تسخیر بالاحصار موقع خوبی داد این عمل در فکر شاه تاثیر عجیبی نمود
اما عجیب تر اینکه جمعدار مذکور در دیگر حاضر و از بر طرفی خویش
شاکی و درین مورد اعتراض میکرد که موجب تحیر همه گردید ولی شاه شجاع
او را دستگیر و زندانی نمود.

۱۹ نو مبر:
صداهای انداخت توپ و تفنگ مسموع، بعداً خاموش گردید چنانچه درین
اثنا مقدار کمی جبه خانه تحت اثر «اولیور» ببالاحصار انتقال داده در مگر
چون پل آن جا هنوز ترمیم طلب و قابل عبور نبود، کپطان «اولیور» موضوع را
به جرنیل «الفن ستون» اطلاع دهی و از مشکلات عبور آن شکایت نمود
و در مقابل جرنیل «الفن ستون» پیغامی ارسال و متذکر شده بود که در صورت عدم
عبور پل مذکور، جبه خانه واپس فرستاده شود و اگر چه «اولیور» که درین موقع
آب را عبور و سدی برای پیشرفت نداشت، به مجرد توصل امر جرنیل ثانیاً
از آب عبور و مواد حربی را واپس ارسال نمود، پس گفته میتوانیم که به جز
از چند نفر باقی تمام مربوطین ریجیمنت نمبر ۵ اشخاص نافهم و نالایقی بیش
نبود که همیشه موجب شدتی کار و پیشرفت میگردیدند.
هنگام غروب آفتاب صدای انداخت متمادی ثانیاً بگوش میرسید
و تصور میرفت که سران و اغتشاشیون، قزلباشان را در حصه مراد خانی مورد
حمله خویش قرار داده باشند که آنها از تسلیم دادن پناه گزینان امتناع
میورزیدند، دشمن توپهائی را که در کوهستان از ما باقیمانده و خواسته و مایل
بودند به كمك آنها در مقابل ما محاربه خوبی نمایند ولی پلان ما چنین بود که از
بالاحصار داخل شهر شده حمامی را که در مقابل دروازه غزنی واقع بود


مورد تاخت و تاز قرار دهیم چه در آنجا یکنفر سلمانی و یکنفر آهنگری
مسکن داشتند که از قبر کش های تاریك آن با تفنگ های طویل خود حتی
تا سه صد متر فاصله به هدف مواصلت و بدین ترتیب بسا اشخاص ما را از بین
برده بودند وخود شان کلاهی را بر چوبی افراشته ما را فریب میدا دند
وما سهواً آدمی پنداشته به فیرهای بیهوده مشغول بودیم .

۲۰ نوامبر :
به نسبتیکه بعضی نفری ها که در ناحیه قزلباش ها پناه برده و آنها از تسلیم
دادن پناه گزینان امتناع می ورزیدند از آنرو مجادله بین آنها
ومجا هدین رویکار و صدای تیر مسموع میگردید چه قزلباش ها مدعی
بودند که تسلیم دادن آنها بعید از مقررات و رسوم مهمان نوازی اهالی
افغانستان بوده و نمیخوا ستند از آن تخلف ورزند .
در شهر افواهات بر پا و می گفتند که غلزائی و کوهستانی ها از تمدید
محاربه منصرف و میخواهند که به اوطان شان بر گردند ولی مشران
اقوام متذکره آنها را برای گرفتن چاونی ها تشویق و برای چندی متوقف
ساختند و علاوه برین اظهار میشد که دشمن در عقب چاونی
ما قلعه را متصرف شده در صدد حمله هستند لذا بصورت
فوری شش کمپنی پیاده و دو کمپنی سوار برای اشغال آن فرستاده
شد اما ملاحظه گردید که قلعه مذکور ساکنین صلح دوست که عبارت
از يك تعداد زنان و اطفال باشد مسکن گزین بودند .
نورالدین خان پسر ملازم شاه شجاع که سالهای متمادی در خدمت بود

شپیرن را هماغه زن فارسی (۱۰۰۰۰۰ جلاب) حمد حسن عراقی در محبس ادیرن ساعت ۱۱ د جمعة ٢٩ ذیقعده ی وی کابل


برای اینکه شاه از پدرش رضائیت تمام داشت وی را بحیث
قوماندان قطعهٔ جان باز مقرر نمود و هنگ میکه موصوف وارد کابل
میشد. «کیمبلی» پیغامی بمشارالیه فرستاده اجراآت اورا غیر قابل قدر
خوانده وشکایتی نمود که در مقابل «دزد» جوان پاسخ داده گفت
چیزی که من بمنفعت انگلیس ها کرده میتوانم همانا كمك در عودت
انگلیس از افغانستان است و بس.
۲۱ - نومبر :
چون سکون وسکوت مطلق در ناحیهٔ دشمن حكم فرما
بود حدس میزدند که آنها مشغول ترتیباتي بوده و در سدد ذخیره
جبه خانه نیز میباشند. از طرف عصر بر یكیدیر «شلتون» به«مستر، آتر»
خبر داده از زبان سفیر «مکنا تن» بیان مینمود که دشمن با هشتاد هزار
پیاده و ده هزار سوار بالای ما حمله ور وذخایر حربی ما را منفجر
و متباقی اموال را به غنیمت خواهند برد یعنی افواهاتیكه از هر حيث
موجب خوف و هراس افسران شد و هكذا باعث عدم اشتراك عسکر در
محاربه نیز میگردد و از جانب دیگر اظهار میکردند که جمیعت مشوره
که در ان دوازده نفر از مشران قبائل شرکت داشتند به سمت جمعیت
مشوره جمهوری در کابل جلسه و اهالی با کمال احترام اطاعت
مینمایند باز هم فهمیده شد که شاه جدید «زمان شاه» درین مورد چه
ابراز نظریه نمود؟
اگر چه غری ما در مصرف مواد حربی از اقتصاد کار نمی گرفتند


چنانچه در موقع تسخیر قلعه به تعداد ۳۵۰ مرگی را به نقطه تاریکی
انداخت نمودند باز هم ذخائر ها نهایت خوب و بمقدار ۱۳۰ لك مرمى و
نهصد نیم باروت و موادمنفلقه موجود بود مکر «بريكيدير» «لمتون» نظریه
داشت كه عودت اردوی انگلیس از کابل به صوب جلال آباد خطری
را تولید وعده كثيری از مسلمین از نزد ما فرار خواهند نمود .
درین اواخر سكوت دشمن برای ما معمائی بود چه دانسته نشد که
آنها از خوف و بیم ما در شرف پراگندگی بودند و یا اینکه میخواستند
حمله ناگهانی را اجرا و یا ما را از عدم حورا که و غله بجنك مرگی
بسپارند و اگر این طور میبود پس چرا مقدار خورا كه زیاد را یومیه
بفروش میرسانیدند؟ اگر چه نظریات درحل این قضیه مختلف و متفاوت
بود باز هم سکوت دشمن عاری از خطر نبود و «ستوارت» همیشه اظهار
نظریه مینمود كه باید عبور و مرور قافله های خو را که وغیره مواد
دشمن که بشهر میرفت منقطع ساخته شود تا دشمن برای ذخیره ازان
استفاده نتواند ولی در بغا سخنان وی موثر واقع نشده و در مقابل پاسخ
میدادند که ارسال و مرسول بطرف شهر بجز آرانده های ذغال دیگر
چیز مفیدی نبوده و بقطع ساختن آن حاجت به اقدامی ندارد در حالیکه
نمی دانستند که دشمن ذغال را برای تهیه باروت نسبت به ذخائر
خورا كه بیشتر اهمیت میدادند .
۲۲ نو مبر :
دشمن درحد و د بلندی تپه های بی بی مهرو ملاحظه و در مقابل


آنها قطعات عسکری جهت تسخیر قصبۀ بی بی مهرو ارسال شد وچون مثل
سابق از سرعت کار گرفته نشده دشمن به تسخیر آن مبادرت و کامیاب گردید
و موقع که عسکر دیگری تحت قوماندانی سو این» سوق داده شد دشمن قصۀ
مذکور را تخلیه نمود مگر سواین» بجای اینکه بگذارد دشمن در دهات مجاور
پراگنده شود وی برعکس نفری خویش را در تحت درختان در کمین
گذاشته به آتش باری شروع نمود که در نتیجه دشمن به نصاحب شدن
بی بی مهرو ثانیاً موفق گردید و اگر چه قوۀ عسکر مکفی و مبنی از قطعات سوار
کپطان «اندرسن» و کپطان واکر ور یجیمنت سوار پنج و ٤٠٠ نفر ا ر ريجیمنت
هندی مشغول پیکار بود ، تقویۀ جدیدی زیر اثر لفتننت «آثر» که زخم
شدیدی در دست داشت فرستاده شد مگر باز هم نتوانستیم در مقابل دشمن
موفق گردیم چنانچه عسکر ما بدون اجرای تلفات بغش مجبور
به عودت گردید .
سر کردگان قوم غلزائی میگفتند بنا بر عهدی که به قرآن پاک نموده ایم
ما در مقابل شما می جنگیم و از اینکه از عهد و پیمان خود متخلف
نشویم ، بطرز محاربۀ خفیفی خواهیم پرداخت و پیغام فوق را توسط یکنفر
نمایندۀ خصوصی نزد (میکنا تن ارسال نمودند که وی همیشه در تجسس
موافقه و مفاهمه با عموم مشر ان قبائل بود آیا کدام شخص میتوانست
ضمانت و عدۀ آنها را نماید ؟
گفته میشد که کپطان «وود برن ) (WoodbuRn) با يك صدوسی نفر
خود در راه عزیمت به هندوستان قریب شهر غزنی در قلعه فریب داده شده.


۹۲

و بعداً به قتل رسیدند در ابتداء عهد دوستی و عدم خطر را به همهٔ
آنها وا نموده کرده بودند و بیچاره «ود برن» شخصی بود قوی هیکل
و جسیم که در اثر فعالیت چهار الی پنج نفر مقتول گردید و همچنین
دو رجیمنت که از قندهار جهت تقویهٔ عساکر انگلیس در کابل رهسپار
شده بود نیز در عرض راه مورد حملهٔ دشمن قرار گرفته از بین برده شدند....
نظریات مختلف و شدیدی در مجلس نظامی ها برپا بود که در ان
بربگیدیر «شلتون» در مقابل جرنیل «الفن ستون» با شدت هرچه تمامتر ابراز
نظریه نمود و مدعی بودند که برطرف نمودن جرنیل موصوف کاریست
سهل که بایستی در موقع اجراء گذارده شود چنانچه همین نظریه ١٤ روز
قبل ذریعه میجر «پینس» نیز سفارش گردیده بود، گویا باین ذریعه علاوه
برین که جرنیل «الفن ستون» به درد اعضاء گرفتار بود، افکارش مشوش
ساخته میشد خصوصاً که کپتان «پیتون» و «مجرتین» دو نفر از مصاحبین
جرنیل یکی در اثر برداشتن زخم و دیگری به نسبت اینکه هدایات
و پیشنهادهایش قابل قبول واقع نمیگردید از نزدش رفته بودند.
در همه جا و در همه اوقات اوضاع قابل تنقیدی بملاحظه میرسید
و همه وقت سخن از عودت اردوی انگلیس رانده میشد که طبعاً باعث دل
شکستگی و مایوسی عسکر میگردید واگر افسران انگلیس
در مشکلات شامل و چون مثل سائر افراد عسکری
بعدم لوازم حیاتی دچار میشدند البته موجب سرور سربازان میگردید
مگر بعضی اوقات که گزمه شب اجراء میشدند رتا افسران در جمعیت


۹۳

عساکر مربوطهٔ خویش بملاحظه می پیوستند ولی باز هم نفری بود که بر علاوهٔ رتبهٔ بلند عسکری خود همیشه در بین جمعیت های عسکر بوده شب را بدون خواب واستراحت به هر قیمت و پاسبانی سپری مینمود چون کپطان «بایسکریف» (Bygrave) که اسمای همچو اشخاص در آینده با کمال احترام یاد خواهد گردید برعکس «اولیور» کسی بود که همیشه نظریات منحوسی مینمود چنانچه هنگ میکه غله و خورا که وافر برای ذخائر عساکر واصل و همه بدین مناسبت اظهار خوشی و امیدواری مینمودند وی برعکس اظهار مینمود که همهٔ این ذخائر بیهوده بوده و حیات خواهم بود که از ان مستفید گردیم و ...!

۲۳ نومبر :

در خلال شب، شهر کابل بمبارد گردید و هکذا آتش باری از چاونی نیز ادامه داشت و به نسبت تسخیر بی بی مهرو ذریعهٔ دشمن که به تعداد زیاد در تپه های آن موضع نمایان میشدند فیصله چنین گردید که در مقابل آنها قوهٔ عسکری مکملی ارسال گردد و از ین لحاظ بریگیدیر «شلتون» با تعداد ۱۷ رجیمنت که در ان جملهٔ رجیمنت ٤٤ زیر اثر میجر «سواین» و رجیمنت نمبر ٥ هندی و شش شاه شجاع و ٣٧ با میجر کرشاه (Kershaw) شامل بودند فوراً در مقابل دشمن سوق داده شد و همینکه بالای تپه ها صعود و توپها را به مشکلات زیاد بلند کشیدند ملاحظه نمودند که قصبهٔ بی بی مهرو تحت اشغال دشمن واقع و بعضی از گروپ های متعدد شان کوت عسکری را تشکیل و بخواب فرو رفته بودند کویا بصورت فوری


٩٤
انداخت توپها آغاز و دشمن از خواب بیدار و متقابلا به فیر شروع نمودند
و اگرچه عسکر ما میخواست بصورت حمله عمی پیهم قصبۀ بیمی مهرو را
از وجود دشمن پاك نماید لیکن درین مورد نظر یۀ شلتون» بر عکس آن
بود و باین وسیله انداخت شدید دشمن را که درعقب تیر کش ها اخذ
موقع نموده بود متحمل گردیدند کو با محاربه تا انتهای شب دوام و موقع
از بین بردن دشمن از دست رفت ازین جهت به کپتان «سوابن» امری صادر
شد که بار جیمنت پنجم هر طور است داخل شهر شده دشمن را عقب زند
ولی کپطان موصوف بدون اینکه وقت را تلف وسر راست دروازۀ شهر را
هدف خویش قرار دهد درۀ ژۀ کوچکی پیدا و در اثر زد و خورد زیاد آنرا در نتیجه
متصرف ولی در عوض آن وقت را ضائع و تلفات را متحمل و بعداً عودت نمود.
در اوائل شفق صبح دیده شد که دشمن به کروپ های زیاد قصبه
را ترك میگفتند و برای اینکه ارتباط بین قصبه و اطراف منقطع
میگردید کپطان واکر» با قطعۀ سوار در حصص شمال غربی تپه ار سال
گردید و ملاحظه نمود که دشمن از راه سرك عام بطرف تپه هـا صعود
می کردند چنا نچه برای جلوگیری آنها بریگیدیر «شلتون» با يك عراده
توپ در حالیکه مجر«کرشاو» ومتباقی عسکر برای مدافعة مواضع خود
شان باقی ماندند در مقابل دشمن داخل فعالیت گردیدند من چون سابق
جهت ملاحظۀ میدان محاربه در مرتفع ترین نقطۀ عمارت چاونی اخذ موقع
نموده بودم اگرچه انداخت دشمن خطرناك و بعضی اوقات گلاوله های زیاد
از پیش رویم صدا رده ناپدید میگشت مشاهده میکردم که بریگید یر شلتون)


نفری خود ازو بسمت قمر در به فاصلۀ دوصد متر از همدیگر سوا
و در بین قطعات سوار قمر کر داد که در برابر تعداد دشمن نقر بیاً به ده
هزار نفر بالغ و در حصه شمال غربی سه الی چهار هزار نفر سوار آنها
منتظر حمله بودند وجهه خانۀ خود را بداخل قصبه می فرستادند .
محاربه تا ساعت ۱۰ روز دوام و تلفات ماریاد بود و اگر چه انداخت
توپهای ما متمادی و مؤثر ثابت شد باز هم تاثیر انداخت دشمن بیشتر
و فعالیت تفنگ داران آنها به نسبت انداخت عساکر ما افزون تر و مؤثرتر
بود گویا آنها برای اینکه در عقب تپه و سنگها و بلندی ها اخذ موقع
و از خطر محفوظ بودند تلفات ما به جهت اینکه نفری مادر میدان واقع
و از ترس و خوف حمله قطعات سوار دشمن به گروپ ها تشکل یافته بود
بیشتر کردید و از دیگر طرف چون توپها به سبب فعالیت های متمادی و بدون
وقفه گرم آمده بودند لذا از استعمال خارج و توپچی ها برای یکبار
انداختن آنها هیچ اقدامی نمی توانستند .
درین اثنا تقریباً ساعت ۹ الی ۱۰ قبل از ظهر گروپ های متعددی غازیان
از سمت دره به بلندی تپه ها صعود و تحت بیرق های سرخ و زرد و سبز مرکز
اختیار و بدون اینکه ذریعهٔ «تلفون» دیده شوند گروپ های خود را تکمیل
بها انداخت و تلف ساختن عسکر ما که هر فیر آنها اصابت مینمود آغاز نمودند
در حالیکه نفری ما از پائین تپه متقابلاً به انداخت آواز ولی همیشه ماندتر
از هر دشمن فیر و باین ذریعه کارطوس را از دست میدادند تا اینکه بالاخره


٩٦

بلند تر از غار بان سلاوه بر بالای سر خویش چرخائیده فرود آمد که توسط یکنفر عسکر ريجمنت ۳۷ مقابل و هر دو بزمین غلطیده ذريعة فيرها مقتول و صحنة عجیبی را چون زمان محاربة صلیبی تشکیل داده بودند ، بعد آغاز بان به تعداد ۱۵۰ نفر از بلندیها بطرف پائین سرازیر و عسکر ما را چون رمۀ گوسفندی که در بین آن گرگی داخل شده باشد، باغر بو و صداهای ظفر پیش انداخته توپها را تصاحب نمودند و اگر چه تو پچی ها با کمال شجاعت می جنگیدند ولی دو نفر نزدیک توپ مقتول و بیچاره کپتان «لانگ» هنگامیکه کرچ خود را در بالای توپ بلند و نفری خود را تشویق مینمود به قتل رسید و این هنگامه قلوب ما را متأثر و بدن ما را بارتعاش در آورد و دقیقۀ چندی بطول انجامید
بریگیدیر «شلتون» میگفت همینکه صورت شکست عسکر را ملاحظه و آنها را جهت مقاومت امر مینمود خود بخود و بصورت اتوماتیکی متوقف و در همانجا از بین برده میشدند.
دویدن عسکر تا وقتیکه گروپ دوم رسید امتداد ادامه داشت، بعداً درین حصه ترتیب و صورت منظم ثانیاً با کشیدن سد اوغرتو در مقابل غازیان حمله ور گردیدند که آنها را مشاهدة این احوال بترس مواجه. توپ ها را رها ولی اسپ های مربوطه آنها را با خود بردند و همینکه توپها ثانیاً به تصرف ما در آمد به انداخت شروع و كلوله به اسپ عبدالله خان تصادف و دشمن به كمك سر کردۀ خویش شتافت به تپه مجاور تبدیل موضع و از آنجا بطرف شهر به عقب نشینی ادامه دادند چنانچه ما همه شکست دشمن را ملاحظه


۹۷

رختم محار به را عا عودت بر یگیدیر «شلتون» انتظام می بردیم منهم درین اثنا
جهت ترتیب اغذیه «ستوارت» به داخل چاونی شتافتم.
در حصه فوقانی استحکام چاونی جمعیت غفیری در اطراف سفیر «مکناتن»
و جرنیل «الفن ستون» که با هم مذاکره مینمودند حاضر گردیده بصحبت آنها
گوش میدادند که در خلال مذاکرات سفیر «میکناتن» در خواست تعقیب
دشمن را در جود شهر از جرنیل «الفن ستون» مینمود اما جرنیل از اینکه
عملی ساختن پلان تعقیب توسعه حاصل خواهد نمود امتناع ورزید. مگر نا گفته
نماند که اگر «شلتون» فقه ی خود را برای تسخیر بی بی مهرو تشویق و باقی
را به چاونی امر مینمود عسکر ما بدون شك فاتح میدان محار به میگردیدوچون
دشمن در عقب تپه قطعه توپچی که تحت آتش نفری ما قرار داشتند موجودلذا
مقارن ساعت يك بعد از ظهر آهسته آهسته تعداد وافری از آنها
بالای تپه های بی بی مهرو ظهور ونفری مارا تحت آتش باری شدیدی
قرار دادند که البته موجب تلفات ما گردید تا اینکه قطعات پیاده وسوارها
از بلندی ها اجباراً رانده شده توپهای خویش را از دست دادند.
اگر آتش متقابله رجیمنت شش شاه شجاع نمیبود واز دیگر طرف
حمله رجیمنت سوار نمبر ه زیر قیادت کپطان «واکر» که خودش در موقع پیکار
مقتول شد، وقوع نمی پیوست ، بدون تردید تمام قطعات سوار و پیاده ما
باثر فشار سنگین دشمن از بین میرفت لیکن مهم تر از همه واقعات که سبب
نجات عسکر ما گردید، پس کشیدن دشمن ذریعه محمد عثمان خان بود که
از تعقیب ما منصرف ساخته میشدند والی در صورت غیر آن نتیجه نهایت بدی


را متحمل میگردیم هنگامیکه عسکر ماشکست خود را ملاحظه و بدون
ترتیب بطرف چاونی رهسپار شد جرنیل «الفسنون» قرار گفته خودش
برای ترتیب و تنظیم آنها در مقابل دروازۀ چاونی اخذ موقع نمود اما بدون
اینکه جلو آنها را گرفته و بمقصد خویش کامیاب گردد و هنگامیکه به
«مکناقن» راجع به عدم انتظام عسکر سخن میراند استماع نمودم که وی
میگفت: «ملاحظه کنید جناب سفیر! در موقع که برای عسکر خود قوماندۀ
«پئی خوا گور!» میدادم آنها بر عکس بطرف چپ میدویدند!» و طبعاً این وضع
مضحک مرا بخنده وا دار و بوضعیت خطر ناک آتیه متوجه میساخت.
بایست گفته شود که رفقا ما در بـ الا حصار متوجه تمام عملیات بوده
و پیغام اینکه دشمن در حدود پنج هزار سوار در عقب بی بی مهرو ملاحظه
میکردند، ارسال جرنیل «الفسنون» را در عین حال که بمشار الیه كمك
عسکری نیز نمودند، به آن خطرمتوجه ساختند چنانچه نفری ارسال شدۀ
آنها که در بالای تپه رسیدند با يك تعداد دشمن از قلعۀ محمود خان که
تحت سرکردگی محمد شاه خان فعالیت مینمودند رو برو و بعداً قرار نمودند
که در اثر آن وزیر شاه شجاع لفتننت «میلو بل» انا قطعۀ دیگری موظف
و جهت مدافعه در مقابل دشمن که در قریب بالاحصار رسیده بودند سوق
داد گویا بعد از زد و خورد مختصری، دشمن به طرف تپـه هـای
سیاه سنگ هـپسار گردید.
افغانها عادت داشتند که نفری خود را بطرف چپ تپه ها قریب شهر
تقسیم و قطعات سوار شان قطعات پیاده را بطرف دره همراهی واز طرف


۹۹

راست محاذ نیز بهمین ترتیب پیش آمد مینمودند گویا در يك روز بهمین
اسلوب پلان محاربهٔ خود را دو مرتبه عملی و نتیجه بدست آوردند ،
در مقابل بریگیدیر «شلتون» در میدان هموار اخذ موقع نموده عسکر خود را
بدو طرف آن تمدید وعقب خود را بدون تکیه گاه گذاشت و چون عسکر
مختلف از قطعات متفاوت باهم یکجا و بدون تمرین بودند . لذا هیچ کسی
مواضع مشخص خود را ندانسته و باین ذریعه بی نظمی را سبب می شدند
در حالیکه بریگیدیر « شلتون » نفری را برای گرفتن پرچم دشمن
تشويق ومبلغ ده کلدار را طور انعام معین و بعداً این مبلغ توسط کپتان
«میکنزی» بصد کلدار بلند برده شد ولی چون بجز از يك نفر حواله دار
ریجیمنت ۳۷ نفری داو طلب پیدا نشد ، از اجرای این عمل
منصرف گردیدند .
همینکه دشمن از بلندی هـ سر از یر و بحمله پر داختند عسكر هـــا
متفرق و از هم پرا گنده شدند چنانچه ریجیمنت ٤٤ در حدود ۸۰ نفر
و ریجیمنت ۳۷ اضافه از شصت نفر خود را از دست دادند لفتننت لانگ»
و «اولیور» و کپتان «میکناش» مقتول و «سو نتون» و میجر «سواین» و «هاد تری و بات»
و «میکنزی» مجروح گردیدند . تلفات کمپنی ریجیمنت ۳۷ نهایت زیاد
و از کمپنی «گرینا دیر» بجز از مستر «نايك» و دو نفر سر باز متباقی آن
در میدان مقتول و موجب تشویش همه گردید که سبب این همه تلفات
وخسارات عسکر کشی مایگانه بر یگیدیر «شلتون» نامزد و مسئولیت بر دوش
آن انداخته شد . چه وی می بایست بالای قصبه حمله ور و آنرا تسخیر


١٠٠

مینمود ولی در عوض به تقسیم عسکر بصورت ناقص پرداخته و هكذا صورت
ناقص در مقابل دشمن اخذ موقع نمود و اگر وی در عوض تكتيك خراب
خود در ابتدای مرحله در حصۀ فوقانی بی‌بی مهرو جا گزین و در حین عقب
نشینی آنرا متصرف میگردید البته این حادثۀ ناگوار به تباهی عسکر
منتج نمی گردید— بهر تقدیر «شلتون» تمام مسئولیت را بر دوش عساکری که
از افغانها ترس و خوف نشان میدادند، انداخته اظهار میکرد که اوضاع
آنها موجب هراس و بیم اروپائی ها را نیز فراهم نموده
در نتیجه شکست را ببار آورد ، مگر چون افسران برعکس نظریۀ
موصوف بودند «لذاوی در مقابل حدوث این واقعه بعضی سخن های
سخت را از هر طرف استماع نمود و وقتیکه وی رو بطرف کپطان «تروپ» نموده
از وضعیت خراب رجیمنت ٤٤ سخنان معذرت آمیزی بمیان آورد کپطان
«تروپ» جوا باً پاسخ داد که نه تنها ر جیمنت ٤٤ بلکه تما م افسر
و عسكر وضعيت نامردانه را در مقابل دشمن اختيار ومسئول این حادثۀ
شرم آور خواهند بود چون عساکر ما از طرف شب در فضای آزاد مشغول
محاربه و با ین مناسبت خسته وزبون بودند لذا باز هم جای بسیار تعجب بود
که چگونه قدرت و توان گریز را داشته به چاونی مواصلت کردند؟ آیا
قسمت مهم نجات آنها قراریکه خودشان بگوش خود استماع نمودند :
محمد عثمان خان که نفری خود را از قتل عسکر شکست خوردۀ ما مانع
میشد، نبود ؟ آن بود وسیلۀ مهمی که موجب نجات عسکر متباقی گردید.


۱۰۱

٢٤- نومبر :

مکتوب شاه زمان در یمه محمد عثمان خان (برادر زاده
امیر دوست محمد خان) واصل و در آن تذکار یافته بود که انگلیس ها
بایست بدون اظهار عذری از افغانستان خارج واشخاص چندی طور
گروی الی رسیدن امیر دوست محمد خان بکابل تسلیم دهند و اگر بشراط
و پیشنهاد فوق موافقه نداشته باشند دران صورت و زیر اکبر خان که
عنقریب با شش هزار نفر وارد کابل، وچاونی های انگلیس را مورد حمله و
تسخیر قرار خواهند داد، افغانها دران صورت مسئولیتی نخواهند داشت.
آیا مجلس مشوره حربی باجرنیل «المنستون» وسفیر «میکناقن» درین
مورد چه ابراز نظریه نمودند معلوم نشد ولی همین قدر گفته میشد
که اوضاع غیر مترقبه رو بکار و در نتیجه دامنگیر اردوی انگلیس در
افغانستان خواهد گردید!
جرنیل «المن ستون» پیغامی به سفیر «میکناقن» ارسال و خوهش نمود
که هر طور است با دشمن مذاکره و از ناحیه موافقه با آنها پیش آمد شود
چه رفتن عسکر از چاونی به بالا حصار در حال موجودیت ۷۰۰ نفر
مجروحین امکان پذیر نبوده و راه عبور با شرایط موجوده خصوصاً که
عساکر به قلت خوراکه مواجه اند غیر قابل تصور خواهد بود چنانچه
وزیر محمد اکبر خان هم درین مورد ابراز نظریه نموده میگفت :
«در صورتیکه چاونی های انگلیس در یمه افغانها تسخیر میگردد در ان حال
تمام افراد فامیلی افسران انگلیس الی عودت پدرش بصورت گروی گرفته


۱۰۰
شده تحت مواظبت وی حیات بسر خواهند برد در حالیکه اردوی انگاس
توسط غازیان متدین و متعصب از بین خواهد رفت»
غازیان کله کپطان «اولیور» بیچاره را از جسدش جدا و برای افتخار
خویش مورد نمایش قرار داده بودند حالانکه تنه اش چون سائر افراد
انگلیس که در محاربه مقتول گردیده بودند در میدان باقی و مورد تماشا
عابرین قرار داشت.
٢٥ نو مبر :
شخصی موسوم به سلطان محمد خان به طور نماینده شاه زمان معرفی
و خواهش ملاقات «میکنائن» را نمود که در نتیجه توانست مدت طولانی داخل
مذاکره خصوصی گردد. بعد از ملاقات معلوم گردید. زمان شاه و ا برای اینکه
از واقعان حزن انگیز و تلفات بیجا جلو گیری نموده باشد بحیث بادشاه
افغانستان پیشنهاد مینمود که شاه شجاع با بی با هر بو طینش بصورت
فوری تسلیم داده شود و اضافه میکرد که قبل از حرکت اردوی انگلیس
از کابل با یست جرنیل «سیل» باعسا کر خود از جلال آباد بصوب هندوستان
عودت نماید آنگهی دیده شد که شرایط موصوف برای ما اگرچه بمراحل
خطرناکی واصل شده بودیم بازهم قابل مرافقه وقبول نبود و از اترو ذریعه
سفیر «میکنائن» با کمال مزدانگی مسترد گردید .
افغانها برای اینکه از ورود وزیر محمدا کبر خان استقبال خوبی نموده باشند
فیرهای توپ متعددی اجراء نمودند، و سردار موصوف با ورود خود به تعداد


۱۰۳
شش هزار نفر در فوج افغانها (پانزده هزار پیاده وده هزار نفر سوار) فزود
قرار معلوم عسکر جدید آنها از پتك های نوزاردی بودند
که تفاوت بین آنها و طبقه عام ملاحظه نمیرسید گویا افغانها توانستند
سائر اجتماع قبائل مختلف افراد و طبقه پست را نیز در مقابل ما داخل
عملیات نموده آنها را کامیاب گردانند
در حوالی شام در حدو چندین سه غرافه های مجهز در اطراف چاونی
حاضرۀ سخن از حتم محاربه میزدند و انکه احساسات دوستی و امنیت
پروری خود را ظاهر نموده بودند به عموم مربوطین ریجیمنت ٤٤ که
جهت استقبال آنها وحسن نظر متقابله رفته بودند گلهای کرم
هدیه نمودند که طبعاً انه به مورد غرز و تحقق این که برگهای آنهب
مسموم نشده باشد قرار گرفت مکر همه این حرکات دشمن برای آن بود
که پهره داران چاونی خارج و بعداً بحمله پردازد ، ملا زمینی که
در داخل چاونی رفت و آمد مینمودند تعداد کثیر آنها بصفت جاسوسهای
افغان ایفای وظیفه مینمودند چنانچه بعضی از آنها دیده شدند که
در اطراف خیمۀ سفیر «میکفاتن» در تجسس و ملاحظه اموال چاونی
بر آمده بعداً خارج میگردیدند.
ایشک آقاسی پدر محی الدین خان که بحیث قوماندان بعضی قطعات
عسکری در نبی مهرو ایفای وظیفه مینمود ابراز داشت که اگر انگلیس
ها در ابتدای محاربه قصبه بی بی مهر و را متصرف میشدند بدون تردید فاتح


میدان تلقی و به خسارات وارده مواجه نمیگردیدند خصوصاً در روز ۲۳
نومبر هنگامیکه عبد الله خان مجروح و افغانها در اثر مشاهده احوال
سرکرده خویش متذبذب و پراگنده گردیدند، چنانچه به نسبت این
حادثه اهالی کابل نهایت پریشان و فامیل های خود شانرا از شهر به
دهات ارسال و هر لحظه حمله انگلیس ها را بکابل انتظار می کشیدند.
چون ذخائر محروقات در چونی رو بکار و از مصرف آن جلوگیری
میشد لهذا عسکر هندی نهایت پریشان و از سردی هوای کابل شاکی
و موجب افسردگی خاطر ایشان میگردید و اگرچه «ستوارت» برای حل
قضیه نزد جرنیل «الفنستن» شتافته و اجازه توزیع محروقات را حاصل نموده
ولی بازهم اقدامی بعمل نیامد.

۲۶ نومبر :

امروز چندین هزار افغانها در تپه های بی بی مهرو بلند و بعداً صوب
چونی فرود آمدند که همۀ آنها بدون اسلحه و محض چوب های طویل که
کاردهای برنده را در آخر آن نصب نموده بودند در دست داشتند و اظهار میکردند
که محاربه ختم و باین مناسبت آمده و از ما دیدن مینمایند اما گفته شود
که کارد های افغانها نهایت اسلحۀ مدهش و عریض و ضخیم و از کرچ های
ما بمراتب تیز تر و خطرناک تر بود و بعضی از آنها نزديك دروازۀ
چاونی شده استفسار مینمودند که جنگ ختم و آیا آنها میتوانند چون سابق
دران منطقه امرار حیات نمایند که البته در جواب استفسارات ایشان
جمله های منفی بیان میگردید که طبعاً موجب غضب آنها میشد و ومقابل


١٠٥

پاسخ میدادند و میگفتند عیبی ندارد فردا باز آمده خواهیم دید که حق
سکوت حاصل خواهیم نمود یا خیر .
اطلاع رسید که میر مسجد ی خان در اثر جراحتهای عمیق فوت وجسدش
برای تکفین به کوهستان فرستاده شد ولی بعضی دیگری میگفتند که وی به
سبب واقعه مروزی مسموم ساخته شد .
۲۷ نومبر :
مذاکرات ما در شرف اختتام بود چه دشمن ازینکه عودت ما نامعلوم و آیا
چه فتاری با ما خواهند نمود جواب قاطع داده تسلیم دادن شاه شجاع و توپ
و تفنگ وجبه خانه را از ما در خواست نمودند ولی در مقابل توسط سفیر
(میکنا تن) جواب مردانه دار ایضاح کردید که مرگ بمراتب از شرایط دشمن
شرافتمند ترو قابل قبول بوده بسه تو کل خدا وند محاربه را بالای
آن تر جیح میدهیم و بنابراین سرکردگانرا مرخص نمود .
شاه شجاع اطلاع دریافت نموده بود که انگلیس ها قرار دادی را
با دشمن امضاء و برای باز گشت بدون حادثه از مملکت افغانستان مبلغ
چهار لك کلدار را به دشمن تادیه و شاه موصوف با سر و شقش باقی وما
راه خود را پیش خواهیم گرفت وطبعاً این خبر موجب پریشانی خاطرش
گردیده تصور مینمود که ما حقیقتاً ازوی دستبردار و او را به دشمنا نش
خواهیم سپرد !
جان فشان خان شخصی بود که بمنتهای دوستی عقب شاه شجاع ایستاده
برای مدافعه شاه تا نفس واپسین اظهار حضور مینمود چنانچه بدین جهت


١٠٦

قلعه و ملکیت خود را تخریب و فامیل خود را بصوب پغمان در یکی از خانه
های همسایه ارسال و راجع به جواب سفیر (میکناتن) اظهار مینمود که پاسخ
سفیر در برابر افغانها مردانه وار و يك لك کلدار قیمت داشت و اضافه میکرد :
«هرگاه فاتح شدیم البته با هم مسرور و اگر مغلوب و سرنگون در ان
صورت هم متفقاً بدرود حیات خواهیم گفت !»
آخند زاده عصمت الله خان مشهور به ملای قندهاری که با غیر (میکناتن)
خواهش رفتن را به هندوستان داشت و در عین حال یکی از اشخاص معتمد
سفیر (میکناتن) محسوب میشد دفعتاً فرار و کاغذی گذاشته اظهار
نموده بود که وی برای اجرای کاری بصوب شهر رهسپار و عنقریب باز گشت
خواهد نمود ولی هنگامیکه راجع باین موضوع قاصدی نزد پسرش خواجه میرخان
مقیم بی بی مهرو فرستاده شد تا میرده بیان نمود که دو نفر اشخاص شریف به
هدایت و امر سردار محمد اکبرخان حاضر و پدرش را نزد خود طلب و علا وه
میکردند که مستر «لارنس» و «اولیور» در حضور سردار موجود و سفیر [میکناتن]
را نیز طلب خواهند نمود و آیا این اظهارات تا کدام درجه حقیقت داشته
و آنها در پردۀ خفا با هم موافقت داشتند البته در آتیه معلوم خواهد شد
اما رفتن ملا قندهاری بدون تردید خطر مهمی را در عقب داشت.
٢٨ نو مبر :
چون فعالیت دشمن از قصبۀ بی بی مهرو بیشتر از همه جا بود لهذا
قصبۀ متذکره تحت بمباردمان قرار گرفت و اهالی آنجا یا بو و اسپهانی
را که جهت جمع آوری غله ارسال میکردید مورد حملۀ خود قرار داده


۱۰۷
از بین می بردند و محمد شاه خان غلزائی در کابل وارد ومحاربه مینمود
مگر تصور میرفت که به خساره مواجه گر دیده باشد.
۲۹ نومبر :
برای اینکه قطعات سوار دشمن به سمت غز نی عزیمت و در
مقابل سر بازان که جهت تقویه وامداد ما بکابل می آمدند فرستاده شده
بودند امروز یگانه قطعات پیاده آنها در اطراف واکناف بی بی مهرو که
تحت آتش باری قرار داشت ملاحظه میشد.
۳۰ نومبر :
مذاکرات واطلاعات را جع به مر ک عبد الله خان در شهر
کابل رو بکار وموجب تشویش اهالی گردیده بود که در نتیجه عبدالله خان
برای رفع همچو افواهات چون سکندر کبیر بالای اسپ خویش سوار و
جهت اطمینان خاطر اهالی بشهر دوره نمود ولی چون نامبرده مجروح
و اجراء این عمل با عث خسته گی مزاجش گردید چندی بعد حقیقتاً
پدرود حیات گفت .
بدیهیست که بعضی اشخاص سلوك رفتار سیاسیون خود را میزان الهوای
مخصوص قرار داده طبق آن نتائج اجراآت روز را تعبیر و تلقی
مینمایند چنانچه سکونت (میکنا تن خانمش در خیمه چاونی و یا اینکه
بعضی اوقات خارج چاونی حرکت مینمودند هر کدام بر حسب نظریات
خود آنرا خوب و یا خراب تعبیر و برای تسکین خاطر اشخاص تبصره میکردند
وچون ارسال و مرسول مکاتیب نیز در جریان بود معلوم گردید که


۱۰۸

مذاکرات و مفاهمات با قوم غلزائی ادامه داشت ولی از همه بیشتر حدس
از بین رفتن قرارداد زده میشد چنانچه حمزه خان از قید بن خانم خویش را
بدین جهت از کابل کشیده بسمت بتخاک اعزام نمود.
«ستوارت» میگفت برای اینکه باروت سازان کابل از بین برداشته
شوند بایست شهر مورد آتش باری از بالاحصار چاونی قرار داده شود
مگر کسی به اظهارات مذکور توجه مبذول نمیداشت.
اول دسمبر سنه ١٨٤١ ع :
«موهن لعل» ازینکه دشمن فردا به حمله بزرگی خواهند پرداخت
پیغامی ارسال نمود و از ان رو از طرف شب تیر اندازی جانبین دوام و شهر
کابل زیر آتش قرار داده شد.
۲ دسمبر:
نتیجه آتش باری دشمن در شب گذشته برای بدست آوردن دروازه
فوقانی بالاحصار نه اینکه بدون نتیجه ماند بلکه آنها را مایوس ساخت و از
جانب دیگر اطلاع «موهن لعل» که دشمن به حملهٔ بزرگ آغاز میدارد حقیقت
پیدا نکرد بنا برین برای تسخیر کدام و قلعهٔ محمود خان مبلغ چهار دهزار
کلدار و زمین های نواحی آنها طور انعام اعلان شد که درین اوقات
برای سرکردگی قوهٔ عسکری شهر کابل و جلال آباد بین افغانها منازعه
جاری و قبل ازینکه عساکر خویش را ترتیب و تشکیل دهند در بارهٔ
اختیارات آن چوب و جهد بیجا مینمودند.
افواه بود که ملا عصمت الله خان در محبس کابل بسر میبرد.


۱۰۹

حواجه میر خان پسر ملای فوق الذکر اطلاع میداد که وی در آینده
برای فروش غله جات حاضر نخواهد بود چه روحانیون در دهات گردش
و اهالی را از كمك وفروش هر گونه اجناس به فرنگی ها منع واضافه مینمود
که بعد از عودت انگلیس وی نیز مجبور خواهد بود افغانستان را ترك
گوید و تا میر ده به نسبت تجارت غله با ما منفعتی بزرگ داشت حالا نکه
میر مسجدی خان داماد موصوف توانست رول خفار نا کی خویش را در مقابل ما
بازی و بر حسب خواهش خود قصبه را تحت تصرف دشمن در آورد. نا گفته هم نماند
که سلوك خواجه میر خان در مقابل ما نهایت خوب ذهر زمانیکه احتیاج به
غله میداشتیم بعد از ارسال اطلاع مختصر به اخذ آن موفق میشدیم ولی
در نتیجه وی اظهار نمود که قصبات اطراف بی بی مهرو که میتوانست
شش ما همه غله جات وخورا که اردوی انگلیس ها را تهیه نماید ذریعه
افغانها تصاحب وباین وسیله راه فروش آنها مسدود وهكذا خواجه رواش
نیز تحت تصرف سکندر خان در آمده بود.
از طرف شب هفت الی ده بجه آتش باری دشمن در حدود سمت جنوبی
گدام دوام و در مقابل شهر کابل چون ساق از بالا حصار تحت انداخت
قرار داده شد مگر شب مذکور بدون حادثه قابل ذکری سپری گردید در حالیکه
فردای آن هیئتی انتخاب وحیوان های لاغر جهت ذبح مشخص و گوشت
اسپ واشتر تا آنوقت استعمال ومخصوصاً قلب اشتر که نوعیت قلب كاو
را دارد به اشتهای كامل صرف وتناول میگردید لیکن چون من از خوردن
آن احتیاط مینمودم گفته نمیتوانم که ذائقه لطافت آن چطور است.


١١٠

٤ دسمبر :

دو نفر از مشران افغان با شاه شجاع داخل مذاکره و ازوی عودت
انگلیس را در خواست و در عین حال قطع مناسبات را بافرنگی ها طلب
نمودند مگر شاه از پذیرفتن خواهشهای آنها امتناع وقطع مناسبات وارتباطات
خود را درین موقع با ما انگلیسها مناسب ندانسته مشران دشمن را مرخص
نمود، دشمن در تپه ها نمایان و با دو عراده توپهای خود که در شیله تمرکز
داده شده بود در حدود ١٤٤ فیر اجرا وهمچنین با سه عراده توپهای باقی
که در شاه باغ متمرکز بود فعالیت نمودند چون پل حصه سیاه سنگ تحت
مراقبت يك عده عساکر دشمن قرار داشت از آنرو دو نفر سوار و پیاده
آنها جهت ملاحظه پل مذکور از بلندیها بصوب آن فرود آمده وهدف
گلوله ما قرار گرفتند اما بدون اینکه انداخت تیر بآنها اصابتی نموده
باشد بناءً علیه نفر پیاده افغان چند قدمی پس و بعداً چند قدمی پیش جسته
در حرکت افتاده و بما استهزا وتمسخر مینمود انداخت دشمن از طرف شب
شدید و با پنج عراده توپهای خویش مشغول فعالیت و از طرف ما نیز متقابلیتاً
استقبال گردیدند گویا باز هم تلفات در ناحیه عساکر ما جزئی
و چند تن زخمی و چندر اس اشتر و اسپ از بین رفتند . مگر میدانستند
که حمله دشمن برای تسخیر چاونی هر وقتی باشد در خلال روز بعمل
خواهد آمد وافغانها برای تخریب نمودن دروازه استحکام ما خریطه
باروت را که فتیله در داده گی در عقب داشت نزدیک قلعه پرتاب


۱۱۱

و زحمت ها کشیدند بدون اینکه عمل شان مؤثر واقع و به تخریب دروازه
موفق گردیده باشند .
٥ دسمبر :
میجر «کر شاو» اطلاع میداد که گروپ چندی از دشمن با توپهای خود
از دروازۀ شهر عبور و فعالیت آتش باری آنها در اطراف شهر محسوس
بود حالانکه عدۀ بزرگتری در بعضی حصص قلعۀ جنگی با اجرای نقب گذاری
مشغول و «ستوارت» برای تقویۀ قلعۀ مذکور در اجراآت بود و چون وی هدف
دشمن قرار داده شده بود بنابرین در هر موقع و مکان مورد فیر آنها قرار میگرفت
مگر باز هم متعجبانه از مرگ نجات می یافت قراریکه بارها گفته ام دشمن
با تفنگ های طویل خویش با مهارت انداخت مینمودند اما توپچی های
آنها نالایق وحتی از فاصلۀ ۳۰۰ متر قلعۀ تسخیر شده را هدف قرار داده
نمیتوانستند .
٦ دسمبر :
«ستوارت» تا ساعات يك شب مشغول نتوانست قریب قلعه نقب دشمن را منفجر
و سرك را مسدود نماید .
قاصدی که از طرف شاه شجاع جهت کشف اطلاعات به غزنی اعزام شده
بود در عرض را توقیف و از زبان قاصد خوانین قلات غلزائی که پیغامى به
امین الله خان داشته مگردی نیز در غزنی توقیف گردیده بود میگفت
هر گاه توپ و نفری برای آنها داده نشود ممکن نخواهد بود که شاه فرنگی ها
را در کابل خلع و خویشتن را بجرای عقب زدن انگلیس ها برسانند چه


۱۱۲

در حدود پنج ریجیمنت و یکصد نفر سوار و پنج عراده توپ انگلیس ها در
قره باغ که دو روزه راه عسکر از غزنی بعید است مواصلت و مشارالیه
اضافه مینمود که هر گاه اطلاع وی عاری از حقیقت باشد او حاضر خواهد
بود در محبس غزنی اعدام گردد لذا مردم از حقیقت اطلاعات قاصد مذکور
معلومات حاصل و وی را رها نمودند .
جرنیل «الفتن ستون» ملاحظه نمود که پل کوچکی طرف قلعه جنگی تخریب و
بنابرین امر تعمیر به «ستوارت» صادر و تکمیل آنرا بسرعت خواهش نمود
که طبعاً در ان موقع که زیر نظر و مراقبت دشمن قرار داشت امکان
پذیر نبود ولی چون افکار جرنیل مشوش بود ، از دیگر طرف اظهار
میداشت که تقویه قلعه مذکور مفهومی نداشته بفرط آن جز اینکه
از مقدار خوراکه بکاهد دیگر فائده از آنها متصور نخواهد بود .
دشمن توانست يك عراده توپ روسی را در حصه قلعه محمود خان داخل
استحکام نموده با گلوله های ۱۷ پونده مواضع ما را تحت آتش قرار دهند
چنانچه سه گلوله آن در باغچه «آتر » و برنده دریا فت شد . و
اگرچه کلکینچه برج فوقانی قلعه متصرفه مسدود بود باز هم افغانها
توانستند به كمك چوب های دو شاخه با نجا بلند و در یچه را تخریب
و بالای سربازان که در آنجا مسکن داشتند حمله ور گردند ، لفتننت
«هاوترای» راجع به گریز نفری خویش نهایت بر انگیخته شده آنها را
اشخاص ترسوو نامرد دشنام و در موقع که خودش تنها و کسی باموصوف
حاضر مدافعه نشد ، شش عدد بم دستی را پر تاب نمود اما گریز عسکرش


۱۱۳

موضوعی بود شرم آور که نفری را جیمنت ٤٤ آنرا بر دوش ر یجیمنت ٣٧
که چند ین تن تلفات داده بود می انداخت که در نتیجه گر یز خود را
به نسبت مجروح شدن لفتننت « گری» ریجیمنت ٤٤ که به چاونی رهسپار
گردیده بود معذور می دانستند بهر حال مصرف ها بر علاوه مجروحین
و مقتولان در حدود شش هزار مر می تعین گردید بریگیدر «شلتون» از
فقر ی شکست خور ده که قلعه مذکور را تخلیه نموده بود ندرر خواست
تسخیر ثا نی آنرا نمود و برا ی اجرا ی این مطلب مقارن ساعت ٤ صبح
تر تیب و تشکیل آنها را انجام و اگر چه هوا نامساعد و برف ز یاد موجود بود،
امرمارش را بصوب قلعه داد بدون اینکه به پلان و نتیجه قناعت بخشی متوصل
گر دیده اشد.
«ستوارت» برعکس آن میخواست به نسبتیکه قلعه مذکور توسط نفری ما
مدا فعه شد ه نمی توانست منفجر سازد حالانکه بریگید یر «شلتون» میل
داشت که کپطان لیتون (Leyion) در آنجا موظف و هر طو ری بود به
مدافعه آن بپردازد و درین مورد استفساری از جرنیل «الفن ستون » بعمل
آمده طالب هدایات شدند و در جواب پاسخ بین لبینی استماع نمودند. گویا
«ستوارت» در اثر عدم توجه و انرجی که از جرنیل «الفن ستون » در تمام
امورات مشاهده مینمود که جر نیل عمو ماً اختیا رات همچو مسائل را به
«شلتون» واگذار و «شلتون» در مقابل مسئولیتى اجراآت خو درا بد وش
جرنیل می انداخت، در غضب آمده برایم اظهار میداشت که اگر حیات چندین


١١٤

اشخاص عزیز در بین نمی بود وی بدون تردید چاونی را در هوا منفجر
و همه را ازین حیات خجالت آور نجات میداد .
چون چند بن نفر چپراسی های «میکما تن» و یکنفر از هر بو طین قطعه ٤٠
با دشمن داخل ارتباط خصوصی بوده و مراسلهٔ آنها گرفته شد ، سفیر «میکما تن»
موضوع آنها را بدیوان حرب رجعت داده ولی قراریکه احساس شد
در عوض آنکه فو راً اعدام و برای عبرت مجازات می یـ افتند
رها گردیدند .
۷ دسمبر :
«ستوارت» مصمم بـود قلعهٔ تخلیه شده را کـه موجب لکـه
و بدنامی ما گردیده و د درهوا پرانده تخریبش سازد چناچه مر بوطین
رجیمنت ٤٤ و رجیمنت ۳۷ بحیث داوطلب حاضر و مایل باجر ی ا ینعمل
نیز بودند لیکن جرنیل «الفن ستون » «ستوارت» را طلب و ازوی استفسار
نمود که آیا قلعهٔ مذکور قابل استعمال ومدافعه بوده میتوان فائده از آن
برگرفت ؟ «ستوارت» جواباً پاسخ داد در صورتیکه عساکر ما بجنگند و فرارنکنند
ضرور قابل استعمال است، در نتیجه بحث فیصله چنین شد که بوسیله آتش
باری توپخانه تخریب گردد چنانچه در طول روز گلوله باری به آنصوب
ادامه داشت .
اطلاع از وزیر اکبر خان واصل و عودت ما ابا اموال و اجناس متضمن
بود ولی چون درین اواخر امید رسیدن جرنیل «نت» موجود و تامک اندازه
اطمینان از عدم تهلکه نیز حاصل بود از ین جهت بجواب سردار موصوف


۱۱۰

پرداخته نشد و درعین حال چون ضمانت عودت ما توسط زمانشاه خالی از خطر نبود بناءً علیه از سکوت مطلق کار گرفته شد.
۸ دسمبر:
در شب گذشته يك مقدار جبه خانه و اموال شخصی ذریعه هشتاد راس اسپ باربردار بصوب بالاحصار انتقال و بفاصله کمی قبل اشتر خانه دفعتاً تحت انداخت دشمن قرار گرفت که به سبب این حادثه محافظین قافله تحت اثر کپطان «های» از هم پراکنده و فقط چهل راس اسپ باربردار به هدف مواصلت نمود و اگر پیشنهاد «ستوارت» که تبدیلی عسکر را از چاونی به بالاحصار در برداشت و درعین حال راه عبور اجباراً گرفته میشد، مورد قبول واقع میگردید میتوانستیم با ذخائر خورا که تارسیدن امداد از هند در مقابل تمام مملکت افغانستان پافشاری و مقاومت نمائیم.
صدای انداخت توپخانه از مسافه های خیلی بعید از طرف «ستوارت» و بعضی افسران مسموع میگردید، و بسا اشخاص ازینکه غزنی بمسافه ۸۰ میل از کابل بعید و ممکن عساکر قندهاری در انجا داخل محاربه و برای امداد ما خواهند رسید، صداهای توپ را بآن نسبت داده و خود را متسلی می ساختند.
جرنیل «الفن ستون» مکتوب به «میکناتن» ارسال و دران خواهش مذاکره عودت را با دشمن نموده خرابی موقعیت چاونی را از حیث نظریات عسکری خاطر نشان مینمود که دران اعضای مجلس مشوره حربی چون جرنیل «الفن ستون» و بریکیدیر «شلتون» بریکیدیر انکوی «تیل» و «کمبرس» نیز امضاء نموده بودند.


١١٦

٩ دسمبر
جرنیل «سیل» نامه ارسال واظهار میکرد که كمك در علاقه جلال آباد
نسبت به عودت آنها بكابل بیشتر مورد ضرورت است چه تمام اهالی آن
سامان در مقابل انگلیس ها شورش آغاز و می بایست تو پهای
متنوعه قطعات پیادۀ انگلیس و قطعات خفیفهٔ سوار ارسال و از پیشرفت
آنها جلو گیری شود مخصوصاً که قوم افریدی بمشکل تحت اطاعت درآمده
بلکه عنقریب به مخالفت بزرگی نیز خواهند پرداخت. بنا برین از عودت
خود بسوی کابل معذرت میخواست «ميكناتن» بیهم مشغول مذاكره
و مفاهمه با دشمن بود خصوصاً که ذخائر خورا که در شرف ختم وتنها برای
سه روز کفاف مینمود کپطان «كنللی» مایل بود که بینی حصار را که
در آنجا غله باب زیاد موجود بود مورد حمله قرار داده طور اجباری
غله جات آنجا را به بالاحصار انتقال دهدلا كن جرنيل«الفن ستون» موصوف را
از اقدامش مانع گردید که درین موقع مکتوب شاه شجاع واصل و عودت
کپطان «كنللی» و جان فشان خان را به بالاحصار، به نسبتیکه افغانها
در صدد از بین بردن آنها در کمین بودند در همان شب منع مینمود تا اینکه
ساعت ه صبح بدون حدوث واقعهٔ بانجا مواصلت کردند .
سفير «مكتاتن» اینکه با بعضی خوانین غلزائی داخل مذاکره شده باشد
کپطان «تریور» را با دو لك كلدار نزد آنها ارسال نمود، مگر مشران قوم
از اخذ این مبلغ امتناع وبجز از یکنفر نماینده آنها باقی کسی برای
مذاکره حاضر نگردید اما چند نفری موجود و میگفتند که بوز براکبرخان


۱۱۷

قومی داشته ولی اهمیتی را بوزیر موصوف قایل نمیگردند و اگر «میکناتن»
خواسته باشد آنها حاضر اند سرو زیر موصوف را از تنش جدا و به سفیر
مذکور ارسال دارند که در مقابل ذریعه «میکناتن» پاسخ منفی را دریافت
و از اینکه سفیر مایل به اجرای همچو معامله نامردانه نبوده سخنان آنها
را استعماع ننمود و آنها را مرخص ساخت .
سفیر «میکناتن» کپطان «هی» (Hay) را نزدشاه شجاع جهت اطلاع مهمی
ارسال نمود کپطان موصوف چون یکنفر عسکر حقیقی با قیافه جدی بدون اینکه
بطرف چپ و یا راست متوجه گردد با همراهان خود بصوب بالا حصار حرکت
و با اسپهای خود از آب عبور از هر طرف تحت آتش قرار گرفتند باز هم
بدون ایجاب تهلکه با نجا مواصلت کردند و چقدر سرور و خوشی حاصل
شد که ایشان باکمال صحت در حینیکه راه طویلی را برای فریب دشمن
انتخاب نمودند واپس عودت و وظیفه خود را با کمال خوبی انجام دادند.
گویا مطلب و مرام «میکناتن» از ارسال آنها خواستن شاه شجاع بچاونی بود
که میخواستند متفقاً بصوب جلال آباد حرکت نمایند .
۱۱ دسمبر.
مقار که برای چندی امضا شد چنانچه سرکردگان افغان در وادی
همواری با «میکناتن» داخل مذاکرات طولانی گردیدند ولی چون خوراکه
عمومی برای دوروز کفاف مینمود لذا مجبور بودیم شرایط دشمن را
هر چه بود جهت عودت بصوب جلال آباد قبولدار ونفر ی چند ی بصفت
گروی تارسیدن امیر دوست محمد خان تسلیم دهیم چنانچه « پتينگر »


۱۱۸

و ( تیر پور ) و ( میسکر یگور ) و ( کنمللی ) برای اجرای
این مطلب بحیث افراد گر وی مشخص گرد یدند و بعضی میگفتند که
وزیر اکبر خان در فرصت عودت اردوی انگلیس شخصاً با ماهمراه و وسائل
نقلیه را تهیه و تدارک خواهد نمود .
۱۲ دسمبر :
طبق درخواست خوانین عساکر با لا حصار در انجا معطل وهکذا
شاه شجاع را از رفتن مانع گردیدند زیرا میخواستند باشاه موصوف از ناحیهٔ
دوستی پیش آمده دختر یکی از خوانین را بشاه نامزد و در مقابل بعضی
از دختر هایش را ازدواج نماید تا باین ذریعه کدورت و خصومت را از بین
برده باشند تصور میکنم در صورت عودت امیر دوست محمد خان وضعیت
قزلباش هانهایت خراب و اقتدار قوم بار کزائی برعکس بهتر خواهد گردید .
۱۳ دسمبر :
جرنیل «الفنستون» ثانیاً مکتوبی به سفیر «مکنا تن » ارسال و دران
درخواست مذاکره را با دشمن نموده بود در حالیکه کوهستانی ها به تعداد
وافری در بی بی مهر و شاه باغ حاضر و ما یل بودند قبل از عودت
انگلیس چاونیها را متصرف و بعداً تاراج نمایند .
برحسب امر به مقام قوماندانی عسکری که باید تفنگ های کهنه
تحویل و در عوض تفنگ های جدید اخذ گردد ، عسا کر ماچه ارو بائی
و چه هندی بدون نظم و نسق داخل جبه خانه گردیده هر کدام برحسب


۱۱۹
خواهش خود هر چه را یافتند برای خویش انتخاب و صحنه عجیبی را تشکیل دادند
١٤ دسمبر :
عساکر ما در خلال شب از بالاحصار خارج و صوب چاونی در حرکت شدند که در ان موقع ، خطرناک و قابل تشویش بود و در فرصتی که در قسمت خارجی دروازۀ بالاحصار مواصلت ورزیدند تحت حمله های عسکر وزیر محمد اکبر خان قرار گرفتند چنانچه خود وزیر موصوف در صدد بدست آوردن شاه شجاع افتاد مگر شاه بصورت فوری امر مسدود نمودن دروازه را اعلان و بدین وسیله از خطر رهائی یافت هنگامیکه (کملی) خطر وتهلکه حرکت عسکر را ملتفت شد فوراً بطرف بالا حصار عودت و درین فرصت تصادفاً گوله توپ محافظین بالاحصار اسپ وی را در زیر پایش غلطانید وطبعاً این اجراآت توپچی ، ازینکه بالای دشمن انداخت مینمود معذرت خود را اظهار نمودند. آخر الامر عساکر متذکره شب را در خارج بالاحصار سپری و از طرف صبح حمله غازانی ولهمو گردی وکابلی ها را مسترد و چاونی واصل گردیدند ، قریب سیاه سنگ يك عراده توپ ما ذریعه دشمن تصاحب گردید ولی بعد ازینکه توپچی ما بطور داوطلب برای بدست آوردن مجدد آن بالای نفر دشمن حمله ور و ذریعه ضرب های متمادی سیلاده پارچه پارچه گردید در نتیجه عراده توپ ما از آنها مسترد گردید .
محمد عثمان خان به نسبت فرستادن غله جدید پیغامی بما ارسال


۱۲۰

وخواهان سه لك كلدار گرديد كه البته در مقابل وبعد از اخذ مبلغ
مقدار مشخص غله را تسليم میداد و چون ما ، قلت آن نهایت مواجه بودیم
بنا برین مبلغ مذکور جهت خریداری غله فر ستاده شد.
١٥ دسمبر :
گفته سفیر «میکنائن» که شاه شجاع (خوب ما ) وضعیت و شخصیت خودرا
به نسبت دوستی ما در انظار خوانین و مشران مملکت از دست داد ، درست
بود چه شاه موصوف از دواج نمودن دختر های خود را با مشر ان قوم
عاری از اعمال وغرور شاهانه احساس و خواهشهای متمادی آنها را درین
زمینه مسترد و و درعین حال اعلانات جهاد را در مقابل فرنگی ها امضا
و مهر مینمود .
علنا میگفتند که شاه شجاع به چاونی واصل و همرای اردوی انگلیس
از وطن عودت و درعوض آن محمد عثمان خان که یکی از بزرگان قوم
بار کزائی محسوب میشد به حیث وزیر در کابل باقی و عنان حکومت
را به کف خواهد گرفت : «ستوارت» اظهار مینمود ، کشیدن اردوی
انگلیس از کابل بدون تر د د خون ریزیهای مدتش را در برداشته
و با ست وی با وزیر محمد عثمان خان در زمینه داخل مذاکره و شر ایط
خود را تقدیم و بعداً حاضر خواهد بود بازن و مادرش بصفت افراد گروی
نزد بزرگان دشمن سر ببرد چنانچه این موضوع را توسط «لارس» به سفیر
میکنائن نیز اطلاع داد مگر مسموع میشد که «ستوارت» از اینکه نفر نمی بوده
و در عرض راه بوجود مو صوف ضرورت تام می افتد قطعاً در ردیف افراد


۱۲۱

کردی محسوب نشده مجبور است با اردوی انگلیس متفقا بصوب جلال آباد عزیمت نماید و راجع بعودت شاه شجاع بایست گفته شود که وی هرگز مایل به مسافرت نبوده بلکه او در صدد تحریکات طبقات مختلف در مقابل ما بر آمده بخشی های خود را به غازیان توزیع مینمود

۱٦ دسمبر :
دشمن میدانست که قلت خورا که نزد ما موجود و ما هر طور بود در دست آنها بودیم چنانچه تا جر غله وارد چاونی و در اپ گندم را در عوض يك کلدار بفروش میرسانید و ازدحامی در اطرافش برپا بود و حتی حیوانات بدون جو و سبزه بوده اسپهای ما پوست درختان خشك را می بلعیدند و ازین لحاظ فرار درخواست دشمن ، قلعه ركاب باشی و قلعه ذوالفقارخان و جبه خانه به شران قوم تسلیم داده شد چنانچه آنها در مقابل آن ۱۵۰ من گندم ارسال و برای عودت اردو دوهزار اشتر و ٤٠٠ راس اسپ بار بر دار وعده دادند .

۱۷ دسمبر :
اطلاع جدید از جرنیل «سیل» واصل و متذکر گردید بود که سكه ها از همکاری ما با اور بن و باین وسیله موجب شکست اندن قرار داد گردیدند چه میدانستند که در پنجاب واقعات رو بکار و در مقابل سوقیات عسکری بعمل آمده است و همچنین خبر تازه از قندهار و قلات غلزائی وارد واطلاع داد که وضعیت عمومی در اثر اقدامات جدی بهتر و یکی از خوانین و سر کردگان برای عبرت دیگر ان به توپ پرانده و امنیت عمو می


بر قرار ساخته شده در حالیکه شهر غزنی تحت محاصره قرار داشت.
مقدار خورا که یکروزه تهیه گردید و هکذا شتران ذریعه دشمن جهت
عودت ما از قرار فی راس یکصد و پنجاه کلدار فروخته شد لیکن تعیین
روز حرکت مربوط و منوط به جواب قطعی شاه شجاع بود که باما عودت
و بطرف لودیانه رهسپار و یا اینکه بصوب مکه شریف عزیمت مینمود گویا
پلان و پروگرام حرکت عمومی هنوز معلوم و مشخص نبود.
«ستوارت» در داخل یکی از دروازه های بیرونی ایستاده ملتفت استفسارات
یکی از افغانها گردید که میگفت آیا «ستوارت» در ردیف افسران
انگلیس شامل و در آنجا حاضر است یا غائب متوجه بود که طبعاً پاسخ
مثبت در یافت و در نتیجه معلوم شد که مشار الیه میخواست با «ستوارت»
به جنگ شمشیر بپردازد چنانچه برای اجرای این مطلب شمشیر خویش را
از غلاف بدر آورد.
شاه زمان در شهر حکومت مینمود اما گفته میشد که بعد از عودت انگلیس
جنگ داخلی بر پا و قتل عمومی با چور و چپاول صحنه خونینی را تشکیل
خواهد داد بعضی افواهات دیگری که در حین حرکت اردوی انگلیس
الی خورد کابل حمله های دشمن بعمل آمده موجب تلفات عسکر ما
خواهد گردید هم مسموع میشد ولی بعد از خورد کابل به نسبتیکه آنسامان
تحت حکمرانی امین الله خان لهوگردی قرار داشت و پسر موصوف
عسفر ما میگردید عودت بی خطری پیش گوئی میشد.


۱۸ دسمبر :
در شب گذشته واقعهٔ عجیبی بوقوع پیوست و اشخاصی دیده شدند
که برای تخریب استحکامات چاتران مشغول فعالیت بودند
و در موقع وارسی و تحقیقات دو نفر سوار اروپائی فرار و نفر سوم که
با آنها داخل ارتباط بود دستگیر و معلوم شد که میرزای کپطان
«جونسن» بوده است و هر قدر در بارۀ معرفی نمودن سواران استفسار بعمل
آمد میرزای موصوف خویشتن را بی خبر انداخت و همینقدر بیان نمود
آنها کسانی بودند که برای خریداری غله نزد وزیر اکبر خان شتافتند
اما باید علاوه گردد که میرزای موصوف شخص بدنامی بوده همیشه در جرائد
مقالات بامضای (چرب) تحریر ونشر مینمود وعلاوه بران با یکنفر
«گرادی گرمان» نام که با روسها ربطی داشت ارتباط
قایم نموده بود.
۱۹- دسمبر :
واقعهٔ دیگری که باعث تعجب و تحیر ما گردید نیز رخ داد و آن عبارت
بود از ارسال و مرسول بریکیدیر «شلتون» عنوانی وزیر اکبر خان که
در ان يك مقدار خورا که برای شخص خویش خواهش نموده بود و آن مقدار
بوسیلۀ وزیر موصوف نیز ارسال گردید و برای اینکه با آرندۀ غلۀ
مذکور تحفه داده باشد «شلتون» يكعدد تفنگچه و يك بالاپوش از تحویلخانه
عمومی از نزد سفیر «میکنا تن» درخواست نمود و جنس مذکور باسی کلدار
نقد ارسال شد و هنگامیکه بریگیدیر «شلتون» برای اخذ اجناس از اطاق خود


١٢٤

خارج شد یکنفر افغان شمشیری را که یادگار آن شجاع به «شلتون» هدیه
داده بود به تصرف خویش در آورد بنابرین «شلتون» مکتوب به سفیر «میکنائن»
ارسال و درخواست شمشیر خویش را نمود گویا باین ذریعه تمام واقعات
مرموز افشاء و «شلتون» مورد عتاب سفیر «میکنائن» از اینکه خودسرانه داخل
مکاتبه با یکی از سران افغان شده بود قرار گرفت و چون جرنیل (الفن ستون)
از قضیه فوق اطلاع یافت وی هم به سفیر « میکنائن » مکتوباً پیغامی
ارسال و خواهش اجازه درخواست غلۀ شخصی خودرا از وزیر اکبر خان
نمود مگر «میکنائن» خواهش موصوف را مسترد و پاسخ داد در
حین رسیدن غلۀ شخصی که خودش نیز نموده بود مقداری از ان به جرنیل
«الفن ستون» داده خواهد شد و ی را قناعت داد.

مسرور بودیم از اینکه مقدار مکفی گندم و جو برای ما تهیه و خریداری
گردید ولی درین ضمن یکی از ملازمین وزیر اکبر خان داخل چاونی
شده از فروش آن ممانعت نمود و همینکه من واقعه را ملتفت شدم فوراً
«ستوارت» را صد ازده کیفیت را بموصوف حالی نمودم که در نتیجه با ضرب
مشت نفر مذکور را مرخص و در تعجب حضار که با ملازم یکی از سرکردگان
مشهور افغان رفتار درشتی نموده است افزود.

۲۰ دسمبر :
تاج محمد خان بعد از زمان چندی برای دیدن «ستوارت»
حاضر و میگفت : وزیر محمد اکبر خان به نسبت عودت اردوی انگلیس
پلان خیانت آمیزی داشته میخواهد تمام اردو را بعد از خون ریزی مکملی
در عرض راه از بین بردارد در حالیکه موصوف برای محافظت و مراقبت ما


١٢٥

تا رسیدن فوج ثانی انگلیس فعالیت و دوستی خود را درین زمینه ثابت
و حرکات دوستانه را وا نمود و اطمینان ما را حاصل خواهند نمود ،
تاج محمد خان درین موضوع اضافه مینمود که ما همه متيقن برانیم که عنقریب
اردوی قوی انگلیس وارد کابل شده انتقامی خواهند گرفت و چون نامبرده
مثل بعضی رفقایش عملاً دوستی و تمائل بمانشان میداد، در مقابل از ما
اظهار امتنان و علاوه تا تصدیق تحریری برای اینکه در آینده وی
به انگلیسها واضح معرفی شده بتواند، داده شد.
سفیر «میکنا تن» در موضوع عودت اردوی انگلیس خیا نث از جانب شر ان
افغان احساس و مائل بود قرار داد مقرر که راملغی و در صد؛ اجرای عملیات
مقابله بر ا ید را گر حقیقتاً نظریۀ خویش را عملی می نمود از همه بیشتر
تسخیر جبه خانه و قلعه های جنگی که قبلاً بدشمن تسلیم داده شده بود مورد
ضرورت واقع میگردید و ممکن اینهم نظریۀ بعضی اشخاص دیگری بوده
باشد مگر «ستوارت» میگفت که اردوی ما کم قوت و به قلت معنویات مواجه
و از عهدۀ اجرای این وظیفه بر آمده نخواهد تواست و جرنیل «الفن ستن»
هم درین موضوع مکتوب بنوانی «ستوارت» تحریر و ارسال نمود که محتویات
آن قرار ذیل است:

عزیزم ستوارت !
نمیدانم که کپطان «لین» بشما از اجرای مذاکرۀ اینجانب و سفیر «میکنا تن»
سخنی زده است یا خیر ؟ ولی همینقدر گفته میتوانم که نامبرده عقیده دارد
که وضعیت عمرهی ما در مقابل دشمن به خصومت و خشونت تامی مبدل خواه گردید


١٢٦

و راجع به تسخیر جبه خانه اظهار مینمود که آیا نفاخت شدن آن امکان
پذیر بوده و ما برای اجرای این عمل جهت صعود زینه های لازمه خواهیم
داشت که بتوانیم در برابر دشمن موفق گردیم ؟ مرا امید وارم که دشمن
ما را به دشمنی مجبور نگرداند و در ظاهر اوضاع بحرانی بشدت به
حسبانات دارد:
دوست شما جرنیل «الفن ستون»
مورخه ٢٠ دسمبر ١٨٤١
سفیر «میکنائن» در شب گذشته با سر کردگان افغان مذاکرات
داشت و اظهار مینمود که آنها قرار داد متارکه را احترام ولی بخوف
بودند که مبادا به شکستن آن ما اقدام نورزیم، مگر آنها شرایط خود را بومیه
بلند برده در خواست مینمودند که توپها و جبه خانه را جهت نگهداری
به قلعة محمود خان تحویل دهیم به نسبتی که سفیر «میکنائن»، کپطان «اولیور»
را از نزد آنها ثانیاً درخواست مینمود مشارالیه از اجرای تسلیم دادن موسوف
اینکه وی شخص مهمی است امتناع و بلکه ریکیدیر «شلتون» و «گرانت»
و «کفللی» را نیز طالب شدند حالانکه «تریور» و «دراموند» و «سکنر» در شهر
نزد آنها بسر می بردند بهر تقدیر «ستوارت» به جرنیل «الفن ستون» پیشنهاد
خود را تقدیم و خواهش نمود که ما بایستی قرار داد را با دشمن ملغی و طرف
جلال آباد رهسپار برای مجرد حین خود وسائل حمل و نقل را تهیه وجرنیل
«سیل» ادر جلال آباد تا زمان مواصلت اردو در ان سامان معطل و بدون
اتلاف وقت با جرای باز گشت خود بپردازیم چنانچه من توانستم باین منا بـث
با مشکلات زیاد و از پول شخصی برای « ستوارت » پا کشی تهیه بدارم.


١٢٧

از دیگر طرف گفته میشد که اهالی شهر غزنی دست اتفاق را با دشمن
داده متفقا عساکر گرد و نواح شهر غزنی را بجز از قطعات بالا حصار و
دروازه کابل بشکست مواجه و از هم پراگنده نمودند لذا بایست ثانیا
متذکر گردم که اگر پیشنهاد » ستوارت » از اینکه قوه عسکری
در بالا حصار متمرکز و ذخائر خوراکه و غیره تکمیل گردد.
مورد قبول واقع میشد بدون شك به همچو مراحل تحقیر آمیز
و بحرانی مواجه نمیگردیدیم و اگرچه جهت تقویه عسکر غزنی
عسکر کافی از قندهار ارسال شد ولی نتوانستند از کثرت برف و خرابی
راه با آنجا مواصلت نمایند بلکه بعد از تقویه قلات غلزائی به قندهار
واپس عودت کردند

۲۱ دسمبر :

اشخاصیکه به دشمن طور گروی داده میشدند بطور قطعی
مشخص گردیدند و آنها عبارت از افسرانی بودند که در قطعات
عسکری مارول بزرگی را بازی و شهرت خوبی
داشتند چون «ایری» و« وواربورتن » و «بوتینگر» (Botiner)
و «کنلمی» که بصورت فوری بشهر ارسال و نزد
سران افغان حاضر گردیدند .

سفیر «میکنا تن» جهت مذاکرات سیاسی با وزیر اکبر خان و محمد عثمانخان
در شهر حضور بهمرسانید.


۱۲۸

۲۳ دسمبر :
کالسکه ها و جبه خانه بدشمن داده شد چنانچه کالسکه و اسپهای خانم «میکناتن» بوزیر اکبرخان هدیه گردید و بعضی افغانها که به دیدن و ملاقات «ستوارت» می آمدند میگفتند که در ۲۳ برج گذشته هنگامیکه انگلیس ها در بالای تپه ها توپ خود را از ما واپس مسترد و برای تعقیب ما که موقع خوبی داشتند استفاده و ما را تا دروازۀ شهر تعقیب میکردند ، بدون شک ما هیچ گاه اثبات برتری دیگری نمی توانستیم و اضافه مینمودند که آنها از عدم لیاقت جرنیل های انگلیس واقف و اهمیت را به آنها قائل نمیشدند : گویا افغانها همان موضوعات حقیقی را بیان کردند که در سابق بحثی از آن بمیان آمده بود ، روز گذشته مجلس خوانین و افسران افغان دائر گردید که در آن دو نظریه وجود داشت یکی آنکه عودت انگلیس ها از کابل درست نبوده بایست همۀ آنها به قتل برسند در حالیکه پارتی مخالف ، بودن انگلیس ها را تأئید و تکرار مینمود و باین نسبت نائب محمد زمان خان اظهار نمود که اگر افغانها در فرصت عودت انگلیس در عرض راه به آنها مشکلات و موانع را پیش و مزاحم پیشرفت اردوی آنها می گردند ، وی علناً درین باره مخالف نظریه آنها بوده به چاونی انگلیس ها رهسپار خواهد گردید چه این اقدام بعید از ناحیۀ وفا و دوستی بوده وی شخصاً منکر همچو صفات غیر عادلانه میباشد چنانچه با دوستهای ما در شهر نیز باین نظریه اعتراف و افسوس میکردند که بزرگان


۱۲۹
انگلیس از حقیقت و نظریه شخص نائب زمان خان اغماض مینمود ـ
و همچنین زمانشاه برفتن ما عدم خوشی اظهار میکند و به نسبتیکه از
هم مسلکان خود بهراس بود و اضحاً ابراز نظریه نتوانسته سکوت را
اختیار مینمود .
اینکه سفیر «میکنائن» به طرفداری از نظریه وزیر اکبر خان اظهارات
و حتی به موصوف مبالغی را تادیه نمود، خلاف سیاست تلقی میگردید چه
قبل از اینکه وزیر موصوف پول میداشت، اهمیت را کسی به وی قائل
نبوده و رول مخوف را بازی نمینمود ولی بعد از اخذ مبالغ قدرت و توان
حایز و در عین حال که کرکتر منفی داشت در مقابل مخاطر ناک تر
شده میرفت و باین نسبت نائب زمانخان میگفت: «اگر افغانها در عرض
راه به انگلیس ها مشکلات موقع را پیش نمایند من بچاونی خواهم
رفت . . . » گویا وی حقیقت را بیان و چیزیکه در قدرت و توان
موصوف بود برای برهم زدن و اخلال مجلس کار میبرد، بعضی میگفتند
که وزیر اکبر خان در خانه محمد عثمان خان رفته تعهد نمود که
وی طبق نظریه نائب زمان خان با انگلیس ها رفتار و موجب پریشانی
آنها نخواهد شد، گویا بعد از ان و در اثر همان مذاکرات عودت ما
انگلیس ها از کابل به چهارم جنوری مشخص و محمد عثمان خان که
شخص فهیم معلوم و با وی از نائب زمانخان و او از وی توصیف بسی مینمودند
با ما الی جلال آباد اظهار همراهی میکردند


۲۲ دسمبر :
حمزه خان یکی از خوانین قوم غسلزائی که دران
زمان بحیث حاکم ایفای وظیفه نیز مینمود در ابتداء شورش بتحاک
توسط شاه شجاع برای فرو نشاندن آن ارسال شد . ولی خان از اینکه
جهت خاموش ساختن حادثه جد و جهد مینمود بر عکس در ترتیب
وتنظيم قوه شورشیان پرداخت و همینکه چندی بعد وارد کابل و با زر
امر شاه شجاع زندانی و بعد از آنجا فرار نمود با سفیر (میکنائن) داخل
مفاهمه شد. حاضر بود در بدل مبلغ بزرگی برای ماغله جات کافی
تهیه ووسایل سفر را فراهم نماید ولی چون موصوف به صفت ناشایسته متصف و ما
با مشارالیه اعتماد نداشتیم لذا نخواستند با خان مشارالیه قراردادی ببندند.
در شب گذشته ( کپتان سکنر ) با دو نفر افغان ها که یکی آن سلطان جان
پسر عم وزیر اکبر خان بود، داخل چاونی شده ومقارن ساعت يك شب
برای اجرای کارنهایت مهمی ثانياً صوب شهر بازگشت نموده ، قرار
امر اسرار آمیز سفیر میکنائن ريجمنت شش شاه شجاع با چند بن
عراده توپ برای حمله بالای قلعه محمودخان تهیه شده شد، چه میخواستند هر طور
بود امین الله خان لوگر دی را ز آن جازنده و یا مرد. خارج و بدست آرند
چنانچه امر اجرای این حمله توسط همباندانتان قبل ازینکه نرمن های
بین چاونی و تپه های سیاه سنگ جهت مذاکرات با وزیر اکبرخان برود
صادر شد ساعت دو بجه بعد از ظهر صداهای انداخت تفنگ مسموع گردید
و همه بطرف دروازه عقبی چاونی شتاقته میخواستند معلوماتی راجع به فیر و
شلك تفنگ حاصل نمایند که در بن موقع مستر وار (Waller) وارد و گفت


۱۳۱
که سفیر «میکنا تن» در خیمه سرکردگان افغان حبس گردید . مکر واقعه تا يك اندازه ذریعه لیگیٹ (Legest) که با «میکنا تن» همراه بود روشن گردید. وی اظهار می کرد هنگامی که سفیر موصوف با نفری خود در حصه پل سوخته (واقع بی بی مهرو) رسید به جز از ده نفر با قی همر اهان خویش را مرخص نمود. چون بریگیدیر «شلتون» نیز مائل برفتن و حصه گرفتن در مذاکرات بود (لیگیٹ) باین مناسبت بطرف چاونی واپس حرکت و خواست «شلتون» را برای رفتن بدرقه ئی نماید ولی «شلتون» ازینکه گرفتاری زیادی دارد از رفتن بآنجا معذرت حواست گویا «ولر» ثانیاً با آن صوب رهسپار و در عرض راه با افراد مرخص شده «میکناتن» متصادف و از ملاحظه واقعه فوق محروم گردید اما نفر (لیگیٹ) که در آنجا منتظر وی باقی قضیه را سر تا پا مشاهده و به چاونی عودت نمود بیان داشت - در موقعیکه «میکناتن» وارد میدان میشد سرکردگان افغان بالای سنگی نشسته انتظار وی را می بردند و همینکه سفیر نیز نشست مذاکره آغاز گردید حا لانکه « تریور » و « مکنزی» (Meckenzie) «ولارنس» (Lawrence) بالای اسپ های خود قرار داشتند مگر بعد از لحظه دو نفر سرکردگان افغان در عقب سفیر «میکناتن» قرار گرفتند چنانچه در آن فرصت وزیر اکبر خان و «میکنا تن» متفقاً از جا برخاسته متوجه حرکات بعضی از غازیان که رو بطرف چاونی نموده شلك مينمودند گردیدند که درین ضمن یکی از آنها رو بطرف لارنس نموده کرچ وی را بقوت هر چه تمامتر از بغلش گرفت و درین موقع وزیر اکبر خان دست سفیر میکنا تن را گرفته با افسران انگلیس که از اسپهای خود فرود آمده


۱۳۲

بودند بصوب قلعه باغبان حرکت کردند واگر چه این حادثه باعث پریشانی
و تحیر عموم گردید لیکن اینکه سفیر میکناتن و همراهانش در شهر باکمال صحت
موجود ونزد سران افغان بسر می بردند، اطمینان خاطر تا يك اندازه
موجود ولی راجع به سرنوشت افراد گردی چون انر و بوتسگر و کندلمی
و غیره که نیز در دست افغانها بودند تشویش زیاد موجود بود. پس بدین
مناسبت عموم ریکیمنت ها تحت سلاح در آمد حالا تکه ( کیطان گرات )
اظهار می نمود
که حل قضیه مذکور مشکل و فهمیده نشد که حادثه مذکور را دوستی
و یا دشمنی افغانها تعبیر نمایند و هكذا از حملات غازیان بخوف و هراس
بوده و از اینکه سر کردگان ما بدام آنها افتاده بودند شگون بدی میگرفت
مگر افغانها هم به نسبت مكتوب نماینده سیاسی «مجر لیج» عنوان
سفیر «میکنا تن» که عنقریب امداد عسکری از قندهار و هندوستان
خواهد رسید آنرا بدست آورده معلومات مفصلی حاصل و بخوف و هر اس
زیاد نیز مواجه بودند.
میر آخور که در جمله افراد کروی نزد ما موجود و در مذاکرات
با دشمن از طرف ما نمایندگی مینمود و عده داد که بزودی ممکنه
مکتوب به سفیر «میکنا تن» برده و جواب آنرا بیاورد و چون در خلال
شب غازیان در گرد و نواحی موجود روی رفتن شب راعاری از خطر
نمیدانست بنابرین اجرای کار را از طرف روز به نسبت شب ترجیح داد


۱۳۳

پرچم سرخ مربوط (امین الله خان) لهو گردی با يك عده سوار
برای تقویه قلعه رکاب باشی ملاحظه شد و دقایق چند سپری نشده بود
که تعداد وافر تری بآن صوب در حرکت شد.

٢٤ دسمبر:

پرزه خط مختصر «لارنس» و «کمالی» برادر زاده «میکنا تن» برایم
واصل و خیلی متاثر بودم که پیغام قتل «میکنا تن»
و «تریور» را بخانم های شان برسانم و در مجلسی که برای نشر
اطلاع غم انگیزی تشکیل و در ان حضور بهمرسانیدیم نهایت غم و اندوه
احساس میشد و اگرچه افواهات متفاوت راجع به قتل آنها استماع میشد
ولی همینقدر حقیقت داشت که اجساد آنها در چوك ظاهراً برای تماشای
مخلوق آویخته شد مخصوصاً که سرسفیر «میکنا تن» را از جسدش جدا
و با کمال غریو و احساسات ظفر در بازار ها گردش میدادند.
بدیهیست که با اشخاص مرده هیچکسی عدالت را قایل نبوده و در
غیابش هر چه میخواهند میگویند چنانچه در باره اجراآت «میکناتن» اظهار
میکردند که وی از يك طرف با وزیر اکبر خان و از دیگر طرف با
امین الله خان داخل مذاکرات جداگانه بوده رول دوگانه را بازی
و سهو سیاسی را مرتکب و در نتیجه به کیفر اعمال خود متوصل شد ، مگر
اینکه از نقطه نظر انصاف و عدالت ابراز نظریه شود بایست تذکر و کردد
که از مقصد و مرام خارج شدن سفیر «میکناتن» در شب ۲۳ دسمبر از چاونی
عسکر (سکنر) که نزد سرکردگان دشمن طور گروی بسر میبرد


١٣٤

اطلاعات خوبی داشت چه وی در شب ٢٢ دسمبر باسلطان جان داخل چاونی
شده مکتوب وزیر اکبرخان را همراه داشت که دران وزیر افغان به
میکناتن اظهارات و میخواست که بحیث وزیر شاه شجاع تقرر حاصل
و بصورت فوری سی لك و سالانه چهار لك كلدار از ما در یافت و علاوه تا
در مراسلهٔ خود از میکناتن خواهش نموده بود که قبول زحمت فر مو ده
فوراً تشریف فرما شده و درین موضوع باوزیر مشار الیه داخل مشوره
و مفاهمه گردد .
اگرچه جبه خانه و گادی ها به سر کردگان افغان تسلیم داده
شده بود باز هم آنها از امضای اوراق قرارداد امتناع و بیکی از مواد آن
عمل ننمودند بنا برین میکناتن مایل بود ذریعه اقدامات لازمه خود
اوضاع عسکر را بهتر و حیثیت و شرافت مملکت ما را حفظ نماید مگر
ندانست که وزیر اکبرخان با اقدامات خیانت آمیزی متوسل و در عین
حال از پلانهای خود برای دستگیر نمودند امین الله خان لهو گردی
جهت ارسال به چاونی عملی خواهد نمود.
بدون تردید اقدام وزیر اکبرخان عملی بود خیانت آمیز و هنگامیکه
لارنس را طلب و برای نشستن دعوت میشود همه آنها بالای زمین جا
گرفته بودند و چون لارنس شخصی بود هوشیار و پیش بین از آنروی
برای اینکه بتواند فوراً داخل اقدام متقابله شود بزانو درآمده منتظر
حدوث واقعه گردید که دفعتاً در ین اثنا کرج و تفنگچه اش را گرفته و عقب
تفری چون میکنزی انتقال داده شد گو یا درین موقع وزیر اکبر خان


١٣٥

سفیر «میکنائن» را از دست چپ و سلطان جان از دست راستش گرفته پائین می کشیدند در حالیکه سفیر موصوف صدا می کشید : برای خدا . . . در همین موقع که دست بالایش گذاشتند «لارنس» و «ترپور» و «میکنزی» خلع سلاح شدند که از آن به بعد سفیر « میکنا ئن » را زنده مشا هده ننمودند!

سلطان جان در ین فرصت با کمال غضب با لای «تریور» حمله ور، و با گفتن کلمۀ ـ « تریور» را با ضرب سیلاوه مقتول کرد که در آنجمله ملا مومن نیز اشتراک نمود : اگر ضرب شمشیر که با لای « میکنزی » حواله و به پوستین محمد شاه خان اصابت نمی نمود، بخود «میکنزی» اصابت میکرد صورت یقینی چون «تریور» ترک حیات میگفت حالانکه در ین فرصت « لار نس » به تا ختن ا سپ موفق و از مرگ نجات یافت

در همین روز مکتوب از کوهستان واصل و حاوی بر ین بود که کوهستانی ها پلان پارتی های مخالف را در کابل مدار سیاست خود ندانسته حاضرند در عوض مکافات مناسب با چهار صد نفر سوار ا ردوی انگلیس را در فرصت عودت از کا بل الی جلال آبا د همر اهی نما ند لیکن همه در برابر محتویات مکتوب مذکور بخنده ها آغاز و استهزا می کردند، و مهمتر همین روز صورت قرارداد و پیمان که بین سفیر «میکنائن» وسر کرد گان افغان صورت گرفته بود بـ ە مواد افز ود شدگی ها چا ونی ارسـال گردید :


١- تمام ذخائر مادی به کابل گذاشته شوند.
٢- تمام توپها بجز از شش عراده به افغانها تسلیم داده شوند.
٣- افراد کروی به اشخاص متاهل تبدیل گردند.
در فقره سوم اسمی از جرنیل «سیل» که محمد شاه خان را در حصه جلال آباد شکست و ٥٠٠ نفرش را مقتول ساخته بود نیز برده بودند لیکن درین موضوع جرنیل «الفن ستون» اظهار عقیده مینمود که تسلیم دادن افراد طبقه ذکور بحيث گروی مسئله معقولی بوده اما تعیین زن ها که آنها را اموال بیت المال تصور مینمایند خلاف مقررات و مواد پیمان بوده دون استیذان شوهر های اشان بان موافقه نتوانسته شرایط آنها را مسترد نمود و از آنرو «مجرتین» نزد افسران متاهل شتافته نظریه آنها را درین موضوع طلب و برای کسانیکه اظهار موافقه مینمودند مبلغ ده هزار کلدار معاش مشخص کرد. لیفتننت «آئر» اظهار کرد که اگر بودن وی به میلش به مع انگلیس ها تمام شود او مخالفت نخواهند ورزید بر عکس «اندرسن» میگفت قبل از اینکه برفتن خانمش موافقه نماید «کملوله» را بمغزش خالی خواهد نمود چنانچه «ستوارت» هم باین عقیده بوده اضافه میکرد که بجز از نیروی برچه برقی هیچ قوه زن و مادرش را بحیث افراد گروی بدشمن تسلیم داده نخواهد توانست گفته بودیم سفیر «میکنا تن» حمله دو ریجیمنت را بالای قلعه محمود خان جهت دستگیر نمودن امین الله خان به جرنیل «الفن ستون» امر نموده بود و اگر احیاناً جرنیل - امر سفیر را در همان روز عملی مینمود ممکن باین حادثه حزن انگیزی منتج نمیگردید مگر چون جرنیل مثل سابق

شبحون فارسی افغان (١٠٠٠ جلد) مصحح سر جو فراق بتمن مدیر – مطار احمد ۲۷ عقرب ۲۹ مطبعه عمومی کابل


۱۳۷

مذبذب ومتردد بود لذا جو ابا ًمکتوبی درین موضوع عنوانی «میکنا تن»
بمغزلش ارسال نمود که دران وقت سفیر موصوف در عرض راه نزد وزیر
اکبر خان بوده مکتوب مذکور را هیچ گاه مشاهده ننمود که ران جرنیل،
از اینکه چاونی در خطِ حملۀ غازیان واقع خواهد گردید ، از ارسال دو
ریجیمنت خودداری مینمود

٢٥ دسمبر :
به نسبت واقعات حزن انگیز فوق عید مسیحی نهایت مغمومی داشتیم
اطلاع از «کینلی» ، اسدوبیان میداشت که نائب زمان خان راجع به
اجساد « میکناتن»و«تر یور» داخل اقدامات و تجسسات زیاد بوده میخواهد
آنها را به طور مخفی و مستور حاصل و بعداً به چاونی ارسال دارد و درین
زمینه اضافه مینمود که و زیر اکبر خان مایل بقتل«میکناتن» نبوده بلکه
یگانه بحبس موصوف از اینکه بتواند شرایط خوشتری را به این وسیله بالای
انگلیسها بقبو لاند اقدام نمود مگرچون سفیر موصوف تند خوی و اوضاع
را بر خلاف طبیعت خود مشاهده نمود بنابران همان کر نثری تند و تیزش
بروز نمو ده موجب قتلش گردید.

٢٦ د سمبر :
جسد«میکناتن» و «تر یور» بر حسب وعده ئیکه داده بودند بما ارسا ل نگردید.
افغانها به خوف اینکه ما باجرای قرار داد و پیمان وقعی نگذاشته راه
جلا ل آباد را بقوت خود صاف و با ن سامان عودت خواهیم نمود، خیلی
پریشان بودند چنانچه بر حسب یکی از مواد قرار داد مذکور که میبایست


۱۳۸

بصورت فوری یعنی قبل از حرکت، مبلغ ١٣ لك کلدار بسران افغان تادیه
شود و نه اینکه بعد از مواصلت به جلال آباد، آنها را خوش ساخته و
می اندیشیدند که مبادا تادیهٔ آن تعویق افتاده در نتیجه مبالغ فوق ذریعه
جنگجویان افغان بغنیمت گرفته شود. از این لحاظ مدعی بودند که جز
از شش باب ویول، باقی آنرا هر طوری بود انگلیسها بمشان افغان تحویل
دهند و هم خبر دیگری برای مارسید و اطلاع میداد که افغانها خواهش
دارند همه زن های انگلیس را تحت اسارت خویش قرار داده و مردان
شانرا از بین ببرند و در خبر فوق ضافه شده بود که افغانها مصمم اند
که یکنفر افسر انگلیس را همینکه دست و پایش را منقطع نمودند بهمان
وضعیت برای عبرت انگلیسها در کوتل خیبر قرار دهند تا عموم انگلیس
ها ازین واقع مستحضر بوده در ثانی از داخل شدن به افـــغــانسـتـان
منصرف گردند.

اطلاع جدیدی ذریعه کپطان «میکنسن» (Meckenson) از پشاور واصل
و میگفت که مقدار اولین جبه خانه در پشاور مواصلت و هكذا رجمنت ٩
و رجیمنت ١٦ و ریجیمنت ۳۱ در شرف ادخال است اما تصور نمی کردم
که ما از كمك آنها درین مراحل بحرانی مستفید و سرنوشت ما را تغییر
داده بتوانند .
٢٧ دسمبر:

مجلس مشوره حربی که عبارت بود از جرنیل « الفن ستون »
و بریگیدیر « شلتون » و بریگیدیر « انکو نتـل » (Anqueutil) و مجر


۱۳۹

«كمبرس» (Cembers) درباره قرارداد فوق الذکر غور و آنرا نهایت مشکل و غیر قابل اجراء ملاحظه نموده دزیر طبق آن می بایست چهار ده و نیم لك كيلدار جهت عودت با عافیت بصوب پشاور به دشمن تادیه میگردید در حالیکه دشمن «لارنس» و «میکنزی» بعد از اخذ شش نفر افسر دگر انگلیس، تبادله و این عمل موضوع را مشکل تر مینمود که از هر حیث غیر قابل قبول تلقی میشد.

۲۸ دسمبر : -

«لارنس» بعد از زمانی بچاونی مراجعت و از خوف و هراس زیاد خیلی لاغر و در حدود ده سال مسن تر جلوه مینمود قرار معلوم هنگا میکه وزیر اکبر خان سفیر «میکنا تن» را میگرفت ، نامبرده با سردار بندو بغل شده غازی را به زمین غلطانید و باین ذریعه غضب سردار غازی را تحريك نمود چنانچه وی درین موقع از تفنگچه خویش کار گرفته وی را هدف تیر قرار داد و مجروح نمود، گویا بعداً بیچاره «میکنا تن» مورد ضربهای متمادی واقع و قطعه قطعه گردید.

وضعیت عمومی مخلوق در شهر درهم و برهم وخان شیر ین خان از اشتراك در باره امتناع ورزید وا گر چه مبلغ هنگفتی توسط نائب شریف جهت تكفین «الکسندر برنس» تادیه شد لیکن بازهم «برنس» مقتول هر گز مدفون نگردید: پارچه های جسدش در شاخچه های درختان باغچه خود آویخته بود در حالیکه سر «میکنا تن» داخل خریطه در يك كابین محفوظ و


١٤٠

وزیر اکبر خان غازی میخواست آنرا جهت تماشای پادشاه بخارا،
ازینکه با فرنگی ها چه معاملهٔ را انجام داده است بفرستند.
توپهای موجودهٔ ما در مقابل دروازهٔ چاونی قرارداده شد تا ذریعهٔ
افغانها تسلیم و برده میشدند و اگر چه وسائل ثقیلهٔ مجر و حین تهیه و
تدارك گردید باز هم نظر به چنین بود که مجرد حین معطل و دکتوران
موظف برای اینکه کدام از ایشان با مجروحین باقی بمانند
قرعه کشی نمودند و در نتیجه دکتور «پریمروز» از ریجیمنت ٤٤
و دکتور «کمپیل» مشخص شدند ولی اول الذکر با دکتور
«برويك» دکتور معالج «ميكناتن» مقتول خوش برضا عوض شد.
۲۹ دسمبر :
«ميكنزی» و «سکنر» که البسهٔ مفشنی در بر داشته و آنرا توسط
وزیر اکبر خان در یافت نموده بودند، وارد چاونی گردیده
و از صورت مهمان نوازی وزیر غازی اظهار رضائیت مینمودند
چنانچه بریگیدیر «شلتون» ثانیاً جهت بناه گرفتن نزد وزیر
موصوف رهسپار و مجروحین به شهر انتقال داده شدند.
۳۰ دسمبر :
در موقع باز گشت اشتران که مجروحین را به شهر نقل میدادند
مورد حملهٔ افغانها قرار گرفته به غنیمت برده شدند. یکی از افراد
«گروی» مکتوبی برایم ارسال و اطلاع میداد که همه در سالون


١٤١

بزرگی جا گزین و متفقا بسر میبر ند ولی این طرز حیات موجب
تکالیف آنها میگر دد ، بعد از قتل «میکنا تن» غازیان يك دست
سفیر مقتول را بطرف جمعیت آنها بلند و میخواستن «کنلی» و «ائر»
را نیز به قتل رسانند اما افسران انگلیس توانستند بزحمت زیاد
رفقای خود را از جنجال آنها خلاص و غازیان را مرخص سازند ،
امین الله خان از رفتار رفقای افغانی خود ممنون وقناعت قلب وضمیرش
حاصل و متوجه آتیه انگلیس بود .

۳۱ دسمبر :
سرکرده گان افغان اظهار مینمودند که آنها بالای غازیان
حکمفرمائی نتوانسته و اگر احیاناً انگلیس ها را اذیت مینمایند ،
انگلیس ها میتوانند در مقابل آنها از خود دفاع نمایند و وعده دادند
که اشتران به غنیمت برده را واپس تسلیم دهند چنانچه
فردای آن از تعداد ٣٦ راس اشتران که روز قبل در یمه غازیان
به چپاول گرفته شده بود ١٥٠ راس ضعیف و ناتوان آنرا انتخاب
و گسیل نمودند .
مذاکرات ما دوام داشت و افغانها از خلع شدن شاه شجاع
سخن میزدند و میگفتند که آنها برای اعدام شاه رضا نیت نداشته
مگر مایل بودند دید چشم او را ضائع سازند و علاوه میکردند
که جنگجویان قلعه محمود خانرا جهت محافظت چاونی ها ارسال


١٤٢

و بعداً صورت عودت ما را عملی نمایند کو با باین ذریعه سال ١٨٤١ عیسوی اختتام یافت ،

اجساد سفیر « مکناتن » و «تریور» قراریکه گفته شده بود به چاونی ارسال نگردید ولی امید قوی میرفت که نواب زمانخان آنها را در عالم خفا و سکون در باغچهٔ خویش مدفون سازد .

از ۱۸ دسمبر باین طرف برف زیاد موجود بود .

اول جنوری ١٨٤٢ - عیسوی :

هنگامیکه نائب میر خان وارد چاونی گردید مذاکرات عودت ما هنوز ادامه داشت ، نواب زمانخان و محمد عثمانخان و هکذا محمد شاه خان که اخیر الذکر ضرب های شمشیر را بالای «میکنری» حواله مگر وی دفع نمود ، اشخاص شریف و خوبی بودند چنانچه نواب زمانخان و پسرش همیشه نزد افراد گروی انگلیس حاضر و آنها را متسلی و حفاظت مینمودند .

دو نفر از اهالی کابل که قرآن کریم را نیز همراه داشتند نزد «سرجنت دین» که خانم افغانی داشت آمده مدعی بودند که وزیر اکبر خان شخص غلط بود. در فرصت عودت اردوی انگلیس، آنها را ذریعهٔ ۱۰ هزار کوهستانی در تیزین و توسط غلزائی ها در سرخ آب مورد حمله و تباهی قرار خواهد داد، بما اطلاع مى نمودند.


١٤٣

٢ جنوری :
قبل از تکمیل ناشتای صبح مکتوب جرنیل «الفن ستون» وارد و در ان متذکر گردیده بود: «عزیزم ستوارت! آیا ممکن خواهد بود که فردا باز کار یگران بیلدار افغانی برای تسطیح دریا جهت عبور عساکر بکار انداخته شود؟ لطفاً درباره کارهای انجام یافته روز گذشته که بکجا رسیده است ما را مطلع سازید «پوتنگر» اظهار مینماید که برای عبور از دریا و آب های حصص خورد کابل به ٢٥٠ عدد تخته های طویل جهت بستن پل ضرورت است چنانچه خود وی بعد از ناشتا معلومات مفصلی در ین زمینه بشما خواهد داد و تصور میکنم که روز سه شنبه عودت ما آغاز خواهد گردید، راجع به موضع گاوها جهت انتقال پل بصوب لهوگرد بایست شما حتماً بامستر «بائید» داخل مذاکره و موضوع را حل وفصل کرده باشید تا قبل از حرکت تارها اجراء و بمشکلات مواجه نگردیم این بود اوامر موجوده که بشما داده شد .
دوست شما جرنیل «الفن ستون»
اما فهمیده نشد که چرا تخته های طویل جهت عبور دریا در حالیکه خود ما بقلت حیوان گرفتار بودیم برده میشد حالا ئیکه دران روزها دریا منجمد و ضرورت به انتقال آنها نبود واگر برده هم میشد نهایت دو تخته آن ذريعه يك راس اشتر امکان پذیر بود گویا ٢٥٠ تخته آن ١٢٥ راس اشتر بکار داشت که طبعاً این تعداد برای حمل و نقل جبه خانه بیشتر


١٤٤

مورد ضرورت بود، پس میدانیم که اجرای همچو پیشنهادات و اوامر عاری از منطق بوده مفهومی نداشت
٤ جنوری :
مکتوب «جرنیل سیل» تاریخی ١٩ دسمبر که اخذ مراسلهٔ ٩ دسمبر اینجانب را تصدیق میکرد واصل شد، جرنیل راجع باوضاع حاضرهٔ ما نهایت پریشان ولی اظهار امید میکرد که امدادی از قندهار واصل و انگلیس ها را از مراحل بحرانی نجات داده باعث حفظ شرف و نام مملکت انگلستان گردد که طبعاً ذریعهٔ شرائط موجودهٔ دشمن خطر از بین رفتن آن را در برداشت، شوهر م از مواصلت چندین ریجیمنت در پشاور مژده داده میگفت که نقل مکاتیب اینجانب یکایک بحکومت و قوماندانی عسکری انگلیس تقدیم و هکذا نسخهٔ دیگر آن بداماد دومی ما کپطان «بند» (Bund) راجع به اوضاع بحرانی انگلیس در کابل نیز فرستاده شده.
افغانها همیشه میگفتند که انگلیس ها در کابل برای قربانی خلق شده اند و من می بایستی دو فرصت عودت از احتیاط کار گرفته در بین جمعیت عساکر بمارش ادامه دهم، و تاج محمد خان علاوه مینمود که خانم «ستوارت» و اینجانب را لازم است که بالای البسهٔ خود پوستینچه های گرم و خونی پوشیده بطور دائم از تشکیل گروپ های مختصر و جمعیت زنان احتراز و بصورت پراگنده به سفر بپردازیم چه ممکن که جمعیت زنان نیز مورد تاخت و تاز افغانها قرار گرفته از بین برده شوند.


١٤٥

قراریکه فیصله شد مشران افغان قبل از حرکت برای تسلیم شدن چاونی ها وارد و روز حرکت را ٦ جنوری ساعت ٧ لی ٨ بجه تعیین خواهند نمود.

ه جنوری :

شاه شجاع پیغامی به «ستوارت» ارسال و مداديك نفر افسر شاهی را جهت عودت ما پیشنهاد مینمود و «ستوارت» پیغامی شاهانه را که عبارت از اظهار همدردی و همرنگی بود ابلاغ ولی نسبت به تقاضای وقت و زمان کسی اهمیتی به آن قایل نشد بلکه عقیده داشتند که شاه شجاع تحريك کننده اغتشاش بوده مگر تصور می نمود که اوضاع عمومی همچو وخامت را بخود خواهد گرفت ورنه از تحريك و دامن زدن آتش اغتشاش جلوگیری مینمود.


١٤٦

عودت از کابل

در روز پنجشنبه شش جنوری ١٨٤٢ عیسوی اردوی ما به عزم بازگشت
بطرف هند در حرکت افتاد و مفرزه پیش دار ما عبارت بود از ریجیمنت
٤٤ در ریجیمنت سوار ٤ با سواران سکتر و قطعه سر تکپر آن و سنگر کن
و گارد سفیر «میکنا تن» مقتول و دو عراده توپ شش پونده در حالیکه قسم
کابلی را ریجیمنت ٥ و ریجیمنت ٣٧ که حفاظت خزانه را نیز مینمود
با ریجیمنت شش شاه شجاع و قطعه سوار «اندرسن» و قطعه توپچی سوار
و دو عراده توپ شش پوند، تشکیل میداد و مفرزه دمدار که حفاظت
اردو را به ذمه داشت و خط سیر آنها را تعقیب میکرد آنهم عبارت بود
از ریجیمنت ٥٤ و ریجیمنت ٥ سوار با عراده توپ کالیبر شش پونده
که تعداد مجموع قطعات عسکری به ۱۷ هزار نفر بالغ میشد .
عساکر ما از دروازه عمومی و همچنین اردو از دروازه عقبی چاونی خارج و حتی
قبل از شفق ازدحام عمومی بر بیدها روشن در برودت مخصوص در بیکار
بود حصه بزرگ اموال ما در خارج چاونی باقی و ما بخوف اینکه راه عبور
خود را از دشمن باثر جد و جهد عسکری صاف خواهیم نمود خیلی متفکر
مگر چون راجع باین موضوع با سرکردگان افغان قبلاً مفاهمه نموده
بودیم لذا تا يك اندازه اطمینان خاطر حاصل وبدین جهت حواله مبلغ
چهارده نیم لک کلدار ذریعه نماینده سیاسی «پوتنگر» به اعتبار خزانهٔ


١٤٧

هندوستان در کابل داده شد که بسر کردگان که افغان حفاظت ار دوی
انگلیس را از کابل الی پشاور بذمه داشتند ذیلا تقسیم نمایند :-

۱ - محمد زمانخان
سه لك کلدار
۲ - امین الله خان
شش لك کلدار
۳ - خان شیر بن خان سر کرده ( قزلباش ها )
دو لك کلدار
٤ - وزیر اکبر خان
يك لك کلدار
٥ - محمد عثمانخان
دو لك کلدار
٦ - بزرگان قوم غلزائی
نيم لك کلدار

مقارن ساعت نه ونیم از چاونی خارج وخانم ستوارت ونگارنده نزد کپتان «های»
شتافته داخل قطعه سوار مفرزه پیش دار شدیم در حالیکه یکصد نفر افغانها
در حدود چاونی برای تماشای عودت ما حضور بهمر سانیده بودند و در ابتداء
صورت حرکت ما خیلی آهسته وغیر قابل قناعت بعمل آمد چنانچه مسافه
يك میل اول در سه و نیم ساعت طی گردید. امری صادر ومبنی برین بود
که پل محکمی بالای دریای کابل که در حصه يك میل فاصله از چاونی بعید بود
ساخته شود و اگرچه «ستوارت» به نسبت اینکه دریای مذکور در حصه فوق قابل
عبور بوده بساختن پل که اتلاف وقت در بر دارد موافقه نمی نمود با زهم چند
ساعت قبل از حرکت اردو داخل آب گردیده مدت دو ساعت در تکمیل
آن ابراز مساعی نمود و هنگامیکه از آب خارج میشد البسه بدنش کاملا
منجمد واحوالش پریشان بود .


١٤٨
در زمان محاصره قلت غله رونما ومقدر خورا که عسکر به نصف تنزل
یافته بود وا گر چه بعضی اوقات مقدار معین غله جات بعد از اینکه با
سرکدکان افغان مفاهمه و بمدأ واصل و برای روز های آینده عسکر
ذخیره میگردید وهیچ کس از آن طوریکه ضرورت بود استفاده نمیتوانست
لذا در اثر آن قسمت بزرگی عسکر ما از حیوانات چون استر و اسپ که
در اثر عدم پیدایش خورا که از بین میرفتند، تغذی مینمودند وهکذا چون
ذخائر محروقات تمام وسران افغان از زدن در ختان مثمر ممانعت
مینمودند گویا ما هم از ین رهگذر و هم به نسبت شدت سرمانها یت
بمشکلات وعذاب مواجه بودیم چنانچه طعام روزهای اخیر ما در کابل
بوسیلهٔ چوبهای اثاث البیت پخته میشد.
هنگامیکه اردوی ما يك میل راه راطی و در حرکت بود امر عودت ثانی
به چاونی توسط زمانشاه که هنوز موافقهٔ مشران افغان حاصل نگردیده
واصل شد مگر چندی بعد امر مذکور تجدید و ما بمارش ادامه دادیم و در
موقع که قطعات اخیر از چاونی خارج میشدند مورد حملهٔ افغانهای که چاونی
را قبلاً تصرف نموده بودند واقع و باین نسبت هرج و مرج برپا وملازمین که
در انتقال دادن اموال شخصی ما مشغول بودند همه را از خود دور انداخته فرار
وهمچنین مقدار بزرك از جبه خانه در اثر حدوث واقعهٔ فوق تلف واطفال
وزنان ومردها در عرض راه خوش برضا در از افتاده مایل بودند يك ان اولتر
تلف و باین ذریعه از چنگال و جنجال حیات بیرحم مستخلص باشند.
جرنیل «الفسن ستون» نظریه داشت که در بگرامی متوقف گردیم مگر


١٤٩

چقدر جای افسوس بود که وصایای بعضی دوستان افغانی که بایست هر
طوری بود روز اول از خورد کابل عبور نموده باشیم مورد قبول وی
واقع نشدوچون زمین‌های چمن زار منجمده و بردت زیاد احساس میکردید
لذا توانستیم يك ميل مسافهٔ بیشتری را با مشکلات زیادطی وبعداً اجباراً
در میدان وسیع توقف و هر کدام برای تنظیف موضع خو دجهت استراحت
شب مشغول کردیم.
شب بود نهایت خنك و بادهای سردی می وزید در حا لیکه خورا که نه
برای انسان ونه برای حیوان میسر ونه خیمه جهت محفوظ بودن از سرما
وبرودت دستگیری مینمودوهمینکه چندلپ جوبرای خورا که اسپهادر عوض
ده کلدار بدست میامد صورت مشکلات ما را ازین رهگذر نیز واضح
خواهد نمود کپطان «جونسن» که بحالت رقت اورما متوجه گردید فوراً خیمه
مفلوك وتاريك كه فاقد ميخ‌های چوبی هم بود تهيه وما تحت آن شب سردی که
دران شمال‌های طوفانی شدت نمود ، سر برده کرختی و بی‌حسی را در اندام
احساس وخودم فوراً بستره را که کپطان «ستوارت» و خانمش اشغال نمود
ترك و در کناری تحت پوستین خویش غلطید م .
اگرچه مسافهٔ شش میل بیشتر از کابل دور نشده بودیم بازهم در طی
راه دو عراده توپ را با اجناس دیگری از دست دادیم و در موقع که گاوها زیر
فشار تخته‌های طویل جهت بستن پل دریای لهو گردخم شده و باهستگی حرکت
وموجب اتلاف وقت میگردید اطلاع داده شد که پل دریای مذکور سالم وقابل


١٥٠

عبور ضرورت به بستن پل دیگری ندارد. چنانچه آنرا به چشم سر مشاهده
و از تکالیف انتقال تخته‌های بی‌لزوم به غضب آمدیم «استوارت» قبل از حرکت
در اطاق چاونی مشغول جمع آوری بعضی از کتب بود که منهم در آنجا
حاضر و کتاب ابیات «کیمبل» را ملاحظه و چند سطری را به حافظه خود
سپردم که هر لحظه در جلو چشم مجسم و محتویات آن مرا به لرزه می‌آورد ...
«... از تعداد کثیری یگانه چندی به منزل مقصود خواهند رسید حالا تکه
توده‌های برف لحاف مرگ را بالای متباقی گسترده و در هر قدمی که
بر می‌دارند با قلوب متأثر و متألم قبور خود را مشاهده مینمایند .... !»
بایست گفته شود که نگارنده قطعاً پابند خرافات و عقائد باطله نبوده
و اهمیت را به ابیات متذکره قایل نیستم ولی چون در بدو عودت ما تلفات
محسوسی روی داد، مرا به محتویات چند فردی ابیات «کمبیل» متوجه
و آتیه خطر ناکی را در برابر چشمم مجسم نمود.
بعد از تحقیقات در باره اینکه چرا عساکر مفرزه، دمدار در ساعت دو
بجه شب به توقف گاه و اصل و موجب پریشانی ماشد، معلوم گردید
که آنها در وقت غروب خورشید از چاونی خارج و ذریعه دشمن نهایت
اذیت و تقریباً پنجاه نفر عسکر ر بجیمنت ٥٤ تلف و باعث عدم پیشرفت
آنها گردید و افغانها همینکه چاونی را متصرف و بعد از تصاحب شدن
اموال ضروری و کارآمد عمارات را حریق و توپ‌ها را تخریب و آهن
آنرا تصرف و تأخذ کردند، اطلاع میدادند که در سرتاسر میدان و عرض
راه اموال شخصی و حکومتی عسکر انگلیس پراگنده و در اطراف آن


۱۵۱

اجساد بی حس زن و مرد و طفل به تعداد وافری غلطیده بودند صبح وقت
بدون اینکه علامه حرکت و طرهی زده شود یعنی بدون انضباط و دسپلین
هر نفر بطرفی بی نظام مشغول حرکت و رفتار و اگر استفسار میکردید که
چرا آنها به قطعات مربوطه خود داخل و بطور عسکر بمارش ادامه نمیدهند
جوابها و معذرتهای گوناگون مسموع و کسی زخمی و کسی لنگ و بعضی
اسلحه خود را مفقود نموده بودند
اموال میاثر میدان پراکنده و کسی برای نقل دادن آن مایل نبود تا اینکه
بالاخره دمن واصل و هر قدر آنها را که برده توانستند به غنیمت گرفتند و در موقع
که توپهای قاطری از قلعه عبور مینمود ! مورد حمله افغانها قرار گرفته
نیز برده شده در نتیجه بریکیدیر «انگوثین» لیفتننت «گرین» افراد موظف را
جمع و بكمك عسکر آنها را از دشمن مستر د میکر چون کسی برای
حفاظت توپهای متذکره حاضر نشد مخصوصاً ریجیمنت ٤٤ که پاسبانی
توپها بانها مربوط بود نا گریز بدشمن گذاشته شد .
هر قدر عساکر ما پیش میرفتند همان قدر به تعداد دشمن افزوده میشد
که دو طرفه آنها را گرفته به اذیت می پرداخت و اگر چه امر جر نیل
« لفتن ستون» توقف در ابتداء عد از طی دره خورد کابل، خود خورد
کابل بود ولی چون قطعات مفرزه پیش دار مقارن ساعت يك بجه بعد
از ظهر به خاك رسیدند که تقریبا ٥ میل مسافه تا آنجا باقی بود ! بازهم
امر توقف که ها را نهایت پریشان ساخت داده شد چه هنگامیکه از کابل


۱۵۲

خارج و بحرکت افتادیم بیگانه خورا که پنج روز الی نوصول به جلال آباد
همراه والبته در صورت توقف خلاف پروگرام طبعاً از مقدار خورا که
مذکور کاسته میشد که بهیچ نوعی تلافی آن شده نمیتوانست باز هم
افسران عالی رتبه بر خلاف پیشرفت بودند چنانچه کپتان «گرانت» افسر
معتمدی جرنیل موصوف نیز در صورت تعمد بدسفر تلف عساکر انگلیس
را تلقی و گوشزد مینمود اما جرنیل «الفن ستون» هدف خود را مد نظر
داشته اجراآت مینمود .
در موقع توصول به بتخاك اطراف مارا دشمن در گرد و نواحی احاطه
و میگفتند که وزیر اکبر خان در بین آنها وجود داشته خط سیری عسکر
انگلیس را تعقیب مینمایند شب را نهایت مشکل سپری و در خیمه که نه نفر
قریب بیکدیگر افتاده بودیم با چند دانه کلچه کابلی که ذریعه
«جونسن» بما عنایت شد بسر بردیم گویا در خلال مسافه مختصر ثانیاً
دو عراده توپ کلیبر شش پونده را که اسپها از کشیدن آن عاجز بودند
بمیدان باقی و به استفاده دشمن درآمد .
برف زیاد در روی زمین موجود و از عدم خورا که شکمهاات بلتد
و کروپهای متعددی عسکر از شدت سرما بیحس و در عرض راه غلطیده بودند
که بدون ترحم ذریعه دشمن از بین برده میشدند ولی باز هم اراکین ما کور
کورانه بدوستی افغانها مخصوصاً وزیر اکبرخان متیقن و امید آتیه خوبی
را در دل می پرورانیدند، در بین بتخاك و بگرامی هنگامیکه ریجیمنت ۵
و ریجیمنت ۳۷ سرك را عبور مینمود يك تعداد سوار دشمن چون گرگها

شبیخون افغان فارسی (۱۰۰۰ جلد) بمهتممی محمد حسن حروفی. شمس الدین بن سلطان محمد دار ۲۹۰ مطبعه عمومی کابل


١٥٣

داخل قطعات آنها شده مقدار بزرگی از اموال و چند ین راس شتر ان را به
غنیمت گرفتند بدون اینکه از طرف ما مدا فعه در مقا بل آنها بعمل
آمده باشد
۸ جنوری :
در موقع طلوع آفتاب هنوز امر حر کت صادر نی بلکه بی انتظا می
عجیبی روبکار بود و تقریبا عموم عساکر در اثر سر ما از طاقت مانده بدون
نیروی بدنی اسلحه خویش را استعمال نمی توانستند واجساد عسکر که به
نصبت شدت سر ما از بین رفته بودند در میدان ملاحظه و درین اثنا تعداد
بزرگ دشمن سرازیره هر چه بدست شان آمد چون زن و طفل و مال باخود
بردند در حالیکه گروپهای عساکر که بعضی کلاو کلاه خود را آتش زده
و در اطراف ان ایستاده خویشتن را کرم چون افراد بی طرف بسوی آنها
می نگریستند بعداً ريجیمنت ٤٤ زیر اثر « کپطان تین » در مقابل دشمن
بر آمده آنها را پراکنده و مواضع مهمی را تسخیر نمودند از دیگر طرف
چون برای هر شخص که مایل به نوشیدن الکهول بود مقدار کا فی از
الكهول های ریجیمنت ٥٤ داده شد و تقریباً همه مربوطین قطعه توپچی
سرگرم و بالای اسپهای خویش سوار و میگفتند که او ضاع موجوده ما
نهایت شرم آور و هر طوری است دشمن را تعقیب و از بین ببریم تا اینکه
« کپطان نیکول » حاضر و آنها را از اقدام جاهلانه شان منع نمود و از آنرو
آنها به نسبت تردیدیکه ذریعه کپطان خود دریافت و به غضب آمده بودند
نزد (ستوارت) مراجعه و از مشارالیه عملی ساختن پلان خودرا درخواست


١٥٤
نمودند ولی «ستوارت» از اینکه آنها در زمان محاصره در کابل ابراز لیاقت وشجاعت نموده چون مردان باغیرت مقاومت کرده بودند توصیف کرد از تهلکه که آنها بان مواجه میشدند گوشزد حیات آنها را درین مرحله نازک وخطیر برحمله بی‌معنی ترجیح وانمود و باین ذریعه همه آنها را از اقدام ایشان منصرف نمود .
اگرچه خودم در حال طبیعی از استعمال الکل خودداری لیکن در فرصت برودت که بالای اسپ سوار وحرکت مینمودم از چندین گیلاس برای گرم ساختن وجود خویش استفاده نمودم وهکذا مقدار مشخصی برای اطفال نیز داده شد دون اینکه ضرری برداشته باشند
«میجر تیین» بحیث آمر رجیمنت ٢٤ قسمتی از رجیمنت ٣٧ را نیز گرفته در مقابل دشمن داخل عملیات شد که دون وقفه از هر طرف توقف گاه ما را تحت آتش قرار داده بودند و در موقع که داخل صفوف عساکر خویش گردید، وی ملاحظه نمود که ١٥٠ نفر از رجیمنت مربوطه‌اش در بین قطارهای عسکری‌ما مقتول وبزمین غلطیده ونفری دشمن از بلندی و پستی سنگر ها کار گرفته پیش میرفتند که درین مرحله «لارنس» مربوطین رجیمنت ٣٧ را از طرف راست عساکر «میجر تیین» سوق داده بارجیمنت ٤٤ متفقاً بصوب دشمن درحرکت و آنها را پراگنده نمودند .
تصور میکنم که اگر در ابتدای حملات دشمن قوماندان عساکر ما خطوط مدافعه محکم را تشکیل و در موقع لزوم بحمله متقابله می‌پرداختند بدون تردید دشمن پراگنده و راه عبور ما صاف میگردید چه افغانها در برابر


۱۰۰
حملات ماها بل به مقاومت نبوده حرکات ارتجاعی را بان ترجیح میدادند :
جرنیل «الفسنون» و «پوتنگر» از اینکه وزیر اکبرخان در بین افغانها موجود بود
معلومات حاصل و اظهار مینمودند که بابست با وزیر موصوف داخل مفاهمه شوند
چنانچه موفق هم گردیدند که در نتیجه وزیر مشارالیه برای اینکه عسکر
انگلیس را محافظت نماید مبلغ ۱۵ هزار کلدار و « پوتنگر» و «لارنس »
( ) و «میکنزی» ( ) را الی رفتن جرنیل سیل از جلال آباد
بصورت افسران گروی درخواست و عودت اردوی انگلیس را تا حصه نیز بن
تا زمانیکه عودت جرنیل سیل با عساکر ش تکمیل گردد پیشنهاد نمود
و اگرچه شرایط مذکور نامناسب وحوش آیند نبود باز هم دریعهٔ جرنیل
«الفسنون» خواهی نخواهی مورد قبول واقع و سه نفر افسران فوق الذکر
بصوب دشمن حرکت کردند « کنلی» مکتوبی به «لارنس» ارسال واز اینکه
افسران انگلیس خود را زیر تسلط وزیر اکبرخان قرار می دهند شاکی
و ادامه عودت اردو را نصیحت مینمود لیکن چون مذاکرات تکمیل و شرایط
وزیر اکبرخان مورد قبول واقع شده بود از ان جهت مکتوب موصوف
مؤثر واقع نشد و قریب چاشت عساکر در حرکت و ریمجنت ۵ هندی با سرعت
هرچه تمامتر برای مواصلت به هندوستان به مارش آغاز و بینظمی را موجب
گردید .
« ستوارت » و خانمش و مستر « مین » و نگارنده در صفوف مفرزهٔ
پیشدر داخل و مواض را که جرنیل سیل مورد حملات دشمن قرار داده
و خودش مجروح شده بود ملاحظه و مسافهٔ نیم میل هنوز قطع نشده بود که


١٥٦

آتشباری شدید دشمن ثانیاً آغاز گردید ولی سرکرده گان افغان در
اطراف قطعه مفرزه پیشدار قرار گرفته اسپهای خود را با متانت میراندند
و بعضی مربوطین خود را امر میکردند که به بلندیها صدا کشیده مانع
انداخت آنها گردند ولی دریغ که مساعی آنها مؤثر واقع نگردیده دشمن
به تیراندازی خود سرگرم و سرکرده گان افغان چون خود انگلیسها
در خطر قتل واقع اگریا حاضر بودند اینکه وطن خود را از چنگ انگلیسها
نجات داده باشند حیات خود را ایثار نمایند.
بعد از اینکه آتش شدید دشمن را سپری نمودم ملاحظه گردید که اسپ
کپطان «تین» ( ) زخمی و خودش نیز در حصه بطن گلوله دریافت
و با مشکلات به توقفگاه خورد کابل انتقال داده شد و هکذا اسپ خانم
«ستوارت» جراحت در گردن برداشته رفتار حرانی را پیش گرفت در
حالیکه گلوله به بازوی بنده نیز اصابت و سه گلوله دیگری به پوستین
اینجانب بدون اینکه مرا شدیداً مجروح نماید تصادف نمود گویا حمله
دشمن از همه بیشتر به مفرزه پیشدار و قسم کلی اردوی ما متوجه بود.
خانم «بورکه» و خانم «کنکهیم» و كودك «کستوکر» با مادرش ذريعه افغانها
ربوده و درین زدوخورد به افسران مقتول و به تعداد سه هزار نفر عسکر
از بین برده شد و در حصص بلندیها مربوطین ریجیمنت ٤ در اثر فشار
و آتشباری دشمن متوقف و تقریباً همه به سبب شدت سرما در جاهای خود باقی و از
حرکت مانده بودند چنانچه هیچ نوع تشویق و امر آنها را برای حرکت
و حمله به فعالیت درآورده نمیتوانست درین موقع و محشر لفتننت «ستیر»


١٥٧

) نتوانست اسپم که جبه‌خانه مکفی را بر دوش داشت ، در حصهٔ
مفرزه پیش در متوقف بماند رقمی کندموس را بر من فرود آرد ولی
چون همان حصه بیشتر از حصه دیگر اردوی ما تحت آتش دشمن قرار داشت
صند رقمی متذکره بدون استفاده در روی زمین باقی و در دست دشمن افتاد
که عدهٔ زیادی آنها در عقب مفرزه دندا ر محفوظ و به انداخت موفق میشدند
تا اینکه قطعات چندی از طرف راست وچپ بامر بوطین ریجیمنت ٤٤ زیر
قیادت جرنیل «الفن ستون» و میجر «ام پرس» و ریجیمنت ٥ سوار زیر اثر
کپطان (های) با دو عراده توپ که یکی آن در حصهٔ کوتل بدست دشمن
افتاد باهم متوسل و دشمن را پراگنده و عقب زدند کویا بعد از یکساعت
معطلی عموم افراد مفرزه دمدار عبور و فاصله زیادی پیش رفتند.
«ستوارت» بیچاره که زخمی برداشته بود در کنمار بندی گذاشته شد
در یک طرف خانمش و در طرف دیگرش اینجانب اخذ موقع و دکتور «ریک»
( ) مشغول معاینه جراحت «ستوارت» گردیده زخمش را بست و لی
ازو جنات وقیافه‌اش چنین استنباط میشد که امید حیات برای داماد من
باقی نبوده عنقریب زمین خواهد رفت و هکذا دکتور موصوف بازوی بنده را
پاره گلوله را خارج و بعد آنرا به کمال خوشی و دقت بست که درین موقع
«جون سن» «و ما یگر یف» حاضر و پارچه‌های بزرگ را برای محافظت
از برف بالای ما همه گسترا نیدند و هنگامیکه یکی از خیمه‌های عسکری برای
بودو باش شب زده شد کپطان «جون سن» و «مستر مین» «ستوارت» بیچاره
را بطور نخست و بعداْ خانم موصوف و بنده را با نجا نقل دادند در حالیکه


١٥٨

برف باری شدیدی ادامه داشت استوارت شب نهایت ناراحتی را سپری
و هر لحظه آب می نوشید چنانچه مستر « مین » آب را بوسیلهٔ
آلهٔ کوچکی هر لحظه از دریا با لطف زیاد می آورد . چون خنک شدیدی
روبکار خصوصاً کسی چه از خوف دشمن و چه از شدت سرما بخواب
رفته نمیتوانست به تعداد سی نفر تحت خیمه پناه گزین و به عذاب سختی
مواجه و در عین حال بعضی از سپاهیان که از خنک تقریباً بی حس
و مایل به ادخال خیمه بودند ، ما را بیشتر اذیت میکرد در حالیکه تعداد
وافری از آنها خارج خیمه هلاك و بروی برف غلطیده بودند .
اینکه تناسبی در تلفات عساکر ما واضح شده بتواند اينك مثلی می آوریم
کمپانی خفیف ریجیمنت ٥٤ در موقع که از کابل ، یعنی ٣٦ ساعت قبل
حرکت مینمود دارای هشتاد نفر دصدأ به هجده نفر تنزیل و تنقیص یافت
میتواند که بکدام سرعت انعدام عساکر اردوی ما صورت می گرفت .
٩ جنوری –
چون روز گذشته عدم انتظام محسوس و هر نفر برای اینکه زودتر
بمنزل مطلوب برسد در حرکت و تقریباً يك ميل مسافه منقطع و همه در جنبش
بود که امر عودت به توقف گاه داده شد چه اطلاع وزیر اکبر خان که
ذریعهٔ (سکنر) واصد وحاکی برین بود که ترتیباب محافظت اردوی انگلیس
غير تکمیل و خورا کهٔ آنها هنوز واصل نگردیده بایست آنها عودت نمایند
مورد اجراء گرفته شد جرنیل « الفن ستون » که میخواست در اثر سفارش


١٥٩

«سکنر» امروز بر اکبر خانرا عملی و اعتماد خود را ابراز نموده باشد لذا
بصورت فوری کپتان اندرسن را ارسال و عسکر را برای باز گشت امر نمود. خانم
«تریور» که شوهرش «بکابل» ذریعه سلطان جان پسر عم وزیر اکبر خان بضرب
شمشیر مقتول شده بود کجاوه شتری خود را برای انتقال دادن «ستوارت»
مظلوم تقدیم و خودش اسپی را انتخاب نمود گویا حرکت و جمپ مندی
کجاوه بطرز مسافرت غیر مستریح وضعیت «استوارت» را خرابتر و موصوف
را سریعتر بمرگ متوسل ساخت ولی باز هم احساس مینمود که من و
دخترم نزدش حاضر و به دلداری وی می پرداحتیم بالاخره توانستیم
موصوف را تکفین و باصول مسیحی بخاک مدفون سازیم.

برودت زیاد احساس و تقریباً چهار روز بود که حیوانات بدون خورا که
در حرکت و محافظین آنها در اثر شدت سرما از بین میرفتند و درین حال
افواهات بزرگی در بین فوج ها مسموع و میگفتند که عساکر ما با وزیر اکبر
خان داخل مفاهمه و عنقریب تسلیم وعدۀ زیادی آنها بصوب کابل باز
گشت خواهند نمود چنانچه حقیقتاً یکنفر حوالدار رجیمنت ٣٧ تسلیم و
نزد سردار موصوف روان گردید

هنگامیکه «پوتنگر» و «لارنس» و «میکنزی» با وزیر اکبر خان داخل قلعه
جنگی خورد کابل گردیدند، وزیر موصوف پیشنهاد خویش را از اینکه
افسران متأهل با مربوطین خود را جهت نجات از مرگ نزیر مراقبت و
محافظت مشارالیه قرار دهند با آنها گوشزد و درین موضوع قبولی جرنیل
«الفن ستون» راطالب گردید و چون پیشنهاد وزیر معقول و منطقی بود


١٦٠

لذا بعد از مراجعت سکنر نزد جرنیل الفن ستون در حوالی چاشت با
همرهی چندین خواتین افغان بطرف يك قلعه که دو میل از انجا فاصله
و مرکز اجراآت وزیر اکبر خان بود حرکت کردیم خصوصاً مبدا سقیم
که معامله وسلوك شرافتمندانه افغانها بما راجع و عاری از خطر بود
گویا موافقه جرنیل الفن ستون بدو نسبت بعمل آمد باین انکه میخواست
زنان و اطفال را از مشکلات و تهلکه و عدم منزل در عرض راه نجات دهد
دوم اینکه ماین بود ذریعه موافقه خود منتهای اعتبار و اعتماد خویش از
اظهار و هكذا از وزیر موصوف نیز باین وسیله سلوك دوستى و محافظت
اردوی ما را تقضا نماید اگر چه خانم استوارت و اینجانب به تاثر و تالم مواجه
و علاوه برین تجارب خرابی اندوخته بودیم لذا نمیخواستیم خویشتن را در ردیف
سائر زنان و اطفال به وزیر اکبر خان تسلیم دهیم مگر چون اسپها آماده
و جمعیت برای حرکت حاضر و ما نصیحت قبولی را که از هر حیث حفظت
حیات را متضمن بود مینمودند گویا خواهی نخواهی با آنها همره گردیدیم
و همینکه در قلعه خورد کابل مواصلت نمودیم وزیر اکبر خان و
افسران گروی و بچه كوچك مستر (سائید) که ذریعه افغانها ربوده
بعداً بوالدین شان سپرده شده بود و خانم الکسندر برنس) و پسر (ستوکر)
و غیره و غیره را در انجا بکمال صحت مشاهده و باین وسیله تا يك اندازه
اطمینان خاطر ما حاصل گردید
برای سکونت همه ما سه اطاق که هر کدام ١٤ فت طول و ١٠ فت
عرض داشت تهیه دیده بودند که نهایت تاريك و يك دروازه كوچك در


١٦١
وط داشت وجمعیت که من در ان شامل بودم عبارت بود از خانم تريور
بامعيت فراطفالش و لفتننت «ولر» با خانم و طفل کوچکش و خانم «ستوارت»
و در فر خانم های سر بازان مقتول و خانم «برس» و خانم «سمز» وغیره که
با هم جمعیت را تشيکل و بسر می بردیم
تقريباً أصف شب طعام افغانی را که از برنج و گوشت ترکیب یافته بود آوردند.
١٠ جنوری :
گفته نمی توانم که با چه احساسات و تأ لم به سفر خود ادامه ب
دادیم در عرض راه اجساد بیشمار عساکر ار و پائي و هندی در هر
طرف پراگنده وجلب نظر مینمودند و با احتیاط کامل که مبادا
مردهای بیچاره گان تحت پای اسپها اذیت ببینند حرکت و در بين مقتولين
جسد ميجر «ابوارت» از رجيمنت ٥٤ و ميجر «سكات» از رجیمنت ٤٤ ملاحظه
و تماشای آن منظره خونين موجب شكستن معنويات و مأيوسى مطلق ما
گردید و در بعضی حصص جسد مردگان و مقتولين چنان قريب يك دگر
قرار داشتند که هر گز راه عبور بدون آنکه از بالای آنها قدم برداشته
نمیشد. امکان پذیر نبوده موجب تأثر شدیدي ما گردیدهروز به تعداد
وافری سپاهیان و قطعات سوارا رجل نزد وزیر اکبر خان شتافته
تسلیم می گردیدند و از خطر اینکه آنها بادشمن متفقا بالای ما حمله ور
خواهند شد ، اطلاع بوزیر اکبر خان ارسال و از وزیر موصوف خواهش
گردید که از تشویق تسلیم شدن افراد عسکری ما منصرف بلکه راه
امید آنها را مسدود و اگر با نجا مواصلت نمایند ، به اعدام آنها اقدام


٦٢

نمایند چنانچه مشارالیه وعده این اقدام را داده مطلب تعهدش
بعموم قطعات اردو اعلام گردید باز هم بعضی جسارت نموده فرار را
اختیار و افرادیکه دستگیر میشدند بصورت فوری اعدام و به کیفر اعمال
شان رسانده میشد.
همینکه شفق دمید و اطراف روشن گردید بی نظمی عمومی رویکار
و هر کدام برای اشغال حیوانات و پاکشی به جد و جهد و حتی مبارزه های
خونین اقدام و بدون ترتیب طرف منزل مقصود می شتافتند تا اینکه
مفرزه پیش دار که عبارت از ریجیمنت ٤٤ و ریجیمنت سواره بود در
رأس آن جمعیت قرار گرفته بمارش آغاز نمودند و در موقع که قریب
تنگی (تاریکی) که ۱۰ فت عریض و تقریباً دو میل از توقف گاه
گذشته بعید بود واصل و ملاحظه نمودند که تپه های مجاور آن
موضع قبلاً ذریعه دشمن اشغال و از آنجا با کمال سهولت بالای عسکر ما
انداخت مینمودند و چون خط سیر اردوی ما از خوردکابل الی خاک جبار
آهسته آهسته رو به بلندی رفته موجب عسر رفتار سریع میگردید لذا
عده کثیر آنها در اثر انداخت های پیهم از بین برده شدند تا اینکه از تنگی
عبور و چندی برای مواصلت عسکرهای عقب مانده منتظر و بعداً به سفر
خویش ادامه دادند.
اگر چه در اواخر این مارش افغانها به نظر نمیخوردند باز هم تعجب
ما زیاد بود که چندین تن از عساکر ماواصل و بیان میداشتند که آنها


نفر باقیمانده مفرزه دمدار بوده متباقی ذریعه دشمن مقتول شد گو یا افغانها به گروپهای متعددی در حالیکه سیلاوه های خود را بدست داشتند داخل قطعات عسکر ما گردیده یکی را بعد دیگری بزمین میغلطانیدند یعنی عسکر ما در اثنای داخل شدن در تنگی ذریعه گولائی که در عقب خود داشتند گروپهای تعقیب کننده دشمن را ملتفت نشدند که آنها با کمال جسارت چون گرگان داخل رمه گوسفندان به توزیع ضربهای قوی ومر گبار می پرداختند و وقتیکه لایفتنت (میلوویل) ملاحظه نمود که جمدار مقتول و بیرچتم ریجمنت در خطر بود وی بصورت فوری آنرا اشغال و بمدافعه پرداخت که در امتداد ذریعه يك ضرب نیزه از عقب بزمین غلطیده و متعاقب آن چندین ضرب سیلاوه را دریافت و بیرچم را از دست داد و چون درین اثنا جلب نظر دشمن به سوی صندوق پول گردید از قتل «میلوپل» منصرف و به غارت ذخیره پول پرداختند گو یا موصوف توانست بعد از دقایق چندی به كمك مهتری اسب را پیدا و خویشتن را بقسم کلسی عساکر برساند که در اثرا مرجرنیل «الفتن ستون» (میلوپل) مجروح بسا لای طوپ گذاشته امر تسلیم دادن وی را در صورت مواصلت به قلعه تیزین برای اینکه سرپرستی و اسپانی و تداوی شود به وزیر اکبر خان داد مگر چندی بعد جمعیتی از سواران افغان در فاصله بعیدی ملاحظه و (میویل) بیچاره ثانیا در کنار سرکی قرار یافت و طوپ را در مقابل سواران دشمن قرار دادند که درین فرست يك نفر از جمعیت سواران قریب و قریب تر شده بالاخره «میلوپل» را به كمك لنگی طویلی بالای اسپ خود بلند و بعدا بسوی گروپ خود عودت نمود.


١٦٤

قراریکه معلوم شد در جمعیت سوار کاران دشمن، وزیر اکبر خان نیز شامل
وهمینکه وزیر موصوف «میلوپل» را مشاهد نمود از احوالش استفسار
و زخمهایش را تنظیف و تداوی نمود «میلوپل» بیچاره اینکه از هر که نجات یافته
بود برای همان شخص که تکلیف موصوف را بردوش داشت و اسمش
محمد عمر خان بود، مبلغ ۷ کیلدار آخرین خود را بکمال احترام
بوی هدیه نمود، بعد از مدت قلیلی جمعیت سوار کاران ثانیاً معلوم
و «سکنر» بر حسب امر جرنیل « الفن ستون» نزد و زیر محمد اکبر خان
شتافته، وی را از اینکه بر خلاف تعهدات با لای انگلیس ها تاخت و تاز و
عساکر را تلف مینمود ابراز شکایت نمود که در مقابل وزیر
موصوف « که وی در برابر غازیان با سه صد نفریکه دارد موثر واقع
نشد. هر چه آنها خواسته باشند اجراء مینمایند » پاسخ داد و اضافه
نمود که عساکر باقیماندۀ اردوی انگلیس اسلحۀ خویش را تسلیم داده زیر
مراقبت شخص خودش الی جلال آباد به عودت ادامه دهند که در نتیجه
توسط جرنیل «الفن ستون» غیر قابل قبول واقع و امر پیشرفت عسکر داده
شد. مگر ادامۀ سفر آنها بخون ریزی بزرگی منتج و تعداد افسران
رو به قلت نهاد ، وهنگامیکه از بلندی اصوب دامنۀ دریای تیزین فرود
می آمدند ولو تا مسافۀ ٥ میل اثری از دشمن بملاحظه نه پیوست دفعتاً
مورد حملات شدید آنها واقع و زیر آتش دو طرفه گرفته شدند و آخر الامر
از طرف عصر بعد از اینکه تلفات محسوسی را متحمل شدند در شیلۀ تیزین
مواصلت و به حساب مقتولین پرداختند.


١٦٥

دامنه ۷ کوتل دارای دو هزار متر ارتفاع از سطح بحر واقع و فاقد برف و تقریباً عاری از برودت بود گویا تا این حصه تعداد تلفات اردوی انگلیس به دوازه هزار نفر بالغ میگردید تقریباً نیم ساعت بعد از مواصلت عساکر با قیمانده ، وزیر اکبر خان نیز در آنجا واصل و به قلعه مرتفع که ملکیت خسرش محمد شاه خان بود ، رهسپار گردید و همینکه یکی دونفر از همراهان وزیر موصوف بر حسب امر جرنیل «الفن ستون» طلب شد ، با کپتان «سکنر» راجع به نجات دادن پنج هزار عسکر متباقی اردوی انگلیس به نزد وزیر اکبر خان ارسال گردیدند مگر بازهم چون شرایط وزیر اکبرخان ازهمان خلع سلاح شدن نفری ما بود که هرگز ذریعه جرنیل موصوف پذیرفته شده نمی توانست لذا مذاکره ومفاهمه جانبین بدون نتیجه باقی و ماچون سابق منتظر سر نوشت خویش گردیدیم ، جرنیل «الفن ستون» نظریه داشت : برای اینکه در تیزین خورا که میسر نمیشد ساعت ۷ بجه شام از انجا حرکت و هر طوری بود با عساکر خود به جلالگ هواصلت نما ید زیرا از خورد کابل الی تیزین که مسافه ١٥ میل در بین واقع وازشش ونیم صبح بمارش آغاز و تا مواصلت به تیزین هیچ چیزی نیافته بودند لذا میخواستند بوسیله تمدید مارش درخلال شب از تهلکه مرگ به سبب عدم خورا که نجات یا بند، مگر چون «جونسن» برخلاف نظریه جرنیل بوده واینکه وزیر اکبر خان از قضیه مسافرت شب آنها ملتفت واز راههای مختصری کوهستانی بیشتر از ما با انجا واصل و با دشمن متفقا سد براه در برابر ما تشکیل و در نتیجه موجب تلفات عمومی


ما خواهند گردید . گوشزد نمود بدون اینکه جرنیل موصوف بان اهمیتی
را قایل شده باشد . جگدلك به فاصله ٢٤ میل از تیزین واقع و کوتل آن در
حدود دو میل طویل و معابر آن با سنگلاخ های مرتفع محدود بود جرنیل
« الفن ستون » پیغامی بوزیر اکبر خان ارسال و متذکر گردیده بود که
وی در اثنای شب بصوب سه بابا که هفت میل از تیزین واقعست حرکت خواهد
نمود تصور میکنم این قصبه را به نسبت که در آنجا چند بن درخت و دو الی سه
مقبره وجود داشت ( سه بابا ) نام نهاده بوده و چون داکتر ره کار دیو »
(                  ) قبلاً در شیله تیزین مجروح و قابل انتقال نبود لذا وی
بالای قنداغ توپ که باقی گذاشته میشد نهاده شده و از موصوف وداع نمودند
چنانچه بفرداى آن افراد وزیر اکبر خان دکتور بیچاره که جهان فانی
را وداع کرده بود بهمان حالت مشاهده نمودند .
قریب نصف شب در اثنا ئیکه مهتاب تامش مینمود عساکر به سه بابا واصل ولی
چون مفرزه دمدار بحمله های شبانه دشمن مواجه و اثری از آنها نبود از ان رو بر
حسب امريه جرنيل « الفن ستون » مفرزه پیش دار متوقف و تا زمان
مواصلت آنها منتظر ساخته شد .

۱۱ جنوری :
از نواحی سه با با سرکی بطرف راست ما یل و بین کوهسار بطرف
جكدلك میرفت که از انجا راه مختصر کابل که توپخانه از آن عبور
نمی توانست به کمال خوبی مشاهده میگردید .


١٦٧
د سه باره کبتورد دف، ( ) داکتر و جراح عساکر
انکلیس در افغانستان ( که وی ذریعة آلة مخصوص رک زده و به انتحار
اقدام و قابل حرکت نبود، در انجا عقب مانده شد که دو روز بعد ذریعة
افغانها مقتول گردید.
در سايه يك آب كه آب شفاف و خوبی داشت چندين غارها مملو از افراد
دشمن بود که در فرصت عبور عسکر ما - که ولی مفرزة دمدار را تحت
آتش قرار داده تلفاتی بان عا ید و در نتیجه سربازان بیچاره ٢٤ ساعت
بدون صرف غذا بمارش خویش ادامه داده بالاخره به جکد لسك
مواصلت کردند.
تقریباً به فاصله دو میل راه از جكد لك شيله سر نشیبی در پیش
رو بود که دو طرفه با تپه های متمادی و مطول محاط و ذریعه دشمن قبلاً
اشغال و بالای قطعات عسکر ما آتشباری شدیدی را اجرا و راه را
مملو از اراجیف د نمودند، و هینکه نفری ما در شیله واصل شد «جرنیل الفن ستون»
عموم افسران را که تعدادشان به بیست نفر ی بالغ میگردید، جهت
تشکیل خطوط مدافعه نزد خویش طلب و پلان خود را طرح نمود که درین
اثنا كلوله دشمن به آلانة كپطان «کرانت» ( ) اصابت و استخوانش
را درهم خورد نمود.
بعد از مواصلت مفرزة دمدار که در عرض راه اذیت زیاد ر متحمّل شده بود
عسكر ما در عقب دیوارهای تخریب شده اخذ موقع و ذریعة دشمن بدون كدام
اجراآت مراقبت و حرکاتشان تعقیب میشد و اگر چه در جلو چشم شان به


١٦٨

فاصله يك و نيم صد متر چشمهٔ آب شفافي جریان داشت هيچ كس نمی توانست از ترس و خوف دشمن از چشمهٔ مذكور استفاده نماید ولو آنها ضرورت نهايت شديدی به نوشيدن آب احساس مينمودند .
چون روز های گذشته دون اخذ غذا سپری و همه احساس گرسنه گی مینمودند لذا جرنیل الفن ستون به کپتان (جونسن) از اینکه چندین راس گاو را تهيه و ذبح نماید امر نمود که متعاقب آن گاو ها ذبح و گوشت تازه آن ذریعهٔ عموم افراد عسكری چه اروپائی و چه هندی فورا با تلاش نهایت غیر عادی خام تناول گردید .
جرنيل الفن ستون ذریعهٔ قاصد خویش پیغامی بوزیر اکبر خان ارسال و از پنكه عسکر انگلیس بازمور حملات قرار داده میشوند شکایت نمود ولی در جواب وزیر موصوف از اینکه با (سكندر) خواهش مذاکره را دارد اظهار و (سکندر) مشارالیه ساعت ٤ بجهٔ عصر به سمت وزیر اکبر خان عزیمت نمود گویا بعد از مدت ۳۰ ساعت مارش پیهم عساکر بیچاره نهایت خسته وزبون و بدون اغذيه در داخل احاطهٔ قلعهٔ تخریب شده اخذ موقع و اندکی به استراحت پرداختند اما مدت قلیلی از وداع (سکندر) سپری نشده بود که حملهٔ دشمن آغاز و هرج و مرجی غیر قابل تصوری برپاد انسان و حیوان همه در داخل احاطهٔ دیوارهای مخرابه جمع گردیدند که درین موقع به تعداد بیست نفر از رجیمنت ٤٤ با کمال شجاعت اسلحه خویش را برداشته طرف بلندی های دشمن حمله ور و به گمان اینکه رفقای ایشان نیز همراه خواهند گردید مواضع دشمن را در تپهٔ ی مرتفع

شبحون افغان فارسی (۱۰۰۰۰جلد) بر محمد حسن ح قراقی شمس الدين بن سلطان محمد از ره ۲۹ مطبعه عمومی کابل


۱٦۹

تصاحب نمودند ولی چون تعداد آنها قلیل و داو طلب موجود نگردید لذا ذریعه دشمن عقب زده شده ثانیاً داخل احاطه تخریب شده مجبور و چندی بعد دشمن مقاوم به آتش باری یعنی توزیع مرگ عسکر انگلیس پرداختند «سکتر» مقارن ساعت ٥ بجه از نزد وزیر اکبر خان از نیاز عودت و اظهار نمود که وزیر موصوف ملاقات شخص جرنیل «الفن ستون» و بریگادیر «شلتون» و «جون سن» را در مجلس مختصری خواهان و تسلیم شدن همه را بصورت گروی الی زمان عودت جرنیل «سیل» و عسکرش از جلال آباد درخواست و اضافه میکرد که وی بعداً در صدد قطع نمودن محاربه بر آمده عساکر موجوده انگلیس را بصورت مکمل تغذی خواهد نمود.

محمد شاه خان یکی از خوانین و بزرگان قوم غلزائی که در عین حال خسر وزیر اکبر خان و دخترش با امیر دوست محمد خان تحت اسارت انگلیس بود با چندین تن از مشران افغان در تاریکی شب در توقف گاه عسکر ماد اسلی و جرنیل «الفن ستون» و همراهانش را تقریباً به مسافه دو میل در حصص فوقانی شیله رهنمونی نمود چنانچه «جرنیل الفن ستون» در آنجا واصل و وزیر اکبر خان و جمعیتش را در فضای آزاد در اطراف آتش مشاهده و خویشتن را ذریعهٔ آنها بکمال دوستی پذیرائی و استقبال دید ، همینکه وزیر اکبر خان ملتفت گردید که جرنیل و افسرانش مدت ٤٨ ساعت تغذی درست نشده بودند نهایت معتجب و امر داد که بصورت فوری دستر خوان را گسترانیده برنج و سالنی که دارد فراهم آورند چنانچه همه متفقاً


۱۷۰

به تناول آن پرداختند و در عقب طعام چای گرم خوبی توزیع و اگر چه
گرسنگی جرنیل و افسرانش نهایت زیاد بود مگر اشتهای آنها به نوشیدن چای
بیشتر از تناول طعام بوده و از نوشیدن چندین فنجان مستفید گردیدند،
جمعیت سردار اکبرخان عبارت بود از شخص خودش و محمد شاه خان و
عبدالغیاث خان پسر عبدالجبار خان و عبدالحکیم خان پسر عم سردار که
همه بانهایت گرم جوشی داخل مفاهمه و مصاحبه شدند جرنیل «الفن ستون»
در ضمن صحبت خویش از وزیر اکبرخان خواهش ارسال خبر را که را برای
فردای عسکر خود نمود وزیر عم سردار پذیرفته شد و هکذا «جونسن» در خلال
صحبت اظهار نمود که وی تحت اعتراض جرنیل «الفن ستون» از اینکه عسکر
را در نقطهٔ محفوظ اخذ موقع داده نتوانسته واقع و خسارات وارده را بوی
راجع میسازد بوزیر اکبرخان گوشزد نمود مگر وزیر موصوف بدون اینکه
درین موضوع چیزی اظهار عقیده نمود باشعار سکوت کار گرفت اما
راجع به امداد خود بیان کرد که او حاضر است فردا سر کرده گان افغانرا
جمع و برای محافظت عسکر باقیماندهٔ انگلیس الی جلال آباد به آنها داخل
مذاکره گردد بعداً با اشاره دست خیمهٔ کوچکی را نشان داده افسران
انگلیس را برای استراحت شد دعوت نمود.
افراد باقیماندهٔ اردوی انگلیس در جگدلك عبارت بود از یکصد و پنجاه نفر
رجمت ۴۴ و شانزده نفر از قطعهٔ توپچی سوار و ۲۵ نفر از رجمت سوار تمبر،
که تقریباً همه بدون سلاح و کارطوس و ته مانده اقلیلی از جیب های عسکر
مقتول دریافت و نزد آنها باقی بود دگرفاقد هر گونه مواد حربی بودند


١٧١

١٢ جنوری:
هنگامیکه افسران انگلیس از خیمه خارج و زیر اکبرخان امیر و رو بشاش مشاهده نمودند میخواستند از نشر رفته تعارفات خویش را تقدیم دارند ولی برای شان فهمانده شد که بدون همراهی محافظین از خیمه خارج شدن خطر و تهلکه بزرگی را در بر داشته بایست از احتیاط کار بگیرند. مقارن ساعت ٩ بجه قبل از ظهر خوانین و بزرگان کرد و نواحی سرخ آب که فاصله ١٣ میل بطرف جلال آباد واقعست، حاضر و به مذاکرات آغاز کردند چنانچه از طرز مکالمه و وجنات شان تعصب و دشمنی که در مقابل انگلیس داشتند واضح و اشکارا و بیان مینمودند که آنها بجز از قتل عمومی عسکر انگلیس دگر خواهش نداشته و هرگز مایل هم نخواهند بود از نظریه و اقدام خود منصرف گردند، وزیر اکبرخان با فصاحت و جسارت انها را از اقدام شان منصرف ساختن میخواست و میگفت که اگر آنها از نظریه و پیشنهادش که عبارت از محافظت افراد باقیمانده اردوی انگلیس الی جلال آباد است تخلف ورزند در آن صورت پدر و فامیلش که در اسارت حکومت انگلیس در لودیانه میباشد در خطر افتاده نیز از بین خواهند رفت.
محمد شاه خان خسر وزیر اکبرخان در بین آنها داخل و مبلغ شصت هزار کلدار را جهت محافظت انگلیس ها بانها پیشنهاد نمود که در اثر آن مشران افغان با هم داخل مفاهمه بین خود شده بالاخره برای مصلحت با اقوام خود مرخص گردیدند، محمد شاه خان رو بطرف «جونسن» نموده گفت چون افغانها مصمم برای قتل عمومی انگلیس ها بوده تصور


۱۷۲

تمیر رود که بزودی از اقدام خود صرف نظر نمایند لذا بهتر خواهد بود
که اگر برای ایشان در عوض مبلغ فوق الذکر مبلغ دو لك كلدار
تادیه و در عوض عودت با عافیت عساکر باقیمانده از نزد آنها تعهدی
گرفته شود گویا بعد از اینکه نتیجه مذاکرات و مبلغ پیشنهاد شده
در همان جا به جرنیل «الفن ستون» خبر داده شد جرنیل همه را قبول
دار و به محمد شاه خان اطلاع دهی گردید که درین موضوع داخل
اقدامات سریعانه گردیده نتیجه را اعلام دارد . چنانچه چندی بعد
محمدشاه خان بطرفی رهسپار و وعدۀ عودت سریع را ابراز نمود .
اگرچه جرنیل «الفن ستون» برای مراجعت نزد عسکرش چندین
دفعه از وزیر اکبر خان استیذان و استفسار نمود مگر جرنیل مشارالیه
همیشه جواب منفی دریافت ومجبور بود در آنجا باقی و منتظر امر ثانی
باشد و بدین جهت «جون س» بامر جرنیل چند سطری عنوان (سکنر) تحریر
ومشارالیه را نزد وزیر موصوف درخواست نمود. اما قراریکه معلوم شد
مكتوب مذکور با چند مراسله دیگری که عنوانی موصوف تحریر یافته
بود هیچ گاه به (سکنر) نرسیده همینقدر میگفتند که (سکنر) جراحت خفیفی
برداشته باقی برحال است چنانچه سردار موصوف از حدوث این واقعه
اندوه را وانمود وخوبشتن را مغموم نشان میداد مگر (سکنر) بیچاره و بدبخت
در همان روز به سبب برداشتن زخمهای خویش بدرود حیات گفته بود.
مقاربت ساعت ۱۲ بجه ظهر تعداد وافری غلزائیها با خوانین مربوطه
خود جهت تقدیم تعارفات وسلام وزیر اکبر خان حاضر شدند تا در قتل