(٦٨)

بمن بين كه صبحم پی شام زلف نه در در که شد دانه دام زلف
تماشای خالش ز دل برد هوش بخود زلف پیچیده گفتش زدوش
که امشب بمن باش همدوش وشاد که فردا شب دوشت آید بیاد
چوشد جنبش رغبت از هر دو سوی طلب گرم گردید در جستجوی
هوا آرزو را طلب گار شد ز سر ناز را گرم بازار شد
رخ از پردۀ شرم پرداختند حجاب لیاستی برانداختند
چنان همدگر در گرفتند تنگ که غنچه بوی و شقایق برنگ
نخفتند باهم به عیش وطرب بدن بایدن رخ بر خ لب بلب
چو طوطی گهی کرد میل شکر گرفتی بعقد گهر لعل تر
گهی در فشردی به سیمین انار که کردی ترش یار سیمین عذار
گهی خال میدید و گاهی عذار گهی داغ که لاله دا عذار
زغنچه گهی بوسه بر گل نمود گهی دست بازی بسنبل نمود
گهی شب همی دید گاهی قمر گهی شام میدید و گاهی سحر
گهی لاله میدید گاهی سمن گهی چین گهی مشك چین وختن
گهی چنگ بر ماه و پروین زدی گهی دست بر نافه چین زدی
بیازو د ذوقش زحلوای بوس شده میل طبعش بساق عروس
دو مهمان فرخنده همخوان شدند بهم همدم و یکدل وجان شدند
با نعام هم سخت گردند جهد یکی داد خرما یکی شیر و شهد
یکی زان دو ازيك رطب سیر شد یکی در طلب بازده دیر شد
چو آن شه به تخت بلورین نشست ز اقبالش آمد نگینی بدست
درخشان نگین بر نگین دان نشاند ز در دانه لعل بد خشان نشاند

نبر طابمعه ( ۱۰۰۰۰ ) جلد بعبد الاحد و محمد امین ح حیدر علی ن رجب علی هاجر اليه شبيه تاريخ يوم شنبه ۶ - ۷ - ۲۸ ش مطبعه عمومی


(٦٩)
ز ناقور آن طرفه انگشتری  پری آمدش زیر فرمان بری
از آن باغ شاخی بر آورد سر  بجنبش در آمد زباد سحر
گل آشفته و شاخ درهم شده  سبك غنچه از مار شبنم شده
گل وصف آن غنچه تر دمید  چه لازم کنون موشکافی حمید
گرفتم که طبعت در این چابك است  و ليكن نه بینی محل نازك است
بیا ساقیا برگ سبزی بیار  كه خشك است و دارد همیشه بهار
بجوشان و نوشان که چشم امید  شده کاسه را دیده دیده سفید
کینه ور شدن فرنگیان از کینۀ پیشینه دوست محمد خان
و فرستادن براس در کابل بطریق سودا گری و فتنه انگیختن او
حذر بهتر از دشمن دوست پوست  که دشمن بود دشمن و دوست دوست
من از دشمنان دیده ام بار ها  که سازند در دوستی کار ها
حسود لباسی بپوزد جهان  چو اخگر که در پنبه باشد نهان
نکوییم زبدخواه خونخوار ترس  وليکن چو شد یار بسیار ترس
بفوج فرنگی چو در قندهار  بسر آورد شمشیر افغان دمار
چنان در دل طفل وبرنا و پیر  شده هیبت تیغ شان جایگیر
که ماتم پسر را بنگاه خروش  بنگفتی که افغانت آمد خموش
شد از هر دلی هیبت شان برون  نمودند در چشم مردم زبون (۱)
بهر ناحیه خلق طعنه زنان  که اهل فرنگ اند بكسر زنان
بكابل بصد كر و فر تاختند  با انواع منسو به ها ساختند
امیر هنر و ر طلسمی بست  که یکسر طلسمات آنها شکست
ازین طعنه ها شهر یار فرنگ  بسی آمد از خجلت وننگ تنگ
چوگل جامه زد چاك زين خار خار  به پیچید بر خویش مانند مار
یکی روز در حلقۀ انجمن  سوی نامداران بگفت این سخن
(۱) خ فرنگی چنان شد حقیر وزیون  که شد هیبت شان ز دلها بیرون


( ٧٠ )

که ما را به گیتی وقاری نماند بملك جهان اعتباری نماند
زما خلق دیدند بازی بسی نخوردیم بازی ز دست کسی
بجز میر کابل که در روز جنگ (١) سبق برد بر فیلسوف فرنگ
سپه کشت و زر برد و لیلام کرد فرنگی در آفاق بد نام کرد
به نیرنگ و افسون ربود آنچه بود بتاراج كیول مسلمان نمود (٢)
اگر خوار شد بنده در عرف عام اهانت بزید است نه بر غلام (٣)
عبث خوار و رسوای عالم شدیم نه تنها ز دنیا ز دین هم شدیم
زکشمیر چون طعنه بر ما دمید زده است از قریبان چو باشد بعید
زهی داغ حسرت که تا نفخ صور نگردد ز ما هر گز این طعنه دور
کجا فیلسوفی رود زین دیار كزان دیو مردم برآرد دمار
در آن سرزمین چندی آر د نشست بمنصو به آن صوبه آرد بدست
کسی در شدا هست کاین کار سخت تواند نمودن به نیروی بخت
یکی زان امیران عالی مقام لقب داشت برنس سکندر بنام
بپا جست و سر خم بتسلیم کرد زمین بو سه از روی تعظیم کرد
بگفـت ای جهاندار بیدار بخت که خورشید و چرخـت بود تاج و تخت
گرم اندرین کار فرمان شود ز دست من این مشکل آسان شود
بشرطیکه از سیم و زر شهریار ببخشد مرا هر چه باشد بکار
ملك گفتش از سیم وزر هر قدر بخواهی میسر کنم سر بسر
در این کار باید که بندی کمر ز تو فیلسوفی ز من سیم و زر
چو برنس شنید این حکایت ز شاه زمین بوسه زد کرد آهنگ راه
(١) ك ، د ، بجز میر کابل که در زیر زنگ
(٢) كیول با الفتح وتشديد يا آخر صف در کار زار متابعتش فهمیده نشد چنین بهتر دیده شد
خ – زرو مال از دست آنها ربود پس آنکه کسانش مسلمان نمود
(٣) این بیت بدون يك بيت قبل از ان مفهوم خود را ادا نمی تواند چنین باید باشد :
فرنگی با فسوس میگفت هان کشیدیم اکنون نهایت زیان
خ (اگر خوار شد بنده در عرف عام اهانت به مولاست نی برغلام


(۷۱)

بهم کرد اسباب سو دا گری
چودر شهر کابل شتابان رسید
در بخشش و دست احسان کشاد
فگنده زتزویر طرحی شگفت
امیرش بس ازرأفت ولطف وجود
زدیگر کسان کرد قدرش بلند
وليك آن تبه رأی و ناپاك دين
زلندن بسی سیم و زر خواسته
به نیرنگ و تزویر چاهی بکند
نماند از خوانین کسی تا سپاه
چو از بند زر جمله پابند کرد
که تا هر کجا پا نهی سر نهیم
در آخر کسی گفت پیش امیر
ترا پرنی فتنه گر دشمن است
دلی نیست کآن دیو کردارزشت
حذر کن ازین دشمن بد نهاد
ز بیگانه پرهیز کردن نکوست
تو دشمن چنین روزو شب پروری
امیر بزرگ این سخن گوش کرد
در این روز هایش ز ایران رسید
ز آ غا ز تا انتهای کلام
یکی روز * بدخواه مغر ورومست
امیر فلك قدر فر خ نهاد

روان گشت بر هیأت تا جری
بنام آوران آشنائی گزید
بهر دل اساس محبت نهاد
ببزم امیر آمدن هم گرفت
بد ستور مهمان نوازش نمود
بعزت همید اشتش ارجمند
بیا میختی زهر در ا نگبین
بزر کار خود چون بر آرا سته
باکس نکردن در آن چه فکند
که او را نزد همچو ابلیس راه
بدو هر کسی عهد و پیوند کرد
سراسر بفرمان تو سر د هیم
که ای نامور سرور شیر گیر
بظاهر بشر باطن اهر یمن است
درو تخم دیو و نفاقی نکشت
مگر پند سعدی نداری بیاد
که دشمن توان بود در لبس دوست
ازین سر گذر ورنه پائی خوری
بفکرت فرو رفت وخاموش کرد
یکی نامه نغز بکشاد و دید
نوشته در او صاف (۱) پرنسی تمام
بدستور بر صدر مجلس نشست
بدستش همان نامه نغز داد

(۱) احوان


( 27 )

بگفتاش کزین نامه بکشای بند بخوان بی تامل ببا انگ بلند
چو برنی ازان نامه سر باز کرد سر نامه را خواندن آغاز کرد
که ابن نامه شاه ایران زمین سر دار کابل امیر گزین
پس از شرح شوق فراوان او چنین آگهی داد بر جان او
که بشنیدم ای شاه عالی نژاد که شیطان صفت بر سر بد نهاد
ز لندن رسید است مهمان تو شب و روز باشد در ایوان تو
ننو شى دم آب بی یاد او نمی آیدت خواب بی یاد او
بصد مهر فرزند میخوانیش بجا آوری شرط مهمانیش

نبا شد کسی مانیاش در فرنگ چه در مکر وحیله چه در ربو و رنگ

سرا هم پدر كشتۀ دست اوست دلم زخمی ناوک شست اوست
تو بر جای خون زرچه میریزیش (1) بیندیش از فتنه انگیزش
فتد فتنه در مر ده های مزار فرنگی کند کرد را نجاقرار
و فا نیست در مر ده ان فرنگ ندا نند چون دیوجزر بود رنگ
طلسمی ندانند غیر از نفاق نه مردی مگر دعوی طمطراق
حديث من از گوش دل گوش کن نصیحت شنو هوش کن هوش کن
چپ و راست بنگر تغافل بس است بیکن پیش بینی که دشمن پس است
روان کن بنزد من آن بد گهر اگر ملك خواهی و گرسیم وزر (2)
(1) تبدیل خ - مبين حسن اننارو رز ریزش
(2) ك: ده روان کن بنز دمن آن بد گهر که بستانم از وی قصاص پدر
بیاد اش آن بخت سر ببر اگر ملك خواهی و گر سیم و زر


(۷۳)

سکندر چو این قتل نامه بخواند فرورفت در خویش و حیران بماند
شدش زرد رخسار چون زعفران تو گویی که اندر نفس داد جان
امیرش بپرسید کای هوشیار کدامین سخن میکنی اختیار
بگو سیر گلزار ایران کنی و یا صحبت نره شیران کنی
بگفت ایجهاندار فرخنده خوی چه پرسی چه خیزد از این گفتگوی
ز آدم فروشی و مهمان کشی بساز و بکن آنچه داری خوشی
به افتادن خویش استادەام غریبم قضا را رضا دادەام
بگفتش که برخیز وزینجا گریز بعزم سفر گام بگشای نیز
مبادا که از حرص دینار و گنج بیابی ز من درد و آسیب و رنج
بترسم که از اختلاف خیال رسد بر وجود تو رنج و ملال
ز آئین خود دور بینم بسی بکشتن پس از لطف و احسان کسی (۱)
مرا گر کسی گنج قارون دهد همه نعمت ربع مسکون دهد
نخواهم که غیرت بزو برد هم که مهمان بدست دگر بر دهم
سکندر که امید جانش نبود ازین رستگاری گمانش نبود (۲)
ز کابل برفتند بشگرفت پیش چو از شیر غرنده رم خورده میش
قدم بر قدم رفته میدید باز که بازم نیابند و گیرند باز (۳)
بده ساقی آن چای چون سلسبیل ببرخی از آن ساز قدرم نبیل
که روشن کند مسکۀ او دماغ چو روغن که تابنده سازد چراغ
(گذاوش کردن براس احوال کابل را بر شاه فرنگ و لشکر کشیدن
او بتسخیر کابل)
(۱) خ مرا قرکشی نیست آئین من ۱۱ ازو پرورت کنم از وطن
(۲) بعد از ین در ک ، ه، چو فرمان رخصت بگوشش رسید ۱آن جان بسر عقل وهوشش رسید
(۳) خ که صیدش نسازند دیگر چو باز


( ٧٤ )

نکو ئی نه نیکو ست با بد گهر که با بد نکو ئیست از بد بتر
بدی را نکو ئی بقصد ثواب چنان دان که صد خانه کردی خراب
یکی مار افسرده را گرم کرد بمزدش زنیشی بر ا و رد کرد
چو برنس ز کابل بلندن رسید ز اند وه و رنج سفر آ رمید
بپرسید از و نا مور شهر یار چه کردی و چون است کابل دیار
بپا جست برنس زمین بوسه داد در اوصاف کابل زبان بر گشاد
که شهریست اند ر هوا و فضا بسی نزهت انگیز و فر حت فزا
لب جوی و سرسبزی باغ و دشت نشان میدهد مثل هذا بهشت
بهر سو ر و ان چشمهٔ دلپذیر بعینه چو کشمیر جنت نظیر
از و شاخ هر میوه رضوان ر بود که پیوند اشجار جنت نمود
توان گفت در وصف خلد بر ین که تشبیه دارد بکابل زمین
بشر طیکه در حسن غلمان و حور نمیداشت نسبت بکا بل قصو ر
بقا لش بطنا زی و دلبری گرو برده از ماه و از مشتری
جوا نان امر د چو غلمان درو چو خلد از طرب جمله سامان درو
ولی خیل مردان او همچو دیو بشکل و لباس و کلام و غریو
زن ناز نین چهر آن سر زمین کشد سد فرنگی بضرب سرین
بيك جوزهٔ مرغکی کم بها شود جن زده از تصرف رها
وليكن زدخلی که افغان كند نگرد درها گرچه قربان کند
همه عاجز و مفلس و بینوا شده صید شاهین حرص وهوا
نکردم در آن شهر سودای خام خریدم بيك اشر فی سد غلام
بافسون زر از بزرگان نیو چو من کس نکرده است تسخیر دیو
بدانسان بنقدر وان درست (۱) دل هر دغل گشت با من درست

(۱) درست بمعنی تمام وغیر ناقص واشر فی از زرو درم و دینار


(٧٥)
که خواهم اگر او ر ندم به پیش به چشماك زدن بسته مولای خویش
یوسف امیر آنچه از خاص و عام شنید ید بو ده است بهتان تمام
امیرش بخوانند و لیکن امیر بنام است و در مال و دولت فقیر
سه فرزند دارد که شمشیری اند قوی زور و با صولت شیری اند
بمردانگی هر سه تا رستم اند چنان شیر مردان به عالم کم اند
ولیکن چه خیز د ز دست سه تن چو در ملك نبود كس از خویشتن
چنین ملك هنگام بشکافتن بچوب ولگد میتوان یا فتن
ز ما يكدو کی گام بر داشتن ز بد خواه ما ملك بكذا شتن
در آن ملك از ما رسیدن بس است که خواهان و جویان ماهر کس است
چو بشنید این ماجرا شهریار بفر مود تا لشکر از هر کنار
فراهم چنان گشت کاندر فراسگ بباد صبا شد گذر گاه تنگ
سه تن در همه نامداران خویش پسندید و بنمود سالار جیش
یکی لات جنگی دوم داکتر سوم سر ور کابلی نامور
مقرر شهی کرد بر شه شجاع که تا اهل کابل به جنگ و نزاع
نخیر اند بر خصم و خویشتن که سازند فرما نبری مرد وزن
بوقت مبارک به بروز سعید سپاه فرا وان بكابل كشيد
چو لشکر روان گشت زان سر زمین بجنش در آمد سرا سر زمین
پس آهنگ در کاسکته پایداشت هراول (۱) بلدیانه رایت فراشت
ز اد با نه چون رو بره ساختند پلنگ افگنان از دوره تاختند
که تا چون رود از دو سو سیل تند شود خصم را تیغ تدبیر کند
شدند از ره سند همراه شاه يك ونيم لك چيده چيده سبا ء
(۱) بكسر اول وضم و او فوجیكه از همه پیش باشد


(٧٦)

دگرره الا راند بادا کـیفر روان شد بد پنجه هزار دگر
دود ریای مواج ازهر دوسو بکابل راد بــا له کر داد رو
در آن دشت و هامون که لشکر گذشت زسرگین اسپان زمین گشت هشت
لگد کوبی سم یلان مست بگاو زمین پشت و پهلو شکست
دو نده سمندان به سم کوه سند رسا ندند اندر بیا بان هند
عرق ریزی اشتران زیر بار چوسیلاب رفت از ره کوهسار
زنعل سم مرکب باد رنگ دریدی پریدی بفرسنگ سنگ
روان بود ازتو پها پیلها پس پیلها تا سی میلها
نمودی بهم جنبش توپ و پیل چو کوه زجا رفته از موج نیل
گرفته با ندک کجوش سوار سر دوش بندوق گو هر نگار
زپس آبداری نمایان بدوش چوسیلابی از دوش مایل بکوش
بازرم شاهی ز پهلو چنان کسی پرنیانور د تیغ از میان
شده کار فرمای هر مرزو بوم پذیرای نقش نگینش چوموم
بسی شهر تا کشور قند هار گرفته بجز محنت کار زار
منادی بکوه و بلا دو بقاع زدی بانگها دور د و رشجاع
رسیدند چون در حد قندهار بيك میل ماندند دور ازحصار (۱)
بجائی علمدار بیرق فرا شت که او قند هار کهن نام داشت
زحالید نجر گیاه عیار زر بهفتم زمین و ملك پا و سر
رباز از لو قندهار کهن ز سر یافته اعتبار کهن
چو شب قلعه دار فر و زنده مهر فرو شد ز بالا حصار سپهر
نگهبان شان ماه شبخیز ماند ستاره پی دیده با نی نشاند
(۱) قبل از بیت هذا این بیت درنسخه (د) است
شنیدم من از گفته نکته سنج هزارو دوصد بود وپنجاه وپنج


(۷۷)

طلا یه (۱) بماندند برجای پاس
ننشستند ایمن ز بیم و هراس
نشاندند بر رهگذر های تنگ
نیماقی به آئین ملك فرنگ
کهندل (۲) درین کار با مهردل (۳)
جگر خسته و سست پای و دودل
نه زهره که آیند نزدیک شاه
نه یارا که خیزند و بندند راه
نه رای درنگ و نه یارای جنگ
در ان جای تنگ و درین پای لنگ
به حاجی اخراجی فتنه کیش
که ذکر دغا بازیش رفت پیش
بگفتند کای شیر جنگ آزمای
چه داری درین جنگ تدبیر ورای
که بد خواه خونریز بر در رسید
زیا سیل بگذشت و بر سر رسید
نخواهد بما کرد یاری امیر
که دارد زما رنجشی در ضمیر
اگر جنگ خواهیم لشکر کجاست
وگر صلح آنهم میسر کجاست
که این گرگ بسفه است برخون میمان
بشخصیص بر قوم پاینده خان
بما بر سر انتقام آمده است
باندازه قتل عام آمده است (٤)
اگر در گریزیم نا کرده جنگ
چه گوئیم در عالم نام و ننگ
بکی را مقابل در نباشد نه بیست
چه جنگ آورد چون قند با دویست
خدا غازیان ! درین اتفاق
نکرده است تکلیف مالا يطاق
چو حاجی شنید اینسخن سر بسر
سم القاری (٥) آمیخت اندر شکر

(۱) - طلایه به معنی فوجیکه بشب حافظه شهر و لشکر را بنماید
(۲) - سردار کهندل خان بن سردار پاینده خان برادر امیر دوست محمدخان است که در تاریخ معاصر افغانستان رول بارزی دارد در سنه ۱۲٠٨ ه ق تولد و به روز سه شنبه ۷ ذی الحجه ١٢٧١ در قندهار بعمر ٦٣ وفات یافته درهمانجا در حضرت جی صاحب مدفون گردیده است. در تاریخ سلسله محمد زائی سردار کهندل خان تقریباً مدت ۶ سال دست داشته است.
(۳) - سردار مهردل خان برادر سردار کهندل خان است که در محرم سال ۱۲۱۰ هـ ق تولد گردیده و در ۲۷ جمادى الثانی ١٢٧١ بعمر ۵۹ وفات کرده است مدفن او در پهلوی برادرش سردار کهندل خان در زیارت حضرت جی صاحب قندهار می باشد.
(٤) : تصحیح خ : بی غارت و قتل عام آمده است .
(٥) : سم القار بالفتح وميم مشدد ومضموم وسكون لام و بعده قاء نوعی از زهر است و آن سنگی باشد سفید وزرد سرخ .


(۷۸)

بگفتا ای هژبران میدان جنگ بخصم افکنی دل مدارید تنگ
بشمشیر چا لاک دستی کنید در افگندن خصم چستی کنید
شه عادل هدا رید اندو هناك که من خود در آرم مخالف بخاك
به بینید فردا چو جنگ آورم بیدخواه چون کارتنگ آورم
کنم کار زاریکه در روز گار زمن ماند افسانه یاد گار
بدین زرق وافسون بجنگ آوری(۱) قوی دل نمودند و شیر نری
چو بیرون برامد از آن انجمن نمود آگهی شاه را زین سخن
کشاده سر درج کین و نفاق بشه بست عقد وفا و وفاق
* * *
مصاف شجاع الملك با مردم قندهار و گریختن کهندل و مهردل با یران
دگر روز چون صبح صادق دمید شجاع خوراز کوه سر بر کشید
فکنده سپر مهر دل خان ماه دژ (۲) مغر بی کرد جای پناه
سیه اندرون حاجی شب گریخت سیه ستره نقا بم بر بخت (۳)
دلیران بمیدان جنگ آمدند دلیران چو عران بملک آمدند
هژبران پیل افگن قندهار رده بر ده درعرصه کارزار
از آن نوجوانان بدشت نبرد کهن دل به قلب اندرون جای گرد
سوی میمنه حاجی دیو سار صف آراسته مهردل بر یسار
وز آن نیمه چون کوه آهن بپای شد از میمنه لارنهه جنگ آزمای
سوی میسره برنس بدگهر (٤) بقلب اندرون خسر و نا مور
نخست از دو سوحاجی تیره رأی بجولا نگری اندر مرکب زجای

(۱) : تصحیح خ : بدین زرق و نیرنگ وافسونگری بود آن دورا گرم جنگ آوری
(۲) : دژ : بکسر اول وسکون زای فارسی معنی قلعه و حصار -
(۳) : قایم ریختن، مغلوب وه جز شدن .
(٤) : لارد برنس یکی از سیاست مداران معروف انگلیس در آن عصر است که در تاریخ
آنوقت افغانستان رو لهای بسیاری بازی کرده بود وشرح مفصل زندگانی و کار نامه
های سیاسی وجنگی او را در افغانستان در قسمت الحاقات اکبر نامه خواهیم نوشت .


الکسندر برنس که در آغاز جنبش ملیون صبح ۲ نوامبر ١٨٤١
در کابل بقتل رسید


[BLANK PAGE]


( ۷۹ )

چو نزديك شد نعره لامان بر آورد شد سوی شاه زمان
دل شاه از دیدنش شاد شد ز اندیشه دشمن آز اد شد
بسی سیم وزر کرد بر وی نثار تو گفتی که کرد از زرش سنگسار
بلشکر بفرمود کردن شلك که تا خاك صحرا برد بر فلك
بیکبار شاهین و توپ وتفنگ در آمد بفر یاد باطبل جنگ
خروشان فغانی بر ورد کوس که گشتند کر مردم روم وروس
بزد کرنا نالۀ قتل عام چو شیپور باشد وعد ی تمام
بپشت پلنگان و پیلان مست ز آواز خر مهره مهره شکست
چنان نالۀ نای ترکی کشید که اندر ختن گوش ترکان سغید
خرو شی بر آورد روئینه طاس که شیر سپهر او فتاد از هراس
شتر ناله زد نالۀ چون شتر که سرخالی از مغز شد کو تن یر
فغانی بدافگند نه ز درهکله که افتاد بر آسمان ولوله
ز آواز شا هین که میبرد تاب بمرغان بحری شده زهره آب ( ۱)
عجب بین که افغان او کر شنید ولی کر شده گوش کس کرشنید
چنان کوله از توپ می شد بدر که از دود کشهای دوزخ شرر
بگوله که بر چرخ دایر فتاد ز هفتم فلك نسر طاير فتاد
نگهداشت بهرام بر آسمان که تا سازدش گوله های کمان
چنان دود شوره هوا تیره کرد که دودی شده گنبد لا جورد
شد از گوله ها گرم بازار مرگ نه سالم از و ماند جوشن نه ترك
ز بس ظلمت دود و گرد و غبار تو گفتی که خاور بر نقا بد دو بار ( ۲)
دو شیر نری قند هاری نژاد در آن گرد گردنده چون گردباد
بیا شفتـه مـانند پیلان مست زفرط غضب میگـزیدند دست
همی خواستند آن دو شیر ژیان که شمشیر کین بر کشند ازمیان

(۱) ا تصحیح : شدی در هوا زهره مرغ آب .
(۲) ا تصحیح خ :شده مهر بر چشم کش آشکار


( ٨٠ )

دلیرانه چون شیر غران بصف
در آیند سر ها گرفته بکف
فگنده زپا پای بر سر نهند
بید خواه یا سر درین سر دهند
ولیکن چو بود آه ان وزه ین
هم آن آهنین وهم این آتشین
بمانند عاجز دران تر کتاز
بنا چار از رزم ماندند باز
زبی یاری خلق و کم لشکری
هم از فتنه حاجی کا کری
نشستند در بسته اندر حصار
جگر خسته از گردش روز گار
در اندیشه از دشمن چیره دست
دل شان بصد جای جست و شست
چودیدند در لشکر خود دوئی
بتخصیص در قوم فوفل زئی
جزا زهجرت خود بدیگر دیار
بشرعی ندیدند تدبیر کار
شباشب بخویش وقریبان خویش
ره ملک ایران گرفتند پیش
ببردند با خویش مال نفیس
نهادند بهر خسیان خسیس
بیا ساقیا هیمه زر بسوز
بی بخت ریز آتشی بر فروز
زدو دش مرا ازجبین چین گشای
که شیرین بود تلخی دود چای

خبر یافتن دوست محمد خان از آمدن شه شجاع و نامه نوشتن او بطرف
غلام حیدر خان (١)

جها نجو بقدر جهان غم خوری
غمش کم خوری گر غمش کم خوری
بخواهی اگر از غم آزادیه
مشو بند بند غم و شادیه
زبی چیزی انکسکه دارد حصار
نه از دزد ترسد نه از شهر یا ر
غنی دا ر د از د ز د بیم هلا ک
بمسکین زاغیار ورهزن چه باك
ندیدم کس از بینوا وقتہ۔یر
بز نجیر بند و کمدی ا سیر

(١) : سردار غلام حیدر خان فرزند چهارم امیر دوست محمد خان است که در آنوقت
از طرف پدر حکومت واداره غزنی را دست داشت غلام حیدر خان در سنہ ١٢٣٥ هـ ق تولد شده
و در روز جمعه ٢١ ذیقعده ١٢٧٤ هـ ق در کابل از دنیا رفته است مزار او در کا بل به
زیارت عاشقان وعارفان علیه ا لرحمه می‌باشد .


(۸۱)

چو آگاه شد میر کابل زمین که آمد شجاع دلاور بکین
ز لد یانه بگر فت تا قندهار بر آورد از کوه و صحرا غبار
د گر لشکر از راه خیبر کشید زس شوروشر گشت محشر پدید
بسی گشت غمگین واندو هناك ز غصه د لش آمد اندر طيا ك
نه از ترس اشکر نه ازبیم چنگ مغز اند یشه شهریار فر نك
که از لشکر بیرضا و و فاق بدل داشت اندیشه های نفاق
که در لشکر و شهر او کس نبود که ذكر لبش یاد بر لس نبود
هراس د گر آنکه دا رد بدست مخالف زرو الشکرم زیر پر ست
بیمای تأمل بهر سو دو ید علاجی به از استقا مت ندید
روان کرد از راه خیبر دوان یل صف شکن اکبر پهلوان
خودآمد ز کابل برون باسپاه مقابل بفوج فرنگی و شاه
بجای گزیده بلشکر مقام که او قلعة قاضیش بود نام
یکی نامه از بهر حیدر نو شت بمزنین که ای پور فرخ سرشت
شجاع ستمگر بجنگ آمده است دگر با سپاه فرنگ آمده است
تودر قلعه داری خبر دار باش شب وروز در کار هشیار باش
نباید که با او بمیدان شوی که دشمن زر گشت و سخت وقوی
تحمل بکن تا ز بهر مدد ترا افضل (۱) شیر دل میر سد
دورویه سپا هند سر لشکـر ان کج اندیش واز راستی بر کران
ممدان جز خدا هیچکس یارخویش درین کار مشکل مدد گار خویش
چو آگاه شد حیدر نامور زمضمون فرمان خاص پدر
نهاد. فر از بر وج حصار فراهم همه حالت کار زار

(۱) . امیر محمد افضل خان فرز ندارشد امیردوست محمدخان است که درسنه ۱۲۳۰ ه ق
متولد گردیده ودرسنه ١٢٨٤ه ق وفات کرده است مدفن او در قلعة هوشمند خان کابل میباشد
و باری پس ازمرگ پدربری مدت محد و به باوب د بیر بر رسیده است امیرمحمد افضل خان
در روز جمعه اوایل ماه محرم سنه ۱۲۸۳ برتخت امارت کابل نشسته است.


(۸۲)

چه از توپ و شاهین چه از چوب و سنگ چه از دیگر آلات و اسباب جنگ
ز قزل زمین تا حد قندهار نشانیده جا سو سها برقطار
بکار بدی ار شه بیا بـابـر بغزلین هماندم رسیدی خـبـر
نهفته نبود آشکار و نهفت که تاشه چو خور در چه کرد و چه گفت
وزان خیمه چون بی نبرد و نـزاع بیفتاد کـشـور بدست شجاع
دران خطه شهزاده تیمور مـاند سپاهان سوی شهر غزنین براند
چو لشکر زجا بر کشیدی قدم زمین سر کشیدی بجیب عدم
بکردونه چون توپ رفـتـی بـره زمین کشتی از کند و کوبش دره
بجائی علم دار بیرق فراشت که آن جای را موشکی نام داشت
بفرمو د شه تا همه لشکری به بندند بر گرد خود سنگری
نباید که ایمن کسی از گزند نشیند در ان مورچال بـلـنـد
که بیم شبیخون شیر نر است کنون کار با حیدر صفدر است
بترسم که پنهان بمردم چودیو در آید برآیدز لشکر غریـو
چو بادوزان سرکشی سر کند ز سوراخ دیوار سر بـرزنـد
بفرمان شاهنشه هوشـمـنـد بنا شد چنان مور چال بلند
که کردی زتحتش کسی گر نگاه فتادی زسر مرء مك را کلاه
چوشب بر بروج حصار فـلـك کشکچی مه رفت بهر كشك
نیاتق چو شب کرد گردان شده طلایه نگهبان گردان شده
سخنهای شان اندر ان دغـدغـه زیکسو بخه بود ویکسو دغه
در اطراف کهسار آن مرزبوم سخن می نمودند با هم دوبـوم
یکی گفت این مرزوبوم آخلم (۱) دگر گفت استا بلا واخلم (۲)
چوشب زنده‌دار فلك صبحدم(۳) زد از راستی از سر صدق دم

(۱) « آخلم به پشتو معنی می‌گیرم را دارد »
(۲) « استا بلاواخلم » جمله پشتو که چنین معنی می‌شود « بلای ترا بگیرم »
(۳) « نسخه (۱) درینجا چنین عنوان میدهد « دربین تدبیر به عنوان شجاع وسگ در
برای در نفاق انداختن خوانین سردار غلام حیدر خان »


(٦٣)
وضو کرد از چشمۀ آفتاب
بریش سفید سحر شانه کرد
بقرأت زوالفجر کرد ابتدا (۱)
اشارۀ شه رفت کز هر کنار
چوزاله چنان گوله باری کنند
برآمد اشان چی بفرمان شاه
فراوان جوال ریسی تفنگ تفنگ
بقانون نهادند بر هم همه
بران میلهاتوپها برزدند
چنان عطسه زن توپ از دود شد
زمین و زمان شد اسیر اثیر (٣)
فلك گرنبودی زره پوش ابر
گر آن که همه میزدندی بقاف
ولی بود چون بر بلندی حصار
ازانسو شهنچس فراز برج
زدی توپها از فراز حصار
فتیله بسر کوشی توپ گفت
به آتش بسوز و بگوله بزن
یکی توپ نامش ظفر جنگ بود
چنان نعره زد از فراز حصار
چو می آمدی گوله بر پشت پیل
بگسترد سجادۀ نور ناب
دور کعت ادا بهر شکرانه کرد
سر سورۀ شمس ختم ادا
زآهن حصاری کنند این حصار
که این قلعه را برج سازی کنند
بمانند قند اژدهای سیاه
کشیدند از خار زخار سنگ(٢)
کشیدند بر صورت دمدمه
بیکبار از چار سو در زدند
که مریخ ز اسحاب اخدود شد
فلك گفت هذا ليوم عسير
بیفتا دی از گوله های مطیر
شدی چون کف دست هموار وصاف
یکی گوله دروی نمیکرد کار
نشسته چو بهرام اندر عروج
غريوش شدی بر فلك رعدار
که در دست دشمن بیفتاد مفت
بگیرو بر آرو بکوب و شکن
روان گوله اش نادره سنگ بود
که بیهوش شد لشکر شهر یار
بیفتادی از پای مانند میل
(۱) : تصحیح خ ، قرائت زوالفجر کرد ابتدا
(٢) : نسخه م، کشیدند از خار وزخاره سنگ نسخه د، کشدند ازخاك وازخاره سنگ .
(٣) : اثیر که خاس و برگزیده معنی دارد و اینجای مورد است . خ این فرد را چنین
تصحیح نموده .
زمین و زمان آنچنان تیره شد
که چشم درخشان خور خیره شد


( ٨٤ )
شده ابرو دود آنچنان ازاء ریز
بهر سو ز افتادن د مدمه
ز سر کوبی گوله خور دندرم
نزول بلای سیه بر سپاه
زغضبان وغفاره منجنیق (۱)
بدست فر نگی طلبی آما نـد
چه چاره که آن درنکردندشان
ولى فتح آن دژمیسر نشد
چو گشتند عاجز هنریـ رو ران
كه بر جای این قلعهٔ سنگ بست
بفر سـنگ ازدور دررهگذر
بفرض ار برارد کسی دست خویش
پس ازتوپ و شاهین غنپا ره هـا
گر از نیزه خواهیم خارا شکافت
زکابل نباشد چـرا ترس مـا
چه گوئید تدبیر این كار چيست
دغا پیشه بر فس زبا ن بر کشاد
گر این قلعه راخواهی آید بد ست
بحید ر کسی جز ز حیدر کسی
که خر گو ش آهوتگ غزنوی
بحیدر سپهمـدا ر و شمشـیر زن
که دا رد بیگی خان محمود نام

که آمد بلشكر گـریزا گریز
گریزان سیه بسر مثال رمه
خزیدند در زیر دا مان هـم
بچشم مبارك همید پدشاه
ز عراده و چا ر هـای دقیق
زتد پیر رسمی و اسمی لماند
چه افسوس کمان در بخوردندشان
کلوخی ز دیوار آن برنشد
ملك در سخن گفت بامرو ران
سريپهلوانان لشکر شـکـت
نیارد کسی تا بخارد بسر (٢)
رسد گوله اش بر سر ازدست پیش
کجا میتوان ساختن چاره هـا
درین کاسه نتوان جز این آش یافت
که این است پسمال در بی ها
صلاح اندرین جنگ و پیکار چیست
بـگفت ایجهاندار فرخ نهاد
بتوب تفاق عدو ممکن است
نخواهد گرفت ارچه کوشدبسی
نگیرد کسی جز سگ غزنوی
زقوم چران شیر با شد دوتمن
امیر درست و مدا رالمهام (۳)

(١) : تصحيح خ : ز آلات غارا شکاف و حریق .
(٢) : تصحيح خ : نیابند فرصت که خار ند سر .
(۳) : نسخه : سرو افسر است و مدار المهام .

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) ت سالا حمد و محمد اعظم ح حيدر علی تاجر چاپی هاجرا به شعبه تاریخ یوم ۲۸-۸-۷۴ ش مطبعة عمومى


(۸۰)
ملك نام سر لشکر دیگر است که او بره سروران سرور است
بتعهید پیغام حیدر در ون باین دژ شود قاصدی ذوفنون
بی این دو کس نیز پنهان برد پیام دلاورز كان در خورد
بدانش زو قلب شان يك بيك بزر آزما ید چو زر بر محك
بود کز زرو سیم و سودای جاه به بندند عقد در ستی به شاه
با متفق چون شوند ایندو كس ندارم اندیشه زان سپس
چواندر مصاف بداندیش نند شود خنجر و تیغ فولاد کند
چو خورشید شمشیر زرین براز که گیرد جهان جمله بی کارزار
چو شه این صلاح پسندیده دید بفرمود تا هو شمندی دوید
بحیدر بگفت ای پسندیده خوی چنین گفت شاهنشه نامجوی
که ای بیخبر طفلك شير مك نمك خورده غافل زحق نمك
بجائی که مخصوص مو لی بود نشستن کی از بنده اولی بود
بیسار کرسی کی مبارک بود که تاج سدو يش بتارك بود
که کرده است غیر از شما در جهان چنان شوخی و سر کشی با شهان
چرا ئید از روی بغض و عناد كمر بستة کین و جنگ و فساد
بدان بد کنند از بدی نك را پی نیش زاهد كشد كيك را
بیران آر دم غیرت خسروی که گیرم قوی با غیان قوی
بر آرم بکر دون در آرم بخاك کنم خاك اين قوم ناپاك پاك
ولیکن شه آن به که بر جرم عام نگیرد که عفو است به زانتقام
گذشتم زجرم و خطای شما كنون آمدم بر عطای شما
گر آئیید از روی فرمانبری چوبنده کمر بسته بر چاکری
بجای شما جود زاحسان کنم که مستغرق بحر احسان كنم
و گرنه چنان گیر مت در حصار که تنگی قحطت بر آرد دمار
نه آبی بجز خون دل چون چراغ بیا بی نه نان جزيشان کلاغ
كبرت همچو شیر است نیروی جنگ چرائی نهفته چو رو باه لنگ


( 86 )
نمیدان بر ایا در صلح زن
چو بشنید حیدر سر ا سر بیان
بگفتاین سخن شاه را باز گوی
خدا منعم یاد شاه و گدا ست
من و تو نمك خوار خوان وی ایم
چرا مرد درماندۀ کار خویش
همه ملك و آفاق ملك خدا ست
ا گر غره بر سپاه فرنگ
بمان تا هنوز برد لاور زغار
زفوج فراسکی در اعداد خویش
بزرق وفسوام مخران سری خویش
مشو رنجه برداردام از میان
گرت میل دیدن بود زین پلنگ
بشمشیر چون شیر سربر زده (۱)
چو قاصد بدینگونه پاسخ شنفت
که فرمود شا هنشه با مجوی
شنیدیم وصف تو از هر کنار
که بسیار هشیاری و حق شناس
بود بر زبان تو بی گاه و گاه
جزا ك اله ازتو بغا یت خوشم
سبب چیست چون ما با قبال شاه
بد یدار ما زود نشتافتی
مگر امتناع تو از حیدر ست
اگر حیدر از خامی و کودکی
سخن مختصر کو دماغ سخن
بغر ید مانند شیر ژیان
که ای محتشم سرور نامجوی
توولاف این عین لغوو خطاست
بدامیر از آب و نان وی ایم
بخواند کسی را نمک خوارخویش
ا گر گیرد و بخشد اورارو است
بدل باز داری تمنای چنگ
بمیدان بر آید بعزم شکار
همان بنگری که انچه دیدی به پیش
که من خوانده ام این کتاب از تو پیش
که سیمرغ دارد بلند آشیان
ببینیش فردا بمیدان جنگ
بهر سو جها لی بهم بر زده
ازو رفته پنهان بمحمود گفت
که ای خوب کردار فرخنده خوی
چه در این دیار و چه در قندهار
هنر مند وحق بین و روشن قیاس
چو شطرنج بازان همین شاه شاه
زشوق تو بی نعل در آتشم
رساندیم موکب درین بارگاه
چو دیگر کسان روی بر تافتی
ویا مانعت معنی دیگر است
کند چهل نامش نهدز یرکی
(۱) تصحیح ع، بشمشیر چون شیر نر سرزده


(۸۷)

تو خود پخته رایی ونیکو سرشت
چرا پند میداری از وی دریغ
عبث غرش شیر غاری بود
مگر مازش او بود پس پندر
که چون پر گشاید به پرواز باز
ز هند آمدم تا به بخت قوی
بزر یاشی و جود بندم کمر
ولی قوم یا بنده ام ننگرود
کنم من چه یکبار بر هم زنند
چنگونه ببندند پیشم کمر
ندانند از کثرت حرص و آز
گر آنها ندانند اما تو دان
بکن مهر پنهان خود آشکار
چنان کن که این قلعه آرم بدست
بیاداش آن قلعه دارت کنم
گر ایدون اطاعت نمائی بمن
چو محمود (۱) بشنید این گفتگوی
بقاصد فرو گفت در زیر گوش
بشه گوی از من که بعد سلام
که من از سر حکم شاهنشهی
مرا گر بگوید بفر زند خویش
در آرم ز پا دشمن کینه خواه

شناسی بدونیک و زیبا وزشت
زند تاکی از جهل بر میغ تیغ
که آخر حصاری حصاری بود
نداند ز پیدا تشی اینقدر
کجا دارش شور گنجشك باز
دهم زینت مسند خسروی
برم کینه از سینه کینه ور
بهر جاروم سنگ را هم شود
نخواهند هرگز که سرخم کنند
که دارند سودای شاهی بسر
که زیبد کجا جغد را جای باز
که داری بدل مهر مادر نهان
که ایمان پنهان نیاید بکار
به آسانی آید بدشمن شکست
باین شهر مختار کارت کنم
بخروار سیمت دهم زر به من
چوزر از هوای زر افروخت روی
که ای نکته دان زیرك تیزهوش
چنین گفت آن کمترینه غلام
بفرمان کمربسته ام چون رهی (۲)
فدا کن کنم بلکه با جان خویش (۳)
به بندم سراو به فتراك شاه

۱ - به پاورقی های سابق مراجعه شود .
۲ - رهی بکسرتین بمعنی غلام دهند .
۳ - نسخه «ك» مرا گر بگوید که فرزند خویش فدا کن کنم بلکه با جان خویش


( ٨٨ )

ولی فتنه اندک درازی کشید که افضل (۱) به امداد حیدر رسید
بر آیند فردا بمیدان چنگ برین عزم دارم کمر بسته تنگ
که گر دست یابم مخالف زپای در آرم به اقبال کشور کشای
چه زنده چه مرده ازین رزمگاه رسانم بدرگاه گیتی پناه
روند از سلامت زمیدان جنگ بیابند که اندر شب تیره رنگ
اجازت بلشکر دهد شهریار که باشند آمادهٔ کار زار
که این قلعه را نقب پوشیده سر زخانه رسانیده ام تا ببدر
نمانده است تا دژبهم بر زدن بجز شوره گستردن و در زدن
من از پیش بینی ازین پیشتر بیچاره گری بسته بودم کمر
که نادر چنین روزی آید بکار بخاك افگنم قلعه و قلعه دار
چو فردا شب آید بفرمان شاه کشم قلعه و قلعه داران تباه
چو لشکر ببیند که آتش کمند بگردون رساند از حصار بلند
شده مشتعل آتشی شعله بار رسانده بفر سنگ سنگ حصار
شتابان در آیند و گیرند تنگ میان حصارش به تیغ و تفنگ
دران لحظه حیدر بود بی خبر کشیده قبا و کشاده کمر
که ایم بر و دست چون شیر مست بگیرم به بندم دهم بسته دست
ملك هم درین ماجرایا من است بمن یار و باد شمشم دشمن است
چه گویم همین هر چه گفتم بس است عسس بیش و جاسوس اندر پس است
شهنشه چو بشنید این گفتگو چو خورشید از شادی افروخت روی
دلش قول حیدر در آتش نشاند ولی گفت محمود آبش فشاند (۲)
چو چرخ جفاپیشه روز دگر زکیسه بر آورد دینار زر
بيك اشرفی فوج انجم همه زجا بر دو برتافت هر يك زمه
زبی لشکری تاب تیغش قمر نیاورد وافگند در دم سپر

۱ ـ به یادداشتها و پاورقی های سابق مراجعه نمایند .
۲ ـ نسخه ك : درینجا چنین عنوان میدهد بیان بیرون آمدن سردار غلام حیدر خان
ومحمد افضل خان از قلعه غزنی وجنگ نمودن با نه شجاع ولشکر فرنگ .


( ۸۹ )

بر آمد ز فژ حیدر نامدار
ببر جوشن روشن و تابدار
زپولاد چین خودر خشان بسر
بگرز وسنان و کمان و کمند
چو تند آتشی باد پایش دوان
سوار تناور بر اسپ چو پیل
روان از چپ و راست خیل سپاه
زدیگر طرف افضل شیر مرد
چو رستم زشمشیر زهر آب دار
بفوج دو رویه دو مرد دلیر
چوشه دید کان هر دو غران پلنگ
بلشکر بفرمود کاندر میان
بجز افضل وحید ر کینه ور
مگر با کسی کو شود یار شان
بژ و بین و تیغ و تبر زین زنند
که از مابیی کرد ران لشکربد
بفرمان شه بر در جنگی سوار
وزان نیمه آن هر دو شیر ژیان
فتادند گوئی دو شیر بزرگ
مدد کار شان اندرین کارزار
سمند یل افضل شیر زاد
نکردی چو فواره یکجا قرار (۲)
بدنبال مردان جنگ آزمای

چونتدازه های سیاهی زغار
طمانچه بگرد کمر بر قطار
فرو هشته شمشیر تیز از کمر
چو اسفند یا ری سوار سمند
زدم تا بدم زیر بر کستوان
نمایان چو بر کوه الوندمیل (۲)
بظاهر ز حید ر بباطن ز شاه
بپوشید آلات جنگ و نبرد
بدستش درفشی برخشی سوار
در رویه ستادند مانند شیر
بمیدان ستادند بر عزم جنگ
بگیرند این هر دو شیر ژیان
نباید مقابل شدن با دگر
درین جنگجوئی مدد کار شان
نباید که شاهین و غریین زنند
مبادا که بی جرم جان بسپرند
فتاد آنهمه لشکر بی شمار
کشیدند شمشیر تیز از میان
میان دو ردام و روباه و گرگ
هزاری شد از جمله شهزوار
دران حلقه گردیدچون گردباد
برآوردی از شیر مردان دمار
دویدی و برخاستی سیخ پای (۳)

۱ - میل به معنی سرمه کش و مناریکه جهت علامت فرسنگ در راه سازند .
۲ - نسخه ك : نکردی چو سیماب یکجا قرار .
۳ - نسخه ك : دویدی و برخاستی میخ پای اما تصحیح خ : دویدی و برجستی آن باد پای


( ١٠ )

بدلیران بر آورده از پشت زین چو شیر ژیانش زدی بر زمین
سواری پیش گر فرس می جهاند بچرخش بضرب لگد می رساند
سواری هزبر افگن زورمند یکی بفر بین وزو بین فگند
ز نیزه بلان از سر پشت زین بکندی ، فگندی بروی زمین
بسان كمان قامت ان خم نشد چگر دوزیش یکزمان کم نشد
چو فارغ شد از شغل ژوبین زدن در آمد به تیغ و تبر زین زدن
یکی را بتارك چنان زد تبر که شد پشت گاو زمین را خبر
دگر را بتیغ آنچنان زد بخود كه يك پيكرش رادو پیکر نمود
گهی دست می زد بخرطوم پیل بیفگندی از پای مانند میل
که استاد بر پشت زین سمند بسی پیل از پشت پیلان فگند
بیفگند خیلی زنام آوران چو رستم بمیدان هاماوران
زدیکر طرف حیدر از تیغ تیز برآورده از دشمنان رستخیز
ز خون سرخ شد اندران رزمگاه مجاف "ریبان و دامان شاه
بفوج فرنگی شد اندر میان چو در خیل بوزینه شیر ژیان
برخار آن شیر پر خشم وجوش همیرفت میخنده از عقل و هو ش
دغا پیشه محمود ابلیس خوی به تلبیس چون روبۀ حیله جوی
که آن باز را چون بیارد بدست چكونه بچنگ ارد آن شیر مست
ولی زهره او در آن تر کتاز شدندا برو دست سازد دراز
ملك در سخن با ندیمان خویش که آیا چه آید به محمود پیش
چه پر دای این شیر جنگی کند چرا در گرفتن در تنگی کند
یکی گفتش ای نامور شهر یار بر آورد حیدر ز لشکر دمار
بمیدان چو تند اژدها سر زده است بهر گوشه خیلی بهم بر زده است
چنین حمله گر يك در دیگر کند(۱) همانا که اشكر بهم بر زند
به محمود چشم و دهن مانده باز همین دان دور آن تر کتاز

۱- نسخه اك زمین وزمان را بهم در کند اما تصحیح اخ ١٠ چنین حمله كربار دیگر كند


( ۹۱ )

کجا آنقدر زهره دارد کلنگ که گیرد به شهباز روئینه چنگ
ملك ازغضب شد به پیلی سوار گذر کرد بر حلقة کـــار زار
سپه را درشتی وتندی نمود زفرط هزاهز (۱) تهور فزود
بیکبارگی حمله ساختند (۲) زمین بر فلك گوئی انداختند
بتندی چوسیل بها ران شدند بیکتن مقابل هزاران شدند
بداستان فشردند در جنگ پای که بردند گردان کابل زجای
دگر باره گردان کابل چو کوه ستادند و کردند دشمن ستوه
بطرز هزیمت بمید ان جنگ قدم باز پس بردفوج فر نگ
همه روز بود اندر ان رستخیز ستیزو گریز و گریز و ستیز
گهی پیش گه پس همی تاختند تو گوئی که چوگان همیباختند
نخو ردی هزیمت چنان هیچکس که دیگر بخته نمدی باز پس
چه وقت دگر حیدر آفتاب بجولا نگری گشت گرم شتاب
تنش سوخته زآتش تاب وتب دوان میکند تیغ رخشان بکف
بسر برده میدان جنگ فلك زخون شد بقم (۳) گونه رنگ فلك
عنان تافت حیدر زدشت نبرد زره گشته آغشته خون و گرد
در آمد بفوج خود اندر حصار کشاد و کشید آلت کار زار
سوی قلعه افضل مگر ره نیافت بيك جالبی پاسبا هان شتافت
ملك نیز بگذشت ازر زمگاه (٤) سخن را ند باسرو را ن سیاه
که گردی چو حیدرنخ یزد دگر زهی شست ودست وزهی کروفر (٥)
بهایران و توران چنین کس نخاست ندانم که شیر است یا اژدهاست

۱- هزاهز : بفتح هردوها جنبش و گرفتگی که از ترس خصم در لشکر افتد.
۲- تصحیح خ ، بیکبارگی آنهمه تاختند.
۳- بمعنی چوب درختی است که برگ آن به برگ درخت بادام میماند وساقش سرخ است
٤- نسخه های مد، مه وم، ،ك، ملك نیز بر گشت ازرزمگاه .
٥- تصحیح خ ، زهی دست و بازو زهی کروفر .


( ۹۲ )

دلش فکر گفتار محمود داشت نظر بر دژ و آتش و دود داشت
که ناگه شد از قلعه آتش بلند رها قید ودش بگردون کمند
زخاك آبچنان آتش شعله ور چو تار جهنم برآورد سر
که دیوار آن قلعه از بن بکند بگردون کشیده بها مون فکند
چو آتش زشادی برافروخت شاه بفرمود تا حمله جمله سپاه
ببردند بر قلعه چون تند باد بران آتش بار دیگر فتاد
کسانیکه بودند اندر حصار بدل یاور حیدر نامدار
به بستند بر جنگ دشمن میان نه اندیشه سرنه پروای جان
میان دو لشکر به پیوست جنگ به شمشیر و ژوبین وتیرو تفنگ
زهر کوشه برخاست شور و شغف دهاده برآمد زهر دو طرف
چو بشنید حیدر روان جست چست(۱) بپوشید خفتان و شمشیر بست
برآمد بر اسپ و درآمد چو باد بدشمن فکندن بغل بر کشاد
بشمشیر هر سو دویدن گرفت غریدن دریدن بریدن گرفت
بجوش آمد از هر دو سو طبل جنگ زشوره بشورش در آمد تفنگ
چنان منقلب گشت ملك وملك تو گفتی که افتد زمین بر فلك
بران قلعه و از سوزان و دود چو سرپوش دوزخ فلك مينمود
فلك را ازان آتش ملتهب شد از دود کوگرد رفع جرب
چنان اوج بگرفت دود تفنگ که زد عطسه کیوان بهفتم فلك
ز فریاد جوش وخروش تفنگ شده وضع حمل زنان در فرنگ
چو آتش فشان شدم صف شکن بگردون گردان شد آتش فکن
چو شیر ژیان حیدر نامدار بهر سو چو حیدر زدی ذوالفقار
یکی را بزد تیغ بر فرق سر دوپر کاله کردش زسر تا کمر
بنیزه یکی بر گرفته ز زین فدا کرده خود را بزد بر زمین

(۱) تصحیح « خ » : چو بشنید حیدر یکبار جست .


(۹۳)

يكی را ز ژو بين زره بر دريد ز زينش بيك نيزه با لا كشيد
بدیگر كش كوفت زانسان درشت كه آن زنده از دست این مرده کشت
ز يكپاس شب تا بهنگام چاشت همین جنگ و خونريزيش کارداشت
در آن معركه ازسپه بیش و پی همین حیدر شیر دل ماند و بس(۱)
به تنها چوشیران در ان کار زار بیفگند دشمن هزاران هزار
در آن رزم کرد آنچه آن نیر مرد نه سام ونه رستم ونه سهراب کرد
ازین حالت بدخبر شد به شاه که این یک تنه کرد لشكر تباه
بیفگند يك تن هزاران هزار چوسيماب يك جا نگيرد قرار
اگر ساعتی دیگر آن شیر مست بماند به لشکر در آرد شکست
بفرمود شاه تا کمند افگند بگیرید ور نه به تیغش زنند
چو آمد بد ین گونه فرمان شاه بیکبارگی شد هجوم سپاه
گرفتند محمود و مجدو بان چواله گشت را خاتم اند رمیان
فگندند بروی هزاران كمند بچندين كمند اندر آمد به بند
به تنها چپ وراست ميزد به تیغ چو بر ق درخشنده بر تیره میغ
چوشیرژیان برلب آورده كف همیکشت و می کشت از هر طرف
بيك تيغ در چهار سو از عد و فگندی زيا بك بيك دو بدو
یکی راچوگرز گران زدبهشت شکستش سر و گردن و پا و پشت
یکی را چنان كوفت برسر سپر که ازگوش بیرون شد ش مغز سر
چو آن پخته شدبسته چرم خام فلك گفت شهبازی آمد بدام
چوا ز هر طرف در کشاکش فتاد چوغر نده شیری زاب رش فتاد
چو پیلان آشفته از زور دست یکی میدرید و يكى می شکست
کشاکش کشانش بدر گاه شاه رساندند مانند شیر سیاه
دو محمود بین کزیکی غزنوند چسان خوانده هر يك بوضعی شوند
یکی رازروی و فا سر غلام به رحمت همه خلق گیرند نام

(۱) درنسخه دیغه ازین بیت پنچ بیت دیگر نیز آمده که در اصل نسخه نبوده


(٩٤)
دیمگر شد به مولای خود بیوفا بود تا ابد لعنتش در قفا
بده ساقی آن چای شیر بن امك که گبر او شدیش طفلك شير مك
به لفظ فصیح آید اندر کلام چو در مهد عیسی علیه السلام
دلدهی کردن دوست محمد خان لشکر خودرا و روگردان شدن آنها
جها نرا چه شد اندرین روز کار ز صد یار نبود یکی یار یار
چو مردان ززن بیوفا تر شدند زنان از چه بد نام دفتر شدند
ز یا ر دغا باز دشمن نکو ست ازین مرد زن بلکه رهزن نکوست
زیاران عیار اغیار به ازین بیوفا یارها ماربه
چو حیدر شد از کردش روز کار گرفتار اندر کف شهر یار
با فضل زغم دست و پا زو شکست بزد سر بدیوار مانند مست
باکی ازو روی برتافتند بلشکر گه شاه بشتافتند
بیلغار (۱) آمد بنزد پدر بیان کرد این ماجرا سر بسر
زتشویش این قصه غصه خیز امیر جهاندار شد اشک ریز
چو باد وزان قاصدی تیز پوی فرستاد و گفتش با کبر بگوی
که غزنین شجاع ستمگر گرفت بشبلیس محمود حیدر گرفت
زآتش بسی خانه برباد کرد کنون رو سوی سید آباد کرد
کمر بسته سرمایه جنگ و ستیز دو منزل رود همچو سیلاب تیز
ز لشکر بما هیچکس یار نیست مدد گار در کار بیکار نیست
هوای فرنگی و باد فرنگ گرفته است یکسر چوباد فرنگ
سرم از هوای سری در گذشت بزودی بیاکاب از سر گذشت
چو بشنید اکبر پیام پدر کمربست و بر جست خسته جگر
سپه همچنان ماند بر جای خویش روان شد به پیش پدر سینه ریش
ببرد آن پیامش زتن تاب و هوش تو گفتی که کژدم در آمد بگوش
(۱) - یلغار - به فتح یا به معنی دویدن براوج دشمن همین مصرع در نسخه دوم از آن پس بیامد نزد پدر
آمده است .


(۹۰)

شنيدم که زين پيش بيمار بود (۱) ضعیف وقوی سخت سيار بود
ازین غصه چون چشم بیمار خويش زحمرنج بيماريش گشت بيش
ز صفرای انديشه سوزان دمش ز بيماری بلغمش بسل غش
لبی خشك و جسمی پر از داغ و درد (۲) دلی گرم و آه جگر سوز سرد
بسختی و سستی و رنج كثير رسانید خود را به پیش امير
دگر روز چون صبح صادق نمود امان شب و صبح كاذب ربود(۳)
بهندوی چرخ کواکب پرست بتبحر بم، خورشید برداشت دست
صنم های انجم بچرخ دغل فتادند یکسر ز جیب و بغل
امیر جهاندار با انجمن چنین گفت کای نامداران من
درين عهد کاندر شما سرورم كلاه سری داده زيب سرم
بگوئید تا از شما رنجه کیست جگر خسته زور سرپنجه کیست
بزرگان برادر شعير دم همه برادر برابر شمیر دم همه
همه ملك بود از شما چند کس مرا بود نام امیری و بس
سیه داشتم ارجمند و عزيز فزون دادم از داده بسیار چیز
بدان دل که آیند روزی بکار کسی روز غم با شدم غم گسار
کنون آشکارا شده روز تنگ بجنگ آمده فوج شاه فرنگ
فرنگی اگر بر نزاع آمده است نکوئید بهر شجاع آمده است
کی این نکته آید پذیرای گوش که از بهر کس گر به گیرد موش (٤)
بتر سم که بر ما دو رنگی کند ولایت بدست فرنگی فتذ
بقانون خود رسم و آئين نهند هم از خویشتن ملت و دین نهند
نماند بجا نامك و ناموس كس ببخشد دگر سود افسوس كس
(۱) - تصحیح خ ، زضعف قوی مانده از کار بود .
(۲) - در نسخه «د» لبش خشك و چشمش پر از اشك و درد دلش گرم و آه جگر سوز سرد
(۳) - پس ازین فرد در نسخه «ح» چنین عنوان است « در مشوره واستمداد امير كبير
از خوانین کابل»
(٤) - تصحیح خ که گیرد ز بهر کسان گر به موش .


(99)

گرفتم که بهر فریب سپاه کنندش درین شهر یکچند شاه
ولیکن چو محکم فتا و ند پای نخواهند دادن به بیگا نه جای
فرنگی خرابی نه چندان کند که آن مفلس خانه ویران کند
خدا حافظ او ملکش آید بدست دگر باره بر تخت یا بد نشست
به بینید کز بیشتر بیشتر چگونه به بیداد بندد کمر
جدا گانه از هر یکی خاص و عام بگیرد ز کین کهن انتقام
همه ملك ویران کند سر بسر ز کینه کند خلق را در بدر
ستاند ز هر کس سلاح نبرد نخواهد که ماند درین شهر مرد
ز آهن چنان میرد جامه چیز که دشنه نماند بقصاب نیز
ز نداف بی اشتباه و گمان کمان میبرد از گمان کمان
از ین رشته از چرخه های زنان برد درك را از خیال سنان
که تا کس درین شهر بار دگر نیا ر د که بر دارد از فتنه سر
چو کشمیریان چون سلاحی بدست نماند خواهند فارغ نشست
ز روی درستی برای صواب بگوئید سنجیده چون از جواب
که اکنون چسان چارهٔ چون کنیم که دشمن ازین شهر بیرون کنیم
بگفتندش ای سرور انجمن دلیر افگن و شیر و شمشیر زن
درین جنگجوئی ز ما یا و ری نیابی تو دانی و این داوری
که با خسر و ان بغی منع خداست امیری جدا پادشاهی جداست
نباریم شمشیر بروی کشید بما بررسد هر چه خواهد رسید
بگفتا اطاعت بشاهی رواست که بر جادهٔ شرع و راه هداست
نه با پادشاهی که بی دین بود جهانی ز جورش بنفرین بود
مگر آن همه جهر و بیداد او زیاد شما رفت از یاد او
بیاد آورید آن ستمکاریش جفا کاری و مردم آزا ریش
که با اهل کابل چه کردن گرفت چه خونهای ناحق بگردن گرفت
کدام امرد است آنکه رویش ندید کدامین زنی کو نه پیشش رسید


(۶۳)
خداوند بالا و پستش گرفت
کنون باز بر یاوی کافران
مدد گار مشرک بحکم حدیث
چنین شاه ناپاک کشتن رواست
اگر اندرین جنگ وکین آوری
نسازید کین پروری نیز هم
که با یک هزاری که از خید هراست
بدشمن نمایم اثر بازی
شما بر کران رفته از جای جنگ
ببند کز فضل پروردگار
چه بازی به فوج فرنگی کنم
ز قوم قز لباش نا خوش کلام
بزرگی وشاهی ز دستش گرفت
کمر بسته آمد بفوج گران
بود کافر وزشت خوی وخبیث
مدد گاریش ناصواب وخطاست
نخواهید کردن مرا یاوری
ببد خواه من یاوری نیز هم
که فی الجمله زانها گمان وفاست
بسر بازیه و سر اندازی
نشینید بهر تماشای جنگ
خداوند بی مثل ومانند ویار
چه با بر اس ولاته جنگی کنم (۱)
یکی تلخ گو (خان شیرین) بنام (۲)
زاس نقدی و شو رو خشم وعتاب
که خامش نگهدار اندک زبان
سخنهای کس چون مسلم نهیم
نمک خور گاراشده دلخراش
مزن لاف دوران لاف تو رفت
ز پا تا بسر گبر توا مثر است
جوانت چوتری (۳) از سر دیگران
ترش گشت و دادش به تیزی جواب
مکن گفتگوهای نا خوش بیان
که آخر نمکخوار گان شهیم
از یشان نمک بر جراحت مباش
زمان غرور و گزاف تو رفت
هنوزت دماغ سری در سراست
بری همچو تیر از پر دیگر ان
۱ - لات وبرانس :مخاپ از اودد برانس انگلیسی است که تا امروز در نزد عوام به نام لات وبرانس به مفهوم دیگر که دوست جداگانه را افاده میکند ، موجود می باشد . شرح حال اود د برانس طوزیکه در پاورقی های گذشته هم اشاره شده است به ملحقات اکبر نامه دیده شود .
۲- خان شیرین خان از سران آنوقت قزلباش از قوم جوانشیر چنداول بود که در تاریخ افغانستان موقعیت خوبی نداشته و در بسیاری موارد از او به بدی یاد شده است ترجمه حال در ملحقات ملاحظه فرمائید .
۳ - ترك بفتح تاء به معنی کلاه خود آهنین آمده است .


(۹۸)

ازین پس ترا نیست با شاه جنگ نه با لشکر شهر یا بر فرنگ
کنون جنگ باهم ببردان ترا ست شدن چهرۀ باشیر مردان ترا ست
کیت میگذارم که با شاه جنگ بیاوری و بینم یبارم درنگ
کنند خواجه راخصم خونخوار خوار زهی بنده کو بندش بر کنار
مگر مدر که از دماغت گریخت جهالت بگوش تو سیماب ریخت
کزان عرض ما را غرض بشنوی سخن شد زمرض مرض بشنوی
بدینگونه از خشم و جهل تمام جبین کرد پرچین تر از چرم خام
سخنهای نا گفتنی گفته رفت ز مجلس برون تند و آشفته رفت
چوشب شد بصد خشم و باد بروت قزلباش و افشار و قوم قروت
دگر قابلی دار منصوریان زجمع سپه خاستند از میان
چو دزدان بی باک وعقر و دست بتاراج بنکه (۱) کشادنددست
بغارت ببر داند مال کثیر نه باک از خداونه شرم از امیر
شبا شب چو ادبار بگریختند به فوج فراکی در آمیختند
بتفصیل گر قصه سازم بیان کنم عیب پنهان مردم عیان
نماند کس از مردم آن قشون که نبود زشرمندگی سرنگون
زنا اهلی اهل بی ننگ و نام خروج خواص وهجوم عوام
ادائی که رفت از قریب و بعید نکوئی که نشنیده باشد حمید
ولی از بیــانش خموشی به است زیرده دری پرده پوشی به است
دگر قصه ابلهان گفتنم چنان خوش نباید که بنهفتنم
امیر از دغل بازی فوج خویش بسی گشت دلخسته و سینه ریش
بیاورد زان فرقۀ کینه ور گرفتاری خویش را در نظر
همه یارها دید اغیار خویش فروشد در اندیشه کارخویش
ز اشعار سعدی بطبع بلند موافق فتاد این گرانمایه پند
چو بینی که یاران نباشند یار هزیمت زمیدان غنیمت شمار

۱ - بنکه : جای رخت و اسباب خانه آمده است .


(۹۹)

زدل فکر جنگ و خصومت بکند
ز اسباب و مال آنچه بودش عزیز
بخود جمله برداشت باقی گذاشت
روان گشت با پانصد و یکهزار
سوی خلم رفت از ره بامیان
حسودان بدطینت ور و سیاه
که خصم از وثا بامیان در گریخت
بحاجی بد کیش فرمود شاه
روان شو بد نبال فوج امیر
روان گشت حاجی دران همچو گرگ
ولیکن چو بود از حریفش خبر
ز اندیشه جان و قهر شهی
چو روبه که دنبال شیر ژیان
چو او ایستادی فتادی ز پای
نه از بیم شه داشت رای درنگ
چو تا چند منزل بروه اسب تافت
بیامد به نزدیک شاه جهان
دویدم بدنبال دشمن چو باد
ز بس رنج جان آمده بر لبم
شب و روز بسیار بشتافتم
شه از خشم رخسار کرد آتشین
فراوان سقط (۱) گفت و دشنام داد

در انبار باروت آتش فگند
ز قسم سلاح و دگر گونه چیز
بزد کوس رحلت عام برافراشت
ز جنگی سواران خویش و تبار
زدشمن بخوف و رجاء در میان
چو رفتند و گفتند نزدیک شاه
با قبال شاهی بقایم بر یخت
که با شش هزار از گزیده سپاه
بهر جا که یابی بکش یا بگیر
بد نبال آن نغز شیر بزرگ
دران کار کوشش نکرد آنقدر
همیکرد از دور شور تهی
ز دور ایستا ده بر آرد فغان
چو رفتی قدم بر گرفتی ز جای
نه از ترس جان تاب و یارای جنگ
باد بار چون بخت خود روی تافت
بگفت ای غلامت بلند آسمان
بجز گرد ره هیچ دستم نداد
نه آرام روز و نه خواب شبم
کدش یافتم روی بر تافتم
جبین همچو دریای چین پر زچین
بتندی و تیزی زبان بر کشاد

۱ - سقط بالفتح وسکون دوم مردن چار پای و بکسرتین و بکسر اول و سکون ثانی بچه
که قبل از موقع بدنیا بیاید، و به فتحین « خط کردن در کتاب و در حساب و آنچه افتاده
با شد از درخت ومتاع ز بون و سهو و غلط در حساب نوشتن ومجازاً بدبد گفتن مستعمل است
غا لباً ممکن است سخط باشد که به معنی خشم و غضب است.


بگفت ای فرمق آشفته رای
دغاباز و بدطینت و ژاژ خای

بخوبی ز خوی بدت آگهم
تو خواهی که شه را فریبی دهم

زلفم بسکه گویم بنیرنگ و رنگ
نگیرد پذیره ز من عذر لنگ

بروی زمین هر کجا فتنه است
چو ابلیس غیر از شمول تو نیست

نبودت چو او بار مال و منال
نه اسباب را ندن ز اهل و عیال

کجا باورم آید ای فتنه باز
که ماند سبک از گرانبار باز

درین کار چندان نپرداختی
بدنبال او بیغرض تاختی

همانامد و بار پیوسته
زنیرنگ نقش دگر بسته

گرفت است مهرش گریبان تو
روان باز شد شیر پستان تو

ننگهد اشتی بیدق نا بکار
پی کشت شه آیدت وقت کار

ز سر کا شتی تخم فتنه نهان
خدا تخم تو گم کند از جهان

بفرمود تا افگندش بخاک
تنش را کنند از زدن چاك چاك

ببستند و آویختندش بزیر
چو قصاب قلاب (۱) را گوسپند

چنانش بدن از زدن خون کشاد
تو گفتی که دردم زما در بزاد

چنان ناخنش ریخت گرز با دسخت
بریزند فندق ز شاخ درخت

کشیدند در غل چنان پای او
که پیوست با پای او پای او

بحیدر بفرستاد سوی فرنگ
که روباه لازم بود با پلنگ

دل شه زاندیشه ها شد تهی
بزد طبل شادی و کوس شهی

بفیروزی و فتح و اقبال و بخت
درآمد بکابل برامد بتخت

بیاساقیا چشم رحمت کشای
بسر غم ظهوری توام نمای

شرابی بده کز خمش جم نخورد
فریدون و کاؤس و کی هم نخورد

۱- بضم و تشدیدلام خار آهنی خمیده و حلقه ماننذ که چیزی بدان توان آویخت و به اصطلاح
عوام چنگک است. و اما به فتح و تشدید لام بمعنی متقلب وحیله باز آمده است .


(۱۰۱)
رسیدن دوست محمد خان در شهر خلم وقدردانی یافتن او از میر والی
ورفتن او از آنجا بشهر سبز و از آنجا به بخارا بخواستگاری والی بخارا

سپهر ستمگر چه بیداد خو ست که باراستان کج روی خوی اوست
بر آزار کس چون به بندد کمر بر اند ز شهری بشهری دگر
چوداند که مسکین بتسکین نشست دلش کربت و رنج غر بت نخست
بدیگر مقامی و جای غمش کند مبتلای بلای غمش
امیر جهان جوچو از ملك خویش بر آمد ره ترك بلگر فت پیش
غمین و پریشان دل و تلخ کام بخلم آمد و کرد آنجا مقام
در ان سر زمین حاکمی نا مور خجسته سیر بود و رو شن گهر
خردمند وخوشخوی وشیرین کلام کرامی نسب میر والی بنام
بخدمت کمر بست وابرو کشود(۱) شب و روز مهمان پرستی نمود
ز دریا دلی داد آن بختیار چو دریا بمال خودش اختیار
چنان لطفها کردش از مرد می که دو راست از قدرت آدمی
بفرما نبری بود چون چاکران کمر بسته با جمله فرمانبران
روان بر سر ملك و اعيان او ز کابل فزون بود فرمان او
دلتن بر د آن ترك مهمان پرست کجا دادی آئین ترکان زدست
امیر آنهمه محنت و داغ ودرد ز دلداری او فراموش کرد
یکی روز با نامداران خویش همیگفت از قصه حال پیش
که ما را ز کج بازی آسمان نبود اینقدر راستی در گمان
که در شهر بیگانه از ملك خويش شده مضطر و خسته و سینه ریش
۱-نسخه د بخدمت کمربست وبازو کشود-


(۱۱۲)
کسان اینقدر قدر دانی کنند
بحد متگری جانفشانی کنند
چه خوش این سخن سعدی پاکزاد
بگفت است رحمت بر ان خاك باد
«خدا گر بحکمت به بندد دری
کشاید بفضل و کرم دیگری »
ولی قاسه روز است مهمان عزیز
بچارم بمهمان بباید تمیز
بترسم که از امتداد زمان
گرانی رسد بردل میزبان
دگر از فرنگی دلم درهم است
غم اهل کابل ازان محکم است
مبادا که برکینها سر کشند
بدنبال ما باز لشکر کشند
درین شهر لشکر کجا آنقدر
که در جنگ دشمن بیاید بسر
بيك حملۀ دشمن تیره رای
نه ما و نه این شهر ماند بجای
درین شهر ترسم ز چندین خطر
ولی ره ندارم بملك دگر
درین گفتگو قاصد نکته دان
شکر پاسخی چرب و شیرین زبان
رسید از امیر بخارا رساند
(۱) بکی نامه خواننده بکشاد و خواند

چنین بود در نامه دلنواز
که ای میر گرد نکش و سرفراز
شنیدم که در کابلستان بجنگ
شجاع آمدن با سپاه فرنگ
بغزنین بسی جنگ و پیکارشد
چو شهباز حیدر گرفتار شد !
بمیدان دغا داد لشکر ترا
شد از دست آن، بوم و کشور ترا
وفاکس نکردت ز اهل دیار
جفا دیدی از گردش روزگار
چو عاجز ازان جوروظلم آمدی
سوی ایمن آباد خلم آمدی
سبب چیست کزما نظر دوختی؟
که مانع شدت از که آموختی؟

(۱) ـ در نسخه «د» «و» «م» عوض کلمه «خوانند» «نغز» ثبت شده است .
وعلاوه بر آن در نسخه د بعد از این بیت چنین عنوان داده شده است : « رسیدن امیر
نصرالدین پادشاه بخارای شریف بخدمت امیر دوست محمدخان» درین عنوان غلطی هم
موجود است . به این معنی که در آن وقت والی بخارا امیر نصرالله نام داشت نه امیر نصرالدین


(١٠٣)

چرا اندر ان شهر کر دی مقر ؟
ندا ری مگر سوی دشمن نظر ؟

ندانستی از دیده دشمنان
زود زن شده در پس در نهان

مخالف باین لشکر وزد روزر
تو پهلوی او اینقدر بی خبر

چو در باوران روی کن سوی ما
روان باز کن آب د ر جوی ما

درین سر زمین هم کسان سرورند
درین شهر هم آب ونان میخورند

سوی من بیا ایمن از غم نشین
(۱) نخواهی که من باشمت همنشین

مبادا که گفتار ما نشنوی
گرفتار در دست دشمن شوی

چو این نامۀ دلکشا خوانده شد
امیر سرافراز در خنده شد

بیاران بگفت این زمان چیست رای؟
بگوئید تا چون بیا رم بجای

گر از من بپرسید در گفتنم
جوایی نیابید جز رفتنم

همه هوشیاران فرخنده خو
نمودند تصدیق گفتار او

بجز میر والی که رنجیده شد
گلو سوزش اینحرف سنجیده شد

همیگفت با خود زشور وشغف (۲)
زآزردگی کرده رو یکطرف

(۳) که چون بیوفا دیگران هم شدند
چرا ترك بد نام عالم شدید

دلم کی دهد تا ببندم ضرر
دهم دیده خود بدست دگر

چو دیگر کی از خانه برنایدم
چرا غم چرا غم بیفزا يدم

امیر سخنور زبان برگشاد
بشیرین زبانی دلش کرد شاد

بیانی زلعل شکر بار کرد
که با خود درین مصلحت یار کرد

و دا عش بلطف و مدارا گرفت
کمر بست و راه بخا را گرفت

نهاد اندران شهر حزم حرم
بمردان براه سفر زد قدم

زهمراهیاش دران رهگذار
عدد بود پنجاه کم يكهزار

(۱) - این مصرع در نسخه خ چنین تحریف یافته : مرا باش هم صحبت و همنشین.
(۲) - شغف بفتحتین در قاموس ها به معنی در آویختن چیزی به چیزی آمده است.
(۳) - تصحیح «خ» : وفائی ندیدی گر از دیگران چرا خاطرت گشت از ما گران


(١٠٤)

از آنجمله فرزند خویشش سه تن نخست اکبر نامدار زمن (۱)
دوم نامو را فضل نره شیر (۲) سوم خان اعظم سوار دلیر (۳)
ز بحر شجاعت دو در یتیم دو فرزند دلبند خان عظیم (٤)
بلی نام احمد که اندر جهان سمر گشته نامش بسلطان جان (٥)
دوم نام خان سمندر که تیغ چو برق درخشان همیزد بمیغ
ز خاصان نامی بشوکت رفیع (٦) همان خان رزاق و عبدالسمیع (۷)
سوم جانگل خان که رفته به پیش (۸) بجنگ هری ذکر آن نیک کیش
ز قوم اچکزی یکی نوجوان مسمی به میرا حمد پهلوان
ز بارکزئی های عالی نژاد یکی نامور نام او میر داد
ز خانان بارکزئی چند کس (۹) دگر نیز بودند همراه ویس

۱ ـ اکبر : مطلب از وزیر محمد اکبر خان ، مجاهد معروف و پهلوان این کتاب است، که سوانح مفصل اورا در الحاقات اکبرنامه ملاحظه خواهند فرمود .
۲ ـ ۳ ـ امیر محمد افضل خان (متولد در ۱۲۳۰ ومتوفی در ۱۲۸۴ هـ ق) وامیر محمد اعظم خان (متولد در ۱۲۳٦ ومتوفی در ١٢٨٦ هـ ق) فرزندان امیر کبیر میباشند که دربارهٔ آنها به حواشی گذشته معلومات داده شد .
٤ ـ سردار محمد عظیم خان از جملهٔ ۲۰ فرزند سردار پاینده خان میباشد که تولد او در سنه ۱۲۰۰ هـ ق بوقوع پیوسته و درسنه ۱۲۳۸ هـ ق وفات کرده است .
٥ ـ سردار سلطان احمد خان وسردار سمندر خان وسردار محمدعمرخان سه فرزند سردار محمد عظیم خان ، برادر امیر کبیر دوست محمد خان میباشد که هرسه در سفر بخارا در سنه ١٢٥٥ هـ ق با امیر کبیر همراه بودند . پس از نظر بند شدن امیر کبیر در بخارا در حالیکه برادران وفرزندان و برادرزادگان ایشان خفیه بسوی افغانستان روانه گردید و در حین راه با عسکر بخارا که ایشانرا تعقیب و خیال محبوس نمودن داشتند ، سمندر خان حین محاربه در موضع چراغچی مقتول و برادر یا عدهٔ دیگری از همراهان مجروح واسیر شدند .
٦ ـ به ترجمه حال میرزا عبدالرفیع در قسمت الحاقات اکبرنامه مراجعه خواهد شد .
٧ ـ عبدالرزاق خان مستوفی و میرزا عبدالسمیع خان در قسمت الحاقات اکبرنامه که جداگانه به طبع میرسد .
۸ ـ جانگل مطلب از جهان گل خان ناصری میباشد که در سفر بخارا با امیر کبیر همراه بود .
۹ ـ هنگامیکه امیر کبیر بسوی بخارا حرکت نمود ، تقریباً دوهزار نفر به معیت ایشان بود ، که در تواریخ به استثنای چند نفر از سرداران وعدهٔ معدود دیگر از دیگر همراهان کمتر نام برده شده است . بنابران فعلاً راجع به میراحمد پهلوان ومیرداد مرادی بدست نیامدیم اگر در آینده موفق شدیم ، البته در قسمت الحاقات تذکر داده خواهد شد .


(١٠٥)

تکاور چو سرداد اندر سفر
فتاد از ره شهر سبزش گذر

تگ بادپایان صحرا نورد
چو باد صبا سبزه سرسبز کرد

دران سر زمین بود میر دیار
یسای سبز پهلو چو خضر بها و

همه سبز از ظل آن سبز بخت
شده سبز چون سبزه زیر درخت

ز لطفش بیامد شتابان به پیش
بصد التجا کرد مهمان خویش

بیاورد شرط نوا زش بجای
شب و روز ماندش بحد مت بپای

خدا تا چنین خوان احسان کشید(١)
چنان دعوتی هیچ مهمان ندید

دم آب گرمی المثل خواستی
چو دریا روان شو و پر خاستی

همیخاست صد کس چو موج از شتاب
گرفته بکف کاسه های حباب

بدلدار یش آنچنان دل ربود
که احسان خلقش فرا مش نمود

دران شهر آسود تا نیم ماه
دگر کرد چون ماه آهنگ راه

بیابان بیابان شتابان دوید
چنین تا بشهر بخارا رسید

امیر بخارا ملک نصر نام
وزیر و امیر و سپه خاص و عام

همه پیشوایش فرستاد و خویش(٢)
شده تا در از بهر تعظیم پیش

ملک نصر آندم که پیشش شتافت(٣)
تو گفتی که نصر من الله یافت

ز دستش گرفته بکرسی نشاند
چو باد خزان بر سرش زر فشاند

بالفاظ شیرین ستودن گرفت
بسی عذر خواهی نمودن گرفت

همیگفت ای سر ور نيک کیش
دلم شاد کردی بدیدار خویش

بسر شد ز تو تازه افسر مرا
پدر زنده شد بار دیگر مرا

بکیوان سزد فخر ایوان من
(٤)که چون تو مهی گشته مهمان من

چو زینسان فراوان سخن کرد یاد
زبان بست و دست کرم بر کشاد

بهريك ز خاصان او تا سپاه
ببخشید اسپ و قبا و کلاه

(١) - تصحیح خ ، خداوند تا خوان احسان کشید
(٢) - مطلب از ملك نصر والی بخارا امیر نصرالله خان می باشد که در ١٢٥٠ هـ ق یعنی
هنگام سفر امیر کبیر در بخارا حکومت داشت
(٣) - پیشواز یعنی استقبال کننده
(٤) - نسخه د ، که چون تو شهی الخ


(١٠٦)
بهر کس بمقدار هر کسی نواخت با ندازه پایه یه فراخت
بیاسا قبا خوی تر کان گذار خطائی بجای خطائی بیار
که تر دیز رگسان سزد در عطا خطا بر خطا را عطا بر عطا

رشك بردن میران بخار اببر دوست محمد خان و محبوس شدن او

حسد دین و دنیا بهم بر زند حسد بیخ ایمان ز بن بر کند
نه تنها حسد در همین شهر هاست (۱) که ملک جهان زین بلا مبتلاست
خورد کینه طاعات دیرینه را چو آتش که سوزد فرو زینه را
حسد بیخ کفر است بیخش برار حسد چون رسد چشم ایمان مدار
چو یکچند میر فلک اقتدار پذیرفت اندر بخارا قرار
چنان مهر خود در دل شه نشاند که جای وزیر و امیران نماند
شب و روز هیچش نمی بود کار (۲) بجز خدمت شاه و سیر و شکار
چه خلوت چه جلوت چه در انجمن چه تدبیر ملکی چه دیگر سخن
نبودی جز او شاه را با کسی بد آمد بارکان دولت بسی
بهر کس حسد در حسد کرد جای برفتند یکبار از دست و پای
وزیر کج اندیش زین خار خار درون گشت پرخار مانند مار
بند بیر با هوشیاران نشست بگفتهای بزرگان دانش پرست
زکابل زمین اژدهائی رسید پر آشوب و مشکل بلائی رسید
که کرده بجا دوبیائی وریو شه چابک اندیشه در شیشه دیو
چنانش با فسونکری رام کرد که بی دانه بفریفت در دام کرد
ملك را مکبر قبله ابروی اوست که کلی همه روی او سوی اوست
نه با ما حدیثی نه با ما نظر (۳) بسحرش ببسته است کوئی مگر
گر این نخل از بیخ بر ناوریم کی از شاخ امید خود برخوریم
چنین چند که گر بماند بجای همه سروران را در آرد زپای

(۱) - تصحيح خ : که هر ملك در اين بلا مبتلاست
(۲) - نسخه «د» بجز صحبت شاه الخ
(۳) - تصحيح خليل : سرا پا بسحرش ببسته مگر.


(۱۰۷)
بباید بتد بیر بیخش بکند فکندن زپا ورنه خواهد فکند (۱)
بجوئید گر چاره جستن است که زنبور را لانه در بستن است
بترسم که چون بسته گردد تمام رساند ز آشوب آشوب عام
بزرگان بگفتندش ای هوشیار نه ایم از تو دانای تدبیر کار
که باشی تو محتاج تدبیر ما موافق بشت آیدت تیر ها
توکی در ردی برید اندیش تیر که ما خا مشیم از بیا رو بگیر
تو کی چهره گشتی بخصم درشت که ما از هزیمت بدا دیم پشت
زتدبیر آبی بر آتش فشان بهوره که دانی غبا رش نشان
درین مصلحت یا تو یار یگریم بکو هر چه خواهی که فرمان بریم
(۲) بدینسان بسی نکته با یکدگر نمودند بر عهد شد مختصر
پس از بستن عهد آن یاوه گوی یکی رو ز نزد شه نا مجوی
نهان قفل درج حكایت کشاد بتقرير باب سعادت کشاد
بگفت ای شهنشاه بیگانه دوست نگیرد زبیگانه فر زا نه دوست
چه در دانه سفته است آنکه سفت چه پندی نکو گفته است آنکه گفت
نکو دار ضیف ر مسافر عزیز وز آسیب شان پر حذر باش نیز»
بترسم که از شاه مهمان پرست ببازی رود پادشاهی ز دست
نداری ز نیرنگ افغان خبر که چون زهر دارند اندر شکر؟
بخندان لبی خون شیران کشند دمار از نهاد دلیران کشند
به بیگانگان چون وفا میکنند؟ که با آشنایان جفا میکنند
گر این میر کابل به کی بد نکرد؟ وفایش چرايك كس از سد نکرد؟
تو داری بگفتار بر مش نظر زخوی در شتش نداری خبر
نهانی بسرلشکران ساخته است بسی فتنه در لشکر انداخته است
فتاده ز پا در خیال سر یست دگر در سر او سر سر ور يست
مبین همرهاش کم اندر شمار هزارش بهم بر زندصد هزار
(۱) - تصحيح خ : همه را ز پا ورنه خواهد فکند .
(۲) - تصحيح خ : بدینسان بسی نکته های اهم بگفتند و بستند پیمان بهم


(۱۰۸)

چها کان ندارند دررای خویش چه بد کان نگویند برجای خویش
بترسم که گر تیغ کین بر کشند زمین را بچرخ برین بر کشند
بگیرند این کشور و تاج و تخت بتر کی زتر کان ستانند رخت
زکابل شد دشمن تا فرنگ نشسته است هر کس بتدبیر جنگ
درین روزها بشکرتی گر غنیم رسد در بخارا سپاه عظیم
زشو ره بخا ری به خا را رسد که در چین زبلخ وبخا را رسد
کنون ترس آهن بزن بر حجر (۱) نه آنکه که در شوره افتد شرر
پی سفله چند بی خانمان مبندا ز رخنه درین خاندان
همه گفتنی زان بگفتم ترا که فردا بسکوتی نگفتی چرا ؟
بتقرير آن اخفش پر هنر (۲) امیران میمون لقا سر بسر
ثنا گستر و آفرین خوان شدند تصدیق او لحيه جنبان شدند
بشاه سبك كوش شوریده رای بدل کرد وسواس ابلیس جای
بگفت ای سرافراز این انجمن کنون مصالحت چیست رأیی بزن
بند پیر صاحب صلاحی بسنج که بخشد رهائی زاند وه ورنج
بگفت ای شهنشاه کردون جناب چنین است فتوای رای صواب
که این نامور در کمند آوری بهنگام با رش به بند آوری
سلاح از سپاهیان او سر بسر ستانی و را نی ازین بوم و بر
زتشويق و آزا ر د شمن و هیم بدشمن که دزدست دشمن دهیم
هر آن زشت نامی که گنج آورد به ازنيك نامی که رنج آورد
مشو ران عبث شهر بار فرنگ بر آتش میاور که آید بچنگ
که آنگه نه این ملك ماند بیای نه این نام نيك تو ماند بجای
کج اندیش شه را سخنهای کج شده کیش کج راست برپای کج

(۱) - ترس بالضم در عربی بمعنی سپر و در فاری چیزیست معنی دارد . اما در نسخه
« خ » و «د» این فرد چنین تصحیح شده : کنون ترس آهن مزن بر حجر
نه آنکه که در شوره افتد شرر :
(۲) - «نسخه» «د» وزیران بعوض امیران درج شده است

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) ۔ عبدالاحمد و محمدعظیم : مرتب : علی محمددریجانی ۔ اجراء شبتر ولثوگراف :۱۱-۲۸ش مطبعه عمومی


(۱۰۹)

پسندیدید ا می خویشتن
روا داشت آزار جان غریب
بحاجب بفرمو د فردا امیر
بدستور هر روز چون بامداد
ز هر گوشه حاجیان تا ختند
چو آهو که افتد بخم کمند
سپاهش پراگنده شد چون رمه
مگر شصت و شش سرور نامدار
ازین واقعه چون خبر یافتند
بمالیدند از چشم مردم نهان
چوشب میر خورشید روشن نهاد
سوی شهر سبز و ملك اختران
ببستند گردان کابل کمر
سوی کشور سبز کردند روی
همه شب دویدند تا صبحگاه
بدیدند دشت بزرگ و فراخ
زمین سبز از سبزی سنگها
نه شهری نمایان قریب و بعید
سواران به گرسنه خروشان زتف
سه روز و سه شب همچونین همچو باد
ملك نصر تركي بمردی تمام
بلشکر بد نبال آن سر کشان
بالغار کردند ز انسان شتاب
گرفتند شیران صحرا خرام
زترکان که بودند اندر شمار
بهرسو جدا گشت خیلی روان

بترسید از ششصت میر دو زن
جهان گر بگردد نگردد نصیب
چو آند بیا بد نمودن اسیر
بیا میدامیر مبارک نهاد
چپ وراست دستش ببنداختند
فتاد آن شه شیر بیوثر به بند
گرفتند آلات جنگ از همه
که بودند شب رفته سوی شکار
بیک جا نبی روی بر تافتند
چو خورشید کزچشم انجم نهان
زدور زما نه بزندان فتاد
شدند از بخارای مشرق روان
چو شیران شدند از بخارا بدر
برفتن زهر سر ببردند گوی
چوشد روز کردند هر سر نگاه
همه خار زار و همه سنگلاخ
زره دور افتاده در سنگها
نه زادی معین نه راهی پدید
سمندان تلف بهر آب وعلف
دویدند بسیار و سودی نداد
سیه روی ماند شب اور نام
فرستاد چون برق آتش فشان
که از گردشان خیره شد آفتاب
بدشتی که او را چر نچی است نام
همه نهصد و پنجه و سه هزار
چو خیلی که گردد زسیلی روان


(۱۱۰)

چو هر گوشه بر دشمن کینه خواه چوروئین حصاری ببستند راه
جهاندند اسپان و کردند جوش چو ابر سیه تیغ عریان بدوش
ز کین کرده رخسارها پور چین ببالا زده دامن و آستین
چنان حمله کردند چون اژدها که در گردخورشید شد چون سها
هزبران کابل ز جان گشته سیر یکی حمله کردند مانند شیر
بپیوسته از تاب سبیلت بگوش بر آورده شمشیر بالای دوش
جلو ریز راندند اسپان بجنگ بغورای غرین نغیم فشنگ
بدانگونه دندان بهم بر زنان که در جنگ غرنده شیر ژیان
در ان گوله ها ریز تا زان فرس جهاندند زانسان که در ژاله کس (۱)
بدانگونه باهم در آویختند که گوئی قیامت بر انگیختند
ز شوریدن طبل نقدار شکوه شده پاره پاره دل خاره کوه
زره را چنان پاره میکرد تیغ (۲) که بر درخش درخشان بمیغ
تو گفتی بباغی تبردار تگ تبر زد به بیخ وبن وشاخ وبرگ
ببرید تیغ آنچنان ذرع و ترك که لرزید هر ك از سر بیم مرگ
چنان قلزم خون در آمد بجوش که گردید ترك سیه آل پوش
دلیران دران مسلخ شیرها بگردن بر آورده شمشیرها
تو گوئی کزان تیغها آشکار شده سر زمستانی اندر هزار
سر نیزه اکبیر تا مور زدشمن بر آورده لخت جگر
بشیران چرخی سرش بررسید بمنقار شان لقمه تر رسید
سرا را به گرز گران سر شکست زبر دستها کرد بی پا و دست
یل شیر دل افغان کابلی بر آشفته چون رستم زابلی
بشمشیر و زوبین بدشت نبرد زفوج بخارا بر آورد گرد
کدامين باشد آنکه پشتش نکرد چها آنکه در جنگ دستش نکرد
همان رستم عهد سلطان جان بترکان در آمد چو شیر ژیان

۱. نسخه م : در ان گوله ها ریزه باران فرس
۲. تصحیح ح : که برد درخش درخشنده میغ


( ١١١ )

گروهی بکشت و گروهی بخست گروهی فگند و گروهی ببست
همان خان اعظم بشمشیر تیز بر آورد از دشمنان رستخیز
توگفتی که چون سام نیرم نژاد میکدم دمد خاك توران بباد
تفنگ آتش افشان چو تندر شده سمندر دران چون سمندر شده
زخونش سرا پا تن آغشته شد بسی کشت و خود عاقبت کشته شد
هزبر ژیان جان گلخان شیر بمیدان تاورد (۱) چست و دلیر
بجانبازی آمد چوببر روی گرد بسی جان بر آورد وهم جان سپرد
در ان رزم از لشکر او ز بك شده كشته صدترك وهشتاد بك
هزاری شده خسته و ز خمنا ك نه زنده نه مر ده طپنده بخاك
هزاری دگر زخمنا ك وز بون روان گشته از هفت اندام خون
دو روز اینچنین روز و شب جنگ بود بیابان فراخ ونفس تنگ بود
سوم روز لب تشنه و سينه چاك فتادند گر دان کابل بخاك
زجان سیر از فاقة سینه سوز جگر خسته و تشنۀ پنج روز
شده چارده کس شهادت پذیر فتادند گر دان دیگر اسیر
گرفتند از هر یکی شیر مرد براق و یراق و سلاح نبر د
ز شهر بخا را برون ساختند بگفتن نیاید که چون ساختند
مگر یازده کس زقوم امیر که ما ندند بادی بزندان اسیر
بيا ساقی از لطف کن دلخوشم زآب چو آتش نشان آتشم
که زد خشم آتش به آب و گلم زبیر حمی نزك سوزد دلم
رهائی یافتن دوست محمد خان ازقید بخارا و گرفتار ماندن اکبر خان
وسلطانجان در انجا ومصاف کردن امیر با فرنگیان مرتبه اول
بگیتی چه بهتر ز کر دار نيك خوش آنکس که کارش بودكارنيك
چوابرار کشی جودبر کوه و دشت ز دریا بری سود آن باز گشت
درخت نکوئی بر آرد چو شاخ بگیتی شود بارو بر گش فراخ

۱ - تاورد یعنی جنگ و تاخت .


( ۱۱۴ )

ز شاخش ثمر آشنا را خوری به کابل دهی در بخارا خوری
نکو کن که یابی جزای عمل بدنیا و عقبی سزای عمل
چو در بند میر فلک اقتدار بیفتاد از گردش روزگار
یکی نامور نام خان کبیر (۱) باسباب و مال و منال کثیر
ز کابل بشهر بخارا رسید بقصد تجارت اقامت گزید
امیر خردمند در بند دید غمین گشت و از آرمیدن رمید
ز خوانش حقوق نمک کر د یاد وزانش نمک بر جراحت فتاد
بجان در رهایش کوشش نمود شب و روز بیچاره سازی نبود
امیر خردمند فرخ نهاد باعداد او دست بخشش کشاد
زور باشش میر زندان اسیر چنان شد به بند کمند امیر
که می بود در خدمتش صبح و شام کمر بسته چون زرخریدہ غلام

(۱) سراج التواریخ قضیه رهائی امیر کبیر را از قید بخارا چنین ثبت کرده : امیر
کبیر مشاوره زان را بزیر لب بك و اص اسبی را طلب کرده به تقریر ابن درویش امراء
فرار بر گرفت و پاد شاه بخارا آگاه شده سوار بسیاری به تعاقبش گذاشت و سردار محمد
اکبر خان را با همه آلانکه از ماهی بود محبوس سیاه چاه بداشت و امیر کبیر شب و روز
رانده خود را از دستگیر شدن بیرون کشیده گماشتگان پادشاه بخارا بی نیل مرام مراجعت
کردند و امیر کبیر بشهر سبز رسیده در کلبه محقره درویشان که چند تن از درویشان با هم
نشسته شیر چای میخوردند چون بسیار گرسنه شده بود بطمع آن فرود شده چشم بجانب آنان
گشاد پیاله از چای بوی دادند بدرن حجره بنشست و آن بی حمیتان که رسم قلندری
را بر خود گذاشته صفاتی را نداشته هیچ نگفتند و ندادند و مهمان اشکم گرسنه بشهر
در امید و ری از عدم آشنائی با اراده منسجوی ملا کبیر نام جزء افغان کابل که در آنجا
عیال دار بود منحرف مدعا و اسپ بدست بنشست و از شخصی نام و مقام ملا کبیر را پرسید
چون او را می شناخت آن شخص بر عهده گرفته ملا را به نزد امیر کبیر آورد ، و ملا کبیر
اعلیحضرت امیر را دیده و دستش را بوسیده با خود در خانه برد. و آنگاه که در خانه داخل شد
ملا کبیر را از وضع درویشانه امیر رقت دست داده بی اختیار بگریست و پس از گریه شدیدی
بخدمت دست برده آنچه میبایست و میشایست اعزاز و احترام نمود و بعد از استراحت
ورفع خستگی ملاکبیر را که با حکمران شهر سبز معرفت داشت نزد او فرستاده از ورودش
در شهر سبز آگهی داد او به مجرد شنیدن خود به خانه ملا کبیر آمده مقدم امیر را گرامی
داشت .


( ۱۱۳ )

بهر سو که میل دلش خاستی همیرفت هر دم که میخواستی
بدست خودش بود وقت شکار چو شبها ز سر رشته اختیار
چو دانست میر مبارك نفس که اکنون نگهبان مائیست کس
ز شبها شبی فرصتی یافتند سوی کشور سبز بشتافتند
بتقدیر حق اکبر شیرزاد سلطان جان مبارك نهاد
براه کج از ناشناسی شده روان بر طریق قیاسی شده
دویدند ترکان يك تركتاز گرفتند چون بازو بر دند ساز
امیر از سرفیل پردردگار شده با دگر بندبان رستگار
ترش رو بتلخی ز بیداد و ظلم سبز آمد از سبز شد سوی خلم
چو فواره از آتش اضطرار نه جای قرار و نه جای فرار
شب و روز میر یخت از دیده آب زبند جگر بندها دل کباب
ز تشویش تر کان و فوج فرنگ بيا مد در ان کشور تنگ تنگ
زیس اژدها داشت در پیش چاه نه بس جای گفتن نه در پیش راه
بپرسیدی از هر دم رهگذر زکابل زمین و بخارا خبر
از ان جمله روزی یکی نوجوان بزد در د اژد هر كابل روان
بپرسید زو کای جوان گزین چسانت احوال کابل زمین
چه گویند شاه وسران فرنگ چه تدبیر دارند از صلح و جنگ
خواتین زقدری که زین پیش داشت همانست یا اندکی بر فراشت
بگفتا ای جهاندار فرخ نهاد ز بیداد شد خاك كابل بباد
خواتین همه در بدر گشته اند زاقبال برگشته سرگشته اند
شتابند خاصان گه بار عام بصد جهد یا بند بار سلام
بیفتاد از گردش روزگار چنان خانی از پایه اعتبار
که بر قصد دشنام هنگام جنگ بهم خان بخوانند اهل فرنگ
شجاع آن شجاع نخستینه نیست دماغش بدستور پیشینه نیست
چو شاهان بر تخت دارد نشست ندبرمك فرمان نه بر گنج دست


( ١١٤ )

نهانی در اندوه وجانکاهی است کم از پاسبانی چنان شاهی است
خود آن ابلهان شهریاری کنند بنامش عبث طبل شاهی زنند
خرابی اثر کرده در هر مقام شده مبتلای بلا خاص وعام
شب و روز خواهندت از کردگار فزون از همه مردم کوهسار
ازینجا قدم از تو برداشتن وزانها سر رایت افراشتن
امیر سرافراز فرخنده خوی سرا پاچو بشنید این گفتگوی
بر ان شد که روسوی کابل کند دگر ریشه شمن تقابل کند
بیغد کزین پردۀ نیلگون چکونه دگر بازی آید برون
بوزم مخالف کمربست چست سپاه پراگنده خویش جست
زمردان و گردان خنجر گذار همه جمع گشتند با صد سوار
هم از میر والی مدد خواسته (۱) همه آلت رزم آراسته
بجمع قلیلی که اندر شمار همی بود از پنج تا شش هزار
توکل بفضل خدا ساخته سوی شهر کابل هیون تاخته
بکابل خبرلات جنگی شنید (۲) که لشکر امیر دلاور کشید
کمر بسته بر کینه تنگ آمده بگردان ازبک بجنگ آمده
بفرمودتاداکتر چل هزار (۳) زلشکر برد با چهل تا مدار
بتازند یکسر چو ببر ژیان بقصد شلار هزبر ژیان
گرفتند خم کمندش کنند لگد کوب سم سمندش کنند
بجنبید لشکر چو سلاب تیز پدید آمد اندر جهان رستخیز
زلشکر چنان موج طوفان شده زمین کشتی گشت طوفان زده

(۱) میروالی در آن وقت حاکم خلم ( تاشقرغان سابق ) بود .
(۲) - داکتر لاتن انگلیس هنگامیکه امیر کبیر از خلم جهت استیلای کابل بعد از فرار از حبس بخارا روان شد در بامیان باعدۀ از سپاه سوار و پیاده وعددۀ توپ موقعیت گرفته بود . چنانچه پس از محاربه شکست یافته عساکر منظم ردّ وامیر کبیر مجدداً باز گشت .
(۳) هنگامیکه امیر کبیر مجدداً از خلم از راه خنجان با صد تن ملتزمین رو بسوی کوهستان کابل نهاد، شاه شجاع از موضوع باخبر گشته شهزاده تیمور را با جنرال سیل سیکندر پارنس و افواج انگلیس به جانب کوهستان فرستاد .


( ١١٥ )
چو ابر بهاری که در بر شمال
خروشان و جوشان دو منزل روان
دو فوج ز دولت کش نا مدار
زید هستی خود سپاه فرنگ
بیکبارگی بر طریق هجوم
امو دنداز توپ ز شاهین شنك
اخت از دل توپ این فتنه خاست
به بندوق تا خبر در يك زدن
در ان محفل حسرت و ابتلا
كزك خورده شاهین و توپ و تفنگ
چو داش کلال از قلال جبال
اما بان فرنگی چنان در شرار
سر شعله بر چرخ هفتم شده
هزیران از بك جو شیران بخشم
جو مر د ان بمردن ببسته کمر
نمی ترسد آنکسکه از مرگ خویش
بدشمن وندانسان در آویختند
چنان سیل خون رفت در با میان
عقاب دو پر تیر پهلو گذار
بزد بحر خون موجها ی غریب
چنان آسمانگیر شد تیرشان
بجان سفتن دشمنان میزند
که بهرام از بيم نوك سنان

بود میل او سوی كوه و جبال
دوا سپه دویدند تا با میان
بيك جای گشتند با هم دچار
نکردند در جنگ یکدم درنگ
نمودند حمله چو باد سموم
تزلزل شد اند ر زمین و فلك
چنین فتنه گر را جهنم سزاست
نمیگشت الا که چشمك زدن
سر خوان افسوس ورنج وبلا
می لعل گون تیغ الماس رنگ
(١) بزدشعله سر؛ کوه راشد سفال
که در آتش دوزخ اصحاب نار
فلك آبله دا را نجم شده
بیکی حمله کر داد پوشیده چشم
به تیر بلا سینه کرده سپر
چه گرگ و چه شیر و چه بیلش به پیش
تو گفتی که محشر بر انگیختند
که هر كس دران غرق شد تا میان
همی ساختی مرغ جا نها شکار
نگارین شده کف کف الخضيب (٢)
که ماندند يكي بردوم آسمان
بدان گونه کم از سنان شد بلند
همیکرد سر دزدی از آسمان

(١) - تصحيح خ : زد شعله سر کوه شد چون سفال .
(٢) کف الخضيب با فتح و تشدید فای مضموم و فتح خای محجمه و كسر ضاد و پای معروف و بای موحده
نام ستاره ایست سرخ رنگ بجانب شمال .


( ١١٦ )

فلك زخمی حربه کارد شد
ز گرز گران کوه چون آرد شد
سنان آن چنان هوشگا می نمود
که شستته شعری بچرخ کبود
زخون جمله روی زمین تر شده
همه خاک کو گرد احمر شده
زسیاری لشکر خصم دون
اگرچه شده فوج از يك زبون
ولیکن ندادند پشت آ نچنان
که نام هزیمت نهادن توان
فشردند پا تا بوقت دگر
بناموس بردند روزی بسر
چورخسار خورشید زردی گرفت
تف آتش رزم سردی گرفت
شدی هر کسی سوی ماوای خویش
بارام بنشست بر جای خویش
امیر جهانجوی هم با سپاه
بيك جایی کرد آرامگاه
شنیدم که شخصی کمر بر کشاد
چهل گوله اش از بغل او فتاد
چو حفظ خداوند یاریش کرد
شده برتنش گوله چون ژاله سرد
نظر کرد چون میر لشکر پناه
بر احوال مشت قلیل سپاه
هر آنکسکه زان از مهلکه رسته دید
سراپا تنش زخمی وخسته دید
بدل گفت با اینچنین لشکری
چسان رزم سازم بزور آوری
چرا در چنین گدارها تن دهم
تن چند مسکین بکشتن دهم
قضا چون نوشت این بلا بر سرم
چرا دیگری در بلا آورم
همانکس که سرلشکر خلم بود
طلب کرد وبس عذر خواهی نمود
بفوج خودش رخصت خانه داد
روان کرد وخودرو به سیغان نهاد
چو بنمود چندی بسیغان مقر
کهستانیانرا رسید این خبر
همه سروران حد کوهسار (۱)
چه ازبوم نجرو چه از چاریکار
برفتند و کردند چون دادخواه
شکایت ز جور فرنگی و شاه
بگفتندش ای میر کشور گشای
بشاهت سزد وصف ظل خدای
جهان آفرین تا دم نفخ سور
نسازد ز ماهر گز این سایه دور
چه گوئیم برما فرنگی چه کرد
شجاع دوروی از دورنگی چه کرد
زحدجوز وبیداد را داد داد
همه خاك این شهر برباد داد
باقی دارد   حمید

۱ نسخه دوم : همه سرور سرحد کوهسار

اکبر تبپ ۱۷۰- جمادی ثان الا حدر ر محمدعظیم ع علید ر علی ن ر جفعلی هدا جوائیه : ینطو ولفقنپو م ۱۱۰ ۳۸ نشی مطبعهٔ عمومی


( ۱۱۷ )

بدیدیم از حد ستمکاریه
بسافت ای بزرگان روشن قیاس
چه خیزد زدستم که یاری کنم
من از بیم دشمن بکوهسارها
کجا زور سر پنجه ام ؟ تا اژدها
همه کابل وهندو سندو فرنگ
کجا طاقتم ؟ تا به تنها تنی
ازان ها نترسم چنان وقت کار
اگر شیر نر گرگ را خون کشد
بگفتندش ای سرور نامدار
که افغان زما بیش دلخسته اند
از اینجا ز دست تو خنبک (۱) زدن
مخالف بما بس نخواهد شدن
که هر کس ز زنبور خورده است نیش
هراسی زجنگ فرنگی مدار
بر و به فتی شیر گیری کنند
تو بر جنگ کن اسپ را تنگ تنگ
کمر کرده وا در تما شا نشین
چو تازیم یکبارگی بارگی
که دشمن همه جامه در خون رزند (۳)
بدفتر نویسید در ابتدا

خدا را بما باز کن یاریه
نبرد آزما یان دشمن شناس
بدست تهی ها به داری کنم
چو شیران بجویم بن غارها
کنم دیگری از دم اژدها
بکین خواهی من کمربسته تنگ
به بندم کمر بر سر دشمنی
که از مردم کابل وقندهار
ولیکن بهم جنس خود چون کشد
ازین غم دل خویش در هم مدار
بجنگ فرنگی کمر بسته اند
وزانها پی رزم طنبک (۲) زدن
مدد کارا و کس نخواهد شدن
رسید است هر يك بپاداش خویش
که زن نیست شایسته کار زار
چه امکان که با ما دلیری کنند
دگر ما و میدان و فوج فرنگ
نبرد هزبران و ببران ببین
بسازیم زانگونه خون خوارگی
چو خرچنگ در قعر دریا خزند
که مردی جداهست ومردان جدا (٤)

(۱) خنبك، بالضم ویای موحده مفتوح بر هم زدن کف های دست بنوعیکه آواز باصول
بر آید و در کشف بمعنی خروش .
(۲) طنبك، بالضم نوعی از دهل كوچك
(۳) رزیدن، بفتح رنگ کردن از برهان ،
(٤) در نسخه د بعد از بیت مذکوره چنین عنوان دارد : « در بیان جنگ نمودن
امیر دوست محمد خان با لشکر فرنگ در چاریکار وهزیمت خوردن لشکر فرنگ . »


( ۱۱۸ )

امیر سر افراز زین گفتگو شده شادچون شمع وافروخت رو
بدل بست نقش درستی درست به پیکار دشمن کمربست چست
قدم دردم از خاك صیغان گرفت پلنگانه راه کهستان گرفت
چو اندر حد کوهسار آمده؟ نشیمن گهش چار بدار آمده
زجنگی سواران و کند آوران فراهم بشد لشکر ازهر کران
چو عارض شمرد آمد اندر شمار بسان زرده دهی (۱) ده هزار
شد از پشتی کوهیان همچو کوه قوی پشت آن کوه عز و شکوه
از ین قصه شد داکتر را خبر که آمدا میر دلا ور دگر
بی چاره کار در چاریکار نشسته است آمادۀ کار زار
زد از سینه اش آتش کینه جوش بر آوردچون کوس روئین خروش
بالشکر بسوی کهستان دو یــــد تک و تماز اسپان زمین در درید
سپاهان کو هی چو شیر سیاه بجستند بر خصم بستـــند راه
نشستـــندا ندر مقام بلند که تا ازبد اندیش ناید گزند
چو آنجا رسیدند اهل فر نگ ستادند و کردند لختی درنگ
رهی تنگ دیدندچون چشم خویش ببالا بلا پس قفا مرك پیش
بعضو به و حیلهها داکتر نیا رست کردن ازان ره گذر
بسی روز ها زیر دامان کوه فرو ماند از چاره سازی ستوه
قضا رخصت باز گشتن نداد قدر مصلحت بر گذشتن نداد
بفرمود تاجمله مردان کار بيك حمله تازند بر کوهسار
به تندی وتیزی چو سیل سیاه بر آرند خاشاك دشمن زراه
چنان کوه را تیغ بر سر زنند كه يك سر ز سر تا کمر بشکنند
بفر مان او لشکر گرم خیز چو صرصر قدم بر کشا دند تیز
زدا مان کهسار ســـر در کمر نها دند دا مان زده بر کمر
د و بدند ز انان سوی کوهسار که شیر شکاری دود بر شکار

( ۱ ) ده دهی بفتح هردو دال و یای معروف بمعنی سره و خالص و کامل
عیا را زر شیدی ،


( ١١٩ )

ز کهسار چون دید فوج پلنگ تگ و تاز جولان فوج فرنگ
به یکبا رگی کند های سترگ فگندند با سنگهای بزرگ
ز غلطیدن سنگهای گران بجنبید عا لم کران تا کران
فرود آمدند از سر کوهسار پس يك صدو بعد صد صد هزار
چنان آسیا سنگ با لا شدی که بر جثه بر چرخ والا شدی
زمودی ته بار سنگین او سپهربر بن سنگ زیرین او
چنان کوفتی درفتا دن بخاك که هفتم زمین را شدی چاك چاك (١)
زجنبیدن کند های عظیم زمین در خطر آسمان زیر بیم
شنیدم که هست اندران کوه سخت بسی مکمن غار وسنگ و درخت
چو از کوه سنگ سیاه آمدی پناه هنده زیر پناه آمدی
چو از شر شدی باز رفتی به پیش دگر جای میکرد ملجای خویش
حکیمان که در دفع رنج مزاج بضد گفته بودند کردند علاج
ندانم که سنگ اندران جای تنگ چسان باز میداشت زآزارسنگ
بدیثان سپر کرده سنگ و درخت رسیدند اندر یکی جای سخت
که استا ده مانند دیوار بود ببا لا شدن راه دشوار بود
نه جائیکه با لی نها دن توان نه سنگی که بروی ستادن توان
ز آسیب دشمن نه جای پناه پی دست پیچش نه ساق گیاه
ز بالا فرو ریخت باران سنگ شده سیل خونبار طو فان سنگ
با کس زجا همچو خاشاك برد بسائن چو قارون ته خاك برد
یکی را بیفتاد سنگی بسر که گشته سرش باسپر بی سپر
سرو گردن و دوش در پشت شد کمر در سرین باد رانگشت شد
پی کشتن دشمنان بیدریغ به بسته کمر کوه و برداشت تیغ
ببین همت عا لی کو هسار که چون شد طرفدار اهل دیار
چنان موج زن خون ز بالا شده که تر دامن کوه و صحرا شده
یکی را که سنگی زجامی ربود بصد کس همی برد با خود فرود
(۱) مصرع دوم تبدیل خ که هفتم زمین را شدی سینه چاك


( ۱۲۰ )

چنان خون فرود آمد از کوهسار که سیلاب طوفان ز ابر بهار
از ان خون روان سنگ چون آسیا بهر سر که میزد شدی توتیا
چو اهل فرنگی ز بخت در شت ندیدند پشتی نمودند پشت
ز اندیشه جنگ و جولان شدند هزیمت بخوردند و اولان شدند
شدند از نبرد آز مالی ستوه خزیدند در زیر دا مان کوه
فلك كرد تحت الثری جای شان وزان کندها کنده بر پای شان
کسا نیکه رستند زان ترکتاز نشستند بر جای خود رفته باز
به آن کثرت فوج وشان و شکوه نکردند زان پس دگر یاد کوه
همین کوهیان که چنین که چنان چود یوان ز دندی شدندی نهان
نمودند شان از شبیخون ستوه که از جانب دشت گاهی ز کوه
همین جنگ تا نوزده روز بود نه کس زیر دست و نه فیروز بود
بیا ساقیا ز انتظارم برار مده چای را همچو من انتظار
که در من تراکت چنان کرد جای که بر هم زند انتظارم چوچای

جنگ کردن دوست محمد خان بادا کتر مرتبه دوم و کشته شدن
داکتر از دست امیر و قتل کاتلی از دست (۱) سردار يلان محمد افضل خان

کند تکیه بر فضل حق هو شیار نه بر دولت و لشکر بیشمار
خدا بنده را چون حمایت کند به بسيار اندك کفایت کند
به تنها تنی روز جنگ و نبرد بجالوت وطالوت دیدی چه کرد
بموری که بینی چو یاری کند چه با مارو شیر شکاری کند
یکی روز در حلقه سر وران امیر جهاندار روشن روان
همی بست تدبیر جنگ و نبرد سخن در سخن میشد از گرم وسرد
بیا مد یکی قاصد نيك راى بیاورد شرط رسولی بجای

(۱) هنگامیکه امیر کبیر دوست محمد خان بار دوم از خلم لشکر کشیده بسوی
کوهستان جهت جنگ رهسپار گردیده و با انگلیسان در آویختند، در موضع خواجه
خضری نبرد سختی در گرفته در آن ضمن چند نفر از صاحب منصبان و چند تن از افراد انگلیس
بدست مجاهدین بقتل رسیدند از جمله مقتولین انگلیسی کاتلی نام داشت .


( ۱۲۱ )

بتعظیم استاد و خاموش ماند بیانی نکرد و حدیثی نراند
امیر جهانجوی عالی مقام بگفت از کجا ئی چه داری پیام
بگفت ای جهان داور نامور که هستم پیام آور دا کتر
چنین گفت کای رسته از چنگ شیر ز میدان روی باز کردی دلیر
چو در جنگ مردان نه یا بیدار چرابا ز کوبی در کار زار
چنین جنگها ننگ مردانگی است چنین کارها عار دیوانگی است
پیمائی کسان میدوی تا بكی بکم سار پنهان شوی تا بكی
باین شهرت تیزو نام بلند چنین جنگ دزدان کنی تا بچند
اگر نره شیری بمیدان بر ای چوروبه کنی چند در کوه جای
اگر روبهی جانبی در گریز برو به فتی خون شیران مریز
اگر ترسی از توپ و شاهین من زبندوق جان سوز وغربین من
بیا كاين همه می نهم بر كنار بشمشیر كی گر كنی كارزار
تمنا چرا ماندت در درون که من گشتم از توپ و شاهین زبون
مشو غره تیغ خود اینقدر ز شمشیر مردان نداری خبر
بيا كاين غرورت ز سر بر کشم ز شمشیر تیزت بخون در کشم
یکروز کاری شود مختصر بهر روز نبود زنو درد سر
امیر ش بگفتا زمن باز گوی که ای باطل اندیشه تند خوی
اگر بودی از صولت من خبر نمی رفتی از خانه هرگز بدر
مخنث كجا و كجا درع و تیغ چو مشکل بود این سخن ایدریغ
قضایت مگر کورو کر ساخته است که میل نبرد من انداخته است (۱)
بنو جنگ من کرچه ننگ من است بیا گر ترا میل جنگ من است
برآئیم فردا بدشت نبرد پدیدار خواهد شد از مرد مرد
بجنگ توام نیم قد کر ده راست کمان در چپ و تیر در دست راست
به بینی مراسبح پیش از گروه بمیدان جنگ ایستا ده چو کوه
(۱) تبدیل مصرع دوم ع که میلت بجنگ من انداخته است .


( ۱۲۲ )

دلا گر چنین بود برجای خویش
ترا نیز باید که باشی به پیش
که اول ز شمشیر زهر آبدار
رسانم ترا شربت خوشگوار
پس آنگه ز پس خورده ات دیگران
کنم همچو شمشیر خود تر زبان
ترا هر که یار است با خود بیار
مرابس بود یار پروردگار
چو قاصد خبر گفت با داکتر
شد از سینه او دلش چاکتر
همه شب ازین خشم جانسوز بود
چو آتش فروزان و پیچان چو دود
چو از رخ بر آورد گیتی نقاب
نمودار شد طلعت آفتاب
امیر جهانجوی از خواب جست
سلاح و سلب [۱] نیز و ترکش ببست
ز درع و کمان و کند و عمود
زقیغ و تبر زین و ژوبین و خود
نماند آلتی از سلاح نبرد
که خود را به بست آن سرافراز مرد
کمر بست و بر جست و شد بر سمند
چو خورشید بر خنگ چرخ بلند
برآمد زکوهسار باکوهیان
درآمد بمیدان چو شیر ژیان
ستاده یگر دان و کند آوران
چو رستم بمیدان مازندران
خود و فضل و خان اعظم به پیش
بماندند کوهی پس پشت خویش
وزان ناحیه با چهل نامور
برآمد چوپیل دمان داکتر
سوار سمندی چو پولاد وند (۲)
بدستش سنان و بدوشش کمند
زسر تا به پا غرق آهن شده
بروئین تنی چون تهمتن شده
زدم آتش افشان چو تند اژدری
شتابان بدنبال از لشکری
به تندی چو برق و به تیزی چو تیر
بیاورد حمله بسوی امیر
زپس خشم دندان بهم بر زنان
بخاك از دم آتشین در زنان
برو تش زگوش از سر کین شده
جبینش چو کیمخت پرچین شده
امیر دلاور تکاور جهاند
چو آب روان سوی آتش براند
سرریش در زیر دندان گرفت
بکف تیغ چون برق رخشان گرفت
بسبلت چو شیر ژیان تاب داد
ز خون عدو تیغ را آب داد

(۱) سلب : نوعی از لباس درشت مثل جوشن و خفتان
(۲) تبدیل مصرع اول خ چین پرزچین و سوار سند


( ۱۲۳ )

بر آورد شمشير بران بدوش زد از خشم چون شيرغران خروش
بزد نيزه اش بر کمر دا کتر بدانسان که گردش زخفتان گذر
ولی بر و جو دش نيامد الم بشمشير کر ده سنانش قلم
بچستی زدش تيغ با ر دگر بيك زخم کردش دو نيم از کمر
يکی نيمه با خاك آميخته دگر نيمه بر اسپ بگر يخته
بيفگند سر دار د يگر كمند ز سر د زد يش شد اسپ بند
بچستی دوال کمندش گرفت کمند از کف زور مندش گرفت
بد انسا‌ن زد ش تيغ با لای سر كه ازسينۀ اسپ کردش گذر
بيا مد دو ان ديگری ازسران بخو دش برد از عمود گران
امير دلا ور گرفت ازسپر بر و پنجه افگند چون شير نر
بچا لا كيش گرز از دست برد بملك غمش گرد زآن دستبرد
چنانش بدان مغز سر کو فته که کو بند قصا بها کو فته
بيا مد د گر تند روئی چو مار بقامت چنار و بجمر ت چو نار
چنان بينيش بود در چشم شور که تا بوت اندر ميان دو گور
دها نش چو گور پراز ترس وبيم زندان پر از استخوان و هيم
تنش کوه الوند گردن چو ميل غلام بنا گوش او گوش پيل
لبا نش لب چه دهن چون مغاك چو آواز خر نعره اش هولناك
بچا لا کد ستی بسوی امير بصد زور افگند تيری چه تير
که ما نند خاری زگلبرگ تر گذر کرد آسان ز در ع و سپر
حريرش ببر بود وتيرش نه خست زآسيب پيکان بموئی بر ست
بزد دست چاچی (۱) کما نرا امير بزه شست و باشت پيو ست تير
چوکش کردشستش بگردون رسيد چو افگند پيکان بقارون رسيد
بد انسان بيفگند ازشت ساف خدنگ زمين دوزسندان شکاف

(۱) چاچ، بوردو جيم فارسی نام شهريست از توران که بتاشکند شهرت دارد و کمان
خوب از آنجا آرند .


( ١٢٤ )

که رستم بزد برسر اشکبوس ویا برزربو ند قفطال روس
تن سفته بگرفته زانسان رمید سمندش که صر صر غبارش ندید
رسید از پسش زشت روی دگر بجائی کله د اده طشتی بسر
سراپایرش ازبرص دا غ دا غ دریده دهن تا گلویش چوزاغ
وجودش چوبوزینه گان پر زموی ز زنگار چشمش زشنگرف روی
دو سوراخ بینیش چا ه سیاه که از اندرون رسته دارد گیاه
امیر از غضب نعره چون شیرزد روان بر سرش رفته شمشیر زد
فرنگی بیاور دبر سر سپر بعیاری از پس بدزد ید سر
چومه از سپر گوشه بر درید سرتیغ برطرف خودش رسید
زتر کش جدا پاره شد چو میخ بموی سرش رست از برق تیغ
فرنگی تبر زین زدش بر کمر اشد بر زره زخم او کار گر
به تیغش بزد میر شمشیر زن چوبرق در خشان به بید کهن
شد اززخم آن برق روشن گهر سرش پایمال و سپر بی سپر
بشیر ژیان افضل کابلی مبارز شده نامور کاتلی
چنان ژرم کردند با همدگر بشمشیر و تیر و سنان و سپر
که دیو سپید و تهمتن بجنگ نمودند باهم در ان غار تنگ
پس پشت افضل سواری کمند بیفگند و با زوش آمد به بند
یل کابلی آن چنان زور کرد که آمد کمندافگن اززین بگرد
عنان تازی کرد سویش سمند جهانبدو از زخم تیغش فگند
سوی کابلی باز گر دید باز بدانسان که برصید دراج باز
چنانش بشمشیر گر دن برید که سرهم بد نبال جانش پرید
چوشمشیر گردن فرازی گرفت چپ وراست شمشیر بازی گرفت
زگردانکشی هر که گردن زده چوشیرش بشمشیر گردن زده
بسا سر کشانرا شکسته به مشت سر و گردن ودست وپهلو وپشت


( ۱۲۰ )
بزو بین یکی از سر زین فکند دگر از تبرزین به تیزین[ ۱ ]فکند
به تیغ از گلو ریخت خون دگر دران طشت کان داشت بالای سر
بهر ناوکی نامداری فکند بهر نیزۀ شهسواری فکند
پدر از پسر بود جانبار تر پسر از پدر قایم اند از تر
رهامی شد از شیر صیدی اگر نمی رست از چنگ شیر دگر
چنان خان اعظم شده مست جنگ که یکجا نبودش قرار و در نگ
پلنگانه میجست از صف بصف بهر صف همی کرد خیلی تلف
سمند از سوارش سبک خیز تر سوار از سمند آتش انگیز تر
سمندش چو باد و سوارش چو ابر سوارش نهنگ و سمندش چو ببر
جوان بود و داد جوانی بداد زد از آب شمشیر عالم بباد
کمیتش زمین از قدم سوختی سوارش جها نرا بدم سوختی
خدا نکی برنگی زشستش نه جست که شیری و مردی و کردی نه خست
سه تن سی و يك تن ز چل نامدار بکشتند در حلقۀ کار ز ار
دگر سروری پیش دشمن شدن نیا رست از بیم گردن زدن
چو دیدند زانگونه حال درشت هزیمت بخوردند و دادند پشت
دوان شیر مردان کابل زمین بدنبال شان همچو شیر عر ین
چو پیلان آشفته در تر کتاز ندیدند اندر نشیب و فر از
فتادند در رمه چون شیر ها شده مست در دست شمشیر ها
بهر گوشۀ جوی خون ریختند بهرسو قیامت برا نگیختند ..
چنان زلزله شد که لشکر شکست که گوئی زمین وفلك برشکست
ز مین بر فلك جسته یکبار شد هـو اسـر بسـر تیـره و تـار شـد
(۱) تیزین ، محلیست در بین ولایت مشرقی و کابل که جنگ در آنجا واقع شده .


( ١٢٦ )

فتادند بالای هم آن همه چودر تنگنا روز باران رمه
چنان قابض الروح در اضطراب که بیکس کلالی بوقت سحاب
برفتند اسپیان سر یال هم چوسرها که گشتند پامال هم
کجا دید شطرنجی درز من که اسپی کشد بیذق خویشتن
جز این عرصه کا ز حد گذشتند بیش پیاده لگد کوب اسپان خویش
کسی از شیر مردان بزخم درشت هزارا رنگویم کم ازصد نگشت
زدند اینچنین تیغ تا شاه شرق بخون شفق غرق شد تا بمفر ق
قضا از همه سر بیفند اختی شب از با شفاعت سپردا ختی
شب از قتل شان دست بر داشتند اجل هر که بگذاشت بگذاشتند
چو فتح خدا دادشان داد دست نشستند و شستند شمشیر و دست
بیا ساقیا دم غنیمت شما ر شنو پخته پندی از ین پخته کار
که یکدم پتیله بسر پوش پوش پس آنگاه کن چای چون نوش نوش

فتنه انداختن لاطعه جنگی در میان مردم کوهی با امیر
دوست محمد خان ورو گردان شدن آنها از امیر

شکر خندۀ الفت کوهیان بود زهر خند هژ بر ژیان
همه دل خراشی است آئین شان بود مهر شان بدترا ز کین شان
وفا نیست در مردم کوهسار از ین آهوان چشم الفت مدار
چو وحشت پذیرند ز انسان رمند که جز پای بنداجل نا ر مند
گر از راست گفتن نرنجد حمید زده باش هاجز کجی کی ندید
چنین گفت راوی که چون دا کتر مقر کرد با کاتلی در سفر
همه کوهیان سخت در هم شدند ترش روی چون اهل ماتم شدند
نمو دند پنهان یکی انجمن بگفتند با هم سخن در سخن


( ۱۲۷ )

که جز ما که اندر سرای سپنج ؟ گزیده است بر خود خود اندوه ورنج
که کردست کاری که ما کرده ایم که خورده است زهری که خورده ایم
پی خارشی یا به نیشتر زدیم بدفع مگس سنگ برسر زدیم
ز بهر یکی بیکس افتادۀ زکف کشورو خانمان دادۀ
بدا دیم زانگیز تا رفتن بباد فنا خانه خویشتن
عبث فتنه سخت بر داشتیم ز پیداشی سهل انگاشتیم
نشد کشتن داکتر کار خورد فرنگی لبا ید حدیثی شمرد
بیاید کنون لشکر از هر کنار برد برهوا خاك این کوهسار
کشد از پی يك تن اندر قصاص هزاران هزار از خوانین خاص
بدین گونه بودند چون شاخ بید بلرزه زجان و جهان نا امید
گهی چست و گه سست درعزم جنگ گهی در شتاب و گهی در درنگ
ز کابل زمین قاصدی ره نورد بیامد بدینسان سخن ساز کرد
بگفت ای سران لاطیه جنگی پیام چنین گفت بعد از دعا وسلام
که ای سست رایان باطل قیاس ز جهل قوی سود خود ناشناس
چه بدکر ده بودم که بد ساختید بدینگونه شطرنج بد باختید
بجان دشمن من نگهداشتید ز نوفتنه کهنه برداشتید
ند انید پرور دنش فی المثل بود گر به پر وردن اندر بغل
بشمشیر قاتل جلا دادن است سوی خود بلارا صلادادن است
زدست شما برنخیزد زجای ولیکن شما را در آرد زپای
بسا کس که گیرند دست غریق بیفتند در قعر بحر عمیق
شما را که زدراه و این نکته گفت که آن داکتر مردو خونش بخفت


( ۱۲۸ )
اگر قاتلش زیر هفتم زمین
بهر جا که باشد جهان گیرش
نظر دورتر گاه گاهی کنید
بود گر چه عفو شما لا جو ا ز
گرآن خصم ما را شکست آورید
شما را به پاداش انعام صید
رسد برسر چرخ کار شما
زر نقد کردم فلیلی روان
به بخشم سه چند از عطای نخست
ورا بلیس راه شما را زند
بلشکر بیا یم چو سیلاب سخت
بسوزم ز آتش زمین یکسره
چنان درزنم کوه ها را ازان
کنم كان شنگرف کهسارها
بسنجید با هم که گیرید کنج
از ین هر دو گفتارم آگه کنید
سران کهستان چو از بیم سر
طمع برد از روی شان آب ورنگ
که شمشیر زن را طمع زن کند
بگفتندش ایمرد فرخنده خوی
که این بی گناهان کوهی مگیر
بماند نهان یا بچرخ برین
زمین کرم داد آسمان گیردش
سوی جرم خودهم نگاهی کنید
ولی باب تو به هنوز است باز
باین در گهش بسته دست آورید
دهم سرخ روئی ز سیم سفید
شود كان زر کو هسار شما
که تا از درستی بپوشد نشان
بشرطی که این کار گردد درست
بجهل آورد نام غیرت کند
چومرغان کشم ماهیان بر درخت
نه دریا گذارم نه کوه و دره
که کهسار کشمیر را در خزان
سیه چاه دوزخ بن غارها
و یا در پذیرید حرمان ورنج
سخن بس دراز است کوته کنید
برستند و دیدند امید زر
برفتند از غیرت نام و ننگ
سیه کا رو بی دین و رهزن کند
زما بعد عرض سلامش بگوی
بجرمی که آمد زدست امیر


( ١٢٩ )
تودانی که از نيك وبد هر که هست به میهمان ناخوانده کی در له يست
زسیغان ازین ره گذارش فتاد درین بوم چندی قرارش فتاد
چومهمان مانشد لبستیم در بستیم چندی بخدمت كمر
نه انگیزر زهش کسی داده است نه بر پای دیگر کس استاده است
فراهم زخود لشکری ساخته است شب و روز بر جنگ تیغ آخته است
درین رزمگه کار زاری که کرد بشمشیر خود کرد کاری که کرد
دو لشکر پس و پیش نظا ره گر بیفگند اندر میان دا کتر
نشد زهره يك تن از چل هزار که با او شود چهره در کار زار
کنون قوت عنکبوت تنید کجا تا که سیمرغ آرد به بند
جز این نیز نامش که مهمان ماست(۱) گرفتن به شرع ومروت خطاست
کر این قصه خواهد بگوشش رسید چه گوید زتشیع ونفرین حمید
همان بس که با اونه یاری کنیم نه بدخواهی و کینه داری کنیم
کمان تعلل زما دور دار درین کار دشوا ر معذور دار
چوقاصد روان گشت برخواستند بمهمان زسر مجلس آرا ستند
بظا هر ملا یم ببا طن درشت عیان آهوان و نهان خار پشت
امیر خرد مند فرخ نهاد بدستور باب تليطف كشاد
چو غنچه تبسم كنان زير لب بگفت ای بزرگان والا نسب
نثیر وی فضل خدا وند پاك نشاندیم بد خواه در خون وخاك
مخالف مقا میکه میجست بافت بمنزلگه خود در منزل شتافت
ولی باشدش رو سوی زند گان بود منتظر بهر پس ماندگان
بيا ئید تا کار شان هم کنیم ز دیدار هم شاد وخرم کنیم
(۱) نسخه ح جز این نامش ایندم که مهمان ماست . . . . . . . . . . .


( ١٣٠ )

یکی حمله سا زيم چون شیرنر بدشمن نما ئيم دست هنر
كه این تیره بختان بر گشته روز ندیدند شمشیر مردان هنوز
بيك حمله سو زیم بدخواه را که آتش بباد وزان کاه را
نبايد کنون داد چندان امان که تا درزه آرند دیگر کمان
شنیدند چون كوهيان اينسخن کشا دند در کج بیانی دهن
بگفتندای ســـر و ر نــا مـدار زها پیش رفتن تو قع مدار
بکهسار تـا شير دا رد وطن بود هیبتش در دل مرد و زن
چوزا نجا بر اید سگی بیش نیست امانش بجز مسکن خویش نیست
سپه گرچه اجهل بود در جها ن که جان در خطر افگند بهر نان
و لیکن نه ا حمق بو د اینقدر که بی زر دهد سر ز بهر دگر
نه این جنگ بل جنگ شطرنج نیز نه بی سیم باشد نه بی رنج نیز
سزد مفلسانرابه همسايه جنگ نه با صاحب مال وسرمایه جنگ
شه زور سر پنجه با لشکر است بود لشکر آنرا که سیم و زر است
به شاهی' زشاهی گدائی نکوست که بالشکر عاریه جنگجوست
اگر زوری از خویش دا ری بیار زدیگر کسان چشم یاری مدار
سخنها بسی گفته تلخ اینچنین بجستند با چهرۀ پر ز چین
همه دامن افشا نده بیرون شدند چوو حشی بجنگل ز هامون شدند
امیر سر افراز تنهــا بمــا نـــد غمين گشت وا لحکم الله خـواند
بيا سا قيا آب نوش تو كو بجوشم زغم چای جوش تو کو
ز شيرين وتلخ آنچه داری بیار بمحتاج با تلخ وشیرین چه کار

رفتن دوست محمدخان نزد لانپه جنگی بلباس قاصدی
واز آنجا بملك فرنک

دل است آنکه در معرض ترس وبیم نترسد بود بر قرا ر قد یـــم


( ۱۳۱ )

نه از جاه و مکنت بود زود مست نه در مسکنت میشود زود پست
نیاندیشد از دشمن و لشکرش بود گر نه جاه و سپاه و زرش
نترسد اگر پیش دشمن شود به تنها تنی چون تهمتن شود
امیر دلاور چو در چار کار ندیده کسی همدم و یار کار
همه راستان دیده در کج روی فزون از همه مردم اجروی
نشست آن جهاندار دانش پژوه بتدبیر با زیر کان گروه
بگفت ای هژبران و شیران من رفیق وشفیق و مشیران من
شما را کنون هیچ کس یاور است نه کشور نه لشکر نه سیم وزر است
ز بی مایه مرد دست تهی زخامی است پختن دماغ شهی
بزور ارچه سامی و یا رستمی دلیری چه تنها کند آدمی
تفنگی نشاند غرور پلنگ چو تنها بر آید بمیدان جنگ
بدانم که این قوم شوریده سر فرنگی زره برده باشد بزر
مبادا که خیزند با ما بجنگ چپ و راست آیند و گیرند تنگ
گشایند و بندند اندر ستیز در جنگ جوئی و راه گریز
وگر دست کوته چه بیژن شویم گرفتار در دست دشمن شویم
پس و پیش ندریسار و یمین پر از دشمنان است روی زمین
کنون در جهان تکیه گاهی نماند ز آسیب دشمن پناهی نماند
بخواهم که پیش فرنگی روم چو پیکان برلاطمه جنگی روم
ببینم که تا از خطا و صواب چه پرسد چه جوید چه گوید جواب
پذیرم گر از صلح گوید کلام بشرطی که از من پذیرد تمام
شود رشته عهد چون استوار دگر پرده بردارم از روی کار


( ۱۴۲ )
و گر بینمش رای کج در ز مان
ز اندیشهٔ جنگ و کین بگذریم
چو گفت این سخن میر دانش پژوه
که ای رستم و سام میدان رزم
صلاح تو نیک است و نغز و درست
چه یارا که ما را صلاح سخن
بظا هر نمی آید اندر نظر
امیر هنر مند فرخنده رای
ز لشکر که خویش هنگام شام
شبانگه بر لاطمه چشگی رسید
خبر برد در بان بسالار خویش
خرد مند و هشیار و روشن ضمیر
بفرمود تا قاصد هوشیار
بیا ورد آئین پیکان بجای
بگفتش بگو تا چه داری پیام
در آئین شاهان نخستینه عزم
بود گرچه دشمن حقیر و زبون
چو ممکن نشد صلح آنگاه جنگ
تو آنرسم و آئین شکستی چرا
بر آورده تیغ از فرنگ آمدی
روان راست گردم چو تیر از کمان
سوی شهر ایران زمین بگذریم
بگفتند دانشموران گروه
فلاطون تدبیر و جمشید بزم
حدیث تو لعل و در ست و در ست
بپرسی و گوئیم کن یا مکن
جز این راه راه صلاح دگر
کمر بست بنشست بر باد پای
روان گشت مانند ماه تمام
ز گلگون فرود آمد و آرمید
که پیکی رسیده است فرخنده کیش
بگوید که دارم پیام امیر
درآمد دران درگه تنگبار ( ۱ )
بر سم رسولان ستاده بپای
بگفتا که گفت ای بلند احتشام
بود صلح جستن پس آنگاه رزم
شوند اولش ز آشتی رهنمون
بجویند آنهم بچندین درنگ
در صلح یکبار بستی چرا ؟
گشاده دهن چون نهنگ آمدی
(۱) تنگبار : جائی که هر کس را دران دخل نباشد.

اکبر نامه ( ۱۰۰۰ جلد ) بر عبدالاحد و عبدالغنی ح محمد علی بن محمد علی هاجر از پشتو تولنه یوم ۵-۱۰-۳۹ ش مطبعه عمومی


( ١٣٣ )
بجاه وبلشکر غرور آمدت بمن صلح از کاردور آمدت
به بیکار من لشکر آراستی سرم خواستی بر سرم خاستی
بگو باعث آخر این کینه چیست زمن اینقدر کینه در سینه چیست
(۱) گر از ملک آن ملک داری بدست ور از تخت بر تخت داری نشست
کنون بر چه این فتنه انگیزی است چرا اینقدر جنگ و خونریزی است
دلم گشته سیر از جهانداری است که این سر بسر محنت و خواری است
بخواهم زملک جهان گوشهٔ بقدر معیشت در ان توشهٔ
ولیکن نه در شهر کابل زمین دگر خواه لندن بود خواه چین
در ایدون که می گویمت آن کنی بر ان خواسته عهدوپیمان کنی
یکی آنکه از دل شوی یار من (۲) بخوشی نکوشی در آزار من
نداری دل از غصه در تاب وتفت زرنج گذشته برفت آنچه رفت
دوم بشنوی گفته مفتری سخن گر چه میگویدت باوری
سوم واد هی مال یغمای من در اقلیم دیگر دهی جای من
منت نیز میثاق و پیمان کنم که فرمان بری از دل و جان کنم
بگردن کشم طوق فرمان تو نهم سر بر خط فرمان تو
وگر بندی از راه خشم وستیز در عفو خواهی وراه گریز
ز سر رفته سربازیء سر کنم همان کرده پیش دیگر کنم
من از جان خود شسته ام دست پاک کجا ترسم از کس که کرد د هلاک
چو گفت این سخن قاصد تیزهوش سوی پاسخن پهن بکشاد گوش
بگفت ای سخن سنج فرخنده خوی جواب سوالش ز من باز گوی
که ای راست کردار شیرین زبان نبینم خم و پیچت اندر میان
ولی شکوهٔ صلح از روی راست ز من نیز داری نه تنها تر است
توکی آمدی بر سر آشتی کجا نامهٔ صلح بنگاشتی
( ۱ ) غالباً در مصرع اول ملک اول بکسر میم و در مصرع دوم تخت اول بخت خواهد بود.
( ٢ ) تصحیح ح : مکوشی بباطن در آزار من ،


( ١٣٤ )

که من دست بر خنجر کین زدم
(۱) زعیب کهن قصه تفک من است
مپرس از گذشته مکن هیچ یاد
فرا او در جنگ و کین کن فراز
پذیرفتمت آنچه گفتی پیام
توشو آن ما کن ما آن تست
قبول است عهدت درین بار گاه
چواین گفت و سوگندها کرد یاد
چو قاصد گرفت آن وثیقت بدست
اگر دیدن روی همعهد خویش
منم را سخ العهد ثابت قدم
ازین نکته سالار هند و فرنگ
نشد باورش کاهوی تیز گام
طلب کرد شخصی ز کابل زمین
که این مرد خوش طبع و شیرین کلام
چوآن کابلی دید و بشناختش
که در شکل آهوست پنهان پلنگ
در ابر سیاهی مه روشن است
فرنگی چو بشنید نام امیر
که برجست از تخت میمون خویش
امیر دلاور ببر در گرفت
چو گوهر سر کرسی زر نشاند

زروی خطا جبهه را چین زدم
زرنج کهن شکوه جنگ من است
مراشد تبر هم فراموش باد
بزودی درآ ، باب صلح است باز
نسازم دلت رنجه در هیچ کام
چو یکدل شوی جان ما جان تست
زسوگند و عهد آنچه خواهی بخواه
وثیقت بران عهد پذرفته داد
بگفت ای جهاندار دانش پرست
بخواهی نه دورست اينك به پیش
تو دانی و عهد خود و بیش و کم
زحیرت فروریخت از چهره رنگ
بد ینگونه آسان در آید بدام
بگفتش كه نيك اندريين پيك بين
کدام است مردم چه خوانندنام
بالقاب عالی بیان ساختش
نهفته به تمثال ماهی نهنگ
نه قاصد امیر پلنگ افکن است
چنان فرحتش جوش زد در ضمیر
بچرخ آمد از فرط شادی وعیش (۲)
سراپا چو خورشید در زر گرفت
چوباران برو لو لوی تر فشاند

( ۱ ) نسخه د : زعيب كهن قصة تفنگ نتواست زرنج کهن شکوه جنگ نتواست .
( ۲ ) تصحيح ح : به امداد بخت همایون خویش


(١٣٥)
بفشاند بر وی جواهر چنان که در در شده عرش و کرسی نهان (١)
فراموش شد زین عروسی شب همه ماتم روز و رنج و تعب
چنان طبل شادی بقانون زدند که در پرده زنها برقص آمدند
بی آمد ز مستورگان فرنك ز پرده به پرده چو آواز چنگ
درخشنده زهره بچرخ کبود بچرخ آمده از نوای سرود
ز شیرینی نغمه راك هند (٢) شده خلق مدهوش تا مرز سند
زنانیکه از مرك و بیداد شوی چو سنبل ز سر میکشیدند موی
زهاتم چنان روی برتافتند تو گفتی که شوهر دگریافتند
(٣) ز عیش وطرب آنکه فیروز بود تو گفتی نه شب بلکه نوروزبود
چوشب پرده برداشت ازروی کار امیر سپهری شده آشكار
امیر جهانجوی روشن نفس بر خان افغان فرستاد کس
که تا جمله پوشیدگان حرم بیاورد وآمد بخیل وحشم
فرنگی رسوم نوازشگری همی داشت هر روز در برتری
چنان دلنشین شد بشاه فرنگ که اندر سمن بوی ودر لاله رنگ
چو چندی برین رفت روزی امیر بدو گفت کای سرور شهرگیر
(٤) کجا مسکنم وعده دادی اگر که جای تو بخشم بملك دگر
مرا دل کجا گیرد اینجا قرار شمارم چنین دار بد ترز دار
بغربت شدن زین وطن بهتر است ازین خانه گور کهن بهتراست
بزندان نشستن با هریمنان نکوتر نه در خانه با دشمنان
درین کشورم هر کسی دشمن است زبیگانه خویشم بسی دشمن است
بترسم که زوری تراشیده ترا شد ز من لاتراشیده

(١) تصحیح خ : فشده سفته در درو گوهر نهان .
(٢) راگ هند : یعنی مقام ها سازو آوازدرموسیقی هندی .
(٣) نسخه د: ز عیش وطرب بسکه فیروز بود .
(٤) نسخه د : بجا ميكنی وعده دادی اگر .


( ١٣٦ )

مبادا كزان حرف نادانیم  برنجی ، برنجی برنجانیم
(١) پس آن به که بنشینم از دور دست  به آتش کنم گرم از دور دست
چو این گفتگولاته جنگی شنفت  پسندیدوخندید وبشگفت و گفت
که ای ثابت العهد صادق نفس  تو چرغی نه مرغی که زیبدقفس(٢)
نشیمن بشهباز زیبد بدست  ورش در قفس می نشانی بداست
تو بنشین واز دشمنان غم مدار  دل خویش زین غصه درهم مدار
اگر یار جانی موافق بود  چه باك از رقیب منافق بود
هر آن دل كه ازغش چوسیم است پاك  ورش عالمی قلب گوید چه باك
مرا هم اگر خلق تا چین شوند  بحرف خطایت سخن چین شوند
مرا از همه اعتماد تو بس  مترس از سخن چینی هیچ کس
امیرش بگفتا ی سزاوار تخت  عدو سوز وبیروز و فیروز بخت
همین هر چه گفتم ترا در پذیر  مدد غصه ام ترك این قصه گیر
چو این گفتگویش فرنگی شنید  برنگی صلاح دو نگی ندید
زیاقوت وسیم وزر ولعل ودر  زفیل وعماری واسپ و شتر
همه چیزها داد و بنواختش  بملك فرنگی روان ساختش
بیاساقیا آتش تر بیار  كه میلرزم ازسردی روزگار
ازان آذرم ای بت آذری  برآر از بدن سردی آذری
تكلیف دادن شه شجاع خوانین کابل را برفتن لندن بمشوره
لاتهه جنگی وبرنس وفرست طلبیدن محمد زمان معه همه خوانین وبرپاشدن
جنگ و فساد باشه شجاع وغیره

جهان چیست باغی خزانش ستم  ويا مشك اباد وزانش ستم
ز سنگ ستم چون برآید شرر  بسوزد بسلك جهان خشك وتر

(١) تصحيح «خ» پس آن به که بفرستیم دور دست .
(٢) چرغ به فتح مرغ شکاری را گویند .


( ۱۳۷ )

بلای ستمکش ستمگر بود هم ازوی هلاك ستمگر بود
هرض چون بر آرد روا نرا ز تن شود خاك زیر زمین با بدن

***

امیر هنر و ربصدا حتشام چو كرد، بملك فرنگی مقام
نشستند ایمن سران فرنگ ز اندیشه فتنه كین و جنگ
در ظلم یك بار كردند باز نمودند دست تطاول دراز
ببردند از را عیان گله ها نهادند در غله دان غله ها
نه گندم برنجی ، برنجی بهم نمیشد بكی با جو سیم هم
بمردم نماند اندوان رستخیز نه پای گریز و نه جای ستیز
شده مردم از عدل و داد فرنگ بحالی كه رنجور باد فرنگ
زناموس در شهر نامی نماند بسازو به قانون مقامی نماند
خواتین چنان آبرو ریختند كه چون خاك با آب آمیختند
بیكبار بی پا و بی سر شدند ز كشمیریان هم زبون تر شدند
چو زینگونه كابل پر آشوب شد بانواع محنت لكه كوب شد
هر آنكس كه برحال خودمیگریست همیگفت خود كرده را چاره چیست
بهر خانه از عدل و داد امیر شب و روز می بود یاد امیر
ولی بود چون تیر رفته ز شست چه سودازچنان دست سودن بدست
یكی روز بودند در بزمگاه سران فرنگی به نزديك شاه
سخن بر سخن بر سر فتنه باز بگفت ای شهنشاه گردن فراز
همه اهل این سرزمین پر شرند تهی مغز و بدتر زیكد یگرند
بهر سر سر همسری و سر یست سر انداختن بازی سرسری است
نه رام كی از لطف و احسان شوند نه از قهر شاهی هراسان شوند
كسی گر سر خود ندارد نگاه شود كشته بريك سخن بیگناه
زشاهان در ین شهر پر شوروشر كه بی سر بود تا بیابد به سر
تنی چند كاین شهر را سر ورند زفرما نران این كشورند


( ۱۳۸ )

ایگر د ند تما همنشین امیر نخواهد شد این ملك فرمان پذیر
چو از درد دندان بگر دد مزاج چه باشد جز اخراج دندان علاج
پس آن به که اینها به نیرنگ و رنگ فرستی بهر رنگ سوی فرنگ
که تا شهر گرد دزد شمن تهی شود ایمن از رخنه ملك شهی
ملك ر اصلاحش بیا مد پسند شمرده دوای مضر سود مند
همه نامدارا ن فرا هم نمود زبان تملق بیا ن بر گشود
بتمهید گفت ای خوا نین من وفادار و غم خوار دیرین من
زبس حسن خدمت که ورزیده اید به انواع بخشش پسندیده اید
چو صیت نکوئی نما ند نهان بلندن شنید است شاه جهان
چنان از شما راضی وخوشدل است که هردم بدیدن دلش مایل است
چو مولی کند بند گا نرا طلب بتکلف شدن نیست شرط ادب
بیا ید به خدمت بیستن کمر بدانشو شدن پا نموده ز سر
خوا نین چو این نکته کردند گوش چو مدهوش رفتند از عقل و هوش
بهر يك چنان گشت حبس نفس که مرغ نو آورده را در قفس
زبا رگ زلیها محمد زمان (۱) یکی بود هشیار و شیرین زبان
بگفت ای شهنشاه دارا حشم زتخت کمین پا به تخت جم
بجان وتن ماست حکمت روان چوحکمی که نازل شد از آسمان
بتاج ار نوازی زنی ور به تیغ نداریم در هر دوسر سردریغ
بهر سو که گوئی شتابنده ایم چه آنجاچه اینجا کمین بنده ایم
ولیکن چـو پیش است راه دراز ضرور است زادره وبرگ و ساز
بباید که بهر سر انجام آن بود چند گه مهلتی درمیان
ملك گفت در بستن بار خویش بساز ید تا هفته کار خویش
پس از هفته تعجیل رفتن کنید سخن ختم شد ختم گفتن کنید

( ۱ ) مطلب از نواب محمد زمان خان بن نواب اسد خان برا در زاده اعلیحضرت
امیر دوست محمد خان می باشد .


( ۱۳۹ )

خواتین بجستند اندر نفس دویدند بیرون چو مرغ از قفس
چو از خلط سودای شب شد عیان سواد سواد از سواد جهان
فلاطون خلوت نشین قمر برون از خم مشرق آورد سر
برو شبضمیران انجم نشست سلاح و سلاح فسادش بیست
خواتین کابل زبین یکسره فرا هم نشستند در مشوره
زبار کزئیها محمد زمان دگرخان عثمان «۱» و جبار خان «۲»
ز قوم اچکزی بلند احتشام یکی خان که عبداللهش «۳» بودنام
ز غلجائیان شاه خان «٤» بودنیز دگر کس مسمی به عبد العزیز
محمد امین خان عالی مقام دگر نامور نام عبدالسلام
محمد زمان خان فرخ نهاد بگفتار شیرین زبان بر کشاد
که یاران شنیدید گفتار شاه بدیدید آن آب در زیر کاه
زبانش چه گوید چه دارد بدل ادای نکو معنی جان گسل
ازین گفت آن گفته پیچ پیچ که دانست کاینها ندانند هیچ
خیالش که مارا به نیرنگ و رنگ بسازد گرفتار قید فرنگ
حریف است در بند آزار ما فتاده در اندیشه کار ما
نمی برد هش حیله گر بکار نگشتی زما هیچکس رستگار

(۱) مطلب از سردار محمد عثمان خان بن نواب عبدالصمدخان می باشد نواب عبدالصمدخان فرزند هفتم سردار پاینده خان است که در سنه ۱۲۰۰ هـ ق تولد یافته در ١٢٤٤ هـ ق وفات کرده و در محل گندمک واقع عرض راه سابق کابل - دفن شده است .
(۲) جبارخان. مطلب از نواب جبارخان بن سردار پاینده خان می باشد که درسنه ۱۱۹۷ هـ ق تولد یافته و در سال ۱۲۷۰ هـ ق از جهان رفته است مزار او در زیارت عاشقان و عارفان کابل میباشد .
(۳) عبدالله خان اچکزائی یکی از سران ملی و قومی می باشد که هنگام فتنه انگلیسان مجاهدت زیادی برای نجات وطن کرده و بالاخره در ۲۷ رمضان سال ١٢٥٧ هـ ق در جهاد با انگلیسان در کوهستان کابل به ضرب گلوله یکی از منصب داران انگلیس بنام سیل جراحت بر داشته و در ١٤ ماه شوال سال مذکور جام شهادت را نوشیده است .
(٤) مطلب از محمد شاه خان بابکر خیل غلجائی می باشد که از سران قوم در آن وقت بود .


( ١٤٠ )

کنون چارهٔ کار در دست ماست کمان وزره تیر در شست ماست
هنوز آب طوفان نرفته زسر به بندید بر چاره سازی کمر
بشمشیر مردن بمیدان جنگ به از زنده ماندن بقید فرنگ
کجارفت غیرت چه شد در قیاس چرا ئید از مکر او در هراس «١»
بشمشیر قاتل نظر بسته اید بدانید مدهوش بنشسته اید«٢»
شکاری است زه در کمان ساخته بکف تیرو کو کو کنان فاخته
بهم اندرین ورطه ایم آشنا بگوئید چـونست تـد بیر مـا
بگفتندش ای سرور نامور خرد مند وهوشیار و روشن گهر
بما نیز مغزی است در زیر پوست بخوبی شناسیم دشمن ز دوست
و لیکن چه سازیم بی سر شدیم بمانند شهباز بی پر شدیم
چه تنها کند مردجنگ آزمای که بی سرچه برخیزد از دست و پای
سپاهی بد نبال سر سر دهند چوسر شد به آوارگی سر نهند
ببین درسه تا نقطه انتخاب که تنها نیاید انـدر حسـاب
چويك يارشان گردد اندر شمار یکی ده شود ده صدوصدهزار
توبر خویش کن اختیار سری درین کار باقی زما بشگری
بدارندۀ آسمان و زمين بقر آن و پیغمبر پاک دین
که ما از دلو جان ازان توایم سر افکنده آستان توایم
ازین پس ز فرمان تو نگذریم بگو هرچه خواهی که فرمان بریم
محمد زمان را چو گفتار شان بسو گند داد از درستی نشان
بگفت ای بزرگان صادق نفس کنون نیست اندیشه ازهیچکس
سپارید خود را به یزدان پاک مدارید از دشمنان هیچ باک
خدا داد چون دولت اتفاق بکوشید در قلع وقمع نفاق
درین سر زمین ماده این فساد نه بینم مگر بر نی بد نهاد
(١) تصحیح خ : کجارفت غیرت چه شد نام و ننگ چرا در هراسید ازین ریورنگ
(٢) « » : بقتل خود آماده بنشسته اید .

اکبر پاچه (١٠٠٠ جلد) رعد الاحمد : محمد ایوب - اسیدسرنورن رجبعلی ، ه اجراأه : پبیتو ثر اته یری ١٦-١-٢٩ش مطبعه عمومی


( ١٤١ )

چو شیطان همه فتنه بر پا کند
سبك كوش سلطان منافق قوی
كز این سك نسازد مقر در سقر
اگر دفع ماده نشد در مرض
بباید بدانش کنون کار کرد
كز آتش چوشوریده گردد دماغ
همان بود کامشب رود شاه خان
بسا زند گرم آتش کار زار
نشینند پنهان میان دره
بجز غارت از تا جران هیچ يك
که تا زان خبرشاه آید بشور
چولشکر رود کار برنی کنیم
پسند یده گفتار آن هو شمند
بشه خان غلجائی نامور
بعبد العزيز جهان پهلوان
چو آنجا رسید ند خویش و تبار
خود و خیل مردان کرد ها گروه
پلنگا نه آماد ه بهر شکار
هر آنکسکه زان رهگذر تاخته
ازان جمله شخصی ز سوداگران
بیغمای او دست انداختند
ز بیداد شد تاجر داد خواه
سر خاك چون نیم بسمل طپید
نفس در گلویش نمییا فت ره

نهان رفته تعلیم هر کس کند
نبا شد چرا فتنه ها را نوی
دگر نیست مارا مقر جز سفر
کجا سود بخشد علاج عرض
بصد حیله دشمن گرفتار کرد
ماین کبار ها کم بیابد فراغ
بعبد العزیز قهو رنشان
فشاند كو گرد ابقر بنار (١)
بگیر ند آیند گا نرا بره
نبا ید رها کردن از كند مك
پی جنگ لشکر فرستد بفور
علاج دگر كس ازان پس كنیم
پسندید کا نرا بيا مد پسند
بگفتند تا بست در دم كمر
شبا شب شده سوی تیزین روان
کشید ند سر در حد کوهسار
بر بشا ن نشستند اندر دو کوه
بما ند ند اندر یمین و یسار
کسی از کسی سر نینداخته
زپیشا ور آمد بمال گران
تهیدست ومفلس رها ساختند
غریوان و گریان بنزديك شاه
خروشید وجوشید وجا مه درید
همیگشت در يك سخن صد گره

(١) ابقر به فتح اول وقاف بمعنی شوره .


( ١٤٢ )

ز جور فلك بر زمین زد كلاه
گرفتند شه خان وخان عز یز
ز صفرای این رنج سو داتیم
مخا لف چو اسباب سو د او بود
نه تنها من خسته را در زد ند
ببدپشگو نه چغدی اگرره زنند
شه از خشم گردید شو ریده سر
چو شمع از غضب چهره زانسان فروخت
بفر مود تا چیده چیده سوار
سوی مرز غلجا ئیان تا ختند
علم بر فلك چمد پر چم کشاد
زره پوش گر دان خنجر گذار
تفنگی سر دو ش هر پهلوان
به دشت ونه کوه و دره آشکار
ز چغماق نعل آتشی سر ز ده
ز وحشت سمندان چنان میر مید
تو گفتی که بد نعل در آتشش
شده سو خت زان تند سیلاب نار
چو فر عونیان مست جاه وجلال
چپ وراست از کس صدای نخاست
چو دیده د غلجا ئیان دلیر
چپ و راست جستند و بستند راه
ز حد سیه سنگ تا گند مك
زمین را ازان زلزله چاك شد
لباس سیا هی سیه سنگ بست

بگفت ای شهنشاه عا لم پناه
ز مسکین خود مر ده جان عزیز
شد از غصه خون بلغم ماتیم
ندانم مرا ازچه سو دا فزود
كه ملك جهانی بهم بر زدند
بسی بر نیا ید که برشه زنند
بیفتاد در شو ره گونی شرر
که چون پنبه خشك مغزش بسوخت
ز لشكر بمقدار هژده هزار
زمین در تز لزل در انداختند
لب طا سکش عرش را بوسه داد
دوان از پی هم روان بر قطار
تو گفتی که شد سیل آهن روان
شده کان آهن همه کوهسار
که در کوهسار و دره در ز ده
گه چون برق یکدم نمی آرمید
کزان رو نبود آرمیدن خوشش
چه کوه وچه کاه وچه خارا چه خار
نه کس در نظر نی فلك در خيال
چنین تا به تیزین رسید ندر است
که اندر دره در شد این فوج شیر
جهان شد بچشم فرنگی سیاه
زهر گوشه بر خاست شورو شك
برا و ج فلك خاك بتخاك شد
ز قتل فرنگی بما تم نشست


( ١٤٣ )

چنان آب سر خاب خو نین شده که طوفان زده خاك نیزین شده
طپیده بد اند یش در گند مك که ماهی سر تابه یا گسند مك
زیكو نهفته یكی زیر سنگ بدشمن زدی آشكا را تفنگ
دگر از بن غار شاهین فگند زره پو شی از خا نه زین فگند
فرنگی شنیده نبود آنچه دید صدا آشكا ر و سپه نا پدید
بر آورد سنگ فلا خن دما ر زمغز سر اسپ و جنگی سوا ر
شكستی چنان سنگ چار آینه که با شیشه آبدا ر آینه
زیك جا نب از مهر های کما ن رسد از هوا آفت نا گهان
زیكجا نب کوه با ران تیر بیفتا د وا فتا د جمعی كثیر
پرا ن بر هوا تیر میز د ندا که چوب خدا را نبا شد صدا
فرود آ مد از آ سیا سنگها یکی سیل جو شش بفرسنگها
ز غلطیدن آن خاره سنگ گران شكستی شكستی سر سر و را ن
یکی بس بصد خصم مر د ود بود تو گفتی مگر سنگ داود بود
ز دیگر طرف کند ها ی سترگ خرو شید چون اژدهای بزر گ
فتادند ز انان ز كوه بلند كه هريك بيك صدمه خیلی فگند
بد اندیش نا دیده تیر و تفنگ زد ندی بهر سو سپاه فر نگ
چواعمى که از دور بر دشمنان زند چوب و سنگی زروی گمان
بسردست زین ماجرا میز دند ند ید ند کس پس كرا میزدند
ازان سخت مر گ مفا جا همه بد وزخ رسید ند یكجا همه
فر او ان سپه خسته و مستمند به تیزین و بتخاک گشتند بند
گروهی برستند افگنده مال گر فتند راه حصار جلال
بیفتا د غلجا ئيا نرا بچنگ بسی مال یغما و اسباب جنگ
نشستند اندر کمین گاه خویش همان شغل اول گرفتند پیش
بخوبی چنا ن پاس ره داشتند که با د صبا نیز نگذاشتند
که تا کس زحال تباه سپاه نکو ید خبر با فر نگی و شا ه