان»
خوانده شده در هر دو خواص صحی وصحت بخش آن بيك رنگ تذکار رفته
در هر دو متذکر میشوند كه نوشیدن آن باعث طوالت دوره حیات بود.
طریق ساختن آن در هرد و ماخذ یکسان ذکر شده هر دو منبع افسانه ها
و داستان های مربوط به سوما وهو ما را يك قسم نقل میکنند. خلاصه تشابه
بیان در دو ماخذ اولی قدیم آریانا به اندازه ئی زیاد است که میتوان معلومات
یکی را هو به هو به دیگری تطبیق داد .


زبان ویدی

در اوائل این فصل ( صفحه ٢٩ ) متذکر شدیم که « موضوع در آریا »
و « آریائی » اصلاً و اساساً در اثر تفصیل قرابت هائی بمیان آمده که
در زبان های دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده است » . سپس در صفحه ٣٢ تحت
عنوان «تشابه زبان » به این موضوع اشاره کردیم که : « در میان تمام السنة
اقوام هند واروپائی زبان سانسکریت و زند کمتر از هم فرق کرده و بیشتر بهم
شباهت دارند » . مقصد از تذکار این دو حصه یاد آوری از تماسی است که
تا اینجا به موضوع زبان شده و به این اساس بدون اینکه در جزئیات داخل
شده بتوانیم قدری بیشتر در عمومیات صحبت میکنیم . گفتیم که تشابه زبانهای
اقوام هند واروپائی موضوع مطالعات آریائی را بمیان آورد . تفصیل اینکه
چون علما تشابه زبان را در میان یکعده اقوام مختلف دیدند طبعاً حکم کردند
که ایشان يك روزی در يك نقطهٔ واحد زندگانی داشتند .

چون نقاط واحد مذکور به جهاتی که بیشتر مطالعه کردیم عبارت از حوزهٔ
علیا سر دریا و اکسوس و اراضی متصل آنست . آریا ها زمانیکه در مهد اولیهٔ خود
زندگانی داشتند طبعاً به زبان واحدی حرف میزدند که آنرا عموماً « هند
و اروپائی » گویند . هر موجی که از تودهٔ اصلی جدا شده و بطرف غرب آسیا
و اروپا رفته یا بطرف جنوب فرود آمده و در باختر مستقر شده
و یا هنوز هم به جای خود مانده و کمی بطرف شرق و جنوب شرق
تا حوزهٔ تارم و سنکیانگ منتشر شده اند از انها خانواده های بزرگ « هند
وارو پایی » بمیان آمده است و این است حال خانواده های لاتین و ژرمن
و اسلاو و یونانی قدیم و غیره در اروپا که اینجا به آن کاری نداریم و از زبان


(١٦١)
آن شاخه هند اروپائی صحبت میکنیم که به تاریخ قدیم کشور ما بصورت مستقیم تماس وارتباط دارد.
پیشتر متذکر شدیم که آن شاخه هند واروپائی که از مهد اولی ( حوزه علیای سیردریا و اکبوس و اراضی متصل آن ) جدا شده و بطرف جنوب فرود آمده و در بخدی متمرکز شد. کتله آریائی باختری را تشکیل داد که کلمه « آریا » به استناد شواهد تاریخی در مورد آنها تطبیق میشود. زبان این خانواده را مدققین بنام « آریا » یا هند و ایرانی یا « باختری » یاد میکنند و کلمه باختری اولین تسمیه ایست که از طرف علمای زبان درین مورد اطلاق شده است. علما ازین خانواده زبان دو شاخه بزرگ کشیده اند که معمولاً یکی آنرا « هندی » و دیگر آنرا « ایرانی » میخوانند و فی حدذاته هر کدام ازین شاخه در کانون اصلی خود یعنی باختر و اریا نامیان آمده و بعد از انبساط و تکامل بسان به دو طرف شرق و غرب با مهاجرین آریائی به هند و فارس منتشر شده است.
این طور هم اظهار نظریه میکنند که زبان خانواده اریا با باختری تقریباً در ١٤ یا ١٥ قرن ق م در اراضی وسیعی که از پارس و مدیا تا پنجاب انبساط داشت و سغدیان را هم در برمیگرفت تکلم میشد به این حساب هم میبینیم (۱) که کانون این علاقه وسیع که زبان « آریا » در آن حرف زده میشد آریانا بود پیشتر گفتیم که خانواده های شرقی و غربی این زبان که علمای زبان آنها را هندی و ایرانی خوانده اند اصلاً و اساساً در آریانا بمیان آمده است واضح تر این مسئله را چنین میتوان تشریح داد که سر حلقه زبان های که از آن خانواده لهجه های هندی و ایرانی بسان تر تشکیل شده اند یعنی زبان « ودا » و زبان اوستا « زند » هر کدام بانمونه ها و شواهد ادبیات پخته و مکمل خود
(۱) صفحة ٥٧ کتاب هند و اروپائی و هند و ایرانی هند تا حوالی ۲۰۰ سال ق م تألیف « لوي دولاواله دوپوسن » از سلسله تاریخ دنیا جلد سوم.


(١٦٢)
در آریانا بمیان آمده و بعد از انتشار آنها بطرف شرق و غرب از آن ها لهجه های در خاك هند و لهجه هائی در خاك های مدیا و فارس عرض وجود کرده است و اینجا درین فصل از زبان ویدی سرودها تاظهور سانسكريت صحبت میکنیم
میگویند كه تمايلات بطرف ظهور يك زبان ديگر از اصل تنهٔ هند و ايرانی یا آریا یا باختری در زمان های قدیم حس میشد تا اینکه زبان هند و آریائی Indo-Aryen بمیان آمده و در سرودهای ویدی شکل خود را تثبیت کرد و میتوان آنرا عوض " هند و آریائی " زبان " ویدی " خواند این زبان را در اوائل ساده و لهجهٔ عاميانه ئی تصور میکردند ولی بسان ها ثابت شد كه بلاشبه يك زبان پخته و زبان علمی علما بوده تا يك اندازه قسمت مصنوعی هم داشته ولی حد و اندازه آنرا معین نمیتوانیم. وكرناگل Wackernagle میگوید که " میان روحانیون زبانی حرف زده میشد كه از نقطهٔ نظر صوت با زبان سرودهای ويدی يكی بود و به علت نداشتن اصطلاحات شاعرانه از آن فرق داشت. موسیو ميييه این را اظهار میکند كه زبان سرودها چون زبان مذهبی بود در لغات آن بعضی تصنعات دیده میشود ولی چنین بنظر می آید كه لهجهٔ معینی بوده و از خود شکل و دورهٔ حیاتی داشته
موسیو " وكرناگل " این را هم میگوید که سرودها به شکل ثانوی بدست ما رسیده. صرف و نحو ویدی شکل قدیمی دارد و در آن كم و بيش اشكال قديم قبل التاريخ دیده میشود این مسئله فراموش نشود که سرودها در عصر نسبتاً جدید بعد از تحولات زیاد زبان بدست آمده چنانچه بعقیدهٔ میئیه متن اسناد روایتی نسبت به زمان مولفین قدیمهٔ آن تحول کرده و بدست ما رسیده و ازین جهت حروف (bh) و (dh) در لهجهٔ سرودها تنهایی (h) نداشته و جای (ر) را در اکثر موارد (ل) گرفته است.
با وجود تمایلات قدیمه خود در زبان سرودها هم مظاهر پراكريت ها یعنی شروع ظهور شاخه های دیگر دیده میشود درين شبه نيست كه اولین مظاهر انشعاب از زبان


(١٦٣)

آریا یا باختری یاهند و ایرانی به زمانی نسبت میشود که شاخۀ ایرانی بنای
تشکل را گذاشته است سپس در عصر ویدی و در اطراف مدرسۀ آن انشعاب شاخه
ها وظهور لهجه های دیگر دوام نموده است و خود زبان سرودها از لهجه های
عامیانه کلمات و اصطلات زیادی را گرفته که چیز آن در عصر ظهور متن سرودها
داخل آن شده و چیزی هم در موقع تثبیت آن در خاطره ها جزء آن گردیده
است بعد از عصر ریگ و دا همین زبان سرود ها به تدریج انبساط یافته و از آن
زبان سانسکریت بمیان آمده است چنانچه این تحول در سرود ویدی و آثار
ما بعد ظاهر است (۱) به این تفصیل که کتاب دهم «ریگ» بین جزوه های اول
آن و بقیه مجموعه های سرود شکل بین البینی دارد و قسمت اخیر ادبیات ویدی
و بر هما نا و یو پا نیشاد از زبان منظم شده ئی که به سانسکریت موسوم شده است
فرق زیاد ندارد و نشان میدهد که چطور مرحله به مرحله بطرف ظهور سانسکریت
نزدیک میشویم

صرف نظر از سرودهای مجهول شمال هندو کش که بصورت غیر مستقیم درین
مبحث از زبان پروفیسرمیثیه هم بدان اشاره رفت چون قدیم ترین سرودهای ویدی
در خاک آریانا و در جنوب هندو کش بمیان آمده واضح معلوم میشود که زبان
ویدی در آریانا مخصوصاً در آریانای جنوب شرقی کسب وجود کرده و بنای
انشعاب لهجه ها از زبان ویدی در اینجا گذاشته شده و آخر هم تحولات اخیرۀ آن
بنام سانسکریت معروف شده است پس ادبیات ویدی مخصوصاً قسمت سرود
ریگ وید اولین نمونۀ اولی زبان ویدی آریانا است . سانسکریت نامی است
جدید که تا قرن ٤ ق م هم وجود خارجی نداشت و پا نینی یکی از علمای صرف و نحو
که اصلا از اتك بود زبانی را که «بهشه» میگفتند از حشو وزواید پاك كرده

(۱) قراریکه در صفحهٔ ۱۹۲ هندواروپائی وهند وایرانی هند تا حوالی ۴۰۰ سال ق م
تحریر است Le Pere Calmette به این عقیده است و از نقطۀ نظر زبان و سبك، میان کتاب
اول ویدی و آخر آن بیشتر ازه قرن فاصله است .


( ١٦٤ )

تحت نظام صرفی و نحوی در آورد و «سم كری ته» یا برابر کرده شده نامید و نام
سانسکریت عرض وجود کرد .

* * *

راجع به زبان پښتو اگرچه تا حال تحقیقات مکمل علمی بعمل نیامده معذالك
اینقدر متذكر میشو یم : در باب اینكه پښتو از زبان آریائی یا هند
و ایرانی یا باختری برآمده شبهه نیست . میماند مسئله دوم كه آیا پښتو بكدام
يك از شاخه های زبان آریائی یا باختری مربوط است . در اینجا تا حال نظریات
علمای زبان مختلف است . بعضی ها به این عقیده اند كه پښتو از جمله زبان های
ایرانی است . بزرگترین طرفدار این نظریه موسیو میو لر Fr. Müller است
و میگوید که زبان افغانی اگر از زند بر آمده اقلا از لهجۀ دیگر باختری مشتق
شده كه زند تنها نمونهٔ محفوظ آنست و رابطهٔ پښتو بازند همان است كه فارسی
موجوده با فارسی هخامنشی دارد ( ١ ) دار مستتر هم در اوایل به این نظریه بود
كه پښتو از زند برآمده بعدتر كمی تغییر نظریه داده و گفت كه پښتو نه از زند
بلكه از زبانی مشتق شده كه موازی بازند بوده ، قرار یكه می بینیم نظریۀ میولر
و دار مستتر تقریباً يك چیز است .
بعضی های دیگر به این عقیده اند كه پښتو حلقه ایست كه زبان
های خانوادهٔ هندی و ایرانی را بهم پیوند میزند . طر فدار و مدافع
این نظر یه داكتر ترومپ ( ٢ ) است و پښتو را بین خانواده هندی و دستهٔ
ایرانی زبان مستقلی میداند ولی نسبت به لهجه های ایرانی به پرا كریت ها
نزديك تر میشمارد . برخی دیگر چنین نظریه میدهند كه پښتو اصلاً مربوط
به لهجه های ایرانی است ولی مجاورت طولانی با آریا های هندی سبب شده

( ١ ) صفحهٔ ٥ كتاب مطالعات افغانی تالیف ون هانری پاریس ١٨٨٢ Etude Afghanes
par V.Henri

( ٢ ) مطالعات افغانی صفحهٔ ٥ تالیف « هانری »


(١٦٥)
است که پراکریت ها دران تاثیر اندازد .
بهر حال حقایق هرطور باشد با تتبعات آینده روشن خواهد شد عجالتاً اینقدر میتوان گفت که پښتو از زبان آریا یا باختری که بیشتر تعریف آن گذشت منشعب شده و انشعاب آن یا بصورت مستقل و مستقیم ازان بعمل آمده یا از يك زبان دیگری که موازی بازند ازان جدا گردیده منشعب شده و یا قرار بعضی نظریه ها از خود زبان زند مشتق شده است. مسئله هرطور باشد با تعریف اصطلاحات زبان که قبل برین شرح دادیم پښتو از جملهٔ زبانهای باختری است و طبعاً باید خواص ومزایای لهجه های هندی و ایرانی در آن موجود باشد .
همین است حال زبان های دسته « داردی Dardic » که زبان های نورستان ما و پشه ئی و اورمری و غیره دران داخل اند . بعضی ها به این عقیده اند که دستهٔ داردی از جملهٔ زبان های ایرانی است که بصورت آزاد از هند و آریائی Indo-Aryen مشتق شده و برخی برانند که اصلاً هند و آریائی است ولی دستهٔ ایرانی دران تاثیر افگنده. عدهٔ دیگر مثل گریرسن چنین فکر دارند که به هيچ يك از دو دستهٔ فوق مربوط نیست بلکه لهجهٔ آریائی است که در میان ایرانی وهند آریائی انبساط یافته وجدید ترین نظریه هم نظریهٔ مارگنسترن است که دستهٔ داردی را دوحصه میکند یکی دستهٔ «کافری» که بعضی شباهت ها به ایرانی دارد و دیگر « داردی صاف» که بدون شبه مربوط به السنة هندی است و چیزیکه محقق است این است که بعضی عوامل آن شبیه به السنة ایرانی و بعضی های آن شبیه به هند و آریائی است. بهر حال مقصود ما از تفكيك خانواده های السنة هندواروپائی نبوده و تنها مختصراً موقعیت زبان ویدی را شرح دادیم وضمناً این نکته را هم خاطر نشان میکنیم که با تفصیل نظریهٔ علما که فوقاً گذشت طبیعی باید زبانها و لهجه های آریانا واجد خواص السنه ئی باشد که به دو طرف شرق و غرب در خاك های هند و فارس منشعب شده اند .


مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس
بطرف هند : قراریکه در سراین فصل دیدیم آریاها بیشتر از عصر
ویدی و در طی این دوره در اراضی دو طرف شمال و جنوب هندوکش
منتشر شده و در اواخر عصر «ریگ وید» شاخه هائی از راه های طبیعی
یعنی مجرای رودخانه هائی که بطرف شرق وجنوب وجنوب غرب آریانا
جاری هستند بجانب حوزهٔ سندهو (سند) و در ماورای شرقی آن منتشر شدند
درین شبهه ئی نیست که بعضی از شاخه های آریاها از صفحات جنوب هندوکش
یکدفعه و به یک زمان بطرف حوزهٔ سند رهسپار نشده اند بلکه آهسته آهسته
و بصورت غیر محسوس تغیر محل داده اند و رودخانه های کوبها (کابل) کرومو
(کرم) گوماتی (گومل) راسا (کنر) سوتی (سوات) سر اسواتی (ارغنداب)
هر کدام آن مدت های طولانی ایشان را متوقف ساخته، چنانچه در موضوع
سرودهای جنوب هندوکش متذکر شدیم که هر یک از رودخانه های مذکور
آنقدر قبایل مهاجر را متوقف ساخته بود که کنار آن یک سلسله سرودها بسراید
و مدرسهٔ ادبی بمیان آرند . بهر حال آریا های مهاجر در سیر حرکت خود
بطرف شرق آریانا به رودخانهٔ بزرگی رسیدند که آنرا محض رودخانه یعنی
«سندهو» یاد کردند و مدت مدیدی در کنار این رودخانهٔ بزرگ و تاریخی
که سرحد طبیعی آریانا و اراضی ها ورای شرقی آن شمرده میشد متوقف
شدند و یک سلسله خاطرات توقف نسبتاً طولانی شان را درین علاقه ثابت میسازد .
درمیان قبایل آریائی کتلهٔ باختری که از همه پیشتر وارد سواحل سندهو شد
قبیلهٔ معروف بهارته و عشایر مربوطهٔ آنست . همین قسم یکعده قبایلی که در
جنگ های «ده قبیله» ذکر شده اند از همه پیشتر کنار سندهو رسیدند چون


( ١٦٧ )
قبیلهٔ بهاراته از روی عده و قوه نسبت به دیگران تفوق داشتند از راه های شرقی
و جنوبی وارد حوزهٔ سند شدند و در ماورای شرقی آن پیش رفتند .
بهاراته ورشه : قبایل آریائی که کنار رودخانهٔ بزرگ شرقی آریا نا رسیدند
آنرا محض به اسم عام رودخانه ( سندهو ) یاد کردند . ایشان سرزمینی را که
بطرف شرق این رود خانه افتاده بود نمیشناختند و اراضی مذکور نام مشخصی
نداشت تا اینکه پیش رفته و از ممیزات طبیعی آن آگاه شدند چنین معلوم میشود
که قبیلهٔ « بهاراته » که پیشتر حرکت آنها را از پخدی به جنوب هند و کش شرح
دادیم با نیرو و اقتداری که داشتند قبایل دیگر مهاجر آریائی را در خاك های
ماورای شرقی سندهو تحت تاثیر خود گرفتند ازین رو تمام داستان های رزمی
قبایل آریائی که حین حرکت آنها بطرف شرق بمیان آمده همه بلا استثنا بنام قبیلهٔ
« بهاراته » به اسم « مها بهاراته » یعنی « بهارته های بزرگ » موسوم شد .
چیز بزرگ دیگری که عظمت این قبیله را نشان میدهد این است که ایشان
با انتشار خود در ماورای شرق سندهو اراضی بین این رودخانه و گنگا را بنام
« بهاراته ورشه » یا « بهاراته ورته » یعنی « چراگاه بهاراته » یاد کردند و این
اولین نام جامع و بزرگ و مشخصی است که برای هند داده شده و موسیو سیلون لوی
هند شناس معروف فرانسوی اظهار میدارد که « بهاراته ورشه » اولین نام ملی هند
است قراریکه در کتاب آریانا هم شرح داده ام « بهاراته ورشه » مرکب از دو
کلمه است یکی ( بهاراته ) که اسم خاص قبیلهٔ موصوف است و دیگر کلمه
( ورشه ) که در پښتو ی حوزهٔ اراکوزی تلفظ و مفهوم قدیم خود را محافظه کرده است.
( ورشه ) بصورت « ورشو » در پښتو ی حوزهٔ ارغنداب « چراگاه » معنی دارد و به این
ترتیب اسم مرکبهٔ ( بهاراته ورشه ) را میتوان « چراگاه بهاراته » ترجمه نمود
حیثیکه بهاراته ها با حیوانات خود از آریانا به اراضی ماورای شرقی سندهو منتشر
شدند خاك حوزهٔ سند و ماورای آنرا بنام چراگاه خود موسوم ساختند
و « بهاراته ورشه » اولین نام ملی هند شد . کلمهٔ هند قراریکه پیشتر در یکی از


(١٦٨)

یا ورقی ها ذکر شده اسمی است که از روی کلمهٔ «سندهو» نام آریائی رودخانهٔ
سند بمیان آمده است.
داسیو: آریاهای مهاجر وقتیکه از سرحد تاریخی آریانا یعنی رود سندهو
بطرف شرق پیش رفتند با ساکنین محلی و بومی هند مصادف شدند و ایشان را بنام
«داسیو» یاد کردند. آریا و داسیو دو کلمهٔ بزرگ و عمومی است که در سرودهای
ویدی هزاران مرتبه تکرار شده. قراریکه از مندرجات سرودها معلوم میشود
آریاهای عصر ویدی داسیوها را بنظر تنفر میدیدند و چون سرودها بیشتر جنبهٔ
مذهبی دارد اختلاف کُتلهٔ آریا و داسیو در اوائل امر بیشتر از جنبهٔ معتقدات
معلوم میشود زیرا ایشان را به صفت «بی‌دین»، «دشمن ارباب انواع»، «کسانیکه
قربانی نمیدهند» تلقی کرده‌اند. علاوه بر اختلاف عقیده از روی قیافه و چهره
و رنگ پوست بدن هم میان آریاها و داسیوها اختلاف بوده چنانچه ازین نقطهٔ نظر
میتوان از سرودها دو علامه ممیزهٔ آنها را بیرون کشید: یکی سیاهی پوست بدن
و دیگر پهنائی دماغ.
درین شبهه نیست که این دو چیز در مشخصات نژادی بی‌تاثیر نیست و در اکثر
موارد در جملهٔ عوامل تمیز تیپ‌های نژادی محسوب میشود. سیاهی پوست داسیو
در سرودها چندین جا تکرار شده و درین شبهه نمی‌ماند که نسبت به پوست آریاهای
مهاجر پوست بدن داسیوهای بومی هند سیاه بود چنانچه یکی از سرودها گوید
«ای اندرا آریاها را که قربانی میدهند در جنگ‌ها محافظه کن. اندرا برای
آریا هزاران كمك در طی محاربات همان محارباتی که منبع افتخارات است
میرساند. برای مفاد مانو، اندرا، بی‌دین‌ها را به اطاعت وادار ساخت
و دشمنی را که پوست او سیاه است هلاك نمود» (١). مانو در سرودها پدر
آریا خوانده شده و دشمنان پوست سیاه عبارت از همان داسیوها میباشند
(١) صفحهٔ ١١٥ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف «وی وین دوسی مارتن».


(۱۶۹)

در جای دیگر آریا بنام « پوست سفید » در مقابل داسیو در يك جمله آمده
و واضحتر مقابله آریا و داسیو را وانمود میکند . « در اثر تقاضای زیاد اندرا
و به تعقیب او ماروت ( ۱ ) تندر و بر داسیو ها وسیمو ها حمله کرد ، ایشان را
با ضربات رعد خود هلاك ساخت و کشت زار های ایشان را میان دوستان پوست سفید
خود تقسیم نمود » (۲) از روی این دو جمله معلوم میشود که یکی از علایم ممیزه
نژادی آریا و داسیو های هندی رنگ پوست بود .

همین قسم شکل دماغ داسیو و پهنائی آن جلب نظر شعرای آریائی را نموده
و آنرا در مقابل دماغ بلند و باريك خود علامه ممیزه قرار داده اند از روی این
دو صفت نژادی سیاهی رنگ پوست و کلفتی و پهنائی دماغ مدققين عموماً
به این نتیجه رسیده اند که داسیو ها یعنی باشند گان پنجا ب قبل از ورود
آریاها از آریانا عبارت از همان اقوام بومی سیاه پوستی بود که مدققین اروپائی
عموماً ایشان را بنام در اویدی یاد میکنند.

میان داسیو ها و آریا های مهاجر جنگ های خیلی سخت و خونینی بعمل
آمده است. از بعض اشارات سرودها معلوم میشود که داسیو ها خیلی متعدد و مقتدر
بودند و قلعه های جنگی و مستحکم زیاد در حوزهٔ پنجاب داشتند چنانچه به
بعض روئسای آنها ۹۹ و ۱۰۰ قلعه نسبت داده شده است و مقصد از آن
اشاره به تعداد زیاد قلعه های آنها میباشد. داسیو ها در جنگ ها مقابله های
خیلی شدیدی کرده و خساراتی بـه آریاها هم رسانیده اند چنانچه این مطلب
از بعض سرودها معلوم میشود و آریاها از ارباب انواع خود مخصوصاً از
«اندرا» و «اگنی» حیوانات و رمه های از دست رفتهٔ خود را مجدداً مطالبه
میکنند. بهر حال داسیو ها در اثر فشار لا ینقطع و ورود مهاجرین جدید آریائی
(۱) رب النوع باد است
(۲) ریگ و داسنهيتا . مستر واسن جلد اول صفحه ۲۲


(۱۷۰)

بعد از مقابله های چندین قرنه اول به کوه های شمال پنجاب پناه گزین شدند و آخر آنجا را به تدریج ترک گفته و راه قسمت های جنوبی هند را پیش گرفتند.
یکی از عکس العمل های بزرگ تصادم آریا و داسیو در خاک هند ظهور طبقات یا «کست» است که پیشتر هم بدان اشاره شد و علت مهم ظهور آن تصادم با داسیوها بود زیرا آریاها برای محافظه عرق و خون خود حتی المقدور کوشش داشتند که با داسیوها مخلوط نشوند و به این ترتیب طبقات چهار گانه برهمنانا (روحانیون) کشاتریا (جنگجویان) ویسیا (اهل حرفه) و سودرا یا طبقه پست اجوت بمیان آمد.
شاخه غربی یا امادی و پارسوا : همان طور که آریا ها از بخدی به جنوب هندوکش منتشر شده و شاخه بطرف شرق در خاک های هند پراگنده شد بعد از دو هزار ق م که آنرا مبداء حرکت و مهاجرت ها از بخدی میدانند شاخه ها یا موج هایی هم مجرای رودخانه های هری رود و هیرمند وفراه رود را که از کوه پایه های آریانا بطرف غرب و جنوب غرب سیر میکنند تعقیب نموده و به ماورای غربی دشت لوط حالیه پراگنده شدند. مهمترین قبایل آریائی که از آریانا بطرف غرب مهاجرت نمودند قبایل «آمادی» و «پارسوا» یعنی مادها و فارسی ها است که با عشایر متعلقه و حیوانات خود از کوه پایه های «مهد آریائی» یعنی آریان به تجسس علف چر و چراگاه بطرف غرب رفتند. در فصل اول مختصراً اشاره نمودیم که در حوالی سه هزار سال ق م منها جمینی از حوالی بین النهرین به اراضی جنوب خزر پیدا شده و مدنیتی با خود آوردند که آنرا «پروتو عیلامی» گویند. بهمین ترتیب سامی ها از بین النهرین بطرف شرق پیش آمده و بخاک های فارس جای گرفتند. علاوه برین در سواحل خلیج فارس سیاه پوستانی هم زندگانی داشتند که اصلیت آنها چندان معلوم نیست.
اشوری ها که از روی نژاد سامی بودند در خاک های که بسان بنام مدیا وفارس شهرت یافت مستقر شده و قرن ها در آن قطعات حاکمیت مدنی وسلطه


(۱۷۱)

سیاسی داشتند . این وضعیت یعنی زندگانی اقوام عناصر سامی در ین علاقه ها
دوام داشت تا اینکه شاخه های آریائی از طرف مشرق یعنی از آریانا در حوالی
دو هزار ق م بنای مهاجرت را بطرف غرب گذاشته و با عناصر نژاد سامی مقابل
شدند . بیشتر در فصل اول دیدیم که قرار تحقیقاتی که در زمینه قبل التاریخ
در حوالی کاشان و دیگر نقاط فارس بعمل آمده علایم ظهور قوم جدید که
غالباً آریاها باشند در حوالی هزارقم در ان دیار پیدا شده است.این آریا ها
از کانون سامی یعنی از بین النهرین واراضی متصل شبه جزیره عربستان پیش
نیامده اند بلکه قراریکه آئین وعقاید وزبان وعادات و هزار چیز دیگر
وانمود میکند از کتلۀ آریاهای باختری شاخه های در حوالی ۲۰۰۰ ق م
جدا شده و در امتداد راههای طبیعی یعنی مجرای رودخانه هائی که از آریانا
بطرف غرب میرود بحرکت آمدند و آهسته آهسته به اراضی ماورای دشت
لوط پراگندشدند. در فصل سوم اهمیت رودخانه های غربی صفحات آریانا را
از نقطۀ نظر اوستا شرح خواهم داد ضمناً بصورت دقیق تر به منازل حرکت
قبایل مهاجر آریا بطرف غرب هم روشنی بیشتری خواهد افتاد بهر حال اینجا
و مربوط به این فصل مبدأ حرکت بعض قبایل آریا یعنی اما دی و پارسوا
از آریانا شرح داده شد ، تاثیر های متقابله محیط نو در ایشان و از ایشان
در محیط نو مختصراً بجایش ذکر خواهد شد .


فصل سوم
مدنیت اوستائی

عمومیات
اقتضاآت محیط و نژاد : در سلسلهٔ تاریخ باستانی «آریانا» بعد از مرحلهٔ قبل‌التاریخ و دورهٔ مدنیت پیش از «ویدی» و «ویدی» که به مهاجرت عناصر آریائی از حوزهٔ اکسوس «باختر» و استقرار آنها به نقاط مختلف آریانا و ممالک همجوار هند و فارس منتهی می‌شود در حوالی هزار ق‌م ستارهٔ مدنیت درخشان دیگری طلوع میکند که میتوان آنرا «مدنیت اوستائی» خواند. مقدماتی که زمینه را برای ظهور این دوره آماده نمود در حوالی ۱۲۰۰ سال ق‌م چیده شده و از ۱۰۰۰ ق‌م به‌بعد اثرات مثبت آن طوری انبساط یافت که ازان کانون ثقافت و مدنیت بزرگ دیگری در شمال آریانا تشکیل شد و دامنهٔ شعشعه‌یاشی آن بصورت محسوس تازمانه‌های مقارن حملات اسکندر دوام نمود. «مدنیت اوستائی» در حقیقت دامنهٔ همان «مدنیت ویدی» است که هر يك بجای خود در همان کانون فروزان حیات آریائی در حوضهٔ اکسوس «باختر» مشتعل شده و هردو مانند مشعل درخشان یکی بعد دیگری در دامنه‌های کهسار و وادی‌های شاداب این سرزمین روشن گردیده و شعلهٔ درخشان آنها بعد از تنویر خطهٔ مستعد آریانا برحسب تقاضای وقت و مهاجرت پارهٔ قبایل به ماورای جبال هم تابیده است چنانچه به‌رنگی که در فصل دوم گفته شد اولی حوزهٔ سند و پنجاب را منور ساخت و دومی با پارهٔ مهاجرت‌های تازه‌تر و مخصوصاً کشور کشائی‌های شاهان مقتدر بخدی و بعض عوامل دیگر تاحوزهٔ بین‌النهرین را روشن نمود و در لباس تحول ازین هم بیشتر بخاك‌های غرب آسیا نفوذ کرد.