Afghanistan Digital Library

adl1179

http://hdl.handle.net/2333.1/crjdfpb0

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


KACHMIRI AKBAR NAMA A.T. 30


[BLANK PAGE]


اکبر نامه
اثر منظوم حمید کشمیری
تحشیه : علی اصغر نعیمی
تصحیح : محمد ابراهیم خلیل
سردار مجاهد ملی وزیر محمد اکبر خان غازی
باهتمام : محمد شفیع رهگذر


از نشرات انجمن تاریخ نمبر (۳۰) از نشرات عمومی مطبوعات نمبر (۷۱)

اکبر نامه

اثر منظوم حمید کشمیری

تاریخ طبع ۱۳۳۰ شمسی تعداد طبع ۱۰۰۰ جلد


اعتذار

چون نشر این کتاب در مجله آریانا تقریباً دو سال و ششماه را در بر گرفت
و از طرفی نشر و طبع آن بصورت جداگانه به روزهای قبل از جشن استقلال
منقضی بود، لذا فرصت کافی به ترتیب اغلاط طباعتی و تصحیح آن نیافتیم .
امید است خوانندگان گرامی اگر در طی مطالعه به بعضی اغلاط لفظی
بر میخورند بر ما ببخشایند
(انجمن)


اکبر نامه
مقدمه
تاریخ معاصر افغانستان که با سلاله محمد زائی شروع والی یومنا ادامه
دارد نظر به قرب زمان مانند تاریخ معاصر هر کشور و هر قوم بیشتر به يك سلسله
یادداشتها، مکاتیب، معاهدات، قصائد، شجره و انساب، رساله های منظوم
و منشور، جنگنامه ها، شنیدگیها و چشم دیدها، اشعار و قصص عامیانه
(فولك سانگ و فولکلور) متکی میباشد که بطور عموم اکثر آن طبع نشده
بلکه پیش از چاپ جمع آوری و تدوین میخواهد و به اصطلاح غربی ها مطالب
لازمه باید اول از ارشیفهای خانوادگی بیرون کشیده شود تا متون بدون
کم و کاست در دسترس عامه قرار گیرد و آنگاه در اثر قضاوتها آهسته
آهسته خطوط اساسی آن دوره و جزئیات آن معین گردد.
راجع به تاریخ يك و نیم قرنه اخیر افغانستان اسناد و مدارك به صفتی که ذکر شد
در موزه کابل و کتابخانه های رسمی و شخصی و بیشتر در میان خانواده ها و در دست
افراد موجود است که چیزی بدست آمده و انتظار داریم چیزهای دیگر به رهنمائی
اشخاص فهمیده میسر گردد و از میان نرود در میان آثاری که عجالتا در دست
است مهمتر از همه اسناد آتی است شاهان متأخرین افغانستان يك جلد
در موزه کابل) مجموعه خطی بی نام در ٤٦٢ صفحه شامل دوره سدوزائی
و محمدزائی ويك جلد گلشن امارت نسخه خطی) در کتابخانه
مطبوعات در ٢٦٥ صفحه تحت نمره ۱۸۱ موجود میباشد. فرامین و مکاتیبی که


( ب )
از طرف شاهان، امرا و سرداران بنام نایب امین الله خان لوگری تحریر شده
و یا میان اشخاص معاصر وی مبادله گردیده (سه دوسیه در موزهٔ کابل ) سوانح
شاه شجاع (یک جلد در موزهٔ کابل ) جنگ نامه راجع به جنگ اول افغان
و انگلیس ( یک نسخه در دار التحریر شاهی و یک یک نسخه نزد حافظ نور محمد خان
و امین الله خان زمریالی) و بالاخره «اکبر نامه» که اصلا رساله ایست منظوم
و به پیروی شیوهٔ حماسی که خاصهٔ خراسان است از طرف حمید کشمیری
شاعر معاصر وزیر محمد اکبر خان غازی در طی یکسال در ١٢٦٠ هجری قمری
(سه سال قبل از وفات وزیر مذکور ) در کشمیر به رشتهٔ نظم کشیده شده
و از نقطهٔ نظر ادب و امانت تاریخی اثر گرا نبهائی میباشد و به نویسندگان
تاریخ معاصر افغانستان کمک زیاد میکند .
شاعلی عبدالروف خان بینوا مدیر عمومی پشتو تولنه چند ماه قبل حینیکه
در اثر دعوت(ادبی تولی) سرحد به پشاور رفته بودند ضمنا به معاینهٔ
کتابخانهٔ جناب مولانا فاضل صمدانی صاحبزاده موفق شده و در میان کتب قلمی
ایشان نسخه ئی از اکبرنامه را هم یافتند . شاغلی بینوا نظر به علاقه ئی که به احیای
آثار تاریخی کشور خویش دارند میخواستند نقلی از ان نسخهٔ قلمی برای چاپ
حاصل کنند ولی جناب صاحبزاده لطف بیشتری نموده اصل نسخهٔ خود را
به ایشان عاریت دادند مشروط به اینکه به طبع آن اقدام شود .
ملتفت باید بود که این نسخهٔ اکبر نامه منحصر به فرد نیست بلکه نسخ
متعددی از ان در افغانستان در کتابخانه ها و پیش اشخاص موجود است و برای
اینکه حین طبع اغلاطی را که عموما هنگام نقل آثار قلمی از طرف كتاب
بعمل می آید ( وطبعا در آثار منظوم بیشتر میباشد) با نسخه های دیگر مقابله
و اصلاح بتوانیم دو نسخهٔ دیگر هم بدست آوردیم ولی متن همان نسخهٔ کتابخانهٔ
مولانا فاضل صمدانی را قرار میدهیم . کاتب این نسخه معلوم نیست خط آن
متوسط است ولی اغلاط دارد که یکحصهٔ آن از طرف شخص نامعلومی در حواشی
اصلاح شده و در پاورقی ها از او به حرف (م) یاد میکنیم ،تاریخ کتابت این نسخه


( ع )

هم معلوم نیست و در صفحات اخیر چهار ورق آن از ( ١٤٧ تا ١٥٠) افتاده
و بعوض مهتمم دارالعلوم رفیع الاسلام پشاور بقلم محمد ایوب شاه مدرس اول
دارالعلوم مذکور به تاریخ ٢٧ جمادی الاخر ١٣٥٧ مجدداً تحریر و در متن
گنجانیده شده است در صفحه اخیر تاریخ وفات وزیر اکبر خان غازی از طرف
شاعری استخراج شده که آنرا در آخر کتاب طبع خواهیم کرد .
نسخهٔ دوم مربوط به کتابخانهٔ دارالتحریر شاهی است که از ان در پاورقی
به حرف (د) یاد خواهیم کرد . این نسخه ٣٩ سال قبل در کابل بقلم حاجی
عمر یکی از احفاد سردار پاینده خان در عصر سراجیه تحریر شده و خود کاتب
گوید : «تمام شد بدستخط کمینه خلق الله حاجی عمر پسر میر داود محمد سرورخان
پسر سردار رحمدل خان پسر سردار پاینده خان محمد زائی بتاریخ ١٧ شهر
ربیع الثانی یوم یکشنبه ١٣٢٩ بدار السلطنهٔ کابل در عهد سلطنت امیر
ابن الامیر ابن الامیر ابن الامیر پادشاه عدالت قرین اعلیحضرت سراج الملة والدین
امیر حبیب الله خان ...» .
در صفحات اخیر خود این نسخه يك قصیده از طرف کاتب در مدح امیر حبیب الله خان
شهید دارد و در چهار صفحهٔ دیگر تاریخ بعض وقایع مهمه مربوط به دورهٔ
محمد زائی ثبت است وحصهٔ اخیر را هم در اخیر متن اکبر نامه خواهیم گرفت .
نسخهٔ سومی ما متعلق به شاغلی برهان الدین خان كشككى مدیر عمومی
مطابع است و نسخه ایست بسیار تازه که ١٥ سال قبل به امر ایشان ( در ادارهٔ
اخبار اصلاح کابل ) نقل گرفته شده
چون متن اکبر نامه منظوم است و در نظم با وجود مقابلهٔ نسخه ها بنا بر
بعضی ملحوظات ادبی دقت نظريك نفر شاعر در کار است شاغلی محمد ابراهیم خان
خلیل عضو انجمن تاریخ در بعض موارد برخی اصطلاحاتی كوچك ادبی را ضروری
دانسته اند که از طرف ایشان در پاورقی ها به حرف ( خ ) گرفته خواهد شد .


( د )
اگر چه وقایع متذکرۀ این اثر جزء تاریخ معاصر افغانستان است و من حیث
سنه و سال از حوالی ۱۵۰ سال بیشتر تجاوز نمیکند معذالک برای اینکه
اشخاص و اماکن آن خوب تر به خوانندگان کرام معرفی شود شاغلی
علی احمد خان نعیمی عضو انجمن تاریخ مدیر مجلۀ آریا نا تبصره و حواشی
ومقابله نسخه ها وتدارک تصاو یر مربوطه آنرا متقبل شده اند و امید است
باصرف مساعی ایشان این اثر بصورتی شایسته و مفید طبع گردد .
اکبر نامه سرا زین شماره در مجلۀ آریانا و در عین زمان هزار نسخۀ علیحده
هم از ان طبع خواهد شد تا در آخر کار اثر مستقلی هم بمیان آید .
در خاتمه انجمن تاریخ از شاغلی بینوا مدیر عمومی پشتو تولنه متشکر است
و توسط ایشان از جناب مولانا فاضل صمدانی صاحبزاده که از کتاب خانه
خویش این اثر قیمتی را برای چاپ به عاریت دادند کمال معنو نیت دارد
وبنام كمك به تاریخ افغانستان از خوانندگان محترم خواهشمند است هر گاه
بعضی یادداشت ها ، مکاتیب، پارچه های منظوم و منثور، تصاویر مربوط به مطالب
متذکرۀ متن این اثر داشته باشند برای چاپ به انجمن تاریخ بفر ستند ویقین
داشته باشند که كمك های ایشان ولو هر قدر كوچك با شد برای ما بزرگ
و مفید ثابت خواهد شد.
احمد علی کهزاد


بسم الله الرحمن الرحيم
اکبر نامه
خدایا جهاندار اکبر توئی (۱) کرم کستر و بنده پرور توئی
زدریای صنع تو کردون حباب ز نورت کمین ذره آفتاب
در اظهار قدرت ز بالا و پست بهر بود و نابود داری تو دست
کجا عقل و ادراك ایزد شناس کند قدرتت را به ندرت (۲) قیاس
اگر ذره را دهی التهاب شود ماحی صد هزار آفتاب
یکی قطره سازی محیط جهان کنی در حبابی محیطی نهان
بکنجد فلك در يكى خردایه شود خردلی با زمین هم پله
در ایجاد خلق ای جهان آفرین نه تنها قدیری همین بر زمین
تو دانی نمودن اگر خوش کنی کزین خوب تر ز آب، آتش کنی
سمندر بر اثبات قولم جواب ز آتش دهد ماهی از قعر آب
بتی نغز چون لعبت آذری زخاك آفرینی به آتش بری (۳)
بقدرت برون آوری گل ز خار کنی جمع با زهر پازهر مار
بذورات ( ٤ ) یکجان شده با غبار براری زخاك از نسیم بهار
گر اجساد پوسیده از نفخ صور برانگیزی از خاک در دم چه زور
نه خاك است خود در ثبات وسکون نه خود دایر این گنبد نیلگون (٥)
چه ثابت چه سیاره قایم به تست ازل تا ابد ملک دایم به تست (٦)
کسی نیست کش ذکر تو کار نیست بتوحید ذاتت در اقرار نیست (۷)
خطا نیست مانع عطای ترا ولا نیست دافع بلای ترا
نه ما ایستاده بخود مانده ایم نه از خوردن آب و نان زنده ایم
حیات تو در ما فگنده است تاب (۸) چو بر ذره ها پرتو آفتاب
(۱) اکبر علاوه بر ينكه صفت خدا بوده صنعت براعت استهلال نیز است.
(۲) ك : بذاتت قياس (۳) م «و» ، ك ، وزاتش پری
(٤) م : بلورات جمع بلور بمعنى تخم .. ( ٥ ) ه ازین در نسخه «ك» دیده نشد
(٦) ك : ازل تا ابد جمله دایم به تست (۷) این فرد در نسخه «ك» موجود نیست .
(۸) نسخه ك : حیات تو بر ما ....


(۲)

چو خور عکس خود باز خواهد ربود شود ذره با بود گویا نبود
دهی دوست را محنت و رنجها بد اندیش را رایگان گنجها
دران رنج انواع لطف و کرم دران گنج اصناف اندوه و غم (۱)
زطاغثوران تا به اهل گناه بجز رحمتت کس ندارد پناه
زایجاد ما و شفاعت گران همانا که مقصود تست اندر آن
که تا عاصیان را شوی چاره ساز کنی گرم بازار ناز و نیاز
و گرنه بيك غمزه لطف و جود نمی ماند نام گنه در وجود
کسی این سخن گیر شمارد بعید کند امتحانش بجرم «حمید» (۲)
بمقدار جرم او نبخشد عطا پس آنگه بگوید که گوید خطا
با انعام عام خود ای کردگار مکن اندرین دعویم شرمسار
کنون مدعی سر بدعوی کشید بر غمش بکن عفو جرم «حمید»
که تا باز داند که کوه گناه بدر یای عفو است کمتر ز کاه
سپردم ترا کار دنیا و دین نگویم چنان و چنین کن جز این
که مطبوع کن کار دنیائیم وزان خوب تر کار عقبائیم
بنعمت نگهداشتی جان من برحمت نگهدار ایمان من
الهی کن این بنده عیب ناك برحمت ز آلایش عیب پاك
مکن بنده پیر خود نا امید باین سستی سخت و ریش سفید
چو آزردن پیر از کس قبول نداری کیش داری از خود ملول
چو کردی تو موی سیا هم سفید کن از لطف روی سیاهم سفید
مپرس از ثواب و گناهم مگر در آندم که رحمت شود جلوه گر
که آنگه گشایم همه بار خویش کنم نازها با خریدار خویش
الهی زجرمم جهان گشت تنگ فتادم بسر پایم آمد بسنگ
روان رفته در مأمن مصطفی زدم دست در دامن مصطفی
بیاورده‌ام عذر خواه بزرگ مگیر و مسوز از گناه بزرگ
کمین بنده از بند آزاد کن روان شفیع الامم شاد کن
(۱) در «ا از آن رنجا نواع لطف و کرم وزین گنج اصناف اندوه و غم اماك
دران رنج ... درین گنج ...؟ (۲) - حمید نام مؤلف است .


(۳)

در نعت سید کائنات علیه افضل الصلوات واکمل التحیات

زهی لعل یکتای سلک وجود
خهی مالک ملک و ملک وجود

محمد که جبریل دربان اوست
سرافیل گهواره جنبان اوست

چه شاهنشهی نامی آن نامجوست
که هم سکۀ نام حق نام اوست

زهی نام فرخ که گردد درست
بتصدیق وی نقش ایمان درست

ازین نام روح الامینش دمید
که روح الله آمد ز مریم پدید

در ارشاد مستر شد انش رسل
در ایجاد جزوش همه جزو کل

خود امی و کشاف ام الکتاب
شفیع الامم صدر یوم الحساب

فلك آستان و ملك جیش او
سبق رحمتی برده بر طیش او

بدولت چو زر داغ او برجبین
شرف نام او کرده سجع نگین

زتا ثیر آن طرفه انگشتری
سلیمان شده شاه دیو و پری

سخایش محیط و جهان چون سحاب
بکردون علمدار او آفتاب

اجل تیغ و حفظ خدایش سپر
قضا ناوك وشست و ترکش قدر

روان گشت نیر حق از شبت او
شد . مظهر قدرتش دست او

شده ممکن از نور او هر وجود
در آخر ز عکس آمد اندر (۱) وجود

چو آن صبح از تابش خور دمید
شد از صبح خورشید تابان پدید

از و مشعل هر نبی و ولی
ازل تا ابد روشن و منجلی

چو خورشید کاندر شب از زیر خاك (۲)
کند انجم از عکس خود تابناك

همه انبیا را شرافت ازوست
زآدم مرا د خلافت ازوست

از آن پایه گاهش فلك بی خبر
وزان عزو جاهش ملك بی خبر

ببردند از آن قدسیانش سجود
که نور دلش بود اندر وجود

خدایش چو تشریف معراج داد
زنعلین او عرش را تاج داد

ازان تاج سرهای عرش برین
نمی آمد از خر می بر زمین

(۱) م ، اندر آمد (۲) م ، تیره خاك


(4)

صفت معراج سرور عالم مفخر آدم صلى الله عليه و سلم

در آن شب که آن شهسوار براق
عنان تافت بر قطع سبع طباق

درخشان شد، چهرۀ مهر و ماه
ز نعل براقش زهی پا بگاه

الوا العزم و مرسل ثنا خوان او
همه چشم دریوزه خوان (1) او

خروش از سلام و درود از ملك
ملك بر ملك شد فلك در (2) فلك

در افکند در سدره روح الامین
سرافیل پر (3) بر کشاد از کمین

ز بار نبوت سرش گشت خم
قدم بر قدم راست میکرد دم

مطاع و متاع دو عالم سپرد
بر فرف که آن گنج بی رنج برد

سلیمان ز نغتش مگر گردباد
کزان روسریرش روان شد بیاد

بر آمد ز تخت روان چون به عرش
همه عرشیان دیده کردند فرش

نمودند گرد سریرش طواف
ازان عرش شد عرشیان را مطاف

بفرمان فرمانده كن فكان
در آمد بخلوت که لا مكان

همه عضو عضو تنش يك بيك
بدیدار دیدن شده مردمك

درو عکس و صف سمیعی فتاد
بهر موی گوش شنیدن کشاد

بدید آنچه کوراست آن چشم هوش
شنید آنچه نتوان شنیدن بگوش

چه بیند بجز آب چشم حباب
که از آب جزویست بل عین آب

بصد رو سال آن چشماش نشاند
که گنجایش قاب قوسین نماند

چو حق گفت او حی الى عبده
بتشریح چون من کنم دل تهی

حجاب دوئی از میان گشت دور
به نوری علی نور پیوست نور

همیکرد خود خویشتن را نظر
و گرنه چه امکان (4) حد بشر

بجوشید ش از سینه علم از ل
ادا کرد در حضرت لم يزل

صلوة وتحيت بحسن ادب
معرف بتعريف اهل عرب

جواب تحيت ز رب المجيد
بوجه فحيوا با حسن شنید

زهی کزخم سرمدی نوش کرد
عجب بین که خود را فراموش کرد

(1) م : نان (2) م : بر (3) م : سر (4) م : زحد .

اکبر العامه (1000) جلدت عبدالاحمد و محمد امین و حیدر علیخان رجب علی ه اجرائيه شعبه تاریخ 7 جوزا 102 در مطبعه عمومیه کابل


( ٥ )

ز افتاد كان زمين داشت ياد مگر رحمت ايزدش داد باد (١)
زحق بهره بهر ما خواست كرد همه كار ما كجروان راست كرد
زمحمود چون گنج مقصود يافت بويرانه این جهان روی تافت
زمين كز عرب دولت آباد کرد خراباتیان عجم یاد کرد
بسر سبزی آورد چون نوبهار بسی سر زمین شد بدار القرار
چو کرد آن شه دین زدنياسفر بحکمش زیاران خیر البشر (ص)
ابوبكر(رض) کوس خلافت نواخت پس از وی عمر(رض) رایت دین فراخت
ز تریاق فاروق(رض) عدلش امان ز زهر ستم یافت ملك جهان
سپس یافته نور عثمان (رض)ظهور شد آن نور قایم مقام دو نور
علی(رض) زان سپس شد امام انام برو گشت دور خلافت تمام
ازین چار خور شید روشن گهر زظلمت جهان پاك شد سر بسر
چو بودند این چارتن از دوئی مبرا و پاك از منی و توئی
یکی کر دوئی آورد در شمار برو شنعـت و لعنت هر چهار
بس این دولتم از خداوند گار که دارم بدل مهر شان استوار
الهی باين چار ارکان دین فرو زنـده شمع شرع متین
بر افراز ایوان ایمان من بیفروز قصر دل و جان من
باین چار سلطان ببر دم پناه ببین بر شفیعان، مبین بر گناه
ضعیف و نحیفم فقير وحقير بعصيان زمن عذر نسيان پذير
در آن داوری از وعید شدید برحمت کن آزاد مسكين حميد»
صلواة و دعایش ز جان بر دوام بر اصحاب و آل نبی و السلام (٢)
در مدح سلسله حضرت قادريه رضي الله تعالى عنهم
چو مـاه عرب شـاه روی زمین سراج الهدی سید المرسلين
قدم بر سر تخت افلاك زد بر افسر خـاص لـولاك زد

(١) خ ، مگر رحمت ایزش یاد داد .
(٢) م ، بر اصحاب واولادوی والسلام خ ـ به پیغمبر و آل و صحبش تمام


(٦)

خداوند كبار جهان در نهفت زراز نهانش بيكفت آنچه كفت
محمد (س) از آن می كه بنمودنوش بيامد چو دریای رحمت بجوش
بكفت ای خداوند كار جهان بمردم زمن مشفق و مهربان
نخواهم كه این باده تنها خورم فراموش شود امت مضطرم
خطاب آمد از قادر كرد كار كه این راز با كس مكن آشكار (۱)
نهان كفتمت همچنان از كسان نهفته بهر كس كه دانی رسان
از آن باده جام نخستینه داد بيار نخستین فرخ نهاد
پس آنگه از ان می عمر (رض) نوش كرد شنید از نبی (ص) نكته در كوش كرد
پس آنكاه عثمان (رض) شب زنده دار از آن می فزودش حياو وقار
با تمام چون دور ساغر رسيد در آخر بساقی كوثر رسيد
دلش خون شد و مستی آورد زور بشیر خدا در سر افكند شور
شنیدم كه زد بر لب چاه آه زسوز دلش آب خون شد بچاه
زباغ وسیع نبي كريم (س) كشيدند سر چار نخل عظيم
كه شد شاخ هريك كرامی شجر چو طوبى بملك جهان سایه ور
ولى ميوه نخل شير خدا بر و شندلان سراج الهدى
بهر يك رسید و رسد بیكمان شود ختم او ختم دور زمان
ازین خلعت اول از و یافت زین امام امامان امام حسین (رض)
چو او رفت این تاج كو هر نهاد بفرق جگر گوشه زین العباد
وزان مشعل نور كرد اقتباس سراج الهدى باقر (رض) حق شناس
زنورش كه چون مهر انور رسید بعالم شعاعى بجعفر (رض) رسید (۲)
چو ماه از جهان دود ظلمت سترد زخاصان خلافت بكاظم (رض) سپرد
از و نقد سربسته مرتضى (رض) رسيده بموسى على رضاء (رض)
بارشاد آن نامدار شهید نیابت به داؤد طائی (رح) رسید
كرت هست ذوق شنیدن ز تو یكی زان شنیدی دگرهم شنو

(۱) م ، كه این راز با كس مكو زنهار
(۲) م ، بعالم شعاعی به جعفر دميد .


(۷)

که از شیر حق مرتضی بوالحسن (رض) شده بهره ور شیخ بصره حسن (رض) (۱)
ازو تربیت یافت خواجه حبیب (رح) (۲) که ارشاد از ان اعجمی لبیب
بداود طائی (رح) زاهل رشید (۳) مکرر چو قند مکرر رسید
به تعلیم رازی که معلوم کرد چو داؤد آهن دلان موم کرد
ازو بهره ور گشت معروف کرخ (رح) (٤) برفت از تنش کرخ آمد بچرخ
سری (رح) یافت از پای بوسش سری (۰) وزین تاج دولت بلند افسری
جنید (رح) از سر افرازیش سرفراخت (٦) در آفاق کوس خلافت نواخت
ابو بکر شبلی (رح) ازو نور یاب (۷) شده چون مه روشن از آفتاب (۸)
(۱) حسن بصری : کنیت او ابو محمد بود وابو سعید نیز میگفتند جامع علوم ظاهر وباطن بود در تاریخ وفات او اختلاف است برخی ۱۱۱ بعضی ۱۱۲ و ۱۱۴ هـ ق می نگارند.
(۲) حبیب عجمی : شیخی بود صاحب صدق وصفاء در ابتدای حال مال دار بود ، اما بمجلس حسن بصری رسید وحق پرست شد سنة وفات او را برخی ۱۲۰ و بعضی ١٤١ هـ ق می نگارند اما اغلب مورخین به این عقیده اند که در سال ١٥٦ هـ ق وفات یافته است.
(۳) ابو سلیمان داود بن نصر الطائی : از کبار مشایخ و سادات اهل تصوف بود و از شاگردان حضرت ابو حنیفه (رض) بود. از طبقهٔ اولی است. و در طریقت مرید حبیب راعی بود ، از جمله عموم حفظ و اقرداشت و در فقه فقیه الفقها بود. با ابراهیم اد هم صحبت داشت تاریخ وفات او را ١٦٠ هـ ق وبقولی ١٦٥ می نگارند.
(٤) معروف کرخی : کنیت وی ابو محفوظ است، نام پدرش فیروز و بقولی فروزان بوده و برخی او را معروف بن علی خوانده اند، در علوم ظاهری شاگرد حضرت ابی حنیفه (رض) و در طریقت مرید حبیب راعی است، وفات او در سال ۲۰۰ هجری قمری اتفاق افتاده اما برخی ٢٠٦ هم نوشته اند.
(٥) سری بن السقطی : از طبقهٔ اولی متصوفین است، کنیت او ابو الحسن بوده است استاد جنید وسایر بغدادیان است. وشاگرد معروف کرخی است. در ۲۵۳ هـ ق وفات یافته، و در بغداد مدفون گردیده است.
(٦) جنید بغدادی : از طبقهٔ دوم است کنیت وی ابو القاسم و لقب وی قواری و زجاج وقراز است، او را قواری وزجاج از آن گویند که پدر وی آبگینه میفروخت. اصل وی از نهاوند است اما در بغداد تولد یافته است با سری سقطی هم صحبت بود در ۲۹۷ پدرود زندگانی گفته است.
(۷) ابوبکر شبلی: از طبقهٔ رابعه است، نام وی جعفر بن یونس است. عالم وفقیه بوده و مطابق بقول جامی مذهب مالك (رض) داشت، پدرش حاجب الحجاب خلیفهٔ عباسی بود، میگویند مصری بود به بغداد رسید، اما محققین او را خراسانی الاصل میدانند که در بغداد نشو ونما یافته است ومولد او را بسروشنه فرغانه می نویسند، به عمر ۸۷ در سال ٣٣٤ هـ ق وفات یافت.
(۸) خ: شده همچو مه روشن از آفتاب.


(۸)

وزو شيخ بوالفضل واحد (رح) بنام (۱) شد بهره ور کرد انعام عام
چو سرشاخ بر کرد سر زان درخت ابو الفرح طرطوسی (رح) نیکبخت (۲)
از پیوند آن شاخ شيرين ثمر شده بوالحسن (رح) در بزرگی سمر (۳)
از آن شاخ کو بر فلك سر كشيد ثمر بوسعید (رح) مبارك چشيد (٤)
ازو شاه جيلان (رح) شده بهره ور (٥) ز شاخ ولايت برآمد ثمر
رسید آفتاب ولايت باوج در آمد محیط ولايت بموج
بهمت چنان پای مردی فشرد كه گوی از همه شير مردان ببرد
پديد آمدش شورشی در نهفت که از جوشش باده عشق گفت
که بر دوش من پای خيرالور است قدمگاه من گردن اولیاست
به تعريف كشف و كمالات او بشرح كرامات وحالات او
سياھی گر از ھفت دریا كنم و گر سبحه از ریگ صحرا كنم
شمارش كنم تا بروز شمار به گفتن نيايد یكی از هزار
بهر كس كه آن شاه روشن گهر چو خورشيد بنمود روشن نظر
دلش روشن از نور فی الحال شد اگر دزد هم بود ابدال شد
چو زد جوشش فیض آن چشمه سار بهر زاق زان مشرب خوشگوار
به تقسیم رزاق چشما می چشيد تو گوئی خضر آب حیوان كشيد (٦)

(۱) شیخ عبدالواحد تميمی ، كنيت وی ابوالفضل و نام پدرش عبدالعزیز بن اسد بود. در طریقت
مرید شیخ ابوبکر شبلی بود. در ٤٢٦ هـ ق وفات یافته است .
(۲) شیخ ابوالفرح طرطوسی ، از اعاظم خلفا و مریدان شیخ عبدالواحد تميمی است
در ٤٤٧ هـ ق وفات یافته است.
(۳) شیخ ابوالحسن قریشی هنگاری، نام او علی بن محمود بن جعفر الهنكاری است. می گویند
هر شب دو ختم قرآن می کرد. در ٤٨٦ بدرود حیات گفت.
(٤) شيخ ابو سعید مبارك مخزومی ، نامش مبارك بن علی بن حسین مخزومی است
در سال سنه ٥١٣ هـ ق وفات یافته است .
(٥) غوث الثقلين سيد عبدالقادر جیلانی ، كنيت آنجناب ابو محمد و محی الدین و نامش
سید عبد القادر الجیلانی کتاب جلاء الخواطر، و فتوح الغیب و دیوان اشعار
وقصيدة الغوثيه وغنيه الطالبين از تاليفات او است بشام روز ۹ ربیع الثانی سال ٥٦١ یا ٥٦٢
دنیای فانی را وداع گفت .
(٦) حاشية متن، توگوئی كه خضری بحیوان رسيد . م ، تو گوئی كه خضری بحیوان رسيد
د ، تو گوئی كه خضر آب حیوان كشيد


(۹)

مشرف به تشریف ارشاد شد جهان پر زفیض چو بغداد شد
ابو صالح (رح) قصر قدسی صفات بنوشید زان چشمه آب حیات
از ان خضر فرخ لقا جست آب وحید زمان شیخ احمد شهاب (رح)
بنوشید قیسه جرعه جام او شرف یافت یحیی (رح) ز انعام او
ازو قصر بیعت بیافت سید علا (رح) بپذیرفتش آئینه دل جلا
زخلوتگهش شمس (رح) شد بهره یاب چو از برج بیست الشرف آفتاب
فروزانیده زان آفتاب زمین شده بدر دین شیخ سید حسن (رح)
زفیضش شرف یافت سید شرف (رح) (۱) منور شد از نور او هر طرف
درون داش گنج عرفان که بود بی خلق تفویض قاسم (رح) نمود
به تقسیم خلق خدا را سپرد فزون از همه سید احمد (رح) ببرد
از ان شاه آفاق سید حسین (رح) (۲) ز آرایش باطنی یافت زین
ازو عبد باسط (رح) شده مستفید (۳) باهل جهان فیض عامش رسید
چو آن شاهباز از جهان دیده بست سجاده اش عبدالقادر (رح) نشست (٤)
بدار البقا چون زدنیا شتافت خلافت زسادات محمود (رح) یافت
پس از رحلتش گشت قایم مقام بزرگی که عبدالمنش (رح) بود نام

(۱) شاید مطلب شاعر شاه شرف باشد که از اکمل مشایخ زمان بود. اصلاً از قصبه تباله است .
و بزرگان وی از کهتران بوری بودند . در سال ۱۱۳۷ هـ ق وفات کرده است .
(۲) سید شاه حسین بن سید عبدالقادر بن سید احمد گیلانی لاهوری . از سادات عظام
گیلانی است . پیر کابل بود . درسنه ۱۲۰۰ هـ ق به عمر ۶۹ در لاهور وفات یافته است.
(۳) عبدالباسط بن رستم علی از علمای کرام وفقهای عظام هند است . در حدیث وتفسیر
واصول معروف بود. تفسیر ذوالفقار خانی ورساله عجب البيان في العلوم القرآن از تآلیفات
اوست . در سنه ۱۲۰۲ هـ ق وفات یافته است .
(٤) شیخ عبدالقادر ، بن ولی الله محدث دهلوی است ، که در فقه مرد کامل بود ، و در
علم حديث وتفسیر شهرت عظیم داشت. تفسیر فتح الرحمن را بزبان اردو ترجمه نموده است.
در سنه ۱۲٤۲ هـ ق وفات کرده است .


(۱۰)

چو دورش بحد نهایت رسید عنایات او بر عنایت (رح) رسید (۱)
خلیفه از و حافظ احمد (رح) شده پسش حافظ گنج سرمد (رح) شده
بنوشید از وی شراب طهور سعید ازل شیخ عبدالصبور (رح) (۲)
ز انفاس آن نو بهار نهفت چو غنچه دل گل محمد (رح) شگفت
به آن دولت آن شاه عالی مقام بخود در جهان کرد کنگل نام
خلیفه شدش یار خاص شفیق میان صاحب ما محمد رفیق (رح)
چو رفت از جهان آن شه ملك دین شدش قرة العین خود جانشین (۳)
گرفته با وج ولایت مقام چو قطب فلك زان شدش قطب نام
از ان بحر ذخار فیض عمیم جدا شد بخوردی چو در یتیم
همیکرد آن شاه با تربیت (٤) چو روحانیانش برو حانیت
بظاهر زیاران آن شاه دین یکی بود از اهل صدق ویقین
سعید ازل نام عبد الهش (رح) نموده زراز سلوك آگهمش
چو در عهد ما این مبارك شجر چنین سایه داراست و شیرین ثمر
بر آمد ثمر زین در خت رفیع محمدا مین ومحمد شفیع
چگویم فرح بخش روح وروان ثمر داشتی این درخت جوان
الهی باین سرورانبيا (٥) بارواح این زمرة اولیا
ببرعت رسان پایه مرشدم نگهدار در سایه مرشدم
به محشر امانم زگر مای سخت ده از سایه این مبارك درخت
سگ نفس من از سگی رسته دار باین سلسله بسته پیوسته دار
چه امکان که لاف پربشان زنم دم نسبت خود بایشان زنم
همین بس که این بندۀ دل پریش بخواهد درین سلسله مرگ خویش
(۱) شیخ عنایت : شاید مطلب شاعر شاه عنایت باشد که از مردمان اهل طریقت بوده
و در سال ١١٤١ ه ق وفات یافته است .
(۲) ده سعید زمان شیخ عبدالصبور .
(۳) در نسخه «د» نیز عیناً چنین است . ا ما تصحیح خ : شد ش قرة العین وی جانشین
(٤) نسخ «د» و «ك» : همیکرد آن شاه جان تربیت . اما تصحیح خ : همیکرد آنشاه ولی تربیت .
(٥) خ : الهی طفیل شه انبیا .


(۱۱)

که چون خر بمیرد میان نمک نمک گردد از یمن کان نمک
الهی بسی کار بد کرده ام خطاهای بی حد و عد کرده ام
مه چندانم از کار بد منفعل که از کارهای صوابم خجل
نگشتم دمی همدم ذکر تو فتادم زخودرائی از فکر تو
گناهم ز حصر ملک در گذشت (۱) بکثرت ز قصر فلک در گذشت
درخش درخشان زحمت فروز گناهم بسوز از گناهم مسوز
چنان شسته اوراق جرمم به آب کن از ابر رحمت که روز حساب
ملک ساکت اندر حسابم بود چو آن دفتری کش ورق گم بود
الهی با ین سروران گزین کن آزاد مسکین «حمید» حزین
مکن رو سیاهش بریش سفید مرا فش زدرگاه خود نا امید

در مدایح ظل رب العزة كهف الفقرا
شیخ غلام محی الدین حاکم کشمیر (۲)

شبی چرخ را گفتم ای تر ک مست بتاز ام غاز تیکری تیز دست
بود روز و شب تا بپایان دور سرشت تو بیداد و رسم تو جور
نه عهدت بود راست با هیچکس (۳) نه دور کجت راست با هیچکس
بدو ر جفای تو گریـان سحاب بتاب از تف آتشت آفتاب (٤)
بیاد از تو بنیاد هر خانه ایست خراب از تو هر جا که ویرانه ایست
در ین روزها بر خلاف قیاس زجور و ستم بیستم در هر اس
گذشته ز آئین و عهد نخست باین کشو ری در در ستی درست
ز اوضاع خود بر کران بیستم بکف سبحة اختران بیستم
بکشميريان مهربان چون شدی تو خود گرگ بودی شبان چون شدی
گزین گونه در خلق آسایش است نشاط وطرب اندر افزايش است
تو و اینچنین کارها ساختن دغا باز و نرد دغا باختن (ه)
(۱) نسخه در : گناهم ز قصر فلك در گذشت بکثرت ز حصر ملك در گذشت
(۲) فعلا سوانح مفصل غلام محی الدین موصوف در دست نیست امید است در موقع طبع جداگانه
کتاب در حصه ملحقات بتوانیم ترجمه حال او را به دسترس خوانندگان عزیز بمگذاریم.
(۳) خ ، نه عهد تو بر پاست با هیچکس (٤) م ، بتاب تف تست گرم آفتاب
(ه) خ : دغا بازونرد وغاباختن .


(١٢)

دهد ظالم زاهد آزاربيش	زند كيك مسجد نشين سخت نيش
چو كربه به تسبيح ومسجد وزهد(١)	نمايان زروی تو تقليد وزهد
بگووجه تقليد واين مكر وفن	به پيرانه سرو است كن اين سخن
زد از صبح دم خنده آسمان	بگفتاى سخن سنج شيرين زبان
خدا را فراموش كن ياد من	سخن كم كن از جور وفريادمن(٢)
كه شيخ جهاندار فريادرس	زاهل جفا ريشه بگذاشت كس
ز جور ار كسى فى المثل برد نام	چو خامه زبان بر كشيدش ز كام
چو او حاكم عادل و دادگستر	من وظلم ديوانه بـو دم مكر
بعدلش جهان زاده از خرمی است	عجب بين كه پاشاه جيلان سمی است(٣)
اضافت چو با محی الدين غلام	پذيرد شود نسبت نام نام
چنان ظالمان بست بر چارميخ	كه بر كند زانها بتو بيخ بيخ
از رمك كشمير آباد شد	زانصاف او معدن داد شد
بعالم شده صيت انعام او	خجل حاتم از جود واكرام او
زدی لاف دريا بجود وكرم	كه من با كفش در سخا همسرم
بر وار بجر شيد وشد خشمناك	زسيلابش اندر دهن كرد خاك
نزد خاتمش نقش غير از اميد	چو نقش نگين روی نامش سفيد
تفاخر كـاززين شرف حاتم است	كه تشبيه نامم بدان خاتم است (٤)
ولى زين خيالش كه اندر سر است	زدن طعنة مهملى در سر است (٥)
بسی مسجد و خانقاه خراب	ز آبادیش يافته فتحیاب
بجامع پس از روز كاز بعيد	ز تعمير او سر با قصى رسيد

(باقی در آينده)

(١) خ : چوكربه به تسبيح وتعقيد وزهد
(٢) خ : سخن كم كن از جور وبيداد من .
(٣) سمی : به معنى همنام .
(٤) خ : كه تشبيه : نامش بدان غاتم است .
(٥) خ : بلى زين خيالش كه اندر سر است 	جفاکی مجال جفا پرور است .


(۱۳)
شد از بانی اول و ثانیش
(۱) سر گنبد او بپنجه زرناب
روان کردجوئی كه يك نيم شهر (۲)
از ان جو که خلقی شده بهره ور
چو نوشید آبش همه جانور
زیارتگه اولیای کرام
ز رفعت رسانید هر مقبره
بسی بینوایان آشفته حال
اگر صاحب دختری داشت غم
شده بهر حق یار و غمخوار او
چو دریا بگسترد خوان نوال
الهی باین نامدار گزین
درین عالمش از غم آزاد کن
ز اولاد او ملک معمور باد
خصوصاً به آن سرور نامور
بری پی بنامش چو یابد امام
زهی شیر زوریکه در کارزار
جوان و جوان دولت و پهلوان
چو بندد میان بر دلیر افگنی
ز هیبت با او قد و دریای گنگ

همین نامور مهتر بن بانيش
شده پنجه با پنجه آفتاب
ز شادابی آب او یافت بهر
بکشمیر پیدا شد آب دگر
دعاها کنندش بر آورده سر (۳)
شدند ازسرا هنگامش تمام
بایوان هفتم فلك كنگره
سبك دوش کرده زبار عیال
چو از باربی بر گیش کرده خم (٤)
بزر کرده آراسته کار او
ببرد از جهان اسم ورسم سرال
جزای کرم ده بدنیا ودين
بعقبی ز دیدار خود شاد کن
ز انصاف او خلق مسرور باد
که دارد چو خورشید روشن گهر
اضافت بدین معرف بسلم (٥)
چو رستم کشد چشم اسفندیار
خردمند وهشیار و روشن روان
بشمشیر آید بشیر افگنی
در آرد بر آرد پلنگ و نهنگ

(۱) خ ، سر قبه اش پنجه زر ناب
(۲) خ ، روان کرد جوئی كه يك نيم شهر
(٤) خ ، قد از بار بی بر گی اش گشته خم

زده پنجه با پنجه آفتاب
(۳) خ، دعاها کنندش بشام وسحر
(٥) یعنی امام المسلمین .


( ١٤ )

بجود و سخا و وقار و شکوه فزون تر زابر است و دریا و کوه
دلیری که آموزد آداب جنگ بارژنگ و هوشنگ و پورپشنگ
سخن رس ادا فهم و معنی نیوش سراپا همه عقل و فرهنگ و هوش
چوشمشیر گیرد درخشی کند چوزر میدهد گنج بخشی کند
بمردی و دانش عدیم المثال بجود وسخا و کرم بی همال
نشیند چو بر مسند عدل وداد(١) رود خلق را عدل کسری زیاد
گریزد بدانگونه جور از میان که در گور ضحاك ماند نهان
الهی بتوفیق و انصاف و داد بکن عمرش افزون و دولت زیاد
که تا روز وشب از قریب و بعید کنندش دعا خلق و آمین حمید
چو نام برادر زبهر و زبش (٢) بر اعدای خود باد فیروزیش (٣)

فصل در بیان موجب تالیف کتاب

مرا بابزرگان روشن نهاد شبی سجیقی اتفاق اوفتاد
ازان هوشیاران بیدار مغز همی خواند هر يك غزلهای نغز
زا لفاظ واشعار شیر ین و تر شدی مغز شیرین تر از نیشکر
ز رنگینی ومعنی آبدار (٤) شدم بزم رنگین تر ازلاله زار
همی خواند اشعار عیشی کسی به تعریف چشمی و یا نرگسی (٥)
شد از بدر چاچی کسی شعر خوان به تعریف روی کمان ابروان
که از وصف زلف شکن در شکن همی شد مسلسل سخن در سخن
ز خاقانی وسعدی و مولوی گهی شد غز لخوان و گه مثنوی
در آخر کسی گفت زان انجمن که هیهات شد ختم اهل سخن
ندانم چه بود آن خجسته زمان که بودند زین سان سخن پروران

(١) د : نشیند چه بر عدل وانصاف وداد
(٢) د : چو نام برادر شود روزیش
(٣) : اغلباً گمان میرود که نام برادرش فیروز الدین بوده است .
(٤) د : زا بیات پر معنی و آبدار
(٥) د : یا و صاف چشمان چون نرگسی


(١٠)

در ین عهد جهال شهر و دهات
باشعار بی معنی و ترهات
دم از او ستادان عالی دهند
بخود نام صاحب کمالی نهند
ازین فرقه نازک و پیج پیج
بجز شعر دزدی ندانند هیچ
ز اشعار تر آن یکی خشک مغز
به تحریف دزد و مضامین نغز
ز چربی تهی گر چه یکسر بود
چو آن گوشت کز میش لاغر بود
دهد چربی از لحیه جنبانش
کند خوش بنادان بخوش خوانیش (۱)
چو با صنعت نازک مثنوی
که باید در و بود طبع قوی
سرو کارش افتد نیابد محل
بنا چار ماند چو خر در و حل
ازین بوالفضولان مغرور و مست
که آرد آرد در من کار دست
که نظمی به تحریف بزمی کند
ز او داستانی برز می کند (۲)
چو این گفتگویش بگوشم رسید
بمغز از تف خشم جوشم رسید
بدو گفتم ای دوست آهسته باش
ز گفتار باطل زبان بسته باش
سخن هست کاهل سخن نیست کس
چمن هست مرغ چمن نیست کس
چو بر هیچ تخمی نیامد زیان
چرا این یکی تخم رفت از میان
خدا هر که را طبع موزون دهد
با دراک او بسته مضمون دهد
بتحریف اشعار موزون کس
ز بهر چه دزدد به مضمون کس (٣)
ز بالا مگر بسته شد جوی فیض
که گردد کس از کس مددجوی فیض
کجا خشک شد آب هر جویبار
که بر قطره دزدی رسید است کار
ز چالاک طبعان شهری خموش
بکفتار ده باشی دار گوش
چو بلبل بیا در گلستان من
چو طوطی بخوان شکرستان من

(١) ك : که نادان شود خوش ز خوشخوانیش
(٢) ك : که نظمی بتحریف رزمی کند ز او داستانی وبز می کنند
(٣) د : به تحریف اشعار موزون کسی نخواهد مدد جوئی از هر کسی
اما تصحيح خ :
به تحریف اشعار موزون کس بدزدی الفاظ و مضمون کس
نند از برای چه ای نکته دان کسی را که حق داده طبع روان


(١٦)
نکرده دو اثرم زسر تا بپای دکر دررد شیعه و مدح چای (١)
همه گفته من زنوتا کهن بحق نظر بین سخن در سخن
بکو درهمه نظم سنجیده ام کدامین سخن از که دزدیذه ام
باین سستی طبع وضعف دماغ توانم اکر باشد اندك فراغ (٢)
کشم ادهم طبع راتنگ تنگ دواسيه دواتم بميدان جنك
چنان از زبان تیغ رانی کنم که تسخير ملك معانی کنم
بجا لاك طبعان جادو رقم کشم نیزه های قلم را قلم
کند برمن از گنبد آبنوس هزار آفرین روح دانای طوس
کر از عشقبازی برانم سخن کنم عشق را تازه داغ كهن
چنان شوری از سینه بیرون دهم که دیوانگی یاد مجنون دهم (٣)
وراز موعظت نکته رانی کنم توانم که جادو زبانی کنم
روان میکنم آب از دیده ها چو انجم ببرم خواب از دید ها
چو این از من آید بچندین قصور زیبد از مِغْران شهری چه دور
مگو نکته دان در جهان نیست کس سخن دان بسی قدر دان بست کس
به همسایگی قدردان باهماست (٤) زهی گفتن هم از کیمیاست
مثل راست زد آن یکی گوشه گیر که بر قدر دان فکر داناست تیر
چو اندیشه رو در سخن آورد چو تیر از پر قدر دانی پرد
بزم طبع استاد کردد بلند چو آتش که از باد گردد بلند

(١) در دگر نظم ونثر ز سر تابپای دکر اندرین رزم ودر مدح چای
خ . . . . . . . . . . . . درین قصه رزم ودر مدح چای
ازین اشارة شاعر معلوم است که احتمالاْ اثری هم در توصیف چای به نثر داشته است.
(٢) د : توانم که گر باشد اندك فروغ .
(٣) د: چنان سوز از دل برون برزنم که دیوانگی یاد مجنون دهم
(٤) د : بهمسایگی قدر دان هماست .


( ۱۷ )
چو ممدوح نامش به تحسین بود ( ۱ ) بود چون کمانی که بی زه بود
مرا بهرزه طمع ریش خود است خدا حاکم بفرمان و کیش خود است
ندارم طمع سوی مزد کسی نه من پاسبانم نه دزد کسی ( ۲ )
چو آن تندرو گفتکویم شنفت بنرمی و خندان لبی باز گفت
که ای از همه در سخن پر وری کمر بسته بر لاف و دعوی کری
بخشم آمدی از برای همه کرفتار کشتی بجای همه
اگر داری از راست گوئی نشان کنون دعوی خود بکرسی رسان ( ۳ )
بکو قصه رزم شیر جوان فرنگین شکن اکبر پهلو ان
که در جنک کابل بدشت نبرد چه شیران فگند است آن شیر مرد
چو تیغش زبان تیز کن در بیان بمر دیش کن مردی خود عیان
چو دعوی نمودی در اثبات کوش و گرنه ز گفتار باطل خموش
چو در گوش من کشت این ماجرا ( ۴ ) بجنبش رک غیرت آمد مرا
با نواع تشویش ورنج و محن پریشانی حال وضعف بدن
بمقدار دانش بصدا هتمام زغیرت بيك سال کردم تمام
چو این تیر فکرت برون شد ز شست زهجرت هزار و دو صد، و دوشصت
زمعنی شناسان روشن قیاس بصد عجز دارم چنين التماس
که بر من نخواهند شد نکته گیر چو آن خامه خور دشد در سریر ( ه )
نببخشند سوی خطای حمید کنند از ثنای عطای حمید

( ۱ ) د : چو ممدوح نامش زتحسین شود .
( ۲ ) د : ، نه آن پاسبانم نه دزد کسی،
( ۳ ) د : ، کنون دعوی خود بکرسی نشان،
( ٤ )، د : ، ، چو در کوش من رفت این ماجرا
( ٥ ) این بیت در نسخه « د » وجود ندارد، اما تصحیح « خ »
که بر من نخواهند شد نکته گیر اگر چند بینند نقص کثیر


( ۱۸ )

موجب اخراج شدن والی کشمیر شه شجاع الملک ( ۱ )
از شهر کابل و گریختن بلودیانه مقابله کردن در
اقتفای راه و امیرشدن دوست محمدخان ( ۲ ) در کابل ( ۳ )

گهر سنج گنج سخن پروری
چنین داد داد سخن گستری

(۱) شه شجاع الملک : تیمور شاه بن احمد شاه بابای درانی هنگامیکه در ۱۲۰۷ ه ق
وفات یافت از خود ٣٦ اولاد که ٢٤ آن پسر بودند، باقی گذاشت . از جمله یکی زمانشاه
و دیگر شه شجاع الملک است . پس از تیمور شاه زمان شاه در اثر پشتی بانی پاینده خان
محمد زائی بسلطنت رسید .
چون زمانشاه میخواست نفوذ سران قومی را برای متحد ساختن ملت از بین ببرد بعضی
از سران قومی متأثر گردیده برای برانداختن او در سال ۱۲١٤ ه ق به تشکیل یکدسته
مخالف پرداخته و در مقابل او ، برادرش شهزاده شجاع را بروی صحنه وارد کردند . درین
تحریکات پاینده خان رول بزرگی داشت . زمانشاه چاره را برخود حصر دیده روزی
در قندهار امر اعدام تمام سران مخصوصاً سران محمد زائی را صادر نمود .
فتح خان پسر پاینده خان از حصار قندهار بیرون جهیده جانب گرشك فرار نمود
و با برادران دیگر خویش متفق گشت . و به قصد انتقام از زمانشاه بر آمد . اینست که
شهزاد محمود ، برادر دیگر زمانشاه را که در آن موقع به ایران بود وسیله انتقام گرفتن
خویش از شاه زمان قرار داد . تا آنکه بالاخره عساکر شهزاده محمود به قیادت فتح خان
کابل را فتح نمود . زمان شاه بسوی جلال آباد فرار نموده در حدود جگدلك به عاشق نام
شنواری پناه برد . بالاخره درهمانجا اسیر گردیده و به امر محمود کور ساخته شد و در
بالاحصار کابل محبوس گشت . شهزاده شجاع که درین وقت در پشاور بود از کور شدن برادر
عینی خویش بدست محمود باخبر شده به عزم انتقام برادر ، به لشکر کشی پرداخت و کابل را
بالاخره تصرف نموده محمود را زندانی ساخت ، در سنه ۱۲۱۹ ه ق بر تخت نشست و لقب
شه شجاع الملک را به خود گرفت. فتح خان که درین شکست بقندهار فرار کرده بود ، دوباره
بواسطهٔ برادرش در کابل به نزد شه شجاع الملك آمد. چون در بین شاه و او مخالفت باطنی هنوز
موجود بود پس از یك سلسله حوادث ناگوار وخانه جنگی ها که همه بر پیکر ملت صدمات مرگباوی
وارد نمودند ، بالاخره شاه محمود که از حبس رهائی یافته و مجدداً بواسطهٔ فتح خان تا اندازهٔ
تقویه شده بود ، در جنگی که بین عساکر او و شجاع الملك در حدود نمله واقع گردید و قیادت عساکر
شه محمود را فتح خان بدست داشت ، شجاع الملك در کوهستانات غنك متواری شد و محمود
بار دیگر در سنه ۱۲۲٤ ه ق بر تخت کابل جلوس نمود . پس از يك سلسله حوادث دیگر
از قبیل کور شدن فتح خان در هرات وبقتل رسیدن او بدست محمود و بر تخت سلطنت نشستن
امیر دوست محمد خان برادر فتح خان ، شه شجاع الملك كه به هند فراری شده بود به معیت
انگلیس ها وارد افغانستان گردیده کابل را اشغال کرد و پس از تقریباً سی سال مجدداً
بر تخت سلطنت نشست ( ١٢٥٥ ه ق ) . شه شجاع الملك شاه بدبختی بود و درین مرتبه هم
بقیۀ حاشیۀ ۱ ، ۲ ، ۳ در صفحۀ مابعد


شاه شجاع


[BLANK PAGE]


( 19 )

که در کابلستان چوباشه شجاع شده قوم پائنده خان را نزاع (1)

بقیه حاشیه 1 ، 2 ، 3 صفحه گذشته
نتوانست به خاطر آسوده کامرانی نماید وبا حوادث بسیار ناگوار تر از سابق روبرو گردید
تا آنکه بالاخره بدست شجاع الدوله باز گزائی در حالیکه باسیاه جانب جلال آباد روان بود
در حدود سه سنگ کابل بقتل رسید .
(2) - امیر دوست محمد خان ، پاینده خان 21 پسر داشت از جمله یکی دوست محمد خان
است که در سنه 1207 هـ ق تولد شده است ، از دوست محمد خان در تاریخ بار اول در موقعی
نامبرده می شود که وزیر فتح خان برادر ارشدش پس از مغلوب ساختن شهزاده قیصر بن
زمانشاه در حدود کوگران قندهار به طرفداری شاه محمود بن زمانشاه در سنه 1218 هـ ق
بسوی کابل باز میگردد ، درین باز گشت دوست محمد خان نیز با او همراه می باشد ، اما
رول حقیقی دوست محمد خان در تاریخ از موقعی جدی می شود که برادرش وزیر فتح خان
در هرات بدست شهزاده کامران بن شاه محمود کور میگردد ، درین وقت روست محمد خان
در کشمیر بوده از آنجا به پشاور آمده آن ولایت را از کار گذاران شاه محمود تسلیم
میگیرد و شهزاده ایوب بن تیمور شاه را به سلطنت بر میدارد تا آنکه خود از بین برادران
متعدد در سنه 1254 بار اول به تخت شاهی افغانستان جلوس میکند ، امارت اولی مدت
یکسال دوام میکند و در 1255 سپاه منظم انگلیس به معیت شاه شجاع داخل افغانستان
میگردد ، وامیر دوست محمد خان و برادرانش مقاومت نتوانسته بالاخره به بخارا پناهنده میشود،
در سنه 1256 مجدداً به عزم استرداد کابل به افغانستان داخل و تا کوهستان پیش می آید
اما کاری از پیش نبرده تسلیم انگلیس ها میشود و به هند اعزام میگردد ، تسلط انگلیس
طولی نکشیده شاه شجاع بقتل می رسد ، انگلیس ها افغانستان را به زور سر پنجه مجاهدین ملی
تخلیه نموده و در اثر فشار ملت امیر دوست محمد خان به افغانستان فرستاده میشود ، و دوباره
در سنه 1259 به امارت میرسد ، و بالاخره درسنه 1279 هـ ق در هرات بدرود حیات میگوید
در جنب مرقد حضرت خواجه انصار رحمة الله علیه مدفون میگردد .
(3) نسخه « د » چنین عنوان داده است : « آغاز داستان در بیان احوال خوانین کابل و سبب
نزاع امیر دوست محمد خان افغان قوم محمدزائی با شاه شجاع و گریختن او بملك هندوستان . »

(1) - پاینده خان ، محمد خان سرسلسله دود مان محمد زائی 4 فرزند داشت از جمله
یکی اختیار خان بود ، اختیار از خود فرزندی گذاشت محمد یعقوب نام، پسر یعقوب محمد سرور
بود و از او فرزندی بنام حاجی یوسف باقی ماند . از یوسف خان دو پسر ماند حاجی جمال وزیر ،
و حاجی جمال خان یکی از چهارده تن سران درانی بود که در عصر نادر شاه افشار سروری
داشتند ، حاجی جمال در موقع تشکیل دولت ملی افغانستان به احمد شاه درانی اطاعت کرد،
واز طرف بابای درانی به او لقب سرداری داده شد، حاجی جمال 4 پسر داشت و فرزند چهارم
او پاینده خان بود ، پاینده خان درسنه 1184 هـ ق هنگامیکه جمال خان بدرود وزندگانی
گفت هشت سال داشت، وبرادرش رحیمداد خان از او حمایت و پرستاری کرد، به سن 16 به سرداری
قوم ملقب گردید و این در زمان تیمور شاه سدوزائی بود، درسنه 1214 هـ ق در قندهار باچند تن
از سران دیگر قومی بحکم شاه زمان سدوزائی بقتل رسید.


( ۲۰ )

همه شهر کابل پر آشوب شد زسم سمندان لگد کوب شد
نشد یکدمی تیغ الماس گون میان میان روی شسته زخون
سخنور بخواب ار شدی هر دو زن همی گفت غیر از بگیر و بزن
شد آزرده از شهر یان شهر یار کس آسوده نگذاشت اندر دیار
جفا جوئی و ظلم گردن گرفت بسی خون ناحق بگردن گرفت
شب و روز بر کین کمر بسته تنگ بباریکری ها همیکرد جنگ (۱)
در آخر چو ادبار بروی شتافت زمیدان چو اقبال خود روی تافت
دل از شاهی و مملکت بر گرفت به آوار گی ره خیبر گرفت
بشد بهر هند و ی کشمیر نی بکشمیر چون شیر زنجیرئی
زرو باه بازی کشاش به برد (۲) بدست محمد عطا خان سپرد (۳)
عطا از خطای قصاص پدر بزندان چورندان نمودش مقر
چو خورشید را تنگ گردید محل رسد آفتش از قران ز حل
پس از رفتن او بزر گان به تخت نشاندند محمود بیدار بخت (٤)
به آن بخثور خسرو تخت گیر (٥) فتح خان و پائنده خان شد وزیر
به بستند در خدمت شه کمر همه حاکمان نواحی مگر
محمد عطا خان که بر تافت روی زکشمیر شد سر کش ورزم جوی
بجنگش فتح خان چو غران هژبر بیامد قروشان وجوشان چوببر
( باقی در آینده )
(۱) «۲» و«د» : بپاز گزانی ها همیکرد جنگ .
سلسله نسب محمد زائی ها به محمد خان میرسد و از محمد خان به بارک که سر سلسلۀ
قبیله ببار کزائی باشد میرسد به این ترتیب : محمد بن عمر بن خضر بن اسمعیل بن نيك
بن دارو بن سیفل بن نورالدین بن بارك .
(۲) - «د» به روباه بازی کشانش ببرد .
( ۳ ) - محمد عطا خان بامیزائی است که حاکم کشمیر بود . وزیر فتح خان به جنگ
او رفته فراری اش ساخت و بجایش عظیم خان برادر خود را به حکومت آنجا گماشت .
( ٤ ) - در پاورقی های صفحات گذشته به شه شجاع الملك مراجع شود .
( ٥ ) - فتح خان بن پاینده خان در ۱۱۹۳ ه ق متولد گردیده در سنه ١٢١٦ ه ق
به وزارت شاه محمود ابدالی رسید . در سنه ١٢٣٤ ه ق بواسطۀ شهزاده کامران در هرات
کور کرده شد و در سنه ١٢٣٤ در حدود غزنی بدست شاه محمود بقتل رسید مدفن او
در غزنی به مزار علی لا لا است .

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ ) ج - چید و علی خان د عبدالاحمد در محمد اعظم ن - رجبعلی - لیل ۲ - ۱۲ - ۲۷ .


( ۲۱ )
عطا خان بآمیزش رزم شیر ( ۱ ) بمیدان رزمش برآمد دلیر
وليكن چو پیکار او کار او نبود و در ا مد بژ نهار او
شجاع از دم اژدهای دلیر رها گشت و افتاد در چنگ شیر
وليك آنجوانمرد فرخنده خوی ز آلایش کینه شد صیقل شوی
ز کین گسسته نیا و رد یاد ولیکن به کشمیر ماندن نداد( ۲ )
چو بخشد رهائی خدا و ند گار زدشمن ، دشمن کند رستگار
برادر یکی داشت نامش عظیم که عالم از و بود لرزان زبیم
بدو صوبه ملك كشمير داد بکابل دگر رفت مسرور و شاد
ز کشمیر آمد به لاهو ر شاه در آنجا بیا سود تا چند گاه
در ان ناحیه بس بلند احتشام یکی حکمران بود رنجیت نام
به پنجاب چون آب حکمش روان ز گردنکشان برده تاب و توان
خبر داشت از دولت شهر یار که دارد بسی گو هر شاهوار
ازوخواست چون خواست سودی نداد برو دست جور و جفا بر کشاد
گرفت از کفش آن گرانمایه چیز شب افروز لعلی نهایت عزیز
چه گفتندی آن لعل را کوه نور ( ۳ ) فروزان تر از شعله کوه طور
بپرسید رنجیت از وی شها ( ) چه دارد بها این در بی بها
بگفت این فرو زنده در عدن ( ٥ ) بهادارد از کفش بر سر بژن
بیا پوش از مردم سحر فراز گرفتیم بدانم گرفتند باز
در ان شهر القصه تا چند گاه گرفتار رنج وا لم بود شا ه
۱ - « م و (د) » : عطا خان بآمیزشی همچو شیر
۲ - « خ » : ولی بار کشمیر ماندن نداد .
۳ - « . » ، « . » که گفتندی ...
٤ - در پاورقی های آینده مراجعه خواهند فر مود .
٥ - (د) و «ك» :گفت آن فروزنده در عدن .
تصحیح «خ» : بگفت این فروزنده در عدن بهایش بود کفش بر سر زدن
ببپوشم چه از مردم سرفر از گرفتم بدانسان گرفتند باز
۱ کبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) ب ا هتمام احمد و عبدالغنی ح حیدر علی ن چیغمل » مدیر افغانباریخ یوم ۲۰ در ۲۸ ه ش ، مطبعه عمومی کابل


( ٣٣ )

سر انجام به مير زندان بساخت ززش داد دل بر دو بيحد نواخت (۱)
شبانگاه با هير زندان گریخت (۲) زهر کس برنج سفر لاله ریخت
شتابان چوشير ازرة کوهسار (۳) بيامد بر راجه کشتوار (٤)
چو آن راجه را بود طبع کریم چوا نمردی وجود و لطف عمیم
در افشان کفش همچو بارنده‌میغ جوان دولت و تیغ زن نام تیغ
بد انگونه مهمان پرستی نمود که شه را غم کابل از دل ربود
زابر کفش بهره یکسان رسید چو باران رحمت زشه تا حمید
چو اوباذل تو درین کهنه دیر دوم کم توان یافت یا دش بخیر
به تمهید چون پرده شد نام او بجنت خدا بخشد آر ام ا و
دل شه دران کشور تنگ ننگ بیامد قبا مد صلاح درنگ
یکی روز بر باد پا شد سوار برامد بعزم سفر زان د یار
شدش همعنان اندر ان راه سخت بيك مرحله را جه نيك بخت
شنیدم که میرفت همید وش شاه بگریه همی خواند آن عذر خواه (٥)
کز ا دیگر این دولت ارزان شده است که مهمان موری سلیمان شده است
به مقدور خود با تن مستمند بخدمت کمر بست مور نژند
ولی طاقت نزل مهمان نداشت که پای ملخ در خور خوان نداشت
مگر گشت آزرده زان نزل شاه که اندر زمان کرد آهنگ راه
چه نزل آرد باز را عنکبوت که بیچاره خود آرد از پشه قوت
بدو شاه در دیده اگریستی سخن گوش کردی و بگریستی

(۱) - «د» زرش داد و دینارو بیحد نواخت .
(۲) - نسخه «د» شبانگاه از میر زندان گریخت
(۳) - نسخه «ك» : شتابان چوشیر از بر کوهسار
(٤) - امید است در قسمت الحاقات که در طبع جدا گانه کتاب افزود خواهد شد درباره
این راجه معلو ماتی فراهم آوریم .
(٥) - نسخه «د» : مکزر همی خواند آن عذر خواه .


( ٢٣ )
بعد مهر بگرفتش اندر كنار فشاندہ برو لولوی شاهوار
جهان ازتف سینه پردود كرد بدستش ببوسيد وبدرود كرد (١)
شد از راہ تبت بملك فرنگ دل از داغ چون غنچه لاله رنگ (٢)
نشد بگه خويش او باله كرد دگر جمع اسباب شاهانه كرد
كه از خويش هم سيم بسيار داشت زرو لعل و گوهر بالـيـار داشـت
همش سيم و زر دادشاہ فرنگ هم از لشكرش كرد امداد جنگ
وزان سو فتح خان شمشير زن چو وارد ز كشمير شد در وطن
بدستور بنشست بر كار خويش همان نقل محمود (٣) بگرفت پيش
بدانگو نه داد و زارت بـداد كه از آصف رفته امـيـد بيـاد
ز گيتی بمر دم برآورد نام (٤) نه رستم بگردش رسيدی نه سام
جهاندار محمود گيتی ستان پس از چند گه رخت بست از جهان
ملك داشت پوری همايون گهر شده كامران نام آن شه پسر(٥)
بيك رنجش مهر بگسيخته ز پيش پـدر بـود بـگر يـخـتـه
چو بی تاجـور گشت تخـت شهی ز شه ماند او رنـگ شاهـنشـهی
وزيـر خـرد منـد نـيـكـوصـفـات شد از بهر آوردنش در هرات
نبود آگه از رنجش كـامـران كه از من بدل كينه داردنهان (٦)
همين گـام اول كه در بار گـاہ در آورد افتـاد كـوتـی بـچـاه
بخوی بهيمی وطـبـع درشت گرفته بچند ين عذا بش بكشت

(١) - خ ١دودستش ببوسيد وبدرود كرد .
(٢) - م ١ دل از داغ چون غنچه لاله رنگ .
(٣) شاه محمود سدوزائی برادر شاه شجاع الملك است كه در پاورقی های گذشته در ضمن توضيح اعيان و شاه شجاع، وہ وزير فتح خان، ازوی تذكار گرديده است .
(٤) - خ ١ به گيتی زمردی بر آورد نـام .
(٥) - شهزاده كامران فرزند شاہ محمود سدوزائی است اين شهزاده در تاريخ قرن ١٩ افغانستان چندان مقامی ندارد كورشـدن وزيـر فتح خان بدست او در هرات سبب يك سلسله تحريـكـات و هيجانـات داخـلـی شد. در سنه ١٢٥٦در كهستان هرات بقتل رسيدہ در روضه‌باغ واقع شهر هرات مدفون گرديد .
(٦) خ ١ كه از وی بدل كينہ دارد نهان


(٢٤)

تن چند دیگر که همره بدند
بکابل ز سر فتنه بر پا شده
جهان از دو حکمی چه گردد بباد (۱)
زمرگ برادر محمد عظیم (۲)
بکشمیر بگذاشت جبار خان (٤)
بخصم افگنی دست و بازو گشاد
یکی را بگرز آنچنان سر شکست
یکی را که از تیغ کین سر برید
ولیکن بدل باز او کس اسفد
چو ماهی درون جمله از خار خار (٦)
چو رنجیت را گشت زین آگهی
زبیکوی دارند باهم نزاع
ز دیگر طرف کامران دشمن است
چو دارد بداندیش در خانه چنگ
سگان چون خروشند از هر کنار
بهر سو فرستاد نام آوران
بزور و بزر فتح کشمیر کرد
چو از هر طرف ملك افغان ربود

چو رم خورده شیران بکابل شدند
بهر ناحیه شور و غوغا شده
چه صد حکم شد چون نخیزد فساد
چو بشنید گشته دلش را دو نیم (٣)
خود آمد بکابل چو شیر ژیان
نشاند آن همه جنگ و کین و فساد
که گردن کش دیگر از پا نشست
دگر کس سر اندر گریبان کشید
همه خوار و غمخوار او کی اند (٥)
برویش چو گل خنده زن آشکار
که از شاه شد تخت کابل تهی
دگر سو کمر بسته بر کین شجاع
همین وقت وقت شکاو من است
نیارد که آرد به بیگانه جنگ
نماند بشیران فراغ شکار
بفوج فراوان و گنج گران (٧)
چو ملتان بسی شهر تسخیر کرد
عزیمت به تسخیر کابل نمود

۱ - خ ، جهان از دو حاکم چو گرددیباد اگر صد شود چون نه خیزد فساد
۲ - محمد عظیم خان برادر وزیر فتح خان معروف است سردار کلان لقب داشته . در ١٢٠٠ ه ق
تولد شده و در ١٢٣٨ ه ق وفات کرده است مادرش از نصرت خیل بوده .
٣ - « ك » ، چوبشنید گشتش دل از غم دونیم .
٤ - نواب جبار خان برادر دیگر وزیر فتح خان است که مدتی حکومت کشمیر را داشت
مادرش از مردمان کوهستان کابل بوده و در ١١٩٧ ه ق تولد یافته است . مرگش
در ١٢٧٠ ه ق اتفاق افتاده .
٥ - ك ، « مدد گار و غمخوار او کس بشد »
٦ - ك، وه »، « چوماهی نهان جمله در خار خار » ٧ - خ ، بفوج زیاد وزبر بیکران »


( ۲۰ )

بسی آمد ورفت ودیگر شتافت
بسی جنگها کرد وسودی نیافت

بمردندش از نامداران بسی
سپاهان وجنگی سواران بسی

چو تسخیر آن ملك آسان ندید
بجز آشفتی هیچ در مان ندید

درین روز ها خان عالی محل
زشت قضا خورد تیر اجل

نیابت بدویگر برادر گذاشت
که آن شیر دل دوست خان نام داشت

چو آن نامور سرور چیره دست
بشوكت بجای برادر نشست

جوانمردی و مهر بانی نمود
بانصاف و دین حکمرانی نمود

نبودہ بزور آوران دست زور
به شمشیر بنشاند شیران ز شور

بهر سر که شمشیر کین بر فراشت ( ۱ )
زتیغش امان خواست یا سر گذاشت

بخوبش آن جهان دار فرخنهاد
خطاب بلند امیری نهاد

نکرده بکس جنگ و کین پروری
کمر بسته بر عدل و دین پر وری

بدان سان به آئین انصاف رفت
که صیت وی از قاف تاقاف رفت

زداش قلم تیغ را بار کرد ( ۲ )
تدبیر دستوران کار کرد

زعلامه های خواص و کمال
گزیده به تقوی و علم و عمل

سراج الهدی شمع دین رسول
حقیقت شناس فروع و اصول

به پیشش یکا نه بدانش فرید
خداترس قاضی محمد سعید (۳)

بتقوای او عقل را کار بست
به بی حکم شرعی وجودی نخست (٤)

پسندید از جمله کار آگهان
پی انتظام مهام جهان

دو ازمیرزایان نیکو خصال
خرد مند و دانا و شیرین مقال

یکی میرزای بلند احتشام
که رزاق مستوفیش بود نام (۵)

دوم خاصه بارگاه رفیع
وفادار و چالهاو عبدالسمیع (٦)

بتدبیر آن فیلسوفان دهر
زسر آن چنان رونقی یافت شهر

۱ - در بهر کی که شمشیر کین بر فراشت
٢- - قلم را به تیغ از خرد یار کرد
۳- شرح حال قاضی محمد سعید در الحاقات اکبر نامه خواهد آمد .
٤ - كه بيو ده بيوجه شرعی وجودی نخست .
ه - ترجمه حال مستوفی عبد الرزاق در قسمت الحاقات و اکبر نامه داده خواهدشد .
٦ - ترجمۀ حال میرزا عبد السميع خان در قسمت الحاقات و اکبر نامه داده خواهد شد


( ٢٦ )
که کابل زمین معدن داد شد بامن و امان ایمن آباد شد
سه فرزند بودش بغایت دلیر تناور چوپیل و دلاور چو شیر
یکی نام افضل که در کارزار(١) بچشمش نمی آمد اسفندیار
دوم نام اکبر که کردی خراب(٢) بيك تيغ صد ملك افراسياب
نمودی برش رستم نامدار سر رخش چون طفلك نی سوار
سوم شیر دل بود حیدر بنام (٣) بگردی چو نیرم بمردی چوسام (٤)
محمد حسین خجسته خصال گزیده در اصحاب فضل و کمال
نمود آن نقو ماجش(٥)روزگار به تعلیم و تادیب شان اختیار
بتادیب او هر بلند اختری بدانشوری گشت اسکندری
امیر جهاندار گردون شکوه قوی پشت شد زین سه تاخاره کوه( ٦)
به نیروی آن هرسه شیر جوان زسر زنده شد نام پائنده خان
چواخبار این جمله کین ونزاع شد از شهر کابل بگوش شجاع
مدد خواست از شهریار فرنگ بیامد بفوج فراوان بجنگ (٧)
توگفتی که جوشنده سیل بهار زلدیانه آمد سوی قندهار
برادر دو تا داشت دیگر امیر شده اندران سرزمین جایگیر
١ ـ محمد افضل خان فرزندار شد امیر دوست محمد خان است که در سنه ١٢٣٠ هـ ق
متولد ودر سال ١٢٨٤ هـ ق بسن ٥٤وفات كرده است . محمد افضل خان از مزار شريف به مقابل
امیر شیرعلی خان برخاسته ودرسنه ١٢٨١هـ ق در حدود باج گاه جنگ میان اوشان در گرفت
ومحمد افضل خان هزیمت یافت امابالاخره در سال١٢٨٣ هـ ق کابل را از دست امیر شیرعلیخان
ودیگر سران آنوقت متصرف شده بر تخت سلطنت جلوس نمود اما عمر سلطنت او بیش از یکسال
وچند ماه نبود مدفن او قلعه هوشمند خان کابل است .
٢ ـ مطلب وزیر اکبر خان غازی قهرمان این کتاب است که شرح حال و زندگانی
اورا در ابتدا ملاحظه فرموده اند .
٣ ـ غلام حیدر خان فرزند چهارم امیر دوست محمد خان است ١٢٣٥ هـ ق تولد یافته
ودر ١٢٠٤ هق وفات كرده است مدفن او در نزدیکی مزار عاشقان و عارفان کابل می‌باشد .
٤ ـ خ، بگردی نریمان بمردی چوسام
٥ ـ شاید یکی از اسمای محرف مگه‌ای بوقان باشد .
٦ ـ خ ، قوی پشت شد زین سه تن همچو کوه .
٧ ـ این فرد تنها به نسخه «د» موجود است: شجاع چون بیامد به جاه وجلال
هزار و دو صد بود و پنجاه سال


امیر محمد افضل خان

امیر محمد اعظم خان

امیر دوست محمد خان


( ٢٧ )
شنيدم که پر دل يکی داشت نام ( ١ ) دوم مهردل خان عالی مقام ( ٢ )
زبون اندران کار زار آمدند بقصد يغه در حصار آمدند
بدادند از موج فوج شهی امير جهاندار را آگهی ( ٣ )
امير دلاور دو منزل روان سوی دشمن آمد دراسپه در ان
بزرگان و سر لشکران سپاه دران جمله بودند خواهان شاه
بميدان رزم آمده اندرون کشيدند سالوش پنهان برون
امير جهانگير گردن فراز چودانست کابنها لماندند باز ( ٤ )
بصلح ملك جمله خوش دل نمود ملك نيز زين نكته غافل نمود
نگهداشت سرلشکران نزد خويش سپه با يكي نامور راند پيش
جز آن نامور سرور شير مرد ( ٥ ) سپه بيخبر زآشتی و نبرد
نشسته خوش از وعدۀ صلح شاه ز انديشۀ جنگ فارغ سپاه
سپاهان کابل روان بر قرار نهادند رخ جانب شهر يار
ملك خوش که بر عهد خويش آمدند با اندازه صلح پيش آمدند
بحاجب بفرمود کز خاص وعام نسازی بکس منع بار سلام
چو لشکر بلشكر رسيده فراز بفرمود سر لشکر سرفراز
که شمشير تيز از ميان برکشيد بدريای خون دشمنان درکشيد
زبان تيغ تيز از دهان نيام برآورد و شه را نمود السلام
شد از شورش ور سلام عليك زبند وق آواز قلبی اسد يك
شد از فوج شاه نريما مقام بسر خم نمودن جواب سلام
١- پردل خان برادر امير دوست محمد خان است که در سنه ۱۲۰۰ ه ق تولد شده
در سنه ۱۲٤۰ ه ق وفات يافته است .
٢- مهردلخان نيز برادر اميردوست محمد خان است که تولد او در سنه ۱۲۱۲ ووفاتش
در سنه ١٢٧١ ه ق صورت گرفته است .
٣- « د» امير جهانجوی را آگهی « ك» امير عدوبند را آگهی .
٤- و «ك» «د» چو دانست كاينها بمانند باز .
٥- «د» خبر داشت آن نامور .


( ۲۸ )

بسی كوله افتاد از بیرهی
چو مهمان ناخوانده ترك قضا ( ۱ )
ازین سوی بندوق گوهر فشاند
بموج فرنگی دلیران همه
کشیدند گردان به تکبیر دست
زنیزنگ کج بازی آسمان
گریزان همیرفت و میگفت حیف
سپاه فرنگی دران گیر و دار
چنان موج زن قلزم خون شده
زفواره خون که بر جسته شد
ازان خون زمین چهره را غازه بست
زشنگرف خون دلیران كیار زار
نمانده كسی از سپاه فرنگ
قدر كرد خون مخالف بدر
كبول نام نام آور سر بلند
جز اونیز از نامداران بسی
ولى هريك آن سرورنيک بخت
مكريك كبول ( ۶ ) كو به پیش امیر
جها ند ار مـال غنیمت بسی

بپوزش نه پای تخت شهی
رسید اندر آن حلقه ابتلا
وزان سویان بسته شمشیر ماند
فتادند چون شیر هیا در رمه
ملك رازیغما طهارت شکست ( ۲ )
شد از حلقه بیرون چو تیر از کمان
حیات از پسش گفت الوفت سيف
فتادند هر سو هزاران هزار
كه خونین رخ شیر گردون شده ( ۳ )
کف پای زهره حنا بسته شد
فلك نیز گلگونه نازم بست
نگاری دگر یافت کوی نگار
مگر اقطع واعرج ولوک لنگ ( ٤ )
قضا گفت بس کن بس است اینقدر ( ه )
زفوج فرنگ آمد اندر کمند
به شهر خود از مهتران هر كسی
رها کرده يكرفه اسباب و رخت
بخدمتگری گشت فرمان پذیر
بیاورد و بخشید با هر كسی

۱ - «ك» : چو مهمان ناخوانده تیر قضا .
۲ - « ك » : ملك را زانما طهارت شكست . « د» : ملك را از آن غم طهارت شکست .
۳ - «د» ؛ خونين رخ شیر گردون شده .
٤ ـ لوك كسى كه بادوزانو و کف های دست راه رود ( برهان قاطع )
٥ ـ خ : قدر کرد خون مخالف هدر در نسخه «د» این بیت اضافه شده :
گرفتار گشتند و آمد به بند
ز گيتی بدیدند زانسان گزند .
٦ ـ امید است آتیاً در بارۀ این افسر انگلیسی معلوماتی بدست آورده در قسمت
الحاقات كتاب بيفزائيم .


(۲۹)

بفیروزی وفتح دمـاز گشت بدولت بسوی وطن باز گشت (۱)
بیا ساقی از چـای جا می بیار مرا ده بشـکر انـه اختصـا ر
که صدداستان در یکی داستان بیان کردم از گفته باستان (۲)
گرت نیست درخوش ز اجمال من بیا تا به تفصیل گو یم سخن
که تا میشود بربزرگان پدید(۳) که در هر دو فن دست دارد حمید
راهی ساختن رنجیت سنگه هری سنگه را به حکومت
شهر پیشاور
بلائی بتر در جهان از غرور نباشد که باشد ز هر دوست دور
همین سر غروری سر هر خطاست نه سر بلکه سر مایهٔ هر بلاست
گر ابلیس مطرود و مردود شد جز این جرم بروی چه موجود شد(۴)
غرور افگند آسمان بر زمین (۵) نه ایمان گذارد نه دنیا و دین
چو رنجیت چالاک دستی نمود بسی شهر از دست افغان ربود
بسیم وزر و زور بازوی خویش ندیده کسی همتر ازوی خویش
بسی بوم بگرفت از ملک هند چو ملتان و پیشاور و شهر سند
شد از فتح کشمیر پشتش قوی بزد کوس دارائی و خسروی
چپ و راست زد تیغ نگذاشت کس زفرمان دهان جهان پیش و پس
بسر پنجه همپنجه را پنجه تافت بهر سو که شد گنج بی رنج یافت
سر همسری هر سری را که دید چنان بر سرش زد که جانش پرید
زخاصان کار آگه و هوشیار روان ناگبی کرد در هر دیار
از ان جمله سردار لشکر شکن هری سنگ شیر افکن و پیل تن

۱ - «د» بدولت به کابلستان از گشت .
۲ - «م» بیان کردم از گفتهٔ باستان .
۳ - « ك » که تا برشود بر بزرگان پدید .
۴ - «ك» «خ» «د» جز این جرم از وی چه موجود شد .
۵ - «ك» «خ» ، غرور افگند ز آسمان برزمین .

اگر آدمی (۱۰۰۰ جلد) عبدالاحد، قیمت ۳. - . ۶ خط الحاج اليثار نقل لیل ۱۳۸۱/ ۲۸۱ غ مطبعه عمومیه کابل


( ٤٠ )

به پیشاور از بیم بغی و عناد	فرستاد تا بر نخیزد فساد
به بخشید تشریف سلطانیش	بیا موخت رسم جها نبا نیش
که پیوسته در کار هشیار باش	زپیکار دشمن خبر دار باش
بکتی تن در ان کشور فتنه خیز	نه بی جوشن است ونه بی تیغ تیز
ازان کشورم سخت در دل غمی است	که آنجا بهر کوچه رستمی است
بتر سم که روزی بر آرند سر	به بندند بر کینه جوئی کمر
خروشند مانند غران پلنگ	بخایند آهن بدرند سنگ
چنان صنعتی کن به نیرنگ و فن (۱)	که باشند بدخواه هم مرد و زن
نما ند میان دو تن اتفاق	مگر فتنه و جنگ و کین ونفاق
زدشمن بد شمن شوی رستگار	ز پیشینیان این سخن یاد دار
هراسان زباران عیار باش	در احکام کشتی خبردار باش
مبادا که از کس خوری پای پیچ	در آبی بگر دن بر ائی بهیچ
من این گفتمت ليك هنگام کار	ترا عقل و هوش خود آید بکار
چو گفت این سخن سرورملك گیر	بشکرانه برخاست فرمان پذیر
خمید وزمین بوسه زد ایستاد	زبان ثنا دست بسته کشاد
دعا گفت پس پس برآمد ز پیش	گرفته ره شغل مأمور خویش
روان گشت با لشکر بیشمار	بهامون و دریا چوسیل بهار
بصد شان و شوکت به منزل رسید	سر بار که بر ثریا کشید
نشسته سر کرسیء آبنوس	کله کج نهاده چو قنطال روس
سپاه و غلامان زرین کمر	ستاده بگردش کمر در کمر
نشانده بدر حاجبان شدید	سیه روی و بدخوی وزشت و پلید
که نگذاشتندی صبا و شمال	بجز لطمه و سیلی و گوشمال (۲)
پریدی اگر پشه با مگس	دوصد لیزه برخاستی پیش و پس

( ١ ) د ، چنان صنعتی سازو نیرنگ زن ٠
( ٢ ) خ ، که بی لطمه وسیلی و گوشمال	ندارد اجازت صبا و شمال


(۳۱)

ز در جز برو زن در ان بار گاه
نمی یافت ره نور خورشید و ماه
رئیسان آن شهر را سر فراخت
بمقدار هر کس بهر کس نواخت
بکار آگهان شغل پارینه داد
رواج ره و رسم دیرینه داد
زجور و ستم کرد کوتاه دست
به بیرحمی سینه کس نخست
باحسان وزر پاشی و لطف و جود
دل از سینه کینه جویان ربود

پیکره شدند اهل خیبر تمام
ز زر پاشیش زر خریده غلام
زخیبر کسی تا بکابل نماند
که آیات افلاس اوی نخواند
از آن جمله بود از سپاه امیر
یکی نامور فی الحقیقت وزیر
نسب داشت از فرقه کاکری (۱)
کمر بسته پیوسته در چاکری
(۲) نه حاجی ولی خان حاجی بنام
بهر کار چابك بهر فن تمام
ز احسان چنان کرد با خویش خویش
که بیگانه شد از خداوند خویش
به بستند عقد محبت چنان
که یکموئه گنجیدی اندر میان
هریسنگ از دست مهر و و فاق
چو در هر دلی کاشت تخم نفاق
زجام غرور آنچنان مست شد
که گوئی زبر دست هر دست شد
بر آن شد که آهنگ کابل کند
به سردار افغان تقابل کند
وزان پس به ایران کشد دستبرد
کند کوه البرز را خورد خورد
دبیری طلب کرد شیرین نگار
خردمند و دانشور و هوشیار
بفرمود کز خامه تیز و تند
نویسد یکی نامه تیز و تند
که تیزیئش سازد بخارا شکاف
به تندی بدرد دل کوه قاف
نگارنده نامه چون خامه راند
بجای سیاهی جواهر فشاند
عجب نامه نغز و شیرین نوشت
که گوئی بهم قند و عنبر سرشت

(۱) کاکر : اسم یکی اقوام افغان است در ملحقات «اکبر نامه» معلومات مفصل راجع
به شخص مذکور تقدیم خواهد شد
(۲) «نه» : همان شخص چون حاجی خان داشت نام .


( ۳۲ )

بمضمون رنگین تر از لاله زار
چوشد نامه را ختم مهرش نشاند
چو نامه بر میر کابل نهاد
دبیر آمد از نامه سر باز کرد

به الفاظ شیرین تر از لعل یار
بقاصد سپردند و بر دو رساند ( )
زمین بوسه زد پس شدو ایستاد
سر نامه را خواندن آغاز کرد

داستان نامه فرستادن هری سنگه به نام

دوست محمد خان

بنام فرازنده آسمان
زفرها تش برا بر سیلاب ریز
زمین را کند تیر باران ثكك
از و ترك گردون ز شمس وقمر
بيك نیزه خورشید ملک جهان
مرا ایزد تیغ جهان سوز داد
توانم که گر بر کشم تیغ كین
زتیری که سوی فلك سر كنم (۲)
بر آنم من ای سرور کابلی
بتركا ن چین ترکتازی کنم
دهم یاد مردی بمیدان روس (۳)
شبیخون به بلخ و بخارا زنم
سر رو میان کوبم از پای پیل
بشا می در صبح شام آورم
چو تازی دوانم سوی تازیان
زتوران زمین رو بایران کنم

که مریخ را داد تیر و کمان
در دستی زند برق شمشیر تیز
رند صاعقه توپ و تندر شلك
ببسته است تر کانه تیغ و سپر
گرفته است از قاف تا قیروان
که در دم دهم خاك عالم بباد
بگیرم چو خورشید روی زمین
چو جوزا بجوزا دو پیکر کنم
که یکبا ر چون رستم زا بلی
بگردان یکی نیزه بازی کنم
بروسی چو اسکندر فیلقوس
صفان بر سر سنگ خارا زنم
کنم مصریان غرق دریای نیل
هزاران جنگی بدام آورم
به بینند شمشیر من غازیان
زمین تر بخون دلیران کنم

(۱) « د » « خ » : بقاصد سپرد و ببرد و رساند .
(۲) خ : زتیری که سوى فلك افنگنم .
(۳) «ر» : دهم داد مردی بمیدان روس


( ۳۲ )

ولی قرعه اول بنامـت فتا د
خـبـر كـردمـت پهن بـگشای گوش
بخدمت کمر بندو با در گریز
بگو بندوانانك به استاووژند (۱)
که چون از میان بر کشم تیغ کین
چنان سازم از توپ و شاهین شلك
زبانگ شتر ناله وزر هکله (۲)
ز كـابـل ستان تا بغز نين و غور
چو گردانه آیم بکردن زنى
چنان محـشـر سخت بـر پـا کـنم
اگر جستی از تیغ من زینهار
ببايد بـايـن کـار هـالشـكـرى
تـرا طاقت جنـگ و پيـكار کو
چوشطرنج بازان به نیرنگ و رنگ
بعید ان بیا ئی به حرص بهشت
بجـاد و زبـانی و افـسـون گـری
به نسیه دهی وعـده بـر رستـخـيـز
ببـازوی سست وسر خمار زرد
ز دست تو آن ملك كیها شده است (۳)

خدایم درین کار فرصت دهاد
مـدان سرسـری هـوشکـن هوش هوش
و گر نه من و کابل و تيـغ تـيـز
بمهر و بمـاه و بـه چـرخ بـلـنـد
نه غزنی گزارم نه کابل زمین
كه كـهـار كـا بل پرد بر فلك
بایران وتو ران فـتـد ولولـه
فتد خـاك شـوره به دریـای شـور
دهم داد مردی و مرد افـکـنـی
که از توپ ها کوه سحرا کـنـم
برستی زه ستی مـجـو كـارزار
سپاهی وجـاهـی وسیم و زری
زرت کو سپه کو سپهدار کو ؟
پیاده تنی چند آری به جنگ
بتامی رخ از عرصه ناخورده گشت
بدست تهی مردم از ره بری
دم نقد یا بـعـد شمشـيـر تيـز
گرسنه چه مردی کند در نبرد
که پیش از دو صد ساله از ماشده است

(۱) گویند : یکی از جانشینان نانك است كه فرقۀ سيك امروزی را بوجود آورده و زمانی بر علیه
اورنگ زیب شهنشاه مغولی هند قيام كرده است . نانك : پیشوای مذهبی سيك است که در
يك خانه وارۀ هند و در پنجاب بدنیا آمد نامبرده پس از مسافرت های طولانی و ادای مراسم حج
باین عقیده رسید که بت پرستی کاری است غلط ومردم را شدیدا ازین کارنهی ووحدانيت
را تلقین می نمود و از بین فرقه هند و گروهی بوجود آورد كه بنام سيك ياد ميشود .
(۲) دده ، زبـانـگ شتر ناله و زنگله .
(۳) كیـها: مطلب شاعر از افغانستان یا آریانای قدیم است که اولین سلاله شاهی آریائی
آن سلسلة كیانیان يعنی كی ها می باشد .


( ٣٤ )

نه از خود سخن گویمت بلکه پیش نوشته است نانک در اخبار خویش (١)
که سنگان من وقتی از روز گار (٢) بکابل روند از پی کار زار
بیایند یک لك سیه زیر تیغ ولیکن پس از كوشش بیدریغ
ببندند بر خصم فتح و ظفر بگیرند ملك جهان سربسر
دگر هیچ کس تاب شمشیر شان نیارد ز شاهان و گردنکشان
شود شاه روی زمین نونهال (٣) بشاهان گیتی دهد گوشمال
از ان نونهالت که كردم خبر زباغ شۀ ما بر آورده سر
کنون وقت آن شد که خیزم ز جای به اقبال او دشمن آرم ز پای
ازین پس تو و مياو دشت نبرد زدریا چو صحرا بر آریم گرد
زیک لك چه غم گر دولك هم ز تيغ (٤) بیایند ز آنهم ندارم دريغ
تو اگر یکی تن رسد کم شود بیکبار كار تو بر هم شود
مرا كشته گردد هزاری اگر رسد ازیم صد هزاری دگر
دماغت چنین از چه پر باد شد؟ مگر جنگ کشمیرت از یاد شد؟
(٥) که جبار خان تو چون در گریخت ز مشیر شیران به قایم بونت
ندیدم ازو مردی در ستیز مگر چستی و چابکی در گریز
عظیمت بان عز و جاه وجلال (٦) که می نامدش آسمان در خیال
به پیشاور آمد به صد کرو فر نیارست کردن زغیبر گذر
ز سختیش کاندر تقابل رسید گریزان گریزان بكابل رسيد
خبر دارم از جاه وسیم و زرت به خوبی شناسم تو و لشکرت

( ١ ) بابه نانک معروف صاحب طریقت سک هاست که مدفن و آبده آن در امرتسر است .
( ٢ ) سنگان ، مطلب از سکه هاست سنگ به معنی شیر است که تقریباً جزء نام هر سک
می باشد .
( ٣ ) نونهال مطلب از نهال سنگ پسرر نجیت سنگ است .
( ٤ ) خ ، زيك لك چه غم گر دولك هم به تیغ
( ٥ ) خ - زشمشير شيرانم آبی نریخت
( ٦ ) مطلب از سردار محمد عظیم خان است که در پاورقی های پیش معرفی شده است .


(٣٠)

سپاه تر اگر کس – بیش و کم نماید چه دنیا رو چه یک درم
ز صد میل گسترده دامان جهند درم راستانند و ا یمان دهند
بسا زند بر وا ی مو لاى خویش گریزند هنگام جنگش ز پیش
اگر خواهم آن فرقۀ زر پرست بیارند پیش مشت بسته دست
برادر کسی را که دشمن بود – بره مهر بیگانه روشن بود –
صلاحت صلاح کمر بستگی است ازینت زهر بستگی رستگی است
شده است آتش فتنه بسیار تیز برین آتش از صلح آبی بریز
بخد مت کمر بسته استا ده باش و گرنه پی جنگ آماده با ش
ببینی تو جنگ نهنگان من پلنگان کوهی قلنگان من !!
چو نا مه بخو ا نی به عمق نظر درو بین و بر سنج و کن مختصر
خبر ده مرا تا ز صلح و نبرد چه سازی چه پذیرفتی از گرم وسرد (۱)
اگر جنگ بر جنگ استاده ام و گر صلح بر صلح آماده ام
همه گفتنی با تو گفتم تمام تو دانی بکن یا مکن و السلام

چو خان نامه بشیند از خشم وتاب بسبلت بزد تاب چون آفتاب
بغرید زانسان که غران پلنگ بغرش در آید به هنگام جنگ
بفر مود خواننده نامه را که سرتیز کن نیزۀ خامه را
چنان بر جگر بشدبد خواه زن که بروی بگریند فرزند و زن
بفر مان او منشیء تیز کار قلم تیز کر ده چو دندان مار
مهند سیاه از هلاهل سر شت روان چند نقشی زجادو نوشت
بسحري که چون دشمنش در نظر بیارد نیا رد بدید ن اثر
چو مختوم شد نامه قاصد چو باد روان گشت آورده پیشش نهاد
د بیر ز با ن آور هو شمند زلب مهرواز نا مه بکشا د بند
بخواندن بیفشاند از لب شکر بهر نکته ماند و جنبا ند سر

(۱) خ : چه خواهی پذیرفتن از گیرم وسرد .


(۲۱)
جواب مکتوب از دوست محمد خان بنام هری سنگ
و آمادگی مصاف هر دو سو

چه بیچون خدائیکه از يك سخن نمود آشکار از نو تا کهن
جهانداده است از کران تا کران بانواع قسمت به قسمت خوران
کسی را ندادست آن دسترس که تا قسمت کس ستاند زکس
از ان ملك ضحاك سفاك داد بمسکین فریدون فرخ نهاد
که تا میشود بر همه آشکار (۱) که دارد خدا در همه اختیار
نگوئی که سر لشکر و زر کند سزاست آنکه او را خدا سر کند
نه مال است موقوف جهد وطلب نه شاهی بملك است ومال ونسب
مرا ملك گرداد نبود شگفت خدا داده را کس نخواهد گرفت
چو باشد مرا دوست یزدان پاك جهان گر بود پرز دشمن چه باك
الا ای هریسنگ امرتسری زخیره سری در خیال سری
رسید از تو ام نامه پر گزاف همه محض بهتان وهذیان ولاف
مگر باده نوشیده بودی چوموش که از جوش آن از سرت رفت هوش
بخواهی که باگر به نیز چنگ زمستی ومدهوشی آئی بجنگ
خوشت بادوقتی که در سرتراست (۲) فروتر بیا باتو کاری مرا ست
بهوش آ که هوش تو زائل شد است جنون پیش عقل تو حائل شد است
وگرنه کجا عقل فتوی دهد که تاگام در کام شیران نهد
همانا قضا تاخت بر جان تو کشاند رین شهرشمنان(۳)تو
مگر قحط هیزم به پنجاب بود که قسمت به شمنان کابل ربود
ویا بر سرره ترا سر برند کباب تو زاغان خیبر خورند
بگیری تو ملك جهان سر بسر ولیکن زمن زنده مانی اگر

(۱) خ شود تا برای همه آشکار
(۲) خ باین آرزوها که در سرتراست .
(۳) محل سوختاندن نعش هنود


(٣٧)

شود نونهال تو شاه جهان ولی باد مر گش دهد کرا مان
رساند سپهر اند ر ین کشورت ولیکن چو برنیزه با شد سرت
نزیبد که مثل تو بلبل سری زبازی به شهباز دارد سری
زبلبل سری چند تر سا نیم که شهبا زم آخر توهم دا نیم
متر سان ز بسیا ری لشکرم که شیر نرم صد رمه بر درم
چغانت به چنگال تنگ آو رم که موسیچه گرئی به چنگ آورم
مزن اینقدر لاف از سیم و زر که این ها مخنت ندارد مگر؟
چه ترسانی از شور توپ و تفنگ که از کوز خرکز هر اسد پلنگ
تو و لشکرو توپ وشاهین و دود من واسپ و شمشیر و خفتان وخود
بمردی که موی سر از بس بود به جنگش زن خیبری بس بود
نخوا هم که شمشیر خود تر کنم به خون تو آلوده خنجر کنم
کسی را که ریش درازی بود میشدا ر کو ر زم سازی بود
کر ازریش انسان شدی معتبر چنین ریش میمون ندارد مگر ؟
بمردی که تشبیه با شد بزن بزیور زاش خوان نه شمشیر زن
منم شیر کر کس بشو را نبدم بخون خوردن خویشتن خواندم
چه کار آید ت لشکر بیشمار چو ما ازیکی مرد داری نیاز
نمی خواستم ملك از چنگ تو همی خواستم از خدا جنگ تو
ولی بسته عهد وپیمان بدم قوی دل بسو گند و ايمان بدم
زراجپوت هر گز نبود این گمان که در عهد دارد دودل یکز هان
یکی را بگوید که یاری بمن دگر را بگوید که خیز و بزن
خوشا خوب کردی که پیش آمدی از ین به چه دیگر که خویش آمدی
بیا تا ز شمشیر کارت کنم زدیوا نگی رستگارت کنم
ازین درد مهلك بیا می فراغ بجز فصد يا قوغ وعرق دماغ
چه می نازی از بازی، خود مکر زلعب حر یفان ندا ری خبر

اکبر نامه (۱۰۰۰) عبدالاحمد و محمد اعظم حیدرعلی ۱ ن رجب علی ، هاجرائی، بیتو، نواته یوم ٢٤ ر ٢٨ ش مطبعه عمومی کابل


( ۳۸ )

بیاد آرچون کرد بامـا نزاع فرنگی چه برده چه خورده شجاع (۱)
گدا یا نه لد یا نه کرد اختیار بدل دارد از کـابلش خارخار (۲)
بخفته است در مسجدی پادرا ز بشان فرنگی دهـان کرده بـاز
در ان جنگ کاندر پشاور شده است جهنم ز شمشیر ما پر شده است
برنجیت در چهره آبی نمـانـد به تیغ از منش آب و تابی نماند
چو آهوز چنگال شیران رمید بلا هور افتان و خیزان رسید
سر خویشتن خود بخود کوفتی که زنبور خا نه بپـا شـو فتی
بنام بـزرگ خدا و نـد گار بقر آ ن و پیغمبر وچار یـار
که شمشیر نگذارم اندر نیام بخون تو تا تر نکر د م تمـام
گرت نشکنم سر بسر استخوان دگر پور پابنده خوانم مخوان
شکاری تو' گم شو میا رم بشور تو باما کنی جنگ«مادرم«ور» (۳)
تو خواهی سیه سوی کابل کشید تو واین سخن کارت اینجا رسید
سخن مختصر خیز در کـار زار زمردی وزور آنچه دا ری بیار
که هان دست در قبضه دارم کنون بشمشیر خونریز الما س گـون
ترا تا مه ما خوا نده باشد تمـام که شیران من میکنند ت سلام
بخد مت رسندت دلیر ا ن مـن هز بران وببران وشیران من
درندت چو گر به درء موش را خورندت چوضرغام خر گوش را
(۴)نهنگان به بحرو پلنگان به کوه در آرم برارم کرو مـا گرو ء
چنان رانم از تیغ دریـای خون که کشتی رسد بر سر بیستون
ز شیر بشه خنـجرنـا بـدا ر زتلخیء شمشیر زهـر آ بـدا ر

(۱) در اثر جنگ اول افغان و انگلیس (۱۸۴۲-۱۸۳۸) که ۱۷ هزار قوای انگلیس منهدم،
برنس، مکنائن و شاه شجاع شاد دست نشاندهٔ ایشان از جانب ملیون بقتل رسید ند .
(۲) نسخه د . بدل ماند از کابلش خارخار
(۳) دشنام است بزبان ملی یعنی (مادر ترا ..)
(۴) نسخه (د) پلنگان به بحر و نهنگان بکوه در آرم بر آرم گرو را گروہ


( ٣٩ )

چنان هنديا ترا کنم عيش تلخ
که گریند بر حال شان اهل بلخ
ز تلخى چنان خاک گير داتسر
که تا حشر ديگر نرويد شکر
بگيرم بشمشير خون ريز مست
بدروازۀ کابل آويزمت
پس آنگه به پنجاب رو آورم
زن و مرد بسته به سو آورم
ببرم درخت و بدرم زمين
ز تبت گذشته به اقصاى چين
بدا من برم خاک پنجابیان
کنم تو ده در دشت سنجابيان
ز وحشت بر آيند ماهى ز آب
در آيند در چشمۀ آفتاب
برون آور از سر سر آشتی
که نگدار مت گرو بکذاشتی

هرى سنگ جنگى چونامه شنيد
چو نامه به پيچيد و جامه دريد
ز خشمش چنان آتشى در گرفت
تو گفتى مگر کاه را در گرفت
بفرمود تا جمع شد چل هزار
زجنگی سواران خنجر گذار
همه پهلوان وجوان ودلير
سلحشور و پر زور مانند شير
ز فوج پياده شمارى نبود
که آنهم کم از چهل هزارى نبود
بوقتيكه ساعت سزاوار ديد
ظفر يا ور و بخت بيدار ديد
روان گشت با لشکر بيشمار
بتندى و تيزى چو سيل بهار
ز یکسو روان لشکر آل پوش
چو درياى آتش بجوش و خروش
نماينده بر اسپ هر سر کشى
چو از جنبش باد تند آتشى
دگر سوسوا ران زرين كمر
لباس سمن گونه کرده ببر
نمايان چنان روى ميدان سپيد
که صحراى برفین ز تا بنده شید
به نزديك خيبر يكى رود بود
که مشهور نامش به چمرود بود
بزد اندر ان سر زمين بارگاه
بیاسود از محنت و رنج راه
امیر جهاندار لشکر شکن
پلنگ افگن وشير شمشير زن
چوبشنيد كامد هری سوى جنگ
به پرخاش جوئی کمر بسته تنگ


(٤٠)
طلب کرد سرلشکران وگوان(۱) بگفت ای یلان جهان پهلوان
چه گوئید؟دشمن بجنگ آمد است باویزش این کار تفنگ آمد است
چه تدبیر ودرمان توان ساختن کران می توان دشمن انداختن
همان خان حاجی که گفتم به پیش زسر لشکرا ن معتمد بود بیش
بیا مد بخدمت ببوسید پای بگفت ای عدوبند کشور کشای
فرست ازره راست جبار خان دگر افضل واکبر پهلوان
بجمع قلیلی چونه ده هزار بد نبال شان شمس و جمعی سوار
من و جمله لشکر زراه یسار نشینیم در مکمن کوهسار
چوبیند هری سنگ کم لشکری کنند حمله یکبار چون اژ دری
بگیریمش اندر دره سخت تنگ بنژوبین وششیر وتوپ وتفنگ
ببیند هوا زآتش و دود ٬ میغ چپ و راست سنگ و پس و پیش تیغ
وزان لشکر از گرزو تیغ و تبر نمانیم کس زنده بهر خبر
امیر این سخن نغز وسنجیده دید صلاحی بغایت پسندیده دید
نه آگه که اویار دشمن شده است ازو پیشتر دشمن من شد است
بسر لشکری کرد میر سپاه فزودش ز جمله سران پایگاه
فرستاد با لشکر بی شمار چوشیر ژیان از ره کوهسار
براه دگر اکبر شیر مرد بلشکر سپهدار وسالار کرد
مخالف شکن افضل پهلوان دگر شیر غرنده جبار خان
فرستاد با آن یل نا مور بخصم افگنی تنگ بسته کمر
زمردان شایسته کار زار روان کرد همراه شان نه هزار
خروشان وجوشان چوشیر دری رسیدند در درۀ خیبری
بد نبال شان شمس شمشیر زن (۲) سوزاده ا کبر یل تن
(۱) گوان پهلوانان
(۲) مقصد از سر دار شمس اله یغمان بن سردار امیر محمد خان برا در غبثی امیر
دوست محمد خان است .


(٤١)
فرستاد یلوی ز مردان کار روان کرد تعداد ششصد سوار
بجائیکه دلخواه یلدا شدند نشسته وزایت بر افراشتند
چوبیدق بر افراشت سلطان شام شه روم شمشیر زد در نیام
شه شام بی خوف دشمن نماند يزك دار کردون تباقی نشاند (١)
نشستند برر هگذ ر با کمین تباق به آئین کابل زمین
فتادی گر از آسمان تار موی زین گوشه برخاستی های وهوی
اگر پشه بر هوا می پرید جزایرچی از فنا مید رید ( ٢ )
اگر بوم افغان زدی در خراب با فغانیش دا دی افغان جو اب
بيا سا قيا باد من باد تست بکن همتى و قت امداد تست
بده آن شراب شجاعت فزای روان زانوان بخش یعنی که چای
که فردا مرا چنگ با دشمن است بکوشم بجان تا که جان در تن است

مصاف نمودن هری سنگ با لشکر دوست محمد خان
وکشته شدن هری سنگ

بود گرچه دشمن بزرگ وقوی نباید که مأیوس مطلق شوی
تو گر شصت باشی و دشمن مأته مخورغم که حق گفت كم من فأته
بزن بر مخا لف مكن ترس وباك که فتحت در دست يزدان پاك
دگر روز چون خسرو نیمر وز بر آورد شمشیر گیتی فر وز
هری سنگ چنگ آوروچیره دست ز خیمه برآمد به مجلس نشست
رسیده دوان قاصدی روی پوش هری سنگ را گفت در زیر گوش
که حاجی چنین گفت کینش پیام که خوش باش دشمن خود آمد بدام
بخور خون دشمن مخور هیچ غم ز لشکر که دارند بسیار کم
همه لشکر کابلیا با من است تو دانی دگر اینقدر تا من است

(۱) نسعد ك کشند از کردون تباقی نشاند
(۲) (خ) خبر داری از فنا میرسید - خبر دارمی بزیان ملی است ( خبر دار باش )


( ٤٢ )
بیا و ببر جمله دشمن اسیر
تو دانی و آنها بکش یا بگیر
مرا نیز بشمار از خویشتن
مبادا که اندیشه داری ز من
هری سنگ شد شاد زین گفتگوی
بخندید چون شمع افروخت روی
بفرمود کز لشکر کینه توز ( ۱ )
پزد هر کسی نان بقدوسه روز
که تا روز و شب سخت باد شمفان
ستیزند فارغ ز تشویش نان
چونان پخته شد کوفت طبل رحیل
روان گشت لشکر چودریای نیل
سپاهان کابل ازین بیخبر
بعقدان ببسته کشاده کمر
فغان ناگهان دید بان بر کشید
که اينک هي سنگ جنگی رسيد
بدنبال آن اژدهای دلیر
دوان لشکری تشنه خون چو شیر
دلیران کابل بجوش آمدند
چو شیرژیان در خروش آمدند
بجستند و بستند اسباب جنگ
روان برنشستند و خستند سنگ
برون آمدند آن یلان سره
چو شیر دری از دهان دره
بماندند قایم بمیدان جنگ
سف آراسته همچو غران پلنگ
سف میمنه افضل نامدار
بیاراسته همچو روئین حصار
سوی میسره اکبر چیره دست
سف جنگ چون سد یاجوج بست
بقلب اندرون ماند جسبار خان
بدشمن کشی تفنگ بسته میان
بجنگ آوری دست و بازو کشاد
سف تو پها در مقابل نهاد
وزان سو هری سنگ فیروز جنگ
سبلت زده تاب همچون پلنگ
زپوشیدن جوشن تا بدار
نمایان چو روئین تن اسفند یار
چوشیر ژیان برسفندی چو ابر
پرنده غرانده چو برق و چو ابر (٢)
گرش در دهان حلقه از لکام
نبودی برستم نمی گشت رام
زپس دسته دسته روان لشکرش
روان توپخانه به پیش اندرش
پس تو بخانه سفا راسته پیل
بدریای آتش روان رود نیل
( ۱ ) تو ز بمعنی طبیعت و خوی
( ٢ ) اسفندی ده چو شیر ژیان برسمنه چوبر پرنده چو برق وغرنده چوابر


( ٤٣ )
از و دور تا لشکر کینه خواه زتوپ کلان بديك آماجگاه
بفرمو د تا در زمان درزدند بیکبار بر قلب لشکر زدند
چنان توپ و شاهین پریدن گرفت که کوه و بیابان دریدن گرفت
زهرسو پران گوله هاچون تگرك شده موج زن سیل طوفان مرگ
بدل گفت جبار نا اسینگ مهر که نایم درین جنگ با او بسر
زد شمن بر آور د می ر ستخیز اگر آمدی جنگ شمشیر تیز
چگونه بر آ رم زد شمن دمار که از دور باما کنند کارزار
اگر بی محا باشوم با سپاه شود هر کسی کشته در نیم راه
وگر پس روم عار مردانگی است اگر ایستم هم زدیوانه گی است
درین وسوسه بو د کز پیش و پس فتادند از غازیان چند کس
بناچار پس پس کشیده قدم بمانند رنجورده شیر دژم
بحال عموخان اکبر چودید (۱) بیا ریش با جمله اشکر رسید
بدشمن گزائی چو نقد از دها ستادند بر کین فشر دند پا
دو اشکر به شاهین و توپ وتفنگ بسی با هم از دور کردند جنگ
زجوش غضب توپ چون لب گشاد زبان تیغ را بر گشادن نداد
زا بر سیاه دخان برزمین فتاد آنچنان زا له آتشین
که از هم فروریخت چون بارو برگ زنخل سواران سر ودرع وترك
با حجار و اشجار شد شاخ شاخ زمین سربسر گشت چون سنگلاخ
ز آسیب شد هر سری بی سپر منکر آنکه بود از حیاتش سیر
ازان زلز له مثل دیوار ها فتادند از پای کهسارها
دلیران بمعیف از هنر های جنگ سمندار زجولانگری پای لنگ
یکی تن نجنبید از جای خویش نیاورد کس يك قدم پای پیش
بفرس ار کسی جنبشی تیز کرد زگوله روانی فتادی بگرد
دران دشت پر کین وجنگ و فساد همه روز از اول بامداد
بدینسان بشاهین وتوپ وتفنگ نمودند تا باز ده روز جنگ
(۱) خ . با حوال عم خوداکبر چودید .


(٤٤)

نبرد از هزیمت کسی پای پس
نه شب داشتند از شبیخون امان
در آخر هر بپشنگ پر خاشگر
بصدخشم و کین شد صف آرای چنگ
وزین سو هزبران کابلستان
دوال کمر بر میان بسته تنگ
برشته گریبان قضا و قدر
چنان شد ز شاهین و توپ و تفنگ
تو گفتی فتاد آسمان بر زمین
چنان بر جهان شعله برجست دود
چنان گشت از دود عالم سیاه
ز آواز سندان شکاف تفنگ
چنان بارش گوله شد بر زمین
سیه اژدر توپ لب بر کشاد
شده طائر روح برنا و پیر
شکسته شد از مهره هر هیکله
چنان مهره بازی شقرناله کرد
نهنگ تفنگ سیه اندرون
گرفتند چون گوله ها ارتفاع
از ان گوله ها گشت چون پنجره
تو گفتی قیامت شد انگیخته
در آمد بمردم اذا زلزله
همه خلق پرسان ز روی عجب
نه بر خصم فیروز شد هیچکس
نه در روز آسود گویی زمان
بچنگ آوری چست بسته کمر
خروشان و جوشان چو پیل و پلنگ
بخون خوردن دشمن جانستان
بدستور ماندند قائم به جنگ
به بستند اندر برشتن کمر
درنگا درنگ وزرنگا زرنگ
جهنم پدیدار شد از کمین
که گفتی زمین کان گوگرد بود
که خورشید بر چرخ گم کرد راه
شده پاره پاره دل خاره سنگ
که شد کوه و صحرا همه آهنین
زمردم بر آورد دود از نهاد
بچنگال خونریز شاهین اسیر
گهی مهره پشت و گاهی کله
که پر ژاله صحرای بنگاله کرد
فکنده بسی سر کشان سرنگون
بکفت آسمان را زمین الوداع
مشبک چه گردون چه کوه و دره
فلک سر بسر اختران ریخته
بیاد آمد از هیبت و ولوله
که این نیمروز است یا نیمشب

زده بر زمین شیشه نام و ننگ
ز لشکر گه اکبر نامجوی
در ان رزم کردند تقصیر جنگ
بسوی هزیمت نهادند روی


( ٤٠ )
با کبر در ان رزمکه پیش و پس
زمر دان نمی چند ماندند بس
همی سنگ دنبال شان تا خته
همه توپ وشا هین پس انداخته
د لیر انه میزد بپایی تفنگ
نمیداد فرصت همی کرد چنگ
بیفگند بسیار مر د ا ن بر ه
در آمد بـدنبال شان تا دره
یل کابلی افضل نا مد ا ر
ز دشمن همی دید این گیرو دا ر
ولیکن زتندی وتیزی وجوش
نگهداشت خود را بفرهنگ وهوش
چو دانست کاین صید آمدبدام
برآ و ر د شمشیر تیز از نیا م
نخستین بیامددوان چون تگرگ
بزد توپ اند از را توپ مر گ
پس آنکه ز پس راه دشمن گرفت
بشمشیر چون شیر کشتن گرفت
همیکشت و می کشت چون اژدها
نگشته کس ازتیغ تیزش ر هــا
یکی را برفتی گرفتی کمر
بر آوردی از زین زدی بر دگر
یکی را چنان گرز میزد بسر
که در هم شکستی زسر تا کمر
یکی را ز کف درربودی تفنگ
زدی باز پس یابسر یا به لنگ (۱)
یکی را همی بر د مقع زبر
بدان در کشیدی از و مغز سر
یکی تن بسیلی فگندی بروی (٢)
گر فته ببا زو به پیچیده مـوی
بر آ و ر د قر بان سر ساخته
چو سنگ فلاخن بینداخته
وزان سوی ا کبر دران رستخیز
دودل بود در فکر جنگ و گریز
یکی را سر از تن جدا ساختی
بدیگر کس از پا درانداختی (٣)
یکی را طپانچه چنان زدبجوش
که مغزش برون آمد از راه گوش
هزبر افگنی جا نگل نام او
بدو گفت ای سر ور نام جو
درنگ آر،مگریز نا کرده جنگ
مزن سنگ بر شیشهٔ نام و ننگ
(١) خ ، زدی پاتفنگ خودش بیدرنگ .
(٢) خ ، یکی را بسیلی فگندی بروی .
(٣) خ ، دگر راز پا اندر انداختی .


(٤٦)

ره سخت پیش است و دشمن زپس
بفرض محال ار بروز حیات
ولی پیش مردان بوقت عتاب
نکو گفت رستم که مردن بجنگ
چو پرسد چگوئی جواب پدر
باین مردی و گردی و جست و خیز
بکن گرم جولان چو مردان مرد
ازین گفتن آن پشت بر کرده شیر
بیکبا ر گی بار کی تیز کرد
در آمد بفوج عدو چون پلنگ
دو دستی رو آن تیغ راندن گرفت
چو اکبر بر آورد تیغ از میان
بلند آنچنان بانگ تکبیر شد
هنوزش بلب با نگ تکبیر بود
(۱)سپس خان جبا رو جبا ریان
همان لحظه شمس دلاور چو شیر (۲)
گرفتند در درۀ تنگ تنگ
دران آدمی زار چون مشت جو
چنان جوی خون شد روان در مصاف

نماند زما در جهان زنده کس
ازین ورطه باشد مقدر نجات
چگو ئیم از شر مساری جواب
بسی بهتر از زندگانی به ننگ
نظر دور تر کن ز ستی گذر
تو شیری نز یبد زشیران گریز
تك آور مخالف بر آور بگرد
شد افتاده با سی سوار دلیر
بجو لا نــگری گرم مهمیز کرد
نه پر وای ژوبین نه بیم از تفنگ
چپ و راست دشمن فگندن گرفت
کشاده به الله اکبر زبان
که در گوش من هم بکشمیر شد
که دشمن شد اندر ر کوع و سجود
نمو دند حمله چو شیر ژیان
رسیده به ششصد سوار دلیر
مخا لف به غربین و توپ وتفنگ
کشاورز مرگ آمد اندر درو
که تر شد بخون دامن کوه قاف

(۱) «١٢٥٣ ق » امیر دوست محمد خان برای مقابله با هری سنگه دو پسر خود
سردار محمد افضل خان و وزیر محمد اکبر خان غازی را به معیت برا در خویش نواب
عبدالجبار خان ( متولد در ۱۱۹۷ متوفی در ۱۲۷۰ ق ) بسوی پشاور فرستاد که برادرزاده
امیرموصوف سردار شمس الدینخان بن سردار درمحمد خان نیز با آنها بود . مطلب خان جبار همان
نواب جبار خان است .
(۲) : شمس مطلب از سردار شمس الدینخا ن است .


( ٤٧ )

دران رزم از بیم شمشیر تیز برادر نمود از برادر گریز
روان ساعد و ساق در خون ناب چو ماهی به فصل بهاران در آب
زیکسو کمان درقر نگاشترنگ دگر سود رنگا درنگ تفنگ
ز یکسو شکا شاك شمشیر بود دگر سو چکا چاك گرز وعمود
اگر تیغ از تن سری باز کرد سر نیزه بازش سر افراز کرد
چو ناوك بدل تا به پر می‌نشست نمودی به انسان که ماهی بشست
چو میر بخت خوابها زهر گونه تیر همیگفت جوشن زمی گوشه گیر
یل کا بلی اکبر شیر زاد زهردی بجنگ آوری داد داد
زتیغش چنان خون ببالا شد . که تروامن چرخ والا شده
سواری بزد نیزه بر اشقرش همان نیزه بگرفت وزد برسرش
چو شد کار بدخواه اول بساز بزد نیزه بازی دگر نیزه باز
زدش تیغ تا نیزه اش شد قلم ازان در گذشته دریدش شکم
سواری زپس زخم زد بر تنش شکسته شده نیزه برجوشنش (۱)
بدانگونه تیغش بگردن زده که خون خود اورا بگردن شده (۲)
دو مرد دلاور بر و تاختند بیکبار گی تیغش انداختند
بسکی تیغ بر تیغ و يك بر سپر گرفت و نشد زخم شان کارگر
بیاداش آن هر دو را تیغ زد بر سگی که خون موج برمیغ زد
بیامد دوان تند شیری دگر زده پوش وپو لاد هندی بسر
سلحشورو پرزور چون پیل مست بضر بین بزد بر سمندش نشست
پیاده شد آن شیر صید آزماي بزد نیزه افگند دشمن زپای
در آندم زمر دان کاری دو کس به پیش آمدندش دو پنهان زپس
مخالف شکن شیر کابل زمین نبود آگه از دشمنان پسین
(۱) خ : که بشکست از آن، تیغ بر جوشنش .
(۲) خ : بزد تیغ بر گردن وی چنان که خون از سرا پای او شد روان


( ٤٨ )

یکی گفتش از پس به پشتو زبان که هشدار ای سرور غازیان
دو تا دشمن دیگر اند از پست مبادا که رنجی رسد از کمت
از ان نکته آن سر ور شیر زاد سبك گردشی کرد چون گردباد
بیکبار بیچ آندو بدخواه پس (١) بیفکند در باز گشت آندو کس
کمندی فکنده سمندی گرفت بستدید چون دید اسبی شگفت
چو بروی بر آمد در آمد بجنگ زنا ورد نا ورد میکردم رنگ
زتیغش همان کس امان یافتی که در پیشش از پیش نشتافتی
بدیشکو ته جبار و شمس دلیر (٢) ز د ندی بشمشیر ها تند شیر
دلیران وشیران کابل زمین زهر سو بر آورده شمشیر کین
بد انان به دشمن در آویختند که طوفانی از خون بر انگیختند
سواران دران سیل نه سرشدند پیاده چو ماهی شنا ور شدند
نمایان چنان نیم سرها بخاك چو خر بوزه پخته و نیم چاك
وزان سو هری سنگ جنگی چو شیر بمردانگی چست ومست و دلیر
بسی کشت در حلقه کار زار بر آورد از شیر مردان دمار
بزد بر تنی تاز تیغش نخست نزد بر صفی تانه در هم شکست
در آخر قضا پیش اکبر رساند دلاور بپویش تکاور جهاند
پلنگ افکن کابلی چون هژبر بغر ید جو شید مانند ابر
بچا لشکری تیغ غازی گرفت به آن شیر شمشیر بازی گرفت
دو مرد مبارز ز هم بیخبر فتادند با هم به تیغ وتبر
چو شیر ژیان در هم آویختند بسی گرد هیجا بر انگیختند
تهی گشت تر کش زنیر و خدنگ سپر پاره از تیغ الماس رنگ
بریده سنان و دریده کمند روان خون زهر دو سوار و سمند
شده پاره پاره چه درع و چه خود هوا آبنوسی زگردو زد ود

(١) - خ : پس از سر و سنجش به پیش و به پس .
(٢) - مطلب از نواب جبار خان و سردار شمس الدین خان است .


(49)

میان عرق غرق طوفان فرس
نمانده فنی از فنون جدل
در آخر زد آن غازیء نامدار
بيك ضرب کاری فگندش بخاك
در ان مرگ انبوه کس را خبر
هزیران جنگی شده مست جنگ
نمودند رزمی که افراسیاب
ولیکن چو از چرخ یاری نبود
زبون آمدند انداران ترك تاز
پر از مردگان گشت ره یکسره
زخیبر گذر کرده ناچار سیل
چوزد ترك گردون بهنگام شام
زا نجم بیا ورد پنبه بدست
هزیران غازی بکشتند باز
ببستند زخم و بشستند دست

سواران گرفتار ضیق النفس
که با هم نکردند رد و بدل
بشمشیر بر دوش آن شهسوار
تنش پاره پاره ز ره چاك چاك
نگردید از مرگ آن نامور
بشمشیر و غریین وتوپ وتفنگ
ز گردان توران ندیده بخواب
زجنگ و دلیری و شیری چه سود
بناچار از جنگ گشتند باز
زخون سرخ شددشت و کوه ودره
روان بود زاب بقم رود نیل
درخشنده شمشیر خود در نیام
همه زخم روزانه خویش بست
نمودند کوتاه جنگ در از
بمنزلگۀ خویش هر کس نشست

هزیمت لشکریان هریسنگه بعد از کشته شدنش

دگر روز چون خسرو خاوری
ستاره شباشب گریزان شدند
دلیران کابل بصد عز و جاه
بفیروزی بخت و اقبال و جیش
زشادی دل هر کس آکنده بود
بدان دل که امروز کوشیم سخت
به امداد دادار فریاد رس
بیامد بشیری درامید دوان

علم برزد از مطلع خیبری
زجور فلك اشك ريزان شدند
نشستند در حلقۀ بارگاه
خوش و خرم و شاد و خندان به عیش
اگر زخم هم بود در خنده بود
ببازوی اقبال و نیروی بخت
نمانیم از دشمنان زنده کس
کشاده بشرح بشارت دهان


( ٦٠ )
که دی با فراوان سر ان سپاه هریسنک شد کشته در رزمگاه
کسانیکه رستند از ان رستخیز شبا شب نهادند رو در گریز
چو این ماجرا خان اکبر شنید ز آشفتگی لب بدندان گزید
که افسوس افتاده صیدی بچنگ بدر جست ورست از دهان نهنگ
ز حسرت بزانو بسی کوفت دست همیگفت با خود بکردار مست
دریغا که ماهی بشست آمده شد از دست بیرون بدست آمده
دریغا که دشمن شده گرم خیز برندی برست از دم تیغ تیز
چه بینید ای نامداران مین برآئید ای شهسواران من
که دنبال دشمن شتابان چو برق بتازیم و در خون بسازیم غرق
بدنبال شان سر چه صر صر نهیم بباد از سم باد پایان دهیم
هنر مند فرزانه جبار خان بدو گفت کای تند شیر ژیان
درشتی مکن نیست جای شتاب خرابی پدید آید از اضطراب
شنو تاچه گفته است پولا دوند که خصم گریزنده را ره مبند
چو دشمن هزیمت خورد در ستیز نباید بروبست راه گریز
نه بینی که چون شیر در رستخیز کند گربه را بسته راه گریز
چنان گربه آید خروشان به خشم کند شیر نر را به چنگال چشم
همان به که مانیم در انتظار بحکم امیر فلك اقتدار
به بینیم کز صلح و کین آوری چه فرمان رسد چون بود داوری
گر از باز ماندن شود حکم ساز نکو شد که خود مانده بودیم باز
وگر زانکه فرمان رسد جنگ وکین دگر ما همائیم و دشمن همین
همه نامداران مجلس پسند نمودند این نکته را ارجمند
همان لحظه کردند پیکی روان خرد مند و دانا و شیرین زبان
چو باد بهاری شتابان بشیر در آمد به بستان سرای امیر
بشرح بشارت زبان بر گشود سر آغاز آن از مبارک نمود
بشارت که شد نصرت غازیان ز دشمن بکس نا رسیده زیان


( ٥٩ )

بداندیش سرکش در آمد زیان بغیر وی اقبال کشور کشای
زفوج بد اندیش بد سی هزار بقتل آمدند اندران کار زار
بقدر هزاری ز جم غفیر زخوردو کلان شدشهادت پذیر
کنون غازیان زاضطراب جواب دورنگ انداندردرنگ وشتاب
امیر سرافراز یزدان پرست ازین نکته چون سرو برپای جست
دو گانه ادابهر شکرانه کرد روان برسر لاله در دانه کرد
سر افگنده بر داشت دست نیاز بگفت ای جهاندار کار ساز
ترا بنده کمتر بمن کهتر م باین کهتری کرده مهتر م
سرم از سر خاک برداشتی بگردون گردان بر افراشتی
بد اندیش ملك وزرو زور دست سپاه فراوان وخورده شکست
من و لشکر سست وفتح و ظفر نه ملك ونه مال ونه زور ونه زر
بر این هردو قدرت مسلم تراست کسی رانه یارای چون وچراست
ثنای ندارم سزاوار تو که آری ثنایت بود کار تو
سپاس تو گفتن چه امکان ماست تراشکر چندانکه شکرت سزاست
چو فارغ شد ازحمد وشکر زبان کشا داز کرم دست گوهر فشان
کف در فشانش چنان در فشاند که در سیم وزر خلق تاسر فشاند
چنان ترشد ازشرم جودش سحاب که ماننددریا دلش گشت آب
بکابل زمین بینوا ئی نماند یتیم وفقیر و گدا ئی نماند
که زرین کله همچو خیری نکرد چو لاله لباس امیری نکرد
زانعام عامش بهر کس رسید نصیبی بجز بنده مسکین حمید
بده ساقی آن چای شیری مرا که بخشد دلیری وشیر ی مرا
که تا فتح ملك سخن میکنم زنو تازه طبع کهن میکنم


( ٥٢ )

شنیدن رنجیت سنگ خبر کشته شدن هری سنگ وافسوس خوردن او
جهان جای اندوه و در دو غمست درین غمکده کم کسی خرم است
بیکی خنده صد گریه دارد بها مگر خنده کز گریه گردد رها
نه بینی که یکبار خندد سحاب چه مقدار میریزد از دیده آب
اگر عاقلی جاه هر گز مخواه نه بینی که تشبیه دارد بچاه
مگو عیش و شادی بملك است ومال که دل و منال است رنج و و بال
تأمل کن ای هوشمند حریف منال از چه رو مال دارد ردیف
که یعنی ز اندوه و خواری منال شوی در سر حال گریا بمال
چو بشجا بیان را رسید این خبر که لشکر به تیغ آمده سر بسر
پرا مدخروشی ز هر برزنی شد از سوك خود نوحه گر هر زنی
بگفتند با هم در بن گفتگو سپاهان همه وا کر و وا کرو
زمرگ هری سنگ و قتل سپاه بر نجید رنجیت و میکرد آه
زنر گس هم از غنچهٔ بر كمین چو شبنم بیفشاند اشك از جبين
همیگفت کای وای سرلشکری چنان تند شیری و کند آوری
فرا مرز من گیو و برزوی من فریبر زمن زور با زوی من
شده مفت ضایع درین کار زار چواز ناوك رستم اسفندیار
دریغ آن دلیری ومردانگی دریغ آن امیری وفر زانگی
چه بودی که تنها همان يك سوار همیزیست برجای چندین هزار
دریغ آن قوی دست دشمن فگن هز بر ژیان شیر لشکر شکن
چواو میر شمشير ولشکر پناه نه بینم دگر اندرین بارگاه
بدا بیگو نه افسوس بسیار خورد حق خدمتت بيك بيك می شمرد
درین روزها شاطری نیز گام سخن سنج و هشیار و شیرین کلام
رسیدش زکابل زمین بوسه داد به آئین خدمت بپا ایستاد
اشارت شد ش تا کشاید زبان پیام نهان آورد در بیان
چوا نمرد شاطر زبان باز کرد به آئین زیبا سخن ساز کرد

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) ب عبدالاحد و محمد میر ح حیدر علی ن نرجبعلی ناجم الیه شعبه تاریخ یوم ٦- ٣- ٢٨ ش مطبعهٔ عمومی کابل


( ٥٣ )

که فرمود فرمانده داد گر که ای محتشم سر ور نامور
در آداب شاهیست دان نخست همین را ستی وزبان درست
چو نبود بشه را ستی در کلام بر و باد دعوای شاهی حرام
بنزد يك من خصم دندان شکن بسی بهتر از یار پیمان شکن
کژت راست کفتن نیاید گران و فائیست در عهد پنجابیان
بمیثاق و عهدند بسیار سست به پیمان شکستن دلیرند و چست
ازین پیش با ما که بودی بجنگ دریدیم ها مون بریدیم سنگ
بگواز کجا با تو تفنگ آمدیم زفریای کم کی بجنگ آمدیم ؟.
تو چندان کجا تیغ برداشتی که ما جان ببر دیم از آشتی
تو بگریختی چند بار از برم برفتی به نیرنگ وصلح از برم
پس از آشتی باز آئی بجنگ نه آن را شتاب و نه این را درنگ
مر ابسته عهد و پیمان کنی که خود از پی جنگ سامان کنی
تو یکسو نشینی به نیرنگ ورنگ نهان میفر ستی دگر کس بجنگ
و گرنه چه یا را که آید هری بکابل زمین بهر جنگ آوری
کنون آن هز بر نبرد آزمای فتاد از سر تیغ اکبر زیپای
سواران من همچو شیر دژی به جوشند در درهٔ خیبری
بگو تاچه خواهی ز صلح و نبرد که تا کار خواهم بدانگونه کرد
بدو گفت رنجیت کز ما بگوی که ای نامور کرد پر خاشجوی
هری سنگ سردار فیروز جنگ بجنگ آوری داشت خوی پلنگ
بهر جا که میخواست می تاختی به بی وابکی کار ها ساختی
ز ما بود از روی فرمانبری ولیکن نه در جنگ و کین گستری
نه پر سید از ما زروی غرور نمود اینچنین بازی از عقل دور
شمرد اینچنین بازی سرسری که تا داد خود سر در ان سرسری
اگر من بجنگش فرستاد می زخود هم کسی همر هش داد می
چنان شیر مفت اندران کارزار نمیشد بگردان کابل شکار


( ٥٤ )

کنون خودفروشی سزاوار تست بکن زانکه بازار بازار تست
شود چون نه با در بروتت زیاد که ریش مخناث بدستقت فتاد
همی خواستم تا ببندم كمر نمایم به آن فاق زیر وز بر (۱)
برا نم سپه همجو سیلاب تیز بر آرم زکابل زمین رستخیز
ولی چون شما را خطائی نبود بجنگ از شما ابتدائی نبود
نشاندم زقاب آتش خشم وتاب فکندم زکف تیغ قهر وعقاب
بماندم بدستور عهد قدیم بمیثاق و پیمان خود مستقیم
مشو بد گمان طعنه زبانسان مزن که پنجا بیا ند پیمان شکن
زجمله کسان در وفا بر تریم زسر بگذ ریم از وفا نگذ ریم
چواین ما جرا میر کابل شنید بفرمود تا قاصدی در دوید
همان پهلوانان گردن فراز ز خیبر به كابل بیا ورد باز
چور خسار شان دید گردید شاد جگر گوشه ها را برخ بوسه داد
همان خان جبار عالی محل چو جان تنگ بگرفت اندر بغل
بهر سرزور داد بخشایشی زسر کرد در پایه افزایشی
چو نوبت به انعام حاجی رسید بر آشفت وا برو بهم در کشید
زبان آتشین کردورخ بر فروخت تو گفتی بيك شعله عالم بسوخت
زفرط غضب رعشه برتن گرفت سخنهای پرشور گفتن گرفت
که ای از خدا روی بر تافته زا بلیس بئس القرین یافته
چه سودا ز مسلمانی ظاهری چه حاصل ازین کلمه گو کافری(۲)
بکف سبحه زاسارت اندر بغل چه خیزد ترا زین دغا و دغل
ببازی جوی چند دا دت هری بد نبا ل جو نباختی از خری
(۱) خ کنم صحن آفاق زیر وزیر
(۲) خ ـ که باطن تو همدست با کافری


(٠٠)

روا داشتی خون بها در همی
بدگر گان دهی یوسفی چندمن
چه کردم که بر قصد سر کوبیم
میا دیگر ای بد نمك بيش من
ازین سرزمین چون نحوست گریز
چوزینسان بسی آتش از دل فشاند
ازان سرزمین رفت در قندهار
کهن دل نگهداشت آن حیله گر
بيا ساقی آمد بو-ا دم شباب
بیارای بزمی که تا من دگر
ز سر تازه عهد جوانی کنم

سقائی بکشتن دهی عا لمى
ببخشی بزاغان جگر بند من
روا داشتی حزن يعقوب بيم
ميفشان نمك باز بر ريش من
سرت ورنه بر دارم از تیغ تیز
بخواری زدر گاه خویشش براند
زنو یافت پیش کهندل قرار
نکر ده بسوی سر شتش نظر
بده ساغر، پر ز لعل مذاب
جوان بازگردم به پیرا نه سر
تماشای باغ معانی کنم (۱)

در بیان عقد نکاح اکبر خان با دختر غلام محمد خان (۲)

خوشا دلکشا روزگار شباب
جوانی به از شاهی و سروریست
چه مقبل کسی کش بود در کنار
نهد جمله اسباب شادی به پیش
دمی جای گـلـگـون بود نوش او
شنیدم ز دانشوران گزین
که چون فتح کرد اکبر چیره دست
بطفلی دلیری چه سهراب کرد

كه وقتی منش دیده بودم بخواب
جوانی به از ملك اسکندریست
بتى نازنین لعبتی گلعذار
بروز جوانی دهد دادعیش (۳)
کهی یار گلرخ در آغوش او
مقیمان غزنين و كابل زمين
بشمشير فوج مخالف شکست
چنان جنگ با فوج پنجاب کرد

(۱) خ تماشا گـل کامرانی کنم .
(۲) غلام محمد خان پسر وزیر شاه ولیخان اشرف الوزرای با میزائی است ، که شرح
حال مفصل آنها را در الحاقات اکبر نامه ، جائیکه بصورت کتاب جداگانه نشر میشود،
ملاحظه خواهند فرمود .
(۳) بجهد گل از گلشن کام خویش


( ٥٦ )

بمردانگی گشت نامش سمر چو رستم شد اندرجهان مشتهر
چو فصل بهار شبابش رسید زباغ رخش سبزه خط دمید
مجدول شد از خط بیاض جمال زشب یافته ماه حسنش کمال
بفرهنگ و دانش بغایت رسید بعرفان بحد نهایت رسید
فروزان زسیمای او نوربخت بشایستگی قابل تاج و تخت
جهانی نظر داشت برروی او زهر گوشه چشمها سوی او
بوجه جمیل و صلاح و تمیز بچشم پدر شد چویوسف عزیز
همی خواست تا نازنین لعبتی بتی زهره رخسار ومه طلعتی
بخواهد پی آنکه تازین نگار قرار دلش می پذیرد قرار (۱)
زپا میزئیم ای عالی مقام غلام محمد بکی بود نام
ز اولاد مختار خان وزیر بمال و منال و حشم بی نظیر
یکی دختری داشت خورشید چهر خجل پیش حسنش شده ماه و مهر
جهانی شده فتنه آن پری خریدار حسنش مه و مشتری
پریچهره دختی چه دختی که حور شده پیش او معترف در قصور
چوخورشید رویش بخوبی تمام چه مه صیت حسنش شده تا بشام
شده کشور هند مك حبش بتاراج هندوی خال لبش
ز لعلش دل کان یاقوت تنگ بدخشانیانرا از و سر بسنگ
پدر خواستی کان گرامی گهر بلند افسری را کند تاج سر
بهر گوشه در جمله اعیان شهر نظر کرد بر نامداران دهر
بشچمش کسی از مردم دیده در ز مردم جز اکبر نیامد دگر
طلب خواستی تاشود خواستگار ولی مهر لب می شدش ننگ وعار
که در داب و آداب ارباب نام ازینسو بود خواستگاری حرام
دل خان اکبر هم اندر نهان هوس داشت آن حور باغ جنان
که اوصاف زلف سیه پوش او رسید از چپ و راست در گوش او

(۱) ك ـ بخواهد برایش که تازان نگار قرار دل او پذیرد قرار


( ٥٧ )

بهر گوشه بیمار چشماش دید شده مردم از تیغ نازش شهید
ازین ماجرا شمه در نهفت کسی با امیر جهاندار گفت
سماعش شده متفق با هوس پی خواستگاری فرستاد کس
میانجی همین کز زبان بر کشید از انسو جواب مبارك شنید
نه بحثی و تقریری اندر بیان نه تاخیر و تمهیل اندر میان
دو خواهند، چون دل بسو داد هند کجا کار موقوف فردا نهند
برین گفتگو گشت ختم کلام که فردا امیر بلند احتشام
چو باد صبا رو به گلشن کند به گلزار شاهی نشیمن کند
برسم عروسی به صحن چمن کنند ما بزرگان شهر انجمن
سلیمان گر از نزل موری ملول نگردد کند هر چه باشد قبول
ضیه قت لهم نام رجل الجراد (۱) بصد عذر خواهم به پیشش نهاد
بعهد مد شوم در سخن متفق (٢) كه من قاتله اللحم نال المرق
چو گفتار شیرین پور وزیر میانجی بیان کرد پیش امیر
چو خورشید رخشنده بر اوج ماه بر افگند از شادمانی کلاه
وزان جانب آن نامور میزبان گشاده در گنجهای نهان
فشانده زر و سیم ولعل و گهر نشانده بهر کار صد کارگر
بفرمود تا کارداران پگاه رسانند خرگاه را سر به ماه
به صحن چمن فرش دیبا کنند همه کار مطبوع و زیبا کنند
بد انگونه انواع نعمت پزند که از رشك كشمیریان لب گزند
برسم عروسی عروسان همه نشینند در عشرت و زمزمه
زخون حنا كف نگارین کنند زنان در شفق جای پروین کنند
سحر که چو فراش چرخ بلند بخویش اطلس سبزه دیر فگند
زمین را بساطی زکافور تر بگسترد یعنی که نور سحر

(۱) یعنی پای ملخ .
(۲) کسی را که گوشت در دست نمی آید بشور با میرسد .


(٥٨)

صبابیشتر روبه گلزار کرد بدست خنك غنچه بیدار کرد
چنان قطرة شبنم ازهر کنار بدور لب غنچه ها آشکار
که پیدا شود قطرة شیر ناب زکنج لب طفلك نیمخواب
چنان دیده نرگس پر خمار سیه مست و مخمور چون چشم یار
که از شبنم افشانده بر دیده آب زچشمش نشد مستی نیمخواب
بسبزه زمین سبز چون آسمان زشبنم بران گشته انجم عیان
کند دیدن سبزه روشن بصر از ان داشت بر سبزه نرگس نظر
پیاده کل و لالة بی سوار ببازی زتحريك باد بهار
بر اسکی نمودند جنگی عجب که زد خنده ها غنچه در زیر لب
چنان نرمی و نازکی داشت خار ز تاثیر لطف نسیم بهار
که از رشک آن کل گریبان درید سمن را بدل خار غیرت خلید
زهی بد زبان کوته اندیش خام که میگفت خود را گل خار نام
زرشك کل و نرگس اندر نهان همیکرد سنبل به سوسن بیان
که نبود بنرگس چرا این خمار که سیم و زرش دارد اندر کنار
گل سرخ دانی که احمر چراست که زر دارد و نشه زر بلاست
بهمدستی خیری و یا سمن چنان خیری زرد اندر چمن
نمایان که در کردن دلبری بود از زر آویزه زیوری
سر از خاك چون سنبل نو زده دم نسبت زلف کافر زده
چو این نسبت کفر سوسن شنید شد از بس غضب سبز خنجر کشید
چنان سبزه دلکش که دیدن بران اثر دادی از خوردن ز عفران
جگر تازه میکرد گلهای نار که میداد پیغام پستان یار
بنام ایزد آرا سته گلشنی بهر کوشه اش چشمه رو شنی
روان آب حیوان درانهار او بيكدست بشگفته اشجار او
نه ماهی دران غیر اردی بهشت نه بادی وزان جز نسیم بهشت


( ٥٩ )

درختان او سر کشیده به اوج سراینده مرغان در فوج فوج
شده بلبل مست شیدای گل فتاد از سر شاخ در پای گل
چنان دختر صوفی آمد به وجد که مجنون سرمست بر کوه نجد
ترنم کنان فاخته با تدرو زده چنگ در جیب و دامان سرو
ز اشکش شده تاك طاق سپهر شده سایه پرورد او ماه مهر
چنارش چنان زد خزانرا بدست کزان تا بنه مه ز جابر نخست
همیگفت طوبی چه نسبت مراست بسرو ش سفیدار گفتا که راست
به نخلش زده همسری سدره لاف شد از بید حاشا که حاشا خلاف
نمایان چنان سدره زیر چنار که در زیر نخلی درخت کنار
درخت ترنجش بدان بازو برك که شادی شد از سایه اش شادمرگ
لب حوض و سرچشمه جویبار زمرد و مرنب به نقش و نگار
اگر چشمه هایش بدیدی بخواب دل حوض کوثر همیگشت آب
اگر بر لب چشمه ز آب حیات کسی لب کشادی بشرح وصفات
ز غیرت چو دریا زدی چشمه جوش همیگفت ماهی که ماهی خموش
چنان آب چین دار از آبشار نمودی زلعب نسیم بهار
که جوهر بر آئینه پر صفا و یا چین ناز از جبین هوا
تو گفتی که نور لباسی ز آب همیریخت از چشمه آفتاب
چنان آب فواره شد سر بلند برانداخت بر اوج گردون کمند
که زهره به آب زمین شست روی روان گشت از کهکشان آب جوی
شدی آب روشن بلند آنچنان که مضمون عالی ز طبع روان
دران روز بر سبزه زار عجیب بگسترد فراش فرش غریب
چه از سندس و مخمل و پرنیان چه از اطلس سبز چون آسمان
سر فرش استبرق و مخملی ز صندل بپا کرده صندلی


( ٦٠ )

امیر بزرگ اکبر نيك كيش
قد آن سهی سرو نوخاسته
بیاراست زانسان زسر تا قدم
چنان یافت آن تازه گلبرگ تر
که گفتی مگر ماه تابانست این

مقیمان شهر ی سر بسام ودر
چنان نا ز نینان کابل همه
که زهره بچرخ از نوائی سر ود
روان شد امیر فریدون حشم
به صحرا و در باند از پس نشار
بزر گان نشستند در انجمن
بزرگان باسپز نجی سر بسر
زيكسو امیران والا گهر
کنیزان دوشیزه چون سروناز
چو غنچه کمر بسته چون گل بپای
چو مجلس شد آراسته میزبان
فرو زنده ابر یقی از زر ناب
بدست د کر طشتی ازسیم خام
چو شد دستها پاك آورد خوان
چه نان کانچنان نان ندید است کس
چه نان بزر گ عديم المثال
چه یراق و گرده چه نان سفید
خطائی وبا دا مى و روغنی
چپاتی و آ بي وكاك و فطير
کما چی و خشکای و قتلمه
(۱) ح : که گفتی همینست ماه فلك

طلب کرد و بنشاند پهلوی خویش
به آرایش شاهی آراسته
که شرحش نمی آید اندر ر قم
بزیور کری رنگ و آب د کر
فرشته است یا ماه کنعانست این (١)

نشادند مطرب فشاندند زر
نشستند در عشرت وزمزمه
بیامد باوج سپهر کبود
بیاغ نهس باسپاه وخدم
پرازسیم دامان وجیب و کنار
با ندازه پایه خویشتن
بپیمان پرستی به بسته کمر
دگر سو غلا مان زرین کمر
ب قامت قصیر و به کاکل دراز
ز نا ز وا دا دابر جانفزای
بفر مود و آور د سالار خوان
د ر خشان تراز چشمه آفتاب
فروزا نتر از طشت ماه تمام
چو خوان فلك پرزا قسام نان
مگر گرده ماه و خور شید بس
چه تفتان و سنبوسه وشیر مال
همه چرب و شیرین چو شهره، بد
پسند شهان دلفر يب غنی
لوا سه بسی نرم تر از حر ير
کلو چه ز اقسام آن مرجمه
ويا ماه کنعان بود يا ملك


(61)

پس آنکه بیاورد حلوای نغز
چه حلوائی بیضه‌ئی و زردکی
ترنجی وحلوای سوها نبـه
چه حلوای قرکبی چه حلوای گل
چو از بوی حلوا شده تر دماغ
رسیدند صاحب کمالان به بست (2)
پلاوی مرصع بصد گونه زیـب
معنبر بر سرش طرة مشکبـار
مطنجن چور خسار شیرین که کرد
اناری ونارنجی وشـکری
سماقی ولیموئی ونـرگی
زرشکی ز مشکی دلاویـزتـر
بپو لاوسرخ اندر ان بـزمگـاه
تو گفتی که در سنبل و لاله زار
بوراوی وقادر مـه وفلفلـی
شد از رشته پولا و افـروختـه
چو پولاو سـاده بـرابـر شـد
زدمیخت و شش رنگه و کوفته
همی گفت بخنی بـه حلوای ماست
کباب از توابـل بـه چـرخ بلند (3)
که مـه بـرفـلك گفت بـا آفتاب
بچرخ آمده چـرخ نیلـوفری

که از بوی آن عقل شد تازه مغز
چه حلوا ئی خائونـی و پشمکی
دگـر شنبلیـدی وریحانـیـه
که افزاید از دیدنش عقل کل
شگفته دل باغ هم باغ بـاغ (1)
گـرفنه پلاو جمالـی بـدسـت
بیـاراسـتـه چـون رخ دلفریب
بیفتاد گویـنـد از ان طـره وار
فراق و غم عـشـق پرویـز بـرد
هوس کـرده آشـفـتـه از دلبری
زجابـرده میل دل هـرکـسی
قبولی از ان عـشرت انگیـز تـر
چپ و راسـت پولا و سبز و سیاه
گـل ارغوانی شده اسـت آشکـار
بیفگند اندیشه درهـر دلـی
گریبان وچـاك طمع دو ختـه
بخـشـکـه ز شرمنـدگـی تر شده
شـده اشتهـا مست و افروختـه
که این دیگـران را چـه نسبت بمـاست
چنان روح پـرور شـعیمـی فگند
که مـی آیـدم بـوی شـامـی کـبـاب
زذوق فرح بخـش نـیـلـوفـری

(1) شگفته و باغ باغ يك مقصد اسـت چنـین به شـرح دل بـاغ گـردیـده هـم بـاغ بـاغ (2) نسخه
د - رسیدند صـاحب جـمـالان مسـت (3) توابـل - بـمعـنی مـصـالـح دیـگکـه مـشـهـور مـصـالـیـح


(٦٢)

چو پرواز مرغ مسمن شد ه	بهشت از شمیمی مثمن شده
بر افلاک شد بوی ماهی کباب	شد از آتش رشک ماهی کباب
زرشك برانی خجل قیمه شد	دل قرمه را هم دو صد نیمه شد
ز انواع قلیه که در پیش داشت	چه گویم که از حد و عد بیش داشت
چه از قلیه انبه و خنجکی	سماق وربواش وزردکی
چه از قلیه غوره و لیموئی	مفرح بخوش طعمی و نیکوئی
بسی خیره شد دیده مجلسی	چو نرگس سوی قلیه نرگسی
چنان نور قلیه بر افروخت باغ	که روشن شده هر گلی چون چراغ
به آچار های گرامی بسی	که دیده بود دیدۀ کم کسی
چه از ناشپاتی و سیب و بهی	که تن را توان بخشد وفربهی
چه از انبه و کشمش و تر بزه	چه از خنجک ولیموی خوشمزه
چه آچار خاص گل آمله	چه از ادرك وكیله و کلمکله
چه نقل آرم از نقلهاى دگر	که شرحش نگنجد درین مختصر
چو اهل بهشت آنچه دل خواسته	بخور دند زان خوان آراسته
ز انواع خوردن چو شستند دست	با ئین خود هر کسی بر نشست
بر آورد خوان ناظر تیز هوش	در آورد چای معطر بجوش
چه گویم ازان آب نوشین صفات	که قدحش بود مدح آب حیات
خطا ئی نژادی که اهل صواب	زيك بوسه اش شب نسازند خواب
ظهوری مگر چای نا دیده بود	کزان وصف رز را به پیچیده بود (۱)
مس از عشق این باده ها در گداخت	که تا خویش را ظرف این باده ساخت
چوزین آب خوشتر ز آب حیات	شد آگه ز روی لطافت نبات
چنان عقد مهرش بدل تازه بست	که دارد بد ورشته هرجا که هست
بدو دار چینی چنان گشت دوست	که از تاب مهرش شده خشك پوست

(۱) خ - که در مدحت باده پیچیده بود


(٦٣)
دل قافله (۱) زان پر از مشك شد
که در بند سو دای او خشك شد
گل از بوی او خرد صد گو نه جوش
برنگی رسید اندران آب نوش
رخ سبز بخنان ازان چای سبز (۲)
شده سرخ از با دهٔ چای سبز
از ین با دهٔ خوشگوا ر و شگفت
حرام است اگر نام می کس گرفت
گهی چای شیری نمو دند نوش
که از چای مغلی شده تازه هوش (٣)
چو آن گردش جام دیدن گرفت
لب خویش را جم گزیدن گرفت
چو از خورد ن این شراب طهور
بیفزود عیش ونشاط و سرور
مغنی بملکیر ی چنگ ساخت
بسیر مقامات آهنگ ساخت
تو گفتی که با بربط وچنگ وعود
مگر داد بر یا د مستان درود
که ساز سیه مست در انجمن
ز شادی نگنجید در پیر هن
سه تازن (٤) سه تارا بمالید گوش
بقصد دلا ساگر فتش بدوش
مغنی چو مضراب بر تار زد ....
ز مستی صبا سر بدیوا ر زد
باهنگ عشرت تو ا بر کشید
بصو تیسکه مرغ ازهوا در کشید
بسوزی نوا بر کشید از عراق
که گل سوز بلبل گرفت از فراق
بدو خوشنو ایان بستان تمام
غزلخوان و بر شعبه کرده مقام
شده بلبل از نغمهٔ دلکشای
بر آهنگ عشق دستان سرای
هزار از صنو بر بر آهنگ راست
چنان نغمه کرد موزون و راست
که طوطی ز شیرینیش لب گزید
خر و شید و سبزك قبا بر در ید
چو دم از اوای مجاوات زد (ه)
طرب سر باوج سما وات زد
چو از نیمر وزفلك نيمروز (٦)
شد آهنگ برداشت از نیمروز
چنان خوش ندائی زشهنا ز کرد
که از رشتهٔ جان گره باز کرد
(۱) قافله ـ هیل (۲) خ ـ رخ سبز بغتان چومبنای سبز (۳) زچای مغلی گهی تازه هوش خ
(٤) سه تا ـ مخفف سه تار بمعنی طنبور ونام لحنی است از موسیقی
(٥) معنی مجاوات فهمیده نشد شاید مجازات بوده باشد جمع مجاز که نام پردهٔ از موسیقی
است واز سهو کاتبان مجاوات شده باشد .
(٦) خ ـ ز آهنگ وسونش بلا و بپوشك برقص آمد مزهره اندر فلك


(٦٤)

چو گوهر ز لحن بهاری بسفت چو گلزار دلهای مردم شگفت
چنان خورفتاد ازسرود به گاه تو گوئی که دیگر نخیزد بگاه
چو آهنگ از لحن گبری ز ده چوهندوی شب چرخ کبر از ده (۱)
چو پرویز آن عیش شیرین بدید سرودی بدانسان بگوشش رسید
سه تاری که بد بار بد را بدست دو دستی بفرق نکیسا شکست
ز تعریف آن بزم عشرت سرشت چه گویم که نبود مگر در بهشت
چوشد مجلس عیش و عشرت تمام شده دور او ختم بردور جام

نشاندند آنماه برج جمال بمهد مزین چو مهد هلال
فشاندند بروی چوباران گهر نقود نفیس و عقود درر
رساندند آن رشک حور و پری چو ناهید در خانه مشتری
تو گوئی مه آمد زبرجی برج درخشنده لعلی زدرجی بدرج
چو مانند لیلی عروس جهان شد اندر سیه خیمه شب نهان
برون آمد از مهد مشرق قمر عروسانه شد برفلك جلوه گر
سر کرسی آبنوسی نشست زمین و زمان حله نور بست
طبایع زجا برد معجون خواب زمستی اثر داد افیون خواب
شه ملك تن درحریم دماغ زده کله (۲) خواب بهر فراغ
بخلوتگه خویش هر کس نشست در از آمد و رفت اغیار بست
بت سیمتن اکبر مه عذار شگفته جبین تر زخرم بهار
تبختر کنان همچوطاؤس مست شگفته چو گل دسته گل بدست
در آمد به خلوتگه راز خویش نظر کرد بریار طناز خویش
بتی دید چون سرو آراسته رخش خوشتر از ماه ناکاسته
یوسف بقدان هرسخن سنج فرد بوجه حسن هرسرا با که کرد

(۱) نیمروز بمعنای وقت چاشت و نام پرده از موسیقی و نام ملك از سیستان نیمروز اول مصرع اول جانشین سهو کاتبان است زیرا معانی نمیدهد مصرع اول باید چنین می بود ع ـ چو از آفتاب فلك نیمروز (۲) کله بكسر كاف وتشديد لام مفتوح خیمه وسرا پرده


(٦٥)

سراپا اگر دو سرا پای او
کفم کوته آید ز بالای او
بدان سر که دارد سر همسری
چسان وصف آن سر کنم سرسری
زتاج کرامت چو آن سروناز
نمودند روز ازل سرفراز
سپردند سر بسته گنج جمال
رخش را برو کرده مهری زخال
بفرق سرش موی چون مشک ناب
شب تیره بر تارك آفتاب
جبینش درخشان تر از روی ماه
شب زلفش از روز دشمن سیاه
چپ وراست بستی به ارباب هوش
زپیچان کمند یکه بودش بدوش
رخش نور و آن کاکل مشکبو
چو بسم الهی بود پیچان برو
دو گیسوش همزلف سنبل شده
بخوبی رخش چهره با گل شده (١)
بخالش شود خال مشک ختن
بمشک خطا چین زلف ختن (٢)
چوخال رخ حور باشد محال
ولی گفت رضوان بود خال خال
عیان در دو ظلمات زلف دوقنا
دو گوشش دو گرداب آب بقا (٣)
جبینش در ابرو چنان در نظر
نمودی که اندر هلالی قمر
پذیرفته در قوس مه ارتفاع
بر آورده خورشید تحت الشعاع
نه ابرو که رخسارش از خشم و تاب
بر آورده شمشیر بر آفتاب
رخش مصحفی در سر آغاز آن
دو ابرو وبینی و زلف و دهان
رسیده بحد الف لام میم
فرازش دومد الف لام میم
زهی چشم جادو که از يك نظر
به هاروتیان کرده سحرش اثر
بهر گوشه آن ترك مژگان دراز
بسی مردم افگند از تیر ناز
مگر بینی آن پریچهره دید
از ابرو الف خط بینی کشید

(١) خ ـ مقابل رخش یارخ گل شد.
(٢) ختن ـ بفتحتین بمعنی داماد
(٣) بعد از ین بیت در نسخه ـ د ـ این بیت است:

بنا گوش را در شده زیر گوش
پدیدار انگیز تاراج هوش


(٦٦)

رخ از حلقة بينيش در نظر نمودی چو در هاله تابان قمر (۱)
م دهانش عدم بود آن به که هیچ نگویم که تعریف هیچست هیچ
خ نماینده از لعل خندان او زیان بود در عقد دندان او
چو آن تازه گلبرک کز هر کنار ز شبنم بود قطره ها آشکار
لب او نگین سلیمان حسن در خشان چو لعل بدخشان حسن
نمک خوانمش ، گر نمک تر شود و گر قند و شکر مکرر شود
سخنهای شیرینش اندر نبات که ترکیب دارد، به آب حیات
زنخدانش از چشمه آفتاب چکیده است گوئی یکی قطره آب
ندانم چه سیب پر آشوب بود که عشاق را درد دل می فزود
گر از دیدن گردنش شرمسار نگشتند در بیشه و مرغزار
چرا آهوان در چرا سر خمند چو دیوانه صحرا به صحرا رمند
مگر صافی گردنش کرده یاد گزان رو صراحی بگردن فتاد
دم نسبت او زدن خواست قاز بشهر بزد گردنش جره باز
فرو بردن دم ز حلقش بقو و نمودی بدانسان که تار از بلور
به وصف برو دوش او در ضمیر چو می آیدم معنی دلپذیر
چنان گیرش تنگ اندر کنار کز آغوش نگذاردش زینهار
چو صدرش به صدر لطافت نشست بتاراج خوبان بر آورد دست
زهر سینه گوی لطافت ربود که بر سینه بر شکل پستانش بود
اگر لیمویی داشتی در انار نمیداد درد جگر ز بنهار
ندانم میانش کجا دیده ور که از رشک شد زنده پنهان بگور
چو صانع به كلك بدايع نکار بدینسان صنایع نمود آشکار
در آندم که کلکش قد او کشید رسیده بجای کمر مو کشید
شعورم چودر راه وصف شكم زد از پای نازك خيالی قدم
ز فرط ملایمت (۲) بلرزید دست زدش برکمر زان بموئی برست

(۱) خ - نمودی که هاله به تابان قمر - (۲) ملایمت - تاپاتی ونرمی


(٦٧)

بگیسو که بودش زدامان شده سرین فی المثل کوهماران شده
کرم در سراپای آن دلستان نمیشد ادب مهر درج دهان
بران بود طبعم کز الماس فکر کنم سفته در مضامین بکر
چو اینجا مجال سخن تنگ دید یوسف قدم سر بزا نو کشید
صفائی بزانوی او داد دست که آئینه پیشش بزانو نشست
زهی ساق گوئی یکی لمع نو ر مجسم شداز شعله کوه طور
ازان نور ایزد ستونی فراشت بران خانه حسن برپای داشت
بعدل هوس در تمنای او چو یازیب دل بسته بر پای او
مذبذب دراندیشه بین بین گفتا در که رو آرد این کعبتین
زیپایش که در دیده ها داشت جای شده عاشقانرا قیا مت بپا ی
چنان بود نا زك کف پای او که برگ گلی گرشدی جای او
رگ گل بران نقش مسطر زدی زشبنم دران آبله سر زدی
حنا راچو پابوس او داددست بدستاخی آورد دستش بد ست
برنگی ز رنگینیش مست شد که از پا در افتاد و از دست شد
چوآن نخل سیمین زباغ جمال برافراخت قامت صنو بر مثال
بتاراج دلها بر آورد دست زهی زور بازو که یکدل نر ست
هران کف که ازخون دل تر بود کجا راحت از وی میسر بود
بیکد یدن آن حو رباغ بهشت ربوده دل آن بهشتی سر شت
چو چشم از تمشای خود سیر شد دلش گفت تاکی نظر د یر شد
کمر بر کشاد وقبا بر کشید الف همچوجان راست در بر کشید
ندیده سویش آن سمنبر بنا ز مگر که گه از دیده نیم باز
ازان تازه گلشن چو گلچین شدی به پیشانیش صورت چین شدی
چو بر دش سر ز لف او هوش دل بنا گوش او گفت در گوش دل