( ١٤٤ )

بيا ساقی از آتش چای ناب  بکن ساغری گرم چون آفتاب
که سازم کنون گرم بازار جنگ  کنم غارت کنجدان فرنگ

کشته شدن برنس وغارت شدن خزینه فرنگیان وجوش عوام بر فوج فرنگی

بدی میکند هر که کردار خویش  سرانجام کارش بدآید به پیش
چه خوش گفته است آن نکو کارمرد  کم آزار بیند ، کم آز ار مرد
چو جوئی نکو تخم نیکی بپاش  بخو دنيك خواهی بکس بد مباش
بود خوش نما تخم بد وقت کشت  ولی بر دهد عاقبت ليك ز شت
خوانین کابل چو نزديك شاه  بدیدند بسیار اندك سپاه
محمد زمان گفت با یاوران  که ای هوشیاران و نام آوران
ملك كم سپه لانه جنگی است مست  ترنم نیوش وصراحی بدست
نشسته است برنس به عجب تمام  از ین به دگر وقت باشد کدام
زمان دیر شد جای تاخیر نیست  تحمل کز ید ن زتد بیر نیست
مبادا که خر گوش آ گه شود  شکارا ز کف ووقت بیگه شود
بتازيد بر برنس بد گهر  بسازید کارش بوقت سحر
ز تیغش بپاشید بر چهره آب  که تا شوید از چشم او کحل خواب
بايجاب حرف سلاحی که بست  خوانین نهادند بر سینه دست
بقصد شبیخون شب چون خروس  سحر گه ز پرده فرو کوفت کوس
محمد امین خان و عبدالسلام  سوم خان اسکندر نیکنام
دگر خان عبد الله نر ء شیر  بجمع اچکز الیسان دلیر
روان در زمان با سه صد کس شدند  سوی مسند خاص برنس شدند
چو آنجا رسیدند در ء بند بود  نه در بلکه بد خواه در بند بود
وزیر ملك خان عثمان بنام  که اکثر بشب کردی آنجا مقام
بیامد ببالین برنس فراز  بنرمی برآوردش ازخواب ناز
بدو گفت برخیز وبگریز تیز  که شد گرم بازار جنگ و ستیز


( ١٤٥ )
چندان موج زن سیل لشکر شد است که گوئی جهانی بهم برشد است
همه حلقه بسته بدر میزند بچستی د و دستی قپر میزند
چو یونس شنید این خبر تند شد چو شمشیر ا و طبع ا و کند شد
ترش کرد پیشانی از خشم و تاب چوطفلی که آشفته خیزد زخواب
به تندیش گفت ای پریشان سخن چه جك میزنی خاك اندر دهن
کرا زورو زهره که از خشم و تاب ز جرات کشد تیغ بر آفتاب
کجا دست افغان پذیر د قرار که تیغ آورد در کف رعشه دار
خیال پر یشان فرا هم کنی جهانی پر یشان و در هم کنی
نترسیدی از تلخی چین من (١) که بردی زسر خواب شیرین من
باین عقل میخواندت شه وزیر بروراه افلاس خود پیش گیر
بدر گاه شاهان ذوالاقتدار چوتویی ادب ژاژ خارا چه کار
ازین پس ترا پیش من بارنیست مرا با چو تو مفتری کار نیست
درین گفتگو باز شخص دگر بسرعت شتابان در آمد ز در
بگفتش که برخیز زین رستخیز مکن گر توانی گریزا گریز
رسید است اينك اجل زیر در تو مخمور بخفته بیخبر
تو کی زنده مانی درین گیرودار که مردم لبابند پیش تو مار
مشور بچه کز خواب خوش با یدت که خواب اجل نیز بربایدت (٢)
چو بشنید یونس بگردن فتاد زبس هیبتش رعشه برتن فتاد
به بیچار گی بادل داغ داغ زر وزن درافگند خودرا بباغ
دویدن ستادن نشستن گرفت فتادن دگر باز جستن گرفت
تمنای رفتن بسوراخ مار همیکرد لیکن نمییافت بار
زسوراخ دیوار میجست راه همیشد نهان زیر برگ گیاه
دلیران کابل بسنگ و تبر ببازوی مردی شکستند در
۱- تصحیح خ، نترسیدی از تلخی خوی من که گفتی چنین حرف برروی من
۲- نسخه «د» و «ح» که خواب اجل باز بر بایدت .


( 146 )

رسیدند بر برس کینه جوی
تنش را نمودند از تیغ تیز
پس آنکه بمردم در آویختند (1)
به برنس سدو پنجه و چارکس
بتاراج بردند اسباب ورخت
چو خشم خود آتش برافروختند
چو از کار برنس بپرداختند
بیستند گنجینه داران درش
گره باز گشت از دهان تفنگ
بدان گنج بندوق ماری چه مار
مگر زهر او بود از ماربش
بگردان کابل زجوش تفنگ
نه تاب یورش زانکه دربسته بود
در اندیشه بودند تا چون کنیم
که زيرك جوانی بجای سپر
به بیت الخزینه بشد سر زده
چنان گشت زان کاه آتش بلند
چنان دود شد منتشر هر کنار
ز بس تابش آتش شعله در
مگر بودشک در عیارش که باز
چو افسرده شد آتش شعله خیز
بيك حمله چون باد بشتا فتند
ببردند آن گنج بی دست رنج

ربودند از تن سرش همچو گوی
دو صد بهره واستخوان ریز ریز
بهر گوشة جوی خون ریختند
زنام آوران کشته شد پیش و پس
چو باد خزان برك وبار درخت
دران خانه چون بولهب سوختند
به بیت الخزينه فرس تاختند
سپاهان نشاندند گرد اندرش
ز آشفته کی گوله زد سرسنگ
که گشت اژدها سو بسو مهره بار
که میکرد از مهره ها کارنیش
نـه یـارای جنبش نه راه درنـگ
بد اندیش دراهن بنشسته بود
که دشمن ازین خانه بیرون کنیم
بر آورد بار گیاهی بسر
بیفگند در زیر در در زده
که دودش بکیوان رسانده کمند
که شه عطسه میزد زبا لا حصار
نه گنج آشکارا نه زر در نظر
نهادند از امتحان در گداز
کشیدند یکبار شمشیر تیز
بکشتند هر کس که در یافتند
شده خاک کابل زمین کان گنج

1-خ، سپس بادگرها در آویختند


( ١٤٧ )

ربودند از گنجدان سوختند زشادی چو آتش بر افروختند (١)
چو بر گشتن بر نس زشت خوی ببردند گنجی بی دست شوی (٢)
دگر سروری داشت آنجا مقام که از بر نسش کم نبود احتشام
بنام آوری نامدار فرنگ سپاهش بسی بود و اسباب جنگ
دو اسپه بسویش عنان تافتند بثاراج تر کانه بشتافتند
چو از هر دو سو بود لشکر بساز پدید آمده جنگ دو رو در از
دگر خلط صفرا بجوش آمد. زمین و زمان در خروش آمده
شده چرخ سوسامی از بانگ تیز زمین گشت سرسامی از جست و خیز
هوا داشت از خلط سودا جنون ز رعشه زمین بیقرار و سکون
ملك نامداری دلیر و حریف هنرمند و هشیار نامش شریف (٣)
فرستاد با دو صد و دو هزار زره پوش جنگی فرنگی سوار
ز بالا حصار آمده آن گروه چو فوج هژبران بصحرا ز کوه
چو لشکر ببازار کابل تمام در آمد بر آمد خروش عوام
زن و مرد و پیر جوان سو بسوی ستادند بر بر زن و بام و کوی
هبر بران کابل پس و پیش راه گرفتند بر لشکر کینه خواه
نمودند در کوچه تنگ بند ز بام و در و غرفه های بلند
بهر کس فتاد آنچه در دم بدست بفرق سر خصم سرکش شکست

(۱) تصحیح خ ، بكف زر بدل عشرت اندوختند.
(۲) « « « چو گشتند برنس ببردند گنج نگشتند یکباره فارغ ز رنج
(۳) فعلا از روی ماخذ مدارک معلوماتی راجع به ملك شریف مذکور بدست نیامده اگر در ضمن مطالعات با آن برخوزیم البته در طبع جداگانه کتاب در قسمت الحاقات گنجانیده خواهد شد.


( ١٤٨ )

لباس غزالان نخچیر گیر که گاهی شکاری زدندی به تیر
در ان جنگ آشفته چون ماده شیر زبالا بدیدند با لا وزیر
زهر روزن و بر زن و پیش طاق بر آمد صدای طراقا طراق
یکی را فکندند سنگی بسر که از صدمتش کرد یاد پدر
یکی را بسر کاسه از هوا بیفتاد و شد كاسه سر جدا
یکی خمره کاو دوشه بدست برآورد و بر فرق دشمن شکست
دگر را شکستند بر سر سبو که شد حلقه اش راست اندر گلو
تو گفتی که در گردن آن عنود شد از آسمان طوق لعنت فرود
یکی را بیفتاد طشتی ز بام فتادش ز سر طشت و طشتش ز بام (۱)
یکی را بسر آب جوشان فتاد دگر گشت از ناو سوزان بباد
چوسو دائیان اهل بازار ها بجنگ و جدل با خریدار ها
زسودا که در بار خود داشتند کسی بید م نقد نگذاشتند
دکاندار گردن زکین برفراشت نمك سنگ و سنگی که در پیش داشت
چو سنگ فلاخن بمیزان نهاد بیفکند بر دشمن بد نهاد
ببین بازی گردش روز گار که چون سنگ شد رایج آن دیار
عجب هرج و مرجی که از مردوزن نمیگفت کسی جز بگیر و بزن
چنین رونقی یافته کار مرگ که بازار گردید بازار مرگ
دلیران کابل چو شیران مست بغل بر کشو ده بر آورده دست
به بندوق وشا هين و تيغ وتبر جهانرا نمودند زیر و زبر
تفنگ آلچنان زد بلا را صلا که کابل شده وادیء کربلا
بمردم چنان تیغ شد جان گسل که از رحم شد گوله را نرم دل
تفنگ آمد از خشم زانسان بجوش که نارش برون آمد از راه گوش
چنان شعله شوره در سر کشی که شد کره خاك هم آتشی
هوا گیر شد دود همچون سحاب چوشب اندر ان نا پدید آفتاب
(۱) تسحيح خ : يشارک که افتاد طشتش ز بام

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ ) جلد بسر دار محمد رفیع محمد حسن محمد سرور نادر چاپ ملی یوم ۲۰-۳-۲۹


( ١٤٩ )

ازان ابر بارید باران بر ك حبابش سرو نیم سر ها و ترك
سپاه فرنگاندران جای تنگ چو صیدی گرفتار در پالھنگ
زجان دست شسته بجنگ و نبرد بمقدور خود ھیچکس کم نکرد (١)
ولیکن چو بود آسمان و زمین بر آنھا کمر بسته خشم و کین
بدید ند کوتاه دست ستیز نھادند ناچار رو در گریز
شریف دلاور بپا صد سوار به تیغ آمده اندران گیرودار
نماند . بشھر از فرنگی سپاه مکر لشکر لانپه جنگی و شاه
شداز ترس لاحول خوان شھریار قوی بست درھای بالا حصار
ننگھبانی خویش کردن گرفت غمین گشت وافسوس خوردن گرفت
به بنگاه خود لانپه جنگی مدام حقیقت شنیدی و دیدی تمام
ولیکن نه جنبیدی از جای خویش نه بھرمـدد کس فرستاد پیش
که انگاشت آن زیرك ذوفنون که من ھم زینکه کر آیم برون
شود ھیبت خسروی را خلل نماند دگر آشتی را محل
و گر باز مانم قدم پس کنم توانم که اصلاح ھر کژ کنم
خیالی عجب بست آن فیلسوف بفرهنگ ودانش زھی بروقوف
چوکابل زبرنی بپرداختم به تیغ زبانش سرانداختم
سوی غله دان آرم اکنون شتاب کنم خانه غله داران خراب
بیا ساقی ازچای مغلی ایاغ کرم کن پی دفع ضعف دماغ
که برجای این شربت خوشگوار می وآبحیوان نیاید بکار
تاراج کردن فرنگیان را خوانین کابل بغله دان (٢)
زلومی است ظالم که چون خون خلق بنوشد برآرندش از راه حلق
ھمه دارعالم بيك رنگ نیست ھمیشه فلك بر سر جنگ نیست
اگر ظالمانرا کند یاریء درآزار مسکین مدد کاریء
بس از چند که زیر دستش کند بدالگونه باخاك پستش کند

(١) تصحیح - خ : زمقدور خود کوتھی کس نکرد .
(٢) در نسخه : د:چنین عنوان داده شده : « تاراج گدام وغله دان وقتل فرنگی بدست غازیان »

اکبر نامه ( ١٠٠ ) حلقه بید سر دار محمد یوسف مجمع [ سیدمحمد سرور غازی چیمه علی پور ٢٩-٣-٢٣


( ۱۰۰ )

که مسکین بحالش کند آشکار (۱) ستمگر تا صف خورد بر کشار
شنیدم که گردان کابل زمین چو کشتند بر نی بشمشیر کین
بر ستند از دشمن بد گهر بیفتاد در دست شان سیم و زر
ز کم یا بی غله و قحط نان همه کس نظر داشت برغله دان
بزرگان دین پرور و نامور در اندیشه بودند با همدگر
که بر غله دان حمله آوریم به نیروی مردی بیغما بریم
که تا غازیان را درین تر کتاز مهیا بود تو شه و برگ و ساز
دگر قحط افتد بفوج فرنگ بیا بند از روزی تنگ تنگ
هنوز آن بزرگان بتدبیر کار که این ما جرا شهره شد در دیار
بیکبار شد ازدحام عوم دام بجوش آمده بر زن و کوی و بام
چپ و راست نادیده رفتند پیش نه آگه که هست اندرین نوش نیش
بخود هر یکی داشت خيك و جوال با مید یغمای مال و منال
چو نزد يك رفتند از غله دان زدان دور بندوق و شاهین فغان
که ای شوخ چشمان بما نید پس که هست اندر ینخانه هم نیز کس (۲)
خبر دار شد لا تهه مغرور ومست که برغله دان دشمن آورد دست
ز تر کی سپاهان جنگی سوار (۳) فرستا د شمشیر زن یکهزار
همه غرق آهن ز پا تا به سر سلحشور و پر زور چون شیر نر
چو سیلاب جوشان خروشان چو ابر چو تندر غریوان شتابان چو ببر
سوی اهل کا بل نهادند روی بگردون شد از مردوزنهای وهوی
شمر دندا ز بیم شمشیر تیز غنیمت تر از صد غنیمت گریز
بطر ز هز یمت گریزان شدند چپ وراست افتان و خیزان شدند
مکرسی ويك تن ز غلجا ئیان که ماندند در قعر خندق نهان
چو ترکان نظر داشت سوی دگر نکردند در قعر خندق نظر

(۱) ـ نسخه « د » : که مسکین چو مالش برد آشکار
(۲) ـ تصیح خ : که است اندرین قلعه دان نیز کس
(۳) ـ مصنف در همه جا عساکر انگلیس را ترك گفته شك نيست كه باصطلاح
اهل ادب دلاور و شجاع را اراده کرده


( ١٠١ )

بصد تندی و تیزی و ترکتاز
ز خندق بیکبار غاجائیان
فتادند آن فوج را در میان
نکردند بی کشتن و رقص کار
تو گفتی که شمشیر غیب آختند
نمی دید شمشیر زن هیچ کس
بفوج فرنگی شد اندر گمان
بزور آزمایان کابل ستان
برآمد ز فوج فرنگی غریو
چو شیران بهم اندر آویختند
فتادند سرها ز گردن چنان
زيك ناحیه در غریدن تفنگ
زيكسو مریدان بهم بر زنان
دگر سو یلان نیزه بازی کنان
بسی از سمندان در ان کار زار
بسی از سواران شده بی سمند
تن کشته در قلزم خون ناب
شدند اهل کابل زمین چیره دست
بدانسان برآمد ز ترکان دمار
فرنگی گریزان و افغان ز پی
بلشکر که خویش ترکان فراز
ازین طرفه حال عجب مرد و زن
شبانگه چو ترك بلند آسمان
بزرگان هشیار کابل دیار
همیکر د هر يك در ان انجمن

رسیدند بالای خندق فراز
کشیدند سر همچو شیر ژیان
بغاه گاه چون آفت ناگهان
چو خمپاره کافتد اندر حصار
تنی چند را سر بینداختند
همی بود برقی نمایان و بس
ز باریدن صاعقه ز آسمان
رسیدند بهر مدد در زمان
چو از لشکر ترك در جنگ گیو
بسی خون بناورد که ریختند
که از تندباد وزان گردگان
زدیگر طرف در پریدن خدنگ
تبر زن و شمشیر بر سر زنان
بصد خشم و کین نیزه برهم زنان
شتابان بهرسو دوان بی سوار
گران بار در درع وجوشن به بند
روان کشته چون مرده بر روی آب
بیفتاد در فوج ترکان شکست
که : دچار صد کشته زان یکهزار
شتابان چو دنبال دزدان عسس
رساندند و آنگاه گشتند باز
سر بام و برزن بهم خنده زن
قمر ساخته حارس غله دان
نشستند دیگر بتدبیر کار
باندازة دانش خود سخن


( ۱۰۲ )

محمد زمان خان فرخ سیر (۱) بگفت ای بزر گان والا گهر
بجز گز زند بیر از زور دست در غله دان نیست آسان شکست
که امکان فتحش به بازوی زور بود سنگ سفتن بمژگان مور
که در سنگ بسته است و گز رآهن است نشسته دران لشکر دشمن است
تفنگ از درونش فرنگی زند برون توپ ها لاتپه چنگی زند
ز دیوانگی گرد او گشتن است بشمشیر خود خویشتن کشتن است
بجنگ آوری فتح او کار کس نباشد مگر کار نقب است و بس
چو این نکته گفت آنجوان بخت پیر شد اندر دل هر کسی جای گیر
درین حرفه در مردم کابلی یکی بود مشهور نامش علی
بجستند و گفتندش ای تیز دست بباید کمر همچو فرهاد بست
زنی همچو نقبی که از غله دان بیفتد یکی کوشه ز ین گوان
بشرطیکه این کار تا وقت چاشت کنی تابه پشین نخواهی گذاشت
جوان مرد نقاب فر هاد فن گرفتنه بکف تیشه کوه کن
چنان کند پر پیچ نقبی شگفت که تعلیم از وموش زيرك رفت
باندازه دانش و رای خویش رسانید تا چاشت برجای خویش
چو باروت گسترده کرد اد داغ ز آتش بیفتاد خاکش بر اغ
چنان آسمان گیر گشته دخان که شد اشك از چشم انجم روان
بخار ش بر آمد بچرخ و قمر گرفتار گشته بدوران سر
زمین را بدانگونه شد چاك چاك که بر چرخ هفتم بیفتاد خاك
تو گفتی ز دوزخ کشادند در بپاداش اعمال اهل سقر
بسنگش سپر گر نگشتی دخان شسته شدی شیشه آسمان
رقیبان دژ را نماند از نهیب تمیز گریبان و دامان و جیب
هزیمت غنیمت ترا نگاشتند غنیمت بنید خواه بگذاشتند
همه اهل کابل زمین تاختند در و دست یغما بینداختند

(۱) مطلب از نواب محمد زمان خان نواسه پاینده خان است .


( ۱۷۳ )

بيك لحظه ازغله در غله دان
خدا کردچون خوان نعمت فراخ
همیگفت با خویش بهرا م بوم
دودام را هم ز یغمای او
که پر گشت زان هوش واخانه نیز
شده میده انبا ر ها آ نچنا ن
تهی خانه کی ز گندم نماند
ترا کُت بهر طبع کر ده اثر
زجوش طرب عماش گردید دال
نخود سردمهری ز دوران ربود
چنان فحلش جوش زد درجهان
چنان پر نمك کوی و بازار شد
مگس شهد چندان ببغداد برد
بدانگونه شد سیل روغن روان
فروزان شد از آب دریا چرا غ
ببین گر دش گنبد تیز گرد
بیا ساقی از چای شیر ی ا یا غ
درنگی مکن جای تاخیر نیست
که ارغاون غله دان فر نک
بگویم که شمس سر افراز مر د

نما ندند يكدا نه اند ر میان
چنان شدوفورش بهر کوی و کاخ
که صد شکر زان سپاهی است کرم
نماند از کسی طعنه آ ر د کو
شده خانه مو ر پر دا نـه نیز
که مریخ پخته ز خور شید نــان
نشستنگه بهر مر د م نما ند
ز بیم نفخ جو نمیخو ر د خر
ز شادی برقص آمده پیره زا ل
که پیر فلك نو جو ا نی فز و د
که شد خیره چشمش بزال جهان
کزان مر د کا لی نمکا ر شد
که آب عسل ماهی از دجله خورد
که مه را بروﻏﻦ در ا فتاد نان
بدست از زمین لاله خالی زداغ
فراهم که آورد و قسمت که کرد
لبا لب بده تا شوم ترد ما غ
بده تلخ گر مسکه و شیر نیست
قوی دلشدم با ز کر د م بجنگ
دگر بــار بالاتپه جنگی چه کرد

پادشاه ساختن خوانین کابـل محمد ز ما ن خـــان را
وجنگ ﻩ کردن لا تپه جنگی با او (۱)
نباشد گر از آسمان یا و ر ی  چه خیزد زمردی وزور آ و ر ی

(۱) - در نسخه دچنین عنوان داده شده ، « در بیان مصاف نمودن سردار شمس الدین خان
برادر زاده عینی امیر دوست محمدخان بالاتپه جنگی ومنهزم شدن لشکر فرنگی وحاکم
نمودن محمدزمان را مردم کابل »


( ١٠٤ )
چونصرت نبخشد خداوند گار دگر گنج ولشکر چه آید بکار
کسی را که اقبال برگشته شد زسعی فزون بیش سرگشته شد
زندیای در آب تا رش شود بگل هیز ند دست خارش شود
شنیدم که از غارت غله دان چوشدآب در جوی کابل رون
چو باغ خزان دیده با رد گر پدید آمدش نو بها ر د گر
بدل هر کسی از سروران نقش بست که این فتنه اکنون نشاید نشست
بچنگ فرنگی گر افتیم باز کنند آنچه دراج راجر . باز
ز دل پاک شستند نقش دوئی مبر ا شدند از منی و توئی
محمد زمان خان نمودند شاه زشاهیش دادند بر سر کلا.
منادی نداز د به کا بلستان که شد شه زمان پادشاه زمان
شد از بازی چرخ آ نجا بگاه بعینه چو شطر نج جای دو شاه
شه نو در لطف واحسان کشاد بجود وسخا وکرم داد داد
رسیدند از هر طرف غا زیان بجان بر شهادت بیسته میان
به آن قوم جابا زفرخنده کیش سه لك داد از مخزن خاص خویش
جز این نان دهی نیز بسیار کرد بزر تو ده از غله انبار کرد
پی پختن نان اهل غزا د و صد مطبخی داشت دایم بپا
زسیم و زر واسپ و آلات جنگ بسی داد نامد دران کار تنگ
ازین واقعه لانهه جنگ آزمای فتاده بسر رفت ازدست و پای
چه از غارت مخزن وغله دان چه از قوت دشمن جانستان
چومرده برخ آب ور نکش نماند چو زنها زبان تاب جنگش نماند
حسن نام شخصی ز غلجائیان طلب کردوزر داد تا شد روان
ز تیزین زمین لشکر رزم ساز به پیغام پنهانی آورد باز
ز لشکر رسیدن شدش سر گران بتد بیر بنشست با سر وران
بگفت ای رفیقان دیرین من قرار دل و جان غمگین من
بتا راج بد خواه شد غله دان بمیرد کنون لشکر از بهر نان


( ۱۰۰ )
بمانيم در قلعه خوار چند  بسازیم برخود ده دشخوار چند
بمردن بشمشیر در کار زار  به از زیستن اندرون حصار
بد اندیش تا در نیابد شکست  محالست این فتنه خواهد نشست
زمانه چه دون پروریها کند  که ایدون زمان دم زشاهی زند
کنونش کی آید کسی درنگاه  که دیروز خان بود و امروز شاه
کنون صبر تدبیر این کار نیست  صلاحی به از جنگ و پیکار نیست
همان به که نا کرده پروای سر  بتازیم بر دشمن خیره سر
اگر دست یابیم در کار زار  برآریم از اهل کابل دمار
همه خاك این بوم وبر بر کنیم  بهامون و کوه و دره در زنیم
زهوش دد و گاو و گربه تا مور و مار  نمانیم يك جانور در دیار
و گر دور گردون دگرگون بود  بدون پروری عالم دون بود
زمردن چه غم زانکه مردن دوبار  نباشد پس آن به که در روزگار
زها ماند افسانه این داستان  چو از مردی رستم داستان
بفرمان پذیریش اهل نشست  همه بر نهادند بر سینه دست
چو روز دگر شاه زرین حسام  بر آورد شمشیر روز از نیام
ببسته کمر لا تهه جنگی دوان  شده با سپاه فرنگی روان
ز گردان پیل افکن و نامدار  شمار سپه داشت پنجه هزار
صف توپها پیش چون رود نیل  روان بود از پس صف ژنده پیل
پس ژنده پیلان هزبران مست  روان صف بصف تیغ بران بدست
بر آورده صد گونه رنگین لوا  چو قوس قزح گشت رنگین هوا
چو روز قیامت از ان ولوله  بکابل شده جنبش و زلزله
چو محشر گریزان ز هم جمله کس  بهر کس غم جان خود بود و بس
فتاد آنچنان در تزلزل تراب  چو از جنبش خلق کشتی در آب
زنان سینه کوبان بجوش و خروش  گریزان و بگرفته طفلان بدوش
بسی مردم از بیم آن سیل تیز  نمودند سوی بلندی گریز


( ۱۰۹)
دلیران کابل به نه ده هزار کمر بسته آمادۀ کار زار
فتیله به بند و قها سوخته سوی روی دشمن نظر دوخته
چوشیر ژیان شمس روشن گهر عمو زادۀ اکبر نامور
بیا مد زيك گوشه تیغ آخته بده کی بمیدان فرس تاخته
که بودش دران ده یکی تاج نام برا در بمر دی و گردی تمام
دوم نام عارف که خانش خطاب دران سرزمین بودوازشیخ وشاب
ولی بود کشمیری آن تند شیر بسز با زی از فیض صحبت دلیر
جها ندند اسپان چو دریای آب بمیهمیز کردند گرم و شتاب
سپر ها گرفته بدست یسار بدست یمین تیغ زهر آبدار
خمیده چنان کس سرین تا کمر نهان گشته یکسر بزیر سپر
سپاه فر نگی بد اسان دوان چو دیدند آن چند شیر ژیان
روان تو پها را نمو دند داغ بلرزید کوه و درو دشت وراغ
فتیله نهان توپ را زیر گوش حدیثی چنان گفت کامد بجوش
زِد لسوختن آنچنان زد فغان که بر جای آهش برآمددخان
ز کینه تفنگ جگر سوخته ز سر آتش فتنه افروخته
بیفتاد اندر زمان بر زمین چنان بارش گوله آتشین
تو گفتی که شد روز محشر عیان فرو ریخته انجم از آسمان
دران تاختن تاج خان جوان بسر گولۀ خورد وبسپر د جان
پس و پیش شمس دلا ور ندید بدیگر جوانان برابر دوید
بفوج فر نگی خود اندر میان در آمد چو در گله شیر ژیان
زدشمن قصاص برادر گرفت سرا ترا سر انداختن سر گرفت
دلیران به مردی و چستی زدند چپ وراست تیغ دو دستی زدند
دران دایره زیر مردان مرد سمندان فرنگی شده گرد گرد(۱)
(۱) مضمون مصرع دوم خالی از غلطی نیست سمندان کسرۀ اضافت میخواهد چنین
بهتر دیده شد خ سمندان دشمن شده گرد گرد .


(١٥٧)

جها نبد شمسی دلا و ر سمند زهر آلت رزم مردی فكند
دهی تيز د ستى بشمشير كرد بيفكند دستى دو صد شير مرد
گهی بر مخا لف تبر زين فكند سروپاى اسپ از سر زين فكند (١)
گهی زد به پشت عد وشش پره فكندش از ان مهره در شش دره
گهی بيش قبضه بد خواه خويش زبس آنچنان زد كه سر زد به پيش
كمان كج از زه گهى راست كرد از ان كار صد كس چپ و راست كرد
بميدان دوران چنان كار زار نكو ده است رستم نه اسفند يار
بد ينسان بسى مرد شمشير زن بيفگند كشميرى پيلتن
بشمشير او هيچ ما نع نبود زدرع و سپر تا بخفتان و خود
تزلزل بفوج فرنگى فكند با كس زمردان جنگى فكند
با تن بخست وبا سر شكست باسر كنان كرد بى پاودست
بهر تن كه زد تيغ جانش بكند بهر سر كه زد زير پايش فكند
جهان تا جها ندار آراسته زهر شهر مردى است برخاسته
زكشمير مردی نيامد پديد بجز عارف جنگجو يا حميد (٢)
كه او نيز تنها نموده است جنگ بصد كس زسكهان بچوب و سنگ
دگر هفت كس نيز مانند شير بدشمن كشی چست و مست و دلير
چنان گرم كردند بازار جنگ كه شد سرد بازار توپ و تفنگ
برنگی بمر دی فشردند پای كه بردند فوج فرنگى زجاى
دليران كابل هم اندر زمان رسيدند جو شان چو پيل دمان
دو در يا ی جو شنده آميختند ز سر شور محشر بر انگيختند
بمرگ دليران جنگ آزماى بزد كر ناتا لئه ها بهاى

(١) سروپاى اسپ از سر زين فكندن درست نيست زيرا اسپ سر زين نيست بلكه زين
بر پشت اوست و مرادش از سر ا راست خ، سروپاى او از سر زين فكند
(٢) - عارف كشميری معلوم نشد كه شخص جداگانه است و يا حميد مي باشد بهر حال
مطلب از حميد خود شاعر می باشد.


(١٥٨)
چو خون کشت از نای ترکان روان ز هیبت بزدنای ترکی فغان
کلو گیر شد طبل با طبل زن که اکنون بگردن ترا خون من
چو آمد شتر ناله در شور و شر بر آمد زخر مهره آواز خر
دهل آنچنان ناله بر کشید که زاغ کمان از کمان برپرید
شکست آسمان را کله رهکله ز سر کله بانگ پرولوله (۱)

شتر ناله از بانگ وحشت فزای بیفگند بسیار پیلان ز پای
اگر مرغ جانی پرید از تفنگ چو شاهین بیاوود شاهین بچنگ
جزا پر پلانرا زمیخ دوشاخ نمود از شکم تا جگر شاخ شاخ
چو تندر ز افغان آتش فگن زند ناله صف شکن صف شکن
صدائی طپانچه زغر بین عیان چو آواز طفل از غریو جوان
ز شمشیر محرا بی آبگون سران سرسجده سرخاك وخون
فلك كحل كرد زمین در ربود علاج کل چشم انجم نمود
زمین غرق خون شد چو طوفان نوح فلك توبه تو به کنان چون نصوح
ز خون شرائین زمین گل سرشت فلك متن شرح كواكب نوشت
همیخواند لا حول دور زمان زمین الحفیظ آسمان الامان
سپاه فرنگ اندران گیرودار بر آشفت چون پیل در کار زار
بنوعی بماند ند قایم بجنگ که دورست زامکان اهل فرنگ
نه چست و نه سست و نه کند و نه تیز نه چندان ستیز و نه چندان گریز
ولیکن شدندی زبون هر نفس ز دندی قدم دمبدم باز پس
چو پیلان سرمست و جنگ آزمای هز بران کابل فشردند پای
نمودند جنگی که در روز گار ندارد کسی آنچنان یاد گار
بهر لحظه گشتند خونر یز تر چو شمشیر خود دمبدم تیز تر
ز دندی بدشمن شدندی به پیش نه باك از مخالف نه پروای خویش
(۱) - نسخه ح : که شد کله بانگ پر ولوله .


(109)

بژوبین و شمشیر و تیغ و تبر
نمودند گبر وزمین را خبر
بدیهسان دهاده کنان تا حصار (1)
رساندند و گشتند از کار زار
بفیروزی وفتح واقبال وجاه
نشستند در حمد و شکر اله
شهنشاه به تمکین وجاه ووقار
صعیدید بالای بالا حصار
بمردند بسیار مردم بجنگ
ولیکن فزونتر سپاه فرنگ
ولی یکقدم بر نیامد به پیش
که بودش خبر از حریفان خویش
مگر آنکه زد از حصار بلند
بسی توپ د بر کس نیامد گزند
بده ساقیا جامی از جای نغز
که نیروی تن باشد وقوت مغز
سزد گر مرا ساغر پردهی
که از بس سخن گشت مغزم تهی
سخن پیش تو گر شکرخورد است
سخن نیست خون جگر خورد است
چو این فتح کردم به تیغ زبان
رساندم بسر قصة شمس خان
کنون جنگ عبدالله نامور
بگویم که چون کرد بار دگر

توپ اندازی کردن کابلیان از پشته بیمارو وقعه محمود بجانب فرنگیان
و عاجز شدن فرنگیان (2)

چو دشمن ببازو نیا ری شکست
همی باید اندربغل داشت دست
دم سستتر باز در مردانگی
نه مردی بود بلکه دیوانگی
بمیدان ناورد چون با حسود
بجنگ آوری بر نیائی چه سود
که در بسته دندان بهم بوزنی
زرد زن بجهل وجنون سر زنی
شنیدم که شدلانبه جنگی زبون
زشمشیر افغان دلش گشت خون
چو بیمار شد از رخش آب و رنگ
زاندوه بروی جهان گشت تنگ

(1) - دهاده اصطلاحا" به معنی جنگ وجدل .
(2) در نسخه د چنین عنوان داده شده : «درباره چاره جستن عبدالله خان اچکزائی
در قلعه بند بودن لشکر فرنگیان و بیرون بر آمدن لشکر فرنگ از قلعه به جهت جنگ وباز
هزیمت خوردن فرنگیان »


(١٦٠)

زاندیشه دشمنش در حصار	نه روی در نگی نه رای قرار
نه زهره که آید بدشت نبرد	کند جنگجوئی بمر دان مرد
شب و روز بر اهل آن سرزمین	زدی تو پها از سر خشم و کین
زباریدن کو له های فرنگ	همه اهل کابل بيا ورد تنگ
شنیدم که آن گوله كوچك دهان	بود چون بلا غن تهی از میان
زباروت پر کرده هنگام جنگ	بتوپ اندر آرندش اهل فرنگ
چومی افتد اندر صف کارزار	بر قصد بر آرد ز مردم دمار
فرنگی چو آن گوله های شگفت	سوئی شهر کابل فکندن گرفت
چو خمپاره آن گلو له آتشین	زدی چرخ ها در یسار و یمین
بر آور دی از کوه وبازار گرد	همیکشت تا آنکه میکشت سرد
کسان رفته برداشتندی ز خاك	نکردندی اندیشه از هلاك
بسی گوله از خاك برداشتند	فراهم نمودند نگهد اشتند
ملک هم پی رفع شرمند گی	همیکرد اظها ری از زندگی
ز دی تو پها از فراز حصار	بر آوردی از خاك کابل دمار
دگر باره آن شاه گردون شکوه	بسی شد ز جنگی فرنگی ستوه
بز رگان کابل پی دفع شر	فتا دند در چاره سازی دگر
یکی پشته بیما روش بو د نام	بر فعت بغا یت ، بو سعت تمام
ازان تا فر نگی زتوپ کلان	يك آما جکه بود اندر میان
بسر کوبی دشمن جا نستان	کشیدند بروی سه توپ کلان
دلیران جنگ آو رو ز ورمند	نشا ندندبر جا یگاه بلند
دگر سو قریب فرنگی حصار	کهن قلعه بو د بسی قلعه دار
بغا یت قوی حصن محمو د نام	گزیده در دهارو عقرب مقام

مطبعه (عمو می) جلد دوم سراج التوا ریخ مطبع دار السلطنه کابل (۱۰۰۰) نسخه ۲۲-۴-۲۶


(١٦١)
زبی اعتباری فرنگی و شاه نکردند زنهار دروی نگاه (١)
کسی اندران قلعه نگذاشتند که کی دشمن خودنه پیدا شتند
درو مانده بود از شهان بزرگ یکی توپ چون اژدهای سترک
برش ملك ميدان به آن وزن وسنگ نمایان چو به ملك ميدان تفنگ
صدای ظفر جنگ زیر و بمش دم بند کی میز دی با دمش
زمین باد هاتش زيك لقمه کم نهفته دو صد دوز خش در شام
چو از عظمتش یافته آگهی فتح جنگ را گشته قالب تهی
برنگ وصفت سبز و اری تمام مخالف شکن چا رباری بنام
بسر کوبی دشمن کند یسای بدژ تیز دستان گرفتند جای
چودین پرورو چار یاری بدند مدد جوی از چار یا ری شدند
دگر روز چون لاطیه دلسوخته چوتوپ آتش کینه افروخته
بغرش در آور دتوپ گران قیامت بر انگیخت از هر کران
چو سر سا میا ن عديم العلاج بجوش آمد، توپ صفر امزاج
ازین سوزدش چارپاری خروش که ای خارجی خوی وبیدین خموش
توبنشین که هنگام شورمن است بملك جها ن دور د ور من است
زپشت گریوه سه توپ کلان زدند از پس چار یاری فغان
خروش و فغا نهای شان بیش و کم موافق بهم گشته چون زیرو بم
بدا انگونه کردند جوش و خروش که بنشست توپ فرنگی خموش
چپ و راست گردان کابل زمین همان گوله ها میز دندش بکین
که زین بیش بردند آندو خته زافگنده خصم دل سوخته
زفرط تف ول بلا بر بلا بزد خاك آن دژدم از کر بلا
بیفتاد در قلعه جوش و خروش خزیدند مردم بسوراخ موش
شده هر کس از جان خود نا امید ز باد خمار جمله لرزان چو بید
دران منزل بیم و رنج شدید چنان شور مردم بگردون رسید
(۱) زنهار : بمعنی هر گز.


(١٦٢)
که از اهل شهری زبیم و گزند درآمد که خواهد شد آتش بلند
روایت چنین کرد آن را ویه که آنروز بود اندر ان هاویه
که چون گوله ها را تپه آتش نهاد همیدید کردند چون گرد باد
چو گوله بزد چرخ گفتی بخویش که این کرده خویشم آمد به پیش
چو این سنگها از سنگهای من است چه رنجم حق از جانب دشمن است
ببینم زخود بر خود این عابله چه دارم عوض از که سازم گله
کنون شیشه من بسندان فتاد چه سازم که کارم برندان فتاد
گر این دشمنان برنیارم ز جای بیارم که دارم درین بقعه پای
چو بیمار را از دو رنج شدید شود در بدن اضطرابی پدید
بباید علاج همان رنج کرد دراول که بیش آید از وی بدرد
درین غم که سد کوه برمن نشست فزون از غم پشته پشتم شکست
پس آن به که چون کوه بندم کمر نخست از گریوه کنم دفع شر
برسم شبیخون شتاب آورم سر دشمنان در طناب آورم
چو زانستو زدشمن شوم رستگار پس آنگه کنم کار اهل حصار
چو خورشید از پشته آسمان فرود آمد و گشت ظلمت عیان
شبیخون شب روشنی کرد دور نهان در سواد جهان گشت نور
ز مردان شایسته کار زار روان کرد شمشیر زن ده هزار
چو شیران پر خشم و پر خاشجوی ز پستی ببالا نهادند روی
سبک پی چوبادر چو آتش بتاب خمش مثل خاک و شتابان چو آب
برسم شبیخون نهان تاختند بخصم افگنی تیغ تیز آختند
سپاهان کابل بارام و ناز ببالین سر افگنده و پادراز
تفنگ را جگر سوخت بر حال شان(۱) با و از داد از مخالف نشان
پیامی چو در سینه بودش نهفت گلوله فرستاد تاباز گفت
بجستند گردان کابل زجای زبی لشکری پس کشیدند پای
(۱) چون در این مصرع يك حرف زیاد ولی در همه نسخه ها يك سان بود به اصلاح آن پرداخته نشده.


(١٦٣)

دگرباره آن شاه کردون شکوه بسی شد ز جنگ فرنگی ستوه
تقابل ندیدند شایان خویش نگهداشتند از بلاجان خویش
صلاحیکه ازخویشتن داشتند بصد جهد با خویش برداشتند
دویدند افتان وخیزان چوگوی سوی مسکن خود نهادند روی
حسودان نشستند بر جای شان بشد بر فلك شورو غوغای شان
چو در شوره شب ز نور سحر بیفگند گردون گردان شرر
بیکدم چنان آتش آمد بتاب که شد سوخته خانه آفتاب
فرنگی زدژ، شه زبالا حصار ز پشته حسودان بدروز گار
چنان گرم کردند بازار کین که از توپها برهوا شدزمین
بکابل فتاد آنچنان ولوله که برخاست از هر طرف غلغله
ز افتادن غرفه و پیش طاق بر آمد زهر سو طراقا طراق
همه در خروش و فغان آمدند زپشته فزون تر بجان آمدند
که بس پله توپ نزديك بود زبس دود مانها بر آورد دود
ازین واقعه سروران دیار بگفتند با هم بصد اضطرار
علاجیکه در باب رفع فساد نمودیم تاثیر بر گشته داد
چو دارو فزون تر کند درد ناك بحکمت دلالت کند بر هلاك
برامروز امید و حرمان ماست که ازروزها روز بحران ماست
ازین دشمنانیکه بر پشته شب نشستند چون رهزنان عرب
اگر جای خالی نخواهیم کرد ازین بوم و کشور بر آرند گرد
جز این چاره نیست کامروز باز بجان بازی آئیم در ترکتاز
بکوشیم مردانه اندر نبرد برآریم ازخاك بدخواه گرد
چو اندرجهان بی اجل کی نمرد زروز اجل از اجل جان نبرد


(١٦٤)

چه به زین که دل برشهادت نهیم قضای خدا را رضا در دهیم
پی دفع آزار خلق خدا ببازیم در راه حق سر فدا
چو مردان برایزد تو کل کنیم نترسیم و ترك تساهل کنیم
زید اهر که حق ماندش دیر گاه رود هر که بخشد خدایش گناه
برین مصلحت جمله بر خاستند تن از خود و خفتان بیاراستند
بخود بست هر کس سلاحیکه داشت ز دل بیم و امید یکسو گذاشت
دلیرانه دامان زده بر کمر نه اندیشه جان نه پروای سر
پیاده دویدند مانند شیر بمردن بجان خوش بکشتن دلیر
بمانند پیلان پولاد خای نهادند بر دامن کوه پای
همه تن نهان گر چه زیر سپر زپستی ببالا نهادند سر
باعداد شان بست در کوه شخ زبر بر کمر تیغ مور و ملخ
بران شیر مردان پر خشم وجوش بزد کوس روئن زبالا خروش
که دم راست دم راست سازید دم که غم نیست غم نیست غم نیست غم
برآمد فغان درنگ از تفنگ (۱) که یعنی نسازید یکدم درنگ
بلا اندران معرص گفت و کوب گرفت آنچنان طبل زن زیر چوب
که زد کر ناناله های های فغان نای ترکی زد از وای وای
سپاهان جنگی فرنگی سپاه به گردان کابل گرفتند راه
بصد صدمت و کرد فرو شکوه ببالا ستادند مانند کوه
نمودند کوشش بشاهین زدند چه در سنگ و بندوق غریین زدند
زدی کولۀ آهنین از تفنگ بیامی بر اوج هوا سر بسنگ

۱ - تصیح خ « برآمد فغان بی درنگ از تفنگ »


(١٦٠)

ازان سنگ و آهن بجستی شرر نمودی چه فلخمو ری اندر نظر
دلیان کابل دران گیر ودار نکردند جز تا ختن هیچ کار
شتابان دران گوله و سیل سنگ رسیدند نزد سپاه فرنگ
ز جمع اچکزائیان دلیر همان خان عبد الله نره شیر
روان بود از جمله لشکر به پیش بش پهلوانان همقوم خویش
نخستین در آمد بفوج فرنگ چو پیلان سرمست پیوست جنگ
چو اندر صف رزم دشمن رسید زابر میان برق روشن کشید
چنان دشمنان را سر انداز شد که از رشته زه گره باز شد
اچکزی جوانان پولاد پوش بدنبال آن سر ور تیز هوش
به تندی چو شیر ژیان آمدند بسفوج عدو در میان آمدند
بر آمد علمدار و بیرق نشاند سرش بر سر اوج پروین رساند
بدنبال شان جمله لشکر رسید شد از جنگ شور قیامت پدید
زبندوق ها شد دران کربلا چنان گرم با زار جشن بلا
که زد گاودم خندۀ قاه قاه (١) زخر مهره شد نعره واه واه
سپر داشت در دیدنش چار چشم زره در تما شا به بسیار چشم
در آمد جلا جل بدستک زدن دهل گشت سرمست خنیک زدن
به بسیار سر ز آفت گوله ها شد از خون زبینی روان پوله ها (٢)
دگر زد کمان چین بر ابرو فگند زسر کار خود کرد نیزه بلند
بسا عیش کز تیر ها تیره شد بسا چشم کز خار ها خیره شد
در آنجای بیرحمی وخشم و کین سپر ها شده چشم ها آهنین
بسر ها سرو کار شمشیر بود شفاعت سپر در میان میهمود

(١) گاودم بمعنی کرنا
(٢) پوله ها، غالبا لوله ها، باشد .


(١٦٦)
دران جنگ اندر ترنگا ترنگ
کمان در زهاره به نیرو خدنگ
ز قبضه کمر بسته مانند شیر
بهر گوشه میزد یلا نرا به تیر
سپاه فرنگی شده مست جنگ
بشمشیر وتیر وسنان و تفنگ
باتش زمین بر زمین سوختند
به پیکان فلك برفلك دوختند
شدند اندران دائره سر فرو
که از خون خود که زخون عدو
ز اندیشه تیغ و بیم تبر
بسر داشت هر يك فرنگی سپر
بخفتان کس گرز دندی به تیر
شدی راست همچون الف جایگیر
زدندی سر خود آئینه تاب
به تیغ سیه تاب مانند آب
ولیکن نمودند از دور جنگ
بغربین وشاهین وتوپ و تفنگ
بزد هر که بر قبضه تیغ دست
ز شمشیر وتیر حریفان نرست
بشمشیر گردان دران کارزار
بمردند پنجاه كم شش هزار
همان خان عبدالله رزم جوی
زخون دلیران روان کرد جوی
با کیش ولنگ وبدست کرد
بسا کس بروی زمین پست کرد
یکی را چنان زد تبر زین بسر
که افتاد از پا چو نخل از تبر
به پشت دگر اندران رستخیز
بزد نیزه مثل الماس تیز
چنان دوخته مهره پشت او
که ترشد بخون عدو پشت او
یکی را بزد دست کش کرده برد
بر آور دوزد تاشده خورد خورد
بدینسان بسی هم نبردان فگند
ز مردان بسی تند گردان فگند
دران تاختن گوله ناگهان
بخورد از قضا بر قضا داد جان
بمهمانی خوان غفران دوید
طفیلی سه صد شیر مرد شهید
ازان جمله بودند اندر شمار
زيك خانه اش سي ويك نامدار
دلیران غازی به مرگ کسی
ندیدند و کردند کوشش بسی
زمرگ کس سوسن آزاد تر(۱)
بمرگ خود از زیستن شادتر
چنان تیغ راندند مانند برق
که یکقبضه شدخون مردم زفرق
زطوفان شمشیر کز سر گذشت
چنان موج برخاست زان ساده دشت
(۱) تصحیح خ، بخون کسان تشنه چون نیشتر


(١٦٧)

که چون نيزه كلك من يك قلم ز خون یافت سر خی ستون علم
بهم چشم خود هر کسی چون سپر نظر داشت و ز دیگران بیخبر
شده تیغ خولریزتر از سغان که از نیزه سخت است زخم زبان
چنان حمله بردند در کار زار که باد وزان بر چراغ مزار
بصد زور از جای فوج فرنگ ببردند چون سیل با ریگ و سنگ
فرنگی سپاهان پر خا شجوی زبالا بیا ئین نها دند روی
بعکس نخستین سپهر بلند بلندان ز با لا به پستی فگند
بد نبال شان غا زیا ن دلیر ز دندی بشه شیر هما نند شیر
فرود آمد ند از بلندی چنان سر سو فرازان و گردنکشان
که پر خودو سر دامن پشته شد ز پندار آن و هم سر گشته شد
زدند آنچنان دشمنان را به تیغ که ز درعد فریاد بگریست میخ
دل تیغ شد نرم بشکر شگفت که از قبضه دست دلیران گرفت
ز بهر شفا عت ته پای شان فتا دند سرهای گردن کشان
باین ده بزن اندران ترکتاز بقلعه رساندند و گشتند باز
چنان طبل کابل درآمد بجوش که بشکست طبل فرنگی خموش
بیا سا قیا چای تر کی بیار فرو شوی از خاطر من غبار
که از تنگ چشمان تر کم ملول دلم سوخت زین فرقه بو الفضول
چو جنگ کریوه رسا ندم بسر دگر باره چون کوه بندم کمر
چو یوسف کشم اکبر ذوفنون ز زندان سرای بخا را برون
زتاج کرامت سر افراز مش شه مصر کابل زمین ساز مش

خلاص شدن اکبرخان از قیدبخار ابعنایت حضرت خواجه مشکلکشا

دوای دل هر درد مند حا جت روای هر مستمند جناب فیض ماب
حضرت بهاءالحق و الحقيقة والملة والدين رض ورسیدن در کابل
کسی برد از جمله مردان سبق که امداد جو ید زمر دان حق
بدرگاه شان هر که دست نیاز بر آرد نگردد تهیدست باز


(١٦٨)

کر آید جگر خسته یکدو روز بدر گاه شان از سر صدق و سوز
سوم درد خود را دوا بنگرد همه حاجت خودر و ابنگرد
امیر جوان بخت فرخ سیر چو کرد از زمین بخا را سفر
گرفتار ماند اکسیر شیر زاد بسلطان جان خجسته نژاد
چنان بر دلش بود گرد ملال که روزش شدی هفته و ماه سال
چو لاله ز داغ دلش سینه ریش برنگ بنفشه سر افگنده پیش
طناب امیدش ز هر سو درید علاجی جز امداد باطن ندید
بصدق و ارادت ببرد التجا بدرگاه سر حلقة اولیا
در درج عرفان مه برج دین شه مسند آرای ملك يقين
فرید زمانه سعید ازل کلید در گنج علم و عمل
دبیر خرد مسند دیوان راز کلیم سخن سنج ایوان راز
نشیننده مسند خاص عشق گزیننده حسن اخلاص عشق
دلیل غریبان راه طلب خليل عزیزان شاه عرب
فروزنده شمع شبستان قدس فریبنده سرو بستان قدس
مطاع بزرگان روشن صفات متاع گرانمایه کاینات
فرازندۀ کاخ شرع مبین بر آرنده شاخ دین متین
دوا بخش درد سقیمان دهر معین و ملاذ مقیمان شهر
پناه همه رهنمای همه عدو بند و مشکلگشای همه
طرازندۀ نقش صدق وصفا گدازنده نفس دیو آشنا
فزاینده زینت باغ دل نماینده مرهم داغ دل
زداینده نقش غیر از نهان کشاینده بند ظلم از جهان
محیط کرم در بسیط جهان محیطی که گشته محیط جهان
سراج الهدی خواجه ارجمند شهنشاه مشکل گشا نقشبند
شب و روز بودش دران بارگاه چو شمع سحر گریه و سوز و آه
شبی چون چراغی زبان کرد باز بگفت از سر صدق و سوز و گداز


(١٦٩)

که ای آفتاب سپهر وجود کلید در گنج احسان وجود
زجرم وخطا گر چه دارم بسی نباشد عد یل گنا هم کسی
ندانم کدامین گنا هم گرفت کدام آه فریاد خواهم گرفت
کنون توبه کردم پشیمان شدم زنو کلمه خواندم مسلمان شدم
زدم دست دردا‌من پاك تو سر خو یش بستم بفتراك تو
خدارا درین سختیم یار شو شفیعم بدر گاه دادار شو
از ین عقدۀ مشکلم وا ر هان بکن وصف مشکل کشائی عیا ن
نمی بینم ای پاد شاه غیور زقانون احسان ولطف تودور
که بر حال مسکین خوارو د ژم زانصاف ورحمت نیاری كرم
بدینسان بسی عجز وزاری نمود دران تلخیش خواب شیرین ربود
بخواب آمدش شا ه مشکل کشا تبسم کنان از لب دلکشا
چنان داشت ریش مبارك بتاب كه خط شعا ع از رخ آفتاب
ردائی پیچیده بر گر د خو یش كلاه وقبا ئی و تیغی به پیش
بگفت ای ستمد یدۀ روز گار سر آمد ز ما ن غمت غم مدار
قبا و کله پوش وشمشیر گیر بزن بر سپاه بد اند یش تیر
مخور غم زتنهائی خو یشتن كز ین پس مدد گارو ویار تو من
نگونسار گر دد بد ا ند یش تو رسد بار د یگر پد ر پیش تو
ترا ملك خود دادیز دان پا ك کنون گرجهان خصم باشدچه باك
چو در بند ما آ مدی شاد باش ازین پس ز هر بند آز اد با ش
چوا کبر کلاه وقبا ئی شگفت بپوشید وشمشیر در کف گرفت
چوبخت خوداز خواب بیدار گشت ز بشگفتنش سینه گلزار گشت
عمو زاده را کرد زین آ گهی چوخود کر د امیدوار بهی
در ین روز ها شد زمال امـیر ملك نعر نا چیز هـمت خبـیر
از ان فتح وفیروزی وصلح وجنگ وزان رفتنش در دیار فر نگ
بسی منفعل شد ز کر دار خویش پشیمان زاوضاع واطوار خویش


(۱۷۰)

نکردش دران کار تحسین کسی
ازان پس فشر هندکی شهربند (۱)
نکرده دگر یاد آنها دو بار
ندیدند رنج و غمی زان سپس
چواز بهر تسکین درد درون
نبودی نگهبان شان هیچکس
یکی روز بودند با همدگر
بناگاه زیبا جوانی رسید
چو غنچه تبسم کنان زیر لب
من از شهر سبز آمدم همرهم
که این باد پایان نهان از کسان
چو یوسف بنزد من آن نامدار
زانفاس او آند و فرخ سیر
بجستند بر مرکب گرم خیز
زمهمیز گردان چابک رکاب
چنان پویه تیز برداشتند
بسر سبزی طالع کامگار
ز دیدار آن هر دو فرخ نهاد
که از بس شگفتن چو گل در چمن
نوازشگری کرد وبخشش نمود
ولیکن دل خان اکبر قرار
چو نبود دل از گرد اندیشه پاک
دلش خواستی بهر دفع ملال
ازان میزبان خجسته شیم

شنید از چپ و راست نفرین بسی
نهاد آندو آزاد. سر و بلند
نپرداخت بر حال شان زینهار
نه تکلیف یکجا نشستن زکس
شدندی زشهر بخارا برون
مگر يك تن از هم زندان وبس
نشسته نگهبان شان بیخبر
بر خمارش آثار غربت پدید
دعا کرد و گفت ای دو والا نسب
دو اسپ اندو فر مودفرمان دهم:
چو باد بهاری با کبر رسان
ززندان سرای بخارا بیار
شگفتند چون گل زباد سحر
رو ان بر نشستند و را ندند تیز
دویدند اسپان چو پر ان عقاب
تو گفتی مگر بال و پر داشتند
رسیدند در سبز چون نو بهار
چنان گشت فرمان ده سبز، شاد
ر جودش نگنجید در پیرهن
زبکر وز رو زد گر بر فزود
نمی یافت از غصه در هیچ کار
فزون از طرب گردد اندو هناک
ز ملکی به ملك دگر انتقال
بتقریب و تسکین و اندوه وغم

١- شهر بند در لغت به معنی زندانی است ولی طوریکه از سطور ما بعد بر می آید
تحت مراقبت و نظر بند بوده اند .


( ۱۷۱ )

اجابت طلب شد کزین بوم وبر
بصد جهد رخصت ازو یا فتند
نمودند چندی در انجا مقر
یکی روز با دیده اشکبار
برنگ دو لاله زداغ درون
که از بهر خویش و تبار اسیر
گریستند باهم زبیداد چرخ
دران حالت آمد بشیری چوباد
سر نامه مهر محمد زمان
بسی گشت از دیدن نامه شاد
چو آن نافه‌چین کشادن گرفت
نوشته چنین بود بعد از دعا
بشارت که بخت تو بیدار شد
دوین سرزمین فتنه خاسته است
همه شیر مردان بر آشفته اند
که درملك برزخ‌هم‌ازبس نقار (۱)
بظاهر سوی آشتی مایل است
کجا مکرو نیرنگ او بادریست
چنان لاطمه جنگی است مغرور ومست
که بگریزد از گیر شمشیر تیز
برید از سرش نيك کبرو غرور

بسازم سوی خلم چندی گذر
سوی کشور خلم بشتافتند
زمانی ببردند در غم بسر
گرفتند چون شمع محفل کنار
فشاندند از دیده بر چهره خون
که از حال خویش و فراق امیر
بگردون رساندند فریاد چرخ
یکی نامه در پیش اکبر نهاد
هم از خان ذو القدر جبار خان
بمهرش ببوسید و مهرش کشاد
ز پیشانیش چین کشادن گرفت
که ای قرة العین فرخ لقا
سر دشمنانت نگو نسار شد
که‌هر دم صف رزم آراسته است
جهان ترك مهر فلك گفته اند
نباشند در آتشی زینهار
بباطن همان دشمن قائل است
که این عصمت از روی بی چادریست
در افتاده برخاك خواری‌است پست
چو آن سایه کزنور آرد گریز
سلام آورد سایه را هم زدور

۱ ـ نقار ـ بکسر اول كينه وعناد .

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) سعر در محلات جامه ( ع ) سیده در سرود تاریخ طبع یوم ٦ـ٣ -٢٩


( ۱۷۲ )

ز شمشیر ما زینهاری شد است
گرفتار سجن حصار خود است
ز قحطش چنان استخوان سوخته
شب و روز کاری بجز جنگ نیست
بزرگان این سر زمین یکدل اند
زمردان و گردان دشمن فگن
فراهم شده نامور لشکری
که از عهده کار سر لشکری
ز جمله بزرگان روشن نهاد
کنون شیر مردان اهل دیار
بزودی بیا جای تا خیر نیست
چنان گرم کن بارگی در شتاب
بکابل رسی تا بیکدم زدن
چو نامه بخواند اکبر چیره دست
بسرعت چو باد صبا شد روان
چو اندر حد کابلستان رسید
همه پیشوایان فرمان روا
بهر کوی و برزن که گشته روان
چنان خاست شور دعا برزمین (۲)
چو پیش محمد زمان خان رسید

سرش از سر ملک داری شد است
بفکر خر خویش و بار خود است
که خرخورده بر سگ نظر دو خته
ز خون یکدمی تیغ بیرنگ نیست
بتدبیر این ورطه‌ها یل اند
هم از غازیان مخالف شکن
و لیکن ندارند سر لشکری
برآید بمردی و زور آوری
درین فال قرعه بنامت فتاد
ترا جمله هستند در انتظار
ازین به ترا هیچ تدبیر نیست
که اینجا رسد پای چپ در رکاب (۱)
نه دم بلکه تا چشم برهم زدن
کمر بست و بر بارگی بر نشست
بسلطان جان جهان پهلوان
تو گفتی بهاری به بستان رسید
شدندش بفرسنگها پیشوا
زمرد و زن و طفل و پیر و جوان
که پرسید عیسی «ع» چه غوغاست این
چو جان فنگ اندر کنارش کشید

(۱) تصحیح خ : که از سرعت تنبر آن خوش رکاب
(۲) در نسخه د بعوض دعا کلمۀ و غا آمده است


( ۱۷۳ )

لشت و نشستند نام آوران بگردش چو پر گر دمه ختران
حقیقت زنو تا کهن گفته شد مسلسل سخن در سخن گفته شد
سرا نجام کارش محمدزمان بگفتهای فرح بخش روح و روان
درین رزم در دست من آنچه بود نمودم دگر نیز خواهم نمود
ببا زوی تدبیر و شمشیر جنگ شکستم طلسمات اهل فرنگ
زسر مایه آباد کردم سپاه فگندم زپا دشمن کینه خواه
ولی تا مخالف نگردد هلاك نخواهد شد این کشور از فتنه پاك
هنوز است دروازه جنگ باز هنوز است این قصه دور ودراز
دلیر افگندند بسیار کس ولیکن ندارد سالار کس
مرا قوت شیر گیری نماند تواناگی از ضعف پیری نماند
کجا آید از پیر کار جوان که مشکل بود کارتیر از کمان
سزد بر سر کار سر لشکری جوانیکه مانند شیر نری
بود در صف رزم خونریز تر زشمشیر او هوش او تیزتر
کسی جز تو در خیل مردان مرد ندینم که بتواند این کار کرد
کنون کار برتست هشیار باش زنیرنگ دشمن خبردار باش
همه شهر و لشکر بفرمان تست بکن هر چه خواهی که ملك آن تست
چنان مردی کن که در روز گار زتو ماند افسانه یادگار
زها زه زجات وزینت کند پدر بشنود آفرینت کند
چو خان بزرگ این جواهر بسفت چوگل خان اکبر بخندید و گفت
که ای نامور سر و را نجمن چنین کارها چون نشاید زمن (۱)
گرفتار در دست دشمن پدر غریب او فتاده بملك دگر
من از پس بشور آورم دشمنش که تا سازد آزرده جان و تنش
رسانم بخویشان و اهل و عیال زآشوب زنبو و خانه وبال

(۱) در نسخه بطریق صحیح چنین آمده : که این کار ها چون بیاید ز من ،


( ١٧٤ )

بیستند . بجان بـرا در جـفا
بر ین کار من آسمان وز مین
ندانی که باما چها کر ده اند
بگو ید بمن يك سيه نـا مـه
كرا خشك لب گشت از بهر ما
که بر خاك زد از غم ما کلاه
بما ندی بما گرمی از هزا ر
بما گر نه با هم فتادی نزاع
همه هر چه کردند یاران خویش
چراغ يقين چون پزیرد فرو غ
چومستعمل آبی بود اشك زور
چه بد کرده بو دیم کز بهر آن
تطاول به بنگا ه ها سا ختند
مرا با چنین کار ها کارنیست
ببایست این پیش بینی نخست
نه اکنون که دشمن قوی ترشده است
چوا کبر بگفت این سخنهای خویش
بد ا نگو نه گشتند غرق عرق
پس از ساعتی رخ زخوی کرده پاك
بگفتندش ای تکیه گاه همه
همه خیر وشرچون بدست خداست
بما ا ين همه رنج تقد یر بود
کنون تیر ر فته د گر باز پس
بسی ر ا حت ز مرۀ بیسوفا
نخو انند چرا آ فرین آفرین
که تدویر وجورو جفا کرده اند
که تر کرده از بهر ما خا مۀ
كراتر مژہ گشت از مهرما (۱)
که جامه در یدو که کرده است آه
فرنگی چه کردی که بردی دیار
کجا روی کابل بدیدی شجاع
ندا ده است زنبور بیگا نه نیش
که چر بی ندا رد باشك درو غ
بجریان نخواهد شد آب طهور
ببستند بر کینه جوئی میا ن
بقصد گر فتن ز پس تا ختند
نیم یار کی چون کم یا ر نیست
که ما چت بودیم وبد خواه سست
زگر دانکشی با فلك سر زده است(٢)
ز خجلت همه سر فکند ند پیش
که پر گشت نه آسمانرا طبق
کشیدند یکسر سر از روی خاك
نگهبان و پشت و پناه همه
ز دیگر کسی شکوه کردن خطاست
قضا سوی کوی دعا ره نمو د
نیا ید چه آید زا فسو س کس

(۱) تصحیح خ : که را دیده از بهر ما تر شده که از بهرما زارو مضطر شده
٢- تصیح خ : زرفعت بگردون برابر شده است .


( ١٧٥ )

مسلم که بر ما سزد این عتاب ولیکن چه گوئی بغیرت جواب
درین مجلس آنانکه پیش تو اند همه آشنایان وخویش تو اند
کر از چشم غیرت ببینی در ست بهر خاکۀ ننگ و ناموس تست
کسی کز ازانها بیفتد به بند نظر کن که تا بر که آید گزند
بعز و جلال خدای عظیم ؟ به تعظیم نام رسول کریم ص
کازین پس ز شرط و فافگذر یم بجز راه فرمانبری نسپریم
زاندیشه های دغا در گذر که معلوم شد میوۀ این شجر
درختی که بد طعم با شد ببرش زهی ذایقه کوچشددیگرش (۱)
بدست فر نگی فتاد این دیار زروی شجاع دو روئی شعار
بیفگند در ملك وملت فساد کنون فرض بر مردوزن شد جهاد
نظر کن سوی حکم پرور دگار نه بر ننگ وناموس خویش تبار
کمر بند از جبهه چین بر گشای بکوش اند رین کار بهر خدای
تو و استقامت بمیدان جنگ دگرما و شمشیر وفوج فر نگ
نسگهدار فرمان یزدان پاك پسر بابدر گر نبا شدچه با ك
چو این ماجرا خان اکبر شنید جز آمیز گاری صلاحی ندید
شد ازشکوه خاموش گفت اینسخن که ای شیر مردان شمشیر زن
چو حرف جهاد آمد اند ر میان به بندم چو شمشیر دیگر میان(۲)
بر آرم ز دل بیم و امید و پاس زدشمن فگندن ندارم هراس
تبارم گرفتار دشمن شده است شما زانچه ترسید بر من شده است
ندارم امید آنکه آیند باز سپردم بیزدان مسکین نواز
بکوشم درین کار بهر خدای بداندیش سر کش در آرم زیای
اگر عهد خود را درستی کنید دگر نقص پیمان وسستی کنید
رسد بر شما نفع ونقضش تمام سخن مختصر کرده شد والسلام

(۱) درختی که تلخ است اورا ثمر نگردند مردم بگردش دگر
(۲) به بندم به شمشیرو خنجر میان


( ١٧٦ )

بيا ساقيا شکوه من بگذار
بشکرانه صلح جامی بیار

که گرا کبرا زشکوه خاموش شد
مرا خود نخواهد فرا موش شد

چو دادم با کبر ببلند افسری
بفر قش نهادم کلاه سری

کنون باز گویم چه منصوبه ساخت
بطرز فر نگی چه شطر نج باخت

بر تخت نشستن محمد ا کبر خان در کابل واستد عای لاثپه
جنگی بملاقات او و رفتن او نز د لاثپه جنگی و خز ینه دادن او با کبرخان

حریفی که شطر نج بازی کند
تامل به منصو به سازی کند

نخستین به بیند که دشمن چه باخت
فرس بر که افکند و رخ بر که تاخت

بهر مهره خود حمایت کند
پس آنکه ببازی بدایت کند

نباید که از رخ به بیدق زند
حر یفش دهد کشت وماتش کند

چو ا کبر ز سر یافت فرما ندهی
بسر بر نهاده کلاه مهی

سر ان جمله گشتند فر مانبرش
سپه بنده گر د نکان چا کرش

ز کج بازی کهنه بر داشت دست
ز نو نقش منصوبه تازه بست

بدستور پیشینه اکر فت تفنگ
ز نایابی غله اهل فر نگ

ره آمد و ر فت مر دم کشاد
زجنگ و خسو مت نیاورد یاد

بسی سیم وزر مر دم اندوختند
بنر خ گر ان غله بفر و ختند

بهم سنگی سکه نقره فام
گر فتند از پختگی سیم خام

بیغد و خت خباز انباز زر
شدش هر یکی قرص د ینار زر

چنان گشت بازار هیزم بجوش
که چون آتش افر و خت هیزم فروش

بر نگی عسل شان خود بر فر اشت
که شالی چنان خان شیر ین نداشت ( ١ )

سپاه فرنگی بفرخ گر ان
ندیدند و ار زان خر یدند جان

چو کاهی شدی کاه در چشم شان
ر سيدي غو تیغ بر کهکشان ( ٢ )

١- مطلب از خان شیرین خان جوان شیر است که در آن فرصت مناسبتی با انگلستان
در کابل داشته است .
٢- در نسخه اصل و نسخه ك ( غوی تیغ ) آمده و در نسخه د غو بیغ : اما تصحیح خ :
رسیدی شر و شور بر کهکشان -


( ۱۷۷ )

چواز قحط فوج فرنگی برست زاندوه و غم لانه جنگی برست
سپه را پی دفع رنج روان چوآب روان داد کنج روان
پژوهر چه لشکر ز کشرو گرفت بجان مفت خان اکبر گرفت
کزان سرزمین آنچه آورد و برد زتاثیر یمن قدو مش شمرد
بران شد که نزدیک خود خواندش زنيك و بد آگاه گرداندش
که تا همدم و یار و یکدل شود مدد گار این کار مشکل شود
پریدی روان کرد شیرین سخن بدو گفت کای نامدار زمن
پس از بس ثنا و دعا و سلام چنین دارم از لانه جنگی پیام
که ای از قدومت چو خضر بهار شده سبز و خرم سراسر دیار
رسیدن در ین کشور پر فساد مبارك ترا ای مبارك نهاد
گمان داشتم کاندرین چند گاه کنی سوی ما نیز گاهی نگاه
بدیدار فرخنده شادم کنی پیامی فرستی و یادم کنی
چودانم که داری دلی سوی ما که مانع شد از دیدن روی ما
دلم شایق روی دلخواه تست بزودی بیا چشم در راه تست
پیاسخ نگفت اکبر نامجوی که بعد از سلامش زمن بازگوی
که گر اندرین سرزمین آمدم باندازه ایتچنین آمدم ( ۱ )
که از دیدنت دیده روشن کنم دل از خرمی هچو گلشن کنم
ولی از ادب دور دیدم بسی شدن بی طلب پیش روی کسی
ببین همت عـالی شاهباز که نا خوانده آمد برشاه باز
بان همت سفله نزديك كس نشد گر به ناخوانده همچون مگس
کنون از کرم چون شدم بهره مند سز دگر کشم سر بچرخ بلند
ولیکن چو این وقت وقت است دیر بگویش که فردا بیایم بخیر
چو روز دگر اکبر آفتاب بنظهاروی گشت گرم شتاب
دلیرانه تنها شد اکبر روان چورستم ببر شاه مازندران

۱ - تصحیح خ بشوق و تماشای این آمدم.


( ۱۷۸ )

چو پا در حصار فرنگی نهاد زشادی بهر گوشه غوغا فتاد
روان پیشوالا شه جنگی دوید چو سرور وان در کنارش کشید
چو مضمون عالی بکرسی نشاند بالفاظ شیرین ثنایش بخواند
که احسنت ای سرور سرفراز بسان پدر صادق و راست باز
زهی بی بها گوهر شاهوار متاع گرانمایۀ این دیار
من از ناشناسی خریدم خزف در قیمتی مفت دادم ز کف
زسودای خر مهره های خسیس شد از دست در دانه های نفیس
نگهداشتم سفله گان دیار که خست نمودند انجام کار
نمود انجره در نگاهم شگفت (۱) ببستم از و دسته دستم گرفت
بگفتم بصد التجا با امیر که بر شغل خود باز شو جا بگیر
ولیکن چو زین کشور آزرده بود دغا های این ابلهان خورده بود
پسندید در ملک بیگانه جای چو کرسف زد این ابلهانرا بپای
بدل داشتم تاز هند آرمش همه دشمنان بسته بسیار مش
ولیکن چوره بود دور و دراز بتاخیر و تعطیل می ماند باز
ستایش خدارا که از لطف و جود بروی تو ابواب دولت کشود
ززندان سرائی بخارا رهاند درین سر زمین بیگمانت رساند
قدوم تو از راه فرخندگی ببخشید ما را زسر زندگی
خدا زنده جـاودان دار دت همه دشمنان زیر پای آردت
ازین پس نکوخواه خویشم شمار زمغز مخالف بر آورد مار
ترا ریسمان آسمان بلند بکف داد دشمن بگیر و به بند
پلنگی تو خصمان روباه باز بجنگت آرمانند روباه باز
که تا یادشان خواهد آمد بدیر که آخر بود بچه شیر شیر
۱- چون انجره در لغت فعلا فهمیده نشده بنا بر ان توسطه شاعلی خچنین تصیحی گردید
نموده مغیلان بچشم شگفت
۲- کرسف بمعنی پنبه و لیق دوا شاست این کلمه چندان مناسب دیده نشد
چنین تصحح شد زد این ابلهان دغل را بپای


(۱۷۹)

گر ین سر کشان بسته دست آوری بر او رنگ شا هی نشست آوری
ور از دشمنان برنیاری دما ر نه بینی درین بوم و کشو ر قـرار
جوابش بگفتا کبیر نامـدار که ای نامور مهتر روز گار
اگر زین دلت آتش افروخته است دلم از دلت بیشتر سوخته است
مرا نیز مغزی است در زیر پوست شناسم بد از نيك و دشمن زدوست
از ین اولها نم جگر خون شده است ز دل چون بگویم که او چون شده است
ز اطوار و کردار شان بیشکی پدیدار شد بر تو و از صد یکی
مرا آ گہی زان ایاعن جداست خبرنيك دارم که تا چون بد است
زین بیخ خصمان بر آ وردمی چو شیر ژیان خون شان خوردمی
ولی بی زروبین كس و يك تنم بزور آوران پنجه چون ا فگنم
نه در زیر فرمان مرا لشکری است نه مالی نه گنجی نه سیم وزری است
ز لشکر غمی نیست چون زر بود که لشکر بزر زو بلنکـر بـو د
چو آن نامدار فرنگی نژاد شنید این حکایت زبان بر کشاد
بگفتش چه اندیشه داری ززر بگو هر چه خوا هی بگیر و ببر
بخواهی اگر بر کشم درزمان زدینار و زر تـو ده تـا آسمان
نگهدار لشکر ززرغـم مدار که گرصد بخوا هی د هم صد هزار
چو این گفت گنجینه را در کشاد ززر بدره ها پیش آورد و داد
شنیدم عدد داشت نهصد هزار مرا بیگنه در شما رش مدار (۱)
زر اکبـری چون با کبیر رساند دگر ا کبیر از لعل گوهر فشا ند
کها کـنون ز کین آوران غم مدار از ین پس من و دشمن و کـار زار

(۱) ـ د. نسخه « د» كـلمه مدار بصورت شمار آمده وقـ لبا به صحت قرین تر است .


(۱۸۰)

سرسر کشان در کمند آورم همه زیر سم سمند آورم
بمنصوبه بازی و نیرنگ و رنگ ببینی که چون دشمن آرم بچنگ
زدست و زبان من از خیر و شر گر آید ادائی به نحو دگر
نه باید که رنجی و با ور کنی با ندیشه جای در سر کنی (۱)
که تا خصم گردد گرفتار من خود آگه شوی از من و کارمن
ازین پس بهر کار فرمانبرم بشر طیکه دیگر دهی کشورم
دهی نامه عهد تا بر قرار درین کار ماند دلم استوار
روان لاتپه جنگی قلم بر گرفت بر آورد کا غذ بعنبر گرفت
بلفظ فرنگی قسم کرد یاد بمهر خودش نامه عهد داد
طمانچه دوتا داشت دیگر به پیش یکی کر دپر شوره از دست خویش
دو گوله در آورده گفتش کزین بیفگن محمد زمان بر زمین
پذیرفت از و اکبر نام جوی برآمد بزر همچو زر تازه روی
در بخشش وجود و احسان کشود زر افشاند و لشکر فراهم نمود
به پیش خوا نین فرخ نهاد همه راز پوشیده کرد آشکار
زسر آنچنان پایگاهش فزود که بیش آنچنان عزوجاهش نبود
پس از دادن شرح گفت و شنود همان نامه لاتپه جنگی نمود
ز تقریر و تدبیر در انجمن بیان شد مسلسل سخن در سخن
حدیثی که رفت آشکار و نهفت بر لاتپه جنگی کسی باز گفت
بطوری وطرزیکه یکسر کلام شد از راستی دلنشینش تمام
فتادش بدانگونه آتش بجان که چون توپ سرزد زگوشش دخان
چو فرموک زین رشته شد چرخ زن خروشان همی گفت با خویشتن
که آها زدم دیده بر نوک دوک بخوردم در اسپا ل حب الملوک

(۱) - تصحیح «خ» مصرع دوم : بهر کار من فکر دیگر کنی .


(١٨١)

(١) مهند سيه برسر عضر خويش نشا قدم زدم تيشه بر پای خويش
بقول سگان خويشتن را جگر دريدم بسی کندن خارد در
دريغا كه بد خواه کوتاه دست نمودم قوی دست و دستم شکست
تبر از كف دشمنم وقت جنگ فتاده مشش باز دادم بچنگ
بيك خار شی كم پر يشان بدم تن خويشتن در مغيلان ز دم
دو تن از سران ديار فرنگ هنر مند ودا نای تدبير وجنگ
(٢) برونام آن يك كرا می نسب دگر داشت جريل ننده لقب (٣)
بگفتندش ای سر ور تيز هوش چو مرچل زتاب وتب دل مجوش
مخورغم ازين غصه رفت آنچه رفت مكن ياد اين قصه رفت آنچه رفت
چوتير از كمان شد تأسف چه سود چوکف سوخت آنگاه زدن تف چه سود
زدشمن نيايد جز اين هيچ كار مكن شكوه های گز يدن ز مار
درين شهر از دشمنان كم چه بود كز ين دشمن ديگرش برفرود
ازين گفتگو به كه دم در كشی كه نبود سلاحی به از خامشی
بصيا د آن به كـه دم در كـشد كه تا صيد او با زرم در كشد
چنان كن خموشی و كتمان راز كه تا اكير آيد بدام تو باز
چوپيش آيدت از پی رفع شك بكن امتحا نش چوزر بر محك
بدانش زبان بند وبگشای كوش بخوشی خموشی بنوشی بهوش (٤)
كه از دل زباش چه بيرون زند جبيش چه گويدسخن چون كند

(١) ـ مهند ـ بمعنی شمشير ساخت هند .
(٢) ـ «بر و» در نسخه «د» ترور آمده كه به اصل نام انگليسی آن نزديك تر است
ومطلب شاعر ازهمان «تربور» انگليس كه در تمام اين واقعات باسر وليم مكناتن
همراه بوده ميباشد .
(٣) ـ « ننده» در نسخه «د» «لنده» آمده كه حقيقت آن معلوم نشد زير اسران
معروف انگليس كه درين واقعات با مكناتن يكجا وهمراه بود ند عبارت از اشخاص ذيل است كه
ماخذ ومدارك از آن ها نام برده است : ليفتنت ايند ری ومكنـ جو ولاورن س .
واغلبـاً شايد مطلب شاعر از ننده ولنده ، عبارت از ليفتنت اينری بوده باشد .
(٤) تصحيح خ : كند هر چه اظهار بشنو بهوش .


(۱۸۲)
اگر پیچ و خم بینی در سخن به تیغ کجش بازعین راست کن
که تا یابد آن کجر و باده کوی جواب دو روئی ز تیغ دو رو ن
و گر نه کسی از دشمنا ن دغل دروغی تراشد بزرق و حیل
حدیث مخالف چرا بشنوی بحرف افقی زجها مــیر وی
زاندر زشان یافت آن ذو فنون بسیار پیچیدن اندك سكون
بیا ساقیا آب آتش نهاد بده كباب حيوا تم آمد بیاد
که مرطوب سازد دماغ مرا دهد روشنائی چراغ مرا
ازان تر دماغی که بیابم زسر تراود زطبعم سخنهای تر
بیان قصه لانپه جنگی کنم نخواهم که دیگر در نگی کنم
کشته شدن لانپه جنگی از دست محمد اکبرخان
بمعة سه تن فرنگی
قضا زیر کا خ را کند بیخبر قضا آدمی را کند کورو کر
بتقدير تدبیر فرمان بر است قضا و قدر را خرد چا کر است
چه امکان و یا را خرد را که سر به پیچید زحکم قضا و قدر
چه خوش گفت فرزانه هو شمند که نبود حذر بد قدر سود مند
چو کرد اکبر قایم انداز چست بشطرنج تقدیر بازی در ست
بران شد که یکبار آرد شکست بعنصو به خصم چالاك دست
زپیش برو اسب و شپرخ زاند بيك تاختن کشت و ماتش کند
روان گشت و در کف زآلات جنگ همان يك تمانچه که بود از فرنگ
نه خود و نه خنجر نه درع و سپر مگر تیغی آو يخته از کمر
زخویشان خود داشت با خویشتن عمو زاده سلطان و دیگر دو تن
بخندق که بر کنده گرد حصار ستا ده چو شمشاد بر جویبار
برلانپه جنگی کسی تیز هوش فرستاد و گفتش نهان زیر کوش
که گفت از اب خندق اکبر سلام وزان پس چنین گفت گفتن پیام
که امروز کارم بسامان شده است رسالم بسر آنچه فرمان شده است


(۱۸۳)
بمانده است ز دشمن اندر خبتن
همین بردن دست و تیغ آختن
ولیکن صلاحی است سنجیده‌ام
حدیثی است پوشیده پرسیده‌ام
بدستور بس آمدم در حصار
ولی ضیق وقت است معذوردار
که دیرم شود تا رسانم سخن
زدل تا گلو از گلو تا دهن
قدم رنجه کن تا برون حصار
که تار از پنهان کنم آشکار
بتها خیر فرصت ندارم دگر
بيك نكته آن نیز هم مختصر
فرنگی چو این نکته در گوش کرد
زسر گزشش روم چو خرگوش کرد
دودل گشت بر پای جستن گرفت
دگر باره بر جا نشستن گرفت
قضا دست بگر فته بر داشتی
حیاتش نماندی و نگذاشتی
بدو گفت جرنیل کای شیر دل
چرائی دو دل تو بنا کی بهل
نه در لشکر دشمنی رفتن است
که این جمله رسم بس و آختن است
نز یبد بمثل تو سر لشکری
بلرزیدن شیر از در دری
که از چارتن تن به پیچاد کی
دهد دست گردد بكينار گسی
چو نبود بد شمن سلاح نبرد
چرا گردد از دیدنش روی زرد
نه رغی تو او باز روئینه چنگ
که در حیرت افتد دة چون کیلنگ
بظاهر سخن گوید از روی صدق
چو غنچه دهانش دهد بوی صدق
چرا کس زدست گمان دروغ
بزه راست سازد کمان دروغ
برو گوش کن تا ره میگویدت
چه بر مدعا خواهد چه میجویدت
اگر قدبه كو ته ود بار گرد
بزودی بساط سخن در نورد
و گر دائم اندك زمن شد دراز
فرستم پست لشکر رزم ساز
که باشند یار و مد د گار تو
ز آسیب دشمن نگهدار تو
زدل دادش لاته جنگی بجت
روان با قرونده بكر دا و هست
چوسایه قدر رفتم یکدو کس
شتابان ببال شان برد و بس
چوبودند از هر دو سو چار چار
ببك جای گشتند با هم دوچار
نشست اکبر ولانه جنگ آزمای
ستادند گردان دیگر بپای


(١٨٤)
زبان برگشاد اکبر نامدار بگفتا ای جهاندار والا گهر
بحکم تو لشکر نگهداشتم علم بر سر انجم افراشتم
بلقد ان ۱ این شهر بست من اند زبر دستها زیر دست من اند
بمانده است تا دشمن آویختن همین بستن پای وخون ریختن
ولیکن بگیرم ازان باز دست بترسم که آری به پیمان شکست
بصلاحید بندم سر جویبار کند دیگری ماهیانرا شکار
کزیفان بسی مکرونیرنگ ورنگ همی خیزد از مردمان فرنگ
بژ رفی ببرند از دوست پوست که تابر کشند از تن هر دو پوست
شما را قد محکم به پیمان خویش و لیکن نباید ز بیگفته پیش
رهائی نیابد دلم ز ین گز د بجز بستن عهد و پیمان تو
چواین گفتگو لانهه جنگی شنید ترش گشت وابرو بهم در کشید
دلش سوخت از احتراق نهفت زبان آتشین کرد چون شمع و گفت
کزین بیشتر تند خوشی مکن زبان بند و گستاخ کوئی مکن
مشو هرزه کوژار خائی بس است زبان باز کش خودستائی بس است
که را زهره از آبی وآتشی که باما زند دم ز گردنکشی
کجا رفت آن عجز روز نخست همان لابه کردن به آواز مست
بیاد آر لرزیدن گردنت سر افگنده با من سخن کردنت
زبس چیزی وستی حال تو نمیرفت سگ هم بدنبال تو
که امروز سالارو سرلشکری همی لافی از میری و سروری
بروت شکسته ز گوشت شدهاست بچرخ زبرجد خروشت شد است
ندانی که این احتشام از کی است و گرنه چو قوخان اکبراسی است
چه بود این سخنها که گفتی مرا چه ناوک کزان سینه سفتی مرا
بمن عهد بستی وبگسیختی بکان نمک رفتی آمیختی
بدشمن دگر بار پیوسته نمکدان نمک خورده بشکسته
(۱) ترز مطلب از ترپورانگلیس است .


(١٨٥)

به پیش تو خوردن بریدن یکی است سرافرازی و سر بریدن یکی است
تأمل بخود کن چه بد کرده‌ای چه دادم دغادر چه آزرده‌ت
کرا تا کنون عهد بشکسته‌ایم کرا سینه از داغ دل خسته‌ایم
بگو طرح پیمان چو انداختیم امیر ترا تا چه بد ساختیم
نظر بر همان ساختم لاجرم ترا کرده‌ام لطف وجود وکرم
تو کم ظرف بودی که از باده نوش یکی قطره کردی فزونی زهوش
نخورده عسل کرمیت شد پدید که کارت ببرسام وصفرا کشید
گل زعفران دیده‌ای کدو برگ که از دیدنش گشته شاد مرگ
نبخشی بجمع پریشان خویش زنی تیغ بر جمله خویشان خویش
تو خود را چه دیدی چه انگاشتی مگر با خود از جهل پنداشتی
که شد لاقهه جنگی زدشمن زبون برشوه مدد جوید از من کنون
ترا این خیال عبث در سر است ازین نکته بگذر سخن دیگر است
درین یکدو روز از سپاه فرنگ ببینی جهان پر زشیر و پلنگ
که از برق شمشیر آتش فشان نمانند از آفرینش نشان (١)
نه کابل نه زابل نه غزنین ماند نه لشکر نه خان و خوانین ماند
چو اکبر شنید این بیان درشت بر آن شد که مغزش بر آرد بمشت
ولی عهد انگشت بر لب نهاد تحمل سر پای خشمش فتاد
همیخواست تا دشمن از خشم و تاب به پیمان شکستن در آرد شتاب
کند دست بر جنگجوئی دراز پس آنگاه کارش بسازد بساز
دگر باره گفتش که ای نامور بیازام و تندی مکن اینقدر
حدیث صلاح مفت جنگ شد سخن راست گفتم دلت تنگ شد
چه گفتم که این آتش افروختی ز تاب نفس مغز من سوختی
چه سازم که شد عهد پابند من و گرنه من وطاقت اینسخن ؟
همه کرده خویش داری بیاد ز دیگر کسان نیز باد تو باد
فراموش کردی مگو قصه‌شان که می‌جستی اندر زمین استخوان
(١) تصحیح مصرع دوم تو سطاخ نوانت از مهره ماند نشان


(۱۸۱)

بلب جان رسید پدر ماند گی با حسان من یافتی زندگی
نبودی گرت لطف من در نهان تو کی زنده میبودی اندر جهان
نیم طفل کین خویش تو مانیم منت نيك دانم تو هم دانیم
بیاد آر جنگ نخستینه بار که کردیم در کشور قندهار
بمیدان چه مردانگی کرده اید چه شربت زشمشیر ما خورده اید
ازان در گذشته نداری خبر امیرم چه کرده است با داکتر
(۱) ز چل نامداران تو با چل هزار چگو نه بر آورد تنها دمار
ابا شد زنی دیده یار فرنگ که نوحه ندارد از ان روز تنگ
وزان پس چو با مردم این دیار بمیدان مقابل شدی چند بار
ندیدی که تا چون بدشت نبرد بر آورده اند از سپاه تو گرد
چگونه ببرنی سر انداختند چها با تو و لشکر ت ساختند
کنون چو زندانیان در حصار نه برهیچ دخلی نه با ملك كار
چه آمدز دست تو ولشکرت که آید کند لشکر دیگرت
بگو در کجا جز به نیرنگ ورنگ گرفتی دیاری بمردی و جنگ
چه لافی چه خیز د زلاف تهی بکن زانان نام مردی نهی
شکسته است پیمان تو سر بسر نمی بینمش از درستی اثر
گرفتی بسوگند و پیمان امیر بهند وستان برده کردی اسیر
چه اندوه وغم که ان بپردی رسید چه آزار ها کا و نه آنجا کشید
ازین به چه باشد درستی دگر غرض یکطرف نه بخوبی نگر
بران آردم خشم کز زشت ونيك همه ماجرا باز گویم وليك
هنوز از حیا پیش دارم حجاب هنوزت دهن بسته گویم جواب
بدینسان چو تیغ خود آن پیلتن شدی دم بدم تیز تر در سخن
عمو زاده از پس به پشتو زبان فغان زد که ای خان جا دو بیان
سخن مختصر کن که ترکان سوار (۰) برون آمدند از میان حصار

(۱) ۔ تصحیح خ : کرانها که بودند با چل هزار
(۲) ۔ تركان سوار مطلب از ابدالیان است .


(۱۸۷)

زره پوش و شمشیر ها آخته بیا بند با لای ها تاخته
کنون ایمنی شرط تدبیر نیست درین مهلکه جای تا خیر نیست
شکارث با ندازه جستن است بزن ورنه بهر چه بنشستن است
شنید این سخن لاتمه جنگی تمام که آموخته بود پشتو کلام
زبان بست از گفتگو ی وستیز ز جا جست تارو هتد در گریز
بدامان او اکبر نيك كيش بزد دست و بنشاند برجای خویش
بخاک آنچنان کوفت ضرب سرین که در جنبش آمد سرا سر زمین
بگفاش که بنشین کجا میروی بمان تا سخن سر بسر بشنوی
هنوزت حدیثی که پر سید نست نپر سیده ام از چه ترسیدن است
ولی لاتمه جنگی رهائی زبند همیخواست چون صید اندر کمند
دران کشمکش از سرداغ ودرد طمانچه زدن را بسی سعی کرد
ولی آن سیه دل خروشی اگرد بفر یاد چقماق گوشی نکرد
بیامد برون ز آهن تیره رنگ شرر هر قدر در زدر سر بسنگ
طمانچه که از بهر جان حسود فرنگی بصد کینه پر کرده بود
بکف داشت اکبر برآورد وزد فلك گفت بد خواه را این سزد
قضا از پسش گفت کای سینه ریش ترا کرده خو یش آمد به پیش
چودشمن سر خاك خواری فگند برآورد تیغ آن یل زور مند
برید. سرش باز ز خم دگر بچالاك دستی بزد برتریور (۱)
برش چون ز کف رفته چوگان فتاد سرش همچو کوئی بمیدان فتاد

۱- باید مطابق دیگر جاها ترن خوانده شود تا وزن برابر باشد .


(۱۸۸)

بگردون چنان موج خون سر کشید که شیر فلك سر بسر در کشید (۱)
در آندم که بودند مانند شیر بهم در کشا کش دو مرد دلیر
رسیدند ترکان جفنگی فراز شده پای شان بسته از ترکتاز
شدند آب از بیم رخشنده تیغ چو از تاب برق درخشنده میغ
نجنبید یکتن نه سر بر فراشت تو گفتی که جان در بدن کس نداشت
نه یارا که تازد کسی سوی جنگ نه زهره که در کف بگیرد تفنگ
دلیران کابل چو شیران نر گرفتند پس ماندگان دگر
ببردند با لاشه سر کشان بمنزلگه (۲) خویشتن با کشان
چنان کشتگانرا کشان و دوان که صید گرانرا هنر بر جوان
بیاویختند آند و سر کش بپا بیازارها تن جدا سر جدا
بدیگر دوتن زنده در گور جای نمودند یعنی که زندان سرای
ز شادی چنان کابل آمد بجوش که شد قهقهه چشمه زار آبگوش
دهل آمد از شادمانی بجوش ز الحمد لله همه میز د خروش
فتیله چو این مژده در گوش توپ بگفتا بگفتار چه خوب و چه خوب
فغان چار یاری کشید از حصار که دین قوتی یافت زین چار یار
بگوش فلك گشت جوش شلك بخود گفت حمداً عدواً هلك
بده ساقی آن آب یاقوت رنگ زمان دیر شد چیست اکنون درنگ
مکن سرد مهری طلب گرم شد سوال آمد و از میان شرم شد
چو شد قصه لا تنه جفنگی بسر بدانسان که گفتند مردم خبر
کنون گویم از اکبر شیر مرد که دیگر بفوج فرنگی چه کرد

۲ - تصحیح خ ، که شیر فلك سر بخون در کشید
۱ - « : « سوی منزل


(١٩٠)
زاری کردن زن لاتهه جنگی در فراق او وعاجز شدن لشکر فرنگ
در بالاحصار وهلاکی آنها در برف و خطا شدن طما نچه دو هر سنگه از اکبرخان
کسی را که چرخ ابتلا آورد هجوم بلا بر بلا آورد
کند هردمش از نوآزار زار سر نیش خارش زند نیش مار
نرسته زاندوه درد جگر نهد بر سرش کوه درد دگر
نه مسکین رها گردد از چنگ او نه شه ایمن از رنگ و نیرنگ او
زدو ران جمشید واسفند یار ببین تا با کتون چه کرده است کار
بگیتی چه شاهان کشور گشای بیاویخت چون گوسفندان بپای
ازین پیش کز روزی تنگ تنگ فلك بود بگرفته فوج فرنگ
زاندوه وغم رنج بررنج داد بباد فنا گنج بر گنج داد
به آن قحط بودند یکسر بپای ز دلداری لاتهه کشور گشای
نرسته از ان رنج هر دم هنوز لگد باز زد بر سر پشت کوز
بتیغ اجل لاتهه جنگی بکشت سپه راز اندوه بشکست پشت
زروز سیه چشم شان خیره کرد بران تیره بختان جهان تیره کرد
زنان جمله بودند بر سر زنان همه موی کندند مویه کنان
مصیبت چنان استره تیز راند که يك موی بر روی مردان نماند
زن لاتهه جنگی گریبان درید بسوز آنچنان ناله بر کشید
که برنوحه او بر سم زنان به هی های بگریست زال جهان
ز ناخن زنی روی راجوی کند بافسوس مویه کنان موی کند
همیگفت کای شاه ملك فرنگ بنام آوری شهره روم وزنگ
مگر ملك هندوستان تنگ بود کزان سوی این بومت آهنگ بود
بیا با نوام بینوائی خوش است ازین پاد شاهی گدائی خوش است
نه آنی که کردی بصد چاپلوس فلك پای تخت تراخا كبوس
که اکنون بپابسته آویخته است سر تاجدار تو بگسیخته است


(۱۸۹)

نبودی تو آشنای نازك دماغ که بوی گلت بود دود چراغ
که امروز طفلان بازار و کوی سرت را بپا زنند مانند گوی
کجائی تو آرام جانم بيا ببین سیل اشك روانم بیا
زدرد فراق تو پیر او غوان ز نرگس ببین سیل شبنم روان
بیا اینکه چشم کواکب اگر بر خسار من نیز کردی نظر
ترا جوش غیرت زبس خشم و تاب برا فروختی چهره چون آفتاب
کنونم دگر پیش نامحرمان چگونه طپانم ز جور زمان
بیا ای دو چشم جهان بین من ببین پرهن و زلف پر چین من
(۱) که چون گبنده بر خاك افگنده ام چسان بر فراق تو پیچیده ام
بیا ای کله دار آفاق گیر سرافرازی تاج و زیب سر پر
که در کابل امروز بر خاك راه تنت بی سر است وسرت بی کلاه
بخواهم بشهر خودت شهریار و یا مفلس و بیکس این دیار
بدینسان چندان نوحه زار کرد که رخنه بکه همچو دیوار کرد
ز شیون همه مردوزن در نفیر چومرغان انبوه گرم صفیر
جهان گشت در چشم شان غمکده همه در شده مثل ماتمکده
باین رنج و سختی و اندوه و درد فلك ترك آزار شان هم نكرد
کمر بسته بر رنج و آزار کرد پسرهای کابل گرفتار کرد
شد از چرخ نازل بلای شگرف که شد صحن با بام یکسان ز برف
زا بر جهان گیر او ز برف دشت زمین هشت شد آسمان نیز هشت
زباریدن ابر کافور بار سمن دسته شد شاخ بید و چنار
بترسید از تیر باران برف بپوشید چار آینه بحر ژرف
زتاثیر خود آب دلکش شده بوزند گی مثل آتش شده
به پیر فلك شد زسردی کباب گرفته ببر منقل آفتاب

(۱) تصحیح خ : که چون از فراق تواش کنده ام چه بیقدر بر خاكش افگنده ام


(۱۹۱)

ز درد کمر بسکه آمد ستوه
ز پهلو بپهلو بجنبید کوه

چنان چوب تر از برودت بخورد
که در سنگها نیز آتش بمرد

پی يك شرر آهن تیره رنگ
ز سردی همیگرد با سنگ جنگ

نمودی بر سردی آن دیار
زمستان کشمیر چون نوبهار

توانگر شده پوست پوش گزین
پسندیده بر خویشتن پوستین

رطوبت نفسی را که باشدر خریش
نمایش پذیرفتی از موی ریش

جوان سیه موی را همچو پیر
بیکدم شدی ریش مانند شیر

زبیخ ره چشمان داشت فرش بلور
که لغزیدی از جای خود پای مور

نمودی یخ باصی از هر کنار
چو آویخته نیزۀ آبدار

تو گفتی هر اریزه در دست داشت
زمین دوخته از میان بر فراشت

بدریای جوشنده آبی نماند
بخورشید رخشنده تابی نماند

بفوج فرنگی زبرف شدید
قیامت شد و بر قیامت پدید

شده هر کس از جان خود نا امید
تو گفتی که دیدند دیو سپید

گر از دژ برون کس زدی یکقدم
بیکدم رسیدی بملك عدم

که افغان گرفتندی اسباب ورخت
نمودندی از تیغ کین لخت لخت

به بالا حصار از فرنگی سپاه
کسانیکه بودند نزديك شاه

فرستاد یکسر به نزديك شان
سیه تر شده روز تاريك شان

ز طرفین زمین نیز لشکر تمام
بیامد نشستند دريك مقام

شد بداندران شهر پر شور و شر
ازان جمع کشتن پراگنده تر

نه گاه ونه هیزم نه آب ونه نان
زمین اینچنین آسمان آنچنان

سیه بیشمار وخورش بیش و کم
قضا از پس و مر گ در پیش هم

نه ماندن صلاح ونه ممکن گریز
نه امکان صلح ونه تاب ستیز

سیه یافته بی هزیمت شکست
سران سپه گشته بی پاو دست


(١٩٢)

بدانشوران سرا پا هنر همه فیلسوفی بریده ز سر
بهر راه در چاره بشتافتند صلاح فلاح اندرین یافتند
که شخصی رساند به اکبر پیام(۱) بگوید که ای سرور نيك نام
چگوئی خداوند خود را جواب کنی چند بر بندگانش عذاب
اگر چه سزاوار احسان نه ایم ولی آخر از بندگان وی ایم
نکرده است زینسان کسی قتل عام خدا یاد کن تا یکی انتقام
گرت دشمنی کرد سالار ما سزا یافت پس چیست آزار ما
رها کن که تا راه ملك فرنگ بگیریم افگنده اسباب جنگ
و گرنه بیا تیغ بردار ، کش دمادم چه لازم ، بیکبار کش
بترس از خداوند فریاد رس بر افتادگان چند تازی فرس
چو این گفتگو اکبر نامجوی نیوشید گفتش که از من بگوی
که دادم شما را بجان زینهار ازین پس ندارم به پیکار کار
بر آئید فردا که بی قیل و قال رسانم شما تا حصار جلال
خود آیم نگهبانی ره کنم بغار نگران دست کوته کنم
نباید که جز زا دره هیچ چیز بود با کسی از درم تا پشیز
که در راه هستند غلجائیان کمر بسته برخون چو شیر ژیان
بتاراج چون بر کشایند دست زهستی نبینند بالا و پست
بره سیم وزر آفت جان بود تهیدست ایمن ز دزدان بود
ازان نیش زنبور های عسل خورد گل که زردارد اندربغل
رسید اینسخن چون باهل فرنگ شدند از طرب جمله گرم شلنگ
شبا شب ببستند رخت سفر کمر بسته ماندند وقت سحر
چو در پرده ابر بر تیره شب بزد صبحدم خنده نیم لب
بر آمد زکوه آفتاب بلند ز ابر سیه بست مشکین پرند

(۱) در نسخه «د» در عوض پیام کلمه سلام آمده است .


(۱۹۳)

سپاه فرنگی کمربسته چست چو بیمار افتان و خیزان و سست
برون آمدند از میان حصار ولی با همه آلت کار زار
گران آنچه دیدند بگذاشتند سبك جمله با خویش بر داشتند
ببستند چون غنچه زر در کمر نسارند بر طمع اکبر نظر
زدیگر طرف خان دا را حشم برآمد بجاه و سپاه وخدم
سپاه فرنگی بزه پیش راند قضا بدرقه داد و خود پس بماند
زحدسبه سنگ چون در شدند همه غرق در برف تا سر شدند
بتا راج شان چرخ بکشاد دست هواست و بسازد زمین پای بست
چو در برف گشتند یکسر غرق فلک گفت ذوقوا عذاب الحریق
بیامدزيك گوشه باد شمال بگردن در افگند از کو شوال
بگفتند نامرده ساه فرنگ کزین باد خوب است باد فرنگ
یکی بازر افتاد اندرمغاك تو گفتی که قارون فرو شد به خاک
یکی از طمع برف سیمین چودید زخامی به جیب و کنارش کشید
یکی بر سر آبدان زد قدم زیر بخش آب کرد آبدم
یکی شد فرو همچو خر در و حل (۱) نجنبید تا برد خواب اجل (۲)
بغارت کمر بسته غارت گران پدیدار گشتند از هر کران
کشیدند رخت از تن مردگان بردند کالای افسردگان
نپرداخت اکبر باحوال شان که دانست گرزنده‌زین سر کشان
بماند کسی باز آید بجنگ رود از دلش باد این روز تنگ

( ۱ ) ـ وحل به معنی گل ولای و در گل ولای افتادن
( ۲ ) ـ تصحیح ح : که او را نجو شید کس جزاجل


(١٩٤)
ز دشمن همان به که بیغش کنی که رحمی نسازد چو رحمش کنی (١)
سپاهان او اندر ان خامشی چو دیدند فرمان دشمن کشی
بیکبارگی در نشیب وفراز نمودند دست تطاول دراز
بشمشیر کشتند بسیار کس همین ده بزن خاست از پیش وپس
چنان برف از خونشان تر شده که همرنگ گوگرد احمر شده
زمستان به آن سرد مهری که بود هواداری اهل کابل نمود
گر از برف خود مردهٔ خود نمرد(٢) ز شمشیر غارتگران جان نبرد
بهر سو کفتار و گرگ و شغال همیداد روبه صلای نوال
غلیواژ دادی بر آهنگ دور صلای کرم بر سباع الطیور
دران رهگذر زنده یکتن نرست سر خاک خواری فتادند پست
مگر چارصد کس که اکبر گزید ز نام آوران چیده چیده کشید
کزان جمله بودند کدبانوان فراوان واز تخمهٔ خسروان (٣)
در اقصای کابل بزندان گذاشت امینی نگهبان شان بر گماشت
که تا بنگرد بر اسیران خویش ازین پس ز دشمن چه آید به پیش
قصاص ار بگیرد بگیرد قصاص خلاص ار بسازد بسازد خلاص
چو کین بستد از دشمن کینه خواه غنی شد ز مال غنیمت سپاه
روان شد بصد احتشام وجلال به تسخیر روئین حصار جلال

(١) کلمه نسازد در نسخه رده بصحت « نیاورد » آمده .
(٢) صحیح خ : گر از شدت برف بعضی نمرد .
(٣) تخمه به ضم اول و سکون ثانی در فارسی بمعنی اصل ونژاد واولاد آمده است .


( ۱۱۰ )

که تا از مخالف نماند حصار رها شد زچنگ فرنگی دیار
همه حمله بر گرد آن دژ نشاند و خنپاوه ها برون آتش فشاند
بدژبان که مکنیگرش بوده نام (۱) شد از توپها روز روشن چونشام
قشون ها ند روی دو لشکر نبود برون آمده تاب جنگش نبود
دران کار زار بسیار عاجز بماند ز پیچا و گی اندر ان دژ بماند
بشاهین و توپ از فراز حصار همی کرد با دشمنان کار زار
نه بیداد ره بـا در از پنهاد بگردش خصوص ار نمدی با غبار
زلغمان ز شین مجاهد کمر گرفت اکبر نـا مـور سـو بســر
نهاده حدی از حدود دیار بدست فرنگی مگر يك حصار
شب و روز بود ا کبر چیره دست به کوشش که نادره ز آرد شکست
ولیکن نگردی جدا پاره از آن با ره تو پی و خنپاره
که در بوده حیکم تر از خاره سنگ خدا آفر یده زيك پاره سنگ
زسنگ اساسش چوشمشیر برق همان تیغ خود رازدی شاه شرق
رسیده ز بس رفعت و با یگاه تشبش بماهی فرا زش بمــاه
لمی یافت مور تبه ره در مروج که گردی بدان قلعه سر بروج
بان محکمی گرد او خار زار شدق باد را باز رفتن فگار
به راه راه یرش جسته بود مخالف ز بیم بر ش رسته بـود
بشش ماه لشکر بگردش نشست با نواع کو شش نیا مد بدست
دران روز ها چرخ ظالم نواز مشعبد صفت با زی کبرد بساز
(۱) : مطابق فرمانگر بینگر است کویا جنرال میزل در جلال آ باد حصاری بوده ومریدار موجی که
كمك انگلستان به سر کردگی جنرال : لك به دره خیبر رسیده نا گزیر نكر نگر با عثمیان سیر
تاپ زده برون بر آمدند و نبرد آنها جبهه جدید افغان در گرفت .


( ١٩٤ )
كه يك روزاكبر وضو ساختى دگر كس بدست آبش انداختى
مقامد سپاه وخدم پيش وپس نبود اندر آن حلقه بيگانه كس
رسانده وضو چون ز سربر قدم طغان چه بروزد بيكى از خدم
زلو زيدن دست آن ستمبكار خطا كشت وبا روى چپ شد فگار
خطا گفتمت بلكه يزدان پاك ... بحكمدا بشت زان بآفت سهمناك
در آن وحشت واضطراب شديد . ... نگاهش بساحر بيفتاذ و ديد
كه ديگر كسى نيست در كين ميان بر آورده نيمى است تيغ ازجيان
چو چشمش بيفتاد برروى او روان بسته شد دست وبا روى او
سپاهان بجستند از پيش وپس گرفتند و بستند آن هر دو كس
رفيقان هشيار و كار آگهش ببر دند سوى نشستن گهش
بمداواى او نشستند پيش بشستند زخم وببستند ريش
دم خويشتن چون دمى راست كرد دو بدخواه خود درزمان خواست كرد
بسان دوسر هنگهء دارا بپاى ... بتادند آن هر دو شوريده راى
شدى ونيرى زبان بر كشاد كه اى شوخ چشمان سر كتر نهاد
چه بد كرده بودم كه بد ساختيد ... چرا تيغ بر كشتنم آختيد
بان زنده دارى جهان آفرين كه يا رو مدد كار من شد چنين
كه گوراست گوئيد سازم خلاص ... نگويم درشت و نجويم قصاص
دگر نه كنم بسته از چار ميخ بر آرم شما را بشو ريخ ريخ
كج انديشگان اندر آن تاب وپيچ نديدند جز راستى چاره هيچ
زردشير حيل روى بى باكافند ... زبان تهنات پرده بشكافتند
سر افگنده گفتندش اى نامدار . ... جوان دولت و مقبل روزگار
نمود يكى كتنى قبلك آمد به پيش گلم گير ماند بناجاى خويش


(۱۹۷)

نه عیار ور هزن بما راه زد نه شیطان و دشمن که خود شاهزد
که پنجه هزار از زر و سیم داد کز ان امت نیمی طلب نیم داد
نخوست بر ایام ما زور کرد طمع دیده عقل ما کور کرد
که با منعم خود جفا کرده ایم بجای دعا بس دغا کرده ایم
چو جفتی درستی زما در سخن بیان شد کنون هر چه خواهی بکن
کرت نیست باور بجوئی گواه درین خط نگر تا چه بنوشت شاه
کشیدند آن مجرمسان دغل بمهر ملک کاغذی از بغل
با کبر سپردند و بگشاد و خواند ز مضمون آن سخت حیران بماند
به پیچید خط داشت با خود نگاه که تا کارش آید در ان کارشاه
بخواری براند آن دو بیداد گر چو اخرا چنان تا رسانده ضرر
بسلطان جان بر دله آمد درشت که اکبر چرا این دو خونی نکشت
بفرمود تا در زمان هر دو کس ببردند از خیمه ره باز پس
چو نار سقر آتشی بر فروخت در ان زنده آن هر دو خونی بسوخت
بده ساقیا از کرم آن شراب که ماه است جام و خمش آفتاب
سه حرف است اندر شمار آمده شود چون مه چارده چارده (۱)
بدشمن چو بیدق به بیدق زدم بهادم بشطرنج آن عدم
کنون رخ بتابم بشرط حیات بکابل کنم شاه را گشت و مات
رفتن شجاع الملك بطرف جلال آباد و کشته شدن او از دست شجاع الدوله
و رفتن اکبر خان به نیزین از جلال آباد .

گر آسود گی خواهی از روز گار چو سر دار کمی بار بر دل مدار
جز آزاد گان راستی پیشه باش دل آسوده زاندیشه تیشه باش
چو کج پیشگی در کمان دید تیر از ان راست نگریخت شد گوشه گیر
همان مار در شرع کشتن رواست که کج میرود ور نه کشتن خطاست
چو فوج فرنگی چنان کشته شد شه از بخت برگشته سرگشته شد
(۱) - مراد شاعر « چای » است که سه حرف دارد و بحساب جمل ۱٤ میشود . خلیل .


( ١٩٨ )

بیفتاد چون بیهشان پا دراز
زپی پشتش پشت بشکست باز
سر ملك داری پرید از سرش
زدل رفت سودای سینهو زنش
تب و روز میخواست از کردگار
ازان سر زمین زنده و ستند تا ر
بهر راه چا درزم سازی دوید
بجز آشتی هیچ در مان ندید
درین مصالحت کوشش تام کرد
که تا خلق پر آشتی رام کرد
بسو گند پاس وران عهد بست
کزین پس نیارد به پیمان شکست
بشوید ز نقش هوسی سینه را
فرامش کند کین د پر ینه را
زلقمان زمین تا حد قندهار
بپر دازد از دشمنان هر دیار
نسازد دگر پاد شاه فرنگ
لپارد نظر سوی راه فنگ
چو سر رشته عهد شد استوار
شهنشه بتمام آوران داد بار
محمد زمان را نوازش نمود
زهر سروری پایگایش فزود
نشانید برجای دستور خویش
امیران بخدمت بدستور پیش
همه سر فرا زان سرافراز کرد
سپه را نوازش گری ساز کرد
بشد از فتنه و کینه کابل تهی
بسطامی زنویا فت شغل شهی
ولی هیچگه یاد اكبر نکرد
نشد از تف کینه اش سینه سرد
نه سرب ونه باروت و خرج سپاه
فرستاد ونی نام او برد گاه
درین روز ها شد بکا بل خبر
که شه فتنه برداشت بار دگر
با کبر چنین و چنان ساخته
بد ستور سر ددغا با خته
پسندیدن رنجش ایامگناه
پسندیده نامد بمر دم زشاه
شد این قصه ضرب المثل کوبکو
زن و مرد نفرین کنان سو بسو
دوتن را بهم یکجکایت نمود
که از شاه دروی شکایت نبود
تنه از خامکاری اقضای پراز
پشیمان که شد فتنه بیدار باز
گلوله بخطا رفت و ناحق پلنگ
بشورش در آمد ز شور تفنگ
ازین رو شجاعه زدم دست خویش
ببندار تخم جویشتن را به پیش
یکی روز گردان لشكر پناه
فراهم نشستند نزديك شاه


( ۱۹۱ )

بگفتندش ای خسرو نا مجوی چه گفتی وا کنون چه کردی بگوی
شهی را که پیمان نباشد درست بود بیخ دیوار شاهیش سست
ترا در مقام پرستند گی ستایشم در پایهٔ بنده گی
بدان دل که کشور پناهی کنی زشوکت تهی کار شاهی کنی
نگهدا ری آئین فرما ندهی ز کینه کنی سینهٔ خو د تهی
نعزان نافریبی و عاطل کنی دلن را بیوسی و بسمل کنی
بزرق نهان ملك بر هم کنی مهند سیه با ر مر هم کنی
چه آمد زبیچاره اکبر بدی که بر وی کمر بسته بر بسد تی
جز این کا درین کشورت شاه کرد بد اندیش را دست کوتاه کرد
تو بر جای لطف و سر افرازیش سزا فرا ختی بر سر اند از یـش
بی کشتنش بر گداز ی کسان دگر بد نمك میشما ری کسان
شب و روز فرسایدت خا مه ها نویسی سو ی دشمنان نا مه ها
ا گر د شمنانند پر و رد نت بیاریم چون و چرا کردنت ( ۱ )
بیا خلق را رخصت عا م کن دگر هر چه خواهی به آرام کن
شهنشه چو گفتار آنها شنید سر افگند در پیش خجلت کشید
پس از لحظهٔ سر کشید از نهفت بنرمی و ا لفاظ شیر ین بگفت
که ای نامداران کشور پنا ه سپهدار و سالار و لشکر پنا ه
چه آزار از دست من دیده اید کزینگو نه درشکوه پیچیده ایـد
ز من رنجش خاطری بر نخاست چنین گریهٔ خشك باری چراست
در ست است با جمله پیمان من وفا در دل ومهر درجا ن مـن
و لیکن نه با ا کبر کینه ور که دارم از و خار ها در جـگـر
در اوضاع و اطوار و کردارزشت منش خو ب دانم چه دارد سرشت
سرش پر شر چرخ والا شده است د ماغش زرستم دو بالا شده ا سـت
ازین کبر کی پارهٔ کم کنند که تا سر بتسلیم من خم کنند
(۱) چون مطلب این فرد چندان واضح نبود چنین تصحیح شد « ح »
اگر مدعایت عدو پروری است بدا عهد و پیمان تو سرسری است


( ٢٠٦ )
بود گر کسی زنده زین انجمن
یکی روز یاد آید ش این سخن
که اکبر نه زینگونه باشد حقیر
نه من شاه باشم نه مردم اسیر (۱)
نه این کارها از پی کس کنند
که خود بنگرید آنچه زین پس کنند
کی این بگنته آمدید برای گوش
که از بهر کس گربه گیرد بموش (۲)
سخنهای او پیش من کم کنید
غم اوست غم ترك اين غم كنید
بسوی غریبان ملك قرنگی
که یاریم کردند در روز تنگ
فتادند از بهر من در بلا
بخواری شدند این قدر مبتلا
سلا می فرستاده ام گر زدور
چه نقصان که آید بپیمان فتور
بزرگان نام آور و هوشیار
بگفتندش ای خسرو نامدار
فرنگی بد اندیش و خونخوار ماست
شب و روز در بند آزار هاست
خدا چاغد او دست یابد دگر
بهم بر زند ملك را سر بسر
تود شمن نوازی بدینسان کنی
بر آزار ما شکر احسان کنی
ازین بدتر اوضاع ناساز چیست (۳)
وزین سخت تر دشمنی باز چیست
حق نعمت دشمن انگاشتن
دهد بوی دشمن نگهداشتن
برآوردن دشمنت زین دیار
عیان شد ز تلبیس پنهان مدار
با كبر که خود را اسیر کرده ایم
گرفتار صد درد سر کرده ایم
بدینسان بکشتن عیان و نهان
بکوشی ز گفتن بپوشی دهان
ندانی که بد میکنی بر همه
بود کشتنش کشتن هر همه
ملك چون حدیث امیران شنید
برون از مدارا طریقی ندید
که دانست کز سر کشم سر کشند
سر فتنه بیارد گر بر کشند
بگفت ای خوانین کشور کشای
هنر مند و فرزانه و پخته رای
مگوئید کز عهد بر گشته ام
ولیکن درین کار سرگشته ام
که گر ننگ گیرم سپاه فرنگ
بر آرم ازین بوم و کشور بجنگ
مرا در جهان خلق نفرین کنند
مخالف دعا مردم آمین کنند
(۱) که جز خودشناسد کسی را امیر (۲) تصحیح خ : که گیرد بره بگری گربه موش .
(۳) تصحیح : ازین بدتر اوضاع ناساز چیست


(۴۰۱)

و گر من خموشم نکو شم بکار بدلهای مردم نشیند غبار
که شاه اندرین کار سستی کند بمردم در آزار چستی کند
کنون عزم دارم که فردا کبر ببندم بر آیم بوقت سحر
روم تا به بندم در کار زار برآرم سیاه فرنگ از دمار
اگر از سر آشتی بشنوند نخواهند کز ملک بیرون شوند
سرو گردن شان بر آورده بدار (۱) دگر گونه کوشم بتدبیر کار
مددگاری کلم اکبر کنم ز رفعت بگردون سرش بر کنم
نواز شگر بهای شاهی کنم بصد معذرت عذر خواهی کنم
فروشویم از خاطرش گرد کین رسانم سرش بر سپهر برین
بگویم به آن سر گروه یلان که دلهای شان را ز توپ کلان
بخواهد بگوله زدان کرد نرم که آهن به آهن توان کرد نرم
چو روز دگر شد انجم سپاه زده بر سر از نور زرین کلاه
بر آمد ز بالا حصار فلك بسر سبزی آراست کاخ ملك
شد از تخم انجم چو فصل بهار زمین فلك سبز چون سبزه زار
شهنشه بر آمد بصد احتشام بر آراسته ساق لشكر تمام
ز رفعت كلاه بر سر ماه زد به نزد صیه سنگ خرگاه زد
بفرمود کایند سر لشکران پی عرض لشکر کران تا کران
همه دسته داران لشکر پناه فرا هم شدند امیران بارگاه
به آئین خود هر یکی نزد شاه همیرفت و میداد عرض سپاه
چو نوبت بپور زمان خان رسید شهنشاه از دور سویش بدید
بپرسید از حاضران کیست این که مشت ز رأفت نهد بر زمین
رود تند شیر بی ترس و باك چودمسیچه يكبار گذارد بخاك (۲)
بلندی و پستی چو فیل دمان تله بپرد کند ناز بر آسمان
(۱) صحیح خ : بسنگ آورم بر سر شان فشار
(۲) دمسپچه : پرنده کوچکی است که در عربی آن را صعوه گویند


(۲۰۲)

بگفتند كين تند شير ژيان ز بار گرانها ست پور زمان
بچرخ برین نازد از ارتفاع لقب دولت و نام دارد شجاع (۱)
جواني قوى بال و آراسته است بكابل زلو رستمي خاسته است
شهنشه چو كرد اين حكايت بكوش ز تنديش خون در تن آمد بجوش
بتيزی و تندی و آشفتگی بسى گفت كفتا ز ناگفتنی
كه اين سر كشانرا فلك در طز نباید كي آید چومن کس دگر
زبار گرانها دلم خون شد است بسف سینه من جگر دون شد است
گر از اکبرم بر جگر داغ شد ازین ديگرم داغ بر داغ شد
زتمثالان فرس دارم چو گرگ مزا بد ازين فتنه های بزرگ
کجا سر فرو ريش فتوی دهد که پیش کسی سر بخدمت نهد
فلك بين كه چون سفله پرور شد است که با شاه چاكر برابر شد است
كیفوق چیست در شاه و چاكر تميز كه فرقى نماند است در نام نيز (۲)
بفراش فرمود تا رفت زود بیفكند دامان خرگه فرود
بدربان بفرمود اندر نهان كه آید چو پور محمد زمان
زبيرون نباید که راهش دهی رسیدن درین بارگاهش دهی
شجاع دلاور چو آنجا رسيد چپ و راست آواز در بان شنید
که پس باش كاينوقت بار سلام نمانده است و شد رخصت خاص و عام
ز اشغال شاهي شه سر فراز بر آسود لختی کند پا دراز
شجاع پلنگ افكن پیل تن از بن غصه پيچيد بر خويشتن
باندوه جانسوز دمسا ز گشت چو برق آتش افشان روان باز گشت
چو دريا همیشه بتندی و جوش خزان خشم گفتش کسی زیر گوش

(۱) منظور از شجاع الدوله بن محمد زمانخان بارکزائی است که در صفحات گذشته از محمد زمانخان ذکری رفته و معرفی گردیده است.
(۲) مطلب شاعر اینست که شه شجاع الملک گفت نه تنها در بین من و شجاع الدوله در فروشگاه شاهی فرقی دیده نمی شود بلکه نام خود را نیز با من قرین ساخته است.


( ٢٠٣ )

که شه برتو بسیار دل بدشده است غضبناک و آشفته از حد شده است
چنین و چنان چون ترا دید گفت زتو روی خویش آشکارا نهفت
ازین نکته آن شیر شوریده سر ز آشفتگی گشت شوریده تر
رسید آتش تیز را تند باد در انبار باروت آتش فتاد
بعثمان بارکز نی رفت و گفت که دارد ملك كين مادر نهفت
شده ماده مرغ او استوار کنون ماه نور است در انتظار
چو ما را بیند یراق ویراق شود بردلتر سخت وبسیار شاق
یلنگ است و آماده جست وخیز که رم خرده خم بنگرد تیز تیز
چوخون ریزدم به که من ریزمش ازان پیش کا ویزد آویزمش
بخواهم که کویم باین مارسر ازان پیش کز نیش آرد ضرر
چوعثمان شنید این حدیث شگفت بلر زید و انگشت برلب گرفت
بگفتش که زنهار این ره مپوی خمش باش و اینقصه با کس مگوی
حذر کن که گوش دگر بشنود مبادا که دیوار و در بشنود
بجهل جوا نی دلیری مکن قدم باز کش شیر گیری مکن
چنین کار کردن که سربازیست تو آسان شماری مگر بازی است ؟
چرا غیکه از آستین و نفس به بی اختیار ی بمیرد زکس
زن ومرد گویندش از هر کنار یکی بیو قوف ودگر نابکار
پس آنکس که عمداً کشد شاه را چه گویند آنمرد گمراه را
زیک قطره خون شاهنشهان خرابی در آید بملك جهان
ازین سرزمین تا دم نفخ صور نخواهد شد این آتش فتنه دور
نشت آتش کین و جنگ و ستیز مکن بار دیگر با نگیز تیز
مزاج شهان نیست یکسان مدام ببخشند هر بار بار سلام


( ٢٠٤ )

شجاع پلنگ افگــن و كينه ور ز انــدر ز او شــد غضبناك تـــر
خمو شيد و ديـگر نزد هـيچ دم ز اقرار وانــكا ر ولاو نـــعــم
كه دانــت صد بـار گو يم اگر جزاينـــم نـگويد جوابی دگر
پدر هم مرا بساز دار در كــار نخواهد كه رخصت دهد زينهار
پس آن به كه من خود شوم يار خويش نگويم بيكس ناكنم كـار خويش
اگر شه كند وقت را انـتــظـار كه كين بعدچندی كند آشكار
من امرو ز او را سر از تن جدا كنم بنگرم تا چه سا زد خدا.
چو طالع زشاه فلك روی تـافت بسوی شبستـــان مغرب شتــا فت
ملك در سيه سنگ بگذشت جيش شب آمد سـو ی شبستـان خويش
سوی خانه خويش كرد انتقال چواختر كه رجعت كـند ازوبال
باندا زه آنــكـه فر دا پـگاه نهد از حرم خا نه سر سوی راه
شجا ع محل جوی را آ گــهی شد از رفـتــن وعزم صبح شهـی
بده تـن زمر دان كـاری دويد بجا ئيـكــه نا مش بود شه شهيد
نهان ماند پوشيده اسباب جنــگ چو صيــا د انـدر كمين پـلـنگ
ملـك را قضا رفته بيدار كرد زخا نه برون در شب تـار كرد
كمر بسته بــر پالــكی شد سوار فرود آمد از اوج بـا لا حصار
چوز د گام در بقعه شه شهيـد هز بر ژيان از كمين سر كشيد
بتر سيدو پرسيد شه كيست اين؟ چه جويد ستاده بی چيست اين؟
شجاع شجاع افـگن آ واز داد با لفاظ شير ين زبان بر كشاد
كه پير محمد زها نــم شجاع طلب گار ديدار شـاه مطــاع
همانم كه دهـبچه رنامم شده است ترا بار بار سلامم شده است
بهنگام خد متی را نده از در شدم ز بسيار شر مند گی تر شدم


( ٢٠٥ )
کنون آمدم تا درین تیره شب کنم خدمت شه بحسن ادب
بگوش ملك اين سخن چون رسيد ز تن جان ز سر عقل وهوشش پريد
شد از دست و با گشت رنگش بدل تو گفتی مگر ديد پيك اجل
سبك کرد فرمان بر انرا خطاب که سازید اندر دویدن شتاب
ببك ره قدم بر کشادند تیز چو آهوی رم خورده اندر گریز
دران تاختن زد فغانش تفنگ که یعنی کند در دویدن درنگ
قضا آمدت جای دم بر زدن نمانده چه جای قدم بر زدن
زفر مان بران ملك پيش و پس فتادند و دادن جان چند کس
تنی چند دیگر ز بیم هلاك شه از دوش افگنده بر روی خاك
چو مرغان وحشی گریزان شدند چپ و راست افتان و خیزان شدند
چو کردند از شه کران چاکران شجاع دلاور بفرمان بران
بفرمود دنبال شان تاختن کهان و مهان را سر انداختن
خود آمد بر شاه تا بنگرد که چون است جان داده یا بسپرد؟
چو در پالکی کرد نیکو نظر تهی دید زان شاه والا گهر
ز حیرت فرو ماند اندر شگفت شکاری ز کف رفته جستن گرفت
شنیدم که جوئیست آنجا روان به آبی فرح بخش روح و روان
درو یافت آن خسته دل کباب نهان مانده مانند ماهی در آب
چو شه دید کبان مرد شمشیر زن مرا دید لرزید بر خویشتن
بگفتش که ای شیر شوریده سر چه کردم که بستی بخونم کمر
چه حجت بیاری دران گیرو دار که پرسد ز خون منت کرد گار
که کشتم ترا تا بخوار یتیم زخونش بدا من در آویزیم
چو خود گر زنی بر سر ماه تیغ نشاید زدن بر سر شاه تیغ
خدا یاد کن بگذر از کین من فرامش مکن حق دیرین من
شجاعش بگفت ای ستمگاره کیش تو کی شاه بودی که خوانی بخویش
تو بومی که بودت ز شاهی خطاب شد این بوم از ظل شومت خراب


( ٢٠٦ )

سیه مست چون فیل جنگی شدی مدد گار فوج فرنگی شدی
خرابی به غزنین و کابل رسید بهر خانه دست تطاول رسید
ز تو دار اسلام شد دار کفر بگرمی رسید از تو بازار کفر
لباس بروات چواحرا میان درون تشنۀ خون اسلامیان
بتیغت جفای بهم بر شده است ز خون شهیدان زمین تر شده است
چو مؤمن بمؤمن برادر بود درین حکم هر کس برابر بود
بکستی تو چندین برادر مرا هنوزم بگوئی که کشتم ترا؟
قصاص همه از تو گیرم کنون خون گردنت پاك شويم ز خون
چو این گفت تیغش چنان زد بفرق که از سیل خونش شده جوی غرق(۱)
تن شاه در خون ناب اوفتاد تو گفتی که سروی در آب اوفتاد
فلك بين چه نیرنگ سازی کند بشاهان گیتی چه بازی کند
چسان میکند مست ومغرور جاه چگونه کند بر سر خاك راه
نمودم شهان جهان سربسر همین در کتاب آمد اندر نظر
که مردم که شاهشهی جان ببرد بجز زخم شمشیر و خنجر نمرد
جدا گشت از خویش و فرزند وزن نه آن تخت جای و نه آن انجمن
نه کس پرسوش تا برا ند مكی نه کس پیش او تا نشیند زپس
ببالین درویش در نزع جان د و صد کس بود تا برآید روان
بگرداندوش جمله خویش و تبار گرفته بکف شربت خوشگوار
چو میرد بشویندو پاکش کنند کفن بسته تحویل خاکش کنند
ملك تا بود زنده عشرت برد چو میرد ز آفاق حسرت برد
بود مرد درویش بی ساز و برگ بارام در زندگی و مرگ
چو خورشید بر زد سر از کوهسار شد این قصۀ شب چو روز آشکار
بلشكر خبر شد که در شه شهید شد امشب ز تیغ اجل شه شهید
چپ و راست برخاست غوغای سخت بتاراج بردند اسباب و رخت

(۱) – تصحیح ح : که در خون خود شد دران جوی غرق


( ۲۰۷ )

رۀ خود گرفتند پیر و جوان
چو در فوج اکبر رسید آگهی
سپاهان همه دست مالان بهم
که حاشا زمان وشجاعش نکشت
ز شاهنشهش کینه در سینه داشت
گر این فتنه در ملك دیگر شدی
درین شهر بوئی زغیرت نماند
که تند از دهانی فرو برد ماه
کسی از داغ مرگش تاسف نخورد
در ان لشکر از حیرت داغ و درد
فراوان سپه خون دل ریختند
با کبر کسی گفت در زیر گوش
پی کشتن شه جگر خسته اند
درین لشکرت هیچکس یار نیست
بترسم کزین لشکر پر حسد
سر خویشتن گیرو اینجا مپای
چو این ماجرا خان اکبر شنید
بلشکر کسانیکه از خویش داشت
بخود برد همره دو منزل دوید
بده ساقی آبی که چون آتش است
زهی آتشین آب پر آب و تاب
چو از قصهٔ شه فراغت رسید
کنون افگنم باز طرح دگر

چو اندر چراغ مۀ بی شبان
که بی تاجو ر گشت تخت شهی
بگفتند گریان و نالان بهم
جز اکبر که دارد مزاج در شت
شجاعش نهان بهر کشتن گماشت (۱)
زمین و زمان را بهم برشدی [۲]
بلب جای انگشت حیرت نماند
چنین بی گنه چاکری کشت شاه
که گویا بره مرغکی زاغ برد
بهر سینه کینه جای کرد
گریستند و جستند و بکریختند
که یکسر سپاهند دوخشم وجوش
فرا نهمت کشتنش بسته اند
کسی با توجز قصد آزار نیست [۳]
بجان تو از کس گزندی رسد
بجائی بر و تا بمانی بجای
باندازهٔ صید بیرون دوید
کزانها گمان وفا بیش داشت
به تیزی روان تا به تبزین رسید
چه آتش که از آب حیوان خوش است
که می جو شد از چشمهٔ آفتاب
زبانم بکفت آنچه کو شم شنید
سخن را دهم تازه شرحی دگر

(۱) تصحیح خ ، زشاه - لها کینه در سینه داشت
شجاع از پی کشتنش بر گماشت
(۲) تصحیح خ ، زمین وزمانش بخون تر شدی
(۳) تصحیح ح، بتو قصد شان غیر آزار نیست .


( ۲۰۸ )

نوحه کردن زن شه شجاع در فراق شاه و لشکر آرائی کردن
محمد امین خان لشکر در پشاور انگیختن او فتح جنگ پسر شه شجاع را
و مصاف کردن او با لشکر محمد زمان خان و رسیدن اکبر خان از تیژین بمدد
محمد زمان خان و عاجز ساختن امین خانرا و در آمدن او ببالا حصار
بملك جهان فتنه بر هم زند (۱) همین فتنه بنیاد عالم کند
در آید بلا از ره فتنه ها بود فتنه سر رشته فتنه ها
ملك روح و ملك است مانند تن کجا زنده بی روح باشد بدن
ز مرگ کسان خانه بر هم شود ز مرگ ملك ملك در هم شود
چنین گوید آن راوی هوشیار ز آثار و اخبار کابل دیار
که چون شه شجاع از جهان دیده بست همه شهر کابل بما تم نشست
جهان گشت در چشم مردم سیاه بر آمد ز هر دودمان دود آه
ز مستورگان حرم های و هوی بر آمد چو سنبل کشیدند موی (۲)
ز لولوی چشم در افشان شان شده پر گهر جیب و دامان شان
فزون از همه بود بانوی شاه چو ماهی طپان بر سر خاك راه
ز نرگس چنان شبنم لاله گون روان گشته کز آهوی کشته خون
ز بیخ آنچنان زلف و کاکل بکند تو گوئی سمن کشت و سنبل بکند
چو گل جامه ها تا بدامن درید چو غنچه لب از عقد شبنم گزید
همیگفت آها ز بیداد مرگ (۳) که شمعی چنین گل شد از باد مرگ
دریغ آن بزرگی و اقبال و بخت دریغ آن سرو افسر و تاج و تخت
زلیخا بیا حال زارم ببین پریشا نی روزگارم ببین
حدیث فراق دو یوسف کنیم دمی همدمی در تاسف کنیم
جگر خسته شیرین مسکین بیا دمی پیش من بهر تسکین بیا
سخنهای هجر دو خسرو کنیم بهم گریه زین ماتم نو کنیم
(۱) - اگر کشوری فتنه بر هم زند .
(۲) - تصحیح خ : بر آمد به گردون و کندند موی
(۳) - « » : همیگفت هی هی ز بیداد مرگ


( ٢٠٦ )

بیا ای خرامنده سرو بلند
کدا مین تبر دارت از پا فگند

زهی سخت جانی که ردی تو دید
بر و تیغ چون ابروانت کشید

بیا ای وفا دار دیرین من
ببین کندن موی مشکین من

بریدن ز من اینچه مهرو وفاست
دریدن جگر اینچه جور و جفاست

نگارا چه کردم چه پنداشتی
که از من گذشتی و بگذاشتی

شدی از چه شیدای غلمان و حور
مگر دیده در جما لم قصور

چو چشم منت کاش بیماری
پدید آمدی تاز غمخواری

به بیمار داری کمر بستمی
ازین داغ وافسوس وار ستیم

علاج تو با شوبه بو دی اگر
همیکردم از خون کرم جگر

پی رفع ضعف جگر گرا نار
همیخواستی داشتم در کنار

اگر بودی از درد بی تابیت
پدید آمده رنج بی خوابیت

همی خوا ستم بهر دفع بخار
نطول ( ۱ ) تو از دیدۀ اشکبار

بپوست مگ رمی ز دودت ز سر
چو روغن سرشك دو بادام تر

گرت درد بودی عدیم العلاج
نمیگشت ر فیع فساد مزاج

ز بیمار داریت باری مرا
بخاطر رسیدی قراری مرا

بدینسان بدانگونه بگریست زار
که قایم قیامت شد از هر کنار

بكابل زسر فتنه بر پا شده
بهر نا حیه شو رو غو غا شده

بزرگان با ر کز ئی شر مسا ر
ازینواقعه خسته و د لفگا ر

شجاع د لا و ر ز بیم پـد ر
نهان ماند د مبرقعت پوشیده سر

بتشنیع و نفرین خویشان خویش
چومبهوت ماندی سر افگنده پیش

فراهم شده لشکر شهر باز
کمر بسته بر عزم رزم د لقا ر

خواتین دیگر هم از بهر شاه
جگر خسته بسته کمر با سپاه

( ۱ ) - نطول - بمعنی آبی که به دار و جوشانیده شده باشد جهت ریختن به اعضای مریضان


( ٢١٠ )
سر آن دلیران جنگ آزمود
فتح جنگ شهزاده بر تخت شاه [٢]
فراهم بیاورد فوج گران
محمد زمان ماند برجای خویش
خرو شنده ما نند فیلان مست
محمد امین خان لهگردی بود [١]
نشانید بر سر نهادش کلاه
بیامد بجنگ محمد زمان [٣]
جوانان بارکزئی کرد پیش
زره بسته و تیغ رخشان بدست
(۱) مطلب شاعر از نائب امین الله خان لوگری است وی مذکور فرزند میرزائی خان است که در ۱۱۹۷ قمری تولد و در سنه ۱۲۷٤ ق وفات کرده است در ۱۲۱٦ ق شاه محمود ابدالی او را به سمت خان لوگر وبرت خاك گماشت وشاه شجاع ابدالی را بحیث حاکم آن جاها مقرر کرده وبعدها لقب امین دوله و نائب السلطنه را هم به او داد شهرت نائب در زمان ورود قشون انگریز در افغانستان بسیار گردیده زیرا با عده دیگری سران قومی مانند عبد الله خان اچک زائی وعبد الکریم خان ریزه کوهستانی قوم را تحريك نموده برعلیه قشون غارت گر ومتجاوز قیام ورزید و از جمله سرانیکه پس از مقاومت قوای انگلیس در افغانستان معاهده با انگلیس ها امضا کردند یکی هم نائب امین الله خان بود .
(۲) وقتیکه شاه شجاع در ۲۳ صفر ۱۲۵۸ق بین مقام شاه شهید و سیاه سنگ در کابل بدست شجاع الدوله بن زمان شاه بقتل رسید دو پسر او شهزاده شاه پور وشهزاده فتح جنگ اولی در بالا حصار ودومی در ده خدایداد کابل بودند . مطابق مجلس که در بالاحصار منعقد شد فتح جنگ بشاهی رسید و باستثنای نواب محمد زمان خان بارکزائی همه با وی بیعت کردند مخالفت و جنگ نواب محمد زمان خان و فتح جنگ باندازه شدت کرد که فتح جنگ مدت تقریبا چهل روز در بالاحصار حصاری شد، تا آنکه نائب امین الله خان لوگری که طرفدار فتح جنگ بود داخل مفاهمه گردیده فیصله کرد که فتح جنگ پادشاه ومحمد اکبرخان که از جلال آباد مراجعه کرده بود وزیر او باشد و از همین وقت لقب وزیری به سردار محمد اکبر خان غازی داده شد چون فتح جنگ نظر به احساسات اجنبی پرستی با جنرال پالک مکاتبه داشت از طرف وزیر محمد اکبرخان محبوس گردید اما موقعیکه پالک بطرف کابل روان گردیده و در شعبان ۱۲۵۸ ق داخل کابل شد فتح جنگ مجدداً بواسطۀ قوای فرنگی بر تخت نشست درین فرصت وزیر اکبر خان غازی بطرف بامیان رفته بود و یگانه قوۀ ملی که با قوۀ متجاوز انگلیس مقابله می کرد نائب امین الله خان لوگری در تپه های استالف بود اما سلطنت دوم فتح جنگ باز هم چندان دوام نکرده وتقریبا یکماه بعد تمام قوای انگلیس از کابل وقندهار فرار نموده افغانستان را بکلی تخلیه کردند وفتح جنگ هم که احساس میکرد پادشاهی و دوام زندگی او بعد از آن در بین ملت غیور افغان غیر ممکن است تخت و تاج کابل را پدرود گفته با عساکر اجنبی یکجا از افغانستان بیرون رفت .
(۳) نواب محمد زمانخان بارکزائی


نائب امین الله لوگری یکی از سران مجاهدین ملی


[BLANK PAGE]


شهزاده فتح جنگ پسر شاه شجاع


۲۱ )

پر از شیر ها گشت بازار و کوی بر آمد زهر گوشۀ های و هوی
ز یکسو بر آمد غریو تفنگ دگر سو بشمشیر پیوست جنگ
چنان شور محشر بکابل فتاد که در کوه و صحرا تزلزل فتاد
شد از دود شوره هوا قیر گون زمین در شتاب و فلك در سکون
ازان جوش بیهوش شیران بغار فتادند از دست و پا رفت مار [۱]
قضا شد خریدار جنس روان ز گوله همیداد نقد روان
همی جست این جنس را هر طرف دم نقد و شمشیر و خنجر بکف
ازان جنگ و کین کوی تنگ آمده بد یوارها پا بسنگ آمده
در آواز با تیغ گفتی تفنگ که این جنگ را میتوان گفت جنگ
زن و مرد نومید از جان شدند بخانهار فته پنهان شدند
زبررخ فغان روح برنس کشید [۲] که بر من مگر تیغ هر کس کشید
ز هر سو دلیران پرخاشگر چه گویم چه کردند باهم دگر
چو بار کرئی تیغ افراشتند زلپکر دیان گرد برداشتند
زبازار کابل بجنگ و ستیز کشیدند بر سر زنان تیغ تیز
بسی سرکشان تا ببالا حصار بکشتند و گشتند از کارزار
بدینگونه هر روز میبود جنگ قیاسود چون تیغ يكدم تفنگ
فتادند اندر نزاع و جدل بمانند زنبورهای عسل
ولیکن بسان قوت وزور دست سپاه ملک زاده خوردی شکست
زبون گشته در حلقۀ کارزار گریزان شدندی ببالا حصار

۱ در نسخۀ ك عوض لفظ مار کنار آمد اما تصحیح خ ، خریمانه نیست و یا ، همچومار
۲ صاحب منصب معروف انگلیس .


(۲۱۲)

دگر روز باز آمدندی برون بدستور میش روان جوی خون (۱)
شبانروز درشورة شرخاص وعـام شده خواب درچشم مردم حرام
زنو نو هـزیمت زهر روز جنگ امین خان لهگـردی آمدبتنگ
فرستاد پیش مـحمد زمـان زبان آوری زیرک ونکـته دان
پیا مش چنین داد کای تند رای نترسیدی ازقهر و خشم خدای
زنو فتنة کهنه انگیختی چنین بیگنه خون شه ریخـتی
طمع ساخت اینچنین کور و کر که بر کشتن شاه بستی کمر
بگیتی که کشته است مولای خویش که زد این تبر بر سر پای خویش (۲)
فلك زد به بیچاره گـان فر تک جهان تنگبگرفت چون گور تنگ
نبايد كه باشد ترا در خیال که من کردم آن سر کشان پایمال
و گـر خود کسی کردما کرده ایم زبهر نمودت بیا کرده ایم
نهادیمت از خـامـی وابـلهی بر غم فر لگی خطاب شـهی
و گر نه تو ودعـوی واینچنین فتادن بود اسمان بر زمین
ا گر سر بگردون رسانی چوماه ترا خان بخوا نند مردم نه شاه
کنون خود ببیتی که اندر کان چه هستی و چوند دیگر کسان
ا گر مردی اکنون بمیدان برای برزم دلیران جنگ آزمـای
زرة پوش و شمشير و ترکش ببند بهش باش و بشنو بیا نگه بلند
که تا درر کم خون و جان در تن است بتوجنگ و پیکار کار من است
بخوا هم گرفت از تو تا خون شاه نختسبم نیا یـم به آرام گـاه
کنی چون زنان چند در خانه جنگ به طفلان سزدجنگ در کوی تنگ
شوند از چه خلق خدا پا یمال بتقصیر تو کم ندا ری وبال

(۱) تصحیح خ : شدی از تن شان روان جوی خون
(۲) تصحیح خ : که مثل توزد تیشه درپای خویش


(۲۱۳)

مقابل شده هر که میدان برد با ورنگ شاهنشهی در خورد (۱)
رهد ملك از فتنه و شور شر نیا شد بهر روز جنگ دگر
جواب پیامم روان کن روان که در انتظارند پیر و جوان
محمد زمان با هزاران عتاب ازینسو چنین گفت گفتی جواب(۲)
که ای ژاژ خای دریده دهن پرا گندۀ گوی و پریشان سخن
بتیر سخن سفته ام دوختی با تش زبانی دلم سو ختی
مزن لاف سرداری وسر وری مباحوزم احکام دین پروری
بنام بزرگ خدا وند پاك که این نقشها بست برلوح خاك
که من بیگنه تهمت آلوده ام نه کردم نه کس را بفر موده ام
ولیکن زجرمی که دارد پسر همانا که صد بار دارد پدر (۳)
چه خیزد ز ايمان و سو گندمن که با ور کند جز خدا وند من
چو پاکم بنزد يك یزدان پاك تو باور مکن یا مکن زان چه باك
مپندار كاين عذر زان آورم که محتاج تو از پی یا ورم
چه بر خیزد از پشه چون توست چه خفته چه بیدار درشان تست
مکن مدعای مشو زود مست چه کاری که آری درین کار دست
تو نسوار خود گیر وبینی بخار ترا با امارات ملکی چه کار [٤]
گرت زور دست است و تاب ستیز بجنگ آمده از چه آری گریز
کجا مرد میدانی ای نا بکار که میدان بجوئی پی کا وز ار
چه کردی ازین پیش درکوی تنگ که آئی بسازی بمیدان جنگ
ازین هم مرنج و مرا جان بیا بلشکر بدشت مرنجان [٥] بیا
سر جنگ داری در جنگ زن سر خویشتن بر سر سنگ زن
برون بر کش از دل تمنای خویش که بنهم چه داری تو برجای خویش

(۱) تصحیح خ : مراد را سزد گرشهی برخورد
(۲) « « : ازینسو چنین گفت او را جواب
(۳) « تصحیح خ : همانا که بند حق مردم پدر
(٤) تصحیح خ: ترابا دایر ملکی چکار
(٥) مرجان تپه ایست متصل بسمت شرقی شهر کابل


(۲۱۰)

که من اينك آيم چو سيماب تيز
بلرزید قاصد چو پاسخ شنفت
دگر روز چون صبح صادق دمید
دو لشکر بدشت در انحان شدند
سپاه محمد زمان شش هز ار
مقابل ستادند با هم بجنگ
سربراقی بر ناف و اطراف دوش
پلمکاله دندان بهم بر زنان
چوصف بسته شد کوس و طبل و درای
ز فریاد خـو مـهره تن دم
چنان كاد دم نعره تیز زد
نخست اندر ان عرصه شورو شر
بزد توپ زانیش ز انسان بکوش
پسش طرقه شاهینی آمد بکار
چنان شد توپ اعتلای شدید
نمیداشت کر کند های تفنگ
جز ایر ز شو ریدن کر نای
قنیله به بندوق گوهر نگار
عجب بین که آن مار بالای دوش
چوشد گرم بازار جنگ وقتال
نبود آمده در همه عمر خو یش
چنان مضطرب بود در قبض روح
شد از دو د ابر سیاهی بلند
هر انکسکه آن دود و آتش بدید

کشم از تو و لشکرت رستخیز
بمولای خویش آنچه بشنید گفت
فلك تيغ خورشيد رخشان کشید
ز پروای اندیشه جان شدند
سه چند ان ز شهزاده [۱] نامدار
هوا را گذر گاه کردند تنگ
ده انگشت سبلت برون تر ز گوش
بکوه از دم آتشین در زمان [۲]
بشورش در آمد بشیپور و نای
نهنگان در یـا بخـور دند رم
که رم خورده شير فلك خيز زد
قنبله چو ماری بر آورده سر
که قالب تهی گشت و برزد خروش
که خود ماند بر جای و کردش شکار؟
که گشت از تداخل تهوع پدید
چونان رقص کردی میدان جنگ
چو بیکران توسن شدی سیخ پای (۳)
چه بر دوش ضحاك سفا ك مار
که را بود مغز و که میکرد نوش
شده قابض الروح آشفته حال
چنین روز محنت مرا در اند پیش
که اندر مفاجات طوفان نوح
که هر گوشه سیلاب آتش فکند
بگفت ان هذا ليوم الوعيد

(۱) مطلب از شهزاده برادر فتح جنگ شهزاده شاپور میباشد
(۲) بکوه از دم کرم آذر زبان (۳) تصحیح ح : چوبکران زهیبت شدی سیخ پای


(۲۱۰)
دران تیره روی فلك در نگاه نمی آمدی روی ظالم سیاه (۱)
بجار آئینه گوله کردی چنان كه را شیشه مهره های كمان
فكندی زسرها چنان خود وترك كه غنچه زسر شاخ ریزد تکرك
بزیر و بم ساز توپ و تفنگ شده فتنه رقاص میدان جنگ
بدانگونه عالم پر از دود شد كه چشم فلك كر به آلود شد
چنان گشت زیر وزبر از شك كه هفتم زمین گشت هفتم فلك
تو گوئی سواران سمندر شدند بدریای آتش شناور شدند
چنان چرخ زدزان تزلزل زمین كه شد مغربی خاور ملك چین
چو از هر دو سوئره شیران بدند پلنگ افکنان و دلیران بدند
شده سست فوج کم اند ر ستیز ز سختی نمودند عزم گریز
در آن لحظه جوشان چو دریای شور رسید اکبر پر دل و شیر زور
شتابان بدنبال آن نامدار عموزاده سلطان ششصد سوار (۲)
دوان همچو سیل بهاری شدند ز پهلوی دادی بدشمن زدند
نگشتند آگاه تا در میان بلشکر در آمد هز بر ژیان
چو این آفت ناگهانی رسید دران معرکه شد قیامت پدید
شده سست بازار توپ وتفنگ بفر بین و شمشیر پیوست جنگ
بر آورد سر تیغ تیز از میان بشیرین زبان رد روشن بیان
که ای توپ رزم تو عار من است تو خاموش کین کار کار من است
چو بر فوج بار کردنی ز آسمان رسید این چنین یاری ناگهان
بیکبار شمشیر ها آختند بچستی و مردانگی تاختند
خروشان و جوشان چو دریای روم بتلخی و تیزی چو ناری بموم (۳)
تو گفتی فتادند با هم بجنگ پلنگان و شیران بدندان وچنگ
(۱) تصحیح خ : نبودی چو سیمای زنگی سیاه .
(۲) این همان موقعیست که وزیر محمد اکبر خان غازی پس از جنگ با جنرال
يالك انگلیس از تیزی بطرف کابل شتافه پاسه صد سوار طرفداری نواب محمد زمان خان
عموزاده خویش وارد پیکار شد .
(۳) در نسخه دك : بتلخى وتیزی چو بادسموم


(٢١٦)

فلما چه سر دست شد فتنه ساز
چواز خشم غریبین در آمد بتاب
ز بس کشمکش اندران دارو گیر
کمان در بخت هر گوشه دریای خون
زشیران آشفته بر خاست شور
ز فرق سپر تیغ روشن گهر
دوانده سمندان زسر تا به سم
بچشم زره تیر مژگان شده
چومقراضه در دل شدی جایگیر (١)
چو آن فتنه شیطان برانگیخته
ازان رزم گردون زروی شگفت
بد شمن زدی اکبر چیره دست
کسی را بضرب کمر کش نرد
نزد تیغ بر تارك هیچ مرد
یکی داشت بحران سرسام مرګ
یکی را چنان تیر زد بر جگر
یکی را بزد بر کمر بند دست
بسا پیل سرمست از پا فگند
ز مردان بدو کس برا بر نشد
ز دی تیغ سلطان روشن گهر
ز تیغ جها نسوز چون آفتاب
بهر سو که در حمله میتافت روی
گرش فیل پیش آمدی در نبرد
تو گفتی که بود اژدهای عظیم
که گو بند کوته بود فتنه باز
شده گو له سرب را زهره آب
کمان گوشه بگرفت بکریخت تیر
زکج راستی مشکل آید برون
کفا دند بر یکد یگر ست زور
زدی دم زاعجاز شق القمر
زخون سرخ چون ازحنا بال ودم
دل پر دلان پر زپیکان شده
نمو دی چو در شست ماهی اسیر
خود از بیم شمشیر بگریخته
ز ماه نو انگشت بر لب گرفت
دو دستی بشمشیر چون فیل مست
که بر پا سر خصم سر کش نرد
که تا اسپ دردم دو نیمش نکرد
بشر یان زدش نشتر بید بر گ
درورفته کرد از دگر کس گذر
برآورده زد استخوانش شکست
زبس گردنان گردن از بن بکند
و گز شد از ان شیر جان برنشد
چپ ورا ست بر دشمن كینه ور
بیا ور دهر سو جهانی بتاب
ز خون هز بران همیرا ند جوی
بیکضرب تیغش نشاندی بگرد
پی جان دشمن بلا ئی عظیم

(١) - مقراضه : بمعنی نوعی از پیکان دوشاخه .


(٢١٧)

رمیدند از و شیر مردان همه چو از دیدن شیر غران رمه
شجاع شجاع افگن بیستن بشد دو له پر دل و صف شکن
خرو شنده مانند شیر در ی بمیدان شده گرم جولا نگری
سوار سمندی شتابان چو رخش به تیغ درخشان چو رخشان درخش
به تیغ و تبر زین و خنجر زدند بهر گوشه خیلی بهم بر زدند
ز بس خون که از شیر مردان چکید نم خون به تخت الثری در رسید
زتیغ هز بران پر خاش گر فگند از کمر ترک گردون سپر
زمر دان و گردان پرخاشجوی چپ و راست برخاست این های وهوی
که گیر و ببند و بکوب و بزن بیار و بدار و ببر آرو فگن
فلک از شفق ریخت خون جگر که اوخ چه بینم به پیر انه سر
گهی لشکر اندک و گاه بیش ز سختی شدی گاه پس گاه پیش
شدندی زغیرت دگر سخت گوش زد ندی بهم از سر خشم جوش
همه روز بود اینچنین گیر و دار نشد هیچکس عاجز از کارزار
در آخر سپاه ملک روی تافت بدتبال شان فوج اکبر شتافت
ظفر بر سپاه کم و بیش نیست عطائی است این در کف خویش نیست
هزیمت بخوردند زانسان که کس نکرد از دلیران نظر باز پس
شکستی کزانسان ندیده بخواب ز ایرا نیان فوج افرا سیاب
هزیمت بمر دان چالاک و چست چو افتد بیفتد شکست درست
چو کاشانه لج گشت یکسو گرای دگر راست نا در بماند بپای
گرفتند هنگام جنگ و گریز به دندار قبضه سر تیغ تیز
شجاعت ز دل هوش شان شد زسر سپر تیغ شد تیغ گشته سپر
در ادبار بر گشته گردد سلاح غلط نیست در مردم این اصطلاح
خزیدن از سختی کار ز ار ته دامن از کوه با لا حصار
شد از کوه سنگین صدا کاین زمان ته دامن نیست جای امان
بسوی بلندی گر یزان شدند چورو باه افتان و خیزان شدند


(۲۱۸)
بدنبال شان اکبر تیز چنگ شتابان چو دنبال گوران پلنگ
به تیغش زدی یانه اندر زمان رخش دیده دشمن همیداد جان
دوهستی بزد آنچنان تیغ تیز که چون کوهه شد کوه را ریز ریز[۱]
زخون سرخ کوه مرجان شده بباتش همه شاخ مرجان شده
زبالا چو سنگ آمدندی فرود گهی سر گهی سر کشان گاه خود
قیامت نمودی از ان گیر و دار جهنم مثالی از ان اضطرار
دهاده کشان تا ببالا حصار رساندند و گشتند از کار زار
بیفتاد در دست مردان مرد بسی توپها و سلاح نبرد
بنصرت بمقزلگه خود شدند برسم طرب طبل شادی زدند
بده ساقی آن سلسبیل بهشت که گرم است و کفدا فوزداود سرشت
مگر رشته جان شود نوریم شعاع افگند شمع کافوریم
چواز رزم کابل فراغم رسید ز سر قوتی در دماغم رسید
کنون قصه اکبر شیر مرد بگویم که با خسرو نو چه کرد
عاجز شدن محمد امین خان لیمگرد از خوانین و دادن او دخترش را
بصلاح اکبر خان و برتخت نشستن فتح جنگ و وزارت کردن اکبرخان
و منع کردن محمد زمانخان از ان ومنازعه با اکبرخان و آشکار شدن
فتنه شهزاده و قید شدن بحکم اکبر خان :
کسی را که ایزد بلندی دهد بهر کار فیروز مندی دهد
همه دشمنان دست بستش دهند کلید ممالك بدستش دهند
هر آنکسکه کج بنگرد سوی او چو مفلوج کج ماندش چشم ورو
بمقبل سر کینه افراختن خصومت بود باخدا ساختن (۱)
شنیدم که اکبر چو دشمن شکست بد اندیش در قلعه پنهان نشست
سرش از خیال وزارت شده همه خانمانش بغارت شده
(۱) تصحیح خ : که چون خاکره کوه شد ریز ریز
(۲) تصحیح خ : بامر الهی است ناساختن


(۲۱۹)
ازان رقص بیهوده وبی مراد بدست آمدش خاك چون دیوباد(۱)
نه صبرش که ماند دران جای تنگ نه زهره که بیرون برآید زسنگ (۲)
ز تر شائی رنج کز حد چشید (۳) ز سر مستی بنگ کبرش پرید
بهوش آمده پایه خود شناخت دگر رایت آشتی بر فراخت
یکی دخترش بود حورا سرشت ز رشکش نهان مانده حور بهشت
بقد همچو سرو به خد آفتاب بلب لعل و در لعل در خو شاب
رخش آتش وزلف ها نند دود که می آمد از اوج بالا فرود
زخو بان چین آن بت آذری بمیدان زیبا ئی و دلبری
بچوگان گیسوی عنبر مثال ربود از ذقن گوی حسن و جمال
نگاری سمن رخ چمن را طراز بگیوی پر چین ختن را طراز
جبینش پر خشائی و او رو تاب مهی بود جا کرده بر آفتاب
بوصف دهانش که گویند هیچ (٤) خموشم که نتوانمش گفت هیچ
گهر داشت دندان لبش لعل تر تبسم ملیح وتك لم شکر
لبش دا روی درد هائی نهان عجب دا رم از خنده آن دهان
که این نوش داروست گر لولوی چرا در د دل گر دد از وی قوی (٤)
الف بین که بالای کاغذ فتاد (٥) ببالای او دید بیخود فتاد
تعجب از آن زلف و قامت مراست که چون شد بگیج صحبت راست راست
خیال لبش غنچه باغ دل زخال رخش لاله را داغ دل
(۱) بمعنی گردباد (۲) - در نسخه «م» «تنگ» آمده
(۳) - تصحیح ح : ز بس ترشی رنج و محنت چشید
(٤) - « « : بفکر سفتن دهانش مپیچ که نبود از آن حاصل غیر هیچ
(٤) - تصحیح ح : که هر گاه این نوشد ا رو بود چرا در د دلها فزون زو بود
(٥) - « « : الف یا چو بالای کاغذ نهاد .


(٢٢٠)

زروی همان فتنه روز کار نشاند آتش فتنه کار زار
شد از زلف آن لعبت مانوی زسر رشته آشنائی قوی
از آن را ویان هوشیار دگر بیان کردبیشم دگرگون خبر
که چون اکبر از کینه آتش فروخت امین خان لهگرد را خانه سوخت
باسپاه غازی ومردان مرد بر آورده از خاک لهگرد گرد
محمد امین خان ببالا حصار بیفشر دچون شیر در کنج غار
سپاهان خود گرد اندر نشاند زخمیپاره و توپش آتش فشاند
سر انجام بر نقب کارش رسید زيك جانب کوهسارش برید
چو نقاب باروت را در زده ز تحت الثری آتشی سر زده
زد از شعله بر چرخ زرین لوا بر آورده خاکش براوج هوا
چنان پنج دیوارش ازبن بکند که برج بچنجو (١) بجيحون فگند
چپ و راست مردان کار امدند بیکبار اندر حصار آمدند
بشمشیر خستند بسیار کس گرفتند و بستند بسیار کس
امیران نو خیز و شاه و وزیر فتادند در دست اکبر اسیر
امین خان لهگرد شد چاره گر که از بند خود را رهاند زسر
به پیل دمان اکبر شیر گیر چو خویش افگند در کمندی اسیر
(۱) هنگامیکه وزیر اکبر خان قلعه جنگی بالاحصار را در محاصره گرفت کار
بر فتح جنگ تنگ شده رفت و بهر قیمتی بود مقاومت نموده انتظار ورود انگلستان را
می کشید اما وزیر اکبرخان يك نفر نقب زن پنجشیری را بنام حاجی علی خان مو ظف
ساخت که در برج های بالاحصار نقب بزند نقب زن مذکور یکی از برج های بالاحصار را
که بنام بچنجو یاد می شد به نقب پراند و به این رنگ فتح جنگ آماده مصالحه گردید.


(۲۲۱)

ز کیهری آندم کمندی فگند در آورد آن شیر غران به بند
کمندی کزوسر کشیدن توان (۱) نه از تیغ تیزش بر یدن توان
چو گشت آن شکاری شکار شکار شدند آند گر بند یان رستگار
نشانند شهزا ده دیگر بتخت وزیرش شده اکبر نیکبخت
زنو خسروی یافت آرایشی بکشور پدید آمد آسایشی
نمایان وزیر نو وشاه نو چو برجیس رخشنده با ماه نو
همه اهل کابل زمین شادمان درین کار جز بك محمد زمان
شنیدم که روزی با کبر بخواند بصد مهربانی به پیشش نشاند
بگفت ای جوان پند پیران شنو چنین راست اندر ره کج مرو
نظر دور تر کن اگر سردری تامل کن آخر که می پر دری
همانت از ین دشمن آید به پیش (۲) که بارستم آمد زبهمن به پیش
زاحسان تو چون دلش خوش شود پدر کشتنش کی فرا مش شود
شود دشمن خورد خصم بزرگ شود عاقبت بچه گرگ گرگ
امان گر دهد گردش روز گار به بینی یکی روز کاین شیرخوار
چنان بر سر تند خوئی بود (۳) کمر بسته بر کینه جوئی بود
مکن یاوری خصم خونخوار را مده پرورش بچه مار را
شود راست باخاك اگر کج سرشت ولی همچنا نش بود طبع زشت
نظر کن به پیچ وخم ریسمان که خاکسترش نیز دارد همان
غرض بشنو از من بمن گو شدار نصیحت فرامش مکن هوش دار
جوابش بگفت کبر نا مجوی که اکنون چه خیزداز بن گفتگوی
چو شب بسته پیمان سحر بشکنم چه گوید بر دوستا ن دشمنم
بقر آن خدا گفت ( الصلح خیر) نه شایان بود منع کردن ز خیر (٤)
تجنب از آن مردم آزار کن که پندت دهد فتنه بیدار کن

(۱) کمندی که از سر کشیدن توان در نسخه دال چنین آمده است .
(۲) تصحیح خ : همانت بیاید زدشمن به پیش
(۳) - در نسخ «د» «م» و «ك» چنین است : چنان برسر تند روئی بود .
(٤) در نسخه «د» : نه شایان بود منع کردن به غیر