Afghanistan Digital Library

adl1180

http://hdl.handle.net/2333.1/n8pk0qcm

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.

NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


امیر عبدالرحمن خان
و
خط دیورند
پلاستک
فولادی

احمد علی کهزاد
انتشارات مربوط به پشتونستان
( ۳ )


سرمقاله روزنامه های انیس تعداد طبع ( ٥٠٠ ) جلد چاپ مطبعه میرزا محمد [ILL]


سرمقاله روز نامه ملی انیس
۸ حمل ۱۳۳۰

امیر عبدالرحمن خان و خط دیورند
بعد از اتمام نظریات تحلیلی که راجع به مقاله های دو نفر
از سیاسیون انگلیس تحریر شد کتابی بدست ام افتاد بنام
«افغانستان» که در ١٩٥٠ درلندن بطبع رسیده ومولف آن
«سر کر فرایزر تایتلر» یک نفر دیگر از سیاسیون ووزراء مختار
انگلیس است که در سالهای قبل از جنگ دوم جهانی ازطرف
دولت متبوع خویش در دربار کابل سمت نمایندگی داشت.
همانطور که این مرد سیاسی قیافهٔ متین وموقر وجدی داشت کتاب
او که عجالتا یک نظر اجمالی بر اکثر صفحات آن افگنده‌ام
از طراز کتابهای سطحی نیست وباید هم نباشد زیرا
قراریکه نویسنده محترم در مقدمه اثر خویش می‌نویسد از
اکتوبر ١٩١٠ که بحیث بلوک مشر درعسکر هندی باراول
وارد پشاور شد تا اکتوبر ١٩٤١ که بعد از ختم
ماموریت سیاسی از کابل بار آخر به پشاور بر گشت درمیان
دوتاریخ فوق که بیش از سی سال را در بر می‌گیرد در علاقه های
سرحدی و اینطرف و آنطرف آن درحکومت هند در شعبهٔ
خارجی مسایل سرحدی ودر افغانستان بحیث وزیرمختار
اشغال وظیفه داشت وبه این ترتیب بیشتر به آن قسمت هائیکه
به مسایل سرحد مربوط است صلاحیت دارد و تاجائیکه دقت

سرمقاله روز نامه ملی انیس تعداد طبع (٥٠٠٠) جلد صالح محمد عبد الحی تنویر چاپی


(۲)

بعمل آمده است تا آن حدیکه برای یك نفر خارجی
وسیاست مدار مقدور است در تحلیل مطالب سیاسی از ابراز
نظریات بیطرفانه چندان عدول نکرده است .
درین کتاب که منقسم برسه حصه است و دارای ۲۱ فصل
وملحقات دیگر می باشد درطی ۳۴۰ صفحه عمو میات تاریخ
افغانستان قدیم وجدید بخصوص از ناحیة انکشاف مطالب
سیاسی با ارتباط آن در تحول سیاسی آسیای مرکزی
شرح یا فته که معرفی رؤس مندرجات را ببا بحت
کتابی در نتایج بوقت دیگر میگذارم. در میان این فصول دو فصل
در اطراف قبایل سرحدی وخاك مربوطه ایشان وقف شده
که با داشتن مطالب متنوع ومفید در آینده قریب در اطراف
آنها بحث خواهم کرد و متن نوشته های مؤلف را معرفی خواهم
نمود . در میان همین مباحث که ارتباط بیشتر به مسایل روز دارد خط
دیورند و نیات حقیقی امیر عبدالرحمن خان در امضای
این معاهده تحمیلی است که چند روز قبل تذ کر آن
در مقاله مخالفت بین افغانستان و پاکستان از نظر
سر جارج کننگهم در روز نامه انیس دا ده شد و اينك
حالا عقاید مولف کتاب افغانستان را راجع به سیاست و
نيات واقعی امیر عبد الرحمن خان و چگونگی خط دیورند
مطالعه بفرمائید :
«قسمت مهم سرحدات غربی افغانستان با ایران در سالهای
۱۸۷۲ - ۱۸۸۸ تعین شد. سرحدات جنو بی افغانی که


( 3 )

در حدود ۱۲۰۰ میل را در بر میگرفت پایتخت ادارهٔ مستقیم و
یا تحت قبول حکومت بریتانیا بود معذالك در تمام امتداد
آن نفوذ امیر احساس میشد . در حالیکه امیر میدانست که
در تشبث به مسایل عمدهٔ خارجی تحت نظارت است و به این
رول خویش وفادار بود در مسایلی که ارتباط به پتان های
همسایه و هم کیش سرحدی هند وافغان داشت سخت ابراز
شخصیت میکرد . واقعاً امیر افغانستان بحیث امیر المومنین و
پیشوای مسلمانان نه تنها در کشور خودش بلکه در حصهٔ
بزرگ مناطق شمال غرب هند شناخته میشد . امیر
عبد الرحمن خان با اینکه میل به تحدید سرحدات جنوب و
شرقی داشت مشتاق بود که تا هر اندازه که امکان داشته
باشد مسلمانان سرحدی را هم تحت نفوذ مادی و معنوی
خویش بیاورد و بدین اساس تمام اقدامات برطانیه را مبنی
بر پیشروی در سرحدات بنظر نا رضائیت میدید . احساسات
امیر بحدی شدید بود که هنگامیکه در کوه ( کوژك ) تونل
راه آهن کنده میشد گفته بود که ( این تونل به مثابهٔ
خنجری است که در دل من فرو برده میشود ) برای اینکه
پاسخی به این اقدامات داده باشد وظیفه داران پست سرحدی
خویش را در وزیرستان امر پیشروی داد وعلاقه های (توری)
و ( درهٔ کرم ) را تحت تهدید قرار داد و افریدی ها را در
حوزهٔ نظارت خود آورد وارتباط خویش را با قبایل
مهمند مستحکم ساخت و اگر موانع بعمل نمی آمد دامنهٔ


(٤)

قلمرو او در چند سال تا سرحدات اداری هند میرسید و پشاور
را تهدید میکرد. در شمال غرب نظر حکومت هند را مبنی
بر استقرار تعلق با (باجور) و (دیر) بنظر استحسان نمیدید
و اسمار را اشغال کرد تا اینکه در ١٨٩٣ روابط خیلی کشیدگی
پیدا کرد طوریکه برای ازاله آن تعین یکنوع سر حدلا بدی
و فوری گردید. در نتیجه بعد از چند هفته مذاکرات در ١٨٩٣
معاهده دیورند بین سر مور تيمر دیورند و امير عبد الرحمن خان
امضاء شد و سرحدی روی نقشه ضمیمه معاهده کشیده شد که
قلمرو امیر را در جنوب و شرق تحدید می کرد و نفوذ او را
در ماورای آن متوقف میساخت. هر دو طرف ضمانت کردند
که در خاک های یکدیگر در ماورای خط مداخله نکنند و هر دو طرف
معاهده را حل رضائیت بخش كامل اختلافات وارده در سرحد
قبولدار شدند.
این بود شکل نظری معاهده ولی در عمل خیلی از ان مغایرت
داشت. خط دیورند در همان وقت و بعد ازان فقط يك سمبول
خشك مصالحه و مظهر يك سیاستی بود که برای آن هر ارزشی
که قابل شوند به نتیجه منطقی واصل نگردید بریتانوی ها با اشغال
سرحد مادی و طبیعی هند از اطاعت قانون تحول سیاسی
وسوق الجیشی سر باز زدند و نتیجه عدم اطاعت این قانون
را دیدند. ایشان مسایل عمده را حل کردند ولی بشکلی که
بسا مسائل كوچك حل طلب باقی ماند.
خط دیورند شاید در موقعش بهترین خطی بوده باشد ولی نسبت


( ٥ )

به محاسن معاهدش به مراتب بیشتر است و از نقطۀ نظر
انتنو گرافی ( مردم شناسی ) ونظامی و جغر افیائی غیر
منطقی است زیرا از وسط یکی از حوزه های عمدۀ تقسیمات
آبی رود سند میگذرد و نه تنها ملتی را به دو حصه تقسیم
میکند حتی از وسط قبیله ها میگذرد و آنها را از هم مجزی
میسازد. جای حیرت است چطور امیرعبدالرحمن خان
چنین سرحدی را قبول کرد. امکان دارد که با وجود
تشریحات دقیق «روشن دیورند که خط را روی نقشه
مقابل امیر میکشید امیر خوب ملتفت نشده باشد و از
منتهای غرور بلی گفته باشد چیزی که محقق است این
است که با وجود امضای معاهده امیر بعض جزئیات خط
را در ملحقات نقشه معاهده قبول نداشت و بدین علت بعضی حصص
خط تا حال نا کشیده ماند و «دیورندلاین» بصورت صحیح
ودرست تعین نشد امیر عبدالرحمن خان و جانشیش امیر حبیب الله خان
موضوع عدم مداخله راچندان احترام نمیکردند و قبایلی
های وزیری خود خط را نمیشناختند. درنظر پادشاهان
افغانستان معنی مداخله همان مداخله مسلح بود
وبدین ملاحظه ایشان همیشه گماشتگان خویش را آنطرف خط
دیورند میفرستادند تا نفوذ افغانی را در تمام خاک های قبایلی
برقرار نگه دارند. هکذا جرگه های قبایلی را از حصص
هندی خط بکابل میطلبیدند وبا ایشان بعبث مهمان
رفتار میکردند و به آنها تحفه های خوبی میدادند. محافظۀ


( ٦ )

نفوذ افغانی در میان قبایلی های آزاد سرحدی اصل بزرگ
سیاست امیر بود وبدین وسیله از یکطرف خویش را در
مقابل شورش مسلح بر علیه دولت حفظ میکرد و از جانب
دیگر از کدام تعرض احتمالی بر طانیا جلو گیری بعمل
می آورد . »
در مقالۀ (مخالفت بین افغانستان و پاکستان از نظر سر جارج
کننگهم ) در فقرۀ هفتم قید ، حکمران انگلیسی سابق سرحد
و نظریات تحلیلی خویش را عرض کردم راجع به جنبۀ تحمیلی
معاهدۀ نیانوا نعو امیر عبد الرحمن خان را با روش استد لالی
او که از کتاب حیاتش اقتباس شده بود بار دیگر اینجا تکرار
نمیکنم خوانند گان گرامی با ملاحظۀ مطالب فوق از قلم
(سرفرایز رتاینلر ) خود ملتفت خواهند باشد که آنچه مبنی
بر اصل نیت و آرزوی امیر عبدالرحمن خان نوشتم تا کدام اندازه
حقیقت داشت . از خلال نظريات يك نفر دیپلومات دیگر انگلیس
مولف کتاب افغانستان وسفیر اسبق برطانیه در کابل
که از تذکر رویدادهای تاریخی در موقع امضای معاهدۀ دیورند
چندان منحرف نشده است سیاست و نظریات امیر عبدالرحمن خان
نسبت به تمام قبایلی های علاقۀ سر حد هویدا میشود واین
چند جملۀ برجسته از مطالب فوق روح حقیقی نیات پادشاه
افغانستان را در ۱۸۹۳ معرفی می کند.
امیر عبدالرحمن خان مسایل علاقه های سرحدی را اصلا
مسئلۀ خارجی نمیدانست که در تماس آن خویش را مقید بداند
لذا (در مسایل پښتونهای مناطق سرحدی بکمال شدت


( ٧ )
اظهار شخصیت می کرد ) ومشتاق بود (هر قدر امکان داشته
باشد پښتون های سرحدی را تحت نفوذ مادی و معنوی
خویش درآورد) و (اقدامات برطانیه را مبنی بر پیشروی در
سرحدات بنظر نارضائیت میدید ) . جمله که در مورد
حفر تونل کوه کوژك اظهار کرد. و آنرا بمثابه فرو بردن
خنجری در دل خویش خوانده است جمله ایست كه يك عالم
افتخار دارد و ازان بهتر نمی شود درددل را در مقل تجاوز
بیگانگان بخاك وطن اظهار نمود .
امیر تنها مرد نظری نبوده و به ایراد جمله ئی اکتفا
نکر د بلكه عملا قرار یکه در فوق سفیر اسبق برطانیه خود
می نگارد بيك سلسله اقدامات متقابله عملی در نقاط مختلف
علاقه های سر حدی از وزیرستان گرفته تادره کرم وعلاقههای
توری و افریدی ومهمند وباجور و دیر متشبث شد و رفتاری
اتخاذ کرد که باعث تشویش جدی انگلیس ها گردید .
امیر عبدالرحمن خان باوجود اجباری که در امضای معاهده
دیورند در پیش داشت و به خط کشی های انگلیس ها روی نقشه
جغرافیا از نظر تخصص چندان وارد نبود ( بعضی جزئیات آنرا
نمی پذیرفت ) و خط مذکور در حالیکه ( صحیح و درست تعین نشد)
در قسمت های جز ( تا حال ناکشیده ماند ) خط دیورند قرار یکه
سرفرایسزر تایتلر اظهار می کند واقعاً (يك سمبول خشك مصالحه
و(مظهر يك سیاست بی منطقی بود که در اطراف خود مسایل
بسیاری را لا ینحل گذاشت. جای بسیار خوشی است كه يكنفر
از سیاسیون انگلیس که ۳۰ سال در مسایل علاقه سابق شمال غرب
هند در تماس بود بالاخره اعتراف می کند که ( خط دیورند
نسبت به محاسن معایب بسیاری دارد و از نقطه نظر اتنو گرافی


( ٨ )

(مردم شناسی) و نظامی و جغرافیائی غیر منطقی است )
جناب گننگهم در مقاله خویش می فرمایند که خط دیورند فقط
در یکجا از میان قبیله ئی می گذرد حال آنـکه هموطن ایشان با
معلومات بیشتری که دارد علت عدم منطق این خط را در آن
می داند که نه تنها از میان قبیله ها می گذرد بلکه ملتی را بدو
حصه منقسم می سـازد و از نـقـطه نـظر جغرافیا و تـقسیم
وا تفكاك مر دمان قبایلی معنی ئی ندارد .
سر فرایزر تایـتلر از بس از جهات مـختلف این خط را
بی منطق می داند خود به حیرت رفته است که چطور امیر عبدالرحمن
خان آنرا قبول کرده است. مولف كتاب افغا نـسـتان خودش
خوشبختانه جواب حیرت خویش را هم داده است و اظهار می کند
که امیر اصلا از نظر تطبیقی نقاط عبور خط را از روی نقشه
تا روی زمین نفهمیده است و دلیل این امر هم این است که
بسا جزئیات آنرا قبول نـکرد و خط د یورند تا امروز
غیر معین و نا كامل ماند .
امیر عبدالرحمن خان با اینکه در چنین فضا و شرائط معاهدة
تحمیلی دیورند را امضا کرد عملا كما فى السابق در ا نـطرف
آن ابراز نفوذو مداخله میکرد. گما شتـگان و نمایند گـان
او وجانشینش امیرحبیب الله خان برای بر قراری و محافظت نفوذ
دولت هی افغانی در تمام علا قه های سرحدی گشت و گذار
داشت و همیشه جر گه های قبایلی های آ نطرف خط از تمام علاقه
های سرحدی بكابل دعوت میشدند . در روشنی این حقایق
كـهـه حرف به حرف از نوشته های دیپلومات مطلع انگلیس گر فته
شده است گمان نمیکنم كسی گفته بتواند که علا قه ها ی
سرحدی جزء خاك هند بر طانوی بود وافغا نستان در آن
طرف خط دیورند تاثیر و نفوذ مرتب ودائمی نداشت .


ازسلسله انتشارات مدیریت عمومی نشرات داخلی

ریاست مستقل مطبوعات

نمره عمومی

(۵۲)