۱۷۳

عمر می انگلیس ما اشتراك و در چپاول اموال آنها حصه گرفته با شند باز
هم نظر به عداوت و نفرتی که از آنهم بمشاهده میرسید مشارالیهم در بر بدن
حلقوم انگلیس نسبت به موالش عشق مفرطی نشان میدادند.
لحظۀ بعد که وزیر اکبرخان اشاره نمود زبان فارسی را به پشتو تبدیل
و باین ذریعه افسران مارا از نتیجۀ مذاکرات ایشان محروم گردانیدند
روزی موصوف که قریب «جونس» نشسته بود در ظاهر چنین نشان میداد
که برای صلح و صفا بین افغان وانگلیس در فعالیت بوده و درین زمینه
داخل اقدامات است در حالیکه میخواست باین وسیله از بروز احساسات
خود بطور مخفی جلو گیری نمود با شد .
در نتیجۀ مذاكرات ومفا همات جواب سر کرده گان قوم غلزائی
چنین بود : هنگ میکه الکسندر برنس» داخل افغانستان کردید، ما از
پدر شما امیر دوست محمد خان در خواست نمودیم که موصوف را به قبل
رسانده نگذارد که بصوب هندوستان حرکت نماید، چه وی روزی با
اردوی خود داخل وطن شده خاك پاك را تسخیر خواهد نمود ولی امیر
صاحب، پدر بزرگوار شما از پیشنهاد ما امتناع ورزید و در نتیجه اوضاع
مملکت به نتیجه فعلی منتج کردید، بنابرین بسگذارید درین موقع که
چانس خوبی بدست داریم از آن استفاده و این سگ های مشرک را به قتل
رسانیم !
قریب ظهروز یر اکبر خان از جمعیت خواصین سو او بسوی توقف گه
عسکر ما حرکت نمود و اگر پرسیده میشد که وزیر موصوف چه شد وچه


١٧٤

وقت عودت خواهد نمود پاسخ میدادند که سردار غازی عنقریب مواصلت خواهند فرمود و همچنین از اینکه وعده عله و خوراکه را برای ما داده بودند ظاهراً الفاظی بیش نبود، چه آن بیچارگان چون سابق به گرسنگی و تشنگی مواجه و با مشکلات به مقابل خصم مقاومت مینمودند.
قریب شام سردار موصوف واصل و در عقب آن محمد شاه خان نیز مواصلت کرد و اظهار مینمود که قضیه حل و فصل و عسکر انگلیس میتواند در کمال امنیت بصوب جلال آباد حرکت نماید و باین نسبت «جونسن» با مرجرنیل «الفن ستون» مکتوب عنوانی «بریگدیر انکویقین» ارسال و ترتیبات حرکت را برای فردا ٨ بجه قبل از ظهر امر نمود و هکذا مکتوب دیگری عنوانی جرنیل «سیل» که بر حسب پیمان ثانی بایست موصوف از جلال آباد بصوب هندوستان حرکت نماید تحریر و گسیل گردید.
قبل از ارسال مکتوب نخستین صداهای متمادی انداخت تفنگ در حصه توقف گاه عسکر ما مسموع گردید و میگفتند که عسکر اروپائی بطرف کوتل در فرار و ذریعه غلزائی ها تعقیب میگردند، چنانچه وزیر اکبر خان مایل برفتن جهت همراهی عسکر ما بود. نظر به تشبث وسط جرنیل «الفن ستون» نیز تائید و تقویه گردید مگر لحظه بعد سردار موصوف از نظریه خود منصرف و میگفت که رفتن وی بجز اینکه به نقص عسکر انگلیس تمام شود دیگر فائده از آن متصور نخواهد بود لذا وی امر داد که به امیر افضل خان در گندمک که دو میل از سرخ آب فاصله دارد اطلاع و او را


٧٥

برای محافظت عسکر انگلیس الی جلال آباد وادار سازند و علاوه نمود
که از کابل است در خلال شب قریب ۱۲ بجه با افسران انگلیس در عقب
عسکر باقی مانده روان و از خون ریزی تا حد ممکن جلو گیری نماید
سردار اکبر خان، بعد از اینکه خسرش جهت مذاکرات از خیمه خارج
شده رو به طرف «جونسن» نموده گفت که وی حاضر است اینکه افسران
انگلیس ذریعه غلزائی ها تلف نشوند، يك تعداد سواران خود را برای
آوردن آنها ارسال و مشار الیهم را باین وسیله از مرگ قطعی نجات دهد
و نه عسکر هندی را که بدوهزار نفر بالغ و حفاظت آنها را غیر ممکن
وانمود میکرد مگر «جونسن» در مقابل اظهارات وزیر موصوف ابراز نظریه
نموده پاسخ داد که پلان نجات دادن افسران انگلیس درین موقع
جز توهین با آنها دگر مفهومی نداشته و آنها نمی خواهند در موقع تهلکه
از عسکر خود جدا بلکه مصمم اند هر طوری است با آنها یکجا داخل
پیکار و در فرصت لزوم یکجا از بین بروند.
نا گفته نماند که توضیحات اینجانب با ساس اطلاعات يكنفر دوست
من است که تا آخر با عساکر اردوی بدبخت همراه و واقعات را به چشم سر
مشاهده و در قید قلم درآورده است
گویا عساکر بیچاره شب را در جگدلك بامید اینکه موافقه بین افسران
انگلیس و وزیر اکبر خان بعمل خواهد آمد سپری نمودند مگر فراریکه
برای آنها از انداخت و حملات شبانه دشمن معلوم شد که موافقه جهت عودت بی
خطر غیر ممکن بوده مجبورند سرتسلیم را به سر نوشت و تقدیر خویش فرود آورند.


١٧٦

و چون تلفات روز آنها در تعداد عسکر و افسر زیاد وعلاوتاً از گرسنگی و سرما اذیت میشدند باز هم آن بیچارگان به حمله مقابله پرداخته دشمن را متفرق ساختند و به نستيجه خطر از دست دادن پرچم های مربوطه شان موجود بود لذا کپطان سوتر (Souter) و لفتننت کمبر لند (Camber Land) هريك پرچم قطعه خود را در اطراف کمر خویش پیچانده تحت پوستین های خویش مخفی ومستور نموده انتظار ورود جرنیل «الفنستون» و بریگدیر «شلتون» و «جونسن» که امران عساکر بودند مدت طویلی کشیدند ولی آنها به عساکر خود متوصل نگردیدند بنابرین بریگدیر «انکویتيل» مجبورا قومانده را بخود گرفته امر حرکت عسکر متباقی را داد که در اثر امر فوق رضیعت نهایت دلشکن و حزن انگیزی نسبت به عقب گذاشتن مجروحین که تعداد شان به ۸۰ نفر بالغ و از عدم وسائل نقلیه باقی میماندند بوقوع پیوست چه همه آن بیچارگان فریاد و صدا ها می کشیدند و میخواستند هر طوری که بود همراه برده شوند تا از مرگ مطلق که افغانهای غلزائی آنرا توزیع مینمودند، نجات یافته باشند.
دشمن که از فاصله بین خود و عساکر باقیمانده ملتفت و از تاریکی شب استفاده و در عقب آنها رهسپار و از هر طرف حمله ور و تلفاتی بانها عاید و اموال شانرا به غنیمت می بردند عسکر ما را نهایت اذیت کردند و در موقع که نفری ما از يك توقف گاه دشمن در عرض راه به آنها در اطراف آتش نشسته و منتظر بودند عبور می کردند مورد حمله سخت آنها قرار گرفته


۱۷۷

تلفاتی را متحمل گردیدند و در موقعیکه تقریباً دو میل از جکدلک بعبدو بالای سرکی که بوسیله تنه های درخت مسدود و سطح آنها را بوسیله آبیاری منجمد و یخ بندی نموده بودند رسیدند تحت حمله شدیدی دشمن که با تعداد وافر وسیلاوه های کشیده در بین آنها مخلوط شدند ، قرار گرفته تلفاتی بزرگی دادند چنانچه برید گدیر « انکوبتیل » و در حدود ۲۰ نفر افسران دیگر مقتول به میدان محاربه باقی و درهم و برهم عمومی بر پا و سواران ما از تلاش اینکه راه جلال آباد را محفوظ دارند ، به تاخت و تاز آغاز و از بین نفر پیاده خود که بزمین می غلطیدند ، اسپها را جلومی انداختند تا اینکه انداخت تفنگ و صدای فولاد بکن سیلاوه ها خاموش و عسکر به ادامه مارش موفق و بعد از چندی به بلندی شیله صعود و در آنجا برای يك ساعت متوقف و تلفاتی مهم خود را ملتفت شدند .
عسکر متباقی تا اندازه که توانستند رفقای زخمی خود را برداشته و آهسته آهسته در حرکت شدند و در بعضی حصص که سرك کم عرض و در تحت تپه ها واقع میشد ، زیر آتش دشمن که قبلاً آنجا ها را اشغال و منتظر بودند قرار گرفتند تا اینکه به پل دریای سرخ آب واصل و ساعت يك بجه بعد از ظهر ۱۳ ماه جنوری از زبر پل، آنرا عبور و قراریکه تصور کرده بودند در آنجا نیز تحت آتش دشمن واقع و « لفتننت ك دت » (Kadett) ريجیمنت ٤٤ و چندین تن عسکر را از دست دادند .


۱۷۸

١٤ جنوری:

تعداد عسکر متباقی اردوی بدبخت انگلیس که بطرف گندمك رهسپار گردید عبارت بود از ٢٠ نفر افسری که مسن ترین آنها مجر «گریفیت» (Griffith) بود و ٥٠ نفر از ریجیمنت ٤٤ و شش نفر از قطعه توپچی سوار و سه صد نفر عسکر هندی که همه متفقاً ٢٠ میل تفنگ را دارا و از آنرو در مقابل تعداد کثیری دشمن مقاومت نتوانستند بعد از ملاحظه يك تعداد سواران خصم افسری ها یکی آنها را طلب و مایل بستن پیمانی شدند ولی چون افغانها اختیار عقد همچو پیمانرا نداشتند بنا برین مجر «گریفیت» با همراهی مستر «بلیویث» که بزبان فارسی تکلم و محرر کپطان «جون سن» بود بخانه یکی از خوانین نواحی رهسپار گردید حالانکه درین موقع افغانها به تپۀ مجاور صعود و منتظر نتیجه شدند و افسری ها هم با آنها داخل صحبت شده تا ازۀ يك ساعت از محاربه منصرف و منتظر واقعه گردیدند اما افغانها بعد از وقفه چند در صدد گرفتن اسلحه عسکر ها اقدام و این وسیله جنگ را آغاز و عسکر ها توانستند آنها را از تپۀ مذکوره بطرف پائین عقب زنند مگر چون تعداد آنها وافر و باقی تپه های مجاور را در تسلط داشتند بنابراین توانستند بر ماغلبه و در حدود ٣٠ نفر را از بین ببرند و همینکه ملتفت شدند که مقاومت ما ضعیف و کارطوس ها اختتام یافت با کارد ها و سیلاوه های تیز خود بالای افسری باقیمانده حمله ور و بجز از کپطان سوتر و شش نفر عسکر ریجیمنت ٤٤ باقی همه را به قتل رساندند کپطان سوتر راجع به


۱۷۹

نجات خود ابراز نظریه نموده میگفت که چون پوستین موصوف در خلال زرد
خوردهای گذشته پاره، و پارچه از پرچم که در اطراف کمرش بسته شده
بود، نمایان و افغانها در دستگیر نمودن مشارالیه شخص مهمی انگلیس را تلقی
و برای رهائی آن دریافت مبلغ بزرگی را تصور مینمودند . از آنرو از قتل
وی دست بردار و او را باشش نفر دستگیر شده دیگری در لغمان نزد وزیر
اکبر خان فرستادند که مشارالیهم يك ماه بعد یعنی در ۱۵ فروری در آنجا
مواسات نمودند.


۱۸۰

ایام حبس

بر کردیم به موضوع جرنیل «الفن ستون» ورفقایش وزیر اکبر خان در روز ۱۳ جنوری از اراده خود از اینکه در عقب عساکر مارکت خواهد نمود منصرف و میخواست بعد از اینکه خانم ها وافسران انگلیس از خورد کابل واصل متفقاً بسفر خویش ادامه و از راه کوهسار یعنی از شمال جلال آباد بصوب درۀ لغمان حرکت نماید چنانچه همان طورهم شد و همینکه به ساعت ٤ بجۀ عصر سلطان جان عمو زادۀ وزیر موصوف با همراهی قطعۀ سوار فرار کرده گی خودما و سوارهای افغان در جمعیت زنان وافسران انگلیس که دران جمله «میلوبن» از رجیمنت ٥٤ و دکتور «مارکارد» (طبیب وجراح رجیمنت ۳۷) که در بین خورد کابل و تیزین مجروح ودرجمعیت آنها نیز شامل بود واصل گردیدند، فردای آن ساعت ٨ بجه قبل از ظهر سواری اسپ حرکت و در عرض راه اجساد صدها عسکر و افسر ان مربوطه اردوی خود را مشاهده کردیم که بازخم های وسیع در روی میدان قرار داشتند، از طرف عصر با سپاهیان هندی برخوردیم که از خوف سیلاوه های مرگ بار دشمن در غارها و عقب سنگلاخ ها پناه گزین ودر اثر سرما اعضای آنها بی حس وازین لحاظ یگانه به طی مسافۀ مختصری موفق بودند و هکذا کپطان «جونسن» دو نفر ملازمین خود را مشاهده نمود که یکی توسط گلوله در بطن ودیگرش ذريعۀ ضرب سيلاوه فاقد دست شده بر روی زمین غلطیده بودند.


۱۸۱

١٤ جنوری :

بعد از طی ٢٤ میل بطرف قصبهٔ محمد علی خان روان شد یم
حالانکه قسمت آخرین قافلهٔ مارا وزیر اکبر خان و جرنیل «الفن ستون»
و بریکدیر«شلتون»و«جونسن» تشکیل میداد، بعضی اوقات در راه های مشکل
وصعب العبوری میرسیدیم که عبور از آنجا دوراز تصور در نظر میخورد
خصوصاً ( کوتل ادر ك بدرك) که مملو از توده های سنگ مرتفع بود.
واینجانب برای اینکه از بالای اسپ خود نه غلطم به یال وی چنگ میزدم.
وقتیکه از صعود کوتل فارغ و بدامنهٔ وسیع متو صل گرد یدیم، به تعداد
دوصد الی سه صد نفر عسکر هندی را ملاحظه نمودیم که از قتل بر کنار و از
ترس دشمن درانجا محفوظ و در اطراف آتش نشسته بعد از زمانی که ا ز
مرده گان نقدی مینمودند همه آنها از بین رفتند این بود شمهٔ از
سر نوشت عسکر اردوی انگلیس درافغانستان !
طوفان بود و باد های شدیدی می‌وزید ومادر اطراف آتش نشسته منتظر
ادخال در قلعهٔ بودیم که اهالی آن، اینکه قرار نظر یهٔ خودشان کافر
وبی دین بودیم، از داخل شدن ما امتناع می ورزیدند در حالیکه جرنیل
«الفن ستون» و «بریکدیر شلتون»و«جونسن» از ینکه یکنفر افغان آنها را
درطویلهٔ حیوانات دعوت مینمود، احساس خو شبختی مینمودند ، چندی بعد
وزیر اکبرخان آنها رابرای صرف غذا در یکی اطاقهای قلعهٔ مذکور که
در آنجا آتشی موجود و دود غلیظ آن به اطاق پیچیده بود، دعوت کرد
چنانچه بعداز صرف طعام ونوشیدن چای گرم درهمان جا به استراحت شب
پرداختند .


۱۸۲
١٥ جنوری :
مقارن ساعت ۷ بجه صبح در حالیكه وزیدن بادهای
سرد ادامه داشت بسفر آغاز و از دو حصه شاخهای در یای پنجشیر كه
نهایت آب وافر و جریان شدیدی داشت عبور وافغانها بما امداد خوبی
نمودند چنانچه شخص وزیر اکبر خان خانم «ولر» را در عقب اسپ خود
برداشته از آب مخوف عبور داد حالانكه دو نفر افغانهای دیگر دو طرفه
اسپ اینجانب را گرفته با اسپهای خود در برابر امواج داخل فعالیت
گردیدند و اگرچه آنها زحمت زیاد را متحمل و باهر کدام ما امداد مینمودند
بازهم متاسفانه پنج نفر بدبخت حیات خویش را در موقع عبور از آب از دست
دادند، تا اینكه از عبور دریا موفق وبعد از طی وادی های عاری از اشجار
ساعت ۳ بجه بعد از ظهر در تیگری لغمان واصل و جر نیل «الفن ستون»
بادو نفر افسرانش در قلعه كه وزیر اکبر خان جا گزین بود دعوت ومتباقی
در قلعه دیگری اخذ مکان نمودند .
روزی دخترم با اینجانب متفقا در قلعه غلام محی الدین خان رفته واز
طرف ما در و خانم پذیرفته و دلداری و مهمان نوازی زیادی نسبت بما بعمله
آوردند و میگفتند هرچه مورد ضرورت باشد برای ما تهیه خواهند نمود چنانچه
در موقع و داع قند و شیرینی های بسته دار وافری تحفه دادند .
١٦ جنوری :
چون روز جمعه عیسوی بود و کتاب انجیل را در عرض
راه در یافتیم لذا بنده با دخترم به مطالعه آن مشغول و مراسم مذهبی
خود را با انجام وهنوز بدعا مشغول بودیم كه صدا های فیرتفنگ مسموع


۱۸۳

و غریو عمومی برپا و میگفتند که نفری پارت مخالف حاضر و با مالکان
قلعۀ ما که از پارتی دیگری بودند مبارزۀ دارند مگر بدون وقوع
حادثۀ از هم پراگنده شدند
۱۷ جنوری :
امری واصل و معنی سر ادامه دادن سفر بود پس دانستیم
که ما همه تا زمان عودت جرنیل سیل از جلال آباد و یا باز گشت
امیر دوست محمد خان به افغانستان به حیث محبوسین حیات سر خواهیم
برد گویا از طرف صبح مقارن ۷ سه حرکت و بعد قطی ۹ میل مسافه به
(بودی آباد) قرب بتی کوت مواصلت و در قلعه که ملکیت محمد شاه خان
بود سکونت پذیر گردیدیم گویا در آنجا وزیر اکبر خان اطلاع داد که
از اردوی انگلیس در افغانستان فقط یکنفر موسوم به دکتور برایدون (Dr, Braydon)
توانست با دو جراحت در اطراف بغل خویشتن را به جلال آباد رساند
گویا پیش بینی های اشخاص در کابل قبل از عودت اردوی ما که میگفتند
وزیر اکبر خان عساکر انگلیس را بجز از یکنفر که طور خبررسان حیات واقعی
وظیفۀ قاصدی را خواهد نمود در عرض راه قتل خواهد کرد حقیقت پیدا نمود .
جمعیت ما تحت اثر دوست محمد خان براد محمد شاه خان بسر میبرد -
و تقسیمات ماذیلاً بعمل آمد : -
خانم سفیر «میکنا تن» مقتول و کپطان اندرسن و خانمش با دو طفل کپطان
بائی د و فامیلش نیز با دو طفل خانم ماینوارنگ و پسرش ولفتننت ائر با خانم
و طفلش و يك دختر اروپائی و مستر «مكدو نالد» در يك اطاق مسكن گزيدن


١٨٤
بودند در حالیکه در اطاق مجاور کپطان میکنزی و ملازمش یعقوب عیسوی
مستر رایلاى با طفل و خانمش ومستر فلون محرر کپطان «جون س» جمعیت
ثانی را تشکیل میدادند و در اطاق سوم خانم «تریور» مقتول با هفت اولادش
و ملازه اروپائی و خانم سمز لفتننت «وار» و خانمش و خانم ستوارت «مستر
«مین» و اینجانب بسر میبردیم .
چون بجز از البسه که از کابل در بر داشتیم دگر اموال شخصی موجود نبود لہذا
مشکلات برای تنظیم اطاقها وجود نداشت .
روزی وزیر اکبر خان با همراهی سلطان جان و غلام محی الدین خان نزد
ما واصل و بعد از الفاظ تسکین آمیزی بیان داشت که جمعیت ار و پانی
با یست خود را به سمت محبوسین احساس نمود. وطوريكه شرایط ومحيط
تقاضا میدارد، حیات آرام و را حتی سپری نمایند و علاوه مینمود در زمانیکه
راه جلال آ با د عاری از خطر گردید میتوانند بکمال فراغت بان صوب
عزیمت نمایند بعدا رو به طرف اینجانب نموده اضافه کرد که اگر خواهش
ارسال مکتوبی را به جرنیل «سیل» داشته باشم وی حاضر است آنرا به جرنیل
مو صوف ارسال و اطمینان خاطرش را فراهم نماید چنانچه من از خواهش
و اجازه وی استفاده نموده چند سطر از اینکه همه صحت و از کا بل واصل
و در لغمان بسرمی بریم تحریر و باقی در اسلوب تحریر خود محتاط بودم.
١٩ جنوری :
ناشتای مکمل که عبارت از دال و بصورت پخته اهالی بود صرف
ونان چپاتی باریك که خالص از آرد گندم تهیه شده بود نیز موجود و برای


١٨٥
اینکه قهوه نیز داشته باشیم برنج و جوار بریان و از ان استفاده خوبی نمودیم
افغانها طعام را می پختند ولی مطابق گفته « گلد سمن » ( @oid،mitn )
اینکه: خداوند طعامهای متنوعه را عنایت و شیطان طباخ را ارسال میدارد
و ... : خویشتن را متسلی می ساختیم .
٢١ جنوری :
از افوا هاه مسموع میشد که زمانشاه و باقی قوم درانی به شاه
شجاع تسلیم و شاه برای کشیدن انگلیس از افغانستان ابراز مساعی مینمود
٢٢ جنوری :
مکتوب جرنیل «سیل » واصل وا طلاع میداد که عسکر مربوطه اش
تا شش ماه دیگر در جلا۔ آباد مقاومت خواهد نمود و اضافه میکرد برحسب
حسبات موجه ده بایست « و ا لمده » ( Wilde ) با ٥ هزار نفر عسکر جدید
وارد جلا ل آ باد و همچنین جرنیل «پلوك» با اردو ی جدید انگلیس
به پنجاب واصل گردد.
٢٣ جنوری:
و زیر اکبر خان در جمعیت سلطان جان به دیدن ما
آمده اطمینان دادند که صحت جرنیل «میز » خوب و اگر مکتو بی با شد
ارسال خوا هد نمود.
٢٤ جنوری:
دوست محمد خان خا تم « تر بو ر » و اطفا لش را به زمین های
تیشکر همراهی ،و مسرت آنها را فراهم نمود:


٢٥ جنوری :
چون البسۀ بسیاری از اشخاص در مرور وقت دار ای شپش های
متعددی گردیده بود من و دخترم اگر چه شپش نداشتیم مگر می
ترسیدیم جان هاشپش نکند و زیر اکبر خان چند دست البسۀ جدید ارسال
و از طرف جمعیت ما به کمال ممنونیت پذیرفته شد میگفتند که عساکر انکلیس
در خیبر مفتوح و «میکیسن» با سه صد نفر خود در علی مسجد محاصره گردید.
٢٦ جنوری :
برحسب اطلاعات غیر مصدقه شاه شجاع مایل بود ٤٠٠٠
هزار عسکر را که نزدش باقی مانده بودیم بصوب جلال آباد سوق دهد
وزیر اکبر خان در شب گذشته مجلس خصوصی با مجرد پوتنگر» داشت ولی از
نتیجۀ مذاکرات آنها چیزی دستگیر من نشد
٢٧ جنوری:
بر طبق اطلاعات که از طرف «سیل » از جلال آباد رسید
جرنیل به دشمن حمله و رويك تعداد آنها را دستگیر نمود و در عین حال
البسه و کالای بنده را توسط عبدالغفور خان که سابق با هم شناسائی داشتیم
ارسال و ما را اطمینان داد من از دیدن دوست قدیمی خود مسرور شدم
این شخص ظاهراً خود را پارتی و طرفدار وزیر میخواند در حالیکه باطناً
با ما بود
٤ فروری ١٨٤٢ ع :
اسپهای افراد قطعۀ سوار ارجل را افغانها تصاحب و مالکین


۱۸۷

آنها را به وادی های وسیع و نا معلومی رانده بودند و اگر چه من درین
مورد به جنریل «سیل» چند سطری تحریر و ارسال نمودم مگر وی مکتوب
مذکور را اخذ ننموده و اطلاعی ازان هم نداشت
ه فروری :
مکتوب جدید تاریخی ۲۹ جنوری ١٨٤٢ جرنیل «سیل» وارد
و جواب آن فوراً ارسال شد.
۹ فروری:
آسمان نهایت تاريك و آبر آلود و باران چنانکه گوئی
در بارۀ سر نوشت مغموم ما اشك میبراند، فرود می آمد .
۱۰ فروری :
پاکیتی از جرنیل «سیل» وارد و محتویات آن عبارت از
اجناس مفیده و بعضی کتابهای بود که موجب خوشی دسرور ما گردید
که جواب آن تحریر مگر به جرنیل نرسید چه وزیر اکبر خان نهایت به
غضب و از اینکه قاصد خصوصی که بین «پوتنگر» و «میگریکور» در جلال آباد
رفت و آمد و بدون استیذان وزیر موصوف تبدیل ارسال و مرسول آنها
را اجراء مینمود خشمگین و قاصد مشارالیه را دستگیر و مکتوب های ما را
نزد خویش معطل نمود.
مجر «گریفیت» میگفت هنگامیکه موصوف با تقریباً یکصد نفر افسر و
عسکر انگلیس در حصه گندمك ذریعه دشمن محاصره وجنك آغاز گردید
خواست با دشمن از ناحیه مفاهمه پیش آید مگر کسی با موصوف داخل


۱۸۸
مذاکره نگردید لذا وی باهمراهی مستر «بلیویت» نزد یکی از خواتین معروف آنسامان حرکت نمود تا راجع به تمدید سفر متباقی عسکر انگلیس بصوب جلال آباد مذاکراتی نموده باشد اما آنها ذریعه خان مذکور پذ یرائی نی بل در حبس و در آنجا مدتی باقی ماندند تا اینکه و زیر اکبرخان واقف وانها را آزاد و به لغمان ارسال نمود .
۱۱فروری :
اسلحه افسران به امر و زیر اکبرخان جمع آوری و تسلیم دادن ثانی آن در فرصت سفر ایشان بصوب جلال آباد وعده داده شد که منهم کرچ «ستوارت» متوفا را شخصاً بوزیر اکبرخان تسلیم و خواهش نمودم اینکه کرچ «ستوارت» برای خانمش یگانه یاد گاریست که مشار الیها از متوفی بدست دارد لہٰذا با یست شخص وزیر آنرا نگاهداری و در فرصت ازوم برای ما پس اعاده دارد چنانچه وزیر موصوف در ین موقع با ما اظهار همدردی واز گرفتن آن امتناع ورزید .
۱۴ فروری :
امروز و زیر اکبرخان بعزم تسخیر جلال آباد با ن صوب رهسپر و البسه جدیدی برای افسران انگلیس توزیع نمود که با کمال سرور و امتنان پذیرفته شد .
صدای فیر های توپ از جلال آباد استماع و میگفتند که آن به نسبت پذیرائی وزیر اکبرخان بعمل آمد و از طرف دگر اظهار مینمودند که شاه شجاع


۱۸۹
هنوز در بالاحصار متمركز و زمانشاه و امین الله خان در شهر كابل سکونت
پذیر وقوة مقننه واجرائیه خوبی را تشکیل داده اند در حالیکه پسر شاه فتح
جنگ بطرف جلال آباد ارسال خواهد کردید .
۱۷ فروری :
افوا هات دیگری مسموع میگردید که جرنیل «سیل» وزیر اکبر خان
را در چهار باغ مغلوب وعدۀ عساکرش را از بین برده است
۱۹ فروری :-
تکان های شدیدی زلزله هنگامیکه در بام قلعه مشغول
کار بودم احساس و در اثر آن بسا خانه ها تخريب وموجب پریشانی
اینجانب، از اینکه دخترم داخل اطاق بود گردید مگر درین اثنا صدای
از حویلی قلعه بلند و میگفت خانم جرنیل «سیل» خاطر خود را جمع دارند
که بفضل خداوند خیریت وهمه در قلعه با صحت وعافیت بسر می برند و
چون سقف بعضی اطاقها در هم ریخته بود از آنرو بسیاری از جمعیت ما
در صحن حویلی حاضر وشب را در آن جا سپری نمودند باز هم در حوالی
نصف شب تکانهای دیگری بوقوع پیوست و پریشانی همه را ایجاب
نمود دوست محمد خان حاضر و نفری خود را برای تنظيف حویلی قلعه
تشویق و میگفت که قلعهٔ ما بهترین و محکم ترین در گرد ونواحی بوده


١٩٠

مع قلعۀ یکی از خوانین که به سبب زلزله تخریب وشش نفرزن تحت توده
های خاك بدرود حیات گفته بودند اشاره و بخود می بالید. روزی بود
نهایت خراب و اظهار میکردند که در اثر تکان زلزله گذشته ۱۲۰
افغان و۲۰ نفر از اهل هنودتحت توده های خاك قلعه های تخریب شده
در چهار باغ جهان فانی را وداع گفتند
٢٤ - فروری:
عبدالغیاث خان از جلال آباد وارد و میگفت که
سلطان جان بيكهزار نفرطبق امر وزیر اکبر خان حملۀ ظاهری
را بشهر جلال آباد اجراء و بعداً شکست را وانمود وعساکر جرنیل
«سیل» رادرعقب خود برای تعقیب وا دار و درموقعکه آنها را ازچاونی
به فاصلۀ معین دور ساخت به حملۀ متقابله پرداخته به جز از سه نفر
متباقی ریجیمنت انگلس را با جسارت و شهامت از بین برد و اینهم
شنیده میشد که جرنیل «پلك» با ٥ هزار نفره وارد و بحیث قوماندان
نظامی انگلیس در افغانستان مشخص وعنقر یب دا خل مملکت
خواهد گردید
۲۸ فروری:
با ساس امر وزیر اکبر خان از جلالآباد تعداد محافظین ما درقلعۀ
دو چند گردید و اضافه میکردند که به تعداد هشت هزار افغان جهت
تقو یه وزیر اکبر خان به جلالآباد سوق داده خواهندشد.


۱۹۱

اول مارچ ١٨٤٢ ع :
میرزا بهاوالدین خان به نزد وزیر اکبر خان به جلال آباد عزیمت نمود.

٨ مارچ :
مکتوب وزیر اکبر خان واصل و اطلاع میداد که امیر شاه شجاع رای
عودت انگلیس از جلال آباد مواصلت و همچنین فتح جنگ با هشت
هزار نفر باین مناسبت به جلال آباد واصل خواهد گردید، مگر «مکریکو»
از پذیرفتن قاصد شاه شجاع امتناع ورزیده بمواصلت عسکر جدید
انگلیس در جمرود اشاره نمود .

٩ مارچ :
تکان های شدیدی زلزله احساس و صدا های ترس و بیم اطرافیان
مسموع گردید.

١١ مارچ :
خدا بخش خان برادر اندر محمد شاه خان وارد قلعه و اطلاع میداد که
موصوف به نسبت کینه طرفداران وزیر اکبر خان از هم پراگنده شدند
وی نیز از نزد وزیر وداع نمود ولی وزیر اکبر خان مائل بود که بوسیلهٔ
«پوتنگر» «مکریگور» داخل مذاکره گردیده انگلیس ها را در مقابل شاه
شجاع برانگیزد چه شاه شجاع در ظاهر قاصدی به «مکریگور»
ارسال و عودت عساکر انگلیس را از آنجا درخواست اما شفاهاً
بر عکس این امر را خواهش مینمود چنانچه قاصد مذکور ساعت طویلی
با «میکریگور» به صحبت پرداخته بعداً بصوب کابل عودت کرد.


۱۹۲

۱۳ مارچ :
در جلال آباد زدو خورد عسکری دیگری بوقوع پیوست و در موقع که
افغانها به نقب گذاری مشغول بودند جرنیل «سیل» اطلاع حاصل و قطعه
عسکری را به عقب آنها طور مخفی سوق و هنگامیکه دشمن تحت آتش قلعۀ جنگی واقع
و به عقب نشینی مجبور گردید با ین وسیله دو طرفه زیر آتش گرفته شده
همه از بین برده شدند.

افغانهای نووارد داخل قلعه گردیده میگفتند که سه محاربه بین افغان
و انگلیس در جلال آباد واقع و در هر سه مرتبه افغانها به شکست مواجه و از
میدان رانده شدند در حالیکه یکنفر از ملازمین وزیر اکبر خان توسط
شاه شجاع که بموصوف مبلغ يك لك روپيه داده شده بود، تحريك و به قتلش
تشویق گردید چنانچه بوسیله فیر تفنگ دست وزیر را مجروح نمود و اضافه
مینمودند که سردار به سبب جراحت خویش چون شیر غران در خیمه که
در ان تنها محمد شاه خان اجازه ادخال داشت، صدا میکشید.

۱٥ مارچ :
وزیر اکبر خان میخواست برجی را که در بین توقف گاه موصوف و
شهر جلال آباد واقع بود از حیث استحکام تصاحب نماید و همینکه
«جرنیل سیل» از قصدش واقف گردید بصورت فوری سرنگپران های خود
را ارسال و آنرا در ظرف چند ساعت تخریب و روزی دیگر موجب تحیر و
تعجب عسکر اشغال کننده وزیر اکبر خان گردید.

راجع به زخمی شدن سردار موصوف میگفتند که حادثه فوق طور تصادفی


۱۹۳
قوط نفر پیش خدمت وزیر موصوف بعمل آمد یعنی در موقعیکه وزیر
اکبرخان از اسپ فرود می آمد دامن کرتی سردار مشارالیه به تفنگ
تصادف و آنرا به صدادر آورد و جراحتی برداشت گویا ملازم مذکور یکی
از اشخاص معتمدی بوده وحتی در ایام مسافرت در بخارا نیز همراه ودر
عموم تحولات باوزیر اکبر خان اشتراك داشته است .
۲۱مارچ :
گفته میشد که عساکر تازه انگلیس د جلا آباد واصل ولی در حصه خبیر
در حدود سه هزار نفر آنها تلف و دشمن را نیز به دادن تلفات مجبور
گردانیدند چنانچه مجروحین وزیر اکبرخان در قلعه های گردو نواحی
جلال آباد به تعداد وافری تحت علاج قرار داشتند مکر باز هم وزیر اکبرخان
هشتصد نفر مسلح را جهت مراقبت انگلیس ها به جلال آباد ارسال
ودر نتیجه ذریعه عسکر «جرنیل سیل» مغلوب گردید .
۲۳مارچ:
چون اسپهای ما جدیداً نعل و هر کدام آغاز حرکت را از آن
تعبیر مینمودلذا همه در صدد ترتیبات مسافرت برامدند و نظر محمد شاه خان
راجع به پول خلاصی ما بطور غیر مستقیم استفسار و از آن ، مبلغ يك
ونيم لك كمدار استنباط میشد چنانچه میخواستند تا زمان تادیه مبلغ مذکور
«جرنیل الفنستون» و «پوتنگر» و «لارنس را معطل و باقی را مرخص نمایند که
درین موضوع مجلسی در حضور جرنیل تشکیل و نتیجه را به «مکر بگرر» به
جلال آباد اطلاع دادند .


١٩٤

٢٥ مارچ :
اطلاع از جلال آباد واصل و انتظار ورود رجیمینت ٩ و رجیمینت ٣٩ ملکه و ٤ رجیمینت سوار دشت رجیمینت پیاده و توپهای کالیبر ٩ و ١٨ و ٨ پونده را می بردند .

٢٨ مارچ :
خبر داده شد که دور رجیمینت از پشاور حرکت و بصوب کوتل خیبر که ذریعه گلاب سنك مراقبت میشد براه افتاد.

٣٠ مارچ ١٨٤٢ ع :
سلطان جان و محمد شاه خان با جمعیت سه هزار نفر بطرف خیبر حرکت کردند که عساکر نوو ردانگلیس را در حصه هزار ناو اذیت ومو ردحملات پیهم قرار دهند .

اول اپریل :
اطلاع عجیبی واصل و حاوی بود از اینکه حکومت در نظر دارد ما را در برابر سه لك کلدار از محمد شاه خان استخلاص و بروز ٤ شنبه آینده صوب جلال آباد اعزام دارد در حالیکه اطلاع مذکور اضافه مینمود که سلطان جان در نواحی خیبر مغلوب رو براکبر خان بطرف کابل حرکت نمود مگر «جرنیل سیل» درین موضوع از سکوت کار گرفته مایل بود چندین جزو قوت های جدیدی بفرستد که از آن بودن ما تا زمان طویلی در لغمان استنباط میگردید


١٩٥

٨ اپریل :
ناظر محمد شاه خان اطلاع داد كه يك عراده توپ انگلیس را افغانها
از محاربة خیبر با کمله های سی نفر انگلیس ها همراه آورده نزد وزیر اکبر خان
تقديم نمودند در حالیکه دوست محمد خان ، برادر محمد شاه خان که بر حسب
امر وزیر اکبر خان بکابل اعزام شده بود واپس عودت واطلاع میداد که
شورش ملی در کابل بر پا و باین منا سبت عیال داری سلطان جان
به لغمان ارسال گردید و ناظر موصوف بر اساس اطلا عدهی
وزير اكبر خان به «پو تنگر» خاطر نشان مینمود که افسران
انگلیس در غزنی بجز از هشت نفر متباقی مقتول ولی عسکر انگلیس توانست
در قلات غلزائی حملات افغانها را مسترد نماید و هکذا اضافه میگردید که
شاه شجاع در حینکه میخواست بصوب بگرامی عزیمت وبطرف جلال آباد
سفر بپردازد توانست تا حصه مسجدی که در مقابل بالا حصار واقع و
قریب آن جون هيگس (JohnHiggs) مدفون بود برسد که درین حصه ذريعه
شجاع الدوله پسر محمد زمان خان از د ولی انداخته شد و به قتل رسید.

۱۰ اپریل :
محمد شاه خان اطلاع داد که موقع حرکت فرا رسیده
و بایست ترتیبات لازمه سفر گرفته شود و در عین حال خان موصوف جواهرات
خانم میکناتن را که در حدود يك لك كلدار قيمت و بها داشت ضبط نمود در عین زمان
صندوقچه اینجانب را طلب ولی محتویات آنرا مشاهده ننمود : چه میدانست


<١٩٦>

ما دون اجناس در لغمان واصل و براهی ندا شتیم، از آنرو از اخذ ان
منصرف گر دید .
از طرف عصر به سفر آغاز و از طرف راست تیکری را تعقیب و میگفتند
که به تگاب خواهیم رفت مگر چون کجاوه جرنیل « الفن ستون » در اثر
فشار تخریب و خودش بزمین غلطیدهٔ تا اینکه کجاوه موصوف چون کجاوۀ
خانم «ستوارت» ثانیاً ترمیم و تجدید گردید وقت زیاد ضایع شد ، اما
قبل از ادامه سفر یکد سوار وار در اطلاع میداد که انگلیس ها در خیبر
مغلوب و ١٠ عراده توپهای خود را از دست دادند در حالیکه اطلاع دیگری
نیز واصل و حاوی بر بن بود که عسکر جدید انگلیس در جلال آباد وارد و شهر
را تسخیر نمود ، کوبا در اثر اطلاعات متضاد فیصله چنین شد که ثانیاً به
قلعه عودت و منتظر اطلاع حقیقی گردیده و از اموال باقیمانده که ذریعه
سپاهیان محافظ تقسیم و توزیع شده بود استفاده ثانی نمائیم چنانچه محافظین
افغانی وضعیت خوبی را اشکار و هر چه را ضرورت داشتیم وا پس
اعاده و وسیلۀ حیات سادۀ ما را فراهم نمودند .
١١ اپریل:
بعد از ینکه ناشتای مکمل صرف و خانم «برنس» با چندین اشخاص
اروپائی که طاقت و توان تکالیف سفر را نداشتند. در قلعه باقی ماندند از آنجا
حرکت و بعد از طی مسافه طویلی به (علیکند) که وزیر اکبر خان نیز در انجا
متوقف بود مواصلت کردیم . وزیر اکبر خان وضعیت دوستانه را ابراز
و در برابر ما اظهار تعارفات و احترامات را ادا نمود که متعاقب آن سه عدد
خیمۀ خوبی در بلندی سرسبزی که از آنجا تمام شیله نمایان بود زده شد


۱۹۷

برای ساعت چندی متوقف و بعداً بسفر ادامه دادیم و هنگامیکه در خود
شمله سفر میکردیم تاثیرات تکانهای زلزله گذشته در سر تا سر دره مشاهده وجلب
نظر مینمود بعد از ینکه سلطان جان شکست محسوسی را در خیبر دریافت و چهار و نیم
صد نفر را از دست داده بود با پنجاه نفر متباقی وارد لغمان گردید و در موقع
که موصوف را مشاهده نمودیم از همه بیشتر رنگ گندم گونش جلب
توجه نمود گویا تا آنزمان تصور نمیکردم که تابش آفتاب پوست را
آنقدر تغیر و تبدیل نماید چنانچه ما اروپائی ها در فرصت حبس
و به سبب تابش آفتاب چون افغانها و آنها چون هندی ها رنگ دگرگون را
اختیار و قیافهٔ جدیدی بخود گرفته بودیم!
١٤ اپریل:
ساعت ۸ بجهٔ قبل از ظهر حرکت و مقارن ساعت ۵ بجه بعد از ظهر در
توقف گاه ثانی مواصلت کردیم و در عرض راه با وزیر اکبر خان که بسوی ما
تبسم مینمود تصادف و هکذا بامین الدین خان که یکی از دوستان انگلیس بود
نیز متصادف و با موصوف تبدیل تعارفات نموده و بمناظر خشك و عاری از اشجار
برخوردیم که در خلال سفر در جلو چشم ما جلوه و طبیعت را مکدر مینمود
تا اینکه در بعضی حصص راه درختان مثمر را ملاحظه و اینجانب تا رسیدن رفقای
همسفر تحت سایهٔ آنها متوقف و بعداً در قسمتی واصل شدیم که میبایست چندین


۱۹۸

دفعه تکراراً دریای کابل را عبور و یکدفعه ذریعهٔ جاله بآن طرف ساحل انتقال یافتیم چنانچه اسپها اجباراً داخل آب و با مهارت شناور شده توجه ما را بخود معطوف نمود.

١٥ اپریل :
بعد از ظهر بسفر ادامه داده مقارن ساعت ٤ بسرو بی که در آن جا زنبق های سرخ و آبی موجود بود مواصلت کردیم پس دانسته شد هدف ما کابل بود و میبایست از راه تیزین بآنجا مواصلت میکردیم، وزیر اکبرخان ثانیا بسواحل دریا عودت و با خوانین تگاب در انجا داخل مذاکرات گردید.

١٨ اپریل :
تب شدیدی برایم عاید گردید. بر حسب امر وزیر اکبر خان خسرش از ما پیشتر بصوب کابل اعزام و میگفتند که ما باید از راه تپه های تیزین حرکت و تا زمانیکه سرکها عاری از خطر میشوند در انجا متوقف و علاوه مینمودند که اگر تعداد زیاد عساکر انگلیس داخل مملکت افغان گردد البته در آن صورت موجب مشکلات آنها خواهد گردید مگر تعداد قلیل انگلیس چون سابق از بین برده خواهد شد.

باران شدیدی جریان داشت و اگرچه در کجاوه سفر و چندان بمشکلات مواجه نبودیم ولی باز هم البسه و لمکی افغانی ما بالكل مرطوب و موجب اذیت ما گردید تا اینکه در قلعهٔ خدا بخشخان واصل و بنده را در اطاق خانمهای


۱۹۹

محمد شاه خان که مسکن داشتند پذیرفتند و آنها باما پیش آمدهای
خوبی نمودند و آتش جهت خشک نمودن البسه ما در سه اطاق تهیه و از طرف
شبان وافر ومکلفی که عبارت از برنج و گوشت و دوغ بود در میدان
چیدند مگر چون اینجانب بهیچو طعمههای اهالی عادی نبودم لذا نتوانستم
از آن مستفید گردم ولی بعوض آن برای اینجانب چای گرم و شیر و
کلچه افغانی که لذت خوبی داه فراهم نمودند تا اینکه باستراحت شب
ماهمه بتعداد ٣٤ نغر در اطاقیکه دارای ١٥ فت طویل و ١٠ فت عریض
بود پرداخثيم.

مجر (پوتنگر) باوزیر اکبر خان داخل مذاکرات که در ظاهر طرز مبارزه
شفاهی را بخود گرفته بود گردیده بیان میداد که طرز واسلوب نگهداری
جمعیت انگلیس تحت مراقبت وزیر موصوف درست نبوده بایستی ازین
سیستم که محاربه در مقابل زنها و اطفال تلقی میشود منصرف گردد و خاطر نشان
مینمود که امیر دوست محمد خان با فامیل و عزه ش در هندوستان حیات آزادانه
داشته هر طوری خواسته باشند اجراآت و حرکت مینمایند مگر وزیر اکبرخان
در مقابل توضیحات (پوتنگر) مکتوبی را که از هندوستان و اصدار اسارت سخت و
شدید پدرش را که دارای ٢٠ نفر محافظین بود مقابلتاً ظاهر و در سلوك موجودة
خود را معذور میپنداشت در حالیکه کپطان (لارنس) مکتوب را ملاحظه و پاسخ
داد که تحریر مذکو معنی و مفهومی نداشته جز غیر حقیقت دیگر چیزی
تعبیر شده نمیتواند زیرا امیر دوست محمد خان باتمام معنی آزاد و میتواند
به گردش ه و شکار و تفریح بر حسب میل خویش بپردازد


٢٠٠
گویا مذاکرات آنها در اثر آن وقوع پیوست که وزیر اکبر خان میخواست
جمعیت انگلیس را بکشب در آنجا معطل (بعداً به (زنگانه) اعزام و تا مدت ٤ ماه
در آنجا متوقف سازدد حلیکه از دیگر طرف فیصله شده بود که(میکنزی) بطور
قاصد با همراهی محمد عمرخان و راجا علی بهادر خان که هر دو دوستهای
مفیدی ما بودند بصوب جلال آباد نزد جرنیل «سیل» رهسپار گردند که این
فیصله ذریعهٔ وزیر اکبر خان منع و از اجرای آن جلوگیری گردید.
۲۲ اپریل :
اعلان شد که ما بایست بصورت فوری بسفر ادامه داده بصوب کابل
رهسپار گردیم و در اثر آن هر کا ام مشوش و بی نظمی را جلوه و در صدد
ترتیبات سفر برآمده چه به تصوران که اقلا چند ین روز را سپری و به تفریح
خواهیم پرداخت ، باجرای امر فوق منتظر نبوده طبایع افراد جمعیت مارا
مکدر نمود مخصوصاً نگارنده که مرض و پاهای طویل خود ا در کجاوه
به سهولت گنجانیده نمی توانسیم از استماع امر فوق نهایت ذراس گردیدم
بهر تقدیر امر آغاز مسافرت در اثر پیغامی که از کابل واصل و حرکت
ما را فوراً درخواست مینمود بوقوع پیوست و هکذا فوج چنگ، پسر شاه شجاع
مقتول نیز مایل بود با چهارصد نفر عسکر خود جمعیت مارا بدست آورده
و با ین وسیله قوهٔ حاصل ورول خود را طوریکه تصور مینمود بازی کرده
باشد و همچنین زمانشاه که خود را پادشاه کابل میدانست ، هم به بردن
جمعیت ماد لچسپی احساس مینمود حالا انکه محمد شاه خان خسر وزیر اکبر
خان چون سابق دشمن شدید ما انگلیس ها بوده میخواست خشونت و خصومت


۲۰۱

خود را در مقابل مالی اخیر دوام بدهد هنگامیکه از قلعه خدا بخش خان دور و در یکی از بلندی ها قرار گرفتیم مشاهده نمودیم که قلعه خوبی جلوه و در بین درختان پر شکوفه واقع وانظار را بخود معطوف مینمود در حالیکه طرف راست ما آبشار موجود و در عقب آن در داخل غارها، اجساد زیاد مشاهده میگردید وهکذا راه ها ومعابری را ملاحظه نمودیم که در آن توپخانه وقطعات عساکر سوار با کمال خوبی عبورولی زیر فشار دشمن واقع شده میتوانست، اماما بطرف راست دره که بصوب جبار خیل میرفت حرکت و بمنطقه رسیدیم که مربوط قوم غلزائی ها بود.

٤ می ١٨٤٢ ع :
زمان شاه دوصد نفر سوار خود را نزد وزیر اکبر خان ارسال وخواهش نمود که بکابل عودت وتاج وتخت افغانستا نرا برعهده بگیرد و در موقعیکه سواران مواصلت مینمودند وزیر موصوف به استراحت پرداخته مگر چون موضوع اشغال تخت افغانی در بین بود، بصورت فوری حاضر و بالای اسپ خود بلند و همراهی مستر «آیر» را برای اینکه نو بهار را در کابل ترتیب و آماده عمليات سازد ازوی درخواست ولی «آیر» موصوف خواهش وزیر را مسترد، گویا از رفتن خویش امتناع ورزید.

٧ می:
گفته بودم «میکنزی» جهت ارسال پیغام اسرار آمیزی بجلال آباد حرکت خواهد نمود وی در نتیجه در صدد ترتیبات مسافرت خویش برآمده، مگر قبل از حرکت نزد مهمانداران رفته راجع به مبلغ آزادی ما استفساری


بعمل آورد و آن مبلغ به دولت كمدار خطر نشان شد و ماهم درین زمینه
اضافه نمودیم که هر قدر سر يعتر جمعیت ما به انگليس ها تسلیم داده شود
طبعاً همان اشخاص و فامیل مربوطه شان بیشتر مورد محافظت و مراقبت
انگليس قرار خواهد گرفت ولی وزیر اكبر خان ذریعه «مکنزی» پاسخ داد
که موصوف قطعاً مبلغ آزادی جمعیت انگلیس را نخواهد پذیرفت و هرچه
تا الحال اجراء شده باید محض مهمان نوازی مختصر افغانی تلقی گردد .
«مکنزی» اسب اینجانب را انتخاب و بصوب جلال آباد اعزام شد که
اسپ بنده در طی مسافرت از یکتا در جمله اسپان جرنیل «سیل» قرار گرفت
که البته بخوشی و سرور نگارنده تمام شد .
احوال تسلیم شدن غند مشره بالم در غزنی واصل شد که آنهم در اثر
اعتماد به بزرگان دشمن پیمانی بسته و تحت نگرانی شمس الدین خان ،
پسر عم وزیر اکبر خان در قلعه با قی ماندند، بوقوع پیوست گویا بعد
از اینکه یکنفر غازی عسکر انگلیس را مقتول و خودش نیز از بین برده شد،
شورش عمومی برپا و بجز از چند تن افسران ، باقی عسا کر انگلیس از تیغ
کشیده شدند گویا سر نوشت اردوی انگلیس در کابل بآنها نیز سرایت
و موجب قتل و قتال همه گردید .

۹ می :

اوضاع كابل نهایت خراب و عدم اعتماد بزرگان افغان در برا بر
يك ديگر رو بكار و زمان شاه بصورت قاطع مدعی بود که وی پادشاه افغاستان بوده
کسی دیگر حق دعوای تخت را ندارد در حالیکه وزیر اکبر خان نیز مدعی


تاج و تخت محسوب و امین‌الله‌خان و جبارخان از یکطرف و محمد شاه خان
و فتح جنگ از طرف دیگر برای اشغال تخت افغانستان اظهار تمایل
مینمودند و از آنرو عساکر امین‌الله‌خان در حصص بینی حصار و سربازان
زمان شاه قریب سیاه سنگ داخل عملیات گردیده هر دو نفر بزرگ قوم
افغان از مواضع و منازل شان و اهالی شهر بطرفداری مشار الیهم
بودند ، رانده شدند . چه موقع خوب و طلائی بود برای انگلیس ها که اگر
قوهٔ منظم موجود و برای درهم شکستن افغانها اقدام و پرستیج سابقه را حاصل
مینمودند ولی دریغ که از اجرای این عمل به نسبت عدم قوای عسکری
محروم و نام نیک مملکت خویش را در افغانستان چون سابق تثبیت نتوانسته
چانس خوبی را از دست دادند مگر بازهم امید قوی میرفت که با چشم سر
پرچم انگلیس را در مملکت افغانستان در اهتزاز دیده بزرگان
و سرکردگان آنرا سرنگون و پراگنده ملاحظه نمائیم ، بعداً نزدیک
بود که امیردوست محمدخان به اشغال ثانی تخت موفق و یا محروم میگردید
چه مطلب ما از شکست دادن و مغلوب نمودن دشمن بود و بس !
۱۱ می :
فتح جنگ پیغامی به برادر خویش تیمور در قندهار ارسال و از موصوف
طلب امداد نمود و تیمور هم سه هزار نفر عسکر گسیل و مواصلت خود را
با عساکر انگلیس نیز وعده داد .


٢٠٤

١٤ می :
در موقعی که از طرف شب فیر های متمادی توپ مسموع میشد میگفتند
که فتح جنگ در کابل بصفت پادشاه رسماً اعلان و وزیر اکبر خان به
سمت وزیرش انتخاب گردید در حالیکه زمان شاه بحیث سردار سرداران
مشخص شد وزیر اکبر خان اطلاع داده میگفت که وی عنقریب جهت انتقال
دادن ما بکابل پاکتی خواهد فرستاد ولی تا آن زمان بایستی جمعیت
ما در آنجا سپری و از حوصله و مقاومت کار گیرند .

١٥ می :
بعضی اشخاص محمد رفیق خان واصل و بطور غیر مصدقه اطلاع دادند
که وزیر اکبر خان الی مواصلت پدرش به سمت پادشاه شناخته شد و نائب
شریف خان چون سابق بما اظهار همدردی نموده چای و قند که موجب
امتنان همه گردید ارسال و باین وسیله تکرراً اظهار احساسات نيك نمود .

١٦ می :
کپطان «میکنزی» از جلال آباد واصل و اطلاع داد که آزادی ما هنوز
زمانی بکار دارد .
عساکر «جرنیل نت» که تقویه گردیده بود ، عقب زده شد که میخواست
در ١٥ برج «می» داخل کابل شده و آنرا تسخیر نماید لیکن ادخال آن
تا رسیدن احوال از لارد «ئلین بروك » ( Pollock ) بوسیله جرنیل
«پلك» (Lord Ellenbrvugn) معطل گردید و ما مواصلت عساکر وی را به
بسبب حمله بالای کابل انتظار شدید میکشیدیم اما باید گفته شود که وزیر


٢٠٥

اکبرخان ١٢هزار نفر را در مقابل ما تهیه و بان میمالید لیکن این موضوع
غیر قابل تشویش بود چه آن تعداد عسکر وزیر موصوف میتوانست با توپهای
متنوعه ١٨ پونده که در جلال آباد موجود بود درهم خورد و وی را
سرزنش و کابل را تسخیر نماید .
در فرصتیکه یکنفر عسکر انگلیس قرب چاونی در جلال آباد مقتول مگر درین
موضوع اقدامی بعمل نیامداین عمل ثانیاً تکرار وقاتل در قصبه مجاور پناه برد
که در نتیجه جرنیل «پلك» با مشوره «مکر یگور» پیغام به قصبه ارسال و تسلیم
دادن قاتل ا جهت اعدام در خواست و در صورت عدم ارسال قاتل قصبه را
منهدم واهالی آنرا اعدام اعلان نمود وا گر چه اجراآت شدیدی جرنیل
«پلك» خلاف قانون بشردوستی تمام میشد ولی برای اینکه انضباط و دسپلین
را برقرار دارد وسیلهٔ بهتری از آن منصور نبود .

١٧ می :
مکتوبهای اینجانب که در زمان محاصره در کابل تحریر و نقل آنها
به انگلستان ارسال شده بود در لندن و اصل و تحت غور کمیسیون مدیران مربوطه
قرار داشت .
٢٢ می :
برای اجرای مسافرت ما بطرف کابل ٢٣ راس اسپ فرستاده شد ولی
چون اسپهای فوق الذکر برای همه کفاف نمی نمود بنا برین پروتست جمعیت
ما بلند و در نتیجه سه راس قاطر معهٔ کجاوه واصل و روز حرکت فردای آن


٢٠٦
تعین وهدف ماخورد كابل كه در فاصلهٔ ۱۷ ميل واقع بود، مشخص گرديد
كویا ساعت ۱۰ بجه قبل از ظهر از اطراف سرک اندكی بلندتر بمسافرت
آغاز وتقريباً مقارن ساعت شش بجه عصر به قلعه واصل و تا زمانيكه به هفت
كوتل نرسيدیم، از عبور سرك های عمومی خود داری ورزیدیم مگرچه
منظرهٔ دلخراشی در جلو چشم ما مجسم گردید وبهر طرف که نظر انداز
میشدیم اجساد عساکر انگلیس بحالت كثیف و متعفن توجه ما را بخود
جلب مینمود و در جملهٔ اجساديكه بملاحظه پیوست میت خراب شده میجر
ابوارت نیز شناخته شد که موجب تأثر همه گردید .
٢٤ می:
بوقت روز گذشته از قلعه حركت وبراه افتادیم و در بعضی حصص
زمین های مزروعی و اشجار و آبهای جاری نهایت خوش آیندی جلوه
مینمود تا اینکه در بلندی كه دارای فیل پایه های متعددی كه بوجود
آمدن آنها را در زمان الكسندر كبير تعبیر مینمودند، مواصلت نمودیم
و از آنجا توانستیم کوهای اطراف کابل وسلسلهٔ کوه هندو کش را با توده های
برف ابدی آن مشاهده وبعداً بطرف دره كه بسوی کابل میرفت
فرود آمدیم، همان روز اسپ را که دو كملدار وهشت آنه كرايه ورفتار
خرابی داشت تهیه، وسوار و به تکالیف مواجه بودم تا اینکه در قلعه
نور محمد خان كه قبلاً اطلاع مواصلت ما در آنجا رسیده بود واصل شديم .
اما نظر به وزیر اکبر خان چنین بود که در يكي از قلعه محمدشاه خان
که دو میل راه از آنجا بعید بود، سپری و بعداً به تمدید سفر بپردازیم


۲۰۷

چون محمد شاه خان قلعه را برای عیال داری خود فرش وقایه و برای ما یکنه طویله گاو ها مشخص شده بود بنا برین فگار قده باهمراهی مستر «میلویل» نزد (دوست محمدخان برادر اندر محمد شاه خان) شتافته سراچه کوچکی سر دروازه قلعه را انتخاب و در آنجا تبدیل مکان نمودیم. در خلال شب صدای انداخت توپ و تفنگ از کابل شنیده میشد و افغان‌های قلعه میگفتند که وزیر اکبر خان مصمم گردیده هر طوری است بالاحصار را بدست آرد چون زخم دست فگر زنده بدرد شدید مواجه و علاوتاً راجع به کامیابی قطعی وزیر اکبرخان که مبادا بالا حصار را حقیقتاً تسخیر نماید مرا مشوش نمود و تا زمانیکه صدای مؤذن بلند نگردید خواب و استراحت برایم مفهومی نداشت .

٢٥ می :
عسکر فتح جنگ بالای جنگجویان وزیر اکبر خان حمله و رفقای وزیر موصوف را ازهم پراکنده و آنها را تا حصه سیاه سنگ به عقب نشینی مجبور گردانید .

به نسبت که زنهای افغان از قلعه بمکان محفوظ تری انتقال یافتند اطاق های داخل قلعه از طرف ما اشغال گردید مخصوصا اطاقهای فوقانی برج که از آنجا مناظر طبیعی و دلکش در انظار ما قرار گرفته و توجه ما را بخود معطوف مینمود، وزیر اکبرخان اظهار میداشت در صورتیکه اردوی جدید انگلیس وارد کابل گردد، وی بصوب کوهستان عزیمت


۲۰۸

و پیشنهاد خود را بعد از اشغال تخت افغانستان بوسیلهٔ امیر دوست محمد خان راجع به تبعید خودش به هندوستان پیش خواهد نمود.

٢٦ می :

صدای فیر توپ مسموع شد و اظهار میکردند وزیر اکبر خان با فتح جنگ داخل مذاکرات، مگر چون فتح جنگ بوزیر موصوف اعتمادی نداشت از دیدن وی احتراز و از ملاقات وزیر موصوف امتناع مینمود، زمان شاه یکی از دوستهای وزیر اکبر خان اظهار طرفداری و خاثر یمخان یکی از بزرگان قزل باش بیطرفی خود را درین موضوع اعلان نمود. جرنیل پلك اعلان داشت که وی حاضر است جمعیت زنها و اطفال انگلیس را در عوض چهار نفر زنهای فامیلی وزیر اکبر خان که در هند بسر میبرند تبادله نماید که در آن جمله خانم وزیر اکبر خان و دختر سر بلند خان نیز شامل خواهد بود.

وزیر اکبر خان با فتح جنگ در بالاحصار ملاقات و از مشارالیه درخواست نمود که از بالاحصار بیکی از قلعه های جنگی مجاور تبدیل مکان و عساکر مربوطهٔ آنجا را با جبهه خانه وغیره لوازم حربی تسلیم داده و باین وسیله قوهٔ ژو بر رانقویه نماید، تا وزیر اکبر خان با تکمیل قوه حربی در مقابل اردوی جدید انگلیس داخل محاربه و افغانستانرا از وجد فرنگی ها نجات دهد مگر امید میرفت که فتح جنگ با عقل سلیم مقاومت و تا زمان مواصلت اردوی انگلیس در بالاحصار باقی و فریب همچو سخنانرا نخورد.


٢٠٩

۲۸ می :-
مفرزهٔ پیشدار اردوی جدید انگلیس در گندمك واصل و قسمتی
در صدد تهیه نمودن وسایل نقلیه جهت پیشرفت بصوب كابل مشغول بود

۲۹ می :
شجاع الدوله پسر زمان شاه که شاه شجاع را باجسارت تمام مقتول نمود
وارد قلعه گردیده و میخواست از علی محمد خان دیدن نماید اما هزار آفرینش که
نامبرده از ینکه قاتلی بیش نیست جواب رد داده ز ملاقاتش امتناع ورزید.

۳۰ - می :
دفعةً ديگر و در خلال شب فيرهای توپ از با لا حصار به گوش رسید
چندین ساعت بعد یکنفر افغان که از طبقهٔ اشراف بود باجمعیت چندتن
از افغانهای دیگر داخل قلعه شد. خواهش ملاقات «جون -ن » را نمودند
اما آنها بوسیلهٔ افغانهای مربوطین قلعه دستگیر ونزد وزیر اکبر خان
انتقال داده شدند .
قزلباشها بطرفداری فتح جنگ داخل اقدامات غله وحو را که
و افری را ببالاحصار انتقال و درعین حال استحكامات آنجا را نیز تقویه نمودند
افسران عسكر جديد ما كه در گندمك معطل بودند اجازهٔ استحمام را
در دریا چون افسران اردوی مقتول كه موجب تلفات آنها گردید ، نداشتند
وهكذا جمعیت ما که از طرف شب در داخل قلعه قتل میگردید اجازه گردش
را بدون همراهی بهره داران در باغچه نداشت و مچنین ملازمین ما نیز خارج
قيمه دران محافظین میبودند عبور و مرور نمی توانستند.


۲۱۰

اول جون ١٨٤٢ ع
نایب شریف خان بکسی از سر کرده گان قزلباش اینکه
از تهلکه مرگ نجات یافته باشد برای زمانی از انظار مخفی و مستور گردید
و چون محمد رفیق خان برای انجام وظیفه مهمی بکابل فرستاده شد لهذا علی
محمد خان تنها بحیث سرپرست ما باقی و با کمال خوشی ایفای وظیفه میفرمود.
۲ جون:
اینکه عساکر ما در قندهار در ١٦ماهی به قصد عزیمت صوب کابل
حرکت و دشمن را در حصه فلات غازائی چهار دفعه به شکست مواجه
و دو هزار نفر را تلف و متباقی آنها را پراگنده نمودند حقیقت داشت و هکذا
اردوی جرنیل «بلك» که در ١٥ ماه جاری از جلال آباد بکابل مواصلت
خواهد نمود نیز حقیقت بوده در مسرت همه افزود.
انداخت عساکر جانبین در خلال روز و همچنین در خلال شب در کابل
ادامه داشت.
٤ جون:
بعد از مدت چندی دو عدد پاکت و بستنی های جرنیل «سیل» برای
اینجانب رسید که یکی آن در بین خانم ها تقسیم گردید و در جمله مکتوبهای
موصوف يك نقل مكتوب لارد «النبروك» و «سرنيكلر» که عنوانی شوهرم جرنیل
سیل تحریر و ارسال گردیده بود نیز موجود و محتویات مکتوب های متذکره مملو
از الفاظ های تملق آمیزی بود که بمشکل توانستم از احساسات ضعیفانه خود
جلو گیری نمایم.


۲۱۱

کپتان تروپ که پاکت های جرنیل سیل را همراه داشت اطلاع
میداد که به تصوره یی وزیر اکبر خان عنقریب در تصرف بالاحصار کامیاب
و فتح جنگ را خواهد راند و اضافه مینمود که وزیر موصوف در موقع اخیر
از منفجر ساختن نقب های موجودهٔ خود کار گرفته به هدف متوصل
خواهد گردید ولی گمان میکنم که این همه بجز از چال و فریب دگر
مفهومی نداشت چه قراریکه وزیر غازی در بعضی حصص بالاحصار به نقب
گذاری مشغول و ابراز فعالیت مینمود بغیر از اینکه به توده های سنگ
متصادف شده باقی پیشرفت قابل ذکری نصیبش نگردید.
۶ جون :
محمد شاه خان با همراهی سلطان جان مدت ۳ روز را در مذاکرات
خصوصی با فتح جنگ سپری و در نتیجه بخشش های وافر را توسط شهزاده
دریافت و بعداً بکمال اطمینان عودت نمودند گویا فتح جنگ حاضر بود
با وزیر اکبر خان در صدد مفاهمه و طرح پلانهای لازمه برآید که باین نسبت
وزیر موصوف را در بالاحصار دعوت نمود مگر چون وزیر مشار الیه در دعوت
وی خطر و فریب را سراغ مینمود لذا از احتیاط کار گرفته بیشتر از حصهٔ
مسجدیکه در مقابل بالاحصار واقع بود نرفت گویا فتح جنگ برای اینکه
وزیر اکبر خان را دستگیر کرده باشد، خسر و پسر عمویش را سه روز
در بالاحصار مهمان نوازی و بعد جهت تکمیل و ظاهر ساختن اعتماد خود آنها را
مرخص نمود در حالیکه میتوانست بدون مشکلات به دستگیر نمودن
مشارالیهم با کمال سهولت موفق و باجرای پلان خویش کامیاب گردد.


۲۱۲
محمد شاه خان در ترتیب و تشکیل قوه عسکر که مصرف مبلغ هنگفتی را
در برداشت مصروف و وزیر اکبر خان رول قوماندان و سیاست مدار را بازی
مینمود حالانکه سلطان جان نفر سوم در برگ شبدر سرسبز، قوه اجرائیه
را تشکیل میداد ،
وزیر اکبر خان تمام مکتوب ها پرزه های جمعیت انگلیس را که عنوانی
موصوف تحریر و در آنها به نسبت ارسال اجناس اظهار امتنان و یا تهیه آنرا
خواهش نموده بودند، نزد خود جمع و میخواست روزی آنهمه را طبق
تقاضای وقت آشکار و رفتار خوب خویش را در مقابل انگلیس های محبوس
تثبیت و از مسئولیت های آینده بر کنار باشد .
۷ جون :
در خلال شب حمله فتح جنگ از بالاحصار آغاز و در صدد تصاحب شدن
توپهای وزیر اکبر خان بر آمد و اگر چه بوسیله جنگجویان وزیر موصوف
عقب زده شدند، باز هم اجرا آت شان به نتیجه خوبی منتج نگردید
وزیر اکبر خان نمیخواست از نقب های خویش کار گرفته دیوار های
بالاحصار را تخریب و باین ذریعه راه تصرف آنرا برای انگلیس ها سهل
نموده باشد .
امین الله خان که درین اواخر به پارت وزیر اکبر خان شامل بود
میخواست از سردار موصوف ، از اینکه برای اجرای کار های ضروری
و شخصی خویش عازم لهو گرد شود . استیذان حاصل دارد اما وزیر مشارالیه
که از دارائی خان مذکور که میگفتند هجده لك رو پیه دارد . واقف


۲۱۳
و مایل بود آنرا متصرف و برای اجراآت حربی بکار اندازد . فوراً
امین الله خان را دستگیر و توقیف نمود اما چه حاصل که دارائی خان
لهوگردی در وطنش موجود و دشمنی پسرانش که به تعداد ده هزار نفر را
تحت پرچم جمع میتوانستند ، بوزیر مضر ثابت وجنگ جویان مشار الیهم
به نفع ما و یا بمفاد فتح جنگ برعلیه وزیر موصوف داخل اقدامات و
عملیات میگردید ولی اینهم بایست گفته شود که وزیرا کبرخان باداشتن
يك لك روپیه توانست بصورت فوری عسکر مکفی تهیه و برای اذیت انگلیس
ولو درمدت قلیل بکار اندازد ، میدانیم که جمع آوری عسکر در ممالك اروپا
وقت و پول بکار دارد اما در افغانستان ، برعکس در مدت کم عسکر تهیه
و به مخاذ حرب فرستاده میشود چه در ین مملکت هر فرد اهالی عسکر بوده و به
تصور اینکه به مقابل فرنگی شهید و درجات بلند جنت را اشغال میدارند
با کمال تعصب و تهور در قطار جنگجویان قرار میگیر ندخصوصا که طبقه روحانیون
هر فرد را برای مقابله برعلیه کفار تشویق ؟در جمعیت غازیان می افزودند
،گویا هر فرد ملت افغان دارای تفنگهای طویل و سه الی چهار سیلا وه
که تاثیر انهارا در دست افغانها بر علیه مربوطین اردوی انگلیس مشاهد.
کردیم ، بوده و آن آله دستی آنها را از زمان طفولیت تشکیل میدهد .
کپطان (تروپ) ثانیاً نز دوز یرا کبرخان عودت نمود و چقدر جای افسوس
بود که جرنیل (بلك) هنوز در آنزمان بکابل مواصلت نورزیده وازموقع
خوب استفاده ننمود و چون فتح جنگ جهت پاسبانی در وازهای بالا


٢١٤

حصار به افغانها ـ اعتماد نداشت . وی مجبور بود که از افراد هندی
استفاده در مقابل برای هر فرد فی روز يك کلدار تادیه دارد.
در محاربه روز گذشته جهت تسخیر بالاحصار در اوائل سلطان جان و بعداً
محمد شاه خان و بالا خره شخص وزیر اکبرخان بصفت قوماندان اجرای
وظیفه نمودند وهنگامیکه یکی از توپهای خودرا در مقابل برج بالاحصار
متمر کز و به فعالیت در آورد ، فتح جنگ متقا بلتاً با جرای با لمثل
پرداخته توپ وزیر موصوف را خاموش و ساکت ساخت اما در نتیجه وزیر اکبرخان
برج فوقانی را که تمام بالا حصار تحت نظارت آن واقع بود ، در تصرف
خویش درآورد بدون اینکه ـ در انجا توپی داشته و یا انتقال داده باشد
حالا نکه خودم در سابق نقل دادن توپهای قاطری را در آن مواضع
شخصاً مشاهده نموده بودم .

۸ جون :

قراریکه استماع نمودیم وزیر اکبرخان برای حل قضیه ، زمان شاه
را نزد فتح جنگ ارسال و در خواست نمود که شهزاده میتواند
بحيث پادشاه تقرر حاصل و موصوف را به سمت وزیر خویش انتخاب
نماید ولی از همه ضرور تر تسلیم دادن قطعات عسکر جهت مقابله
انگلیس از جمله واجبات بوده شهزاده بایست درین زمینه از همکاری
خود دریغ ننماید لیکن فتح جنگ ، زمان شاه را الی رسیدن جواب
مکتوبش از وزیر موصوف حبس نمود که در آن پیشنهادهای وزیر مشارالیه


۲۱۵

را قبولدار ولی در مقابل در خواست تسلیم دادن جمعیت انگلیس را از
وزیر موصوف مطلقاً خواهش نموده بود .

۹ جون :

کپطان «میکنیزی» از نزد وزیر اکبر خان عودت و مجلات و
جرائد را که جهت مطالعه وزیر موصوف ارسال نموده بودیم آورده
اضافه میکرد که وزیر اکبر خان در نتیجه بالا حصار را از نزد فتح
جنگ مسترد نمود گویا در نقب گذاری که موجب هراس و ترس
عسکر و محافظین وی گردید ، توانست برج را اشغال و بعداً باثر وارد
نمودن فشار فتح جنگ را برای استرداد بالا حصار مجبور سازد. گویا
فتح جنگ توانست مدت یکماه در برابر وزیر اکبر خان ابراز مقاومت
نماید و امداد جرنیل «پلك» قرار یکه وعده داده شده بود برایش
نرسید و در اثر عدم امداد عسکری جرنیل «پلك» . فتح جنگ بالا حصار
و خزانه خود را از دست داد ولی باید تذکر داد که موصوف نه تنها
خزانه را باخت بلکه وی تا زمانیکه در دست وزیر اکبر خان خواهد
بود حیات خویش را نیز خواهد باخت .

وقتیکه در بگیرانی و کارهای نقب گذاری اجراء میگردد سلطان جان
و محمد شاه خان در اثر انفجار و پریدن توته های سنگ مجروح
گردیدند چنا نچه محمد شاه خان در بالا حصار و وزیر اکبر خان در
شور بازار سکونت پذیر ولی چون ممالك مبالغی گزافی بودند میتوانستند


٢١٦

در صدد جمع ورآی جنگجویان بر آمده در مقابل انگلیس قدعلم و برای استخراج آنها از افغانستان جد وجهد نمایند .

عساکر «پلك» به سبب عدم وسائل نقلیه و گرمی جلال آباد، در آن سامان معطل وتعداد کثیری بمرض گرفتار و از آنرو به آغاز مارش موفق نگردیدند در حالیکه جرنیل «نات» هم در قلات غلزائی باقی و مصروف ترتیب و تنظیم عساکر خویش بوده برای تسخیر کابل حرکت سریع نیز نتوانست .

١١ جون :
تعداد محافظین ما در قلعه به ٣٠ نفر افزوده شد ولی فهمیده نشد که اقتدار وزیر اکبر خان تا کدام اندازه بوده و چه اجراآت می نمود در حالیکه فتح جنگ در داخل بالاحصار سکونت پذیر و دروازه لاهوره قزلباش ها را تهدید مینمود ذریعه خود آنها متصرف و خود وزیر در یکی از خانهای شوربازار و محمد شاه خان در اطاقهای یکی از دروازه های بالاحصار مسکن داشتند .

١٤جون :
علی محمد خان اظهار مینمود که رفتن جمعیت انگلیس از قلعه ولو وزیر اکبر خان أمری صادر نماید غیر ممکن خواهد بود چه اقوام که در گرد و نواحی قلعه بسر می برند طبعا به مفاد خود دلچسپی داشته برای بدست آوردند انگلیس ها ابراز مساعی خواهند نمود .


۲۱۷

١٦ جون :
افوا بود که کامران خان از هرات با اردوی مکمل خود درعرض
راه بوده میخواست با وزیر اکبر خان و قوم غلزائی دست اتفاق جهت
کشیدن انگلیس از افغانستان دهد .

فتح جنگ در حبس بسر می برد در حالیکه وزیر اکبر خان برای
اعدام موصوف حاضر ولی زمان شاه ، نه اینکه از حیث طرفداری
شهزاده و یا طرفداری انگلیس بر خلاف نظریۀ وزیر موصوف بود. بلکه
وی مائل بود سیاست معتدل کارانه را تعقیب نماید درحالیسکه غازیان
مصمم بودند که سرکرده گان افغان بایست هر طور است با انگلیس ها
داخل مفاهمه جداگانه نشده و با آنها موقع این عمل هم داده
نشود و اگر احیاناً بدون استیذان آنها ، اجراآت خود سرانه مینمایند
بدون تردید نزد غازیان چون اشخاص مجرم و خوندار معرفی خواهند
گردید وعلاوه میکردند که جمعیت محبوسین انگلیس حق عودت را از
کابل نداشته و هر گاه سردار و یا یکی از خوانین قوم غازائی فرار را
اختیار نمایند آنها برای از بین بردن ایشان به اقدامی متوصل خواهند گردید .

٢٥ جون:
« موهن لعل » دستگیر و بعداً اعدام شد در حالیکه حمزه خان
و عثمان خان با مر وزیر اکبر خان توقیف و علی بای و نائب شریف و
جان فشان خان فرار ولی پسران اخیر الذکر به قتل رسیدند .


۲۱۸

در موقعیکه شاه شجاع به قند رسید مکتوبی را که ذریعه «مگر یگر»
تحریر و به عنوان شاه ارسال نموده بود از نزدش دریافتند و محتویات آن
چنین بود: « شاه شجاع بایست ١٥ روز دیگر مقاومت و از خود دفاع
و بعداً امداد کافی انگلیس را دریافت خواهد نمو.» که این همه جهت
تسلی و تقویۀ معنویات شاه تحریر و تقدیم گردیده بود.
نواب زمان خان برای اینکه طرفداران انگلیس را در افغانستان
ازدیاد بخشد و همچنین برای تغذی عساکر که در مقابل وزیر اکبر خان
استعمال می گردیدند مبلغ دو لك کلدار صرف و حتی در اواخر به تعداد
یکهزار نفر نزدش باقی و هکذا عساکر بیچاره هندی را نیز سر پر ستی
مینمود و چون يك تعداد کافی از هندستانی ها را دستگیر و در عوض مقر
دو کلدار اخذ و بعداً به ترکستان انتقال می دادند نواب زمانخان در ین
مورد نیز ابراز فعالیت نمود و بازار همچو اشخاص را منقطع ساخت.
١١ جولائی :
مجر «پوتنگر» نزد ما واصل و در عوض آن کپطان «تروپ» به
اجازه وزیر بصوب جلال آباد اعزام گردید و میگفتند که انگلیس ها
قلعۀ جنگی مستحکمی در جكدلك آباد و هفتاد هزار نفر در (فیروز پور) متمرکز
و ٢٥ هزار نفر بصوب قطعۀ مراقب تهیه خواهند گردید واگر چه به
تعداد ١٥ هزار عسکر انگلیس در قندهار و ۲۰ هزار در جلال آباد متمرکز
بود بازهم ۲۰ هزار نفر دیگر از انگلستان خواسته شد که بدون از قواط
اردوی جرنیل «بروك» در سند داخل عملیات متقابله شود.


۲۱۹

١٤ جولائی :
شمس الدین خان قوماندان شهر غزنی از دادن محبوسین انگلیس
امتناع ورزید در حالیکه از افراد انگلیس «لمسدن» و خانه ش مقتول و
غندمشر «پالمر» در اثر مریضی طویل بدرود حیات گفت و متباقی در اسارت
بسر می بردند.

١٨ جولائی :
وزیر اکبر خان وسلطان جان ومحمد شاه خان جهت بازدید ما
حاضر و در باغچه سر سبز نشستند چنانچه در ظرف چند دقیقه میوه های
لذیذ آن به احترام شخصیت های فوق الذکر چیده شد که بدون تردید
جمع آوری میوه ها طبیعت باغبانرا مکدر و خاطرش را ملول نمود را گرچه
يك مشت پول طور بخشش برایش عنایت نیز گردید
خانم (میگناتن) نصف زیورات و جواهرات را که برایش ثانیاً مرحمت
کردند با ممنونیت اخذ و باقی آن نیز به مشارالیها وعده واطمینان خاطرش را
حاصل ساختند تصور میکنم که وزیر اکبر خان جهت مصارف یومیه ما مبلغ
مکفی تادیه مینمود ولی دریغ که آن مبالغ قراریکه شاید و باید مصرف
نی بلکه ذریعه ناظر وزیر موصوف تصاحب میگردید چنانچه علی محمد خان
مهماندار بعد از عودت وزیر و رفقایش اینکه مصرف همان روز را تلافی
نموده باشد برای ما چند بن روز بیهم طعام معمولی و عاری از گوشت
را تهیه و توزیع نمود.


۲۳ جولائی :
کپطان «تروپ» د بختیار خان ذریعه جرنیل «پلك» به جلال آباد پذیرفته
شدند لیکن جرنیل موصوف از رویه وسلوك مجر «پوتنگر» قطعاً رضائیت
نداشته و نمی خواست باطرز سیاستش ارتباطی داشته باشد حالا نگه طرز
سیاست و خط مشی خودش ظاهر و میگفت که وزیر اکبر خان باید عموم
توپها و محبوسین انگلیس را تسلیم داده و در عوض آن امیر دوست محمد خان
و باقی محبوسین افغانی را از هند دریافت ، و متار که را برای یکماه امضاء
دارد اینکه آیا جرنیل موصوف در آتیه با دشمن پیمانی را عقد خواهد
نمود ، درین موضوع نظر به لارد «ایلن بروك» را انتظار خواهد کشید
کپطان «تروپ» از جلال آباد عودت و اظهار میداشت که متار که برای وزیر
اکبر خان مفهومی نداشته و نفری وزیر موصوف از آن تخلف ورزیده
اقدامات مینمودند ،
۳۰ جولائی :
«تروپ» و «لارنس» ثانیاً بصوب جلال آباد رهسپار و قبل از حرکت بیان
میکردند که امر مواصلت عساکر قندهار انگلیس بکابل داده شد و هنگامیکه
«لارنس» نزد وزیر اکبر خان حاضر و درین موضوع مباحثه بعمل آمد
سردار راجع بامر مواصلت عسکر انگلیس چنان به خشم و غضب بود که
«لارنس» هیچ گاه وزیر مشارالیه را با آن حالت ، مشاهده ننموده بود
وزیر اظهار میداشت : « هرگاه عسکر انگلیس بصوب کابل پیشتر آید


٢٢١

من مجبور خواهم بود که جمعیت شما را بطرف بامیان سوق و به خوانین
آن سامان تسلیم دهم ....!
جرنیل «نت» میخواست بصوب غزنی عزیمت و محبوسین انگلیس را رها
و بعداً از راه کابل با جرنیل «پلك » ملحق و بالاخره مملکت افغانستان
را ترك گوید بدون اینکه کابل را تسخیر و اهالی را اذیت نماید تصور
میتوانستیم که در آن فرصت قوم بارکزائی و غازائی که در راس آن طبعاً
وزیر اکبر خان قرار میگرفت چون عودت اردوی نخستین انگلیس دو طرقه
اردوی ثانی را اشغال و در عرض راه بالای آن حمله ور و افتخار آنرا
که اردوی بزرگ و قوی تری انگلیس را نیز از بین می برد در دل پرورانیده
داخل محاربه می گردید.
٣١ جولائی :
هر گاه میجر «سکنر» حیات میداشت ممکن روشنی کافی در زوایای
تاريك سیاست وزیر اکبر خان می افگند چه «سکنر» شخصی بود که همیشه
احوالات و پیغام های سیاسی را بین وزیر اکبر خان و « - نمیر میکنا تن»
«ردو بدل » و مخصوصاً در شب قبل از قتل «میکناتن » از واقعات مسبوق و این
اطلاعات موجب آن شد که وی در چكدلك بر حسب امروز براکبر خان اعدام
گردید و در فرصتیکه جرنیل «الفن ستون» و «بریگیدیر شلتون» و «جونسن»
در اختیار و اقتدار وزیر موصوف قرار گرفتند. میجر «تین» نزد افسران انگلیس
شتافته اظهار نمود : «تصور می نمایم که خیانت بزرگی روبکار است چه
«سنکر» بیچاره همین الحال اعدام گردید و اگر مطلب یگانه وزیر اکبرخان


۲۲۲

در اعدام «سنکر» مطلب از بین بردن یکنفر فرنگی می بود طبعاً از نزد م
عبور نمی توانستند که وی را به قتل رسانند!
بور كيف مطلب وزیر اکبرخان در اعدام «سنکر» در آن مضمر بود که
نه میخواست افسری حیات داشته باشد که روزی در مقابل خودش بصورت
شاهد حقیقی ابراز نظریه و وی را بمشکلات مواجه سازد چنانچه «تریور» که
شخص معتمد سفیر «مکنا تن» بوده و باین ذریعه نیز معلومات کافی در
زمینه اجرائات سیاسی داشت ، نیز تلف و قربانی اطلاعات و معلومات
سیاسی خویش کردید . مگر بازهم ثابت شد که «سكنر» بطور محقق در اجرای
سیاست وزیر اکبرخان تعمق نتوانست چه در حین عودت اردوی انگلیس
اظهار اعتماد به شخص وزیر موصوف نموده از وصایای مفیده خود، اینکه
به سردار موصوف تسليم و منتظر حیات عادلانه و شرافتمندانه باشیم ، دریغ
نمی نمود ولی ثابت شد که «سنگر» چون يك شخص عادی سیاست مداوی
وزیر اکبرخان را نگریسته و آنرا از نگاه خود نجز به و تلقی مینمود .
اگر وزیر اکبرخان مارا قرار تذکار خودش حقیقتاً به بامیان انتقال
میداد دران صورت ممکن غلام محمد و پسرش تاج محمد خان ، ملايان
بزرگ و معروف کابل با كمك و تعاون خانشرین خان . وزیر را از
اجرا آتش مانع میشدند و اگر چه خان شرین خان سركرده قزلباشها
در فرصت تبادله انگلیس های گروی اینکه هیچ مبلغ وی را برای تسلیم
دادن آنها وادار نخواهد ساخت اظهارات مینمود . مگر بعداً بدون


۲۲۳

تقرر فكر و مزاج وی چهار هزار کیلدار از وزیر اکبر خان دریافت ود.
عوض برعکس آنرا اجرا نمود گویا عمل وی اینجانب را مطمئن ساخته
نمی توانست مگر چون قزلباشها بطور عموم به طرفداری کسی قدعلم مینمودند
که در برابر حریف قوی و تفوق محسوسی داشته می بودند، کوبا در فرصت ورود
اردوی جدید انگلیس که انتظار آن برده میشد بدون تردد بدخان شرین خان
بقول خود وفادار و ثابت قدم و مارا تا يك اندازه مطمئن میساخت در
حالیکه وی از دیگر طرف در هزاره جات دوستان و طرفداران زیاد داشت
ومیتوانست دوستی خود را عملاً بما تثبیت نماید.
وزیر اکبر خان دو هزار نفر جنگجویان خود را بصوب جلال آباد اعزام و
آنها را برای اشغال کوتل ها و مواضع مهم توصیه نمود چنانچه چندی
قبل یعنی پارسال هم سه هزار نفر برای اجرای این مقاصد موفق گردیده
بود مگر قوماندان آن قطعات برای اینکه تعداد آنها قلیل و در برابر
«جرنیل ملك» مقاومت نخواهد توانست بیشتر از بتخاك تجاوز ننمود.
۷ آکست :
اطلاع راجع به عساکر قندهار واصل و حاوی برین بود که تقریباً در
حدود هشت هزار نفر تلف و توپها و غیره تجهیزات عسکری بدست دشمن
افتاد در حالیکه از دیگر طرف سه ریجیمنت توسط جرنیل «نت» برای تقویۀ
عسکر انگلیس در کوئته ارسال گردید.
۹ آکست :
وزیر اکبر خان از انتقال دادن جسد مجره «کنلی» تا زمان عودت


٢٢٤
كپطان «تروپ» امتناع ورزید تا اینکه میت آن بیچاره اجباراً در باغچه قلعه
مدفون شد، جرنیل «پلك» عنوانی وزیر اکبر خان پیغامی ارسال و ابلاغ
داشت در صورت انتقال دادن یکی از محبوسین انگلیس از کابل بموضع
دیگری وی مجبور خواهد بود کابل را تصاحب و تخریب نماید.
١٠ - اگست :
جرنیل «پلك» ثانیاً مكتوب تهدید آمیزی به سردار اکبر خان ارسال و اطلاع
میداد که اگر محبوسین انگلیس بصورت فوری به جلال آباد انتقال نیا بند،
جرنیل برای تسخیر و منهدم ساختن کابل حرکت خواهد نمود
وزیر اکبرخان میدانست که جرنیل «پلك» به عدم وسائل نقلیه مواجه
و ازین جهت به جلال آباد معطل و بزودی ممکنه به کابل آمده نمیتوانست
لذا سردار به تهدیدات جرنیل اهمیتی را قایل نشده سرگرم ایفای وظیفه
خویش بود و هر چه میخواست اجراء مینمود.
جرنیل «سیل» برایم اطلاع داد که بریگید نمبر ١ در جلال آباد واصل
و متباقی نیز با آنجا متوصل خواهد گردید ولی جرنیل گمان نمیکرد که
اردوی ثانی انگلیس بدون كمك چندین رجيمنت محافظ که در طرفه عساکر
در عرض راه پاسبانی و هکذا مفرزه دمدار را مراقبت نماید ، موفق باجرای
مراجعت به کابل گردد. وزیر اکبر خان مجلس بر پا و در آن
راجع بمكتوب فتح جنگ که به جرنیل «پلك» به نسبت ارسال قوه عسکری تحریر
و بدست آورده شده بود مذاکره و همچنین میخواست راجع به نظریات
امین الله خان و میر واعظ و زمان شاه که در همین موضوع اظهار عقیده


٢٢
مینمود قد فیصلۀ قاطع را ابراز نماید که در نتیجه امر حبس فتح جنگ صادر و عملی گردید.
۱۲ آگست :
بعضی افراد دیگر گروی انگلیس که در کابل حیات داشتند نزد ما در قلعه واصل و بیان میکردند که جمعیت محبوسین انگلیس بعد از چندی بجای نامعلوم انتقال داده خواهند شد.
۱۳ آگست :
جمهوریت افغانی يك روز دوام و بعداً زمان شاه خان به حیث شاه زمان اعلام گردید ولی میدانستیم که شاه زمان به نسبتی که تحت تسلط وزیر اکبر خان قرار داشت. هیچ گاه به نفع انگلیس خدمت نمی توانست او همیشه در مقابل ما اظهار دوستی و خدمت گذاری مینمود مثلاً هنگامیکه انگلیس ها نزدش موجود و شاه زمان از آنها پاسبانی و با کمال مهمان نوازی اجراآت، و رضائیت ما را حاصل داشت موضوع دوستی وی را ثابت می نمود چنانچه در موقعی که انگلیس ها را به بچۀ میر واعظ تسلیم میدادند شاه زمان دستار خود را بزمین زده از اجراآت سوء افغانها شاکی و ابراز برافروختگی نمود و هكذا اینکه افراد گروی انگلیس را در عرض راه اذیت نه نمایند وی پسر خود را با آنها همراه نمود که در نتیجه بچه میر واعظ، بزرگ ترین مرد روحانی، انگلیس ها را در مقابل چهار هزار کندار به وزیر اکبر خان تسلیم داد


﴿٢٢٦﴾
١٥ آكست :
جرنیل «نت» به قصد عزیمت بصوب کابل در حرکت بود مگر وزیر اکبرخان به تعداد پنج هزار نفر جنگ جویان افغانرا برای جلو گیری از پیشرفت اردوی جرنیل با آن صوب ارسال نمود .
فتح جنگ سطح اطاق محبس خود را سوراخ و ذریعة ریسمان فرو آمده فرار اختیار - و به جلال آباد پناه برد .
١٩ آكست :
وزیر اکبر خان مکتوبی راجع به مذاکرات سیاسی خویش عنوانی لارد «ایلن بروك» ارسال و تذکار داده بود که وی مایل به مباحثه همراه جرنیل «پلك» نبوده بلکه حاضر خواهد بود با شخص لارد موصوف در موضوعات مختلفه تبادل افکار نماید چه جرنیل نامبرده شخص دیوانه بوده به طرز مباحثات سیاسی استعدادی ندارد !
٢١ اكست :
اخبار های تازه از انگلستان وارد و مقالات که راجع به افغانستان تحریر شده بود توجه این جانب را جلب و اینکه بین دو نفر نامه نگار مباحثه روی کار که یکی [برامود نگری؟] بر علیه نظریات و اطلاعات نگارنده بود مرا نهایت مسرور نمود چنانچه یکی آن نظریه داشت که «لیدی سیل» در اطلاعات خود به طرفداری وزیر اکبر خان اظهار عقیده نموده موضوع تحریر مشارالیها عاری از حقیقت و قابل قبول نیست در حالیکه نفر دگر تنقید اولین را مسترد و ظهار .


۲۲۷

عقيده نموده بود كه «ليدى سيل» بحيث يك نفر محبوس انگليس هر چه تحرير
و اطلاع داده است يك سلسله حقايق سپرى شده است كه با يست هر فرد
آنرا مورد مطالعه قرار دهد. منقد در مقاله خود اضافه ميكرد كه وى عقيده
ندارد كه مشاراليها موضوع دور از حقيقت را مورد بحث قرار داده باشد.
بهر تقدير چون مكتوبهاى مسلسل اينجانب كه بعنوانى جر نيل «سل» تحرير
و ارسال ميگرديد شوهرم را چنان متوجه حقايق ساخته بود كه جرنيل ارسال
آنرا به گورنر هند وقوماندانى نظامى از جمله وا جبات ميدانست گو يا
آن بود كه نقل مكاتيب به انگلستان گسيل و موضوع بحث محافل
خبير و خطير را تشكيل و در جرائد انتشار ميافت.
بهر كيف راجع به موضوع طرفدارى وزير اكبرخان قراريكه نامه نگار
در مقاله خود تذکار داده بود باید همین قدر اضافه نمایم که جرنیل «نت»
از راه غز نی وجر نيل يمك از جلال آ با د وارد كا بل شده بعد
از اینکه اقتدار را بکف گرفتند با وزیر اکبرخان ومحمد شاه خان وسلطان
جان از راه مفاهمه و دوستى پيش شده واگر خواسته باشند امير دوست
محمدخان را که به پول مادر هند بسر می برد به تاج و تختش بر سا نند. بعداً
هر طورى است به افغان ها نشان بدهيم كه ما چطور آنهارا مغلوب و
مفتوح و بچه طرز انتقام اردوى مقتول را خواهیم گرفت تا از يك طرف
پرستیج و شرف مملکت انگلستان را حفظ ـ واز دیگر طرف ما ذر یعه
افغانها چون سگهاى تازيانه يافته از افغانستان رانده نشویم ور نه


۲۲۸
افغانستان زبان زد عموم ملل جهان خواهد گردید و ازینکه چرا امیر دوست محمد خان خلع ـ وشاه شجاع در عوضش قرار گرفت؟ و يك مملکت غیر مدنی را که از وطن ما نهایت بعید است تسخیر؟ و در آنجا مصارف پول وجبه خانه را ناحق اجراء نمودند؟ و چه مطالب و چه مفکورهٔ سیاسی را متضمن بوده است؟ جواب و حل این موضوع را به گورنر و قوماندان نظامی محول میداریم و برای اینکه من خانم یکنفر عسکر بودم لذا نمیتوانستم ملاحظه نمایم که چگونه شرف ما پا مال وبر حسب گفتهٔ دشمن بربری شرف و ناموس مملکت ما لکه دار میگردید' پس اگر اردوی انگلیس ذریعهٔ دشمن متمدن قتل وقتال و برای اجرای آن هر نوع وسیله و اجراآت فریب کارانه بکار برده میشد هیچ درد و باکی نداشت گویا در آن صورت وزیر اکبر خان چون هیروی ملی و (ویلیم تل) ثانی جلوه و مملکت خویش را از چنگ و یوغ اسارت اجنبی نجات داده بود ولی وزیر موصوف بر حسب اظهارات خودش قاتل «میکناتن» بوده نه اینکه توسط نفری ثالثی بلکه ذریعهٔ شخص خودش به قتل رسید وعلاوتاً چون موصوف دارای احساسات شدید و طبیعت عصبی بوده هر چیزیکه بر خلاف نظریه و افکارش بعمل می آمد' وی راعاری از ترحم و فاقد لحاظ میساخت بناءً علیه از بین رفتن يك اردوی بزرگ انگلیس توسط همچو يك شخص- درد و تالم جاوید یست که تصور شده نمیتواند گویا همین وزیر اکبر خان بود که باثر جسارت و فصاحت خویشتن را دوست ما وا نمود و از طرف انگلیس ها مورد اعتبار و اعتماد قرار


۲۲۹

داده میشد ولو کنفلی در فرصت عودت اردوی انګلیس مکتوب از نظریۀ
سوء و پلان تخریب کنندۀ وزیر موصوف تحریر و آنرا در بتخاک برای
ما ارسال نمود اما وزیر اکبر خان با قوم خونخوار غلزائی و خسرش
محمد شاه خان که يك تن از دشمنان بزرگ انگلیس محسوب میګردید
حرکت اردو را تعقیب و باجرای عمل خویش موفق گردیدند .
ګویا وزیر اکبر خان توانست با کمال مهارت و زبان چرب انګلیس ها
را فریب ـ و آنها را از دوستی خود متیقن ـ و ازینکه قوم غلزائی برای
تباهی و چپاول انگلیس مصمم اند مگر خودش با سدصد نفر سوار خویش
جلو آنها را گرفته نمی تواند ، انګلیس ها را قانع ـ و ګاه در اطراف
و ګاهی در عقب مفرزه دمدار جلوه ـ و غازیان را تحريك و باين وسیله
روز بروز قوی ـ و بهمین ترتیب موجب خونریزی و از بین رفتن اردوی
انگلیس ګردیدـ چنانچه بعداً در فاصله های بعید گروپ
سواران افغان آشکار وهینکه راجع سرکردۀ آن استفسار میگردید همیشه
وزیر اکبر خان معلوم و از دوستی خود راجع بانګلیسها حرفی بمیان می آورد
اینکه دوستی وزیر اکبر خان غلط و ما را فریب میداد در یکی از بیانات خودش که
روزی احاداد ثابت شد وزیر موصوف چنین اظهار مینمود :
«من بودم که سفیر شما را بدست خود قتل ـ و ارودی شما را در ظرف چند روز
از بین برداشته ـ تمام رشته های فامیلی و انترستهای شخصی را منقطع ـ و برای
آزادی وطن و تقویۀ دین مبین اسلام قدم جدی ګذاشتم ـ و باین وسیله در ردیف
دشمنان انګلیس قرار ګرفتم ـ مګر : زهم امروز تنها و کسی نیست با من همکار و


۲۳۰
از راه امداد و تعاون پیش آید و اگر قوت و اقتداری میداشتم بدون تردید
به خوانین اقوام ثابت مینمودم که همکاری و تعاون در راه آزادی چه
چیز بوده و بچه ترتیب بعمل می آید : .. »
وزیر اکبرخان باز هم بتعصب خویش ثابت قدم و در برابر اشخاصی که
با انگلیسها مراوده و یا از ناحیه دوستی پیش می آمدند طرز جدی را اختیار
و آنها را به وسایل مختلفی مجازات مینمود .
میگویند که عداوت زنها نهایت شدید و غیر قابل تسکین است ولی دریغ که
من در مقابل وزیر اکبرخان و محمد شاه خان و سلطان جان هیچ چیزی از قوه
بفعل آورده نتوانستم چه وی بعد از اینکه اردوی ما را نابود و برای اینکه
يكنفر انگلیس اطلاع انهدام کلی آنرا بجلال آباد برسانددوکتور برایدون
(Bragdon) را حیات گذاشته و باین ذریعه بما احساسات شدیده دشمنا نه
خود را ابراز نمود و در نتیجه فامیل‌های انگلیس را تحت تسلط خویش در آورد
و در عین حال در مقابل ما از احترام کار میگرفت و بصورت شرافتمندانه پیش
می آمد و وسیله حیات مستریج را قرار تقاضای وقت برای هر کدام ما فراهم و
خورا که وافر و میوه های متنوعه تهیه و بعضی اوقات البسه زنانه و مردانه ارسال
و در حین ملاقات از لطف خوش و پذیرفتن خواهشهای ما دریغ نمی نمود .
یگانه چیزیکه ما را ز زمان رفتن کابل بشیوه که اذیت و خلق و همه را
تلخ مینمود داشتن شپش در البسه که بقول جمعیت انگلیس قطعه پیاده و كيك های
قطعه سوار خفیف نامیده میشد بود. از هر حیث طرز حیات آسوده یومیه ما را که


۲۳۱

صفت محبوسین زیر مراقبت وزیر اکبر خان سپری میکردیم به جنجال
مشکلات صحی مبدل مینمود و چون ملازمین بنسبت ما دارای البسه خراب تر
و ازین رهگذر به تبدیل آن در فاصله های کثر موفق نمیشدند لهذا آنها
بیشتر باخذ تعدادی کثیری از جانورها مواجه و باین ذریعه با طفال بیچاره
و بسلسله کودکان مادرهای خود را بتعداد دو چند گرفتار میساختند ولی
بازهم حیات نهایت مستریح در یکی از باغ های شیوکی داشته یومیه از
درختها و تاکهای انگور استفاده و در خیابانهای سایه دار قدم میزدیم در حالیکه
سپاهیان موظف در بالای بام سکرت پذیر و مشغول خوردن میوه و تشکیل
مجلس بوده به صحبت های خویش میپرداختند .
۲۲ اگست :
افغانها در شهر از مغلوبیت وزیر اکبر خان در سرخ آب سخن ها
میزدند که وی شخصاً در راس عساکر خود حاضر و حتی جراحتی برداشته
بکابل عودت واهالی را بر علیه انگلیس ها محاربه تشویق مینمود.
فتح جنگ همینکه وارد جلال آباد و با جنرال «پلك» داخل مذاکرات
گردید فوراً بوزیر اکبر خان مکتوبی ارسال و وزیر موصوف را در میدان
وسیع جهت محاربه حقیقی دعوت نمود ، و قراریکه معلوم گردید
وزیر اکبر خان در حدود بیست هزار نفر پیاده و ۵ هزار نفر سوار را تهیه و
آماده حرب نه مگر با بست اظهار عقیده نمایم که وزیر موصوف هیچ
گاه در میدان وسیع و آزاد با عسکر آزموده و تجربه کار انگلیس رو برو


شده نمی توانست مگر با عجز اینکه از مواضع کوهسار وحمله های پر پیچ استفاده
و اسلوب محاربة خود را بکر و می انداختند دیگر وسیلۀ نداشت .
۲۳ آگست :
محبوسین انگلیس بدون انتطار از غزنی وارد کابل گردیدند که در آنجمله
«پالمر» و کپطان « برنت» و «هر یس» و «نیکولسن» و «بوت» و « السٹن» و
«ولیامس » و « کرافورت» و «تو میسن» شامل بودند چنانچه درین موضوع
وز یر اکبرخان اظهار داشت که وی عنقریب جمعیت محبوسین انگلیس
را بصوب زرمت و یا با میان انتقال خواهد داد
٢٤ آگست :
سلطان جان با سه صد نفر برای تقویۀ شمس الدین خان که در حصۀ
قره باغ شکست خور ده بود بصوب غز نی عز یمت نمود و میگفتند
که شکست شمس الدین خان در اثر مداخله قوم هزاره که در بین آنهو طلای
انگلیس توزیع - واز راندن فرنگی ها منصرف شدند - بوقوع پیوست
٢٥ آگست :
امری ناگهانی وزیر اکبر خان راجع به انتقال دادن ما واصل
و حتی کپطان«تروپ» باهر وزیر موصوف حاضر و حر کت ما را مشاهده
نمود چون متأسفانه بعضی از نفری جمعیت ما مریض و طاقت حرکت و مسافرت
را نداشتند که در آن جمله حانم «تریو ر» واطفالش خانم «اندرسن» وشوهرش
در زیر سرپرستی « کمپل» شامل بودند در قلعه باقی ماندند در حالیکه یکنفر
انگلیس از ر یجیمنت ٤٤ موت و در باغ مدفون شد بهر حال از طرف شب

۱۰۰۰ جلد از محمد حسن حروفی شمس الدین سلطان محمد ۱۰ ه ۲۹ مطبعه یومی کابل


هنگامیکه مهتاب میدرخشید بسفر آغاز و بعد از طی ۱۷ میل مسافه وارد
قلعۀ قاضی گردیدیم و چون بجز از نگارنده باقی مسافرین مریض و در
کجاوه جا گرفته بودند توانستند بايك اندازه از مشکلات خلاص و با کمال
سهولت بهدف مواصلت ورزند.
٢٦ اگست :
از طرف صبح سفر ادامه داده در عرض راه با چندین
تن از محبوسین یاغی متصادف و جمعیت ۳۷ نفری را تشکیل و بصوب پغمان
حرکت کردیم تا اینکه بعد از قطع نمودن ۱۸ میل مسافه واصل و از راه
چوکی ارغنده بطرف میدان به تمدید سفر پرداخته و زمین های مزروعی
سرسبز و مناظر طبیعی دیراشجاری را مشاهده و در خیمه های عسکر ها که
جهت توقف سازده میشد به استراحت پرداختیم. و در همانجا افواًهات
راجم به عزیمت جرنیل «نت» از قندهار که دارای شش هزار نفر و در ۲۸
مارچ حرکت و به غزنی مواصلت نموده بود، مسموع میگردید و در مکتوبی
که درین موضوع تحریر و از قندهار واصل، اضافه شده بود که درسه ماه
مارچ هنگامیکه جرنیل «نت» اشتران عساکر را در چرا گاه امر نمود به
تعداد سه هزار راس آن توسط افغانها ربوده شده و جرنیل را از حیث
وسایل نقلیه به مشکلات و زحمات مواجه ساخته بودند
۲۷ آگست :
در ین ضمن بیلان عیسی ذریعه جمعیت ما سنجیده شده
بود که میر احمد خان بر حسب نظریۀ ساحرکت و اطلاع به جرنیل


٢٣٤

تعارفی ارسال گردد تا جریان برای آزادی ما انگلیس ها يك آن
اولتر داخل اقدامات و ما را از مشکلات حبس و مسافرت های متمادی
وزیر اکبر خان نجات دهد چنانچه برای عملی شدن پلان مذکور مبلغ
دونيم لك روپیه جهت فدیه برای میر آخور احمد خان مشخص شده بود
مگر میر آخور از پلان مرموز واقف بوده و از اینکه قطعه محافظین در پیش
روخیلی پیش و سوا ان در عقب قافله بودند به اندیشه و سودا مواجه بود
٢٨ آگست :
مقارن دو بجه بعد از ظهر قافله حرکت و مقارن ساعت
٨ الى ٩ جه شب به (قرغانه دغلاته) واصل گردیدیم و اگر در عوض
اسپ یابو ؛ اسپ سواری خوبی داشته بدون سمت محبوس در آن مناظر
سر سبز که بطور عموم با چنار های رسا و کشیده محاط بود سفر مینمودیم
بدون تردید از سفر خود محظوظ ومتلذذ میگردیدیم و هنگامیکه در بین درۀ
کمعرض قطع مسافه مینمودیم حصصاً در بعضی حصص (جریز) که آبهای
جریان و شفاف سرازیر میشد انظار همه را بخود معطوف نمود تا اینکه
در مقابل شهر در بین زمین های مملو از درختان چنار قریب چشمه
که آب آن چون دانه های الماس در شعاع آفتاب می درخشید، متوقف
وبه استراحت پرداختیم
٢٦ آگست :
هنگام طلوع خورشید براه افتادیم و طرف چپ يك سلسله
کوه های خوب را ملاحظه و بعداً از نزد قلعۀ مستحکمى موسوم به قلعۀ


٢٣٥

مصطفی خان که خودش فوت و پسرش جوان معقولی بنظر میخورد عبور
نمودیم، مگر همینکه نزديك قلعۀ موصوف قرار گرفتیم برای همه افراد
جمعیت ما نان و يك غذای آبگین که مرکب از زرد آلو بود توزیع شد
و بعداً بسرچشمه مواصلت نمودیم
٢٠ آگست :
از کوتل (حاجی كسك) عبور و در مقابل خود ، قلۀ پر برف
را که ١٨ هزار فت ارتفاع داشت مشاهده و بعداً دره در انظار ما وسیع
شده بدامنۀ وسیع تری که زمین های زراعتی را تشکیل میداد رو برو
شدیم در حالیکه در غارهای بزرك مجسمه های بودائی که از حیث
ارتفاع و ساختمان جلب توجه مینمود در بامیان مشاهده شد .
ول ستمبر ١٨٤١ ع
در اوائل صبح قریب طلوع خورشید حرکت و از کوتل مرتفع که تمام
بامیان از آنجا بکمال خوبی ملاحظه میشد عبور نمودیم اگر چه مناظر
دلکش آنسامان جلب توجه مینمود ولی دریغ که بحیث محبوسین در آنجا
سپری و از عالم و مافيها مجزا کویا در عالم سکوت و سکنان سر می بردیم
٣ ستمبر :
در فرصت حرکت بطرف بامیان ثانیاً به زمین های مزرعه و حاصل خیز
رو برو شدیم و بعضی مناظر زراعتی که توده های گندم بروی زمین قرار
داشت زمین های انگلستانرا در نظرم مجسم مینمود.
هنگامیکه داخل بامیان شدیم جمعیت ما را کسی در داخل قلعه نمی پذیرفت


٢٣٦

چنانچه ما مجبوراً خیمه‌های خویش را در زمینی قریب قلعه که در آنجا
چنگیز خان شهر را تخریب و حریق به تعداد سه لك ساكنين آنرا
مقتول نموده بود تهیه نمودیم شکر روز دیگر در قلعه خوب و بهتر رهنمايی
و مسكن گزین گردیدیم.
٤ ستمبر :
خانم صالح محمد خان كه زن حسین و جوان و در عین حال قبل از ازدواج
رقاصه بیش نبود از لود بانه وارد و به دیدن خانم «میك ماثن» آمده
اظهار مینمود كه فتح جنگ ممكن اعدام و مربوطینش در همین چند روز
به بامیان مواصلت نماید.
ما هر روز برای تماشای مجسمه‌های بودائی و طرح پلان‌های رسامی
در زمین ها گردش و باین وسیله مشکلات محافظین خود را فراهم
مینمودیم.
همان طوریکه در سابق خوراکه و اجناس بصورت قناعت بخش تهیه
و توزیع میگردید، در بامیان برعكس آن بمشاهده می پیوست چنانچه
در راس كمیسیون توزیع «لارنس» و مچر «پوتنگر» و کیطان «ویب» قرار
گرفته بدست خود مقادیر معینه را تقسیم میکردند در حالسیكه در طبقهٔ
تحتانی قلعه كه طاقهای وافر و تاريك را دارا بود برای خانم های از
حیث موقعیت محفوظ و مشخص و نگارنده با كمك خانم استوارت ، و
مستر «میلو یل » در خلال روز شگافی به دیوار آن جهت ادخال
روشنی و فضائی تازه وارد و اگرچه بعضی خانمها مثر موجودیت خزنده


۲۳۷

و گزندها شاکی و بسر بردن در خیمه را بالای اطاقهای فوق الذکر
ترجیح میدادند من با کمال قناعت و حوصله در انتخاب خود ثابت قدم بودم.
۱۱ ستمبر :
روزی یکی از محافظین پهره دار اظهار نمود که در جمله سه صد
نفر محبوسین انگلیس پنجاه نفر آن هندی و صالح محمد خان شخص
مادیات پرستی جلوه و میتوان درین موقع استفاده شایانی نمودچه نچه بهمین
سبب مجلس ترتیب و صالح محمدخان و مرتضی خان و « په تنگر ، ولارنس و
جون «سون» و میکنزی و ویب در آن اشتراک و در نتیجه مبلغ ۲۰ هزار کلدار برای
قادیه به صالح محمد خان وعده و قرار دادی باین مناسبت تحریر و توسط
افسران انگلیس امضاء وحتی وعده داد به آن مبلغ در صور تیکه تو سـط
حکومت انگلیس در هند منظور نگردد اشخاص امضاء کننده قرا داد
آنرا از پول شخصی خویش خواهند پرداخت به صالح محمد خان تقدیم
و بعداً مجلس ختم وقناعت جانبین حاصل گردید .
۱۳ ستمبر :
صالح محمد خان مکتوبی از وزیر محمد اکبر خان دریافت وامری
حاصل نموده بود که مجبوسین انگلیس به محلی بعید تری سوق وافر اد
غیر مستعد سفر از بین برده شود ولی صالح محمد خان را جع با ین امر
مشوش و دو نفر از محافظین را که خبر مخالفت خان شیر ین خان سر کرده
قزلباشها را با وزیر اکبر خان اعلان نموده بود بد طلب و در انظار عموم


مجازات سختی خود عمداً پرچم مبارزه را به حاشیه سرخ در بالای دیوار قلعه برافراشته به این واسطه قوم هزاره را برای محاربه دعوت نمود خوانین و بزرگان قوم هزاره نزد (پوتنگر) حاضر و طرفداری قوم خود را بوی گوشزد نمودند مگر (بریگیدیر شلتون) بر خلاف نظریه و پلانها بوده خاطر نشان مینمود که در صورت عدم کامیابی انگلیس آنها نزد وزیر اکبر خان مسئول و به مشکلات و مجازات مواجه خواهند گردید ، همه را از اجرا و اشتراک این پلان منع نمود .
بهر تقدیر من از اقدام و پلان خود بصورت فوری ذریعه مکتوبی به چرنیل (سیل) اطلاع و ابلاغ داشتم که ما هر طوری است در بامیان باقی و خوراکه وافر جهت مقاومت ذخیره و در مقابل نفری وزیر اکبر خان داخن مبارزه و انتظار نجات را ذریعه عسکر انگلیس خواهیم برد یعنی بدون اینکه کسی بتواند ما را از آنجا بجای دیگری انتقال دهد چون در آنوقت از رسیدن قاصد بجلال آباد اطمینان درست حاصل نبود لهذا مکتوب دیگری توسط قاصد ثانی با نسانمان با کمال عجله ارسال گردید .
۵ ستمبر :
قطعه مکتوبی به امضاء آن مطالعه شد نمی توانست واصل و اظهار میداشت که عسکر جرنیل ( پلک ) در حصه بتخاک وعسکر جرنیل ( نت ) در علاقه میدان واصل ووزیر اکبر خان با شمس الدین خان به کوهستان فراز وقزلباشها بر علیه وزیر اکبر خان داخل عملیات شده و موجب فرارش گردیدند .


۲۳۹

١٦ ستمبر :
ما از قلعه کهنه به قلعه تو پچی تبدیل مکان نمودیم که آنرا از هر حیث
بهتر و راجع به آینده ما سکون خوبی گرفتیم و د فرصتی که از بین زمین ها
عبور میکردیم . اینکه میرآخور حمد خان بصوب کابل عزیمت ویلان
و پرو گرام خود را توسط دی بوژیر اکبر خان فاش میدیدیم لذا به خوف
وهراس مواجه دمتوجه مشکلات آتیه خود بودیم که در ین موقع
صالح محمد خان نزد کپتان «لارنس» که بزبان فارسی تکلم مینمود واصل
واینکه چندین میل تفنگ و کار توس های وا فر همراه بر داشته است
اظهارات و میخواست که ذریعه افسران محبوس مفرزه پیش دار از جمعیت
محبوسین ترتیب و به راه بیندازد که در اثر آن کپتان «ارنس» رو بطرف
جمعیت نموده گفت :
«برادران اینکه صالح محمد خان برای مدا فعه شما تفنگ
و کرطوس تهیه دیده ممنونیم ولی اکنون باید دید که کدام اشخاص
برای اخذ آن اقدام وجهت مدافعه جمعیت انگلیس حاضر خواهد شد.. !»
رنگ رخسارم گندگون و به نسبتی که سکوت مطلق حکم فرما و کسی برای
گرفتن اسلحه حاضر نمیشد حواسم پریشان و باوضاع افسران متوجه
گردیدم و اینکه بتوانم افسران انگلیس را به غیرت آورده تحريك نمایم
در جواب لارنس ذیلاً پاسخ دادم .
« آقای لارنس لطفاً تفنگی را برای اینجانب عنایت و بگذارید که
خانم جمعیت را پاسبانی نماید . »


٢٤٠
باز هم کسی برای بر داشتن اسلحه حاضر نگردید لذا «لارنس» به اظهارات خود ادامه داده گفت :
«چون جوانان ما احساسات جوانی و حقوق حقه و مدافعه را از دست داده اند بناءً علیه از ملاحظه این احوال برایم تأثر و تأسف زیاد حاصل و مجبورم اسلحه را مسترد نمایم !»
قریب قلعه توقف و مشغول استراحت بودیم که مکتوبی وارد و حاوی بود بردار اینکه جرنیل «پلك» درز دو خورد شدید با دشمن که قریب خورد کابل بوقوع پیوست آنها را مغلوب و از تپه های شمالی کابل بصوب تنگ در پراکنده و هکذا عساکر جرنیل (نت) عده دیگر دشمن را در حصه سنا - -نك در هم خورد و وزیر اکبر خان و محمد - اخان از انظار ناپدید و سلمان جان و شمس الدین خان و سلطان احمد خان در نواحی میدان نیز مغلوب و شهر کابل بوسیله قزلباش ها چور و چپاول گردید کویا اطلاعاتی بود نهایت خوب که سرور سامعین را فراهم نمود .
۱۷ ستمبر :
مقارن ساعت دو بجه شب از خواب بیدار و مکتوب «سررچموند شکسپیر» Richmondshaltcrpeare) از اینکه بانضم صد نفر سوار قزلباش به مدد ما خواهد رسید خوانده شد و همین بود که ساعت ۳ بجه شب « سر رچموند شکسپیر» حاضر و همه را از دیدن خود مسرور نمود و یگانه بریگیدیر شلتون» که در طبقه مندی عسکری داشته و از اینکه «شکسپیر» برای چه از احترام و مرعات قوانین عسکری اغماض و راپورت خود را چون یکنفر عسکر اول شخص «بریگیدیر شلتون» تقدیم ننموده بود به غضب آمده


٢٤١

اظهار تفقد مینمود بهر کیف مهمان نو وارد بدادن اطلاعات تازه آغاز
و میگفت که جرنیل (ت) در ۲۸ آگست در غزنی و در ۳۰ آگست در علاقه
میدان در مقابل دشمن فاتح گردید در حالیکه جرنیل «پلك» وز برا کبرخانوا
در جگدلك و تیزین مغلوب و جرنیل «سیل» باخذ نشان خدمت از حضور ملکه
انگلستان مفتخر و در عین حال بدون عارضه وخیم جراحت خفیفی نیز
برداشت گویا اعتماد بنفس در عساکر انگلیس حاصل و جرنیل «پلك»
در سياه سنك اخذ موقع و جرنيل (ت) کابل را اشغال نموده این بود
اطلاعات جدید که ذریعهٔ « شکسپیر » نشر و موجب سرور و شعف
ما انگلیس ها گردید
۱۸ ستامبر
بنا بر زیاده معلومات فوق از راهی که قبلاً طی شده بود بعودت پرداختیم
حالا نکه ریجمنت «شکسپیر» از اینکه امداد عسکری و لووعده آن داده شده بود
واصل نگردیده خیلی پریشان و اظهار تشویش مینمود خصوصاً که توقف
سلطان جانرا در همان نواحی تصور و از حمله وی بهراس بود اما مسافه
مختصری طی نگردیده بود که قاصدی با مکتوب جرنیل (سیل) وارد و اطلاع
نهایت مسرت آمیزی را که جرنیل شخصاً بغرض رهائی و استقبال ما
در عرض راه میباشد داد و اگر چه نگارنده مریض و اسپ را به کجاوه تبدیل
و تکان های شدید اشتر مرا اذیت و تب را بلند ، ده بود باز هم باثر استماع
اطلاع فوق روح جدیدی در بدنم دمیده شد.
قراریکه واضح شد جرنیل «پلك» به جرنیل «سیل» فرستادن يك بریگاد


٢٤٢
را جهت آوردن جمعیت محبوسین انگلیس از بامیان پیشنهاد نموده
بود ولی جرنیل (سیل) در روز شصتمین سالگرۀ خویش یعنی در ۱۹ ستمبر
شخصاً از راه کابل بضوبچو کلی ارغنده حرکت و شب را
در انجا سپری و بعداً بمارش های سریع پرداخته
رجیمنت پیاده را جهت اخذ مواضع مهم در کوتل (اشرفی) معطل و خودش
بار جیمنت دیگری بطرف محل ما در حرکت افتاد چنانچه نتوانست نفری
سلطان جانرا در عرض راه و بین کوهسار پراگنده و بطرف هدف مطلوب
بشتابد، گفته نمی توانم که من ودخترم بچه احساسات غیر قابل تصوری
به سبب نزدیک شدن شوهرم مواجه بودیم که طاقت تکلم و تفاهم از ما سلب
وبدون اختیار قطرات اشک از رخسارهای ما برابر قطعۀ عسکر که سلام
و احترام خود را در مقابل خانه و دختر قوماندان خود ادا مینمود، جاری بود
گویا لحظۀ بعد هر کدام الطف وطرز مخصوص خودش از ما استقبال
و تبریکات خود را عرضه میداشت که مادر مقابل بجز از ریختادن اشک سرور
دیگر اچیزی اظهار نمی توانستیم .
۲۱ ستمبر:
هدف ما قلعۀ قاضی قرار گرفت و چه تفاوت محسوسی در بین آن زمان
که بحیث محبوسین زیر نظارت عسکر افغانی در آنجا متوقف و توصل ثانی
که با کمال آسوده کی خاطر تحت د خقان آن توقف نمودیم، موجود بودو
هنگامیکه از قلعۀ قاضی خارج و براه افتادیم قصۀ مذکور حریق و همچنین


۲۳۳

قلعه سلطان جان نیز حریق و تخریب گردید در حالیکه محافظین برای
حفظ اموال دوستهای ما در قلعه های قزلباش ارسال و مقارن ساعت ۳ بجهٔ
بعداز ظهر بصوب کابل رهسپار و بازارهای شهر را عاری از افراد و
دکاکین را که منظره حزن انگیز را تشکیل داده بود مشاهده و در توقف
گاه عسکری سیاه سنگ با استقبال ۲۱ فیر توپ پذیرائی گردیدیم! ـ
نوت: درین حصه یاد داشت های اینجا تب خاتمه می پذیرد و تمدید آن
البته به کسانی دلچسپ واقع خواهد گردید که طبعاً با من ارتباط
خصوصی و قریب تری داشته باشند.


٢٤٤

ضمائم

۱ - سفیر «میکنا تن» در ٢٠ اکتوبر ١٨٤١ عیسوی بر اساس راپور کپطان «تریور» که در کابل آغاز شورش در بین اهالی محسوس است مکتوبی به الکسندر «برنس» ارسال داشت که از حیث ارتباط وظیفه درین زمینه داخل اقدامات فوری گردد مگر «الکسندر برنس» در جواب تحریر نمود که کپطان «تریور» سهوی را مرتکب و در کابل چون سابق امنیت برپاء و حاجت به تشویش نخواهد بود مگر «تریور» درین موضوع ثانیاً نزد «میکنا تن» بطور اختصار اظهار داشت که تعداد کافی از بزرگان قوم غلزائی با احسسات خشونت آمیزی کابل را ترک گفتند!
۲ - «الکسندر برنس» در اول نومبر سال ١٨٤١ اینکه (میکنا تن) کابل را عنقریب در آرامش ام وداع خواهد نمود تبریک گفت گویا اظهار اطمینان «الکسندر برنس» راجع به امنیت و آرامش در کابل که به سفیر «میکنا تن» نموده بود از ناحیه بعمل آمد که به تصور خودش چوکی آنرا اشغال و اختیارات موصوف را بخود راجع می دید ولی نمی دانست که در عوض «میکنا تن» «سوترلند» در شرف انتخاب بود.
۳ - قرار معلوم و هکذا بر حسب تأیید بعضی افغانها ثابت گردید که «الکسندر برنس» درخواست یک رجمینت را از «میکنا تن» نموده بود دون اینکه


٢٤٥
درخواستی وی قابل قبول واقع وامداد عسکری توسط سفیر موصوف و یا
فریور ومیکنزی و انکو بتیل برایش رسیده باشد و آیا مسئولیت آن
بر دوش کدام شخص خواهد بود لازم است که ما در ین باره اظهار نظر به نمائیم .
٤ـ در موضوع شورش کابل نه تنها تاج محمدخان بلکه نائب شریف خان
نیز «الکسندر برنس» را خبر دار نموده بودند چنانچه اخیر الذکر نزد همه
افسران معروف و دربارۀ نائب مذکور در یکی از اخبار های بمبئی که مرد
مهمی توصیف شده بود. سطوری تحریر داشتند اما خان شیرین خان
بصفت سر کردۀ قزلباش ها و محمد شریف خان نائب نامبرده نامزد بود که خودش
در اثر دوستی با انگلیس ها از وطن فرار و ملکیت خود را که بالغ به دو لك
روپیه میگردید از دست داده و به تصرف دشمنانش یعنی بارکزائی ها در آمد.
نائب شریف خان مبلغ بزرگی را از دارای خود برای تکفین اجساد «الکسند
ربرنس» و برادرش تادیه نمود ولی مردم او را فریب داده و میت «برنس» و برادرش
را دفن نی بلکه در موقع عودت ثانی عساکر انگلیس در کابل مدفون شدند مگر
بازهم نظریه و اعمالش در مقابل ما انگلیس ها عالی بود.
تاج محمد خان و نائب شریف خان با افراد کروی انگلیس در کابل تا اندازه
که اقتدار داشتند از هیچ گونه امداد و تعاون خودداری نکردند و حتی
برای اینجانب و دخترم خانم «ستورات» در هر موقع که می توانستند در پردۀ
خفا اجناس مختصر چون چای و قند و جرابهای زنانه و دستکش بعضی اوقات
پول هم ارسال میداشتند.


٢٤٦

تاج محمد خان پسر همان غلام محمد خان بود که با شاه شجاع در موقع بدست آوردن تاج وتختش ابراز فعالیت های پیهم نمود و در خانواده موصوف از زمانهای قدیم باین طرف رتبه وزیری طور ارثی معمول بود چنانچه ما انگلیس ها هم وی را د رزمان وزارتش ترك گفتیم.
جان فشان خان در ان موقع طبق اظهارات خودش سعید محمد خان بیچاره بود که دو برادرش در محاربه مقتول و يك پسرش در زمان طفولیت طعمه آتش و پسر دیگرش را ولو صدا های نجات میکشید سر از تنش جدا ساختند در الیکه خودش با خانم خویش با ما به هند عودت و دارائی و ملکیت خود را در پغمان که عبارت از باغها و زمین های مزروعی بود از دست داد ولی در مقابل آن امید امداد و تعاون را از حکومت هند در دل می پر ورانید.


٢٤٧

پیمان
مواد پیمانی که بین سفیر «مکناتن» بحیث نماینده سیاسی حکومت انگلیس در کابل از یکطرف و سردار وزیر محمدا کبر خان و محمد عثمان خان وسلطان جان و محمد شاه خان و خدا بخش خان بزرگمان قوم غلزائی و نایب شریف خان قزلباش از دیگر طرف بعمل آمده بود ذیلاً توضیح میگردد :
۱- ذخائر خوراکه برای عساکر اردوی انگلیس و حیوان و بار کش جهت عودت بصورت فوری تهیه شود
۲- عساکر انگلیس افغانستان را ترک میگویند
۳- پیمان ضمانی برای حفاظت اردوی انگلیس عقد گردد .
٤- امیر دوست محمد خان با فامیل و مربوطینش آزاد ساخته شوند :
٥- شاه شجاع میتواند بر حسب خواهش خودش با معاش يك لك کلدار در مملکت باقی و یا با عساکر انگلیس بهند عودت و دارائی خود همراه ببرد در حالیکه اموال مربوطه ومتعلق به امیر دوست محمد خان را مسترد مینماید.
٦- تمام مریضان و مجروحین اردوی انگلیس نزد وزیر اکبر خان در کابل باقی و به حیث مهمان به آنها معامله شود.
۷- عموم جبه خانه و توپهای مربوطه در صورت عدم وسائل نقلیه بوزیر اکبر خان تسلیم داده شود.


٢٤٨

٨- اموال شخصی قشون انکلیز که از عدم وسائط نقلیه انتقال یافته نمی تواند نزد محمد زمانخان باقی و در فرصت لزوم بهند کشید گردد
٩- در موقع محاربه بهیچ يك عساکر جانبین اذیت و مزاحمت نمیشود و سر کردگان که با شاه شجاع متحد میباشند و میتوانند بر حسب خواهش خود شان با شاه موصوف افغانستان را ترك و یا در مملکت باقی و بنظر احترام دیده میشوند.
١٠- افراد و تبعه انگلیس که برای اجرای تجارت در افغانستان میباشد در افغانستان بهیچ نوع اذیت نمی گردد.
١١- عساکر انگلیس جلال آباد را قبل از عودت اردوی انگلیس از کابل ترك میگویند.
١٢- سردار محمد اکبر خان و یا محمد عثمانخان اگر خواسته باشند میتوانند عسکری انگلیس را الی پشاور همراهی نمایند.
١٣- برای مراقبت اجرای مواد پیمان چهار نفر افسران کرنی انگلیس الی مواصلت امیر دوست محمد خان در کابل خواهند ماند.

(١١ د سمبر ١٨٤١ عیسوی)


[BLANK PAGE]