٦٨

وفات نموده [١] وسه فرزند از قیس مذکور بعد از وفات باقی ماندند .
بعضی از مؤلفین برانند که نسب این قوم " به شاؤول " می رسد و شاؤول در بلاد افغان
به نام نيك وصفات پسندیده یاد میشود و امراء افغان در ین امر کو شا نند که نسب
شانرا به شاؤول برسانند بلکه افغانها شجرهٔ انسابی دارند که در مندرجات آن این
مسئله را که آنها از اسباط بنی اسرائیل می باشند [٢] تاحال باحتیاط بسیار تائید
می نماید مگر میان زبان پښتو که زبان ملی افغانها است و زبان عبری که زبان
بنی اسرائیل است يك مشابهت سرسری هم وجود ندارد

[١] ذکر این وفد در کتب صحاح حدیث وسیر وتاریخ عرب نیامده اما مورخین قرون وسطی افغان
این موضوع را افتخاراً تذکار مینمایند .ورود مسلمان ها بساحل مالابار هندوستان و ممامكت چین از
راه بحر نیز مثل این موضوع در کتب قدما بنظر نمی آیدولی متأخرین مورخین هندد خول مسلمانها را درجنوب
هند بصورت غیر محاربه قبل از فتوحات اعراب در شمال هند به اثبات میرسانند هکذا تاریخ اسلام مؤلفهٔ
امیلیوکسینی ابو کبشه نامی عرب را رئیس وفد از دربار نبوت معرفی نموده میگوید که سال هفت هجری
چون دعوت نامه ها بنام شاهان بلاد ارسال میشد آرندۀ دعوت نامۀ رسالت مآبی به نام پادشاه چین
این شخص بوده است و در اواخر خلافت صدیقی یا جواب به مرکز خلافت اسلام مراجعت نموده است
چون کشور چین را برای اقا مت می پسندد بار دیگر از راه بحر وارد شنگهایی شده و مسجد
بنا نمودۀ اورا چينی ها ذکر میکند .
بدرالدین چینی در مکتوبی که ١٣١٣ نسبت بتاریخ مسلما نان چین به ادارۀ انیس فرستاده بود
ودر شماره های همان سال نشر گردید تصدیق ورود ابو کبشه را در چین از راه شنگها ئی می نماید .
و ورود چهار هزار مسلمانان عرب به كومك پادشاه چین برخلاف دشمنان او که از طرف «قتیبه»
از راه ترکستان فرستاده شده بودند علاوه از وفد متذکره است که در چین توطن اختیار نموده اند.
به نظريه من امثال هم چه مسائل را نه تصديق ونه تکذیب باید نمود. [مترجم]
[٢] از مقدمه و خاتمه این کتاب معلوم میشود که زمان تالیف آن سنه ١٢٩٥ قمری که زمان جنك دوم افغان
وانگلیس بوده و نظریه امرار اجع به انتساب انساب ایشان به شاؤول تا آن زمان مروج و بعد از آن الی
زمان محاربه سوم افغان و انگلیس تا جنگ استقلال ادامه داشت سپس در اثر ترقی معارف عصری
و با خبری عمومی از السنۀ خارجه و آمد و رفت و فود علمی داخلی وخارجی و اکتشافات آثارجتيقهٔ
کشورو تراجم آثار تاریخی بر وفق تحقیقات عصری درعوض اهتمام بروایات بیلیبجزم تحقیقات تشترمی
بصورت آزادانه بروی کار آمد لهذا آن نظریه امروز نزد اعیان افغان از اعتبار افتاده است
وتحقیقات و نگارشات عصری صورت دیگری اختیار نموده میرود . «مترجم»


٦٩

لیکن بواسطۀ وحدت نام‌های اماکن مثل «خیبر» درۀ واقعه در بلاد افغان و خیبر در (جزیرةالعرب قریب) شام که مقر بنی اسرائیل بوده با جود بعد مسافه بین سرزمین افغانها و قرارگاه بنی اسرائیل اعتقاد ایشان به این مسئله که آنها از نژاد حضرت اسرائیل [٦] هستند محکم میگردد. [۱]

گروهی گمان دارند که اینها از طایفه ارامنه شیروان که قبلاً به اسم «الیان» یاد میشد میباشند و این مسئله را وجود کنیسه‌های که در قراباغ «از مربوطات شیروان بنام «قند سار» تا حال وجود دارد تائید می‌نماید و رئیس این مقامات را «اغوانج» میگوید و معنی اغوانج در زبان ایشان کلانتر «اغوانها» است.

ارامنه که «در گنجه» و شیروان و «نخجوان» و «گیلان» سکونت دارند به این نام اغوان افتخار می‌نمایند و اعوانت را دعوی می‌کنند پس محتمل است که لفظ افغان محرف اغوان یا الیان باشد و ممکن است که رئیس «قندسار» پس از کوچیدن به مقام کنونی و بودو باش ایشان در قندهار این موطن ثانوی خود را قندسار نامیده «وقندهار» محرف «قندسار» باشد [۲]

و از اطوارشان چنان مستفاد میشود که آنها در زمان مهاجرت از وطن اولی خود به دیانت عیسوی متدین بوده و متعر‌قباً اسلام آورده اند چنانچه تا حال در بین شان بعضی آثار و عادات اجداد آنها مانند نقش نمودن شکل صلیب بر روی قرص نان

[۱] کسانیکه این نظریه را تائید مینماید علاوه بر امثله که سید جمال الدین نقل نموده است دو مثال دیگر را نیز برهان می‌آفرینند. اتحاد کلمۀ «باجور» را که از علاقه‌جات سرحد از اد مشرقی افغانستان است به «بیاحور» مصر دلیل قبطی بودن و کلمۀ «سدوم» که اسم موضعی از علاقه «سمه‌يوسف‌زئی» است به «سدوم» شام چون سم «خیبر» فوق الذکر دلیل سامی بودن آنها میدانند اهداء تورات قلمی قدیمی از طرف ایشان برای نادرشاه افشار در زمان عبور او از مجدۀ لافه ایشان بنج هند به تأیید این مسئله ذکر مینمایند [۲] علاوه بر شهر مشهور قندهار افغانستان در هندوستان نیز به این نام مقاماتی وجود دار د. در بین افغانها بنام «قندهاریها» طوائفی در سرحد آزاد مشرقی زندگانی می نمایند که نه از قندهار کوچیده و نه آن مقام را دیده‌اند.


۷۰

مروج مانده است [ ۱ ]
قول این گروه اگر چه ظاهراً خالی از صحت هم نباشد لیکن توجیه این موضوع
که " قندهار » محرف « قندسار » است بر کمی توانائی در فن تاریخ گواهی
میدهد زیرا قندهار از شهر های مشهور و قدیمی است که در افسانه های هنود
از قبیل « مها بران »مذکور است
چندی از محررین تاریخ میگویند که این طائفه نظر با متیازیکه بدیگر طوائف
داشتند در کوهستان موجوده خود از قدیم سکونت داشتند حتی اینکه طائفه مذکور
با اسکندر رومی هم مصاف داده بلکه در زمان گشتاسپ هم وجود داشتند و تابع
ولایت « سیستان » تحت حکم رستم مشهور بودند و سال ده پوست گا و را به
فرمانده خویش رستم بنام خراج می دادند [ ۲ ]
[ ۱ ] کتاب «دی پریچنگ آف اسلام » ورود عربیت را در ترکستانات وقریب این حدودقبل
از اسلام تائید می نماید.
[ ۲ ] شاهنامه طبع بمبئی سنه ۱۲۷۵ هـ ق در ملحقات از صفحه ۱۰ شروع میشود و عنوان حکایت در
سرگذشت با كك كوه زاد است كيك در شاهنامه بمعنی كوه زاد است آمده محل سکونت كك كوه زاد
که رستم با او جنگ میکند قرار ذیل است
كه نزديك زابل به سه روزه راه یکی کوه بدسر کشیده به ماه
به يك سوی او دشت و خرگاه بود دگردشت زان هندوان راه بود
نشسته دران دشت بسیار کوچ ز افغان ولا چین و کردو بلوچ
در باب نژاد کو هزادمیگویید
نژادش ز افغان سپاهش هزار همه ناوك انداز و ژوبین گذار
ببالا بلند و به پیکر سطبر به حمله چو شیرو به پیکار ببر
دورانش به مانندة ران پیل که رزم جوشان تر از رود نیل
دو نفر در باب كك کو هزاد به رستم حکایه کرده گفتند
نژادش ز اوغان سپاهش بلوچ که بر دشت خر گاه بگزید کوچ
« بقیه » در صفحه ۱۷


۷۱

اخیراً رسانیدن این مالیات گزاف را هم خلاف شان خود دانسته از ادائر آن انکار
آورده براو شوریدند اما رستم باانها بهیم در اویخته واپس اورا تحت سلطۀ
خویش آورد.

نظریه سید جمال الدین افغان مؤلف کتاب

نظریه من چنان است که ملت افغان نژاداً ایرانی می‌باشند و زبان ایشان
از زندواوستا که زبان قدیم پارسی است گرفته شده و با پارسی موجوده هم مشابهت
تامه دارد [۱]

مؤرخین متاخر مانند «لئورمان» فرانسوی و امثالهم همین نظریه را تائید می‌نمایند

[۱] نظریه همین لئورمان در خصوص افغانها این است که در شرق صرف دوقوم است که بمعنی
حقیقی قوم گفته میشوند افغانها وجاپانی‌ها
«بقیه» از صفحۀ ۷۰

دوافر دیگر در باب فوج كك كوهزاد ایراد می‌نماید

که با هر یکی لشکری صدهزار	سواره پیاده بلوچان کار
هزاران سواران افغان گروه	ز لاچین دلیران بر گرد کوه
وقتیکه زال میگوید که رستم را از جنگ با کك کوهزاد بازدار درستم جواب می‌دهد که تنها رفته
با آنها جنگ می‌کنم
پیاده روم سوی البرز کوه	ببینم چه سازند افغان گروه
بهزاد پسر كك کوهزاد است چنانچه بهزاد را هم بهزاد افغان گفته و مسکن افغانها را به فارسی
مرز افغان گفته بالاخره كك کوهزاد و پسرش بهزاد بدست رستم اسیر میشوند و هر دو فرزندوپدر
[با خود از فقه اللغة پښتو] به حکم پادشاه ایران بدار کشیده میشوند این بود خلاصه كك کوهزاد
[۱] والده ام جدم علامه محقق جناب مولانا محمد اسرا ئیل خان « رح» قرار تحقیقات خود بیان میفرمودند که
زبان پښتو مبداء مآخذ به عبارت دیگر مادر سنسکرت است و معنی سنسکرت شسته و مهذب است و خود قوم غیور
پښتون و زبان بومی ایشان قرن‌ها پیشتر از تولد سنسکرت وجود داشت دانشمندان آن وقت این زبان را
اصلاح نموده سنسکرت نامیدند و سنسکرت به حيث يك زبان علمی ترقی نمود. و قرابت زند و اوستا را با سنسکرت
مبقتدان پارس بسیار به متانت اثبات نموده است مقام محترم پښتو تو لنه نیز به این موضوع توجه محققانه
معطوف داشته چنانچه مولوی یعقوب حسن خان در رساله نظری به پښتو از نقطه نظر فقه اللغه
فرق الذکر در این موضوع بیانات مبسوط و مدلل را به معرض بیان آورده است


۷۲
فصل سوم
ابتداء سلطنت افغان و قیام زعیم ایشان در امور کشورداری
یا نهضت افغان ها در قندهار

چون ملت افغان در محیط جلادت و اقدام نشأت یافته اند لهذا. ملت افغان قومیست عسکری که برای سلطهٔ اجنبی گاهی قندهمی نکرده اند ادارهٔ محمود غزنوی [۱] و چنگیز خان تا تاری و تیمور گورکانی با وجود استیلاء کاملهٔ آنها بالای ایشان از طرف ملت افغان بی خطر و ایمن نبوده هم چنان در زمان انقسام مملکت ایشان بین سلاطین هند و فارس دائماً در کمین بوده در وقت فرصت آتش فتنه را بمقابل شاهان فوق الذکر می افروختند طائفه غلجائی که بارها بر عساکر محمودی دست درازی کرده حکومت غزنین را مدتی بتصرف خویش آوردند. و طائفهٔ از این افغانها در دهلی سلطنتی را تشکیل دادند. حینیکه شاه عباس کبیر بر قندهار مستولی گشت ابدالیها و غلجائیها با و انقیاد نمودند [۶] حینیکه اهالی از جور والی قندهار به تنگ آمدند از طرف قبایل افغانان قندهاری متفقاً يك نفر وكيل ”سدو خان ابدالی“ را بدربار پادشاه دادخواه فرستادند، شاه را بلاغت و فصاحت سدو خان در هنگام اظهار شکوه خوش آمده ادارهٔ قندهار را جهت استرضاء خاطرش به او سپرده حاکم سابق را عزل نمود سدو خان ادارهٔ ولایت قندهار را چنان بخوبی و کمال عدالت انجام داد که محبت عامه را بخود حاصل کرد، و اثرات حسن اداره
(۱) محمود غزناوی معروف به «محمود زابلی» که از بطن دختر رئیس زابل و صلب سبکتگین در نیمهٔ اخیر قرن چهارم در زابلستان که مرکز آن غزنی بوده بوجود آمده از روی قوانین اجتماعی افغان گفته میشود اما افغانها در عرف خود برای مفتن گردیدن يك رئیس و زمامدار امتزاج خون را بصورت تکرار در تکرار اهتمام میدهند لهذا انقیاد افغانها به سلطان بیشتر از ناحیهٔ ریشه جز می بوده.


۷۳

او بدر بار امیران مؤثر گردید واداره قندهار تا دیر گاه در اولادۀ سدوخان بطور وراثت
دوام کرد و حکومت او باهالی تاحدی محبوب واقع شد که سائر افاغنه بخاندان سدوخان
چنین امتیازی بخشیدند که هرگاه احدی از سدوزائیها بقتل یکی متهم میشد اهالی
نظر باحترام خاندان سدوزائی از سر خون مقتول میگذشتند.واگر کسی از افراد قبایل
بر خلاف کدام سدوزائی شمشیر را از نیام میکشید از مجازات آن کسی صرف نظر
نکرده حتماً او را به قتل میرسانیدند.
سدوزائیها طائفۀ از ابدالیها بوده و احمد شاه هم ازین طائفه نشأت کرده است
که آتیاً به تفصیل ذکر خواهد شد.

قندهاری ها وصفوی ها

در عصر سلطان حسین شاه آخرین سلسلۀ شاهان صفوی ایران که در سال ۱۱۰۶ سریر
آرای سلطنت ایران شد از جمله اهالی قندهار وملحقات آن قبیله غلجائی نهضت
نمودند، هرچند رجال دولت شاه در استیصال شان کوشیدند آتش فتنه مشتعل
تر شد، چون سرکشی افغانها حکومت ایرانرا از اتخاذ تدابیر خسته ساخت گرگین
خان گرجی که از طرف شاه ایران حاکم گرجستان بود و باری برروی شاه
بغاوت ورزیده بود متعاقباً به پنجه حکومت مغلوب گشت ، بعد از مغلوبیت برای تلافی
گناهان خویش سوای اینکه دین مسیحی را ترك داده دین مقدس اسلام را قبول
نماید چاره ندید ، گرگین خان بحسن تدبیر و قوه دور اندیشی و ثبات
مشهور بود از آنرو درینوقت حاکم قندهار مقرر گشت .

مضرات سخت گیری براها لی

چون شاه درا فروختن نائره نهضت قندهار دست سلاطین تیموریه هند را ذی دخل میدانست لذا
با گرگین خان حاکم قندهار بیست هزار لشکر ایرانی و يك جماعت را از مردان


٧٤

جنگی و مدیرین صاحب تجربه اهالی گرجستان بغرض دفع شر مداخلت خارجی
عزیمت داد. و قتیکه گرگین خان با عساکر خود باطراف قندهار رسید. اهالی و قاضین
راه اطاعت و انقیاد را پیمودند. لیکن گرگین خان بگمان اینکه بشدت و سرزنش
افغانها ذلیل خواهند گشت سنگدلی را پیشه خود ساخته بدرشتی با اهالی پیش میآمد.
"حاشا و کلا!! ، هر صاحب عزت را به ذلت انداخته هر قوی را ضعیف میگردانیدو
هر را به محبس میکشاندید مردم خیلی بجان آمده از درشتی و قساوت قلب
حاکم نالان گردیده يك هیئت وکلاء را بپای تخت ایران "شهر اصفهان" بحضور
سلطان حسین داد خواه فرستادند تا احوال اهالی را بسمع شاه برسانند.
اسباب دست درازی مامورین بحقوق رعایا
در ممالک اسیا حائل آمدن دربانان و قابچیان بین عارض و سلطان موجب جرئت
والی ها و مامورین بر حقوق رعایا میگردند. بنا بر آن چون هیئت وکلاء افغانی باصفهان
رسیدند برای تقدیم شکایت مساعی خود را بکار بردند لیکن کثرت قابچی ها
و دربانهای حضور شاه افغانان را از تدابیر وصول عرض بحضور شاه مایوس میساخت
باری ببارگاه شاه حاضر شده از مظالمیکه بر اهالی قندهار گرگین خان روا داشته بود
دادخواه شدند. چون بدر بار شاه دوستان گرگین خان حضور داشتند، بسمع شاه رسانیدند
که این سرکشان میخواهند بشکایات خود ساخته و بهتان و دروغ ، از ضبط و ربط
والی بر آمده، از عصیان نمایند. به اثر آن از شاه بدون عتاب چیزی نشنیدند: ناچار با کمال
نا امیدی بولایت خود مراجعت کرده اصل واقعه را در اقوام خود اشاعت دادند.
والی قندهار ازین امر خبر گشته در دل خود نسبت باین جماعت دادخواه کینه ورزید
و برای کسانیکه در این دادخواهی ذیدخل بودند بهانه می جست خصوصاً میرویس را
که بجلالت نسب و شرف حسب مشهور بود طرف غضب خود قرار داد.


۷۰

میرویس خان

میر ویس خان رئیس قبیلهٔ بزرگ افغان ها وتکر ان مشهور قند هار بود در بین اهالی به بلندی اخلاق و فصاحت زبان ونرمی طبیعت ورسائی ذهن معروف و به اثر این صفات دردلهای افغانان محبوبیت و نفوذی را حائز گشته بود.
چندی بعد والی مذکور دست تعدی بر علیه او دراز کرده زنجیر و زولانه اش نموده بشهر اصفهان فرستاد و بارا کین دولت نوشت که راحت و اطمینان حکومت در قندهار بدون حبس این مرد قیام نخواهد گرفت و لازم است که از بود و باش قندهار بازداشته شود زیرا وجود او مصدر فساد و منشاء فتنه ها میباشد.

اضرار رشوت با ساس حکومت

گرگین خان از رشوت ستانی حکام آسیائی بیخبر نبود و میدانست که نیل مرام واجرای مقاصد از مأمورین اصفهان بوجود رشوت موقوف است و بعدم رشوت معدوم . لهذا در فرستادن او به اصفهان سوی تدبیر نمود، زیرا گرگین خان بواسطهٔ ارسال میرویس خان در اصفهان او را به رشوت دادن به ارا کین دولت موقع داد مدتی نگذشته بود که میرویس خان به ضعف عقل شاه وسوء اخلاق هیئت حکومت و نفاق ارا کین واولیاء سلطنت مطلع گشته برای رسیدن بمقصود خود با دشمنان گرگین خان طرح مودت ریخته، در دلهای شانرا بطرف خود مائل ساخت. و بحضور شاه فرصت ها جهت بازیابی یافته تفصیل مطالب خودرا بشیرینی زبان و فصاحت کلام بکمال حذاقت بگوش شاه میرسانید و توجه شاه را بسوی خویش معطوف نموده رشوت را برای جلب قلوب رؤساء و بزرگان ایران وسیله ساخته در زمان قلیلی خود را در سلك اولیاء امور دولت ایران مسلك گردانید.


٧٦

اثر حزم و تدبیر

میر ویس خان در این اوقات بمراجعت قندهار کامیاب شده می توانست لیکن اختلال
امور دولت ایران و کمزوری اداره آنجا بدماغ وى يك فكر عالی تری را تولید نمود.
و انفكاك حکومت خویش را از حکومت شاه آسان دانست و برای حصول این امر توقف
اصفهان را برای چندی مصلحت دید و میدانست که این چنین امر بزرگ را بعجلت
انجام دادن درست نیست از شاه برای سفر حج استیذان حاصل نمود. چون بمکه
مکرمه رسید مناسب دانست که از علماء اهل سنت بعضی مسائل را بوجوب
محاربه شیعه استفتاً نماید ، تا به این قوه روحانی قوم خود را بجنگ حکومت
شیعی ایران دعوت داده افغانانرا متحد سازد . جهت این امر فتاوی چندی حاصل
نموده ، بعد از ادای فریضه حج به اصفهان مراجعت کرده امر خود را مخفی نگاه
داشته بحضور بادشاه کمال اخلاص را نشان میداد .

استفاده از وقت

در ینوقت بکواقعه عجیبی برای انفاذ مقاصد میر ویس خان اتفاق افتاد كه يك شخص
مجهول النسب ارمنی عالم السنه شرقی در ممالک عثمانی برای دولت روسی خدماتی
انجام داده با امپراطور روس (پطر كبیر) توسل جسته برای خود خواهش تقرر خود را به
سفارت روسیه را بدر بار شاه تقدیم نمود، از جهت سابقه خوبی که در حسن انجام خدمات
خود بدست آورده بود به مرام خود فائز گشته بدر بار شاه از طرف امپراطور روس
سفیر مقرر شد ، وحكومت روسیه بمكافات خدمات او مشارالیه را با متعلقینش
از محصولات تجارتی گمرک معاف داشت ، این سفیر بسیاری از تجار ارمنستان
را فراهم کرده بطرف بلاد ایران متوجه ساخت ، چون بجوار حدود ایران رسیدند
آوازه افگندند که سفیر روس از نسل سلاطین ارمن است .
میر ویس خان دخول این سفیر را باین کیفیت بهترین وسیله برای پیشرفت


۷۷

مقاصد خود دیده در مجلسها و مجمع ها علناً و سرّاً چنین بیان میکرد که نصاری
خیال دارند که گرجستان و ارمنستان را از حکومت شاه مجز اسازند، گرگین خان حاکم
قندهار كه يك مسلمان به نام است حتما در این موضوع، واسطه مهم دست نصاری است
و بواسطة تازه بودن اسلامیت گرگین خان این کلام در دل اهالی جا میگرفت
اولیای امور دولت ایران بر صدق اینمقال گمان برده برای مغلوب ساختن گرگین
خان کمر بستند ، اما بواسطة قوت بازو و طاقت عسکری او در قندهار از طغیانش
میترسیدند. ولهذا میرویس خان را به رفتن قندهار مکلف کردند تا گرگین خان را در حین
حرکت او بسرکشی مدافعه نموده از راه عداوت سابقه با او پیش آمده دفع نماید
( کژ روی رأی و اضطراب فکر شرقیهای تا امروز این حکایت خوبتر هو یدا میگردد: )
غیرت افغانها در امور ننگ و ناموس

میرویس به قندهار رسید ، گرگین خان برآشفت و برای هلاك میرویس بهانه
جوئی آغاز نموده، نز دو ی پیغامی فرستاده دختر او را بازدواج پسر خویش الزام کرد .

چون میرویس خان این مطالبۀ حاکمانه، او را دیده دانست که به تن دهی در مقابل
این امر قدر ومنزلت او کاسته میشود ازین روافغانان را بجرگۀ خصوصی دعوت داده
تفصیل حادثه را نزدشان بیان نمود افغانان ازین سبب بالای گرگین خان خشمگین
گردیده یکدیگر خود را بمدافعت و مقاومت تحریص میدادند.

میرویس خان برای مدافعه در مقابل شرف خود مجسمۀ سرور گشته بود، لیکن
صبرو درنگ را برای افغانان اظهار و توصیه میکرد و میگفت بهتر اینست که شیر را
در خواب بکشیم ولی لازم است که شما درین افکار ثابت قدم باشید ، شما برمن
باور نمائید که من عنقریب از دشمن انتقام خواهم گرفت ، افغانها نان ونمك وشמשیر و
قرآن را حاضر کرده بر هر چهار قسم کردند که بمعاونت میر ویس خان وا طاعت
او قیام خواهیم کرد و گفتند هر که ازین عهد رجعت کند زن او به سه سنگ طلاق


۷۸
باشد. به این قسم ها و طلاق که اشدتری سوگندهای افغانهاست بها و اطمینان و یقین کلی معاونت دادند

تدابیر میر ویس خان و ناموس پرستی افغان

میر ویس خان یکی از خادمه های خو بصورت خود را که در خانه اش تربیت یافته بود بنام دختر خویش بنکاح پسر گرگین خان داده کمال بشاشت و سرور را ظاهر میساخت طوریکه با گرگین هیچ کینه ندارد . باین رفتار خویش زنگ کینه دل گرگین را زدوده کمال اعتماد را نزد وی پیدا کرد بعد از زمانی میرویس يك دعوت مجللی را بیرون شهر در باغی تهیه کرده گرگین واتباعش را دعوت داده و شراب ایشان را در این مهمانی از جام موت تهیه کرد و میرویس خود را ساقی آن قرار داد [یعنی تیغ اجل را بمفارق گرگین خان و رفقای او حواله نمود] .
* به امراء و سلاطین نمی زیبد که با کسانیکه بظلم پیش آمده حق تلفی در بارۀ نموده و به غدر وفریب پیش آمده باشند از ایشان توقع و امید صفائی داشته در امور خود خاصة در مهمات آن اورا معتمد خویش قرار دهند زیرا کینه و عداوت چون دلی را بخراشد کمتر زائل میگردد .

خدعهٔ عسکری

میرویس خان لباس گرگین را بعد از کشتن او پوشیده لباس های اتباع او را با فغانان پوشانیده بعد از شام بشهر درآمده بمحافظین قلعه در حین غفلت شان هجوم بردند يك جماعت افغانان را که قریب شهر در کمینگاه نشانیده بود با ایشان متحد گردانید عموم افغانان شهر با ایشان متحد شده ریشه های محافظین را بر کنده شهر را متصرف شدند و کسا نیکه موقع یافتند فرار نمودند و افغانها قلعه را تصرف نموده اعلان کردند که هر کس عسکر گرگین را در امان خود نگاه نداشته باشد در امان است.


۷۹

در ینوقت ششصد نفر عسکری که گرگین برای تأدیب بعضی قبایل بمحالات فرستاده بود
به قندهار رسیدند وغنیمت های بسیاری از افغانان گرفته باخود میآوردند بعدازین
از حقیقت واقعه آگاه گشته باتوپ وتفنگ دلیران افغان مقابل شده بامها جمین
مقابل مقاومت کردند میر ویس خان باپنجهزار نفر برآمده مهاجمین خودرا
بمقابل ایرانیها تاسه روز قیام داد اگرچه جلادت وبسالت قابل تحسین از ایشان
ظاهر شد لیکن در نتیجه شکست خورده جانهای خودرا بخاک خراسان رسانیده
نجات یافتند در آنجا اصل واقعه را بیان کرده بدهشت ایرانیان افزودند.
نطق میرویس برای حصول آزادی
وقتیکه فضای قندهار از مخالفین خالی شد میرویس رؤسای قبایل افغانا را
دعوت داده یك جرگۀ قومی منعقد ساخت خودش در بین جرگه ایستاده در نطق خود
فضائل حریت ومزایای آنرا وشدائد اسارت ومصائب آنرا حسب ذیل روشن ساخت:
«اگر شما کمز ها را بسته کنید وباما متحد شوید گردنهای افغانا را از طوق
ذلت و غلامی رهانیده بیرق های عزت وحریت را در بلاد وطن خواهیم افراست
ویوغ سلطۀ شیعه های ایران را از دوش خود دور خواهیم کرد »
بعدازان فتواهائی را که از علمای مکۀ معظمه که بر جواز قتال شیعه ها حکمفرما
بوده و در سفر حج بدست آورده بودبیرون کرده برای حضار قرائت نمود. و همانجا
اعلان کرد که هرکس طرف ایرانیان مایل بوده قلادۀ اسارت شانرا اختیار مینماید
از بودو باش وطن عزیز ما امید خود را قطع کند: زیرا که در صورت قبول اسارت ایرانیان
معاشرت شان با ما مشکل خواهد بود وازدائرۀ مودت وهمقطاری ما خارج خواهد شد
جميع خوانين ورؤسای موجوده جرگه موافقت خود را ابراز و بقسم
های موکد تائید نمودند.


۸۰
شیوه مردان
صاحبان فضیلت وار با بصیرت و مالکان عزم و اصحاب حزم حیات خود را برای حفاظت وطن چنان فدا مینمایند و برای آزادی ملت جانهای خود را اینچنین بخطرات و مهلکات دچار میسازند و برای نابود کردن قلاده اسارت و دور کردن طوق ذلت بدون نام نيك هيچ مزدی را طلبگار نمیشوند الا صاحبان نفوس دنیه و ارباب همت سافله که از پستی و تسفل و دنائت خود در شهوات منهمک بوده (اقوام و اوطان خود را به پول هیچ میرز باجانب میفروشند).
مدافعه دلیرانه و حکیمانه
میرویس خان از تهدید محمد حاجی خان
چون خبر اتفاق آتنهایبای تخت دولت ایران رسید شاه ایران بعوض اینکه عسکر جراری برای سرزنش افغانان بفرستد از راه صلح در آمده محمد جامی خان را تنها برای تهدید میرویس و رفقای او فرستاد نمایندۀ مذکور بمجرد ورود قندهار از عظمت دولت ایران و قدرت تامه شان برای تذلیل مخالفین خویش شروع به بیانات نموده و میرویس خان را بخرابی های انجام کارش میترسانید.

(جواب)
(عقل و حکمت تنها در دماغ صاحبان آسایش نیست
کوهستان افغانستان هم رجال عاقل و حکیم دارد!
میرویس خان در جواب اظهار نمود: آیا گمان میکنی که عقل و حکمت جز در کله های صاحبان تنعم در دماغ رجال کوهستان افغانسان پیدا نخواهد شد؟


۸۱

اگر در قدرت شما طاقت سرزنش و سرکوبی ما میبود حاجت بفرستادن شما نبود که
چنین سخن‌های بی‌معنی را بیان میکردید، پس حکم داد که او را حبس کنند. باجود آن
شاه ایران از خواب غفلت بیدار نشد . پس از حبس سفیر اول محمدخان حاکم هرات
را ثانیاً بسمت نمایندگی حکومت شاه به قندهار فرستاد، چون این نماینده از دوستان
و رفقای سفر حج میرویس خان بود میرویس خان اورا در وقت ورود به قندهار گفت
اگر حقوق سابقۀ رفاقت و محبت شما برمن نمیبود شما را همچو مجرمین جزا میدادم
لیکن بفهمید که افغانان بعد از نجات یافتن بار دیگر یوغ اسارت را بدوش
نخواهند کشید و شیرانیکه زنجیرهای عبودیت را گسسته‌اند بار دیگر با بند و مقید
نخواهند شد و شمشیر هائیکه از نیام کشیده شده‌اند باز به غلاف نخواهد شد،
زود است که حکومت شما سرنگون و دولت شما مغلوب و اموال شما چور و تاراج
گردد. بعد ازان به حبس او حکم نمود.

اهمال و مماطلت در امور حرب اسباب شقاوت است.

چون اولیاء دولت شاه از ارسال نمایندگان سودی نیافتند ( و بدون محاربه
راه گریزی نیافتند ) بحکام خراسان فرمان فرستادند تا برای هجوم با فغانان
عساکر خود را آراسته مهیای حرکت و نگه دارند. بعد از شکست‌های پیاپی عسگرهای
ایرانی بحکومت محقق گشت که تنها عساکر خراسان افغانان را پایمال کرده نمیتوانند
پس یک فوج عظیم الشانرا بزیر قیادت خسروخان برادرزادۀ گرگین که در جلادت
و رشادت از عم خود کمتر نبود فرستادند تا این سرعسکر بواسطۀ حب انتقام عم خود اقدام
شجاعانه خود را بصورت بهترین ظاهر گرداند. خسروخان با میرویس خان مقابل شده
آتش جنگ در بین ایشان مشتعل گردید. میرویس خان شکست خورده خسروخان
شهر قندهار را محاصره کرد، مستحفظین افغان که در شهر قندهار بودند
با خسروخان قرار دادند که اگر بحیات ما تعرض نکنند


۸۲

ما شهر را تسلیم خواهیم کرد ولی قساوت خسروخان نگذاشت که از خون شان بگذرد و افغانان چون دانستند که جز موت راه فرار نیست ازین رو برای دفاع آماده گشته هر روز بمحاصرین هجوم میکردند .
میرویس خان عساکر محلات را جمع کرده از طرف خارج باردو گاه خسروخان حمله های پیاپی میکرد تا آنکه ذخائر خسروخان تمام شده از مدافعت میرویس خان مضطر گشته دست از محاصره برداشت . خسروخان در محاربه میرویس خان با بیست و چهار هزار و ۵۰۰ نفر عسکر خود از دم شمشیر افغانان براه فنا شتافته صرف ۵۰۰ نفر از عساکر او از مرگ نجات یافتند این است عاقبت عجب و غرور .
شاه ایران دفعه سوم پسر عسکری محمد رستم خان لشکری آراسته بسرکوبی افغانان فرستاد اما در نتیجه شکست خورد و میرویس خان بلامانع و مزاحم بر قندهار مستولی گشت میرویس خان بعد از حصول آزادی قندهار وفات نموده و دو پسر از خود باقی گذاشت .

میر عبد الله

چون عمر کلانترین پسر میرویس خان مرحوم از ۱۸ سال متجاوز نبود اهالی اداره حکومت را به میر عبدالله برادر میرویس خان سپردند .
میر عبدالله برادر میرویس خان که زمام حکومت را بدست گرفت با سلطنت ایران میلان صلح نمود افغانان ازین میلان وی بر افروخته مخالفت گردیدند و گفتند اگر تو در هجوم قدم بقدم برادر خود گذارده نمیتوانی باید کم از کم در مصالحت تندهی ننمائی میر عبدالله این نصیحت ایشان را گوش نداده با رفقای خود مشاورت نموده قرار دادند که بحکومت ايران يك هیئت از معتمدین خود جهت عقد مصالحه بشروط سه گانه ذیل بفرستند :


۸۳
(۱) قندهار از مالیات شاه ایران آزاد باشد. ۲: عساکر ایرانی در قندهار
باشد (۳) امارت در اولاد میر عبدالله مذکور وراثةً علی الدوام باشد.
چون رؤسای افغان از این مسئله خبر یافتند از کثرت غیظ برآشفته و از میر عبدالله
قلباً روگردان شدند و میر محمود که علائم نجابت و شهامت از جبین او نمایان بود از این
رویه عم خود ناراض گردید لهذا با چهل نفر افغان متحد گشته دفعةً در خوابگاه
میر عبدالله ریخته کلۀ او را از تن جدا ساختند چون افغانان خبر یافتند در صلهٔ آن
شجاعت او را شاه قندهار ملقب ساخته سریرآرای سلطنت گردانیدند.
نهضت ابدالی‌ها در هرات
آزاد خان ابدالی بیرق حرب را برافراشته بر شهر هرات استیلا نموده لوای
استقلال را بلند کرد و برخ از طوائف اوزبک با ابدالی‌های هرات متحد گشته بلاد خراسان را
که تحت سلطهٔ ایران بودند متحداً تاراج نمودند. حکومت شاه سی هزار فوج را
بسر افسری صفی قلیخان بتأدیب آزاد خان فرستاد آزاد خان عساکر ایرانیها
را مقابله نموده از طلوع صبح الی نصف النهار در گیر و دار بلا امتیاز غالب و مغلوب
مصروف بود توپچی‌های ایران از هول جنگ افغانان بحدی سراسیمه و پریشان گشته
که بطرف سواران خود گله باری شروع نمودند چون افغانان توپ نداشتند فوج
ایران این مسئله را خدعهٔ حربی تصور نموده متفرق گشتند تا افغانان را در جنگ فریب
دهند افغانان از وقت استفاده کرده بر علیه عسکر ایران هجوم آورده
جمعیت آنها را پریشان ساختند و صفی قلیخان را با پسرش و هشت هزار سپاه ایرانی
به قتل رسانیدند. ایرانیان تمام آلات حرب را با بیست توپ و سامان خود گذاشته
شکست خوردند. در اثر این محاربه چنانیکه غلجائیها قندهار را از چنگ اسارت
رهانیدند، ابدالی‌ها هرات را از سلطهٔ ایرانیان نجات داده حکومت مستقل
تأسیس نمودند.


٨٤

کرد و عرب در خلال این احوال

در این گیر و دارهای کردی سنی برای چور و چپاول ایران کمر بسته هجوم آوردند و تا بحدی پیشقدمی کردند که به حصار شهر اصفهان مرکز حکومت ایران خود را رسانیدند. و اعراب مسقط تتبعث نموده آبادی ها و سواحل وجزایر خلیج فارس را قبضه کردند.

میر محمود شاه قندهار

چون محمود شاه قندهار اختلال سلطنت ایران وضعف دانش رؤسا وتفرق اتحاد و رسوخ نفاق قلبی شانرا سراسر مطالعه کرد دیده توقع بتصرف سلطنت شاه ایران دوخته عساکر خود را از راه کرمان با وجود نبودن آب و گیاه در راه ، بجنگ دولت ایران سوق داد. چون فوج افغان در حالیکه کرمانیها غافل بودند آن شهر را تحت تهاجم قرار داده محاصره کردند اهالی بدون جنگ شهر را بفوج افغان تسلیم نمودند، لیکن در اثر عادت متغلبین اقوام شرقی حتی غربی ها، عسکر افغان از ظلم و دست درازی بر اهالی کوتاهی نکردند لطف علیخان والی بندر عباس از طرف شاه ایران مامور گردید که افغانانرا بمحاربه از کرمان طرد نماید افغانان به یک جنگ لطف علیخان تاب نیاورده تمام نقاط کرمانرا وا گذاشته بقندهار مراجعت کردند، اما کرمانیهای بدنصیب چون کسیکه از آفتاب گریخته به آتش پناه آرد، از جور افغانان رهائی یافته به بیداد و ستم عساکر ایران معروض ماندند، و در تحلیل متردد بودند که آیا مصائب تغلب افغان شدیدتر بود یا مصائب سیادت دولت ایران !

چون لطف علیخان میدانست که میر محمود دو باره بر کرمان حمله خواهد کرد لهذا به ترتیبات عسکری و فراهم آوردن آذوقه و سامان حربی در شهر از احتیاطاً آغاز نمود.


٨٥
(مضرت بیکاری)
در اثر اقتضای زمان یا بواسطهٔ عدم انتظام ترتیبات ایران بر رعایا ظلم و بیداد جریان داشت چه اموال شان ضبط و حیوانات بار بر به بیکار گرفته میشد و در کارهای لازمهٔ حکومتی آنها طرف تعدی واقع میشدند، دشمنان لطف علیخان از موقع استفاده گرفته بنزد شاه از او شکایت کرده در عزل اواز 'سر عسکری' کوشیدند، عساکر از جاهائیکه آمده بودند بر گشته متفرق شدند .
عبرت
« به بینید دنی های خسیس ، وخا ئنین وطن ونوامیس ملت را که بواسطهٔ اغراض شخصیه وعداوت های جزو یه و برباد کردن شخص واحد ، چه اسبابیکه موجب تفرقهٔ عساکریکه حصار حفاظت وطن وسنگر ناموس ملت دانسته میشوند، میگردند در آتیه نتائج عمومی این دسائس شخصی را قرائت نمائید .»
(حکومت هرات و افغانان ابدالی)
حکومت هرات وافغانان ابدالی هرات بر اکثر بلاد خراسان تاخته شهر مشهد، (طوس قدیم) را قریباً فتح کرده بودند .
آفات فضائی
در اثنای این رفتن و یورش هاشهر تبریز را زلزله های شدید بجنبش آورده هشتاد هزار اهالی از صدمهٔ زلازل زیر خاك شدند . جو هوا از تکاثف خود نور آفتاب عالمتاب را پوشانید قرص خورشید همچو قطعهٔ مس سرخ و تیره بنظر می خورد. در اوهام عموم این تغییرات کونی و فضائی آثار غضب الهی آمده از نزول بلاهای سماوی باین مقدمات مخوف بودند ، برای دفع بلیه به ترك فجور و ازالهٔ


٨٦

منکرات زیادی توسل جستند و مشایخ در کوچه ها گردش کرده اهالی را بطرف استغفار دعوت میدادند - و منجمین اظهار رائی مینمودند که این تغیرات کونی علائم خرابی اصفهان اند، عقول را وحشت و نفوس را حیرت فرا گرفته قلوب ضعیف و همت ها پست شدند حتی که این ملت کبیر ایران ( مستعد مرگ گردیدند ) و آمال نجات و حیات خود را منقطع دیدند .
«دقت نمائید که اعتقاد خرافات و مضرات در نفوس انسانی و سقوط همت عسکر ها و دست و پاچه ساختن سپاه چه ها میکند!»

استیلای میر محمود شاه قندهار
بر بلاد ایران

سال ۱۱۳۵ ه میر محمود دوباره از راه سیستان با ۲۵ هزار عسکر افغان و بلوچ بکرمان یورش برده بدون مشقت کرمان را بدست آورد ، مگر مرکز حکومت آنجا به واسطه محافظین خود خود را نگاه داری کردند شاه قندهار دو هزار و پنجصد تومان (تومان نیم پوند انگلیسی است) بالایشان تاوان گذاشته پیشرفت نمود، در خیال اهالی این فکر تجسم نموده بود که میر محمود از طرف الله تعالی بر دولت ایران غضبی نازل شده است و قرار اخبار منجمین و علماء (که از خرابی اصفهان خبر میدادند) خرابی اصفهان را بدست میر محمود قیاس میکردند، میر محمود عنان خود را بطرف شهر یزد متوجه ساخت چون فتح کرده نتوانست بطرف مرکز حکومت ( شهر اصفهان ) بخط مستقیم حرکت کرد، چون بحدود اصفهان قریب شد شاه اصفهان بگمان اینکه دست میر محمود شاه قندهار را از غارت و تصرف بلاد ایران به پانزده هزار تومان باز خواهد داشت دو قاصد را پیام داده بخدمتش فرستاد این پیام شاه اصفهان، برهانی بدست میر محمود


داد ودانست که رعب افغانان در دل ایرانیان متمکن گشته لهذا از قبول پیام صرف نظر کرده بقریه کلنکاد دو فرسخی اصفهان فرود آمده باطراف اردوگاه خندقی حفر نمودند زیرا محاربه عسکر شاه را در اینجا توقع میداشت.
مجوسهای زردشتی که از جور شیعه ها بجان رسیده بودند بامید اینکه سیطره شاه افغان برایران سبب نجات شان خواهد شد با میر محمود پیوستند. شاه ایران از توهمات سراسیمه گشته امرا و وزراء را بمشوره دعوت داد.

وزیر صادق

بعد از استشاره محمد قلیخان وزیر عرض کرد که افغانان با جود یکه يك ملت باجلادت و دارای سطوت اند و در میدان حرب ثابت قدم لیکن به فتح کردن حصار ها دسترس ندارند باید تمام عساکر خود را در حصار اصفهان فراهم و بمدافعه بپردازیم وفتیکه از فتح عاجز آمدند محاصره را ترک داده اصفها نرا همچو مرکز کرمان ویزد نامفتوح گذاشته خود مرا جعت خواهند کرد شاه را این رأی پسند خاطر آمد.

رأئی خیانت آمیز

خان اهواز والی عربستان ایستاده شده از راه حماست و حمیت بگفتار آمده بیان نمود که این کمال بزدلی و نهایت ضعف است چطور راضی شویم که محمود بايك فوج محدود شهر اصفهانرا که پای تخت دولت شاه ایران باشد محاصره کنند و ما این ننگ و عار را تحمل کنیم رأئی ما اینست که به میدان جنگ بر آمده نبرد نمائیم.
عرق حمیت شاه بحرکت آمده پنجاه هزار لشکر را با بیست توپ برای جنگ میر محمود شاه قندهار ، فرستاد و حینیکه فریقین بنواحی قریه کلنکاد مقابل شدند میمنه ومیسره و قلب هر دو لشکر را آراستند شاه قندهار بر فیل سوار شده بدور لشکر خود دوره میکرد و گاهی بین صفوف عساکر فیل خود را جولان داده میگفت:


۸۸

فخر و سرور یکه از جنگ های سابقه بدست آورده اید حفظ نمائید اگر دشمن را
مغلوب ساختید شهر اصفهان مکافات خستگی و ماندگی شماست واگر فرار کردید
بدون مرگ راه نجات ندارید و بواسطهٔ دوری وطن و مشقت منازل راه چارهٔ مراجعت
غیر میسر است پیالهٔ زهر اجل را بذلت و فضیحت خواهید نوشید .
(در آنوقت بین قندهار و فوج افغان با وجود قطع خطوط مواصلت بین اردوگاه و مرکز
پنجاه منزل مسافه وجود داشت ) .
طرز هجوم عسکر ایران و افغان
افغانان باستثنای صد زنبورک ( که یک آلهٔ توپ نماست که بالای شتر حمل کرده از آنجا
فیر می نمایند) توپی نداشتند عساکر افغان شترهای زنبورک ها را پشت اردوگاه
قرار دادند و ایرانیان بجنگ آغاز نموده میسرهٔ شان بر میمنهٔ افغانان هجوم
آورده افغانانرا (شکست ایده) رجعت قهقری دادند و بعضی اموال شانرا بغارت بردند.
و میمنه ایرانیان بر میسرهٔ افغانان هجوم برد اما افغانان از روی خدعهٔ حربی
رجعت قهقری نمودند سواران ایران بر عسکر افغان یورش کردند، وقتیکه رسالهٔ
ایران داخل اردوگاه شد لشکر افغان دو حصه شده، زنبورک های خود را بر روی
سواران ایرانی کشادند و ایرانیانرا چنان افگندند که باد خزان برگ را
درختان میریزاند.

جلادت امان الله خان افغان
امان الله خان افغان به دنبال عساکر ایران حمله برده توپچی ها را کشته
توپ ها را بدست آورده بر روی عساکر ایران آتش داد، ساعتی نگذشته بود
که عساکر ایران شکست خورده تمام لوازم خود را به عساکر افغان غنیمت گذاشتند.

مجلس وزرای ایران
وقتیکه خبر شکست عساکر ایران باصفهان رسید، شاه سراسیمه گشته وزراء را برای


۸۹

مشاوره دعوت نمود شاه در مجلس وزراء بیان نموده گفت رای من این است که اصفهان را گذاشته . خزانه را باخود برداشته بفراهم کردن عسکرهای شاهی مشغول گشته از پشت لشکر افغان هجوم آریم ، باینصورت آنها را استیصال خواهیم توانست . محمد قلیخان با رای شاه موافقت نمود ولی والی عربستان بنابر مقصدی که آنرا ذکر میکنم مخالفت نموده گفت که بشاه نمی زیبد که پای تخت مملکت ایرانرا در اثر يك شکست ترك نمائیم! چهاین علامت ضعف وموجب نفرت قلوب اهالی از شاه میگردد!

محاصرۀ اصفهان

بالآخره مجلس وزارت ایران برای دفاع خود را مستعد محاصره ساختند، وميرمحمود در این وقت در کار خود متردد بود ولی جاسوسهائیکه(درمتعلقین والی غر بستان داشت خبرهرعزیمت ایرانیان را باو رسانیدند)ازین روشاه قندهار بطرف فرح آباد عسکر خودرا سوق داده آنجا را متصرف گردید، زیرا در آنجا عسکر دفاعی وجود نداشت بعد از تصرف فرح آباد، به محال جلفا مسکن ارمنیهای اصفهان هجوم برده باهالی آنجا خسارۀ بزرگی رسانیده آنجا را نیز تسلط کردند ، بعد از آن بیکی ازبرج های شهر اصفهان یورش بردند،ازآنجا به گله باری توپ وتفنگ مدافعه شده رجعت قهقری نمودند ولی این رجعت را موجب زوال رعب خود در دلهای محصورین اصفهان تصور کرده بغرض اینکه محصورین دلیر نگردند فردا جوانان افغان را در استحکامات شهر امر هجوم دادند، اگر مقاومت احمد آغا (یکی ازآغایان حرم ) صورت نمیگرفت دراثر جلادت وشهامت خود افغانان همان روز اصفهان را فتح میکردند، اما بسالت احمد آغا افغانان را بقهقریت مجبور ساخت در دل محمود ازین رجعت قهقری هراسی تولید گشته بشرایط ذیل خواهشمند صلح شد :
(۱) حکومت قندهار باکرمان وخراسان بطور توارث دراو لادۀ شاه محمود باشد (۲) پنجاه هزار تومان حکومت ایران بحکومت افغان بپردازد (۳) شاه ایران صبیۀ خود را بشاه محمود ازدواج نماید


۹۰
خیانت والی عربستان بشاه ایران
چون والی عربستان اینواقعه را شنید سر أ قاصد نزد محمود فرستاده از طلب صلح ملامتش
کرد و به ثبات ونیل ظفر توصیه اش داد " ودر مکتوب خود تحریر نمو ده بود که ما
وشما هم مذهبیم ثابت قدم باش وازهول محاصره مترس »!
چون محمود از فحوای مکتوب او خبر گشت دو باره بجوش آمده تدبیر
دیگری اندیشید که دهات و قریه جات دور اصفهانرا خراب ساخته
آذوقه را بعسا کر خود از آنجا فراهم آورد و چنین کرد ودهات باقی را سوخانده
اهالی قراء از تنگی ارزاق بشهر پناه بردند ، رؤسای مملکت بنا بر نا عاقبت
اندیشی بکمال مسرت ورود شانرا پذیرائی کردند بامید اینکه عدهٔ محصورین بورود
ایشان افزون خواهد شد ، ومحصورین باز ویاد نفوس دلاور خواهند گشت ولی
به تنگی ارزاق در شهر نظر نمیانداختند وغور نمی کردند که خودشان چرا محصور
شدند و خود چه کردند؟ که دیگران کنند.
کشته شدن برادر و کا کا
و کا کا زاده شاه قندهار
افغانان از یکجا نب شهر حمله آورده استحکاما تی را که بدست گرجی هائیکه در
شراب خور منهمک بودنددر حال مستی شان قبضه کردند بعداز آن از راه پل گذشته بعضی
حصه های بیرونی شهر را متصرف شدند، در ینوقت افغا نان خبر گشتند که بعضی اقوام
ایرانی بشهر آذوقه میرسانند برایشان هجوم برده آذوقه را از دست شان ربودندولی قبل
ازآنکه افغا نان بار دوگا ممراجعت کنند اهالی قریهٔ کوچکیكه اصفها نك كفته میشد
برآمده آذوقه را ازایشان استرداد کرده کاکا و کاکا زاده و برادر شاه محمودرا
باسارت برده به قتل رسانیدند. [۱] اگرچه شاه ایران ازخوف بازخواست محمود
[۱] مولف میگوید که میرویس دوپسر وارث گذاشته بود درحالیکه میرمحمود و شاه حسین آنی الذکر
تعداد را پوره می کند اینجا برادر نخواهدبود.


۹۱

ایشانرا حکم امتناع از قتل ارسال کرد لیکن قبل از وصول حکم شاه به قتل رسیده بودند . محمود برافروخته تمام اسیران ایرانی را حکم قتل داده برای قطع مواصلات وحصار اصفهان با تمام لوازم تشبث نمود .
( کثرة جمعیت و قلت ارزاق در محاصره )
درین اوقات یکی از اراکین حکومت ایران از شاه خواهش نمود که او را بطرف افغانان مامور ساخته ادارهٔ عسکر دفاعی بدست وی بسپارد لیکن والی عربستان خان اهواز شاه را به سخن های دلاویز فریب داده از انتخاب او بازداشت چون مدت محاصره بطول انجامید ترقی نرخ ارزاق در شهر اوقات اهالی شهر را تلخ گردانید شاه چارهٔ جز این ندید که پسر خود شاه طهماسب ولیعهد خود را خفیه به سائر اطراف مملکت ایران بفرستد واهالی را برای نجات پایه تخت دعوت نماید لیکن مردم را به نجات دادن پدر خویش متفق ساخته نتوانست ارزاق رو بقلت و گرانی نهاده آثار قحط پدیدار گشت روز به روز اهالی دچار سختی میشدند و بدور حرمسرای شاهانه دوره ها کرده فراهم میشدند و از شاه التجا مینمودند که برای نجات شان از هجوم قحط و گرسنگی به محاربه افغانان با اوشان برآید خصوصاً اوقاتیکه بورود ذخایر خبر یافتند الحاح خروج شاه را مینمودند تا آذوقه نووارد شان بدست افغانان نیفتاده شکار قحط و گرسنگی نشوند .
شاه وعده ها را از امروز بفردا داده هر روز تعلل میکرد حتی بعضی از مستخدمین حرم برای پراگنده شدن اهالی مجبور بگلوله باری میشدند تا اهالی ترسیده روگردان شوند ازین رویه اهالی برافروخته از حکومت ناامید گشته بالای حرمسرای شاهی بهجوم آماده شدند .
نزديك بود که بر حرمسرای پادشاهی هجوم آرند اما احمد آغای سابق الذکر پیشروی مردم رفته اوشان را دلاسا نموده از هجوم باز داشت بعد از انکه پس گشتند


۹۲

يك جمعیت عسكری را فراهم نموده بر افغانها حمله بردند و تا حدی کوشیدند كه بعضی مقامات را از دست افاغنه كشیده به تصرف خود آوردند در این اثناء عساكر عرب كه زیر قیادت خان اهواز بودند قصداً رجعت قهقری نمودند.
احمد آغا از این رفتار اوشان خشمگین گشته امر داد كه عساكر عربی خود را هدف گلوله گردانند زمانيكه عساكر با یكدیگر در آویختند موقع بدست افغانها آمده عساكر شاهی را شكست دادند.
احمد آغا بحضور شاه حاضر شده عرض نمود كه خان اهواز در تمام مواقع موجب شكست ما گردیده زیرا با محمود از جهت وحدت مذهب متفق آمده است اگر خان اهواز در عسكر ما وجود نمی داشت در دفعه اول افغانها را شكست داده بودیم.
لیكن خان اهواز بحضور شاه طوری پیش آمد كه عزل احمد آغا را از سر عساكر ارك شاهی به اوزیبها تر جلوه داد.
بنا بران شاه او را از قوماندانی فوج ارك شاهی معزول نمود در اثر این عزل احمد آغا زهر خورده وفات نمود به مرگ احمد آغا افغانها بسیار مسرور گشتند و در اهالی اصفهان سراسیمگی تولید گردیده مرعوب شدند.
سپس شاه به شرائط سابقه از محمود درخواست صلح نمود محمود جواب داد كه شاه امروز چه دارد كه مرا بدهد؟ آنچه وجود دارد تماماً در قبضهٔ اقتدار من آمده است.
در این اثنا ملك محمود حاكم سابق الذكر سیستان با ده هزار عسكر برای نجات اصفهان حركت كرد برسیدن خبر حركت او اهالی اصفهان قوی دل شده گشته امیدوار رستگاری شدند.
اما چون میر محمود افغان واقف گشت نزد ملك محمود پیغامی فرستاد كه عزم خود را فسخ كرده واپس مراجعت كنید در صلهٔ آن حكومت خراسان و سیستان در اولادهٔ شما بصورت حكومت استقلالی منظور است » این رشوت چشم مروت


بعضی از شاهان و بزرگانیکه درین کتاب ذکر شده اند

تیمور لنگ
«در حدود ٨٠٦ ه ق»

شاه عباس صفوی
«٩٩٥ - ١٠٣٨ ه ق»

شاه حسین صفوی

نادر شاه افشار شهنشاه ایران
«١١٤٨ - ١١٦٠ ه ق»


بعضی از شاهان افغانی که در تاریخ افغان ذکر شده اند

سلطان معزالدین کیقباد
« ٦٨٦ هـ ق »

سلطان علاو الدین خلجی محمد شاه اول
« ٦٩٥ هـ ق »

سلطان ابراهیم لودی
« ٩٤٦ هـ ق »

شیر شاه سوری شاهنشاه افغان
« ٩٢٣ هـ ق »


۹۳
ملك محمود را کور ساخته برای استیلای ممالك موعوده (سیستان و خراسان) عودت
نمود امید خود را از شهر اصفهان قطع کرده راه نجات را بر روی اهالی مسدود ساخت
ارزاق رویگرانی نهاده حیواناتی که گوشت شان حرام است از قبیل قاطرها خر ها،
گربه ها سگ ها، مرده های انسانها از اضطرار خورده میشدند اهالی در کوچه ها
و بازار ها از شدت گرسنگی میمردند، نهر زاینده رود از لاشهای مرده ها پر گشته
آبش تغییر یافته قابل نوشیدن نبود. اینواقعه در سنه ۱۱۳۵ رخ داده بود
و در این آوان به تاریخ ۲۱ اکتوبر ۱۷۲۲ع شاه سلطان حسین لباس غم و اندوه
را با تمام صاحب منصبان پوشیده از حرم برآمده با تمام اراکین دولت در کوچه
های اصفهان گردش میکرد و گریسته میگفت این همه مصائب و بلاها که در وقت حکومت
او بر بنده گان خدا و بر بلاد ایران نازل گشته [ از خیانت ناصحان و بیدینی
مشیران مملکت است ] و بمردم اظهار میکرد که تاج و تخت را برای افغانان
میگذارم .»
اهالی که سوز و گداز شاه را دیدند مصائب خود و مصائب شاه را
فراموش کرده از چشم شان اشك ها جاری گشت .
[این است جزای خواب غفلت و فرورفتن در شهوات و استخدام مخالفین در جنس
و اغراض، در مصالح مهمه، خصوصاً در زمان حرب.]
خلع شاه سلطان حسین
و تاج پوشی شاه محمود
روز دوم قرار داد تسلیمی تحریر نموده سائر امراء و كبار بران مهر نهادند
به ۲۳ ماه مذکور شاه سلطان حسین با سائر اکابر و سه صد نفر سوار ایرانی بفرح آباد
نزد شاه محمود رفت وقتیکه شاه داخل اقامتگاه شد تا زمانیکه به نیمه دربار نرسیده بود
شاه محمود از جای خود حرکت نکرد بعد از ان شاه جیغه شاهی خود را از سر برداشته به دستار


٩٤

شاه افغان نصب کرده گفت ای پسرم : الله تعالی اراده ندارد که بعد ازین بر تخت ایران متمکن باشم امروز تو بشاهی مستحق میباشی شاه محمود این گفته او را با جیغه اش پذیرفته گفت: [ان الله یوءتی الملك من يشاء وينزع الملك ممن يشاء ] و جيغه را بدستار فروبرده هر دو با صفائی قلب نشستند و شاه دختر خود را در این مجلس حاضر بنکاح وی داد روز دوم محمود بشهر داخل شد. بسلام خانه عمومی نشست شاه و تمام اراکین سلطنت سلام پادشاهی را باو ادا کردند .
خدمات شاه محمود به ایران
چون شاه محمود بر تخت ایران متمکن گشت برای جلوگیری مصائب و قحطی هائیکه ایرانیان را فرا گرفته بود و به جبیره دلهای شکسته شان بدرجه کمال کوشید مردم را استماله نموده هر صاحب رتبه را برتبه سابقه اش مقرر داشت لکن با هر ایرانی یکنفر افغان را بحیث معاون مقرر کرد (۱) تا افغانان در امور اداری دولت ماهر گردند و هم اطمینان و اعتماد شاه بواسطه این معاونین بر مامورین بر قرار باشد باستثنای والی عربستان سائر خائنین حکومت ایرانی را که در محاربه با شاه ایران از راه نفاق پیش میآمدند اعدام نمود و از خان اهواز اموالش را ضبط نموده او را با کمال شناعت به فضیحت رسانید گویا که به زنده گذاشتن او قبلا وعده کرده بود که او را به قتل نرساند .
فتوحات امان الله خان افغان در ایران
امان الله خان را با شش هزار عسکر بطرف قزوین سوق گردانید که قاشان و قم را در ارض راه فتح کرد بدون معارض وممانع داخل قزوین گشت. اهالی قزوین که رجال جنگی و باقوت و پر نفوس بودند و مخالفین مذهب را جداً دفاع میکر دندچون از افغانان تعدی حس کردند فراهم شده بر افغانان هجوم آوردند . واطراف افغانان را فرا گرفته پیش قلعه حاکم نشین رسیدند امان الله خان برای تسکین شورش برآمد اما در این جنگ زخمی شد و در نتیجه اهالی چیره گشته یکهزار جوانان
(۱) مگربه منصب شیخ الاسلامی يك عالم افغان منفرداً مقرر گشت «ماخوذ از تاریخ سرجان مالکم»


۹٥
افغان را قتل و باقی را از قزوین طرد نمودند. این واقعه در سال ١١٣٦ بوده در اثنای
حرکت شکستی افغانان اشرف ابن میر عبدالله با سه صد نفر از امان الله خان جدا گشته
طرف قندهار رهسپار گشت .
بعد از واقعۀ قزوین اهالی خنسار و سائر بلاد همچو اهل قزوین با افاغنه از راه
مدافعه پیش آمدند در اثر این رویه افاغنه در اصفهان فراهم گردیدند میر محمود از ین واقعه
مرعوب گشته از اهالی اصفهان خائف گردیده از روی پیش بینی سائر
مستخدمین حکومت و اراکین دولت و عساکر محافظین قلعه و فوج شاهی ایران
را به بهانه جوئی ها بعضی را بقتل و بعضی را باخراج محکوم نمود تا ایشان نیز همچو
قزوینی و خنساری ها بر علیه او قیام نورزند و سائر رجال شهر را اخراج نمودند و اصفهان
از ین رهگذر رو بخرابی گذاشت، چون قصر سلطنت را استوار نمیدید کردهای را که
بمقام شهر در جزین اقامت داشتند طلب کرد .
نصر الله مجوسی و زبر دست خان افغان
هنگامیکه کردهای در جزین وافغانان قندهاری بمعاونت تازه شاه محمود رسیدند برای
فتح گلپایگان و خنسار قاشان دسته از عساکر را سوق داده فتح نمود نصر الله مجوسی
که در کرمان باشاه قندهار ملحق گشته بود به فتح شیراز وسائر بلاد و ساحل
خلیج فارس مامور شد و سائر نقاط ساحل را فتح نمود، اما در محاصرۀ شیراز زخمی شده
در اثر همان زخم فوت گردیده قیادت عسکر به زبر دست خان افغان محول گشت و بعد از
محاصرهٔ بسیاری از اهالی شهر از گرسنه گی مردند، بالآخر شهر به زور شمشیر فتح
گردید .
سزای محتکرین
این قائد افغان تمام محتکرین را فراهم نموده برای اینکه ارزاق را از اهالی آنجا باز


٩٦

میداشتند و موجب قتل نفوس شهر شده بودند محکوم باعدام نمود حتی نوبت باین رسید که
بعضی محتکرین را در گدام گندم شان تا وقتی آویزان کرد که گندم را دیده دیده
از گرسنه گی جان دادند .

تاثیر اختلاف آب و هوا و بی نظافتی
اقامتگاهها برعساکر

چون شیراز فتح شد عزم محمود قوی گردید، و يك قوت جدید را حس کرد لهذا
سی هزار لشکر فراهم نموده بجانب کوه کیلویه که از اصفهان سه درجه عرض البلد جانب
جنوبی واقع است متوجه ساخت اهالی که در ارض راه سکونت داشتند به عساکر او دست
درازی کردند .
چون بوسیله اختلاف هوا و گندگی فرودگاهها فوج مبتلای موت گشت و پیش آمد
ناراحی اهالی ایشانرا مشوش ساخت محمود نادم گشته بطرف اصفهان نا کام مراجعت
نموده شبا نگاه بشهر داخل شد .
همچنان در شهر ( کز ) بسیاری از افغانان کشته شدند، چون این شکست باعث
نفرت افغانان از میر محمود شد او را بخواستن اشرف خان از قندهار مجبور ساختند
واو را ولی عهد مقرر کرد .

اختلال فکر شاه محمود

بر میر محمود وسواس غالب آمده عزلت اختیار نموده بریاضت و تصفیه باطن مشغول
گشته از عالم غیب استمداد میخواست .
( اینست عادت شرقی ها چون بواسطه خطاهای خویش در حلقه های دام مشکلات
میافتند از اسباب ظاهری که الله تعالی برای نیل مدارج سعادت خلق کرده است
صرف نظر مینمایند و بطرف اسرار باطنی متوجه میگردند گوشت خوری را ترک کرده


۹۷

در گوشه تنهائی می نشینند این عادت بت پرستان هنود است که در قرن دوازدهم
هجرت بین مسلمانان اشاعت یافته »
چون از عالم غیب بسوی عالم شهود مراجعت کرد و از خلوه به جلوه آمد وسواس
وسوء ظن بر او غالب آمد بحدیکه بيك خبر بی اساس ۳۹ نفر از خاندان شاهان
صفویه را اعدام کرد و تشویش او زائل نشد و بدرجه ترقی کرد که به خبط و جنون رسید،
وعلاعلی (حزین) میگوید جنون وی بحدی رسید که گوشت جان خود را بدندان میکند
و در اثناء جنون وی افغانها شنیدند که شاه طهماسب لشکری آراسته به چپاو میآید افغانان
مجبور شدند که شاه اشرف را به پادشاهی بر دارند ولی انکار آورده گفت تا وقتیکه
شما قصاص پدر مرا از محمود نگیرید در حیات محمود پادشاهی را قبول نخواهم کرد
زیرا که محمود میر عبد الله پدر او را بقتل رسانیده بود ، افغانان سر محمود را
در سال ۱۱۳۸ از تن بریده نز داشرف آوردند پس اشرف سلطنت را قبول کرده
زمام آنرا بدست خود گرفت محمود در سن ۲۷ ساله گی بعد از سلطنت سه ساله
دنیا را وداع کرد .

شاه اشرف

شاه اشرف در مجالس عمومی به آخرین اعمال شاه محمود علناً اظهار تقبیح
میکرد و برای دلخوشی و استماله اهالی ایران تاج سلطنت را بپای شاه سلطان حسین
گذاشته بپوشانیدن آن بشاه الحاح کرد .
شاه به قبول آن راضی نشد ، تاج را گرفته بدست خود بسر شاه اشرف گذاشته
گفت که من عزلت را برعزت ترجیح داده ام و دختر ثانی خود را بنکاح او داد .
شاه اشرف بغرض خدعه بحضور شاه طهماسب دعوت نامه ملاقات را چنان نوشت
که دست اعداء و اجانب بطرف بلاد ایران دراز گشته از آنرو هرج و مرج در اهالی
رونماست باید ما وشما باهم صلح نموده دست و بازوی يك دیگر گردیده متحداً


۹۸

دست اعدا را از بلاد ایران کوتاه سازیم بعض رؤسای ایرانی که بخدمت شاه اشرف
حضور داشتند ازین مسئله آگاه کشته شاه طهماسب را مکاتیب استحضاری
نوشتند که از اجتماع واعتماد بر قول شاه اشرف خود داری نمائید.
چون شاه اشرف باین معامله واقف شد اراکین ایرانی را که از شمشیر شاه محمود
باقی مانده بودند محکوم با عدام نموده گفت که شما با دشمن من مراوده دارید.
مداخلت دولت عثمانی و دولت روس
در معاملهٔ ایران و افغان
چندی قبل از مرگ شاه محمود، سلطان عثمانی با امپراطور روس
پطر کبیر به تقسیم آن ولایات ایران که داخل دائره افغان نشده بود عقد معاهده
نمودند و دران معاهده این شرط هم وجود داشت که اگر
شاه طهماسب معاهدهٔ هـذا را توافق و تسلیم نماید افغانان را
از ایران بدر کرده مقبوضات ایرانی شان را بشاه طهماسب تسلیم خواهند کرد.
شاه اشرف و علمای عثمانی
چون شاه اشرف زمام حکومت را بدست خود گرفت سفیری بدربار عثمانی
به قسطنطنیه فرستاد سفیر با علمای عثمانی در خصوص احوال ایران تبادلهٔ خیالات نموده
گفت که بسلطان نمی زیبد که با شاه نصرانی کمر بسته کرده حکومت سنی را استیصال نماید
علما و سفیر در این خصوص موافقت کردند لیکن وزراء برخلاف علما احتجاج کرده مستدل
شدند که سلطان عثمانی امیرالمومنین وخلیفهٔ رسول رب العالمین و سایهٔ خدا در زمین
است کسیکه مطیع امر او نباشد وخطبه بنام او نخواند و مالیه ادا نکند دشمن دین گفته
میشود جهاد با او بهتر از جهاد با نصاری است.
علما ازین برهان ناشی از خیالات نفسی وزرا ساکت گشته سفیر ناکام مراجعت نمود.
واز در بار عثمانی باحمد پاشا که بر مراغه و قزوین قابض بود حکم شد که عساکر خود را


۹۹

باصفهان متوجه سازد چون شاه اشرف واقف گشت قریه جات را سوختانده عساکر
فراهم نموده بمقابلة فوج عثمانی خود را آماده ساخت اولا با دو هزار مقدمة الجيش
عثمانی بمسافة ۱۵ فرسخی اصفهان مقابل گشت ترکان چون از تیغ شاه اشرف
یکسر قتل شدند احمد پاشا مرعوب گشته باقی اردوی خود را توقف داده بدورش
خندق حفر نمود شاه اشرف يك هیئت پروپاگاندچی را سراً در لشکر اتراك منتشر نمود
و برای پراکنده کردن اردوی عثمانی و استمالت قلوب کردها مساعیات بکار میبرد
که این جنگ مخالف دین حنیفی است باید ما و شما سنی ها با هم متحد باشیم جمعیت دیگری
از علما را بحضور احمد پاشا فرستاد تا دل او را بصلح وسلم آماده ساخته معناً نفع صلح را
بفهمانند اما احمد پاشا از قبول صلح انکار آورده لشکر را مکرر سوق داد.

جنگ ترک و افغان

لشکر اتراك بالغ به (۶۰) هزار نفر بود و ۷۰ توپ با خود داشتند. در حین
مقابله هر دو فوج عثمانیان شکست فاحشی خوردند و دوازده هزار نفر از آنها
مقتول گردیده جمیع سامان جنگ را گذاشته گریختند احمد پاشا بکرمان فرار شد
و از خوف اینکه شاه او را تعاقب خواهد کرد از کرمان به بغداد گریخت.

اثر عالی همتی افغان

شاه اشرف برای استماله قلوب عثمانیان نزد احمد پاشا مکتوبی فرستاد که من
نمی خواهم اموال مسلمانانرا تصرف کنم از طرف خود امین انتخاب نمائید تا بدون آلات
حربیه سائر سامان پس مانده شما را بشما تسلیم کنم، و محبوسین عثمانی را بخشیده رها کرد.
ازین رویه افغانان عثمانی ها بحسن سیرت و صفای طینت افغانان قائل گشته
به خود واجب دیدند که شاه اشرف را بشاهی ایران تسلیم کنند و با تر این مصالحت
خواهش کردند که شاه افغان از صمیم قلب سلطان عثمانی را ( خلیفه و ) سایه
خداوند در زمین اعتراف نماید .


۱۰۰

تفرق افغانان

بعد ازین چندی از واقعات شدید رونما گشت : اول برادر شاه محمود در قندهار دعوی
استقلال کرد این تجزیه شاهی قندهار طایفه غلځای را بد و حصه تقسیم نمود و دروازه
كومك ومعاونت ازینطرف بر روی شاه اشرف مسدود شد دوم ملك محمود سيستاني خود
را بشاهی معرفی نموده بر ولایت خراسان مستولی گشت، سوم نادر افشار که
بشجاعت و عزم و شهامت مشهور بود بشاه طهماسب پیوسته در شهر استر آباد سرعسکر
ایرانی مقرر شد .

فتح یزد بدست شاه اشرف و سفارت افغانی بدر بار عثمانی

در خلال این مشکلات شاه اشرف به فتح شهر یزد حرکت کرد و بعد از فتح سفیر افغانی
را بدر بار عثمانی فرستاد رجال ترك با کمال احترام و اکرام پذیرایی وی را نمودند
و شاه اشرف این رویه را فاتحه اقبال خود دانست.

انحلال حکومت ابدالی هرات

ملت افغان در سایه اتفاق و اتحاد علم استقلال را برافراشته بودند شجاعت و شهامت
افغانان ، عثمانی ها و روسی ها را در ایران هراسان نموده بود لیکن این ملت خوش بختی
خود را بواسطۀ نفاق و شقاق حفاظت کرده نتوانستند، سروری شاه اشرف و آزاد خان
و شاه محمود افغان از نهضت نادری ایران و نفاق خانگی افغانان ازینجا رو به زوال
میگیر ايدزمانی از فتح یزد نگذشته بود که برای فتح مشهد و هرات شاه طهماسب
به تحت ادارۀ نادر افشار لشکری آراسته، بالآخر لشکر ایران بر شهرهای مذکور
تسلط یافته چیره دست شدند .

شاه اشرف از انحلال حکومت ابدالی هرات مضطرب گشته سی هزار فوج را تنظیم داده
بطرف خراسان متوجه گشت . قریب دامغان لشکر نادر افشار با عساکر شاه اشرف


۱۰۱

داخل رزم گشته نتیجه را فوج نادری بدست آورد عساکر اشرفی شکست خورده باصفهان رفتند ، در شمال اصفهان در قریه مورچه خوار خندقها حفر نموده استحکامات درست ترتیب دادند و در استحکامات فراهم شدند عساکر خود را نادر افشار از درمغان بطرف اصفهان سوق داده در هر نقطه ایرانیان شامل اردوی نادری گشته عده شان تا اصفهان خیلی زیاد گردید با این کثرت و وفور به اردوی شاه اشرف هجوم بردند افغانان کمال جلادت و شهامت را نشان دادند ، لیکن کثرت لشکر دشمن ایشانرا بر جعت قهقری بسوی اصفهان مجبور ساخت چهار هزار دلاوران افغان در این محاربه جان بجان آفرین سپردند ، و بقیه یقین کردند که باصفهان اقامت کرده نمیتوانند لهذا شبانگاه برای کوچ مستعد شده وقت طلوع آفتاب از شهر برآمده طرف شیراز حرکت کردند گفته میشود که شاه اشرف قبل از وداع اصفهان شاه سلطان حسین سیاه بخت را کشت ، بعد از چند ماه بامر طهماسب فوج نادری بطرف شیراز حرکت کرده افغانان دل شکسته در استخر برای جنگ صف بندی نمودند بعد از يك پنجه محاربه فوج اشرفی بشیراز رجعت قهقری نمودند شاه اشرف ناچار گردیده با دو صد سوار راه قندهار را پیش گرفت ، جماعت افغانان با رؤسای شان که به ۲۰ هزار نفر بالغ میشدند متفرق گشته در رجعت بوطن خود در هر منزل گرفتار مشقات میشدند با وجود تنگی ارزاق و راهگیری قبایل ایرانی اکثر افاغنه در وقت مراجعت قتل و تاراج شده به جز از چندی که در بلاد خود واصل گشتند دیگران نجات نیافتند .

کشته شدن شاه اشرف

شاه اشرف حین مراجعت تا بلوچستا ن هر جا دچار محاربه گشته بالآخر از چور و چپاول قبایل ایرانی تمام رجال خود را در مدافعه تلف نموده تنها با دو نفر رفیق خود که تا وقت دخول بلوچستان زنده مانده بود وارد بلوچستان گردید ولی


١٠٢

پسر عبدالله خان بلوچ شاه را شناخته قتلش نمود و در همان سال ١١٤٢ سر شاه را
با قطعه الماس که نزد شاه اشرف بود به شاه طهماسب فرستاد شاه اشرف نيك
سیرت و خوش باطن ، وسیع الاخلاق وستوده صفات نزد ملت افغان شمرده میشد
ایرانیان نیز او را از محمود افضل می پنداشتند .

حکومت افاغنه در ایران ٧ سال دوام داشت در محاربات بین افغان وایران
دو ملیون نفوس ایرانی ضایع شدند .

مسكوكات اشرفی

ریاضی در عین الوقائع می نگارد که اشرف افغان بواسطهٔ حسن سلوکی که با ایرانی
ها مد نظر داشت بر اقتدار خود افزوده بنام درهم و دينار مسکوکاتی که در ایران
رائج بود تغیر داده بنام خود مسکوکات مخصوصی ترتیب داد که من جمله مسكوك
بند . مؤلف بزحمت ها بدست آورده از طلای خالص دیدم در يكطرف آن کلمۀ توحید
(لا اله الا الله محمد رسول الله) و سمت دیگر آن این فرد ثبت بود

دست رد بر بلا ر بود گناه
داد تغییر سکه اشرف شاه

و در سكوك ديگر به يك روى شعر فوق الذكر و بر روی دیگر این فرد مندرج بود
سلا بود گناه - را غیط کرده اشرف شاه و این سکو کات را ایرانیان اشر فی نام نهادند
و جه سمیهٔ اشرفی این همه گفته میشود که طلا اشرف ترین فلزات است .

ممکن است که وجه اخیر عمومی وجه اول الذکر مخصوصی نسبت به مسكوك شاه
اشرف خواهد نبود و در مملکت نیز مسكوك به نام شهرت وارد در قندهار مــات
و در كــابـل كلاء دورشا در مهران و اشرفی در تمام بلاد مشهور اسـت )


١٠٣

انحلال حکومت قندهار

وقتیکه نادر شاه بسلطنت ایران فائز آمد دست صفوی ها را از حکومت کوتاه ساخت
هشتاد هزار لشکر را با خود گرفته داخل قندهار شد شهر قندهار را که در گوشه کوه
(قیطول) بکمال مناعت سر بر افراشته بود قابل فتح نمیدید زیرا که بشکل نیم دائره
کوه قیطول شهر را احاطه کرده بود و نیمهٔ دیگر دارای بر جهای بلند بوده، نادر
افشار قریب شهر بنام نادر آباد شهر نوی تاسیس کرد و بکمال کامل قندهار را
محاصره نمود چون آذوقه را از شهر کامل قطع کرده نتوانست با لاخره بهجوم
آماده گشته بعضی برجهای شهر را بچند حمله زیر تصرف آورده سنگر توپ ها
ساخت و از آنجا براهالی گوله بازی شروع کرد اهالی بدون تسلیم چاره ندیدند
و دروازه ها را کشادند چون نادر اعلان عفو نموده بود به احدی از اهالی شهر از طرف

و این مسکوکات را ایرانیان اشرفی نام نهادند که بای نسبت آن بنام اشرف افغانست
و نام مسکوك طلا اشرفی بدینجهت شده که تا کنون با یران متداول است و يك جهت
دیگر در نزد اهل دنیا امنیست که مسکوك طلا بهترین تمام چیز ها و اشرف بر همه چیز است.
خلاصه این پادشاه باهالی ایران بسیار رؤف و مهربان بود و محض آسایش حال
ایرانیان با دولت عثمانی که هم كيش و هم مذهب او بودند سخت گیریها کرد منجمله
اول شرطی که با ندولت نمود این سه فقره بود یکی آنکه امیر حاج در راه مکه
معظمه از طرف پادشاه ایران و از اهالی ایران همه ساله معین باشد و دیگر آنکه کعبه
در پنج رکن منقسم شود که یکرکن آن مذهب جعفری باشد و دیگر رعایای ایران
بخاك مملکت عثمانی محترم باشند هر گاه صدمه در محلی بر آنها وارد بیاید حاکم
آن محل بدون عذر از عهده برآید چون دولت عثمانی قبول اینشرایط را ننمود
اشرف شاه اعلان جنگ داده با عساکر ایرانی و افغان حمله بمملکت عثمانی بردو شکست
های پیاپی در چند نقطه بر لشکر بان آندولت وارد آورد عساکر عثمانی هم بملاحظه
هم مذهب بودن باپادشاه ایرانی که افغان بود بسختی جنگ نمیکردند و اشرف را
بخلافت اولی میدانستند کار بر سلطان عثمانی سخت شده مجبور به امداد طلبی از ملت


١٠٤

ایرانی حاضر نرسید این عفو نا در از آنرو بود که در وقت کامیابی بسلطنت ایران
بر خود التزام گرفته بود که رفض را دفع و دعای ترضیه صحابه کرام را مقرر خواهد کرد
و حینیکه ایرانیان پادشاهی ایران را بروی تکلیف نمودند از قبول آن انکار نموده گفت
تا وقتیکه شعار فض را ترك و باسمای صحابه دعای ترضیه را الحاق ننمائید من شاهی ایران
را قبول نخواهم کرد ایرانیان این توصیه او را قبول کرده باو اعتماد و اطمینان دادند
بعد از آن تاج سلطنت را قبول نمود . بدولت عثمانی نوشت که ایرانیان
از سب صحابه کرام باز آمدند و با ترضیه من مطمئن گشته اند مذهب جعفری که نزد
اهل سنت از مذاهب معتبره شمرده میشود در خصوص آن از حکومت عثمانی آرزو
دارم که در مکه معظمه برای امام جعفری ها اذن اقامت امام همچو مذاهب اربعه داده شود
شیخ الاسلام حکومت عثمانی این خواهش او را قبول نکرد و حکومت با عدم قبول مبالغه نمود

خود شداول استفتا از علماء چهار مذهب سنی داخله مملکت خود گرفت که هرگاه
در یک عهد دو خلیفه از اسلام باشد اطاعت بکدام يك واجب است در جواب نوشتند هر
کدام کاملتر و خانواده او بخلافت قدیم منتهی شود و نسب بخلفای سابق اسلام
برساند اطاعت او فرض است سؤال دیگر نمود که هرگاه دو خلیفه در یک عهد اتفاق
افتند و با هم طرف نزاع وجدال باشند تکلیف حمایت اسلامیان بكدام يك از آن
دو خلیفه خواهد بود جواب نوشتند هريك كه مقصودش حفظ بیضه اسلام و قوت اسلام
و متولی حرمین الشریفین است اسلامیان باید باو همراهی او متفق باشند وهكذا استفتا
های دیگر گرفت که ضمنا مقصود اشرف شاه بود از آنجهت ملت عثمانی همت بتلاقی درباره
با اشرفشاه گماشته بپادشاه خبر د قولا نفاق و همراهی دادند مجدداً جنگ شروع شد
هنوز فتح و شکست چندانی بطرفین روی نداده بود که به تدبیر نادرشاه افشار که آنزمان
سپهسالار شاه طهماسب صفوی بود هرج و مرج در ایران روی داد و عساکر ایران بوارث
پادشاه خود گرویده دور اشرفشاه را واگذاشتند سهل است که در خیال بهمز دن اردوی افاغنه
شدند و روز گار اشرف شاه سیاه شد و افاغنه منهزم شده ایران را واگذار نموده بمفاد
كل شي يرجع الی اصله بس بقندهار رفتند و اشرف شاه در بین راه فرار وفات یافت


حکومت اعلیحضرت احمدشاه
افغانها بعداز مرگ شاه اشرف صرف تا زمان مرگ نادرشاه افشار زیر سلطه ایرانیها باقی ماندند اما زمانیکه نادرشاه در سنه ١١٦١ کشته شد احمدخان ابدالی سدوزائی که در معسکر نادرشاه بود جهت مدافعه از اهل حرم او به معیت دسته جات افغان وازبک بر ایرانیها هجوم نموده آن ها را سخت تا ر و مار ساخت سپس به نهایت عجله بطرف قندهار رو آورده آن را استیلا نمود خزینه و اموالی را که برسم خراج از ولایت کابل و بلاد سنده به نادرشاه می‌بردند در وقت گذشتاندن از قندهار احمدخان خزاین مذکور را (که بالغ به ٢٤ کرور روپیه بود) از امداد های غیبی دانسته ضبط نمود و اقتدار او بهمان سبب زیاد شده دعوی استقلال نموده خودرا شاه افغان وطائفه ابدالی را (به درانی) موسوم ساخت (١) بعد از ان عساکر خودرا بطرف هرات مشهد و سیستان وغیره بلادخراسان سوق داده آن موضع را فتح نمود و قدرت داشت که تمام ولایات ایرانرا در همان وقت مطیع و منقاد حکومت خود سازد اما چون ملاحظه نمود که اهالی ایران از افغان‌ها بواسطۀ ضررهائی که دیده‌اند بد می‌برند و هم تغیر مذهبی که بواسطۀ نادرشاه در بین شان پیدا شده بودممکنن نگر دیده است و فتح تمام ولایات يك امر ساده بنظر نمی‌رسید و هم میدانست که تسخیر کشور ایران به فائده او تمام نمی‌شود بنا ً مساعی خودرا باصلاحات داخلی گماشته باستخلاص قوم خود کفایت نمود و برخی از ولایات خراسان را به پسر نادرشاه بسبب حقوق پدرش واگذاشته محافظت او را هم ذمه برار شد ؟ بعدازان که رسوخ حکومت او در افغانستان قائم گردید و تمام افغانها با و اطاعت نمودند شش مرتبه بر بلاد هندی لشکرکشی نمود و در هر مرتبه به ظفر
(۱) احمدشاه قبل از ورود خزانه به پادشاهی انتخاب شده بود و نام درانی را نیز باثر خواب میان عمر صاحب چمکنی تبدیل و تجدید نمود « تاج التواریخ » .


١٠٦
و فتوحات مجلل نایل شد؟ خصوصاً در واقعهٔ جنگ مرهته که در صحرای «پانی‌پت»
بقرب دهلی واقع است محاربه بابت پرستان مرهته که بزرگتر بن سلطان‌های
تیموریه به پیش برد مقاصد خود در هند از شرارت شان عاجز آمده بود (زیرا مرامشان
ازاله حکومت اسلامی در هند بوده)
بوقوع پیوست تعداد قشون مرهته هشتاد هزار نفر و از احمد شاه
٦٠ هزار که مناصفهٔ آن افغانها و محل اعتماد احمد شاه صرف اینها بودند اندازه‌شد.
احمد شاه بهمین اردوی خود مرهته‌ها را سخت شکست داد چنانچه بعد از
شکست مذکور خودشان طوری منفعل گردیدند که واقعهٔ مذکور سد فتوحات آنها
گردید و آوازهٔ مردانگی احمد شاه در تمام بلاد هندی از این مسئله شهرت گرفت
احمد شاه پنجاب و کشمیر و سند و بسا بلاد دیگر آن نواحی را در تحت تصرف خود
آورد، بعد از ان بلوچستان و مکران و بلخ و غیره را فتح نموده تمام روساء بزرگیکه به‌گرد و
نواحی مملکت افغان بودند در مقابل او فروتنی نموده در اثر حکمت و تدبیر خود بر يك
مملکت عظیم استیلا ورزید و اهالی مملکت او دارای ثروت و غنا گردیده بودند
لیکن اوضاع مالی حکومت در حالت فقر بود زیرا خراج ولایت کابل و قندهار را
بخوا نین قبائل افغانیه بخشیده بعوض آن از آنها اطاعت و ملازمت در سلك
عسکری طلب می نمود (۱) این سلطان عظیم الشان طوری که ما بیان کردیم از قبیله
سدوزائی بود و افغانها قبیلهٔ موصوفه را خیلی دوست میداشتند و بدیدهٔ اعتقاد
و اعتماد به اینها مینگریستند بعلاوه سلطان مذکور خیلی شجاع و با عزم و حزم
و صاحب فکر و تدبیر محکم خوش خلق باعفت عادل عالم و منصف راد مردی بود
بارعیت خود برأفت باعساکر خود بمرحمت گذاره میفرمود حتی باوجود اختلاف
انساب ومسالك رعايا طوری در دلهایشان محبت او عمومی و خصوصی جا گزین
بود که او را از برگزیدگان خداوند تعالی شمار داشته پدر تمام افغانها میشمردند.
(١) بابر در تذك خود می نگارد که ولایت کابل سيقى است قلمی نیست حاصلات آن مصارفات
را پوره كرده نمیتواند ومحبهت این فقر مالی بود. [مترجم]


۱۰۷
و ازین باعث بلقب احمد شاه بابا یاد میکنند و مشارالیه نظام سلطنت خود را باساس محکم و ثابت استوار نموده بود و تا آخر حیات به شکوه و جلال حکومت نمود لاکن علت اساسی ثبات حکومت و سلطنت حسن حکمت و تدبیر ذاتی او بوده است ولی پس مانده گان او چون در این صفات بمنزلت او نبودند لاجرم بعد از مرگ او مملکت دچار اضطراب و پریشانی گردید وفات او بعمر پنجاه ساله گی در ۱۱۸۵ اتفاق افتاده بعض میگویند سال ۱۱۸۷ وفات کرد)
اعلیحضرت تیمور شاه
چون احمد شاه وفات کرد درین وقت پسرش تیمور شاه در هرات بود جرگه علماء و منصبداران عسکری و خوانین اقوام را خواسته بحضور آنها بیان کرد که پدرم در حال حیات مرا ولیعهد مقرر کرده بود ولی در مرض موت وزیر (شاه ولی خان) او را فریب داده ولایت عهدم را بر و فسخ کرده برادرم سلیمان را به پادشاهی افغانستان برداشت الان در قندهار دور شاهی بنام او زده می‌شود و خزانه پدرم را بدست آورده قوه حربی خود را در اثر آن افزوده است آیا شما بامن در استرداد حق مغصوب مدد میکنید؟ (همه گفتند که سواد اعظم با شما است به كمك شما حاضریم مردم در مزار خواجه انصاری جمع شده شیخ یحیی شمشیر شاهی را بگردنش حمایل کرده باو بیعت کردند و تمام افغانیان باو کمر بسته قندهار را فتح و سلیمان را دريك قفسی انداخته در زندانش نگاه داشت تا آنکه در سنه ۱۲۳۳ در زندان وفات کرد. و وزیر (شاه ولی خان) را کشت(۱) تیمور شاه بطرف پنجاب و کشمیر عنان عزیمت معطوف
۱ - زمانيكه تيمور شاه باداره استیلای قندهار از هرات بفراه رسید وزیر شاه ولیخان با چند نفر اقارب خویش به غرض تقدیم معذرت در حدود فراه به استقبال تیمور رسید اما قاضی فیض الله خان دولت شاهی که بمنصب وزارت دربار تیمور شاه مقرر گردیده بود تیمورشاه را بقتل وزیر شاه ولیخان وادار ساخته گفت که او را موقع سخن زدن باید داده نشود زیرا بواسطه شیرین زبانی که دارد پادشاه را فریب خواهد داد. تیمور شاه بمشوره قاضی فیض الله خان قبل از باریابی او را با اقاربش اعدام نمود - تاریخ احمدی


١٠٨

ساخته سر کشان آنجا را واپس مطیع کرده بحکومت افغانستان ملحق گردانید بعد از چند سال شهزاده محمود را به نائب الحکومه گی هرات و شهزاده زمان پسر سوم خود را که دارای مکارم اخلاق بود در کابل والی مقرر نموده و مرکز سلطنت را از قندهار به کابل نقل داد . (۱)

صدمه تعصب به سیاست و فتوای ناحق

درین اوان شاه مراد بیگ بخاری بر مرو تاخته آن شهر را خراب ساخته تمام اهالی را که دارای مذهب شیعه بودند باسارت برد تیمورشاه در اثر استغاثه اهالی خواست که بفریادشان برسد ولی قاضی فیض الله خان او را فتواداد که برای سنیها جائز نیست که شیعی ها را از دست سنی ها نجات دهد ( فاعتبر و یا اولی الالباب) در شب ۸ شوال سنه ۱۲۰۷ تیمورشاه در کابل وفات کرد وراحت افغانها با او رخت بر بست ' تیمورشاه نيك سیرت نرم طبیعت صلح دوست بود ازان رو بعض منصبداران وخوانین ولایات عصیان می ورزیدند و سه صد نفر زن از زنان احرار داشت و درین جمله زنی از نژاد افغان وجود نداشت ۳۲ پسر از او باقی ماندند .

[۱] - : طوری که اهالی هرات به شهزاده تیمور طرفداری نموده اهالی قندهار شهزاده سلیمان را بحکومت قبول نموده بودند . لهذا تیمور شاه به اهالی قندهار اعتماد نداشت و به این لحاظ مرکز سلطنت را از قندهار بکابل انتقال داده از آهالی قندهار صرف دوازده هزار اسحاق زائی ها را که در تعداد نفوس کمترین طوائف آن ولا بودند بجهت قوت الظهر با خود آورد .
تاریخ احمدی


شاه زمان و شهزاده همایون
هنگامیکه تیمور شاه خبروفات پدرخویش را در قندهار شنید درمیان قوم پادشاهی خود را اعلان کرد. قشون خود را مجهز نمود. به ارادۀ استیلای کابل سوق داد .
این خبر به برادرش شاه زمان رسید (1) درمقام کلات غلجدی به مقابله او آمده جنگ شدید بین طرفین بوقوع پیوست نتیجۀ جزاین نداد که همایون بسوی هرات فرار نمود .
و به برادر دیگر خود شهزاده محمود پناه برده بمقابل شاه زمان در خواست امداد نمود اما او قبول نکرد.
وقتیکه ناامید گشت هرات را گذاشته رو به قندهار نهاد. در بین این دو شهر اخذ مقام نمود .
اتفاقاً قافله که از قندهار بسوی هرات عازم بود به اوپیش آمد . همایون راه کاروان را گرفته رجال آنرا کشته واموال شان به یغما گرفته فوج خود را به آن مسلح ساخته به جنگ زمان خان برادر خود دوباره آمد .
این خبر به حیدر ابن زمان رسیده به مدافعه او برآمد اما تاب نیاورده شکست خورد .
وهمایون به شهر قندهار داخل گردیده بااهالی از راه در شتی پیش آمده تجاررا ازار داده مالشان را ضبط نموده فوج خودرا بدان مرتب نمود چون شاه زمان واقف گشت جانب قندهار عسکر خودرا حرکت داده وبر همایون یورش برد . در نتیجه همایون هزیمت یافته به ملتان گریخت ووالی آنجا با او
(1) زمانیکه تیمور شاه در کابل وفات نمود قبل از شاهزاده همایون والی قندهار شاهزاده زمان والی کابل باتفاق امراء در باره به پادشاهی انتخاب گردید . مترجم


مقاومت نمود تا که او را شکست داده پسرش را کشته و خودش را باسارت گرفته
به حضور شاه زمان فرستاد و شاه زمان به کور ساختن او امر داد .

خلاصه اینکه شاه زمان به كومك قاضی فیض الله خان و سر دار پائنده خان
و بختیاری خویش اورنگ پادشاهی را بعد از پدرش از دست مدعی خلاص نمود
باجود یکه امراء در باره فاتح خودر ادر خصوص مقرر له نمودن رحمت الله خان
به رتبه وزارت به گوش شاه رسانیدند اما شاه نشنید و رحمت الله خان را برتبه وزارت
مفتخر ساخت از این رهگذر ماده فساد در جمعیت ایشان متولد گردید
که تفصلات آن در آئنده ذکر خواهد شد

دسیطرهٔ شاه زمان در بلاد دیگر که زیر سلطه آباء و اجداد او بودند اذیافت مثل سنده
و كشمير وملتان وديره شکار پور و بلخ در قبضهٔ اقتدار او کاملا درآمدند.
بعدازان شخصاً بسوی قندهار عزیمت نمودو در اثناء این گذارشات شهزاده محمود
برادر او در هرات دعوی استقلال کرده عساکر خود را مجهز ساخته جانب قندهار
حرکت داد.

زمانیکه شاه زمان خبر یافت بمقا بله او بر آمده در حدود كرسك وزمينداور
تلاقی فریقین شد.

اولاً شاه زمان از برادر خود شهزاده محمود درخواست صلح کرد لیکن محمود
به قوت خود مغرور بود از قبول صلح انکار کرد و نائرهٔ جنگ در گرفت و در
نتیجه محمود هزیمت خورده بسوی هرات فرار گردید و عدهٔ زیادی از امراء در باراو
بدست برادرش شاه زمان اسیر افتاده خزانه اش به قوه تصرف عساکر شاه زمان درآمد.
بعداز این واقعه به شرایط ذیل صلح منعقد شد که هرات و فراه در قبضهٔ حکومت شهزاده
محمود باشدوخطبه بنام شاه زمان خواند سکه را در آنولا بنام شاه زمان مسکوك سازد.


۱۱۱

اخلاف تیمورشاه درانی

هنگامیکه شهزاده همایون خبر وفات پدر خود را در قندهار شنید خویش را پادشاه اقلیم خود رسماً معرفی نموده .
سپس شاه زمان جانب کابل مراجعت نموده از انجا عازم لاهور گشته آن را تحت ضبط و ربط خود آورد و علاوتاً تمام علاقه جات قریبه لاهور را تصرف کرد . و این ظفر ها و فتوحات عساکر او را ثروتمند گردانید .
درحالیکه شاه زمان در لاهور بود شنید که شهزاده محمود معاهده را شکستانده به اراده فتح قندهار اراده از لاهور علی العجاله مراجعت نموده عازم هرات شد وقتیکه محمود از حرکت شاه زمان خبر یافت عساکر خود را فراهم نموده از هرات برآمد در اثناء حرکت خود شنید که امرائی که در هرات گذاشته است به جهت مقرر نمودن او را به رتبه وزارت مقرر گشته در هرات برعلیه او شوریده اند لهذا محمود به مراجعت خود مضطر گشت زمانیکه در هرات داخل گردید قلیج خان رئیس ایماق طائفه است از (ترك) با عساکر زیر اثر خود مجدداً به مخالفت قیام نمود شهزاده محمود وزیر شیغنی خود را به آرام ساختن اوشان فرستاد شورشی ها او را محبوس ساخته بدون سرکشی راه اطاعت را نه پیمودند .
در این احوال شهزاده قیصر ابن شاه زمان به نواحی هرات نزدیکتر سید شاه محمود چاره جز فرار ندید با پسر خود کامران به بلاد ایران گریخته به فتح علیشاه قاجار پادشاه موجوده عجم پناه برد و شاهزاده قیصر بلامانع به هرات داخل گردید بعد از ان شاه زمان پدرش در هرات فرود آمده او را به ولایت هرات مقرر نمود .
چندی بعد محمود به نواحی هرات مراجعت نموده بعضی از عساکر را برای فتح انولا فراهم گردانید لیکن کامیاب نه گردیده هزیمت یافت و مراجعت خود را نزد فتح


۱۱۲

علیشاه پسند نه کرد لهذا به شاه مراد امیر بخارا پناه برد بعد از انکه هشت ماه باشاه
مراد گذرانید اجازت رفتن خوارزم را حاصل کرد و از انجا رفتن نز د فتح علیشاه
ایران بارثانی عزم کرده رفت
چندی آنجا تو قف نموده و اخیراً از اوامداد يك فوج جراری را گرفته سوی
قندهار حرکت داده بلا مانع قبضه کرد :
و در این جا فتح محمد خان ابن سردار پاینده خان با او ملاقی گشته در سوق دادن
قشون بسوی کابل با او شريك گردید زمانیکه شاه زمان از این واقعه خبر یافت
به د فاع ایشان بر آمد وقتی که تلاقی عسکرین بعمل آمد جنگ بسیار شدیدی بوقوع
پیوست و خونهای بسیاری از طرفین ریختهانده شد و در نتیجه شاه زمان شکست
خورده بدست شاه محمود اسیر افتاد به امر او در چشم شاه زمان میل کشیده شد
ووزیر رحمت الله خان خائن که به امید پادشاهی خود شاه را به قتل سائر امرا و رداشته
که دران جمله پدر فتح محمد خان سردار پاینده خان را نیز به قتل رسانیده بود
در قبضه شاه محمود آمده لباس او را کشیده بوریارا به او پوشانیده بالای خرسوار
کرده در شهر کابل تشهیرش نمود و بعد ازان اعدامش کرد
وقتیکه قیصر ابن شاه زمان مقاومت با کاکای خود کرده نمیتوانست هرات را به
برادر حقیقی محمود شهزاده فیروزالدین گذاشته به شاه ایران پناه برد در اثر این
واقعات سلطه محمود برپای تخت افغانستان انجام یافت چون محمود بسوی تشیع
میلان داشت لهذا سنی ها متنفر گردیده عرق حمیت اوشان به شورآمده برعلیه
او شوریدند بعد ازان شیعی ها نیز او را ناکام گذاشتند و تمام ایشان به سرزنش
او متفق گشته در بالاحصار محبوسش ساخته شاه زمان کور را از محبس بر آورده
تا زمان رسیدن شاه شجاع به حکومت خود مقرر نمودند
پنج روز بعد ازین واقعه شاه شجاع از پنجاب به کابل رسید اهالی محمود را به


۱۱۳

حضور شاه زمان حاضر آوردند تا قصاص چشم خود را ازو بگیرد شاه زمان از روی
ترحم ازاو در گذر گردیده امر داد که او را پس بقعحیس بالاحصار ببرند چندی
بعد ازین شاه شجاع بايك لشکر جرار برای تأدیب والی كشمير عطا محمد خان
پسر شیر محمد خان که عصیان نموده بود سوق داد زمانیکه به مظفر آباد قریب
کشمیر رسید نمایندۀ عطاء محمد خان به حضور شاه حاضر گردید. عذر
مخدوم خود را به پیش شاه عرض نموده از اطاعت و بندگی او اطمینان داد
بعد از آنکه شاه شجاع از معاهدات او اطمینان حاصل کرد بسوی کابل مراجعت
نمود در اثناء راه شنید که محمود با امرائیکه با او محبوس بودند محافظینی قلعه
را ذبح کرده از حبس فرار کرده

وزیر فتح خان نیز از محبس قندهار بر آمده هردوبشان
در اطراف قندهار با شهزاده کامران یکجا شدند کامران درین وقت
در سرحدات افغانی تردد داشت ازان اجتماع شان اهالی کابل در شدت اضطراب
بودند شاه شجاع حین ورود خویش پریشانی اهالی را دیده بسیار تأسف میکردند
محمود بعدازین اتفاق نزدشهزاده فیروزالدین والی هرات رفته استمداد خواست
مگرناکام مراجعت کرد شهزاده فیروزالدین هدایا و لباس های فاخره را بکمال
احترام بحضور ایشان قدیم داشته از داخل شدن شهر نزدشان عذرخواست چون
بگرفتن كمك كامياب نیامدند دست خالی مراجعت کردند و در اثنای رجوع دو قافله
که از هرات بقندهار واز قندهار بهرات میرفتند تاراج کرده و بذریعۀ آن عسکر
تهیه نموده قوۀ چهار هزار سوار برای فتح قندهار آراسته چون بنزديك شهر شدند
ووالی بمقابله برآمد عالم خان والی مذکور قندهار را اسیر نموده بعد مدتی
بر قندهار مسلط گشت و صدهزار لشکر را از قندهار با خود گرفته در حدود غزنی
باشاه شجاع مقابله نمود پس ازيك جنگ خونین شاه شجاع ازغزنی شکست خورده


بواسطه بی اعتمادی که بر مردم کابل داشت توقف نکرده شاهزاده حیدر ابن شاه زمان
را در شهر گذاشته بسوی پشاور رفت کابل در تصرف ثانوی محمود در آمده
محمود به نشان دادن امارات مراحم و شفقت خود به رعایا اغاز نموده فتح خان را به
وزارت خود برگزیده اختیار امور را بدست او داد.

و پسر خود شاهزاده کامران را به ولایت قندهار والی نمود
فتح خان سائر برادران خود را به فرمانفرمائی ولایات افغانستان مقرر کرد.
و در ضمن این وقائع شهزاده قیصر ابن شاه زمان را که خبر گریختن او به سوی ایران
قبلا تحریر گشته در ایران خبر پادشاهی کاکای خود شاه شجاع را شنیده به مملکت
خود عودت نمود در این اوقات بدست شهزاده کامران والی افتاده بورس آورده
که والی قندهار گردیده بود افتاده او را به قتل رسانید و شاه شجاع از پشاور کشیده
شده پس با عطاء محمد خان والی کشمیر باب مراسلات را کشوده از او پول امدادی
در خواست کرد عطاء محمد خان جواب داد که جواهری که نزد خود شما است اگر
میفرستید مبلغ سی لك روپیه به شما میدهم چون نزد شاه شجاع جز دریای نور دیگر
جواهر وجود نداشت (۱) آنرا نزد عطا محمد خان فرستاده مبلغ (۱٥) لك روپیه
را نقداً از او گرفت و (۱٥) لك دیگر را وعده نمأدیه کرد
شاه شجاع دریای نور را برای عطا محمد خان والی کشمیر بگرو
داده لشکر برای جنگ بیاراست و بسوی پشاور حرکت داد تا بطرف کابل
آنها را سوق دهد چون این خبر به محمود رسید شاه زمان را که نزد
شاه محمود محبوس بود بیرون آورده مخاطب ساخته گفت که مملکت محل تهدید
خرابی و نفاق است خون مسلمانان بهدر میرود باید دست اتحاد بهم داده نفاق را
باتفاق مبدل و باموراتی توجه نمائیم که حسن عاقبت مملکت را فراهم میآورد
و بر من است که بر تمام فرائض و لوازم حیات شما برادران خود پرداخته هر کدام


۱۱۵

شما را بمراتب لایق رسانیده حقوق برادری را بجا آرم و تمام منصبداران محبوس
را از محبس رهائی دادند و بر شما لازم است که رتبه و منزلت بزرگی مرا مراعات
نمائید زیرا از کلان ترین پسران پدر هستم چون شاه زمان این خطاب را شنیده
بشاه شجاع برادر خود حقایق واقعه را تحریر نمود شاه شجاع این مکتوب را وسیلهٔ
تهدید عطا محمد خان ساخته باتفاق برادران او را می ترسانید و برای او نوشت که
اگر به مال و رجال امداد مرا ننمائی من با برادرم شاه محمود متفق شده ترا از بیخ
خواهیم کند عطا محمد خان این مسئله را اهتمام داده پنج هزار لشکر آراسته
در پشاور آورد شاه شجاع خورسند بود که عطا محمد خان به معاونت او می آید
لیکن عطا محمد خان عذر خود را پوشانده و علی الغفله پادشاه را دستگیر نموده در قفصی
انداخته به کشمیر فرستاد و در محاصرهٔ او خیلی اهتمام نمود مکتوبی حکومت
انگلیس در هندوستان با من متفق شده به پنجاب لشکر کشی نمائید و بعضی حصه
پنجاب مقبوضات حکومت افغانی را که رنجیت سنگه بت پرست درین خانه
جنگیهای داخلی افغانها متصرف گردیده است با تفاق هم دیگر از و رهانیده
بشما تسلیم نمائیم و شما بمدافعهٔ شاه محمود در هنگام سوء قصداو
با من مددگار باشید شاه محمود چون این مکتوب بدست جاسوس های رنجیت سنگه
افتاد رنجیت سنگه آن را نزد شاه محمود فرستاده جهت هجوم بالای عطا محمد خان
از و همدستی را طالب گردید شاه محمود رنجیت سنگه با عطا محمد خان جنگ نمود
عطا محمد خان را اسیر گرفت لیکن شاه محمود او را عفو نموده شاه شجاع را از حبس
رهانید و وزیر فتح خان پسر خود سردار محمد اعظم خان را عوض عطا محمد خان
والی کشمیر مقرر نمود و رنجیت سنگه شاه شجاع را با خود گرفته به لاهور برد
دو سال بعد در لاهور از حرص و آز رنجیت سنگه واتهامات جعلی او به تنگ
آمده به نزد انگلیس ها پناه برد و رنجیت سنگه دندان آزرا بولایت کشمیر نیز ساخته


١١٦

هشتاد هزار عسکر با خود گرفته به کشمیر یورش نمود سرار د محمد عظیم خان
این سردار پاینده خان که از طرف شاه محمود والی کشمیر بود ده هزار عسکر مسلمان
را برای مدافعه سکھ ها به کمین گاهی نشانیده بود چون لشکر سکھ ها بيك وادى
رسیدند عسکر غیور مسلمان از هر طرف ایشان را احاطه کردند چهل هزار نفوس شان را
اسیر و قتل نمودند و چهل هزار دیگر او رو بوطن فرار نموده بهزار رنج و زحمت
جان بسر بردند .
رنجیت سنکھ خجل گشته و برای محمود مکتوب اعتذاری نوشته مراحم او را خواستگار
گردید این عزم خود را بحرکات شاه شجاع حواله میکرد چون شاه شجاع خبر یافت
دور شدن از لاهور را اراده کرده رنجیت سنگه بجواهر او طمع نموده اذیتش
میداد تا بوی دهد شا شجاع آن را نمیداد ولی بطور امانت نزده ی گذاشت که در این
جمله دریای نور هم داخل بود ( گمان میکنم این جوهریست که امروز زینت تاج
امپراطور برطانیه است ) شبانه خفیه نزد حکومت انگلیس گریخت ؛ رنجیت سنگه
متأسف گشته مراجعت او را خواهش کرد ؛ چون شاه نه پسندید جواهرش واپس
مسترد نمود ؛ حکومت انگلیس این روز ها را از خدا میخواست لہذا در قدر دانی
شاه بسیار کوشید ، درین ایام شاه زمان بحالت نابینائی بمزار فیض اثار در بلخ که بروضه
سید ناعلی معروف است و از انجا به بخارا و از انجا به ایران و بعد به بغداد وازا نجا
بحجاز سفر کرد در آن مقام دنیای فانی را پدرود گفت میر حیدر امیر بخارا و فتح
علیشاه ایران و داؤد شاه والی بغداد مقدم شاه را گرامی داشتند و شاه صبیه خود را
باز دواج امیر بخارا درین سفر داد .
( صوفی اسلام )
درین آوان ۱۲۲۲ صوفی السلام صوفی جهریه بخارا از بيك بان از بك گریخته
و شهزاده فیروز الدین والی هرات را که از طرف شاه محمود بود بر خود فریفته ساخته


۱۱۷

پنجاه هزار مرد جنگی از اهالی هرات قندهار و قندوز ومیمنه واندخوی وفاریاب
فراهم کرده در قلعۀ شکیبان با محمدخان قاجار نائب الحکومه خراسان در مسافه هفت
فرسخی هرات معرکه نمود و در بین ٣٦٦ نفر از مخلصان و فدا کاران او که در
محاذ جنگ حاضر بودند از يك سر کشته شدند ( صوفی الاسلام که در قلب عسکر به حوضه
ازین در وسط مخلصین مذکور نشسته بود بقتل رسید و جثه او را در دا دند و پوست
سر صوفی الاسلام را کشیده از کاه پرساختند نائب الحکومه خراسان محمدخان قاجار
آن را بدربار ایران فرستاد و ابتاع صوفی الاسلام عقیده داشتند که بر صوفی الاسلام
وحی نازل میشود و به برکت انفاس او شهزاده فیروز الدین به تخت سلطنت نائل
خواهد شد ؛ این است جزای کسانیکه بین مسلمانان تولید نفاق و خون ریزی مینمایند
بدعوی دروغین تصرف در عالم کائنات ادعای قوۀ الهیه واسرار ربانیه مینمایند
بعد از قتل صوفی الاسلام فیروز الدین بهرات مراجعت کرد برای دفع ضرر ایرانی
ها بدادن خراج مصالحت کرد و خودش بین سنیت و شیعیت و مصالحت ومخاصمت
مضطرب بوده و ما بین حسن علی میرزا پسر فتح علی شاه والی خراسان
و حاجی فیروزالدین آتش کینه مشتعل شد را شهزاده فیروزا لدین
از دست درازی او به علاقه اش مخوف بود و در صورت جنگ از برادر خود شاه محمود خان
امداد خواست بناء علیه محمود این موقع را غنیمت دانسته بسرکردگی وزیر فتح محمدخان
عسکر جرار فرستا دو فیروزا لدین مرعوب گردیده ایشانرا
بدخول اذن نمیدا دو زبر فتح محمدخان از طرف با دار خود مأمور
بود که هرات را قبضه کند بدون حیله چاره ندید فیروز الدین را برای استشاره
باردرگاه خود دعوت داد و حسب وصایای بادار خود او را با عائله بقلندرها
محبوس فرستاد :
کهندل خان برادر خود را به تسخیر غوریان گماشت واهالی خراسان را بذریعهٔ


۱۱۸
اعلانات دعوت اتحاد داده بمحاربه ایرانیان تشویق میکرد. و چون حسن علی میرزا
از این مسئله با خبر گردید برای محافظه آن بلاد عسکری فرستاد در حین مقاومت
مهاجمین و مدافعین ، وزیر فتح خان از اهالی قندهار و هرات و بلو چستان
و سیستان و قبائل جمشیدی و هزاره و فیروزکوهی لشکر عظیم الشانی را آراسته کرده
آنها را با توپ هاوز نبورک ها برای استیلای غوریان و سائر بلاد خراسان حرکت داد.
فوج افغانی در کوسیه و فوج ایرانی در کافر قلعه رسیدند و بعد آنها از همدیگر
به اندازه دو فرسخ بود درین جاوزیر فتح خان به حسن علی میرزا قاصد فرستاد
وغوریان را در خواست نموده از روی تهدید گفت که فتح عاقبت جنگ معلوم نیست
و غالباً خود بینی و غروریکه بواسطه شهزاده گی در ذات خود پیدا کرده اید موجب
تزلزل سلطنت پدرت خواهد شد.
او بجواب پیغامی بوی فرستاده گفت با دار شما احسان دیده شاه ایران است
لایق نیست که چنین پیغام بما بفرستید علاوه بر آن تو خائنی هستی که با باداران سدوزائی
خود بسر پیکاری بودی چون پیغام قاصد نتیجه خوبی نداد فتح خان لشکر خود را
بطرف کافر قلعه متوجه ساخت بعد از کشتار بسیار ایرانی ها رو بهزیمت نهادند و
گله بدهن فتح خان خورده مشارالیه از آن رو بهرات مراجعت کرده شاه محمود و شهزاده
کامران مرعوب گردیده خان ملاخان و ملا شمس مفتی هرات را نزد فتح علیشاه
فرستادند که این تحریک از طرف وزیر فتح خان بود بدون استیذان ما هجوم
برده شاه ایران گفت من از شاه محمود وقتی راضی خواهم بود که فتح خان را نزدمن
بفرستد یا کورش نماید .
کامران بشنیدن این خبر سراسیمه گشته از بزدلی و بی عقلی وزیری را که باعث
تخت نشینی پدرش بود کور کرده با برادرش شیردل خان محبوس نمود کندل خان
برادر دوم آنها از انجا به نادعلی گریخته قبائل غلجائی را با خودمتحد ساخته برای


۱۱۹

رهائی برادران خویش جماعتی را مردمان غلجائی تشکیل داده هجوم آورد و کامران
از خوف ورعبی که از قبائل حس کرده بود خود او را با برادرش رها نمود .
(دوست محمد خان)

چون سردار محمد عظیم خان ازین واقعه مهمه که عبارت از کورساختن برادر جوانمرد
و جنگی خود باشد خبر گشت سردار دوست محمد خان و سردار یار محمد خان برادران خود
را از کشمیر به پشاور فرستاد تا شهزاده ایوب برادر شاه محمود را بر سلطنت افغانستان
بر آورد لذا بنام سلطنت خواهی شهزاده ایوب دوست محمد خان از راه جلال آباد بکابل
حمله برد و فتح کرد و محمد زمان خان برادر خود را بطلب شاه شجاع بهند فرستاد
شاه شجاع باسمندر خان والی دره در آویخته مغلوبش نمود و برادران فتح خان
(که به ۲۰ نفر بالغ می شدند) با (پسران تیمور شاه که به سی و دو نفر میرسیدند)
با همدیگر متحد گردیده در شرق وغرب افغانستان دوره کردند و ریشه های
حکومت شاه محمود را از وطن برکندند بالاخره افغانستان را در بدل چشم های وزیر
فتح خان برای خود اختصاص دادند پسران تیمور شاه چندی بعد ازین قندهار
را نیز از تصرف شاه محمود کشیده حکومت او را در هرات محدود ساختند ١٢٤١ شاه محمود
به پسر خود بد گمان گردیده بطرف فراه بر آمده قبائل را بمخالفت پسر خود به شورش
در آورد کامران حسن علی میرزا را برای دفاع پدر خود دعوت داد او به معاونت حسن علی
میرزا شاه محمود را شکست داده حسن علی میرزا را بهرات خواسته کلیدهای خزائن
خود را بوی سپرد . در اثناء این فتنه ها کار رنجیت سنگه بت پرست قوت گرفته
در حالیکه محمد عظیم خان والی کشمیر بملاقات دوست محمد خان برادر خود بکابل
رفته بود رنجیت سنگه مذکور بر کشمیر قبضه نمود در سال ١٢٤٥ شاه ایران را دوباره
به مخالفت پدر خود دعوت داد به مجرد رسیدن سفیر بدر بار شاه محمود در اثر مرض و با
وفات کرد قاصد مذکور در ایران با حاجی فیروزالدین خان والی سابق هرات که در فتنهٔ


۱۲۰

قندهار از مجلس گریخته بود ملاقی گشته در برطرفی کامران با او متحد شد تاشاه بموافقت وی امداد نماید بعد از محکمی عهد چون بطرف هرات با برخی از افواج بازگشت در عرض راه بعضی ایرانیان با ملا زمان فیرزالدین مشغول منازعه بودند او بطرفداری ملا زمان خود برآمده ایرانیان او را نا دانسته کشتند.
در سال ۱۲۴۸ عباس میرزا عزم فتح هرات کرد و پسر خود محمد میرزا را با فوج جرار بانسو گماشت بعد از جنگ هرات محاصره شد مستر کمیل سفیر انگلیس برای منع محاربه کوشش زیاد نمود مگر ناکام گردید در عین محاصره خبر وفات عباس میرزا رسید و او به مصالحت مستعد گشت کامران برای انعقاد صلح یار محمد خان وزیر خود را که در مشهد حبس بود وکیل مقرر کرد مصالحت باین صورت منعقد شد که در هرات سکه بنام فتح علیشاه زده شود و سال ۵۱ هزار تومان نیز بدر بار ایران فرستاده شود.
زمانیکه انگلیس ها دانستند تسلط ایرانی ها بر بلاد افغانی اخیراً موجب اتحاد هر دو دولت میگردد و در نتیجه انگلیس ها را در هند صدمه می رساند بنا برین اردوی مکملی را مجهز ساخته باشاه شجاع پاد شاه سابق افغانستان بسوی افغانستان حرکت داده راجه رنجیت سنگه والی پنجاب و امیر سند میر غلام علی را به تقویۀ شاه شجاع واداشتند اگر چه اینها تحت سیطره انگلیس ها نبودند اما بموجب اوامر انگلیس ها به تائید و معاونت شاه کمر بستند شاه با سی هزار سرباز هندی از راه پنجاب و سند وارد قندهار گردیده بعد از مقاتله سختی سردار کندل خان و برادرانش قندهار را ترك داده بطرف هرات هزیمت نمودند و در آنجا از نزد شاهزاده کامران برادرزاده خود کومک خواست کامران از كمك و یاری او انکار نمود پس از برداشت زحمت ها و تکالیف زیاد وارد بلوچستان گردید و از آنجا به هندوستان گریخت.


خلاصه اینکه ادارهٔ ناصازگار تیمور شاه و انهماك او در شهوات ولذاتها وكثرت
اولاد و احفادش از بطون مختلفه اسودگی و امن و آسایش اهالی را نیست و نابود
ساخته هزاران نفوس بیگناه در راه آز واغراض اولاد او تلف شدند
در نتیجه دست اندازی بمراتب ایشان در بدست آوردن دیهیم و کلاه سروری سبب
ناکامی همهٔ ایشان گردید
در سال ۱۲۵۰ شاهزاده کامران عزم تسخیر سیستان کرد والی آنجا به بارگاه
محمد شاه شهزاده عباس میرزا پناه برد شاه ایران لغرض شاهزاده کامران را بعیستان
بهانه تسخیر هرات گرفته با لشکر آراسته به تسخیر شهر هرات متوجه گشت
وتاوقت درازی شهر هرات را محاصره نمود در اثناء محاصره افغانها از شهر برآمده
دلاوریهای عجیب و غریبی را نشان میدادند اما در وقتیکه شاهزاده کامران از
مشقت های محاصره به تنگ آمد نادر میرزا پسر خود را بسوی میمنه و شبرغان
وسرپل فرستاد تا از یکها و هزاره ها را بمدافعه ایرانیها دعوت نماید مردمان آن
ولا دعوت کامران را پذیرفته به مدافعه رسیدند
لشکر انبوه از بك وهزاره به سرکردگی نادر مرزا به بسیار حشمت و شوکت به
حدود هرات رسیده با محاصرین ایرانی در آویختند تا شهر هرات را از محاصره
نجات بخشند بین اردوی مذکور و قشون شاه ایران جنگهای متعددی بوقوع
پیوست . وعده بسیاری از جانبین تلف شدند با لاخره قشون شاه مظفر گردید
و کامران از واهمه آن سراسیمه گشته با وزیر خود در این امر کنکاش نموده در نتیجه
رأی شاهزاده ووزیر به این قرار گرفت که جنگ را بلباس مذهب نمودار سازد
در این موضوع به ملاعبدالحق و دیگر علماء اعلام هرات مذاکره نمود ملای مذکور
در روز جمعه اهالی رابه جنگ مذهبی اعلان حرب داد


۱۲۲
تمام باشندگان شهر ودهات نزديك در اثر پند و نصائح او آماده پیکار گردیدند پس همه غسل جمعه نموده ناخن های خودشان را کوتاه ساخته کفن ها را در گردن انداخته بر اردوی ایران هجوم نمودند.
در اثنای محاربه به تعداد زیادی از اعیان و بزرگان ایران را به قتل رسانیدند و دادمردانگی دادند و شجاعت افغانی خود را به محاصرین ایرانی بخوبی نشاندادند ولی چون عده شان کافی نبود در نتیجه به استیصال محاصره و کندن ریشه مهاجمین ظفر نیافته به شهر مراجعت نمودند


۱۲۳
بعضی از شاهان افغانی که در تاریخ افغان ذکر شده اند

سلطان محمودغزنوی شهنشاه افغان
«۳۸۸ ه - ق

سلطان غیاث الدین غوری شهنشاه افغان
«٥٥٨ ه - ق»

میرویس خان بابای هوتکی موسس
سلسلۀ هوتکی ها
«۱۱۲۷ ه - ق»

شاه محمود هوتکی شهنشاه افغان
«۱۱۳۵ ه . ق»


١٢٤
بعض از شاهان افغان که در تاریخ افغان ذکر شده اند

اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی شهنشاه افغان
«١١٦٠ ه ق»
اعلیحضرت تیمور شاه غازی شهنشاه افغان
«١١٨٧ ه ق»

اعلیحضرت شاه زمان
«١٢٠٧ هـ ـ ق»
اعلیحضرت شاه شجاع
«١٢١٦ هـ ـ ق»


محاربه افغان و ایران در هرات
و مساعی مستر مگنیل انگلیس در تصادم افغان و ایران برای حفظ امارت هند
زمانیکه محاصرهٔ هرات بطول انجامید سفیر انگلیس که در دربار طهران از جانب حکومت خود مامور بود طهران را گذاشته در حوالی هرات به اردوی شاه ایران ملحق گردید.
مستر مگنیل سفیر حکومت برطانیه دید که فتح هرات نزديك است حینیکه هرات بدست شاه ایران بیفتد قوهٔ ایرانی ها و افغانها با هم متحد خواهد شد و این اتحاد قوی به سلطهٔ انگلیس ها در هند صدمه خواهد رسانید چارهٔ دفاع را از حکومت استعماری خود چنان اندیشید که بخدمت شاه ایران عرض نماید و به بهانه وارد هرات گردیده افغانها را از تسلیم باز دارد سفیر مذکور به عملی نمودن آن مفکوره اقدام کرده به حضور شاه عرض نمود که ذات خسروانه اگر اجازه میفرمایند خودم نزد کامران میروم و او را به تسلیم نمودن شهر و ادار میسازم شاه عرض او را راست دانسته اجازه داد هنگامیکه داخل شهر هرات شد کامران را دل پری داده گفت که به دلاوری و پا فشاری خود استوار باش توپ و گلوله و دیگر لوازم جنگی برای شما می رسانم به ایرانی ها تسلیم نشوید بعد از انکه کامران را وعدهٔ كومك داد به حضور شاه مراجعت نموده به عرض رسانید که هر چند کوشیدم پند مرانشنید نه خودش و نه فوج جنگی او به ترغیب من گوش دادند و نه از تهدیدم ترسیدند.
شاه ایران امر داد که در اردوگاه هر اندازه مس که دستیاب میشود فراهم گردد از آن مس جمع شده يك توپ بزرگ قلعه شکن آماده نموده بر فراز پشته بالا کرده به گلوله باری آغاز کردند محصورین شهر علاوه بر تنگی ارزاق و تکالیف قحط به بلای دیگری دچار شدند ۱۴ هزار غرباء و ضعفاء را از جهت قلت اذوقه از شهر


١٢٦

بیرون نمودند شهزاده کامران پیام تسلیمی را نزد شاه فرستاد و سفیر انگلیس
سراسیمه گشته به کامران پیغام خفیہ داده وانمود ساخت که در رفع این مصیبت از سر شما
میکوشم قدری استقامت نمائید بحضور شاه آمده عرض کرد که بین شما و حکومت
انگلیس معاهده وداد وجود دارد و این اقدام شما راجع به تسخیر هرات موجب تولید فتنه
و شورش هند میگردد آرزو دارم که ذات ملوکانه ازین عزم خود باز آید عرضش
قبول نشد شاه ایران از طول محاصره خسته گشته بود براسپ خود سوار شده حاضر
اردوگاه گردید عسکر را امر هجوم داد .
گلوله باری توپها وهجوم سپاه در حصار شهر رخنه ها انداخته قریب بود که
هرات بدست ایرانی ها فتح شود اما سفیر انگلیس مداخله نموده به عرض رسانید
که سه روز مرا مهلت داده شود تا شاهزاده کامران را باوزیرش بدون خون ریزی
و چور و چپاو به شاه تسلیم نمایم توقع دارم که شاه شرف انگلستان را مد نظر
داشته مرا نا امید نگرداند و برعایت و حیثیت انگلستان عرضم را بپذیرد
شاه اجازت دخول هرات به سفیر داد مستر مکنیل وارد هرات گشته پنج هزار
پوند به شاهزاده کامران امداد داده گفت که تاسه روز جنگ ملتوی است شکست
و ریخت شهر را به این پول ترمیم نمائید و قدری استقامت جوئید که جها زات ما به
خلیج فارس وارد کردد شاه از تحریکات وی واقف شده از اردو گاه خویش طردش
نمود. و شاه برآشفته امر آتش دادن را به قشون ایران اصدار نمود وقتیکه میدان کارزار
گرم شد ایرانیها بر فراز حصار شهر بالا میشدند و افغانها سرگرم دفاع بودند
از طرفین خلایق بسیار به قتل رسیدند .
در اثنای این جنگ جهازات انگلیس بر خلیج فارس رسیده جزیره خارق
را تصرف کردند .
بمجرد شنیدن این خبر شاه ایران دست از محاصره هرات بر داشته به


۱۲۷

مدافعۀ انگلیس ها ازخاك ایران توجه نمود .
تمام مامورین سیاسی انگلیس درزمان محاصرۀ هرات رؤساء کابل وقندهار را بمدافعۀ ایرانیها تشویق میدادند وعلماءرا بمسکوکات طلا ونقره فریب داده می رفتند . تا این جنگ را لباس مذاهب بپوشانند اما درمساعی خودکامیاب نشدند مدت این محاصره بيك سال وهشت ماه طول کشید این بود واقعۀ سال ١٢٥٥
خوف انگلیس از اتحادافغان وایران
هنگامیکه انگلیس ها ازمیل افغانها بسوی ایرانی هادانسته شدند یعنی از احوال دوست محمدخان امیر کابل و کندل خان والی قندهار و برادران دیگرشان ( که بعد از سقوط اولاد تیمورشاه مملکت را در تصرف آورده بودند ) در اثنای محاصرۀ هرات باشاه ایران مکاتبه داشتند و راه دوستی را پیموده بدر بار شاه سفراء می فرستادند واقف گردیدند لهذا انگلیس ها از نزدیکی ایشان می ترسیدند که مبادا اتحاد ملتین ایران و افغان سایۀ حکومت برطانیه را از کشورپهناور هندازاله نماید.
برعلاوه این خوف خود ، در جستجوی فرصت استیلاء بر بلادافغان بودندچون ملاحظه نمودند که افغانها از امرای نوین خودبد بین می باشند فرصت را غنیمت شمرده قرار دادند که حمایه شاه شجاع را از برای پیشبردآرزوی خود بهانه بتراشند تا توسط او افغانستان را تصرف نمایند .
اردوی جرار یرا از قشون منظم وغیر منظم تشکیل داده منصبدا ران ماهر کبار وامرا ی ارباب مراتب بزرگ ومدارج سترگ را(انگلیس) بکومك شاه شجاع مامور نموده از راه بلوچستان وسیستان وارد قندهار گردیدند اردوی مذکور قبل از رسیدن خودبه حدود افغانستان ازروی پروپاگند مبلغین فرستاده در بین اهالی آوازه انداختند که وارث حقیقی تاج وتخت ومستحق فرمانروائی شاه شجاع بوده‌است وبگوش افغانها می رساندند که متسلطین موجوده غاصبین اورنگ ودیهیم


۱۲۸

مملکت اند اقتدار ایشانرا بکا هید و پاشاه شجاع یاری نماید
زمانیکه شاه شجاع بعد از این آوازه ها به حدود قندهار رسید سردار کندلخان
چون قوۀ مقابله نداشت و تمائل اهالی را بسوی شاه شجاع دید باینجهد در سوار رهسپار
طهران شد شاه ایران مقدم او را گرامی داشته پذیرائی خوبی از او نموده شهر
بابک را در بلاد فارس بادارۀ وی سپرد .
حکومت شاه شجاع
شاه شجاع ولایت قندهار را به زمامداری " مستر تاو " انگلیس گذاشته جانب
غزنین حرکت نموده بعد از کشودن قلعه غزنین متوجه کابل گشت
امیر دوست محمد خان در خود نیروی مقابله نمیدید به امید یاری گرفتن از امیر بخارا
به بخارا رفت بجای اینکه آرزوی او نتیجه بخشد از طرف امیر بخارا اهانت و تحقیر
نسبت به خود دیده بوطن باز گردیده خود را به حکومت برطانیه سپرد حکومت
انگلیس امیر موصوف را به کلکته فرستاده شاه شجاع " میجر پاتنجر " را که از نامداران
انگلیس ها بود به کابل والی گذارده بلا جنگ و جدال جلال آباد را بدست آورد
حکومت انگلیس میجر پاتنجر را با بیست سوار انگلیس و سه صد هزار پوند نزد
شاهزاده کامران به هرات فرستاده با طاعت شاه شجاع دعوتش داد شاهزاده کامران
پول مذکور را به ترمیم قلعه و استحکامات شهر و فراهمی اذوقه و لوازم جنک صرف نموده
تا انجام این مرام " پاتنجر " را بارتقاء او در هرات نگهداشت و بعد از فراغ طوریکه
آمده بودند بهمان و تیره از هرات بدر شان کرد .
و از محمد شاه شاه ایران اعتذار تجاوزات خود را خواسته
به ذمۀ خود قبول نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران رواج خواهد داد این بود
واقعات ۱۲۵۷
به هر حال علی الظاهر حکومت شاه شجاع و فی الحقیقت حکومت انگلیس ها بکثرت


۱۲۹

مناطق مملکت سایه انداخت از این کامیابی انگلیس ها مغرور گشتند که تو قف
سه سال و چند ماهه ایشان در خاك افغانستان اهالی را به قبو ل سیطره ایشان آماده
ساخته تا جز مملکت خودگردانیده ازدست افغانها زمامداری شان را بر بایند
طلب کردن شاه شجاع مالیه را از قبائل
در ماه جمادی الثانی (سال ۱۲۵۸) شاه شجاع برای گردآ و ردن ما لیات
از قبائل هیئتی را فرستاد قبا ئل از تادیه مالیه سر تابی نموده پر خاش جزئی بین
قبائل و محصلان به وقوع پیوست .
زما نیکه خبرا ین سر کشی به شاه شجاع رسید یك دسته عسکر ی را به تا دیب
اهالی سوق داد قبائل سرکش تاب مقابله نداشتند به قله های کوها بر آمدند در غرهٔ
رجب همان سال جمعه خان غلجائی با سه نفر از خوانین قوم سر از اطاعت کشیده گروهی
را از قبائل با خود متحد نموده راه کابل و جلال آ باد را در حد و د سه فر سخی
کابل مسدود ساخته مر دم راهرو و قوافل تجارتی را تاراج میکردند
ورود سردار محمداکبرخان
در این زد و خورد قبائل سر دار محمداکبر خان که بعد از بندی شدن پدرش در
اطراف وطن مصروف دوره بود به با میان رسید وا هالی دور او را گرفته جمیعتی
بهم رسانیدند
و با جماعه سر کش غلجائی يك گروه دیگر غلجائی ها نیز پیوستند زیرا
نائب السلطنه انگلیس ها در هند مواجب ایشان را از کمال خساست خود لغو نموده بود
اخیراً این جمعیت به سر کر دگی سر دار محمد ا کبر خان اتفاق کردند و فتنه رو به
ترقی گذاشت و دامنه آن وسعت گرفت
حکومت انگلیس مستر مگناتن و مستر منتس را با يك دسته عسکری به خاموش
ساختن این فتنه اعزام نمود و قتیکه از کابل بیرون شد به فاصله سه فرسخی کابل


۱۳۰

رسیده بودند که دفعتاً يك گروه غلجائی سر ایشان ریختند وچند نفر عساکر را
کشته از راه رفتن باز داشتند
بعد ازان جنرال سیل انگلیس با قطعة عسکری خود با راده جنگ سردار
محمد اکبر خان برآمده در عرض راه با دسته او لي عسکری پیوست اما از یورش
افغانها بسیار در هراس بودند شب ۲۱ رجب از مرکز كومك خواستند به مجرد رسیدن
قشون امدادی به سنگرهای سردار محمد اکبر خان متوجه شدند در عرض راه
دو روز با افغانها دچار گیر و دار بودند وظفر نیافتند
در این اثناء شاه شجاع حمزه خان غلجائی را محبوس نمود غلجائی ها از حکومت
شاه شجاع دل آزرده گردیده سه هزار نفر شان راه های کابل را از هر طرف بستند
میجر گریفس از شهر برآمده در عرض راه با افغانها مقابل کشته با هیت بسیاری از ارکان
قشون انگلیس به قتل رسید.
در غره شعبان اهالی شهر به شور آمده دکانهای خود را بسته با قامتگاه الكساندر بارنس
یورش بردند بسیاری از مجاهدین در عرض راه به شهادت رسیدند در انجام کار
او را سر راه بدار آویختند
سپس به خزانه انگلیس که زیر نگرانی مسترجانسن بود متوجه گشته تا راجش
کردند وقتیکه شاه شجاع در بالاحصار ازین واقعه خبر یافت پسر خود را با یکدسته
فوج و دو توپ اعزام نمود لیکن در خاموش ساختن آتش فتنه سودی نبخشید.
جنگ باغ شاه
١٤ - شعبان برای قطع کردن خط اتصال اردوگاه انگلیس و گدام خوراکه
مجاهدین افغان به قلعه محمد شریف و باغ شاه حمله برده سنگر ساختند قلعه گدام که هزار
زرعه طول و شش صد زرعه عرض داشت از طرف مجاهدین افغان محاصره شد.


۱۳۱
مسترانس وارن انگلیس با یکدسته عسکر محافظ اروپائی و يك فوج هندو های هند محصور مانده انگلیس ها خوش بودند که قلعه را به افغانها بگذارند هر چند کوشیدند که خودها را از محاصره نجات دهند مگر کامیاب نشدند
«کپطان سوین» با یکدسته عسکر برای مدافعه محاصرین و نجات دادن کپطان انس وارن از اردوگاه بسوی گندام حرکت نموده مجاهدین افغان کپطان سوین را باعده زیادی از رفقایش کشتند و بقیة السیف را به فرار مجبور ساختند پس از این واقعه مسترانس کنارون با یکدسته تازه عسکری برای رفع محاصره از محصورین گندام اعزام گردید ایشان نیز بهمان راه رفتند که دسته سابق طی نموده بود و حشرن شان یکسان شد بعد ازان کپطان بویت بحضور سرافسر اردو عرض نمود که گندام را گر به افغانها تسلیم کنیم پنجاه هزار پوند از درك قیمت اجناس خوراکه گندام خساره میکشیم و از خوراکه دو روزه اضافه تر در اردوگاه حبه نخواهد ماند و بدست آوردن آذوقه درین موانع بی شمار کار آسان نمی باشد پس چه خواهیم کرد ؟
سرافسر اردو نزدانس وارن پیغامهای پیاپی میفرستاد که ثبات نمائید و قلعه را از دست ندهید عنقریب كومك بشما خواهد رسید انس وارن جواب داد که امشب اگر معاونت نرسد ما از دشمن نجات نخواهیم یافت زیرا افغانها به یکی از برجهای قلعه نقب می زنند رفقای ما از این رهگذر از خوف و هراس به لرزه افتاده اند بعضی از مستحفظین قلعه از ترس خودها را از قلعه بطرف بیرون انداختند اگر امشب چاره جوئی نشود دشمن قلعه را بدست خواهد آورد .


۱۳۲

فوائد پهره

متصل به رسیدن این جواب سرعسکر اردوی انگلیس با افسران عسکری مشوره نمود
و هیئت مشوره از رئیس خود فکر خواستند که سنگر و قلعه کدام را چسان از دشمن
خلاص خواهیم کرد ؟
در نتیجه رای عمومی به این قرار گرفت که مجاهدین افغان از اصول حفاظت و ضرورت
بیدار خوابی بی‌خبراند باز هم احتیاطاً جاسوسان خود را برای کشفیات فرستادند
کپطان مستر جان فرستاده ایشان خبر ناامیدی آورد که افغانها بیدار هستند و در
تدابیر متصرف گردیدن قلعه با هم جرگه دارند چون امکان رسیدن كومك نبود آن
شب از اعزام دسته‌های معاون عسکری صرف نظر نمودند وقت سپیده افغانان
به قلعه یورش برده سخت‌ترین حمله‌ها و اقدامات را بکار برده دروازه کدام را
سوختاندند محافظین کدام از دروازه دیگر به اردوگاه گریختند .

شهادت عبدالله خان

اردوی انگلیس از ننگ مغلوبیت و خوف گرسنگی برآشفتند و یکدسته عسکری
را به زیردستی يك نفر میجر حکم هجوم به قلعه محمد شریف دادند قائد دسته گاهی
آشکارا و گاهی پوشیده راه می‌پیمود و انگلیس‌ها این اوضاع او را پسندیده
و فردا بزیردستی مستر گریفثس يك فوج دیگر را به معاونت دسته اولی امر یورش داد
کپطان اندرسن که از شاملین این فوج بوده عبدالله خان را بدرجه شهادت رسانیده
و نیمه باغ شاه و قلعه محمد شریف بدست فوجی‌های انگلیس افتاد .
افغانها داد همت داده به بسالت و شجاعت خود که ابراز می‌نمودند نیمه اراضی از
دست رفته خود را پس به تصرف آورده عده زیادی از عساکر انگلیس را به خاك
و خون غلطانیدند


۱۳۳

شمولیت قزلباشان با افغانها در جنگ

روز هشتم شعبان قزلباشان کابل با افغانها همدست گردیده به سنگر قلعه محمد شریف در آمدند از این همدست شدن ایشان خوف و وحشت انگلیس ها بحدی زیاد گردید که اضافه تر ازان تصور نمیشد در این اوان سرافسر قشون انگلیس ها مریض شد وزیر مختار انگلیس سرولیم به تقرر نائبی برای او توجه نمود «بريك دير مشیلتان» را به این عهده دعوت داد و او قبول نموده افواج بالاحصار را خواه به شاه شجاع خواه به انگلیس ها تعلق داشتند عموماً فراهم نموده به سنگر ها تقسیم نمود لیکن عوض اینکه فوج را دلیر میساخت به پیشگاه عساکر بیانیه ابراز نمود که ما تاب مقابله افغانها را نداریم اگر در این جا پافشاری نمائیم همه بر باد خواهم شد مناسب است که از کابل کوچیده به جلال آباد فرو رآئیم و آنجا محصور باید شد.
(مقابله نمودن با افغانها در میدان ، در آمدن در دهن شیران است)
سرعسکر گفت که از کابل بر آمدن و در صحراء با افغانها مقابله نمودن در دهن شیران درآمدن است لهذا برآمدن ما از کابل خلاف احتیاط است از خوف و هراس ارای شان به اختلاف انجامید.
وجرگه افغانها با هم قرار دادند که قلعه های را که از سوی شرق و غرب برارد و گاه انگلیس مشرف اند با برج رگاه باش تصرف باید نمود زمانیکه مقامات مذکور را اشغال کردند براردو گاه انگلیس گلوله باری و تیر باران آغاز نمودند.
وزیر مختار نائب (سرافسر) را بیدار ساخته امر نمود که به برج رگاه باش هجوم نمائید فوج خود را آماده ساخته از طرف آفتاب برآمد حرکت نمود كپيتان بلو يار فقاه خود را در اغلط کرده با افغانها روبرو شده شانهاش تکان خورده به لرزه


١٣٤

افتاد و قبل از مقابله خواهشمند مرگ گردیدند افغانها سرشان ریخته همه را تیغ
ساخته کشتار فوق العاده بعمل آوردند کرنیل مکرلان ولفتنت یرت که متفقاً برای
كومك کپطان بلویر آمده بودند بین ایشان و کپطان بلو مجاهدین افغانها حائل آمده
با هر دو فوج انگلیس درآویختند چون شلطان این هول را ملاحظه نمود عرق حمیت
او به جنبش آمده کل فوج حاضر را امر هجوم داد افغانها مدافعه کردند دوباره
امر هجوم دادند افغانان باز دفاع کردند بار سوم امر هجوم شد این دفعه به جز لفتنت
یرت و یکنفر دیگر از دسته های انگلیس کسی زنده نماندو از جمعیت مجاهدین
افغان فقط سی نفر سوار به شهادت رسیدند.
در این یورش ها و گریزها انگلیس ها بر قلعه رکاباش و قلعه ذو الفقار قبضه کردند
و از قلعه رکاباش چیزی غله کشیده بسوی اردوگاه عازم بودند که تاریکی
شب رسید و شیران افغان حمله آورده گندم را از ایشان گرفته قلعه جات مذکور
را متصرف شدند و سنگر های جنگ آماده نمودند

حرص و آز انگلیس ها در عین ضعف و کمزوری
روز ۱۳ شعبان افغانها سه عراده توپ را بايك گروه افراد جنگی بر کوه بچه
جانب افتاب نشست بالا کرده بمقابل انگلیس ها مهیا گردیدند وزیر مختار شلتان امر یورش
داده گفت که میجر شطوین باید با یکدسته عساکر بسوی جنگ حرکت نماید
در آخر به فاصله دوازده گز از اردوگاه با فغانها روبرو گشتند افغانها در این
روز بکمال خوبی امتحان بسیار بزرگی دادند همینکه میدان کارزار گرم شد
طائفه سوار افغانها پس گشتند پیاده های افغان از این حرکت قهقری سواران
مشوش گردیده رجعت نمودند انگلیس ها پشته را متصرف گردیده یکتوپ از سنگر
افغانها را شکستانده دوی دیگر را به اردوگاه رسانیدند در این روز انگلیس ها
خیلی فرحت و شادمانی را نشان دادند اما از طرف جنرال سیل مقیم جلال آباد


١٣٥

خبر آمد که قبل از گذشتن زمستان با مداد شما رسیده نمی توانیم این خبر یأس
آوری به انگلیس ها موقع نداد که در تلافی خساره های گذشته در کامیابی نوین
خود خورسندی میکردند با وجود آن به پائداری زندگانی خود حرص
و آزرانشان می دادند
لشکر محمد خان افغان
در فریب دادن افغانها و بدست آوردن سنگر های شان
و قبضه کردن استحکامات محمدخان ترتیبات داشتند حیلها ندیشیده مستر استوارت
مهندس اظهار کرد که انگلیس ها تاب جنگیدن افغانها را ندارند محمدخان که راه
بالا حصار را گرفته وخورا که باب را نمیگذاشت که به بالا حصار برسد از بینا ناو
مغرور گشته بسوی بیمار و رخ نمود تا راه دیگر ا ذوقه رسانی انگلیس ها را مسدود نماید
انگلیس ها میجر شتوین را برای نگهبانی راه مذکور فرستادند اما افغانها شتاب
نموده قریه بیمارو را در تصرف خودآوردند در اینجا محاربه سختی بوقوع پیوسته به
عقب نشینی انگلیس ها خاتمه یافت وضابطان زیاد فوج انگلیس با کمال ناکامی
رجعت نمودند .
به تاریخ ۱۲ شعبان محمدا کبرخان از بامیان آمده با افغانان خود متحد گردید
در این روز انگلیسان به تسلط قلعه بیمارو با هم اتفاق نموده وزیر مختار میجر کارش
و میجر شطوین را با يك فوج حرکت داده بر قلهٔ که بالای يك بلندی واقع بود و بدون
يك توپ و چهل نفر آدم دیگر قوه نداشت امر هجوم داد مهاجمین انگلیس بی راه
بی راه رفته بر قلعه هجوم کردند میجر شتوین زخم خورد و يك هیئت از رفقای او
به قتل رسیدند چون شلقان این مصیبت را ملاحظه نموده میجر کارش و صد نفر مهندس
را امر داد که استحکامات را طوری طرح نمایند که از دسته دشمن مأمون گردند
وقبل از اینکه بنیاد استحکام را بگذارند ده هزار مرد از اهالی کابل را بر فراز
کوهی دیدند که ایشان را تیر باری می نمایند فی الحال کرنیل اولیور را امر اماده گی


١٣٦

داده عسکر را بشكل دائره قلعه ساخته پشت این قلعه انبانها رسا له سوار را حركت داده
امر هجوم صادر شد سواران افغان عجله نموده برمیمنه فوج انگلیس یورش برده
لفتنت وا كر را محاصره نمودند در این یورش یکی از سر کردگان افغان زخم یافت
سپس افغانان از هر طرف حمله کرده ایشان را به تنگ آوردند در این پا فشاری
افغانان راه گریز را نیافتند زیرا سواران فوج انگلیس دل انداخته پشت سر گریخته
بودند افغانها توپ ها و ذخائر حربی فوج انگلیس را بدست آورده بواسطه زخمی
شدن یکی از سر کردگان خود به طرف قریه مراجعت نمودند انگلیس ها از موقع
استفاده گرفته بر فراز کوه برآمده توپ های خود را دوباره تصرف کردند و همان
توپ هارا بر مجاهدین افغان سر دادند .
افغانها از این اوضاع برآشفته به شدت وحدت زیادی هجوم آورده جمعیت فوج
انگلیس را پرا گنده ساخته به گریز مجبورشان نمودند شکستی هائیکه بکه بسوی
اردو گاه می گریختند و افغانها در تعاقب بودند بدون دیوار های استحکامات
اردوگاه مانع دیگری پیش روی خود ندیدند
تخم انگلیس را در وطن خود نگذارید
زمانیکه ساحه برانگلیس ها تنگ آمد گذاره خود را خیلی دشوار دیده به صلح
التجاء نمودند وزیر مختار نزد افغانها قاصدی فرستاده آرزوی صلح نمود افغانها
جواب مشروط داد که احدی از نژاد انگلیس در خاك ما توقف ننماید و برخی شرائط
را نا قابل قبول دیده از جر گه فرستاد های افغانها بر خوا سته گفت
که روز قیامت نزديك است عنقریب ما و شما در میدان حشر حاضر شده ظالم ومظلوم
وحق و باطل اشکارا خواهد شد .
بعد از ین مفاهمه بین افغانها و انگلیس ها دوباره محار به شروع گردید . افغانها


۱۳۷
قلعه محمد شریف را در ۱٦ رمضان بارد بگر بدست آوردند نفس انگلیس ها به لب
رسیده یقین كردند كه بدون صلح خواهی نه خواهی چارهٔ دیگر ندارند
وزیرمختار انگلیس یك ورقه را كه برمعاهدهٔ افغان و انگلیس مشتمل بود نگاشته
ازشلقان ودنیكتل وجیمزنر بران آمضاء گرفت .
جرگهٔ دوم افغان وانگلیس در خصوص تخلیهٔ وطن
به تاریخ ۱۱ رمضان وزیرمختار انگلیس با كپطان لارس و ترزر ومكینزی و
یك هیئت مركب از افرادجماعت خود به فراز پشتهٔ سیاه سنگ برآمده بارؤسای افغان
جرگه نمود وزیرمختار در بین جرگه برخاسته برای استمالت افغانها
خطا بهٔ ایرا د نموده گفت از دیر یست كه ما انگلیسها امير دوست
محمدخان را قدردانی كرده ایم و منزلت اوز اعالی پنداشته ایم و در هر نقطه از نقاط
مملکت خوداقامت او را گرامی داشته ایم بعدازان ورقهٔ ترتیب دادهٔ خود را كه براین
مضمون مشتمل بود به حضور مجلس قرائت نمود :
حکومت انگلیس تعهد می‌نماید که قندهار‘ غزنین‘ جلال آباد وسائر بلاد افغانستان
را تخلیه نماید بشرطیكه افغانان یكی از بزرگان خودرا بطور گروی تا وقتی به انگلیس
ها بدهند كه آنها ازمملکت شان به سلامت برآیند و حینیكه عساکر انگلیس به حدود
هند واصل گردند امیر دوست محمد خان را بسیار به زودی بوطنش خوا هند فرستاد.
و به افغانان لازم است كه سالانه يك لك روپيه مواجب به شاه شجاع . خواه در داخل
وخواه درخارج بپردازند این وظیفهٔ مستمری او به ذمهٔ افغانها خوا هدبود.
و به ذمهٔ انگلیس این امر لازمی است که بدون مرضای افغانها برخاك افغانستان
فوج خود را داخل نه نماید .
زمانيكه این سجل به حضور سردار محمدا كبرخان عرض شد بعد از جرح
وتعدیل چنان تقرر یافت كه به ذمهٔ انگلیسها فرض است كه درظرف سه روز


۱۳۸
تمام شهرها و قریه جات افغانستان را تخلیه نمایند و محمداکبر خان در فراهمی کراهه کشان بایشان كومك خواهد كرد.
حکومت انگلیس به نقل دادن عساکر از بالا حصار آغاز نموده به کمال ذلت و مسکنت که بالاتر از ان تصور نمیشود قلعه های کابل را تخلیه نمودند و محمدا كبر خان در تهیه کراهه کشان تعلل مینمود و میگفت که تا وقتیکه انگلیس ها تمام قلعه ها را تخلیه نه نمایند به ذمة من ايفاء عهد تعاون تهیه كراهه کشان لازم نمیشود.
قوة سفيد فضائی زمستان كابل
بتاريخ ١٨ رمضان که برف باریدن شروع نمود مصائب و مشکلات انگلیس دو چند گردیده برای تخلیه غزنین و انتظار عسا کر آنجا در تشویش افتادند .
به ٢٠ رمضان برای انفصال کار خود به افغانها جر گه کردند افغانها نیمه ذخائر حربی از قبیل توپها و جبه خانه که انگلیس ها داشتند خواهش کردند انگلیسها با دل ناخواسته این خواهش افغانها را پذیرفتند کپتان کیلی و کپتان ایری را بطور گروی حسب خواهش افغانها به افغانها سپردند تا زمانیکه عهد خود را اکمال نمایند. به تاریخ ۲۲ رمضان مستر اسکنبر که نزد سردار محمداکبر خان اسیر بود بحضور وزیر مختار آمده اظهار کرد که محمد اكبر خان يك امر دشوار را از حضرت وزیر درخواست مینماید که شما با ضابطان نامدار خویش به حضور سردار حاضر شوید تا معامله را با شما دفعه فیصله نماید.
وزیر بدون قبول این درخواست چاره نمی توانست کر د اما خوف و هراس براو مستولی بوده به عساکر خودا مرتیاری و آمادگی داد تا بیرون استحکامات اردوگاه