( ٦٩ )

امیر علیشیر برنجید بنائی جلای وطن اختیار کرده به نزد سلطان یعقوب رفت بعد از فوت
او بهرات برگشت چون کدورت خاطر میر هنوز صفا نیافته بود بماوراء النهر
شتافت.
چنانچه فوقاً دیدیم بهر علتی که بود بنائی از ترس وخوف اینکه مبادا
امیر علیشیر وزیر به او اذیتی برساند هرات را ترك داده سیاحت تبریز نموده و در
آنجا رسوخ و اعتبار کامل پیدا کرد زیرا سلطان یعقوب بن حسن بیک
بن علی بیک بن قرا عثمان که از امرای محلی خانوادۀ آق قیو نلوی تبریز وشیفته
علم وصنعت وشهرت مولانا بنائی بود ازورود او بد انجا مسبوق گردیده مورد
لطف، احترام ومهمان نوازی خویش قرار داد.
مگر از آنجا که حب وطن وغرور ملی از اختصاصات فرزندان کشور باستانی
افغانستان است مولانا بنائی پس از مرگ سلطان یعقوب (٨٩٦ هجری قمری)
بسیاحت خویش در فارس و آذربایجان و توقف خود به تبریز خاتمه داده مجدداً
بهرات که سرچشمۀ الهامات شاعرانه وذوق صنعتی او بود مراجعت کرده برحسب
تذکره صاحب تاریخ رشیدی اینمر تبه باز طرف توجه والطاف امیر علیشیر
وزیر معروف و دانش پر ور هرات واقع شده پس از اقامتی چند سر از نوفضای
صمیمیت آنهاتیره گردیده این دفعه برای اینکه زنگ کدورت را از صفحۀ خاطر
خود دور کرده باشد آهنگ مسافرت بسوی ما وراء النهر نمود چون بسمر قند
که امور آن بتوسط سلطان علی میرزا ابن سلطان احمد میر زا نواسۀ خواهر
سلطان حسین میر زا اداره میشد رسید مدتی رحل اقامت افکند از آنجا
که سلطان علی میرزا مانند مامای خود سلطان حسین میر زا ودیگر اسلاف خود
علم دوست وهنر پرور بود بنائی را مجذوب الطاف وقدر دانی های خود قرارداده


(۷۰)

وی را نه قهراً بلکه از روی لطف و مهربانی مجبور ساخت که مدتی وی را
از فیوض شعر و ادب و صنعت خویش مستفید گرداند چند گاهی که بنائی
در خدمات او مصروف و مشغول شعر سرائی و خوشنویسی بود دمی از خیال وطن زیبای
خودهرات فارغ نماند و درحالیکه آرزوی وصول و مراجعت را به وطن دردل
می پرورانید روزگار با همان کج روش هائیکه شیوه اوست متاسفانه بنائی را امان
نداد که جامی از آب خوشگوار رودبار هری پر نموده تلخی روزگار مفارقت را
از کام خود بزداید اینست که درحدود ۹۰۶ هجری سمرقند مورد حمله محمدخان
شیبانی قرار گرفت وسلطان علی میرزا به نسبت قلت عساکر وقوا سمرقند را
به امید فتح ثانی تخلیه و باهمراهان و حواشی وسپاه محدود خود عقب نشینی اختیار
نمود درین وقت بنائی فرصت بیرون رفتن از شهر سمرقند را نیافته در جمله غنائم گرانبها
بدست شیبانی اسیر گشت اگرچه محمد خان شیبانی مردی درشت طبع بود و چندان
باشعر وادب وصنعت رابطه نداشت مگر با آن با دلیل اینکه قیمت و ارزش جواهر
از نظر کسی پوشیده نیست طبع سرشار وذوق شاعرانه بنائی چون قطرات باران
نیسانی که دشت و چمن را مساویانه سرسبز و شاداب مینماید بروح محمدخان
شیبانی نیز بی تاثیر نمانده در نظرش محترم و عزیز گشت اخلاف محمدخان نیز
از او احترام و تقدیر کردند و درهمین فرصت بود که بنائی از اشعار خواجه استقبال
کرده تخلص خود را ازبنائی به «حالی» تغیر داد.

آثار قلمی و صنعتی مولانا بنائی متاسفانه خیلی کم و نایاب است زیرا طوریکه
دیدیم عمراو سراسر به سیاحت و گشت و گذار سپری شده وهمواره مانند کواکب
سیاردر گردش و حرکت بود درهر سرزمینی که چیزی نوشت از دستی بدست دیگر انتقال
نمود وزمانهٔ یغماگر بالاخره آنرا از بین برد.

دیوان اشعار او درهمه جا و مخصوصا در ماوراءالنهر معروف و عزیزاست واشعار


( ۷۱ )

آبدارش در سینه خاص و عام محفوظ ماند، چنانچه بیشتر هم اشاره نمودیم
بنائی آرزوی خاك هرات را با خود بخاك برد و موفق نشد كه در زیر آسمان
پر فیض وطن جان داده در دل خاك مرد خیز آن مدفون گردد، به این معنی
که در حدود ۹۱۸ موقعی که شاه اسماعیل صفوی از ضعف و نزاع امرای از بك
در بخارا و سمرقند استفاده کرده لشکری به سر کردگی امیر یار احمد اصفهانی
بدانسو فرستاد و آن را بتصرف خویش در آورد، درین هنگام بنائی بمعیت
شیخ میر زا حاکم قرشی بود، چون آن ناحیه نیز مورد تاخت و تاز صفویان
قرار گرفت تقریباً پانزده هزار کس از مردمان ملکی و نظا می بقتل ر سید ند
مولا نا بنائی و شیخ میرزا نیز از تیغ ظلم و شقاوت آنها جان بسلامت نه بر ده
بقتل رسیدند .
شاید بنائی آثار و مولفات دیگری نیز داشته مگر آنچه از او معروف است بهرام
و بهروز اوست در علم موسیقی و ریاضی نیز رسائلی دارد .
این هم نا گفته نماند که بنائی از صنعت معماری و کاشی کاری نیز که شغل
پدری او بود و بهمان لحاظ بنائی تخلص میکرد بی بهره نبود .

ج
مولانا جامی : مولانا نور الدین عبد الرحمن جامی آفتاب علم و فضیلت هرات ست
پسر نظام الدین احمد بن محمد است، جامی باندازۀ نور و شهرت دارد که حاجت
بمعرفی نیست ولی در دیده هائیکه بجانب او نگران اند تفاوت و اختلافات موجود است
یکی او را شاعر بزر گ و زبر دست دیگری مطابق میل خود پیر روشن ضمیر
عالی مرتبت مییابد یکی او را قدوۀ ارباب علم و دیگری عمده صاحبان قلم میداند .


( ۷۲)

نه دیوان شعرست این بلکه جامی کشیدست خوانی برسم کریمان
ز الوان نعمت در او هرچه خواهی بیابی مگر مدح رزم لئیمان
درباب جامی هرچه بگوئیم وبنویسیم باز هم کم است ما نمی توانیم حق صفات جامی واندازه مقام بلند شخصیت او را بزبان یا قلم بیان نمائیم در جامی هرچه بخواهید مانند جام جم خواهید دید ماهم به این عقیده مولانا را دارنده خط خوش وزیبا خواندیم وبر آن موفق آمدیم لهذا اگر ما درینجا ذکری از مولانا کردیم فقط وفقط از نقطه نظر خط وخوشنویسی بوده نه علم ومقام او.
مولانا عبدالرحمن جامی که لقب اصلی اش عمادالدین ولقب معروف شان نورالدین است در شب بیست وسوم شعبان ۸۲۷ در قریه جام متولد شده چنانچه خودش میگوید
مولدم جام ور شحه قلمم رشحه جام فیض الاسلام است (۱)
طفلی و صباوت مولانا جامی در همان قریه جام سپری شده و در عنفوان جوانی شروع به تحصیل علوم نموده قدم بر مدارج زهد وتقوا گذاشت .
در رشحات مرقوم است که جامی در صغر سن با والد خویش وارد شهر هرات گردیده در مدرسه نظامیه آنجا اقامت گزید و از علمای زبده عصر مانند مولانا جنید اصولی ومولانا خواجه علی سمرقندی وغیره کسب علوم نموده ملای زبردست شد جامی از همان روزی که داخل مدرسه گردیده زبان به تلفظ الف با گشود، ذکا بی پایان ونبوغ فوق العاده خود را آشکار انمود جامی درخوردی طفل ذکی وهوشیار در جوانی عالم وشاعر زیر دست ودر پیری وافتاده گی شیخ بجار رسیده بود.
در زمان ابو لقاسم بابر پسر با یسنغر اشعار مولانا شهرت یافت وهمه او را تقدیر نمودند درهمین وقت بود که رساله کبیر خود را در معما نوشت وبنام ابوالقاسم میرزا اهدا کرد.

(۱) در بعضی دواوین رشحه جام شیخ الاسلامی است.


( ۷۳ )

در ایام سلطنت سلطان ابوسعید صیت زهد و دانش بهمه جا رسید و سلطان مذکور
بی نهایت در احترام و تکریم او کوشش کرد: چنانچه مشهور است که شبی یا روزی
جامی بدر بار سلطان ابوسعید رفته و چون اورا مشغول عیش و طرب یافت باز گشت
و از سلطان دیدن نکرد چون این خبر به گوش ابو سعید گورگان رسید محض
احترام ومراعت خاطر جامی سامان و آلات طرب را رفع کرد و ملازمی را
بطاب مولانا فرستاد مگر با آنهم جامی از حضور بهم رسانیدن انکار و رزید
و این دوبیتی را فی البدیهه سرود :

نه زهد آمد مرا مانع زبزم عشرت اندیشان
غم خود دور میدارم زبزم عشرت ایشان
بجائی کبا جلس شاهان نشاید فرش ره حاشا
که راه قرب یابد دلق گرد آلود در ویشان

درین دور مولانا کتب و آثار زیاد نوشت از جمله دیوان اول و بعضی از
رسائل تصوفی او :

در عصر سلطان حسین بایقرا مولانا جامی بیشتر از پیش مقبول عام وخاص
گشت و آن سلطان علم دوست را ما نند مقناطیسی بسوی خود جلب نمود ،
میر علیشیر نوائی خیلی ها محبت و ارادت مولانا را بدل می پرورانید ومولانا هم
اورا فوق العاده عزیز میداشت چنا نچه در اکثر ا آثار و اشعار مولانا مدح
وتمجید آن وزیر دانشمند دیده می شود ، جامی را نه تنها سلطان حسین
ومیر علی شیر دوست میداشتند بلکه تما ما شهزادگان و اراکین و علماء ومشایخ
عصر مراتب احترام وعزت اورا بجا می آوردند .

بیشتر از آثار گرانبهای جامی در زمان سلطان حسین میرزا بوجود آمده اند
زیرا درین عصر علم و ادبیات بیشتر ترقی داشت و از آثار ومؤلفات او درین
دور زیاده تر تقدیر و ستایش بعمل می آمد . بالاخره مولانا در هرات ، به روز


( ٧٤ )

جمعه هژدهم محرم سنه ۸۹۸ بعمر هشتاد و يك سالگی جهان ناپایه دار را
پدرود گفت و از زندگانی چشم پوشید فردای آنروز یعنی در ۱۹ ماه
مذکور خود سلطان حسین بایقرا بمعیت میر علیشیر نوائی وسایر اراکین مهم
دولت وعلما وفضلاء و روحانیون به منزل شخصی مولانا تشریف برد و پس از
مراسم تجهیز و تکفین نعش او را به مسجد بزرگ عید گاه هرات نقل داده
نماز جنازه اش را خواندند و بدین تشریفات دفن گردید. در زمان امیر حبیب الله خان
شهید مقبرۀ جهت او بناشد و قنات مشهور به خسرو آقا را وقف آن نمود .

آثار ومؤلفات مولانا جامی قرار ذیل است :

اول ــ شواهدالنبوة ٢ ــ اشعةاللمعات ۳ ــ شرح فصوص الحكم ٤ ــ لوامع
٥ــ شرح بعضی ابیات تائیه فارضیه ٦ــ تفسیر نامه آیۀ کریمه «وایای فرهبون»
۷ــ شرح رباعیات ٬ ۸ــ لوا مح ٬ ۹ــ شرح دوبیت مثنوی مولوی ٬ ۱۰ــ شرح
حدیث ابی ذر غفاری ٬ ۱۱ــ رسالة فی الوجود ٬ ۱۲ــ ترجمهٔ اربعین حدیث ٬
۱۳ــ رساله لااله الا الله ٬١٤ــ مناقب خواجه عبدالله انصاری ٬ ١٥ ــ رسالة
تحقیق مذهب صوفی ومتكلم وحكيم ٬ ١٦ــ رسالة سوال وجواب هندوستان .
۱۷- رسالة مناسك حج ٬ ۱۸ــ هفت اورنگ که مشتمل است بر هفت کتاب
اول سلسلةالذهب دوم سلامان وابسال سوم تحفةالاحرار ٬ چهارم سبحة لابرار
پنجم یوسف زلیخا ششم لیلی ومجنون هفتم خرد نامهٔ اسکندری ۱۹ - رساله
در قافیه ۲۰- دیوان اول ٬ ۲۱- دیوان ثانی ۲۲- دیوان ثالث ۲۳- رسالهٔ منظوم
بهارستان ٬ ٢٤- رسالة کبیر در معما ٬ ٢٥- رسالة متوسط در معما ٬ ٢٦ــ رسالة
صغیر در معما ٢٧-رسالة اصغر در معما ٬ ۲۸- رسالة عروض ٢٩- رسالة موسیقی
٣٠-منشأت ٣١-فوائدالضائیله فی شرح الکافیه ٣٢- شرح بعضی از مفتاح‌الغیب
منظوم ومنثور ٬ ۳۳ــ نقدالمقوس ٣٤- نفحات‌الانس ٣٥-رسالة طریق صوفیان
٣٦ــ شرح بیت خسرو دهلوی ٣٧- مناقب مولوی ۳۸- سخنان خواجه پارسا ٬


( ۷۴ )

این بود مختصری از سوانح و ترجمۀ حال مولانا طوریکه پیشتر گفتیم علاوه بر داشتن صفات و ممیزات دینی و علمی مولانا جامی خطاط نیز بود یعنی خوب خوش و زیبا نیز مینوشت . مگر در بین خوشنویسی مولانا جامی و دیگر خطاطان و خوشنویسان معاصر او فرقی موجود است اکثراً خطاطان که درین نامۀ كوچك از ایشان ذکری شده یا به دوایر رسمی دولت کاتب و خوش نویس بودند و یا خود شخصاً کتب و دواوین شعرا را استنساخ نموده بعد از منقش و مذهب کاری آنها را بقیمت های گزاف بفروش میرسانیدند و رویهمرفته ازین راه امرار معیشت میکردند ولی مولینا نه ازین راه نان بدست میاورد و نه تنزل میکرد که تالیفات و دواوین دیگران را استنساخ و علاوه بر آن وقت گرانبهای مولانا نیز برای اینکار بقدر کافی مساعدت نمیکرد فقط خوشنویسی و خطاطی او محدود به نقل و رونویس کردن مؤلفات و رساله های خودش بود مولینا اشعار قصاید غزلیات و مؤلفات خود را با خط زیبای خویش که شیوه و اسلوب مخصوصی دارد نقل میکرد چنانچه بعضی از نسخه های او تاکنون موجود است از جمله سلسلۀ الذهب و سبحة الابرار او می باشد که بخط خود مولیناجامی در موزۀ کابل محفوظ است . این دو کتاب در يك وقایه جلد شده اند . این نسخه بدون تذهیب و سایر نقوش و محاسنیکه در دور تیموریان هرات و مخصوصاً در عهد سلطنت سلطان حسین بایقرا در اینگونه کتب بکار میبردند میباشد و خط آن سر تا پا بیک شیوه و اسلوب نوشته شده و تقریباً شکل آن همین خط حروفی مطابع است ولی شاغلی سرورخان گویا اعتمادی سبك خط آنرا مایل بطرز شکست میداند (۱)

علاوه برین نسخه معلوم میشود که نسخه های دیگر نیز بخط مولانا جامی در افغانستان موجود بوده چنانچه در صفحه اخیر سبحة الابرار فوق الذكر يك ورق علیحده بخط امیر حبیب الله خان شهید و نصر الله خان نائب السلطنه ضم گردیده

(۱) صفحه ۱۷۷ مقاله بعضی از نسخه های نایاب نامی موزه کابل


( ٧٦ )
که این مدعای ما را تائید مینماید مضمون ورق مذکور قرار آتی است :
« ارجمند عزیز الوجود نائب السلطنه !
بخط حضرت مولوی جامی چند رساله نزد شما است نوشته این کتاب را به آن رساله مقابله کرده عرضۀ حضور بدارید سراج الملت والدین . »
جواب :
اعلیحضرت سراج الملت والدین را غلامم !
قبلی برین هم نوشته بودم حال هم مقابله شد مطابق خط خود حضرت مولانا است باقی غلام شما نصر الله ٢٥ شعبان ٣٣٦
علاوه برین درین نزدیکی به کتابخانه اعلیحضرت همایونی المتوکل علی الله پادشاه محبوب و هنر دوست ما يك جلد كتاب ديگری از رسائل مولانا جامی افزوده شده که سر تا پا بخط خود مولانای موصوف است این نسخه نیز مانند نسخه های سبحۃ الابرار موزۀ کابل شکل ساده وعاری از تزئینات و نقوش است . خلاصه مولانا جامی نیز از جمله خوشنویسان و هنروران هرات محسوب شده میتواند ، خط او فوق العاده خوانا بوده و بخود يك سبك و اسلوب بکلی جداگانه دارد و خیلی پخته و قرص بنظر می خورد .
جعفر تبریزی : مولانا جعفر گرچه اصلاً تبریزیست اما در هرات که کان نقاشی و خوشنویسی بود تربیت یافته در زمان شاهرخ میرزا (٨٠٧ - ٨٥٠) میزیسته است صاحب حبیب السیر ترجمۀ حال او را مختصر داده و از سنه تولد و تاریخ وفات او ذکری نکرده است در نوشتن انواع خطوط استاد بود اما نسخ تعلیق را طوری می نوشت که دگر خوشنویسان نه توانستند آنرا به پایۀ او برسانند . اکثر خوشنویسان و خطاطان آنوقت مانند مولانا اظهر و مولانا شهاب الدین و عبد الله آشپز و شیخ محمود که هر يك آنها در خوشنویسی خود را ابن مقله


( ۷۷ )

ویاقوت وقت می دانستند شاگرد او بودند .
جعفر جلال :
از صنعتگر ان وخوشنویسان خیلی معر، ف قرن نهم هرات است در زمان شاهرخ
میرزا بن تیمور ( ۸۰۷ - ۸٥٠ ) هجری قمری درهرات میز یست در عصر خویش
به خوشنویسی وخطاطی از اجلة استادان بشمار میرفت خطوط متدا و ل را عمو ما
وثلث را خصوصا زیبا و استادانه می نوشت از نمونه آثار خطی فنانا پذیر او یکی
کتیبه است به خط ثلث که برای مدرسه گوهر شاد بیگم زوجه شا هر خ میرزا
در ٨٤١ نوشته و بروی سنگ مرمر حك شده است و در موزه هرات محفوظ می باشد
ح

حافظ (هروی) :
اسمو سنه تولد او بد ست نیامده . بعد از مر گ سلطان حسین بایقر ایعنی پس
از سقوط نهضت علم وفن و صنعت درهرات درسنه ۹۱۹ هجری قمری بدرود حیات
گفته است (۱) .
حکیم جعفر هروی : نخستین استاد یست که در ساحت هرات خط نستعلیق
نگاشته و این روش را بیادگار گذاشته است
جعفر هر وی خوشنویسی است که در اکثر خطوط مخصو صا ثلث مهارت
و استادی کا مل دا شت بعضی را عقیده بران که حكیم جعفر در خوشنو یسی
شاگرد خواجه میر علی تبریزی بوده و برخی را نظر چنین که به شاگردی خواجه
میرعبدالله عبدالله شكرین قلم پسر خواجه موصوف رسیده است (۲) اما ښاغلی
فکری هروی نویسنده معاصر ما می نویسند که بخدمت هر دور سیده است (۳) .
۱- شماره دوازده سال ۳ مجله ادبی هرات .
۲- صفحه ٤٢ تذکرة خوشنویسان طبع هند .
٣ - كلكسیون سال ٤ مجله ادبی هرات .


( ۷۸ )

حکیم جعفر در اوایل شهرت خویش در هرات به مرقع نگاری و قطعه آرائی
مشغول بود. ولی بعدها بسوی بلخ و خوارزم و سمرقند مسافرت کرده و بالاخره
به بخارا متوطن گشته است در آنجا هم کتابت مینمود میگویند دیوان دقیقی
بلخی را به امر امیر بخارا بنهایت دقت نگاشت و پس ازان به انعامات و نوازشات
ملوکانه مفوض شد و مدتی در نهایت عزت زیست تاریخ تولد و سنهٔ وفات او
معلوم نیست .

خ

خازن :
نامش ابوالفضل واز خطاطان و خوشنویسان معروف قرن ششم خراسان
(افغانستان) است در مرگ او اختلاف است زیرا حبیب آرندی صاحب خط
و خطاطان ترکی آنرا در سنه ٥١٨ هجری قمری وابن خلکان در سنه ٥١٢ هجری
قمری مینگارد و ایشان متفق الرأی اورا از جملهٔ شاگردان ابراهیم بن هلال
خطاط معروف عرب که با ملوک دیالمه معاصر بوده میشمارند این امر بکلی غلط ثابت
میشود زیرا فاصلهٔ مدتیکه بین خازن وابن هلال بوده متجاوز از یکصد و پنجاه است
یعنی ابراهیم بن هلال در سنه ٣٨٠ هجری قمری وفات کرده است .
بهر حال ابو الفضل خازن از اعجوبهٔ خوشنویسان زمان بشمار میرفت چنانچه
بقول صاحب پیدایش خط و خطاطان در مدت عمر خویش پنجصد نسخه از قرآن
عظیم الشان نوشته و از زمرهٔ مخترعین خطوط رقاع وتوقیع بحساب میرود طبع
شعر نیز داشته و مخصوصاً در هربی نظربه ایجابات زمان اشعار زیبائی سروده است
که تا حال بنام او باقی است .


(۷۹)
خوش مردان : میر محمود خوش مردان پسر خواجه علاؤلدین حسن بن بابا علی
خوش مردان و از مردمان سبزوار هرات است پدر کلان بابا علی خوش مردان
یکی از رجال صاحب حال متصوف معروف است از خود خانقاه بزرگ و مریدان
زیاد داشت شاهرخ میرزا او را فوق العاده محترم و بزرگوار میدانست و پیوسته
او را مورد لطف و عنایات شاهانه خود قرار میداد.
میر محمود خوشمردان که از طرف پدر و جد خویش رسوخ و اعتبار زیادی در بین
مردمان داشت مرد بسیار فاضل و هنر ور بود در قسمت خوشنویسی اشتهار زیاد
داشت و چندین خط متداول را با بسیار لطافت و زیبائی بصورت استادانه
می نوشت، این مرد دانشمند در زمان سلطان حسین بایقرا میزیسته و سلطان و
وزیر او یعنی میر علی شیر نوائی باوی التفات و عنایات بی پایانی داشتند میر محمود
طبع شعر هم داشت اشعارش روان و متین اند.
قراریکه میگویند میر مذکور از اشخاص عادی نبود زیرا هیچ گاهی
عصبانیت نمیکرد طبع حلیم داشته و شخص با صلاحیت بود مردمان آثار خطی او
را به بسیار احترام حفظ و نگهداری میکردند . خط نستعلیق او مخصوصا تعریف
و توصیف زیاد داشت و آنرا بی اندازه زیبا می نوشت .
رساله در حدود سنه ۸۹۷ هجری در خصوص اصول و قواعد نوشتن خط نوشت
و در آن اصول نگارش شش نوع رسم الخط را نگاشت .
در قسمت اخیر این رساله خود چند بیت برجسته در تعریف خط و خوشنویسی
سرائیده و در بیت اخیر آن تاریخ تالیف کتاب را نشان داده است آن بیت
اینست :
چون اصول شش قلم کردم رقم
گشت تاریخش « اصول شش قلم»


دور بر زمین باش نگین امید اسکن

نالم ز بیم که او نامهربانست
بازم کنم این درد را کتمان
عاشق برنج باش رخ درپوش
پند شنو و می بیار و در بپوش

لطف یار و قهر یار
من بعشق او یارم

در گذر جفا و جور جوان الا بحساب سر
مجرم و گنه است مجرم
در گذر حبیب پادشای

نمونه خط سلطان محمد خندان هروی


صنعت کاران (۳۰۰ جلد) ب عبدالاحد ومحمد هاشم ح حیدرعلی لیتو جمیل ، طاهر ابنیه شمسیه تاریخ ۱-۷-۲۸ ش مطبعه عمومی


(۸۰)

خندان
هرات، تقریباً مدت يك قرن، یعنی از زمان سلطنت شاهرخ میرزا الی
فوت سلطانحسین بایقرا مرکز و کانون صنایع جمیله بود که دران صنعتگران
و هنروران زیادی از قبیل نقاشان مینا تور سازان، معماران، خاتم کاران،
و خوشنویسان بوجود آمد . ما بنوبه خود چند نفر ازین هنروران را در شماره
های گذشته مجله آریانا نوشتیم. اینك درین شماره به ترجمه حال سلطان محمد
خندان که در زمره استادان بزرگ و خوشنویسان معروف آنجاست پرداخته
در آینده هم نگارشات خود را درین زمینه ادامه خواهیم داد .
سلطان محمد خندان ازان ناموران هرات است که میتوان ویرا در بوستان
صنایع زیبای آن سامان گل سرسبد نامید . مشارالیه در اواخر قرن نهم هجری
یعنی در زمان سلطان حسین بایقرا پا بعرصه وجود گذاشته و از مقدم او نگارستان
معروف هرات رونق و شکوه تازه یافت. این استاد جلیل القدر تعلیمات ابتدائی
وانتهائی خود را در علوم متداوله آن وقت بهرات بپایان رسانید. ، چون ذوق
مفرطی به صنعت خوشنویسی داشت به نزد خطاط معروف سلطال علی مشهدی خوش نویسی
را فرا گرفته مهارت بی پایان یافت بالاخره در زمره خوشنویسان رسمی دربار
سلطانحسین بایقرا داخل شد چنانچه امیر علی شیر نوائی وزیر نامدار هرات
در تذکره معروف خود می نویسد :
« سلطان محمد خندان خوشنویس مقر ممالك خراسان است و بدین
قابلیت فرید زمان ویگانه دوران است شیوۀ خط سلطان محمد خندان عیناً
همان روش خط سلطان علی بوده و بی نهایت پخته و متین است اگر چه چندین
خط رائیکو مینوشت ولی نستعلیق او زیبائی و قشنگی مخصوص دارد این استاد
معروف وطن نه تنها خوشنویس بلکه در شعر وادبیات نیز ماهر بوده است اگر چه
دائماً شعر نمی گفت و اشعار زیادی از او باقی نمانده ولی چند بیت که از وی
نقل میکنند مقبول وزیباست .


(۸۱)
سیرت و اخلاق او بی اندازه محبوب و تربیت خانوادگی اش فوق العاده عالی بود
صحبت شیرین داشت . در دوستی و رفاقت صمیمی بود و در آشنائی و محبت تکلف
و تشریفات را نمی پسندید. سنه تولد و تاریخ وفات او مانند اکثر هنروران آنوقت
بدست نیامده . و در باب اینکه مسافرتی در ممالک همجوار نموده یا خیر در هیچ
يك ماخذی تذکار نشده است صاحب حبیب السیر میگوید : سلطان محمد خندان
با وجود حسن به لطف طبع موصوف است و به صحبت اهل عیش و طرب مشغوف و حالا
در بلدة فاخرة هرات توطن دارد. گاهی به نسخ شریفه می نگارد ، و ازین چند سطر
مختصر معلوم میشود که وی تا سال ۹۳۰ که سنه اتمام حبیب السیر است حیات داشته
و در هرات میزیسته است ذوق سلطان محمد خندان در صنایع ظریفه تنها محدود به
خوشنویسی و شاعری نبوده بلکه در موسیقی نیز دستی داشته و از جمله نی را ماهرانه
می نواخته است .
درایت : اسم او عبدالله است پدرش محمد جعفر هروی متخلص به کفایت است که
ترجمه حال او را در ردیف کاف مطالعه خواهند فرمود. عبدالله لقب در ایت خان
را از شاه جهان ، شاه مغلی هند دریافت نموده است .
خط شکسته را بقول مولانا غلام محمد صاحب تذکره خوشنویسان از پدر خودش
جعفر کفایت و جد خویش محمد حسین مقرا ب بهتر و زیبا تر می نوشت پدر آن چندین
طرز دیگر اختراع نموده بود غلام محمد موصوف در تذکره خویش میگوید:« جریده
دستخطی عبدالله در ایت را مطلا و مذهـ بخط خفی و جلی که بنظر فقیر در آمده
کسی ندیده باشد . (۱)
دوست محمد : اسم پدرش سلیمان و از خوشنویسان معروف قرن دهم هراتست
در خوشنویسی به تمام خراسان (افغانستان) و فارس شهرت زائدالوصفی حاصل
۱- تذکره خوشنویسان مولفه مولانا غلام محمد هفت قلمی دهلوی .

صنعت گران (۴۰۰ مجلد) ب عبدالا حمد ومحمد هاشم ح حیدر علی ن تاجر مجلدی عاجبر ا کبر شعبه تاریخ یوم ۱-۷-۴۸ ش مطبعه عمومی


(۸۲)

کرده بود از خطوط متداول چندین خط مخصوصاً نستعلیق را بی اندازه مقبول وزیبا
می‌نوشت. در عصر صفویان فارس مسافرتی به فارس نموده و به نزد طهماسب صفوی
تقرب جسته است چنانچه این امر از اثر خطی گرانبهای او که در موزهٔ دربار نگاه
قم محفوظ است واضح میشود اثر مذکور عبارت از نسخهٔ قلمی قرآن کریم است که
برحسب فرمایش شاه طهماسب صفوی در سنه ٩٦٨ هجری قمری نوشته شده است (١)
ذ
ذوالمکین : میر باقر ذو الکمالین و در خطاط معروف میر علی هروی بوده (٢)
و از مفاخر قرن نهم هجری و از ستارگان آسمان فضل وهنر آنعصر بشمار میرود.
چندین خط را بکمال زیبائی مینوشت و بکلیه آنها مقام استادی را احراز نموده بود .
میر باقر نه تنها خطاط وصنعتگر بلکه دارای تالیفات وتصنیفات زیاد بود .
از جمله کتابی نوشت و در آن شرح را که خواجه نصیرالدین طوسی بر اشارات
شیخ الرئیس ابوعلی سینای بلخی نگاشته بود رد کرد. فصاحت کلام و منطق
بیان او را از همین اثرش میتوان درک کرد .
سنه تولد و وفاتش معلوم نیست وحیات با افتخارش در پردهٔ فراموشی مجهول
مانده ، تنها اینقدر معلوم است که زمانی از هرات عازم هندوستان گشت و به
نزد چیپال نام حاکم لاهور تقرب حاصل نمودم است، چیپال مذکور از میر باقر
درخواست مرقعی نمود ومیر هم آنرا پذیرفته بنسخهٔ بغایت نیکو تمام کرد و بصورت
تحفه بوی تقدیم داشت چیپال از دریافت آن در گرانمایه بی اندازه مسرور گردیده
با اعطای چهار هزار دانه طلای سرخ ازوی تقدیر نمود، چون میر صاحب همت بلند بود
از قبول نمودن انعام پادشاه امتناع ورزید قرار گفته صاحب خطاطان بعمر
هشتاد و هفت سالگی در هندوستان وفات کرده است.
۱-کتاب پیدایش خط وخطاطان شمارهٔ ١٨٦٧ مورخه یوم شنبه ٢٠ خرداد سنه ١٣٢٠ سال ۷ روزنامه
فرمان روی ژورنال طهران طبع طهران به مقاله در آمتار محفوظ در موزه دربار نگاه قم » مراجعه شود
٢- صفحه ١٤٥ خط وخطاطان مؤلفه عبدالمحمد ایرانی طبع هند .


( ۱۸ )
( ۳ )
« ر »
رستم علی ) در هر ماخذ ومدر كيكه بسراغ این اسم مراجعه میکینم به جز
يك يـادو كلمة مختصر چیزی بیش در باره آن نمی یابیم ولی با آنهم مطلب کملی
ما که عبارت از مناسبت خویشی او با استاد بهزاد هروی باشد از همه جا بدست
می آید رستم علی خواهر زاده کمال الدین بهزادهر وی و از طرف پدر از نجیب
زاده گان هرات بشمار میرود . مشارالیه خطاط و خوشنویس معروف بوده و این
هم درست معلوم نیست که در نقاشی و صورتگری دستی داشته یا خیر ؟
مگر با چرا که یقیناً می توان نظر به داد رستم علی نقاش هم بوده زیرا اکثر
خطاطان وخوشنویسان قدیم کتب و قطعات و مرقعات قلمی خود را شخصاً باود
آنها منقش و طلا کار می نمودند .
تاريخ وفات وسنه تولد او بدست نیامده ولی از روی حدسیکه به یقین نزديك
باشد میتوان گفت که باید در زمان سلطانحسین بایقرا پا بعرصه وجود گذاشته
باشد ' چون عصر فرخنده این پادشاه هنر دوست هرات یکی از دوره های درخشان
و مشعشع صنائع ملی افغانستان بود رستم علی صنعت خشنویسی را بر حسب ذوق
خود یا مصلحت مامای خودش استاد بهزاد به نزداستادان وقت که همه از محبان
وارادتمندان بهزاد بودند آموخت و درین فن سر آمد استادان شد . این خوشنویس
معروف هرات پیش از دوره سلطان سلطانحسین بایقرا بر حسب شهادت تواریخ به
تبریز و قزوین مسافرت کرده در آنجا به خوشنویسی مشهور گشته است چنانچه
مولانا دوست محمد کتابدار بهرام میرزای صفوی از اوچنین توصیف میکند :
عمدة الكتاب فى زمان الكتابة، خط خفی و جلی مولانا كمال الدین رستم علی
که در ریز نویسی زیب و زینت کتاب زمان و بحسن تمكين سر آمددوران »
مسافرت رستم علی نقاش شاید از روی کدام امر اجباری نبوده باشد بلکه


( ٨٤ )

میتوان گفت که از هرات بقصد دیدن مامای خود استاد بهزاد بدان دیار رهسپار
گردیده است چون در دربار اسمعیل صفوی معرفی گشت و بواسطهٔ صنعت مطبوع
خود مورد اعتبار او واقع شد؛ مدتی در آنجا اقامت گزید ، ذوق مندان خوش
سواد خط زیبای او را به دیدهٔ اشتیاق میکشیدند و چون توتیا آنرا در هر کجا
سراغ میکردند از روی بعضی احتمالات میتوان گفت که رستم علی در حدود
سنه ٩٣٥ .. ٩٤٢ بدرود حیات گفته زیرا صاحب عالم آرای عباسی در ضمن
تذکار خطاطان و صنعتگران عصر طهماسب صفوی میگوید : (از زمرهٔ خوشنویسان
که در آن عصر قلم برخطوط سایر اوستادان کشیدند از نستعلیق نویسان جمعی
بوده اند که در آن حین جهان فانی را بدرود کرده بودند از آن جمله مولانا
دوست هراتی و مولانا رستم علی خواهر زادهٔ بهزاد مصور است ؛
علاوه برین چیز دیگریکه مارا بیشتر به سقهٔ مرگ رستم علی نزدیک
می‌سازد اینست که « ارمغانابیک » عضو وزارت معارف و اوقاف ترکیه در ضمن
مقابلهٔ قبل الذکر خود میگوید : « بهزاد در پهلوی خواهر زادهٔ خود رستم علی
خطاط در سنه ١٥٦٢ دفن شد. » ازین معلوم میشود که رستم علی پیش از بهزاد
وفات کرده است؛ چون بهزاد در سنهٔ ٩٤٢ هجری بدرود زندگانی گفته طبعاً
تاریخ وفات رستم علی ازین پیشتر یعنی در حدود سنهٔ ٩٣٥-٩٤٢ میباشد .
رضای برنابادی (میرزا) : پدرش محمد کاظم است که در زمان تیمور شاه
سدوزائی وزیر خالصه جات هرات بوده است . محمد کاظم پسر ابوطالب
مایل بن ابوالفتح' بن محمد هاشم بن محمد طاهر بانی هفت بنای خیر یه برناباد
(حوض حمام' خانه سمت قبله و باغچه مزار خواجه وحیدالدین محمد و ترمیم
مسجد جامع و تعمیر شفاخانه و حفر نهر ) است . و محمد طاهر پسر جلال‌الدین
ارشد است که در زمان سلطان حسین بایقرا از اکابر هرات بوده است .
تولد میرزا محمد رضای برنابادی در سنه ١١٦٤ هجری واقع شده و از شش


٨٤
سالگی الی شانزده سالگی به تحت تعلیم محمود علی بیگ قاری و میرزا
عبدالله مغنون مصروف آموختن خطوط فارسی وعربی بوده است، پس از فراغ
تحصيل حسب الامر تيمور شاه بوكالت غور یان مقرر گردید .
در سال ١٢٠٦ بعوض پدر وزیر خالصه جات هرات شد در سنه ١٢٠٧ یعنی
بعد ازخبر وفات تیمور شاه مورد تاخت و تاز وابستگان شاهزاده محمود واقع
گردیده ومدت ١٣ سال را در تحت فشار فقروبیچاره گی بسر رسانید بالاخره
در سنه ١٢٣٠ هجری وفات یافت ودر قريه بر نا باد مر بوط به محال غور یان
مدفون شد . در رسم الخط فارسى وعربی ازخطاطان خوب بشمار میرفت .
تذكرة الشعرا ئی هم نوشته وبه تعداد شصت حدیث مبارك نبوی (ص) را به رشته
نظم درآورده است. قبر او در جنب مزار خواجه وحید الدین محمد واقع است . (۱)
رهائی ( مولانا ) : درانشا وخطوط دست تمام داشته آبا واجداداو تو رانی
بوده اند . به سبب حادثات زمان وانقلابات دوران به شیروان افتادند . و از آنجا
بهرات متوطن شدند . رهائی در اوایل حال به خدمت سلطان خليل شیروانی بوده
گویند جوان خيلی زیبا وخليق بود . دراخير جوانی بهرات آمد . و باشهزاده
های سلطان حسين ميرزا آشنا شده درمجالس آنها انس وتر بیت یافت .
شهزادگان سلطان موصوف وابرا كين دولت به اوتکلیف خدمت نمودند و حتی
خواستند او را بوزارت یکی ازشهزادگان نصب کنند قبول نکرد . علاوه
برخوشنویسی مولانا رهائی طبع وقریحه شعر نیز داشت . ( ٢ )

ز

زینب شهده : دختر صاحب کمال احمد مفرج اثری ابیوردی خراسانی بوده
در فضائل وحسن خط از اکثر مردان آنوقت فضيلت وبرتری داشت . چنانچه یاقوت
مستعصمی در نزداوتحصيل نموده است . علاوه بر خط خوش وزیبادارای حلاوت بیان
وفصاحت زبان نیز بوده عمرهشتاد سالگی درسنه ٥٧٤ هجری وفات کرده است .

(١) کلکسیون سال ۲ مجله ادبی هرات (٢) ص ٦٤ مجمع الفضلا نسخه قلمي .


( ٨٦ )

س

سایلی : بقول امير علی شير نوائی اصلاً از عراق بود، ولی تربيت يافته هنر ستان
هرات در شعر و خوشنويسی و معما شهرت كاملی داشت . در موسيقی نيز
استاد ماهر وزبر دست بود ، و معلوم میشود كه در اواخر قرن نهم و اوايل قرن
دهم هجری میزیسته است . (۱)
سلطانعلی او بهی : حافظ سلطانعلی از مردمان پاكيزه نهاد هرات ومسقط
الراس او او به است .
او به يکی از مضافات و توابع خیلی معروف و حاصل خيز هراتیست كه نظر به
قدامت و نام تاريخی خويش در اكثر ا كتب قدیم از او نامی برده شده از این ناحیه
مردان نامی و هنروران زبردستی بوجود آمده است .
حافظ علی مردبا تربيت وسليقه بود، وقريحه او در قسمت خطاطی و خوش طبعی
خیلی ها معروف است ، اكثر خطوط را خوب مینوشت ولی نستعلیق او بسیار جذاب
و زيبا بود در زمان سلطان حسين بايقرا شهرت بسزائی پیدا كرده وی را با مير علی
نوائی معرفت وشناسایی زيادی بوده است .
صحبت سلطان علی خيلی شيرين و جذاب بود ، در لباس پوشيدن ونظافت انگشت
نمای عصر خود بود ، در شعر و شاعری هم استاد ماهری بود، و گاهگاهی كه از كتا بت
وخوشنويسی فراغت حاصل می نمود شعر میگفت وغزل میسرائيد ، این شعر از او ست :
بیستون را گر كند سيل فنا بنياد سست کی تواند نقش شيرين از دل فرهاد شست
راجع به سنة تولد و تاریخ فوت او هر چه تجسس شد كمتر بدست آمد ولی
چيزيكه ثابت شده اینست كه مولانا حافظ سلطانعلی يكم صدونه (۱۰۹) سال عمر كرده
چنانچه صاحب تذكره مذ كر احباب :: (۲)

(۱) آثار هرات مولفة خليلی افغان .
(۲) صفحه ۲۰۸ نسخه قلمی كه در نزد فاضل دانشمند هاشم شايق افندی موجود است.


( ۸۷ )

این ادعا را تائید میکند و ما آنچه در تذکره مذکور راجع به حافظ سلطانعلی
مذکور است درینجا عیناً نقل مینماییم : «حافظ سلطانعلی اوبهی از جمله فضلای
مشهور و سند مصافحه او به پنج واسطه به حضرت سید کائنات و سند مکتوبات علیه
افضل الصلوات واکمل التحیات حضرت رسالت پناهی صلی الله علیه و سلم
مع الشیخ العمر رضی الله عنه مع الشیخ ابن العباس مع الشیخ شهاب الدین احمد
مع الشیخ زین الدین الخوافی مع الشیخ شمس الدین محمد بایل وکافی مع حافظ
سلطانعلی او بهی رحم الله تعالی .
و انزه بخارا بیشتری بشرف مصافحه اش مشرف گشته اند و با فقیر مزید التفات
داشت و بعزم مصافحه معزز ساخته بود و در وقت نزع این فقیر بملازمتش رسید
رساله در آن باب بخط شریفش نوشته بود بفقیر لطف نمود و بحفظ آن وصیت فرمود نظم :
......
اگر خطوط را نیکو مینوشت بمولانا سلطانعلی مشهدی که ملک الکتابست
مقرر ضانه معامله میکرد و این شعر او ناطق به این معنی است :
گرچه آن سلطانعلی از مشهد است لیک این سلطان علی از اوبه است
حضرت خان شیبانی آیه کریمه فسیکفیکهم الله بقلم جلی نوشته بود و از فضلای
خراسان طلب تحسین نموده حافظ در تعریف آن گفته :
ای خان جهاندگیر که از لطف الهی بر مسند اقبال توئی خسرو جمجاہ
تالوح و قلم هست کسی در همه عالم ننوشت بخوبی چوخط خوب تو دلخواہ
بر خوبی خطت در گواه بعدالت کافیست در کاف فسیکفیکهم الله
طبع رقیق داشت و این رباعی را لطیف گفته :
لعلبیست لبت که به زیاقوت تر است و وجی است دهانت که لبالب گهر است
بر ماه رخت نه یک هلال از ابرو ست هر موی زا بر وین هلال دگر است


(۸۸)

در سن صد رفته رحلت نموده .
از سطور فوق معلوم می شود که حافظ سلطانعلی در بخارا مسافرت کرده و باسید حسن
خواجه نقیب الاشراف بخارا صاحب تذکرة مذکر احباب دوستی و محبت زیاد
داشته است و در بخارا قبل از ٩٧٤ که تاریخ تالیف تذکره مذکور است فوت نموده
و در آنجا دفن شده است .

سلطانعلی قاینی : اگر چه اصلا از قائن است ولی در هرات تحصیل کرده و هم
در آنجا میزیسته است . از اجله خوشنویسان عهد سلطان حسین بایقرا بوده
چنانچه با مولانا جامی رفاقت تام داشت و هر چه مولانای موصوف برای سلطان حسین
بایقرا می نوشت او بخط خوش خود نقل میکرد . وهم تذکره مجالس النفائس
امیر علی شیر نوائی را خیلی زیبا و خوش خط استنساخ نمود . (١) تاریخ تولد
و وفات او مجهول است .

سلطان علی : هو اسینا سلطان علی از خطاطان و خوشنویسان معروف
هراتست که خطوط و آثار او مانند میناتور های بهزاد قیمت و اشتهار دارد .
اگرچه بمشهدی معروف است ولی تماماً عمر او در شهر هرات بخدمت سلاطین
آن ولا گذشته است. مرد پاکیزه سرشت و خوش صحبتی بود و در زمان سلطان
حسین بایقرا شهرت زیادی حاصل کرد . در نگارستان هرات با استاد بهزاد
همکار بود و او را یکی از دوستان مقرب این استاد میدانند چنانچه هر کتاب
و نسخه را که بخط این استاد می نگریم با تصاویر شگفت انگیز بهزاد زینت
شده است . و آنچه را که بهزاد مصور کرده ضرور اثر خطی سلطان علی در آن
مشاهده می شود . این استاد از جمله هنروران بزرگ هرات بشمار میرود .

١- صفحه ١١١ پیدایش خط و خطاطان طبع مصر .


(٨٩)

اگر چه زاد گای او بشکل روشن معلوم نیست مگر میتوان به یقین گفت
سلطان علی در هرات نشو و نما یافته و هم در آنجا تعلیمات خود را فرا گرفته است.
این مرد شهیر نه تنها خطاط بلکه شاعر زبر دست و عالم متبحری نیز بود چنانچه
میرعلی شیر نوائی در تذکرهٔ معروف خود از وی یاد کرده است در تماماً کتب
و مآخذ از سلطان علی ذکر شده حبیب السیر میگوید: بوجاهت صورت و محاسن
سیرت موصوف بود در خط نسخ و تعلیق آنمقدار مهارت حاصل نمود که خطوط
استادان متقدمین و متأخرین را منسوخ ساخت و در زمان خاقان منصور (حسین بایقرا)
همواره باشارت آنحضرت و التماس امیر نظام الدین علی شیر بکتابت نسخ شریفه
پرداخت و گاهی به نظم اشعار نیز زبان میکشاد (۱)
طوریکه در سطور متذکرهٔ فوق میبینیم سلطانعلی در زمان تألیف حبیب السیر
یعنی در سنهٔ ٩٣٠ به قید حیات نبوده است.
بعض تاریخ فوت او را سنه ٩٠٦ هجری (٢) برخی سنه ٩١٩ ( ٣ ) و گروهی
سنه ٩٢٩ نگاشته اند (٤) بهر حال عمر دراز و طولانی داشته و متجاوز از شصت
سال حیات کرده است چنانچه خود میگوید:
مرا عمر شصت و دو شد بیش و کم
هنوزم جوان است مشکین قلم
توانم نوشتن خفی و جلی
نویسم که العبد سلطانعلی
معلوم است که مولانای موصوف تا نفس اخیر و ایام کهولت و پیری دست از
نوشتن نکشیده است در حالات هنروران ازو چنین تعریف شده: «مولانا سلطانعلی»
با وجود فضائل مثل شعر هموار فن ادوار و حسن اخلاق و اطوار خط نستعلیق را
(۱) صفحه ۱۱۰ حبیب السیر طبع هند(١٨٤٧عیسوی ).
(٢) صفحه ٤٩ تذکرهٔ خوشنویسان مولفهٔ مولانا غلام محمد هفت قلمی دهلوی بحوالهٔ
مرآت لعالم .
(٣) صفحه ٣٣٠ جلد سوم حبیب السیر
(٤) صفحه ٦٩ تحفه سامی طبع طهران .


(۱۰)
بسر حدی رسانید اند که تا ابتدای این خط است تا غایت هیچ کس بدان فایز نگشته
و بقدوم سعی بر آن وادی نگذشته و نام نامیش یومأ فیرماً بر صفحهٔ روز گار
خواهد بود .(۱)
سلطان علی علاوه بر آن که چندین خط را بنهایت خوبی و استادی می نوشت
و به عده زیادی از شاگردان خود درس عملی میداد رساله هم در اصول و قوانین
رسم الخط نوشت (۲) آثار و نسخه هائیکه از این استاد زبردست باقی مانده خیلی ها
زیاد است و موزه های دنیا با آن زینت گردیده. مدفن او در مشهد مقدس رضوی است.
سلطان محمد نور: از مشاهیر خطاطان و خوش نویسان هرا است پدر او مولانا نور الله
نام دارد و ازین سبب در بعضی از مآخذ بنام سلطان محمد نور یاد شده است این مرد
هنر مند همیشه در هرات میبود و در خارج از انجا مسافرت نکرده است و یا اگر
گاهی هم کرده باشد معلوماتی بدست نیست. میر علی شیر نوائی و سلطان حسین بایقرا
او را بسیار دوست دانسته متأثر او از معلوم نیست. سلطان محمد در جمله کارمندان
نگارستان حسین بایقرا سهم بزرگی را در قسمت خطاطی و خوشنویسی دارا بود مشار الیه
بر علاوه آنکه در صنعت خطاطی و خوشنویسی مقام ارجمندی را در تاریخ هرات احراز
نموده یکی از شعرای صاحب قریحهٔ آن سرزمین با فیض نیز بشمار می رود از اوست :
بدوران عقدهٔ زلف ترا خواهم که بکشایم
ازین سودا شدم دیوانه و زنجیر می خایم
سلطان محمد در خطاطی و خوشنویسی شاگرد معین الدین واعظ بود و آنرا
در اثر تربیت این استاد بحد کمال رسانید، مولینا سلطان محمد نه تنها با مرکب
و سیاه خط مقبول و زیبا می نوشت بلکه با اقسام رنگها انواع خطوط متداول زمان
مخصوصاً نسخ تعلیق را با اندازه قشنگ وصاف مینوشت که از خط مرکب و سیاهی

(۱) صفحه (١٦) حالات هنروران طبع هند .
(۲) صفحه ٦٨ شماره ٦١ سال ٩ مجله کابل


(۹۱)
او بهتر می بود چون سلطان محمد مرد نیکوسیرت و خلیق بود و صحبتش فوق العاده
شیرینی و عذوبت داشت همه او را دوست و محترم میداشتند.
سنه مرگ و تاریخ وفات سلطان محمد نور نیز معلوم نیست ولی چیزی که
ثابت است اینست که عمر طولانی داشته و بسن ٦٣ سالگی وفات کرده است (۱) و ازین قرار
بصورت تخمین میتوان گفت که باید در حدود ٩٤٠ - ٩٥٠ جهان فانی را بدرود
گفته باشد.
نسخه ها و آثار قلمی این استاد شهیر وطن خیل ها کمیاب و نادر است قطعات
و نمونه های خط او چه در عصر خودش و چه در زمان ما بعد خیلی ها قیمت و ارزش
داشتند و مردم آنها را با پول و قیمت گزافی بدست می آوردند. يك قطعه خط
او که با قلم نستعلیق نوشته شده در موزه بوستون موجود است
درین قطعه خطی دو رباعی و دو غزل که یکی آن غزل امیر شاهی
است به خط سلطان محمد نور و یک رباعی به خط محمود مذهب و رباعی دیگر
بخط مولانا ری مذهب نوشته است سلطان محمد نور در زیر هر رباعی و غزل بصورت
جداگانه امضاء نموده و مضمون امضای او در زیر غزل امیر شاهی چنین است:
مشفه العبد الفقير سلطان محمد نور» و « سلطان محمد نور بمدينة الهرات».
«ش»
شبلی (مولانا) از اوبه هراتست و به حسن خلق وسيرت نیکو اشتهار تمام داشت.
اشعار خوب میگفت و از جمله خطوط مروجه آنوقت چند ین خط و منجمله
نستعلیق را خوب می نوشت. طبع شعرش روان بود و جز کتابت و استنساخ
كتب ، وگاهی هم غزل سرائی وظیفه نداشت در زمان سلطان ابو سعيد
بن سلطان محمد بن میرانشاه بن تیمور ( ٨٥٤ - ٨٧٣) زندگی میکرد و تا اوایل
(۱) صفحه ١٦ حالات هنروران طبع هند


(۹۲)

سلطنت سلطان حسین بایقرا نیز حیات داشت این دو بیت را از و نقل میکنند:
دی سگی را رقیب میزد چوب سگ همی خورد چوب و می نالید
گفتمش چیست بانو او را گفت بهتر از خود نمیتوانم دید
شفیعا: میرزا شفیعا ملقب به پیشوا و از خطاطان هراتست. در هنرهای زیبا و کمالات مختلفه مقام بزرگی داشت یعنی علاوه بر آنکه چندین خط مخصوصاً خط شکسته را بکمال زیبائی می نوشت از نقاشی رسامی وتذهیب کاری هم بی بهره نبود. در قرن یازده هجری میزیسته و سفری بهندوستان کرده است. بالاخره بهرات باز گشته و هشتاد و پنجسال عمر نموده است. (۱) و در سنه ۱۰۸۱ هجری فوت کرده و رهرات مدفون شده است. (۲)
شفیق: از سادات هراتست. در خوشنویسی وخطاطی شهرت زیاد داشت اقسام خطوط مخصوصاً شکسته را باندازه قشنگ و استادانه می نوشت که می توان گفت یگانه عصر بود. واله ارغستانی صاحب ریاض الشعرا می گوید: "شفیق در کاغذ حلوا که بخط جلی بر او قلم گذاشتن مشکل است در کمال شیرینی بخط شکسته خفی به نحوی می نوشت که بسحر میرسید راقم حروف كحل الجواهر خطش را به جهت ضیاء بصار بدیده حیرت کشیده است"
شفیق مرد متدین وریاضت کش بوده طبع شعر نیز داشت.
شمس الدین الهروی: از خوشنویسان و خطاطان شهیر عصر شاهرخ میرزا است. پس از اکمال تحصیلات ابتدائی وانتهائی در خوشنویسی شاگرد مولانا معروف خطاط شد، بایسنغر میرزا از اول حمایت وتقدیر زیاد می نمود وهمیشه پدر باو او مورد ملاطفت ونوازش واقع میشد. چنانچه بهمین مناسب او را اکثراً شمس الدین الهروی بایسنغری میخوانند. بسیار احتمال میرود که شمس الدین

(۱) ص ۲۴۰ پیدایش خط وخطاطان
(۲) ص ٤٠٦ تذکره نصر آبادی طبع طهران ۱۳۱۷ شمسی.


(۹۳)
یکی از اعضاء و ارکان مهم چهل گانه نگارستان هرات باشد که در زمان
بایسنغر تأسیس و بقا یافت ، در تعریف خط او صاحب حبیب السیر میگوید :
بحسن خط بمرتبه ترقی نمود که بسیاری از خطوطش را بنام یاقوت مستعصمی کرد
و مبصران نکته دان این معنی را قبول فرمودند . تاریخ وسنه فوت او بدست نیامد .
شیخ عبدالله کاتب : از نویسندگان و خطاطان قرن دهم هراتست . و او
غیر از عبدالله طبخ و خواجه عبدالله مروارید میباشد . در دوره فرمان روائی
سلطان حسین بایقرا میز بسته و مدت مدیدی بخدمت امیر علیشیر نوائی وزیر
معروف هرات مسروق بوده است. صاحب خلاصة الاخبار مینویسد که قریب ٤٥
سال است که مولانا شیخ عبدالله خدمت وملا زمت امیر عالیقدر را نموده و شرف
مصاحبت وموانست دارد . واز سلك مشاهیر وفضلا محسوب است . ( ۱ )
شیخ موصوف خط تعلیق و نستعلیق را به نهایت زیبائی ولطف می نوشت و در شعر
ادب وانشا نیز قریحه خوبی داشت در سال ٩٤٨ هجری قمری در هرات وفات نموده است .
ص
صالحی: هروی الاصل است در هند بسر برده و در زمان اکبر شاه مغلی هند شهرت
بسزا یافته بود. در شعر طبع خوبی داشت. از اغلب علوم باخبر بود. خطوط متداول
خوب می نوشت و او را از خوشنویسان درجه دوم می شمردند مدتی در سلك منشیان
اکبر بوده (۲) بالاخره به وطن مالوف خود یعنی هرات باز گشته وفات یافته است .
ض
ضیاء الدین یوسف : از جمله خوشنویسان هرات و پسر مولانا عبدالرحمن جامی
(۱) کلیکسیون سال ۳ مجله ادبی هرات .
(۲) صفحه ٢٥٨ جلد ٣ منتخب التواريخ بدوانی طبع هند .


(٩٤)
است (۱) علاوه بر فضل و کمال که در عروض و زبان فارسی وغیره داشت در چندین
خط استاد بود مخصوصاً نستعلیق را بطرز و اسلوب میر علی الکاتب هروی
فوق العاده زیبا می نوشت در زمان سلطان حسین بایقرا زندگی میکرد. در حدود
سنه ۹۰۰ هجری وفات کرده است.
ط
طاهری: از ناموران هرات، با سلطان حسین بایقرا همعصر بود و در زمان
او شهرت یافته است. اگر چه ابتدا به شغل کفش دوزی مشغول بود اما اخیر
نظر به ذوق و استعداد فطری که داشت تغییر شغل داده به خوشنویسی و شعر سرائی
پرداخت (۲) در شعر طبع خوب داشت و در خطاطی مهارت کاملی حاصل کرد
سنه وفات او بدست نیامد.
ع
عارف : از استادان شعر و خوشنویسان هرات است در قرن نهم هجری زندگی
میکرد و با سلطان حسین بایقرا همعصر بود از جمله خطوط مخصوصاً نستعلیق را
خوب می نوشت (۰).
عبدالله (میرزا) : از خوشنویسان و خطاطان معروف قرن ۱۳ و اوایل قرن
١٤ هجری هراتست. با اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان معاصر بوده است چندین
خط و مخصوصاً خط ثلث و ریحان و کوفی را فوق العاده خوب می نوشت در سنه ١٢٩٦
هجری شمسی بدرود حیات گفته است و نمونه خط او در موزه کابل محفوظ است .
عبدالکریم ( راد امیر ابوالفتح ) امیر ابوالفتح عبدالکریم بن احمدا لجاتمی
الهروی از مشاهیر علما و هنرمندان هراتست، تواریخ و تذکره ها کمتر در خصوص او
(۱) صفحه (۷۰) تذکرة خوشنویسان
(۲) صفحه ۱۹۷ تذکره حسینی طبع لکنهور .
(۳) تذکره روزشن طبع هند .


(۶۲)
(۹۰)

سخن رانده اند . تنها محمد عوفی در کتاب لباب الالباب خویش میگوید:
« حاتمی که حاتم عهد وحامی ارباب جهد بود برعوام ولایت هرات داعی وارباب
فضل و هنر را راعی ، افضل کتاب عهد و اکمل ارباب فضل ود باخطی چون
در مکنون ونظمی چون زر موزون واو فارس هردو میدان والی هردو بیان
بود» (۱) درفارسی وتازی شعر میگفت : این قصیده در توصیف بهار از اوست :
آمد بهار خرم و فرخنده روز گار و آراست مشک باد جهانرا بهشت وار
باران بهمنی همه با قوت گشت ودر و آثار ابر گشت همه در آب دار
صحراهمه زلال و گل زرد وسپیدوسرخ گوئی بر آب عکس ستاره است بیشمار
صلصل بغلغل اندر با بلبل از نشاط قمری سرود گوشی شده بر سر چنار
من یار فاخته شده اند رفراق ادست او از دیار خویش مرا هجر یاد بار
چون قبل از عوفی بوده لهذا می توان گفت که از خوشنویسان قرن ۶ هرا تست
عبدالرحمن ( میر ) : از خطاطان معروف هراتست که پس ازمیر عماد خط
نستعلیق را کسی بپایه اوزیبا ومقبول ننوشته است.
میر عبدالرحمن گرچه از معاصرین شاه محمود سدوزائی وپسر او شهزاده
کامران بوده و باایشان مصاحبت والفت داشته است ، مگر با آن مرد درویش
منش ومتواضعی بوده است .
در خوشنویسی شاگردان چند مانند ملاحسین سلجوقی ونجف سلمانی وغیره
تربیه نمود . شاعرهم بود . مادام الحیات در هرات بکمال عزت واعتبار میزیسته
ومردی بضاعت وفقیر بوده است. در سنه ۶۶۸ وفات یافته ودر مصرح دردرون
گنبد مقبره سادات هرات مدفون است .
چنانچه ملا ابوبکر تسلیم درقطعه تاریخ فوت او که فعلا هم برلوح مزارش
منقوش است ( ) میگوید :

(۱) صفحه ٣٤ - ٣٥ جلد ٢ لباب الالباب عوفی
(۲) کلکسیون سال ٤ مجله ادبی هرات مقاله


دریغا که وقت جوانی دریغ
مرا روزگار جوانی دریغ
بیک گوشه بنشست پیر خرد
بیکباره دور جوانی دریغ

نمونه خط میر عبدالرحمن هروی


[BLANK PAGE]


(٩٦)
تا رقم زد زازل انط اجل كلك قضا معنی هستی نیستی آمد به بیان
شاه اقلیم خط و ماء فلك جاه هنر میر و میرزای حسینی صب عبدالرحمن
آنکه از كلك در ر سلك همه عمر نسكا شت
نور بینائی چشم خرد و جوهر جان
كلمات وقطعات خط نستعلیقش
روح افزا همه چون جعد رخ حور جنان
حق بفر دوسش از آن برد که از نوك قلم
طاق هر قصر صد زیب کند مشك افشان
چون بفر مان اذا جا اجل شد به بهشت
ماند از باقی و تاریخ * خط خوب آن *
عبد الغفور (ملا) : از مشاهیر خطاطان هرات
به انواع کمالات آراسته دور خط نسخ و ثلث معروف بود اما نسخ را نسبت
به اکثر نسخ نویسان سلف بهتر می نوشت .
با میر عبدالرحمن هروی معاصر و انیس بود میگویند قرآن مجید را به خط نسخ
با نهایت زیبائی و استادی جهت پادشاه وقت ( شا محمود سدوزائی ) نوشت
وترجمه آنرا میر عبدالرحمن هر وی که سمت استادی ویرا داشت به خط
نستعلیق زیبا ارقام کرده است این هدیه مبارك نها یت مطلوب طبع واقع
گردیده انعام نقد آن بنواز شات زیاد نایل شد .
یکی از قطعات زیبای عبدالغفور که در چهار قلم یعنی بخط کوفی معقلی
ثلث و نسخ نوشته شده معروفیست .
و در آن این فرد خوانده می شود:
دائم که خط نسخ بنامش منور است عبدالغفور کاتب قرآن داور است
بیشتر اوقات او به کتابت قرآن کریم صرف شده تاریخ وفات او معلوم نیست
و در یکی از قطعات خود چنین امضا نموده است: « كتبه الداعي الدوام الدولته الباهره
القاهره عبدالغفور فی سنه ١٢٤٩ (١)»
(۱) کلکسیون سال ٤ مجله ادبی هرات .


( ۹۷ )

عبدالله مروارید : خواجه عبدالله مروارید ( متخلص به بیانی ) پسر خواجه
شمس الدین محمد مروارید کرمانی است خواجه شمس الدین محمد مروارید که
از اجله اشراف و اعیان کرمان بود در زمان تسلط میرزا جهانشاه ترکمان ( که طبعا
بعد از سنه ٨٥٠ هجری که تاریخ وفات شاهرخ است اتفاق فتاده ) بهرات آمده
و در ٨٦٣ موقعیکه سلطان ابوسعید کورگانی برای دفعه دوم از بخارا و سمرقند
بجا نب هرات حرکت نموده آنرا از دست میرزا جهانشاه بدر آورد همراه رکاب
سلطان ابوسعید گردیده در سلك وزراء باعتماد او در آمد و در ۸۷۲ هنگامیکه
سلطان ابوسعید بعزم تسخیر عراق و آذربایجان رهسپار گردید خواجه شمس الدین
محمد بمو جب فرمان او بطرف سمرقند حرکت کرد چون سلطان ابوسعید
در آنسفر بجنگ تر کمانان آق قیونلو کشته شد ، خواجه شمس الدین مدتی در
ماوراء النهر مانده موقعیکه سلطان حسین بایقرا بر تخت سلطنت هرات جلوس نمود
واپس بهرات آمده بدر بار او بصوت دائمی کمر خدمت بر بست و برتبه وزارت رسید
بعد از چندی از رتبه وزارت استعفا داده عزلت گزین شد و از طرف حسین بایقرا
منصب شیخ تولیت مزار خواجه عبدالله انصاری رحمة الله علیه بدو سپرده شد و تا آخر حیات
به همین وظیفه مشغول بود تا آنکه در سنه ٩٠٤ فوت کرد.
خواجه عبدالله مروارید پسر او که از جمله هنروران بزرگ و خوشنویسان
ز بر دست بشمار میرود در هرات تربیت یافته و بزمان سلطان حسین بایقرا میزیسته
است . با ثر تعلیم و توجهات استادان هرات و همچنین بر حسب شفقت و مراحم
شاهانه این سلطان هنر پرور ، و وزیر فرزانه او میر علی شیر نوائی خواجه عبدالله
نه تنها در خو شنویسی از سر آمدان عهد خود شد بلکه در شعر سرائی و غزل خوانی
و آواز و موسیقی نوازی هم از استادان بزرگ بشمار میرفت. اشعار بسیار خوب
دارد ، و بیانی تخلص میکرده از اوست :
خوش آنزمان که خطت گرد آنعذار نبود
میان حسن تو وعشق من غبار نبود


( ۹۸ )

نبود چون تو گلی در مه کبودی چرخ
دمی که باغ رخت را بنفشه زار بود
بشب رساند خطت روز بیقراری من
و گر نه بیتو مرا روز و شب قرار نبود

عبدالله مروارید بی اندازه مورد الطاف سلطان حسین بایقرا و امیر علیشیر نوائی واقع بود. در بهار شباب و جوانی به منصب صدارت نائل شد بعد از چندین خدمت و جان نثاری بالاخره عزلت نشین گردیده از وزارت و صدارت دست کشید و مدت سه سال بدون آنکه مقید به منصبی باشد بحضور حسین میرزا مصاحبت داشت بقول صاحب حبیب السیر مجدداً بر حسب فرمان شاهانه بمنصب رسالت و پروانه که در زمان سلاطین تیموری از مناصب بزرگ دولت بود سر افراز گردید و بعد از چندی از آن رتبه هم ارتقا جسته به رتبه امراء عظام رسید و جای امیر علیشیر نوائی را احراز نمود (۱) ولی بعد از فوت سلطان حسین میرزا اکثر اوقات را به کتابت قرآن مجید و دواوین شعراء بزرگ می گذرانید تا آنکه در ۹۲۲ فوت کرد .
عبدالله اشپز : از هنر وران و خطاطان معروف هراتست . تحصیلات خود را در ابتدا به هرات تکمیل نموده و بعد بسوی بغداد عزیمت کرده است. در ۸۱٤ متولد گردیده و در پی تحصیل خط زحمات و مشکلات زیاد برا در زندگانی متحمل شده است. این هنر را باندازه رسانید که کسی خط او را از خط یاقوت مستعصمی فرق نمیتوانست . چنانچه بهمین مناسبت معروفست که وی مدتی شاگردی یاقوت را نیز نموده ولی این حرف بکلی غلط و بی اساس ثابت می شود زیرا یاقوت در ٦٦٧ هجری وفات کرده و در بین او و عبدالله اشپز تقریباً یکصد و پنجاه سال فاصله موجود بوده است .

(۱) صفه ۳۳۰ حبيب السير جلد سوم


( ۹۹ )

عبدالله کاتب : هراتی الاصل واز خطاطان معروفست معلو ماتی در باب تولد کجائی او بدست نیامده تنها اینقدر معلوم است که در ٨٤٩ وفات کرده است (۱)

عبدالقادر هراتی : علاوه بر آنکه از خطاطان وخوشنویسان معروف کشور است و در چندین خط مقام استادی داشت موسیقی را نیز نیکو می نواخت وشعر متین هم میگفت پس ازاکمال تحصیلات ابتدائی وانتهائی در هرات ، به اوایل جوانی رهسپار بغداد گردیده ونظر به لیاقت واهلیتی که داشت ، سلطان احمد جلایر پادشاه آنوقت او را بدر بار خود بار داد و از جمله مقربان خود گردانید چنانچه در مجالس خصوصی آن سلطان حق مداخلت داشته وهمیشه از طرف او به اسم یار عزیز خوانده میشد . چون سلطان احمد جلایر که آخرین پادشاه سلاله جلایر است وفات نمود ، خواجه عبدالقادر هراتی دعوت میرزا میر انشاه بن تیمور که از سنه ۸۰۷ الی سنه ۸۱۰ در آذربایجان وعراق حکمرانی داشت قبول نموده به حلقه اطرافیان او در آمد وهنگامی هم به دربار خود تیمور کورگان راه یافته بود در سنه ۸۳۸ هجری وفات نموده است

خواجه عبدالقادر گوینده: در انواع فضایل شهرت کامل داشت، ودر موسیقی وعلم موسیقی وهمچنان در علم ادوار از سرآمدان عهد خودبود.در قرائت وتلاوت قرآن عظیم الشان و شعر سرائی وخوشنویسی بغایت اقتدار داشت ،و در کتیبه نوشتن برروی سنگ بی مانند و بی همتا بود در اوایل زنده گی به بغداد بود . بمصاحبت سلطان احمد جلایر بسر میبرد وسلطان ازوی بسیار احترام نموده عزیز و محترمش میداشت چون سلطان احمد جلایر در گذشت خواجه عبدالقادر گوینده در سلك مصاحبان وملازمان میر زا میر انشاه بن تیمور که در موقع حیات پدر والی وحاکم عراق وبغداد بود درآمد ومورد نوازشات شاهانه وهنرپرورانه او واقع گردید.

(۱) صفحه ٢٥ پیدایش خط و خطاطان .


( ۱۰۰ )
در موقعی که میرزا میر انشاه نظر به عارضه دماغی که برای او پیدا شده بود بر پدر
شورید و امیر تیمور کورکان را مقام ب او پیش گرفت واکثرا قدما
مصاحبان او را کشت خواجه عبدا لقادر مجال یافته فرار کرد و بعد از چند ی
در لباس قلندران به نزد تیمور شتافته معذرت خواست وطلب عفو نمود تیمور هم
او را نوازش کرده تحت تربیه خود بگرفت بعد از فوت امیر تیمور بملازمت پسر او
شاهرخ میرزا در آمده در خدمت او کار میکرد تا آنکه در سنه ۸۳۸ هجری بمرض
وبا و طاعون مصاب گردیده در گذشت .
عبدالحق : از سبزوار هراتست شش نوع خط را بحد کمال رسانیده بود و از
اجله خوشنویسان بشمار میرود شرح حال او مجهول مانده و به استثنای آئین
اکبری به هیچ ما خذی از او ذکر نشده است .
علاؤ الدین علی میکال : از وزرای قرن نهم هراتست، در زمان سلطان حسین بایقرا
زیست می کرد این وزیر دانشمند علاوه بر آنکه به اکثر علوم وفنون آراسته
بود در امور کشوری و مملکت داری نیز کفایت ولیاقت بسزا داشت ، خطش در خوبی
وزیبائی معروف بود و از جمله خوشنویسان زبر دست به حساب می رفت . بقول
خوندمیر صاحب تاریخ حبیب السیر وکتاب دستور الوزرا از کارمندان
دیوان شاهی سلطان حسین بایقرا بود، ولی بعدها بر حسب سنات وسجا یای نیک
به رتبه وزارت ارتقا جست و تا اخیر عمر بدان رتبه رفیعه اشتغال داشت (۱)
علاءالدین : از خوش نویسان هراتست در آئین اکبری در جمله اجله خطاطان
نستعلیق ذکر شده است .
علی الحسینی : از خطاطان معروف قرن دهم هراتست وشخصیت او غیر از
میر علی هروی است چندین خط متداول مخصوصا نستعلیق را فوق العاده خوش
۱- صفحه ٤٤٢ دستور الوزراء مولفه خوندمیر طبع طهران


(١٠١)
می نوشت، در واقعات بابری به توصیف او گفته شده که قوت دست او معلوم نیست
کس گذشته باشد (١) ، تاریخ تولد وسنة وفات او معلوم نیست نسخة از بوستان سعدی
به خط او در موزة کابل محفوظ است که در سنة ٩٢١ هجری قمری وشته
شده است ، وازین معلوم می‌شود كه تا اواسط قرن دهم هجری حیات داشته است .
عهدی : ازهر تمست با مولانا جامی (رح) معاصر بوده است شعر خوب ميسراييد
در كتابت وخوشنویسی نیز شهرت دشت (٢)
عیفی : از هنروران وفضلای هرات است که در دربار وزی با قتدارت امیر علی
شیر نوائی وزیر سلطان حسین بایقرا با بالموا تفاقی ودوستی كامل بود مولانا عینی
علاوه بر طبع شعر دارای خط خوش و زیبا بوده دا نستعلیق را ح ب می نوشت و همواره
به استنس خ ونورین شعرای نامور اشتغال داشت میرعایشیر در تذکرة معروف ود
از او یادی کرده است .

ع

غوریانی (حافظ علی ) نامهای که در قسمت صنایع وادبیات روابهای بزرگی
اردومردان اموری بر جا ه و سست داده اند مد موئیس بد قریة آن مردان
بزرگی بوطن تقدیم کرده وامروان چهره دستی در صنایع ظریفه پرورش داده است .
از جمله توابع و حی هرات که شهرت تاریخی دارند عبارتنداز ،پژوان، غوریان
،دغیس کرخ وعبره حافظ علی که یکی از خوشنویسان وخطاطان معروف هراتت
تولد یافتة غوریان میباشد پدราว مولانا نورالدین محمد غوریانی است و چندین
سال درز من ابو قراپ مر : ا مقام صدارت واستقادی او را دار ابوده است .
حافظ عل چون از خانواده یمی بزرگبار با رسوخ هرات بود قریحه فوق العاده
بلند داشته وبه حسن خلق وطبع لطیف خیلی ها معروف بود تعلیمات او در قمست

(١) تارق صفحه ١٧٨ ساله ٣١٤٩ س
(٢) صفحه ١٩٧ تذکرة حسیی طبع لک ور

مسير ان ت - وجه) نایب دی جمد : محمد اصحاج پیدمرعی تاریخمهای " هجر اليه شعبه تاريخ يوم ٢٧-٨-٠٨ ش مطبعه عمومی کابل


(۱۰۲)
ادبیات وعلم عروض وصنایع شعری بسیر عالی وبلند بود این مرد بزرگ که به
خطاطی و خوشنویسی شهرت دارد نه تنها چندین خطرا زیبا وقشنگ می نوشت
بلکه تذهیب وشعر رانیز به حد کمال رسانیده بود حافظ علی قرار معلوم باید
در زمان تسلط سلطان ابو سعید (تقریباً ۸۷۰) تولد یافته باشد بهر حال شهرت
و نام او در زمان سلطان حسین میرزا بلند شد، وقراریکه از قراین معلوم گردیده
تا سنه ۹۳۰ که سنة تالیف حبیب السیر است حیات داشته است.
چنانکه گفتیم حافظ ، شاعر برده نیز بود و مخصوصاً در صنایع شعری
اورا استاد بزرگی می خوانند و میگویند که به صنعت مقلوب مستوی که مشکلترین
صنایع شعر وادب است مهارت زیاد داشت از جمله آثار واشعار مشهور او چندین
قصاید است که به استقبال و تضمین قصیدۀ سلمان اوجی سروده است.

ف
فائض هراتی (۱) : هنرمند قابل ودر خوشنویسی استاد ماهر بود ، برعلاوۀ
خوشنویسی به زبان عمدۀ فارسی، عربی و ترکی معرفت وشناسائی کامل داشت.
در خطاطی به تمام افغانستان وحتی در سراسر ترکستان وفارس و ماوراءالنهر شهرت
زیاد حاصل نمود وقت خود را به نوشتن قطعات و ترتیب مرقعات قشنگ وزیبا
میگذرانید تا آنکه در سنه ۱۱۴۰ ه وفات نمود.
فراهی : مولانا معین الدین الفراهی پسر دوم مولانا شرف الدین حاجی محمد فراهی
بود. مولانا حاجی محمد در سلك اعاظم فقهای زمان ابو القاسم بابر شاه بود . برادر
بزرگ مولانا معین الدین ، قاضی نظام الدین نام داشت که در زمان سلطان حسین
بایقرا قاضی دارالسلطنه هرات بود معین الدین فراهی در بسیاری از فضایل و کمالات
اظہر وقوف میشم د در زهد وتقوى د. جۀ علیا داشت واکثر خطوط را بنهایت
استاد وقشنگی برروی صفحۀ کـغذ نقش می بست . يقرب صاحب آئین اکبری

(۱) صفحه ۳۲ ، پیدایش خط و خطاطان .


(١٠۴)
در شش خط از جمله استادان معروف بشمار میرفت (۱) بعد از مرگ برادر خود
یعنی قاضی نظام الدین بامر سلطان حسین میرزا برمسند رسمی قضاوت در شهر
هرات وبعد از يك سال استعفا داد تفسیر سوره یوسف ع مشهور به تفسیر
نقره کار ومعراج النبوة از آثار و تأليفات گرانبهای اوست در سنه ۹۰۷ هجری
مریض شده جهان را وداع گفت و در مزار خواجه عبدالله انصاری به پهلوی
برادر خود مدفون گشت .
فرخ شاه (مولانا) :
هروى الاصل است (۲) اما در سمر قند تولد یافته و تخلص أود شعر منشی است
پدرش میرزا حسن نام داشت و بعلاقه نمدی وبند بافی امرار معیشت می نمود .
فرخ شاه در کسب فضایل کوشیده و در خطوط واشكا ومعما دست چپ داشت
از علم موسیقی نیز بی بهره نبود از جمله خطوط نستعلیق را خوب مینوشت ، روزی
چند ویرا در ملازمت شهزاده ابو الخير سلطان قرب حاصل شده و به منصب انشاء
قیام نمود ، چون آنشهزاده وفات یافت در شھر سنه ۹۸۷ه خود را بملازمت
شاهزاده سلطان اسفندیار افگنده در سلك ملازمان وداخل شد ، و در خیر حیات
اختلال دماغ پیدا نمود .
فخر الدين :
غیرا زینہ که از هنرمند هرات است در شعر و سخنوری نیز استاد بوده و در موعظه
زبان گویا داشته است ، اما کمال خوشنویسی او از پایه » بربر و تقریرش بیشتر
بود، بقول صاحب تذکره : ياس المدار از میان نوعی را دریافته وازین قرار میتوان
گفت که در حدود سنه ۶۰۰ الی سنه ۷۰۰ هجری قمری میزیسته است
(۱) صفحه ۷۰ جز ۱ مجله طبع هند
(۲) جامع الفصلا مؤلفه ملا محمد عارف متخلص به مانی که در سنه ۹۹۶ کتاب خود را
در اندخوی آغاز کرده و در میموستان بعهد جلال الدین اکبر تمام کرده است نسخه مذکور
متعلق به دوست فاضلم آقای کویا اعتمادى است .


(۱۰۴)

(۶۴) فخر الدین علی : پسر ارشد ملاحسین واعظ کاشفی هروی است در هرات تولد
یافته و در زمان سلطان حسین بایقرا زندگی میکرد . مانند پدر خویش در فن
وعظ و خطابت شهرت زیاد داشت چنانچه در این فن جانشین پدر گشت (۱) مرد
عالم فاضل، هنرمند بود واز مولفین زبردست قرن نهم و نیمۀ قرن دهم هجری هرات
بشمار میرود کتاب رشحات عین الحیات در شرح احوال مشایخ نقشبندیه از آثار اوست (۲).
گذشته ازین در خط نستعلیق نیز از استادان بزرگ بود، طبع شعر هم داشت
و مثنوی محمود و ایاز او خیلی معروف است. بقول صاحب تاریخ سلسلۀ تیموریان
نام او فخر الدین علی لقب او صفی ! بوده است (۲)

ق

قاسم شادیشاه : از اعاظم فضلاء و شاعر نژاد العالیه و خوش نویس معروفی است
که در عصر سلطان ابوسعید کورکانی ( که از سنه ۸۵۰ الی سنه ۸۷۲ در ماوراء النهر
و هرات سلطنت کرد ) میزیست . از جمله خطاطان ، خوشنویسان معروف که باوی
همعصر بودند یکی میر علی هروی است که شرح حالش گذشت میگویند با میر
موصوف همچشمی و رقابت داشته و همیشه در بین ایشان کشیده گی بوده است .
سنۀ فوت او معلوم نشد .

ك

كاتبی : مولانا محمد بن عبدالله متخلص به کاتبی یکی از خطاطان خیلی
معروف هراتست و نام او ورد زبان ها میباشد ، زیبائی خط و اسلوب کتابت او
شهرت دارد و در هیچ ماخذ و مدارک شرح زنده گی او ذکر نگردیده تنها
آتشکدۀ آذر چند کلمه در باب او نوشته که آنهم بکلی مجمل است و از آن
چیزی بر نمی آید ، تنها اینقدر مفهوم میشود که مولانا کاتبی یکی از فضلای

(۱) صفحه ۱۱۰ تذکره روز روشن طبع هند .
(۲) صفحه ۷۲ تاریخ سلسله تیموریان مولفۀ شکرائی طبع طهران .


(١٠٦)
معروف عصر خود بوده و در شاعری دست رس خوبی داشته است . آتشکده آذر
میگوید (۱) : «اسمش یوسف شاه و در هرات اوقات به کثافت میگذرانیده این
مطلع ازوست :
ایخدا کشته که دوری زبر همنفسان مادرین شهر باین روز تو در شهر کسان
مدفن او در استر آباد و در سنه وفاتش کمی اختلاف است بعضی سنه هشتصد
و سی هشت و برخی سنه ٨٣٠ هجری می انگارند .
کافی : مرزا کافی از مردمان هراتست در همین بلده فاخره تعلیم و تربیت
یافته و خانواده او از جمله نجیب زاده گان هرات است چنا نچه پدر او به وزارت
بدیع الزمان مرزا بن سلطان حسین بایقرا اشتغال داشت (۲)
مرزا کافی در ابتدا به تحصیل علوم و کمالات گذاشته فنون متداول وقت
از قبیل ادبیات عروض و خوشنویسی وغیره را آموخت .
خط مولانا کافی خیلی خوش و زیبا بود و نستعلیق او مخصوصاً رونق و روش
تازه داشت چنانچه صاحب تحفه سامی او را چنین می ستاید : « در خوشنویسی
مسلم روز گار و در انشاء سر آمد فضلای بلاغت شعار بود .» حقیقتا انشاء و اشعار
کا فی خیلی بلند و با مزه بوده و هیچ کمی از اشعار شعرای استاد ندارد از اوست :
آمد بر من قاصد آن سرو سهی آورد بهی تا نبود دست تهی
مفهوم رخ زرد خود بدان مالیدم یعنی زمرض نهاده ام رو به بهی
مرزا کافی در عصر صفویان میزیست و در زمان طهماسپ شهر ت تامی
حاصل کرد و همیشه مصاحبت او بابزرگان و شهزاده گان زمان بود چنانچه
سام میرزای صفوی در تذکره خود می نویسد (٣) « روزی با میرزای مذکور
به باغ مراد هرات بطریق گشت رفته و در خانه که مشهور به بیت العشرت است
منزل کر ده بودیم این رباعی و مطلع را در بدیهه گفته بدیوار خانه نوشت :
دردا که گل امیدم از باغ مراد هرگز بمراد دل غمگین نشگشاد
افسوس زهجر یار جانی افسوس فریاد زدست نا مرادی فریاد
(۱) صفحه ١٥٠ آتشکدۀ آذر طبع بمبئی .
(۲) صفحه ٧١ تحفه سامی طبع طهران .
(۳) صفحه ٧١ تحفه سامی طبع طهران .


(١٠٦)
[ILL] که فی جوت بزی در شاعری را به پایه بلند رسانید مگر [ILL]
بسلك عسکریت ذوق پیدا کرد و عسکر شد هنگامیکه دامیش خان ترتبت
کشده شام میرزا از طرف طهماسب حاکم و فرمانده عسکری و ملکی ریاست
خراسان مقرر بود میرزا ک فی صاحب منصب بود تا آن که در موقع جنگ های
خونین که در بین عبیدخان بن محمود سلطان از (سلاله شیبانی) و شاه طهماسب
صفوی در سر تسخیر هرات و خراسان در گرفت در حمله دوم عبید خان مذکور
بشهر هرات در سنه ٩٣٢ بخانه خواجه حبیب الله نام که یکی از خوانین باذوق
هرات بود بدست ترکان مقتول گشت و چشم از جهان پوشانید.
کفایت: اسمش محمد جعفر و از خوشنویسان هرات است پدرش محمد مقیم
خان نام داشت و محمد مقیم نبیره میرزا محمد حسین خان خوشنویس است
که ترجمه حالش را در جای خودش مطالعه خواهند فرمود.
محمد جعفر کفایت مرد محاسب نیز بود از جمله خطوط تعلیق و شکسته را
بمرتبة اعلی رسانیده بود و در عهد خودش وی را از استادان خط می شمردند
در زمان شاهجهان شاه مغلی هند زندگی می کرد و هم از طرف آن پادشاه به لقب
کفایت خان رسیده بود و تقریباً بیست و پنجسال در دیوان رسمی مملکت هند
مشاغلت داشت وفات او در ۲ رمضان ١٠٩٠ هجری قمری در زمان عالمگیر به
شهر شاه جهان آباد اتفاق افتاده است (۱).
کمال الدین حسین هراتی: معروف به احد العین قاری قرآن کریم و خطاط
معروف هرات است شش رقم خط را استادانه می نوشت در خط نستعلیق از
جمله خطاطان همعصر خود ماهرتر و استادتر بود زمانی از هرات بمشهد و از آنجا بقم
مسافرت نمود. طهماسب اول صفوی از ورود وی باخبر گردیده بدر بار خویش دعوت
نمود و مدتی به اردوی مصروف خوشنویسی و تدریسی شد و در سنه ۹۷۰ در حالیکه
میخواست بهرات مراجعت کند بمشهد رسیده مریض گردیده و در همانجا وفات یافت.
(۱) صفحه ۱۰۰ تذکرة خوشنویسان طبع هند


مجنون: اسمش میر علی (١) واسم پدرش مولانا کمال الدین محمود (٢) با جمال الدین
محمود (٣) متخلص به رفیقی است. از ناموران و صنعپگران معروف هراتست خطوط
را فوق العاده نیک مینوشت شخصی بسیار متواضع شکسته نفس و فقیر مشرب بود
اکثراً تذکره نویسان دورهء مجنون را مکتب شتباهات زیاد کرده اند صاحب تذکره
خوشنویسان اشتباهات واقع واقعه میر علی هروی را تحت نام اوز کر کرده یعنی ممکن است
او ومیرعلی هروی را يك شخص دانسته باشد صاحب پیدایش خط و خطاطان اورا همعصر
سلطان غازان (٦٩٤-٧٠٣) قرار داده و می گوید که از مشاهیر قرن هفتم هجری است.
حقیقت اینست که میرعلی مجنون شخص دیگر و میر علی هروی کس دیگر است
و مجنون در اواخر قرن ٩ هجری پا بعرصه وجود گذاشته و در اواخر نیمه
اول قرن دهم جهان را وداع گفته است همعصر سلطان حسین بایقرا بوده
و در حبیب السیر هم او را در ضمن علماء مشاهیر و خوشنویسان زمان
سلطان موصوف ذکر کرده اند چندین خط متداول آن زمان را خوب
می نوشت و از جمله استادان درجه اول بود چنانچه خود میگوید:
هر کس که بیند صفحه خطم دیده کشاد
دل بر خط دلبرا مهوش دنهاد
در عالم خط منم مسلم امروز
استادان را چنین خطی دست نداد
علاوه بر خطاطی و خوشنویسی طور یکه از رباعی فوق هم معلوم میشود طبع روان
و قریحه توانائی در شعر داشته این رباعی از اوست:
خوش آنکه بعشق مبتلا گردیده
بگانه ز خویش آشنا گردیده
بیچاره کسی از قید خرد و رسته
در میکده های رو و پا گردیده
در صنعت تذهیب و رنگ کردن صفحه کاغذ و ساختن مرق و دالیهای مطلعها
دیگر استاد زبردستی بوده است طوریکه استنباط میشود بعد از مرگ سلطان حسین
سفری بفارس کرده و در آنجا بواسطه خط خوب او را باطنی معزز می دانداز و
شهزادگان صفوی مخصوصا سام میرزا حاتر ندیده بود یکی زاستادان هنر
(١) صفحه ٤٠ تذکره خوشنویسان طبع هند (٢) صفحه ٣٠٠ جلد شوم حبیب السیر
(٣) صفحه ٢١٥ پیدایش خط و حط طان طبع مصر


(۱۰۸)

او در صنعت خطاطی و خوشنویسی اینست که با هر دو دست یعنی دست راست و چپ خطوط یکسان زیبا می نوشت خط توأمان یعنی خط دو طرفه را او ایجاد نموده چنانچه خودش می گوید:
توأمان مخترع مجنون است
کز قلم چهره گشائی ها کرد
تا شدم مخترع وصورت کش
خطم صورتی پیدا کرد
از تألیفات مجنون سه رساله مستقل در اصول و قوانین خطوط است که اثر اول او رساله خط وسواد، دوم ' قواعد خطوط سبعه ' وسوم ' رسم الخط ' نام دارد یکی ازین رساله خود را بنام سام میرزای صفوی اهدا کرده چنانچه خود بهزاد مذکور در تحفه سامی باین مسئله اشاره نموده است (۱)
آثار فوق الذکر او نه تنها در تعریف خط و اصولات آن است بلکه حاوی نسخه های گرانبهایی در ترکیبات رنگها و ساختن سیاهی خوب می باشد از جمله در ترکیب یکی از رنگهای خوب جهت نگاشتن خط زیبا می گوید :
رنگی که صفای خط در آنست
از آب وحنا و زعفران است
از جمله دلائلی که ثابت می کند مولانا مجنون برخلاف قول صاحب پیدایش خط و خطاطان در قرن دهم هجری زندگی می کرده با سلطان حسین بایقرا معاصر نبوده است اینست که خودش در ماده تاریخ رساله رسم الخط میگوید :
چو از رسم خطش تاریخ دادم
ازانش نام رسم الخط نهادم
بحساب ابجد 'رسم الخط' سنه ٩٤٠ را نشان میدهد.
مجنون هر کتابی را که استنساخ می نمود تاریخ اتمامش را نوشته در اخیر آن به طور واضح امضا می نمود چنانچه مجموعه خطوط او که جهانگیر پادشاه هند آنرا بصورت مرقعی تدوین نموده بود به امضای روشن و مزین بود. (۲)
امروز از نمونه های خطی مجنون و همچنان از نسخه های رسائل وتألیفات او کمتر اثری بدست می آید از مصنفات و آثار او تنها دو نسخه در بریتش موزیم لندن موجود است یکی نسخه قلمی رسم الخط و دیگری خط و سواد در سنه ٩٠٠ هجری وفات (۳) کرده است
(۱) صفحه ٨٤ تذکره تحفه سامی طبع طهران (۲) صفحه ٤٠ تذکره خوشنویسان طبع هند
(۳) صفحه ٥٤ تذکره خوشنویسان طبع هند


(۱۰۹)
محب علی : مولانا محب علی یکی از صاحبان ذوق و قریحة خاك پاك هراتست
که در نواختن موسیقی ومخصوصاً نی وهمچنان در لطافت طبع و خوشنویسی
شهرت تامی دارد. و پسر مولانا رستم علی خطاط معروف هرات می باشد (۱)
در ولایت فارس مسافرتهای زیادی کرده وتقریباً نصف زیاد عمر او در آنجاها
گذشته است دوره جوانی شهرت او متصادف است بازمان سلطنت اسماعیل اول
و طهماسب صفوی چون مولانا محب علی خط نستعلیق را بر علاوه دیگر خطوط
مخصوصاً خوب مینوشت ذوق سرشاری در بدیهه گوئی وشعر سرائی داشت مورد
تلطف شاه اسماعیل و طهماسب واقع گشت ومدت مدیدی بحکم سلاطین وقت
به مصاحبت سام میرزا پسر اسماعیل اول که ارباب فضل و هنر را بی اندازه دوست میداشت
مقرر بود ولی بعدها هنگامیکه سلطنت به طهماسب رسید محب علی را ازسام میرزای
برادر خود گرفت وجبراً به سیدبیک که یکی از خوانین وصاحب رسوخان عصر بود
سپرد زیرا طهماسب تماماً شهزاده گان صفوی را نظر به حسن جاه طلبی چندان
خوب نمیدید چون سید بیک مذکور که مشهور به سید منصور است ذوق شاعرانه
داشت محب علی را محترم داشته پیوسته با او لطف وشوخی مینمود چنانچه
لطائف وشوخی طبعی های این دو خیلی معروف است . اشعار محب علی بد نبوده
و ثنائی تخلص می کرده است . از اوست :
نیست غیر از بلا مراتب عشق زاول عشق تا نهایت عشق
آه ! مجنون عشق پیشه کجاست تا برم پیش او شکایت عشق
خلاصه چگونگی اوایل زنده گانی محب علی در پرده خفا مانده و
در تمام تزک و تواریخ از او ذکری نرفته است . مگر تا جائیکه معلوم است
در سنه ۹۷۳ هجری قمری بدرود حیات گفته محب علی را در نوشتن اکثر
خطوط مخصوصاً در نگارش خط نستعلیق بی اندازه تعریف کرده اند.
(۱) صفحه ۲۳۲ خط و خطاطان مولفة عبدالمحمدایرانی طبع مصر.


(۱۱۰)

محمد الكاتب بلخی : عوفی درلباب الالباب خویش او را چنین میستاید :

« جوانی که چرخ نظیر اوندیده و گردون درین کیهان شافی مستجع تر از او نشنیده
درخط بدرجه که ابن البواب انگشت بر حرف او نتواند نهاد وابن مقله دیده
از مشاهده دلبان خط او بر نتواند داشت :
از هرفنی که بازجوئی او را آن فن بیامدست گوئی او را
درشعر عدیل انوری و درخط عطاردش مشتری و بااین وفور فضائل بسماحت خلق و کرم
طبع و لطافت ذات و دوست انگیزی و مردم داری موسوم و خلاصه آن فضایل است (۱)»
محمد اکبر : پسر محمدجعفر کفایت (به ردیف ك مراجعه شود ) و برادر
عبدالله درایت ( به ردیف د مراجعه شود) است ، چندین خط را خوب مینوشت
وبقول مولانا غلام محمد دهلوی صاحب تذکره خوش نویسان (طبع هند) باشاه جهان
وعالمگير شاهان مغلی هند معاصر بود .
محمد اوبهی : مولانا محمد اوبهی از استادان و ناموران خط نستعلیق است ،
چندین خط دیگر را نیز خوش مینوشت . صاحب آئین اکبری او را بنام
مولانا احمد اوبهی یاد کرده است . (۲) راجع به شرح حال او معلو مات بیشتر
بنظر نرسید ، لیکن اینقدر معلوم شده که علاوه برخوشنویسی در نثر نویسی وانشآ
نیز شهرت زیاد داشته است .
محمدحسین (میرزا) : ازخوشنویسان هرات و فرزند با هنر میر زا شکر الله
است . میرزا شکرالله از خویشا وندان واقارب غیاث الدین خواند میر مؤلف
حبیب السیر بود، وخواند میر نواده خواند شاه ( میرخواند ) معروف صاحب
روضة الصفا است که اجدادش ازهرت به بلخ آمده واز مشاهیر آنجا گردیدند. (۳)
(۱) -- صفحه ٤٢٠ -- صفحه ٤٢١ جلد اول لباب الالباب عوفی .
(۲) صفحه ٧٥ آئین اکبری .
(۳) صفحه ٣٥١ افغانستان درعصر کور کانیان هند نسخه قلمی مؤلفه عبدالحی خان حبیبی


(١١١)
میرزا محمد حسین بنا بر حسدو حس جاه طلبی بعضی از امرای صفوی در زمان
سلطان محمد خدابنده بن شاه طهماسپ بن شاه اسماعیل صفوی از هرات و خراسان
به هندوستان فرار نموده بدربار همایون پادشاه کورگانی هند مورد اعزاز
و اکرام واقع گردید . بعداً در سلك امرای اکبر مسلك كرديده و كمی بعد
جهان را بدرود گفت .
محمد قاسم : اصلاً از هراتست اما در کابل وغیره ولایات افغانستان مدتهای
زیاد مسافرت کرده است . در خوشنویسی شهرت داشت . اقسام خطوط متداول
مخصوصاً نستعلیق ثلث طغری را خوب می‌نوشت . در سنه ۱۲۳۰ هجری قمری
در کابل وفات یافته است . آثار خطی او در کلکسیونهای شخصی زیاد است .
محمد موسی : پسر محمد جعفر کتابت و برادر عبدالله درایت و محمد اکبر است
چندین خط را خوب می‌نوشت و از خوشنویسان عصر شاه جهان و عالمگیر شاهان
مغلی هند بود .
محمد مؤمن : پسر عبدالله مروارید و مانند پدر در هرات نشو و نما یافته و صاحب
فضل و کمالات شده است . اکثراً خطوط را مانند پدر فوق العاده خوب و زیبا
مینوشت . چون سلطان حسین بایقرا بدرود زندگی گفت و بعد از وی پسرش
بدیع الزمان بر تخت سلطنت جلوس نمود طوریكه تاریخ شاهد است هرج و مرج‌های
زیادی جایگیر نهضت و صنایع هرات شد و هنرمندان از دست ظلم و جور و کشمکش
و قتل و غارت امراء و خوانین ملوك الطوائفى فارس و ماوراء النهر آن شهر زیبا
و علم پرور را ترك گفته بهر طرفی متشتت گشتند . محمد مؤمن بجانب فارس
و قزوین مسافرت نمود . شاه اسمعیل صفوی از هنر خوشنویسی واقف گردیده
بدربار خویشش خواند و مورد عنایت خودش قرار داد . و در جمله خوشنویسان
کتابخانه سلطنتی مقررش کرد .


(۱۱۴)

بالاخره در ۹۱۶ هجری پیمانه عمرش بسنگ اجل خورده شکست و بزاویای دیگر
شتافت (۱) قراریکه صاحب پیدایش خط و خطاطان میگوید مجموعه از مقولات
حضرت علی کرم الله وجهه در کمال نظافت و نفاست بخط خوش محمد مومن که بتاریخ
۹۰۵ هجری نوشته شده در یکی از کتابخانه‌های استامبول موجود است محمد مومن
علاوه بر آنکه در کتابخانه سلطنت صفویان مشغول کتابت و استنساخ کتب بود
به امر اسماعیل صفوی منصب معلمی شهزاده سام میرزا را نیز دارا بود (۲) .

محمد عظیم : پسر گلزار خان و از خوشنویسان قرن سیزده هراتست با اغلب حضرت
امیر شیرعلیخان معاصر بوده است در خطاطی از استادان بود چندین خط مخصوصاً
ثلث را فوق العاده زیبا مینوشت تاریخ تولد وسنه وفات او معلوم نیست اما قرار
معلوم تا ۱۲۹۵ هجری قمری حیات داشته است چنانچه نسخه از تفسیر ابن عباس
(رض) بخط ثلث از او باقی مانده که در سنه مذکور به شهر هرات نوشته شده است . (۳)

محمود شهابی : در آسمان هنرهای هرات مانند شهابی درخشنده گی دارد فرزند هنرمند
خواجه اسحاق سیاوش است. در قرن ده هجری بهرات بوجود آمده و با طهماسب
اول صفوی و عبیدخان ترکمان معاصر بوده است چون شهرتش در خوشنویسی
مخصوصاً در نگارش نستعلیق باوج ترقی و تعالی رسید جمعی از پی کسب و کمالات
و تعلیم خط در خدمتش بحیث شاگرد کمر بستند تا آوان انقلابات مدهش و خونینکیه
در هرات بوقوع پیوست در آنجا مشغول نوشتن قطعات و کتب زیبا بود موقعیکه
عبیدخان ترکمان در قسمت خراسان بر طهماسب صفوی تغلب جسته هرات را
استیلا نمود خواجه محمود هراتی را با خود به بخارا برد و بیش از پیش برجاه و مرتبه
و جلالش افزود خواجه محمود در خوشنویسی شاگرد میر علی هروی بود چنانچه نریس شیوة

(۱) پیدایش خط و خطاطان صفحه ۲۲۸ .
(۲) حبیب السیر جلد سوم جزء چهارم صفحه ۱۰۱۸ .
(۳) صفحه ۱۷۴ سال نامه ۱۳۱۱ کابل .


(۱۱۳)
او را مشق نمود خطش از خط میر علی فرق نمیکرد و بدین سبب تا چندی در بعضی
قطعات خود میرعلی امضامی نمود چون این قصه بگوش استاد میر علی هروی
رسید قطعه زیر را نظم نموده برای او فرستاد :
خواجه محمود اگر چه یکچندی
بود شا گرد این حقیر فقیر
بهر تعلیم او دلم خون شد
تا خطش یافت صورت تحریر
در حق او نرفت تقصیری
لیک او هم نمیکند تقصیر
آنچه خود می نویسد از بد و نیک
رقمش میکند با سم حقیر
از ان پس خواجه محمود هر چه مینوشت بامضای خود می نگاشت و پس از چندی
توقف در بخارا مجدداً بهرات باز گشته مصروف افاده و تعلم گردید درین وقت
شاه حسین بلخی شهابی در هرات بود چون از کمالات وحسن خط
خواجه محمود با خبر گشت او را بنزد خود خوانده مورد مراحم و الطاف
بی پایان قرار داد و بدین مناسبت خواجه محمود به شهابی اشتهار یافت (۱) تاریخ
فوت او معلوم نشد .
مشرقی : از هنروران و شعرای عهد تیموریان هراتست و بقول امیر علیشیر
نوائی هروی برده است خط خوشی داشت و معیشت خود را از راه خوشنویسی تامین
می نمود گاهی خط فروشی را ترك میکرد چون محتاج و بی چیز بود نادم
گردیده مجدداً به صنعت خوشنویسی توسل می نمود (۲)
معروف : مولانا معروف اگر چه از شیراز بود ولی در هرات عمر زیاد
گذرانیده است. با آنکه بابزرگان و امرا معاشرت داشته و با هنرها و کمالات
زیادی آراسته بود پیوسته در کسوت درویشان میزیست ابتدا در خدمت سلطان
احمد جلایر اشتغال داشت پس از چندی به درگاه میرزا سکندر کور کانی
(۱) صفحه ۲۲۳ کذب پیدایش خط و خطاطان
(۲) آثار هرات مولفه خلیل الله خلیلی


(١١٤)
مقرب گشت و این شهزاده تیموری در حق او الطاف و مراحم بی پایان داشت.
میگویند رویهمرفته در هر روز پانصد فرد را استنساخ می نمود و روزی هم بصورت
فوق العاده یکهزار و پنجصد فرد بحکم میرزا سکندر خویش نوشت (۱) چون
شهرت او در خوشنویسی بسمع شاهرخ میرزا رسید او را از شیراز به هرات طلبید
و از التفات هنر پرورانه اش مسرور فرمود مولانا معروف در کتابخانه
شاهرخ مشغول استنساخ و استکتاب گردیده هنروران و خوشنویسان زیادی
را تعلیم خط داد.
بالاخره هنگامیکه در بیست و سوم ماه ربیع الثانی ۸۳۰ هـ احمد نامی در مسجد
جامع هرات بعد از ادای نماز و خروج از مسجد به بهانه تقدیم داشتن عریضه
فرصتی بدست آورده بر شاهرخ میرزا حمله و او را زخمی نمود بعد از شفا یافتن شاهرخ
مولانا معروف را به تحریک ابا یسنقر میرزا که ملال خاطری از مولانا داشت به جرم
همکاری با سوء قصد احمد محبوس نمود. و بالاخره در هما نسال یعنی در ۸۳۰ هـ
پیمانه عمرش در محبس بسر رسیده بدرود حیات گفت مولانا معروف علاوه بر اینکه
خطاط زبردست بود اشعار نیکو و آبدار نیز میسرود چنانچه از اوست :
زترك چشم تو هر تیر غمزه کامد راست
درون سینه نشست انچنان که دل میخواست
معین الدین احمد (ميرك) : پسر ميرك حسین نام است اصلاً از هرات بوده
ولی میرحسن جد بزرگش از پدر خویش که میر حسین نام داشت رنجیده بقصبه
خواف آمده مستقر شد بعد از چندی میرك كمك پسر میر حسن مذکور با پسر
خود میرك حسین که پدر معین الدین احمد میرك است. بهندوستان شتافته
مسکن گزید معین الدین پس از مرگ پدر به سرزمین دکن بسر میبرد.
به فضل و هنر و خوشنویسی شهرت داشت در زمان شاه جهان باشهراده دارا شکوه
(۱) صفحه ۲۳۰ پیدایش خط و خطاطان طبع مصر.


(۱۱۴)
بقندهار آمده پس از مدتی واپس بهند مراجعت نمود در سنه ١٠٦٤هـ از طرف
شاه جهان به منصب دیوانی و بخش کشمیری ( که شاید مستوفیت باشد ) وواقعه
نویسی صوبه مـــلــتـان مقررشد . درعهــد عـالمــكـير بـه رتــبــه دیــوانــی
کـا بل مقرر گردیده لقب امانت خان به او داده شد علاوه بر آن معین الدین
احمد درعهد عالمکیر به مناصب ووظایف دیگری نیز رسید که ذکر آنها درینجا
چندان لزومی نداردخلاصه معین الدین احمد ازجمله خطوط متداول آنعصر خط
شکسته ونستعلیق را زیبا می نوشت و کتاب ترجمه شرعة الاسلام که در آداب
شریعت نسخه ایست جامع ازمؤلفات اوست بالاخره در۱۰۹۰ بهندفوت نمود (۱)
مقصود هروی : یکی از رجال دربار همایون - ( ٩١٣ - هجری ) پادشاه
مغلی هند بود خط رقاع ونستعلیق را خوب مینوشت وی صنعة بكر وخار خط
بزرگ بود اسطرلاب و کره ومسطری چند چنان بساخت که بیننـده گـان بشکف
درآورد ودردورهٔ اکبر پادشاه درفن خوشنویسی وهنر های خودیکتا بود. (۲)
مقصود هروی تا سال ٩٥١ هجری درهرات وفراه بسر می برد ولی هـنـگـامیـکـه
همایون پادشاه هـنـد بـرای دفعـۀ دوم بـكمك طهاسب صفـوی بقصـد هرات
وفراه وسیستان وقندهار حرکت نمود درسنه ٩٥٢هـ موقعیکه به فراه وقلاع گرم
سیر رسید مقصود را که درعلم و کمالات وخوشنویسی معروف بود باخود گرفته
بهندبرد چنانچه مؤلف اکبرنامه درضمن ذکر احوال بعضی ازناموران هرات وفراه
وسیستان وقندهار که همایون ایشان را به همرکابی خودتعین نموده بود دربارهٔ
اومی نویسد : « خواجه مقصودهروی مرد پاك طینت و پاکیزه روزگار بود.
به امانت دیانت وصدق و صیانت اتصاف داشت و از ملا زمان حمیده صفات حضرت
مریم مکانی بود علی الدوام در حوالی هودج آنحضرت بوده التزام خدمت داشت از
(۱) صفحه ٢٥٨ - ٢٦٨مآثر الامرا جلد اول طبع هند .
(۲) صفحه ٣١ آئین اکبری .


(۱۱۶)

او دو فرزند سعادتمند ماند که نسبت نوکر کفاشی بحضرت شاهنشاهی دارنده.
یکی سیف خان و او در حال فتح هرات در رکاب اقدس شربت خوشگوار
شهادت نوشید دیگر زین خان کو که که بمزید ارادت و اخلاص و نور عقل و کیاست
وعلو فهم وادراك و فرط فرزانگی و مردانگی از منظور ان نظر عاطفت حضرت
شهنشاهی بوده در امرای کبار منسلك است (۱) . متاسفانه سنه فوت خواجه
مقصود بدست نیامد.
ملا محمد حسين (خليفه) :
از خوشنویسان قرن دوازده در اوایل قرن سیزده هجری هراتست، پدرش
ملا عبد الاحد نام داشت تحصیل علوم را به نزد پدر خود نموده و در فن خوشنویسی
از شاگردان میرعبدالرحمن هرویست .
از آثار خطی او یکی مثنوی مولانا جلال الدین بلخی است که با نهایت زیبائی
به خط خفی نگاشته و به سردار محمد عمر خان حکمران هرات اهدا نموده است
از شعر و ادب نیز بهره کافی داشت در سنه ۱۲۲۳ ه ق وفات یافته است (۲).
ملك حافظ : پسر ملك غياث الدين كرت است كه بعد از برادر خود ملك
شمس الدین کرت از سنه ۷۳۰ الی سنه ۷۳۲ هجری قمری والی هرات بود .
جوان نیکو سیرت بود از فضل و علم و هنر بهره کافی داشت مخصوصاً خطوط
متداول عصر را نیکو می نگاشت (۳).
منشی مولانا عبدالحی : منشی هراتی الاصل و در خط تعلیق سر آمد خوشنویسان بود
در زمان سلطان ابوسعید کورگانی مدت مدیدی در رأس دیوان انشاء قرار داشت
و بنوشتن مناشیر قیام مینمود پس از آنکه سلطان ابو سعید در سنه ۸۷۲ هجری
در سر تسخیر بلاد عراق عجم و آذربایجان در قراباغ بقتل رسید از هرات بطرف
(۱) صفحه ۲۲۲ اکیر نامه طبع کلكته .
(۲) کلیکسیون سال ٤ مجله ادبی هرات.
(۳) رساله ملوك كرت مولفه بناهی گویا اعتمادی نسخه غیر مطبوع متعلق بمدیریت عمومی تاریخ.


(۱۱۷)

فارس مباهرفنی کرده منظور نظر امیر حسن بیک آق قیونلو واقع شد و تا اخیر وقت
بعهد بار قرائمانان آق قیرنلو به همان رتبه منشی دیوان منصوب بود .
میان امان خان : برادر محمد موسی فوق الذکر و پسر محمد جعفر کفایت
است میانند دیگر برادران خود پاشاه جهان و عالمگیر همعصر بوده است .
میرعلی هروی
صنعت خوشنویسی و توجه بخط خوب امریست طبیعی و خوشنویسان و خطاطان
در ممالك اسلامی عموماً و در هرات خصوصاً نظر به اینکه اوقات عزیز خود را صرف
استنساخ قرآن او ربح و کتب ادبی می نمودند و برای اینکه علماء و امرا از آن هـا
راضی بودند از همه محترم ترو مقام ارجمند تری را احراز نموده بودند، با همین جهت
حسن خط و حر شنویسی پیشرفت بسزائی نموده و ذوق طریف پسندی و خوش سلیقگی
در سلاطین و سایر رجال خطه هرات پرورش یافت .
اقسام خطوط متداوله در اسلام چنانچه آثار و بقایای آنها هنوز در آبدات تاریخی
هرات و نسخ خطی که از آنجا بدست آمده بمشاهده میرسد در هرات دور نهضت
و ترقی خود را طی کرده و استادان معروف هرات هر يك بذات خود خواه یکی
یا چند تای آن را حتماً باندازه خوب مینوشتند که شهرت و اعتبار آنها تا کنون
زیب صفحات تواریخ کشور است خط نستعلیق نیز که در اوایل قرن نهم هجری
بظهور رسیده و از خط تعلیق زائیده شد و مخترع آن میر علی تبریزی را میدانند،
منتهای ترقی خود را در هرات پیموده و استادانی درین خط از آنـجـا
بمیان آمد که اگر هر کدام آنها دعوی سحر کاری و ابتکار را بنمایند
حق دارند. از جمله کسانیکه در هرات به نوشتن خط نستعلیق شهرة آفاق گردید
مولانا میرعلی هروی خطاط و خوش نویس معروف وطن است این استاد شهیر
پسر محمد باقر ذوالکمالین است که خود نیز از اجلۀ خوش نویسان هرات
بشمار میرود . میر علی بدواً در هرات بكسب علوم و فضائل پرداخته و در اثر


خطاط معروف وطن جناب میر علی هروی متوفاء سال ٩٦٦


[BLANK PAGE]


(١١٨)
کوشش و مجاهدت های خسته گی ناپذیر پدر خویش از علمای برجسته گردیده در عروض و ادبیات سرآمد شد سپس به نزد پدر خود به تحصیل حسن خط پرداخته بعداً آنرا به نزد سلطان علی خطاط معروف بحد کمال رسانید بعضی مؤرخین و تذکره نویسان مانند میر حیدر صاحب تاریخ رشیدی و همچنان صاحب تاریخ کثیره او را از شاگردان زین الدین محمود خوش نویس میدانند. موقعی که میر علی در میدان خوش نویسی گوی سبقت را ربوده به ذروۀ اعتبار و اعتماد خود رسید در هرات هرج و مرجی به اثر جنگهای خونین که در بین اسماعیل صفوی و محمد خان شیبانی در گرفت رونما گردید (در حدود ٩٢٣ هـ ق) درین وقت خواجه نصر الدین عبدالله که از اجلۀ بزرگان و اشراف هرات بود جمعیتی را ملتزم خود قرارداده بجانب ماوراءالنهر شتافت (٩٢٥ هـ ق) از جمله کسانیکه با او همراهی نمودند یکی میر علی هروی بود. چون به بخارا رسیدند خواجه نصرالدین عبدالله در حق او فوق العاده احترام نموده مکانی مطلوب برایش معین کرد و او هم مشغول کار گردیده اغلب اوقات خود را بکتابت خطوط مختلفه گذرانید. صاحب تحفۀ سامسی می نویسد که درین اوقات از کثرت کار و نوشتن زیاد قوۀ باصره اش ضعیف گردیده بود اگر چه این استاد شهیر چندین خط متداول آن عصر را خوب می نوشت ولی کمال اوستادی او در نگارش خط نستعلیق بود. استاد میر علی هروی علاوه بر خوش نویسی و خطاطی در صنایع شعری نیز از جمله مشاهیر عصر خود بود اشعار او خیلی رنگین و بدیع است از روی بعضی آثار منظوم و اشعارش معلوم میشود که پیوسته به نسبت دوری و جلای وطن در زحمت بوده و از حیات بخارای خود خیلی شکایت داشته است چنانچه میگوید:
عمری از مشق دو تا گشت قدم همچون چنگ
تا که خط من بیچاره بدین قانون شد


(۱۱۹)

طالب من همه شـاهـان جـهـانـنـد و مرا
در بخارا جگر از بهر معیشت خون شد

این بـلا برسرم از حسن خط آمد امروز
وه که خط سلسله پای من مجنون شد

سوخت از غصه درونم چکشم چون سازم
که از ین شهر مرا نیست ره بیرون شد

در سنه و محل وفات و مدفن میر علی هروی اختلافات فاحشی موجود است. چنانچه از جمله سید حسن خواجه نقیب الاشراف بخاری صاحب تذکره مذکر احباب که يك نسخه قلمی آن به نزد فاضل محترم هاشم شایق مشاور وزارت معارف موجود است تاریخ فوت او را به سنه ٩٥١ نشان داده می نویسد: «میر زابیک دیوان او را بخواب دیدم و از تاریخ وفات پرسیدم ملادر جواب او گفته که میر علی فوت نمود.» و مرزا بیک مذکور این تاریخ را لباس نظم پوشانیده :-

آن بحر فضایل سرار باب هنر را
در واقعه دیدیم با طوار ستوده

گفتیم که تاریخ وفات تو چگوئیم
گفتا که بگو میر علی فوت نموده

و باز صاحب تاریخ کشمیره او را چنین توصیف و تاریخ وفاتش را به سنه ٩٥٣ هجری قرار میدهد: در ترکیب خط از مفرد تا مرکب شاگرد زین الدین محمود کاتب بوده، در خدمت استاد قدم چون قلم از سر کرده همچون نی خامه کمر فرمان برداری برمیان جان بسته گویند در اندك زحمت سواد خطه خط را بدستیاری نیزه قلم چنان در زیر نگین خود در آورده که خوش نویسان صحیفه عرصه عالم چون خامه سر از خط فرمان او بیرون نکردند خصوصاً نستعلیق که چنان نوشت که کتاب زمان از حیرت سر خامه به كزلك دندان قطع میکردند. در تاریخ نهصد و بیست و پنج بواسطه انقلاب زمان از خراسان برسم الخط


(۱۲۰)

سر خط تعلیم روز گار دید اما زمانیکه جریده عمرش بانجام رسید در شهور
سنه ٩٥٣ هـ ق بكرام الكاتبين روزنامه حیاتش را بتوقیع ممات ختم کر دانید.
در ولایت بخارا در مزار فائض الانوار قطب الاخیار حضرت شیخ سیف الدین
مشهور بخواجه فتح آباد مدفون گشت میرزا بیگ دیوان بیکی از ظرفای زمان بود
تاریخ فوت مولانا را بخامه با قوت همم و بقلم عالی شیم چنین رقم کرده: ، درینجا
همان رباعی فوق الذکر که از تذکره مذکر احباب ذکر کردیم تذکار مینماید
معلوم میشود که خود صاحب کتاب هم سهواً ٩٥١ را ٩٥٣ نوشته است . مگر
عبدالمحمد صاحب كتاب پیدایش خط و خطاطان بطور یقین مینویسد که
میر علی هروی در سنه ٩٦٦ هجری فوت (۱) و به نزديك مقبره شیخ یوسف الدین
مدفون گشت و ازین معلوم میشود که استاد پس از مدت های طولانی مجدداً
عزم وطن کرده و به هرات مراجعت نموده است این هم نا گفته نماند که
میگویند میر علی هروی هفتاد سال عمر نمود.
میرویس : اصلاً از سادات جلیل القدر هرات است ، بکابل متوطن گردیده
ومسكون چهار دهی از مضافات كابل بوده است. در خوشنویسی مهارت داشت
در سنه ۱۳۱۰ بكابل وفات یافته است. اثار خطی او به نزد ذوقمندان خط
موجود است.

ن

نامی : مولانا نامی از مردمان سبزوار هراتست و در در بار سلطان حسین
بایقرا هم که عکسا هی بار مییافت طبع ظریف وشوخی آمیزی داشت و همیشه
با نشاط و خندان می بود در زمان خود به خوشنویسی شهرت داشت مگر بعض ها
شاید به نسبت رقابت و همچشمی خطوط او را نمی پسندیدندو از آن بد میگفتند
(١) صفحة ٧٧ پیدایش خط و خطاطان


(۱۲۱)

چنانچه میر علی شیر نوائی در تذکره معروف خود می گوید: «(۱) مولانا نمی از ولایت،
سبزاوار است و با مشاط و خط نستعلیق او شهرت تام دارد، اما او را هیچ منشی
پسند نمیکند به تخصیص مولانا عبدالواسع و خط نستعلیق او را هیچ خوش
نویس قبول ندارد» درین شکی نیست که مولانا نامی خط را خوب می نوشته
مگر اینکه چرا آن را پسند نمیکردند چیزی نمی توان گفت جز اینکه
خوشنویسان وقت باوی رقابت و حسد ورزی داشتند .»
نجف سلمانی: نجف علی هروی الاصل و در خوشنویسی شاگرد میر عبدالرحمن
معروف است، پدرش او را به آن استاد جلیل القدر جهت تحصیل خط سپرد،
و به اندك زمانی به کرسی استادی نشست روزی میر عبدالرحمن یکی از
قطعات خطی او را ملاحظه و با سرودن این مصرع از وی نوازش نمود :
« قائم مقام بخط من نجف علی »
روش او در خوشنویسی مخصوصاً در نستعلیق عیناً اسلوب میر عبدالرحمن است
گاه گاه نجف علی برای اینکه ارزش خطوط خود بلند برده باشد در زیر
قطعات و مرقعات خود میر عبدالرحمن هروی امضا می نمود ، اما استاد بزرگوار
او ازین رویۀ وی آگاه گردیده ملول شد و او را سرزنش کرد .
نجف اواخر عمر را به عسرت و پریشانی حالی گذرانده چنانچه از همین
سبب است که پس ازها خوشنویسی را ترك گفته و به شغل سلمانی پرداخته و به نجف
سلمانی معروف گشته است .
نگاهی : مولانا حاجی علی نگاهی از مشاهیر خطاطان هرات است شخصی
بسیار نامور و محترم بود در زمان سلطان حسین بایقرا زندگی میکرد و محل
سکونت او در شهر هرات به محله مقریان وقوع داشت . چون صنعتگر ماهر

۱- صفحه ۱۶۷ لطایف نامه فخری
۱- کلکسیون سال ٤ مجله ادبی هرات


(۱۲۲)
وشاعر خوش طبعی بود میرعلی شیر نوائی او را بسیار دوست و عزیز میداشت .
چنانچه از جمله کاتبان و خوشنویسان رسمی خط خراسان بود . از جمله
خطوط مختلفه خط نستعلیق را خیلی ها خوب می نوشت و روش خطش بسیار پخته
و محکم بود . لطافت سخن و شیرینی گفتار او معروف است . میگویند شخص
فوق العاده پاکیزه نهاد و بی آلایش بود . اگر چه صورت زندگانی او مفصلاً
معلوم نیست ولی با آنهم می‌توان گفت که تا حدود ٩٦٠-٦٥ و باز باده بر آن
حیات داشته است زیرا صاحب تحفۀ سامی میگوید (۱) « از هراتست و اوقات
بکتابت میگذارند و هر روز چهار بار افیون میخورد .» واز مطالعۀ این چند کلمه
معلوم میشود که نگاهی تا ٩٥٧ که سنۀ تالیف تحفۀ سامی است حیات داشته است
خلاصه نگاهی نه تنها از پهلوی صنعت خوش نویسی شهرت حاصل نمود بلکه اشعار
او نیز رنگین است و میتوان او را از جملۀ استادان شعر نیز محسوب نمود. از اوست :
بایتان دل شرح درد بی نوائی میکند
دردمندی از در دلها گدائی میکند .
و
ویسی : از هراتست در خوشنویسی و خطاطی شهرت بسزائی دارد . اگرچه
سوانح و گدار شان زندگانی او بسیار مجهول است ولی چیزیکه به یقین می‌توان
گفت این است که مولانا ویسی در اواسط سلطنت سلطان حسین بایقرا (یعنی در حدود
سنوات ٩٨٠ و ٩٨٥) بدنیا آمده و هم در آن عصر شهرت پیدا کرده است .
طبع ویسی در شعر فوق العاده بلند و متین بود، چنانچه این غزل او مدعای ما را ثابت میکند:
غزل
مدام چهره ام از خون دیده رنگین است
گلی که چیده ام از باغ عاشقی این است
زبان میگزد دشنام چون دعا گفتم
که گفته اند دعاها برای آمین است
بس است قوت دل و جان خستۀ فرهاد
حلاوت سخنی کز زبان شیرین است
(۱) صفحه ۱٦۱ تحفۀ سامی طبع طهران .


(١٢٣)

خیال یار که یکدم ز چشم در نرود بجای مردمك دیدۀ جهان بین است
مگو بنظم تو تحسین نکرد ویسی یار که یک تبسم او صد هزار تحسین است

مولانا ویسی تا مدتی بهرات می بود سپس عزم کعبه شریفه نمود. قرار لطائفنامه
فخری (۱) درین سفر با ساغری هروی که یکی از شعرای معروف هراتست همراه بود.
ویسی ازین مسافرت باز نگشت و در حین جهانگردی جهان را وداع گفت (۲)
مگر از روی بعضی ماخذ دیگر چنین بر می آید که ویسی در حین مراجعت و باز گشت
از کعبه شریفه در بین راه مسافرت فوت نکرده بلکه بعد از ادای فریضه حج
به زیارت مدینۀ منوره شتافت و در آنجا متوطن گردید ویسی فقیر مشرب و
بی بضاعت بود و مانند دیگر خوشنویسان و هنروران زمان نخواست از موقع
استفاده کرده جاه و مقامی را اشغال نماید. درین تازه گی بدست نگارنده ماخذی
رسیده که نظر به آن راجع به مجاور شدن مولانا ویسی در مدینه منوره یا کدام
حرم مبارک دیگر شک و تردیدی باقی نمیماند این ماخذ همان تذکره مذکر
احباب مولفه مولانا سید حسن بخاری است که شرح آن را پیشتر دادیم
طوریکه همه میدانیم اصل نسخه تذکره مذکور که در برلین حفظ است به خط
مولانا ویسی می باشد ویسی در اخیر این نسخه میگوید : (۳)

ویسی هروی مجاور خاک حرم در راه نیاز کمتر از خاك قدم
در نهصد و هشتاد و سه این نسخه نوشت او را بدعا یاد کنند اهل کرم

ازین رباعی که گفته خود مولانا ویسی است ثابت است که ویسی تا ۹۸۳ هجری
مجاور حرم بوده و تذکره مذکور را در زمان مجاورت خود استنساخ کرده است
بعضی ها میگویند مولانا بعد از مدت طویلی اقامت در عربستان بالاخره عزم هند و سند
نمود و در آنجا وفات کرد با اینهم رویهمرفته گذار شات زنده گانی ویسی
مجهول مانده و هیچ ما خذی راجع به آن معلومات مفصل و اطمینان بخش نمیدهد.

(۱) پاورقی صفحه ٦٠ لطائفنامه فخری . (۲) صفحه ٦٠ لطائفنامه فخری .
(۳) صفحه ٣٤٥ نسخه خطی مذکر احباب که نزد جناب هاشم شایق افندی موجود است


(۱)

« فهرست حصه اول »

نقاشان وصورتگران

ب «ف»

صفحه صفحه
بابا حاجی ۱۰ فضلی ۴۳
بهزاد ۱۰

«ت» «ق»

تابععی ۳۴ قاسمعلی ۴۳

«د» «م»
درویش محمد ۳۴ محمدی [ استاد ] ۴۴

«ج» محمود [ مولانا ] ۴۸
جنید ۳۶ مظفر علی ۴۸

«ح» مقصود ۵۰
حاجی محمد (نقاشی) ۳۶ ميرك ۵۰
حسام الدین [ استاد ] ۳۸ «و»

«س» ولی ۵۳
سلطان محمد ۳۸ ی
سید با با ۴۲

«ش» یاری [ مذهب ] ۵۳
شیخ احمد ۴۳ یوسف [ ملا ] ۵۳

صنعتگران ۲۰* جنیداب عبدالاحد * محمدامین ح حیدر علی ' ن در جمعلی * ابراهیم شعبه تاریخ یوم۲۶ م ۹ - ۱۳۲۸ش مطبعه عمومی


( ۳ )
فهرست حصه دوم
خطاطان وخوشنویسان

الف
ابراهیم میرزا ۵۶
ابوبکر جامی ۵۷
ارشد ۵۷
اسفزاری ۵۸
اشرفخان [میرمنشی] ۵۸
اظهر [مولانا] ۵۸
افغان ۵۹
امیر خلیل ۵۹
امیر سبز واری ۶۰
امیر شاهی ۶۱
امین‌الدین محمود ۶۲

ب
بایسنغر میرزا ۶۳
بدیع‌الزمان میرزا ۶۶
بقائی ۶۶

ج
صفحه
جامی [مولانا] ۷۱
جعفر تبریزی ۷۶
جعفر جلال ۷۷

ح
حافظ «هروی» ۷۷
حلیم جعفر «

خ
خازن ۷۸
خوشغردان «محمود» ۷۹
خندان «سلطان محمد» ۸۰

د
درأیت ۸۱
دوست محمد «

ذ
ذو‌الکمالین «میر باقر» ۸۲


( ٣ )
صحیفه
صفحه
ض
رستم علی ۸۲ ضیاء الدین «یوسف» ۹۳
رضا برنا بادی ٨٤ ط
رهائی ٨٥ طاهری ٩٤
ز
ع
زینب شهده ٨٥ عارف ٩٤
عبدالله «میرزا» «
س عبدالكريم « امام » «
سائلی ٨٦ عبدالرحمن«میر» ٩٥
سلطان علی «اوبهی» « عبدالغفور «ملا» ٩٦
سلطان علی «قائینی» ۸۸ عبدالله مروارید (خواجه) ۹۷
سلطان علی «مشهدی» « عبدالله آشپز ۹۸
سلطان محمد«نور» ۹۰ عبدالله كاتب ۹۹
عبد القادر «
ش عبد القادر گوینده «
شبلی «مولانا» ۹۱ عبدالحق ۱۰۰
شفیعا « یوزا » ۹۲ علاوالدین علی میکال [خواجه] «
شفیق « علاوالدین «
شمس الدین هروی « علی الحسنی «
شيخ عبد لله كاتب ۹۳ عهدی ۱۰۱
عینی «
ص
»غ«
صالحی ۹۳ غوریانی [حافظ علی] ۱۰۱


( ٤ )

» ف «

صفحه محمد مومن صفحه
فائض ۱۰۲ محمد عظیم ١١١
فراهی [ مولانا معين الدين ] « محمود شهابی ١١٢
فرخشاه [ مولانا ] ۱۰۳ مشرقی «
فخر الدين « معروف [ مولانا ] ١١٣
فخر الدين علی ١٠٤ معين الدين احمد [ ميرك ] ١١٤
مقصود ١١٥
» ق « ملا محمد حسين [ خليفه ] ١١٦
قاسم شادیشاه ١٠٤ ملك حافظ «
منشی [ مولانا عبد الحی ] «
» ك « ميان لعل ۱۱۷
كاتبى ١٠٤ مير على هروى «
کافی [ میرزا ] ١٠٥ مير ولى ۱۲۰
كفايت ١٠٦
کما الدين حسين « » ن «
نامی [ مولانا ] ۱۰۰
» م « نجف على سلمانی ۱۲۱
مجنون ۱۰۷ نگاهی «
محب على ۱۰۹
محمد الكاتب بلخی ۱۱۰ » و «
محمد اکبر « ویسی ۱۲۲
محمد او بهی [ مولانا ] «
محمد حسین [ میرزا ] « » ی «
محمد قاسم ١١١ يحيى سيبك ١٢٤
محمد موسی « يقينى [ مولانا ] «
يوسف شاه ١٢٤


(٥)

فهرست مدارک و ماخذ

١- حبیب السیر
٢- روضة الصفای میر خوند
٣- عالم آرای عباسی
٤- تاریخ صنایع ایران مولفة کریستلی
ویلسن ترجمة عبدلله فریار طبع طهران
١٣١٧ شمسی .
٥- تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام مولفة
دوکتور زکی محمد حسن ترجمة
محمدعلی خلیلی طبع طهران سنه ١٣٢٠
شمسی .
٦- تاریخ ایران مولفه عبدالله رازی .
٧- منتخب التواریخ بدوانی طبع هند .
٨- تاریخ رشیدی
٩- سلسلة تیموریان مولفة شکرانی طبع طهران .
١٠- دستور الوزرا٠ مولفة خوند میر طبع
طهران .
١١- آثار هرات مولفة خلیلی افغان طبع
هرات .
١٢- آثار ایران طبع طهران .
١٣- آئین اکبری طبع هند .
١٤- اکبر نامه طبع هند .
١٥- تزك بابر طبع هند .
١٦- افغانستان در عهد کورگانیان هند
مولفه ښاغلی حبیبی نسخة غیر مطبوع .
١٧- بهزاد و مصوریهای او در ظفرنامه
مولفة سرآرنالد ترجمة فایق نسخة غیر
مطبوع متعلق بمدیریت عمومی تاریخ
ریاست مستقل مطبوعات .

١٨- سرآمدان هنر طبع برلین .
١٩- لطائفنامه فخری .
٢٠- تذکرة دولتشاه سمرقندی .
٢١- تذكرة نصر آبادی طبع طهران .
٢٢- تذکرة ریاض العارفین مولفه رضاقلی
هدایت طبع طهران .
٢٣- تذکره خوشنویسان مولفه مو لا نا
غلام محمد دهلوی طبع هند .
٢٤- تذکره مذکر احباب عکس نسخة خطی
متعلق به ښاغلی هاشم شایق استاد
دارالفنون کابل
٢٥- تذکره آتشکدة آذر .
٢٦- تذکره خزانة عامره .
٢٧- تذکره تحفه سامی طبع طهران .
٢٨- تذکره لباب الالباب عوفی طبع لیدن .
٢٩- تذکره روز روشن طبع هند .
٣٠- تذکره مجمع الفضلا مولفه ملا محمد عارف
متخلص به بقائی نسخة قلمی متعلق به
ښاغلی گویا اعتما دی مشاور ریاست
مستقل مطبوعات .
٣١- تذکره ریاض الشعرا مولفه واله
داغستانی نسخة خطی متعلق به ښاغلی
هاشم شایق .
٣٢- رساله حالات هنروران طبع هند .
٣٣- تذکره حسینی .
٣٤- لب التواریخ یحیی قزوینی چاپ طهران .
٣٥- رسالة کمال الدین بهزاده طبع هند .
٣٦- کتاب پیدایش خط و خطاطان طبع مصر .


(٦)
۳۷- رساله ملوک کرت مولفه شاغلی گویا ٤٦- شماره ٣ سال ٣ مجله ایران امروز
اعتمادی . طبع طهران.
۳۸- دائرة المعارف اسلام . ٤٧- مجله موسیقی طبع طهران .
۳۹- سالنامه کابل سال ١٣١٤ . ٤٨ - Oriental Biographical
Dictionary by H G.keene
٤٠- سالنامه کابل سال ١٣١٧ . ٤٩ - Les Civilisations de L orient
Par R Grousset
٤١- سالنامه کابل سال ١٣١٨ .
٤٢- کلکسیون سال ١٨ مجله ارمغان . ٥٠-Mu-ulman Painting by E.B'oche
٤٣- کلکسیون سال ٦ مجله کابل . ٥١ - Collection Giloub w
٤٤- کلکسیونهای مجله ادبی هرات ٥٢-Art museum of Fine aets de Boston
par Coomar-wanny
ازاول الی سال ٥ ٥٢- شماره اول سال ١٩٤١ مجله
٤٥ کلکسیون سالJournal de Téhran٧ روزگار نو طبع لندن .


( ١٢٤ )

ی
يحيی سيبك : از افاضل ديار خراسان بشمار ميرود بعضى‌ها مانند دولتشاه سمرقندی (١)
و مولانا غلام محمد (٢) هفت قلمی دهلوی او را از نیشاپور میدانند . همعصر شاهرخ
میرزا بوده در خوشنویسی و شاعری شهرۀ زمان بنود نثر را نیز فوق العاده
راوان و زیبا مینوشت در اشعار به چندین اسم متخلص بوده گاهی واسطی زمانی
اسراری چندی تفاحی و موقعی فتاحی و خماری تخلص کرده است از اشعار اوست :
آن ترك كه صدجابه كمانش بين انداخت سویت فگندم گفت خدنگت و نینداخت
وله
اينكه دور لاله ساغر خالی ازمی می كنی رفت عمر این داغ حسرت را دوا کی میکنی
از رسائل مولانا یحیی یکی منظومۀ خوابنامه است که باین فرد شروع می شود :
ای برون وصفت زتعبير و كلام دا ور بيـا روحى لا ينام
و از مؤلفات منثور او در رساله معروف است يكي شبستان خیال و دیگری حسن دل در سنه
وفات او اختلافات است بعضی فوت او را در سنه ٨٥١ (٣) و برخی در سنه ٨٥٢ مینگارند (٤)
یقینی : مولانا یقینی از تولد یافته گان شهر باستانی هراتست در لطافت طبع
وقريحه سرشار شاعرانه خویش شهرت نامی دارد در کتابت و خوشنویسی نیز معروف
است خط نستعلیق را منجمله خطوط متداوله زمان خوب مینوشت و در عصر فرخنده
هرات يعنی در زمان سلطنت سلطان حسين بايقرا امرار حیات داشت جزئیات
و تفصيل زندگانی او بکلی مجهول است .
يوسف شاه كتاب : از اجلۀ خوشنویسان مقرر هرات بود طبع شعرهم داشت
و كاتب تخلص می نمود اقسام خطوط متداول عصر را استادانه مینوشت و با سلطان
حسین بايقرا . امیر علیشیر نوائی همعصر بود (٥) خاتمه (على احمد نعيمی)

(١) صفحه ١٦٨ تذكرۀ دولتشاه چاپ بمبئی. (٢) صفحه ٤٧ تذکرۀ خوشنویسان طبع هند .
(٣) صفحه ١٦٨ تذکرۀ دولتشاه طبع بمبئی. (٤) صفحۀ ١٤٨ جز سوم جلدسوم حبیب السیر.
(٥) صفحه ٨٦١ رياض الشعرا والا داغستانی .


ریاست مطبوعات