( ۱۷۳ )

مدنیت اوستائی» عین «مدنیت ویدی» و «مدنیت ویدی» عین همان ثقافت
قدیم تری است که بدان اشاره شد و از قرن های متمادی بلکه هزاران سال در عروق
آریائی های کوه نشین این دیار ریشه دوانیده و وقت به وقت قرار ایجابات زمان
به رنگ و صورت مخصوصی جلوه نموده است . بعد از عصر ویدی که شرح آن
در فصل دوم گذشت مقتضیات زمان وزندگانی تازه تر سبب شد که از همان سرود
قدیمه از همان اساطیر عناصر طبیعی ، از همان مجمع ارباب انواع ، از همان مبادی
اولیه حیات آریائی ، نظریات ، معتقدات، سبك زندگانی و بالاخره ثقافت مادی
و معنوی تازه تری بمیان آید .

نا گفته نماند که دورهٔ «ویدی» دوره ایست که قسمت زیاد و مهم مهاجرت قبایل
آریائی از بخدی بسایر نقاط آریانا وممالك همجوار هند و فارس در طی آن صورت
گرفته واختتام همین مسئله دورهٔ مذکوره را به پایان میرساند، به این ترتیب واضح
معلوم میشود که مدنیت اوستائی را آریائی هائی بمیان آوردند که بطرف شرق و غرب
به خاك های هند و فارس مهاجرت نکرده و به سرزمین اصلی و باستانی خود آریانا
مقیم و مسکون ماندند . بعبارت دیگر تهذیب اوستائی که در حقیقت یکنوع
تجدید مفکوره وحیات وعقیده است بدست طبقهٔ منور آریانا ، همان طبقه ئی که
وید و تهذیب آن مال ایشان است صورت گرفت وعلت تشابه بین این مدنیت
و تهذیب هم از هر نقطهٔ نظر که سنجیده شده به این دلالت میکند که هر دو در يك
خاك بمیان آمده ومحصول تبحر وابتكار يك قوم است .

پس مرام این فصل عبارت ازین است که تحت عنوان عمومی مدنیت اوستائی
تطورات مادی و معنوی آریائی هائی را مطالعه کند که با مهاجرت های بزرگ
متذکره بطرف هند وفارس نرفته و در سرزمین باستانی و مستعد خویش آریانا
ماندند و در اثر نفوذ و وراثت مدنیت کهن اولی آریائی و ثقافت عصر «ویدی»
دارای نظام زندگانی جدیدی شدند وقرار اقتضای زمان ومحیط اساسات مادی
و معنوی حیات قدیم خود را شکل تازه تری دادند .


( ١٧٤ )

پیش ازینکه وارد اصل مطلب شویم و آریائی هائی را که در آریانا ماندند در فضای
تهذیب اوستائی مطالعه کنیم در قسمت عمومیات مسائل به حيث تمهید باید مفصل تر
صحبت کنیم تا علل اساسی «ریفورم اوستائی» که بدان اشاره کردیم معلوم شود.
پیشتر گفتیم که اقتضاآت زمان ومحیط چنین تقاضا میکرد که آریا های
باشنده آریانا در حیات مادی و معنوی قدیم خویش تجدید نظر کرده و به مفاد
خویش وجامعه خویش راه های نوی باز نمایند .
در اواخر هزار دوم ق م مدنیت ویدی یا اقلا آن حصه مدنیت ویدی که
سرودهای معلوم آریائی از ان نمایندگی میکند بعد از دوام اقلا هزار سال به قوت
وتاثیر وتازگی زمانه های اول نمانده و تماس با داسیوها ( بومیان هند در جنوب )
وتوریاها ( آرییاهای بدوی در شمال ) مفکوره های متناقص و عجیب و غریبی
وارد کرده بود که اگر از قوانین مدنی آریائی آریانا کشیده نمیشد نقص میکرد
و این موضوع جلب نظر ریشی های دانا را نموده بود . پس زمان خود بخود ایجاب
میکرد که در پایان يك سلسله مهاجرت های بزرگ آن دسته آریایهائی که در آریانا
مسکون ماندند بحال ووضعیت وموقعیت و قوانین و نظامات حیات مادی و معنوی
خود فسكر کنند ومیتوان این چیزها را ایجابات داخلی نامید .
همین قسم ایجابات خارجی هم در میان بود و تاثیر آن به هیچ وجه از عوامل
داخلی کمتر نبود . تا زمانی که آریهای کتلۀ باختر از چوکات سرزمین اصلی
خویش بیرون نرفته بودند ، تماسی با عناصر دیگر نداشتند. در پایان عصر ویدی
موضوع مهاجرت ها، جنگ ها و مقابله ها، معلومات ایشان را وسعت داد. در جنوب
و جنوب شرق در اویدی های هندی را بحیث دشمن تلقی کرده و ایشان را «داسیو»
خواندند، بطرف شمال از حوزه سر در یا گرفته تا نقاط مجاور بحیره خزر مخالفین آریائی
وغیر آریائی در مقابل آریاهای مهذب باختری پیدا شد که از خود شعبات مختلف


(۱۷۰)
داشتند و رو بهم رفته اوستا ایشان را بنام تورا Tura و دانو Danu یاد کرده . همین قسم بطرف غرب از جنوب سواحل خزر و مازندران و تبرستان گرفته تا حوزۀ بین النهرین و بابل که اوستا بوری Bouri خوانده چه اقوام آریائی مخالف و چه عناصر سامی هر کدام در اوستا واضح بحیث دشمن و مخالف تهذیب اوستائی تلقی شده و بجایش ازان واضح تر صحبت خواهیم نمود. پس محیط خارجی بیشتر تر ایجاب میکرد که آریا های مقیم آریانا فکری بحال و آینده خود و کشور خود نمایند بعبارت دیگر مردان منور و دانسته ئی که در کوه پایه های آریانا با ترویج مدنیت ویدی مسئولیت حفظ عرق وعنعنات وتهذیب واخلاق صاف قوم نجیب را بعهده گرفته بودند و از قدیم ترین زمانی که خاطره آریائی سراغ داده میتواند علم بردار مقاد مادی و معنوی آریائی بودند در پایان مهاجرت ها به بحران اخیر دوره ویدی خاتمه داده و رفور می که میخواستند بشکل قوانین اوستائی ظهور کرد مخاطرات فوق الذکر عوض اینکه در ارکان موجودیت آریاهای آریانا رخنه وارد کند در تقویت شالوده زندگانی نوین ایشان موثر افتاد و حس یگانگی تعاون ، اشتراك مساعی ، وحدت آمال در میان ایشان تولید نمود. دفاع منافع مشترك ، سرپرستی حیوانات اهلی ، حفظ خاك، تشتت هائی را که بصورت موقتی در اثر جنبش و مهاجرت و کثرت قبایل تولید شده بود بزودی خاتمه داده بايك روح نو و مفكورة جدید نظام مدنی، اجتماعی ، سیاسی ، اداری خود را تجدید کردند و آریانا باز جلوه گاه دومین مظهر تهذیب و ثقافت آریائی شد . همان مردمان اصلی که هسته حقیقی صاف نژاد آریائی را در بخدی تشکیل داده و وارث مبادى يك دوره طولانی تهذیب قبل التاریخی مشترك آريائى ومدنيت ویدی بودند بعد از جنبش مهاجرت ها در اثر اقتضای زمان و محیط داخلی و خارجی اصلاحاتی را به حال زندگانی جدید خود مناسب دانسته بر شالودۀ اصولات کهن و مدنیت قدیم خود تهذیب جدید اوستائی را بمیان آوردند . آن دسته قبایلی


(١٧٦)

که از خاک آریانا جدا شده در حوصهٔ پست و یکرنگ و هموار گنگا مسکون شدند در میان « درا ویدی » های بومی هند که خود شان « داسیوس » یاد کرده اند خود را بیگانه و خارجی دیده و بی اتفاقی ها و مخالفت های قبیلوی خود را کنار گذاشته از نقطهٔ نظر سیاست پیش از هر چیز به تشکیل سلطنت پرداختند و بعد از آریائی های باختری دومین سلطنت آریائی را کنار سواحل گنگا میان آوردند و برای اینکه نژاد آریائی در اثر دخول خون بیگانه مخلوط نشود برعلاوه طبقات «براهمنه» و«کشاتریا» و«ویسیا» یعنی طبقه روحانیون و جنگجویان و اهل حرفه طبقهٔ پست « سودرا » را هم تشکیل کردند ، همین طور در شق مذهبی هم تغیراتی شروع شده سرزمین یکنواخت حاصل خیز هند به آنها تلقین نمود که دنیا و مافیها همه از يك قوهٔ ماورای طبیعی تراوش میکند ، انسان محتاج به نیرو و فعالیت نیست و در اثر ریاضت و از بین بردن قالب مادی بدن به روح بزرگ منشاء کائنات متوصل خواهند شد . این بود بصورت خلص اثراتی که محیط هند بر آریاهای مسکونهٔ خود وارد کرد و از نقطهٔ نظر اجتماعی، سیاست و دیانت باب تازه و مخصوصی را برای ایشان گشود .

شاخه هائیکه بطرف غرب مهاجرت اختیار کردند « امادی » و « پارسوا » است که پیشتر شرح جنبش آنها از بخدی و سیر حرکت آنها در امتداد مجرای رودخانه های غربی آریانا و رسیدن شان به خاکهای ماورای غربی دشت لوط و جنوب سواحل خزر شرح یافت و چون تاریخ حرکت آنها از باختر و خروج ایشان از سرحدات غربی آریانا متفاوت است قبایل امادی یعنی ماد که اولتر بحرکت آمده بود سواحل بحیرهٔ خزر و دامنه های جنوبی آنرا که نسبتاً قابل زراعت بود مقر خود قرارداد ، پارسوا که پساتر کوچیده و از روی نیرو و تعداد نسبت به امادی کمتر و ضعیف تر بودند اول به علاقه های کرمان جای


(۱۷۷)

گرفتند و چون علاقه‌های شمالی را مادها اشغال نموده بودند و بطرف غرب
سد سامی حایل بود در اراضی جنوب در سواحل بحر که خشك و لم‌یزرع بود
قهراً فرود آمدند . امادی چون اوانتر به اراضی جنوب خزر رسیده و بیشتر
در خط سیر خود بطرف عرب آمده بود زودتر و بیشتر باسامی‌ها مخصوصاً
آشوری‌ها تماس پیدا کردند و سلطۀ چندین قرنۀ سامی در عرق و خون آنها
بیشتر تاثیر افکند (پارسوا) که عقب آنها رسیده در اراضی امتداد سواحل
اوقیانوس مسکون شدند بنوبۀ خود مدتی تحت سلطۀ سامی بودند و بعد ازان
هم مادها برایشان حکمرانی کردند. این دو شاخۀ مهاجرینی که از کانون
اصلی آریائی جدا شده و بطرف شرق و غرب رفتند هر دو با عناصر بیگانه تماس
دائمی پیدا کردند و کم‌وبیش با ایشان منحل شدند. شاخۀ شرقی با آریاهای
مهاجر هندی از بدو امر ملتفت وخامت موضوع شده و برای نگه‌داری عرق
خود به پارۀ اقدامات نسبتاً اساسی متوسل شدند که عمده‌ترین آن تشکیل
طبقات است. دراویدی‌ها یا داسیوها که تعداد آنها در ماورای شرقی سندهو
خیلی‌ها زیاد بود محض در اثر کثرت تعداد خود موجب تنزل عرق آریا گردیدند.
مهاجرین در مقابل این خطر حتی‌المقدور در صدد علاج بر آمده و مؤثرترین کار
آنها تاسیس طبقۀ (سودرا) بود که با سایر طبقات معاشرت نمیتوانست ولی
باز هم اصل مطلب‌شان کاملاً بدست نیامده و اختلاط در عرق و خون بعمل آمد.
خطرۀ امتزاج خون و تنزل عرق برای شاخۀ غربی امادی و پارسوا مدهش‌تر
بود زیرا علاوه بر سیاه‌پوستان بومی سواحل فارس نژاد بزرگ سامی نه تنها از
روی تراکم بلکه من‌حیث آمریت و نفوذ و حکمرانی و مخصوصاً بواسطۀ
مدنیت چندین هزار ساله ایشان را تهدید میکرد. مادها و فارسی‌ها مدتی جدا
از هم و متفرق تحت ریاست ملکان خود زندگانی کرده و چون مدت مدیدی
تابع نفوذ سیاسی و مدنی آشوری بودند بدون اینکه متحسس شوند خون عرق


(۱۷۸)

وسجایای آنها رنگ سامی بخود گرفت واین نفوذ به اندازه ئی درعرق آنها
اثر بخشید که بسا مورخین در میان مادها و آشوری ها فرقی ندیده ایشان را
دنبالۀ آشوری واز عرق سامی حساب می کنند . معماری ، شیوۀ رسم الخط
وتحریر، اصول اداره ، طرز حکومت ودربار ، طرز لباس واصول ماندن
ریش و موی سر وتمام مظاهر زندگانی مادوفارس هوبه هو نقش قدم سامی است
که عصر اشوری وسرگونی به آنها تحمیل کرده (۱) و رونه کروسۀ در صفحه
۲۳ جلد اول تاریخ اسیا حتی « مدنیت ، عرب و فارس را تخم مدنیت
کلده واشوری » قلمداد میکند وتوماشك جرمنی درکتاب «مطالعات آسیای
مرکزی » خود حینیکه از زبان های پامیر صحبت میکند میگوید که مادها و
پارسی ها خیلی ها تحت نفوذ سامی آمده بودند .

خلاصه دو شاخه مهاجرینی که از باختر وسائر کوهپایه ها ونقاط مرتفعۀ آریانا
جدا شده بطرف شرق وغرب رفتند و به ممالك همسایه یعنی هند وفارس منبسط
شدند تحت تاثیر محیط های نو و اختلاطی که بااقوام بیگانه وعرق های مختلف
پیدا کردند به تدریج چه از حیث نژادو خون و چه از پهلوی عرف وعادات و آداب
زندگانی ، خواص وزبان وغیره تغیر کرده راهی را پیش گرفتند و بطرف هدف
مخصوص بحرکت افتادند که تعقیب آنها ازین بیشتر خارج نگارشات ما است
زیرا آنچه که اصل مرام این فصل را تشکیل میدهد صحبت در اطراف آن
حصۀ آریائی هائی است که به دو جانب فوق الذکر مهاجرت نکرده در جلگه
های حاصل خیز ودامنه های سرسبز و کوهای سرفلك کشیده مسکن آریائی
یعنی ( آریانا ) ماندند .

(۱) «ماسیرو» در تاریخ قدیم ملل شرقی صفحه ٧٦٢ می نویسد که قصر هخامنشی همان
قصر عیلامی است که دوباره آباد شده است. در صفحه ۸۰۹ می نگارد که الفبای میخی را
از عیلامی ها اشوری و از آنها ارمنی وسوزیان وفارس گرفت.


(۱۷۹)

« آریانا » قطعه خاکی که آریائی ها در آن ماندند سرزمینی است کهستانی
که در میان اراضی پست چار دره خوبی یعنی هامون ودشت فارس ، اوقیانوس
و حوضه سند و اراضی هموار جنوب روسیه و حوضه اکسوس شکل فلات
مرتفع بخود گرفته که از آن آبهای جاری رود خانه های بزرگ به چار
طرف افق جاری است . چوکات آریانای قدیم قراریکه ذکر رفت چیزی
است طبیعی که ساختمان و چین خوردگی های خود زمین و جریان رودخانه ها
وحوضه های آن معین کرده و یسان تر تمام مورخین کلاسیک آنرا تکرار
کرده اند. سرزمین آریانا که بصورت عمومی مرتفع و چشمه خانه رودخانه های
گرد افق میباشد در خود پستی و بلندی ها و مظاهر مختلف الشکلی داردوروی
هم رفته میتوان گفت که چند تیغه بلند سنگی تقریباً موازی هم از شرق به غرب
امتداد یافته و تیغه وسطی بلند ترین و طویل ترین همه است که از گوشه شمال
شرق شروع و از وسط فلات آریانا بطرف غرب ممتد میباشد. با این وصف
بعلاوه تیغه های فوق الذکر دو گره کهستانی شکل فلات را کامل تر ساخته
و آن یکی عبارت از گره سنگی پامیر در گوشه شمال شرق و دیگر گره
وسطی است که توده کهستانات مرکزی آریانا را تشکیل میدهد . تیغه های کوهها
و قلل توده های که ذکر شد همیشه از برف پوشیده و سفید مینماید. دره ها و دامنه های
زیبای آن بهترین ییلاق و مناظر کهستانی جهان را تشکیل داده واخر دامنه ها به
حاشیه شمال و غرب وجنوب به تپه ها وجلگه های فراخ و حاصل خیز منتهی
میشود . دو توده کهستانی شمال شرق و مرکزی آریانا سرچشمه یکدسته رود
خانه های خورد و بزرگی است که به ترتیب از قلل شامخه پر برف به دره های
هول انگیز و ازانجا به دامنه های نرم فرود آمده بعد از آبیاری جلگه های
داخلی به چهار گوشه افق جریان می یابد و بالاخره جمعی به اوقیانوس هند
میریزد ، دسته با آمو به بحیره اورال منتهی میشود و قسمتی به هامون منتهی


(۱۸۰)

میگردد. از میان رود خانه های آریانا چهار رودخانه بزرگ آن که عبارت از اکسوس (آمو) هری رود، هلمند واندوس (سند) باشد خیلی مهم و در سر نوشت يك قسمت مدنيت آسيا رول مهمی بازی كرده اند زيرا سواحل زيبا و حوضه های حاصل خیز آنها مهد يك قسمت ثقافت بشر به شمار ميرود .
ایربا: در اوایل فصل دوم مفهوم عمومی و خصوصی و اصطلاحی و تاریخی كلیمه «آریا» را شرح دادیم و متذكر شدیم كه آریاهای كتلة باختری به شهادت وثایقی كه از خود باقی گذاشته اند در سرود ویدی خود را « آریا » و در اوستا « ایریا » خوانده اند . با وجود اختلاف زمان بین عصر ویدی واوستائی در اصل مفهوم این كلیمه تغییری پیش نشده جز در لهجه و تلفظ كه آنهم فقط منحصر به حركت حرف اول كلیمه است . اصل مفهوم این كلیمه در عصر ویدی واوستائی «نجیب» معنی داشته و جنبة دین داری در هر دو عصر فوراً بدان اطلاق میشد و بعداً ز آن بادار ومالك وجزو دیگر صفات بدان پیوست میگردید در عصر اوستائی در اثر ایجابات زمان و محیط خارجی كه در مقدمة این فصل شرح دادیم با تقویت یافتن روحیات قومی در آریانا «ایریا» يك اندازه بیشتر مفهوم قومی وملی هم پیدا كرد . در ینوقت ایریا از نقطة نظر دیانت تنها پیروان اوستا را در بر میگرفت واز نقطة نظر قومی وملی بر كسانی اطلاق میشد كه در خاك های اوستائی یعنی در آریانا زندگانی داشتند و اقوام بادیه نشین شمال و باشندگان مازندران و تبرستان اعم از آریائی گرفته تا غیر آریائی تحت این اسم نمی آمدند و اسمای دیگری در مورد آنها اطلاق میشد مانند تورا Tura كه آریا های ویدی شمال اکسوس را در بر میگرفت وازین مسایل در مبحث علیحده سخن خواهیم راند.
معنی اصطلاحی كلیمه ایریا در عصر اوستائی بیشتر راستگو ورا ستكار بود و خود میدانید كه اوستا در مسئلة راستی و راست گوئی و راست كاری چقدر اهمیت بزرگ قایل شده بود .


(۱۸۱)

اوستا و اولین خاك آریائی : در فصل دوم موقعی که میخواستیم به كمك
منابع مختلف به مسئله مهد اولیه آریائی روشنی اندازیم تحت عنوان «ایریانا
ویجه» متذکر شدیم که آریاهای عصر اوستائی مهد اول آریا را در «ایریانا
ویجه» قرار میدهد و محل آن به شهادت خود اوستا و فیصلهٔ مدققین بزرگ حوزه
علیا سر دریا و آمو و اراضی متصله آنست. از نقطهٔ نظر اوستا هرچه در این باره
گفتنی هستیم در بحث جغرافیای شانزده قطعه زمین اوستائی شرح خواهیم داد
تنها موازی با خط رفتاری که در فصل ویدی تعقیب شده اینجا همین قدر متذکر
میشویم که اوستا نسبت به سرود ویدی در تشخیص اولین مهد آریائی واضح تر
و نام گرفته صحبت میکند و حتی میتوان گفت که در میان تمام مدارکی که از
کتلهٔ هند و اروپائی بصورت عمومی باقی مانده اوستا یگانه منبعی است که
درین مسئلهٔ مهم واضح صحبت میکند و آن مهد اولی را نام می برد و خواص
و مميزات آنرا بیان میكند. غیر از «ایریا ناویجه» اوستا خاك آریا
هارا به نام های دیگری هم یاد کرده مانند ایریا وو دناهو و Airyao Danhayo
یا ایریاوودهو Airyao Dnhya یا ایر يوشيانا Airyo Shayana
که همه اسمای مرکبه است و در اول همه آن کلمه «ایریا» تکرار شده
و با کلمات متصله خود همه «خاك ومسكن آریا» معنی دارد. با ملاحظات فوق
معلوم میشود که اوستا نسبت به وید در تعین سرزمین آریائی واضح و دقیق تر
صحبت میکند و این مطلب در مبحث جغرافیائی اوستا در همین فصل به تفصیل
شرح داده خواهد شد. چیزیکه اینجا قابل ملاحظه است این است که اسمای
«ایریاناویجه» ، «ایرياوودناهو» ، «ايرياوودهويو» «ایر یوشايانا» تمام آن
مناطق آریا نشین را در بر میگرفت که اوستا ذکر کرده و مفهوم جغرافیائی آن در
«آریانا» یعنی مسکن آریاها مشخص و معین شده است و کمابیش آلمانی «آریانا» را
من حیث مفهوم جغرافیائی و نژادی مترادف اسمای فوق الذكر میدانند.


(۱۸۳)

تاثیرات خاك آریانا : درین شبه نیست که تاثیرات محیط وخاك از هر چیز
بیشتر در سر نوشت باشندگان یك قطعه دخالت تامه داشته و خطوط اساسی
سجایا ، عرف ، عادات ، اختصاصات و تمام مظاهر زندگانی مادی ومعنوی
و سیاسی آنها را در آن میتوان یافت بیشتر بصورت مختصر دیده شد که آریائی های
مهاجر در محیط های نو حوضه گنگا و فارس و مدیا و تصادف با عروق بیگانه
و مدنیت های سامی چه شدند وزیر چه تاثیرات آمدند حالا میخواهم به بینم
که آریائی ها در خانه خود چه کردند و چه شدند و محیط از آنها چه ساخت
و در سر نوشت زندگانی مدنی وسیاسی آنها چه رولی بازی نمود . وضعیت
جغرافیائی آریانا بصورت عمومی پیشتر شرح داده شد این مملکت در داخل
حدود خود با داشتن کوههای بلند ، قلل پر برف، دره های هول انگیز ، کوتل
های دشوار گذار، رودخانه های سیلابی ، آب های خروشان ، تپه های
سبز، غندیهای خشك، جلگه های هموار و حاصل خیز ، بیشه های پر جنگل
اراضی سنگلاخ منظره ئی دارد كه یك حصه آن به حصه دیگر نمی ماند .
يكطرف قلل شش هزار متری افتاده و یك حصه دیگر بیش از ۳۰۰ و ۴۰۰ متر
بلندی ندارد . در دو نقطه نزديك بهم یکجا تمام سال برف دارد و منجمد است
و نقطه دیگر حرارت منطقه حاره را نشان میدهد . در يك فصل در یكجا گندم درو
و در دیگر نقطه نو کشت میشود . به این صورت محیط مختلف الشكلی که
يك حصه آن کهستانی، يك حصه آن جلگه، يك قسمت آن تپه زار و يك قسمت آن
هموار، يك طرف آن خشك و يك طرف آن سر سبز ، يك گوشه آن گرم
و گوشه دیگر آن سرد است تاثیرات عمیقی در رو حیات ساکنین آریائی
این دیار وارد نموده به ایشان حالی نمود که زندگانی و صحنه حیات جنبه های
تاريك وروشن ودوره های آسان و مشكلي داشته هیچ گلی بی خار نیست
ولی این خارها به هیچ صورت سد راه موفقیت های زندگانی


(۱۸۳)
شده نمیتواند و انسان با اعتماد به نفس باید به زور بازو و قوه قلب تمام مشکلات را از مقابل خود بردارد. دوره اوستائی که این فصل را برای آن وقف کرده ایم و بسان به اختصاصات حیات مدنی آن می پردازیم در حقیقت دوره پرورش و تربیه روحی آریائی های این سر زمین است و تمام اصلاحات اجتماعی، اخلاقی، مذهبی، مدنی که درین دوره بمیان آمد و مدنیت عصر اوستائی را تشکیل میدهد تزکیه نفس، نظافت بدن، تشیید مبانی راستگوئی و راست کاری در فرد و جامعه فعالیت، مقابله با مشکلات، توسعه زراعت، اصول آبیاری، غرس اشجار، تربیه حیوانات مفید و قتل حشرات مضره و غیره و غیره است که اگر تمام آن را خلاصه کنیم این نتیجه بدست می آید که قرار ایجابات طبیعی محیط آریانا و مبانی اوستائی فرد و جامعه مستعد، متحد، نیرومند، با نشاط، فعال، زحمت کش، راست گو و راستکار و خاك مسکونه ایشان حاصل خیز و صحت بخش باشد. در اثر همین تاثیرات محیط آریائی های که چندین هزار سال در شمال آریانا مسکن گرفته و بسان به تمام نقاط منتشر شدند دارای سجایا و خواص مخصوصی شدند و چون کتله آریائی در کوهپایه های آریانا و مخصوصاً از جانب باختر با تورا و داتو و هونا اقوام آریائی بدوی و عناصر غیر آریائی مقابل بودند و خطرات تهاجمی که يك وقتی اسباب بیجا شدن آنها از آسیای مرکزی شده بود همیشه حس میشد در قدیم ترین زمانه های پیش از عصر مهاجرت از باختر، مفکوره اتفاق قبایل و پیوستگی برای حفظ منافع و خاك آریائی و نگه داری ماحاصل زراعت و حیوانات اهلی در میان آنها پیدا شده و برای اداره این سبك زندگانی جدید بار اول نظام سلطنتی آریائی در میان آریائی های باختر ظهور کرد و این زندگانی تا وقتی در باختر به تمام مفهوم خود ادامه داشت که مسئله کثرت نفوس و مهاجرت بمیان نیامده بود و جامعه آریائی تحت حکمفرمائی پادشاهان خود طوری شاد و مسعود می زیستند که خاطره آن در هزاران سال بعد مهاجرت از یاد آنها نرفته و همیشه


( ١٨٤)

دیار شمال هندکوه '' بحدی زیبا اقامت گاهیما پادشاه را ' فردوس '
خوانده اند .
موضوع مهاجرت طبعاً تايك اندازه اسباب پراگندگی این زندگانی مسعود
شدولی تاثیر آن بیشتر مربوط به خود مهاجرین بود و با برامدن آنها از حدود
آریانا خاتمه یافت .
آنهائیکه به گنگا و مدیا و فارس رسیدند مجدداً سعادت و نجات خود را به
پیوستگی و اتفاق دیدند ، آریائی های مهاجر هندی برای مقابله با داسیو س ها
در حوالی ١٤٠٠ ق م دومین سلطنت آریائی را بمیان آوردند و مادها و فارسی ها
برای نجات از نفوذ خون و حاکمیت اشوری سامی بار سوم و چهارم سلطنت
آریائی را در خاك های خود در سالهای ٧٠٨ و حوالی ٥٤٩ تشکیل کردند .


زرتشتر سپنتمان

ازریشی های عصر ویدی تا زرتشتر سپنتمان : "تهذیب ویدی" که فصل دوم
را وقف تشریح پهلو های مختلف آن نمودیم و اولین مظهر زندگانی مدنی
آریا های کتلة باختری در دو طرفة هندوکش میباشد محصول ذکا و نبوغ
جمعی از دانایانی است که ایشان را «ریشی» میخواندند و در فصلی که گذشت
کم و بیش از آنها و رول بزرگی که در جامعة ویدی بعهده داشتند صحبت نمودیم.
ریشی ها یا حکمای عصر ویدی کسانی بودند که رهنمائی جامعه از هر نقطه نظر
بعهدة آنها بود و از کانون كوچك خانواده تا دربار شاهان در تمام امور حیاتی
تودة آریا را به راههای نيك و صواب هدایت میکردند. ریشی ها تنها شاعر نبودند
بلکه به همه معرفت زمان آشنا بودند و در امور قومی، اجتماعی، مذهبی، سیاسی،
ملی، نژادی تبحر و معلومات کافی داشتند و همة این امور را به دور محور مفاد
کتلة آریا میچرخانیدند .

ریشی ها از نقطة نظر دیانت روحانیون و علمای دینی بودند و معتقدات آریا را
از اعصار قبل التاریخ بهم حمل و مزج کرده و اساسی را در عصر ویدی بمیان آوردند
که پیشتر مطالعه کردیم .

ریشی ها از پهلوی اجتماعی به حیث رهنما و مقنن بزرگ تلقی میشدند و تشکیلات
نظام اجتماعی آریائی و اصول و مقررات آن بدست ایشان وضع شده بود .
ریشی ها از نقطة نظر مفهوم نژادی و حیات ملی رهنمائی توده را بعهده گرفته
و سعی داشتند که قوم بهم متحد و متفق بوده عرق و خون آن از لوث بیگانه محفوظ
باشد و ایشان با مجاهدت های خستگی ناپذیر روحیات آریائی را تقویت کرده
و کوشش داشتند که فرد و جامعة آریا در فضای عنعنات و تهذیب و ممیزات مشخص


(١٨٦)

حیات خودشان پرورش یابد. این چیز ها که ذکر کردیم روی هم رفته از خلال
سرود های ویدی واضح معلوم میشود و تشخیص میگردد که ریشی ها از هر رهگذر
وظیفهٔ رهنمائی جامعهٔ آریائی را بصورت صحیح بعهده گرفته بودند. از خانواده
گرفته تا عشیره و قبیله ده و قریه و شهر و دربار پادشاهی در همه جاريشی ها نفوذ
داشتند ولی ازین نفوذ خویش مانند روحانیون کلده به مفاد خود کار نمیگرفتند
و مانند آنها برای خود اقتدار و آمریتی قائل نشده بودند و از همین جهت رهنمائی
های آنها در هر زمینه نتایج مثبت بخشید.
این رویه اقلاً مدت هزار سال «از دو هزار قم تا هزار قم» دوام نمود و زمینه
را از هر نقطه نظر برای ظهور مبادی يك دورهٔ بزرگ ریفورم اجتماعی آماده ساخت
و ریشی بزرگ و حکیم دانائی مانند زرتشتر سپیتمان عرض وجود کرد. کسانیکه
سرود های ویدی را از هر نقطه نظر مطالعه کرده و در اعماق روحیات معنوی
آن دقیق شده اند و به این موضوع هم ملتفت هستند که سرودها عموماً در سینه ها
و خاطره ها حفظ میشد میدانند که وجود ریشی های باستان و ثمره افکار آنها
چقدر در راه ظهور زرتشتر سپیتمان و کتاب اوستا دخالت داشت همان طور که
ریشی های عصر ویدی از يك سلسله مبادی حیاتی و فکری و مذهبی قبل التاریخ
آریا استفاده کردند افکار خود آنها نیز که بصورت مجموعی بطرف هدف واحد
متوجه بود و نتیجهٔ تراوش آن هم ضبط میشد به پیمانهٔ بسیار وسیع در ظهور
شخصیت برجسته زرتشتر و قوانین اوستائی دخالت کرد.
این طور واقعات تاریخی که ذهنیت جدید و انقلاب فکری در يك محیط
تولید میکند عموماً عواملی بکار دارد و این عوامل را در مرور قرن ها ریشی ها
و سرود های ایشان در چوکات آریانا آماده کردند.
چیزیکه این نظریه را ثابت میکند تشابه متن خود سرود ویدی واوستا است
و واضح معلوم میشود که زرتشتر سپیتمان از مقررات قدیم عصر ویدی آنچه


(۱۸۷)

را که موافق زمان خود و جامعه آریانا میدانست گرفته ، بعضی را توضیح قسمتی
را تبدیل و حصه را حفظ کرده و افکار تازه و جدیدی به آن علاوه نمود .
این واقعه و تسلسل آن در تاریخ قدیم افغانستان بار دیگر نیز
تکرار شده و باز بعد از يك دوره معین که اینجا به دو هزار سال تخمین
میشود در قرن چهارم هجری از همان منبع که منشأ این همه جنبش های فکری است
مردی مانند دقیقی و جمعی از حکما و شعرا سربلند کردند و به احیای عنعنات
بزمی و رزمی باستانی آریانا و تذکار کارنامه های شاهان مقتدر آن
اقدام نمودند . قراریکه بعد تر در مورد شخص «زرا تشتر ا» خواهیم دید یکی
از ترجمه هائی که هو گ Haug برای نام او مید هد « ستایش کننده »
و « خواننده سرود ستایش » است و چون « گات ها » هم « سرود » معنی دارد
و بزبان شعر سروده شده چنین نتیجه میگیرد که زرا تشترا اصلاً شاعر هم بوده .
گفتیم گات ها سرود معنی دارد . دار مستتر در صفحه ۹۷ جلد اول ترجمه زند
اوستای خود به فرانسه در اطراف این موضوع شرحی نگاشته و « گات ها »
بعضی قدیم ترین حصه اوستارا «سرود و چیز سروده شده» ترجمه کرده و میگوید
که زبان آن نسبت به سائر قسمت های اوستا قدیم تر است و اکثر کلمات آن
در زند عامیانه ئی بلکه در زبان ویدی دیده میشود و این تنها قسمت اوستا است
که به نظم ساخته شده بعضی علمای ویدشناس مفکوره های قدیم تری را دران
سراغ میدهند . ازین بیانات مطالب چندی بدست می آید و ضمناً مربوط
به مبحث حاضر گفته میتوانیم که زرتشتر از جمله همان ریشی های دانا و حکمای
عصر ویدی است . همان طور که او را میتوان عامل ارتباط بین ریشی های
دوره اخیر ویدی و حکمای عصر اوستائی قرار داد « گات ها قدیم ترین حصه
اوستا هم چه از نقطه شعر و چه از نقطه نظر زبان و مفهوم حلقه تسلسلی بین
سرود های ویدی و سائر قسمت های اوستا میباشد . خلاصه مقصود از توضیح


(۱۸۸)

مطالب این مبحث مهم این است که عصر ویدی ؛ ریشی های ویدی ؛ افکار
و نظریات ویدی ؛ زبان ویدی؛ سیاست عصر ویدی زمینه را برای انقلاب فکری
و اجتماعی سراسر آماده نموده و این کار بدست یکی از حکمای فرزانه باختر
زر تشتر سپیتمان که حالا از شخصیت او صحبت میکنیم صورت گرفت .
زرانشترا ، زرتشتر سپتمه یا زرتشتر سپیتمان : صاحب کتاب اوستا
در « گات ها » که قدیم ترین قسمت این کتاب است بنام « زرتشترا » یا
« زرتشتر » یاد شده و بعضی اوقات کلمه «سپتمه» هم به اسم او الحاق شده
و «زرتشتر سپتمه » گردیده است که پسان تر از ان «سپیتمان »ساخته و «زرتشتر
سپیتمان » گفته اند . (۱)
این دو کلمه « زراتشترا » و« سپتمه » هر کدام از خود معنی علیحده دارد
و ذیلاً نظریات مدققین را تا يك اندازه در اطراف آنها شرح میدهیم :
مدققین معمولاً کلمۀ «زرتشتر» را مرکب از دو حصه دانسته و بصور مختلف
آنرا تجزیه و ترجمه نموده اند . دار مستتر فرانسوی حصه اول کلمه را « زرت»
و دومش را « شتر »تشخیص داده . مشارالیه«زرت»را از« زراتو»مشتق میداند
و آنرا زرد ترجمه کرده . بارتولمه حصه اولی این کلمه را«زرنت»تصور نموده
و « پیر » معنی میکند .
کلمۀ دومی را این دو نفر و جمع دیگری از مدققین همین شتری
میدانند که تا حال در فارسی موجود است . به این دو تعبیر که
گذشت معنی اسم مرکبه «صاحب شتر زرد» یا « صاحب شتر پیر» میشود .
(۱) ملتفت باید بود که مامؤسس ريفورم اوستائی را بنام قدیم و اصلی باختری اش قراریکه
در اوستا ذکر شده اسم برده و می بریم وصحیح ترین صورت اسم او همین است . این نام درماخذ قدیم
شرقی و غربی با کمی تحولات بصورت های مختلف ذکر شده . در غرب یونانی ها اول او را
« زورا دروس » و بعدتر « زاروس » « زرا دوس » « : زراتس» « . زور و استروس »
«زاروسترا» میگفتند. شکل « زردشت» را بیشتر مورخین ارمنی استعمال کرده اند .


(۱۸۹)

داکتر ف مولر F. Muller «زرا تشتر» را «مالك شتر های جری» ترجمه
کرده. «بورنف» مؤسس مطالعات زند کلمۀ «زرا تشتر» را به این ترتیب دو حصه
نموده یکی «زرت Zarath» و دیگر «اشترا Ushtra» و چون کلمۀ اول را
«زرد» ترجمه نموده ازان «مالك شتر زرد» بدست می آید، ولی یکنفر دیگر
موسوم به هاگ Haug به ملاحظه میرساند که در زبان قدیم باختر زرد را
«زیری تا Zairita» میگفتند به این ترتیب اساس نظریۀ بورنف متزلزل
گردیده است.
«هاك Haug (۱) کلمات «زرت» و «اشترا» را بصور مختلف تجزیه و ترجمه
نموده یعنی کلمۀ اولی را «پیر» «دل» و «ستایش کننده» و کلمۀ دومی را
نه شتر بلکه از «ایوتا را Uttara» مشتق دانسته و (اعلی) ترجمه نموده است و به این
ترتیب ترجمه «زرا تشتر» چنین میشود: «کسی که دل اعلی دارد» یا «کسی
که شاعر و خوانندۀ سرود ستایش است» و این تعبیر به مبحث بیشتر ما خیلی
موافقت میکند زیرا گفتیم که زرتشتر یکی از جملۀ همان ریشی های دانا
و فرزانه ئی بود که در آخر عصر ویدی انقلابی در زمینۀ فکری و حیاتی باشندگان
آریانا وارد کرد. چون «گاتها» یعنی قدیمترین قسمت اوستاهم مشتمل
بريك سلسله سرود است و به نمونۀ وزویۀ سرود های باستان ویدی ساخته شده
«هاگ» به این عقیده است که خود زرتشتر هم شاعر بوده و چون اوستا
مخصوصاً «گاتها» عبارت از «مانتر اسپنتا Manthracepta» یعنی «سخنان پاك»
بود که زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود طبیعی باید که آورندۀ این سخنان
در جملۀ فضایل دیگر شاعر هم بوده باشد و قراریکه بیشتر شرح دادیم چون گاتها
«سرود و چیزی سروده شده» معنی دارد بدون اقامۀ سایر دلایل میتوان
گفت که زرتشتر یکنفر ریشی مقتدری بود. ناگفته نماند که «هاگ» کلمۀ
(۱) گاتها Gathas جلد دوم صفحۀ ٢٤٦.


(۱۹۰)

زرتشتر ا »را «رهنمای اعلی» هم ترجمه کرده . علاوه برین این نامرا بصورت
های مختلف دیگر هم ترجمه نموده اند از قبیل : بد ست آورنده غنیمت ،
بدست آورنده شتر بحيث غنیمت ، ستاره طلائی وغیره وغیره .
کلمه دیگر سپیته ، یا سپیتمه با سپنتمان لقب زرتشتر و معنی آن «سفید»
يا « از خانواده سفید» یا «نژاد سفید» است و بعضیها این سفیدی را مفهوم معنوی
داده و آنرا « پاک روان» ترجمه نموده اند. بهر حال قراریکه بنداهش سلاله
نسب زرتشتر را میدهد یکی از اجداد او « سپیتمان » هم نام داشته . شبهۀ
نیست که کلمه سفید که در پشتو بصورت سپین دیده میشود در ین کلمه
موجود است .

حالا که معنی کلمات مذکور تايك اندازه شرح يافت بصورت تبصره
در اطراف آن مینگاریم : اگر از نقطه نظر وظیفه ئی که زرتشتر در جامعه
آریائی به انجام رسانید ، نگاه کرده شود معنی ستایش کننده ، خواننده سرود
ستایش ، رهنمای اعلی بنام او بیشتر موافق است زیرا مشارالیه مانند ریشی های
باستان سرود ستایش ساخته و خوانده و توده مردم را بطرف هدف مخصوصی
رهنمونی کرده و ذهنیت نو در میان آریایای آریانا تولید نموده است .
امکان زیاد دارد که کلمه «شتر » دريك حصه نام او داخل باشد چنانچه
جمعی از مدققین به همین نظریه اند شتر بخدی مهمترین وزیباترین و قوی ترین
نسل شتر است که در تمام آفاق شهرت دارد وشتر دو کوهانه در تمام دنیا بنام
شتر بکٹریان هم یاد میشود . تاریخ قدیم آریانا نشان میدهد که کلمات گاو
وشتر واسپ در نامهای آرباهای این سرزمین دخالت زیاد داشت و این کلمات
در اسمای خانواده ها و اشخاص بزرگ دیده میشود اسم « کیومرت » اولین
ادمی که اوستا نام میبرد اصلاً مرکب از دو کلمه « گوو مرد » بود که از


(۱۹۱)
ترکیب آنها «کومرد» ساخته شده به تدریج که مفهوم قدیم آن فراموش شده
ازان به شباهت اسمای دیگر کیومرث ساخته اند . خاندان شاهی اسپه باختری
واسمای اعضای آن مانند اروت اسپه (لهراسپه) و بست اسپه (گشتاسپه)
وغیره مثال های برجسته ایست و نشان میدهد که یکعدۀ شاهان و مردان بزرگی
به صفت «دارای اسپ های تندرو» و امثال آن یاد شده اند . پس هیچ غرابت
ندارد که صاحب کتاب اوستا «صاحب شتر زرد» یا «صاحب شتر پیر» وغیره
نامیده شده باشد .
خویشاوندان و بستگان زرتشتر: پیشتر راجع به نام زرتشتر و لقب او و معنی
آنها شرحی داده شد در اینجا میخواهیم راجع به بعضی بستگان و تعلقات
خویشاوندی او چند سطری بنگاریم . در یشت سیزدهم یا فروردین یشت بعضی
خویشان و بستگان زرتشتر اسم برده شده . نام پدر اوپوروشسپه Paurushaspa
و نام جد اوپتیراسپه و نام چهارمین پشت او هچا تاسپه Haechataepa تذکار یافته
بعضی ها دوازدهم پشت او را به «مانوچیترا» میرسانند در اوستا مانوچیترا
پسر ایریو Airyu است و «ایریو» پسر «تری تو نا» است که از جملهٔ شاهان
«پارا داتا» یا پیشدادیان بلخی میباشد . علاوه برین چون نام پدر و پدرکلان
و چند پشت او به کلمهٔ اسپه منتهی میشود(۱) واضح میتوان گفت که زرتشتر
از احفاد دودمان شاهی باختری بوده . اوستا به زرتشتر سه پسر و سه دختر نسبت
میدهد. پسران او به نامهای «ایست واستر» «اور وتت نرا» - «هورچیترا» - (۲)
یاد شده و خورد ترین دختر او پورچیست نام داشت. زرتشتر که از خانوادهٔ
نجیب بود با نجبای باختر خویشی و وصلت کرده، از آنها دختر گرفته و به
آنها دختر داده چنانچه دختر فراشترا برادر جاماسپه را که وزیر گشتاسپه

(۱) از قبیل پوروشسپه ، پی تراسپه ، سپیتراسپه ، هیته اسپه وغیره .
(۲) فروردین یشت فقره ۹۸ .


(۱۹۲)
پادشاه باختر بود ازدواج نموده بود و جوان‌ترین دختر خود «پورچیست» را
به جام اسپه برادر فراشتر وزیر پادشاه باختر داده بود. کلمه اسپه که در نام
اجداد او ملحق است و خویشاوندی‌های که با وزرای باختری نموده علاوه
بر دلیل واضحی که شجره او به پادشاهان پیشدادی یا پاراداتا وصل میشود
عوامل دیگری است که از روی آن میتوان گفت که زرتشتر از نجیب زادگان
باختر بود. در اینجا تولد و پرورش یافته و با تمام خویشان و بستگان خود
در اینجا میزیست و در همین جا آئین خویش را اساس گذاشت.
زرتشتر در افسانه‌ها و روایات تصوری: با وجودیکه اوستای باختری دستخوش
حوادث روزگار شده معذلک با آنچه که گاتها صحیح ترین قسمت اوستای
قدیم شهادت میدهد پیش ما در نام زرتشتر سپیتمان باختری موسس آئین اوستائی
و شخصیت او شبهه‌ای نیست در باب اینکه بعضی اوهام پرستان این شخص را وهمی و خیالی
تصور کرده بنام او قصه و افسانه‌های عجیب و غریب ساخته‌اند میتوان گفت که
اکثر این نظریات بادِ هوا و خیالی و خالی از حقیقت است و سراسر به حساب افسانه
میرود و تا یک اندازه علت این تصورات قدامت زیاد زمان حیات زرتشتر و انقلابی
است که روزگار و سلطه بیگانگان تا زمان فتوحات اسکندر مقدونی وارد کرده است
و چون قسمت زیاد اصل اوستای باختری از بین رفته و پس از در عصر پارتی و ساسانی
و حتی در قرن ۹ مسیحی یعنی تقریباً ۳ صد سال بعد از ظهور دین مقدس اسلام از
روی افسانه‌ها و اساطیر و حافظه‌ها و سینه‌ها چیز نوی بمیان آورده‌اند و الحاقات
تازه‌ای بدان کرده‌اند طبعاً پردۀ تاریکی روی حقایق را گرفته و در نتیجه نه تنها
افسانه‌ها اطراف «زرتشتر» را فرا گرفته بلکه نزدیک بود که بکلی از شخصیت
زرتشتر بلخی انکار نمایند و او را شخص وهمی و تصوری قلمداد کنند. زرتشتر
بلخی طوریکه از روشنائی قسمت‌های قدیم اوستا معلوم میشود کسی است که


(۱۹۳)

مختصر شرح حال و خویشان و بستگان و محیط تولدی و پرورش او گذشت آنچه
که عالم تخیل و افسانه و دوری راه و عدم معلومات بمیان آورده پاره نظریات
در هم و برهم و متناقضی است که خود بخود شکل افسانه بخود گرفته و به جمع داستان
میرود و ذیلاً به شرح آن می پردازیم :
روایات یونانی : یونانی ها قرن ها پیش از عصر فتوحات اسکندر در شرق
راجع به ممالك شرقی و ساکنین آن و عرف و عادات ايشان يك سلسله چيزها
نوشته اند که جنبه زیاد آن داستانی و افسانه است چنانچه حتی نوشته های هرودت
که پدر مورخین بشمار میرود ازین چیز ها خالی نیست. همین طور راجع به زرتشتر
از حوالی قرن ه به بعد يك سلسله چیزهای نوشته اند که غیر افسانه حکم دیگری
بران نمیتوان کرد .
اولین مورخ یونانی که در حوالی ٤٥٠ - ٥٠٠ ق م می زیست و از زردشت
یاد کرده گزان توس Xantus است . افلاطون فیلسوف یونانی ( ٣٤٧ -
٤٢٩ ق م ) زردشت را بانی مذهب ماژوپسر اورومازس Oromazes میداند .
دینون Deinon از اسم او نتیجه گرفته و او را یکنفر ستاره پرست قلمداد میکند
«هرمی پپوس» که از اهل سمیرنا Smyrna بود زردشت را باختری و شاگرد
ازوناکس Azonakes یا اگوناکس Agonakes میداند. دیو دوروس Diodorus
اطلاع میدهد که زوراستر در بین آریائیها اظهار کرد که قوانین جدیدی را که
در بین خلایق شایع داده روح پاك به او تلقین نموده است ترو گوس پومپیوس
TrogusPompeuis او را معاصر نینوس شاه اشوری دانسته می نویسد که زوراستر
شاه باختری هابا صحت کاملی قوای عالیه دنیائی وحرکات ستاره هارا کشف
کرد و آئین ماژرا اساس گذاشت و از دست نینوس بقتل رسید پلینی Pliny
بملاحظه میرساند که زوراستر موسی آئین ماژ بوده و در روز تولد خود می خندید.
دیوکریسوستوم Diochrysostom مینویسد که زوراستر در اثر عشق و علاقه که


( ١٩٤)

به حکمت و عدالت داشت منزوی در کوهی در میان آتش زندگانی میکرد و چون پادشاه وقت با عرفا و بزرگان کشور به دیدن اورفت از میان آتش برآمده و ایشان را به آئین خود دعوت نمود. کفالیون اظهار میدارد که زوراستر ماژ و شاه باختری با سمیرامیس جنگیده و این زن او را مغلوب ساخت. هکذا اربونیوس Arbonnus از جنگ نینوس بازوراستر باختری بی اطلاع نبود. به همین منوال ایوز بروس Eusebruis از جنگ زوراستر ماژ پادشاه باختر با نینوس حکایت میکند. Tcon تئون باشندهٔ شهر اسکندریه جنگ سمیرامیس و زوراستر بلخی را متذکر میشود «امی نوس مارسلینوس» زوراستر را یکنفر باختری خوانده و میگوید که هستاسپ Hystaspes پدر داریوش عقیده ماژها را شیوع داد.

سویداس Suidas به وجود دو زوراستر قایل است یکی را رو راستر فارس و مدی سردار و بزرگ ماژها میداند و دیگر را يك نفر عالم هیئت و منجم اشوری قلمداد میکند که در زمان نینوس زندگانی بسر می برد. کتزیاس Ktesias نقل میکند که زوراستر معاصر پادشاه اشور نینوس و زنش سمیرامیس بوده مشارالیه قصهٔ لشکر کشی پادشاه اشوری نینوس را بر علیه پادشاه باختر یعنی زردشت حکایت مینماید آگاتاس Agathas ٥٢٦ - ٥٨٣ می نویسد که زردشت معاصر هستاسپس بود و این هستاسپس معلوم نیست که پدر داریوش یا کس دیگر است.

طوریکه پیشتر اشاره شد این روایات با وجودیکه همه اش از منابع یونانی نشئت کرده ولی تناقص و اختلافات نظر در آن به حدی است که خود بخود در قطار افسانه قرار میگیرد و نشان میدهد که معلومات مورخین قدیم یونان راجع به شرق پیش از فتوحات اسکندر چقدر جنبهٔ داستانی داشته است.

.....


اوستا
کلمۀ اوستا را مستشرقین اروپائی بصورت های مختلف ترجمه و تعبیر نموده اند بعضی آنرا «مضمون» و بعض اشتقاق آنرا از کلمه «اپستاک Apstak» گرفته «و قانون» ترجمه کرده اند. پروفيسر «گلدنر» از پروفيسر «اندر آس» نقل کرده گوید که کلمه اوستا و یا «اوستاک» پهلوی از کلمه «اوپستا Upasta» مشتق است که معنی آن اساس و بنیان و متن اصلی میباشد (۱) کلمه «زند» را که به آن ملحق میکنند بصورت صفت تعبیر میشود و آن دو معنی دارد «شهر» و «نماز» و اصلاً از کلمه «زانتو Zantu» بمیان آمده است. پس معنی اسم مرکب «زنداوستا» بيك تعبير «کتاب یا قانون شهری» و به تعبیر دیگر «کتاب دعا و نماز» میشود. بعض های دیگر «زند» را از «از انتی Azanti» گرفته و «شرح و بیان» ترجمه کرده اند. الحاق کلمه «زند» به اوستا به این معنی اخیر چیز تازه است زیر امقصود از شرح و بیان تفسیر اوستا است که بزبان پهلوی نوشته اند و «پازند» بجای خود شرحی است که برای زند نوشته اند.
بعضی های دیگر مدعی اند که اوستا بمعنی مجهول است به این طریق که این کلمه مرکب از دو قسمت است «او» بمعنی «نه» و «ستا» بمعنی «دانش» و معنی شکل مرکب آنها غیر مفهوم مجهول میشود و علت این تعبیر را چنین می نویسند که چون اوستا باختری منحصر به دو نسخه بود و هر دو در اثر تهاجمات اسکندر از بین رفت در عصر پارتی و ساسانی که شروع به جمع آوری پارچه های خطی نمودند معنی آنرا عموماً نمی فهمیدند و به این مناسبت آنرا اوستا یعنی مجهول نامیدند، لیکن روی هم رفته نسبت به تعبیر اخیر نظریاتی که اول ذکر نمودیم صحیح تر بنظر میخورد. انسیکلو پیدیای برطانیا می نویسد
(۱) صفحه ٤٧ گاتهای زرتشت تالف پور داود.


(١٩٦)

که صورت قدیمی نام اوستا « اویستاك Avistak » بود و معنی حقیقی آن معلوم نیست .
روی هم رفته اوستا و مخصوصاً « گاتها » عبارت از مانتر اسپنتا Manthracepta یعنی « سخنان پاك » است و بر مجموعه هدایات و قوانینی نسبت میشود که زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود .
اوستای اولی یا باختری : اوستای اولیه یا اوستای باختری باشکال و وضعیت اصلی خود چیزی بوده که متاسفانه تعریف صحیح آن امروز محال است و نمیتوان گفت که چقدر آن از بین رفته و چه باقی مانده . درین شبه نیست که چون گشتاسب پادشاه باختر به دین نو گروید حکم داد که مجموع قوانین اوستائی را روی پوست گاو نویسند و به معابد مملکت تقسیم نمایند ولی واضح معلوم نمیشود که چند نسخه نوشته و بکجاها تقسیم کردند پلینیوس Plinius از روی کتاب هر میپوس مینویسد که کتاب مذهبی زرتشتر مرکب از دو ملیون شعر بود طبری تذکار میدهد که اوستاروی ١٢ هزار پوست گاو نوشته شده بود. این ارقام اگرچه تا يك اندازه صحیح است بازهم قرار مطلوب ازان نتیجه قاطعی نمیتوان بدست آورد زیرا معلوم نمیشود که این ١٢ هزار پوست گاو يك نسخه اوستا بود یا بسیار. بهر حال با وجود یکه ارقام فوق جنبه مبالغه کارانه هم داشته باشد از آن و از روی اوستای موجود، واضح معلوم میشود که اصل اوستا چیز ضخیم و بزرگی بوده و بر ٢١ کتاب یا نسك تقسیم شده بود .
اوستای نو : وقتیکه زرتشتر آئین خود را بحضور گشتاسب پادشاه باختر عرضه داشت، در اثر حکم پادشاه باب مناظره بین او و دسته از علمای باختری باز شد، و در نتیجه پادشاه و اهل دربار به دین او گروید. آنگاه گشتاسپ حکم کرد تا قوانین آئین نو را با آب طلا روی پوست گاو نوشته به معابد مملکت تقسیم نمایند پس اصل اوستای باختری هر قدر نسخه که داشت همه اش در باختر


(۱۹۷)

و سائر نقاط آریانا تقسیم شده بود و این نسخه ها در تمام دوره هائیکه اولادۀ
دودمان اسپه باختری در آریانا حکمفر مائی داشتند همه جا بجای خود
باقی و از گزند مصون بود . چون متعاقباً يك دورۀ پر هرج و مرج شروع شده
آشوری ها مثل نینوس و سمیرامیس و سالمانسار دوم ، تیگت پیلسردوم خاك های
ماد و فارس را زیروزبر کرده گزندشان تا باختر و حواشی غرب آریانا رسید
و پس ازآن سیروس و داریوش هخامنشی به حملات شروع و هفت سال جنگ
با پادشاهان مملکت ما نمودند. درین گیردارها که تقریباً از اواسط قرن ۹ قم
تا موقع ظهور اسکندر در خاك های آسیائی دوام کرد، شیرازۀ زندگانی از
هر نقطه در آریانا بهم خورده و در اثر جنگ های بیگانگان به معابد و آثار
مذهبی خسارات مدهش رسید و کتب و آثار قلمی و منجمله نسخه های اوستای
اصلی هم از بین رفت . شاهان هخامنشی بعد از تقریباً ۷ سال پیکار بالاخره
غلبه یافتند. ایشان که باسطحه و تماس چندین قرنۀ سامی در عرق و خون و ثقافت
رنگ سامی بخود گرفته بودند در اثر جنگ های مذکور مجدداً به کانون
تهذیب صاف آریائی در آریانا تماس پیدا کرده و آئین اوستائی را برگزیدند
و با خود به فارس بردند و از اختلاط آئین باختری اوستائی و موهومات قدیم
سامی و بابلی مذهبی بین این هر دو بمیان آمد . درین گیرودار ها بعض
نسخه های قیمتی اوستا هم از آریانا به فارس رفت چنانچه گويند يك نسخۀ آن
همان اوستائی بود که اسکندر همرای «استخر» طعمۀ حریق ساخت و يك جلد
دیگر آنرا از هر جائی که بدست آورد به یونان فرستاد . بهر حال چیز یکه
مایه خوشی و مسرت است این است که با وجود این همه مصائب و بدبختی ها
که در طی آن نسخه های اوستا پراکنده و نابود شد باز هم مقصد بیگانگان
در امحای معارف و تهذیب و آئین قدیم باختر و کتاب اوستا بکلی برآورده نشد
خواه از روی نسخۀ که به یونان فرستاده شده بود خواه از روی خاطراتیکه


( ۱۹۸ )

در سینه ها و حافظه ها محفوظ بود خواه از روی پارچه های متفرق دیگر آنقدر مدارک
و آثار کافی بدست آمد که ازان مجموعه ئی بسازند و نظام و قوانین حیاتی، مدنی
تهذیبی قدیم باختر را تجدید نمایند. چون جمع کردن و تدوین اوستای نو هم شرحی
دارد ذیلاً بصورت مختصر به آن میپردازیم: اولین کسیکه بخیال جمع آوری افتاد
و لکش Volkash یا « ولخش » پارتی بود و چون در میان پارتی ها اقلا چهار
نفر به این اسم سلطنت نموده اند مدققین جمع کننده اوستا معروفترین
و لخش ها، ولجس اول را میدانند (۱) که معاصر « نرو Nero » امپراطور رم
بود و در نیمه دوم قرن اول مسیحی سلطنت داشت. و لخش اول و برادرش
تریدانس Tridates هر دو پیرو آئین زردشتی بودند و حتی «تریدانس» خودش موبد
بزرگ بود و این نظریه را مکاتیبی ثابت میکند که بین نرو و این دو برادر
تبادله شده است. بهر جهت اولین اقدام در جمع آوری کتاب اوستا از طرف
و لخش پادشاه پارتی در ربع سوم قرن اول مسیحی بعمل آمد و این اوستا
تا هر اندازه ئی که جمع شده بود تا ظهور ساسانیان باقی ماند.
موسس سلالۀ ساسانی «اردشیر» چون پسر يك نفر کاهنی بود که بنام
«بابك» در يك معبد «اناهیتا» در شهر استخر مجاوری میکرد در اثر توصیه پدر
به جمع آوری اوستا اقدام نموده تنسار Tansar بزرگترین عالم وقت خود را امر
داد که هیئتی تشکیل داده و به تعمیل این کار اقدام کند چنانچه تا اندازه زیاد
درین راه صرف مساعی بکار برده و آنچه در عصر پارتی جمع شده بود
مکمل تر ساخت.
بعد از اردشیر پسرش شاپور اول ( ٢٤١ - ٢٧٢ ب م ) سومین شخصی
است که در جمع آوری اوستا مجاهدت نمود. مشار الیه حکم داد تا بعضی
مباحث علمی حکمتی ' ستاره شناسی ' فلسفی ' جغرافیائی را از کتب قدیمۀ هند
(۱) قرار نظریه دار مستتر


(۱۹۹)

و یونانی ترجمه نموده داخل اوستا نمایند. به این ترتیب اوستای نو در اثر
يك سلسله اقدامات جدی بدست جمعی از علما و موبدان بزرگ و زحمات
زیاد جمع شد و با وجوديكه تقریباً يك ثلث اوستای قدیم را نمایندگی میکند
اینقدر شد که بکلی از بین نرفت و علاوه بر اینكه مبادی و اصول آئین
قدیم زرتشتر بلخی را بما معرفی میکند صفحه درخشانی از تاریخ و عظمت
باستانی و تهذیب يك عصر معین کشور ما هم بشمار میرود.
تقسیمات اوستا: اوستا را معمولاً به دو حصه بزرگ تقسیم میکنند
حصه اول و دوم.
حصه اول شامل کتابهای ذیل است: (۱) یسنا Yasna (۲) ویسپرد
Vispered (۳) و ندیداد Vendidad این سه کتاب در اوراق قلمی به دو شکل
دیده شده هر کدام تنها تنها یا هر سه یکجا و مخلوط ، در صورت اول هر کدام
دارای ترجمه پهلوی و در صورت دوم بدون ترجمه میباشد و از این جهت
مجموعه هر سه کتاب را « وندیداد ساده » گویند زیرا ساده است و از خود
ترجمه ندارد.
حصه دوم شامل دو قسمت است یکی خورده اوستا و دیگری پشت ها یا سرود
ستایش که تعداد اولیه آنها زیاد بوده و حالا جز (۲۱) آن باقی نمانده
است، بعضی ها مجموعه این هر دو را «خورده اوستا» یعنی اوستای
خورد میگویند و این کتاب مرکب از اوراد کوچکی است که نه تنها موبدان
و علما بلكه تمام مردم از بر داشته و در مواقع معینه روز - هفته - ماه - سال
میخواندند.
بصورت دیگر که نام حصه اول و دوم را نگذاریم و مشتملات هر دو را حساب
کنیم اوستا را به پنج کتاب تقسیم میکنند (۱) یسنا - (۲) ویسپرد - (۳)
وندیداد (۴) یشت (۵) خورده اوستا.


( ۲۰۰ )

( ۱ ) يسنا : مهمترين قسمت اوستا است . معنی آن پرستش و ستايش است و مر كب از ۷۲ فصل ميباشد و ۱۷ فصل آن سرود های کاتها را تشکيل ميدهد که از حيث لهجه و زبان و غیره قدیمیترین قسمت اوستا است .
( ۲ ) ویسپرد : مجموعه ایست که هنگام رسومات مذهبی را عباد سروده میشد و آنرا به ۲۷ جزء تقسیم کرده اند
( ۳ ) وندیداد : وندیداد مر کب از ۲۲ باب یا فر گارد است و هر باب تقریباً موضوع معینی دارد مثل فرگارد اول از افریتش زمین و ۱۶ قطعه خاک اوستائی و خواص آنها و ساکنین آن بحث میکند و فرگارد دوم داستان های «يم» یا یما پادشاه را شرح میدهد . فرگرد های دیگر هر کدام مبانی اخلاقی ، پاکی و نظافت و راستی و راستگاری را توصیه مینماید .
( ۴ ) پشت : پشت ها بیشتر بصورت شعر بوده میتوان مجموعه آنرا « سرود ستایش » خواند ۲۱ پشتی که باقیمانده هر کدام يك چيز مخصوصی را توصیف میکند . داستان های تاریخی تماماً در پشت ها شرح داده شده است .
( ۵ ) خورده اوستا : عبارت از اوراد و دعاها و غیره است و چون در عبادات روزانه مورد استعمال داشت نه تنها موبدان بلکه همه مردم آنرا از یاد داشتند. خورده اوستا چیز تازه و نو است که در زمان شاه پور دوم «آذر بد مهر اسپند» انرا تالیف کرده است .

* * *

کات ها : اگرچه کات ها فصل ۱۷ یسنا را تشکیل داده و به عبارت دیگر جزو آنست معذالك از چندین نقطه نظر که ذیلا شرح میدهیم از تمام سائر قسمت های اوستا متمایز است و نشان دادن ممیزات آن برای ثبوت ارتباط دو صفحه تهذیب ویدی و اوستائی آریانا اهمیت خاص دارد .
كات ها قرار عقیدهٔ تمام مدققین نسبت به تمام سائر قسمت های او ستا


(۲۰۱)

قدیم تر است و این قدامت قرار مطالعانی که بعمل آمده در زمینه های مختلف زبان ، مفکوره ، اشکال جملات و غیره به مشاهده و ثبوت رسیده است .
چیز دیگری که گات ها را از سائر قسمت های اوستا متمایز ساخته این است که گات ها به نظم است و سایر قسمت های اوستا به نثر میباشد چنانچه خود کلمهٔ گات ها «سرود و چیز سروده شده» معنی دارد . از روی تخنیک شعری گات ها پنج دسته شعر یا سرود را در بر میگیرد که به قافیه جدا گانه ساخته شده .
دار مستتر اظهار میدارد که : «گات ها قدیم ترین قسمت اوستا است و سرودهای آن خواه عیناً خواه بصورت تقلید و خواه بنام و بحیث مهم ترین قسمت کتاب در تمام اوستا ذکر شده و تدقیق روح کلام، این نظریه را ثابت میکند . زبان و شکل جملات آن قدیم است و دارای اشکال و کلماتی است که در زبان زند عامیانه از بین رفته و تنها شباهت آنرا در قدیم ترین زبان هند یعنی زبان ویدی میتوان یافت . گات ها به نظم است و تنها قسمت اوستا است که بزبان شعر نوشته شده » (۱) .
از روی تحقیقات دارمستتر واضح میشود که گات ها قدیم ترین قسمت اوستا اول بعلت اینکه بصورت شعر شروع شده و باز از نقطهٔ نظر زبان و کلمات و جملات به سرود های ویدی شباهت بهم میرساند، لذا به این اساس گفته میتوانیم که گات ها حلقه ایست که آخرین سرودهای ویدی و سائر قسمت های اوستا را بهم وصل میکند . همان قسم که گات ها تقریباً دنبالهٔ سرود های ویدی است «زراتشترا» هم بحساب ریشی ها آمده و قراریکه بیشتر در مبحث شخصیت زرتشتر گفتیم مشارالیه از جملهٔ همان ریشی ها و حکمای دانا بوده و نظر به اقتضای زمان و محیط، انقلابی در افکار و نظریات دانایان قدیم آریانا بعمل آورده است . گات ها در سلسلهٔ تاریخ زبان و ادبیات قدیم آریانا صفحه ایست معین که آخرین سبك ادبی ویدی و طرز انشای عصر اوستائی را بهم پیوند میزند . خلاصه

(۱) صفحهٔ ۹۸ مقدمه جلد اول زنداوستا جلد ۲۱ سالنامه موزهٔ گیمه .


(٢٠٢)

گاتها مرکب از پنج دسته سرود است و به اسمای ذیل یاد میشوند :
(١) گاتا او ناویتی .
(٢) گاتا او شتاویتی .
(٣) گاتا سپنتا مینو .
(٤) گاتاوهو خشواترا .
(٥) گاتا واهیشتو ایشتی .
اهمیت اوستا در تاریخ آریانا: با وجودیکه اوستای قدیم باختری دستخوش
حوادث روز گار شده ! اوستای موجوده راجع به دوره های باستانی کشور گشتاسپه
وزرتشتر روشنی زیاد می اندازد .
از روی آنچه که پیشتر شرح یافت به وضوح معلوم میشود که متن اوستا
راجع به دوره های تاریخ باستانی افغانستان ، نه تنها من حیث دین و آئین و عرف
وعادات وحيات اجتماعی و غیره روشنی می اندازد بلکه به صورت دقیق و پیمانهٔ
وسیع وضعیت سیاسی و سلسله های سلطنتی باختر را توضیح میدهد. باب مهمی
که اوستا من حیث تعلقات خارجی باز میکند فرقی است که بین آریهای اوستائی
و آریهای بدوی که داخل این دیانت نبودند بمیان آورده و در مقابل تودهٔ آریائی
اوستائی باشندگان آریانا و آریهای بدوی ماورای سر دریا و اقوام غیر
آریائی آن قسمت هاو آریاهای که در قسمت غرب هنوز پیرو دیانت و تهذیب
اوستائی نشده بودند و سامی های بین النهرین و بابل تمیز کرده است .
اوستا اولین منبعی است که تودهٔ «آریا» و «توریا» را با هم مقابل کرده و به
مقصد کامیابی جامعهٔ آریائی مهذب اوستائی بعلاوهٔ اصلاحات حیات اجتماعی
از تشکیل نظام سلطنتی و دودمان های شاهی آن بوضاحت تمام صحبت میکند .
اوستا هرج و مرج ها و پراگندگی هائی را که داستان های جدیده وتصرفات
قصه سرایان وارد کرده از بین برداشته زمینه را روشن میسازد و موقع نمیدهد


(۲۰۳)

که نام های پادشاهان دودمان باختری و کار نامه های بزرگ آنها به کسان
دیگر داده شود. اشتباهاتی که تا امروز از طرف بعضی ها در تغییر نام های پادشاهان
باختری آریانا شده چیز مضحکی است که امروز خود همان منابع به اغلاط خود
پی برده است . باوجودیکه از یکطرف متن اوستا و سرود های وید حاضر است
و از طرف دیگر ماد و هخامنشی و مراکز و پایتخت ها و هیچ اثر آنها در اوستا
وجود ندارد همینکه بدستیاری مدققین مغرب پرده روشنی از طرف اروپا به
پادشاهان ماد و اولادۀ تیسپس Teispes جد سلاله انشان Anshan و فارس افتاد
باوجودیکه هريك از خود در کتیبه های اشوری و خود نامی داشتند نویسندگان
فارس يك يك نام دیگر از پادشاهان باختری انتخاب کرده و بدون سنجش عصر
و زمان و وقائع به آنها تحمیل کردند . این اشتباهات در اذهان علمای اروپا
راه ندارد و ازین بعد در هیچ جا موردی جز مضحکه پیدا نخواهد کرد.
همچنین معلومات جغرافیائی که اوستا میدهد هم در تاریخ کشور
ما مقام با اهمیتی دارد زیرا از روی آن میشود به صحت کامل
پهنانی قلمرو و حدود حکمرانی پادشاهان آریانا را تعیین نمود
پس اوستا از نقطۀ نظر تاریخ باستانی کشور ما منبع خیلی موثق و بزرگی است
که «ودا» هم با آن هم قوا شده در دوره های باستانی روشنی زیادی می اندازند .
* * *
مطالع گرامی که این اثر را تا اینجا مطالعه کرده میداند که آنچه ما
راجع به عصر ویدی تاریخ مملکت خود نوشته ایم محور اساسی کار ما خود متن
سرود های ویدی بوده و ضمناً برای توضیح و تشریح كلمات، اسما وجملات
سرود مذکور از نظریه و تحقیقات مدققین شرقی و غربی هم کار گرفته ایم
و گمان میکنم این رویه مصون ترین راهی باشد كه يك قوم را از روی عنعنات
و مأخذ صحيح و موثق خود آنها مطالعه کرد. عین همین کار را در فصل سوم


(٢٠٤)
تاریخ قدیم کشور خویش هم اجرا میکنم و این کاری است که در حقیقت امر از همان روزگار باستان همیشه در مملکت ما تعقیب شده و شاهد آنهم این است که هر چه : آثار و عنعنه و تاریخ و داستانهای رزمی و حماسی و قصص و فولکلور و ادبیات داریم همه آن انعکاس خاطرات قدیم سرود ویدی و اوستائی است. بعبارت دیگر وید و اوستا دو صفحه پیوست تاریخ قدیم ما است و میتوانیم بگوئیم که تاریخ باستانی کشور کهن ما از اکثر ملل بیشتر نوشته شده.

درین شبهه نیست که اوستا جنبه مذهبی دارد : سرودویدی هم جنبه مذهبی داشت ولی تا کدام اندازه ازان معلومات قیمت داری برای جغرافیه و تاریخ و روشن ساختن قبایل و عرف و عادات و سویه زندگانی و گوشه های اجتماعی حیات ما ـ که در حقیقت انتظار از تاریخ هم همین است ـ بدست آمد. همانطوریکه اوستا نسبت به سرود متفرق وید یک آئین و دیانت مشخص را با تمام قوانین و اساس و فروعان آن نمایندگی میکند در قسمت تاریخ و جغرافیه آریانا هم بمراتب دقیق تر صحبت میکند و مفادش بیشتر ازین است که وقایع در هر رشته تا اندازه زیاد تسلسل دارد. نقاط جغرافیائی آن عموماً مشخص است و وقایع با اراضی ارتباط و کمال هم آهنگی دارد و همه تحت اقتضا و پروکرام آئین یک ملت، یک سیاست، یک مملکت و یک نظام شاهی بزرگ و مقتدر بمیان آمده و بعض « فرگادهای» و ندیواد بذات خود تنها بايك مبحث جغرافیائی آریانا و يا يك رساله تاریخ پادشاهان بزرگ و نیرو مند آنست.

ملتفت باید بود که در بعض قسمت ها فهمیدن اصطلاحات اوستا و مخصوصاً تعبیر آن من حیث وقایع تاریخی تا يك اندازه مشکل است و لی با وسعت نظر مشکلات خود بخود حل میشود «گایگر» جرمنی به این عقیده است که پهلوانان و شاهان و قبایل آریائی و غیر آن که در اوستا ذکر شده اند همه وجود


( ٢٠٥ )
خارجی داشته و واقعات متذکره ومربوطۀ آنها همه اش وقایعی است که حتماً
بعمل آمده است و چون مشارالیه جدی ترین طرفدار این مسئله است که اوستا
و تهذیب آن مربوط به خاک های کشور ما است خود قضاوت میتواند که اوستا
در روشن کردن تاریخ قدیم مملکت ما چه اهمیت بزرگ دارد .
علاوه برین اگر تاحال اشخاص متذکرۀ اوستا تنها درمتن این کتاب
اسم برده شده بودتازه از زیر خاک هم شواهدی برای تائید وجود آنها در يكوقتی
بمیان آمده است « گوپت » یا گوپت شاه یکی از اشخاص متذکرۀ اوستا که
اسمش در گوش یشت ذکر شده تاحال اگر جنبۀ داستانی داشت کشفیات جدید
« تل برزو » نزدیک سمر قند نشان میدهد که در زمانه هائی که آریاها بیشتر
جنبۀ مالداری داشتند در جامعۀ آریائی دو طرفۀ اکسوس
پادشاهی میکرد . چنانچه صنعت کاران عصر مفکورۀ پادشاهی اورادر عصری
که در جامعۀ آریائی مال داری مخصوصاً تربیۀ رمه های گاو اهمیت بسزا
داشت طوری تصویر کرده اند که سر پادشاه بصورت انسان و باقی بدنش بشكل
بدن گاو است و او را « پادشاه شبان » خوانده اند این کشفیات امیدواری
میدهد که شواهد سائر شاهان و اشخاص متذکرۀ اوستا هم روزی از حوزۀ اکسوس
از اراضی باختر وسغدیان کشف خواهدشد . اوستا از نقطه نظر تاریخ سیاسی
تهذیبی ، ادبی آریانا اهمیت فوق العاده دارد وقديم ترين منبعی است که از تشکیل
اولین نظام سلطنتی آریائی در آریانا صحبت کرده وبحيث يك ماخذ تاریخی
از زمانه های باستان سلسلۀ آنرا تا بعصر خود میرساند. دودمان های سلطنتی
بخدی را یشت های اوستا با اسمای شاهان آن نام میبردوسیاست مشخص و قلمرو
سلطنت آنها را با تذکار ولایات معین خاطر نشان میکند و به مخالفین ماورای
سرحدات آنها در شمال و غرب اشاره ها مینماید، پس یگانه سرزمینی كه يك صفحۀ
تاریخ ادبی، تهذیبی و سیاسی آن سرودویدی است صفحه دیگران اوستا است
و این کشور آریانا یا افغانستان است .


تشكيل نظام سلطنتی آريانا در بخدی
« آریانم هوریپو » یا «فرشاهی آریانی»

در تمهید این مبحث ذکر شد که مدنیت اوستائی عين مدنيت ویدی و مدنيت
ویدی بجای خود دنبالهٔ ثقافت عصر پیش از مهاجرت ویاد گار وانعکاس زمانه
مسعودی است که آریائیها در کانون حیات مدنی مشترکهٔ خویش در باختر
بسر میبردند و از همین جهت اثرات زندگانی « میهون بخدی» چه از جنبه های
مذهبی و مدنی و چه در قسمت های نظام حیات اجتماعی و سلطنتی و غیره در سرود
های ویدی واوستائی مشهود است . همان طور که شعرای عصر ویدی در عصر
خویش و سرودهای خود از دانایان زمان گذشته و از حکمفرمايان اولیه آريائی
مثل یما پادشاه وغیره سخن میرانند و سلسلهٔ دودمان شاهی باختری را به
ارباب انواع پیوندها میزانند اوستا هم به عصر خویش به آستانه زمانه های گذشته
نظر افگنده اوائل خانواده های سلطنتی و شاهان آریائی را به زمانه های
مجهول متصل میکند وباوجودیکه اصل اوستای باختری در اثر حوادث روز گار
و جنگ های طولانی با آشوری ها، هخامنشیها و حملات اسکندر مقدونی از بین
رفته و آنچه که در دست است بیشتر ثمرهٔ خاطره هائی پریشانی است که در عصر پارتی
گردهم جمع شده، معذلك از خلال بعضی قسمت های حقیقی و قديم اوستائی
حقایق بخوبی معلوم میشود و صحت آن از روی مقایسه و مقابله سرودهای قدیم وید
به اثبات میرسد و با اختلاط اشاره های متن «ودا» و « اوستا »میتوان تا يك اندازه
زياد حقايق مطلب را نه تنها در قسمت های مذهبی و مدنی که بذات خود در هر كدام
روشن است بلکه خطوط اساسی نظام سلطنتی آريائی باختری را بصورت صحيح
رسم نمود . متن اوستا از خانواده های سلطنتی باختر بنام « پاراتاتا » و « کاوی »
و « اسپه » ذکری بمیان آورده و اسمای شاهان هر دودمان را بیان کرده است
و در بعضی قسمت ها سرود ویدی هم به آن همنواشده و موضوع را روشن تر میکند.


(۲۰۷)

قراریکه ازروی سرود ویدی واوستا معلوم میشود نقل داستان ها وقصه سرائی
مخصوصاً تذکار کارنامه‌های پادشاهان و پهلوانان گذشته همیشه در آریانا
رواج داشته و این داستان ها به آب وتاب مخصوص در دربار پادشاهان
وبزرگان ملی ما خوانده میشد .

بیشتر در فصل ویدی (صفحه ۱۲۴ ) دیدیم که ریشی ها به چه ترتیبی
پادشاهان را مدح میکردند و سرود های مدحیه میساختند علاوه برین چون
احترام اجداد درمیان آریاهای عصر ویدی متداول بود ازین جهت هم اسمای
پادشاهان و دیگر شخصیت‌های بزرگ در سرود ها داخل شده بود .

در اوستا این رویه به مراتب انبساط یافت وعلاوه بر معلومات متفرقی که
درین زمینه از حصص مختلف آن بدست می آید پشت ها ومخصوصاً پنج یشت که
عبارت از : آبان یشت، رام یشت، گوش یشت، اردیشت، و زمیاد یشت میباشد سراسر
يك فصل مستقل تاریخ است ودودمان های سلطنتی آریانا واسمای شاهان
مربوطه هر کدام از قدیم ترین زمانه ها که تجدید آن مشکل است تاعصر خود
اوستا مرتب ذکر شده در سرودهای ویدی اسمای شاهان آریائی زیاد ذکر گردیده
ولی مانند اوستا تسلسل در آن وجود ندارد. لذا از روی ماخذ ویدی بلاشبهه
گفته میتوانیم که پادشاهانی معاصر سرودها و پیش ازان در آریانا به سلطنت
رسیده اند و اوستا با تسلسل و ارتباط آنها بهم رشته بدست میدهد که زمانه‌های
قبل التاریخ را به عصر اوستا وصل میکند .

* * *

ظهور اولین و قدیمترین سلطنت آریائی در باختر موضوعی است که جمعی
از مدققین را بخود متوجه ساخته . ( وی وین دوسن مارمتن ، به این عقیده
است که در حوالی قرن ۱۵ ق م امپراطوری های بزرگی در باختر و در بین النهرین،
کنار دجله وفرات وجود داشت، درین زمان در مصر دود مان رامسس های
جنگجو حکمفرمائی داشتند . (۱)

(۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند .


( ۲۰۸ )

بر علاوه دو نفر از مدققین دیگر اروپائی دونکر Duncker وویلیم گایگر
Weilliem Gaiger چنین نظریه دارند که پیش از هخامنشی ها و پیش از مادها
سلطنت مقتدری در باختر وجود داشت و مرکز ثقل تهذیب آریا درین علاقه بود.
ازین بیانات واضح معلوم میشود که اقلا در قرن ۱۵ ق م سلطنت مقتدری
در باختر وجود داشت و این سلطنت قدیم ترین حکومت آریائی است که
با دولت های سامی بین النهرین و مصر معاصر بود دودمان سلطنتی و شاهانی
که اوستا مسلسل نام می برد کسانی هستند که نظام اولین سلطنت آریائی را
در آریانا قایم کرده و مرکز این سلطنت نیرومند و مقتدر شهر زیبای بخدی
بود . پادشاهان دولت آریائی که اوستا تذکر میدهد ، نصب العین، سیاست
قوه اداری مخصوصی داشتند و همه آنها اساس امور را بلااستثنا بيك رنگ
تعقیب کرده اند قلمرو این پادشاهان بزرگ همان ولایات شانزده گانه اوستا
است که بجایش شرح خواهیم داد و همان اراضی را در بر میگیرد که در فصل
دوم تحت عنوان آریانا حدود آنرا به شهادت مورخین و جغرافیه نگاران
كلاسيك يونان ولاتين معین کردم . سیاست داخلی شاهان بخدی ترویج
قانون آریائی و بلند بردن معنويات قوم، آبادی و سرسبزی کشور، انبساط
زراعت و اصول آبیاری، ترویج اصول صحی، تربیه پهلوانان و جنگجویان
بود . با این رویه ایشان موفق شده بودند که بر علیه «توریاها» و «هونا» و «دانو»
اقوام آریائی بدوی شمال سردریپا و آریاهای بدوی غربی علاقه های مازندران
وطبرستان و اقوام سامی بین النهرین و بابل مبارزه کرده ، تهذیب باختری را
فایق نگه دارند و به بهترین وجهی هم به این سیاست هوشمندانه در داخل
و خارج موفق شده بودند . سرود ویدی واوستا اگر در ظاهر امر در اثر احتیاج
مبرم مذهبی بمیان آمده اند در حقیقت هر کدام صفحه از تربیه اخلاقی
مادی و معنوی اولاد آریانا است که دانایان کشور بر طبق اقتضاآت نژاد


(٢٠٩)

ومحيط ومطابق سياست ملی وسلطنتی آريائی بمیان آوردند .

از اوستا تاشعرای داستان سرای قرن ٤ هجری : پادشاهانی كه ويد بصورت
پراگنده ذكر كرده واوستا تحت نام های خانوادگی پاراداتـا و كاوي و اسپه
مرتب ومسلسل بانصب العين وسياست و قلمرو مشخص ومعين ذكر میكند از
عصر اوستا به بعد در دوره های تاريخ ملی آريانا ، خراسان ، افغانستان
هميشه ذكر شده واسمای بزرگ و كارنامه های درخشان آنـها به اندازه ئی
درعنمنات رزمی تاثير افگنده كه گمان نمی كنم واقعهٔ ازين بيشتر وعميق تر
دردفتر خاطرات بشر ثبت شده باشد . ازعصر ويدی تا اوستا از اوستا تاقرن
سوم وچهارم هجری وازشاهنامه های اين عصر تاامروز عقيده وزبان اين مملكت
هرچه بوده يك واقعهٔ كه وقت بوقت تذكار وباقوت بيشتر تجديد شده اسمای
پادشاهان بزرگ ما و كارنامه های درخشان ايشان است كه روزی درسرو دهای
ويد ، زمانی دريشت های اوستا ووقتی هم درشاهنامه ها تكرار شده وآوازهٔ
عظمت و نيرو وجهانبانی آنها گاهی خاموش نشده وخاموش نخواهد شد .
تاريخ ملی ما نشان ميدهد كه دانايان قوم وپادشاهان مدبر ما هروقت
خواسته اند روحيات قوم را تكانی بدهند يكي از بهترين وسايل آنها تذكار
نام پادشاهان قديم آريانا و كارنامه های با افتخار آنـها بود. درعصر اوستائی
همين كار آريائی ها را بهم پيوست ومتحد ساخت ، از قرن دوم هجری تاقرن
چهارم باز همين مفكورهٔ بزرگ باعث جنبش های آزادی خواهی در حوزهٔ
مرجيان وهري رود شده وزمينه را برای ظهور سلطنت های مستقل وآزاد
اسلامی خراسانی درسيستان وهرات و باختر فراهم نمود دراوستا پادشاهان
قديم آريانا جزء مندرجات يك كتاب مذهبی ذكر شده اند . در قرون بعدتر
تازمان انتشار دين مقدس اسلام وبعدازان مجموعه ها و كتب عليحده ئی برای
تذكار اسم و كارنامه های آنها وقف شد وبه اين ترتيب نام ونشان وشهرت


(۲۱۰)

آنها دهن بدهن افتاد و بشكل داستان وقصه در تمام اقطار كشور و خارج آن
منتشر شد و بعد از فتوحات اعراب یاد گار خاطرات قدیمه چه تحریری و چه در
حافظه ها نزد طبقه دهقان در ییلاق ، و دهات باقی ماند .
دانشمندان آریانا یا خراسان این وقت بار دیگر بفکر افتادند تا در تربیة ملی
و تقویة روحیات قومی از تذ کار کار نامه های پادشاهان و پهلوانان باستانی
مملکت کار بگیر ند این مرام از مدتی در دلها نهفته بود تا دورۀ علم پروری خاندان
منور سامانی رسید و زمینه برای پرورش چنین امیدی از هر حیث مستعد شد
پادشاه ، وزیر ، حکومت، محیط موافق افتاد و مخصوصاً در بار احمد بن اسماعیل
و نصر بن احمد و نوح بن نصر که روی همرفته سال های بین ٣٤٣-٢٩٥ هجری
را در بر میگیرد مساعد ترین همه زمانه ها بود یکعده فضلا و دانشمندان و گویندگان
بزرگ از نقاط مختلف خراسان قد علم کرده و درین زمینه قلم بر داشتند ولی
باز مرکز این جنبش بزرگ و کانون تجدید خاطرات باستانی و مبدأ تقویۀ
روحیات ملی باختر یعنی سرزمینی بود که وید واوستا را به جامعۀ آریائی
تقدیم نموده بود ، به تعقیب ریشی های ویدی و گویندگان اوستائی جمعی از
دانشمندان بلخی مانند ابو منصور محمد دقیقی بلخی، ابو علی بلخی، ابو المؤید
بلخی ، ابو شکور بلخی و یکعده فضلای دیگر بلخ مصمم شدند تا خاطرات عظمت
و جلال پادشاهان قدیم کشور خود را تجدید نمایند . این کار با دقیقی بلخی
شروع شد و شعرای دیگری هم دران دست زدند و با شاهنامه و گرشاسپ نامۀ
فردوسی و اسدی طوسی به پایۀ تکمیل رسید . پاد شاهانی را که شاهنامه ها
گشتاسپ نامه ها ، گرشاسپ نامه ها ، نامه های خسروان وغیره نام می برند
همه بلا استثنا همان پادشاهان و پهلوانان قدیم آریانا هستند که بار اول وید
و بعد از ان اوستا از آنها تذ کار نموده و شاهنامه ها با پاره تصرفات وتشکیل
صحنه های خیالی متعدد و یاد آوری از بعض پهلوانان دیگر که بعد از عصر


(۲۱۱)

اوستا ظهور کرده اند همان خاطرات، واقعات و گذارشات تاریخی قدیم آریانا را روی صحنه های حقیقی آن بلخ، زابل، کابل، قندهار، سیستان، هرات وغیره ترسیم کردند.

بس وید، اوستا، شاهنامه ها که نماینده نبوغ ادبی و تاریخی و حماسی آریانا، خراسان، افغانستان می باشند، دودمان های سلطنتی و پادشاهان و پهلوانانی را که ذکر کرده اند همه اش مربوط به تاریخ قدیم کشور ما است و مقایسه بین آنها که در صفحات آینده بعمل می آید بهترین رویۀ است که این نظریه را ثابت میکند.
دودمان های سلطنتی که در اوستا بنام « پاراذاتا » و « کاوی » ذکر شده منابع عصر اسلامی و شاهنامه ها از آن « پیشدادی » و « کوانی » یا « کیانی » ساخته اند، بنام پیشدادیان بلخی و کیان بلخی معروف اند و شاهانی که در اوستا و شاهنامه ها اسمای ایشان به کلمۀ اسپه و اسب منتهی میشود و یکی از آنها « ویست اسپه » یا « گشتاسپه » معاصر زرتشتر و ظهور خود اوستا است و دقیقی بلخی آنها را یکجا روی صحنۀ بلخ تصویر کرده شاخه ایست که از دودمان کاوی یا کیانی جدا شده است.
بعضی از مورخین فارس با شهنامه خوانی و خصوصاً تعبیر ان بصورت غلط و ندانستن تطبیق صحنه و پادشاهان و پهلوانان حقیقی آن دچار اشتباهات شده و کاوی یا کیانی را عبارت از هخامنشی تصور کرده اند و بر اساس این مفکورۀ غلط پاراذاتا یا پیشدادی ها را نباید دودمان سلطنتی میدانستند که پیش از هخامنشی ها سلطنت کرده باشند و چون نمیدانستند که پیش از هخامنشی ها که به سلطنت رسیده متردد بودند. این اشتباهات در افکار این طور مردم بیشتر ازین ناحیه پیدا شده که تاریکی های قرون وسطی حقایق تاریخی


( ۲۱۴)

کشورشان را از نظر آنها بکلی مستور کرده چنانچه این قبیل مورخین تا چند
سال قبل که اروپائی‌ها به خواندن کتیبه‌های هخامنشی اقدام نکرده بودند
از دودمان و پادشاهان هخامنشی بکلی بی‌خبر بودند و شاهان ماد که پیش
از هخامنشی‌ها در مدیا سلطنت کرده‌اند بکلی نزد آنها مجهول بود حالا که
وضعیت شاهان هخامنشی فارس و مادهای مدیا از روی کتیبه‌ها روشن شده
شبه‌ئی نماند که آنها با پیشدادیان و کیان بلخی جزئی تماسی ندارند. نام‌های
عصر و رمان، قلمرو سلطنت و مراکز حکمفرمائی آنها همه فرق داشته و تنها
فراموشی نام‌های دودمان ماد و فارس در قرون وسطی سبب شد که از روی
اوستا و دیگر مولفات مستقل اسمای پیشدادیان و کیان بلخی را گرفته و به
دیگران پیوند زنند بدون اینکه فکر کنند که این پیوند درست می‌آید یا نه
این هم قابل ملاحظه است که این پیوند را تنها در مورد کیان و هخامنشی
کرده‌اند و بلندتر از آن جرئت ننموده‌اند که از شاهان ماد، پیشدادی بسازند
بلکه درین مورد اخیر میگویند که پیشدادی دودمان خیلی قدیمی است که پیش
از جدائی آریاها و رفتن آنها به هند و فارس بر کتلهٔ مشترک آریائی سلطنت
داشتند خیلی درست و معقول ولی در کجا؟ اینجا باز سکوت میکنند زیرا به نقص
شان تمام میشود و گرنه این مسئله واضح و روشن است که آریاها پیش از مهاجرت
به هند و فارس در باختر حیات مشترکی بسر می‌بردند
مخترعین این قبیل نظریات اگر اوستا را بخوانند ملتفت خواهند شد که کتاب
زرتشتر سپنتمان بلخی هخامنشی و دودمان سلطنتی ماد و فارس را بکلی نمیشناسد
و این مسئله جلب نظر جمعی از مدققین مثل «کریستن‌سن» (۱) «کلمان هارت»
(۲) را نموده و «هانری ماسه» در کتاب «فردوسی و اشعار رزمی ملی»

(۱) ساسانی Sassanide صفحهٔ ۱۸
Clemeut Huart. La Perse antique.p 267 (۲)
فارس قدیم صفحهٔ ۲۶۷ تالیف « کلمة مان هارت »


(۲۱۳)

صفحۀ ۱۷ و ۱۸ این سوال را میکند که چرا هخامنشیها در اوستا ذکر نشده اند؟
اوستای قدیم باختر که من حیث زمان خیلی ها بیشتر از هخامنشی ها در شمال
آریانا بمیان آمده طبعاً باید هخامنشی ها را نشناسد چیزیکه بیشتر اسباب
حیرت « ها بری ماسه » شده این است که حتی در قسمت نو اوستا که در عصر
ساسانی جمع شده و تفسیر هائی که درین زمان بران نوشته اند باز هم در هیچ کدام
آن يك کلمه از هخامنشی ها ذکر نشده .
به این ترتیب ایا باز هم کسی جرئت کرده خواهد گفت که کیانی عبارت
از هخامنشی است ؟ اوستا نه تنها از مادها و هخامنشی ها و سر زمین های شان
مدیا و فارس ذکر نکرده بلکه بعضی قسمت های اراضی آنها مثل ماز ندر ان
وطبرستان را سر زمین دیوها یعنی مخالفین آئین اوستائی قلمداد نموده و یکی
از سیاست پادشاهان پیشدادی و کاوی بلخی این بود که با ایشان مبارزه کنند .
در صفحات پیشتر ذکر نمودیم که قرار نظریۀ « دونکر » و « ویلیم گایگر »
پیش ازینکه هخامنشی ها و مادها ظهور کنند امپراطوری مقتدری در باختر
تشکیل شده بود و اصل کانون تهذیب آریائی این علاقه زیبا بشمار میرفت اوستا
بنام دودمان « پاراداتا » « کاوی » و « اسپه » از پادشاهان همین امپراطوری
آریانی در آریانا صحبت میکند، شاهنامه هائی که در قرن ۳ و ۴ هجری باز
از قریحۀ شعرای مقتدر کشور ما تراوش کرده سراسر خاطرات باستانی اوستا را
تجدید میکنند و همان دودمانهای سلطنتی قدیم آریانا را که در اوستا ذکر شده
به نام های پیشدادی، کوائی یا کیانی اسم میبرند. درین شبه ئی نیست که شعرای
داستان سرای بلخی و دیگر نقاط خراسان خطوط اساسی اوستا را طوریکه
در خاطره ها و بعضی آثار محفوظ مانده بود حتی المقدور احترام کرده و از آن
بدر نشده اند ولی مرور زمانه و ظهور پهلوانان جدید و تفنن شعر گوئی در گفتار
آنها بی دخل نمانده بهر حال چیزیکه مهم است اول تحولات دو سلسله اسمای
فوق الذکر را مطالعه کرده و در گزارش واقعات بیشتر بخود اوستا مراجعه میکنم .


پارا داتا
پیشدادیان بلخی
دریشت های اوستا مخصوصاً در پنج پشتی که پیشتر اسم بردیم اولین دستهٔ
پادشاهان آریائی بنام «پارا داتا» یاد شده که معنی آن «شاهان اولیه»
«حکمداران زمان ازلی» «موسسین عدل و داد و تهذیب» میباشد. «پارا داتا»
مرکب از دو کلمهٔ «پارا» و «داتا» است که اولی به معنی «پیش» و دومی
به معنی «داد» یا عین خود کلمه «داتا» و «دات» است که «ت» آن به «د»
ابدال شده. پس سلسله «پارا داتا» که اوستا ذکر کرده من حیث نام عیناً
همان سلالهٔ «پیشدادی» است که پیشتر بنام «پیشدادیان بلخی» معروف است
و معنی کلمه پیشدادیان هم عین همان معنی پاراداتا میباشد. قراریکه نام های
این دودمان سلطنتی باختری اشاره میکند متن اوستا و منابع جدید همه درین
متفق اند که ایشان بانی عدل و داد اند و سنگ اول نظم سلطنتی آریا به اساس
عدل و انصاف بدست ایشان در بخدی گذاشته شده است.
در فصل دوم این کتاب حین شرح تهذیب ویدی آریانا (صفحه ۱۲۱)
متذکر شدیم که اساس حکومت آریاهای کتله باختری به رژیم شاهی گذاشته
شده بود و این رویه به اساس نظارت پدر بر کانون خانواده شروع شده
و به انتخاب پادشاه منتهی گردید. سرود ویدی قراریکه یکی دو جا قبل برین هم
اشاره کردیم از پادشاهان زیادی در عصر ویدی اسم می برد ولی تسلسل در میان آنها
دیده نمیشود و باین ترتیب نمیتوان دودمان سلطنتی مشخصی را با ترتیب سلطنت
شاهان آن معین کرد. این نقیضه را خوشبختانه اوستا رفع میکند و دودمان های
سلطنتی کتله آریائی باختری را از قدیم ترین زمانه ها تا عصر و زمان خود
مرتب و مسلسل روشن میکند.


(۲۱۰)

اوستا از پادشاهان خاندان پارا داتا یا پیشدادیان بلخی طوری صحبت میکند که لهجهٔ آن ما را به زمانه های خیلی قدیمه میکشاند و زمانی را مد نظر ما تصویر میکند که این پادشاهان جنبهٔ پادشاهی و رب النوعی داشتند و بزیان دیگر نیمه بشر و نیمه رب النوع بودند . این مسئله بعضی ها را مشتبه ساخته و پادشاهان دودمان پیشدادی بلخی و دیگر خاندان هائی را که بعد از آن می آید افسانه ئی تصور کرده اند حال آنکه افسانه نبودند و واقعی با نام و نشان و شخصیت و سیاست معین از بخدی به تمام آریانا سلطنت کرده اند و قدامت زمان که حتی برای اوستا هم زیاد است ایشان را بشکل داستان و افسانه در آورده است .
تذکر اسمای بعضی از پادشاهان پارا داتا در سرود ویدی مثلاً « یاما » که در اوستا « یما » اسم برده شده نشان میدهد که این پادشاهان از عصر اوستا به مراتب قدیم تر بودند . شهادت دو منبع وید و اوستا دلیل بر این است که پادشاهان خاندان پارا داتا « پیشدادی» و کاوی (کیانی) در عصر قبل التاریخ قبل ازینکه آریاهای کتله باختر متفرق شوند بر همگان یکسان سلطنت میکردند .
قبل برین در فصل ویدی در ذیل عقیده آریاهای عصر ویدی به این مطلب هم اشاره کردیم که احترام اجداد هم جزء آئین آریا های عصر ویدی بود حالا این موضوع خوب ترحل میشود که چرا پادشاهان خاندان « پارا داتا » در نظر اوستا شکل نیمه انسان و نیمه رب النوع بخود گرفته بود و چرا سلالهٔ نسب پادشاهان خاندان مذکور را به ارباب انواع رسانیده بودند و چرا تولد ی پادشاهان این خاندان را در خانه های پدرهای ایشان به کشیدن عصارهٔ هوما نسبت داده اند .
يك چیز دیگر هم که اینجا قابل تذکار است این است که پیش از « یاما » موسس دودمان پارا داتا ، پادشاهانی بنام هوشیا نها ( ۱ ) و تخمه اوروپا ( ۲ )

در منابع جدید از آنها هوشنگ وطهمورث Takhma Urupa (۲) Haoshyanha (۱)

ساخته اند .


(٢١٦)

هم در اوستا ذکر شده و بعض ماخذ دیگر به اختلاف نظر از آنها اسم برده اند
و سرود ویدی به آنها اشاره ئی نمیکند به این لحاظ گفته میتوانیم که ایشان
اگر پادشاه هم بودند از قبیل شاهان کوچکی بودند که پیش از نظام سلطنت
نیرومند و قوی پارا داتا حکومت کرده اند چنانچه در فصل ویدی تحت عنوان
حیات اجتماعی (صفحه ۱۱۰) یکی از پادشاهان آریائی را بنام «گوپت شاه»
شاه شبان اسم بردیم که حتی قرار بعضی نظریه ها بر آریاها در آریانا وجه
سلطنت میکرد. به این لحاظ از مسائلی و اشخاصیکه راجع به ایشان بعض منابع
خاموش و بعضی هم اختلاف نظر دارند صرف نظر نموده و سلطنت پا را داتا
یعنی پیشدادیان بلخی را در «بخدی» سریرام اردو در فشام» یعنی «بلخ زیبا دارای
بیرق های بلند» بنام موسس بزرگ و حقیقی آن «یاما کثائتا» یعنی
یاما پادشاه (یامای اعلی و قشنگ شرح میکنیم.

یمایادشاه: موسس و بانی سلطنت دودمان پاراداتا «یما» است که میتوان
او را بر طبق مندرجات وید و اوستا اولین پادشاه آریائی خواند. هوما رب النوع
مشروب کوهی میگوید که «یما» پسر «وی وانگانا» Vivanghana است و چون
مشارالیه اولین کسی است که عصارۀ نبات «هوما» را کشیده است. در اثر این اقدام
نيك «یما» قشنگ در خانۀ او تولد یافت و سردار اقوام شد و از همه کسانیکه
آفتاب را دیده اند مشهور تر گردید و به مقام پادشاهی رسید.

از روی پاره تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که «یما» پادشاه نسبت به
زمان ظهور زردشت خیلی ها پیشتر گذشته چنانچه در مقابل سوالاتی که زردشت
از هر مزد میکند که اول عقیده و آئین را به کی تلقین کردی هرمزد میگوید اول
با «یما اعلی» حرف زدم و به او گفتم که ای یما پسر قشنگ «ویوانگانا» تو مبلغ
و پیش برندۀ آئین من شو و به این ترتیب چون (یما) خود را مستعد تبلیغ مذهبی
ندید از قبول این وظیفه ابا ورزیده و هر مزد او را حامی، نگهبان، حکمروا


(۲۱۷)

و پادشاه گروه مردمان معین کرد و به او هدایت داد تا در آرامی و رفاه رعیت
و آبادی خاک کوشش کند . یما عهده پادشاهی را بکمال خوشی قبول نموده
عهده دار شد تا در کثرت نفوس مخلوقات و سرسبزی رهایشگاه شان کوشش کند
و مردم را از ما احتیاج مستغنی سازد و بهترین رویه ئی حامی ، حافظ و پادشاه
شان باشد . آنگاه هرمزد در مقابل این تعهدات به او دو آله یکی عصای طلائی
و دیگر گاو آهنی داد که از طلا ساخته شده بود تا یکی نشان سلطنتش باشد و با دیگری
مردم را به کشت ، زراعت و غرس درختان تشویق کند و در نتیجه تعهداتی که
نموده جامه عمل بخود بگیرد .
یما پادشاه چون بر تخت سلطنت جلوس کرد با وسایلی که در دست داشت
و هدایاتی که به او داده شده بود از راه زراعت و نشاندن درخت و آبیاری اراضی
و تربیه حیوانات قلمرو خود را سبز و خرم ساخته و نوع مخلوقات از انسان گرفته
تا حیوانات بارکش وقابل زراعت و تربیه و پرندگان و سگ وغیره به اندازه
زیاد شد که جای برای رهایش انسانها و رمه ها و حیوانات بارکش باقی نماند .
آنگاه هرمزد موضوع کثرت مخلوقات را به یما اخطار کرده و به او هدایت
داد که با عصا و گاو آهن خود سطح زمین را وسعت بخشد یما پادشاه با عصای
خود به زمین کوبیده و زمین سه چند وسعت خود بزرگ شد آنگاه انسان ها
و رمه های حیوانات قرار احتیاج و خواهش خود جای وسیعتری یافتند و مستریح
شدند . بعداز سه صد سال باز نفری و حیوانات زیاد شد و سطح زمین خوردی
میکرد و یما پادشاه به همین ترتیب سه دفعه زمین را وسعت بخشیده اسباب راحت
مخلوقات را فراهم کرد
دوره سلطنت یما پادشاه تا جائیکه از خلال سطور اوستا معلوم میشود يك
دوره امن و آرامش عمومی بود که اگر به کلمات ساده خود اوستا تو صیف
کنیم باید بگوئیم که در آن دوره مسعود نه گرمی زیاد وجود داشت و نه سردی


( ۲۱۸ )
نه عمر بود و نه مرگ و نه ارواح خبیثه حسدو کینه و بغض تولید کرده میتوانست
همه مردم برادر وار مستریح و آرام میزیستند ، دشمنی و ضرر رسانی با یکدیگر
نداشتند و با کشت و کار وزراعت و آبیاری و درخت شانی وتر بیهٔ حیوانات
و پرندگان، خود را شادو مسعود و سرزمین خود را آباد و سرسبز ساخته بودند .
اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه: بعد ازینکه از آخرین دورهٔ مسعود
سلطنت یما پادشاه هزار سال گذشت هرمز دبه پادشاه خود خبر داد که سردی خیلی
شدیدی خواهد آمد و قلل کوهها و بلندیها را برف زیاد خواهد گرفت و برای اینکه
به اواذیت نرسد به او هدایت داد که مأمنی برای خود درست کند . یما
پادشاه قرار هدایات هرمزد محوطه «وارا» (Vara) را که هر ضلع آن يك دوش
اسپ طول داشت ساخته، در آن آب برد و خانه ها آباد کرد. به دور ادور محوطه
حصاری بلند کرد و بدان دروازه ئی نشاند و آنگاه زیباترین مردان وزنان که
دارای قامتهای بلند و بنیهٔ توانا بودند با يك تعد ادجفت حیوانات و پرندگان
که از همه مقبولتر و قشنگتر بودند و بهترین اقسام میوه جات و تخم های نباتات
را با خود گرفته و داخل محوطهٔ شد . این محوطه بزرگ با بروج و حصار ، این
سرزمین امن وامان همان « بخدی زیبا با بیرقهای بلند است» که در وندیداد
ذکر شده و مقر یما پادشاه و رها یشگاه اصیل ترین اولاد آریائی است که اولین
بیرق آمریت و حکمفرمائی آریائی فراز کنگره های کهن آن به اهتزاز در آمده
است. اوستا باز به کلمات ساده زندگانی داخل محوطه یما پا دشاه را چنین
ترسیم میکند که در آنجا هيچيك از انواع بدخلقی، بدگوئی ، مناقشه، ضرر -
فریب، دنائت و هيچ يك از نواقص بدنی مثل دندانهای بدترکیب ، اعضای مفلوج
وشل و هيچ يك چيز بدرنگ و علامه ئی که زاده مداخلت «انگر و مینو » یعنی
اهریمن باشد دیده نمیشد بلکه برعکس زندگانی سرا سر میمون و شاد بود
مردمان بهترین حیاتی به سرمیبردند و هردقیقهٔ آنها مملو از خوشی و مسرت بود


( ۲۱۹ )

و از خوشی یکسال به منزلۀ يك روز میگذشت و بعد از هر چهل سال دو فرزند یکی
پسر و دیگری دختر از هر جفت انسانی تولد میشد .
شهادت و دا : چیزهائی که اوستا راجع به یما پادشاه میگوید و داهم در عمومیات
آن سراسر همنوا است اولین پادشاه کتله آریائی باختر که در اوستا بیما Yima
ذکر شده در و دا عیناً به همان نام « یاما Yama » خوانده شده . در اوستا او را
Yimakshaeta «یما کشائتا » گویند و درودا «یا ماراجان » Ymma Rajan آمده
که معنی هر دو «یما» یا «یاما» پادشاه میشود . در اوستا اسم پدر او «وی و انگانا»
Vivanghana یاد شده و در ودا «وی و اسوات» Vviasvatآمده. ودا و اوستا به او صفات
درخشان ، نور افشان و نورانی داده اند . درودا «یاماراجان» جمع کنند .
گروه مردمان، اولین پادشاه و اولین مخلوقی خوانده شده که گروه مردمان
را از اعماق تیره بختی به نور و روشنائی رهنمائی کرده ، دینی بمیان آورده
و جامعۀ تشکیل کرده و اولین عصر طلائی را بمیان آورده است که یاد آن حتی
از خاطره آریائی های مهاجر هم نرفته و آریائی های هندی از ماورای اندوس
در قصهٔ Uttara Kurus «ایوتارا کوروس» فردوس یماها پادشاه را در ماورای کوههای
مقدس شمال که عبارت از هندوکش است قرار میدهند .
حالا که موافقت متن ودا و اوستا هر دو نشان داده شد از سبك نگارشات
و اصطلاحات مخصوص این دو منبع برآمده موضوع را در چوکات واقعی آن
مطالعه میکنیم : درین شبهۀ نیست که لهجه و طرز گفتار اوستا بیشتر جنبۀ دینی دارد
و یاما پادشاه را گاهی بشکل انسانی و گاهی با قوۀ بلند تر ترسیم نموده و امریت او
را حتی بر دیوان هم متذکر شده و امنیت دورۀ حکمفرمائی او را بجائی رسانیده که
حتی جزئی رنج و ملالی هم در خاطر مردمان نبود . اینها اصطلاحات وقتی
است که اوستا در آن نوشته شده و با تفسیر و تعبیر آن همه چیزها شکل واقعی
خود را بخود میگیرد .


(٢٢٠)

یاما اصلاً و اساساً اولین پادشاه بزرگ و نیرومند کتلۀ آریائی باختری
یا مؤسس سلالۀ پاراداتا یعنی پیشدادیان بلخی میباشد اسم پدر او را سرودویدی
«ویواسوات» خوانده و این کلمه را بعضی ها «آفتاب طالع» ترجمه کرده اند
و اوستا «ویونگانا» یاد کرده است. دختر خرد او «یامی» و دختر کلان او
«آریا» نام داشت. مقصود از «وارا» یا قصری که به این نام تعمیر نمود همان
قلعه یا «ارگ شاهی» است که بار اول بیرق سلطنت آریائی فراز ان بلند شد
و با آبادی هائی که در اطراف آن بعمل آمد شهر زیبای بحدی اولین پایتخت
قدیم آریانا عرض وجود کرد و از آن بپایان تحت عنوان جداگانه صحبت
خواهیم نمود.
یاما پادشاه به مجردیکه به سلطنت رسید به کشیدن نهرها بطرف بلخ و دیگر
صفحات باختر توجه نموده و مردم را به کشت و کار و زراعت و غرس اشجار
و آبادی تشویق نمود. موضوع انتخاب مردان و زنان سالم و زیبا و انتخاب
يك يك جوره حیوانات و پرندگان اشاره به این میکند که پادشاه در صحت
و سلامت بدن و زیبائی شکل و صافی عرق نجیب آریا اهمیت فوق العاده میداد
و حتی میخواست که نسل حیوانات و پرندگان کشور خود را هم بهتر تر سازد
به این ترتیب قرار گذاشته بود که سالم ترین افراد قوم را در مرکز مملکت در
بحدی در اطراف خود جمع کند و جا بدهد تا همه رعیت بدانند که نظافت و سلامتی
بدن عامل نزدیکی به شخص و مقر پادشاه است در عصری که پهلوانان نیرومند وقوی
رول مهمی در جنگ ها و در نتیجه در سرنوشت کشور و دولت بازی میکردند چیز
طبیعی است که پادشاه باید در سلامتی بدن و قوۀ جسمانی افراد رعیت خود اهمیت
بدهد. همین تربیۀ مؤسس دودمان پاراداتای باختری بود که عرق آریاهای
کتلۀ باختری را در آریا نا صاف و نیرومند نگه داشته و کارنامه های پهلوانان
همین مملکت روح حماسی قوم آریا را در تمام دوره های تاریخ تشکیل نمود.


(٢٢١)

تسلط یاما پادشاه بر دیوها چیز خیالی وتصوری نیست . دیو در عصر اوستائی
بصورت عمومی به کسانی که پیرو آئین و تهذیب اوستائی نبودند اطلاق میشد
وچون این قبیل مردمان را موجودات خبیث و شریر تلقی میکردند مفهوم بدتری
هم بخود گرفت و چون دیوها از ترس حکومت باختری به جنگل های انبوه نقاط
دور دست فرار نموده بودند تصورات از آنها مخلوقات عجیب الخلقه هم ساخت
در عصر اوستائی و پیش از آن این دیوها کانون معینی داشتند مانند مازندران
وطبرستان واوستا ایشان را بنام «دیوهای مازانا» که همان مازندران باشد
یاد کرده است. پادشاهان پاراذانا و کاوی باختری همیشه با آنها مصروف پیکار
بوده ، یاما پادشاه بر ایشان و اراضی شان تسلط داشت و تریتونا (فریدون)
و کاوه یوسا (کی کاوس) که بجایش خواهیم دید بعد از جنگ های شدید
بر آنها غالب شدند و خاک های آنها را جزء متصرفات آریانا ساختند و برایشان
از طرف خود حکمرانانی مقرر نمودند .
دوره سلطنت یاما دوره امن و آرامی کشور بوده و این امنیت عمومی در
تمام نقاط و اقطار دور افتاده آریا تا یکسان حکمفرما بود نبودن علالت و مریضی
اشاره به خوشی وسعادت عمومی میکند چنانچه در اثر همین آرامی وراحت
وخوشبختی بود که عصر سلطنت او از خلال متن اوستا بشکل فردوس جلوه
کرده واوستا نيكو كاران را درزندگانی ماورای قبر هم به سرزمین
امن و آسایش یما پادشاه وعده داده است . یما نه تنها اولین پادشاه کشور ما است
بلکه بیشتر ترتیبات نظام حیات اجتماعی ما هم به او نسبت میشود مشارالیه
اولین کسی است که اصول زراعت و حرفه را به آریائی های باختر یاد داده وطبقه
روحانیون را تشکیل نموده استعمال اسلحه را بمیان آورده وفن بافت و بافتن
را به قلمرو خود پهن ساخته و طبقات نظامی را روی کار آورده واصول معماری
و آبادی را به مردم تلقین کرده است. استعمال فلزات ، و سنگ های قیمتی ،وعطر و


( ٢٢٢)

ادویه طبیعی همه در عصر درخشان او معمول شده و جشن روز اول سال که طبیعی ترین
تمام جشن ها است یادگار قیمتدار دوره اوست از روی این چند سطر مختصر فوق واضح
معلوم میشود که در سایۀ زمامداری پادشاه منور و مقتدر آریانا حیات کتلۀ آریائی
باختر از هر رهگذر تحولات ابتدائی را پیموده و به مراتب بلند ترقی رسیده
بود و به همین اساس بعض نظریه ها در بین است که قرار ان دورۀ سلطنت یاما را
دورۀ طلائی تاریخ آریانا میدانند.

یاما - یما - جم جمشید سرود ویدی ، پشت های اوستا ، شاهنامه ها
ودیگر مآخذ ادبی و تاریخی جدید همه بلا استثنا از موسس سلطنت پارادانا
یا پیشدادیان بلخی تذکر داده اند سرود ویدی اورا «یاما» «یا ماراجان» (۱)
«یاما پادشاه بزرگ خوانده ، اوستا اورا «یما» «یماخشائة» (٢) یمای قشنگ
یمای درخشان شبان خوب ، یادکرده و شاهنامه ها و منابع دوره های اسلامی
از یاما و یما، «جم» ساخته اند و «شید» را که به معنی درخشان است و از جملۀ
صفات یاما میباشد به اسم او پیوست نموده و از اسم و صفت اسم واحد «جمشید»
ساخته اند . همان طور که اسم اولین پادشاه بزرگ آریانا در دوره های
مختلف تاریخ ملی از چندین هزار سال باینطرف تا امروز بهم تطبیق میشود
واقعات و کارنامه هائی هم که منابع مذکور به این پادشاه نسبت داده اند در
خطوط اساسی خود همه بهم تطبیق می یابد و معلوم میشود که هر کدام در موقعش
از مأخذ پیشینه استفاده کرده و به این طریق روح مسایل تغیر نکرده و جزئیاتی
طبیعی در هر دوره بدان افزوده شده رفته است مقصد از مقایسۀ نامهای مختلف
اولین پادشاه آریانا این است که اشتباه در شخصیت اورخ ندهند و بدانند که
اولین پادشاه آریائی متذکرۀ سرودهای ویدی، سرسلسلۀ دودمان پارادانای
اوستائی ، سرحلقۀ پادشاهان خاندان پیشدادی بلخی، یاما، یما، جم و جمشید

(۱) یعنی یاما پادشاه (۲) یعنی یما پادشاه


(۲۲۳)
است و این چهار نام اسم يك پادشاه است كه در منابع مختلف ذكر شده است .
ياما و جام سوما يا جام جم : يا ما موسس سلطنت پیشدادی آریانا صاحب
چندچيز معروف بود كه شعار سلطنت و حكمفرمائی ونيروی او شمرده ميشد .
اول عصای سلطنت ، دوم نگین سلطنت ، سوم گاوآهن وچهارم شمشیر و پنجم
جام . با عصا زمين را برای ساختن قصر «وارا» وتعمير شهر بخدی معين كرد
وشعار حكمفرمائی و آمريت او بود .نگین علامت جريان حكم او بر اقطار كشور
بود ، گاوآهن آلة زراعت و سرسبزی و انبساط کشت وكار بشمار میرفت و با این سیاست
كشور او رشك فردوس شد ، شمشير قوة جنگی پادشاه و پهلوانان نيرومند وفاتح
آریا نا را نمایندگی میكرد جام علامة عيش و كامرانی اين پادشاه بزرگ بود .
اگر چه شعرا تا يك اندازه همه این چیز ها را یاد آوری کرده اند ولی
«جام جم» به پيرايه های گوناگون داخل ادبيات ما شده است ادبيات دری
به پيروی قريحة شعرای اوليه ئی كه پرورش يافته بارگاه سامانيان بلخی بودند
«جام» و « جم» ظرف مشروب و نام پادشاه را فراموش نكرده و يك سلسله شعرا
تا امروز اين خاطرة قدیمی را تازه نگه داشته ودر منظو مه ها واشعار خود
آنرا ستوده اند . جم با بیانا نیكه داديم عبارت از «ياما » پادشاه مقتدر پیشدادی
بلخی و جام او غير از جام مشروب سوما چيز ديگر بوده نمی توا ند . سوما
وصورت ساخت و مركبات آن همه با تمام تشريحات لازمه در فصل دوم شرح
يافت واين هم به تذكار رسيد كه نوشيدن سوما پیش از اينكه كتلة آريائی
باختری از هم جدا شوند در آريانا معمول ومروج بود . ودر عصر ویدی
و اوستائی به پیمانه زياد صرف ميشد .سوما وهوما نزد روحانيون ، پيش شعرا
در كانون خانواده در محضر عبادت ، در مجمع ارباب انواع ، در عالم خيال وافسانه
همه جا معروف و شرب آن در فضای خوش آيند نوای توله در دربار یاما
پادشاه رواج زياد داشت . پس اين « جام جم » كه شعرای باختری اوائل


(٢٢٤)

اعتلای زبان دری در آریانا سروده و یادگار آن تا امروز در تخیلات شعرا
موجود است غیر از جام سومای یاما پادشاه یا جمشید نمی باشد ، (۱)

قصر «وارا» و شهر «بخدی»

اولین پا یتخت آریانا : قرار شها دت اوستا و قتیکه یا ما پاد شاه به
سلطنت رسید در اثر امر «اهورا مزدا» شروع به تعمیر پنا گاهی موسوم به
« وارا » نمود مقصد از «وارا» طوریکه پیشتر هم اشاره نمودیم قلعه یا
«ارکشاهی» است که موسس دودمان « پا را انا » یاما باسر سلسله خاندان
سلطنتی پشدادیان بلخی جمشید سنگ تهداب انرا بدست خود گذاشت .

فرگاد دوم «وندیداد» تا یک اندازه از جزئیات قصر وار اصحبت میکند و از
روی آن تايك اندازه کافی میتوان نظریه ئی راجع به قصر و احاطه اطراف
آن قایم کرد و چون همین احاطه است که آهسته آهسته بزرگ شده و منتهی به
شهر بخدی میگردد، هر اندازه معلوماتی که راجع به قصر «وارا» بدست آید اهمیت
شایان دارد. روح مطالب فرگاد دوم وندیداد از فقره ٣١ تا ٤٢ قرار آتی است:
«آهورا مزدا به یما گفت ای پسر ویوانگت :

زمین را با پاشنه پا بزن و مانند کوزه گرگل را با دست هایت تروهموار کن
یماقرار هدایات آهورامزدا زمین را با پاشنه پازد و طوریکه حالا کوزه
گرها میکنند گل را بادست های خودتر کرد و هموار نمود««وارائی» ساخت که هر
ضلع آن برابر يك دوش اسپ طول داشت . در آنجا نهر آبی کشید و در کناره های
آن چمن ها وسبزه زارهائی بمیان آورد که دائماً سبز وخرم بود و علف آن
تمامی نداشت . در انجا منازل وعمارات ساخت و یکی از عمارت آن دارای پرنده
و اطاق های داخلی و خارجی بود .

(۱) فردوسی گوید:

به شادی زمانی برآریم کام ز جمشید گویم و نوشیم جام
بده ساقی نوش لب جام می که نوشم بیاد شه نيك پی


(٢٢٥)

و در حصهٔ علیای میدان «ده خیابان» در حصهٔ وسطی شش خیابان، در حصهٔ سفلی
سه خیابان کشید . در خیابان های حصه علیا هزار مرد و زن را جای داد، در
خیابان های حصهٔ وسطی شش صد و در خیابان های حصهٔ سفلی سه صد . سپس
با داس طلائی خود يك دروازه ويك دریچه کشید تا روشنی داخل شود ، مردان
و زنانی را که از حیث قد و قامت بلند و در زیبائی در روی زمین بی همتا بودند
در اینجا آورد . همین قسم بهترین جنس پرندگان و حیوانات و نباتات و میوه هائی
را که در روی زمین به زیبائی ، قشنگی ، لذت و خوشبوئی و مزه نظیر ندا شتند
در قصر «وارا» ومحوطهٔ اطراف آن جای داد و برای پر ندگان در امتداد مجرای
رودخانه و چمن زار های آن جای معین نمود .

در قصر و محوطه آن همه به منتهای صحت وسلامتی و خوشی زندگانی
میکردند، مریض و معیوب و ضعیف و ناتوان و گمراه و شیطان و متقلب و حسود
و دروغگو در میان باشندگان آن دیده نمیشد، کسی دندان بدشکل و بدترکیب
نداشت . مبتلا به جذام کسی نبود که از دیگران مجزی ساخته شود . خلاصه
هیچ يك اثر خباثت واغوای «انگرومینو» (اهریمن) در اینجا وجود نداشت
همه به منتهای خوشی بهترین زندگانی مسعود را بسر می بردند . . . . »
این چند سطر متن اوستا علاوه بر اینکه معلومات دقیقی راجع به عمارت مرکزی قصر
و اطاق های داخلی و خارجی و پرنده های آن میدهد و اشاره به عمارات ملحقهٔ آن
میکند از میدان محوطه و تقسیمات سه گانه علیا، وسطی، و سفلی و باز از تعداد خیابان
های هر حصه و تعداد خانواده هائی که در هر حصه و خیابان جای گرفته بود
از همه واضح و به جزئیات صحبت میکند مثلیکه مهندسی پلان و نقشه قصر شاهی
و عمارات ملحقه و خیابان های شهر مربوطهٔ آن را طرح نماید . از بیانات اوستا
واضح معلوم میشود که یا ما پادشاه بنای این قصر را به دست خود نهاد ، این قصر
رها یشگاه اولین بنیاد شاه بزرگ آریائی مؤسس دودمان «پشا دادیان»


( ٢٢٦ )

یا پیشدادیان بلخی بود، این قصر احاطهٔ وسیعی داشت مربع و در هر حصهٔ آن در امتداد
یکعده خیابان های معین قرار انتخاب و دستور بامایادشاه نجبای آریانا که
از حیث تناسب اندام و زیبائی چهره و نیروی طبیعی و فضایل معنوی و اخلاقی
سرآمد همه بودند و بحیث بهترین و زیباترین مردان و زنان جهان تلقی شده اند
مسکن گرفته بودند و در اثر آبادی های ایشان دامنهٔ عمرانات اطراف قصر
خیلی وسعت یافت چنانچه يك اسپ به دوش نهاد در يك سمت هم طول آبادی ها را
پیموده نمیتوانست . پیشتر گفتیم که باماپادشاه بطرف قصر « وارا » نهر کشیده
آب برد.موضوع بردن آب بطرف شهر بلخ یکی از موضوعاتی است که در داستان
های ملی کشور ما قصه ها دارد و از ان جمله یکی قصهٔ کشیدن « هژده نهر » است
که از آن خوبتر اطلاع دارید. در اطراف این نهر چمن زارها و چراگاهای
وسیعی احداث شده بود که به شهادت خود اوستا علف آن تمامی نداشت و این
موضوعی است که به چراگاهای صفحات باختر اشاره میکند. بهترین و لذیذ ترین
میوه ها و خوشبوترین گلها و نباتات و قشنگ ترین پرندگان اشاره به باغ
های مقبول و درختان پر میوه و انواع گل ها و نباتات این قصر و این شهر میکند
پس از روی این همه بیانات صریح اوستا گفته میتوانیم که در اطراف قصر «وارا»
از مجموع این همه آبادی ها و عمرانات و باغ ها و چمن ها شهر زیبا و معمور
و قشنگ و بزرگ « بخدی » عرض وجود کرد چنانچه خود اوستا این شهر را
به اسم و صفت « بخدیم سریرام » یعنی « بلخ زیبا » یاد کرده و ادبیات پهلوی
آنرا « بخل باميك » (١) یعنی « بلخ درخشان » خوانده، مسعودی « بلخ
الحسنا » گوید و عین این مطالب را دقیقی شاعر بلند پایهٔ بلخ بصورت « بلخ
گزین » بر آورده است .
(١) در ادبیات « بلخ بامی » هم آمده بامی درخشان معنی دارد و از کلمه زند « بامیه »
مشتق شده .


(۲۰۷)

کلمهٔ « وارا » که اوستا ذکر کرده هیچگاه از بخدی و بلخ جدائی نداشته و ندارد و در تمام دوره های تاریخ این دو کلمه بهم پیوسته بوده و هست. «وارا» اصلاً «پناهگاه» معنی داشته و به تدریج در مورد خانه و قصر و معبد هم استعمال شده است و از احتمال بیرون نیست که واراهای دیگری به مفهوم قصر یا اتشکده در شهر بلخ بعد از ظهور زرتشتر سپیتمان بلخی و بعد از سلطنت ویشتاسپه بنا شده باشد. بهر حال وقتیکه دیانت بودائی در آریانا انتشار یافت و شرح آن مربوط به وقایع عصر موریاها درین کتاب داده شده است و جای دیانت اوستائی را بودیزم گرفت معبدی بنام «ویهارا» شهرت بسزا یافت «ویهارا» کلمه ایست سانسکرت و درین عصر و بیشتر مفهوم خانقاه و معبد بودائی را افاده میکرد و قراریکه از روی یادداشت های زایر چین هیوان تسنگ معلوم میشود در بلخ اقلاً دو «ویهارا» خیلی معروف بود که یکی محض به نام «ویهارا» خوانده میشد و دیگر «ویهارا»ی نو که آنرا «ناواویهارا» میگفتند و زایر چین بنای آنرا به یکی از پادشاهان قدیمه یا اولین پادشاه کشور نسبت میدهد و به اصطلاح زایر چین آنرا «ناپوسنگ کجالان» و در عرف پیروان بودائی مملکت «او اسنگاراما» هم میگفتند که تمام آن «معبد نو» معنی دارد.

بهر حال مقصود من در اینجا تعریف «ناواویهارا» معبد بودائی جدید بلخ نیست (۱) بلکه میخواهم توضیح بکنم که کلمهٔ «وارا» که اوستا یاد کرده و سنگ بنای آنرا یا ما یا جمشید بزرگ پیشدادی گذاشته بود و هستهٔ مرکزی شهر بخدی بشمار میرفت بعد از عصر اوستائی از بین نرفت و تذکار ویهارای قدیم و نو از طرف هیوان - تسنگ الزام میکند که ویهارای قدیمه ئی هم در بلخ آباد و معمور بود.
(۱) نوبهار را از نقطه نظر معبد بودائی در يك مقاله مفصلی که از شماره ۲۰۱ سال ۱۶ انیس تا شماره ۲۰۹ سال مذکور نشر شده شرح داده ام.


( ۲۲۸ )

شعرا و مورخین دورهٔ اسلامی از « و بهار » ( بهار ) واز « ناو ا و بهارا » « نوبهار »
ساخته اند و تا حال یکی از دروازه های سمت جنوبی حصار نیمه ویرانهٔ بلخ
بنام دروازهٔ نوبهار معروف است ، پس بخوبی میبینیم که همان « وارا » قصر
معمور جمشید مرکز عمران و آبادی شهر بخدی در دوره های تاریخ ملی ما
فراموش نشده و « و بهارا » و « ناوا و بهارا » ی عصر بودائی و « نوبهار » دوره های
اسلامی خاطرهٔ اسم قدیم آنرا با مفهوم جداگانه تا امروز محافظه کرده اند .

* * *

قراریکه پیشتر هم اشاره کردیم درین شبهه ئی نیست که ناو ا و بهارای متذکرهٔ
زایر چین هیوان تسنگ معبد بودائی بوده و در جایش این موضوع را مفصل شرح
خواهیم داد، درین هم گفتگوئی نداریم که مورخین اسلامی مانند مسعودی
و ابن فقیه همدانی ، یاقوت رومی ، عمر بن الازرق کرمانی، زکریای قزوینی
وغیره هم از بت و بتکده صحبت میکنند ولی این مطلب را میخواهم اینجا خاطر
نشان کنم که همان طور که کلمهٔ « وارا » با کمی تحریف تلفظ و معنی در تمام
دوره های تاریخ از بین نرفته، خاطرات قصر قدیم سلطنتی و پرچم ها و بیرق ها
و تزئینات، مخصوصاً پرچم ها و بیرق های بدان بلندی و پهنائی که مسعودی شرح
میدهد و معابد بودائی فاقد آنست حتماً یادی از شکوه قدیم قصر سلطنتی و بیرق
های بلند بخدی میدهد که اوستا واضح و صریح بدان اشاره کرده است .

* * *

بلخ زیبا ، بلخ درخشان ، بلخ الحسنا ، بلخ کگز بن که کانون مدنیت
و تهذیب و آئین و زبان و ادبیات قوم نجیب بود و همه افتخارات آریا از آنجا
نشئت کرده بود مرکز سیاسی و اداری و کانون مملکت داری و جهانبانی هم
گردید « آریانم هوریئو » یا « فرشلهی آریائی » هم ازینجا طلوع کرد و بار
اول باهای بزرگ، جمشید پیشدادی پرچم سلطنت و فریادشاهی خویش و سیادت


(۲۲۹)

قوم نجیب خود را فراز کنگره های قصر «وارا» بلند کرد و «بخدیع سر یرام»
«اردو و در فشان» شد (۱) صفت «اردو و درفشام» یعنی «دارای بیرق های
بلند» را اوستا در تمام اراضی آریا نشین به «بخدی» داده و این صریح ترین
شهادتی است که مرکزیت بخدی را ثابت میسازد و نشان میدهد که «بخدی
زیبا دارای بیرق های بلند» پایتخت پادشاهان اولیۀ آریانا بود. (۲)
اژهی دها کا (ضحاک)
تعبیر واقعی این کلمه : در اوستا و مخصوصاً در یشتهائی که اسمای شاهان
را متذکر میشود بعد از یما پادشاه «اژهی دها کا» می آید که گاهی به کلمۀ
«مار» یاد شده و گاهی تنها «سه دهن» به او نسبت داده و خواهش او روی هم رفته
این است که نسل بشر را از «هفت کشور» یعنی «هفت کشور» که جمشید بران
سلطنت داشت بردارد.
در بندهش و دیگر قسمت های اوستا بزبان پهلوی هم این مطالب تکرار شده
و ادبیات فارسی از آن ضحاک و «ضحاک ماران» ساخته است.
مدققین به استناد بعضی اشاره هائی که از خود اوستا و باز از بندهش پهلوی
بدست آورده اند «اژهی دها کا» را پادشاه میدانند و احتمال زیاد میدهند که
سلطنت یاما پادشاه در اثر حمله و جنگ های او سقوط نموده باشد. آبان یشت
اوستا فقرۀ ۲۹ اژهی دها کارا از سر زمین «بوری Bawri» میداند. دار مستتر
درین باره می نویسد که «بوری» عبارت از بابیلون است و چون در زبان زند
حرفی برای ادا کردن مخرج (ل) وجود ندارد این کلمه با (ر) نوشته شده
و مقصد از آن بابیلون است که در فارسی آنرا بابيلو Babilu هم گویند (۳) مشارالیه
(۱) یعنی بلخ زیبا دارای بیرق های بلند گردید
(۲) ماسپرو G. Maspero در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند بخدی را
در پاورقی ۷ صفحۀ ٥٥٨ «مرکز سلطنت» تعبیر نموده.
(۳) صفحۀ ٣٧٥ جلد دوم زند اوستا ترجمۀ دار مستتر به فرانسوی.


(٠٣٠)
این راگفته وموضوع تسلط اژدهی دهاک را تسلط کلدانی ها تعبیر میکند
و میگوید که در دوره های بعدی که موضوع کلدانی ها از خاطره ها فرا موش شده
است اژ هی دها ک ارا عرب ساخته اند . (١)
رام یشت اوستا فقرۀ ١٩ قصر مستحکم غیرقابل تسخیر بنام « کوی رینتا »
Kvirinta و تخت و چتر طلاوغیره را به اژهی دهاکا نسبت میدهد و به این ترتیب
از خود اوستا موضوع پادشاهی و جلال او معلوم میشود . در بنداهش بزرگ
شرح یافته که «دهاك » قصری داشت در بابل موسوم به «کلنک دیس حث»
وفردوسی ازان « کلنگ دژ هوخت » ساخته است .
پس از روی متن اوستا واشاره های بنداهش ونظریه مد ققین واضح معلوم
میشود که « اژهی دها کا» یا «دهاکا » « یادهاك » « يا ضحاك» اصلا پادشاهی بوده غیر
آریائی واز نژاد سامی وشاید قراریکه دار مستتر میگوید کلدانی که از بابل
به حوزه بین النهرین و شاید به اراضی که بعدها بنام مدیا وفارس معروف شد
سلطنت داشت. در اوائل فصل دوم متذکر شدیم که با ختر وسایر نقاط آریانا
به حیث کانون صاف آریائی سنگری بود که از طرف شمال باتو ریا ها
یعنی آریادهای بدوی و عناصر تورانی ، از طرف شرق با داسیوس ها و دراویدهای سیاه
پوست بومی هندی و از جانب غرب با عالم سامی مقابله میکرد وسیاست پادشاهان
پیشدادی و کناوی باختری همین بود که با آنها همیشه مبارزه کنند. چون عالم
سامی ظهور وتشکیل سلطنت و کانون دفاع منافع آریائی و انسبا ط تهذیب
وآئین آ یرا متحمل شده نمیتوانست احتمال قوی میرود که بعد از تشکیل سلطنت
پیشدادی در آریانا بدست یا ما پادشاه کلدانی ها بنای تهاجم را بطرف شرق
مانده و در نتیجه بعد از يك دوره حکمر مائی سلطنت جمشید را در آریانا سقوط
داده باشند شاید این واقعه خاطره حمله و تها جم کدام قوم دیگر سامی را
(١) فردوسی ضحاك را عرب خوانده .


(۲۳۱)

هم دربر داشته باشد بهر حال دقیق تر ازین درین موضوع چیزی نمیتوان گفت
ولی درین هیچ شبهه ئی نیست که بعد از تشکیل نظام سلطنتی آریائی در باختر
مراکز سامی، خواه کلدانی خواه کدام قوم دیگر سامی برای تهاجم و جنگ
برخاسته و سلطنت جمشید موقتاً سقوط کرده وفورا « تری تونا » بافریدون ایشان
را از سرحدات آریانا کشیده و برتخت سلطنت بخدی قیام کرده است مقابله
میان عناصر سامی و آریائی خارج سرحدات غربی آریانا مدت طولانی دوام
کرده و آمادی و پارسوا شاخه های مهاجر آریائی «تلهٔ باختری چندین قرن
تحت سلطهٔ آنها مخصوصاً آشوریها مانده و بالاخره برایشان غالب آمدند
و آنها را پس پا کردند.
« تری تو نا » (۱) فریدون: قرار اوستا پادشاهی که بعد از « یما » و فتنهٔ
« از هی دها کا » بر تخت سلطنت پیشدادی جلوس میکند « تری تونا » است که
ازان « تریتون » وباز «فریدون» ساخته اند. پدر او « اتویا » Athwya نام داشت
و مرد خیلی مقتدری بود چنانچه خانواده « اتویا » در پشت ها بصفت « خانواده
توانا » یادشده و در داستانهای جدید از او « ابتین » ساخته اند .
در « آبان پشت » فقرهٔ ۳۳ تحریر است: سداسپ هزار پر گاو و ده هزار گوسفند
به « اردوی سورا اناهیتا » (۲) ربة النوع آب (۳) تقدیم نمود تا بر « ازهی
دها کای » شریر و شیطان و نیرومند که در صدد خرابی دنیا برامده غالب آید .
در گوش یشت فقرهٔ ۱۳ همان قربانی های فوق الذکر را بنام « گوش »
یا « در واسپه » « روان حیوانات » و « یا محافظ صحت اسپ ها » تقدیم نموده
آرزو میکند که « ازهی دها کا » شیطان و شریر وشوم را از میان بردارد
و « ارنواك » (٤) و سوان ها واك (ه) قشنگ ترین زنان واعجوبه دنیا را
از دست او رهائی بخشد .
(۱) Thraetaona (۲) Ardvi Sura Anahita (۳) او راربة النوع رودخانهٔ آمویا سردریا
هم خوانده اند (٤) Erenavac (ه) Savanhavac


( ۲۳۲ )

همین قسم این مطالب در « رام یشت » فقره ۳۴ ذکر شده و در آنجا از تخت
و چتر طلای او هم سخنانی در میان است .
از روی متن اوستا و تبصره هائی که مدققین بر آن نوشته اند معلوم میشود
که « تری تونا » که از خاندان مقتدر « اتو یا » بود بعد از شکست جمشید
و انقراض سلطنت او بدست « اژ هی دها کا » فوراً برای اضمحلال دشمن
متهاجم خارجی داخل اقدامات شده و آخر بر او غالب آمد و او را کشت .
داستان های جدید که همیشه برای متن اوستا شاخ و برگ ساخته اند از رفتن
فریدون به ماورای دجله بقصد جنگ « اژهی دها کا » صحبت میکنند و ازینجا
باز معلوم میشود که این دشمن خارجی سامی و در علاقه بین النهرین که
کانون رهایش قدیم سامی است زندگانی داشت بهر حال « تريتونا » بر دشمن
فاتح شده و مظفر بر میگردد و « ارنواك » و « سوان ها واك » دختران جمشید را
که در شاهنامه های منظوم و منثور بنام های « ارنواز » و « شهرناز » خوانده
شده اند و « اژهی دها کا » اسیر برده بود پس می آرد و به کامرانی تمام
سلطنت میکند مشارالیه بر دیوهای مازانا یعنی بومی های غیر آریائی مازندران
هم حمله کرده و هزاران نفرشان را بقتل رسانید .
کرساسپه : قرار ترتیبی که ابان یشت و رام یشت در تذکار اسمای شاهان
پیش گرفته اند بعد از « تریتونا » فریدون « کرساسپه به سلطنت رسیده است . مشارالیه
پسر تری تا Thrita و از نژاد ساما Cama بود و بعضی ها او را پسر « ساما »
میدانند . بهر حال « تری تا » یا « ساما » سومین کسی است که بعد از پدر یما
پادشاه « ویوانگانا » و پدر فریدون « اتویا » به استخراج عصاره هوما اقدام نمود
و اولین شخصی است که در عالم طبابت اظهار تبحر و لیاقت کرد و میخواست به
این ذریعه امراض و آلام بدنی مخلوقات را رفع کند . برای موفقیت او هرمزد
انواع مختلف گیاها را که اقسام آن از هزاران تجاوز میکرد خلق کرد


(۲۳۳)

وبكمك آنها دردها و آلام و تبهای گرم و سرد را دور کرد . در مقابل عمل
استخراج عصاره هوما صاحب دو پسر شد یکی « اورواك شایا » Urvakshaya که
مقنن بزرگ بود و قوانین حیات را تدوین نمود و دیگری « كر ساسپه » که
جوان زیبا و خوش شکل و پهلوان جنگی و دلیر بود کرساسپه یکی از پادشاهان
نیرومند و مقتدر دودمان « پارا داتا » است و در مقابل یکعده مخالفین داخلی
آریانا و خارجی اظهار رشادت و شهامت نموده و صحنهٔ فعالیت های او بیشتر
در جنوب هندو کش از کابل و گندهارا تا حوزهٔ ارغنداب و هامون سیستان
را فرا گرفته است و « زمیاد یشت » اوستا کار روائی های او را یکه یکه رسم
کرده است .

یکی از اجرا آت او که در آبان یشت فقره ۳۷ شرح یافته قتل « گندار یووا »
است . قرار تذکار این یشت « کرساسپه » عقب دریاچه « پی شینا » Pishina
که دار مستتر درهٔ « پشین » تعبیر کرده است قربانی هائی بنام « اناهیتا »
تقدیم نمود تا بر پهلوان مذکور غالب آید . دارمستتر در نوتهٔ ۸ ٤ صفحه ٣٧٦
جلد دوم ترجمه زند اوستای خود بفرانسه کرساسپه را « نیری مانو کر ساسپو »
یعنی « گرشاسپ نریمان » (۱) پهلوان داستانهای کابل خوانده است
« گندار یووا » را بعضی ها پهلوان گندهاری خوانده و بعضی ها بواسطهٔ دریاچهٔ
( وروك شا ) Vouruksha که هامون سیستان تعبیر نموده اند از پهلوان های
سیستان میدانند . بهر حال یا از گندهارا یا از سیستان از هر جا بوده
بدست کرساسپه کشته شده است (۲) دومین کار بزرگ
کرساسپه انتقامی است که از « هیتاسپه Hitaspa » قاتل برادرش

(۱) دارمستتر «گرشاسپ نریمان» را که بعدها ازان گرشاسپه و نریمان دو نفر ساخته اند
یکنفر میداند. (۲) نا گفته نماند که ( گندار یووا ) در سرود ویدی بنام « گندهار وا »
و بحیث شیطان و محافظ آسمانی سوما تلقی شده است.


(٢٣٤)

« ایورواك شايا » میکشد . و او را کشته و نعش را به عراده جنگی خود
بسته میکند . همین قسم ۹ نفر پسران « پثانی Pathani » ، پسران «نی ویاکا
Niviaka » ، پسران« دشتیانی Dashtayani » و بیکعده پهلوانان دیگر موسوم به
« ورشاوا Vareshava » « دانه یانا Danayana » ، « پی تونا Pitaona » « پی ریکا
Pirikas » «سناوی دهکا Snavidhaka » وغیره را کشته است .
دار مستتر در توته های خویش ( ۱ ) به ملاحظه میرساند که « از روی
کار روائیها، کرساسپه همان رولی را در اوستا بازی کرده که رستم در شاهنامه
بازی میکند . » به این اساس از روی اقتدار و نیرو در نبرد و پهلوانی کرساسپه
شبیه رستم است ولی از روی نام قراریکه خود دار مستتر هم مقایسه کرده است
عبارت از گرشاسپ داستان های تازه تر و پهلوان معروف کابلی میباشد
و اگر « نریمان » هم حصه از نام او باشد ( ٢ ) در افغانستان قلعه های جنگی
زیادی بنام او معروف است که خرابه های یکی آن در نقطه تقاطع دره کاو
و بامیان مجاور شهر ضحاك در بغل کوه دیده میشود .
به همین ترتیب از دودمان پارا داتا چند نفر دیگر هم هستند ولی شهرت زیاد
ندارند همینقدر باید دانست که آخر آنها « ایریو » و پسر او «منو چیترا »
است که منابع جدید از آنها ایرج و منوچهر ساخته است .

* * *

پس به ترتیبی که از ابتدائی این مبحث تا اینجا شرح داده شد مردان بزرگی
مثل ویوانگانا پدر یاما ، آثویا پدر تریثونا ، ساما پدر کرساسپه که
هر کدام به خاندان های بزرگ و مقتدر آریائی نسبت میشوند و بلا شبهه
همه در شهر زیبای بخدی زندگانی داشتند در تشکیل سلطنت پا را داتا
(۱) نوته ۵۸ صفحه ٦٢٦ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسوی (۲) ملتفت باید بود
که نریمان را پسر سام میدانند و پیشتر متذکر شدیم که کرساسپه پسر « ساما » بود .


( ۲۳۰ )

و بنای کاخ عدل و داد و دفاع تهذیب و تمدن آریا نی صرف مساعی زیاد
نمودند، از هر خاندان فرزند نجیب و باشهامت و مقتدری مانند یاما و فریدون
و کرساسپ بر تخت بخدی نشست و عناصر خارجی در برانداختن سلطنت و تهذیب
آریائی کامیاب نشد بلکه برعکس تمدن ، قانون عدل ، داد ، انصاف ، و اصول
و آئین آریائی که بنای آن بر راستی و عدالت و نیکوکاری و شفقت و شهامت و وطن
دوستی گذاشته شده بود بر افکار تاریک بیگانه برای همیشه غالب آمد و مشعل
تهذیب چندین هزارساله که ریشی‌های دانشور ما از اوائل عصر ویدی و پیش
ازان در کانون بخدی روشن نموده بودند از فراز قصر « وارا » و کنگره های
« شهر پرچم‌های بلند » زبانه کشیده و از عقب کوههای شامخ آریا نا چشم
بیگانگان و مخالفین نژاد نجیب را خیره ساخت و آفاق را منور نمود .


کاوی
کوانی = کیانی
« کاویم هورینو » یا « فرشاهی کاوی »
قرار اشارات اوستا بعد از دودمان « پارا داتا » یا « پیشد ادیان » که
شرحش گذشت دستهٔ دیگری به سلطنت رسیده اند که اول نام شان به کلمهٔ
« کاوی » شروع میشود. پیشتر دیدیم که کلمهٔ پارا داتا باتحولات آئین و زبان
و ایجابات زمانهٔ جدید با جزئی تغیر و ترجمه « پیشدادی » شد. کلمهٔ « کاوی »
ترجمه هم نشده بلکه در خود کلمه قرار اصول صوتی تغیراتی بعمل آمده است
قرار متن اوستا وجود این کلمه در اول نام های یکعده پادشاهان شبهه ئی
نمانده که « کاوی » نام در دودمان سلطنتی نباشد، بلکه عنوان مخصوص و پشت
مخصوصی در اوستا موجود است که بصورت « کاویم هورینو » فر شاهی دودمان
سلطنتی کاوی را یاددهانی میکند و یک قسمت زیاد پشت برای تذکار اسما
و کار نامه های شاهان این خاندان وقف شده است.
خود کلمهٔ « کاوی » مجرد از مفهوم دودمان سلطنتی در تاریخ کشور ما
سابقهٔ قدیمی تری دارد زیر احتی در سرود ویدی هم ذکر شده و آنجا هم بیشتر
متصل به « یوسانا Usana » یعنی اسم « یوسا » است که از آن « کاؤس »
ساخته شده و در موردش انرا مطالعه میکنیم.
« کوی » ، « کاوی » و « کاویا » در سرودهای ویدی گاهی تنها و گاهی
به اسم « یوسانا » متصل است. (۱) « بر گین » فرانسی « کاوی » یا
«کوی» را «دانا» و «کاو یا » را « دانائی » تر جمه نموده واز ین

(۱) مذهب ويديك جلددوم صفحهٔ ۳۳۸ تالیف « برگین فرا نسوی ».


( ۲۳۷ )
تذکار دو مطلب بدست می آید یکی اینکه کلمه کاوی و کوی و کاوی از عصر ویدی باینطرف در ادب و زبان و عنعنات کشور ما داخل است و دوم اینکه معنی آن که دانا و دانائی میباشد از اوائل ظهور آن نزد ما روشن میگردد. «یوسائی» که در سرود ویدی به این صفت یادشده یکی از ریشیهای دانا و دانشور کشور ما بود و چون در عصر ویدی خانواده ها اسمای خانوادگی برای خود انتخاب می نمودند از احتمال بعید نیست که «کاوی» در همان دوره های باستان نام یکی از خانواده های بزرگ و نجیب کشور ما بوده و آخر به سلطنت رسیده باشد . پس از نقطهٔ نظر معنی اسم خانواده دودمان کاوی را میتوان دودمان «دانا و فرزانه» خواند و قراریکه بعدتر شرح حال پادشاهان این خاندان بزرگ و محتشم را خواهیم دید برطبق نام خانوادگی خود هر يك پادشاه عاقل و دانا بوده و مصدر خدمات برجسته برای آریانا و تهذیب آریائی شده اند .
در دورهٔ اسلامی منابع جدید داستان سرایان و شعرا همان طوریکه از پارادات پیشداد و از ان پیشدادی و پیشدادیان ساختند از «کاوی» بواسطهٔ حروف علت (ا ـ و ـ ی) که در آخر کلمه بود اول کاوه کوانی و کاویانی (۱) و باز کیان و کیانی درست کردند و چون «کیان» شکل جمع را بخود گرفته بود از ان صورت واحد و مخفف «کی» بمیان آمد که بیشتر از همه در ادبیات دری معمول است. راجع به خاندان سلطنتی کاوی دو ملاحظهٔ دیگر هم در بین است که تذکار آن در اینجا بی مورد نیست اول بر خلاف سلاله پاراداتا که پادشاهان آن از خانواده های متفرق مملکت تشکیل شده بود شاهان کاوی همه اولاد و احفاد «کوا کواتا» (کی قباد) مؤسس این دودمان بودند . دوم قراریکه از بعضی اشاره های زمیاد یشت اوستا بر می آید احتمال دارد که اصل این خانواده از حوزهٔ سفلی هیرمند و حوالی هامون سیستان بوده باشد زیرا در اینجاها
(۱) صفحه ۲۰۸۷ شاهنامه فردوسی جلد دهم طبع کتابخانه بروخیم طهران .


(۲۳۸)

بشهادت مورخین كلاسيك شاخه از «آریاهای سوار كار» کتله باختری بنام
«آریاسیه» توطن اختیار كرده بودند . بهر حال «کوا كواتا» موسس دودمان
كاوی طوريكه بعدها مفصل خواهيم دید در كوه البرز (جنوب بخدی) تاج
بر سر نهاده و مانند پادشاهان پیشد ا د ی مرکز سلطنت او و اولاده او
شهر بخدی بود .
كاوی كواتا ـ کی کوات ـ كى قباد : بعد از تطبيق «پاراداتا» و پيشداديان
يا ما ويما ، جم وجمشيد ، كاوی و كاوه و كوائی و كاويانی و كیانی ، ميخواهيم
دنباله تطبیقات خود را بین متن اوستا و خاطره های پریشان داستان ها ادامه
داده در روشنی هر دو مطالب خود را تصریح كنيم. گفتيم كه دودمان«کاوی»
اوستائی عبارت از کوائی و کاویانی و کیانی است . ببینیم در باب موسس این
دودمان كه دومین خانواده سلطنتی آريانا است اوستا و داستان های رزمی
مملکت که در حقیقت انعکاس آنست چه میگوید .
اوستا موسس خانواده سلطنتی«كاوی » شخصی را میداند كه «کاوی
کواتا » نام داشت . (۱)
داستان های رزمی كشور ما موسس سلالة کیانی کیقباد» را قلمداد مینمایند.
كي قباد مو به مو ، عيناً تلفظ دری عصر اسلامی نام «کاوی كواتا » اوستائی
باختری است که «کاوی » آن به شرحيكه ذکر رفت (کی) شده و « کواتا»
اول «کوات» و بعد (ك) اول به(ق) ، (و) به(ب) ، و(ت) آخر بر طبق اصول
فقه اللغة به (د) مبدل شده و (قباد) گردیده است . تطبیق نام موسس دودمان
«كاوی» اوستائی وكیانی داستان ها ومنابع جدید عصر اسلامی و توافق سایر
نام های این خاندان در دو منبع مذكور محکمترین دلیلی است که کیانی بدون
شبهه و تردید عبارت از دومین خانواده شاهی آریا نا است كه اوستا بعد از

(۱) زمیاد یشت فقره ۷۱ . فروردین یشت فقره ۱۳۲ .


( ۲۳۹ )

باراداتا ذ کر کرده ودورۀ حکمرائی ایشان یکی از دوره های در خشان
تاریخ باستانی کشور ما می باشد .

اسم «کاوی کواتا» در اوستا در دوجا صریح ذکر شده یکی در زمیاد یشت
فقره ۷۱ ودیگری در فرور دین پشت فقره ۱۳۲ در یشت اول الذکر اول
«کاوی کواتا» و بعد ازاو شش نفردیگر از اعضای خانواده وجانشینان او تذکار
شده اند و در فروردین یشت که فهرست مکمل تمام پادشاهان و پهلوانان و بزرگان
آریانا وتوران است بعد از « کاوی کواتا » هفت نفر دیگر از خاندان او اسم
برده شده است .

در داستان های تازه تر چنین آمده که « کاوی کوا تا » با کی قباد
رمه های زیاد داشت ودر جوانی خودش رمه های گوسفند خود را گرفته
ودر دامنه های کوه «اوش داشتار oshdashtar و یا البرز که در ۳۰ کیلومتری
جنوب بلخ واقع است میچرانید که نا گاه دوباز سفید از هوا پیدا شده وتاج
طلائی را که در چنگال خود گرفته بودند برسر« کواتای» جوان گذاشتند. کواتا
ازین پیش آمد متحیر شد و چوپان ها را از دور ونزديك وشاخه های کوه
صدازد ، پیر مرد ی که در میان چو پان ها بود آ مد ن باز ها و آ ور دن
تاج را لطف یزدانی و فرشاهی کیانی تعبیر نموده و فوراً به « کاری کواتا» بیعت
کرد و دیگران ازو متابعت کردند و کواتای جوان را به شهر بخدی مشایعت
کرده وبر تخت سلطنت نشانیدند . این موضوع هم در داستان های حماسی
تصریح شده که بعد از وفات گرشاسپ تخت سلطنت خالی بود ورستم به کوه البرز
رفته و کیقباد پادشاه را از آنجا آور د . (۱)

بهر حال صورت داستان ها هرچه باشد اوستا در یشت هائی که از پادشاهان

(۱) م.ن. دھاله m. N. Dhalla موبد موبدان فارسی های کراچی درصفحه ٢٥ کتاب
تاریخ ژورا ستریزم طبع دار العلوم اكسفورد . نيويوك ميگويد : « باختر مرکز پادشاهان
دودمان کاوی بود . »