( ٢٤٠ )

و دودمان کاوی ذکری بمیان می آرد سرسلسله آنها « کاوی کواتا » را میشمارد .
وقتیکه کاوی کواتا ( کیقباد ) در بلخدی بر اورنگ پادشاهی آریانا نشست
به رویه شاهان پیشدادی بنای عدل و داد گستری را نهاد و حاضر شد که با تمام
قوا خاك آريانا وتهذیب باختری را از دست گزند توریا ( آریا های بدوی
ماورای آمو وسر دریا) وعناصر غیر آریائی برهاند و به این سیاست خود
کمال موفقیت حاصل نمود .
در فروردین یشت فقرة ١٣٢ و زمیاد یشت فقرة ٧١ به تعقیب نام
« کاوی کواتا » يك عده دیگر از منسوبین این دودمان اسم برده شده اند که
اوستا هم در مورد همه آنها معلومات بیشتری نمیدهد و از داستان ها هم که
انعکاس اوستا است چیز روشنی راجع به تمام آنها بدست نمی آید برای اینکه
نام آنها بکلی از قلم نماند در پاورقی از ایشان اسم می بریم و پادشاهان معروفی
را که بعداز کاوه کواتا به سلطنت رسیده اند تعقیب میکنیم . (١)
(١) درفقرة ١٣٢ فروردین یشت بعد از کاوی کواتا از دودمان کاوی اشخاص ذیل
ذکر شده اند : کاوی اپی وانهو - کاوی یوسادان ـ کاوی ارشان ـ کاوی پیسینا - کاوی
یارشان ـ کاوی سیاورشان - کاوی هو سراوا .
در فقرة ٧١ زمیادیشت بعداز کاوی کواتا اشخاص ذیل ذکر شده اند : کاوی اپی وهو،
کاوی یوسادان - کاوی ارشان - کاوی پیسینا ـ کاوی بیارشان ، کاوی سیاور شانا .
دار مستتتر در صفحة ٥٤٩ جلد دوم ترجمة زند اوستا به فرانسوی نوتة ٢٨٠ شجرة كياني را
چنین شرح داده .
کاوی کوانا
کاوی اپی وانهو (اپی وه)
بيار شان
پيسانه
ارشان
کاوی یوسادان
کی ویار شان
کی پیسان
کی ارش
کی کاؤس
کی ارمین
(کی پشین شاهنامه)
کاوی سیاورشان
کاوی هوسراوا
اخروه


(٢٤١)

کاوی یوسان ، کاوه یوسا ، کی کاؤس : کاوه یو سان یا کا وه یوسا
یا کی کاؤس پسر « کاوه کواتا » یا کیقباد است که بعد از وفات پدر بر تخت
بخدی جلوس کرد . قراریکه در مقدمۀ این مبحث اشاره نمودیم اسم «یوسان»
یا «یوسا » بصورت «یوسانا» ومتصل به کلمۀ « کاوی » در سرود های ویدی
هم ذکر شده ولی آنجا مطلب ازيك نفر ریشی دانا موسوم به «یوسانا» است .
آبان پشت فقرۀ ٤٥ راجع به کاوه «یوسا» کی کاؤس چنین میگوید :
« کاوه یوسای دلاور و خیلی دانا به «اردوی سورا اناهیتا» (ربة النوع اب)
بالای کوه «ارزیفیه» (١) صد اسپ ، هزار نرگاو وده هزار گوسفند قربانی
کرد و خواهش نمود که بر تمام ممالك حکمرائی کند و فرمانش بر تمام انسان ها
وظالم ها و کورو کر جاری گردد . انا هیتا این استدعای او را پذیرفت » .
کاوه یوسا جوان زیبا و قشنگ و باحرارت بود و بسیار میل داشت که بر طبق
آرزو و سیاست شاهان سلف آریانا دشمنان تهذیب آریائی را در شمال و غرب
محو و نابود کند و خاك آنها را متصرف شود چنانچه اول از همه بنا گذاشت
که بطرف سرحدات غربی آریانا رو آورده و مخالفین تهذیب آریائی را که
در مازندران بودند از بین بردارد. در اوستا این مردم بحیث «دیوها وشیاطین
مازانا» چندین جا ذکر شده اندو سیاست پادشاهان خاندان پیشدادی و کیانی
آریانا این بود که با ایشان جنگ کنند .
« شیا طین مازانا » یا «دیوهای مازندارن» عبارت از اهالی بومی این قطعه
است که دارای منظر ایشان را نژاد وحشی میخواند.(٢) ایشان غیر آریائی بودند

(١)یکی از قلعه‌های البرز بود و از طرف جنوب بر صفحات بخدی حاکمیت داشت. داستان
ها میگویند که کی کاؤس بالای کوه البرز هفت قصر ساخته بود اهالی بلخ بدون اینکه اسم
پادشاه بیادشان باشد نقل میکنند که پادشاهی در زمان قدیم باغ وقصر بالای کوه البرز ساخته
بود و آب با مشك در پشت خرهای قشقه دار بالا میکرد .
(٢) نوت ٣٢ صفحه ٣٧٣ جلد دوم ترجمۀ زند اوستا، فرانسوی


(٢٤٢)

وتهذیب و آئین آریائی را قبول نمیکردند اوستا ایشان را به همان نگاه می بیند
که سرود ویدی داسیوهای بومی هند را دیده است یکی از سیاست پادشاهان
پیشدادی و کیانی آریانا این بود که با ایشان مقابله کرده و نگذارند که افکار
سیاه وخون بیگانه به کشور شان سرایت کند ؛ چنانچه «تریتونا» (فریدون )
تا کوهای انها رفت و هزاران نفرایشان را بقتل رسانید . همین قسم کاوه یوسا
( کی کاوس ) این رویه را تعقیب نمود وچون ایشان در جنگل ها و کوه ها مستور
بودند وسرکوبی وفتح علاقه آنها کار آسان نبود بحیث دیو و جادوگر وغیره
تلقی شده بودند .
کاوه یوسا بعدازینکه برای سرکوبی آنها عازم مازندران شد در اول وهله
پیشرفتی حاصل نتوانست ونزدیک بود شکست خورد و کشته شود لیکن فوراً
قشون دیگر از آریانا ومخصوصاً از علاقه های جنوبی هندوکش بدان صوب
رفته پادشاه وقشون آریائی مظفر شد (١) و آن قسمت های خاک بیگانه را هم
جزء آریانا ساخت وحکمرانانی در هر حصۀ آن مقرر نمود. خلاصه کاوه یوسا یکی
از پادشاهان خیلی بزرگ ومقتدر آریانا بود واورا چهارمین پادشاهی میدانند
که بعد از جمشید بر «هفت کشور» یعنی بر دنیای معلوم آنوقت سلطنت کرده
است درپایان عمر که شکوه وجلال سلطنتش به منتهای اوج رسید مانند یاما
غرور بر او مسلط شد وفرشاهی از او برگشت وسلطنتش به پایان رسید

کاوی سیاور شان ، کاوه سیاورشنا، کی سیاوش: سومین پادشاه دودمان
کاوی، کاوی سیا ورشان یا کاوه سیاورشنا یا سیاوش» است. که با توریاها جنگ
میکند و آخر به مرگ فاجعه ناکی بدرود حیات میگوید . مشارالیه در ماورای شمال

(١) پیغام فرستادن کی کاؤس را بطرف آریانا وخواستن قوای دیگر را فردوسی چنین
رسم کرده :

سوی زابلستان فرستاد زود
به نزدیک دستان به مانند دود


(٢٤٣)

اکوس که درین وقت تحت سلطه توریا ها آمده بود قلعه مستحکمی بنام «کنگه
Kanah» بنا نهاد و میگویند که «کاوه هوسراوا» یعنی پسرش کیخسرو در اینجا
تولد یافت (۱)
کاوه هوسراوا- کیخسرو: «کاوه هوسراوا» پسر کاوه سیاورشنا (سیاوش)
است و منابع جدید از اسم او «هوسراوا» «خسرو» ساخته اند و به «کیخسرو»
معروف شده است. کاوه «هوسراوا» بعد از مرگ پدر برتخت آریانا جلوس
کرده و کارنامه های او چه در پشت های اوستا و چه در منابع رزمی و حماسی
دوره های اسلامی خیلی معروف است. مشارالیه در آبان پشت، گوش یشت
فروردین یشت اردیشت، زمیا دیشت و در دیگر موارد اسم برده شد. و در همه
جا به حیث انتقام گیرنده خون پدر از توریا ها، حافظ و مدافع نیرومند خاک
آریائی، موسس امپراطوری آریائی و فاتح بزرگ شناخته شده اینک اول
از یکی دو جا مضمون متن اوستا را در مورد او ترجمه کرده و بعد شخصیت
و کار نامه های او را مطالعه میکنیم:
آبان یشت فقره ٤٩:
«پهلوان «هوسراوا» گردش کنان به امپراطوری آریا عقب دریاچه
کیکسته Caecasta که عمیق دارای آب شور است صداسپ و هزار نرگاو
و ده هزار گوسفند برای اناهیتا (ربةالنوع آب) قربانی نمود و خواهش
کرد که بر شیاطین و انسان ها و ظالم ها و کورها و کرها (یعنی همه مخلوقات)

(١) داستان سرایان منابع اسلامی راجع به سیاورشنا و رفتن او به توران قصه های زیاد
ساخته اند، میگویند که در زمان شهزادگی «سودابه» مادراندرش رابطه سیاوش و پدرش را خراب
نموده و سیاوش نزد پادشاه توران افراسیاب فرار نمود و با دختر او فرنگیس در انجا ازدواج
کرد و آخر به مرگ فاجعه ناکی از دست توریا ها کشته شد. قلعه «کنگه» را دار مستنتر در بخارا
قرار میدهد. و میگوید که نرشخی بنای بخارا را به سیاوش نسبت میدهد. گایگر هم آنرا در
توران در ماورای شمال شرقی آمودریا قرار میدهد.


(٢٤٤)

پادشاه شوم و در جمع سوار کارانی که در جنگل برای مقابله دشمن میروند همان دشمنی که بر اسپ سوار است همیشه سر سلسله باشم . »
درگوش یشت فقره ۲۱ - ۲۲ - ۲۳ این خواهش را میکند که بر رهزن تورانی فرانکر اسیانا (افراسیاب) قاتل پدرم پهلوان «سیاوار شنا » غالب شوم و قاتل او را عقب دریاچه «ککسنه» بقتل رسانم .
در زمیاد یشت فقرۀ ۷۷ چنین شرح یافته : «که هو سراوا پادشاه بیدین را ( مقصد از اور واساره Aurvasara یکی از مخالفین کاوه هسراوا است که او هم تورانی است ) مدت مدیدی در جنگل تعقیب کرد رهزن به سواری اسپ در مقابل او میجنگید ، هو سراوا پادشاه بر دشمنانش غالب شد رهزن تورانی فرانکر اسیانا «افراسیاب» و «کرسه وزده» Keresavazda «کرزیواز برادر افراسیاب » را به زنجیر بربست تا انتقام پدرش پهلوان سیاور شنا را از ایشان بگیرد.

این چند پارچه که مستقیم از متن اوستا انتخاب و ترجمه شده و نماینده اشارات سائر قسمت‌های مربوطه «کاوه هو سراوا » هم میباشد من حیث مفکوره نظریه «سیاست» دفاع خاک و منافع آریا ، وسعت امپراطوری آریائی باختری ، سوق الجیشی ، سوار کاری، محاربه ، سوار کاری دشمن ، موقعیت جغرافیائی و محل وقوع جنگ‌ها، مقابله کتلۀ آریائی باختری و توریا، بالاخره غلبه بر دشمنان، همه را مدنظر ما چون پردۀ نقاشی تصویر میکند و جا داشت که شعرای حماسی کشور در دوره‌های بعدتر، این کارنامه‌های درخشان را با خیالات شاعرانه خود گل و برگ داده و از ان داستان‌های رزمی بسازند.
از روی اشارات اوستا و شرح داستان‌های تازه تر معلوم میشود که کاوه هوسراوا وقتیکه بر تخت بخدی جلوس کرد به فکر اصلاحات داخلی افتاد.


(٢٤٥)

پراگندگی هائی را که در اثر قتل « کاوه سیا ورشنا » ومداخله توریها تولید
شده بود همه را برطرف کرد . امن وامنيت كامله را در اًداخل آریانا قایم نمود
و پهلوانان کشور را که در اثر پیشرفت توریاها افسرده شده بودند برای انتقام
گیری و دفاع منافع آریائی دلداری وتشویق نمودو « امپراطوری آریائی »
را که بهمین صورت در اوستا ذکر شده رنگ وحدت بخشید . این ها هر کدام
خطوط برجستهٔ سیاست داخلی این پادشاه و مرد بزرگ است . مشارالیه خوب
درك كرده بود که توریاها از روز پیدایش سلطنت آریائی در باختر درصدد
ایذا هستند و بعداز مرگ سیاورشنا جسورتر شده اند بناءً علیه بهر ترتیبی که باشد
باید مملکت وتهذیب باختری مدافعه شود وبهترین راهی برای این کار اول
اصلاحات داخلی، تربیهٔ پهلوانان وقشون وسوار کاران ، اتحادقوم ووحدت
خاك بود که همه به بهترین نهجی صورت گرفت .
آنگاه بطرف توران حمله برده فرانگر اسیانا « افراسیاب » و برادرش
« کر سه وزده » (گریواز ) و « ایورواساره » یعنی پادشاه توریاها
وبرادرش ودیگر رؤسای آنها را به کیفر جسارت های شان رسانید .
پيشتر قرار شهادت خود اوستادیدیم که این فتح عقب دریاچهٔ عمیق و آبهای
شور « کیکسته » بوقوع پیوست بعضی ها این کلمه را نام قدیمهٔ دریاچه
« ابورومیه » در آذربایجان میدانند ولی دستهٔ دیگر مدققین موقعیت آنرا بطرف
شمال شرق آریانا قرار مید هند « و کچایگزی » آنرا عبارت از دریاچهٔ
« ایسيك کل » Issik-kul میداند و به این ترتیب جنگ های « کاوه هوسراوا »
برعلیه توریاها خوب تر فهمیده میشود .
بهرحال باشرحیکه گذشت کاوه هوسراوا ( كي خسرو ) یکی از پادشاهان
خیلی بزرگ مدیر وشجاع دودمان کاوی آریانا است و برعلاوه اصلاحات
مفید داخلی ، کشورو تهذیب باختری را از تهدید تورایاها رهانيد. ويك جنبش
جدید در پیکر پهلوانان ومدافعین مادی ومعنوی مملکت دمیدو همنوائی پهلوانان


(٢٤٦)

آریانا باسیاست پادشاه شان « کاوه هوسراوا » از خود اوستا واضح است
و بطور مثال از يك نفر آنها ذکر میکنیم :

توزا یا طوس : یکی از پهلوانان خیلی رشید و دلاور آریانا که در اوائل
به « کاوه هوسراوا » هم سرخم نمیکرد همین « توزا » بود که بسان در سلك
پهلوانان شاه شامل شد . مشارالیه پسر « نااوتار » نوذر و نواسه منو چیترا
منوچهر بود . اوستا در آبان پشت فقره ٥٣ او را بحيث « جنگجوی توانا »
صفت نموده است و در بن جا چنین میگوید : « توزا جنگجوی توانا
بالای ساغری اسپ خود برای « اناهیتا » قربانی نموده و خواهش نمود
مرا صحت بده و در مقابل بد خواهان محافظه کن . اسپ هایم را قوت بده
دشمنانم را مغلوب ساز ، مخالفین و کسانیکه بمن بدی میرسانند از بین بردار .

فقره ٥٤ همین یشت :
«ای اناهیتا نظر لطف بمن داشته باش تا پسر دلاور «ویسا کا» Vaesaka
را در قصر «خشاترو سو کا» در قلعه بلند ومقدس « کنگه» مغلوب کنم و تورانی
ها را به تعداد پنجاها ، صدها ، صدها و هزارها هزارها ، وملیون ها ، وملیونها
و ملیاردها بقتل رسانم » (۱)

قراریکه ملاحظه میشود «توزا » نظریات پادشاه آریانا « کاوه هوسراوا»
را تعقیب نموده و آرزو و نیتش مغلوب ساختن توریاها بود و برای این کار سلامتی
خود و نیرومندی اسپ های خود را نیاز میکرد. مانند «توزا» به هزار ها پهلوان
نیرومند و با شهامت از میان اولاد آریانا ظهور کرده و به زور بازوی آنها پادشاهان
پیشدادی و کیانی نقشه های اصلاحات و کشور کشائی خود را عملی کردند و آوازه
شهامت و مردانگی همین پهلوانان بود که صفحات حماسی ویدی و اوستائی
و شهنامه ها را رنگین ساخته است .

(۱) ویسا کا در بندايش «ويزاك» و در شاهنامه «ويزا» آمده و برادر پاشنگ و عموی
افراسیاب بود . «خشاترو سوکا» و کنگه قلعه های مستحکم توران است و موقعیت آنها را در
بخارا قرار میدهند .


دودمان اسبه

پادشاهانی که تا اینجا به نام خانواده های «پاراداتا» (پیشدادی بلخی) و کناوی، کاوه ، کاویانی ، کیانی و به اسمای مختلف ذکر شد عبارت از يك سلسله پادشاهانی میباشند که خاطره های آنها برای اوستا هم قدامت زیاد دارد چنانچه شهادت «ودا» را در مورد بعضی های آنها در دوره ویدی هم نشان دادیم. ایشان کسانی بودند که پشت های اوستا در مورد آنها «آریانم هورینو» و «کاویم هورینو» یعنی فرشهای آریانی وفرسلطنتی کیانی را نسبت داده است بعبارت دیگر میتوان گفت که سلطنت آریائی در آریانا بار اول بدست پادشاهان سلاله «پاراداتا» تشکیل شده و بعداز آنهاسلطنت به خاندان «کاوی» انتقال کرده است وایشان هم به اساس سابق در خاكهای آریانا حکمفرمائی نموده اند این پادشاهان را پادشاهان کتله مشترک آریائی باختری پیش از عصر مهاجرت میشمارند زیرا در غیر این صورت هیچ امکان نداشت که نام و خاطره های آنها کم وبیش بيك تعبیر در میان سرود های ویدی واوستا یافت شود با بزبان دیگر پادشاهان دورۀ قبل التاریخ آریانا میباشند زیرا تا جائی که امروز روایات نشان میدهد نوشته در صفحات شمال کشور ما با عصر ویشتاسپه در نگارش اوستاروی پوست های گاو بمیان آمده (۱) بهر حال این مسئله قابل ملاحظه است که خاطره های این پادشاهان برای اوستا قدامت زیاد دارد و هر چه از «یاما پادشاه» پایان آمده و بطرف پادشاهانی که اخیر نام شان به کلمه «اسپه» تمام میشود نزديك میشویم خاطره ها تازه شده میرود . به این اساس گفته میتوانیم که آخرین پادشاهان باستانی آریانا به مراتب از دسته های «پاراداتا» و «کاوی»

(۱) نا گفته نماند که تحقیقات علمی و حفریات هنوز ظهور اول رسم الخط را در خاک های کشور ما معین نکرده است .


(٢٤٨)

خواص داستانی خود را از دست داده و به دوره های تاریخی نزدیکتر شده اند
چنانچه در حوالی ١٥٠٠ ق م مدققین به وجود امپراطوری بزرگ و نیرومندی
در باختر شهادت میدهند (١) و ویشتاسپه (گشتاسپه) را که معاصر زرتشتر
سپیتمان بلخی و اوستا میباشد در حوالی ١٠٠٠ ق م قرار میدهند.
اسپ و باختر: چون کلمۀ «اسپه» (اسپ) در آخر اسمای پادشاهان این
سلسله آمده است برای رفع حیرت کسان و در عین زمان برای نشان دادن اهمیت
اسپ در حیات آریائی کتلۀ باختری چند سطر مینگاریم: آریاها حینیکه در
«آریانا ویجه» (حوزۀ علیای اکسوس و سیردریا و اراضی متصل آن) زندگانی
داشتند بواسطۀ تماس با اقوام مغلی نژاد و توریاها تربیۀ اسپ را از اقوام تورانی
یاد گرفته و در نتیجه مهمترین و سریعترین عامل حرکت و انتشار و کامیابی
های آنها در تسخیر اراضی جدید چه در اروپا و چه در دیگر نقاط آسیا گردید
آریاها در زمان اقامت طولانی خود در باختر به اسپ و تربیۀ آن بیش
از پیش توجه کردند و چون صفحات هموار و وسیع باختر برای تربیۀ
این قسم حیوان فوق العاده مساعد بود بهترین نسل آن در آنجا بمیان آمده
و به مرور روزگار تا امروز باقی ماند بیشتر اهمیت اسپ و اسپ دوانی
و سوارکاری را در عصر ویدی شرح دادیم (صفحه ١٣٢). در دوره اوستائی
به شهادت خود اوستا اهمیت اسپ در باختر و سایر نقاط آریانا بیشتر معلوم میشود
و میتوان گفت که جامعۀ آریائی سراسر يك جامعۀ سوارکاران بود چنانچه
هنوز صفحات وسیع باختر مصداق این جمله شده میتواند. رؤسای خانواده های
بزرگ گله های چندین هزاری اسپ داشتند و هر کدام از روی تربیۀ اسپ های
خود بصفتی یاد و مسمی شده بودند مانند: کرساسپه «صاحب اسپ لاغر»
اروت اسپه «صاحب اسپان تندرو» پوروشسپه «صاحب اسپ پیر» ارجت اسپه

(١) صفحه ١٠ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف وی وین دوسن مارتن.


(۲٤۹)

« صاحب اسپ گران بها » «خواسپه » صاحب اسپ خوب » وغیره همین قسم
یکی از شهرهای نزديك بلخ كه به داشتن اسپ های قشنگ واعلی معروف بود
به نام « زر اسبه » یا « اسپ طلائی » یاد میشد واسم این شهر تازمانه های
مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك مشهور بود .
اگرچه كسانی را كه مابه نام دودمان اسبه یاد میکنیم در حقیقت دنباله شاهان
کاوی «کیانی» بلخ اند وبه تعقيب سلسلة آنها به سلطنت رسیده اند واوستا
به آنها هم لقب « کاوی» داده ومنابع جدید هم ایشان را « كيانى »و «كی »
خوانده اند معذالك از نقطه نظر پیوند مستقیم خانوادگی از آنها فرق دارند .
در زمیاد یشت و فر فوردین یشت اوستا سلسله کاوی ( کیانی ) به کاوه هوسراوا
یعنی کی خسرو منتهی میشود و بعض مدققین هم به استناد اوستا شجره خاندان
« کاوی » را به همین پادشاه به آخر میرسانند » پس شهادت صریح اوستا
يك سو وظهور كلمۀ اسپه در اخیر نام های آنها از طرف دیگر عامل جدائی آنها
وساير پاد شاهان کاوی « کیانی » شده است و بهمین جهت بعض از مدققین از
ایشان دسته ئی بنام ( شاهان اسپه ) جدا كرده اند ، چون این رویه در تفكيك
خاندان های شاهی آریانا و دوره های آنها وتسهيل موضوع كمك زياد ميكند
در این اثر آنرا مراعات میکنیم واگر در نظر باشد که این دسته را به دودمان
کیانی ارتباط دهیم میتوانیم ایشان رادستهٔ کیانی اسپه بخوانیم : ( ۱ )
اروت اسپه ( لهراسپه ) : سر حلقه دسته شاهانی که اخیر نام شان به كلمۀ
اسپه ( اسپ ) منتهی میشود بایزبان دیگر کسی که بعداز « کاوه هوسراوا »
( کی خسرو ) در بخدی بر تخت آریانا نشسته است در اوستا بنام « اروت اسپه »
Aurvatepa یادشده که عبارت از « لهر اسپه » منابع جدید است .
طوريكه ملا حظه میشود در آخر نام او کلمۀ اسپه ( اسپ ) دیده میشود

(۱) صفحات ٤٧ - ٤٦ Duncker, History of Antiquity
Evelyn Abbott , Vol. V.


( ٢٥٠ )

وروی هم رفته از روی اسم میتوان او را «صاحب اسپان تندرو» خواند .
دیونکر جرمنی مبنی بر مطالعات اوستا سلسله نسب «اروت اسپه» را به منوچیترا
( منوچهر ) «ایریو» ( ایرج ) می رساند ،
اوستا از او و کارشات سلطنتش چیز زیاد نمیگوید بلکه بیشتر بواسطهٔ
پسرش «ویست اسپه» شهرت یافته است (۱) . اروت اسپه دو پسر داشت
یکی «ویست اسپه» و دیگری «زری واری» Zarivari . از روی داستان های
تازه تر معلوم میشود که «لهر اسپه» آبادی های زیادی در باختر نموده بود . (۲)
ویست اسپه (کشتاسپه) : بعد از «اروت اسپه» (لهر اسپه) پسرش
«ویست اسپه» که او را در داستان های جدید «کشتاسپه» یا «گشتاسپ» گویند
بر تخت بخدی نشست ، ویست اسپه شخص قوی و دلاور بود و پادشاه نیرومند
و جنگجوئی بشمار میرفت . چیزیکه اسباب افتخار و در عین زمان موجب شهرت او
در دوره زمامداری اش گردیده است این است که «زرتشتر سپنتمان» موسس
آئین زرتشتری و اوستا در عصر او در باختر بمیان آمده است . چون ارتباط
و تعلق بین زراتشترا و «ویست اسپه» یکی از موضوعات مهم تاریخ دوره اوستائی
کشور ما است و بعد از دوره اوستا منابع عصر اسلامی هم از آنها سحت کرده
و مدققین برای تعین و تثبیت واقعات متذکره اوستا در زمان و مکان در اطراف
آن تحقیقات زیاد نموده اند اول از همه به شهادت متن اوستا آنرا شرح میدهیم .
تعلقات زراتشترا و ویست اسپه و ملکه هو تاوسا Hutaosa در ابان یشت و گوش
یشت ذکر شده . زراتشترا در ابان یشت فقره ١٠٥ گوید : «ای اردی سورا
انا هیتای خوب ، به من مساعدت کن که کاوی و یشتاسپه دلاور
پسر اروت اسپه را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند،
(۱) ابان یشت فقره ١٠٥ (۲) قرار نسخه اوستائی که بزبان پهلوی از سمرقند بدست
آمده شهر قاین را هم لهراسپه بنا نهاده است .


(٢٥١)

به اساس آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید »
در گوش یشت فقرة ٢٦ زراتشترا از «گوش» یا «درواسپه» (١) خواهش
میکند که « هوتاوسا » زن ویشتاسپه را به آئین خود داخل کند .
« ای درواسپه نیکوکار و خوب بمن مساعدت کن که « هوتاوسای » خوب
و نجیب را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند ، بر اساس
آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید و دستور آئین مرا در آفاق
منتشر سازد . »

از روی این دو پارچه معلوم میشود که زرتشتر و ویشتاسپه و ملکه باختری
« هوتاوسا » همه معاصر هم بودند . معمولاً عقیده برین است که ملاقات
بین زراتشترا و ویشتاسپه در بلخ در بخدی زیبا بوقوع پیوسته است (٢) میگویند
وقتیکه زرتشتر در مجلس شاهی در بلخ حاضر شد سی نفر از علما و دانشمندان
باختری طرف راست و سی نفر طرف چپ نشسته بودند و مدت سه روز مباحثه
و مشاجره طول کشید تا آخر زرتشتر همه علما را قانع ساخت و ویشتاسپه به
آئین او گروید . این را هم میگویند که پادشاه باز هم در قبول آئین نو تردد
داشت و زرتشتر کوشش نموده ملکه باختری را پیرو آئین خود ساخت و در اثر
نفوذی که ملکه بالای شوهر خود داشت آئین زرتشر در شخص پادشاه و اعضای
خاندان سلطنتی تاثیر بخشید و در نتیجه خود ویشتاسپه و پسرش که در اوستا
بنام «سپنیتوداتا» ذکر شده و عبارت از اسفندیار می‌باشد و «زری واری»
برادر ویشتاسپه که در داستان‌های جدید بنام «زریر» یاد شده همه داخل
آئین جدید شدند و هر کدام در انتشار آئین باختری صرف مساعی نمودند .
زرتشتر علاوه بر خاندان سلطنتی باختر بعض خاندان‌های بزرگ و بانفوذ

(١) روان جوان یا حامی اسپ (٢) صفحه ٢٠٧ مدنیت ایرانیان شرقی تالیف گایگر متن
مقاله داکتر فن سیگل که عنوان آن گشتاسپ و زور استر است .


(٢٥٢)

دیگر بلخ را نیز طرفدار خود و آئین خود ساخت، ازان جمله یکی خاندان معروف و مقتدر «هوگوا Hvogva» بود که در جمله خاندانهای قدیم باختر بشمار میرفت و مردان معروفی ازان بمیان آمده اند و در عصر سلطنت ویشتاسپه وزیر پادشاه باختری «جام اسپه» از همین خاندان بود. او و برادرش «فر اشوشترا» از اشخاص مقتدر بودند و در دربار سلطنتی نفوذ زیاد داشتند. زرتشتر بعد ازینکه این دو برادر را طرفدار خود و نظریات خود ساخت با آنها پیوند دوستی و خویشاوندی هم قایم نمود یعنی به آنها دختر داد و از ایشان برای خود زن گرفت چنانچه این مطالب در سر این فصل در مورد تذکار شخصیت زرتشتر سپنتمان شرح یافت.

خلاصه به ترتیبی که ذکر رفت زراتشترا به این مسئله خوب ملتفت شده بود که ریشی ها و دانایان باختری به سهولت رفورم او را قبول و پیروی نخواهند کرد و برای پیشبرد منظور خود کوشش نمود که شخص پادشاه و ملکه و اعضای خاندان سلطنتی و وزرا و خانواده های بزرگ و بانفوذ را قانع و طرفدار و پیرو افکار خود سازد و آنگاه به قوهٔ سلطنتی و نفوذ مردان بزرگ رفورم او خود بخود عملی و پراکنده خواهد شد. این سنجش و رویهٔ او مفید واقع شد. آئین زرتشتر، آئین رسمی مملکت قبول شد و ویشتاسپه حکم داد که اوستا را به آب طلا روی پوستهای گاو نوشته و در تمام معابد مملکت تقسیم نمایند (۱) ازین وقت به بعد ویشتاسپه (گشتاسپ) حامی آئین زرتشتری شد و به نیروی سلطنتی او و پسرش و همکاری وزرای مقتدرش قوانین و تهذیب اوستائی نه تنها

(۱) در نسخهٔ اوستا بزبان پهلوی که در قرن ۸ مسیحی نوشته شده و از سمرقند بدست آمده تحریر است که زرتشتر به امر ویشتاسپ ۱۲ هزار نسخه راجع به دین خود روی پارچه های طلا نوشت و آنرا در خزانه آتشکده ویژه ران نهاد، این خزانه همان کتابخانه معروف «شایگان» است که آنرا در استخر تصور میکردند و این نسخه در سمرقند قرار میدهد و علاوه میکنند که اسکندر آنرا در داد و در دریا انداخت.


(٢٠٣)

در تمام آریانا بلکه در خارج سرحدات هم پراگنده شد .
ویشتاسپه خودش به تعمیر آتشکده ئی اقدام نمود چنانچه بنداهش در فصل ١٧ به این امر اشاره میکند ودقیق واضح شرح میدهد که گشتاسپ آتشکده ئی بنام «مهر برزین» یا برزین مهر» آباد نمود . بنداهش این آتشکده را سومین آتشکدۀ بزرگ دانسته ومیگوید که درعصرسلطنت گشتاسپ در خراسان فراز کوه «ریونگتا Raevanta» آبادشده بود. بنداهش در جای دیگر تذکار میدهد که «آتش فروبه» که آتش روحانیون بود و آتشکده آن در کوه خوارزم ساخته شده بود از آنجا منتقل شده و به کابلستان آورده شد.(١)
در «شاتروئیها» Shatroiha فقره ٩-٨ نسخه اوستائی که از سمر قند پیدا شده ثبت است که «سپنددات» Spand-dat پسر ویشتاسپ در بلخ با میک Bakhl-Bamik «شهر نوازک» Navazak را بنا نهاد و در انجا آتشکده با شکوه «وهران» رابنا کرد ...» (٢)
ملتفت باید بود که اینجا مقصود ما از تذکار آتشکده های نیست که بعدها در سائر نقاط آریانا مخصوصاً در سیستان و حوزه هیرمند آباد شده. تنها این مسئله راوا نمودکردیم که چطور ویشتاسپه وپسرش در تعمیر آتشکده ها وحمایت از آئین زرتشتری صرف مساعی نمودند .
محاربات ویشتاسپه : قسمت دوم حیات وسلطنت ویشتاسپه که از نقطۀ نظر تاریخ و مخصوصاً تاریخ قدیم آریانا قابل ذکر است موضوع جنگ هائی است که مشارالیه به تعقیب سیاست خارجی سلاله‌های سابق مملکت مخصوصاً پادشاهان «کاوی» نموده وعبارت از ادامه محاربات بر علیه توریا های بدوی
(١) صفحه ٢۴١ تمدن ایرانی های شرقی تالیف گایگر متن مقاله داکتر فن سیگل که بصورت ضمیمه درین کتاب طبع شده است.
(٢) صفحه ٢٧٢ مطالعات زور استری تالیف ویلیم جکسن .


(٢٥٤)

و عفا سر غیر آریائی میباشد که از ماورای سردریابحوزه بین سردریار
آمودریا پراکنده شده بودند این حصه اقدامات ویشتاسپه درآبان یشت فقرهٔ ۸، ۱۰
و ١٠٩ و گوش یشت فقرهٔ ٢٩ و ٣٠ و ٣١ واردیشت فقرهٔ ٤٩ - ٥٠ - ٥١
تذکار یافته و چون نامهای مخالفین ویشتاسپه در آنها قدری متفاوت است
اول به ترجمهٔ آنها می پردازیم.
آبان یشت فقرهٔ ۱۰٨ و ۱۰۹:
«کاوی ویشتاسپه کبیر عقب رودخانه (فرازداناوا) سد اسب، هزار نر گاو
وده هزار گوسفند برای «آناهیتا» قربانی نموده و خواهش نمود که بمن آنقدر
توانائی بده که «تاترباوانت» (١) بیدین «پشانا» پرستش کنندهٔ دیوها
وارجت اسپهٔ شریر را معدوم کنم»
گوش یشت فقرهٔ ٢٩ - ٣٠ - ٣١ :
«کاوی ویشتاسپهٔ کبیر به «درواسپه» عقب رودخانه «دیتیا» سد اسب
هزار نرگاو و ده هزار گوسفند قربانی کرد و خواهش نمود که بمن آنقدر توانائی
بده که حملهٔ «اشتهاروانت» (٢) پسر «ویسپا-توروو-اشتی» را (٣) که بر همه ظلم
کرده و خود آهنی وزره آهنی، وبخهٔ کلفت دارد و باهفتصد شتر مال غنیمت
را می برد، رد کنم، و حمله های ارجت اسپهٔ رهزن قوم «هیونی» را رد کنم
و حمله های درشینیکا (٤) پرستش کننده شیاطین را رد بتوانم. خواهش نمود
تا «تاترباوانت» را که صاحب دین خراب است کشته بتوانم، «سپینجوروشا»
(٥) پرستش کننده شیاطین را کشته بتوانم و اقوام «وردهکا» را از
تحت اطاعت «هیوناها» (٦) بیرون کشیده بتوانم و از هیوناها پنجاهها و صدها
صدها و هزارها، هزارها و میلیونها، میلیونها و میلیاردها را بقتل رسانم»

Vispa - thawrvo - asthi (٣) Ashta - aurvant (٢) Tathryavant (١)
Spinjaurusha(٥) Darshinika(٤)
(٦) نوته ١٣٧ صفحهٔ ٣٩٢ جلد دوم ترجمهٔ زند اوستا به فرانسوی


(٢٥٥)

ویشتا اسپه عین این خواهشات را در فقرات ٤٩- ٥٠-٥١ اردیبهشت اظهار میدارد .

* * *

دریارچۀ اول الذکر ویشتاسپه قربانی های خود را عقب یا کنار رودخانه
«فراز داناوا» بعمل می آرد بعضی مدققین اینجا را یکی از دریاچه های سیستان
میدانند شهنامه پهلوی قرار تذکار دار مستتر از قربانی با شکوهی حکایت
میکند که ویشتاسپه در محلی موسوم به «بست واری» Bastavari یعنی جائیکه
پسرش شهر «بست» را آباد نمود بعمل آورد.
در شاتر وئیها (۱) فقره ٣٦ نسخهٔ اوستا بزبان پهلوی که از سمرقند پیدا
شده و تاریخ آن به ۸۰۰ مسیحی میرسد تحریر است: «بست وار Bastvar پسر
زریر شهر «بست» را آباد کرد درین وقت ویشتاسپ پادشاه در «فرازدان» مشغول
تقدس مذهب بود واصل ویشتاسپ و دیگر نجبا از آنجا بود (۲) »
ازین تبصره ها و یادداشتها و مخصوصاً از اشارهٔ صریح اوستای پهلوی سمرقند
چندین چیز معلوم میشود اول اینکه «بست وار» پسر زریر برادر زاده ویستا سپه
بوده نه قراریکه شهنامه پهلوی میگوید پسرش . دوم : چنین معلوم میشود که
شهر «بست» در زمانیکه ویشتاسپه در سیستان بود (خواه بحیث نایب السلطنته
از طرف پدرش لهراسپ پادشاه باختر در اینجا حکومت میکرد و خواه در زمان
سلطنت خود بعزم دوره یا بقصد سرکوبی مخالفین داخلی یا مقابله و جنگ خارجی
در مقابل سرحدات جنوب غربی آمده بود) از طرف برادرزاده اش «بست وار»
یا «بسته واری» بنا و آباد شده است سوم : « فراز داناوا» اگر رود خانه باشد
واضح مقصد از آن هیرمند سفلی است که از کنار بست میگذرد و اگر

(۱) Shatroiha (۲) معنی قسمت اخیر فقره قراریکه جکسن در نوته ١٤ صفحه ٢٧٤ مطالعات
زوراستری خود میگوید غیر محقق است شاید مطلب از آن این باشد که زمانیکه لهراسپ در
بلخ سلطنت میکرد ویستاسپ پسرش بعنوان نایب السلطنه در سیستان حکومت نموده باشد.


(٢٥٦)

در باچه با شد طبیعی مقصد از آن یکی از در یاچه های هامون سیستان
خواهد بود. درین صورت جنگ های ویشتاسپه پادشاه باختر با سه نفری که
در پارچه اول الذکر ذکر شده و بی دین و پرستش کننده دیوها و شریر بودند
در اطراف هامون سیستان یا در ماورای سرحدات جنوب غربی آریانا واقع
گردیده و پادشاه باختر بر ایشان غالب شده است.
* * *

در پارچه دوم که از گوش یشت ترجمه شده ویشتاسپه قربانی های بزرگ خود
را عقب یا کنار رودخانه «دیثیا» بعمل می‌آرد. چون این رود خانه را بنام «دیثیا»
و «وانگهو دیثیا» اکثر مدققین رود اکسوس یا امو دریا تعبیر کرده اند، این
قسمت جنگهای ویشتاسپه متوجه ماورا النهر بوده و در مقابل رؤسا و اقوام «توریا»
و «هونا» بعمل آمده است.
نام های مخالفینی که در پارچه مذکور آمده حاجت تکرار نیست و یکی آن
«ارجت است اسپه » است که نسبتاً معروف است و در شاهنامه هم ذکر شده و برادر
افراسیاب تورانی بود از روی شرح پارچه مذکور معلوم میشود که ایشان خود و زره
آهنی داشتند و مخصوصاً به «یخهٔ کلفت» آنها هم اشاره شده و معلوم میشود که بدور
گلوی خود پارچه یا دیگر چیزهای می‌پیچیدند تا از آنجا ضرب کشنده‌ئی به ایشان
نرسد این همی معلوم میشود که صاحب قوم زیاد بودند و مصدر ظلم زیاد شده
بودند و مال غنیمت را به شتر ها که اینجا تعداد آن «هفت صد» قید شده می‌بردند
اینجا ارجت اسپه به قوم هیونی یا «هونا» نسبت داده شده (۱) ولی معلوم
نمیشود که ایشان از روی عرق آریائی بدوی بودند یا نه تنها چیزیکه واضح
است این است که پیرو آئین اوستائی نبودند.

بهر حال ویشتاسپه پادشاه آریانا بعد ازینکه به آئین اوستائی گروید

(۱) گایگر نظریه میدهد که شاید عبارت از هن های تاریخی باشد.


(۲۰۷)

جدی ترین حامی این دیانت شد و همان طور که « کلوویس » برای دین مسیحی و آشوکا و کنشیکای کبیر برای دیانت بودائی و انتشار آن صرف مساعی کردند ویشتاسپه برای عمومیت و انبساط آئین زرتشتر و قوانین اوستائی جهد بلیغ نمود .
« کاوی ویشتاسپه » در اوستا به عنوان « کبیر » یاد شده و یکی از پادشاهان خیلی مقتدر آریانا بود قراریکه در صفحات پیشتر اشاره نمودیم علاوه بر اینکه يك سلسله خاطرات او با شهر بلخ مربوط است او و برادرش « زریر » خاطره های عمران و آبادی و بناهای شهرها و اتشکده ها در حوزه هیرمند و شهر بست و اطراف هامون و سیستان دادند و این خاطرات به اندازه ئی بنام این دو نفر مربوط است که از روی اغلب احتمالات میتوان گفت که ویشتاسپه و «زریر» به هر عنوانی که بوده يك حصه عمر خود را در حوزه هیرمند در شهر بست و زرنج مرکز سیستان گذرانیده اند و از یادگارهای آبادی و عمران آنها منجمله شهر بست در خاطره ها و حتی در بعضی نسخه های اوستا و بنداهش و ماخذ پهلوی باقی مانده است .
ویستاسپه مانند « کاوه هوسرا » ( کی خسرو ) در اضمحلال مخالفین تهذیب آریائی باختری کوشش زیاد نمود و درین راه سیاست پادشاهان سلف خود را قدم بقدم تعقیب کرد و در ماورای غربی هامون و ماوراء لنهر مخالفین و دشمنان را سرزنش نمود و بالاخره قراریکه در زمیادیشت فقره ۸۷ شرح یافته « ویشتاسپه پادشاه رشید و دلاور بر «تزیادانت» پیرو دین خراب «ویشاتا » پرستش کننده دیوها و ارجتاسپه شریر و دیگر بدکاران « هیونی » غالب و مظفر گردید . »
فرق میان گشتاسپ پادشاه حامی زرتشتر و پدر داریوش : برای رفع اشتباهات کسان مربوط به موضوع فوق بايد يك مسئله دیگر را نیز روشن ساخت و آن عبارت از ین است


(٢٥٨)

که گشتاسب حامی زرتشتر که مرکز سلطنتش شهر بلخ بود غیر از گشتاسپ پدر
داریوش پادشاه هخامنشی فارس است. اول این را باید متذکر شویم که زردشت
و گشتاسپ اسمای عام هم میباشد و از جمله گشتاسپ هائی که گذشته یکی هم پدر
داریوش شاه هخامنشی است بعضی ها در قطار اشتباهات دچار یکی دیگر هم شده
و گشتاسپ پدر داریوش را حامی و معاصر زرتشتر میدانند حال آنکه این مسئله
سراسر غلط و بکلی بی اساس است. پیشتر در اوایل این فصل متذکر شدیم که اوستا
قطعاً هخامنشی ها را نمی شناسد و از هیچ کدام آن ها نام نگرفته و حتی در قسمت
های جدید اوستا که در عصر پارتی و ساسانی یعنی بعد از ختم جلال هخامنشی ها
جمع آوری شده باز هم اثری از هخامنشی ها نیست و باید هم نباشد زیرا از نقطه
نظر زمان و مکان میان اوستا و هخامنشی ها فاصله زیاد است علاوه بر اینکه
مابین عصر پدر داریوش و زرتشتر بلخی و ویشتاسپه (گشتاسپ) شاه باختر اقلاً
٥٠٠ سال فاصله است پادشاه نبودن پدر داریوش دلیل دیگری است که این
قبیل مفکوره ها را از میان می بردارد. داریوش در کتیبه های خویش وقتی که
از خود و پدر خود سخن میزند هیچگاه پدر خود را پادشاه نخوانده و پدرش
گاهی سلطنت نکرده است و یشتاسپه پادشاه باختری حامی زرتشتر سپنتمان
با تشریحاتی که دادیم یکی از پادشاهان خاندان اسپیه بلخی است که اوستا او را به
عنوان "کی و یشتاسپه کبیر" یاد کرده است.
زری ویری : زری ویری که در داستان ها و منابع جدید بنام "زریر" یاد
شده برادر و یشتاسپه پادشاه باختر است. از روی اوستا معلوم نمیشود که او هم
به سلطنت رسیده باشد. ولی بحیث پهلوان و مدافع مملکت چه در اوستا و چه در
سائر منابع و چه در شاهنامه ها ذکر شده. در آبان یشت فقرهٔ ١١٢ و ١١٣ او هم
مانند برادرش و یشتاسپه قربانی های بزرگ کنار رودخانه "دیتیا" (امو دریا)


(٢٥٩)

تقدیم نموده واز «اناهیتا» استعانت میخواهد تا با «پشوسینغا» (١) هوما یا کا
(٢) و ارجت اسپه جنگ کند و ایشان را مغلوب و منکوب نماید . این دو نفر
که با ارجت اسپه برادر افراسیاب یاد شده اند اشخاص مجهولی هستند ولی بازهم
اینقدر معلوم میشود که از جملهٔ رؤسای توریائی میباشند.
احتمال زیاد میرود که «زریر» از طرف برادر خود بحيث نایب السلطنه یا
نایب الحکومه در حوزهٔ هیرمند یا کل سیستان هم حکمرانی نموده باشد
خاطرات او هم در سیستان زیاد است و قراریکه مستند بر شهادت نسخهٔ اوستای
پهلوی سمرقند اشاره کردیم شهریست را پسر او «بست واری» بنا نهاده است.
خاندان هوگوا : یکی از خانواده های بزرگ باختری که در امور اداری
نظامی، مذهبی و سیاسی دولت آریائی در عصر ویشتاسپه وزرتشتر رول مهمی
بازی کرده خانواده «هوگوا» است. حین ظهور زرتشتر این خاندان رابطهٔ
بین ویشتاسپه وزرتشتر بود زیرا « جم اسپه » یکی از اعضای این خاندان
صدراعظم ویشتاسپه بود و برادرش «فراشو شترا» با خویشاوندی که با زراتشترا
نموده بود خسر او بشمار میرفت. علاوه برین چون خود زرتشتر هم دختری به
جم اسپه داده بود جم اسپه داماد او بود. به این ترتیب زراتشترا به خاندان
«هوگوا» یا «هوگوئی» تعلق و ارتباط و پیوند خویشاوندی حاصل نموده بود.
در اوستا در فرور دین یشت فقرهٔ ١٠٣ جم اسپه و برادرش «فراشوشترا» در
جملهٔ مقدسین آئین زرتشتری حساب شده اند. رول این دو نفر و دیگر اعضای
این خاندان در حفاظت مملکت و نشر معارف و تهذیب اوستائی خیلی زیاد و قابل
ملاحظه است. با همکاری های ایشان نه تنها شمشیر باختر فاتح برآمد بلکه آئین
اصولات، مفکوره، قوانین، تهذیب و مدنیت آریائی در اطراف خارج مملکت
مخصوص در خاک های توریا نشین هم پخش شد.
(١) Peshocingha (٢) Humayaka


(٢٦٠)

سپنتوداتا: چون زرتشتر و اوستای قدیم باختری معاصر ویشتاسپه ظهور
کرده اند از نقطه نظر تذکار اسمای پادشاهان قدیم آریانا اوستا به پادشاه
معاصر خود ویشتاسپه متوقف میشود، معذالك طوریکه دیدیم از «زری واری»
برادر ویشتاسپه و برادر زاده اش «بست واری» پسر زری واری (زربر) و از
«جماسپه» وزیر پادشاه و برادرش «فراشوشترا» اسم میگیرد. اوستا تا پادشاه
معاصر خود اسمای شاهان دودمان های سلطنتی آریانا را بیان کرده، خاموشی
او راجع به وقایع ما بعد که چیز طبیعی است دلیل شده نمیتواند که سلسلهٔ حکمرانی
و پادشاهی با ویشتاسپه در بخدی منقطع شده باشد. «دونکر» جرمنی تعداد پسران
ویشتاسپه را بیست و نه نفر قلمداد میکند و تزئید مینماید که اوستا ازین جمله
فقط «سپنتوداتا» (اسفندیار) را اسم می برد ترجمهٔ صحیح وتحت اللفظ این
اسم «سفیدداد» و از آن بصورت اصطلاحی «اسفندیار» ساخته اند. اسفندیار
جوان خیلی باهوش وزرنگ بود و مخصوصاً در فنون جنگی مهارت زیاده اشت
و در موقعی که پدرش مصروف جنگ با توریاها بود از خود لیاقت و شجاعت های
زیادی نشان داد و حتی عامل اساسی فتوحات پدر شمرده میشد.
اگر چه از روی اوستا بصورت صریح پادشاهی «سپنتوداتا» معلوم نمیشود
ولی از احتمال بیرون نیست که بعد از ویشتاسپه بر تخت بخدی نشسته باشد. نسخهٔ
اوستای پهلوی قرن ۸ مسیحی که از سمرقند پیدا شده میگوید که: «سپنددات»
Spand-dat پسر ویشتاسپ در «بخل باميك» یعنی (بلخ درخشان) شهر «نوازك»
Navazak را بنا نهاد، مشارالیه در آنجا آتش باشکوه «وهران Vahran» را برقرار
کردو نیزهٔ خود را در آنجا نصب کرد سپس پیغامی به گوبا خ كان (۱) و سوزهی
پیکاخ کان (۲) و شورخ کان (٣) و ربخ کان (٤) و گو هرم (٥) و تو زهاو (٦) و

(1) Gubakh-kan (2) Suzh-i-Pekakh-kan (3) Churakh-kan
(4) Rabkh-kan (5) Guhram (6) Tuzhav


( ١٦١ )

وازچسپ شاه خيوتان فرستاد، وگفت : کسی که نوك نيزۀ مرا به بيند جرئت
نخواهد کرد که به مملکتم حمله کند .
جکسن میگوید که این حکایت در تاریخ سبوس Sebeos ارمنی هم آمده، شهر
نوازك را بلوشه در مطالعات خود« نين بك ، خوانده و "گنبمد" ترجمه نموده
و به این اساس فقرۀ فوق الذکر را چنین تر جمه نموده : " در بلخ ز یبا
« سپند دات » يك گنبد آباد نمود » . بعضی های دیگر میگویند که این شهر
عبارت از « نويده » Nawidah است که به ۳۰ میلی شمال بلخ کنار رودخانۀ
اکسوس وقوع داشت و شهر سرحدی بود و سر راه بلخ و سمرقند افتاده بود
بهر حال از روی حکایت فوق معلوم میشود که سپنتو داتا ( اسفندیار ) پسر
« ويشتاسبه » صاحب نفوذ او اقتدار زیاد بود و هیچ شبهه نیست که بعد از پدر
در " بخل باهيك » ( بلخ در خشان ) بسلطنت رسیده باشد . مشار الیه باعمل
نصب کردن نیزه در کنار آتش گاه « و هران » بلخ به تمام رؤسا وشاهان
کشور های مجاور فهمانید که کسی به آرزوی حمله بر آریانا نباشد و گرنه
نیزه کار او را یکسره خواهد کرد واین نظریه را در طی پیغام رسمی به آنها
وانمود نمود .
مشارالیه در راه انتشار تهذیب اوستائی و آبادی کشور و توسعۀ شهر بلخ
اجتهاد زیاد بخرج داد .
* * *
سلسلۀ پادشاهانی که اوستا بنام های « پارا داتا » پیشدادی و کاوی ( كيان)
واسپه شروع نموده بود باو يشتا سپه و پسرش « سپنتو داتا » « اسفند یار »
به پا یان میرسد . قرار شهادت اوستا « آريانم هورينو » و « کاويم هورینو »
یعنی فرشاهی وسلطنتی آریانی و کیانی با ایشان در آريا نا شروع شد واز بخدی زیبا
به اراضی آریانشین که اوستا قطعه قطعه از آن اسم میبرد و درمبحث عليحده


( ٢٦٢ )

آنرا شرح خواهیم داد و عبارت از سر زمین مستعد آریانا میباشد قرن های متوالی
پشت هم سلسله وار سلطنت کردند . اساس سلطنت، حکومت و حکمرانی کتلهٔ
آریانی باختری بدست ایشان گذاشته شد ، شالودهٔ داد و عدل و انصاف را
ایشان گذاشتند و تهذیب مدنیت و کولتور و تهذیب صاف و بی آلایش آریائی
را ایشان در آریانا استوار کردند . بالاخره اوستاوزرتشتر بلخی در عصر آخرین
پادشاهان همین سلسله در بلخ ظهور کرد و با پشتیبانی و حمایت و نیروی جنگی
آنها تهذیب اوستائی باختری در خارج سرحدات آریا نا چه بطرف شمال و چه
بطرف غرب منتشر شد . توریا ها یا آریائیهای بدوی شمال ( کبوس حوزهٔ
سردريا واقوام مغلی همجوار آنها وصامی ها و عناصر غیر آریائی مازندران
و تبرستان ودیگر مخالفینی که میخواستند سر بلند کنند و به سرزمین آریانا
و تهذیب وتمدن آریائی صدمه وارد نمایند همه در اثر سیاست عاقلانه و اقدامات
جنگی آنها منکوب و مغلوب شدند وفتوحات درخشانی در هر طرف نصیب
آنها شد و قلمرو آنها به امپراطوری مبدل گردید چنانچه اوستا اکثر پادشاهان
پارا داتا و کاوی را پادشاه " هفت کشور " میخواند . اگرچه این اصطلاح را
بعضی ها دنیای معلوم آنوقت میخوانند و در نتیجه پادشاهانی را که بر " هفت کشور"
سلطنت کرده اند " پادشاهان دنیا " خوانده اند ولی مقصد واقعی آن عبارت
از امپراطوری های آنها است که دامنهٔ آن خارج خاك آريانا انبساط یافته بود .
یا کشور کشائی های ویشتاسپه و پسرش " سپنتو داتا " و دیگر پسران ویشتاسپه
که اوستا طبعی از آنها اسم نمی برد زیرا جزو واقعات تازه است آئین وکیش
اوستائی ، ارباب انواع اوستائی و قدیم تر عصرویدی و حتی قبل التاریخی
که در اوستا تاثیر افگنده بودند و دیگر مقررات واصولات مدنی و تهذیبی
آریانا به چهار گرد افق مخصوص بطرف شمال وغرب انتشار یافت. با تجاوزات
آشوری ها بطرف شرق درخاک های مدیا و فارس و از آنهم موقتاً بیشتر


(٢٦٣)

تا حواشی غربی آریانا حتی اراکوزیا (حوزۀ ارغنداب) و باختر، عالم سامی
به عنعنات و تاریخ و آئین و کلتور آریائی کشور ما تماس حاصل کرد و نام
زرتشتر و بعضی قسمت های رفورم او را با خود به مدیا و فارس و بین النهرین
و اراضی سواحل بحر سفید بردند تا اینکه مادها و فارسی ها در سالهای ۷۰۸
و حوالی ٥٤٩ به تدریج اول هر دو از سلطۀ سامی و بعد دومی از سلطۀ آمریت
ماد خلاص شده و در حوالی ۷۰۸ و ٥٤٩ سلطنت های در خاک های خود
تشکیل کردند و از اختلاط آئین اوستائی و ستاره پرستی آشوری و بابلی دیانت
و ثقافتی بمیان آوردند .
طوریکه اظهار نمودیم بعد از ویشتاسپه و «سپنتوداتا» معلومات اوستا راجع
به پادشاهان آریانا متوقف میشود . این مسئله به هیچ صورت دلیل شده نمیتواند
که از ین تاریخ یعنی تقریباً از حوالی هزار قم به بعد سلسلۀ سلطنت و مملکت داری
در آریانا سقوط کرده است . درین شبهه نیست که ازین وقت تا زمان لشکر
کشی های سیروس هخامنشی تاریخ کشور ما تقریباً در عرصه ٥ قرن تاريك است
ولی این مسئله سراسر مربوط به بربادی مأخذ است که بصورت مسلسل و واضح
عجالتاً چیزی نمیتوان گفت معذ لك اشعار حماسی و رزمی و شهنامه ها و
گرشاسپ نامه ها که خارج از پادشاهان و پهلوانان اوستائی آریانا به رویۀ اوستا
عنعنات جدیدتر بعد از اوستا و در نتیجه پادشاهان و پهلوانان کشور ما را بعد از عصر
ویشتاسپه و «سپنتوداتا» قید کرده اند و ترتیب و شرح حال آنها مطالعات
جداگانه بکار دارد در قطار سلاله های باستانی پیشدادی و کاوی واسپه بلخ
از آنها هم کنده کنده اسم میگیرند، از ان جمله است سلاله كورنگ شاه زابلی
که از کابل تا نیمروز سلطنت داشتند و به نام های شیدسپ، تور، طورك،
شم، اطوط، گرشاسپ و غیره یاد شده اند.
بهر حال مقصود من این است که تاریکی این دوره سراسر مربوط به نبودن


(٢٦٤)
منابع است والا در وجود پادشاهان وحکومت وسلطنت وحتی سلطنت های خیلی
مقتدر و نیرومند شبهه ووتردیدی نیست زیرا مقابله های نیرومند ومرتب ومتوالی
که در دفع حملات بزرگ خارجی مثل اشوری وهخامنشی و یونانی در سر حدات
وخاك آريانا بعمل می آید خود بخود ثابت میکند که رشته حکومت وسلطنت
در خاك های دو طرفه هندوکش از بین نرفته بود. از روزیکه بیرق امریت
و حکمرمانی نژاد آریا در بخدی زیبا به اهتزاز در آمد در تمام دوره های تاریخی
کشور باستانی ما از هر نقطه نظر خصوص از پهلوی تشکیلات سلطنتی وحکمفرما ئی
اهمیت مخصوص داشته و هیچ گاه شهرهای بزرگ و آبادان ، جلگه های
حاصل خیز وشاداب ودره های سرسبز وقلل شامخه جبال این سرزمین که آنرا
آشیان حاکمیت و آمریت میتوان خواند بی حکمفرمایان ملی و قوای نیرومند
نبود . اگر خوب دقت کنید هر محیط از خود اقتضا آتی دارد . کهسار بلند
آريانا مأمن آزادی ، قوه و نیرو و حاکمیت است . آشیان عقابی است که با
شهیپر رسای خود فراز آن چرخیده از ان دیده بانی وبر آن حکومت میکند
واگر چنین نمی بود موجودیت خود را حفظ نمیتوانست و این نظریه را مثالهای
چندی که مربوط به خود همین وقت و زمان است بطور قطع ثابت میسازد .
آشوری ها وقتیکه بنای تجاوزات را بطرف شرق گذاشتند از نینوس و سمیرامیس
گرفته تا سلمانسار وتنگلت پیلیسر دوم در کشور ما به مشکلات فوق العاده دچار
شدند و پایان تر این موضوع را خواهیم دید . همین قسم در فصل چهارم دیده خواهد شد
که قوای ملی ما چندین سال سیروس و درایوش هخامنشی را متوقف ساخت
وچندی بعدتر که مملکت در اثر استیلا وسلطه هخامنشی ها متلاشی شده بود
چهار سال در مقابل نیروی اسکندر ایستادگی کرد ( فصل پنجم ) . این حملات
که هر کدام آن در مدت اندك خاك های غرب آسیا را متزلزل ساخته است
در کشور ما کند شده و بطی گردیده و آخر جزسلطه موقتی نیافته پس هر کدام


(٢٦٥)

آن بجای خود وانمود میکند که بعد از ویشتاسپه و «سپنتوداتا» نظام سلطنتی
و وجود دولت های مقتدر بکلی در خاک آریانا از میان نرفته فقط بعلت فقدان
منبع عجالتاً واضح در اطراف آنها سخن گفته نمیتوانیم .
آشوری ها و آریانا : از روی آنچه در فصل اول و دوم و سوم تا اینجا نوشتیم
حالا این مطلب روی همرفته واضح معلوم میشود که کانون نژاد و مدنیت
و تهذیب ، و ادبیات ، و زبان و عنعنات و مملکت داری آریائی سرزمین دو طرفه
هندوکش یعنی آریانا بود . این مطلب یعنی مرکزیت کانون آریائی در اینجا
از خلال ادب وعنعنات وتاریخ وکشورداری وسلطنت و بسا شواهد دیگر که
تفصیل آنها در فصل های گذشته شرح داده شده است به ثبوت رسیده و حاجت
به تکرار ندارد .
همین قسم سامی ها هم از خود کانونی داشتند که بین النهرین و گوشه ئی از
عربستان شمال شرقی را در بر میگرفت ، ایشان درین حدود پیش از آریائی ها
مراتب مدنیت و تهذیب و مملکت داری را به نام های اقوام مختلف خود پیموده
بودند .
در سر فصل دوم زمانیکه از علل ظهور رفورم قوانین اوستائی صحبت میکردیم
به این موضوع هم تماس نمودیم که وضعیت خارجی : توریاها در شمال، وداسیوها
در شرق وسامی ها در غرب ایجاب میکرد که آریاها هم در کشور خود آریانا
بحال و موقعیت خود فکری کرده وسیاست معینی را در حیات تهذیبی و اداری
خود پیش گیرند .
قراریکه در موضوع «از هی داها کا» ( صفحه ۲۲۹ ) متذکر شدیم درین
شبهه ئی نیست که سامی های بین النهرین تقویت یافتن کانون آریائی را در
آریانا و تشکیل سلطنت هائی را در انجا خلاف مصالح خود تصور می نمودند
و بعد از تشکیل سلطنت پیشدادی بلخی بدست موسس بزرگ آن یاما پادشاه


(٢٦٦)

تاسیس شد در صدد مخالفت برامدند چنانچه قرار نظر به بعضی مدققین شرح
دادیم که « از هی داها کا» را کلدانی‌ها میدانند و میگویند که بدست ایشان
سلطنت موسس پیشدادی سقوط کرد ولی فوراً فریدون متهاجم را عقب زده
وسلطنت پیشدادی را مجدداً در آریانا برقرار نمود .
به این طریق سامی‌ها پس به حوزه رودخانه‌های بین النهرین محدود شدند
وسلطنت آریائی در دو طرفه هندو کش روز بروز کسب قوت وشهرت نمود .
ولی آرزوی تجاوز سامی بطرف شرقی بکلی ساقط نشد .
یکی ازین دولت های قدیم سامی که تهاجماتی بطرف شرق نموده وسلسلهٔ
جنگ هائی باشاخه‌های آریائی کلته باختری مهاجر یعنی امادی (ماد) وپارسیوا
(پارسی ها) داشته در خاک های آریانا هم فتوحات موقتس نموده است دو ات
آشوری است .
مملکت آشور یا آشوری اصلاً شامل حوزه سفلی دجله بوده از طرف
غرب از نقطهٔ تقاطع رود خانه دجله و « کورنیب » Kournib تا جلگه های
مرسوبس کلده و نزدیکی های حوزهٔ فرات انبساط داشت وبطرف شرق مجرای
وسطی رودخانه « زاب» Zabودامنه‌های کوهای«زگروس» Zagros حد فاصل
بین آشور واقوام «کوسه ها» وقبایلی شده بود که در خاک های مدیا خودسرانه
گشت وگذار داشتند . شمال وجنوب کشور آشور را کوه «مازیون»Masion
وادهمAdhem معین میکرد .
اوائل تاریخ واقعی آشور روشن ورضائیت‌بخش نیست اینقدر معلوم میشود
که در حوالی قرن ١٥ ق‌م اقتدار کلده رو به ضعف نهاده وشاهان محلی در
علاقهٔ فوق بمیان آمده است . این وضعیت تاريك ودر هم وبرهم مدتی دوام
کرده تاشخص مقتدری بنام « نینوس » در حوالی شاید هزارق‌م یاچیزی بیشتر
از میان آشوری ها ظهور نمود .


(٢٦٧)

«نینوس» در داستان های آشوری بحیث پادشاه خیلی بزرگ و مقتدری ترسیم شده . مشارالیه پس از اینکه قشون بزرگی آماده تربیه و مسلح نمود بابل ، ارمنستان ، و مدیا و اراضی غربی آسیا را تا سواحل بحر مدیترانه اشغال کرد و آنگاه به فکر تعمیر شهر بزرگ و با عظمتی افتاد که چهارصد و هشتاد «استاد» (هشتاد و نو کیلومتر) احاطهٔ آن بود و آنرا بنام خود «نینیوا» (نینوا) نام نهاده و یکی از سحر انگیز ترین شهرهای مشرق بود
* * *
بعد از اینکه شهر «نینوا» به اتمام رسید یا قرار بعض نظریه ها هنوز نیم کاره بود که فکر حمله بر آریانا و فتح باختر هم در سر پادشاه آشوری افتاد. پادشاهی که همه خاك های غرب آسیائی را مطیع خود ساخته از روی جاه طلبی تحمل نمیتوانست که دولت مقتدر آریائی را به بیند . میگویند که «نینوس» از تعداد زیاد مردان جنگی و حس سلحشوری باشندگان آریانا و پیاده دولت باختری و مشکلات اراضی مطلع شده ترتیبات بسیار بزرگ گرفت و قشون تمام ملل و اقوام مطیع خود را جمع کرده و به تعداد ۱۷۰۰۰۰۰ پیاده و تقریباً ۲۱۰۰۰۰ سوار و ١٠٦٠٠ عرادهٔ جنگی آماده نموده و بطرف سرحدات آریانا به حرکت افتاده .
بعض منابع پادشاه این وقت آریانا را که از «بخدی» بر کشور خود حکمرانی میکرد بنام «اوگزیارتس» Oxyartes یاد کرده اند بعض منابع یونانی از مقابلهٔ پادشاهی بنام زوراستر در باختر با نینوس سخن رانده اند بهر حال شخص پادشاه و نامش هر که و هر چه بوده به مجرد اطلاع از حملهٔ آشوری ها سپاه و پهلوانان جنگی خود را که تعداد آنها را ٤٠٠٠٠٠ نفر می نویسند جمع کرده و برای مقابلهٔ آشوری ها تا قسمت های صعب العبور کهستانی غرب آریانا پیشرفت و در انتظار حمله دشمن ترتیبات گرفت آشوری ها که


(٢٦٨)

بواسطۀ تنگی دره‌ها دسته دسته شده بودند و به‌ترتیب عبور میکردند و در جلگه
مجتمع میشدند چون یکعدۀ کافی آنها در يك نقطه جمع شد، پادشاه آریا نامجال
تمرکز تمام قوایرا به آنها نداده و برایشان حمله برد و تقریباً صدهزار نفر آشوری
را بقتل رسانید، درین فرصت مابقی قشون آشوری فوراً در اراضی هموار جلگه
رسیده و در اثر تفوق تعداد باختری‌ها را پریشان ساختند و ایشان را عقب زدند.
در شهرهائی که بین « بخدی » وسرحدات غربی آریانا افتاده بود مقاومت‌هائی
برعلیه سپاه مهاجم آشوری بعمل آمد ولی یکی بعد دیگری فتح شد و پادشاه باختر
و قسمت اعظم سپاه آریائی خود را به مرکز مملکت شهر « بکترا » بلخ محصور
ساختند و تا آنجا در صدد مدافعه بر آمدند و تا دوسال شهر مستحکم « بکترا »
محاصره ماند و نیروی نینوس و تمام قشون آشوری و مستمکات و متصرفات
آسیائی او آنرا فتح نمیتوانست .

اینجا است که قصهٔ مداخلت « سمیرامیس » بمیان می‌آید . سمیرامیس یکی
از زیباترین، دلاورترین، سحرانگیزترین دختران و زنان و ملکه‌های آسیائی
است که اصلاً در آوان طفلی شبانی موسوم به « سیماس » اورا یافته و در خانه
خود کلان نموده بود و « اوانس » Oannes حکمران شامی با او ازدواج نمود
و او را در جنگ‌های باختر با خود آورده بود. میگویند که آخر در اثر
نقشه‌های «سمیرامیس» و تدابیری که بخرج داد حصار مستحکم «بکترا» بعداز
دوسال مقابلهٔ شدید و ناکامی‌ها و ناامیدی‌های شاه و قشون آشوری فتح شد.
و نینوس با این زن دلاور ازدواج کرد و ملکهٔ سمیرامیس شد و بسان شهر
بابل را بنانهاد.

نینوس و سمیرامیس بعد از فتح حصار بکترا بفکر هجوم هند واراضی
ماورای غرب اندوس هم افتادند زیرا ثروت هند درین وقت هم چشم کشـور


(٢٦٩)

کتابان را جلب میکرد، بهرحال كامیابی نصیب شاه و قشون آشوری شده
و از سواحل اندوس عقب نشینی کردند.

* * *

تهاجم نینوس بطرف شرق و فتوحات او در خاکهای آریانا اولین تماسی است
که میان کشور ما و نیروی آشوری بعمل آمده است. از شرح وقایع این زمان
معلوم میشود که زمانیکه دولت جوان آشور در حوزه سفلی دجله در اثر ضعف
دولت کلده عرض وجود میکرد دولت مقتدری در آریانا وجود داشت که مرکز
آن شهر بخدی بود . پیش ازینکه نینوس و سمیرامیس بدنیا آیند پادشاهان
و حکمفرمایان مقتدر و با عظمتی در آریانا سلطنت کرده و بخدی دودمان های
محتشم سلطنتی باراذا تاو کاوی را دیده بود. نینوا و بابل کهن ترین و سحر انگیز ترین
شهرهای آشوری مانند طفلی در مقابل کنگره های حصار کهن و مستحکم بخدی
عرض وجود کرد و کلان شد و شهرت یافت. زمانیکه حصار بکترا در مقابل
نینوس و تمام قشون آشوری و متصرفات او دو سال کامل ایستادگی میکرد نینوا نیمه
آباد بود و بابل پایعرصه وجود نگذاشته بود. بهرحال اینها پاره ملاحظاتی
بود که ضمنی بعمل آمد.

* * *

فتح نینوس و سمیرا میس آمدن و رفتنی بیش نبود و مجدداً خاك آریانا بدست
زعمای ملی افتاد و حکمفرمایان ما به تشکیل سلطنت پرداختند. آشوری ها
عقب نشسته رفتند و به خاك های اصلی خود در حوزۀ بین النهرین مستقر شدند
و وضعیت آنها تا قرن ٩ مسیحی به همین ترتیب دوام کرد. درین وقت ها امادی
(مادها) و پارسوا (پارسی ها) در اراضی متقابلۀ خود خوب آشنا و مستقر شده
بودند و به آرامی به تربیت حیوانات و کشت و کار اراضی خود مشغول بودند که
دوباره آشوری ها بنای تهاجم را بطرف شرق گذاشتند. صدمه هائی که به


( ۲۷۰)

پیکر مادها وفارسی ها وارد شده بود یهودی نیافته بود که باز جنگ و مقاتله
آغاز شد تیگلت پیلسر اول بطرف غرب تا بحر «بزرگ غرب» یعنی بحرمدی
ترانه رسید و بنادر سواحل شام باج پرداز آشوری ها شد. آنگاه بطرف شرق
توجه کردند «سلما نسار » دوم و «بن اریر سوم » بر بابل غالب شدند وقوای
آشوری بعلاوه مدیا تا سواحل بحر خزر نفوذ یافت و «تیگلت پیلسر دوم» بیشتر
بطرف شرق توجه نمود تصادماتی را که بین دولت آشوری و مادها وفارسی ها بعمل
آمده در فصل هخامنشی شرح داده ایم لذا ذکر آن در اینجا مورد ندارد بلکه
فقط میخواهیم تماسی را شرح دهیم که مجدداً بین حواشی غربی سرحدات آریانا
و دولت آشوری بعمل آمده است. کتیبه تیگلت پیلسر دوم که در کلاخ
Chalah پیدا شده و از سال اول تا ۱۷ سلطنت او را در برمیگرد و بصورت فهرست
نقاط مفتوحه او را بطرف شرقی شرح میدهد شامل يك سلسله اسمائی است که با علاقه
« نارمی » Narmi شروع شده وعلاقه های پرسا Parsua و «زیکرو تی» Zikruti
نیسا آ Nisaa واراکوتی Arakutti هم دران تذکار رفته است .چیز مهمی که
اینجا از نقطه نظر تاریخ کشور ما شرح میخواهد همین چند اسمی است که
در کتیبه مذکور ذکر شده و مدققین هم برای تعیین حدود شرقی فتوحات تیگلت
پیلسر دوم در اطراف آنها مطالعه کرده اند.
تاریخ این کتیبه را در سال ٧٤٥ یا ٧٤٤ قم قرار میدهند و در باب
اسمای «نیسا آ» ، «زیکروتی » و «اراکوتی» چنین اظهار نظریه میکنند که
موقعیت آنها خیلی مشکوک است، معذالک قرار تحقیقاتی که بعمل آمده «نیسا آ»
عبارت از «نیسا» شرق مدیا بود . «زیکروتی» که با «نیسا آ» یکجا ذکر شده
شاید عبارت از «سگارتی های »Sagartians هردوت و « اساگاتا »Acagarta
کتیبه های هخامنشی باشد و هردوت در میان قبایل پارسی از آن ها نام
برده است. (۱)
(۱) صفحه ۳ تاریخ قدیم دوتکر ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم


( ۲۷۱ )

«اراکوتی» شکل سامی نامی است که در اوستا «هر اویتی» ذکر شده و یونانی
ها ارا کوزی ساخته اند و عبارت از رودخانه ارغنداب است که با هیر مند
به هامون سیستان منتهی میشود. از روی این اسم اخیر معلوم میشود که تیگلت
پیلسر دوم آشوری در طی جنگهای خود بطرف شرق بعد از فتح خاکهای مدیا
و فارس داخل سرحدات غربی آریانا هم شده تا هامون سیستان و حتی حوزه
اراکوزی ( ارغنداب ) هم پیش آمده بود ولی از حواشی سرحدی و سیستان
و اراکوزی بیشتر بطرف قلب مملکت آمده نتوانست ، حتی از روی کتیبه که
اراضی مفتوحه جنگ دوم او را بطرف شرق شرح میدهد معلوم میشود که نفوذ
او در سرحدات غربی آریانا و اراکوزی بی دوام بوده زیرا نام «اراکوتی» (حوزه
ارغنداب) در آن نیامده حتی «نیاآ» هم در ان ذکر نشده و ازین واضح معلوم
میشود که سلطه او ازین قسمتها بزودی برداشته شده است. برعکس نفوذ
و تسلط او در علاقه «زیکر وتی» و بالای مادی Madai (مادها ) و پارسوا ( فارسی ها )
شدیدتر شده و با جنگهای دیگر تجدید و تکرار گردیده است که بدانها
کاری نداریم ( ۱ )

این بود شرح تماسی که دولت آشوری یکدفعه در عصر نینوس و سمیرامیس
و بار دیگر در عصر تیگلت پیلسر دوم با کشورها حاصل کردند و دومی را جز
تماس سرحدی چیز بیشتر نمیتوان خواند. در اثر این تماس آشوری ها نظریاتی
راجع به آئین اوستائی آریانا پیدا کرده اسم «زور استر» و بعض اصولات آئین
و فلسفه حیاتی او را خارج سرحدات غربی آریانا نشر کردند.

(۱) صفحه ٤ تاریخ قدیم دونکز ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم .


سرزمین اوستائی

بیشتر در تقسیمات اوستا ذکر شد که فرگاد اول یا باب اول حصه سوم اوستا یعنی «وندیداد» از اراضی آریائی و خواص و مميزات آن بحث میکند. این اراضی قرار متن «وندیداد» و اصطلاح مخصوص اوستا عبارت از شانزده قطعه زمین زیبائی است که قرار عقیده آنوقت هرمزد بمیان آورده و اهریمن به تدریج در هر کدام آن آفتی تولید کرده است.
در فصل دوم تحت عنوان «معلومات جغرافیائی ویدی» صفحه (٦٩) مبحثی برای مطالعات سروده‌یدی از نقطه نظر جغرافیه وضع نموده و تاحدی که سرودها كمك میتوانست خاک های کشور خود را در پرتو آن مطالعه كرديم بعبارت دیگر آن قسمتی از خاک‌ها کوه‌ها و رودخانه‌های مملکت خود را که در سرودهای ویدی ذکر شده بود با یکسلسله تبصره‌ها شرح دادیم. چون روشن کردن قسمت های جغرافیائی مخصوصاً جغرافیای تاریخی در مطالعات تاریخ اهمیت به سزا دارد و بزبان دیگر واقعات و گذارشات يك دوره معین را روی صحنه واقعی آن مجسم میسازد درین اثر بدان اهمیت زیادی داده شده و به همین ملاحظه به تعقیب مبحث جغرافیائی ویدی خاک های کشور خود را از نقطه نظر اوستا هم معاینه میکنیم.
علمای تاریخ و جغرافیه بخصوص مدققینی که در اطراف مسایل نژادی و مهاجرت های آریائی و ظهور مدنیت های ویدی و اوستائی در دو طرفه هندوکش تحقیقات کرده اند این شانزده قطعه زمین خیلی ها توجه شانرا بخود جلب کرده و در اطراف آن نظریه ها، تبصره ها نوشته اند و حقیقت هم چه از نقطه نظر اصل خاک آریائی و سمت مهاجرت های آنها و چه از پهلوی انبساط نفوذ آئین


(۲۷۳)

اوستائی و پهنائی حدود آن و چه از نقطه نظر تعین قلمرو حکمفرمائی سلاطین
باختری که در اوستا از آنها تذکاری رفته در خور مقام و اهمیت بزرگ است
راجع به مسایلی که بالا بیان شد از هر پهلوئی که به دقت نگاه شود بطور مطلوب
روشنی می‌اندازد .

چیز مهمی که قابل ملاحظه است این است که این شانزده قطعه زمین به چهار
طرف هندوکش پیوست و متصل بهم واقع شده و پراگندگی از هم ندارد و مجموع
هر شانزده آن به طور دقیق حدودی را در بر میگرفت که جغرافیه نگاران
و مورخین كلاسيك برای آریانا داده بودند .
علاوه بر شانزده قطعه زمینی که در فرگرد اول « وندیداد » شرح یافته
و از مجموع آن مملکت وا حدى بمیان می‌آید بعض قسمت‌های دیگر اوستا
راجع به کوها ، قلل مرتفعه، بلندی‌ها ، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها که همه بلاشبهه
داخل همین شانزده قطعه زمین مساعداند بصورت دقیق صحبت میکند (۱) مثلاً
« زمیاد یشت » یا پشت نوزدهم از فقره اول تا هشت بیش از چهل کوه را نام می‌برد
که همه آن داخل خاك آریانا بوده وا کثر آن معین و تطبیق هم شده همین قسم
در « هوم یشت » یا یشنای دهم موقعی که از محل روئیدن گیاه « هوما »
صحبت در میان است باز از عده‌ئی از کوه‌های مملکت ما نام برده شده است همین قسم
راجع به رودخانه‌ها و دریاچه‌ها بعض قلل کوها که در انجا پادشاهان بزرگ ما
قربانی‌ها میکردند و حتی بعض قلعه‌های مستحکم اسم برده شده و از نقطه نظر
جغرافیای تاریخی کمال اهمیت را حایز است .
با این مقدمه مختصر اينك اول فهرست شانزده قطعه زمین متذکره فرگرد
اول « وندیداد » را به ترتیبی که در خود اوستا ذکر شده داده بعد متن اوستا را

(۱) بعض نقاطی که پادشاهان آریانا دشمن را تعقیب کرده و جنگ در آن واقع شده خارج
خاك آریانا نیز میباشد .


(٢٧٤)

در مورد هر کدام یا پاره تبصره هائی بیان میکنیم و در پایان این قسمت به شرح
سائر مطالب جغرافیائی می پردازیم :
فهرست ١٦ قطعه زمین اوستائی قرار ترتیب باب اول « وندیداد »

Airyanem Vaejo
Sughdha
Mouru
Bakhdi
Nisaya
Haroyu
Vaekereta
Urva
Khnenta
Haravaiti
Haetumant
Ragha
Kakhra
Varena
Hapta Hindu
Rangha

(۱) ايريانه ويجو
(۲) سغده
(۳) مورو
(٤) بخدی
(٥) نيسايا
(٦) هرويو
(۷) ويكرئته
(۸) اوروا
(۹) خنئتا
(۱۰) هره ویتی
(۱۱) هيتو منت
(۱۲) راغا
(۱۳) كخره
(١٤) وارنا
(١٥) هپته هندو
(١٦) رانگه یا رانغه

اختصاصات شانزده قطعه اراضی مذکور قرار متن اوستا و بندهش و نظریات
بعض مدققين بزرگ قرار آتی است :


(٢٧٥)

(١) آریاناویجه : اولین قطعهٔ زمین اوستا در فرگاد اول « وندیداد »
بنام « ایریانم ویجو » یاد شده و معنی تحت اللفظی آن « تخم گاه آریا »
«منشاء آریا» «مسکن آریا » است که قرار متن فقرهٔ سوم و چهارم وندیداد
اولین زمین اعلائی بوده و رود خانهٔ «وانگوهی دیتیا» آنرا آبیاری میکرد
ده ماه زمستان و دو ماه تابستان داشت . درین ماه ها زمین و آب و نباتات همه
سرد بود و اینجادل زمستان بشمار میرفت بندهش میگوید قراریکه در کتب
سلف ذکر شده اگر محبت مسقط الراس نمی بود همه مردم بواسطهٔ زیبائی به
«آریانا ویجو» میرفتند . از روی این اشاره معلوم میشود که «آریانا ویجو»
در زمانه های اول سرزمین مطبوع و قشنگی بود .
محققین در باب تعین قلمرو « آریانا ویجو» تحقیقات زیاد نموده و نظریات
مختلف پیش کرده اند لیکن از روی ترتیب و پیوستگی قطعات ١٦ گانه و بعض
اشارات بندهش واکثریت آراء محققین معلوم میشود که « آریانا ویجو»
قطعهٔ زمین بلند وسرد وچشمه خانه بعض رود خانه ها بوده وموقعیت آن با
اکثر احتمالات عبارت از حوزهٔ علیای اکسوس (امو دریا) و ایگزارت (سیر دریا)
واراضی متصل آنست .
«وندیداد» سرزمین «آریاناویجو» را کنار رودخانه «وانگوهی دیتیا »
(١) قرار میدهد . بندهش بعض رود خانه هائی را که از «آریانا ویجو»
میگذشت بنام «دائی تيك» (٢) و «داراگ Daraga » (٣) یاد کرده ویکی از
کوه های آنرا « کوندراس » (٤) میخواند (٥) وتعبیر نام وتشخيص موقعیت
این رود خانه ها در تعین موقعیت « آریانا ویجو» كمك زیاد میکند .

Kondras (4) Daraga (3) Daïtik (2) Vanguhi Daitya (1)
Pahlavi Texte, Vol V, Part I Oxford 1880 .صفحهٔ ٣٩ حصهٔ ١٢ فقرهٔ ٢٥ (٥)


( ٢٧٦)

اسم «وانگوهی دیتیيا» مرکب از دو کلمه است : «وانگوهی» اصلاً نام
رودخانه و «دیتیيا» به معنی قانون میباشد و بصورت اصطلاحی از آن این معنی
کشیده میشود که در جوار آن قانون و آئینی بمیان آمده است که عبارت از
آئین زرتشتری باشد. این رودخانه «وانگوهی ديتیيا» طوريکه پیشتر اشاره
شد در بندهش بنام «دائی تيك» ذکر شده و چنین تذکار رفته که :
«رودخانه دائی تيك از «اران وج» آمده از میان کهستانات
میگذرد». با تدقیقاتی که شده و اکثراً احتمالات آنرا تائيد میکند
رودخانۀ «وانگوهی ديتیيا» عبارت از «رودخانۀ اکسوس» يا امودريا است زیرا
تا عصر ساسانی هم کلمۀ «وانگوهی» که درین اسم داخل است بشکل پهلوی خود
«وه Veh» در مورد اکسوس اطلاق میشد و ( وه ) به شهادت بندهش
( ۲۳، ۲ و XX ) و نویسندگان ارمنی و چینی نام این رودخانه بود (۱)
گمان غالب برین است که رودخانۀ «دائی تيك» متذکره بندهش و
«وانگوهی ديتیيا» متذکره اوستا یکچیز و عبارت از رودخانۀ آمو باشد.
رودخانۀ دومی که بنام «دراگا» درینداهتی یادشدۀ زرافشان یا به احتمال
قوی تر رودخانۀ سردریا میباشد که سرپرسی سایکس آنرا ارانگ Arang
خوانده و گوید(۲): «راجع به خانه اصلی آریائی جر و بحث زیادی شده حال
آنکه روایات آنها واضح از «اران وج» صحبت میکند. این قطعه زمین بین دو
رودخانه «واهی ديتیيا» Vahi-Datya و «ارانگ» واقع بود و اینها نامهای
قدیم رودخانۀ اکسوس و ابگز ارت میباشد» .
قرار تحقیقات «کایگر» جرمنی و کشفیاتی که علمای روسی درین سالهای
اخیر در «تلی برزو» نزديك سمرقند نموده اند معلوم میشود که «آریانا ویجه»
(۱) بقیه نونه ٤ صفحه ٥ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسه (۱۸۹۲) (۲) تاریخ افغانستان
جلد اول صفحه ٣٤


( ۲۷۷ )

همین علاقه ئی بوده که فوقاً تعین نمودیم زیرا ایشان هم محل آنرا در «فرغانهٔ
علیا» قرار میدهند (۱)
(۲) سغده : دومین قطعه زمین خوب جلگه ایست که در آن « سغد ها »
زندگانی داشتند و عبارت از سغدیان میباشد، اهریمن درینجا ملخ را بمیان
آورد که فصل‌ها را میخورد و در میان حیوانات و نباتات امراض تولید میکرد .
(۳) مورو : سومین قطعه زمین خوب « مورو » است که عبارت از حوزهٔ
مرغاب (مرو) میباشد . اهریمن درینجا هرج و مرج سواران یغماگر را بمیان
آورد چنانچه این قطعه همیشه صحنهٔ گیر و دار تورانی‌ها بود .
(٤) بخدی زیبا : چهارمین قطعه زمین زیبای اوستائی « بخدی زیبا
دارای بیرق‌های بلند» بود . بخدی در تمام دوره‌های تاریخ بصفت زیبا و درخشان
یاد شده ، در اوستا « بخدیم سریرام » در ادبیات پهلوی « بخل باميك » آمده
که معنی اولی «بلخ زیبا » و معنی دومی « بلخ درخشان » است و فرخی سیستان
ازین خاطرهٔ قدیمی بصورت ( بلخ بامی ) یاد کرده مسعودی این مفهوم را به
صورت « بلخ الحسنا » و دقیقی بشكل « بلخ گزین » ادا کرده‌اند و به این ترتیب
واضح معلوم میشود که از قدیم‌ترین زمانه‌ها تا عصر اسلامی صفت زیبائی و مقبولی
و قشنگی به صورت : سریرام ، باميك ، بامی ، حسنا ، گزین به نام بلخ پیوست
و متصل بود .
شهادت دیگر اوستا در باب « بلخ » « اردو و درفشام » یا ( بیرق‌های بلند
است ) که به مرکزیت بخدی اشاره میکند و نشان میدهد که بلخ پایتخت
پادشاهان «پاراداتا» ( پیشدادی ) و کاوی( کیانی ) واسپه بود و این افتخار را
اوستا در میان اراضی شانزده‌گانه تنها به بخدی داده و مدققین شرقی و غربی

(۱) مقاله « تره‌ور» K. B. Trever در کتاب آثار شعبهٔ تاریخ تهذیب و صنایع شرقی جلد
دوم صفحهٔ ۷۱ تا ٨٦ )


( ۲۷۸ )
از روی « بیرق های بلند » بخدی را پایتخت پادشاهان باراداتـا وكـاوی
تصدیق کرده اند (۱) .
(ه) نیسایا : پنجمین قطعه زمین اوستائی علاقه « نیسایا » است که موقعیت
آن بين مورو ( حوزه مرغاب ، مرو ) وبخدی ( بلخ ) معین شده ، این محل
همان طوریکه اوستا تعین کرده با جزئی تحریفی که در نام آن وارد شده تازمان
یاقوت حموی در حوالی میمنه شهرت داشت چنانچه نامبرده این محل را بنام
« نسا » یاد کرده پس چه از روی موقعیت جغرافیائی که خود اوستا به آن میدهد
وچه از روی شهادت تاریخ نیسایای اوستا بین بخدی و مورو ( بلخ ومرو ) عبارت
از « نسا » یا میمنه است. اهریمن در انجا بی اعتقادی را شیوع داد .
(٦) هرای وه : ششمین زمین اعلای اوستا « هرای وه » بود كـه عبـارت
از « هری » یعنی حوزۀ هریرود ( ولایت هرات ) میباشد اهریمن درینجا
گریه وشیون را برای مرده رواج داد. قرار مقررات قوانین او ستائی اگر کسی
برمرده میگریست قطرات اشكش مبدل به رودی میشد که مانع عبور او از پل
« كنیوات » میگردید و در نتیجه به سرزمین فلاح نمیرسید .
(۷) ویکرۀ ته: هفتمین زمین خوب اوستائی «ویکرۀ ته»است که عبارت از حوزه
کابل است . اهریمن درینجا « پیری که خناتیتی » (۲) یعنی مفکوره بت پرستی
را شیوع داد. درداستان های زرتشتی( پریکا ) را بشكل پهلوان بت پرستی
تصویر میکنند کـه آخر « ساوشیانی » Saoshyani پسرزرتشتر بر اوغالب
(۱) كتاب زورا ـ تریزم تالیف M.N. Dhalla موبد موبدان فارسی های کر اچي
طبع نیویورك پاورقی صفحه ۲۵ « ماسپرو » در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند
بخدی را در پاورقی ۷ صفحه ٥٥٨ « مرکز سلطنت » تعبیر نموده است .
PairikaKhnathaiti (۲)


(۲۷۹)

شده و آئین او را از میان می بردارد. چون علاقه کابل از زمانه های قدیم
یکی از مراکز برهمنی بود و از ان بیشتر بواسطهٔ مجاورت بخاک هند معتقدات
قبل از آریانی در آنجا رواج داشت و بودیزم هم در اینجا زودتر نفوذ کرد، مصداق
اشارات اوستا شده میتواند خلاصه ماخذی که از اراضی شانزده گانه اوستائی
ذکر کرده اند همه تصدیق میکنند که «ویکرِتَه» عبارت از حوزه کابل است
«دار مستتر» در نوتۀ ٢۶ صفحهٔ ١٠ جلد دوم ترجمه زند اوستای خود ب فرانسه
که در سال ١٨٩۶ به طبع رسیده میگوید : «ویکرِتَه» نام قدیم (کابل)
یعنی (١) کابل است.
(۸) «اوروا» یا «اوروه»: هشتمین زمین خوب اوستائی «اوروا» یا «اوروه»
است که بعضی ها بکلی محل آنرا معین نکرده، بعضی های دیگر به حدس طوس
یا غزنه گفته اند ولی هیچ يك از ین جاها نیست زیرا قرار یکه خواهیم
دید غزنه به اسم دیگری یاد شده و طوس جزء نام های دیگر آمده است.
گایگر به این عقیده است که «اوروه» عبارت از علاقه «ارگون»
است که قوم فورملى در آن بود و باش دارد (٢) چون علاقه ئی که
ارگون در آن افتاده با نقاط اطراف خود بنام جامع «روه» در تاریخ یاد شده
و «روه» و «اروه» از روی تلفظ هم شباهت تام دارند احتمالات بیشتر میشود
که «اوروا» یا «اوروه» اوستائی علاقهٔ روه باشد که اراضی کهستانی بین قندهار
وسند را در بر میگرفت. چراگاه های اینجا در اوستا ذکر شده، اهریمن در
میان باشندگان آن غرور را تولید نموده بود.
(۹) خننتا : نهمین زمین اوستائی «خننتا» بود که قوم ورکانـا
Verkānas در آن مسکن داشتند. بعضی ها از روی تشابه نام اهالی که به

(۱) در بندهش بزرگ ذکر شده که افت کابل عبارت از عشق پری Peris بود که آنرا
«پرستش بت ها» ترجمه کرده اند.
(۲) صفحهٔ ۶ جلد اول مدنیت ایرانی های شرقی تالیف ویلیم گایگر طبع لندن ١٨٨٥
(ترجمهٔ انگلیسی داراب دستور «پشوتان سنجانا»)


(۲۸۰)
«هیرکانیا» قریب است آنجا را عبارت از «هیرکانیا» یا گرگان دانسته اند که داخل قلمرو آریانای قدیم است و یکی از ولایات غربی آن بشمار میرفت . (۱)
(۱۰) هری ویتی: دهمین قطعهٔ زمین اعلای اوستائی خطهٔ زیبای «هری ویتی» یعنی حوزهٔ شاداب ارغنداب بود که در اوستا بصفت «قشنگ و زیبا» یاد شده. آنچه اهریمن در اینجا رواج داد در دادن مرده بود.
(۱۱) ای تومنت: یازدهمین قطعهٔ خاك اوستائی سرزمین قشنگ و با افتخار «ای تومنت» است که عبارت از وادی حاصل خیز هیرمند و سیستان میباشد . اهریمن در اینجا جادو و جادوگری را شیوع داد. رودخانهٔ خروشان هیرمند با معاونین آن در فقرهٔ ۶۷ زمیاد پشت ذکر شده و راجع به خود هیرمند چنین تصریح شده که امواج کف آلود آن تمام مصیبت ها را می برد .
(۱۲) را گایا ره‌گه: دوازدهمین زمین اوستائی «راگا» یا «ره‌گه» است که آنرا عبارت از «ری» میدانند. اوستا مینویسد که اهالی آن مرکب از سه نژاد بود و آنرا سه طبقهٔ اجتماعی «روحانیون ، جنگجویان ، دهاقین» تعبیر کرده اند. اهریمن در اینجا بی اعتمادی را بمیان آورد. «راغ» بدخشان چه من حیث شباهت نام و چه به مناسبت پیوستگی به دیگر علاقه های اوستائی مثل آریانا ویجه ، بخدی سغده و چه از نقطهٔ نظر زیبائی و سرسبزی بیشتر به «راگا» اوستائی مطابقت میکند «راغه» در پښتو به معنی دشت پر از گیاه و سرسبز میباشد و عموماً مورد استعمال است و بصورت خصوصی لغت قبایل مالدار افغان میباشد (۲) .
(۱) چنتر اداس در اثر خود (رگ وديك انديا) صفحهٔ (۱۷۳) آنرا قندهار تعبیر میکند
(۲) نا گفته نماند که اگر (ری) آنرا بخوانند بازهم جزو آخرین نقاط سرحدی غربی آریانای قدیم خواهد بود و از آن بیرون شده نمیتواند زیرا طوریکه «بارتولد» حدود غربی آریانای متذکره «اراتوس تنس» و «استرابو» را شرح میدهد خط سرحد غربی آنرا از طهران امروزی میگذراند (صفحهٔ ۲۱ ایران بارتولد ترجمهٔ انگلیسی «نریمان») .


(٢٨١)

(١٣) كخره : سیزدهمین زمین خوب اوستائی سرزمین پاك «كخره» است که عبارت از غزنی میباشد . دار مستقر اینجا را یا در خراسان ویا در غزنی قرار میدهد.
(١٤) ورنا يا ورنه : چهاردهمین زمین اوستائی علاقه «ورنا » یا «ورنه » است که در آن «تری تو نا» یعنی فریدون قاتل « ازهی دها کا» تولد شده است شاید عبارت از اراضی بامیان وبندامير ويا « وانا » وزیرستان باشد .
(١٥) هیته هند و : پانزدهمین زمین خوب اوستائی «هیته هند و» یا «هفت دریا» است که عبارت از حوزه سند است واهر یمن در اینجا حرارت زیاد را تولید کرد
(١٦) رانگه یا رانگا : شانزدهمین زمین اوستائی اراضی است متصل سر چشمه «رنگه» که اهالی آن رئیس ندارند . « گایگر » رود «رنگه» را عبارت از «ایگزارت » ياسردریا میداند و در اینصورت مقصد از علاقه «رانگه» حوزه یا اراضی متصل سرچشمه سر دریا بود .
***
این بود ١٦ قطعه زمین اعلای اوستائی که همه به ترتیبی که ذکر رفت در فرگاد یا فصل اول « وندیداد » ذکر شده . این شانزده قطعه زمین همه بهم متصل و پیوست است و از هم دوری و پراگندگی ندارد . این قطعات در اوستا همه به صفت «سر زمین اعلی» یاد شده معذالك در میان آنها بعضی ها مزیت های دیگری هم دارند مثلا « هری ویتی » حوزه ارغنداب بصفت قطعه «قشنگ » ، «ای تو منت » حوزه هير مند بصفت خطۀ «در خشان وبا افتخار» کخره يعنی غزنی بصفت «توانا» و «بخذی » ( بلخ ) بصفت «زیبا ودارای بیرق های بلند» یاد شده وطوریکه در جایش شرح دادیم واضح معلوم میشود که « بخدی


(۲۸۲)

زیبا» کانون اوستائی مرکز خاك آریائی نشین و پایتخت پادشاهان بزرگ ما بود
کوهای آریانا : در صفحات اول مبحث « سرزمین اوستائی » شرح دادیم که
اوستا علاوه بر شانزده قطعه زمین خوب یکسلسله کوها و رودخانه هائی را
هم نام میبرد که تدقیق آنها خیلی مفید و دلچسپ است. از مجموع شانزده
قطعه زمین زیبا به شرحیکه ذکر رفت سرزمین آریائی یا « آریانا » عرض وجود
کرد. اوستا در دو قسمت معین پشتها در زمیاد پشت یا (پشت ۱۹ ) و هوم پشت
دوم یا (یسنای ۱۰) مخصوصاً در پشت اول الذکر از یکسلسله کوهائی ذکر میکند
که تنها اگر آنهائی را که اسم برده شمار کنیم از چهل کوه و سلسله کوه بیشتر
میشود و در آخر فهرست اسمای کوهای مذکور برای اظهار اینکه کو های دیگری
زیاد است به رقم دو هزار و دو صد و چهل و چهار کوه اشاره شده است. همین قسم
در « یسنای دهم » که مخصوص سوما یا هوما است سلسله کوهائی تذکار رفته که
بته مذکور روی آنها میروئید و تقریباً همۀ آن داخل خاك افغانستان میباشد
پیش ازینکه به مطالعه اسما و موقعیت بعض ازین کوها پرداخته شود بصورت
عمومی به ملاحظه میرسانیم که خاک هائی را که اوستا میشناخت یا
« قلمرو اوستائی » روی هم رفته سرزمین کهستانی بود و قلل مرتفعه و تیغه های
بلند و سلسله کوها هر طرف آنرا فرا گرفته بود.
اکثر قربانی هائی که پادشاهان آریانا متذکره اوستا برای احراز فتح
و فیروزی تقدیم کرده اند در دامنه ها و قلل کوها و کنار رودخانه های خروشان
بعمل آمده است.
مطالعه کوهای متذکره اوستا از روی نام و موقعیت برای تاریخ باستانی
کشور ما کمال اهمیت دارد و نشان میدهد که علاوه بر قطعات بزرگ خاک
جزئیات ساختمان طبعی داخل آنرا هم اوستا خوب بلد بوده و با دلیل قوی تر
میتوان گفت که تهذیب و دیانت اوستائی در سرزمین کهستانی آریانا بمیان


( ۲۸۳)

آمده . بهرحال وضعیت و اسمای این کوهها را اول قرار زمیادیشت و بعد از روی
هوم یشت مطالعه میکنم . موقعیت بعض ازین کوهها تا حال معین و برخی دیگر
تدقیق بکار دارد، کوهائی که در جز اول زمیاد یشت ذکر شده اند قرار ذیل اند:
(۱) هریتی بارز Haraiti-Barez (۱) اولین کوه متذکره زمیاد یشت کوه
هریتی با رز» یا «هرابرزاتی » Hara-berzati : است که قرار اصطلاح اوستا
دورا دور زمین را گرفته و تا مناطق شرقی امتداد داشت و پای آنرا آب تر میکرد.
گایگر در اطراف موقعیت این کوه مطالعه کرد. و میگوید: در اوستا فقره ایست
بدین سان که : « میتهرا » پیش روی آفتاب پیش روی ماه و ستارگان بالای
«هرابرزاتی» بلند میشود، از روی این فقره به این نتیجه میرسد که کوه مذکور
بطرف شرق بوده سپس چنین اظهار میدارد که من به این نظریه هستم که
«هرابرزاتی» نام محلی بوده و از روی موقع تذکار معلوم میشود که معنی اسم
آن «کوه های بلند» بوده و عبارت از توده مرتفع پامیر میباشد زیرا هم بلندترین
همه کوهها است و هم شاخه های آن بطرف شرق امتداد یافته. گایگر این را گفته
و نظریه بعضی کسانی را که کوه مذکور را عبارت از البرز جنوب سواحل خزر میدانند
رد میکند. کوه «هو کریا» که در اوستا یاد شده هم عبارت از یکی از قله های پامیر است .
(۲) زره دهازا Zeredhaza : دومین کوه متذکره این یشت «زره دهازا»
است که به اصطلاح اوستا مانند کوه فوق الذکر دورادور زمین را تا شرق فرا
گرفته بود . چون این دو کوه به تعریفی که ذکر شد موازی هم بودند احتمال میرود
که «هرابرزاتی» شاخه را که از پامیر بنام هندوکش جدا شده است هم در بر
بگیرد در اینصورت «زره دهازا» کوه بابا خواهد شد. قرار فقره دوم زمیاد یشت
ازین کوه شاخه هائی «ایوشیدا او اوشید ارنا» Ushidhas-Ushidarena
ارزییفه Erezifya «فرا اورپا Fraorepa منشعب شده بود .
شاخه اولی یعنی کوه «ایوشیدا او از شیدار نا» را کوه «اوشداشتار» هم


( ٢٨٤ )
خوانده اند و «کوه روشنی و دانش» ترجمه میکنند و میگویند همان طور که اشعهٔ شفق بار اول قلل بلند آنرا روشن میکند آئینه دانش بشر هم در آنجا روشن میشود دار مستتر موقعیت این کوه را در اطراف هامون سیستان تجسس نموده به این نتیجه میرسد که این کوه را باید جائی معین کرد که رودخانه هیرمند سرچشمه میگیرد و به این ترتیب عبارت از «کوه بابا» یا «سیاه کوه» خواهد بود . (۱) به این ترتیب می بینیم که با کوه بابا و شاخه های آن سرو کار داریم .
«ارزیفیه» هم قرار متن پشت مذکور از سلسله کوه «زره دهازا» منشعب شده این کوه در آبان پشت فقرهٔ ٤٥ در موقعی ذکر شده که «کاوه یوسا» کی کاؤس قربانی فراز آن تقدیم کرده است . دار مستتر میگوید که محتملاً عبارت از البرز یا یکی از قله های آن میباشد که «کی کاؤس» بالای آن «هفت قصر» آباد کرده بود چون خود دار مستتر کوهی را که پیشتر گذشت شاخه ئی از «کوه بابا» میخواند کوه البرز او به اساس نظریهٔ خودش در جنوب خزر نبوده بلکه عبارت از البرز جنوب بخدی میباشد و مربوط به هفت قصری که «کی کاؤس» فراز آن آباد کرده بود هنوز داستان های مفصل در میان اهالی بلخ و مزار شریف شیوع دارد و ایشان بدون اینکه اسم پادشاه را بخاطر داشته باشند نقل میکنند که پادشاه قدیمه بالای خر های قشقه دار فراز کوه البرز آب بالا کرده و باغ ها و قصر ها ساخته بود . موقعیت شاخهٔ دیگر «فرا اورویا» معین نشده .
کوه های (٦) و (٧) و (٨) و (٩) زمیاد یشت به نام های «ارزروا» ، «بومیا» «رود هیتا» ، «مازیشوا أو» یاد شده و موقعیت آنها هنوز تعین نگر دیده است .
دهم و یازدهم و دوازدهم را که بنام های «انتار دانیو» ارزيشا و متي كيسا خوانده شده دار مستتر عبارت از کوه های بادغیس میداند که حوزهٔ مرو و هرات یا مرجیان و هری رود را از هم جدا میکند .
(۱) صفحهٔ ٣٦٣ ترجمهٔ زند اوستا به فرانسه که از طرف موزهٔ گیمه ( ١٨٩٢) طبع شده .


(٢٨٥)

سپس در فقرهٔ سوم زمیادیشت کوها دسته دسته ذکر شده اند به این ترتیب : « آدارانا »
Adarana « بایانا » Bayana ، « ایشکته یوپائی ری سئنا » Ishkata Upâiri saêna
راجع به دو کوه اول الذکر معلومات دیگری در دست نیست سوم آن عبارت
از کوه هندوکش است و از آن بابیان با معلوماتی که هوم یشت میدهد مفصل تر
صحبت خواهیم نمود .

هشت کوه واشان Vashan ، هشت کوه اوروانت Aurvant و چهار قلهٔ
ویدوانا Vidhvana . معلومات دقیق در اطراف این کوها در دست نیست .

فقرهٔ چهار زمیادیشت :

ای زخه Aêzsakha ، مینخه Maênakha ، واخدریکایا Vahedhrikaya ،
اسایایا Asayaya ، تودسکایا Tudhaskaya ویشاوایا Vishavaya ، دروشیشوانت
Draoshishvant سائی ری وانت Sairivant ، نگوشمانت Naghushmant ککه یو
Kakahyu ، انتار کغه Antar-Kagha .

فقرهٔ ٥ زمیادیشت :

سی سی دا وا Cicidava ، اهورانا Ahurana ، ریمانا Raêmana اشاستمبانا
Asha-stembana ، ارو نیو وی دی می دهکایا Urunyo-Vâidhimîdhkaya ،
اسنوانت Asnavant ، ایوشوما Ushaoma ، هوشته هو رینا Uthya-hvarenah
سیامکه Syâmaka ، وفره یا نت Vafrayant ، وروشا Vourusha .

فقرهٔ ٦ زمیادیشت :

یمیا جتره Yamya-jatara ، ادہو توانت Adhutavant ، سپیته ورنه
Spitavarenah ، سپنتو داتا Spento dāta ، کدروه اسپه Kadrva-aspa کواریسا
Kaoirisa ، تئرا Taêra ، بارانا Barana ، ایو دریا Udrya ، ریوانت Raêvant
و دیگر کوهائی که بحیث حدود و دفاع بکار رفته و انسان بدان ها اسم کوه را


(٢٨٦)

گذاشته اند . بهر جائی که کوها شاخه های خود را منشعب کرده اند غذا به
روحانیون و جنگجویان و دهاقین میدهند.

***

به استثنای چند کوهی که در اول این مبحث شرح دادیم راجع به باقی آن
معلومات دقیق در دست نیست معذلک معلومات صحیح ورضایت بخشی را که
در باب بعضی های دیگر آن موجود است شرح میدهیم .
سیامکه : در بنداهش «سياك اومند» خوانده شده و معنی آن «کوه سیاه»
است و عبارت از «سیاه کوه» میباشد که بشمال شرق هری رود افتاده (۱)
وفره بانت: در بنداهش «وفار اومند» یعنی «کوه برفی» خوانده شده سیاه کوه
و « برف کوه » هر دو از اپارسین (هندوکش) منشعب میشوند این کوه عبارت
از سفید کوه مقابل سیاه کوه است .
سپینته ورنه : که «کوه سفید پوش » معنی دارد هم یکی از کوه های بلند
و پربرف آریانا است و آنرا هم باید سفیدکوه خواند شاید سفید کوه مشرقی باشد.
سپینتوداتا : کوهی است که بنام اسفندیار پسر یشتاسپه پادشاه باختر
موسوم شده است .

***

جای دیگری که اوستا از يك سلسله کوها نام می برد هوم پشت دوم یا بسنای
دهم است که در اطراف پته «هوما » ياسوما وقف شده و در فقره ۱۰ و ۱۱
چنین تذکار رفته که این پته را خداوند (ج) روی کوه «هر یتی » Haraithi
رویانید واز آنجا پرندگان آنرا بهر طرف روی کوهای «شکنه یوپائی
ری رسنا » ، «ستیرا» که سران آن به ستاره میخورد بالای کوه «کوسرادا
کوسرو پاتادا » روی کوتل «پورانا » و «سپینتا گو نا گیری » یعنی سفید کوه
(۱) پاورقی ۲۰ صفحه ٦٢٠ زند اوستا ترجمه فرانسوی دار مستتر .


( ۲۸۷ )

پرا کنده ساخت این کوهها که به شهادت متن اوستا محل روئیدن بته هوما
یاسوما بود همه اش داخل خاك افغانستان است واينك يكه يكه آنها را
مطالعه میکنیم :
یوپائی ری سنا : « یوپائی ری سنا » یا « ایشکته یوپائی ری سنا » عبارت از کوه
بلند هندوکش است که در اوستا در فقره سوم زمیادیشت و در فقره ده و یازده
یسنای دهم یکدفعه در قطار عمومی کوهای آریانا و بار دیگر مخصوص در مورد
روئیدن بته « هوما » ذکر شده . « یوپائی ری سنا » اسمی است خیلی زیبا وادبی
و مرکب از چند کلمه میباشد : « یوپا » یعنی ( بلند ) ، « ری » یعنی
( بطرف ) ، « سنا » یعنی «عقاب» . معنی تحت اللفظی مجموعی آن « بالای
پرواز عقاب » یا « بلندتر از حد پرواز عقاب » میشود ، این سلسله کوه
عظیم الشان که مانند دیوار بلند سنگی در وسط آریانا افتاده در بندهش بنام
« اپارسین Aparsin یادشده و این اسم خلاصه همان نام اوستائی است زیرا
مرکب از دو کلمه « اپار » یعنی «بالا وماورا » و « سین » یعنی ( عقاب )
میباشد یونانیها عموماً این کوه را « پارو پامیزوس » خوانده و به همین جهت
مورخین و جغرافیه نگاران آنها ولایت مرکزی افغانستان را که یکحصه زیاد
آن ولایت کابل فعلی را در بر میگیرد بنام « پارو پا میزادی » یاد کرده اند .
طوریکه بالا دیدیم در زمیادیشت اوستا اسم این کوه به کلمه « ایشکته »
یا « شکته Shkata » متصل است که در بندهش « شگفت » Shkaft شده و یکی
از معانی که دار مستتر برای آن میدهد همین شگفت است که تاحال در زبان
دری آریانا از بین نرفته وبه این ترتیب آنرا ( کوه شگفت وپراز
غرایب ) هم ترجمه میکنند که با معنی خود اسم آن میتوان آنرا « کوه بلندتر
از حد پرواز عقاب و پر شگفت و غرایب » خواند
قراریکه از « بندهش » و «زادسپیرام Zad Sapram» بر می آید کوه « آپارسین »


( ۲۸۸ )
از سیستان تاسینستان، یعنی از «سیستان تاچین» انبساط داشت. علاوه برین
در فصل ۲۰ فقرۀ ١٦و ١٧ بنداهش چنین ذکر شده که رود خانه «هروHaro»
(هری رود) و «هتومندHetumand » (هیرمند) از کوه آپارسین سر ازیر میشد
پس چه از روی زمیادیشت و یسنای دهم خود اوستا و چه از روی « بنداهش »
واضح معلوم میشود که سلسلۀ هندوکش، بلندترین کوه آریانا که ازان بهر طرفی
شاخه ها جدا شده است در عصر اوستائی و بعد از آن خیلی معروف بود، طول،
بلندی، منتها الیه شرقی و غربی، رود خانه های معروفی که از ان سر چشمه
میگرفت و بته هوما که روی آن میروئید همه معلوم بود.
کوسرادا: با اکثر احتمالات عبارت از کو های غور میباشد، مبارک شاه
غوری از کوه « کوراسون » در غوره کز کرده و این نام با نام قدیم او ستائی
بی مشابهت نیست که تا عصر او از بین نرفته و شاید هنوز هم نزد اهالی معروف باشد
پورانا : واضح عبارت از « پروان » است و این کلمه بر کوه و کوتل ودره
اطلاق میشود، در متن اوستا به مفهوم کوتل ودره ومعبر استعمال شده ودرین
شبهه ئی نیست که کو های اطراف پروان و « کوتل سالنگ »رادر بر میگرفت
چیز عجیب این است که در متن اوستا کلمهٔ «پورانا» در جمله‌ئی استعمال شده
که آنرا « راه باز »هم ترجمه کرده اند اصل فقره چنین است « آوی پورانا ویشپاتها»
یعنی «بطرف راه باز پروان » ازین جا علاوه براسم کوه خاصیت طبیعی دره که
یکی از راهای باز هندو کش است و برف آنرا بکلی مسدود نمیسازد هم ظاهر میشود.
سپینتا کوناگیری: این اسم مرکب از سه کلمه است: «سپینتا» یعنی(سفید)، « کونا»
یعنی ( کون ) ،و( گیری ) یعنی( کوه ) که معنی مجموعی آن « کوه سفید کون »
میشود و عبارت از «سفید کوه» مشرقی است که پشتو عین کلمات قدیمی آنرا
بصورت «سپین غر» محافظه کرده است.
پیشتر به ملاحظه رسید که در زمیادیشت کوهی به اسم «سپینته ورنه » هم ذکر شده


(۲۸۹)

که آنرا «کوه سفید پوش» ترجمه کرده‌اند و شاید «سپیتۀ غرو نه» یعنی «کوهای سفید» بود، باشد این کوه هم یا همان سپین غر مشرقی و یا شاخه‌ئی از آن است و یا کوه علیحده‌ئی میباشد که برف آنرا پوشانیده بود. این مسئله بر همه معلوم است که ما در کشور خود در دو حصه سیاه کوه و سفید کوه داریم: سفید کوه و سیا کوه بین هری رود و حوزه مارجیان و سپین غرو تور غر واقع در ننگرهار (مشرقی). در اوستا هم این تفریق مراعات شده سیا کوه و سفید کوه اول الذکر قرار یکه دیدیم در زمیا دیشت بنام های «سیا مکه» «سیاك او مند» و «وفره یانت» (وقار او مند) یعنی «سیاه کوه» و «برف کوه» خوانده شده اند و سفید کوه ننگرهار بنام «سپیتا گوناگیری» تذکار یافته و «تورغر» آنرا باید در میان اسمای کوه‌های اوستا تجسس کرد.

ستیرا: نام قدیم تیرا است که با تلفظ باشندگان دامنه شمالی سفید کوه (ST) به (T) تبدیل میشود. «ستیرا» در اصل حقیقت نام بلند ترین قله و کوه این علاقه بود زیر ا در یسنای دهم اوستا در يك جمله ادبی چنین آمده: (اوی ستیرا ستارو سارا) یعنی «بطرف کوه تیرا که سر آن به ستاره میخورد». این هم از ملاحظه نماند که در فقره ٦ زمیادیشت در قطار کوهها از کوهی بنام «تیراTaera» هم اسم برده شده است.

پورواتاوا Paurvatava: در فقره دهم یسنای دهم این کلمه هم آمده و آنرا «بالای این کوها» ترجمه کرده‌اند حال آنکه این هم اسم خاص کوهی است که در علاقه ننگرهار افتاده و هنوز هم بنام «پروت» یاد میشود.

رودخانه‌ها: رودخانه‌ها همیشه بصورت عمومی در ظهور مدنیت‌ها رول مهمی بازی کرده و تهذیب بشر عموماً در حوزه و دلتای رودخانه‌های بزرگ عرض وجود کرده است. صرف نظر از دنیای بیرون این مسئله در مملکت خود ما به وضاحت دیده میشود ورول رودخانه‌های افغانستان در دوره‌های قبل التاریخ


(۲۹۰)
در فصل اول و در عصر ویدی در فصل دوم شرح یافت و در عصر اوستائی هم این
موضوع كما لحقیقت دارد و رودخانه های کشور ما مخصوصاً آمو دریا و هیر مند
درین زمینه امتیاز بیشتری دارند . ملتفت باید بود که در فصل اوستائی تا اینجا ئی
که رسیده ایم ا گر واضح و مستقیم موضوع رودخانه ها در میان نیامده بصورت
غیر مستقیم چه در باب تعین «آریانا ویجه» و چه در ضمن تشریح ١٦ قطعه
زمین خوب اوستائی از بعض های آنها سخن گفته شده است مانند رود خانه
«وانگوهی دیتیا» یا محض «دیتیا» و «داراگا» وغیره که معمولاً اولی را عبارت
از آمو دریا و دومی را عبارت از سر دریا میدانند . بعض مدققین مثل «گایگر»
دو رود خانه دیگر اوستا را عبارت از سر دریا و امو دریا میدانند که عبارت از
«رانگه Rangha» و «اردویسورا Ardvisura است و چون نام « انا هيتا »
ربة النوع آب وحاصل خیزی که قدیم ترین ربة النوع اوستائی است و همه
پادشاهان اوستائی بنام او قربانی ها تقدیم کرده اند همیشه به کلمه «اردویسورا»
پیوست و متصل است مدققین او را ربة النوع «دریای آمو» تشخیص کرده اند
بهر حال هر نام اوستائی را که بر سر رود آمو بگذاریم فرق نمیکند بلکه اهمیتش
بیشتر میگردد و معلوم میشود که این رودخانه در سر نوشت تهذیب اوستائی
رول خیلی مهمی بازی کرده . همین قسم سر دریا در منتهای الیه شمال شرقی خاك
اوستائی در اوستا معروف است و نام هائی دارد که بالا بدان اشاره شد
علاوه بر رود خانه های فوق الذکر که بصورت متفرق در هر جاذکر شده
و علاوه بر نام های رودخانه هائی که با اسم بعضی های آنها برخی از اراضی ١٦گانه
اوستا معروف شده است در زمیادیشت از فقره ٦٦ تا ٦٩ عده ئی از رودخانه های
جنوب غربی آریانا که از کهستانات مرکزی و از دامنه های غربی و جنوبی
کوه بابا سر چشمه میگیرند و عموماً خط سیر آنها بطرف هامون سیستان است
ذکری بمیان آمده.


(۲۹۱)

از موضوع تذکار فقرات مذکور واضح معلوم میشود که اوستا از سر چشمه
رود خانه های مذکور گرفته (مثلاً کوهای «اپو شیدا او» یکی از شاخه های
کوه بابا) تا ریزشگاه آنها بحیره کاسایا Kasaya (هامون سیستان) بر تمام خط
سیر آنها اطلاع داشته این رودخانه ها قرار ذیل اند :
هیتومنت : این رودخانه عبارت از هیرمند است: نام آن تمام حوزه هیرمند
حتی کل سیستان راهم در بر میگرفت چنانچه در فهرست اراضی ١٦ گانه بدان
اشاره شد در زمیادیشت فقره ٦٧ بصفت صاحب جلال و افتخار یاد شده
و تذکار رفته که امواج کف آلودان تمام مصیبت هارا با خود می برد.
خواسپه Kvaspa : این رود خانه از جمله معاونین رود هیرمند است و
(اسپ خوب) معنی دارد شاید در حوزه آن اسپ های خوبی تربیه میشد زیرا
فراموش نباید کرد که مورخین كلاسيك یونان از قوم «آریا سپه» شاخه ئی
از آریایهای سوارکار در حوالی هامون سیستان اسم می برند و صاحب شهری هم
به همین اسم بودند. بطلیموس جغرافیه نگار یونانی مصری این رودخانه را
به نام «خوسپه Khuspa» یاد کرده و «سر اورل ستن» و دار مستتر آنرا عبارت
از رودخانه «خسپاس» میدانند.
هواستر Hvastra : این رودخانه با رودخانه خواسپه پهلو به پهلو در فقره ٦٧
زمیادیشت ذکر شده و قرار تحقیقات «سر اورل ستن» عبارت از رودخانه خاش
یا خاش رود میباشد. آب این رودخانه در بعض مواقع سال خیلی کم حتى
خشك میشود.
فراداتا Fradatha : «فراداتا» عبارت از «فرارود» است. این اسم مرکب
از دو حصه است «فرا» و «داتا» که اولی را فرو جلال و شکوه و دومی را عدل
و داد ترجمه کرده اند و بصورت غیر مستقیم اشاره به آبادی و حاصل خیز بهائی
میکند که رودخانه به اراضی دو طرف خود داده است. «فرا» قسمت اول نام


(۲۹۲)

اوستائی رودخانه کلمه ایست که در ادوار باستانی در نام شهر بزرگی دیده میشود که در کنار این رودخانه معمور بود چنانچه «ایسیدور» از شهری بنام «فرا» اسم میبرد که تا حال نام آن از بین نرفته و موجود است .

هورنا گوهیتی : این رودخانه بار اول از طرف «موسیو گلدنر» تشخیص شده (۱) یکسال بعد سر اورل ستین موقعیت آنرا معین کرده است (۲) این رود خانه عبارت از «فرناکوتس» متذکره «پلینی» است حصه اول این نام «هورین» به تدریج «هر» شده و عبارت از رودخانه «هاروت» است که از گوشه شمالی به هامون سیستان میریزد .

علاوه بر کوها و رودخانه های کشور ما در اوستا از بعضی دریاچه ها هم ذکری بمیان آمده که راجع به موقعیت و تشخیص آنها نظریات مدققین تا يك اندازه مختلف است. تنها راجع به (کاسیا) (۳) هامون سیستان شبهه ئی در میان نیست زیرا اوستا این علاقه را خوب می شناخته و در زمانه های اخیر تا موقع نشر دین مقدس اسلام حتی ٤ - ٥ قرن بعد تر هم آئین «زردشتی» درین حدود باقی بود و دو دریاچه دیگر را که بنام های «چیچسته» یا «کیکسته» Chaichasta و هوسراوا Husrava یاد شده اند بعلت جنگ های پادشاهان خاندان اسبه با توریاها (تورانی ها) که کنار آنها واقع شده است «گایگر» عبارت از ايسيك كل Issuk-Kul و سون کل Ssoon-Kul میدانند و نظریات دیگری هم درین باره است . (٤)

(۱) (1884) Drei Yasht (۲) « سر اورل ستن » کاشف بزرگ انگلیس در باب معلومات جغرافیائی اوستا مطالعات مفصل نموده و صورت مطالعات خود را در ۱۸۸۶ در هفتمین کنگره بین المللی مستشرقین در « وین » تقدیم کرده است .
(۳) این دریاچه به نام های دیگری هم یاد شده .
(٤) بعض نقاط خارجی که پادشاهان آریانا برای جنگ در آنجا قشون فرستاده اند در اوستا ذکر شده در الجمله بعضی ازین دریاچه ها هم می آیند .


(۲۹۳)
قلمرو سلطنت و امپراطوری
دودمان پارا داتا و کاوی و اسپه : مبحث جغرافیائی اوستائی از مباحث بسیار مفید و دلچسپ است و اهمیت آنهم بدون مبالغه سراسر مربوط به کشور ما میباشد زیرا قراریکه دیده شد ١٦ قطعه خاك اوستائی سرزمینی را تشکیل میداد که مورخین کلا سيك یونان و لاتین بنام « آریانا » یاد کرده اند . قراریکه در مبحث «سرزمین اوستائی» اشاره كرديم قطعات متذکره اوستا همه پیوست و متصل بهم میباشد و این مسئله کمال اهمیت دارد زیرا واضح دیده میشود که مقصود اوستا قطعات خاك يك كشور است که در ان اولاد اصیل آریا زندگانی داشت .
پادشاهان «پاراداتا» و «کاوی» و «اسپه» که اوستا فر شاهی آریائی را به ایشان نسبت میدهد و پرچم های سلطنتی آنها فراز کنگره های « بخدیم سریرام » در اهتزاز بود به قطعات ١٦ گانه اوستا سلطنت کرده اند و ١٦ قطعه خاك اوستائی ولایات قلمرو آنها بشمار میرفت بعبارت دیگر این پادشاهان از حوزه سردریا تا هراویتی که به مفهوم اوستائی تا اوقیانوس هند را در بر میگرفت و از هیپته هند و ( حوزه سند ) تا راغا ( ری ) حکمرانی داشتند و به لحاظ همین سابقه مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك یونان و لاتین عین این حدود را برای آریانا معین کرده بودند و نظریات آنها در تعیین حدود آریانا وقتی فهمیده میشود که مبحث جغرافیائی اوستا مطالعه شود چنانچه یکی از مقاصد ما هم در مطالعه آن همین بود . در اوستا خاك های داخل حدود این چوکات همه بصفت اعلی و خوب یاد شده و مسکن مخصوص آریا تلقی گردیده است . نا گفته نماند که پادشاهان مقتدر پارا داتا و کاوی و اسپه در خارج حدود آریا ناباتوریاها در شمال و شمال شرق و بومی های مازندران و عناصر سامی بطرف غرب جنگ ها کرده و نایل به فتوحاتی شده اند


( ٢٩٤ )

و بعضی های آنها صاحب مستملکات گردیده و امپراطوری تشکیل کرده اند
چنانچه خود اوستا درمورد بعضی ازپادشاهان دودمان های مذکور مانند
« یاما » « کاوی یوسا » (کی کاؤس) کاوی هوسراوا ( کی خسرو ) شهادت
میدهد که بر « هفت کشور » سلطنت کرده و « امپراطوری آریائی » تشکیل
نموده بودند . اصطلاح « هفت کشور » را بعضی ها کلان تر کرده و دنیای معلوم
وقت تعبیر نموده اند ولی مقصد ازان خاك های خود آریانا و مستملکات
آنست همین قسم اصطلاح « امپراطوری آریائی » که در مورد « کاوی
هوسراوا » ( کی خسرو ) در اوستا ذکر شده وازگردش این پادشاه بزرگ
در خاك های امپراطوری سخن بمیان آمده است واضح معلوم میشود که بعضی
از پادشاهان نیرومند پاراداتا و کاوی واسپه موفق به تشکیل امپر اطوری هائی
شده بودند كه دامنه متصرفات آن خارج از حدود آریانا بطرف شرق
وغرب انبساط داشت .

* * *
چیز دیگری که شرحش درینجا بی مورد نیست بلکه کمال اهمیت دارد این
است که قلمرواوستائی با حدود خاك هائيكه مورخین وجغرافيه نگاران كلاسيك
یونانی ولاتین برای آریانا داده اند بهم سر میخورد و تايك اندازه واضح معلوم
میشود كه این حدود و خاك ها در ذهن باشندگان كشور ما تا زمان ورود مورخین
وجغرافيه نگاران مذکور روشن بود و از نیمه اول قرن سوم قم به بعد به شهادت
نگارشات آنها تثبیت شد . این حدود در فصل اول تحت عنوان ( حدود آریانا
صفحه ٤٤ ) ذکر شد و اگر با خاك های اوستائی تطبیق شود کاملا سر میخورد. طبیعی
دور های تاریخ در آن تغییراتی پیش کرده و آنرا خورد و کلان ساخته است
معذالك بطليموس جغرافیه نگار كلاسيك يونانی مصری که در قرن دوم مسیحی
می زیست آریانا را به هفت ولایت ذیل تقسیم کرده است :


(٢٩٥)
(١) مارجيانا (حوزه مرغاب) (٢) بکتر یا نا (بلخ و بدخشان) (٣) آریا
( حوزه هری رود، ولایت هرات ) (٤) پا روپامیزوس (هزاره جات
و کابل تا سواحل رودسند معه نورستان و دارستان) (٥) در انجیانا
(سیستان وقندهار) (٦) ارا کوزیا (غزنی و سلسله کوه سلیمان تا اندوس)
(٧) جدورزیا (کچ ومکران یا بلوچستان تالاقیانوس) قراریکه ملاحظه
میشود درین تقسیمات سغدیان و پارتیا و نانا که و کرمان نیامده و این مسئله
مربوط به وقایعی است که تا قرن دوم مسیحی بمیان آمده است. چیزیکه مهم
و قابل ملاحظه است این است که اصل حدود آریانا به اساس چوکات خاک های
اوستائی معین شده بود و باقی تغیرات آنی مربوط به دوره ها و وقایع تاریخی
است معذالك قسمت اعظم خاك اوستائی همیشه جزو آریانا بوده و هنوز هم تنها
قلمرو افغانستان است که اکثر اراضی مذکره اوستا شامل آن میباشد.
در دوره های اسلامی مخصوصاً در نگارشات اعراب تقسیمات ولایتی کشورما
شکل دیگری هم بخود گرفته است به این ترتیب که حصص شمال شرقی را باختر
شمال غربی را غور حصص مرکزی و بعض قسمت های شمالی را کا بلستان
و حصص جنوبی را زابلستان جنوب شرقی را روه وجنوب غربی را نیمروز
هم خوانده اند. درین تقسیمات کابلسان شامل : «مارجیانا، آریا، پارو
پامیزوس » بود زابلستان : «در انجیانا، حصه از ارا کوزیا، کدور زیا»
را در بر میگرفت. باختر شامل : «بکتر بانا، تخارستان، ومناصفه شمال شرقی
پارو پامیزوس » بود در روه : «بقیه ارا کوزیا و کدور زیا وحتی کچ ومکران »
می آمد و بالاخره نیمروز مناصفه غربی در انجیانا و کدورزیا وسیستان »
را در بر میگرفت. غور شامل تمام کهستانات مرکزی و جنوب غربی بود.
اوستا مدیا و فارس و شاهان ایشان را نمیشناسد. به این موضوع قبل برین
هم در مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی مخصوصاً در صفحه (٢١٢)


(۲۹۶)

و ۲۱۳) اشاره شد و چون مسئلهٔ مهم و قابل دقت است در پایان مبحث جغرافیائی
اوستا در آن باره جداگانه صحبت میکنیم زیرا روشن ساختن این موضوع
به دو مسئلهٔ بزرگ ذیل روشنی می اندازد : اول در صورتیکه اوستا خاک های
مدیا و فارس را نمیشناسد و از آنها اسم نبرده چطور بعض کسان ظهور اوستا را
در خاک های مذکور نسبت میدهند ؟

دوم: در صورتیکه پادشاهان مدیا و فارس در اوستا ذکر نشده اند چندین
نتیجه بدست می آید : اول اینکه اوستا خیلی ها پیشتر از ظهور پادشاهان
آنها به میان آمده است . دوم پادشاهانی که در اوستا ذکر شده اند غیر از پادشاهان
مدیا و هخامنشی های فارس هستند. از روی مطالبی که از شروع فصل سوم تا اینجا
نگاشته ام مخصوصاً از روی دو مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی
( صفحه ۲۰۷ ) و سرزمین اوستائی ( صفحه ۲۲۷ ) این مسئله واضح شده است
اوستا با آن دقتی که از اراضی صحبت میکند چرا از مدیا و فارس نام نمی برد
چرا طوریکه پروفيسر « گایگر » میگوید جزئی اشاره ئی به اکبتانا (همدان)
واستخر « سوز » پرسپه پولیس، هکا تو مپو ليس سيروپو ليس مراكز شاهان
مدیا و هخامنشی فارس نمیکند؟ این مسئله نظر جمعی از مدققین را بخود جلب
کرده وحتی چیزیکه قابل دقت است این است که در بعض قسمت های جدید
اوستا که در عصر پارتی و ساسانی تدوین شده باز هم اثری از پادشاهان
هخامنشی و مدیا نیست حال آنکه در مقابل خاک های آریانا نقطه به نقطه
ولایت به ولایت به ترتیب ومسلسل ذکر شده وعلاوه برتذکار هر نقطه کوهها ،
رودخانه ها ، قلل مرتفعه، دریاچه ها، حوزه های رودخانه ها، ممیزات طبیعی هر
منطقه ، پایتخت مملکت و بیرق های بلند آن بیگانگانی که در اطراف خارج
خاک مذکور افتاده بودند همه با تفصیل و با جزئیات معلومات داده شده است
پادشاهانی که اوستا بنام دودمان پاراداتـا و کاوی واسپه ذکـر کـرده مرکـز
شان بخدی ( بلخ ) و کشورشان مرکب از ١٦ قطعه خاک اوستائی یا « آریانا » بود.


آئین اوستائی

ملاحظات عمومی: درین شبهه نیست که «سرودویدی» همان طوریکه بیش از همه چیز جنبۀ مذهبی داشت «اوستا» هم از همه بیشتر دارای يك مفکوره و اصول و مقررات معین است و کتابی است که از يك آئین مشخص نمایندگی میکند. این دیانت در عرف ملل به نام های مختلف یاد شد. برخی از روی اسم وضع کنندۀ آن «زرتشتر» آنرا «زرتشتری» گویند بعضی بمناسبت نام «اهورا مزدا» آنرا «مزدئیزم» یاد کرده اند، برخی این عقیده را بعلت مقابلهٔ عنصر خوب وبد «دوالیزم» خوانده، بعض کسان آتش پرستی گویند و عده ئی هم از روی اسم کتاب این دیانت را اوستائی میخوانند، این نام ها هر کدام مناسبتی دارد ولی بیشتر این مناسبت مربوط بيك عصر و وقت معين تاريخ تحول این دیانت و بعض دوره های آن است که بیکی ازین نام ها اگر سربخورد به دیگری نمیخورد و اگر سرهم بخورد از نقطهٔ نظر مفهوم همه اطراف آن را در بر نمیگیرد لذا همان طور که سائر مشخصات این عصر را بنام «اوستائی» یاد کردیم آئین انوقت را هم به همین نام یاد میکنیم. در شروع فصل اوستائی این مسئله را از پهلوهای مختلف شرح دادیم که اوستا و عصر آن و همه چیزهائی که به آن نسبت میشود دامنهٔ تحول دورهٔ ویدی است. همان طوریکه گفتیم «زرتشتر سپنتمان» یکی از «ریشی ها» یا دانایان اخیر دورهٔ ویدی است. همانطور که گفتیم اوستا ادامه سرودهای اخیر ویدی میباشد و حلقهٔ تسلسل آنها را هم به وجود «گات ها» قدیم ترین قسمت اوستا به ثبوت رسانیدیم همانطوریکه زبان آخرین سرودهای ویدی و زبان گات ها قدیم ترین قسمت اوستا شباهت زیاد بهم داشت، آئین اوستائی و آئین قدیم وید هم از هم جدائی نداشتند و مشخصاتی درین است که این دو


(۲۹۸)

دیانت را بهم پیوست میکند وحتی نشان میدهد که پیروان آنها در يك قطعه خاك
معین زندگانی کرده اند چنانچه در اوائل فصل ویدی زمانیکه میخواستیم خانه
مشترك آریایهای كتلة باختری را ثابت کنیم در میان پاره عوامل دیگر مثل
تشابه زبان وادبیات وعنعنات وغیره یکی هم شباهت عقیده و آئین عصرویدی
و اوستائی را مثال آوردیم. پس آئین اوستائی غیر از تحولاتی که از روز ظهور خود
حوالی هزار ق م تا سه چهار قرن بعد از انتشار دین مقدس اسلام در داخل اصولات
خود نموده دارای عوامل قديمة عصر ودیانت ویدی نیز میباشد .
آئین اوستائی از روز ظهور خود در باختر در مرور زمانه در عصر و نقاط
مختلفی که انتشار یافته، دوره های ترقی و بحران وتحولات زیادی را پیموده که
اینجا موقع تذکار همۀ آن نیست زیرا بعض دوره های آن از چوكات این فصل
حتی تاریخ آریانا بیرون است لذا بصورت عمومی به تحولات آن اشاره نموده
و بعد ازان قیافه وشکل اصلی آن را به عصری که وارد آن هستیم شرح میدهیم .
فراموش نباید کرد که آئین اوستائی از روز ظهور آن در حوالی هزار ق م
در باختر تا امروز از بین نرفته و هنوز هم پیروانی دارد. این دیانت از حوالی هزار ق م
تا موقع ظهور هخامنشی ها درفارس تقریباً ۵۰۰ سال منحصر به قلمرو اوستائی
یعنی خاك های آریا نا بود. در اثر فتوحات وتبلیغات دودمان سلطنتی بلخی اسپه
وتعلقاتی که بعد تر اشوری ها وهخامنشی ها پیدا کردند بجانب غرب نشر شد ولی
عقاید سامی دران تاثیر افگند ودیانت اوستائی عصر هخامنشی شکلی داشت
مخلوط با ستاره پرستی و دیگر مفکوره های سامی. درخود قلمرو آریانا هنوز هم
تا زمان فتوحات اسکندر این دیانت مختصات خود را محافظه کرده بود . حمله
و فتوحات اسکندر صدمۀ مدهشی به آثار مذهبی و نسخه های اوستا رسانید. حتی
قرار بعض نظریات هرچه نسخۀ اوستا در آریانا و نقاط فارس وجود داشت همه اش
طعمۀ حریق شد وبرباد گردید و نسخه ئی را هم اسکندر به یونان فرستاد. طبیعی


(٢٩٩)

این پیش آمد مهلك ترین ضربتی بود که به آئین و معتقدات اوستائی رسید. معذالك بکلی از بین نرفت و محتویات اوستا کم و بیش چه در سینه ها و چه در نسخ متفرق و مخفی باقی ماند. یونانی هائی که بعد از فتوحات اسکندر چه در باختر و چه در فارس و چه در شام و سائر قطعات آسیای غربی متمرکز شدند و حکومت های محلی تشکیل دادند به دین و آئین اهالی کار و غرضی نداشتند. لذا بعد از سپری شدن يك دوره بحران بزرگ مردم مجدداً به دیانت قدیم خود متوجه شدند طبیعی معتقدات و ارباب انواع یونانی هم کم وبیش معروف شد.
در کشور ما آریانا این وضعیت دوام داشت و هنوز دولت مستقل یونان و باختری در باختر تشکیل نشده بود که اشوکا امپراطور موریا که تا جنوب هندوکش نفوذ یافته بود مبلغین بودائی را به خاک های شرقی آسیا فرستاد و در حوالی وسط قرن سوم ق م دیانت بودائی در شرق آریانا معمول شد و آهسته آهسته بنای انتشار را به طرف قلب مملکت و صفحات شمال آن گذاشت و در اوائل قرن ٢ ق م به باختر هم نفوذ کرد. (١)
چون دولت یونان و باختری آریانا درین وقت به منتهای قوت رسیده و نقشه فتوحات خاك هندی مد نظر پادشاهان آن بود نشر دیانت بودائی را از روی سیاست استعماری خاك هند هم قبولدار شدند. به این ترتیب آئین او ستائی روز به روز و به تدریج ضعیف شده و زمینه را در مناصفۀ شرقی آریانا چه در شمال و چه در جنوب هندوکش برای بودیزم خالی کرده رفت و بدون اینکه بکلی از بین برود مرکز ثقل آن بصورت غیر محسوس به مناصفۀ غربی آریانا و از انجا هم مخصوصاً به حوزۀ هیرمند و سیستان و حوالی هامون منتقل شد.
این دوره ایست که در مناصفۀ شرقی خطۀ بلخ-قندهار، بودیزم عمومیت دارد ولی دیانت اوستائی بکلی از بین نرفته و در حصه غربی خط مذکور پیروان
(١) صفحۀ ٤٤١ و بعد جلد دوم کتاب گريک و بوديك کنده را تالیف موسیو فوشه.


(۳۰۰)

اوستائی عمومیت دارند وبودیزم در انجاها راه نیافته است .
پارت های باختری که مقارن تشکیل سلطنت مستقل یونان و باختری در هیر کانیا
بنای سلطنت جدید را گذاشتند و بعد از آن بطرف خاك های فارس پیشروی
نموده و آن خاك ها را از سلطهٔ یونانی بیرون آوردند کار بزرکی که کردند به
جمع آوری خاطره ها و تشکیل متن اوستا صرف مساعی کردند و این رویه در عصر
ساسانی تعقیب شد و چون دیانت اوستائی در غرب آریانا مخصوصاً در حوزهٔ
هیرمند و سیستان و اراضی اطراف هامون مرکز آرامی یافته بود در بعض قسمت
های جدید اوستا خاطره های زیادی به آنجا مربوط است .
بر کردیم به آریانا، در عصر کوشانی های بزرگ با وجودیکه دیانت بودائی
مخصوصاً در مناصفهٔ شرقی مملکت به منتهای شکوه و عظمت خود رسیده بودحتی
قرار بعض نظریه ها ، دیانت رسمی مملکت شده بود، بازهم خاطرات ومقررات
آئین اوستائی از بین نرفته وتقریباً تمام ارباب انواع اوستائی روی مسکوکات
سلاطین مختلف کوشانی نقش است و از آن مختصراً بعدتر و در جلد دوم این سلسله
تاریخ در فصل کوشانی به تفصیل صحبت خواهم نمود. درین شبهه نیست که بودیزم
میدان رقابت را مخصوصاً در مناصفهٔ شرقی مملکت برده و عقاید دیگر که اینجا موقع
شرح آن نیست هم ظهور کرده بودولی پیروان اوستا در حوزهٔ هیرمند و سیستان
باقی مانده و تا زمان ظهور دین مقدس اسلام و ورود عساکر عرب در پای دیوار
های زرنج و بست، این دیانت باقی بود و همین حال را در خاكهای فارس داشت و در
مقابل نیروی فاتحین عرب، پارسی ها به خاك هند پناه برده و تا حال به این دیانت
پابنداند. پس به ترتیبی که گذشت آئین اوستا دارای دوره های ذیل است که
هر کدام شامل پارهٔ ممیزات مخصوصی میباشد .
(۱) دورهٔ قبل از زوراستری که در آن عوامل دیانت ویدی داخل است
(۲) عصر « کاتها » یا دورهٔ صاف و قدیم اوستائی که سراسر مختص به باختر


(۳۰۱)

وعصر ويشتاسپه وخود زرتشتر سپیتمان بلخی است که تقریباً پنجصد سال را در بر میگیرد.
(۳) عصر هخامنشی که آئین اوستائی در فارس سرایت نمود و معتقدات سامی در آن مخلوط شد.
(٤) دورهٔ بحران معاصر فتوحات اسکندر.
(٥) دورهٔ پارتی که آنرا عصر تاريك زورا ستری میخوانند و در اخیر آن شاهان پارتی شروع به جمع آوری خاطرات قدیمه نمودند.
(٦) عصر ساسانی که آئین اوستائی بکلی در قلمرو سلطنت آنها تجدید ودوباره احیا گردید.
(۷) دورهٔ معاصر فتوحات مسلمین.
این دوره ها هر كدام از خود مميزاتی دارد كه شرح همهٔ آنها هم از موضوع این فصل وهم از چوکات تاریخ کشور ماخارج است لذا به آنچه که در قسمت عموميات گفته شد اكتفا نموده واصل اساس این ديانت را در یکی دو مرحلهٔ اول آن که جزء مرام این فصل و تاریخ کشور ما است شرح میدهیم.

* * *

در فصل دوم تحت عنوان «عقايد» (صفحهٔ ١٤١) متذکر شدیم که آریاهای عصر و یدی دینی به معنی مشخص و معین این کامه با مقررات ورسومات متعلقهٔ آن نداشتند، امید وبیم از عناصر نورانی وظلمانی ایشان را به احترام و ترس از عناصر وادار کرده بود، به وجود خالق کائنات هم تاحدی پی برده بودند واجداد را هم احترام و ستایش میکردند.
در دیانت اوستائی این چیزها هم هر كدام بجای خود انبساط یافت و باقوت بیشتر شکل معین تری بخود گرفت. در فصل دوم شرح دادیم که عناصر طبیعی در عصر ویدی ستایش واحترام میشد این مسئله در عصر اوستا شكل معين مقابلهٔ


( ۳۰۲ )
عناصر روشن وخوب را باعناصر تاريك وبد بخود گرفت و این مفکوره نهاد
آئين او ستائی را تشکیل داد و بصورت عمومی قوه خوب وبد ، مفید و مضر
روشن و تاريك در مخيلة این وقت شخصيت پيدا كرده وصاحب
نام ها شد. چنانچه قوۀ نیکی را «سینتنه مینو» و قوۀ بدی را «انگر و مینو » مینامیدند
و آنها را «خرد مقدس» و «خرد خبیث» هم ترجمه کرده اند . اگرچه اساس آئین
اوستائی بر روی مقابلۀ همین دو قوۀ روشن و تاريك ، نيك وبد ، مفيد و مضر
گذاشته شده بود معذالك «اهورا مزدا» ( هرمزد ) در رأس همه حکمفر مائی
میکرد . به این ترتیب ملتفت باید بود که هر مقابله و ستیز که بود در میان
«سپینته مینو» و «انگر و مینو » بعمل می آمد و در مقابل اهورا مزدا کدام قوۀ
فاعل خبيث وجود خارجی نداشت .
پس «دوالیزم» اوستائی درگات ها مفهوم مخصوص ومعینی داشت به این
ترتیب که «اهورا مزدا » (هرمزد) به تنهائی نظام کاینات را اداره میکرد
و مقابله میان قوه نیکی وبدی ، میان خیر و شر، میان نور وجدان و تاریکی های
شهوت نفسانی بود که آنهم با روح خوش بینی که درین دیانت موجود بود با مراعات
قوانین اخلاقی به فتح و غلبه روشنی بر تاریکی منتهی میشد .
اوستا در حقیقت حیات و تمام مربوطات آنرا دو جنبه داده بود که یکی آن
نور و روشنی و دیگر آن ظلمت و تاریکی بود . جنگ و ستیز خواهشات نفسانی
و هدایات وجدانی و عقلی انسانی مظهر همین دو مفکوره است که اوستا آنرا
خارج وجود فردی بشری عمومیت داده و در هر مورد مقابله و ستيز وعزم واراده
را توصیه کرده و آخر هم به غلبۀ روشنی های وجدان بر تاریکی های خواهشات
نفسانی اطمینان داده است . پیشتر گفتیم که « سپینته مینو» و «انگر ومینو»
یعنی عنصر خوب وبد اساساً در نبرد بودند، پس روشنی ها و محاسن مادی و معنوی
یکطرف و سیاهی و خباثت طرف دیگر صف بسته بود و همین رویه باعث شد که


( ٣٠٣ )

در دیانت اوستائی مجموعی از عناصر نورانی و ظلمانی بمیان آید و صاحب شخصیت و نام و نشان شود. عناصر نورانی بارولی که بازی میکردند مقام بلندی در دیانت اوستائی پیدا کردند و مجموعۀ آنها را بعضی ها ارباب انواع اوستائی خوانده اند ولی ملتفت باید بود که مانند ارباب انواع یونانی نمایندۀ مادیات نبودند و آنها را با مجسمه ها نمایش نمیدادند بلکه عموماً شخصیت های معنوی داشتند و آنها را رویهمرفته «یزاتا» میگفتند و «امشه سپنته» Amesha-Spenta یعنی «ارواح پاك جاویدانی» در قطار آنها می آمدند و عدۀ آنها به ترتیب ذیل به شش میرسید :
( ١ ) وهیو مانو Vhou-mano (فکر خوب)
( ٢ ) اشا وهیشته Asha-vahishta (بهترین تقدس)
( ٣ ) خشه تره وریا Khshathra-varya (سلطنت عالی)
( ٤ ) سپنتا آرمتی Spenta-Armati (حس اعتدال)
( ٥ ) هروتات Hervatat (سعادت و صحت)
( ٦ ) امرتات Amertat (جاویدانی)
امشه سپنته هر کدام از خود وظیفهٔ داشت مثلاً «وهیومانو» محافظ رمه ها بود. اشا وهیشته، رب النوع آتش شمرده میشد و تقریباً قاصد اهورا مزدا بود . سپنتا ارمتی محافظ زمین و هروتات و امرتات بخشایندۀ سعادت و خوش بختی و طول عمر تلقی شده بودند و بر آب و نبات سلطنت داشتند علاوه برین قواهای مفید و عناصر دیگری هم بود که دسته «سپنته مینو» یا «خرد نيك» را در مقابل «انگرومینو» (ارواح خبیث) یا دیوها و شیاطین تشکیل میداد .
سویه اخلاقی : رویۀ اخلاقی يك ملت علامۀ ممیزۀ میزان رشد اجتماعی و حیات مادی و معنوی آن میباشد . اساس آئین اوستائی قراریکه دیده شد بر سر مقابله قوۀ نيك و بد گذاشته شده بود و با این وضعیت انتخاب و مسئولیت همه به اختیار


(٣٠٤)
مردم بود قرار اصولات اوستائی بشر مخلوق ( هرمزد ) بود و از روز تولد
جزء قلمرو کشور نوروروشنی بشمار میرفت ولی چون آزاد خلق شده بود انتخاب
حق خود او بود و در حالیکه سعادت و نجاتش به همین انتخاب تعلق داشت در فتح
و فیروزی آخری نور بر ظلمت هم سهیم و موثر بود. زیرا هر عمل نيك بشر قوه
عمومی نور و روشنی را تقویت میکرد و هر عمل بد قوه ظلمت و تاریکی را نیرومند
میساخت بناءً علیه بشر باید طرف خوبی و روشنی را انتخاب میکرد تا نور فاتح میشد
و نجات او با فتح و پیروزی روشنی بر تاریکی صورت میگرفت .
علاوه برین چیز دیگری که در اخلاقیات پیروان اوستائی تاثیر زیاد داشت
عقیده به نظارت اعمال و کردار بود که از طرف «امشه سپنته» بعمل می آمد
و هر کار خوب و بد تشخیص و تحریر میشد . به این ترتیب آئین اوستائی پیروان
خود را به راه روشنی و نیکوکاری آورده و هر شخصی را آزادی در انتخاب
راه روشن و تاريك داده و از نگرانی اعمال خوب و بد خبردار ساخته بود
و راه سعادت و نجات فردی را در غلبه و پیروزی محاسن اخلاقی منوط ساخته بود
و به این ترتیب هر فرد مکلف بود که مانند سرباز مجهز با مراعات اصولات اخلاقی
و نیکوکاری به مفاسد و تاریکی ها و خواهشات نفسانی فایق آید .
هومته، هوخته، هورشته : روی هم رفته قوانین اخلاقی اوستائی به اساس
و اجرای سه مطلب گذاشته شده بود که بحیث فورمول مشخص در آمده و آن
عبارت از هومته، هوخته، هورشته یعنی «پندار نيك، گفتار نيك، كردار نيك»
است. به این اساس پیروان اوستائی مکلف بودند که فکر، و زبان و عمل خود را
از لوث وكثافت پاك كرده نه تنها از راه زبان و عمل به کارهای ناشایست
اقدام نکنند بلکه در فکر و خیال خود هم آنرا خطور ندهند . پیروان اوستائی
به روز اخرت و پرسش و جزای اعمال عقیده داشتند . اوستا به پیروان خود
بصورت عمومی پا کی و نظافت ظاهری و باطنی یعنی بدنی و روحی «راستی» راستکاری


(٣٠٥)
مروت، سخاوت و خیر خواهی را توصیه نموده و دروغ گوئی را بدترین گناهان
شناخته است. اوستا سفارش شدیدی داده که زمین، آتش و آب پاک نگه شوه
و مخصوصاً از لوث جسد مردگان محافظه گردد. از همین جهت آتش علامه
پاکی قرار گرفت و افراط درین راه بجائی رسید که این دیانت به آتش پرستی
معروف شد و گرنه قراریکه ملاحظه میفرمائید در اوائل موضوع پرستش آتش
بکلی در میان نبود. همین قسم مراعات پاکی زمین مخصوصاً از لوث جسد مردگان
سبب شد که مرده را به زمین دفن نکنند و در بلندیها و قله‌های کوه بگذارند
تا مرغان هوا خورده و ناپدید شود.

مقایسه بین بعضی نامهای ارباب انواع ویدی و اوستائی: همان طور که
«زرتشتر» خودش در قطار ریشی‌های «ویدی» ظهور کرد و «گات‌ها» قدیم
ترین قسمت اوستا از حیث زبان و مفکوره رابطه ارتباط بین آخرین کتب
ویدی و باقی حصص اوستا میباشد در نامهای ارباب انواع ویدی و اوستائی هم
شباهت زیاد موجود است. حتی بعضی ازین اسما يك چیز است که تلفظ آن
جزئی فرق کرده، در برخی دیگر مفهوم آن منقلب شده بهرحال مقایسه آنها
در تاریخ تحول عقاید عصر ویدی و اوستائی در آریانا کمال اهمیت دارد و هر کدام
بجای خود نشان میدهد که این دو مدنیت با تمام مربوطات آن در سر زمین آریانا
عرض وجود کرده است و يك سر زمین و يك خاك است که بنوغ مدنی، فکری
اخلاقی، مذهبی، تهذیبی، اجتماعی، ادبی آن موافق مقتضای زمان تحول
و به رنگهای دیگر ظهور کرده است.

مدققین به این نظریه معترف اند که «وارونا» بزرگترین رب‌النوع عصر
ویدی که بعضی‌ها او را رب‌النوع آسمانها تعبیر کرده اند، در عصر اوستائی
بنام «اهورا مزدا» شناخته شده است و میگویند که «اهورا مزدا» صفت جدیدی
است که اوستا به او داده است و معنی آن «دانای توانا» است و این مفهوم


( ٣٠٦ )

معنوی است که پیروان آئین « ویدی » به او داده بودند. بعضی های دیگر میان
کلمه « وارونا » و « اهورا » مباینت زیاد نمی بینند حتی مربوط به این مطلب
کلمه دیگری هم در « وید » داریم که « آشورا » است و بر مجموع ارباب انواع
نورانی تطبیق میشود که در عصر ویدی از ان کلمه « اهورا » عرض وجود کرده است
اسم دیگر که در عقاید عصر ویدی و اوستائی کشور ما قابل مقایسه است « میتهرا »
و « میترا » است که رب النوع آفتاب میباشد و مفهوم آن در وید و اوستا تغیر
نکرده و در تلفظ آن جزئی اختلافی که بعمل آمده عبارت از سقوط ( ه ) است .
این اختلاف تلفظ زادهٔ مرور زمانه است چنانچه همین کلمه را اگر
تعقیب کنیم می بینیم که در عصر کوشانی تاریخ مملکت ما باز هم کمی بیشتر تغیر
کرده و شکل « میرو » بخود گرفته است چنانچه روی مسکوکات کنیشکا و هوویشکا
با کمی نرمی و سختی حروف علت و تشدید حروف صدادار بصورت های ذیل تحریر
است : Mopo ، Miiopo ، Mippo ، Meipo ، Miypo ( ۱ ) و در ادبیات دری
بشکل « مهر » باقی مانده و هنوز هم معنی آن آفتاب است .
همین قسم « امشه سپنته » ( ارواح نورانی ) که در اوستا ذکر شده و پیشتر از ان
اسم بردیم در وید مقابل خود ادیتا Adityas دارد که دارای عنوان و وظایف
اخلاقی جدید شده اند .
« دیوا » محض کلمه ئی که در « ودا » ارباب انواع و مخصوصاً ارباب انواع
مفید و نورانی را در بر میگرفت در اوستا بصورت « دیو » باقی است و مفهوم آن
منقلب شده و بر شیاطین و ارواح خبیث اطلاق میشود و مقابل مفهوم جدید آن
در سرود ویدی کلمه راکشار Rakshas موجود است که شیاطین و عناصر مضر را
در بر میگرفت . همین قسم میتوان « سوما » و « هوما » ، « اگنی » و « اتار » یعنی مشروب
و آتش و دیگر چیزهای این دو دیانت آریانا را بهم مقایسه کرد .

(۱) ارباب انواع زوراستری در مسکوکات هندوسیتی ( کوشانی ) تالیف سراورل ستن
بمبئی ۱۸۸۸ . ملتفت باید بود که (P) در کلمات مذکور آواز (R) را میدهد .


(۳۰۷)

عناصر طبیعی: آئین اوستائی با وجودیکه بخود شکل و خواص معینی گرفت
و از پرستش عناصر طبیعی که در عصر ویدی وجود داشت يك قلم مجزی شد و به
ترتیبی که شرح داده شد تحت نظام جدیدی درآمد. معذالك احترام عناصر طبیعی
بحيث عوامل مفيد و ارباب انواع فرعی در ان دیده میشود و حتی بعضی ازین عناصر
مثل آتش و آب شخصیت هائی بنام اشاوهیشته Asha-Vahishta و هرواتات Harvatât
در قطار ٦ «امشه سپنته» هم داشتند. چون این عناصر در خود اوستا شخصیت مهم
داشتند و بعضی های آنها از عصر اوستائی و حتی ویدی هم بیشتر در خاک های دو طرفه
هندوکش رولی بازی کرده اند و بعضی های آنهم باعث ظهور يك سلسله ادیان
دیگر در اراضی آسیای شرقی و اراضی متصل حوزه بحر مدیترانه و حتی اروپا
شده اند بیمورد نیست که اینجا از آنها تذکاری بمیان آید.

آتش: اگر چه آتش در اوستا بنام «آتار» یاد شده و لی قراریکه پیشتر
شرح دادیم در میان «امشه سپنته» «اشاوهیشته» از ان نمایندگی میکرد ولی واضح
معلوم نمیشود که مقصد ازین نمایندگی، شخصیتی است که برای آتش قایل شده
بودند یا مفهوم مادی آن. بهرحال قراریکه در مبحث عقاید اوستائی شرح دادیم
وظیفه اساسی پیروان «زرتشتر سپنتمان» مقابله با ارواح خبیثه و ستیز با خواهشات
نفسانی و عناصر تاريك و مضر بود.

آتش با روشنی ظاهری و حرارت خود و فایده ئی که بحیات بشری رسانیده
از روز کشف خود در میان همه اقوام جهان بحيث يك عنصر مفید تلقی گردیده
است و کشف و استعمال آن یکی از عواملی بود که در هر گوشه جهان بشریت را
به مرتبه جدید تمدن واصل گردانیده است.

باشندگان آریانا در عصر اوستائی با سابقه که قبل برین در عصر ویدی
در تشخیص عناصر نورانی طبیعی داشتند نسبت به سائر ملل جهان برای آتش مقام
مهمتری قایل شده بودند و او را بنام «اگنی» میشناختند و نسبت به همه