شئون افغان


۵۰
شبیخون افغان


[BLANK PAGE]


وزارت معارف

ریاست دارالتالیف

شبیخون افغان

نویسنده :- لیدی سیل

مترجم : - میر عبدالرشید بیغم (متخصص سپورت)

در مطبعہ عمومی کابل چاپشے

اسد ۱۳۲۹


غیر را اگر نظر حرص و طمع سوی تو بود
ضامن هستی تو قوت بازی تو بود

هر کجا همت تو معر که آرا میگشت
خصم را لرزه بر اندام ز نیروی تو بود

كبك كوه تو به شهباز طرف میگردید
شیر را کی جگر حمله بر آهوی تو بود

همت اکبری و غیرت ایوبی تو
ماتم و فاجعه خصم بلا جوی تو بود


بسم الله الرحمن الرحیم
(عرض مرام)
کتابیکه بخونندگان عزیز تقدیم میشود درامای مداخله و لشکر کشی
بیگانه در این سر زمین است این مدا خله ولشکر کشی با مبد فیر و ز ی
و استعمار آغاز وبرای عاملین آن بمصیبت و فاجعه انجام مییابـ
نویسنده کتاب یکنفر خانم انگلیسی موسوم به (لیدی سیل) است
که در دوران محاربات اول افغان وانگلیس چندی در این کشور اقامت
کرده و مجادله های وطن پرستانه وصحنه های پر از شهامت و مرد انگی
افغانها را بچشم سر مشاهده نموده و واقعات را بصورت یادداشتهای
روزمره نوشته محتویات این کتاب برای آنانیکه هنوز نیت و اراده شوم
نسبت باین خطهٔ اسلامی میپرورند درس عبرت و برای نسلهای موجوده
و آینده افغان مایهٔ افتخار وسابق دلیری و ایثار است.
این کتاب از یکطرف عواقب تلخ ونتائج ناگوار تعرض ومداخله را
درین کشور آزاد منش خاطر نشان میسازد وازطرف دیگر غرور ملی
وطن دوستی، نیروی معنوی اعتماد به نفس دیانت وایمان، ایثاروجانبازی
را که درسرشت هرفرد این کشور عجین است نشان میدهد . واین نقطه


راروشن میسازد که هیچگاه دسایس و فریب و تبلیغات مغرضین تاثیری
نداشته و نمیتواند قلب هائیرا که بمحبت وطن در طپش است
وسوسه کند .
اولاد این سرزمین کوهستانی همیشه در مقابل دشمنان آزادی
یکدست، يك فكر يك سخن و چون مشت گره حاضر و آماده میباشند .
بنابران ریاست دارالتالیف معارف کتاب شبیخون افغان ترجمه
ښاغلی میرعبد الرشید خان ( بیغم ) را بخوانندگان عزیز تقدیم نموده .
وضمناً به بیگانگانیکه هنوز به نظر حرص و طمع باین کشور
کوهستانی می بینند توصیه می کند:
« باخیر باش که سر میشکند کهسارش »

شب خون افغان فارسی ( ۱۰۰۰۰ جلد ) پ محمد حسن حراق ، شمس الدین ، سلطان ، اه، ر، ۲۹ ، مطبعه عمومی کابل


چند سطری به عنوان مقدمه

نخستین جنگی که در سنه ١٨٤١ الی ١٨٤٢ عیسوی تقریباً بیشتر
از يك قرن بين افغان و انگلیس رخ داد برای يك ملتی چون افغان
از مفاخر تاریخی بزرگی محسوب میشود، زیرا بنابر شهادت تاریخی
از حیث قوهٔ منظم و تجهیزات جنگی مکمل انگلیس که افغان ها با قلت
آن مواجه بودند، ملاحظه میکنیم که چگونه اردوی قوی انگلیس
را در عرض راه خورد کابل الی جکدلك از بين بردند و آنسكهی چون
خود انگلیس ها معترف به آنند برای افغان از هر حیث قیمتی و مایهٔ
مباهات است و این اعتراف بحقیقت مردانگی و سلحشوری قوم افغان،
عبارت از يك سلسله یادداشت هایی است که (لیدی سیل) از واقعات
چشم دید خود در موقع توقیف ویر غما لی در تحت الطاف وزیر
اکبر خان غازی بسر می برد، می نویسد و بصورت کتاب در می آید،
جرنیل سیل (R, Sale) منصبداریست که در آغاز قيام ملى با يك غند
خود را به جلال آباد میرساند و مادام سیل خانمش در معیت میکناتن
و جرنیل الفن ستون بدربار شاه شجاع به کابل میماند، و در موقع
مسافرت اردوی انگلیس بطرف جلال آباد که در نتیجه منجر به تباهی
هفده هزار عسکر در عرض راه جلال آباد میشود، با دیگر خانم های
انگلیس در تحت نظر لطف و رعایت غازی اکبر خان قرار میگیرد این
خانم منصفه واقعات را آنچه دیده بکمال صراحت و وضاحت یادداشت


٤

میکند و آنرا بصورت کتاب در تحت عنوان مصائب درافغانستان تدوین
میکند ومنظور مولفه از مصیبت ها ، مصائبیست که انگلیس در افغانستان
دچار بان میشود .
چون بنا بر قول «لیدی سیل» افغانها در شب های سرد زمستان به «شبیخون»
خود بر علیه قوای منظم انگلیس می پرداختند بنده بهتر دانستم آنرا به
عنوان (شبیخون افغان) معنون سازم.
انگلیس ها حکومت شاه شجاع را حکومت قانونی و بنا بران انقلاب
ملی را بحیث اغتشاش وا نمود میکنند ازین جمله «لیدی سیل» در خلال
توضیحات وتذکرات راجع به حوادث، قیام ملی را شورش و اغتشاش می
نامد، در همه حال این زن که با جمعیت بزرگی از اناث بر غمل در
افغانستان توقیف میماند، سلوك نجیبانه وشرافت وسجایای افغانی
را می ستاید و مراتب مهمان نوازی وغریب پروری افغان را با لفاظ
درشت ثبت، ودروقایع تاریخی حفظ می نماید.

(میر عبدالرشید بیغم)


آغاز یادداشتهای «لیدی سیل»

دیباچه

من واقعات را نه تنها روزمره که بوقوع میامد به رشته تحریر در می آوردم بلکه اکثر ساعات وارۀ من مشغول و مشمول ترتیب واقعات بود و هکذا خبرهای روز را که بصفت معلومات تمام میرسید و با خبرهای تلگرامی که از بالا حصار واصل و یا ذریعه پادشاه و کپتان «کنگلی» به سفیر «مکناتن» ارسال میگردید و هم اطلاعاتی که وسیلۀ اشخاص شریف و بمعرفت کپتان «ستوارت» (Stuart) (داماد لیدی سیل) در طبقۀ عام توصل مییافت در قید ثبت در میآمد. این اشخاص کسانی بودند که در توپ خانه وغیره کار میکردند و سلوک نيك وحسن توجه «ستوارت» آنها را جلب کرده بود بنابرین همیشه وی را از خطرها و حوادث جاریه مطلع مینمودند با آنهائی بودند که مافوقهای خود را از وقایع مستحضر میساختند با تمام این حال پیشنهادات و هدایات او چندان مؤثر نه افتاد. و در موقع قبول و اجراء قرار نمیگرفت تا اینکه در نتیجه مایوس و فقط باجرای وظیفه منحصر بخودش میپرداخت که عبارت از اجرای کارهای افسر توپچی و مهندسی میبود و همینکه فرصت بدستش میآمد میخواست با من در تحریر واقعات کومکی نموده معلومات مهمه را نیز دران ایزاد نماید اما دریغ که مصروفیت نهایت زیادی داشت و کمتر میتوانست با من دست كمك بدهد و چون تمام پلانها و سکیچها و یادداشتهای


شخصی ور سمی مشاراليه مفقود و قبل از ينکه از کابل حرکت
نمائیم یاد داشت چندو سود مندی در کتاب من بيفزود . تصور ميکنم
بعض اشخاص دیگر نیز به تحریر و ضبط این واقعات پرداخته اند ولی
همه آنها بجز اينجانب اوراق و یاد داشتها را از دست داده مجبور بودند
فقط از حافظۀ خود کار بگيرند و چون منهم بجز از البسۀ
جان متباقی لوازم خود را از دست داده بودم بنا برین جای تعجب
خواهد بود که چطور یاد داشت و اوراق خود را نجات داده ام، گویا
در شب قبل از حرکت از کابل ، هنگا میکه با ر ها بسته شده
بود از جا بر خاسته واقعات روز را با تحریر چند سطری تکمیل و فردای
آن روز او راق را در خريطۀ پیچانیده در کمر بستم و از ينكه نقشه
چاوتی و قلعه های جنگی که ذريعۀ کپطان «سوتر» ( Souter ) مربوط
رجیمینت٤٤ ـ ازروی حافظه تر تیب و بمن رسید خيلی متشکرم و اگر
اختلافی در نقشه ها باشد جز ئی وقابل ذكر نيست چه طبق آن ميتوان
نقاط مطلوبہ را در یافت !
میتوانستم حوادث جاریه را طور قصه برشته تحر یر کنم ولی بهتر
دانستم اسلوب یاد داشت خویش راچنانکه ببهم تحر ير وترتيب شده
حفظ نما يم .
چیز ی سهلیست بعد از ختم مصائب راجع به سهو وخطا وا جرا ات
اشخاص اظهار عقیده نمودن ولی بايست گفته شود که سفیر «ميكنا تن»
( W.Macnaghten ) به نسبت گول زدن افغانها نهایت سخت به جزای اعمال خود


رسید و جرنیل «الفن ستون» (Elphinstone) میدانست که قوه دماغ و جسم میکناتن تخفیف یافته و میخواهدچون از كمك و توصل جرنیل «نت» (Nott) برای اشغال «چوکی» فرمان دهی ازو مایوس بود آمر دیگری را برای اجرای این امر طلب نماید چه مقصد یگانه او عودت به هندوستان بود، و بروی اظهار عقیده می نمود که رفتن ما ثانیاً به طرف بالاحصار (يك و نیم میل) دور از امکان بوده و می بایست این فاصله به محاربه از افغانها بدست آورده شود و اضافه میکرد اگر احیاناً به عزم خویش ناکام شویم پس چطور میتوان بعودت خود بطرف جلال آباد که یکهفته را در بر میگیرد موفق شد ؟ و اگر در بالا حصار می بودیم آنرا بوسیله يك هزار نفر عسکر مدافعه نمود و متباقی را برای اخذ آذوقه بکار برد در حالیکه قصبه بینی حصار قریب با لا حصار میتوانست يك سال دیگر ما را از وسائل تغذی بی نیاز نماید خصوصاً که حملۀ كوچك را از طرف شب برای اشغال آن وانمود و این حملات بطرف شهر که در آنجا جمعیت از معاونین موجود مخصوصاً قزلباشها که در پرده خفا همرای ما بودند و پیوست هر گونه كمك و یاری میدادند ادامه می یافت تا اگر اقبال یاری داد زین اقدامات نتیجه بدست می آوردیم .

وی جز منظور اصلی خودش که عبارت از عودت به هندوستان بود دگر هیچگونه ابراز نظریه و عقیده نمی نمود بلکه خیلی محتاط بود که مبادا باین ذریعه تحت اعتراضات دیوان مجلس مشوره حرب که دران


جرنیل «الفسنون» در یک دیرا» و «کوپنیل» و «چمبرس» شمولیت داشتند واقع
شود چنانچه کپطان «کر وات» (Grant) با کمال احتیاط مانع هر گونه
اقدامك شده مشکلات پیش و «کپطان بلو» (Bellew) بعضی عقائد و اشارات
مذهب آمیزی نموده و در اثر رفت و آمدهای متمادی خود وضعیت عملیات
را دگر گون می‌ساختند در حالیکه بسیاری از جوانان بدون تفکر
و تعمق پیشنهادهای خود را تقدیم و وقت زیاد شب را برای برهم زدن
نظریات جرنیل سپری می‌نمودند بدون اینکه قوه مرد عملی را تقویه نموده
باشند چنانچه «بریگادیر شلتون» (Shelton) در طی مذاکرات و مباحثات
برای اینکه از استفسارات بی‌مورد مصئون مانده باشد بالای زمین خواره
بخواب حقیقی و خواب مصنوعی فرو می‌رفت در حالیکه
«میجر تین» (Major Thain) رفیق و مشاور جرنیل از سبب
مایوسیت زیاد از مذاکرات شانه خالی و «ستوارت» هم به نسبت
علل فوق تا زمانیکه استفساری از ویبعمل نمی‌آمد سکوت را اختیار می‌نمود
چون اعتبار و اعتماد میکناتن در حق شاه شجاع رو به تخفیف و تقلیل رفته بود
بدین جهت مکتوبی به گورنر هندوستان ارسال و دران اظهار عقیده
و پیشنهاد نمود که شاه حرکات خیانت آمیزی را در مقابل ما مرتکب
و باید امیر دوست محمدخان بوطنش عودت داده شود ولی نمی‌دانم که آیا
مکتوب مذکور به گورنر هندوستان رسید یا خیر؟ این سوالیست لاینحل
ولی من نمی‌خواهم اشاره بجزئیات و انقلاب‌های کوچک نمایم بلکه


میخواهم بواقعات که قبل از شورش عمومی در کابل بوقوع پیوسته
ذکری از ان بمیان آورم .
تصور میکنم اسم قصبه را بدون تفاوت ده مهرو و بی بی مهرو تحریر
نموده باشم چنانچه هر دو اسم مورد استعمال است اما بی مهرو که معنی
آن ( بدون ـ شوهر ) است درست بوده کلمه ده مهرو معنی ( ده شوهر )
را متضمن خواهد بود .
قرار معلوم و افواه دختر شریفی نامزد پسر یکی از سران
لشکری بوده است که در محاربه به قتل رسیده زوجة جنگ قتل
نامزدش را استماع میکند مریض و در نتیجه پدر و دحیات
میگوید اما اتفاقاً نامزدش نه مرده زخم های او رفته رفته بهبودی
حاصل وسنگ سفیدی را بالای قبر دختر می گذارد و وی نیز بعد از
وفاتش در پهلوی زوجة نامزد خودش در بلندى تپه بی مهرو مدفون میگردد.


کابل

سپتمبر ١٨٤١ - وليم «مکنا تن» قوه نظامی منظمی داشت که میخواست بصوب زرمت (ولایت جنوبی) ارسال دارد به علت اینکه در قریب گردیز قریه زاو ذریعه یکنفر از سران که آنرا بدون اهمیت رهزن تلقی می نمودند گرفته شده بود چنانچه این اطلاع به کپطان «هی» (Hay) فرمانده گارد شاه رسید و همینکه دران جا تو صول و موضع را مشاهده نمود دید که در برابر استحکامات قوی و منظم قرار داشته و از شش برج جنگی تحت آتش قرار گرفته است و هنگا میکه اطلاع فوق بکابل واصل گردید «او لیور» (Oliver) با توپ های ٩ پونده ريجیمنت نمبر ٥ و کپطان «ا بوتس» (Abbots) معۀ نصف بتری توپچی ريجیمنت ٤٤ و ریجیمنت نمبر ٥ بومی ها و تپ خانهٔ کپطان وا ربورتن (Warbourton) و قطعه سوار تحت قیادن «اندرسن» (Anderson) و کندک کوهستانی شاه شجاع با قطعات سنگر کن و سرنك پران زیر نظارت «ستوارت» بحیث مهندس در ٢٨ سپتمبر به آن صوب اعزام گردید .
چون سرك های شهر خراب و دارای بعضی گولائی ها بود که موجب - عدم پیشرفت سریع توپ ها میشد لذا قطعات عسکری ناوقت تر به قرار گاه تو صل ورزید مگر بعداً بجز از کوتل التمور که نهایت بلند و دارای ٩٦٠٠ فت ارتفاع بود باقی سرك ها خوب و قله آن چنان ترتیب شده بود


۱۱

که نفر سوار میتوانست آنرا اشغال دارد باز هم اگر كمك افر و طنی
نمی بود اخذ موقع آن ذریعه توپخانه مشکل میگر دید چنانچه ۸۰۰ نفر
آنها توپ را به بلندی میکشیدند و قرار یکه برایم معلوم شد مشکلات در
ارتفاع آن نی بلکه در خرابی معبر آن بود که دارای سنگ های بز رك
و توده های برف و در عین حال دارای سردی زیاد نیز بود و چون بان
طرف کوتل اهالی مسکن های خویش را تخلیه می نمودند طبعاً در اثر
رسیدن سرما بمشکلات وخوف مواجه بودند .
سر کرده گان اظهار می نمودند که برای تسلیم حاضر بوده ولی
از تخریب برجها و استحکامات خود که ازان جا بالای عساکر شاه شجاع
تیراندازی نموده بودند امتناع می ورزیدند و در ین ضمن لفتیننت
جون «کنملی» (JohnConolly)لفتیننت «برنت» (Burnet) ازر یجیمنت
نمبر ٥٤ با ٣٠٠ نفر سوار ٦٠ میل مسافه راطی و بالای محمداکرم خان
و مربوطینش بصورت چپاول حمله ور و در اثر خیانت دامادش پناه گاه
موصوف را دریافتند که این هم با ثر فر ما يش شاه شجاع تطبیق شد ولی
درین موقع شورش های متمادی در کابل روی کار و برای توسعه آن
خوانین از اطراف دعوت میشدند و هنگا میکه در افغانستان امنیت بر پا
و پادشاه در کابل از اقوام نفری می طلبید خوانین بکمال خوشی در رأس
نفری خود قرار گرفته بکابل می شتافتند ولی در ین شورش که نفری
داوطلب از نزد خوانین افغان گرفته و بتقسیمات عسکری داخل وتحت
قیادت انگلیس قرار داد. میشدند طبعاً ارتباط صمیمی بین آنها و افسران


موجود نبوده و محض از روی سیاست و تقاضای وقت
فرمان هائی برا مد و قلوب آنها متوجه دین
معروف اسلامی میبود از طرف دیگر مبالغی که برای سرکردگان فغان
فریضه شاه داده میشد به بهانه اینکه مصارفات حکومت و اردو محدود است
از توزیع آن جلو گیری و با این وسیله اختیارات خوانین و سران افغان
نیز محدود میگردید مگر مبلغ پس اندازیکه باین ذریعه توسط حکومت
وانمود میشد یگانه همان مبلغ بود که ذریعه پول خودشان بعمل می آمد
درحالیکه موضوع مناقشه همان مبلغ چهل هزار کلدار که توسط حکومت
هند برای سر کردگان تأدیه ولی الحال توزیع نمیشد، بوده است
چه مبلغ که از عایدات شاه ذخیره میشد برای بر انداختن خوانین كوچك
مصرف میگردید، بهرحال مبلغی که حکومت هند به شاه شجاع تقدیم
و یا بعضی اوقات از هدیه آن امتناع می ورزید برای مانیز پس
اندازی گفته نمیشد چه نگهداری شاه شجاع بوضعیت موجوده بجز اینکه
ما انگلیسی ها خود را بی عزت و وسیله اغتشاش عمومی را فراهم
می نمودیم دگر چیزی تلقی وتعبیر نمیشد زیرا شورش برپا در راس آن
میر مسجدی خان قرار داشت .
خوانین کوهستان ذریعه سران قوم درانی در کابل به غضب آمده
و از حصه تیزین الی بتخاك شورش بزرگی در جنبش و خیلی مسرور
بودیم که این حادثه ناگوار قبلاً به وقوع نه پیوست حکومت هند
از مصارفات زیاد در افغانستان به ستوه آمده وتقریباً در هر داك تقليل


١٣

مصارفات را واضح و از بودجه مصارفات سیاسی کسر و هم همان مبلغ
چهل هزار کلدار خوانین را قطع نمود
چون اوضاع در کابل خراب و باریک گردید بنا برین سفیر میکناتن
بصورت فوری امر عودت عساکر را که زیر اثر کپطان «اولیور» در (زاد)
متمرکز بود صادر و صورت مفاهمه را بطرز سیاست «مگر یگور» (Macgrgor)
واگذار گردید چه نامبرده به افکار و عادات اهالی (زاد) آشنا و در نتیجه
قناعت سفیر را فراهم نمود اگرچه مشار الیه همیشه از دست زدن بخانه
زنبور و تخریب آن منع و برعکس رفتار و حسن سلوك دیپلوماتی را
نصیحت می نمود باز هم درین موقع جسارت شرط ونظریات سیاسیون
مختلفه بوده پلانی سنجیده شد که می بایستی در انران عسکر جرنیل
سیل در حین حرکت بطرف هند دائرۀ بزرگ راطی و به نجراب مواصلت
ولی از مجار به به اهالی نجراب خود داری و بیگانه اقوام همسایه
را که با اهالی آنجا خصومت داشتند به حمله و ادار سازد و با این
مناسبت ـ نقشه و پلان ترتیب و فرستاده شد لیکن متاسفانه خطوط مهم
و کوتل های که مانع پیشرفت اردو شده میتوانست در ان
ذکری نشده بود.
٩ اکتوبر ـ ریجیمنت ١٣ پیاده که زیر اثر لفتیننت دنی (Dennie )
منتظر امر بود بصوب بتخاك اعزام گردید ولی چون ادامۀ مارش آن
مربوطه به عزیمت کپطان «ابوتس» و توپ های مربوطۀ موصوف بود ازین
جهت من به معیت دختر خودخانم ستوآرات که شوهرش با غند مشر


﴿١٤﴾

«اولیور» و قطعات عسکری غائب بود ، در کابل ماندم حالا نکه جرنیل سیل با مید اینکه اینجانب منتها در سه روز به مشارالیه خواهم رسید سفر نمود .
١٢ اکتوبر - ریجیمنت ١٣ و ٣٥ با داشتن چندین توپ که در راس آن «دیویس» (Davis) وخود جرنیل سیل قرار داشت بسوی خورد کابل در حرکت افتاد که ذریعهٔ ریجیمنت ٣٥ کوتل آنرا متصرف و بعداً ریجیمنت نمبر ١٣ را ثانیاً به بتخاك عودت داد و اگر چه این پلان بکمال احتیاط عملی شد باز هم تلفات آن زیاد بوده خورد کابل در ذات خود درهٔ كوچك و کوتل آن دارای دیوارهای مرتفع سنگی است و قرا ریکه میگفتند تعداد دشمن اضافه از ٦٠ نفر نبود و چون نقاط مهم را متصرف و در عین حال مواضع را خوب می شناختند لذا ازین رهگذر بر ما فوقیت داشته تلفاتی را عاید نمودند و تا هنگا میکه افغانها تیر اندازی نمیکردند دران مواضع معلوم نمی شدند و چون آنها درعقب سنگ ها پنهان و در موقع عبور عساکر بالای کوتل ، فوراً بامهارت افسران را هدف گلوله خویش قرار داده از بین میبردند واگر چه تعداد آنها را قلیل نشان میدادند بازهم قراریکه بصورت یقینی برایم اطلاع داده شد به تعداد ۲۰۰ نفر از دشمن دران حصص اخذ موقع نموده بودند که در اثر حملهٔ آنها ریجیمنت ٣٥ در حدود ٤٠ نفر تلفات و کپطان «ینگ هیز بند» (younghasband) مجروح شد و ریجیمنت ١٣ هشت نفر تلفات و نزده نفر مجروح را خاطر نشان مینمود و حتی خود جرنیل سیل نیز بپای چپ گلوله که


١٥

استخوان پایش را در هم شکست دریافت نمود در موقع که لفتیننت
«مین» (Main) نفری خود را در مقابل سنگر دشمن سوق
میداد هدف قرار گرفته گلوله به کاسه سرش
اصابت وموجب مرگش گردید ولی لفتیننت «اوکس» (Okes) که
جراحتی در سر داشت توانست خویشتن را نجات دهد .
در شب باران جریان داشت و محافظین رجیمنت ۱۳ که در فضای
آزاد بودند مورد تیر اندازی قرار گرفته يك نفر آن مقتول شد
و همینکه در تجسس نفریکه بالای محافظین انداخت میکرد .
بر آمدند سه نفر افغانها را که سیلاوه بدست داشتند دستگیر
مگر بعداً در اثر اطلاع دهی سفیر میکماتن که شاه شجاع آنها را
اشخاص خوب وانمود میکرد رها نمودند .
۱۳ اکتوبر : در کمپنی رجیمنت ۳۷ با دو عراده طوپ
تحت امر «مستر ولر» (Waller) برای تقویهٔ رجیمنت نمبر ۱۳ بطرف
بتخاك بحرکت افتاد ــ در حالیکه متباقی نفری رجیمنت به چاونی
خود باقی ماندند و اگر احیاناً در همان وقت شورش کابل جدی
تر میشد طبعاً بدون وسیلهٔ مدافعه می ماندیم چه عسکر شاه شجاع
برای مدافعه و تقویهٔ خطوط عقبی به سیاه سنك ارسال ــ وهم اینکه
برای محافظهٔ چاونی و خوراکه عسکر به نسبتیکه سربازان
با غند مشر «اولیور» سوق داده شده بود موجود نبود . البته مشکلات
پیش می نمود و هم گفته میشد که لفتیننت «مین» که در خدمت


﴿١٦﴾

شاه شجاع مشغول و در حینکه گزمهٔ شب را انجام میداد به قتل رسید
اما خوشبختانه معلوم شد که فقط نفر سواری که با موصوف
همراه بود به قتل رسیده بود ، نه خود او ـ
یکنفر خانم بیچاره موسوم به «ما دام» سمت Smith که از راه کوتل
بولان با چندین تن محافظین روانهٔ قندهار بود مورد تاخت و تاز بلوچها
قرار گرفته ، و محافظین مشار الیها فرار را اختیار نمودند
و اگر چه مادام موصوفه موضع را ترك و برای چندی طی مسافه
نمود باز هم بدست آنها افتاده به قتل رسید لیکن جسد و دارائی
موصوفه قراریبکه معمول است تاراج نشد چه آنها نه از اینکه
این عمل را از حیث تعصب به فرنگی ها اجراء نکرده اند بلکه
آنها از ناحیهٔ اینکه زنها را مقتول نمودن در قبائل آنها
معمول نبود لهذا از گرفتن اموال انگشتر و گوشواره های
طلائی مشار الیها منصرف شده بودند
١٧ اکتوبر ـ دسته عسکری غندمشر «اولیور» از (زرمت)واپس
عودت و عراده های توپ قطعهٔ موصوف به نسبت خرابی معابر
خساره مند و قبل از اینکه برای تقویهٔ جرنیل «سیل» ورجیمنت
٣٧ فرستاده میشد روز های متمادی برای ترمیم آنها بکار
برده شد .
١٨ اکتوبر ـ دشمن فرود آمد و با ٤٠٠ نفر حمله
شبانه را بالای خورد کابل آغاز و در اثر جد و جهد


۱۷

طرفین خساره جانین بزرگ و لفتننت «جنسکنس» (Jenkins) از ریجیمنت ۳۵ شدیداً مجروح و قبل از وفات به نسبتیکه زخمی به ستون فقرات مشارالیه رسیده بود عذاب های بزرگی را متحمل شد. غندمشر «مونتیت» (Monteath) طالب كمك فوری کرد بد چنانچه جرنیل سیل دو کمپنی از ریجیمنت ۳۷ را که قبلا به بتخاك واصل شده بود به كمك موصوف اعزام نمود.
۱۹ اکتوبر :
باقی نفری ریجیمنت ۳۷ از کابل بصوب بتخاك ارسال و همچنین توپ های کپطان «ابوتس» به قطعهٔ سنگر کن و سر نگیپران حرنی شاه شجاع - تحت اثر کپطان «برود فوت» (Breadfood) به آنجا سوق داده شد در حالیکه جرنیل سیل دستوارت موافقه نمودند که اینجانب با دختر و داماد خود نزد سفیر میکناتن در کابل معطل و هنگامیکه مشارالیه نزد حکومت خود به بمبئی مسافرت مینمود با موصوف هم سفر گردیم حالانکه جرنیل «الفن ستون» هم به سبب خرابی صحت خویش به ولایت انگلستان میرفت.
عسکر سیل فردای آن بصوب خورد کابل حرکت و ۷۷ نفر مجروحین با لفتننت «مین» به چاونی آورده شدند و قرار بکه معلومات کردیم حاضر باش های شاه شجاع که به سمت محافظین کپطان «تریور» (Trevor) نزد کپطان مکریکور (نمایندهٔ سیاسی) اعزام و از قوم غلزائی بودند يك تعداد آنها در ریجیمنت ۳۵ مشغول ایفای وظیفهٔ عسکری و در حین


۱۸

مجاز به عقب تفاوت خوش رفته ساز بان قافله را مقتول و رکابهای
اشتران را بریده مشغولیتی داشتند و در موقعیکه آنها مشغول حملات
ناگوار خود بودند کپتان «وایندهیم » ( Wyndham ) بايك کمپنی
ریجیمنت ٣٥ داخل کار زار شده آنها را بهر طرف پرا کنده و بعداً توسط
اعتبار غندمشر «مولنت » همه آنها از قطعه عسکری خارج ساخته شدند
ولی بر عکس سفیر ما سلوك خوب را با آنها سفارش و ارسال نمودن
مشارالیهم را بکابل امر نمود و عقیده داشت که حاضر باش ها همیشه
قراريكه اسم آنها ثابت مینماید حاضر جنگ بوده قابل مراعات میباشند،
من بر عکس نظریۀ موصوف عقیده مند بوده مجازات آنها را توصیه میکردم

۲۰ اکتوبر:

جسد « لفتننت جنکنس» بعد از اینکه ذریعه دولی نقل داده شد و باین
وسیله از عذاب و مشکلات سفر فارغ گردیده بود در خانۀ «ستوارت » انتقال
یافت .

۲۱ اکتوبر:

مراسم تکفین لفتننت «جنکنس» برحسب مقررات دین مسیحی بعمل
آمده چون ریجیمنت ٣٥ به تعداد ۹۰ راس اشتر تلفات رامتحمل باقی ٥٠ راس
آن مجروحین را حمل مینمود لذا نفری جهت تکمیل تعداد اشتر ها
متوقف ساخته شدند .

۲۳ اکتوبر :

صدا های فیر اندازی بصورت متمادی مسموع و تشویق زیاد روی


۱۹

کار و تمام قلعه های جنگی در اطراف کابل خالی از نفر بود چه
جوانان همه برای تقویهٔ اهالی تیزین جهت شمول در محاربه بر علیه ما
رفته بودند و قرار یکه جرنیل سیل تحریر داشت ، میگفتند اهالی تیزین
برای اینکه قوهٔ کافی نداشته در مقابل ما محاربه نمی نمایند ولی مصممند
سوقیات عسکری را در اثر چور و چپاول معطل و هر جا که بتوانند
تلفاتی بانها عاید نمایند

٢٤ اکتوبر :
صبح قبل ازین که البسه پوشیده باشم اطلاع ستوارت واصل و اظهار
میداشت که قلعهٔ کوچکی در تیزین تخلیه و لفتننت «کنگ» (King)
از رجیمنت ١٣ مقتول و در اثر عدم جبه خانه عسکر به عقب نشینی مجبور
و بیچاره کنک که نفر آخری بود در میدان اعدام و عسکر در گریز
و نتوانستند جسد موصوف را بردارند تا اینکه موقع حاصل و به طرف
نعش مشار الیه شتافته قبل از اینکه برهنه شود او را همرای خود
برداشتند کنگ جوانی بود شجیع و محبوب - لذا مرگ موصوف سبب تألم
و تأثر زیاد همه گردید چنانچه از طرف شب در زمین تحت خیمه
مدفون و بعداً اطلاع حاصل گردید که حملهٔ دشمن قبل از اینکه
ذخیرهٔ ما انتقال یافته باشد آغاز و در نتیجه ٩٠ رأس اشتر و خزانهٔ
رجیمنت ١٣ با جبه خانه مربوطه ربوده شد .
جرنیل «الفنستون» اطلاع میداد که جرنیل سیل به نسبت زخم پای
خویش از احتیاط کار نگرفته و ازین جهت بمشکلات و دردهای


٢٠

شدید مواجه بوده ولی بعد از گذاشتن مر هم شدت درد تخفیف – وموصوف
از اینکه چرا برای اینجا نب از احوال خویش اطلاع دهی ننموده
متأسف بود چه او میدانست که احوال بیهم اوذریعۀ «الفن ستون» بمن
متوصل خواهد گردید اما با ز هم چون سیل بر علاوه زخم پای
خویش مشغولیت عسکری داشت نمیتوانست که جزئیات را بمن اطلاع و درعین
حال را پورت حربی را متمادیاً به جرنیل «الفن ستون» ارسال دارد.
مکتوبی ذریعهٔ یکنفر دوست ما از قطعات عسکری قندهار واصل
وتحریر میداشت که آنها در ١٥ اکتوبر بآخرین نقطۀ سوقیات
خویش در (دهواره) متوصل وعودت خود را نیز بهمان روز تعین
نمودند و کپطان «لیسن» (Leeson) که بعضی اوقات قوماندان قطعه سوار
شاه شجاع بود ٢٥ میل را با کوتل میر شابطی وباین ذریعه راههای مخوف
دیگر آن را که عاری از آب بود عقب گذاشت و اضافه میکرد که
عسکر ما مشغولیتی از اینکه دشمن را در حصهٔ سکندرآباد درهم
خورد نمودند نداشته وخوانین افغان هم نتوانسته اند دوصد نفر برای حملۀ
متقابله جمع آوری نما یـــند .
قلعۀ جنگی که در مقابل آن توپ های ١٨ پونده فرستاده شد از سالها
باین طرف تخریب وطاقت مقاوت ندا شــته و ای چیز بسکه ما را
اذیت مینمود عبور دادن توپها از کو تل های آن سامان بود که از
تصور همه که آنها را ندیده اند خارج خواهد بود و آخرین کوتل را موسوم
به دهنۀ تنگی که به بعضی حصص کوتل خیبر واقع علی مسجد شباهت
داشت توصیف مینمود که آنهم در تحت خود دریای تندی داشته و آنرا


۲۱
۱۳ مرتبه عبور نمودند کوتل تاج که نهایت مرتفع و دارای راه های غیر قابل عبور بود برای اینکه از مشکلات آن نجات یافته باشند کپطان «لیسن» از راه کوتل (مرده) عبور نمود که آنرا هم مشکل و لی باز هم قابل عبور توصیف میکرد، نویسنده در مکتوب خود اضافه مینمود که برای عبور دادن توپها از کوتل مذکور حصه بزرگ فعالیت در پیش است که از آنجا به (خرتوت) مواصلت خواهند ورزید اما معلوم نبود که آیا معابر آن جصص قابل عبور است یا خیر؟ ورنه در دگر صورت مجبور خواهند بود کوتل تاج را عبور نمایند میجر «راولنسن» (Rawlinson) نماینده سیاسی قطعه عسکری آن سامان مسرور بود که عسکر را از ین راه پر مشقت عبور داده و در عین حال اطلاع حاصل داشت که محمد اکرم خان در آنجا نیز قلعه جنگی داشته است اما بایست گفته شود که خیلی افسوس است که عسکر ما بدون لزوم خسته و زبون گردیدند لا کن راولنسن برای مدافعه خویش اظهار خواهد نمود که اطلاعات مرکز به مشکلات واصل و اگر متوصل میگردید آنهم از طرف دشمن میبود.
٢٥ اکتوبر:
جرنیل سیل مکتوبی ارسال و در آن تذکار داده بود که افراد عسکری در تیزین خوب و موصوف از سلوک آنها رضائیت داشته و لی راجع به جزئیات این موضوع از سکوت کار گرفته بود و در عین حال اضافه مینمود که روز ٢٤ اکتوبر را برای مذاکره با سران افغان تعیین و دران روز میکریگور با افغانها داخل صحنه عملیات – وقضیه را حل و فصل خواهد نمود


مشارالیه اظهار میکرد که افغان ها برای اینکه در مقابل ما داخل صحنه
عملیات شده نمی توانستند در آینده از اجرای محاربه دست خواهند کشید .
هکذا «ستوارت» مکتوب کننگهیم (Cunningham) را که بحیث لفتننت در قطعهٔ
سنگر کن و سنگپر ان جربی شاه شجاع بود مطالعه و از سطور آن چنین استنباط
میکردید که فعالیت دشمن تخفیف یافته وعساکر ما بدون مشغولت قابل
ذکری بودند چنانچه کپطان «پیتن» (Paton) که وظیفه بود و باش عسکر
را بر ذمه داشت . ترتیبات توقف وتفریح عسکر را امر نمود مکر تیر اندازی
دشمن ثانیاً آغاز و از هر ر جیمنت دو دو کمپانی برای مدافع در مقابل دشمن
سوق داده شد که همه با کمال شجاعت مجارا به و دشمن
را عقب زدند و آنها را الی قلعه های جنگیشان تعقیب نمودند و درین
اثنا که جبه خانه رجیمنت ۱۳ختم و از محاربه دست کشیدند لفتننت
«کننگ» به قتل رسانده شد .
خانم سفیر میکناتن مرا طلب و اظهار نمود که « میکر بکور»
نماینده سیاسی نزد سران افغان که اضافه از هفتصد نفر بودند رفته و
به مذاکره آغاز نمود چنانچه افغانها از اینکه نماینده سیاسی ما تنها به همراهی
یکنفر سوار که اعتماد او را به افغانها تثبیت می نمود حاضر شد ، آنها
نهایت اظهار مسرت نمودند و به جز از موضوع چهل هزار کلدار که
برای آنها تادیه نمیشد باقی تمام مواد موافقه را قبولدار و برای اینکه
درین باره تفکر وتعمق نموده باشند یکروز وقت را خواهش نمودند .
خانم سفیر به صحبت خود ادامه داده میگفت که سه نفر افغا نها به میکناتن


اخطار داده که نباید چون سابق از طرف صبح وشام بسواری اسپ برائید
ولی میکنائن خواه از سیاست و خواه از شجاعت به سخنان آنها گوش
نداده به اجراات خویش مصروف بود چنانچه اخندزاده درین موضوع
اظهار نموده بود که سه نفر افغان از اینکه من و قتی باشنا سفیر را به
قتل خواهند رسانید، به قرآن کریم عهدی بسته بودند .
قرار معلوم اهالی تکاب و لغمان در مسئله جنگ تیز بن بادیگر افغانها
نیز اشتراك ـ وقرار یکه «مكريكور » تحریر میداشت به نسبت قلت اشتر
مقدار زیادی از جبه خانه بروی میدان باقی و افغانها ئیکه بداشتن آن
احتیاج شدیدی حس می نمودند، از آن استفاده شایانی کردند.
٢٦ اكتوبر:
چون افوا هات زیاد راجع به حل قضیه در تیز ین مسموع
میشد لذا من اظهار اشتیاق نموده اطلاعات حقیقی را خوا هان شدم که
درین ضمن دومکتوب وارد ـ ولی دریغ که یکی آن از طرف كپطان «هيفلمك»
به جرنیل «الفن ـ تون» ودیگرش ذریعه «پیتن» به «مجر نین» فرستاده شدم
بود. بنا برين من مكتوبی به مجر موصوف ارسال و توضیحات واقعه را
طالب گردیدم ولی مدت بعد وی شخصاً حاضر ـ و میگفت که او راجع
به اجراآت و پیش آمدهای روز مشوش ولی امید دارد که بدون حادثه
ناگوار ازین مملکت خارج گردیم. و علاوه می نمود که مجروحین
در یکهفته و میکنا تن و جرنیل الفن ستون در اوائل ماه آینده مملکت
افغانها را وداع خواهند نمود . بعداز اینکه مجرتین از نزدم رفت دو
قطعه مكتوبی برایم ارسال ـ و متعجب بود که چرا آنها قبلاً واصل نشده.


٢٤

بودند در حالیکه کپتان (هیفاك) (Havelock) اطلاع میداد که موضوع
بر آمدن ما از افغانستان فیصله- و نفری گروی داده شد – ولی متأثر بود
از اینکه باز هم بالای اشترها و محافظین ما تیر اندازی می شد و ممکن این
عمل در اثر ورود یکنفر خانی که قرار داد موافقه را معتبر نمی شناسد
بوقوع پیوسته باشد آیا نفری ما مسئله را درك نمیتواند » . ؟
کپتان «پیتن» با کمال اصرار می نویسد که او اطلاعات زیاد دارد که
گفتن آن بهتر از نوشتن است، و علاوه مینمود که دشمن راجع به خان
مذکور فیصله نموده که مشار الیه را از منفعت
قرار داد محروم سازند- و اضافه میکرد از دو یکه درین مملکت
مشغول کار و پیکار است بایستی از تکالیف و مشکلات
و اوزان و اموال عاری وجبه خانه فقط و فقط ذریعه قاطر ها و یابو ها
انتقال داده شود .
مجر ئین میگفت چون جرنیل سیل برای حرکت خود دولی را انتخاب
ودر عین حال زخمی بود لذا موصوف در مکتوب خود از فعالیت و رفتار
قطعات سنگپران و سنگر کن که کپتان کنیگهیم از ان توصیف مینمود
ذکری به میان نیاورده است و ممکن اطلاعات فوق بسان تربه موصوف
ارسال – و یا مشار الیه واقعات را پوره مشاهده ننموده بود مگر باز
هم خبر ها و اطلاعات واثق – یگانه بوسیله مکتوب های خصوصی
امکان پذیر بود و بس .


در سال گذشته هنگامی که «ویلوکبای» (Willoughby) در کوهستان
قوماندان قوای نظامی بود اظهار میکرد اطلاعاتیکه سبل مبداد
نهایت خوب و باعث شهرت جرنیل گردید. ولی سیستم فعلی موصوف
که واقعات را پنهان میداشت، درست نبوده. و خلاف اصول است زیرا
واقعه که در میدان حرب بوقوع میپیوندد. مسائل روشن و غیر قابل
اسرار میباشد و قراریکه احساس میشود سفیر میکنناتن میخواهد
در اثر حدوث همچهمسائل خویشتن را فریب داده و اقدامات افغانها
را بی اهمیت تلقی، و مملکت را در امنیت مشاهده گویا رول دبل را
بازی و بدون اینکه با جسارت جلو جریانات را گرفته بتواند
خویشتن را به تهلکه می افگند و از تحریر مکتوب سفیر موصوف
عنوانی لارد «اکلمند» (Lordauckland) که در ان به نسبت وضعیت
موجوده در افغانستان از لارد موصوف درخواست كمك پنج رجيمنت
را نموده بود دو ماه سپری۔ ودر اثر ارسال آن مبارزه های قلمی بین
آنها آغاز و در نتیجه تقلیل قره و مصرف در افغانستان امر شد.
مکنا تن شخصی بود معتدل که اجراآت موصوف عاری از هر گونه جبر وظلم
و موجب پسند واقع گردیده بود و از همین جهت بحيث گورنر
بمبئی انتخاب و میخواست واقعات کابل را بصورت دوستانه
فیصله و هر چه زود تر جهت اشغال وظیفهٔ جدیدش عازم بمبئی گردد
در حالیکه، در بن موقع تاريك و خطر ناك پيشنها دهای متمادى
الکسندر برنس» (Alexander Bnrnes) را که ممکن غافل و خطر


حادثات را احساس نمی نمود پذیرفت لذا میکناتن مکتوب اولین خود
را که به لارد اکسلینده تحریر و ارسال و در آن طلب كمك عسكری
از لارد مذکور نموده بود ' تردید بلکه در مکتوب دیگری عنوا نی
لارد موصوف از اینکه امنیت در افغانستان خوب و احتیاج بار سال عسا کر
جدید نمیباشد خواهش نخستین خویش را تردید نمود و از اینکه عنقریب يك
حصهٔ اردوی موجودهٔ انگلیس را از افغانستان به هند وا پس ار سال -
و باقی را در فرصت لزوم عقب می کشد - به ' لارد ا كسلند ، اطمینان
میداد وا زان رو به جرنیل سیل امر نمود که خویش را با يك لو ا منتظر
عودت دید ... و همینکه شاه شجاع پنج رجیمنت خودرا تشکیل و تکمیل
نمود، اردوی انگلیس از مملکت افغا نستان خار ج خوا هد گر د ید
چنانچه مکتوب سفیر مکنا تن دو روز قبل از واقعه زرمت به لار د موصوف ارسال شد.
از ٢٤ اکتوبر با ین طرف بسته از هند مواصلت ننمود در حالیکه از ٤
اکتوبر - از کابل مکتوبی هم ارسال نشده بود ولی ممکن بود در عر ض راه
متوقف و بعداً واصل میگردید مگر بایست گفته شود که از سورمفات همه
و قرارداد نامشران افغان هیچ کسی واقف نشد- گویا میکناقن طور اسرار
از افشای آن خود داری مینمود - ولی اینقدر میگفت که مذاکره مکربکور
نما یندهٔ سیاسی با سران افغان خوب بوده و شر ایط در ستی با نها پیش
ومخصوصاً تادیه همان چهل هزار کلدار که در بارهٔ آن تمام مناقشات صورت
گرفت با نها وعده داده بود که در مقابل افغانها استرداد اموال را که به غنیمت
گرفته بودند قبولدار شدند گویا ما انگلیس ها ثانیاً بهمان نقطه متوصل


۲۷

شدیم که سابق از آنجا آغاز کرده بودیم بدون اینکه به تلفات و مصارفات
و تعداد مجروحین و از دست دادن جبه خانه و اموال و مخصوصا به ایام
توقف اجباری در کابل عطف توجه نموده باشیم.
۲۷ اکتوبر:
طوریکه مسموع میشد مسکر بگور مکتوبی به میکماتن ارسال ـ
و به موصوف دانا نده بود که امنیت در علاقه تیزین برقرار و ممکن
با تعدیلات چند کلمه محتاطانه به سفیر، امنیت خوبی را در قبائل تیزین
وانمود و ارسال مجروحین را تحت محافظت و مراقبت ریجیمنت ٥٤ در اول
ماه با سپاهان خواهش نموده باشد.
۲۸ اکتوبر:
جرنیل سیل نامه بمن ارسال و اظهار میداشت که در ٢٦ اکتوبر
به حصه سه بابا متصل و در حدود يك میل راه مورد تیر اندازی
واقع ـ و چندين تن مجروح گردیدند. و برای تسلیت اینجا اضافه مینمود
که زخم های موصوف بهتر و شکایتی موجود نبوده وعلاوه میکرد که یکنفر
از خوانین افغان برای نگهداری امنیت جدوجهد مینمود تا باین وسیله
غله جات خود را بهتر بما فروخته باشد.
٢٩ـ اكتوبر:
هنگامیکه عساکر ما خورد کابل را وداع نمودند بومیه تحت
آتش قرار داشتند حتی برای بستن خیمه های خویش هم موفق نگردیدند
چنانچه از جمله شتران بار بردار به تعداد ٤٠ رأس آن به سبب کم قوتی
و برودت از بین رفته و از گوشت آنها برای تغذی عسکر استفاده خوبی
گردید در حالیکه لفتننت جننگس (Jennings) ریجیمنت ۲۳ که تفنگ


دشمن استخوان دستش را خور در به بغل مصروف اسات کرد و هکذا لفتننت «راتری»
(Rattary) ریجیمنت ۱۳مجروح و دیگری را مقتول نمود .
۳۰ ـ اکتوبر :
مکتوب دیگری از جرنیل سیل وارد و میگت که داك آینده بر حسب
امر میکناتن بایستی از راه های مخفی ارسال گردد .
یکی از مواد موافقه و قرار داد این کرد کـان قبائل نیز بن تادیه
همان مبلغ که درباره آن مناقشه آغاز یافته بود است- وسران افغان برای
حل این مطلب جمع نمودن اهالی اولس را که هم به مبلغی ضرورت داشت وانمود
و مقدار ده هزار کلدار دیگری را اخذ نمودند مگر بدون اینکه کسی را
خبر و یا جمع آوری نموده باشند « میکربکور » در ین با ره اظهار نظ
مینمود که حمله ها و چپاولها در حقیقت ذریعه خود خوانین تحريك و تشویق
و در عین حال برای فریب مار هزنان را متهم باین فعل وانمود میکردند .
شب گذشته در موقعيكه يك تعداد نفری کزمه انگلیس در سپاه
سنگ مشغول ایفای وظیفه بود، بغتتا مورد حمله اشخاص
قرار گرفتند و هنگامیکه چندین تن از حمله آوران دستگیر
و ملاحظه شد که تعداد کثیری از آنها افغان و باقی هندوستانی بودند چنانچه
در بین هندیها یکعمر چپراسی کپطان «بای گریف» (Bygrove) نیز شامل و
در فرصت باز پرس وی گزمه انگلیس را افغان وانمود و خویشتن را بدون
مسئولیت جلوه میداد در حالیکه سبب حاضر بودن خود را در آنجا و دران
وقت نتوانست اظهار نمی توانست.
مستر «ملویل» (Melville) چندی قبل مورد حمله قرار گرفت که در نتیجه


اسپ خود را مهمیز و خود را از تهلکه مرگ نجات داد، درین فرصت افغانها
بيك صدای غریو پردا ختند، کو یا آن جها همین حمله افغانها در مدت
قلیلی بود که ببالای افسران انگلیس اجرا مینمودند چنانچه مستر «مین»
و دو کتور «متکاف» که قریب به قتل بودند ولی خودها را به چم ونی سیاه سنگ
نجات دادند، حملات افغانها را تثبیت مینمود
۳۱ اکتوبر:
جرنیل «نت» (Nott) پیغامی ارسال و دران که از اول ماه نو مبر
قیادت اردو رادر کابل بذمه خواهد گرفت بحث میکرد، و جهت سکونت
موصوف مسکن هائی را که خیلی خوب و دارای باغچه که در ان ترکاری اعلی
زرع وحاصلات خوبی میداد، مشخص نمودند.
نا گفته نماند که کاهوی کابل ریشه دار اما گل کرم آن نهایت لذیذ
و لطیف و میوه جات تازه کابل نهایت اعلی و قابل توصیف بود واگر من آنها را
توصیف نمایم البته بحقیقت اوصاف میوه کابل کسی باور نخواهد کرد دانه های
انگوری را ملاحظه نمودم که ات قه از دوازده گرام و آن دانه را که شخصا
وزن کردم تقریبا هشت گرام وزن داشت و همان انگور از قبیل جنسی بوده است
که ما انگلیس ها آنرا چشم گاو مینامیم و تصور میکنم افغانها آنرا غوله
دان میگویند و دانه های آن مدور و نهایت شیرین بود که در حصه گردنه
یافت و در انجا با کمال خوبی نسو و نما ولی متاسفانه بفروش نمیرسید
وچون يك ٹسکری طور تحفه به کپطان «ستوارت» که در ان تاك تر کنانی
نیز ضمیمه بود آورده شده بودمن به خوردن آن موفق و شفتالو هائی را ملاحظه
و وزن نمودم که بوزن ١٥ روپیه وزن و دارای لطافت و لذت نهایت


۳۰
خوبی بودند اما بهترین نوع آن در کوهستان موجود و آنقدر نازک و ملائم
بود که در فرصت انتقال بطرف کابل خراب و شقتر میگردید. دوستهای
ما که در ایام پخته شدن شفتالو که در انچه می بودند توصیف میکردند که
بهترین شفتالوی که در خانه من تناول نموده بودند به شفتالوی کوهستان
هرگز مقایسه شده نمیتوانست و همچنین خربوز و خربوزه که یک نوع آن
گرمه و دیگرش را سرده میگفتند نهایت لطافت و شیرینی زیادی داشت.
چون اشتر نایاب وسیلۀ حمل و نقل لوازم بریگاد جرنیل سیل مهیا
نبود لذا جرنیل به مشکلات زیاد مواجه و بر جیمنت ۳۷ و قطعۀ سرنگیران
و سنگر کن—شاه شجاع به هفت کوتل امر حرکت داد که انتظار مریضان
و مجروحین را که از عدم وسائل حمل و نقل در آنجا مانده بودند بکشند .
از طرف شب سفیر میکنائن مراسلۀ «میکر بکور» را دریافت و حاوی برین
بود که عساکر انگلیس بین جگدلک و سرخ آب توسط افغانها مورد حملۀ
٤٠٠ نفری قرار گرفته و عسکر ما نتوانستند بلندیها را اشغال نمایند
در حالیکه افغانها کوتل را برای عبور آزاد گذاشته و باین وسیله عسکر
را برای عبور دعوت مینمودند ولی همینکه بریگاد انگلیس در شرف
عبور بوده آنها به کروپهای متعددی حمله ور—و هرج و مرج عمومی بر پا
و تعداد تلفات مجروحین به ۹۰ نفر بالغ و بر علاوه «کپطان وایند هیم» از
رجیمنت ۳۵ مقتول و لفتننت «کومبس (Combes) سخت مجروح و «هل کمب»
(Halcomb) از رجیمنت ۱۳ جراحت خفیفی برداشتند. مکر بکور در ضمن
راپورت خود اضافه مینمود که تلفات اموال و اجناس مخصوصاً اشترها


بزرگ، واز انجمله ۷۰ رأس آن به غنیمت بر ده شد که برای فی رأس
اشتر هندی ۱۰ کلدار و برای فی اشتر افغانی ۲۰ کلدار تأدیه و با ین
وسیله آنها را ثانیاً بدست آوردند گویا خودما نسبت به تقاضای وقت
و زمان انعامی برای اموال تاراج شده خود مشخص مینمودیم .
اول نومبر ١٨٤١ :
به نسبت عدم اطلاعات تازه از هند تعجب و تشویش حکمفرما بود.
دوم نو مبر :
در شب گذشته يك تعداد سوار و پیاده کوهستانی از عقب
چاونی شاه شجاع واقع سیاه سنگ در حرکت دیده شدند چنانچه صبح آن
دکان های کابل مسدو در بعضی تساراج واهالی در مجادله ومنازعه
دیده میشدند و در اثنائیکه مستخدم افغانی ما موسوم به محمد علی که
شب را در خانه خود سپری مینمود از منزل ما خارج گردید باین سبب
که وی ملازم جرنیل فرنگی بود از طرف اهالی توهین و تهدید و بالاخره
به فرار مجبور گردید .
شاه شجاع در بالاحصار متمرکز و از انجا به فیر های توپ ادامه
میداد افغانها نیز با شش عراده توپهای خود فعالیت متقابله مینمودند
کپطان «ستوارت» از تاراج شدن خانه الکسندر «برنس» و خزانه کپطان جون
«سن» (Johnson)در شهر مطلع وفوری نزد جرنیل الفن ستون شتافت که
جرنیل موصوف بعد از اخذ معلومات ستوارت را بصورت نخست نزد «شلتون»
( Skelton) در سیاه سنگ و بعداً نزد شاه شجاع ارسال نمود ولی همینکه
وی در نواحی قصر بالاحصار توصل ورزید توسط يك جوان که به البسهٔ


۳۲
خونی ملبس بود درسه حصه بدن زخمی زده شد و مجرم در یکی از در وازه های عمارات مسلسل از نظر ناپدید گشت .
ولی چون خوشبختانه کپتان «لارنس» (Lawrencs) که ذریعه [الفنستون] نزد شاه شجاع ارسال و در الا حصار موجود بود، به داماد شده كمك و ٥٠ نفر را بصورت محافظ تعیین و مجروح را بمنزلش فرستاد باز هم نفری از احتیاط کار گرفته راه های بعیدی را در اطراف سیاه سنگ انتخاب و صوب منزل رهسپار شدند . اندکی بعد لارنس نزد من حاضر و برای تسکین خاطر دخترم از حدوث واقعه اطلاع داد و خود لارنس نیز در خطر مهلکه مواجه ولی بمشکل توانست خویشتن را از چنگ یکنفر افغان متعصب که با دشنام دادن فرنگی ها بالایش ذریعه سیلاوه حمله ور، مگر موصوف ضرب را دفع و اسپ خود را مهمیز نمود، نجات دهد که درین اثنا یکی از محافظین لارنس برای اینکه انتقامی گرفته باشد بلای متجاوز فیر نمود .
«لارنس» که بسمت قلم مخصوص سفیر «مكنا تن» بسر میبرد در مرتبه بحث قصد ایفای وظیفه نموده در مرتبه اول از جراحت جرنیل سیل بمن اطلاع دمی نمود و همیشه بجمعیت دوستانه یادداشت بیاد آوردم که محافظین «ستوارت» را بمنزل شخصی اش ولو خانم موصوف در جای ماباقی بود خواهند برد لذا بصورت فوری بصوب منزلش حرکت و در عین حال به «مجدتین» یا ورجرنیل «الفنستو» متصادف شده که درین فرصت گروپ ٥٠ نفری حامیان و مجرمین نزد آنها رهسپار و منزل اینجانب را هدف


قرار داد - گفته نمی توانم که بکدام اندازه از مشاهدۀ اوضاع «ستوارت» مشوش
شدم چه «لارنس» از جراحت خفیف «ستوارت» سخن رانده نمیخواست که قبلاً
به غم و اندوه مواجه شوم و همینکه ملاحظه نمودم ملتفت شدم که بیچاره
«ستوارت» جراحت های عمیقی بشانه و بغل و رخسار برداشته و خون
زیاد جریان - وهكذا از دهن موصوف نیز خون وافری جاری و طاقت مکالمه
و مصاحبه نداشت - زبانش کلفت - و اعصابش درهم - و جسمش بی حرکت
گردیده بود. بنابرین با نهایت مشکلات توانستم داماد خود را از راه زینه
بلند و در بستر: مستریح نمایم و چون ضربها را از طرف صبح ۱۰ بجه اخذ
و هنگامیکه غمخواری وی میشد ساعت دو بجۀ روز بود - معهذا خون ضائع
شده در البسه و اطراف بدنش خشك و چسپیده بود - و بعد از اینکه ذریعه
دو کتم ر«هار کورت (Harcourt) تنظیف و بسته شد، خانم ستوارت باجرای
وظیفۀ پرستاری شروع و توسط پارچه گرم در اطراف گیلو و ضعیت و
احوال شوهرش را بهتر ساخت و مقارن ۱۱ بجۀ شب وی چشم را باز و قواست
بصدای خفیف آوازی کشیده: «بهتر شده ام !» اظهار دارد. و کمی بعد به
مشکلات و تکلیف زياد يك قاشق آب را فرو برد ولی چقدر جای سرور و
خوشی بود که بعضی اشخاص با کمال دلچسپی برای بهبودی صحت «ستوارت»
مصروف خدمت بود در غم و رنج ها شرکت می جستند.
باست گفته شود که لپتان « وار رتن» و «جوسن» و «تروپ» در حالیکه
منازل ایشان در شهر آتش زده میشد، خوشبختانه در جایی بوده از تهلکه نجات
یافتند چنانچه بر موقع که خانه جونسن» (خزانه دار شاه شجاع ) طعمۀ حریق


٣٤

ساخته میشد ۲۰ نفر از محافظین و ملازمین موصوف مقتول و افغانها مبلغ
يك لك و هفتاد هزار کلدار حکومتی وده هزار کلدار شخصی
«جرنس» را بغنیمت بردند
هنگامیکه الکسندر «برنس» برای مباحثه و سنجیدن تخفیف شورش
نزد وزیر میرفت كاملولة با و اصابت وهمه را جمع به حیات وی مشوش
گردیدند تا اینکه چندی قبل شاه شجاع به «میکنائن» پیغامی غیر حقیقت
ارسال و اظهار نمود که «برنس» خوب و وضعیت ش قا بن تشویش نیست
ولی چند ساعت بعد اقرار نمود که قطعاً از وی احوال نداشته و معلوم
هم نیست که در کجا خواهد بود چنانچه «میکناتن» نیز درین زمینه
هم معلومات بدست آورده نتوانست مگر امید ها این بود که شاید در
حرمسرای پنهان و از مرگ نجات یافته باشد حالانکه از سر نوشت برادرش
اثری بدست نبوده اما کپطان «برودفوت» قبل از اینکه بقتل برسد با
برنس ناشتای صبح را تکمیل وصرف نموده بود و فرار بله میگفتند
کپطان «دموند» (Drummond) در یمه خان کابل میر امیر محمد
عثمان خان از تهلکهٔ مرگ نجات یافته بود گويا كاريز مير او لين
توقف گاهیست که در راه کوهستان واقع میباشد.
در حصة مساکن قزلباشها امنیت برقرار و تنها پسر نائب شريف
خان در زد و خوردی که در شهر بوقوع پیوست مقتول شد وهم
می گفتند که عبد الله خان و امین الله خان و بعضی دیگر از خوانین قوم


درانی در تحريك و قیام شورش دست داشته و موجب حدوث تمام حادثات
و مصیبت ها گردیدند .
شاه شجاع امر نموده بود که اگر تا فردا شورش عمومی شهر
خاموش نگردید اوی شهر مذکور را حریق خواهد نمود .
قرار معلوم شهر کابل در زمان سابق سه دفعه حریق شده بود
و امکان داشت دفعه دیگر نیز حریق گردد و چون خانه های شهر چوب
پوش و مسطح چوبی داشتند ، میتوانستند آنها را بذریعه انداختن
بم ها حریق نمایند، مگر بازهم خطره تهدید حریق از خانه بخانه به سببیکه
بام های گلی داشته و خاک آن آتش را خاموش میساخت، چندان
موجود نبود . هکذا شاه شجاع در امر خود علاوه نموده بود که اگر
میر آخور همان جوانی را که به استوارت صدمه رسانده است بدست
ندهد ، خود میر آخور در عوض جوان مذکور اعدام خواهد گردید،
شورش کابل برای ما معمائی بود و نمی دانستیم که چرا در اوائل
مرحله برای فرو نشاندن آن عسکر مکفی ارسال نگردید ، گویا ما دست
بزانو توسعه آنرا به چشم سر مشاهده می نمودیم و اگر چه بعداً شاه
شجاع ريجیمنت هندوستانی و كمبل (Campbel) را برای جلو گیری و
مجهزات شهر فرستاد که در ابتداء در مقابل شورشیان فعالیت ولی به
سبب عدم تعاون و تقويه، نصف بزرگ ریجیمنت مذکور از بین رفته
توپهای آنها بدست افغانها افتاد .
عدم توجه و اهمیت به حادثات مملکت که ذریعه قوماندانها ملاحظه


٣٦

میگردید بطور عمومی از نظر به لارد «اکلیند» (Auckland) که در افغانستان امنیت حکمرماست منبع میگرفت چنانچه در دارالمکو مکی کلکته گفته میشد که افغانهای بی قانون چون اهالی مملکت انگلستان صلح دوست بوده برای شورش استعدادی نخواهند داشت پس وقتیکه نظریات آمرین ماچنین بود، آیا مراقبت و پاسبانی ما درین مورد بی لزوم نبوده است؟ گویا باین ذریعه چشم خود را در مقابل سرنوشت خویش می بستیم و در عین حال از شاه شجاع مدافعه و محافظه مینمودیم چنانچه «شلتون» با رجیمنت ششم شاه شجاع و رجیمنت ٤٤ ملکه و سه عراده توپ به بالاحصار ارسال شد تا باین وسیله رفع تشویش شاه را نموده باشند.
کپتان «ستوارت» مقارن ساعت ٩ صبح از چاونی سیاه سنگ وارد و امر جرنیل «الفن ستون» را برای رجیمنت ٥٤ اظهار و میگفت که کپتان «نیجل» با یست با قطعه توپ چی خویش جهت تقویه بالاحصار حاضر گردد چنانچه آنها طبق امر مذکور آماده و منتظر حرکت بودند لیکن درین اثناء اطلاع «لارنس» قایم مخصوص میکنا تن از بالاحصار واصل وچنان امر میداد که: آرامش حکمرماست لذا باشید در هر جائی که هستید تقویه بالاحصار ضرورت ندارد، او طبعا این امر تعجب و تحیر عسکر منتظر را فراهم ساخت در حالیکه از دیگر طرف صداهای تیراندازی از شهر متمادیا مسموع میشد بریگادیر «شلتون» کپتان ستوارت را با دسته محافظین برای ملاحظه اوضاع شهر فرستاد مشارالیه با کمال احترام قبولدار و بعداً


۳۷

بصوب بالا حصار رهسپار گردید مگر چندی بعد یکنفر سوار «ستوارت»
از بالاحصار با سرعت واصل و میگفت که در حین ورود به دروازه های
قصر زخمی و امر چنین است که قطعه منتظر فوری حرکت و بالاحصار
را تقویه نماید.
قطعهٔ مذکور به تصور اینکه حمله بالای شهر در نظر است بحرکت آغاز
و بمدق مماشتی در میدان قصر مواصلت نمود اما دریغ که شاه شجاع
از دیدن عساکر خوشنود نکردید بلکه استفسار مینمود که آیا برای
چه منظور وارد بالاحصار گردیده اند؟ باز هم مدت یکساعت بدون امر
حمله بر شهر در اینجا تحت سلاح متوقف و در نتیجه «شلتون» کپطان
«میلویل» را برای مشاهده ثانی اوضاع عمومی حینیکه صدای تیر اندازی
از شوربازار می آمد امر نمود و در فرصت توصل به دروازه شوربازار
«میلویل» عساکر شکست خورده کی ریجیمنت کمپل را در گریز مشاهده
و اظهارات آنها را که می گفتند: [ریجیمنت مربوط شان بصورت کلی
ذریعه افغانها از بین برده شده دیگر طاقت مقاومت و پافشاری موجود
نبوده به گریز مجبور گردیدند] استماع نمود.
«بریگیدیر» شلتون» نفری خویش را برای تقویهٔ شکست خوردگان تحت
نظر و تحکم «میلویل» ارسال داشت که آنها بصورت فوری بدروازهٔ
شوربازار واصل و اخذ موقع نموده به مدافعه پرداختند اما چند دقیقه
سپری ـ و کپطان «میلویل» ازدحام افغانها را که بطرف موصوف به حرکت
بودند ملاحظه روی در حینیکه بطرف آنها فیر مینمود نفری خود را امر عقب کشی


۳۸

میداد تا اینکه افغانها و اصل و تو پچی های شاه شجاع به گریز
آغاز نمودند و چون بردن توپ درین فرصت غیر قابل اجرا بود «میلوپل»
لفتننت «میکارتنی» (Macartneg) را که در خدمت شاه بود با کپانی
ریجیمنت شش شا. شجاع که جهت امداد رسیده بود برای
مدافعه به تیر کشها فرستاد و دشمن به اخذ توپ های باقمیانده
آنجا موفق شده نتوانست، بعداً «میلو پل» چند تن تو پچی را عودت
داده تحکیم توپ ها را بزمین امر نمود تا افغانها را از بردن آنها منصرف
سازند و در فرصت رسیدن به داخل استحکامات نفری را
بالای تیر کش ها انتقال و چندین تلفات داده و شخصاً
در اثر ضرب برچه در حصۀ ران زخم برداشت و ازان رو در عوض
وی لفتننت «میکارتنی» بحیث قوماندان مقرر و مشخص گردید،
به نسبتی که قنداق توپ های خارج قلعه در هم
شکسته و بداخل انتقال داده شده نمیتوانست و از طرف دیگر توپهای
تیر کشها در اثر تیر اندازی متمادی ومعلول از کار رفته
بودند، شاه شجاع از قضیه متاثر و هکذا تلف شدن ریجیمنت
«کیمپل» شاه موصوف را عصبی نمود مخصوصاً که در ابتدای شورش
عموم خدمت گذاران عمله و فعله از نزدش رفته بودند بناءً
علیه شاه موصوف همیشه همنشینی افسران انگلیس را خواهش
و نظریۀ آنها را راجع به بحران موجود، خواهان بود در
حالیکه وضعیت و اقتدارش در هم و چون کودکی ترسو و جبون


در نزد جمعیت جلوه و از خود تقرر و تفکری نشان
می داد
تأثیر شورش در چاونی عسکری نیز نمایان ـ و یك
هرج و مرجی برپا بود . و برای اینكه وضعیت
ظاهری محافظه میشد «میکنائن» ساستاً یومیه یك دفعه
الی حرك عمومی با اسپ نمایان و بعداً عودت میکرد و اگر
احیاناً افغانها سفیر موصوف را می ربودند طبعاً استفاده
شایانی می کردند
سفیر میکنائن و خانمیش منزل شهری را ترك
و بچاونی سكونت گزین گردیدند، بدون تردید رجعت
آنها در چاونی ازینكه ما حمله افغانها را به خوف انتظار میبردیم ،
در مغز عساكر پخته، وخطر آن از طرف شب بیشتر تصور میرفت . ازین
جهت برای حفظ متقدم پهره دار ان در تیر كش ها دو چند و توپها
بانجا سوق داده شد، اهالی كوهستان بتعداد پنجصد نفر را در ده حاجی
جمع آوری و برای حمله آماده ساختند لذا خوف عمومی زیاد و هرج
و مرج در تمام توقف گاهای عسکری روی كار و سر بازان
چاونی سیاه سنگ با ریجیمنت شش شاه شجاع و رجیمنت ۵ .
سوار تحت قومانده «اندرسن» و «سکستر» داخل چاونی عمومی
شدند در حالیكه «لارنس» از اینكه در فرصت حمله افغانها ،
وی نزد ما باقی و خدمت خویش را اجراء نموده باشد ، اظهار تسلیت مینمود


٤٠

ليكن ما از خوف جان خويش بيشتر بطرف كپتان ستوارت متوجه بوديم
كه مبادا به حادثهٔ ناگوار ديگری مواجه و موجب پريشانی حالی ما نگردد .
از طرف روز يكنفر عسكر مقتول و دو نفر زخمی گرديدند يعنی در اثنائيكه
می خواستند سرك پيش روی چاونی را عبور نمايند مورد حمله واقع
و اذيت شدند باز هم درين ضمن اطلاع خوبی از طرف جرنيل «سيل» از گندمك
واصل وحاكی برين بود كه عسكروی دارای صحت واغذيه و لوازم ضروری
بوده بيگمانه بختیار خان بتعداد ٥٠٠ نفر قومی خود را جهت حمله روانه
جكدلك نموده كه مقابلتاً ٢٥٠ نفر از كروپ «فيری» (يعنی) و ٣٠٠ نفر
از سربازان «برنس» برای اشغال كوتل هاسوق و راهائیكه بطرف سه بابا
ميرفت زير مراقبت گرفته شد افواه چنين بود كه بختيار خان نفری خوش راپس
خواسته پلان ديگری در نظر داشت، بهر تقدير چون راه پيش روی ما صاف وكدام
ممانعتی نبود لذا خانم «ميكناتن» به دخترم اظهار مينمود كه امنيت در مملكت
برقرار وجز از واقعهٔ تيزين ديگر چيزی موجب پريشانی ها نخواهد گرديد
٣ نومبر ١٨٤١:
مقارن سه بجهٔ صبح طرم جمع نواخته وعساكرر تحت اسلحه
درآورده شد زيرا جمعيت متعددی سربازان در بالای تپه ها نمايان اما بعداً
معلوم شد رجيمنت ٣٧ خورد كابل كه ثانياً بكابل عودت مينمود
بوده كه و بانا حق باعث تكاليف و پريشانی همه گرديد و هنگاميكه
استحكامات خودرا در آنجا ميگذاشتند كوتلهپ و لمنديها بذريعهٔ افغانهای
غلزائی اشغال مگر چندی بعد بذريعهٔ دو كمپانی رجيمنت ٣٧ و امداد چندين


توپ از نقاط مهم عقب زده شدند بازهم حمله های پیهم جریان زد و خوردی
بر پا بود که در نتیجه ٤ نفر تلف و ۳۰ نفر مجروح وقوپها بسبب انداخت های
زیاد گرم و از کار رفته بودند ومتباقی عسکر مثلی که در رســـم
گذشت عسکری شرکت نمایند ! با ترتیب و تنظیم ولوازم حربی خویش
داخل چاونی شدند چنانچه ازهمه بیشتر اجرا آت « . جرگر یـــفت »
قابل تقدیر بود وهکذا لازم است که اسم ازسعید محمدخان پغمانی که
باجرنیل «سیل» كمك های خوبی نمود ، برده شود چه موصوف بعد ا ز
نشان شجاع خدمات خوبی را برای منافع در اردوی انگلیس انجام و از انرو اسم وی
به جان فشان تبدیل گردید .
افواهاتی مسموع میشد که کوهستانی ها جهت حمله برما امروز
وارد پرمیگردند چنانچه ازطرف شب تعداد وافری از اغتشاشیون به قلعهٔ
محمودخان که در حدود ۳۰۰ متر از چاونی ما فاصله داشت موا صلت
نموده بودند واین توصل موجب پریشانی ما گردید زیرا ما در کدام صرف
برای سه شبانه روز خورا که ولوازم موجود داشتیم و اگر احیانا
کدام مذ کور گرفته میشد نه اینکه خورا کهٔ خود را از دست میدادیم
بلکه ارتباط ما از شهر نیز قطع میگردید وکدام متذ کره که قلعهٔ خراب
و مرکز موش ها بود ذخایری بقیمت چهار لك كلدار و ۱۲ هزار من هندی
جو و جوار بیش ندا شت .
بایستی گفته شود که هیچ نوع اقدامات عسکری و ترتیبات حفظ ما تقدمی
برای جلو گیری از همچه واقعات و غتشاش بعمل نیامده بود که میتوانست


٤٢

در روزهای محاصره مدافعه خوبی از هما و کدام ها میشد چنانچه شاه شجاع
با «میکنا تن» و جرنیل «الفن ستون» راجع به بروز شورش باندازه حواس خود
را باخته بودند که تقریباً مدهوش جلوه مینمودند خصوصاً شاه شجاع که جز
از وزیر، تمام مامورین و ملازمین از نزدش فرار کرده بودند پریشان و در عین حال
از اینکه وزیر و شخص شاه شجاع دست مخفی در شورش مملکت داشته
ووسیله مصیبت ها گردیده اند زیر شبهه ء واقع بودند چنانچه اوراق وافری
جهت اغتشاش عمومی بسر کرد گان و روحانیون در مقابل فرنگی ه که
امضای شاه دران دیده میشد، توزیع و ادعای مارا تثبت مینمود ولی «میکنا تن»
این ادعا را تردید و اظهار مینمود که امضای پادشاه ساختگی و هرچه است
ذریعه مخالفین شاه شجاع بعمل آمده است که این نظر به توسط شخص شاه
نیز اظهار و تائید میشد، مگر چون مخالفین شاه از بین رفته بودند لذا اصل
حقیقت معلوم نمیگردید ولی در نتیجه تمام مسئولیت بر دوش ملا عبدالشکورخان
که قبلا برای همچه اقدامات مخالفانه مجازات شده بودند اخته شد.
انگلیس ها در باره استخدام ملا زمین مثلیکه در دیگر ممالک متصرفه اجراآت
مینمایند، در افغانستان هم همان رویه را تعقیب مینمودند یعنی آنها مستخدمین
را که همرای خود می آوردند، نگاه میکردند لیکن «میکنا تن » بر عکس چند
نفر محدودی را از ملا زمین افغانی انتخاب نموده بود که یکی آن طور
نماینده اطلاعات با معاش ١٥٠ کلدار بسر می برد و نفر دوم که ملای پیر
مردی از قندهار بیش نبود با معاش دو صد کلدار درمه و در عین حال داری


٤٣

اعتبار و اعتماد سفیر «میکناتن» بود - نفر سوم که به سمت قاصد ایفای وظیفه می نمود، هر سه نفر متفقاً اطراف «میکناتن» را احاطه و افواهات و طلاعات غیر حقیقت را به مشار الیه تقدیم و جز تملق دگر کاری نداشتند و همیشه شورش کابل را به موصوف قصداً نهایت جزئی و برطرف شدنی وانمود می کردند.
امروز روز پر جنجالی بود که در خلال آن توپها بالای دیوار های قلعۀ جنگی سوق داده شد و هکذا کپطان «تریور» با خانم و هفت اولادش به چاونی تبدیل مکان و در فرصتیکه از خانه می آمدند فامیل کپطان موصوف توسط حاضر باشها از دریا عبور وچون بجز از البسه بدن دیگر چیزی را گرفته نتوانستند به مشکلات مواجه و همینکه از دروازۀ مخفی خارج میگردیدند اغتشاشیون از دروازۀ دیگری برج آنها را متصرف و اموال را ضبط کردند.
به عقیدۀ من در ابتدای مرحله سیاسیون ما میتوانستند از شورش در کابل جلوگیری نمایند چنانچه قضیۀ ذیل ادعای مارا تائید مینماید:
در ٢ نومبر ، يك تعداد از خوانین افغان در منزل کپطان «تریور» رفته و خود را برای هر گونه امداد و كمك حاضر می دیدند که دران جمله محمد عثمان خان و عبد الرحیم خان و سر کردگان قزلباش - انشیرین خان و تاج محمد خان و غلام محی الدین خان نیز شامل بود چنانچه نواب محمد زمان خان یکی از فرزندان كوچك خويش را بصورت (گروی) نزد کپطان «تريور» ارسال و خدمت و كمك خود را وعده میداد اما پیشنهاد آنهـ


برای اینکه امدادی از چاونی نرسید توسط کپطان تریپور مسترد و با همراهی
بعضی از خوانین فوق الذکر و نفری مربوطۀ ایشان فرار بکه تذکار داده
شد، به چاونی عسکری تبدیل مکان نمود و تا گفته هم نماند که تاج محمدخان
يك روز قبل از شورش نزد الکسندر [ پرنس ] حاضر و موصوف را از
قضیۀ شورش مسبوق ساخت، مگر بدون اینکه الکسندر [ پرنس ] به حقیقت
گوش داده باشد، بلکه قراریکه خود مشار الیه بمانوضیح نمود،
تاج محمد خان را شیطان خطاب و مرخص کرد
برای ذخیرۀ جبه خانه در بالا حصار به تعداد ٤٠٠ نفر از ریجیمنت ٥٤
که تحت محافظت قطعۀ سوار قرار داشت به گدام های حربی فرستاده شد
حالانکه در همان موقع افوا هات شدیدی راجع به حریق نمودن شهر در هر
کنج و کنار استماع میکردید،
گروپ بزرگی که پرچم سبز مقدس خود را همرااه داشتند بصوب دروازۀ
عقبی بالاحصار رهسپار و بکمال شهامت داخل محاربه شدند در حالیکه
اگر یکی از توپهای ما در بین آنها انداخت میکرد موجب تلفات میگردید چندی بعد
قطعۀ سوار تحت قوماندۀ لفتننت [ لیسکسیت ] خارج و در بین آنها
داخل و شکست را وانمود و باین وسیله عدۀ زیادی آنها را در کمین خودتا
فاصلۀ طویلی عقب کشید، تا انکه ثانیاً با سواران خود رو بطرف آنها نهاده
همه را از بین برد.
در بالاحصار عساکر به مواضع معین تقسیم گردید و يك قسمت بزرگی ریجیمنت
٥٤ در چاونی متمرکز بود. موضع مهم عسکری در انجا برجی بود در بلندی تپه که


٤٥

ذریعه یکصد نفر عسکر رجیمنت ٥٤ با يك عراده توپ و دو نفر افسر افغان
و چهار کمپنی رجیمنت شش شاه شجاع با قطعه سوار و چندین توپ بزر گ
در نقطه که از ان حصه شهر کابل تهدید میشد، برای اخذ موقع در انجا تقسیم
و در هر در و ازه دو دو کمپنی سنگر گر فتند.
در همین روز پلانهای متعددی برای خاموش ساختن شورش طرح ولی
یکی آن عملی هم نشد چنانچه برای حل این مطلب وزیر با چند نفر از
محافظین بسوی شهر حرکت و پس عودت نمود، بدون اینکه بمقصد خود
رسیده باشد شاه شجاع مکتوبی به سفیر میکناتن ارسال و در ان اظهار عقیده
نموده بود، بهتر است اغتشاشیون از مجازات معاف و سر کرده گان بدربار
دعوت و بعد از ین که به گناه خویش معترف و سر اطاعت را خم نمودند عفو و رها
کرده شوند ولی این پلان هم از قوه به فعل آورده نشد.
٥ کمپانی رجیمنت ٥٤ که تحت قوماندان کپطان [ک ری ]
از چاونی به بالاحصار در حرکت بود در عرض راه مورد انداخت افغانها
واقع و چند ین تن تلف و تمام البسه و لوازم را از دست دادند که این حادثه به
نسبت قلت پوشاک در روزهای برودت و سرما سر بازان را اذیت شدید مینمود .
٤ نومبر :
مقارن دو بجه شب صدا های متمادی انداخت مسموع میشد و قراریکه
می گفتند خان شیرین خان با نفری خود حمله کنندگان را از شهر
خارج نمود مگر متأسفانه شنیده نشد که عبدالله خان مالک دره ( پیشین ) و
امین الله خان لہو گردی و سکندر خانر ادستگیر نموده باشند بلکه برعکس


٤٦

مسموع میشد که اغتشاشیون قلعۀ محمود خان و شاه باغ و قلعۀ محمد شریف خان
و باغچۀ بین کدام و قلعۀ اخیر الذکر را که موسوم به بازارر جیمنت اروپائی
بود، تحت تصرف خویش در آورده بودند .
توپ های ما در استحکامات جنوبی تمام روز بالای قلعۀ محمود خان
و افغان هائیکه معلوم میشدند انداخت مینمود. لفتننت (وارن)[Warren] که
با ٥٠ نفر يك برج را مدافعه مینمود به جرنیل الفن ستون پیغامی ارسال و متذکر
بود اگر بصورت فوری کمکی نرسد افغانها که حلقۀ محاصره را تنگتر کرده
میروند به مقصد کامیاب و وی دیگر طاقت مقاومت نخواهد داشت چنانچه
زینه های را که برای صعود عسکر خود تهیه دیده بود آنها را سربازان وسیلۀ
فرار خود انتخاب نمودند .
نزديك شام قطعۀ سوار و پیاده برای پشتی بانی در موقع تخلیۀ برج کدام
به موصوف ارسال شد و همینکه کپطان (بائید)[Boyd] از مقصد تخلیۀ
برج متذکره واقف گردید بصورت فوری به جمعیت کپطان چون سن نزد
[الفن ستون] شتافته وی را از اهمیت اشغال برج مذکور واقف و در صورت
تخلیۀ آن از بین رفتن عساکر چاونی را با لوازمات که حتماً به تخلیۀ برج
ارتباط داشت گوشزد نمود جرنیل بعد از استماع پیشنهاد به تقویۀ آن
موافقه و ارسال عسکر زیاد را به آن صوب وعده و نفری قبل را معطل نمود
چنانچه آنها در مرض راه مورد تیر اندازی افغانهای قلعۀ محمود خان که
خودشان به نظر نمی آمدند قرار گرفته اذیت کافی دیدند در حالیکه برای
تقویۀ آنها قطعۀ اروپائی زیر اثر کپطان (روبن سن)[Rodinson] به صوب


٤٧

شرك كوهستان بحركت افتاد ولی چون کپطان موصوف مقتول و لفتننت [رلر] از قطعه تو پچی ولفتننت فورقای جراحت برداشتند که این همه در فاصلۀ ٢٥٠ قدم بعمل آمده کویا قطعۀ مذکور به سبب فشار زیاد دشمن به عودت مجبور گردید بازهم چون تا ناوقت شب كمك محسوسی به لفتننت «درن» که در برج فوق الذکر مشغول پیکار بود نرسید بنا بر ین [جون سن] و [با تبد] ثانیاً نزد جرنیل [الفن ستون] شتافته اهمیت تقویۀ برج کدام را بموصوف توضیح وتكرار واطافه نمودند که خوراکی عساکر در چاونی برای دو روز کفاف واگر كدام اردیت رفت سربازان از عدم خورا که تلف خواهند شد چه ، قطعه های جنگی اطراف ونواحی شهر در دست افغانها افتاده و چون از ین لحاظ عسكر برای تهیه آذوقه فرستاده شده نمیتواند بنا برين هر طوری است از كدام مدافعه وتحت تصرف خودمان باشد، تا اینکه جرنیل نظر به آنها را تائید و از همه اولتر اشغال قلعۀ محمد شریف خانرا که برای کدام خطری احساس مینمود توصیه کرد، چون برای معلوم نمودن تعداد افغانها در قلعه محمد شریف خان كسی پیدا نمیشد ازین جهت برای بدست آوردن اطلاع فوق مبلغ پنجاه کلدار انعام گذاشته شد که در اثر آن یکی از ملا زمین [جون سن] به قلعۀ مذکور رفته و بعد از نیم ساعت عودت تعداد افغانها را به ۳۰ نفر وانمود کرد برای اینکه اصل حقیقت معلوم و شبهه باقی نماند نفری دومی نیز ارسال گردید که عیناً همین تعداد تفنگ دار را که از قلعه مدافعه مینمودند تائید نمود در نتیجه را پورت ترتیب و به جرنیل ارسال گردید که در اثر آن جرنیل موصوف گرفتن قلعۀ شریف خانرا امرو كپطان


٤٨

بائید را برای برا ندن درو ازۀ قلعۀ مذ کور مشخص نمود اما جرنیل از
دیگر طرف نظریۀ بعضی افسران که اجرای این عملیات را مخوف
میدانستند استماع و مذبذب کردید که در ینضمن مکتوب ثانی «ورن» واصل
و اظهار مینمود که نفری مشارالیه از راه دیوار ها فرار و اهمیت موصوف سقوط
و اگر بزودی کمکی نرسد وی از مدافعه برج دست کشیده راه خویش را
پیش خواهد گرفت در حالیکه کپطان «جونسن» و کپطان «بائید» از اینکه جرنیل
«الفن ستون» بالای قلعۀ شریف خان حمله ور و در عین حال کدام را تقویه
خواهد نمود اطمینان حاصل از نزد جرنیل مرخص شدند.
بر حسب امر جرنیل مکتوبی به [ورن] ارسال و در ان نگاشته داده شد که
مقارن ساعت دو بجۀ شب كمك خوبی به کدام خواهد رسید و کپطان [میگتزی]
(Mackenzie) بعد از اینکه کدام شاهی را مدافعه و در نتیجه از عدم کارتوس
از آنجا فرار و در حینیکه از بین شهر خویش را نجات میداد، سه زخم و جراحتی
برداشت ولی باز هم جای تعجب بود که وی چگونه از مرگ نجات یافت قرار
معلوم هنگامیکه به نفری خود امر میداد که لوازم خویش را انداخته خویشتن
را نجات دهند در ین اثنا زنی طفل خود را بزمین گذاشت و میخواست سامان
خود را جمع و باین وسیله راه «میکنزی» را مسدود نمود و هر قدر کپطان «میکنزی»
درخواست گذاشتن راه را از مشار الیها نمود فائده نکرد. بنابرین کرچ
خود را کشیده خواست به زن بیچاره ضربۀ وارد و راه را صاف نماید که در
همین فرصت خودش مورد حمله اشخاص قرار گرفته مجروح گردید.
برجی که زیر اثر کپطان «تریور» مدافعه میشد در نتیجه ذریعۀ دشمن حریق


٤٩

گردیدوا و احیانا امداد فو ری به فریزپور و کپطان میکنزی میر سـ
میتواستند در مقابل هر گونه حملات دشمن مقاومت نمایند ولی دریغ
که با آنها کومکی نرسید وحاضر باش ها به نسبت عدم امداد از مداقعه
برج مذکور اظهار عجز نمودند و البته در آن فرصت قزلباش ها به نفع ما
خدمتی مینمودند که در راس آنها خان شیرین خان قرار داشت مکرچون
کومکی از انگلیس ها به انها نرسید نخوا ستند خود را در نظر شورشیان
( غازیان ) مفتضح و طرفداری خود را به نسبت ما انگلیس ها به پایۀ
ثبوت بر سانند.
گروپ دیگری ا سربازان معۀ تو پهای کافی برای بر انداختن
دروازۀ لاهوری و تخریب قلعۀ محمود خان فرستاده شد بدون اینکه
نتیجۀ بدست آورند عودت نمودند.
افغانها قلعۀ محمد شریف خان وشاه باغ رادر تصرف داشتند و توپ
زرگ موزر ما به سبت توپهای معموله چندان تاثیری نداشت
که در نتیجه توپ دیگری ارسال شد تا دروازه قلعۀ شاه باغ را باز نماید
اما ( ستوارت ) نظریه داشت که فعا ليت يك عراده توپ وقت وزمان بكار
داشته جهت منفجر ساختن دروازه با باروت به نسبت عبور و مرور
و موجودیت عسکر در آنجا امکان پذیر نموده با یستی ازین فکر
منصرف گردند .
در اطراف سیاه سنگ عده سوارکران بملاحظه پیوست که
مقا بلتا برای تحقیق آن قطعه سوار بان صوب اعزام شد و چون دشمن


هنوز قلعه محمودخانرا در تصرف خود داشت لذا امر چنین بود که
متصرفین توسط انفجار بم از آنجا رانده شوند اگرچه از دوازده بجه شب
الی ٤ بجه صبح که قلعه محمد شریف خان تحت بمباردمان قرار گرفت
باز هم افغانها در آنجا با قی و مثلیکه هرگز چیزی احساس ننمایند
بمحاربه ادامه میدادند .
لفتننت «گاردن» از ریجیمنت ۳۷ مقتول و لفتننت [ویلش] ولفتننت
[هیلامین] از ریجیمنت ٤٤ و [ورن] از ٥٤ مجروح و کپطان [روبین سن]
معه ٤ نفر از ریجیمنت ٤٤ مقتول و ١٦ نفر مجروح گردیدند همچنین از
قطعه سوار ۳۱ نفر کشته و تعدادی زیادی مجروح شدند واگر چه ریجیمنت
سوار نمبره با جسارت تام داخل شاه باغ گردید بازهم نتوانست آنرا
متصرف بلکه اسپ هیمیلتن در زیر پایش قریب دروازه شاه باغ
گلوله دریافت و بخندق غلطید
کپطان ستوارت که شب به استراحت پرداخت مقارن ساعت ٩ صبح
برای ملاقات کپطان لارنس حاضر و میخواست راجع به مدافعه چاونی
باموصوف داخل مذاکره گردد درین موضوع وی مکتوبی به
جرنیل «الفسنتون»هم فرستاده اظهار نظریه نموده بود مگر پیشنهادات
وی مورد قبول جرنیل واقع نشد جواب دادند که «برای هدایات پیشنهاد
های منصبداران جوان خام - مورد پسند قرار یافته نمیتواند» آنهم ذریعه
جرنیل مسترد گردید .
مقارن ١٠ بجه روز کپطان وارن [برتون] و لفتننت «آئر» که به سمت


تو پچی باشی شاه شجاع مشغول بودند آمده و میگفتند چون قسمت خارجی دروازه قلعه که بالای آن نفری تفنگ دار پاسبانی مینماید منفجر شده نمیتواند لذا بایست توپهای نه پونده به حصه تبر کشها کشده شده و تا ساعت حوالی سه بجه صبح به انداخت آغاز و برای کاستن مقاومت باشند گان در قلعه بم ها انداخته شده و از دیگر طرف حمله های متمادی عسکر برای اخذ قلعه متذکره بعمل آید واضافه میکردند که اگر باز هم برای اشغال آن موفق نگردیدیم بهتر است که بصوب جلال آباد رهسپار شویم نظریه کپطان (ستوارت) چنین بود بهتر است چاونی را تخلیه و عسکر آنرا تازمانیکه امداد و کومکی ثانی از هند میرسد به بالاحصار تمرکز دهیم ولی مخا لفین این نظریات صدا می برآوردند آیا چطور و با چه منطقی چاونی و در حا لیکه در آنجا مصارف نموده ایم تخلیه و از دست بدهیم.
تعداد عسکر دشمن به يك هزار و پنجصد الی دوهزار نفر تخمین میشد و برای مقابله در مقابل آن انتظار وروده بر گید بر شلتون را از بالا حصار می بردیم که در آنجا قات خورا که رو نما بود مگر درین جاشمشیر آرد بيك کلدار دستگیری مینمود که امروز خریداری آن غیر ممکن بوده میبایست ازین به بعد نصف غله کی برای ملازمین توزیع گردد.
حورا که اسپها نیز رو به قلت نهاده مشکلات عاید کرده بود کپطان «کربی» (Kirdy) که خریداری غله باب به موصوف ارتباط داشت فعالیت های زیاد ی مینمود و مقدار و افری ذریعه جمیل وتيمور خان، تجار ارمنی


٥٢

خریداری میکرد و از دیگر طرف چون فصل درم زمین عقب بالاحصار، گندم
داشت و علف زیاد موجود بود البته ازین چیز خورا که اسپها تهیه شده
میتوانست، لیکن بازهم به قلت آن مواجه بودیم اما چوب درختان زمین
اطراف برای سوخت دربین عسکر بصورت کافی توزیع میگردید.
ه نومبر :
امداد عسکری برای لفتننت ورن در برج کدام قرار یکه
ساعت دو بجه شب وعده داده شده بود نرسید، از آنروی از مقاومت بیهوده
منصرف و کدام تحت اشغال دشمن در آمد که البته باعث تقویت معنویات
افغانها از یکطرف و موجب ازدیاد مادیات آنها از دیگر طرف گردید، خصوصاً
مقدار زیادی از ادویه جات عسکر که بدست آنها افتاد ما را به غضب آورد
و کسر این کدام مهم سبب شکستن معنویات انگلیس ها گردید.
فعالیت‌های زیادی در چاونی ملاحظه میشد و از هر طرف صدای تیراندازی
توپها بالای قلعهٔ محمودخان در جریان بود و میجر (سوین) (Swayne) امر
حمله را بر قلعهٔ مذکور حاصل و به ترتیبات لازمه مشغول و می بایست با
دو کمپنی و دو عراده توپ تحت اثر کپتان آیر از سرک کوهستانی به
انداختهای متمادی آغاز و خودش شخصاً با نفری متباقی بطرف دروازهٔ قلعه
حمله ور گردد و همینکه موصوف با نفری خویش رسید مجبور بود در اثر فشار دشمن
که از تیرکش‌ها بدون وقفه انداخت می‌نمودند، خود را از خطر و تهلکه
نجات داده تحت دیوارهای مخروبه پنهان نماید و به نسبتی‌که
جبه خانهٔ نفری کپتان «آیر» ختم شده بود، خواهی نخواهی به


عقب نشینی وعودت که تلفاتی در ان نیز متضمن بود مجبور گردیدند در حالیکه
موقع خوبی برای تلافی تلفات سابقه موجود بود ما همه از چاونی ملاحظه
می نمودیم که چطور دشمن تمام اموال وذخائر ما را از کدام به
غنیمت میبردند وهکذا بکمال تأسف مشاهده میکردیم که
عسکر ما در اثر امر جرنیل [ الفن ستون ] درحا لیـكه
دشمن از دیوارهای تخریب شـده قلعه محمود خان یكی
عقب دیگری فرار می نمود عقب نـشینـی می كـرد ولی
همین كه دشـمن با زرنگی كه داشت ملـتفت عقب نشینی
عسکر ما شـد ، د و بـاره خود را بـه قلـعه متذ كـره محكم
و از قرار منصرف گردید نـد ، در اثنا ئیـكه ریجیمنت ٤٤
بـدون نتیجه از قلعهٔ محمد شریف خان عودت می نمود ، ترس
و بیم عمومی روی كار گردید و ریجیمنت ۴۷ برای اخذ
اشغال آن داوطلب شده از این كه چرا برای اجرای این
خدمت زیر نظر گرفته نشده بودند اظهار نارضائیت میكردند
وحاضر بو دند كه كدام از دست رفته را ثـانیـاً از دشمن
مسترد نما یـنـد .
اطلاع برای شاه شجاع و [ كنلی ] واصل وحاوی برین بود
كه دشمن از حصهٔ شور بـازار الی قصر نشیمن شاه نقبی
ترتیب ومی خواهند آن را از طرف شب منفجر سازند وشاه در
اثر این اطـلاع از آنجا به تعمیر سـر دروازه حرمسرا ی


٥٤
نقل مکان وهمان روز را با دور بینیکه که بدست داشت واقعات حربی روز را مشاهده مینمود واز وضعیت تباه مذکور مأیوسی مطلق مشاهده وفرم شاهی در تن اش دیده نمی شد و با افسران انگلیس بدون تفاوت رتبه داخل مجلس شده نظریات آن ها را راجع به ختم جنگ استفسار می نمود ، وازین لحاظ که شاه شجاع در زمان امنیت طبق عاداتی که داشت افسران دست بسته نزدش ساعات مطولی ایستاده بدون این که به نشستن دعوت می شدند این گونه مجالس شاه که بدون ترتیب وتفاوت رتبه تشکیل می یافت دارای اهمیت خاصی بود مخصوصاً که شاه برای ( صاحبان ) تکیه های ابریشمی پیش می نمود ،
[ستوارت] راجع به اقدامات منفی انگلیس در کابل خوشنود نبود واگرچه وی مریض وتوان پوشیدن لباس را هم نداشت یگانه افسر فعال نزد همه تلقی می گردید چنانچه ساعت شش بجهٔ صبح از خانه خارج و باز هم نتوانست قبل از ده بجهٔ روز سامان و نفری خود را برای اشغال قلعه در مواضع مشخص ، تعیین نماید و برای اینکه اجازه اجرا آت را طوریکه خودش لازم می دید ذریعهٔ جرنیل [الفن ستون] بدست داشت


٥٥

قضای عالیه بصورت فوری توپ های ۹ پونده و دو توپ ٢٤
پونده را در مقابل قلعه کشیده به فعالیت در آورد
که درین فرصت [میجر نینن] حاضر و موقف
را از احتیاط در قلت باروت و ذخیرهٔ ۱۲ ماهه که موجود
بود نصیحت و میخواست که [ستوارت] از اقیدت صاد
منصرف نگردد ولی وی به اجرا آن لارمه خود ادامه داده
ساعت ۱۲ بجه وز راه عبور را در قلعهٔ مذکور حاصل نمود
چنانچه دروازهٔ آن توسط کپطان [پیلو] بهوا منفجر
ساخته شد تا این که درین فرصت شجيعانه بدون
استعمال زینه های لازمه حمله وروداخل قلعه گردیدند
درحالیکه دشمن از حصص دیوارهای تخریب شده به شاه باغ فرار میکردند
اما متأسفانه هنگامیکه لفتننت [رابان Raban] زیر جیمنت ٤٤ کرچ خود
را در بالای دیوار مرتفع بلند و غازی خود را تشویق مینمود مقتول و مستر
[ديس Mr Deas] يجیمنت [ه] مجروح گردید گوید به طور عموم
در جنگ این قلعه نزده نفر تلف گردیدند وچون يك نفر سپاهی
پرچم دشمن را بدست آورده بود در مقابل رتبه بلند تری واصل شد
لیکن تلفات دشمن نسبت به اجسادی که در میدان ملاحظه میشد
قلیل بود و چون افغانها به نسبتی که در تکفین مردگان خود از رسوم
دینی کار میکرفتند ممکن نفری مقتول خود را با خود برده و ازين
لحاظ قلتی در تعداد مردگان آنها رونما بود تعداد وافری از


دشمن بتپه های عقب فرار مینمودند که این عمل ذریعهٔ دو الی
سه هزار سوار ماعطل و کپتان [اندرسن] طرف چپ دره که به
کوتل منتهی می شد با قطعهٔ سوار خود بانجاست قنه ودشمن را به
نقطه آخرین تعقیب نمود ، درین ضمن ریجیمنت سوانمبر ه
که در حصهٔ تحتانی تپه ها اخذ موقع نموده بود آغاز به حمله
و باین ذریعه دشمن را محاصره نمود که در نتیجه موجب محاربهٔ
شـــد یـدی شد چنانچــه ما از بــلـنــدی مــا کــن
خـود وا قـعـه را کـه رو شـــنــی تـیـغ هــای جــا نـبـیـن در
شعاع آ فتاب جـلـوه گر و آ تـش تفـنـگ و تفنگچه ها
بخوبی دیده میشد ، ملاحظه نمودیم که درین فرست امداد سوار دشمن
از عقب تپه ها رسیده قطعهٔ سوار اندرسن را عقب زدند گویا در اثر فشار
انداخت های متمادی دشمن [اندرسن] مجبور گردید که در طول تپه ها
فرار و بموضع که دران جا حملهٔ اولین صورت گرفت با نفری خویش
وا صل گردد .
قرار یکه ثابت شد افغانها با دلائل ذیل بر ما تفویق داشتند .
اول اینکه نفری خودرا تازه بمیدان محاربه می آوردند یعنی هر سوار در عقب
خود یکنفر پیاده را برداشته و در موقع لزوم در میدان کار و زار فرود
می آورد که از آنجا به صورت فوری به انداخت شروع میکرد .
دوم اینکه سوار کاران آنها نهایت ماهر و اسپ های شان نسبهً به اسپ های


قطعات سوار ما بهتر و سریع تر بکوه ها میرفتند و حقیقتا اسپ های
افغانی بدون وقفه چون بزها در ارتفاع بلند میشدند راجع به تفنگچههای
شان بایست تذکار داده شود که جنسیت اسلحۀ ما و آنها به نسبتیکه
از اسلحه خـۀ شاهی گرفته شده بود يك چیز ولی تفنگهای طویل آنها
که از فاصله انداخت تفنگهای عسکر ما بعید تر و مدهش تر اصابت
مینمود امتیاز خوبی داشت.
پرچم بردار یکه بیرق سفید در دست داشت و مقتل گردیده بود ممکن
از اشخاص مهمی محسوب میشد . چه دشمن با کمال جدیت برای بدست
آوردن جسدش داخل پیکار بود و در گروپ دیگری بیرچم های
سرخ رنگ ملاحظه میرسید حالاتکه نفری آنها برای اد بلندی های
تپه مشغول فعالیت بودند اگرچه اندرسن میخواست دشمن را هر طوری باشد
برای حمله و ادار سازد ولی در یسغ آنها به سمت اشسکه از بلد یها
استفاده خوبی مینمودند قطعا مایل نبودند فرود آمده بر حسب نظریۀ
اندرسن داخل پیکار گردند قطعات سوار و پیاده ما فعالیت ها مینمودند
گوبا محاربه به فیصلۀ قطعی نرسید و نفری ما عودت نمودند چنا نچه دشمن
نیز به از چندی فرود آمده و يك تعداد آنها به طرف شاه باغ رهسپار و
متباقی بشهر بر گشتند
حانم سف «میکاتن ریم اطلاع داد که شوهرش مکتوبی به جرنیل
«سیل ارسال و در ن اظهار نموده بود که ما از دوم نومبر باین طرف در
کابل محاصره و عودت اورا ازین لحاظ خواهش و متوقف ساختن


مجروحین و اموال را تحت محافظین در گندمک سفارش میکرد مگر بعد
از اینکه مکتوب مذکور را امضاء و برایش معلوم گردید که توقف مجروحین
تلف شدن آنها را متضمن بود لذا از ارسال مراسله متذکره منصرف
شد و در عین حال خانم (میکنا تن) از من استفسار مینمود که آیا ممکن
نخواهد بود نفری از اهالی را برای ارسال مکتوب خصوصی (میکنا تن)
بدست آورده بمشارالیه معرفی نمایم لیکن من جواباً اظهار نمودم
در حالیکه شخص سفیر (میکنا تن) برای حل این امر کسی را پیدانتواند
آیا ما اشخاص ناتوان چطور بان موفق خواهیم گردید؟
سفیر (میکنا تن) برای یکی از سرکردگان قزلباش باین غرض که
در بین اهالی تفرقه و نفاق تولید کند مبلغ پنجاه هزار کلدار تادیه نمود
و هم وعده داده شد که اگر او با اجرای این وظیفه بمفاد انگلیس ها
موفق میگردد در ان صورت دولك كلدار بطور انعام حاصل مینماید .
اغتشاشیون پادشاهی انتخاب نمودند که شاه محمد زمانخان نام داشت
و لی بعضی روحانیون در مقابل این امر قد علم نمود یگانه شاه شجاع را
پادشاه قانونی میشناختند، مگر چون شاه زمان خان نفوذ زیاد رادر بین
اهالی دارا بود و در عین حالیکه بنام خود زده بود موضوع تخت و تاج
معلق ماند، نا گفته نماند که شاه زمان برادر کهتر شاه شجاع نبوده
بلکه یکی از اقارب امیر دوست محمد خان محسوب و بنام نائب یاد
میگردید، عبدالله خان نفری را مشخص وجهت مذاکرات نزد شاه شجاع
ارسال نمود ولی شاه از پذیرفتن نماینده عبدالله خان امتناع ورزیده


٥٩

میگفت که برای این مطلب شخصیت بزرگی ضرورت دارد و قراریکه
هم میگفتندهمان جو ان که «ستو رت» را زخمی زد. و بعداً فرار و
ذریعه شاه گرفته شد حکم اعدامش صادر گرد ید لیکن تصور نمیکردم
که دران روز های بحرانی امر اعدام مجرم عملی میشد، افواهات دیگری
نیز مسموع میشد که «برنس» با برادرش حیات و نزد افغانها بسر می بردند
که برا ی رهائی آنها مبلغ گزافی را تقاضا میکردند .

اخیراً دوعراده توپ مارا که کپطان«وار بر تون» در خانه شهر
گذا شته بود ذریعه افغانها به غنیمت گرفته شد که در مقابل ما استعمال
میگردیدند گویا باین ذریعه گلوله خودمان را در مقابل ما ارسال و بعداً
گلو له های ٩ پونده را شش پونده ترتیب، و در بالا ی استحکامات ما
می افگندند چنانچه روزی یکی از ین گلوله های متذکره در
میدان قریب مسکن «ستوارت» افتاد و همه را متعجب ساخت از اینکه
چگونه میتوان گلوله های ٩ پونده را چکش زده و در توپ های شش پونده
استعمال نمود ؟

از طرف شب«پیتن»و«پیلو»در منزل ما گرد آمده با«ستوارت» پلان
مسترد نمودن گدام و شاه باغ را از افغانها طرح ـ و برای این مطلب منفجر
سا ختن قلعه را زیر نظر گرفتند که همه سکیچ ونقشه ها ترتیب وجهت
ملاحظه به جرنیل «الفن ستون» ارسال شد . گر بدون اینکه جر نیل مذ کور
امر قطعی خود را راجع به عملی ساختن پلان حربی اظهار لمیکه برعکس


٦٠
مکتوبی به سمیر میکذاتن تحریر و از قلت جبه خانه اظهار عقیده بصورت
فیصله متنازع را بصورت دوستانه با دشمن به جرنیل پیشنهاد نمود.
کپطان پپلو میگفت که جرنیل بالا خره بخواستن بریگید جرنیل
میل از کندمک مجبور و برای سرزنش دشمن در تپه ای که در انجا
در مقابل ما مقاومت نشان میدادند ارسال واقدام نماید، وظیفه عسکر
ما دشوار وتعداد کثیری از آنها که در مرور ایام ضعیف وچون ازطرف
شب در استحکامات چاونی که برودت شدت داشت ، بسر میبردند و به نسبت
عدم غله جات که گدام در دست دشمن افتاد بدون اینکه قسمتی ازان
به چاونی آورده شده بتواند بمشکلات زیاد مواجه - این همه مشکلات
بزرگ تری را ایجاب مینمود .
اطلاع تین ازینکه پیغامی به جرنیل سیل جهت بازگشت وی فرستاده
شده بود واصل و نامبرده اضافه مینمود که چون امر عودت عسکر سیل
بدون جدیت و تاکید ارسال گردیده لذا تصور نمیشود که جرنیل
مسئولیت گذاشتن مجروحین ولوازم را بدوش گرفته عودت نمایند زیرا
در صورت خساره طبعا تمام مسئولیت بموصوف راجع خواهد شد ، واگر
احیانا شوهر م کامیاب ونفری مجروح خود را بالوازم یعنی بدون
اینکه خساره عاید میشد ، در انجا متوقف و با متباقی عسکر خود بکابل
باز گشت مینمود، البته در ان فرصت شخص محبوبی تلقی میگردید
اطلاع دیگری واصل و حاوی برین بود که بریگید ر ثلمتون از بالاحصار
برای تقویه به چاونی مواصلت خواهد نمود که در ابتدا موجب مسرت مگر


در نتیجه پلان اجرای این موضوع خاموش و فرا موش گردید بنا برین
جهت امداد فوری به جرنیل «نت» عرفندهار خبر داده شد و از جرنیل موصوف
در خواست گردیده بود که اگر در راه عزیمت بطرف هند دستان تأخۀ
گوشت «خوجك» نرسیده باشد بصورت فوری یکطی مراجعت وعسکر
را تقویه نماید ولی درعین حال اطلاع تازهٔ دیگری ازچهاریکار واصل
و خبر میداد که عسکر «کودرنکتن» (Codringtu) در انجا محاصره و کپطان
راتری (Rattary) بانمایندهٔ سیاسی آن منطقه و کپطان «سالیبری» (Sabbury)
مقتول وخود کپطان «کودرنکتون» و میجر «پوتنگر» «Pettingor»
با افسران دیگر در اثر زد و خورد مجروح گردیدند. گویا
اینهمه يك سلسله اطلاعات بودند که تشویش زیاد مارا ایجاب مینمود
بنا برین در اطراف کشیدن عسکر بالاحصار قند است به چاونی برای
امداد سوق داده شود، مباحثات طویل بعمل آمده وبعضی اظهار
می نمودند که درصورت کشیدن عسکر از بالاحصار «شاه شجاع با ۸۰۰
نفر زنان و مربوطین خویش که آنها را ما از هندوستان به افغانستان
آورده ایم بخطر وتهلکه مواجه واگر ما انگلیسها به هندوستان هم
عودت نمائیم، طبعاً در ان صورت نام بدی را حاصل خواهیم نمود لذا
هرچه است وهرطوری است باید از شاه شجاع مدافعه و پشتیبانی نمائیم
این بود نظریهٔ بعضی از افسران انگلیس که در بارهٔ تخلیهٔ بالاحصار اظهار
میگردید نظریه چنین بود : برای اردوی انگلیس پناهگاهی زیر نظر
گرفته شود چنانچه «ستوارت» نظریه دا که درحصهٔ فوقانی بالاحصار موضع


٦٢

آن انتخاب نمودچه اگر در آنجا اغذیه و جبه خانه ذخیره شود انگلیس ها
میتوانند مدت مدیدی در مقابل حمله های دشمن مقاومت ورزند در حالیکه
از دیگر طرف میتوان غله را بصورت خریداری و یا بطور اجباری
از دشمن بدست آورد مکر درین مورد اطلاع از شاه شجاع واصل و اظهار
میداشت که وی هرگز از توقف و تمرکز عسکر انگلیس در بالاحصار
رضائیت نداشته و مکنا سفیر (میکناتن) را در انجا نخواهد پذیرفت و ازین
جهت شاه شجاع عمارت بزرگی را باسم اینکه ذریعه میر دوست محمدخان
تعمیر گردیده است تخریب نمود گویا برای بود و باش اردوی
انگلیزی چاونی سیاه سنگ چون سابق مشخص شد که از هیچ لحاظ برای
قوای انگلیس مفید ثابت شده نمیتوانست بجه اینکه از تپه های مجاور زیر
حمله دشمن قرار داشت و دوم اینکه اطراف ان را زمین های جبه زار
و مرطوب که برای صحت عسکر مضر ثابت میشد محدود نموده بود
بازهم شاه شجاع قطعه زمینی که با درختان میوه غرس شده
بود یعنی زمین همین چاونی موجوده را جهت نشیمن عسکری
عنایت نمود اما قناعت (ستوارت) حاصل نگردیده به سبب تقاضای وقت
تمرکز دادن اردو را در بالا حصار اصرار مینمود که از هر طرف با صدای
اینکه آیا چطور و با چه منطقی میتوان چاونی موجوده را که پول زیاد
انگلیس در تعمیر آن مصرف شده تخلیه نمود به اعتراضات
مواجه میشد .


سرجنت دن که بمهارت زیاد به لسان فارسی تکلم و ازین رهگذر
برعلاوه اینکه خوراکه اردوراتهیه مینمود اطلاعات واثقی را بدست
آورده و بعض اوقات به تغیر لباس برای اجرای همین مقصد بشهر
رهسپار وقناعت آمرین را حاصل و يك تن از اشخاص لايق
محسوب میگردید، قراریکه در دو روز اخیر اغذیه و خوراکه کافی
بدست آمسد اظهار میکرد که :
ما با اسف مقدار جیره موفق خواهیم شد بكمك در مقابل
خصم مقاومتی ابراز نمائیم خصوصاً که در کوهستان برف
باری شدیدی حادث و ضرری از اهالی آن منطقه برای ما متصور
نبود واز دیگر طرف چون لفتننت «ميلوين» صحت یاب و برای اجرای وظیفه
محوله خویش حاضر گردید لذا موصوف برای نگههداری دروازه
لاهوری مؤظف شد. در حالیکه دشمن استحکامات آنجا را زیر آتش
قرار داده در صدد افتاد از آنجا دو عراده توپ بدست آرند .
قلت خورا که در شهر رو نما و بتزایده اغذیه کافی در خانه های
مردم ذخیره بود در دیگر نقاط شهر دستگیری نمیکرد و اگر احیاناً
پیدا هم میشد آرد دوسیر در مقابل يك کلدار به مشالات تهیه میگردید
درحالیکه برودت حکمافرما و هرشب تعداد زیاد عسکر مریض و بعد
از چندی از بین میرفتند که این همه افسردگی خاطر
را سبب میشد .


٦٤

شاه شجاع امری صادر و «میلوپل» را مؤظف ساخته بود که بدون
تذکره که توسط شخص وزیر و یا «کنلی» جهت اهالی به بالا حصار داده
میشد احدی را نگذارد که بدون آن داخل احاطه گردد و اگر خطری
تولید میشد بصورت فوری بیرق سفیدی «علاوه مخصوص» بالای دیوار
بالا حصار کشیده شده ساکنین بالاحصار را به آن ملتفت و پادشاه و
شاه را که زیر نظر و مراقبت عسکر سکها در چتراکه هامی بود
داخل احاطه میشدند این را هم بایستی متذکر شویم که عسکر شاه
شجاع در داخل احاطه بالا حصار عبارت از همان ۹۰۰ نفری بود که
نصف آن هندی و بطور عموم با یک چوب طویل که در آخر آن برچه نصب
بود مجهز و باین ذریعه اسلحه گارد شاهی افغانستان را تشکیل میداد
که از آن جمله در صد نفر در محاربه شهر مقتول و متباقی آن فرار را نسبت به
وظیفه ترجیح دادند ولی مستر «کمپل» بازوی راست شاه بود. خدمات
خوبی را برای وی انجام میداد .
قراریکه تذکار یافت حفاظت دروازه بالا حصار در حالیکه باقی
آنها ذریعه سنگ مسدود شده بود به «میلوپل» تعلق داشت که موصوف
در اجرای این وظیفه شریکی هم داشت موسوم به «راجه جند لسنگ» که جای پدر
مشار الیه در منطقه فریب کشمیر بود در سنه ۱۸۱۸ شاه شجاع
بحيث يكنفر فراری یعنی در عالم تبعید از نزد «رنجیت سنگ» فرار و به نزد
پدر «راجا جندل سنگ» پناه برد چنانچه وی از شاه مذکور پشتیبانی
و ازینکه شاه را به رنجیت سنگ تسلیم نماید امتناع ورز اثر این رفتار


٦٥

و رفاقت با شاه شجاع مورد خصومت و خشونت «رنجیت سنگ» قرار گرفته ملكيت وحكومت خود را دران منطقه كه عايدات آن في سال چهار لك کلدار بود از دست دادو با پسران خویش در اسارت دشمن افتاد و بعضی پسران موصوف و بعد از مرگ پدرشان به دربار شاه شجاع دارد كابل گردیدند كه در نتيجه شاه براى اظهار ممنونيت كه آنها تمام هست و بود خود را جهت وی ایثار و بعداً مسافر شده بودند براى هر كدام في روز دو کلدار و هشت آنه مقرر نمود كه در نظرش بخشش پادشاهى جلوه مینمود و اگر آنها در عوض این سلوک شاهانه میگفتند كه به اعتماد به شاهان درست نیست و ...... طبعاً مستحق بودند .
قراريكه مسموع ميشد شورش عربها كه قسمت بزرگ اهالی بالاحصار را تشکیل میداد در پیش بود و زين لحاظ براى حفظ ما تقدم نظر به چنین ود كه تمام افغانها ئیكه در بالاحصار مؤظف بودند با فاميل هاى شان از انجا خارج ومقدار خود را كمه آنها برای عسا كرچونی داده شود مگر ملاحظه ميگرديد كه با این گونه اقدامات جدی قبل از قوه بفعل ذریعه شاه و با اطرافيانش ممانعت ميشد مگر برعكس امری صادر و در آن تذکار یافته بود: خانم ها ئيكه بدون تذ كره باشند از خارج شدن بالاحصار منع ومردها اسلحه را با خود نبرند، و بعد از ملاحظه اشخاص مؤظف عبور کنند گویا دراث همین اقدام در سه روز ٧٥٠ زن های افغان از بالاحصار خارج گردیدند چنانچه افواهات عجيبی راجع باخراج زنان افغان در جر يان و حاکی برین بود كه افغانها خانم های خود را برای اینکه


٦٦

قنصل عمومی انگلیس ها در نظر است از مالاحصار کشیده و خود را برای
اجرای محاربه قارغ ساخته اند.
۷ نومبر:
همیشه میگویند که افغانها اشخاص ترسو و جبون بوده بدون
تفکر به قتل اشخاص مبادرت می ورزند یعنی عملی که در انظار اهالی
ممالك متمدنه اروپا حرکات نامردانه اشخاص بی عاطفه تلقی میشود
اما من باید بگویم که این نظریه و مفکوره انگلیس هاست چه افغانها نژاد خوب
وقوی بوده از قتل وقتال بیمی ندارند و بدون هراس سلاح خویش را
استعمال و بدون خوف در مقابل توپها ایستاده و بدون اینکه خود شان این
اسلحه را داشته باشند باشها مت داخل پیکار میشوند و هر گاه استحکامات
را عبور و قلعه ها را متصرف میشدند میتوانیم آنرا از ایشان مسترد نمائیم
افغان های شهرستان متمدن تر از افغانهای اطرافند و افغانهای اطراف تصور میکنیم
همان قبائل و نژادیست که اسکندر کبیر در مقابل آنها رو بر شده بود!
يك عده اشخاص تفنگ دار جهت حمله بالای شهرباغ فرستاده شد آنها
توانستند حصه غربی باغ مذکور را از افغانها تخلیه و به تفزنی مورنین واصل
و متفقا داخل فعالیت بوسیله دو کمپاز پیاده و عده زیاد سوار باغچه عقبی
شاه باغ را مورد حمله قرار داده عمارت آن را آتش زدند که درین ضمن
لیفتننت (آثر) با توپهای خود مشغول زدن در واره باغ بوده نتیجه حاصل
نمود ولی چون عدم تقویه عسکر انگلیس روی کار و در مقابل دشمن توسط
خویش تقویه حصص مینمود نفری ها امتیاز موضع را از دست داده و در حدود


٦٧

١٠ نفر تلف گردیدند گویا باین ذریعه هرج و مرجی بر پا وافسران که
در رأس آنها قرار داشتند معنویات وانضباط خویش را باختند .
هنگامیکه جرنیل «الفن ستون» داخل این مملکت میشد صحتش خراب
و در مرور وقت بکمالت و کدورت بیشتری مواجه میگردید و چون وی وضعیت
وصحت خود را بهتر میدانست از انرو بحکومت خود عرض ومیخواست از
قوماندانی اردوی انگلیس در افغانستان سبکدوش گردد چنانچه راجع
باین موضوع به جرنیل «نت» در قندهار نیز پیغامی ارسال و موصوف را به
سمت جانشین خویش طلب نمود گویا ما باز در مراحلی رسیده بودیم که
در برابر آن شخص صاحب معنویات وثبات بکار داشت و اگرچه «مجرتین»
صاحب تجربه و از وصایا ونصائح خویش دریغ نمی نمود لیکن در یغ که
این صفت باعث تکمیل فلسفه نشده و در برابر پیشنهادات خودراه نمائی های
دیگران را مشاهده و تا زمانیکه از موصوف استفسار نمی شد چیزی
نمی گفت و مهر سکوت بر لب گذارده بود .
٨ نومبر:
مقارن ساعت ٤ صبح صدای فیر تفنگ از قلعه تسخیر شده به کوش
میر سید چنانچه دشمن در صدد بدست آوردن نانی بر آمده سوراخ
بزرگی در یکی از دیوارهای آن وارد نموده بودند، وقتیکه از طرف
صبح وارد برنده تعمیر گردیدم ملازم «ستوارت» را ملاحظه و میدانستم که
«ستوارت» از ساعت سه و نیم باین طرف بیدار و در جمعیت افسران مشوره
و فیصله چنین کرد که اقدامی از قوه بفعل نیا ورند حالانکه دشمن


٦٨

توپهای خود مانر ا در مقابل ما استعمل و از قلعة محمود خان به گلوله
باری بدون وقفه می پرداختند .
«ستوارت» به كمك دو كمپانی تحت نظر لفتننت «لا نك» و پنجاه نفر
تفنگدار كه آنها راه میكنزی» امر می نموددیوار باغچه كدام را منفجر
ساخت كه درین موقع افواهات شدیدی راجع به حملۀ افغانها بالای چونی
استماع میشد بهر كيف «ستوارت» كه شخص لايق و فعالی بود فورآ ١٥ عراده
توپ را بالای استحكامات چاونی كشيده نزد جرنیل «الفن ستون» جهت
اخذ هدایات شتافت ولی همینقدر برایش گفته شد كه تدابیر لازمه در مقابل
حمله دشمن بعمل خواهد آمد و بس .
در نومبر سال گذشته كه وارد چاونی شدیم قوماندان اردوی انگلیس
در افغانستان «سرو لیگبای کاتن» (Sir Willoughbg Cotton) بود جرنيل
«سیل» بحيث قوماندان چاونی ایفای وظیفه مینمود که وی مواضع عساكر را
در چاونی تعيين وصورت مدافعه را كه ذريعۀ دشمن بطور ناگهانی اجرا
میشد به آنها يك يك خاطر نشان ميكرد مگر چون جرنیل از ما بعید
و دیگر این گونه ترتیبات گرفته نشده بود لذا «ستوارت» افسران را بجای
معین با قطعات مربوطه ایشان رهنمونی و هر شب قبل استراحت گرمه خود
را تکمیل و اطمینان خاطر حاصل مینمود گفته میشد كه « موهن لعل »
همان شخص را كه «الكسند ر برنس» ذريعۀ آن به قتل رسیده معرفی
و در مکتوب خود اضافه نموده بود كه به تعداد ٥٠٠ نفر كوهستانی داخل
شهر گردیده دشمن را تقويه و خود مشارالیه که در ناحیه قزلباش ها سكونت


٦٩
میدارد آسوده وم مشغول كار است و اینکه میگفتند کوهستانی ها شهر را حریق خواهند نمود غلط ثابت و در عوض قصبه کوچکی مورد حریق آنها قرار گرفت .
مکتوبی از «کننللی» واصل و تحریر میداشت که صدا های انداخت امروز صبح ذریعهٔ دشمن که به بالاحصار حمله ور شده بودند ب بعمل آمد ولی آنها عقب زده شدند که در نتیجه موجب پریشانی در بین اهالی گردید «کنلللی» اضافه مینمود که وی یقین کاملی داشت که حملهٔ دشمن هر وقتی باشد بالای چاونی اجراء خواهد گردید چنانچه آنها برای معلوم ساختن جر و جو چه های اطراف آن خریطه های ریک را تهیه و بکار برده اند .
«ستوارت» برای اینکه قوت حاصل دارد به استراحت پرداخت خصوصاً میدانست که اینجانب از طرف شب بیدار و مراقب احوال و حوادثات بوده قبل از شفق بخواب و استراحت نمی پرداختم گویا وی اطمینان حاصل و ملتفت بود که عسکر ما قوی و توسط آنها دشمن را عقب زده و تا زمان رسیدن جرنیل «سیل» مقاومتی در برابر آنها ابراز میداریم ، دشمن در حدود سه هزار نفر در بلندی ها نمایان شدند ولی چون مادر مقابل شان قدعلم نمیتوانستیم مستر «آیر» به انداخت گلوله در بین آنها آغاز نمود که البته در اثر فاصلهٔ زیاد از یکطرف و از عدم توپهای مناسب آتش انداز از دیگر طرف به نتیجهٔ خوبی موفق نشدیم بر حسب نظریهٔ سفیر «میکنانن» که هـ طوری است قصبهٔ بی نی مهرو اشغال گردد «ستوارت» فعالیت های متمادی ابراز و بدون اینکه به هدف برسد مایوس گردید گویا به نسبت


۷۰
اینکه از موقع استفاده لازمه نتوانستیم دشمن ازان مواضع استفاده خوبی
نمود ومير مسجدى خان بایک هزار نفر داخل احاطه آن گردید گويا
در اثر حدوث این واقعه مادر حدود ۹۰۰ من آرد سفیدی را که قبلاً در
بی بی مهر و خریداری و در آنجا باقی بود از دست داد یم مگر باز هم دو قلعه
جنگی قریب بی بی مهر و در دست ما بوده موجب تسلیت ما میگردید و برای
اینکه ساعت سه روز حمله دشمن را انتظار می بردیم بدین نسبت
«بریگیدیر شلتون» با شش کمپنی ریجیمنت شاه شجاع از بالاحصار برای
كومك بما متوصل گردید چنانچه همه نسبت به آمدن موصوف مسرور وانتظار
فعالیت های شایان او را داشتند مگر من تنها میدانستم که بجز از شجاعت
شخصی دیگر چیزی در مشاراليه سراغ نمیگردید خود را متسلی و از اجرا آت
آتیه وی امیدی در دل نمی پرورانیدم «شلتون» همیشه برفتن هندوستان
مايل و موضوعات دیگری مورد دلچسپی وی قرار نمیگرفت ولی باز هم
خوشنود بودیم که اگر بتواند فعالیت و شاهکاری «شلتون» باعث تقویه
و نظریه خوب جرنیل «الفن ستون» گردد که جرنیل موصوف در اثر
خرابی صحت تقریر در مزاج خود نداشته همواره در زیر نفوذ آراء
و افکار در می آمد .
قاصدی داشتیم که برای أخذ اطلاعات به بالاحصار رفته و بعد از پنج
يوم ـ عودت و بدون اینکه وقت تلف گردد با اطلاعات خوبی واصل میشد
اما باز هم دشمن از تمام اسرار ما به نسبت اینکه اشخاصی داشتند که


به لسان انگلیسی و فرانسه ی تکلم می نمودند واقف بودند در حالیکه
یگانه «هو من لعل»: نائب شریف اشخاصی بودند که واقعات و اطلاعات
جدید و تازه روز را به ارسال و بعضی اوقات رول میانجی را بازی
مینمودند و از دیگر طرف شاه شجاع اختیارات خود را از دست داده
اشاره مینمود که در صورت از بین رفتن چاونی، و بی تمام «٨٦٠» نفر
زن های مربوطن خود را مسموم خواهد نمود ولی فهمیده نشد که این
افواهات و اطلاعات حقیقت داشته و یا اینکه محض برای فریب دادن
ما ابلاغ و اعلان مشد تا ز اشتراک شاه شجاع در تحريك انقلاب
کولی خورده باشیم! بهر تقدیر «شلتون» ٤ بجه صبح از بالا حصار خارج وچندی
بعد به چاونی واصل گردید، چون اینکه به دشمن متصادف شده باشد
عسکر بالاحصار باین قرار تقسیم بودند: به تعداددو کمپنی ریجیمنت ٥٤
و دو عراده توپ بدروازۀ شهری متمرکز و در بعضی حصص میدان مرکزی
بطرف فوقانی قصر نیز دو کمپنی و دو عراده توپ ریجیمنت ٥٤ با توپهای
١٨و٩ پونده وقطعه سوار سکها اخذموقع وبطرف دروازۀ لاهوری ١٥
نفر تحت امر «میلو بل» و در اطراف حریمسرای يك کمپنی ریجیمنت ٥٤و
در برج فوقانی بالاحصار که عموم منطقه را زیر اثر داشت دوصد نفرويك
عراده توپ تمر کز داشت در حالیکه باقی نفری بصورت احتیاطی در میدان
قصر موجود بود.
برحسب امریۀ جرنیل « الفن ستون» مواد متفلقه و جبه خانه توسط عسکر انتقال
یافت که زیر مراقبت و محافظت کپتان «واکر» قرار گیرد همچنین عسکر


۷۲
متباقی رجمینت ٤ برای تدارک و جمع آوری خورا که ارسال و همینکه
در اواخر ساعت شب به چاونی مواصلت نمودند عسکرهای گرسنه حمله ور
و همه خورا که باب را بدون انضباط اخذ و بهر سمتی پراگنده شدند.
بالاخره بمباردمان شهر کابل آغاز و از ساعت ۸ الی ۱۱ بجه شب دوام
نمود در حالیکه در بعضی وقفه ها با توپهای پرنده گلوله باری شدیدی نیز
اجراء میشد که البته این فعالیت باعث سرور وحشی باشندگان چاونی
میگردید مگر با زهم نسبت به مقادیر جبه خانه که مصرف میشد متأسفانه
تلفات دشمن جزئی و در هر شب تقریباً ٤ الی ۵ نفر از آنها ضایع میگردید
و اینکه خساره قابل قدری به دشمن رسانده باشیم منزل شخصی امین الله خان
لوگردی تحت آتش قرار گرفت را گرچه چندین گلوله توپ بخانه وی
اصابت نمود ولی دریغ که خان موصوف با فامیل خود قبل از اجرای
بمباردمان بمنزل دیگری تبدیل مکان نموده بود گویا بجز از چندرأس
اسپ های سواری خان موصوف دگر تلفات و خساره بوی عاید نگردید.
راجع باجراآت و فعالیت «بریگیدیر شلتون» گفته میتوانم که موصوف
از ابتدای ورود خود در افغا ستان دلگرمی با ین مملکت نداشته و در
هر روزمان بمراتب بعلاقمندی او باین خاك افزوده شده میرفت و بغیر از اینکه
بزودی ممکنه به هندوستان عودت نماید دگر خیال در سرش قرار نمیگرفت
اماوی همیشه میگفت که از احتیاط کار گرفته پیپ های خالی جبه خانه ۱
طور پیش بین از خورا که و لوازم ضروری مملو و در فرصت عودت اردو
انگلیس ها از کابل از آنها استفاده شود .


۷۳

۹ نومبر :
دشمن غالباً به تعداد وافری در بلندی ها ملاحظه شد و بر حسب
امریهٔ سفیر «میکنا تن» که بایست فوراً در مقابل آن ها عسکر فرستاده
شود، متأسفانه کسی به آن گوش نداده بلکه نظریهٔ «شلتون» که عسکر برای
عودت به هندوستان زیر نظر گرفته شد تقویه وتائید گردید.
۱۰ نومبر :
برای این که در روز گذشته در مقابل دشمن اجراآت
متقابله به عمل نیامد لذا آنها بما استهزا مینمودند مگر امروز از بلندی ها
سرازیر شده برحسب خواهش خود قصبهٔ بی بی مهرو را کاملاً اشغال و ارادهٔ
خود را از قوه به عمل آوردند وهکذا اطراف تپه های سیاه سنگ را نیز اشغال
و تا حصهٔ دریا فرودآمده آتش باری شدیدی را اجرا کردند چنانچه ما در اثر
فعالیت دشمن مجبور گردیدیم توپهای عقبی چاونی را داخل استحکام
نمائیم و آنها به تسخیر بعضی قلعه های اطراف چاونی موفق گردیدند.
ار آنرو ر جیمنت ٤٤ و يك يك حصهٔ عموم کمانی ها تحت اثره بریکیدیر
شلتون» جهت مدافعه در مقابل دشمن سوق داده شدو «میکنا تن» به جرنیل
«الفن ستون» بنسبت سوقیات عسکر در مقابل خصم ، مسئولیت آنرا
هر طور که نتیجه میداد بردوش خویش گرفته وی را مطمئن نمود. بعداً
حمله بالای دشمن آغاز و در ابتدا قلعه رک ب باشی مورد تاخت و تاز
قرار گرفت و همینکه لفتننت برد) از رجیمنت شش شاه شجاع وارد


٧٤

چاوتی گردید. حملهٔ متقابلهٔ سوار دشمن شروع و ریجیمنت ٤٤ عقب زده
شد مگر در ین اثنا «بریگیدیر شلتون» از خون سردی کار گرفته
با جسارت تمام شکست خوردگی را ترتیب و تنظیم و ثانیه محاربه در این
پرداخت که عموم باشندگان چاونی به سمت تپه هدین آنرا ملاحظه
و از اینکه تمام افراد عسکری چه هندی و انگلیس در خلال حمله دومین
چون عسکر شجیع داخل پیکار گردیدند به تحسین در آمدند.
در فرصت بازگشت عسکر به چاونی لفتننت «هاو ترای» لفتنند «کدت» و لفتننت
«بیرد» و لفتننت «مکرول» و چندین تن سپاهی ریجیمنت ٤٤ که از کلکینچه داخل
قلعهٔ جنگی دشمن گردیده بودند در انجا باقی و «لفتننت بیرد» واقعه را چنین
توضیح مینمود که در ابتدای هجوم به قلعهٔ مذکور مقاومت دشمن احساس ولی
همینکه تعداد زیاد آنها از دروازهٔ دومین قلعه خارج شدند اوی بصورت فوری
دروازه را مسدود و زنجیر آنرا با برچه محکم نمود که در ین ضمن حملهٔ
دشمن از طرف خارج دروازه شروع و بعضی از آنها با سیلاوه های خویش
سوراخی به دروازهٔ مذکور نمودند در نتیجه برچه را برطرف و باین ذریعه
دروازه را باز کردند. ولی در ین فرصت لفتننت «بیرد» با چندین نفر از
عسکر خویش در اطاق پنهان و از آنجا دشمن را مورد حمله قرار داده
در حدود ٣٠ نفر آنها را از بین بردند که ١٥ نفر ذریعه خود لفتننت
موصوف و ٧ نفر به ذریعه یکنفر عسکر که بعداً بر تپه بلندتری ارتقا یافت
مقتول گردید گویا در ین موقع لفتننت «مکرول» برای ملاحظه اینکه آیا
امدادی واصل خواهد گردید خارج و فوراً مورد حملهٔ دشمن قرار گرفت


٧٥

وزخمهای خطر ناکی دریافت ، وی اظهار مینمود که رفتار دشمن محاربه
نبوده بلکه قتل وقتال است چنانچه کپطان «مکری» که يك دست خویش
را در محاربه باخته بود توسط بعضی افغانها از قلعه بیرون و به قتل
رسانده شد و قراریکه لفتننت «بیرد» اضافه مینمود دشمن در حدود ۱۵۰ نفر
که به تعداد تلف شدگان ما تقریباً مساوی بود ازدست داد .
مستر «سکات»(Scott) برای مقابلهٔ ثانی نفری ریجیمینت ٤٤ را ترتیب وجهت
سوقیات در مقابل دشمن جدوجهد زیادنمود و با قطرات اشک که درچشم هایش
حلقه بسته بود ، صدا میکشید مگر کسی برای اجرای این مطلب
حاضر نگردید تا اینکه يكنفر «استوارت» نام با کمال شهامت و غیرت حاضر
میدان گردید که بعداً ذریعهٔ سفارش سفیر «میکنا تن» به رتبهٔ بلندتری
موفق شد .
شجاعت ریجیمینت ۳۷ موضوع بحث بود زیرا آنها توانستند دشمن را
که بعضی بلندی های استحکامات را متصرف شده بودند، ازطرفی بطرفی
تعقیب و بالاخره به آغوش ریجیمینت ٤٤ برسانند، گویا دراثر آن در
محاربهٔ خونینی روبکار وتلفات زیاد را عسکر ما به سبب فعالیت سوار
دشمن متحمل شد. وقراریکه بملاحظه پیوست جسد یکنفر از طبقهٔ اشراف
دشمن درقلعه باقی وسر از تنش بریده و به البسهٔ خوبی ملبس بود وچون
افغانها اجساد خودراهمراه برده نمی توانستند لذا درین موقع سرمقتولین
را جدا و بعداً طبق مقررات اسلامی دفن مینمودند لیکن از کوچ کج


٧٦

و اسپ که بدست افتاد معلوم شد که شخص مقتول «ملا مبین» از زرمت بوده است «بریگیدیر شلتون» عسکر خود را به تپه های سیاه سنگ که در انجا دشمن اخذه موقع نموده بود سوق و کپطان «آبر» با توپ های قاطری تلفات خوبی را بانها عاید نمود و عسکر ما تا قریب شام مشغول محاربه بود. سه دفعه امری صادر گردید که قلعه رکاب باشی منجر و هر سه دفعه امر مذکور در تعویق افتاد تا اینکه فیصله تسخیر قلعه مذکور داده شد و قرار معلومات که بدست آمد در انجا ذخایر خورا که و علف حیوانات موجود بوده است و در نتیجه قلعه ذوالفقار خان که در ٤٠٠ متری چاونی واقع بود تحت تسلط ما در آمد و هکذا قلعه دیگری که در فاصله يك هزار متر بعید بود منفجر و اطراف آن حریق ساخته شد گویا در اثر اقدامات فوق، دشمن مشوش و خواجه میرخان که از بی بی مهرو برای تسلیم حاضر و پیغام «مکما تن» را ، از اینکه قلعه های بی بی مهرو بحال خود باقی و حریق نخواهد شد مشروط بر اینکه اهالی غله و خورا که لازمه را به انگلیس ها بفروش برسانند ، استماع و پذیرفت

گفته میتوانیم که فعالیت آخری ما ، بعد از مدت های طویل که عدم اجرا آن معلوم بود ، دشمن را متحیر و بانها ثابت نمود که اگر خواسته باشیم آنها را در هر موقع که بخواهیم مجازات و سرزنش نمائیم طبعاً این عمل را اجراء و آنها را به کیفر اعمال شان برسانیم، مگر متأسفانه تقویه معنویات و یا عدم آن همیشه مربوط و منوط به واقعات و


۷۷

حوادث روز بود و هنگامیکه امروز ریجیمنت ٤٤ در مقابل دشمن شکستی
دریافت نمود، جرنیل «الفن ستون» صورت عودت اردوی خود را از طرف
شب به «مکناتن» واضح و او را برای اجرای این عمل دعوت نمود ، مگر
«میکنا تن» از اینکه موصوف نمیتواند درین حال شاه شجاع را تنها بگذارد
از رفتن امتناع و اضافه نمود که هرگاه عسکر عودت و خودش تنها
باقی بماند در آن صورت وی نیز وظیفه خود را اجراء و حاضر خواهد
بود جان را بحق تسلیم نماید .
اگر ما از هدایت «ستوارت» استفاده کرده در خلال شب جبه خانه کافی را
به بالاحصار انتقال وجود ما نیز در حین شب بآن صوب رهسپار می گردیدیم
بدون تردید میتوانستیم مدت مدیدی در برابر تمام افغانستن ابراز
مقاومت و پا فشاری نمائیم تا اینکه امداد عسکری دیگر
انگلیسی واصل میگر دید .
«ستوارت» بعد از اینکه صحتش بهتری یافت فعالیت مینمود و در هر حصه
برای كمك حاضر میدان میگردید و اگر چه اسپهای بلند را سوار شده
نمیتوانست باز هم از اسپ كوچك اینجانب استفاده خوبی نموده در بالای
استحکامات می شتافت تا توپیای لازمه را جابه جا و به توضیح هدایات
پرداخته باشد : دشمن به گلوله باری خود ادامه داد . و بعضی اوقات
گلوله آنها در برنده کپتان (باتید) واصل وتلفات پیش مینمود سفیر
(میکاتن) به (ستوارت) اظهار نظر به و خاطر نشان نمود که اگر امروز
بالای دشمن مظفر شویم امید قوی میرود که آنها بعد از پنج روز فرار را اختیار


۷۸

و از محاربه منصرف گردند چنانچه رویه خواجه میر حسان ادعای
ما را ثابت می نماید.

بـــه نسبتیکه کدام ذریعه دشمن حریق و هنوز در دست آنها بود
میتوانستند از انجا و قلعه محمود خان و شاه باغ باعث اذیت ما گردیده
تلفات و خسارات بما عاید نمایند و ثابت بود تا زمانیکه امداد جرنیل
(سل) و یا كمك جرنیل (ت) نمیرسید طبعاً به گرفتن قلعه محمود خان
موافق نمیشدیم چه اهمیت قلعه نهایت بزرگ و هر یکی آنرا در تصرف خود
داشت بدون تردید بصورت فاتح جلوه مینمود چنانچه برای تسلیت
ما میگفتند که جرنیل «ت» در طول سه هفته بکابل مواصلت و برای
تسخیر آن اقدام خواهد نمود.

۱۱ نوامبر:

روز گذشته درس عبرت خوبی به دشمن داده شد و ازانرو
دگر به تپه های مجاور صعود ننمودند و بنا برین توانستیم
در حدود دو رجیمنت برای محافظه آوردن غله از قلعه تسخیر شده ارسال
و مقدار شش صد من (هندی) آرد را وارد و خوراکه سه و نیم روزه اردو را
تهیه داریم در حالیکه میر مسجدی خان بی بی مهرو را تخلیه و خواجه
میر خان جدیداً تعارفات خود را بما تقدیم میداشت اطلاع از قندهار
واصل و متذکر بود که قطعه عسکر شاه شجاع که محبوسین سیاسی را
زیر نظر لفتننت «کروفورت» همراه داشت مورد حمله دشمن قرار گرفته
و از بین برده شد که کپطان «سندرس» نیز دران جمله شامل بود و کپطان


۷۹
«سکنر» برای اینکه از تهاکه نجات یافته باشد به البسه خانم ملبس
و از شهر خارج مگر مورد شبه قرار گرفته بعداً مقتول گردید.
برای اینکه مسموع میشد که دشمن چاونی را متصرف میشوند لذا
ازین جهت از بالا حصار و دیگر حصص آتش شدیدی بالای قلعه
محمود خان آغاز گردید که درین فرصت میر مسجدی خان اطلاع به
سفیر «میکنا تن» ارسال و خواهش مذاکره را نمود حالانکه از دیگر طرف
وکیل موصوف به چاونی نیز واصل و از طرف دیگر هزار نفر غازیان
در حصهٔ قلعه رکاب باشی با دشمن متفق و بر علیه ما قیام نمود.
۱۲ نومبر :
سفیر میکنا تن با میر مسجدی خان داخل مفاهمه شده
با تادیه شصت هزار کلدار، عودت رجیمنت «کو در نکتن»
خودش در اثر جراحت پدرود حیات گفته بود از مسجدی خان درخواست
نمود قراریکه انتظار حمله دشمن برای تسخیر چاونی ها میرفت خوشبختانه
بعمل نیامد ولی آتش باری جانبین جریان و در حوالی يك بجه شب گلوله
باری توپخانه برای تخریب نمودن قلعه محمود خان شروع بکار نمود .
۱۳ نومبر :
سران غلزائی حاضر مذاکره و دشمن با دو عراده توپ در تپه بی بی مهرو
صعود و از انجا چاونی را تحت آتش قرار دادند و بعد ازینکه به سفیر
«میکنا تن» قناعت و اطمینان تام راجع به سوقیات عسکر در مقابل
دشمن داده شد «بریگید یرشلتون» با عسکر خویش در مقابل آنها داخل


۸۰

عملیات گردید و تعداد عسکر ما در همان روز قرار ذیل بود ۱۲۰۰ نفر سوار تحت
اثر «اندرسن» و ٦٠٠ نفر سوار از مربو مین گارد «میکنائن» و رجیمنت سوار نمبر ٥
زیر قیادت «کمبرس» و رجیمنت نمبر ٤٤ که قوماندان آن «کپهان باکر»
بود با شش کمپانی رجیمنت ٤٤ و ٤ کمپانی رجیمنت ٤٠ و ١٦٠ نفر
رجیمنت ٣٧ با شش کمپانی رجیمنت شش و شش
کمپانی رجیمنت (٥) شاه شجاع که همگی سه گروپ بزرگی را
تشکیل میداد گویا گروپ اول با دو کمپانی رجیمنت ٣٧ طرف چپ
محاذ را تحت قوماندانی «تین» انتخاب و گروپ دوم با رجیمنت ٤٤ در مرکز
و گروپ سوم با رجیمنت شش شاه شجاع طرف راست محاذ را تحت
قوماندانی «سگات» برای خود مشخص نمود افراد ملکی وزنها از ملاحظه
صفوف عساکر ما برای بدست آوردن ظفر به هیجان مواجه و با کمال
جسارت اظهار خوشی مینمودند و چون سوقیات ما به طول انجامید دشمن
آنرا به ضعف و عدم اراده تصور و ازین جهت با کمال شهامت شیران
انگلیس را در مواضع ایشان اذیت مینمود .
درین موقع جرنیل «الفسنون» از «مکنائن» استفسار نمود که آیا
سفیر موصوف مسئولیت ارسال عساکر را در مقابل دشمن بذمه خواهد
گرفت آغاز بمکالمه نمود چدانچه سفیر «مکنائن» سوقیات عسکر انگلیس
را در مقابل خصم قبول دار و هم درین مورد مذاکرات پر جنجال با بر یگیدیر
«شلتون» بعمل آورد بعداً عسکر بر علیه دشمن کشیده شد اما چون صورت
مذاکرات و پشنهادها وقت زیاد را در بر گرفت عملیات در مقابل دشمن


(۸۱)
فقط در بین ساعت ٤ الی ٥ عصر آغاز کرد بد قطعات سوار افغانها
با جدیت از بلندی تپه ها سرازیر شد ریجیمنت ۳۷ بصورت مفرزة پیش دار
ور یجیمنت ٤٤ درمرکز قسم کلی وریجیمنت شش شاه شجاع مفرزة
دمدار را تشکیل وبدون اینکه پلان محاصره را ترتیب نموده با شند
درهمی و برهمی روی کار ودشمن چون حیل زنبور در بین عساکر ما داخل
وعملیات شروع گردید که مشاهدات این حادثه اینجانب را خیلی متأثر
ومتأذی ساخت ما چندی بعد به عقب زدن دشمن موفق وآنها را ثانیاً
بصعود تپه ها مجبور ساختیم که درین مرحله ریجمنت سوار نمبر (٥) وقطعه
سوار«اندرسن» برای تعقیب دشمن که در حول تپه ها رانده شدند سوق داده
شد در حالیکه لفتننت «آثر» توپهای قاطری را در حصص تحتانی تپه ها داخل
استحکام نموده زمین های مسطح را که بطرف کول منتهی میشد از وجود
دشمن پاك ودو عراده توپهای ایشانرا به غنیمت گرفت که یکی آن ذریعه
اسپ به چاونی انتقال ودیگرش از بالای تپه بطرف پائین انداخته شد .
بریگیدیر «شلتون» در فرصت عودت از سرعت کار نگرفته تا هنگام تاریكی
در میدان باقی و به سبب تاریکی عسکر دوست از دشمن تفریق نمیشد
لذا انداخت توپها و آتش باری ها از طرف ما معطل گردید که طبعاً
این عدم همکاری بنفع دشمن تمام وعساکر بریگیدیر«شلتون» را تا حصه
چاونی تعقیب واذیت مینمودند وهمینکه از شکست ریجیمنت ۳۷ واقف و
از افراد آن استفسار گردید که چرا بدون اقدام متقابله و از تعقیب
دشمن دست کشیدند در جواب میگفتند :


۸۲
چون میدانستیم از چاونی و باقی عسکر اردوائی بما كمك و امدا دی
نخواهد رسید بنا برین ما مقاومت نتوانسته بر گشتیم ....!»
در خلال شب چون سابق قلعة محمودخان مورد بمباری قرار گرفت
مجر «نین» و کپطان «پیتون» در محاربه فوق جراحت بر داشتند چنانچه
دست نفر اخیر الذکر که در اثر اصابت گلوله خراب شده بود، قطع گردید.
١٤ نومبر :
در خلال شب حادثه قابل الذکری بوقوع نه پیوست بنا برین خیلی
ممنون بودیم که «ستوارت» به استراحت پرداخت و به مرهم نهادن زخم رخسارش
موفق گردید.
سران افغان مدعی و دند که انگلیس ها از وعده خود تخلف و
اگر چه آنها برای مذاکره حاضر بودند ، در روز گذشته موردحملات
عسکری قرار داده شدند مگر ما پست متذکر کردیم که سهو و خطا از
ما نبوده بلکه خود دشمن به حمله پرداخت و مرتکب تخلف گردید حالانکه
ما به دفاع پرداختیم، اما امروز موافقه بران شد که افغانها مقتولین
خود را دفن وما برای عسا کر خود يك روز تفریح دهیم ! باز هم گر
«بریگیدیر» جرنیل «سیل» در کابل میبو د ممکر ما تا این درجه صلح پسند
نمیبودیم ، پیاده دشمن در زمین های هموار ماه و داد وهكذا خیلی جدی
در محاصره قلعه و استحکام و بمهارت زیادار تفنگ های طویل خود کار
گرفته انداخت شان به هدف اصابت مینمود وطرز جنگجویان سوار آنها
طرز عجیبی بود که هر کدام در عقب خود نفر پیاده را برداشته وارد میدان


۸۳

مینمود بدون اینکه در اجرای عملیات خستگی احساس نمایند، گویا هر
کدام اعتماد به نفس و اتکاء و طمینان بخود داشت و هر کدام یکی دو
تفنگ طویل را بشانه انداخته و در حین تاخت و پرش با کمال موفقیت انداخت
و توسط تفنگ های خود به نسبت تفنگهای ما به فاصله بعید تری به
انداخت موفق میگردیدند، سفیر «میکنا تن» جهت مذاکره با سران افغان
به طر ف قلعه ذوالفقار خان روان شد ولی بدون اینکه با ایشان رو برو
شده بتواند گویا مدت طویل در انجا منتظر و در نتیجه افغانها عدم
حضور خود را اعلان نمودند در حالیکه میر جعفر خان پسر نائب شریف خان
که از جمع آوری سود با ۳۰۰ نفر حاضر باش های خود عودت و
همه قزلباش بودند موجب اطمینان خاطر ما را اینکه در مقابل ما قدعلم
نمی نمایند حاصل نمودند .

قرار معلوم میر مسجدی خان نهایت مریض و در شهر بستری بود
قاصدی واصل ومکتوب تاریخی ۹نومبر جرنیل «سیل» را از گندمک تسلیم
داد و چون قلت قاصد روبکار و کسی برای اجرای این عمل حاضر نمیشد
لذا دشمن افواهات غلط را بر پا و اگر آنها را در ته راه ملاحظه مینمودند
پیغام ارسالی را از نزدش گرفته توسط اشخاص تعلیم یافتگان خود
که در دهلی تحصیل کرده بودند مطالعه و درصدد اقدام مقابله بر می آمدند.

۱۵ نومبر :

مجر «پوتنگر» ومجر «ها گتن» که زمان محاصره چندی قبل را در
چهاریکار سپری نموده بودند وارد کابل و به چاونی مواصلت و اطلاع میدادند


٨٤

عسکر ایشان که تقریبا همه پنجابی و گور که بودند توسط اهالی کوهستانی محاصره و آب چاونی شان منقطع و به مشکلات زیادی مواجه گردیدند تا اینکه عده پنجابی ها از چونی فرار و به کوهستانی ها تسلیم و چند یوم بعد جهت تبلیغ و گمراه ساختن متباقی عسکر واپس عودت و بعضی از آنها ذریعه مستر «ماکئین» حبس گردیدند که این عمل موجب زخمی شدن مستر موصوف گردید، چه همینکه وضعیت را دگرگون وصورت حبس خود را احساس نمودند یکی از آن پنجابی ها کرچ لفتننت «روس» را از نزدش گرفته باجرای يك ضرب دست مستر «ما کئین» را منقطع نمود کویا این دو بسبب فرار دو نفر افسران انگلیس از چهار بکار بصوب کابل که در عرض راه مشکلات را متحمل واز طرف شب به تمدید سفر مشغول و در نتیجه به چاونی واصل و صورت از بین رفتن « ماولر » و راتری « و ویلر » افسران انگلیس را که در موقع ناشتای صبح مورد حمله نفری خود قرار گرفته به قتل رسیدند برای ما يكايك نوضح کردند.
۱۶ نومبر :
افواهات جدید رو بکار و میگفتند که نائب محمد زمان خان مبلغ سه لك روپیه در بین عسکر خویش توزیع و آنها را برای تسخیر چاونی تشویق نمود چنانچه همه برای این اقدام به او طالب و موافقه کردند لیکن خوشبختانه باز هم بوعده خود و فاننمودند و از دیگر طرف گفته میشد که جرنیل «سیل» به جلال آباد واصل و از پیغام اینکه به کابل بازگشت نماید اطلاع نداشت مگر ممکن این افواهات ذریعه


دشمن اجراء و برای مایوس ساختن ماشایع میگردید اضافه میکردند
شاه شجاع نیز شرایط مفصلی را بدشمن پیش وسفیر « میکنا تن »
از سبب اینکه شاه پیشتر از قصوروی به دشمن موافقه نکرده باشد،
صورت شرایط را خواستار گردید .
۱۷ نومبر :
اطلاع دیگری واصل و میگفت که بریگید اول محض برای انتقال دادن
مجروحین بصوب جلال آباد عزیمت نمود که دران سامان به تعداد ۱۰ هزار
نفر عسکر جدید جهت امداد ما از پشاور مواصلت کرده بود و هکذا افواه
برین بود که عبدالجبار خان برادر دوست محمدخان به سمت وزیری نائب
محمدزمانخان منتخب و مقرر گردید .
۱۸ نومبر :
امروز کوشش زیاد بعمل آمد كه يك مقدار جبه خانه را در حوالی شب
به بالا حصار انتقال دهند و پلیکه ترمیم آنرا و زیر امر ولی غیر تکمیل
بصورت سابق باقی بود آنها را از اجرای این عمل مانع گردید
مکتوب ذریعه قاصدی از جلال آباد واصل وعنوانی «میکنا تن» تحریر شده بود
حاوی برین بود که جرنیل عسکر خود را در چاونی جابجا ولی ذریعه دشمن
مورد حمله قرار گرفت اما وی دشمن را عقب زده و تا حصهٔ فتح آبا دتعقیب
مود در حالیکه چندی بعد مکتوب دیگر جرنیل «سیل» واصل و اظهار مینمود
که چاونی عسکروی توسط ه هزار دشمن محاصره ولی ذریعه قطعات
سوار و پیاده و با كمك سه عراده توپ به عقب زدن آنها موفق گردید .


٨٦
مکتوب اینجانب که از حادثات نوالی هشت نومبر سخن میراند و اطلاع
حقیقی عسکر را در کابل واضح میساخت بدست جرنیل «سیل» واصل و موصوف
نقل آنرا به لارد «الکند» ارسال نمود و هر حادثۀ که در آنجا بوقوع می پیوست
در کابل عکس العملی داشت مگرافسوس که جرنیل «الفن ستون» در اجرای
پلان های خود ضعیف و مذبذب و باعث عدم اجرای پلانهای سنجیدۀ ما میگردید
چنانچه میخواستیم که با کرج های برهنه داخل شهر شده آنرا هر طوری
بود تسخیر و در افتخارات خود بیفزائیم ولو تلفات دور از تصور برای
ما عاید و افراد انگلیس در غیاب عساکر در چاونی ها اعدام میگردید اما
دریغ که جرنیل «الفن ستون» در رأس ما قرار داشت.
پلان دیگر که عبارت از گرفتن قلعۀ محمودخان بود نیز وجود داشت
که طبق آن میتوانستیم قلعۀ مذکور را بعد از دادن تلفات تصاحب شویم مگر
باز هم چقدر خوب شد که باجرای پلان خود مبادرت نورزیدیم چه قراریکه
معلوم گردید نه اینکه دوصد نفر از دشمن در آنجا موقع گرفته بلکه تمام
قوة پیادۀ دشمن در قلعۀ مذکور متمرکز بود.
اطلاع به شاه شجاع داده شده بود که چما دار تفنگ داران برج حصۀ
فوقانی بالاحصار با همراهی دو نفر افسر ان رها و بصوب شهر روان
گردید که طبعاً این اطلاع باعث قهر وغضب شاه موصوف شده نفری را با خودش
برطرف و در عوض مشارالیه نفری دیگری را در آنجا موظف نمود گویای
برحسب اطلاع «موهن لعل» برج بالاحصار را بیکی از سرداران دشمن در مقابل
یکصد طلاء فروخته و آنها را از آنجا که تمام بالاحصار زیر اثرش بود برای