- ١٢٩ -

« فراداتا » نام اوستائی فراه رود که اسم شهر هم از جزء
اول آن صورت گرفته است مرکب از دو حصه «فرا»
و« داتا » است که اولی فرو جلال و شکوه و دو می داد و عدل
معنی دارد و بصورت اصطلاحی اشاره به آبادی و حاصل
خیزی هائی میکند که در اثر آب رود خانه مذکور
نصیب این علاقه میشد. بطلیموس و «استفانوس » بیزانتی
با تذ کار اسم «پروفتازیا» که شهر دیگری در حوزه سفلی
فراه رود است و محل آنرا در «پشاوران» تعین کرده اند
معنی باستانی و قدیم « فراداتا » را ادا کرده اند. « ۱ »

پروفتازیا Prophthasia : بطلیموس این شهر را در
جمله اعاظم بلاد «در آنجیان » یعنی سیستان ما حساب
میکند حتی آنرا مرکز این ولایت میخواند. قرار نظریۀ
اراتوستنس Eratosthenes ۱۵۰۰ یا ۱۶۰۰ «استادیا»
از شهر «اسکندریه اریون» یا هرات فاصله داشت. «ویلسن»
موقعیت این شهر را در «پشاوران » :Peshawaru سیستان

« ۱ » صفحه ۲۳۷ هند قدیم تالیف مکدونالد کرندل. در اینجا
« فراداتا » منفعت بخش ، ترقی ، و انبساط ترجمه شده است.


- ۲۳۰ -

قرار میدهد و میگوید : فاصله آن از هرات ۱۸۳ میل
است و شواهد روی خاکی دلالت میکند که اینجا محل شهر
بزرگی بوده . این « پشاوران » بین « دوشك » Dushak
و «فراه» یعنی کمی بطرف شمال دریا چه واقع است.
کرندل چنین نظریه دارد که خرابه های پشاوران آنقدر
قدیم معلوم نمیشود و بهتر است که پروفتازیا را فراه تعبیر
نمائیم زیرا اسکندر همین نقطه اخیر الذکر را پروفتازیا
خوانده است . « ۱ »
ارا کوتس Arachotus : این شهر کنار رود ارا کوتس
«ارغنداب» واقع بوده و مرکز این ناحیه بشمار میرفت.
استرابو موقعیت آن را به فاصله « ۲۰۰ » استاد که مساوی
۲۳۰ میل انگلیسی میشود از نقطهٔ می نویسد که سه راه در
شمال «اورتسپانا» بهم یکجا میشوند ولی پلینی این فاصله را
طور دیگر نوشته که مساوی ۲۲۵ میل دریائی و معادل ٦٠٦
میل انگلیسی میشود . به این حساب باید موقعیت شهر مذکور را
به شمال قلات غلزائی به فاصله ۲۲۵ میلی کابل سراغ
کرد . درین حدود خرابه های شهر بزرگی بنام شهر ضحاك
«۱» صفحه ۳۱۵ هند قدیم نگارش مکدونالد کرندل .


- ۱۳۱ -
کنار ارغنداب علیا افتاده که ٢٥ میل بشمال قلات واقع و ۲۰۰ میل از کابل فاصله دارد و فاصله آن از کابل عیناً به حساب پلینی برابر می آید.
« ازولا » یا « وزولا » : یکی از شهرهای عمده و معروف حوزه علیای هلمند شهر « ازولا » است که بصورت « وزولا » Ozola هم یاد شده . شهر موصوف را به این اسم و نشان بطلیموس ذکر کرده و قرار تقسیمات جغرافیائی خود در اراکوزی «ولایت قندهار » فعلی قرار داده است چنانچه امروز هم حوزه هلمند جزء ولایت قندهار است . احتمال دارد که این شهر عبارت از « هو ـ سا ـ لو Ho-sa-lo » زائر چینی باشد اما زائر چینی هیوان ـ تسنگ درین قسمت مسافرت نکرده است . کننگهم این شهر را عبارت از « گذر » Guzar یا « گذارستان Guzaristan میدانند و موقعیت آنرا در هلمند علیا قرار میدهد .
فو کلیس Phoklis: از شهرهای معروف ارا کوزی «ولایت قندهار» که بطلیموس ذکر کرده یکی « فو کلیس »


- ۱۳۲ -

است. موقعیت این شهر را کنار رود «ترنك» بين غزنی
و قندهار تقریباً در نقطه «قلات غلزائی» موجوده قرار میدهند
کنتنگهم به این عقیده است که این شهر عبارت از همان شهر
«دیمتریاس» است که «ديمتريوس» پسر ايوتيديموس شاه یونان
باختری بنا کرده بود و «ایسیدور» از آن ذکر کرده
و آن را مستحکم ترین شهر این ناحیه خوانده است.
نیسایا : نیسا یا یکی از شهر های معروف و باستانی
ولایت حاصل خیز مارجیان است . اوستا او لين ماخذ
است که از ین شهر اسم می برد و آنرا بین «مورو»
«مرو» و «بخدی» «بلخ» قرار میدهد.
بطلیموس جغرافیه نگاریونانی مصری در میان شهرهای
مشهور مارجیان از «انتیوش» یعنی «مرو شاق» که بنای
آن به اسکندر نسبت میشود و شهر «نیسایا» Nisaia اسم
می برد این شهر تا قرون وسطی هم از بین نرفته و یاقوت
از آن به اسم «نسا» یاد میکند و موقعیت آنرا میتوان
در میمنه تعین کرد. نا گفته نماند که به این نام بسا


- ۱۳۳ -

شهرهای دیگر در کرمان، و فارس و دیگر نقاط عرض وجود
کرده است ولی قدیم تر همه همان « نیسایا » ئی است که
اوستا از ان صحبت میکند .

نگار : « نگار » یا « نگارا » یا « ناگارا »

یکی از شهرهای مهم منطقه « ناگاراهار » یا « ننگرهار »
بود و احتمال زیاد میرود که در اثر شهرت تام این شهر
اسم ( ناگاراهارا ) عمومیت یافته و يك منطقه را
در بر گرفته باشد . افسانه های محلی مخصوصاً دره کنر
نقل میکند که « نگر » یا « ننگر » یا « نگار » اصلاً
پادشاه بود و اگر این مسئله حقیقت داشته باشد کلمه « هار »
در آخر اکثر شهرهای ما آمده و میتوان آنرا «شهر نگار»
خواند . « نگر » یا « نگار » یا « نگارا » را بعضی ها
محض شهر ترجمه کرده بعض در آن کلمه « نگ Nag »
« نك Nak » می بینند که از « ناگا Naga » سنسکریت
برامده و چندین معنی دارد از قبیل: آفتاب، کوه ، مار،
فیل. بعضی ها شهر « نگرکوتی » را که البیرونی در سلسله شاهی


-١٣٤-

کابل ذکر نموده عبارت از همان « نگار » میدانند استوپه بزرگ آشوکا که ۲۰۰ قدم بلندی داشت به نیم میلی جانب غرب شهر مذکور واقع بود « مسن » انگلیس به فاصله سه فرسخی شرق یا جنوب شرق « صخره نگر » از توپی بنام « نقاره غندی » صحبت میکند « نگار » بصفت پایتخت این علاقه هم یاد شده . کننگهم پایتخت عصر هیوان ـ تسنگ را که عبارت از « نگار » باشد در مقام بگرام به دو میلی غرب جلال آباد قرار میدهد « سن مارتن » موقعیت آنرا کمی بطرف غرب بگرام در بلندی میداند که مشرف بر محل تقاطع رود کابل و سرخ آب میباشد .

هیلو Hilo : در سرزمین « ننگر هار » که به تلفظ قدیم تر آن را « ناکاراهارا » گویند و « هیوان ـ تسنگ » زایر چینی آن را بنام « ناکی لوهو Na-Kie-lo-ho » هم یاد کرده شهری وجود داشت معروف که آن را « هیلو » میخواندند و با تحقیقاتیکه در اطراف موقعیت آن شده عبارت از « هده » موجوده میباشد، قراریکه در یادداشت های زایر مذکور شرح داده شده شهر موصوف ٤ یا ٥ « لی ».


- ١٣٥ -

احاطه داشت و بالای بلندی واقع و اطراف آن را باغ های
زیبا گرفته بود ، نا گفته نماند که در عین همین وقت که
« هیلو » آباد بود شهر « نگار» هم بآن همسری میکرد
و هر دوی آن مهم بود و حتی هر دو بنام پایتخت هم یاد
شده اند و احتمال زیاد میرود که « نگار » پایتخت
زمان قدیم تر و « هیلو» مرکز عصر بودائی بوده باشد .
از نتیجه تحقیقات مدققین چنین بر می آید که « هیلو »
عبارت از هده باشد. کننگهم انگلیس به این خیال است
که این اسم از کلمه سنسکریت « هده » Hadda به معنی
« استخوان » اشتقاق یافته و چون استخوان جمجمه بودا
در یکی از استو په های آن بود به این نام شهرت یافت
چنانچه در پشتو هنوز « هدو که » به معنی استخوان است
هده به فاصله ٨ کیلومتری جنوب شهر جلال آباد
مو جو ده افتاده و آبادی آن امروز شکل قریه بخود
گرفته است. خرابه های قدیم شهر و مخصوصاً معابد بودائی
بصورت بر جسته گی ها معلوم میشود ، بقا یای بعضی
استو په ها هنوز هو یدا ست در نتیجه حفر یا تیکه بعد


- ١٣٦ -

از ١٩٢٢ در آنجا از طرف فرانسویها آغاز شد آثار خیلی گران بها از گرد و نواح آن مخصوصاً از «تپه کلان» کشف شد. سائر تپه ها و نقاطیکه حفریات و علم آوری شده اند عبارت اند از : تپه کافری ها - باغ کاهی، شاخیل غوندی، غار نو، در غوندی وغیره .
ناکی Nakie : یکی از شهر هائیکه در یادداشت های زائر چینی «هیوان ـ تسنگ» درعلاقه ننگرهار ذکر شده عبارت ازشهر « ناکی » است . این شهر نزديك « هیلو » یعنی هده یا بهتر تر بگوئیم میان فاصله استوپه «اشوکا»و«هیلو»واقع بود زیرا وقتیکه زائر مذکور از استوپه اشوکا بطرف « هی لو » میرفت در راه به شهر «تنگ ـ کوانگ Teng-Kuang » بر گشت . میگویند این شهر عبارت از همان « ناکی» است و کمی بطرف غرب جلال آباد حالیه واقع بود. یکی از نام های دیگر این شهر « پاد ماپورPadmapur » یعنی«شهر گل نیلوفر» بود، بعض چینی ها آنرا«هوا ـ شی شنگHua-shi-cheng» خوانده اند که بمعنی «شهر گل» است .


-۱۳۷-

بامیکان در قلب هندوکش یا در آغوش دو سلسه کوه
بزرگ آریانا یعنی هندوکش و بابا یکی از شهر های
باشکوه ما افتاده بود که مدت هزار سال نگارستان صنایع
زیبا و کانون دین بود بزم بشمار میرفت .
با میان با سائر شهرهای کشور چه در سبك و اصول
تعمیرات و چه در مفهوم حیاتی فرق کلی داشت و بقایای
انهم که تا امروز موجود است با خرابه های سائر شهرها
سر نمیخورد. بامیان از نقطه نظر مذهب يك معبد بزرگ
بودائی از نقطه نظر صنعت يك مدرسه هیکل تراشی و نقاشی
و از نقطه نظر تعمیرات شهری بود مركب از هزاران
سموچ پر نقش و نگار که در دل کوه کنده شده بود
بامیان در قدیم ترین ماخذ چینی از ٤٩٤ مسیحی
به بعد به اسم « فان ینگ Fan-Yang » یاد شده . در
بنداهش معاصر همین زمان به اسم « بامیکان » تذکار
رفته . « مویزدو خورن » مورخ ارمنی هم آنرا به همین
اسم خوانده و در اواخر قرن ٥ مسیحی (ك) اسم به (ی)
تبدیل شده و ازان کلمه « بامیان » بمیان آمده است
مورخین چینی که پسان تر به تدریج ازین «معبد بزرگ»


_ ۱۳۸ _

عبور کرده اند بامیان را به اسمای « فان ـ ین ـ نا » ،
«فان ـ ین » وغیره یاد کرده رفته‌اند
قرار یادداشت های « هیوان ـ تسنگ » در نیمهٔ اول
قرن ۷ مسیحی هنوز در بامیان ده‌معبد بودائی و بیش از چندین
هزار راهب وجود داشت . مجسمه‌های ۳۵ متری و ۵۳
متری بودا که امروز اسباب حیرت سیاحین جهان را
فراهم می‌آرد زائرین چینی را هم بیخود ساخته بود. بامیان
در جنوب هندو کش با « نیوویهارای » « ۱ » بلخ همسری
میکرد و نمونه های هیکل تراشی و محصول دست استادان
هنرور آنجا را اهل ذوق و دوستان صنعت به دیار چین
ارمغان می بردند

اریا و اریانا

یکی از مسایل قابل دقت این است که نویسند گان و
متتبعين ما بخوبی ملتفت فرق میان « آریا » و « آریانا »
(۱) « نیوویهارا » اسم معبد بزرگ بودائی بلخ است که از ان
در ادبیات فارسی بیشتر به شکل « نوبهار » اسم برده شده .


- ۱۳۹ -

نشده و در استعمال آنها اشتباه میکنند ، یا هر دو
را يك چيز می شمارند چنانچه این سهو لفظی
بعضی اوقات در نگارشات متتبعين خارجی هم دیده شده
در اینجا مقصد از « آریا » نامی نیست که قبایل
”ویدی“ برای خود داده بودند بلکه ولایت « آریا » است
که بنام های «هری وا» و « هری » وغیره هم ذکر شده
و شرح آنها پیشتر گذشت .
در صفحات گذشته نوشتیم که بسا نام های نقاط و
شهر ها وقبایل آریانا در خود ریشه « آر » را با تحريفات
مختلف آن محافظه کرده اند از انجمله « آریا » نام ولایت
هرات از بهترین تمثال های ما است که قدیمترین نام
آریائی را بالاخص برای خود محافظه کرده و موازی
باسم آریانا از قدیمترین زمانه ها شهرت دارد و بشهادت
تاریخ میتوان گفت که « آریا » و « آریانا » تنها دو اسم
محل اند که در آنها کلمۀ « آریا » بشكل اصلی خود
دیده میشود و بعض ها که دچار سهوهم شده اند بیشتر
از همین درك است كه يك كلمه در هر دو اسم دخالت دارد
معذالك باید مفهوم جغرافیائی آنها را زیر نظر داشت زیرا


- 140 -

آریا فی الواقع يك ولایت « آریانا» است . «آریا»
گوشه ئی از « آریانای » بزرگ است . « مکدونالد »
در هند قدیم بطلیموس صفحه ۱۳۸ می نویسد « آریا »
ولایت کوچکی بود در « آریانا » چون در اصل اینکه

حوزه هری رود قسمتی از آریانا بود شبهه نیست بلکه
سرحد آریانا درین قسمت تا سواحل خزر میرود ، از
تفصیلات بی مورد خود دارای کرده محض از نقطه
نظر شباهت نام به همین قدر اكتفا ميكنيم كه
«آریا » نام يك ولایتی است از « آریانا » .

آریائی

در مجالس تاریخ به دفعات این پرسش بمیان آمده
كه آی از كلمه « آریانا » به تعبیر و لهجه امروز


-١٤١-

چه صفتی میتوان ساخت که در مورد تمام باشندگان
آریانا بدون استثنا و در باره مدنیت و دیگر امتیازات
آن استعمال شود. بگمان من حاجت به اختراع
و ساختن چیزی نداریم قراریکه در اوائل این اثر شرح
دادیم درین شبهه نیست که اسم «آریانا» از «آریا»
تشکیل شده یعنی اول اسم قوم و باز نام مسکن آنها
بمیان آمده است لیکن چون «آریا» مفهوم قدیمی دارد
و زمانی را در بر میگرد که تمام آریائی‌های هند و فارس
در اینجا جمع بودند بناءً علیه خود آن کلمه را برای
چیزهای مربوطه آن وقت باید گذاشت و از کلمه
«آریانا» صفتی بمیان آورد .

صفتیکه از اسم «آریانا» ساخته شود طبیعی «آریانی»
است ولی فوراً باید متذکر شد که این صفت را ما حالا
نمی‌سازیم بلکه خودش در مرور زمانه
ساخته و استعمال شده و اینجا بطور مثال «بیلو» را ذکر
میکنم که در صفحه اول اثر خویش موسوم به تجسسات نژادی
در افغانستان این صفت را به شکل طبیعی و مطلوب یعنی
«آریانی» Ariani استعمال نموده است .


- ١٤٢ -

اریانا و نویسندگان اروپائی

قرن ١٨ و ١٩

همان طوریکه کلمۀ آریانارانویسندگان و مورخین یونانی
در یکی دو قرن پیش و بعد از عهد مسیح از حافظۀ توده
و خاطرات باشندگان این سرزمین بیرون آورده
ودر نگارشات خود ضبط کردند، ایالات، ولایات، حدود
سرحدات، اقوام، قبایل و شهرهای آنرا معین کرده وثابت
نمودند که این حصۀ دنیا، نامی و نشانی، موجودیتی و میزانی
دارد، نویسندگان اروپائی حینی که در قرن ١٨ و ١٩
به خاکهای کشورما نزدیک شدند و به مطالعات پرداختند
طبیعی نگارشات نویسندگان كلاسيك یونان توجه آنها را
جلب نموده و بعد از تقریباً هزار سال فراموشی و سکوت
باز کلمۀ « آریانا» مورد استعمال پیدا کرد. این طور
نبود که درین عرصه هزارسال در کشور ما حکومت و تشکیلات
سیاسی وجود نداشت.


- ١٤٣ -

بر عکس اکثر جنبش های ملی ، آزادیخواهی و سیاسی ازین جا بر خاسته است . اسم « آریانا » را نویسندگان كلاسيك يونان از حافظه و خاطرات مردم گرفتند و لی در زبان و نگارشات آنها قيد و مستور ماند . بعد از فتوحات اسکندر ، سلطنت مستقل یونانی های باختر جز دو قرنی بیش دوام نکرد . در ین وقت طبیعی رسم الخط وزبان یونانی کم و بیش معمول شده بود آنهم بیشتر در صفحات شمال زیرا عكس العمل زبان و رسم الخط خود کشور « خروشتی » در جنوب هندوکش همه جا محسوس است چه در کتیبه ها وچه در چپه مسکوکات وغیره .
نوبت که به کوشانی های ما رسید امپراطوری ساختند خیلی ها وسیع که خاك آريانا سراسر دران آمده بود وحتی بجانب هند و ترکستان چنین خارج سرحدات طبیعی هم نفوذ یافته بودند زیرا قلمرو ایشان در ین قسمت ها حوزۀ « تارم » و « گنگا » را هم در بر میگرفت . اگر چه کتیبه های عصرایشان هنوز طور دلخواه مطالعه و تدقيق نشده و نمیتوان گفت که آیا کلمۀ آریانا دران ها مورد استعمال یافته یا نه ولی يك چیزی که در قلمرو نفوذ کشور


- ١٤٤ -

داری آنها جلب توجه میکند این است که باصرف مساعی
نفوذ خودرا اول از همه در چوكات طبیعی آریانا انبساط
دادند و بعد از ان فتوحات بیشتری بطرف هند و تركستان چین
کردند.سپس باهیاطله وزمان جنگ‌های آنها با ساسانی‌ها
ودر عصر کوشانی‌های خردو کابل شاهیان و بر همن شاهیان
وغیره سلطنت وجود داشت ولی نه به آن عظمت که کل خاک
آریانا را دربر گرفته بتواند تا اینکه دین مقدس اسلام
انتشار یافته و انقلابی بس عمیق در افکار و آئین و زبان

و غیره بمیان آمد. در ین وقت باز کانون جنبش
آزادی خواهی همین خاك پر شور است وطاهریان
صفاریان ، سامانیان اولین مشوق روح آزادی بشمار

میروند. ولی طوریکه بیشتر ذکر نمودیم مورخین و جغرافیه
نگاران عرب حینیکه از کشور ما صحبت میکند آنرا بنام
خراسان یاد کرده اند، یعنی عوض آریانای زمانه های
قبل الاسلام کلمه خراسان بمیان آمده و به اندازۀ زیاد
استعمال شده که میتوان آنرا جای نشین آریانا خواند.


-١٤٥-

غزنوی های ما باز امپراطوری ساختند بزرگ و
این دفعه در حالیکه غزنی مرکز بود خاك آریانا باز بنام
امپراطوری غزنوی تشکیل يك مملكت واحد داد ومثل
زمان کوشانی ها فتوحات مزیدی خارج سرحدات، آنهم
در خاك هند عملی گردید . این وضعیت مجدداً در عصر
غوری ها، تیموری ها، هوتکی ها تحت پاره تغییرات آمد و دفعهٔ
دیگر در زمان سلطنت اعلیحضرت احمد شاه بابا مفهوم
ووسعت آریانای قدیم تشکل پذیرفت دومرکز آن این دفعه
شهر قندهار بود .

بعداز جنگ بزرگ «پانی پت» واضمحلال مرا هته
بدست قشون احمد شاه بابا نفوذ انگلیس در هند انبساط یافته
و بیشتر انگلیس ها به کشور ما تماس و رفت و آمد پیدا کردند
و در هر مسئله داخل مطالعات شدند و قرن ١٨ و ١٩ دو

قرنی است که عملاً کلمهٔ آریانا در نوشته های مدققین
عرض وجود نمود و بعض کسانیکه این کلمه را استعمال
نموده اند قرار ذیل اند :


- ١٤٦ -

«١» - اچ، اچ ولسن H. H. wilson كتاب بزرگی را که دارای ٤٥٢ صفحه است و از مسکوكات و آثار باستانی افغانستان صحبت میکند بنام « آريانا انتى كوا » Ariana Antiqua يعنى « آريانای عتيق » موسوم ساخته و در داخل کتاب خود در صفحات ١٢٠ و ١٢١ وغیره در اطراف این کلمه وحدود و ولايات آن صحبت میکند . در پشت این کتاب نام « افغانستان » و « آریانا » یکجا ذکر شده و معلوم میشود که نام اولی تازه بمیان آمده و مولف که در آثار باستانی مطالعه دارد میداند که این خاک نام قدیمی هم داشته و حدودی را که او تحت مطالعه قرار داده خوب تر به کلمه «آريانا» ادا میشود، لذا کلمه آریانا را استعمال کرده است .

« ٢ » ـ بيلو H. W. Bellew در کتاب « تجسس در باب نژاد افغانستان» «١» که متن نظريات او در نهمین کنگره بین المللی مستشرقین در لندن میباشد و در سال ١٨٩١
An inquiry into the Ethnography of Afghanistan «١»


- ١٤٧ -

بطبع رسیده خیلی مفصل از کلمه «آریانا» صحبت میکند
و با تذکار مولفین کلاسيك يونان، حدود قبایل و ولایات
این کشور را متذکر میشود .
« ٣ » - راولنسن H.G. Rawlinson در کتاب «بکتریا
Bactria » که در ١٩١٢ در لندن بطبع رسیده صفحه ۲
کلمه آریانا را از زبان استرابو استعمال نموده میگوید :
«استرابو باختر را فخر آریانا خوانده است »
« ٤ » ـ موسیو فوشه A. Foucher در صفحه ٤٠٨ جلد
دوم كتاب صنعت گريك و بوديك گندهارا كلمة « آريان »
Arian را در مورد خاک کشور ما استعمال نموده است .
مشارالیه در صفحه ٤٢٩ همین اثر بکتریان را
( مروارید آریان ) "Perle d' Ariane" خوانده است .
« ٥ » ـ بيلو در صفحه ٥٩ کتاب نژاد های افغانستان
The Races to Afghanistan در مورد خاک کشور ما میگوید :

بهتر است اول نگاهی به وضعیت جغرافیائی قدیم


- ١٤٨ -

کشوری به اندازیم که نزد فارسی ها به اسم «آریاورته»،
نزد یونانی ها به اسم «آریانا Ariana» و بعد ها به اسم
«خراسان» معروف بوده و درین تازه گی ها بنام
«افغانستان» شهرت یافته است.


[BLANK PAGE]


پوهنتون
puhane ranasha
Dost
Dost
Dost.