(۳۰۸)

از باب انواع برای او سرودهای بیشتری ساخته بودند (صفحۀ ۱۴۹) اوستا
آتش را مقدس و پاک ترین همه عناصر محسوب میداشت و آنرا انعکاس نور
«اهورامزدا» قلمداد میکرد. علاوه برین آتش علامه صفای اخلاق و بزرگترین
حربه در مقابل دفاع ارواح خبیثه و دیوان شمرده میشد چنانچه عقیده داشتند
که شب هنگام ، هنگامیکه سیاهی شب فرا میرسید و ارواح خبیثه (دیوها و شیاطین)
مشغول فتنه انگیزی میشدند تنها روشنی آتش عامل ترس و فرار آنها شده
میتوانست ازین رو آتش را پسر و نور وعلامۀ «اهورامزدا» تصور میکردند
واز همین رهگذر به آن احترام میکردند. روشن کردن آتش در کانون خانواده
در عصر ویدی در آریانا رواج داشت و چون آتش در عصر اوستائی مقام بلند تری
پیدا کرد طبعی روشن کردن آن نه تنها در کانون خانواده و حفاظۀ آن بطور
همیشگی عمومیت یافت بلکه در آتشکده ها هم رواج پیدا نمود. نا گفته نماند که
نگهداری آتش در کانون خانواده یکی از عادات قدیم اکثر اقوام هندو اروپائی
است این کار در عصر ویدی و اوستائی در آریانا منحصر نبوده جرمن ها، رومن ها هم در
زمانه های نسبتاً جدید به آتش کانون خانوادگی احترام میکردند بهر حال در عصر
اوستائی باشندگان آریانا چنین عقیده داشتند که بهترین حربه اضمحلال عناصر
مضره آتش است بناءً علیه روشن کردن آنرا در کانون خانواده و حفاظت آنرا شب
و روز یکی از وظایف مذهبی خود می شمردند و معتقد بودند که در روشنی آتش
«سپنته مینو» با خرد مقدس محافظ ایشان و خانوادۀ شان است و عناصر مضره
کاری ساخته نمیتوانند. به اساس همین رویه و عقیده آتش کده هائی خارج کانون
خانواده هم ساخته شد، و آتش کده هائی مخصوص موبدان و شاهان عرض وجود
کرد و آتش و آتشکده به اندازه ئی در دیانت اوستائی صاحب مقام بزرگ شد
که دیانت مذکور را آتش پرستی هم نامیدند .
آب : آب هم در اوستا صاحب شخصیت بود و از خود رب النوعی داشت که


(۳۰۹)

او را «ایام نپات» Apam-Napat میگفتند اینجا فوراً متذکر میشویم که این
رب النوع در دورهٔ اوستائی کشور ما عرض وجود نکرده بلکه در عصر ویدی
تاریخ ما هم به همین نام یاد شده و بلاشبهه خاطره‌ئی از عقاید دوره‌های قبل التاریخ
مملکت ما هم در آن نهفته است و ازان پایان‌تر بحث خواهیم نمود .
اسم اوستائی «اپام نپات» بصورت تحت اللفظ «پسر آب» معنی دارد. نام «ویدی»
او هم عیناً همین است. اصلاً این کلمه چه در اوستا و چه در وید به زبانهٔ برقی
اطلاق میشد که در ابرها نهفته است و چون آب باران هم از ابرها میریزد
مسکن و مقر او را در ابرها می پنداشتند .
آب با قوهٔ نامیه‌ئی که در خود نهفته داشت خیلی ها بیشتر از عصر اوستائی
و ویدی در دوره های قبل التاریخ کشور ما ستایش و احترام میشد. از روی خود
اوستا واضح معلوم میشود که پیش ازینکه زرتشتر عرض وجود کند آریهای
باشندهٔ دوطرفهٔ هندوکش آنرا ستایش میکردند و از او استعانت میخواستند.
در اوستا رب النوع آب بنام دیگر «اردوی سورا اناهیتا»Ardvi-sura Anahita
هم یاد شده وحتی میتوان گفت که نام اصلی او همین است وبصفت ربة النوع
خوانده شده این ربة النوع پیش از عصر زوراستر در کشور ما معروف بود .
کا بکر به این عقیده است که «اردوی سورا» Ardvi-sura اصلاً نام رودخانهٔ
بزرگ اکسوس (امو دریا) بود و برای اثبات نظریهٔ خود پارچه ئی از متن
اوستا را آورده که ترجمهٔ آن چنین است: «ما 'اردوی سورا اناهیتا' را که از
تمام رودخانه‌های روی زمین عریض‌تر است و با شدت تمام از کوه 'هوکریا'
پایان شده و به دریاچهٔ 'ورو کاشا' می‌ریزد ستایش میکنیم. وقتیکه 'اردوی
سورا اناهیتا' داخل این دریاچه میشود و به آن می‌ریزد تمام سواحل و وسط
آنرا موج فرامیگیرد . این رودخانه هزار بازو و هزار شاخه دارد و هر يك از
بازوها و شاخه های آن برابر چهل روزه راه سوار کار خوبی طول دارد . »


(۳۱۰)
کابمگر این پارچه را از متن اوستا از فقره ۳ و ٤ ایان یشت یا یشت ٥ نقل کرده
و در اطراف آن تبصره کرده میگوید : « آنچه که بالا ذکر شد تصویر رودخانهٔ
بزرگ و پر آبی است که دارای معاونین متعدد میباشد و اگر به اصل مسکن ملت
اوستائی ، آنطور یکه از خلال معلومات جغرافیائی خود اوستا بر می آید نگاه
بکنیم بلاشبهه ملتفت میشویم که «اردوی سورا» عبارت از رودخانه اکوس
(آمودریا) است و کسانیکه مسکن ملت اوستائی را بطرف غرب قرار میدهند
برای تعین رودخانه «اردوی سورا» هیچ چیزی در مقابل خود ندارند . » (۱)
ملتفت باید بود که «اردویسورا اناهیتا» تنها نام جریان آب رودخانه اکوس
نبود بلکه «بنزانا» یا ژنی این رودخانهٔ بزرگ را هم نمایندگی میکرد و حتی
گفته میتوانیم که اساساً مقصد اصلی اوستا از «اردوی سورا اناهیتا» ژنی یا ربة النوع
رود خانه اکوس بود .
اوستا ، ابان یشت یا یشت پنجم خود را سراسر وقف ستایش این ربة النوع
کرده . دار مستتر کلمهٔ «اردوی سورا اناهیتا» را «قوهٔ عالی مطهر» ترجمه
کرده و میگوید که مقصد از آن سر چشمهٔ طبیعی است بالای کوه «هو کبریا» که
از بلندی به ستاره میخورد واز آن به اصطلاح اوستا تمام رودخانه های زمین
پایان میشود (۲) در ماخذ جدیدتر اردویسور Ardvisur نام رود خانه شده
و اناهیت Anahit ژنی یا ربة النوع آنرا در بر میگیرد .
به این ترتیب کلمهٔ «اردوی سورا» از «اناهیتا» جدا شده و «اناهیتا » بحیث
ربة النوع آب و رودخانه امور ربة النوع زمین و فراوانی و حاصل خیزی زمین
و حتی قوهٔ تا نیث زن و غیره در صفحات باختر در آریانا و خارج سرحدات دوام کرد.
(۱) صفحه XLV (٤٥) مقدمه جلد اول مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم
ترجمه انگلیسی داراب دستور «پشوتان سنجانا»
(۲) «هو کبریا» یکی از قلل پامیر است .


(۳۱۱)

از روی یشت پنجم اوستا معلوم میشود که اناهیتا بحیث ربة النوع آب
ورودخانه امو در زمان زرتشتر باشکل واندام ووضعیت معینی که پایان شرح
میدهیم درخاطرها ترسیم شده بود. اوستا ازین زنی یا ربة النوع طوری صحبت
میکند که کسی قیافه وصورت شخص زنده وبا هیکل مجسمه ئی را تعریف کند
علاوه برین همین پشت ه که وقف ستایش «اناهیتا» شده قسمت تاریخی هم دارد
وآن عبارت ازین است که نه تنها از «یماها» گرفته به بعد تمام پادشاهان
وپهلوانان آریائی ازاو استعانت خواسته و بنام او قربانی تقدیم کرده اند بلکه
«اهورا مزدا» وزرتشتر همه از او استمداد کرده اند وازین مسئله وازین پشت
وازسائر قسمت های اوستا واضح معلوم میشود که «اناهیتا» یکی از ربة الانواع
قدیم باختری است که پیش ازعصر اوستا ووید مجسمه های آن در دوره های
قبل التاریخ کشورما هم از حوزه اندوس (سند) واکسوس (امو دریا) کشف
شده ودراراضی غربی آسیای سوزوعیلام وبین النهرین وآسیای صغیر وفلسطین
وقبرس وبلقان ومصرهم بدست آمده است ومعلوم میشود که در دوره کلکولی تیك
ازسواحل سندتا وادی نیل وشرق مدیترانه آنرا می شناختند . مجسمه های
او عموماً بشکل زن و نیم تنه است ومدققین معمولاً درین وقت او را «مادر كبير»
يا ربة النوع مادر خوانده اند وچون او را ربة النوع زمین وقوه نامیه آن
میدانستند نیم تنه نمایش میدادند زیرا تصور میکردند که مناصفه بدن او زیر
زمین است . مجسمه های او درخاکهای آریانا ازوادی سند (موهنجودیرو)
وگدورزیا (بلوچستان) وباختر (خرابه های شهر بانو ۱۸ کیلومتری شمال
تاشقرغان) از گل پخته بدست آمده است . (۱)
(۱) سرجان مارشال که در موهنجودیرو وهریه بلوچستان درزمینه قبل التاریخ حفریات
نموده به این عقیده است که از روی کشف مجسمه این ربة النوع ازسندتا نیل، معلوم میشود که
پرستش آن در عصر کلکولی تیك تمام این ساحة وسیع رافرا گرفته بود .


(۳۱۲)

اوستا در ابان یشت از فقره ۱۱۹ گرفته تا ۱۳۲ قیافه وشکل وزیورات
اناهیتا را مفصل تعریف میکند و اينك آنرا خلاصه میکنم : «آناهیتا بشکل دختر
جوان و قشنگی پیراهن طلائی پوشیده، قد بلند، اندام زیبا دارد، آثار پا کی
و نجابت در او هویدا است کمرش بسته است و قبای شبۀ زرین در بر کرده است
قرار رواج وقت گوشواره های بزرگ مربع طلائی پوشیده و گلوبندی در
گلوی قشنگش دیده میشود. کمرش را بسته تا سینه هایش زیباتر و بشکل اصلی
آن جلوه کند. برسرش تاج طلائی است مدور مرکب از صد ستاره که هر کدام
هشت رخ دارد و بین هم باز نجیره ها خوش شکل متصل است و لباس های او از
بهترین پوست سمور آبی است که نگاه را خیره میکند و چنین تصور میرود که
روی صفحۀ طلا نقره کار شده باشد.»

***

ربۃ النوع مادر که در دوره كلكولى تيك قبل التاریخ در کشور ما معروف بود
و مجسمه های آن پیدا شده در عصر او ستائی بنام «آناهیتا» و بشکل زیبای
دختر جوانی معرفی شد و بصورت خصوصی تر ربۃ النوع رود خانه امو تلقی
گردید زیرا آب این رود خانه با معاونین آن باعث آبادی وسرسبزی صفحات
باختر وسغدیان یعنی کانون اولی اوستائی شمرده میشد. بعد از عصر اوستائی
در امتداد جریان امو و دیگر نقاط باختر معابدی بنام «آناهیتا» وجود داشت.
«راولنسن» در کتاب «بکتریای» خویش ذکر میکند که یکی از مجلل ترین
معابد «آناهید» یا «آنائیتیس» که پارسی ها آنرا تاناتا Tanata و اوستا
«آنائیا» خوانده در شهر بکترا وجود داشت (۱) معروف ترین معبد آناهیتا
پیش از سلطه هخامنشی در کشور ما در باختر وجود داشت و قرار اشاره را ولنسن
محتملاً چندین قرن پیش از ظهور این پیش آمد این معبد معروف در باختر

(۱) صفحه ۸ بکترا تالیف اچ. جی راولنسن طبع لندن ۱۹۱۲.


(۳۱۳)

تعمیر شده بود وسیروس هخامنشی بعد از جنگ های اول و مراجعت خود پرستش
آنرا به مدیا وفارس انتقال داد وازین به بعد فارسی ها هم اناهیتا را شناختند
و معابدی مثلا در اکتبانا ( همدان ) برای اوساختند و در زمان ارتاگزارس
منمون (Artaxerxes Mnemon) (٣٦٢ - ٤٠٤ ق م) که از پیروان جدی اناهیتا
بود پرستش آن در خالك های فارس خیلی ها معمول شد .

همین « اناهیتا » او ستائی با ختر ی ربة النوع آب ورو د خا نه ا مو
یا قراریکه بعضی ها میگویند ربة النوع سر چشمه آمو بدان شـــــکل ز یبای
دختر جوان و قشنگی که در ایان پشت اوستا تعریف شده در ادبیات عربی و فارسی
شکل « ناهید » بخود گرفت و نام ستاره « وینوس » هم شد و علامهٔ فار قه زیبائی
زن گردید چنانچه ناهید مخصوصاً در مورد زن هائی اطلاق میشد که سینه های زیبا
و بر جسته میدا شتند .

میتهرا : در جمله عناصر طبیعی که در عصر و دیانت اوستائی مقام بزرگ
داشت یکـی هم « میتهرا » یعنی مهر یا اقتاب بود . « میتهرا » دفعتاً در عصر
او ستائی در آریانا معروف نشد بلکه قبل بر ین در عصر و یدی تاریخ ما بهمین نام
« میترا » سرودی دارد و یکی از ارباب انواعـی است که مانند « اناهیتا »
از عصر کلکولی تيك به بعد در آریانا و اسیای غربی معروف بود. اسم او در دورهٔ
تاریخ کشور ما فقط به اختلاف لهجه ( ت ) و ( ته ) ذکر شده و این از اختصاصا ت
عمومی زبان این دو عصر مملکت ما است. پس میان این دو اسم اختلافی نیست
و هر دو عبارت از يك رب النوع آفتاب است . اصلا کلمه « میترا » را مخصوصاً
بشکل تلفظو یدی آن « دوست» ترجمه میکنند و بزبان اوستائی آنرا « قرارداد »
معاهده و مرافقه تعبیر کرده اند ولی معنی اولی را صحیح تر میدانند و از همین اسم
است که در زمانه های نسبتاً جدید کلمه « مهر » در زبان دری برای آفتاب
بمیان آمده است .


( ٣١٤ )
در سرودهای ویدی « میترا » با « وارونا » و « اندرا » بیشتر متصل
و پیوست ذکر شده در اوستا در جمله « یزاتا » آمده و چنین تذکار رفته که
«اهورا مزدا» بالای کوه « هرا برز تی » (پامیر) که آفتاب فراز آن بر میخیزد
برای « میتهرا » مسکنی ساخته بود . چون روشنی علامه فارقه «استی» است
« میتهرا » ژنی یا رب النوع روشنی آفتاب و راستی بعدالت تلقی شده بود
چیز مهمی که از نقطه نظر تاریخ صنعت برای کشور ما مهم است يك پارچه مختصر
دیگر اوستا است و در آن تذکار رفته که «میتهرا» روی عراده ئی حرکت
میکرد که چهار اسپ سفید آنرا میکشید . « میتهرا » یارب النوع آفتاب با عراده
و چهار اسپ سفید مذکور در سقف طاق هیکل ٣٥ متری بامیان نمایش یافته
و تا حال موجود است .
همان طور که پرستش « اناهیتا » از آریانا به خاك های مدیا و فارس و دیگر
نقاط اسیای غربی و سواحل بحر مدی ترانه و غیره انتشار یافت پرستش « میتهرا »
هم قدم بقدم این راه را تعقیب کرد . درین شبهه ئی نیست که «میترا» مانند
« اناهیتا » به نام و مفهوم گلمی مختلف مثلاً در حوزه اندوس بنام شیوا
و همرای « ترگ و . » در عصر كلكولى تيك معروف بود و بنام های دیگر
در بعض نقاط غرب آسیا هم آنرا میشناختند و در کتیبه های هیتیت «بوغاس کوی»
در قرن ١٥ ق م نام او با « اندرا » و « وارونا » ارباب انواع ویدی یکجا برده شده
معذلك اینقدر میتوان گفت که عصر ویدی و اوستائی نام و مقام و ستایش
او را بیش از پیش در آریانا تثبیت کرده است . در کتیبه های داریوش اول
(٤٨٥- ٥٢١ ق م) و Xerxes اول ( خشا یار شاه) (٤٧٢ - ٤٨٥ ق م) اسم
اوذکر نشده ولی از تا گزرس دوم ( اردشیر دوم) بزاول بعد از اهورا مزدا از اناهیتا
و میتهرا یاد کرده و ازین بر می آید که این رب النوع ویدی و اوستائی در دوره های


(٣١٥)

نسبتاً تازه‌تر در خاك فارس معروف شده است (۱)

میتھرا و اناهیت در خاک‌های غرب آسیا در کتیبه‌های سوز و پرسه پولیس ارمنی ،لیدی آسیای صغیر همیشه بهم پیوسته و متصل وحتی بحيث يك جفت ذكر شده‌اند و بهمین صفت در امپراطوری رومن کمال شهرت داشتند و این تنها دو رب النوع و ربة النوع اوستائی است که معابدی در امپراطوری رومن داشتند و با انبساط امپراطوری مذکور در خاك‌های انگلستان و حتی هسپانيا هم پیروانی پیدا کرده بودند.

علاوه بر انا هیتا و میتهرا بعض دیگر از عناصر طبيعي مثل ماه و بعضی ستاره‌ها بنام‌های تیشتریا Tishtrya، ستاویزا Satavaisa وغيره ذكر شده‌اند، همين قسم در اوستا يك سلسله ارباب انواع معنوی هم نام و شخصیت پیدا کرده بود مانند عدالت (راشنو Rashmu)، فتح ورترا گنا Verthraghna)، ترحم (اشیAshi) وغيره.

ارباب انواع اوستائی روی مسکوکات شاهان کوشانی: اراده نداریم که درین فصل که مخصوص عصر و تهذیب اوستائی کشور ما است از دوره کوشانی و پادشاهان این عصر مملکت خود چیزی بگوئیم. تنها از ذکر يك چيز در اینجا خود داری نمیتوانیم و آن این است که با انتشار دیانت بودائی در آریانا آئین اوستائی حتی در مناصفه شرقی مملکت که مخصوص انبساط بودیزم بودهم بکلی تازمانه های سلطنت کوشانی‌های بزرگ از يك ربع قرن پیش از عهد مسیح تا ربع اول قرن سوم از بین نرفت ، مناصفه غربی بلخ - قندهار مخصوصاً حوزه هیرمند و سیستان موضوع جدا گانه ایست که دیانت اوستائی تا زمان نشر دین مقدس اسلام حتی
(۱) صفحه ٤٦ میتهرا - زوراستر و قبل التاریخ آریائی و مسیحی تالیف شارل او تران پاریس ١٩٣٥


(٣١٦)
بعدازان هم در اینجا معمول بود. با وجود یکه عصر کوشانی های بزرگ عصر ترقی بودیزم در مناصفه شرقی آریانا محسوب میشد و کوشانی های بزرگ در انبساط و انتشار این دیانت در خاک های شرق سنکیانک و حوزۀ تارم و چین صرف مساعی زیاد کردند وحتی قرار بعضی نظریه ها دین بودائی آئین رسمی این عصر وسلاطین شمرده میشد. معذالك ارباب انواع اوستائی در چپه مسكوكات انها زیاد استعمال شده و حتی خلاف عصر اوستائی شکل و قیافه ئی هم بخود گرفته است. این کار بار اول با کنیشکای کبیر شروع شده و بعد از او «هوویشکا» و « واسودوا » این رویه را تعقیب کرده اند. « میتهرا » رب النوع آفتاب که قبل برین شرحش گذشت در مسكوكات کنيشكا به اسم (میرو) Myipo، Meipo، Miypo، و در مسکوكات هوویشکا «میررو» «میورو» و «مورو» و به دیگر صورت ها از قبیل Mopo، Miiopo، Mippo Mipo Mypo Miypo . همین قسم «مااوگه» یا «مااو» رب النوع مهتاب که در اوستا ذکر شده روی بعضی مسكوكات كنيشكا بصورت «مااو Mao » دیده میشود در مسكوكات كنیشکا کلمه دیگری نقش است که «لرواهاسپو» یا «لرواسپو» خوانده شده ومعنی آن «صاحب اسپ تندرو» است. این کلمه هر کبه علاوه بر اینکه اسم پدر «ویشتاسپه » پادشاه باختری است در اوستا صفات رب النوع آفتاب «میتهرا» و « ایام نپت » رب النوع آب است و سر اودل ستن نتیجه گرفته میگوید که چون « میتهرا » بصورت « میو رو » روی مسكوكات کنیشکا ذکر شده مقصد « لرواسپو» که روی مسکوکات او دیده میشود همان «ایام نپت » رب النوع آب اوستائی است (۱)
یکی از ارباب دیگر اوستائی که در مسکوكات كنيشکا بشكل پیر مرد ریش دار و در حال دوش نمایش یافته « واته Vāta » رب النوع «باد» است که به نام «وادو»
(۱) صفحۀ ۱۰ ارباب انواع زور استری در مسکوکات هند و سیتی نگارش سر اورل ستن. مبئی ۱۸۸۸ - ملتفت باید بود که p در اسمای مذکور آواز R را میدهد.


(۳۱۷)
خوانده شد، در ادبیات پهلوی این کلمه «واتو» شده و ازان به تدریج کلمه «باد»
بمیان آمده است. هیکل دیگری روی مسکوکات هوویشکا دیده میشود که از
بالای شانه های آن آتش زبانه میکشد. اگرچه از روی زبانه های آتش هم
میتوان گفت که «آتش» اوستائی را شخصت داده و نمایندگی میکند ولی اسم
او «اثرو» «اثورو» شبهه ئی درین مورد نمیگذارد زیرا «آتھر» در «زند» و
«آترو» در پهلوی آتش است و در اوستا «اتار Atar» آتش بحیث بزرگترین
رب النوع مفید ذکر شده است.
«فر» یا «جلال شاهی» که در مورد ظهور دودمان آریائی پیشدادی و کیانی
ذکر کردیم در مسکوکات هوویشکا بصورت «فرو» و «فررو» ذکر است همین قسم
«ورتراگنا» رب النوع فتح که با لا ازان ذکر شد بصورت «ورلاگنو» در
مسکوکات کنیشکا اسم برده شده.
پس از روی این تذکار مختصر واضح و به صراحت تمام دیده میشود که
ارباب انواع اوستائی با وجود کشمکش ها و جنگ ها و لشکرکشی های اسکندر
و انتشار آئین بودائی و غیره در معتقدات باشندگان آریانا فوق العاده اثر
انداخته بود واگر این ارباب انواع باستانی اوستائی تا عصر کوشانی ها نفوذ زیادی
در روحیات اهالی دو طرفۀ هندوکش نمیداشت قطعاً روی مسکوکات ، آنهم
در زمانی که آئین بودیزم در دورۀ عروج خود رسیده بود نقش نمیشد.
ارواح بستگان و اجداد: چون پیروان اوستائی به فنای روح عقیده نداشتند
و آنرا جاویدان میدانستند موضوع احترام ارواح بستگان متوفی و اجداد
در میان آنها شیوع داشت. در اوستا روح مردگان به نام «فراواشی Fravashi»
یاد شده . ناگفته نماند که احترام ارواح اجداد بحیث یکی از مراسم خانوادگی
در میان تمام اقوام هندو اروپائی وجود داشت و در موقع احتیاج و خطر از آنهم
انتظار كمك و مساعدت داشتند. در میان آریاهایا آریاهای کتلۀ باختری این
رویه بیشتر تقویت یافته بود. آریا های مسکونۀ دوطرفۀ هندوکش چه در عصر
ویدی و چه در عصر اوستائی به این عقیده پابند بودند . در سرود ویدی


( ۳۱۸ )

پارچه های زیادی موجود است که خاطرات پدران و اجداد را تجدید میکند. ایشان
بیشتر بحیث پهلوانان و توابع رزمی تصویر شده اند و مخصوصاً در میدان های
جنگ از آنها كمك و مساعدت میخواستند
چون در دوره اوستائی تاریخ ملی ما محبت به خانواده و علاقه به بستگان بیشتر
شد احترام ارواح اجداد بیشتر عمومیت پیدا کرد و چون خانواده ها منبسط
شده و از آن عشیره و قبیله و تودۀ ملت واحد تشکیل گردیده بود «فر اواشی هائی»
برای خانواده ، عشیره ، قبیله و مملکت بمیان آمده به این ترتیب احترام ارواح
مردگان به ستایش پهلوانان ملی منتهی گردید و کار بجائی رسید که عید مخصوصی
در اول بهار بنام «هماسپت می دایا» Hamaspatmaidhaya تشکیل کرده و مدت
چندین روز از بستگان متوفی و اجداد و کارنامه های ایشان یادآوری میکردند
و چنین عقیده داشتند که ارواح آنها در میان بازماندگان آمده و مشاهده
میکنند که آیا نام و نشان و کارنامه های آنها فراموش شده یا نه و اگر فراموش
نشده بودند كمك هائی به خوشبختی و سعادت خانواده ها و سرسبزی و آبادی
کشور بعمل می آوردند. باشندگان آریانا در عصر اوستائی مانند عصر ویدی
از ارواح گذشتگان و پهلوانان و قهرمانان ملی در جنگ و پیروزی چشم امید
و استعانت داشتند و حتماً در اثر همین رویه بود که امروز يك سلسله معلومات
مفید راجع به پهلوانان و سلاله های سلطنتی آریانا و کارنامه های بزرگ
آنها از متن اوستا بدست می آید. تذکار نام و نشان و کارنامه های اجداد
و پهلوانان و قهرمانان ملی و پادشاهان بزرگ کشور با سرود ویدی در مملکت
ما شروع شده در پشت های اوستا فوق العاده انبساط یافته است و دوام همین عقیده
باستانی موجب ظهور شاهنامه ها گردیده است. نوروز عبارت از «عیدیاها»
است که بشهادت اوستا از آن ذکر کردیم و در حالیکه زمستان به پایان رسیده
و طبیعت مجدداً احیا میشد در روز اول سال خانواده ها و عموم قاطبه ملت برای
یادآوری کارنامه های بانی سلطنت آریائی در باختر و دیگر پادشاهان
آریانا و قهرمانان ملی و اجداد خانواده های خویش مجالس سرود بر پا میکردند.


زندگانی اجتماعی

درین شبهه ئی نیست که جامعۀ اوستائی همان جامعۀ ویدی است که در هر زمینه مراتب تحول وترقی را پیموده و بعد از پیدا کردن پارۀ مشخصات جدید نام نو «اوستائی» بخود گرفته است در اثر کوچکی که بنام آریانا نشر شده است بصورت غیر مستقیم به این موضوع تماس نموده و روی هم رفته این مطلب را تصریح کرده ام که آئین و زبان وادبیات و تهذیب و تمام قسمت های حیات مادی و معنوی اوستائی شکل ویدی دارد که تحول نموده و تغیر شکل یافته است یعنی همان يك مدنیت قدیم آریائی است که نسبت به مقتضای زمان پارۀ تغیراتی نموده و به اشکال ونام های ویدی واوستائی عرض وجود کرده است .

روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که در عصر اوستائی همه مبادی حیاتی آریائی یکنوع مرکزیت بخود گرفته و همین مرکزیت در تمام اصولات زندگانی مادی و معنوی این عصر مشهود است . عقیده ، آئین ، ارباب انواع ، زبان ، تشکیلات جامعه ، در بار سلطنتی ، نظام ، اداره ، مشاغل ، حرفه ، پیشه ، زراعت عرف وعاداب ، مراسم زندگانی خانوادگی ، عروسی و خویشاوندی همه چیز از وضعیت نسبتاً مبهم شکل معین ودقیق بخود گرفته است و از همین جهت است که درین دو فصل تاریخ ملی نسبت به دورۀ وید معلومات مادر هر زمینه در عصر اوستائی مشخص ، معین و مفصل تر است چنانچه این نظریه از روی مطالعه دو فصل دوم و سوم معلوم میشود .

طبقات اجتماعی : قراریکه در فصل ویدی شرح دادیم تازمانیکه آریاها در آریانا بودند موضوع تفكيك طبقات اجتماعی درمیان نبود و این مسئله با مهاجرت شاخه ئی بطرف هند به علت تماس با در اویدیهای بومی هند در آنجا


( ۳۲۰ )
کسب وجود کرد . در دورۀ ویدی آریانا تازمانی که مهاجرت‌ها و جابجا
شدن‌ها دوام داشت طبیعی این مسئله عرض وجود کرده نمیتوانست زیرا انقدر
مردم به زمین و زراعت متوجه نشده بودند که طبقۀ زارع و دهقان با مفهوم مشخص
بمیان آید. با شروع دورۀ اوستائی ازیکطرف مذهب شکل معین و متمرکز
بخود گرفت از طرف دیگر شهرهای بزرگ عرض وجود نمود و ازجانبی هم
زراعت و کشت و کار اهمیت بی سابقه پیدا کرد، مذهب با پیدا کردن مراسم
و مراکز مشخص سبب شد که طبقۀ روحانیون (موبد وموبدان) عرض وجود کند
زراعت و کشت و کار طبقۀ دهقان و بذرگر و زارع را بمیان آورد و با تمرکز
یافتن امر اداره وسلطنت و مملکت داری، طبقۀ سوار کار و جنگجو هم شغل
ووظیفۀ معینی یافت چنانچه درمورد دودمان شاهی اسپه دیده شد که رؤسا
ونجبای مملکت با داشتن گله‌های اسپ به عناوین مختلف شهرت یافته بودند .
به این ترتیب چون درعصر اوستائی جامعۀ آریائی از هر رهگذر قدمی
درسیر ارتقای خویش پیشتر گذاشت به تدریج و بصورت غیر محسوس طبقات
اجتماعی عرض وجود کرد این طبقات در اوستا به سه نام یادشده اند: «خوتو
ورزن، ایریامن» مدققین دراطراف تعبیر این سه کلمه اظهارات مختلف نموده‌اند
درتفسیر پهلوی اوستا سه اسم مذکور به کلمات «خویش - والوتا ـ ایرمان »
تعبیر شده کلمه خویش هنوز در زبان دری کشورما موجود است برز وورز
به معنی کشت و کار آمده در پشتو « بزرگر » به معنی دهقان است. « ایریامن »
سابقۀ قدیمی‌تر دارد زیرا درعصرویدی « آریامن » نام یکی ازارباب انواع بود
وچون به معنی دوست هم آمده احتمال دارد که کلمۀ ( یار ) بی‌ارتباطی با آن
نباشد بهرحال مفسرین پهلوی اوستا و مدققین اروپائی اصل کلمات سه‌گانۀ
اوستا را هرچه تعبیر کرده باشند اهمیتی ندارد چیزی که مهم است این است که
مقصد واقعی آنها سه طبقۀ اجتماعی روحانیون، دهاقین و طبقۀ شرفاء سوار کار


(۳۲۱)

( شو اليه ) بود ر« خوتو » بر روحانیون ، «ووزن » بر برز گران و «ایریا من »
بر نجبای جنگجو و سوار کار استعمال میشد قرار اشاره ئی که در یسنای نوزده
فقره ۱۷ شده احتمال وجود يك طبقه دیگر هم در عصر اوستائی میرود درینجا
چهار طبقه به نامهای ذیل یاد شده: « اتروان » ، « رتشنر » ، « استر یه فشیا نت »
« هوئی تی » اتروان مرکب از دو کلمۀ است ( اتر=اتش ) و ( وان ) یعنی
« اتنروان » یا نگهبان آتش که مقصد از رو حانیون وقت باشد در کلمۀ ر تشتر
( رت ) گردونه معنی دارد و آنرا « گردونه ران » ترجمه کرده اند و مقصد از آن
طبقه شرفاء جنگجو است « واستمر » چرا گاه است و بصورت غیر مستقیم دهاقین
و مال داران را در بر میگیرد و «هوئی تی» عبارت از اهل حرفه و پیشه میباشد (۱)
ملتفت باید بود که چهار دسته مذکور که بعنوان طبقات اجتماعی یاد کردیم
اصلا و اساساً به مفهوم طبقاتی نبود که در هند درمیان آریاهای مهاجر بمیان
آمده بود.« گایگر » در اطراف همین مسئله دقیق شده و بر آن عوض طبقات اسم
« مراتب » را گذاشته و می نویسد که روحانیون و شرفاء ودها قین بدون کدام
فرق بارز پهلو به پهلوی هم زندگانی میکردند و همه دارای حقوق مساوی بودند
و حتی چیز واضحی در دست نیست که به تنزل مقام دسته چهارم اهل حرفه و پیشه
اشاره کند . در فصل دوم اشاره کردیم که در عصر ویدی طبقات اجتماعی در آریانا
وجود نداشت و بعدها در اثر تماس آریاهای مهاجر با دراویدی های بومی ماورای
شرق اندوس در هند بمیان آمد این روح در جامعۀ آریانا در عصر اوستائی
هم محسوس میشد. با وجودیکه اوستا از مراتب چهارگانه اجتماعی اسم می برد
ولی حقوق همه یکرنگ و مساوی بود ( ۲ ) تذکر اوستا اشاره به ظهور مراتب
چهارگانه ایست که در جامعه پیدا شد . ایشان از هم جدا و متفرق نبودند. بین خود

(۱) صفحه ۸۷ گاتها سرودهای زرتشت تالیف و ترجمۀ پورداؤد
( ۲ ) صفحه ٧٦ تمدن ایرانی های شرقی در زمان قدیم تالیف گایگر ترجمه انگلیسی
دربار دستور پشوتان سنجانا ( جلد دوم )


(۳۲۲)

خویشاوندی میکردند . بعبارت دیگر همه بیکدیگر متصل و پیوست بودند
همان مقامی که در اوستا " اثروان " یا روحانیون داشتند طبقه سوار کاران
جنگجو ، و دهاقین هم دارا بودند اوستا زراعت و کشت و کار را به کدام پایه
توصیف کرده و دهاقین را چه مرتبه بزرگی داده است همین قسم سوار کاران
و پهلوانان در حراست کشور و دفاع تهذیب اوستائی رول عمده ئی بازی کرده و مقام
خیلی ارجمندی داشتند . اوستا بدون استثنا همه مردم را به جنبش و فعالیت و مقابله
با مشکلات حیات دعوت کرده و همه را با تذکار مراتب چهار گانه بيك نگاه
میدید. پندار نيك ، كردار نيك ، گفتار نيك را بدون تميز به همه سفارش کرده
و از دروغ و ناپاکی های روحی و بدنی جداً منع نموده است و احترام و عدم مراعات
همین دو سنخ مفکوره تنها تمیز واقعی افراد جامعه اوستائی آریانا شمرده میشد .
صحت و زیبائی بدن : اوستا اول به صحت و سلامتی بدن و باز در زیبائی و تناسب
و قشنگی اندام و اعضا اهمیت زیادی میدهد، به این موضوع در مبحث تشریح سلطنت
یاما پادشاه هم تماس کردیم و دیدیم که مؤسس سلطنت پیشدادی بلخی چه اهمیت
بزرگی در صحت و سلامتی افراد رعیت خود میداد و سلامتی و تناسب بدن و بلندی
قامت در انتخاب کسانیکه در مجاورت پادشاه در احاطهٔ " قصروارا " زندگانی
میکردند دخالت داشت . سینه فراخ ، شانه های عریض ، قامت بلند ، ومخصوصاً
چشم نافذ و روشن افتخار مرد خوانده شده (۱) "روشنی نگاه" "تیزی نگاه"
در موارد مختلف تعریف شده و نشان میدهد که در جامعه اوستائی به چشم و حفاظه
و مواظبت آن توجه خاصی مبذول میشد . بلندی قامت ، تناسب اعضا، قوت، توانائی
چشم روشن ، پاشنهٔ كوچك ، بازوی رسا وطویل همه صفات با افتخاری است
که اوستا نه تنها برای مرد داده حتی " یزاتاها " موجودات نورانی را (۲) هم بدان
تعریف کرده است ، همین طور به زیبائی چهره و چشمان بزرگ ، سفیدی ساعد
(۱) یشت ۱۵ فقره ٥٤ (۲) فرشتگان .


(۳۲۳)

انگشتان نازك خانمها هم اشاره ها شده از روی تعریف اوستا واضح معلوم میشود که مردان کشور ما درین عصر قامت بلند ، سینهٔ فراخ و عریض و بنیهٔ قوی و نیرومند داشتند وزنها هم دارای قد بلند و چهره زیبا و چشمان گیرنده و جذاب بودند و هنوز هم بصورت عمومی باشندگان افغانستان صفات نیاکان خود را دارا هستند و نسل نیرومند و قوی میباشند. پس قراریکه ملاحظه میشود سلامتی و تناسب بدن و زیبائی چهره و اندام و قوهٔ بدنی و نیروی طبیعی از اختصاصات جامعهٔ اوستائی بود و یکی از موجبات مراعات پاکی و نظافت ظاهری و باطنی که به منتها درجه در اوستا توصیه شده همین بود که مردم از روی جسم و روح قوی ، نیرومند و توانا باشند تا در مبارزهٔ زندگانی همیشه فایق شوند و نور بر تاریکی غلبه کند.

اوستا سن بلوغ مرد که آنرا ayu ” ایو “ میخواند ۱۵ سال تعین کرده و این مسئله بیشتر مربوط به تاثیر آب و هوا و خاك است. همان طوریکه امروز بچه ها از حوالی سن ۱۵ درین سرزمین جوان میشوند در زمان های باستانی هم این تاثیر درین آب و هوا بوده و نسبت به بعض جاهای دیگر بچه ها و جوانها زودتر وارد مرحلهٔ مبارزهٔ حقیقی حیات میشدند.

عروسی : همانطور که در عصر ویدی تاریخ آریانا عروسی یکی از نیکو ترین اعمال اجتماعی حتی جزو وظایف مذهبی بشمار میرفت اوستا به مفهوم دقیق تر این اهمیت را برای آن قایل بود. پیشتر گفتیم که سن ۱۵ ، سن بلوغ شمرده میشد ازین تاریخ به بعد پسر و دختر حتماً مکلف بودند که به اساس عشق و محبت ، همسری برای خود انتخاب کنند و نداشتن همسر گناه تلقی میشد مخصوصاً از طرف زن، زیرا عقیده داشتند که مرد بانکر ار قرائت اوستا در زندگانی آینده صاحب احفادی خواهد شد ولی زن برای احراز اولاد چاره ئی غیر ازین نداشت که شوهر بگیرد . پسر و دختری که در خانه بدون انتخاب همسر و عقد عروسی کلان میشدند مورد طعن همگان واقع میشدند. قراریکه


(٣٢٤)

از خلال اوستا معلوم میشود وقتیکه سن دخترها متقاضی میشد شوهران نیرومند
ور شید نیاز میکردند، برای خواستگاری به والدین و یا به کسانیکه حامی دختر
می‌بود، مراجعه میشد، در بعضی مواقع به خود دخترها هم مراجعه میکردند
و از اینجا آزادی آنها در انتخاب و قبول شوهر معلوم میشود.

واضح تشخیص نمیشود که عامل حقیقی عروسی، عشق یا اقتضای طبیعی یا
تشکیل خانه و عایله بوده معذالک قراریکه گاتها قدیم‌ترین قسمت اوستا
اشاره میکند «عشق و شفقت» تنها عوامل خوشی زناشوهری تلقی شده است.

در عصر اوستائی اینطور هم قاعده بود که بعد از موافقت طرفین «عروس خیل»
و «داماد خیل» عروس به داماد سپرده و اعتماد میشد و این دوره تا زمان
انجام عقد عروسی کم وبیش طول میکشید و ممکن چند سالی هم از بین میگذشت.
مراسم عقد عروسی به تماس دست عروس و داماد و خواندن دعاهائی از طرف
موبدان انجام میگرفت و آنگاه عروس با آرایش تمام در طی مراسمی از خانه
پدر به خانه داماد برده میشد، داماد و عروس در خانه خود در عصر اوستائی
بيك عنوان «نماتو باتهنی» و «نماتوپيتی» یعنی صاحب اختیار خانه یاد میشدند
و ازین معلوم میشود که زن و شوهر در خانه مقام و اختیارات
تقریباً مساوی داشتند، زن مانند شوهر بهمان يك عنوان یاد میشد و امور اداره
خانه خود را هرکدام به تقسیم و سهم خود اجرا می نمودند. یعنی کارهای
خارج خانه، دهقانی، کشت و زراعت، شکار و محاربه کار مرد و تربیه اطفال،
پختن خوراك و دوختن لباس و مراقبت امور داخلی خانه کار زن بود.

زنان عصر اوستائی آریانا مانند زنهای عصر ویدی در مراسم مذهبی با مردها
شامل میشدند اولین خواهش شوهر از عروس عفت و پاکی و حفاظه شرف و نام
است و جزئی شبهه‌ئی درین راه منجر به طلاق میشد.

در مسئله عروسی يك چیز بارزی که میان عصر ویدی و اوستائی فرق داشت


(٣٢٥)

این بود که در عصر ویدی عروسی میان آن خویشاوندانی که اشتراک خون
بین خود داشتند ممنوع بود، و در عصر اوستائی برخلاف این قانون رفتار میشد
و حتی ضد آنرا ترجیح میدادند این مسئله ناشی ازین شده بود که در عصر اوستائی
موضوع حفاظت صافی خون وعرق در آریانا به منتها حد خود رسید و این رویه
خانواده ها را به اندازه ئی محتاط ساخته بود که باید تنها بین خانواده ها
و خویشاوندان خود مزاوجت کنند .
راجع به وحدت زوجه وتعدد زوجات معلومات صریحی از اوستا بدست
نمی آید ولی از پاره اشارات غیر مستقیم معلوم میشود که تعدد زوجات هم ممنوع نبوده.
ترقی زراعت : دوره ویدی تاریخ کشور ما روی همرفته دوره ایست که مالداری
وزراعت هر دو در آن معمول بوده ولی مال داری نسبت به زمین داری
وزراعت ترقی وعمومیت داشت تاجائی که از روی سرود های ویدی معلوم میشود
و در فصل دوم شرح یافت باشندگان آریانا در عصر ویدی بیشتر مردمان مالدار
بودند و مالداری به اندازه ئی در زندگانی آنها دخالت داشت که تشکیلات
اجتماعی آنها هم به اساس اغیل و چراگاه وغیره صورت گرفته بود ( صفحه ١١٦
١١٥ ) وعلت آنهم واضح فهمیده میشود زیرا بیشتر وقت مردم در حرکت
وجنبش و مهاجرت و انتخاب اراضی به دو طرفۀ هندوکش سپری شد. اگرچه آریاها
بعد از ورود به بخدی مدت طویلی را در آنجا سپری کردند وحیات آنها مراتبی را
پیمود وحتی به مدارج بلند ترقی رسید ولی باز شروع مهاجرت و پراگنده شدن
آریاها به دو طرف هندوکش و مهاجرت بعضی شاخه ها بطرف شرق وغرب تقریباً
وضعیت چادر نشینی را برای چندی روی کار آورد و این زندگانی بیشتر به تربیۀ
حیوانات مساعد بود . بهر حال با شروع عصر اوستائی مهاجرت هائی که بخاک
های هند وفارس بعمل آمد خاتمه یافت و کسانیکه در داخل آریانا باقی ماندند
همه در نقاط مختلف مسکون و مستقر شدند وزندگانی از مرحله مالداری بیشتر


( ٣٢٦ )

بطرف زمین داری و کشت و کار میلان پیدا کرد و این قدم دیگری است
که آریایهای مقیم دو طرفۀ هندوکش در راه ارتقاء و مدنیت گذاشتند و این وضعیت
در دورۀ اوستائی تاریخ ملی کشور ما خیلی ها انبساط یافت و به اندازۀ ئی عمومیت
پیدا کرد که عامل ممیزۀ خاك و باشندگان کشور ما با سرزمین بیگانه و بیگانگان
گردید. اهمیت زراعت و کشت و کار و دهقانی و بزر حبوبات و غرس اشجار نسبت به
سرودویدی در اوستا بیشتر نشان داده شده و حتی گفته میتوانیم که فرگاد باباب
سوم « وندیداد » سراسر وقف امور زراعتی میباشد و از محتویات آن دیده
میشود که اوستا چه اهمیت بزرگ برای بزر حبوبات وغرس اشجار و کشیدن
نهرهای آبیاری و غیره امور زراعتی قایل شده بود چون آئین اوستائی به اساس
ستيز قوۀ نيك و بدگذاشته شده بود سرسبز گردانیدن زمین و کشت و کار هم يك نوع
مقابله با گرسنگی و قحطی بود، لذا آریایهای عصر اوستائی از روی وظایف مذهبی
به انبساط زراعت و کشیدن نهرها و غرس اشجار و بزر حبوبات مکلف بودند و در اثر
مراعات همین قوانین بود که خاك های اوستائی یعنی ولایات آریانا هر کدام
سرسبز و خرم و آباد شده و در متن اوستا به صفت « زمین اعلی » یاد گردیده است .
در گات های اوستا طبقه دهقان وزراعت پیشه به کلمۀ « ورزن » یاد شده
که در آن ریشه « ورز » مهم و قابل یاد داشت است زیرا از ان کلمه «برز »
و «بزر » عرض وجود کرده و با الحاق کلمۀ « گر » از آن برزگرو «بزرگر » ساخته اند
و کلمه اخیر در پشتو معمول ومروج است وبر دهقان اطلاق میشود .
جنگ و ادوات جنگی : قرار یکه سرود های ویدی ومتن اوستا
شهادت میدهد آریایهای آریانا مردمان با شهامت و دلیر و جنگی بودند
وسلحشوری اولاد نجیب هندوکش را سرودهای رزمی وید و مها باراته و متن اوستا
و شاهنامه ها و دیگر ماخذملی مزین کرده است. در فصل دوم مختصراً وضعیت
جنگجوئی باشندگان کشور خود را در عصر ویدی شرح دادیم (صفحه ١٣٥)


( ۳۲۷ )

چون در دورهٔ اوستائی احساسات قومی و ملی آریائی در آریانا بیش از پیش تقویت
یافت و ظهور مخالفین تورپائی و عناصر غیر آریائی و سامی در شمال و شمال غرب و غرب
احساسات مقابله را بیشتر در آریانا برانگیخت روح سلحشوری و جنگ آزمائی
قدیمی در اولاد مملکت بمراتب قوی تر شد و پادشاهان بزرگ مادر پرورش
پهلوانان و مردان جنگی و تقویت نسل صرف مساعی زیاد کردند و در نتیجه تربیهٔ
خانوادگی و تاثیر محیط و تقاضای مفاد ملی و سیاست پادشاهان بزرگ و مدبر
روح جنگ آزمائی در نسل و جامعه انبساط زیاد یافت .
در عصر ویدی بمناسبت مهاجرتها و جابجا شدنها و اشغال اراضی و حیات
مالداری تا يك اندازه مجادله و مخالفت ها میان خود قبایل آریائی هم پیش میشد،
در عصر اوستائی این مفکوره به تدریج از بین رفته کسانیکه در سرزمین
اوستائی آریانا زندگانی داشتند همه عنداللزوم بحيث اولاد يك كشور
واحد با خارجی ها و بیگانگانی که از روی عرق و آئین با ایشان فرق داشتند
میجنگیدند و از کشور و آئین و تهذیب و خاك و حکومت خویش دفاع میکردند
چنانچه جنگ های « آریا » و « توریا » یا مقابله های « آریائی » و « تورانی »
یکی از بزرگترین موضوعات حماسی و رزمی کشور ما است و انعکاس آن از عصر
اوستائی به بعد به اندازهٔ زیاد است که تمام داستان ها و عنعنات رزمی مملکت ما را
در دوره های بعد اشغال کرده است .

در عصر اوستائی کشور ها بیشتر تربیهٔ پهلوانان باب بود. در جنگ ها سران
خانواده با منسوبین آن که عبارت از پسران و ملازمین مربوطه باشد همه
بحيث يك « دسته پهلوان » شامل میشدند، گایگر اظهار میکند که تشکیلات
نظامی هم بیشتر به همین اساس بوده و پهلوانان و رزم آوران خانواده خانواده
و قبیله قبیله صف میکشیدند تا علایق خویشاوندی در موقع خطر ایشان را جسورتر


( ۳۲۸ )

کنند. ملت وعسکر ازهم فرق نداشت ملت عبارت از رزم اوران ورزم اوران
عبارت از تودهٔ ملت بود وتنها اطفال وزنان و پیر مردان از مشاغل جنگی معاف
بودند. ترتیب وصف آرائی مراعات میشد و پادشاه مملکت و شهزادگان مستقیماً
قشون پهلوانان خودرا اداره میکردند و بجنگ سوق میدادند.

در یشت ۱۳ فقره ۳۹ قشون به کلمه سپاه Spadha یاد شده و ازان کلمهٔ
سپاه بمیان آمده که تا امروز در زبان دری معمول است.

برای تفریق دسته های قشون بیرق و علایم معمول بود چنانچه کلمه
«در فش» از کلمات اوستائی است و «گایگر» به این عقیده است که بیرقهای
بلند بخدی که اوستا ذکر نموده یکی از علایم ممیزهٔ رشادت باختری ها را نیز
نشان میدهد. همین قسم در اوستا ذکراست که فراواشی Fravashis «ژنی ارواح
اجداد» هم دارای علامه و نشان مخصوص عسکری بود از روی مطالعاتی که مدقق
فوق الذکر در اسلحهٔ آریایهای اوستائی نموده اظهار میکند که نسبت به سلاح
دفاعی اسلحهٔ تعرضی آنها زیادتر بود.

در عصر اوستائی هنوز مانند دورهٔ ویدی جنگ با عراده های جنگی در آریانا
رواج داشت ولی بیشتر مخصوص شاهان و شهزادگان ونجبای قوم بود. مانند
عصر ویدی هنوزهم دونفر جنگجو وعراده ران در يك عرادهٔ جنگی جای میگرفتند
وفتح وشطارت وحتی حیات جنگجو بیشتر به قابلیت عراده ران منوط بود.
ازین جهت با عراده ران نه به قسم نوکر بلکه بحیث رفیق رفتار میشد. زره وجوشن
وپوشیدن آن در نبرد معمول بود. «میتھرا» رب النوع آفتاب که در جنگ ها
ملت اوستائی آریائی ازو استعانت میخواستند بعنوان « صاحب زره طلائی »
خوانده شده؛ از روی تشریحاتی که «وندیداد» راجع به يك عرادهٔ جنگی و پهلوان
مربوطه آن میدهد معلوم میشود که رزم اوران کشور ما درین وقت زره، جوشن
خود و چهاراینه و کمر بند وغیره را میشناختند زره از کلمه زراده Zradha


( ۳۲۹)

مشتق شده ومعنی این کلمه صدای « جغ جغ » را افاده میکند و معلوم میشود
که از روی صدای حلقه آن این کلمه بمیان آمده و تا حال باقی مانده است.
پوره معلوم نمیشود که زره این وقت کاملاً از پارچه های فلزی تشکیل شده بود
یا از مجموع حلقه ها بهر حال خود زره معمول و مروج بود.
خود به کلمه « ساره واره » Saravara یاد شده و مرکب از دو جزء است:
« ساره » به معنی سر « واره » محافظه کردن یعنی «حافظ سر» ( ۱) پوره معلوم
نیست که آیا خود را از چرم میساختند یا از فلز، با اشاراتی که در مورد «فراواشی»
زنی ارواح مردگان و « واهیو » رب النوع باد و میتهرا رب النوع آفتاب شده
واضح معلوم میشود که کلاه خودهای فلزی در عصر اوستائی معمول بود .
در پشت ها کلمهٔ خود هم بصورت «خودهه Khaodha » یاد شده و خود برنجی
( آیو خوده Ayo-khaodha) وخود طلائی زرا نیو خوده (Zaranyo-khaodha (۲)
تذکار رفته است. علاوه برین چیزهایی دیگری هم پهلوانان برای حفاظت قسمتهای
مختلف بدن می‌پوشیده اند «کوی ری» Kuiri که خود را به زره وصل میکرد
«پیتی دا نه» Paiti-dana که حصهٔ پایان روی را محافظه مینمود « کمره »Kamara یعنی
کمربند که هم شمشیر در آن آویزان میشد و هم حصهٔ کمر را محافظه میکرد و بدن
را استوار نگه میداشت . رانه پانه Rana-pana یا «ران بند» که ران ها را محفوظ
میداشت . سپر هم درین وقت مجهول نبود در پشت های ۱۳ فقره ۳۵ و ۱۹ فقره
٤٥ به کلمهٔ «سپاره داشته» یاد شده و از همین اسم، کلمهٔ « سپر » بمیان
آمده است .

قدیم ترین سلاح تعرضی این وقت گرز بود که صورت ابتدائی آن بشکل دانگ
چوبی بود گره دار که بعض اوقات برای زیاد ساختن وزن به آن پارچه های
( ۱) توته ۳ صفحه ۲۳ جلد دوم مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم تالیف گایگر
( ۲) پشت ۱۳ فقره ٤٥ و پشت ۱۵ فقره ۵۷ .


( ۳۳۰ )

فلز را هم نصب میکردند ، یکنوع گرز كوچك ديگر هم داشتند كه معمولاً آنرا
به كمر می بستند و آنرا بر دشمن پرتاب میکردند . این گرز معمولاً تیغه های
تیز داشت و آنرا میخ کوب میکردند و اوستا آنرا خطر ناك ترين تمام اسلحه
قلمداد کرده است و سلاح مخضو ص " ميتهرا " رب النوع آفتاب بود و آنرا
" وزره Vazra " میگفتند كه معادل آن در سانسکریت " وجره Vajra " است و پهلوان
معر و ف كابلى يا سیستانی كر سسيه Kersaspa این سلاح را همیشه با خود
داشت . ( ۱ )
چکوشه Chakusha يا تبرزين سلاحی بود دو دمه و بر نده . کلمه چکش از آن
بمیان آمده .
پهلوانان دوره اوستایی كشور ما يکنوع نيزه های کوچکی داشتند كه نسبت
به تير بزرگتر بود و به قوت بازو بر دشمن پرتاب میشد و معمولاً يك پهلوان ۳۰
عدد آنرا با خود می برداشت همان طور که شدت تیر به قوت انعطاف كمان تعلق
بیشتر د اشت تیزی رفتار واصابت این نیزه ها مربوط به قوت بازو ومهارت
انداخت پهلوان بود. تیر و کمان در جنگ های این زمان استعمال میشد . كمان
را معمولاً از چوب های قابل انعطاف میساختند وزه آن را از پی یا روده حیوانات
تهیه میکردند و آنرا « اره زازهی Arezazhi » یعنی « فاتح جنگ» می نامیدند .
تیر را « ئیشو » Ishu میگفتند واز نی یا شاخه های اشجار میساختند . آ ن حصه
تیر را كه در چلهٔ كمان مانده میشد . « پای» میگفتند و معمولاً از شاخ ساخته
میشد نوك تير را « دهن » میگفتند زیرا آن قسمت به بدن دشمن اصابت میکرد
و خون دشمن را می مکید و از مفرغ ساخته میشد. يك پهلوان ۳۰ عدد تیر در
تیر کش با خود می گرفت. « ارخشه » Erkhsha در اوستا بحيث ما هر ترین تیر انداز
آن عصر خوانده شده که تیر را از کوهی به كوهی پرتاب میکرد نیزه و خنجر
و فلاخن هم در میان پهلوانان كشور ما در عصر او ستائی معمول و مروج بود نيزه ها را
(۱) مجسمه های « واجرایانی » محافظ بودا مجهز با گرز به تعداد زیاد از هند پیدا شده .


(۳۳۱)
نوك تيز و طويل میساختند . شمشیرهای این وقت معمولا کوتاه و دو دمه بود
و بیشتر شباهت به قمه ها و پیش قبض هائی داشت که تا حال در میان قبایل پشتون
و نورستانی دیده میشود. در آخر این را هم متذکر میشویم که یما پادشاه قرار شرح
اوستا خنجر مزین طلائی داشت که علامه نیروی سلطنتی او بود (۱)
زبان زند : در فصل دوم تحت عنوان زبان ویدی » (صفحهٔ ۱۶۰) متذکر
شدیم که آریاهای کتلهٔ باختری بیکی از السنهٔ هند و اروپائی تکلم میکردند
که مدققین در اول وهله آنرا زبان باختری » و بعدها به نام های زبان «آریا»
یا «هند و ایرانی» موسوم ساختند. درین هیچ شبهه ئی نیست که مهد نشو و نمای
این زبان باختر و کانون بزرگ انبساط و توسعه و ظهور شاخه های مهم واساسی
آن سرزمین آریانا است . در فصل دوم متذکر شدیم که از زبان آریائی باختری
شاخه ئی که اول نشو و نما کرد و نمونه های اولی آن با سرود های ویدی در
دست است زبان سرودهای مذکور است که آنرا مدققین « هند و آریا » گویند
و بنام «ویدی» هم یاد شده و ما هم آنرا بهمین اسم شرح دادیم .
از همان زبان آریائی باختری موازی بازبان ویدی زبان های دیگری هم در آریانا
جدا شده است . از آن جمله یکی زبان گاتهای اوستا است که معمولا آنرا بنام زبان
«زند» یاد میکنند . این زبان را هم در اوائل بعضی از مدققین زبان باختری خوانده اند
و اوستائی هم گویند ولی بیشتر به زبان زند معروف است. میان آخرین
نمونه های ادبی که بزبان و ید در کشور ما بمیان آمده و قدیم ترین نمونه که در زبان
زند ظهور کرده است مانند «گاتها فرق خیلی کم است. تشابه کلمات بین
این دو زبان کشور از حد قیاس بیرون است و با مراعات جزئی تبدلات صوتی
که آنهم اصول معینی دارد میتوان حتی پارچههای شعر يك زبان را به زبان
(۱) در قسمت اسلحه از مبحث جنگ و آلات جنگی جلد دوم مدنیت ایرانیهای شرقی
در زمان قدیم تالیف کایگر استفاده شده .


(٣٣٢)

دیگر گردانید راجع به این مطلب کتب زیادی از طرف مدققین و علمای زبان
نوشته شده . (۱)

پس زبان «اوستائی» یا بهترتر بگوئیم زبان «زند» زیرا تمام اوستا به این
زبان نوشته نشده و تنها «گات ها» نمونه قدیم آن است ـ زبانی است که مانند
زبان سرودهای ویدی از اصل تنۀ زبان آریائی باختری جدا و در خاک های
کشور ما نشو و نما یافته . در زمانیکه زبان ویدی زبان سرودها بود زبان زند
و دیگر شاخه هائی که مستقیماً از زبان آریائی باختری جدا شده بودند کم و بیش
در نشو و نما بودند تا اینکه زبان ویدی بعد از یک دوره حیات اولی که سرودها
بهترین شاهد آنست از خاک های آریانا به اراضی ماورای شرقی اندوس «سند»
منتشر شد و زبان زند آنقدر انبساط یافته بود که با عصر و آئین، و دیگر ممیزات،
اوستائی کشور ما عرض وجود کند چنانچه گات ها که قدیم ترین قسمت اوستا
است و در زمان حیات زرتشتر سپنتمان و ویشتاسپه پادشاه باختر سروده شده
بهمین زبان میباشد

همان طور که از زبان وید بعدها زبان سانسکریت و دیگر پراکریت ها در هند
و بعضی نقاط آریانای شرقی عرض وجود کرد زبان زند در زبان های بعض حصص
شمال شرقی آریانا (تخارستان) و السنه ئی که پسان در خاک های فارس بنام
فارسی قدیم پیدا شد دخالت زیاد دارد و از همین فارسی بعدها به تدریج و در مرور
زمانه های جدید فارسی متوسط پهلوی و فارسی جدید بمیان آمده است .
اگر چه راجع به پشتو در فصل دوم هم نظریات مدققین را اظهار نمودیم ولی
چون قرار تحقیقاتی که تا حال بعمل آمده ارتباط آن با «زند» بیشتر است
مجدداً متذکر میشویم : رویهمرفته دو نفر از مدققین بزرگ «مولر» Fr. Muller

(۱) گرامر اوستا و مقایسه آن با سانسکریت ۱۸۹۲ تالیف جکسن. لهجه ها (Dialectes)
پروفیسر میه و غیره .


(۳۳۳)

ودار مستتر به این عقیده اند که پشتو با از زبان زند یا از زبان دیگر مشتق شده
که موازی بازند از زبان آریائی باختری منشعب شده است. در صورتیکه پشتو
از زند منشعب نشده باشد یا خودش مانند زبان ویدی وزند راساً از زبان
آریائی باختری جدا شده و یا اصلاً موازی بازند زبان دیگری از اصل آریائی
باختری مجزا گردیده که صورت قدیم ادب آن در دست نیست و پشتو نماینده
آنست و از همین جهت بعضی ها مانند داکتر «ترومپ» پشتو را زبان مستقلی
بین زبان های دسته هندی و دسته ایرانی میخوانند . (۱) و چون دسته های
مذکور از زبان سرودهای ویدی و زبان گات های اوستا یعنی زبان «وید»
و «زند» بمیان آمده اند بعقیدۀ داکتر ترومپ زبان پشتو مقام مستقلی میان
این دو زبان داشته و درین صورت میتوان گفت که پهلوی وید و زند، زبان پشتو،
یا اقلا زبان دیگری که امروز بنام پشتو زبان ملی ما را تشکیل داد . است
مستقلا از زبان آریائی باختری جدا شده بود. از زبان ویدی ها السنه هندی
منشعب شد ، از لسان زندما السنه غلجی، منجی، شغنی و فارسی قدیم و شعبات آن
بمیان آمد و پشتو در خود کشور باقی ماند .

يك مسئلۀ دیگر که تذکار آن درین مبحث بی مورد نیست این است که زبان های
گوشۀ شمال شرقی آریانا یعنی علاقۀ تخارستان که عبارت از زبان های غلچه
منجی یا منجانی، واخی ، اشکاشمی، شغنی و غیره باشد به زبان اوستائی خیلی ها
شباهت دارد. علاوه بر شباهت زبان های دره های پامیر واكسوس عليا وبدخشان
به زبان زند روی هم رفته بقایای تهذیب اوستائی در میان باشندگان این گوشۀ
افغانستان نظر اکثر سیاحین و مدققین بزرگ را بخود جلب کرده است (۲)

(۱) اشتباه نشود که دستۀ السنه ایرانی از همان زبان زند بمیان آمده است .
(۲) صفحۀ ۲۱۸ - ۱۱۷ کتاب مسافرت Journey تالیف وود صفحه ١٤١ کتاب
پامیر تالیف گوردن .


فصل چهارم

سلطه بیگانه

هخا منشی ها

در فصل دوم مهد اولی قبایل هند واروپائی « در آریاناویجه » وفرود آمدن . يك دسته به باختر ومعروف شدن آنها به نام مخصوص « آریا » یا « کتلهٔ آریائی باختری » وتشکیل اولین کانون بزرگ مدنی وسلطنتی و یدی در باختر وباز پراکنده شدن واستقرار آنها در اثر کثرت نفوس به سائر نقاط آریانا ومهاجرت دو شاخه یکی بطرف هند ودیگری بجانب مدیا و فارس شرح یافت. هکذا در فصل سوم به تفصیل جزئیات شرح داده شد که سر زمین مستعد آریانا وجامعه مدنی باختر اولین پرورشگاه ثقافت آریائی بوده و در اثر مقتضیات این کانون بزرگ سلاله های پاراداتا ( پیشدادی ) کاوی ( کیانی ) ( اسپه ) یکی پشت دیگر سلطنت کرده رفتند و در حالی که شاخه های مهاجر از خطهٔ زیبای آریانا به هندو « مدیا » و « فارس » رفتند آریانهائی که در سرزمین اجدادی خود باقی ماندند دورهٔ درخشان اوستائی ومدنیت و تهذیب آنرا بمیان آوردند واثرات معنوی این مدنیت هم مانند دوره های پیشینهٔ بخاك های بیگانه خصوص جانب غرب نفوذ کرد . این دوره که در حوالی ۱۰۰۰ ق م يا يك دو قرن پیش شروع میشود از نقطهٔ نظر مميزات مدنی وروحی ومعنوی و آمریت سیاسی تا حوالی ۵۰۰ ق م دوام میکند زیرا مقارن به این زمان خانواده از فارسی ها موسوم به هخامنشی خویش را بالاخره از حاکمیت ماد واشوری نجات داده در سزیبان ( شوش ) به سلطنت میرسند وبنای یك سلسله تهاجمات را


(٣٣٥)

در مملکت ما میگذارند. چون هخامنشی خانواده ئی از قبایل پارسوا و پارسوا
مدتی مطیع «امادی» و هر دو دوره های طولانی تحت اثرات ونفوذ سیاسی عالم
سامی و مخصوصاً آشوری ها بودند با وجودیکه ما در تاریخ باستانی آریانا
به عالم سامی واشوری و ماد وغیره تماس دائمی نداریم چون در ضمن تذکار
سلطه و تهاجمات هخامنشی بسامسایل به تعلقات هخامنشی ها وفارسی ها واثرات
وارده برایشان از عالم سامی ربط میگیرد مختصراً پیش از ظهور سلطنت هخامنشی
وتهاجمات آنها بر آریانا از بعضی اقوام سامی اسیای غربی واثراتی که بر اقوام
مهاجر آریائی امادی و پارسوا نموده اند ذکر میکنیم و بعد به مطلب اصلی
بر میگردیم .

* * *

مرکز اولین مدنیت سامی
کلده وعیلام: در فصل سوم راجع به مسقط الرأس ابتدائی وقدیم
عناصر نژاد سامی اشاره شد و توضیح یافت که شرق مدیترانه
و شبه جزیره عربستان مهد نژاد سامی بوده از اینجا موج های این نژاد به
بین النهرین و مصر وشمال افريقا وغيره نقاط انتشار یافت . روایات سامی مرکز
مدنیت خودرادر کلده وعیلام یعنی بین دجله و فرات در بین النهرین قرارمیدهند
رونه گروسه می نویسد که آسیای مرکزی ومناطق همجوار (درۀ نیل وتر کستان )
از روی مدنیت همرنگ خود نسبت به سائر نقاط تقدم زیاد داشت و دورۀ جدید
حجر که در اروپا در حوالی ٧٥٠٠ شروع میشود از ٢٠ هزار سال قبل از مسیح
در مصر و کلده عیان بودوکانون های خیلی مهم مدنیت جدید حجر در مصر علیا
فلسطین کلده وعیلام تاتر کستان غربی (حفریات انو Anau) دیده میشد . این
مراکز به تاریخ های مختلف دست به فلز زده اند واز کلده و عیلام در حوالی
٥٠٠٠ ق م آثار فلزات پیدا شده . مدنیت کلده وعیلام در عصر مس کارسه قوم


( ٣٣٦ )
بوده ( ١ ) « شومری » یا « سومری » نژاد مخصوص کلده که رسم الخط '
ارباب انواع مهیب، جادو، ستاره شناسی ومذهب « ایشتار Ishtar » رابه کلده
ارمغان دادند « اکاد » یا اکادی ها که اصلا ً سامی بودند واز عربستان به
بین النهرین آمده بودند و شماش Shamash ( آفتاب ) وماردوك Mardouk را
می پرستیدند. عیلامی ها باشندگان سوزیاب که ایشان هم قومی مرکب بود ند
واگرچه با « سومری ها » و « اکادها » يك مدنيت مشترك داشتند صاحب مجمع
ارباب انواع وزبان مخصوصی بودند که نه سامی بود ونه سومری .
موضوع اصلیت سومری ها یکی از مسایل خیلی پر پیچ تاریخی است ومعلوم
نمیشود که آیا بومیان خود کلده هستند یا قوم متهاجم وفاتح. بعضی ها که
« رونه گروسه » هم دران جمله میباشد به اساس يك نظريه قديم اصل ایشان را
از حوزه ٔ اکیوس وترکستان میدانند ( ٢ ) وچون به کلده رسید ندقوم دیگری
موسوم به اکاد هارا در انجا مستقر یافتند که صاف سامی واز عربستان آمده بود ند
این دو قوم زمین کلده را تقسیم کرده در اوائل عصر تاریخی قسمت جنو ب
قریب سواحل فارس در دست سومری ها وحصه ٔ شمال یعنی بابیلون عصر تاریخی
سهم اکاد ها بود . کلدانی ها ( ٣ ) در ستاره شناسی وفلكيات معلومات زیا د
داشتند وحتی آئین آنها عبارت از احترام اجرام سماوی و تاثیرات و نفو ذ
آنها بود، وهر شهر از خود رئیسی داشت که در عین زمان اسقف بزرگ، رب النوع
محلی یعنی ستاره ٔ آن شهر بود. کلدانی ها در امور زراعت توجه زیاد داشتند
و در ساختن اسباب لازمه زندگانی و وسایل راحت کوشش زیاد میکردند واز راه
رودخانه فرات و خطوط دشتی مال التجاره ٔ خود را به کوهای ارمنستان وشام
می بردند ورسم الخط معروف میخی را که با قلم فلزی روی پار چه ها ی گل

( ١ ) صفحه ٦ تاریخ آسیا جلد اول « رونه گروسه » .
( ٢ ) صفحه ٦ و٧ تاریخ آسيا جلداول تالیف رونه گروسه، پاریس ١٩٢١ .
( ٣ ) قرار بعضی نظریه های جدید کلدانی ها را هم بعضی ها آریائی شمار میکنند .


(۳۳۷)

زرد می نوشتند به اقوام همجوار خویش که در حال بربریت می زیستند یاد دادند.
باشندگان کلده مدتهای مدیدی بین خود قصبه به قصبه شهر به شهر جنگیده و جنگ های شان بسانها جنبه مخالفت ملی بین عیلامی و کلدانی بخود گرفت و غالبیت نوبه به نوبه گاهی نصیب سامی های «کش Kich» و گاهی قسمت سومری های «لکاش Lagash» و اوروك Oourouk و گاهی سهم اکاده ها Agade میشد و آخر در حوالی ٢٤٧٠ ق م امپراطوری کلده از سامی های اکاده به سومری ای«اور Our» تعلق گرفت و در حوالی ٢٣٠٠ ق م آخرین امپراطور «اور» مغلوب عیلامی ها شد و عیلامی ها تفوق حاصل نموده کلده و اور و بابل را بخود ملحق کردند. در اثر این جنگها در سومین هزار ق م اقوام سامی از هم متشتت شد. بنای مهاجرت ها را گذاشتند و قسمتی از اکادها در امتداد دجله پراگنده شده و از انها قوم اشوری بمیان آمد که ازان پایان ذکر میکنیم.
اشوری ها : چون اشوری ها دسته از اکاد های بابیلون بودند از روی نژاد سامی و آرامی، از روی مدنیت کلدانی بودند که بیشتر از ٢٤ قرن ق م در محل تلاقی رودخانه دجله و زاب در پای کوهای ارمنستان مستقر شدند. اشوری ها اشخاصی بودند دارای قامت پست، چارشانه و دارای اعضای ماهیچه دار. بینی آنها بشكل نول طوطی، چشمان شان بزرگ و از حدقه برآمده بود و قیافه جدی داشتند این قوم خیلی سخت سر بود، با دشمنان خیلی ظالم و با خود هم خشن بودند جنگ و تهاجم از معاملات عادی زندگانی آنها بشمار میرفت. پادشاهان اولیه آنها اسقف های بزرگ ارباب انواع ملی «ایشتار» و «آشور» بود. چون اراضی مسکونه آنها نسبتاً بائر و بی حاصل بود پادشاهان شان همیشه چشم به اراضی حاصل خیز بابیلون و عیلام و سواحل بحرالروم دوخته بودند.
در دوره دو قرن بین (١٣٨٠) و (١١٩٠) ق م در مقابل پادشاهان بابل بنای نبرد و پیکار را گذاشته به نیروی خود تفوق حاصل کردند و در نتیجه ملت


(۳۳۸)

جوان آشور جای قوم کهن «بل Bel» یا « بابلی» را در بین النهرین اشغال کرد .
اولین پادشاه آشو ری تیگلت پیلسر اول Teglatphalasar بود ( ۱۰۹۰ -
۱۱۳۰ ) که حاکمیت خود را بالای اقوام بین النهرین شمالی برقرار کرد . ولی
در اثر مداخلت هیتی ها يك قرن دیگر آشوری ها دچار فراموشی شده و بعضی
اقوام دیگر مثل یهودی ها و ارمنی ها اقتدار حاصل کردند ثانویت به حکمفرمائی
« آشور نزیر اها بال» رسید .
آشور نزیر اها بال III Assournazirabal سوم اولین پادشاه آشوری است که
مقام و اهمیت قوم خود را در آسیا بلند برد. این پادشاه قراریکه از خلال کتیبه ها
معلوم میشود خیلی ظالم و خون آشام و مغرور بوده مغلوبین را زنده پوست میکرد
و از کله ها اهرام میساخت. پسرش سلما نسار Salmanasar دوم ( ۸۲۵ - ۸۶۰ )
بر شام حمله کرده آخرین عناصر هیتی و ارمنی را مطیع ساخت .
معمولاً بیداری ملت آشوری را به تیگلت پیلسار سوم ( ۷۲۷ - ٨٤٥ ) نسبت
میدهند که دمشق و بابیلون را اشغال نموده و بعد از او یکی از ژنرال های
او « سارگون Sargon» بر تخت نشسته و سلالۀ او که در تاریخ به نام «سارگونی ها»
یاد میشوند عامل بزرگترین دورۀ اعتلای آشوری گردید .« سارگون » موقعی
که بر تخت نشست با اتحادیه های دیگر مثل عیلام و بابل و شهزادگان ارمنی
و اسرایلی و مصر و غیره داخل نبرد شده نفوذ و حاکمیت خویش را بر همه استوار
کرد . پسرش «سنا خریب» کلده را کاملاً بخود ملحق ساخت و «اثار هادون» پسر
اخیرالذکر ( ٦٦٧ - ٦٨١ ) بر مصر بنای تهاجمات را گذاشت. بالاخره
« اشور بانیپال » ( ٦٢٥- ٦٦٧ ) بابلی ها را که بغاوت نموده بودند گوشمالی
داده و در ٦٤٥ آخرین دولت مستقل آسیای قریب یعنی سلطنت عیلام را
مطیع ساخت « نینوا » مرکز سارگونی ها مر کز عظمت و مدنیت سامی بشمار
میرفت و آشوری این دوره که خاک های کپاد وچیه - مدیا - فارس - اراضی


(۳۳۹)

سواحل خزر - ارمنستان، اراضی سواحل متصل خلیج فارس و مصر را در بر گرفته بود
مقتدر ترین دولت آسیائی بشمار میرفت و قرن های متوالی آشوری ها عرف وعادات،
كولتور و مدنیت، صنعت، طرز حکومت و دربار و آئین و دیانت و دیگر مظاهر
زندگانی خود را بر اهالی تحمیل کردند. آشوری ها از روی تذکرات کتیبه های
خود آنها مردمان جنگجو، بیرحم مغرور و متکبر معلوم میشوند. جنگ و تهاجم
از مشاغل عادی آنها بشمار میرفت. این قوم در عین زمانی که جنگی و سخت سر
بودند عیاشی و زندگانی ارام و مستریح را نیز خوش داشتند . پادشاهان آشوری
به آرایش سر و بر و موی سروریش و پوشیدن البسه فاخره ومزین و رهایش در قصر
های که چارطرف آن دیوارهای ضخیم و بلند و ملون داشت عادی بودند با شدت
و دهشت و جنگ و جدل از نیل تا اوارات Ararat تمام اقوام آسیای غربی را
مطیع خود ساخته صلحی را بر قرار کرده بودند که از آن پس از تر آمادی
وهخامنشی های فارس استفاده کردند .
پادشاهان آشوری مانند فراعنه مصر مقام رب النوعی نداشتند بلکه رئیس
عسکری و قشون بشمار میرفتند و تقريباً مناصفه حیات خود را به سواری اسپ
به جنگ و تهاجمات و شکار حیوانات درنده و کشتار اقوام بیگانه صرف
میکردند. آشوری ها قشون خیلی منظمی مرکب از عراده های جنگی - سوار.
نظام و پیاده داشتند در عراده های جنگی سه سه نفر سوار میشدند . پیاده نظام
آنها به خود های مخروطی و پیرا هن های چرمی مجهز بودند وزره فلزی
به بر داشتند و بايك سپركلان، يك كمان،يك شمشير و يك نیزه طویل شش قد می
مجهز بودند صنعت آشوری ائینهٔ رو حیات آنها است واصل مبادی آن را
از کلده نقل کرده اند . صحنه هائی که از صنعت کاران آنها باقی مانده اکثرش
مناظر شکار حیوانات وحشی ومقابله شخص پادشاه با بعضی حیوانات است که
به تدریج مادها وهخامنشی ها و حتی سامانی ها آنرا قدم به قدم نقل کرده


(٣٤٠)

رفته اند ، آشوری ها در نمایش شیرواسپ مهارت زیاد داشتند و با وجود آنکه
مدرسه صنعتی آنها واجد مقام بزرگی است خالی از معایب هم نیست خصوص
در قسمت جزئیات که در ان مبالغه زیاد بکار رفته و زیبائی صنعت « نینوا » را محقر
ساخته است و این معایب که زاده کثرت جزئیات است در طرح صورت و روی
اشخاص خوب تر بنظر می آید معذالك با وجود معایب خود صنعت آ شوری ،
صنعت خیلی بزرگی است و قرا ریکه رونه گرو سه میگوید (۱) آثار عصر
سر گونی نفوذ عمیقی در مدر سه های صنایع هیکل تراشی هخا منشی و ساسانی
بخشیده است .

(۱) صفحه ٢٨ - ٢٩ تاریخ آسیا جلد اول پاریس ١٩٢١


امادی یا ماد

در فصل دوم ذکر شد که «امادی» مادها و «پارسوا» چطور و چه وقت از کانون حیات و مدنیت آریائی یعنی باختر مرکز آریانای قدیم برآمده یکی در مناطق همجوار سواحل خزر و دیگری در اراضی مجاور سواحل جاگزین شدند و این علاقه‌ها بنام شان «مدیا» و «فارس» معروف گردید پیش ازینکه این دو شاخه مهاجر آریائی به زمین‌های مسکونه خویش رسیده و مستقر شوند بجای آنها در مدیا و فارس خصوص در نقطه اخیرالذکر اشخاص سیاه پوست بومی رهایش داشت چنانچه بقایای آنها هنوز در امتداد سواحل فارس از بین نرفته است. از طرف دیگر چون مرکز مدنیت سامی یعنی بین النهرین متصل این مناطق است و يك سلسله حکومت‌های مقتدر سامی از ٥ هزار سال ق م به اینطرف از اینجا به اراضی دور و نزديك آسیای غربی حاکمیت و نفوذ داشتند انتشار عناصر سامی هم در نقاط فوق امر طبیعی است، بزبان دیگر گفته میتوانیم که مدیا و فارس مابین دو کانون دو عالم، دو مرکز، دو مدنیت مشخص و معین افتاده که یکی آن را با نا مهد ظهور وید و اوستا و «کانون تهذیب آریائی» و دیگر بین النهرین مرکز نژاد و ثقافت سامی است. باختر مرکز آریانای قدیم کانون صاف نژاد و عرق آریائی و اولین مرکز مدنیت کولتور، آئین، سلطنت، ثقافت صاف آریائی بوده که مهاجرین شرقی آن در هند با دراویدی‌ها مخلوط شده اند و مهاجرین غربی آن، آمادی و پارسوا با عالم سامی امتزاج پیدا کرده اند یعنی در مرحله که هنوز قبیله قبیله و عشیره عشیره بودند از کانون آریائی آریانا برآمده و با سیر مهاجرت به کانون سامی نزديك شده رفتند و چون تعداد آنها در مقابل توده سامی کمتر و سلطنت هم قرن‌های متوالی در دست سامی بود تا ایشان بخود


( ٣٤٢ )

آمدند ومر کزیتی تشکیل دادند از پهلوی های مختلف زندگانی زیر اثر نفوذ
سامی آمدند و خصایص خالص آریائی را از دست دادند . چنانچه بهمین جهت
است که مدققین مدت ها در اصل و اصلیت مادها مشتبه بودند بعضی ها ایشان را
احفاد اشوری یا اولادۀ عناصر مختلف سامی میخواندند و بعضی های دیگر که
اوپرت Oppert فرانسوی (۱) هم در آن جمله باشد ایشان را تورانی و از تورانی
های التائی میشمردند ولی آخر معلوم شد که مادها آریائی هستند ولی دوری از
کانون صاف آریائی باختر و قرابت به مر کز حیات سامی و حکومت چندین
قرنه سامی و اختلاط خون بر ایشان تاثیر افگنده و در عرق و ثقافت و دیگر مظاهر
زندگانی آنها اثر بخشیده است .
درین شبهه نیست که مادها قبیله قبیله مهاجرت کرده قرن ها بحیات مالداری
و قبیله وی امرار حیات می نمودند مهمترین قبایل ایشان شش است که بنام های
بوسها Busae پاراتا کنها Paraetaceni ، ستروخانها Struchates اری سانت ها
Arisanti ، بودیها Budii و ماجیها Magi یاد شده اند. این قبایل مدتی پرا گنده
و جدا ازهم زندگانی میکردند و قرار یکه هرودوت شهادت میدهد پیش از ینکه
صاحب مر کز و سلطنتی شوند در قریه های پرا گنده بدون قوای مر کزی
وقوانین و تشکیلات زندگانی داشتند (۲) و ضعیت پرا گندگی مادها
وعدم تشکیلات سلطنتی و مرکز قوای آنها چیزی است که کتیبه های اشوری
بدان روشنی زیاد می اندازد و در موقعش این چیز ها را مفصل تر خواهیم دید
اولین تذکر اسم مادی (ماد) : در آثار و سرود هائیکه محصول کانون صاف
آریائی دو طرفۀ هندو کش است یعنی در سرودهای «ویدی» و اوستائی از امادی
(ماد) اسمی برده نشده لذا ازین کانون رو گردانیده متوجه کانون سامی میشویم

(۱) صفحۀ ١٦٨ جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیرنیا .
(۲) صفحۀ ١٨٩ هرودوت راولسن طبع جدید لندن ١٨٦٢


(٣٤٣)
پیشتر متذکر شدیم که آشوری ها با تیگلت پیلسر اول (١٠٩٠ - ١١٣٠ق م)
بنای پادشاهی را گذاشتند. این پادشاه و چندین نفر جانشینان او باوجود جنگها
و تهاجماتی که هر طرف کرده و از اقوام اسرائیلی و ارمنی در کتیبه های خود نام
برده اند از مادی ذکری نکرده اند و اولین پادشاه آشوری که از ایشان اسم میبرد
«سلمانسار» یا «شلم نصر دوم» آشوری است که بین ٨٥٩ - ٨٢٣ ق م میزیست
و بعد از حمله بر شام و مطیع ساختن عناصر هیتی و ارمنی داخل خاك های مدیا
و فارس هم شده این قطعات را مسخر و ٢٧ نفر امرای «پارسوا» یا «پارسواش»
را اسیر کرد و بعد به اراضی و جلگه ئی که امادی در ان میزیست رخ نمود (١)
به این ترتیب بار اول منابع سامی از اقوام امادی و پارسوا ذکر میکنند و معلوم
میشود که این دو شاخه آریائی تا حوالی قرن ٨ ق م هنوز به زندگانی قبیلوی
و قریه های پرا گنده حیات بسر برده دارای قوا و مرکزیتی نشده بودند و ملك
هر قبیله بر قبیله خود آمریت داشت «و شلم نصر» با تسخیر خاك و اسیر بردن رؤسای
آنها بار اول این دو قبیله آریائی را در حوالی قرن ٨ در کتیبه های خود اسم میبرد
مادها از خلال کتیبه های آشوری: منابعی که تا يك اندازه راجع به ما د
معلومات داده میتواند یکی کتیبه های شاهان آشوری و دیگر نگارشات
هرودوت است که اولی از وضعیت امادی در تحت سلطه سامی ها و دومی عموماً
از سلطنت بومی شان ذکر میکند.
بعد از «شلم نصر» که تذکرات کتیبه های او مبنی بر مادها گذشت تیگلت پیلسر
(٧٢٧ - ٧٤٥ ق م) شاه دیگر آشوری گوید که « زمین نیساآ Nisaa و شهرهای
زمین مادی Madai (مدیا) را گرفتم زمین پارسوا را گرفتم زیکروتی Zikruti
را گرفتم و مدیا را به زمین اشور علاوه کردم» در جنگ نهم بار دیگر بر مد یا
(١) صفحه ٢٨١ History of Antiquity-Evelyn Abbott Vol V London1881
صفحه ١٦٩ ایران باستان جلداول تالیف حسن پیر نیا.


(٣٤٤)

حمله کرد. کتب یهود اظهار میکند که بعد از سقوط سماریا Samaria در ٧٢١ ق م
پادشاه اشوری اسرائیلی هارارا نده در کالاه Chalah (کالج = تورات) و شهرهای
مادها جای داد و چون «سماریا» بدست «سرکن» (٧٠٥ - ٧٢٢) فتح شد
معلوم میشود که انتشار یهودی ها در شهرهای ماد در عصر او صورت گرفته است
چنانچه در کتیبه های خود عین این وقائع را ذکر کرده است و میگوید که خراج گزافی
در سال ٧١٦ ق م از ٢٥ نفر روسای ماد گرفته هیکل های خویش را در وسط
شهرهای آنها بر قرار کرد. يك سال بعد باز بر مادها حمله کرده « دیوکو »
Dayauku و خانواده و ملتش را اسیر گرفته و مجبور نمود که در زمین «امات»
Amat مسکون شوند، برای مواظبت وضعیت مدیا قلعه های جنگی ساخت
و از بیست و دو نفر رؤسای ماد باج گرفت و ٣٦ شهر و حصه «مدیا» را اشغال
کرد و آنها را به آشوری ملحق ساخت يك دفعه دیگر باز در سال ٧١٣ بر علیه
«مدیا» لشکر کشید. «دیوکو» و دیگر روسای آنها را که سر از اطاعت آشوری
کشیده بودند مجدداً مغلوب ساخت. از ٤٥ نفر روسای آنها باج گرفت
٤٦٠٩٠ اسپ و خر و يك تعداد زیاد گوسفندان آنها را ضبط نمود.
«سارکن» در میان شاهان اشوری کسیست که از همه بیشتر بر مادها فشار آورده
خاک آنها را چندین مرتبه پامال کرده و در کتیبه های خود اظهار میکند
که تا آخرین شهر سرحدی شرقی مدیا تمام اراضی آنها را مسخر نموده
به اشوری ملحق کردم.
خلاصه به همین ترتیب سائر پادشاهان آشوری مثل «سنا خریب» Sennacherib
(٦٨١ - ٧٠٥ ق م) و «اشار هادون» Esarhaddon (٦٦٨ - ٦٨١ ق م) و
«آشور بانی پال» هر کدام به همین ترتیبی که گذشت در کتیبه های خود شرح وضعیت
باج گیری و تسخیر اراضی ماد و ضبط اموال و حیوانات آنها را بیان میکنند
و معلوم میشود که بین سال های ٨٥٩ و ٦٥٠ تقریباً دو قرن کامل مادها و پارسی ها


(٣٤٥)

تحت سلطه و تهاجمات آشوری بوده و درین گیر و دارها و لشکر کشی‌ها و بیجا
ساختن اسراء و باشندگان شهرها و آوردن یهودی‌ها بجای آنها و حاکمیت وحشت
ناک عسکری و سیاسی و مدنی، اخلاق و عرف و عادات و مدنیت سامی در میان
مادها و پارس‌ها اثرات عمیق بخشید (۱) و ممیزات سامی را بیش از پیش
در میان آنها متداول ساخت چنانچه اثرات و انعکاس آن در تمام دوره‌های
حیات ماد و فارس از هخامنشی گرفته تا زمان ساسانی و پس از ترها باقی ماند
و عواملی بمیان آورد که اسباب بیگانگی و جدائی و تفرقه آنها از آریائی
های اصلی کانتون آریا ئی آریا نا گردید . علاوه برین از تذکار
کتیبه‌های شاهان اشوری وضعیت زندگانی قبیلوی ماد و فارس و عدم تشکیلات
سلطنتی و دیگر اختصاصات حیات اجتماعی آنها معلوم میشود تا اینکه از فشار
سلطۀ خارجی و ظلم زیاد سامی به تنگ آمده حاضر شدند بهر قیمتی که تمام شود
گرد هم جمع شده و حکومتی از خود تشکیل کنند .
ظهور سلطنت ماد : قبایل شش گانۀ ماد که پیشتر نام بردیم بعد از دوره‌های
طولانی پراکندگی و اسارت بالاخره در حوالی کوه زگروس Zagros و جلگۀ
شرقی آن یکجا شده به اطاعت رؤسای یکی از قبایل خود تن در دادند و ازان
بعد روزگار ایشان رونق گرفت . مرکز اولیۀ حکومت‌شان همدان (اکبتانا)
بوده و بعد ازان به تدریج نفوذ و قوای آنها بطرف شمال تا سواحل بحیرۀ خزر
انبساط یافت و بطرف شمال غرب آذربایجان هم داخل حوضۀ نفوذ آنها شد
و بجانب غرب با ایالات الیپی Ellipi و خرخر Kharkhar به سلطنت آشوری
تماس پیدا کرد و پس از تر خاک آنها به سه حصه منقسم شد:
یکی (مدیا مکنا) یا عراق عجم حالیه دوم (مدیا اتروپاتنه) یا آذربایجان
و سوم (مدیا راکیانا) یا ایالت تهران امروزی به این ترتیب سرحد شمالی آنها
(۱) صفحه ۱۷٤ ایران باستان تالیف حسن پیرنیا ملاحظه شود .


(٣٤٦)

روداراس سرحدر غربی دروازه خزر، و سر حد جنوبی شان پا رس و پشت
کوه بود. دیوکس اولین رئیس ماد است که بصورت غیر مترقبه به پادشاهی رسید
مشارالیه ابتدا بصورت شخص صاحب رسوخی در قریه خود زندگانی میکرد
و گفتگوها و مناقشات اهل قریه خود را از روی امانت و عدالت فیصله مینمود
تا اینکه رفته رفته به امانت داری و عدالت معروف شده و اهالی او را حاکم
یا قاضی مناقشات قومی خود انتخاب نمودند به این صورت از صبح تا شام «دیوکس»
مصروف فیصله مناقشات اهل قریه خود بود و از کار و بار زندگانی خود بازماند
آخر ایشان را جواب داده به کارهای معموله خود پرداخت و چون قانون
و عدالت و نظام اداری در میان اهل قریه و گرد و نواح آن وجود نداشت
اختلافات و جنگ و جدل روز بروز زیاد شده آخر نفری قریه گردهم جمع شده
راجع به مناقشات دعاوی و بدبختی های خود صحبت های طولانی نمودند و علاج
رفع آنرا به این دیدند که برای خودسری و شاهی انتخاب کنند و سروصورت
زندگانی خود را رونقی دهند و چون نام «دیوکس» به عدالت و انصاف مشهور
شده بود او را به پادشاهی قبول کردند. این هم ناگفته نماند که دیوکس
يك دفعه به پادشاهی نرسیده بلكه مالك قريه بوده و به این صفت مورد حمله
آشوری ها قرار گرفته و شاید در اخیر عمر به مقام پادشاهی نایل شده باشد.
زیرا پیشتر ذکر شد که سارگون شاه آشوری «دایوکو» Dayauku را
با تابعینش در ۷۱۵ ق م اسیر کرده به مقام امات Amat نقل داد و در ۷۱۳ ق م
در مقابل «بت دایوکو» Bit Dayauku آشوری ها حملات دیگری کردند
و «بت دیاکو» را دونکر جرمنی «زمین دیوکو» ترجمه کرده است بهرحال
قرار شهادت هرودت، دیوکس مذکور در ۷۰۸ به شاهی رسیده
و تا ٦٥٥ به سلطنت باقی مانده است و به این حساب ٥٣ سال سلطنت
کرده است و چون با مقایسه متن کتیبه های سارگون و نگارشات هرودت تاریخ و


(٣٤٧)

مدت سلطنت دیوکس خوب موافقت نمیکند و ۵۳ سال در آخر عمر يك شخص
از اندازه طبیعی زیاد است بعضی ها حدس میزنند که شاید دیوکس نام خانواده بوده
که دو سه نفر روسا به ماد داده و آخر یکنفر آن به پادشاهی رسیده است.
دیوکس چون به پادشاهی انتخاب شد پایتختی برای خود بالای مادها آباد
کرد و نام آنرا «اکبتانا» گذاشت که امروز همدان شده است. «دیوکس» به
تقلید شهرهای آشوری دورادور شهر هفت دیوار آباد کرد و هر دیوار داخلی از
دیوار بیرونی بلندتر بود و قلعهٔ خود را در میان هفتمین پرده دیوار مخفی داشت این
دیوارها به اصول ستاره شناسی آشوری به الوان سبعه رنگ شده بود (۱) دیوکس
به تقلید اصول آشوری مراسم عجیبی برای دربار خود وضع نموده بود به استثنای
قاصدی که پیش اورفت و آمد میکرد کسی را به دربار و قلعهٔ محفوظ و مخفی خود
نمیگذاشت و هیچ کس حق نداشت که پادشاه را ببیند هر کاری که بود بواسطهٔ
قاصد و به اوامر تحریری اجرا میشد. کسی در حضور او خنده نمیتوانست و خنده
کننده به هلاکت میرسید. علت محکم بندی و مخفی ساختن قصر با دیوارهای
بلند هفت پرده ئی و اجازه ندادن کس به دربار و کناره گیری پادشاه از معاشرت
با اهل دربار و بزرگان قوم را هرودت سوء نیت و قصد رفقا و همقریه های دیوکس
مینویسد و این تعبیر حقیقت هم دارد زیرا چون نظام سلطنتی پیشتر در میان مادها
وجود نداشت و خانواده سلطنتی که مورد احترام همگان واقع شود در میان آنها
موجود نبود و «دیوکس» را یکعده اهل قریه انتخاب نموده بودند و از و هیچ کدام
شان چیزی کمی نداشتند احتمال میرفت که او را از بین برداوند علاوه برین چون
ده نشینان «ماد» مال و حیوانات شان همیشه و لاینقطع مورد حملات و تهاجمات
آشوری واقع بود در محکم بندی شهر «اکبتانا» بیم تهاجم ناگهانی هم مدخلیت
(۱) این نوع رنگ آمیزی را در بابل علامات سیارات سبعه میدانستند و برج معبد معروف
(بیرس نمرود) در بابل به این رنگها ملون بود ولی در همدان رنگ آمیزی های مزبور را
بر حسب تقلید کرده بودند جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیر نیا صفحه ۱۷۷.


(٣٤٨)

داشت . بهر حال چون «دیو کس» مرد با تجربه بود و باریکی وضعیت خود و سوء نیت
اهل قریه خود را میدانست در جمله مراسم تشریفاتی قرار گذاشت که باید احدی
پادشاه را نبیند و به این رویه تصور کنند که شخص شاه از ارکان قبایل و عوام
مردم چیزی بالا تر است .

راجع به اینکه آشوری ها بعد از تشکیل سلطنت ماد از چه دری پیش آمدند
اشاره مختصری میکنیم که باوجودیکه عظمت آشوری در تنزل بود بازهم مادها
و شاه شان دیوکس را آرام نماندند و « سناخریب » به علاقه «الیپی Ellipi» یعنی
کرمانشاه و حوالی آن حمله نموده و اسباب اضطراب ماد ها و حکومت شان را
فراهم کرد و باج را به اصول سابق از ایشان میگرفت .

فرا اورتس و محکوم ساختن قبیله پار سوا : فرا اورتس چون بر تخت پدر
نشست (حوالی ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م) به انبساط نفوذ خویش بالای ماد ها و تحکیم
وضعیت و سلطنت خویش مصروف شد زیرا مادها باوجود تشکیل سلطنت باج
گذار آشوری بودند و تهدید تهاجمات آشوری از سر آنها کم نشده بود از کار
های عمده این پادشاه ماد مطیع ساختن قبایل پار سوا است که با تمام شعبات
عشایری خویش در منطقه خشك و با حرارت سواحل خلیج پارس متفرق و باشان
زندگانی داشتند . پارسوا كه از ان بیان مفصل تر صحبت خواهیم
كرد از روی عرق نسبت به ماد سست عنصر و ملایم طبیعت تر بودند و چند
قرن فشار و استبداد وحاكميت آشوری ایشان را ضعیف تر ساخته بود
«فرا اورتس» ازین وضعیت مساعد استفاده کرده آنها را مطیع خود و دولت ماد ساخت
چون با فراورتس و تابعینش مادها قوی تر شدند و قرار گفته «سرسر سیاکس»
«از مدت مدیدی با ینطرف کدام درس سختی از طرف آشوری ها به ایشان داده نشده
بود و محتملا در اثر کامیابی و فتوحات خود بر پارسی ها غره شده بودند» (۱)

(۱) صفحه ۱۲۴ تاریخ فارس به انگلیس تالیف سرپر سیاکس .


(٣٤٩)

از دادن باج خود داری کردند در فرصتيكه « آشور با نی پال » از کارهای عیلام
و بابل و مسایل داخلی آشوری فراغت یافته فرا اورتس با غرور فتح پارس جدی
شده بر آشوری حمله کرد ولی شکست مدهش خورده و خودش هم بقتل رسید .
سيا كزاسيس : این شخص به ٦٣٣ به پادشاهی رسیده و تا ٦٨٥
سلطنت کرد مشارالیه از شکست های تلخ « فرا اورتس » درس عبرت گرفته
در صدد بر آمد که اوضاع داخلی ماد را اصلاح کند زیرا با آنچه که بود و آنچه
سلطۀ آشوری مخصوصاً شکست اخیر فرا اورتس و غلبۀ آشور بانی پال وارد کرده بود
امکان نداشت که دولت نوتاسیس ماددوام کرده بتواند لذا بلا وقفه به فکر
اصلاحات خود افتاده و چون میدانست که سپاهیان قومی ماد به هیچ صورت
با قشون مرتب و منظم و ور زیده آشوری مقابله نتوانسته و کاری از ایشان
ساخته نمیشود اول از همه بفکر تشکیلات عسکری افتاده و به تقلید نظام آشوری
دسته های پیاده و سوار مجهز با تیر و کمان و نیزه بمیان آورد.چون صاحب قوای
مرتبی شد بر «آ شور بانی پال» حمله کرد وشهر « نینوا » پایتخت آ شوری
را محاصره نمود .
ظهور وحملۀ سیتی ها یا اسکائی ها : وضعیت مادها و آشوری ها به این شکل
رسیده بود که اقوام اسکائی که اصل موطن آنها در شمال شرق آمو دریا بود
باموج خروشان بطرف مدیا رفته در اذر بایجان ریختند و وضعیت دوحریف
مذکور را بکلی منقلب کردند . مادها با این پیش آمد وضعیت خود را بین دو قوه
آشوری واسکائی مواجه با خطراتی کردند و چون خاك خود را زیر خطر تهاجم
دیدند از محاصرۀ« نینوا » دست کشیده بغم جان خود شدند و سوار کاران اسکائی
با تیزی باد و سر پنجۀ فولادی نظام قوای ماد را به سرعت از هم شکستند و چون
آشوری ها هم ضعیف و مشرف به زوال بودند قوای شاه ایشان آشور بانی پال
را هم مضمحل ساخته تا کنار سواحل بحر مدیترانه پیش رفتند . مادها که بعد


( ٣٥٠ )

از قرن ها اسارت نزديك بود که از سلطه آشوری خلاص شوند زیر نفوذ و آمریت
اسکائی ها آمدند و امکان داشت که باز مدتهای مدیدی اسکائی ها بر آنها
حکومت کنند ولی خدعه و مکری بکار برده و خود را ازین ورطه نجات دادند تفصیل
اینکه مادی Madyes شاه اسکائی ها را با سران قوم سیاگزارس پادشاه ماد مهمان
کرده بعد از صرف مشروب در عالم مستی آنها را بقتل رسانید و اسکائی ها را به
حیله بی سروسر کرده ساختند . مقارن به این زمان یعنی در ٦٢٦« آشوربانی پال»
آخرین شاه آشوری وفات نمود سیاگزارس در حوالی ٦٢٠ بر اسکائی هائی
که در مدیا ماندند غالب شده و در آن خطه صاحب نفوذ گردید و از موقع مساعد
و راه صافی که اسکائی ها تهیه نموده بودند استفاده نموده بطرف غرب تا
هاليس Halis پیش رفت « نابوپولاسار» Nabopojassar نايب الحکومه آشوری
در بابل که اصلاً بابلی بود با پادشاه ماد همدست شد . در آسیای صغیر امرای
« لیدی » از هرج و مرج واقعات و آمدن اقوام قاهری استفاده کرده و با مادها
در آویختند و ٥ سال جنگ کردند آخر «نابوپولاسار» به آرزوی اینکه مادها را
متوجه « نینوا » کند بین ایشان ولیدی ها صلح کرد و آخر « نینوا » در عصر
سلطنت « آشور ایدیول ایلی» Assur idil ili در اثر حمله مشترکه بابلی ها ومادها
سقوط کرد . بابلی ها با مادها بنای خویشی و قرابت را گذاشتند و از این راه هم
بار دیگر اختلاطی در عرق مادها تولید گردید .

استیاك : استیاک آخرین پادشاه ماد است که بعد از ٥٨٤ ق م بجای
سیاگزارس بر تخت نشست اگر چه دوره سلطنت او به آرا میگذشت بازهم
در آخر رعیت خصوص عناصر پارسوا از او خوش نبودند . موضوع انتقال قوا
وسلطنت از مادبه پارسوا واضح معلوم نیست جز افسانه ئی که هر ودوت نقل کرده
و در اکثر کتب آنرا تکرار کرده اند . مطابق به این افسانه در اثر خوابی که
استیاک دیده بود چنین می پنداشت که در خانه دختر او فرزندی متولد


(٣٥١)
خواهد شد که تمام اقتدار و سلطنت به دست او خواهد آمد ازین جهت استياك
نمیخواست که دختر خود را به کدام مرد نیرومند ماد دهد بلكه در صدد افتاد
که از میان قبایل سست عنصر پارسوا مرد ملایم طبیعتی را پیدا کند که فرزندش
مصدر کار بزرگی شده نتواند . چنانچه « كمبو جه » یا کمبیز پارسی را
پیدا کرده و دختر خود را به او داد و وقتی که در خانه او فرزندی متولد شد
بازهم از او در اندیشه بود و به همین مناسبت چون نواسه اش تو لد شد او را
به « هر پاژ » نام یکی از اشخاص خاندانی و طرف اعتماد خود داد تا بقتل رساند
ولی چون در همان شب در خانه عیال این مرد « اسپاکو » پسر مرده تولد شده
بود « هر پاژ » نواسه « استيا گ » را در خانه نگه کرده و پسر مر ده خود را
در جنگل دفن کرد به این صورت نواسه استیاگ مخفیانه بزرگ شد و همان
سیروسی گردید که به كمك خود مادها سلطنت شان را بر انداخت .


پارسوا - پارسواش

فارسی ها

در فصل دوم موضوع مهاجرت قبایل «پارسوا» مانند «امادی» از کانون
آریائی باختر مرکز آریائیای قدیم بطرف غرب واستقر ار آنها در جنوب
خاک های مدیا گذشت ایشان به ترتیبی که در صفحات پیشتر شرح دادیم
مانند مادها از ۶۵۰ ق م تا ۸۵۹ ق م تقریبا دو قرن تحت سلطه و حاکمیت آشوری
بودند . سپس مادها برایشان سلطنت کردند تا اینکه از تحت نفوذ آمریت آنها هم
خلاص شده و به تشکیل سلطنت پرداختند و تمام خاک هائی که عبارت از ایران
کنونی باشد بنام شان معروف شد . پارسوا باقبایل وعشایر مربوطه خود
که پایان تر ازان بحث خواهیم نمود در میان عناصر بومی سیاه پوستانی که
تا حال بقایای آنها در امتداد سواحل فارس موجود است و بعضی اقوام دیگر
منتشر شده وقرن های طولانی بدون نام و نشان به حیات مالداری وزمین داری
در قریه های خود زندگانی داشتند . همان طوریکه در مورد مادها ذکر کردیم
راجع به نام و نشان وهست و بود پارسوا منابع صاف آریائی سرود های ویدی
واوستائی چیزی نگفته و مجبور هستیم که به کانون سامی و کتیبه های شاهان
آشوری مراجعه کنیم .
منابع آشوری که با ر اول در حوالی قرن ۹ ق م از ین
قوم نام میبرد ایشان را بنام « پارسوا » ذکر کرده و از خلال نگارشات
کتیبه های آنها معلوم میشود که ایشان دسته دسته و عشیره عشیره بودند .
اولین پادشاه اشوری که نام ایشان را میگیرد «سلما نسار» یا «شلم نصر دوم»
است و میگوید که در ۸۳۳ از ۲۷ نفر سران پارسوا باج گرفت . دفعه دیگر


(٣٥٣)
در زمان تیکلت پیلسر دوم ۷۲٧ ـ ٧٤٥ ق م تذکاری از پارسوا بمیان آمده مشارالیه بعد از اشغال شهرهای مادی Madai (ماد) اراضی پارسوا را هم اشغال کرد. سپس «اشر هادون» Esarha ddon بر پارسوا وخاك مسكونه شان تسلط یافت و قراریکه منابع عبرانی شهادت میدهند مشارالیه پارسی ها و «دی ها» Dai یعنی داها Dahas را به Samaria «سماریا» نقل داد چون قبایل پارسوا در موقع اعتلای اشوری و در نظر پادشاهان آنها به مراتب از قبایل مادی اهمیت تر بود و آنقدر واجد قوا و نیرو و اهمیتی نبودند که پادشاهان مغرور آشور به مطیع ساختن سران و باج گرفتن امرای آنها فخر کنند با وجود تهاجماتی که بر خاك ایشان کردند و ۲٧ سر کردگان آنها را مطیع نمودند آنقدر زیاد در کتیبه های خود از آنها حرف نزدند و ایشان را همیشه تحت الشعاع و در ضمن شاخهٔ بزرگتر و قوی تر «ماد» قرار داده اند چون ماد ها از نقطه نظر بعضی عوامل نژادی ، خواص روحی و تشکیلات زندگانی و روحانی وغیره بر پارسوا برتری داشتند و قسمت های حاصل خیز و آبادتر هم نصیب آنها شده به نظر اشوری ها مادها نسبت به پارسوا مهم تر می آمدند و به عشایر اقوام اخیر الذکر چندان اهمیتی نمیدادند . قبایل پارسوا بعد از تحمل دورهٔ سلطهٔ آشور ، مدت دیگر مطیع اوامر شاهان ماد ماندند زیرا از زمان فراورنس ( ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م ) دومین پادشاه ماد که ایشان را مطیع ساخت تا اخیر دورهٔ سلطنت استیاگ پارسی ها تحت سلطه و نفوذ سیاسی مادها بودند و از روی مدنیت همان نفوذ اشوری بود که چند قرن بصورت مستقیم و مدتی هم با مادها بصورت غیر مستقیم و بالواسطه آنها و زندگانی شان را زیر تاثیر گرفته بود .
هخامنشی و دیگر عشایر و قبایل پارسوا : بیشتر ذکر کردیم که پارسوا هم عشیره عشیره و قبیله قبیله بودند و بشکل قبیلوی حیات بسر می بردند. «اگزنفون» Xenophon تعداد قبایل آنها را ۱۲ و هرودت ۱۰ می نویسد که شش آن


(٣٥٤)

مسکون و زمین دار بودند و چهار دیگر حیات بدوی و کوچی بسر می بردند .
و قرار ذیل اند : شش قبیلۀ اولی :
پاسار گاد - مرفیان - ماسپیان ، پانتالیان ، وروسیان ، گرمانیان .
چهار قبیلۀ کوچی : دانی ها Daans ، مردیان Mordian دروپیک ها Dropicans
و ساگارتیها Sagartians چون قبایل مذکور باز از حیث درجه و اهمیت بین خود
فرق داشتند ، مهمترین آنها سه قبیله اول الذکر پاسارگاد، مرفیان و ماسپیان
بودند و در میان اینها هم قبیلۀ پاسارگاد بر دیگران برتری داشت . ناگفته نماند
که «پاسارگاد» تنها اسم قبیله ئی بلکه اسم اولین پایتخت آنها هم بشمار میرود
که «استیفن» بیزانتی آنرا «پاسارگادی» خوانده «و خیمه گاه پارسیها»
ترجمه نموده و شکل اصلی آن شاید قراریکه « کنتوس کرتیوس Quntus
curtius میگوید پارسا گادی Parsagadae بوده باشد (١) که محل آنرا
در مقام « مرغاب فارس» تعین نموده اند .
بهر حال «پاسارگاد» مهمترین قبیلۀ پارسوا است و هخامنشی عشیرۀ کوچکی
ازین قبیله است که از میان آن شاهان پارس ظهور کرده اند و اصلاً هخامنش
هم اسم رئیسی بوده که عشیره اش هم بنام او شهرت یافته است .
وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس : پیشتر ذکر شد که قبایل پارسوا مدتی
تحت سلطۀ اشوری و بعد از عصر فراورتی تحت نفوذ و آمریت مادها آمدند .
از وضعیت قبایل پارسوا درین دوره ها چنین معلوم میشود که برخلاف ماد برای
احراز آزادی و تشکیل حکومت اقدامی نکرده و خصوص بعد از ینکه آمریت
و اداره بدست شاهان ماد افتاد پارسیها سراسر منقاد و فرمان بردار بودند
تا اینکه کوروش بواسطۀ استیاگ سلطنت ماد را برانداخته و سلسلۀ هخامنشی
را بنیاد نهاد .

(١) صفحه ٢١٠ جلد اول «راولسن هرودت» لندن ١٨٦٢


(٣٥٥)

میگویند که قبایل پارسوا پیش از ینکه به سلطنت برسند کار های قبیلوی
خودرا بصورت يك جرگۀ قومی و قبیلوی اداره میکردند و بعد از ینکه صاحب تشکیلات
اداری شدند بازهم قوۀ اجرائیه بدست هفت نفر اعضای قبایل هفت گانه بود
که پاسارگاد در میان آنها مقام مساوی بادیگران داشت. بسان یا مروز زمانه
نمایندۀ قبیلۀ پاسارگاد درمیان سائر اعضای قبایل و عشایر مقام اولیت حاصل
کرد و هخامنش نام رئیس عشیرۀ كوچك پاسارگاد امتیاز سلطنت محلی را به
خاندان وعشیرۀ خود مخصوص نمود رؤسای قبایل دیگر اگرچه مطیع او شدند
بازهم دارای یکعده امتیازاتی بودند. حق مشوره در هر امری داشتند و در هر موقع
نزد شاه رسیده میتوانستند راجع به شخصیت مبهم هخامنش واینکه چطور به
یا به نفوذ رسیدچیزی در دست نیست. تنها میتوان گفت که قبایل متفرق و پریشان
پارسوا را جمع کرده و در اصلاح روابط آنها بامادها كوشش كرد آمریتی هم
که داشته كاملاً جنبه محلی داشت که در يك علاقۀ بسیار خورد محدود بود
چنانچه این وضعیت مدتها بعد از هخامنش تا زمان سلطنت سیروس که اولین
مرحلۀ تاریخی هخامنشی است دوام نمود و چند نفر شاهان محلی تا زمان قبل
از کشف کتیبه «نابو نید» شاه بابل نام ونشان وهست وبود شان را کسی نمیشناخت
و از روی « لوحه سیاه» پادشاه موصوف بنام «چشپش» و «کوراخ» و «کمبوجیه»
بمیان آمدند از جمله همین روسای قبایل یا امرای محلی بشمار میروند که هیچ
ماخذ دیگر از ایشان سراغی نمیدهد و همین اشخاص است که بعضی افسانه سرایان
نظر به عدم معرفت تاریخی به شاهان کیانی نسبت داده و کارنامه های دودمان
کیانی را که خانوادۀ کاملاً عليحده و از سلالۀ پادشاهان مقتدر مرکز آریانای
قدیم میباشد ومن حيث زمان ومكان مابين آنها فاصله بعید است به چشپش ها
یکعده امرای محلی نسبت میدهند . بهر حال از « هخامنش » رئیس قبیله که
هخامنشی ها بنام او یاد میشوند تا زمان ظهور سیروس یا کوروش كبير تاريخ


(٣٥٦)

هخامنشی ها چندان روشن نیست و امرای آنها سراسر جنبهٔ محلی داشته
و باکوروش اصل مرحلهٔ تاریخی آنها شروع میشود و چون خود سیروس هم
در چند سال اول سلطنت تنها شاه علاقه «شوش» و یا انزان شاه فارس خوانده
میشد آنچه را که به دوره های پیش از او نسبت دادیم بخوبی تائید میکند.
سیروس و احفاد او : عصر تاریخی :
با استیاگ آخرین شاه ماد و افسانه هائیکه هرودوت نقل میکند دیده شد
که چطور سلطنت از «ماد» به «پارسوا» منتقل شد. از دختر «استیاگ» مادی
و « کمبوجیه» پارسی شوهرش ، پسری تولد شد موسوم به «سیروس» که خلاف
آرزوی پدر کلانش استیاگ کشته نشده و در خانه «هرپاژ» کلان شد میگویند
که روزی پدر کلانش او را در میان اطفال شناخته از «هرپاژ» سخت رنجید و به
عنوان انتقام ، فرزند او را مخفی بدست آورده و گوشت او را در ضمن مهمانی
به او خورانید و در آخر مجلس سر و اعضای او را به پدرش نشان داد. «هرپاژ»
اگرچه بظاهر چیزی نگفت بدل کدورت زیاد نسبت به شاه ماد پیدا کرده و با
سیروس که جوان شده بود بنای دوستی و مکاتبه را گذاشت و او را بجنگ شاه
«ماد» تحریک کرد و از میان خود مادها برای او طرفدارانی پیدا کرد. و چون
در ٥٥٣ سیروس با قشونی به شاه ماد حمله کرد و استیاگ غلطی دیگری نموده
برای مقابلهٔ سیروس قشونی بدست «هرپاژ» داد اخیرالذکر که منتظر ورود چنین
روز بود با سیروس همدست شده هر دو به اتفاق هم در ٥٥٠ ق م سلطنت ماد ها
را برانداختند و «هرپاژ» تمام قشون ماد را را به سیروس تسلیم نمود .
سلطنت انشان یاسوزیبان یا شوش: واقعهٔ تسلیم شدن استیاگ و کامیابی سیروس
اولین وهلهٔ حقیقی تاریخی هخامنشی است که وقوع آنرا کتیبهٔ «نابونید» تائید
میکند و ازان واضح استنباط میشود که سلطنت هخامنشی درین وقت محض
يك حکومت محلی بوده و دایرهٔ وسیعی نداشت زیرا سیروس در ٥٤٩ بعنوان شاه


( ٣٥٧ )

«انشان» یا «سوزیان» یاد شده و تمام منطقه حکمفرمائی او عبارت از علاقه شوش بود و بس . این وضعیت تا زمان فتح اکبتانا (همدان) در ٥٥٠ دوام کرده و بعد آن سیروس در ٥٤٦ «شاه پارس» خوانده شده و معلوم میشود که در عرصه سه سال دایره نفوذ او از سوزیان به فارس سرایت کرده است .
وقایع محاربات هخامنشی ها با مادها که در بابل و لیدی بودند زیاد است و ازان در اینجا صرف نظر میکنیم همین قدر متذکر میشویم که سیروس بر همه ایشان غالب شده و اراضی متعلقه شان هم به تصرف هخامنشی ها در آمد . آنگاه سیروس به طرف شرق به تهاجم خاك های آریانا متوجه شد و ٦.٥ سال از ٥٤٥ تا ٥٣٩ مصروف جنگ با قوا و نیروی ملی مملکت ما بود تا اخیر حیات خود را بر سر آن باخت چنانچه شرحش بیان می آید .
حوادث اخیر سلطنت سیروس خیلی پرهنگامه و اضطراب بخش بود اگرچه موسس خاندان هخامنشی آخر در طی جنگ های کشور ما بقتل میرسد لیکن جزئیات پوره معلوم نیست که در کدام گوشه آریانا کشته شده است .
ستزیاس Cetesias مینویسد که سیروس در جنگ «دربيك ها» که پادشاه آنها «امورایوس» نام داشت کشته شد مشارالیه شرح این حادثه را چنین مینویسد که سیروس چون با سواره نظام خود برانها حمله کرد «دربيك ها» را محصور نمودند و یکی از ایشان تیری بر او افگنده و هلاکـش نمود. رپسن Rapsan دربیک ها را قومی میداند که در سرحد افغانستان وهند مسکون بودند هرودت میگوید که سیروس از دست مساجت ها در شمال اکسوس کشته شد . بهر حال واقعه هر طور بوده سیروس در جنگ های اقوام سلحشور آریانا یا در علاقه سمت شرقی و یا در شمال مملکت ما بقتل رسیده است .
کمبوجیه : بعد از قتل سیروس کمبوجیه یا کمبیز که در زمان حیات پدر هم در امور مملکت داری با او شريك بود در ٥٢٩ بجای پدر نشست ولی باتو صیه ها


( ٣٥٨ )
که نموده بود پسر دیگر ش که از کمبوجیه خور دتر بود و بارديا نام داشت
و مورخین كلاسيك اورا سمر ويس گويند و حکمران اراضی مفتو حه خوارزم
پارتیا - كرمانیا بود کمافی السابق بجای خود نایب الحکومه ماند بزبان دیگر
اگر چه شاه رسماً كمبوجیه بود اراضی مفتو حه سیروس بدست دو پسر او
اداره میشد . چون این دو برادر با یکدیگر اعتماد نداشتند و از نفوذ یکدیگر
می ترسیدند کمبوجیه وقتی که به مصر قشون کشی داشت از ترس اینکه مبادا
باردیا در شرق در خاک های متصرفه مذکور اعلان سلطنت کـند اورا مخفیانه
طوری در ٥٢٦ بقتل رسانید که حتی مادر و خواهران او هم خبر نشدند و آنگاه
روانه مصر گردید
قراریکه هرودت مینویسد یکنفر مغ موسوم به گوما تا Gaumata که خیلی
به باردیا شبیه بود از مصروفیت کمبوجیه به مصر و کشته شدن سری «باردیا»
استفاده نموده بنام باردیا اعلان شاهی نمود کمبوجیه از اضطراب خبر این واقعه
خود کشی کرد و گوماتای مغ چندی حکومت نکرده بود که سراو کشف شده
مردم بر او شوریدند واورا هم بقتل رسانیدند
داریوش و احفا داو : چون قبل از داریوش از نقطه نظر اداری دو لت
هخامنشی اساسی نداشت و قتل باردیا و گوماتا دران هرج و مرج بیشتری تولید
نموده بود مرد مان اراضی مفتو حه درهیچ نقطه ئی از سلطه و حکومت آنها
خوش نبوده در صدد احراز آزادی بودند .
داریوش بعد از آرام ساختن نقاط فوق جنگ هائی با سیتی ها
یا اسکائیها هم نمود و این اقدام کار او را بطرف غرب كشال تر ساخته
با یو نانی ها در ولایت تراس Thrace ومقدونیه مصادف ساخت که تذکار وقایع
آن خارج نگارشات ماست .
داریوش به تعقیب خط حرکت سیروس بطرف شرق در آریا نا فتوحات مزیدی


(٣٥٩)

کرد که در ذیل واقعات عصر داریوش علیحده می آید .
باقی احفاد او : بعد از داریوش اول پسرش خشایارشا که یونانیان بنام
اکزر سس یاد نموده اند در ٤٨٥ ق م به سلطنت رسید وعسکر بزرگی برای جنگ
یونانی ها فرستاد و پایتخت آنها را آتش زد و انتقام گیری یونانی ها در زمان
اسکندر از همین جهت شروع شد بعد از خشایارشاه اردشیر اول ٤١ سال سلطنت نمود
درین وقت شخصی موسوم به ویستاسپه یا هشتاسپه در باختر دعوی سلطنت کرد
این شخص بلاشبهه از احفاد همان دودمان نجیب باختری است که سلطنت باختر
و کل آریانا قرن های متوالی ارث پدران او بود و هیچگاه در دورهٔ تسلط بیگانه
او و همثال او آرام ننشسته بودند ویستاسپه نه محض اعلان پادشاهی کرد بلکه
قوهٔ کافی هم از هموطنان خود تمرکز داده بود چنانچه اردشیر وقتی که برای
مقابلهٔ او به طرف باختر آمد محاربه مدت دو سال طول کشید و آخر با زيك دفعه
دیگر جنگ به مفاد دشمن تمام گردید ویستاسپه کشته شد .
بعد از اردشیر اول يك پسرش بنام خشایارشا دوم مدت ٤٥ روز و بعد از او
برادرش اوکس Ochus نام به عنوان داریوش دوم در ٤٢٤ ق م و سپس اردشیر دوم
و سوم و بالاخره داریوش کودومانوس Codomannus بعنوان داریوش سوم
در ٣٣٦ ق م به سلطنت رسید .
درین وقت که جام صبر اهالی مفتوحه لبریز شد بود و شاه هم شخص سست عنصر
و بی اراده بود ضعف عمومی در ارکان دولت هخامنشی مستولی شد. با وجودیکه حکام
نقاط مفتوحهٔ آریانا همه از نجبای خود کشور بود بازهم در دورهٔ سلطنت هیچ
يك از شاهان هخامنشی نبود که میلان به سرکشی و احراز آزادی نشان نداده باشند
تا اینکه بالاخره عصر داریوش سوم فرا رسید . درین وقت حکمرانان ولایات
مفتوحه به اندازهٔ قوا و نفوذ پیدا کرده بودند که حکمرانی و اداره در خانواده های
آنها ارثی شده بود و حکومت مرکزی هخامنشی آنقدر توانائی نداشت که


(٣٦٠)

ایشان را بر طرف کند. پنجاب - سند کاملا از تحت سلطه بیگانه خلاص شده بود
در نقاط مختلف آریانا امرا هر کدام، مخصوص «بسوس» حکمران باختر اقتدار
و حیثیت بلندی پیدا کرده بود و این وضعیت حتی در خود خاکهای مدیا و فارس
در اراضی نزدیک بحیرۀ خزر دیده میشد .
درین وقت واقعۀ بزرگ دیگری در غرب یعنی در یونان نشئت کرد که در نتیجۀ
آن دولت هخامنشی بکلی از بین برداشته شد بعد ازینکه فیلیپ در سال های
٣٣٦ ـ ٣٥٩ ق م مقدونیه را بر سایر ولایات مرکزیت داد در ۳۳۷ مجلسی
از نمایندگان تمام ولایات تشکیل نموده یونانی ها را به جنگ هخا منشی
و انتقام گیری از ایشان تحریک نمود. اگرچه عساکر برای تعمیل این نظریه
در حیات خود فیلیپ آماده شده بود لیکن مشارالیه درین ضمن بقتل رسیده و قشون
یونانی به سرکردگی پسرش اسکندر داخل خاك هخا منشی شد بعد از دو سه
مقالۀ مختصر قوای هخامنشی از هم پاشیده و داریوش سوم سوی باختر فرار نمود
درین وقت فرمان روایان باختری، هری، در انجیانا بهم متفق شده و جنبش
بزرگ ملی سرتاسر آریانا را فراگرفته بود داریوش در سرحدات کشور ما
در هیر کانیا به این جنبش برخورده و از دست بسوس رئیس قوای ملی کشته شد
بسوس پس از «دارای سوم» به باختر برگشته و اعلان سلطنت نمود .


آریانا و هخامنشی ها

در فصل گذشته دیده شد که باختر مرکز آریانای قدیم همان طور یکه کانون صاف نژاد آریائی بود و مدنیت وتهذیب آریائی در اینجا نشو و نما یافت اولین نظام سلطنتی آریائی هم در اینجا بمیان آمده وقرن های متوالی در زمان حکمرمانی دودمان پارا داتا (پشادیان) و کاوی (کیانی) و اسپه و بعدها همیشه باختر مرکز مقتدر ترین سلطنت آریانا بشمار میرفت وزمانی که این سلاله های با عظمت و جلال در آریانا حکمفرمائی داشتند قبایل ماد و پارسوا باعشایر و شاخه های خورد و ریزه خود مثل پاسارگاد و هخامنش وغیر. اول به زندگانی ده نشینی وقبیلوی و بعد به اسارت اقوام سامی می زیستند و شاخه های پارسوا که هخامنشی هم دران جمله است مدت دیگری مطیع مادها بودند .
در زمانیکه هخامنشی های قبیله پاسارگاد به ترتیبی که ذکر شد به اقتدار رسیدند سلطنت در آریانا سقوط نکرده بود بلکه کما فی السابق دامنه آن دوام داشت وهمیشه آریانا رها یشگاه مردان وزما مداران بزرگ بوده و حتی معاصر خود هخامنشی و بعد از ایشان در زمان هنگامه اسکندر حیات داشتند نیرومند و قوی بودند ، نفوذ واعتبار داشتند ، حکمفرمائی و آمریت می نمودند چنانچه ٥-٦ سال جنگ های سیروس ، وچندین سال ، محاربات داریوش و ٤ سال مقاومت و مقابله با قوای مقتدر یونانی که هخامنشی ها یکسالی هم دم آنرا گرفته نتوانستند بزرگترین شاهد این مدعا است ولی چون متاسفانه مدارک صحیحی عجالتاً در دست نیست که بصورت مسلسل نام و کارنامه های هر کدام از شاهان آریانا را ذکر کند مسئله قدری در تاریکی مانده است ونباید تصور شود که هخامنشی ها بدون مقابله با کدام پادشاه و حکمفر مائی


( ٣٦٢ )

داخل آريانا شده است . طبیعی نیز وی شاهان مقتدر آریا نا مقارن زمان هخامنشی ها ضعیف شده درین شبهه نیست و اگر اینطور نمیشد چرا هخامنشی ها جری میشدند ولی یککر از بین نرفته بودند چنانچه صحت این وضعیت را عکس العمل هائی که در مقابل تهاجمات آنها بعمل آمد تائید میکند .

از میان شاهان هخامنشی آنکه اول بفکر تهاجم خاك آريانا افتاد سیروس است که بعد از يك رشته محاربات بطرف غرب در بابل و لیدی بجانب شرق فارس رخ نموده بنای تجاوز را بر خاك ما گذاشت . جزئیات حملات سیروس و مقابله های زعامداران و نیروی ملی ما پوره معلوم نیست روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که وطن داران ما در مقابل متهاجم ٥ - ٦ - سال دفاع کردند و این اشاره خودش واضح نشان میدهد که نسبت به اراضی غرب فارس مثل بابل و لیدی وغیره نیروی مقابل آريانا قوی تر بود تا توانست دشمن را ٥ - ٦ سال مشغول سازد . مورخین مینویسند که سیروس در محاربات شرقی دچار مشکلات زیاد شد بهر حال باختر، درا نژیان ستا گیدیا گندار تیس (١) یعنی باختر سیستان هزاره جات - کندهارا بدست او مفتوح شد، سپس بر اسکائی ها که در ستا گستانا، سیستان بودند هم دست یافت و از آنجا به مکران بلو چستان توجه نمود و در قسمت های ریگستانی جنوب غرب سیستان تلفات زیاد داد .
میگویند که سیروس در حمله کاپیسا تلفات زیاد داد و از غیظ در خرابی آن کوشش زیاد کرد . پوره معلوم نیست که در کاپیسا که بر علیه سیروس مقابله میکرد چون این محل پیش از هخامنشی تا زمانه های کوشانی ها مرکز صفحات جنوب هندوکوه بشمار میرفت احتمال زیاد میرود که یکی از پادشاهان محلی در انجا مرکزیت داشته و در مقابل سیروس استاد گی نموده باشد .
بهر حال سیروس هخامنشی در کاپیسا مقاومت خیلی شدیدی دیده و این مقاومت

Gandartis - Sattagydia -Drangian(1)


(٣٦٣)

در مقابل موسس دولت هخامنشی بدون اداره کدام سر کرده و پادشاه مقتدر نمیشود
اگر چه سیروس حاشیه غربی و بعضی حصص صفحات شمال و حتی قسمت های
جنوب شرقی آریانا را هم فتح نمود ولی این فتح به قیمت جان او تمام شد.
یعنی یا « در بيك عا » کار بین ایشان از طوایف شرقی آریانا میداند او را بضرب
تیری هلاك ساخت و یا در صفحات شمال در مرغاب کشته شد

پوره معلوم نیست که بعد از سیروس تا زمان داریوش وضعیت هخامنشی ها
در آریانا چطور بوده از قشون کشی های مجدد داریوش و جنگ های چندین
ساله او معلوم میشود که فتوحات سیروس نتوانست سلطهٔ هخامنشی را در آریانا قائم
سازد چنانچه تا آخر با او جنگیدند و او را کشتند بعد از مرك او طبیعی آمریت
بدست شاهان محلی بود اگر چه باردیا پسر كوچك خود را هم زمانی نایب الحکومه
ساخته ، دولی مناقشه هائی که ما بین او و برادرش بود به آرامی خاطر حکومت
نتوانسته و خود امرا و روسای محلی تمام اقتدار و نفوذ را در دست داشتند تا اینکه
شاهی فارس به داریوش اول رسید .

مشکلاتی که برای داریوش در تمام نقاط مفتوحه و مخصوصاً در آریانا عرض
اندام نمود بیشتر اشاره شد لشکر کشی های او دفعه دیگر در آریانا ثابت میکند
که تهاجمات سیروس جز آمد و رفتی درین کشور کوهستانی نبود که پس رفتن
آنهم صورت نگرفت داریوش بالشکری کشی های خود دامنه فتوحات را نسبت
به سیروس وسعت بخشید و علاقه سند را نیز فتح کرد میکویند داریوش تحت
ریاست يكنفر یونانی موسوم به سیلاکی Sylax هیئتی فرستاده بود که از راه
دریای کابل به سند واصل شدند و معلوماتی در دلتای سند بدست آوردند
برای اینکه باشندگان آریانا بیشتر مزاحم او نشوند خاك مملكت را بيك عده
ولایات تقسیم کرده و در هر کدام حکمرانانی چه از طرف خود و چه از میان خود اهالی
بر گماشت و باج و محصولاتی بر هر حصه علیحده تعین نمود . این وضعیت در زمان
اولاده او خشایار شاه وارد شیر اول وغیره تا زمان داریوش سوم دوام داشت .


فصل پنجم
حصه اول
لشکر کشی‌های اسکندر
از مقدونیه تاهایرکانیه

اسکندر مقدونی: اسکندر پسر فلیپ دوم و فلیپ پادشاه مقدونی بود. مقدونیه
در قسمت شمالی شبه جزیره بالقان در شمال یونان واقع و دارای جلگه های
وسیع و کوهستان‌های رفیع می‌باشد . منطقه کوهستانی جای پرورش گله و رمه
و جلگه‌ها موضع کشت و زراعت است . مردمان مقدونیه قوی البنيه و نمو مند
اخلاق شان خشن و درشت و سلحشوری‌شان بیشتر بود ازینرو یونانی‌ها ایشان‌را
از خود شمرده نیمه وحشی می‌خواندند .
فلیپ مردی لائق و کار آگاه بود . بزودی مملکت خود را از اضطراب
و تشویش رهائی بخشیده بنیهٔ شانرا قوی گردانید . چندين سال بعد بنا بر حمایت
مقدسات یونانی در دل یونانیان جای گرفت . و مقصدش این بود که خود را بسپهسالاری
کل یونان بر گزیند . باین مقصد در محل « کرونه » بتاریخ ۳۳۸ ق م بر آتنی‌ها
غالب آمد و پرچم استقلال یونانیان پائین کرده شد . در نتیجه پادشاه مقدونیه
پادشاه کل یونان معرفی گردید . در پیشنهادی که بنا بر لزوم جنگ با آسیا نمود
موفق شد و نمایندگان جميع بلاد یونان او را سپهسالار خود خواندند .
فلیپ تدارکات حمله بر آسیا را در سال ۳۳۶ ق م تمام کرد و جنرالهای خود را
گماشت که شهرهای یونانی را در آسیای صغیر از اطاعت پادشاه فارس رهائی
بخشند . ولی خودش نتوانست که باین آرزوی خود برسد و در يك جشن باشکوه
با فتخار سپهسالاری کل یونان که نصیب او شده بود بدست يك نفر یونانی


(٣٦٥)

کشته شد . گویند که منشأ قتل او زنش اولمپیاس و اسکندر پسرش بوده.
اسکندر بعد از مرگ فلیپ بر جایش نشست. مشارالیه سومین اسکندری است
که پادشاه مقدونیه شده. تولد او در شهر پلار در سال ٣٥٦ ق م اتفاق افتاد پدرش فلیپ
پسر اهین تاس سوم مقدونی و مادرش المپیاس دختر (نه او پ تولم) Neoptoléme
پادشاه مردم مو لوس Mollosse بود که خود را از احفاد آشیل Achille پهلوان
افسانوی یونان میدانستند . و چون شاهان مقدونی خود را از نژاد هر کولس نیم
رب النوع یونان میخواندند لذا نسب اسکندر از روی اساطیر از طرف پدر به هرکولس
و از طرف مادر به آشیل میرسید. اسکندر در سال ٣٣٦ ق م بر تخت نشست
و در ین وقت سنش به بیست بالغ میگردید .
اسکندر جوانی بود پست قامت، سفید پوست، قوی الاعضا، بینی مانند
بینی عقاب و چشمهای مختلف اللون داشت. نگاهش بانفوذ و ذکی و فوق العاده عصبی
بود . موسیقی را دوست داشت و اشعار هومر را بر همه شعرا ترجیح میداد . در
عسکریت ذوق خاصی داشت و سوار کار ماهری بود .
مردم اعتنائی باو نداشتند و او را بچه می پنداشتند ولی اسکندر نطقهای جذاب
نموده و در دل ایشان جای گرفت . بعضی ها را که سر از اطاعت او کشیده بودند
مطیع ساخت . و بعد از آن با ترتیباتی که پدرش گرفته بود بطرف مشرق
قشون کشی نمود .
دولت هخامنش : در مشرق پادشاهی سلسلهٔ هخامنش رو بزوال بود و داریوش
سوم پادشاه فارسی چندی قبل از مرگ فلیپ پادشاه شد . بعد از دارا و خشیارشا
امور ملك بدرستی پیش نرفته بود و اقتدار هخامنشیان محکوم به فنابود . داریوش
اطلاع داشت که دولت او باچه خطری مواجهه است، اما مرگ فلیپ او را راحت
ساخت و دشمن را حقیر شمرد . اصلاً هم این مرد روح جنگ آوری نداشت
و در چنان موقعیکه دولت هخامنش دچار بحران بود بایستی کسی ادارهٔ کشور را


(٣٦٦)
بدست میگرفت که سلحشوری و فعالیت بیشتر از آرام طلبی میداشت. همین سهل
انگاری بود که نه تنها دولت او بلکه مملکت ما را هم با خطر اسکندر مقدونی
مواجهه ساخت. غلطی های بزرگی که ازو سر زد او را بد بخت ترین شاهان
پارس گردانید. البته جای انکار نیست که بعد از خبر یافتن از قشون کشی
اسکندر سپاه اجیری از یونان گرفت و هم در تعداد عسکر داخلی افزود ولی همه سپاهی
لشکر بودند نه مردان جنگی.
قشون کشی اسکندر : اسکندر از هسپولت گذشت و در جنگ گرانیکس
بر سپاه داریوش فائق شد. گرانیکس دریائی است در شمال غرب ترکیه امروزه
که در بحیره مرمره را می ریزد. این جنگ بسیار شدید و نزديك بود که خود
اسکندر نیز کشته شود ولی سرداری موسوم به کلینوس سر وقت او رسید و حیات
اسکندر را از خطر وارها نید.
جنگ دیگری که بین یونانی ها و فارسی ها واقع شد در موضع اسوس بود درین
جنگ داریوش خودش فرمانده قشون بود در ترتیبات جنگ داریوش فکر
نکرد و شکست خورد. تمام بارگاه شاهی بدست اسکندر رسید.
بعد ازین محاربه اسکندر شهر (صور) را که از شهرهای تجارتی و مهم فنیکه
بود گرفت و چون اهالی از خود مردانه دفاع کرده و اسکندر و لشکریانش را
چند بار مایوس ساخته بودند مورد غضب او قرار گرفتند حکم قتل عام داده شد
مردان بقتل رسیدند و زنان و اطفال برده وار فروخته شدند .
اسکندر ازینجا متوجه مصر گردید مصریان که از حکومت هخامنشی خوش
نبودند مقدم او را گرامی شمردند و اسکندر بدون جنگ مصر را تصاحب کرد.
اسکندر در مصر تا بمعبد آمون رفت و در داخل معبد اظهار احترام و عبودیت زیاد
کردو بنابر توطئهٔ خودش کاهن معبداو را پسر آمون خواند و این لقبی بود
که سابقاً فراعنه مصر داشتند. بهر حال همین خطاب کاهن معبد آمون بود که


( ٣٦٧ )

مومى اليه بستانها هنگامیکه در مملکت مارسید ادعای الوهیت کرد .
پادشاه هخامنشی خوب خود را باخته بود و آرزو داشت که اسکندر با او
صلح کند . و همینکه اسکندر به طرف موصل پیش آمد موصوف بوحشت افتاده
طالب صلح شد و حاضر گردید که سلطنت موروثه را با اسکندر قسمت کند وحد
فاصل دولت خود و دولت اسکندر را رود فرات قرار داد . این بی دست و پائی
داریوش سکندر را بیشتر قوت داد و بر فتح مطمئن تر ساخت ، و جوابش
داریوش را رد کرد . داریوش ناچار آمادگی جنگ دید و از هر طرف استمداد
جست . و جمیع عساکر ومعاونین خود را در بابل احضار نمود ، و خود در فکر
اسلحه واصول جنگ شد .
در موقع عبور اسکندر از رود دجله فارسیان بسیار غفلت کردند و گر نه عسکر او
در آن موقع بوحشت در افتاده بود .
میدان جنگ گوگاملا بود که محلی است قریب شهر موصل جنگ شروع
گردید و هر دو لشکر بر روی هم افتادند در اوائل معلوم میشد که داریوش غالب
خواهد آمد ولی اسکندر مانند جنگ ایسوس خود را بداریوش رسانیده ژوبینی
بطرف او افکند این ضربت با و اصابت نکرد ولی عرابه ران او را سرنگون ساخت
درمیان قراولان همهمه پیچید زیرا پنداشتند که این ضربت بخود داریوش
رسیده است و شکست از يك صف بصف دیگر سرایت کرد . داریوش هم بدون آنکه
کاری کند فرار کرد . این جنگ شکست قطعی بود که بر فارسیان وارد آمد
و گلیم دولت هخامنشی جمع کرده شد .
اسکندر در گرفتن سرزمین فارس هيچ مانعی نداشت . مواضع را یکی پس
از دیگر گرفت تا اینکه به پرسی پولس رسید و اهالی را بکشت و اسیر ساخت
و چون درین اوقات مانعی برای خود نمی دید بیشتر مجالس باده نوشی ترتیب میداد
در یکی از مجلسهای عیش و نوش تائیس نام يك زن آتنی از او خواهش کرد


(٣٦٨)

که اجازه بدهد تا او با دست خود در قصر خشیارشا آتش اندازد . چه این قصر
همان شاهی است که بیکی از شهرهای آتنی (۱) آتش افکنده بود . خلاصه
در شب تراژیدی که حکایه آن در افسانه ها جای گرفت واقع گردید . اسکندر
مشعلی افروخته بدست تائیس داد و خودش او را در بغل گرفته بلند نمود و باینصورت
زبانهای آتش را تماشا نمودند .

مرگ داریوش سوم : اسکندر بعد از آن در تعقیب داریوش افتاد . زیرا
میدانست که تمام ساختن کار داریوش تحکیم جهانداری اوست . ازینجهت
در تلاش شده و پادشاه فارس را دنبال نمود . داریوش از اول وقت اسکندر را
بر خود غالب پنداشته و روحاً تسلیم قدرت او بود لذا نمیتوانست اقدامی صحیح
بگیرد . بر هر کاری که میخواست بکند اطمینان نداشت . چاره نمی جست و بیچاره
محض بود .
بسوس حکمرمرای باختر از دشمنان خطرناک دولت هخامنشی بود و برای اینکه
وجود این دولت را که دشمن می پنداشت از میان بردارد موقع خوب یافت
و سرداران دیگر مانند بارساگنتس حکمران درانگیا ناوا را کوزیا و نابارز انس
جنرال گارد شاهی با او متفق شده داریوش را بکشتند (۱) و باینصورت خطری را
که از دولت هخامنشی تصور میکردند برداشتند و در فکر خطر آینده که از مقدونیان
و اسکندر آمدنی بود افتادند . ازینجهت بطرف منطقه های خود رفتند تا درصدد
آمادگی و مقابله برآیند .

۱- اکروبولس Acropolis
۱- داریوش بعمر پنجاه سالگی در ماه جولائی (۳۳۰) ق م کشته شده .


اسکندر در آریانا

حرکت اسکندر ازهایر کانیه به پارت وهرای و: بعد از فوت داریوش
مقدونیان گمان کردند که جهانگیری اسکندر خاتمه یافت. بعد ازین بطرف
وطن خود مرا جعت میکند. اما مشارالیه بعد از پانزده روز توقف دریکی
از شهرهای مهم هایر کانیه که موسوم به زود را کارتا Zeudracarta بود در صدد
حرکت بطرف شرق شد. اما قبل از آنکه باین کار اقدام کند لازم بود بر علیه
تاپورها (Tapurians) یعنی مردان کوهستانی طبرستان فعلی و همچنان بر علیه
ماردها Mardians باشندگان حصهٔ شرقی مازندران حمله نماید. امر کرد که
لشکریان او در زاد را کاترا Zadracatra (استر آباد) جمع شوند. درینجا
بود که بوی خبر دادند که بسوس حکمران باختر تاج شاهی بر سر نهاده و اعلان
استقلال کرده، اسکندر از او فوق العاده هراسان بود. زیرا می دانست که
او از مدتی در صدد بر انداختن دولت هخامنشی بوده میخواهد دولت قدیم آریا نا را
دوباره سر و صورت ببخشد، خیال کرد که اگرازین وقت که هنوز دولت او
خوب قائم نگردیده در فکر استیصال آن نیفتد بزودی قوای یونانی را
ازین صفحات خواهد راند و کار مشکل خواهد گردید.

بسوس بزودی بعد از مرگ داریوش پادشاه هخامنشی از راه پارتیا وارد
بکتریا نه شد. زیرا میخواست که هرچه زودتر نظم و نسق کشوری مملکت خود را
درست کند. سرداران محلی مانند نابار زائیس Nabarzanes ساتی بار زانس
Satibarzanes و بارسانتس باو همراهی نموده و این فکر را تقویه کردند.
این سرداران بزرگ حس کرده بودند که کوچکترین غفلت دشمن خارجی
را بمملکت ایشان مسلط خواهد کرد. لذا همه باهم متفق شدند. بسوس در


( ۳۷۰ )

باختریانه اعلان پادشاهی کرد وساتی بارزانس به آریا (هرات ) و بارسانفنس
به درنکیانا (سیستان) برگشتند .
بنابران اسکندر زودتر آمادکی حرکت بطرف باختر بانه نمود و از بین
پارتیا کذشته خودرا بولایت آری رسانید . چون در شهر سوز یا Susia یعنی
طوس (۱) که در آن وقت داخل ولایت هرات بود رسید . ساتی بار زانس
حکمر وای هرات باستقبال آمد . زیرا او به تنهائی نمی توانست باقوای زیاد
اسکندر مقاومت کند. لذا مصلحت در آن دید که فعلا" با او مقاومت ننموده بگذارد
که در میان کوهستان های بلند افغانستان داخل شود و آنوقت با دیگر متفقین
چنگ آور کار او را بسازند . اسکندر ساتی بارزانس را دو باره بحکو متش
ابقا کرده انا کسیپ یونانی ( Anaxippe) رابا چهل کماندار مامور کرد که
این ولایت را از آزار قشون مقدونی حفظ کنند
اولین اقدام ملی بر ضد اسکندر: اسکندر چون از طرف حکمرمای (هرای و)
في الجمله آسوده کشت میخواست که از قسمت های شمالی این مملکت بسمت
شمال شرقی بطرف با کتریانه در حرکت آید و در آنجا با بسوس که لباس ارغوانی
ببر کرده خویش را پادشاه آریاه خوانده بود حساب خود را تصفیه نماید ، باین
قرار از هرات بطرف با کتریانه عزیمت نمود . اما بعد از سه چار روز کشف کرد
که ساتی بارزانس با بسوس پادشاه باختر در يك اتحادست . وعلاوه بران درین
چند روزه غیبت او مردم آریا بقیادت سردار خود ساتی بار زانس بهیجان
آمده واقدامات برعلیه بیگانگان را شروع نموده انا کسیپ یونانی و همراهانش
را کشته اند . سانی بارزانس چون اسکندر را از هرات دور دید در سددتیاری
جنگ کردید تا در اثناثیکه بسوس باو در آویزد خودش از عقب پریده بنیان
کار را تنگ ساخته این آتش را در میدانهای باختریانه خاموش سازند ، برای

۱- ص ١٣٤ - ١٣٥ تاريخ يونان مولفة كروت.


(۳۷۱)

اینکه خبر اقدامات او باسکندر نرسد اکیپ یونانی و همراهانش را بکشت
و خودش با مردم آزاده این مملکت با جوش و احساسات ملی داخل اقدامات جدی
گردید . چه ، میخواست که رابطه اسکندر را با ولایات مملکت همسایه (فارس)
و یا بواسطه با یونان قطع کرده نگذارد ازین راه امدادی باو برسد و باینوسیله
زودتر بمرام ملی و رفع خطر از مملکت خود نائل شوند .
شنیدن این مسئله زیادتر اسکندر را بدهشت دست و گریبان کرد . زیرا او
خود را در میان میدانهای آریانا خیلی دور از مملکت خود (مقدونیه) میدید
که دچار سر نیزه دلیران این محیط کوهستانی گردیده . بنا بران با سرعت
فوق العاده زیاد از راه رفته برگشت و بشدت و قوت بطرف آرتاکوانا Artakoana
که شهر مهم آریه بوده آمد . آنوقت اسکندر بخطرناکی موقع و غلطی که در وهله
اول نموده بود پی برد و ناچار در صدد چاره برآمد .
ساتی بارزانس چون از سرعت حرکت اسکندر خبر یافت که ٦۰۰ ستید
(۲۰ فرسخ) را در مدت دو روز طی کرده متوحش شد و با چندی از فدائیان خودهرات
را ترک کرد تا در کدام منطقه دیگر برای رهائی مملکت خود آنچه در دل دارد
بساحه عمل بیارد. قسمتی از قشون ملی در حوالی شهر داخل جنگل کوهی شده آنرا سنگر
گرفتند . اسکندر چون نمی توانست برایشان دست یابد امر کرد جنگل را آتش
زنند . عده زیادی از سربازان دلیر ووطن پرست قربان شدند . همچنان اسکندر
همدستان این شورش را تعقیب کرده قسمتی را از تیغ کشید وقسمتی را در زنجیر
نگاهداشت .
برای اینکه خویش را از دست عکس العملهای اهالی این سر زمین نجات
دهد(آریان الکذاندریه) Arian Alexandria رابنا نهادکه شاید با آرتاکوانا
Artacoana پایتخت منطقه مطابقت کند (۱) . این محل يك قلعه عسکری بود
۱- ص ۳۷ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوکی.


( ۳۷۲ )

و برای بود و باش قشون یونانی ساخته شد. یونانیان برای زنده داشتن نام اسکندر آنرا شهر خواندند و همین معامله را باسائر قلعه های نظامی که در دیگر نقاط مملکت ما ساخته اجرا نمودند. پروفيسر ولسن آرتا کوا نا و اسکندریه آریس Alexandria in Arüs هر دو را با موقعیت هرات منطبق میداند ( ۱ ) . « روز » راجع به آن چنین گوید: او (اسکندر) شهری آباد کرد موسوم به اسکندریه آریو روم Alexandria Ariorum یعنی هرات که هنوز یکی از مراکز مهم تجارت آسیای مرکزی است ( ۲ ) بارتولد درین موضوع چنین نوشته : مسلمین اسکندر کبیر را بانی هرات و مرو میدانستند در ینصورت روایات مورخین یونان راجع به بنای شهر اسکندریه در ولایت آریا موید داستان فوق الذکر است. بطلیموس تحت عنوان آریا متروپولس Aria Metropolis همچنین «ریز بدور خارا کسی» غیر از شهر آرتا کوان پایتخت قدیم بومی ازین شهر هم نام میبرند . بدینجهت محل وقوع شهر آرتا كوان بين علما موضوع بحث بود. بعقیده «تو ماشك» شهر آرتا کوان در جای ارک هرات واقع بوده که بعدها در زمان سلسله کرت ( قرن ۱۳ و ۱٤ ) باسم اختیار الدین معروف گردید. (۳)
اسکندر چند روز توقف کرده منتظر رسیدن آن قسمت اردوی خود که در تحت اداره كراتيريوس Kraterus بود نشست ( ٤ ) آرزاسس Arzaces (ارشك) را بجای ساتی برزنس گماشته خود بقشون خود ملحق شد .
حرکت اسکندر جانب سیستان : وقتیکه اسکندر از هرات برون میرفت سر بازان تازه نفسی که خواسته بود واصل شدند . اسکندر این دسته قشون را داخل عسکر خود کرده عازم د را نگیانا

١- فصل سوم آريانا انتيكوا .
۲- تاریخ یونان تألیف د ، روز .
۳- آريانا انتيكوا.
٤- ص ٣٧ امير بالرمى مقدونی .


(۳۷۴)
یا زرانگیانا Zrangiana, Drangiana گردید بعضی از مورخین این نام را در انکی
Drangi و زر نکی Zaran gae هم نوشته اند که عبارت از سیستان حالیه بوده است.
سیستان از کلمۀ سا کا ستن Sakastene که حصۀ از زرنج بوده بر آمده و اکنون
بر تمام ولایت زرانگیانا اطلاق میشود عرب ها سکستان را سجستان خواندند
و پسان ها سیستان گردید.
قشون مقدونی بطرف جنوب جانب پایتخت زرنگ موسوم به پروفتا زیا
Prof hthasia که پروفیسرتولسن آنرا با پشاوران Pishavaran یکی میداند، مارش
نمود این شهر قدیمی است که در شمال هامون یا دریاچۀ سیستان بفاصلۀ ۱۸۰ میل
بطرف جنوب از هرات فاصله داشت. ژوکی نام آنرا پرادا پر وفتها زیا یا
Parada-prophthasia نوشته بعضی هم هستند که موقعیت پروفتازیا را بافراه منطبق
میدانند. انطباق پروفتازیا با فراه قدری مشکل بنظر می آید، زیرا بقول ایسیدور
(۱) منطقه انبان Anban ولایت آری مربوط بدرانگیانا بوده و شهر عمدۀ آن
پهر Phral است که یقیناً فراه موجود است (۲) و واضحاً معلوم میشود که این
شهر از شهرهای مهم ولایت آریا بوده پرسی سایکس نیز مرکز منطقۀ زرنگیانا
را فراه میداند که روی نامی بهمین اسم قرار داشته (۳). بنابر دلیل فوق معلوم
میشود که پهر ادا پر و پهثها ز یا و پر و فتا ز یا با پشاورن یکی بوده.
اسکندر درینجا مقاومتی ندید، زیرا حکمران این ولایت که بار سائنتس
Barsaentes نامداشت و برای بدست آوردن استقلال مملکت در مسئلۀ قتل دارا
با بسوس و ساتی بارزانس همداستان بوده امیدوار بود که بزودی سر رشتۀ
و انتظام منطقه خود را درست کرده بمقابل خطر حملۀ بیگانه با برادران دیگر خود
۱- هخامنشی ها تالیف کهزاد.
۲- شهر فراه امروزه با شهر فراه دیروز فرق داشته و یکی نیست، شهر باستانی اکنون خراب
و کسی دران سکنی ندارد.
۳- تاریخ فارس جلد اول تالیف سایکس ص ٢٦٦


(٣٧٤)

پهلو خواهد داد، چون در خود هنوز آن قوت را نمیدید که با اسکندر
در آویزد لذا سیستان را گذاشت و اقدامات خود را برای موقع مناسب تری
محول کرد . در نتیجه اسکندر بر این ولایت مستولی شد ، در همین شهر مهم
در انگیا نا بود که تراژیدی فیلوتاس رخ داد . مطالعۀ این سانحه که در ماه
اکتوبر سال ۳۳۰ ق م روی داده کافی است که خود خواهی ، تکبر و عدم
اطمینان اسکندر را نشان بدهد . فیلوتاس از جنرال های بسیار بزرگ اسکندر
بوده خودش و پدرش پارمن یو Parmenio از مهمترین اشخاص فتح آسیا شمرده
میشدند . اسکندر مدتی بود که از رشادت فیلوتاس می ترسید اسکندر سوء ظنی
نسبت باین جنرال خود که در میدان جنگ بهیچوجه از خودش کمتر نبود پیدا کرد
و در اثر بدگوئی کرا تیریوس و دیگر جنرال ها که بمقام وجاه او حسد میبردند اسکندر
بر انگیخته شد و حکم اعدام او را صادر کرد اسکندر در موقع قتل این رفیق
دلاور خود که در کسب افتخارات او در نظر عالم یونانی خدمات برجسته کرده بود
خوب سنجش نکرد و یا برای اینکه آن همه افتخارات منحصر بخودش بماند
بچنین عمل اقدام نمود پارمن یو پدر فیلوتاس مردی بود از جنرال های بزرگ فلیپ
پدر اسکندر که با مهارت فوق العاده در جنگ و تجارب متواتر و کسب افتخارات
و نام نيك در قشون مقدونی اولین مرد شمرده میشد . پلوتارك گوید : پارمن یو
تنها شخصی بود از رفقای پیر و مشاورینش که او را بحمله بر آسیا تشویق میداد
سه پسر جوانش نیز مانند خودش عسکر شدند ، خوردترین آنها هکتور Hector
در اثنای لشکر کشی بدریای نیل غرق شد ، نیکانور Nikanor نیز هر دو پسر بزرگ
که یگانه مایه دلبستگی پدر بود نیز اعدام گردید . پارمن یو در ا کباتانا (همدان)
با لشکر عظیم و خزانه زیاد بود . اسکندر مخفیانه حکم اعدام او را نیز صادر کرد
و باینصورت این بازی بپایان رسید .

اسکندر در آریاسب : دیدیم که اسکندر برای اتمام مقصدی که شاید خودش