۱۳۹

آماده جنگ باشند و خودش باضابطان از دو سوی پشته ها رفته قدوم سردار
محمد اکبر خان را منتظر بود ساعتی نگذشته بود که سردار محمد اکبر خان با جمعی از
خوانین افغان حاضر گردیدند .

سردار با شخص وزیر و خوانین با ضابطان عسکری رو برو شدند سواران افغان
یکه یکه و دودو می رسیدند بعد از ساعتی سردار قوم خود را آواز داده گفت هر کس
مقابل خود را بگیرد دست وزیر مختار را بریده کشان کشان او را میبردند وزیر
واویلا واغوثا فریاد میکرد و پناه وامان میخواست بعد ازان سرش را از تن جدا
کرده در کوچه های کابل تشهیر کردند

ومستر تروار را سر راهی بدار کشیدند و لفتنت ایری که بدست محی الدین افغان
اسیر افتاده بود در روز نامچه خود سخافت عقول انگلیس ها و بزدلی
منصبداران انگلیس وضعف آراء شان را می نگارد

وقتیکه او را به حضور سردار محمد اکبر خان حاضر کردند سردار با دیدهای شعله
انگیز خود بسوی او نگریسته گفت : - ای انگلیسها شما بودید که طمع مملکت
ما را بدل خود پرورانیدیداجزای اعمال خود را به چشم سر دیدید !! کنون هم به کشتن
تو ضرورت ندارم ، ترا بخشیدم و نگهبانی ترا به ملا مؤمن خان سپردم میجر پاتنجر
که زمام وزارت مختاری را بعد از سرولیم مکناتن گرفته بود دوباره مراوده
صلح خواهی با افغانها نمود و گفتند صلح بشرائط ذیل پذیرفته خواهد شد .
۱ :- عساکر انگلیس تمام توپ های را که دارد بما وا گذار شوند مگر شش
ضرب عراده توپ که برای حفاظت خویش با خود برداشته می توانند .
۲ :- مال گرانبها و آلات متعلقه خزانه را بماسپارند .
۳ - سرکردگان انگلیس را با آل و اولاد بماسپارند .
۴ - ۱۴ لك روپیه را که وزیر مختار بما وعده داده بود آن را بپردازند .


١٤٠

چون این شرائط را شنیدند دانستند که این مقام مقام حیله بازی ها و روباه
بازی ها نمی باشد .
بلکه قوه جنگ و شعلهٔ شمشیر و سر نیزه نیز از برای قبول آن شروط مجال نمی دهد
و وجدان شخص حر آزاد هم بآن راضی نمیگردد ) .
بلی ! جنرال الفستون هر چند اراده نمود که شجاعت و حماست خود را
اظهار نموده مانند گر به خود را بدماند لاکن انتفاخ او در خون انگلیس حرارتی تولید
ننموده بلکه جذبات عسکری شان در ۲۹ رمضان بگر و دادن ( کپطان درمند )
و كپطان والسن و کپطان وار بر تن و كپطان دپ ) بهمراه زن ها و اولادشان
نتیجه بخشید و بعد از ان مجرو حین را در جای یکی از افغانها با برخی از اطباء
گذاشته پنج ضرب توپ شاهی را هم بافغانها تسلیم نمودند .

اخراج اجانب یا حرکت اردوی انگلیس

در روز ٦ شوال آماده سفر گردیده با ٩ ضرب توپ و ۱۲ هزار اشتر بغرض
سواری مردها وزنها و اطفال و بدنبال آن عساکر انگلیسی حرکت نمودند پس
در حد دریا ئی رسیدند که مرور شدن از ان لازم بود حال اینکه بالای دریای
مذکور بدون يك پل بیش وجود نداشت بناء بعد از زحمت ها و صعوبات و تلفات عده کثیری
از نهر مذکور گذشتند و يك قدری مسافت را طی کرده تا بکرام رسیدند افغانها
بمانند گرگهای گرسنه دنبال شان را نگذاشته در هر جا آنها را لخت و تاراج نموده
يك تو پ دیگر را هم گرفته بمحمد اکبر خان تقدیم کردند .


معاهده افغانها با انگلیس در وقت تخلیه افغانستان که عیناً
در موزه کابل موجود است


عهد نامۀ پسران سردار پاینده محمد خان در وقت طوائف الملوکی
افغانستان که عیناً در موزۀ کابل موجود است.


١٤١

(هیجان افغان ها از عهد شکنی انگلیس)

بعد از ان محمدا کبرخان بالای شان شرط گذاشت که شش نفر دیگر از کبرای خود را نیز گرو بدهند انگلیس ها قبول کردند و با او عهد نمودند که بالای هیچیک افغانان تا زمانیکه بتاراج و ایذای جانی انگلیس ها دست درازی ننمایند انگلیس ها فیر های تفنگ و استعمال سلاح نمیکنند والحاصل انگلیس ها باین ذلت و مسکنت بعد از زمان اندکی به بتخاک رسیدند .

روز ٨ شوال افغانها فیر های خود را بالای شان دوباره آغاز نمودند و ( میجر شتوین ) بمدافعة شان همت گماشت لاکن نتوانست با افغانها مقابله کند بعد ازان محمدا کبر خان يك گروه دیگر را علاوه بر نفری سابق از انها بعنوان گروی طلب نمود آنها قبول کرده و نفری را تسلیم نمودند و براه خورد کابل بقية السيف روان بودند .

خورد کابل عبارت از شیله هائیست که چند میل طول داشته و راهی که مرور از ان لازم است در دامنه کوه واقع و يك طرف آنرا نهر یکه ٦٠ گزپایاتر از دامنه کوه میباشد احاطه کرده قلۀ کوه از طرف دیگر بآن مشرف است در همچو يك موضع مدهش افغانها برایشان باز هجوم آورده محصور شان کردند توپ دیگری هم از آنها غنیمت گرفتند و تا خورد کابل سه هزار نفر ( تلفات ) داده غالب قسمت ذخایرشان به دست افغانهای جسور افتاد . روز ٩ شوال که زنده ها بر مرده ها حسد می بردند قشون انگلیس ادارۀ تهیه کوچ و حرکت داشتند درین اثناء از جانب محمدا کبرخان نسبت بصیانت زن ها و اطفال و زخمی ها اطلاع اطمینان بخشی رسیده فی الجمله از رسیدن خبر مذکور قدری مطمئن شدند .

روز ١٠ شوال در حالیکه انگلیس ها در شرف حرکت و قطع مسافت بودند نا گاه افغان ها بر آنها هجوم آورده راه گریز را از هر طرف بر انگلیس ها


١٤٢

مسدود نمودند و همه را نه شمشیر قرار دادند انگلیس ها قبوت حرکت نداشته حتی عساکر هندی هم اسلحهٔ خود را می انداختند و فرار میکردند مگر از پنجهٔ مرگ راه گریز و نجات را بدست آورده نمی توانستند بلکه تا قبر جبار نرسیده بودند که شمشیر افغانها ریشهٔ حیات شان را از بیخ و بن بر کنده اموال و متاع و ذخایر حربی آنها را چور و تاراج کردند و برای نفری باقیمانده باستثنای يك ضرب توپ بیش نماند معبر هفت کوتل از کثرت نعش مقتولین مسدود گردید والحاصل از تاریخ بر آمدن قشون انگلیس تا روز رسیدن بکته سنگ ١٢ هزار عسکر منظم شان بقتل رسیدند اما تعداد مقتولین عسکر غیر منظم شان را بجز خدا دیگر کس نمیداند
در آن شبی که وارد کته سنگ گردیدند يك جماعت شان اسیر و یکدانه توپ با قمیاندهٔ شان هم بتا راج رفت. در روز ١١ شوال از كته سنگ بطرف جكدلك روان شده عصر روز بجكدلك رسيدند در ان جا بالای تلی بر آمده استقامت وجلادت ورعب خود ر بافغانها نشان میدادند ازین رو غضب افغان ها بجوش آمده بر بلندی های انجا بالا شده و آن ها را سخت محل گلوله باری قرار دادند بعدازان محمد اکبر خان (اسکینر) را طلب نموده برای او گفت كه بدون اينكه ( شلشان ) و جانسن ) را هم بما گرو ندهی چاره نداری درین گفتگو از يك طرف نامعلوم گلوله آمده اسکنيز را هلاك نموده وقتا که انگلیس ها واقعهٔ مذکور را ملاحظه کردند بطرف جلال آباد عزیمت کردند افغانها با شمشیر های برهنه از هر طرف بالای شان هجوم آورده بقتل آنها آغاز نمودند در نتیجه عسکر انگلیس درین موقع بیشتر از خورد کابل تلف گردید .
فردا روز ١٣ شوال افغانها ملاحظه نمودند که تعداد اردوی انگلیس خیلی کم است


١٤٣
بناء آن ها را احاطه نموده بعضی راقتل وحصه را اسیر کرده بدون
دکتور (بریدون) احدی از دست افغانها نجات نیافت و فقط دكتور مذکور
بحیله فرار نموده بجلال آباد رفته خبر واقعه را با نگلیس های آنجا رسانید.
چون افغانها میدانستند که کثافت فریب حیله گران و مکاران و خادعان
بدون جریان خون آن ها پاك و چشم طامعین و حرص پرستان بدون خاك قبور
سیر نمی گردد بناء خونهای انگلیس ها را ریختانده چقوریهای جبال خود را
گودال های مقتولین شان ساخته تلخی پیمان شکنی را بآنها فهمانده و خوب
چشانیدند.
تلطف محمد اکبر خان برضعفاء واسيران
بعد از ان محمدا کبر خان اسراء و زنها واطفال و مجروحین و بعضی ضباط
انگلیسی را با خود گرفته بکابل آورد این بود انتهای احوال قشون انگلیسی که در
کابل بوقوع پیوست .
اما قشون انگلیسی که در شهر غزنی توقف داشت از نصیبیکه با ردوی اول رسیده
بود آنها هم حصه گرفتند ، حتی بعضی شان از خنکی و گرسنگی هلاك و برخی هم در ته
تیغ افغانها جان دادند و باقیمانده اسیر گردیدند چنانچه اسیرها را چند ماه نگاه
کرده بعد از ان بکابل فرستاده در کابل اسیر های مذکور را محمدا کبر خان
بملاطفت استقبال نموده باکرام وعزت برای آنها جای داده همه نزد میجر پا تينجر
جمع شدند . بعد از ان محمدا کبر خان بضابطان انگلیس شمشیر های شان را پس
داده و هم بعضی را به بخشش طلا نوازش نموده با زنها مرحمت و با اطفال ملاطفت
فرمودند .


١٤٤

قتل شاه شجاع

درین بین شجاع الدوله خان بارکزائی شاه شجاع را بقتل رسانيده يك هرج و مرج مدهشی در افغانها تولید گردیده با حزاب و تفرقه ها و منازعه ها دچار آمده جمعیت شان پراگنده و مملکت را خوانین در بین خود تقسیم نمودند محمد اکبر خان در بیرون شهر ترتیبات عسکری گرفته و (فتح جنگ) پسر شاه شجاع هم بآن شامل شد

آمدن اردوی انگلیس بکابل

در اثنای این فتنه ها اردوی انگلیس که زمستان در قندهار محصور بود نزدیکابل آمده یعنی قوای امدادیه دیگری بآنها پیوست درین وقت اولاً در مابین لشکر انگلیس و سردار محمداکبر خان بعضی مناقشات رخ داد ولی در نتیجه مسئله به مصالحه انجامید محمد اکبر خان اسیران انگلیس را رها داد و جنرال (پولوک) بر فرستادن امیر دوست محمد خان وعائله او تا خاك افغانستان متعهد گردید وقتاً که عساکر انگلیس تشتت و تفرقه افغانها را ملاحظه نمودند و نیز دانستند که قائدیکه آنها را برای مقاومت و جنگ و فعالیت سوق دهد در بین و قت در بین شان وجود ندارد بنابراین دست تطاول را در آن بلاد دراز نموده چهارچته شهر کابل را که از زمان اورنگ زیب تیموری در انجا وجود دارد ارای چوکهای زیبایی که طول آن به ۶۰۰ قدم و عرض آن ۳۰ قدم بوده و بدیوارهای آن تصاویر نیکو و نقوش مزین مشاهده میشدند بگناه اینکه افغانها دران جا نعش وزیر مختار انگلیس (سرولیم مکناتن ) را آویخته اند آن را آتش زدند و بر قریه استالف چپاو برده مجروحین و زنها و اطفال و کسانی را که انجا یافتند قتل عام نمودند (درین فرصت محمد اکبر خان و تابعین او بکوهها بالا شدند) بعد از آنکه بزعم خود عساکر انگلیس از افغانها انتقام گرفتند بصورت فوری از خوف انتقام و جمع آوری افغانها بطرف هند کوچیده و فرار نمودند


١٤٥

والحاصل طمع سلطنت شاه شجاع را به کاوش قبر خودش وادار ساخت و حرص
و شغف فرمانفرمائی در بلاد افغان انگلیس ها را به این درجه رسانید که خانه های خود
را قبر های خویش بسازند.
اگر چه افغانها مجروحین و زن ها و اطفال انگلیس ها را صیانت نمودند
بالمقابل انگلیس ها مریض ها و زخمی ها و زن ها و اطفال قریه استالف را قتل عام
کردند تا با نظار عالم ظاهر شود که شهامت افغانهائیکه در کوه ها و دشت ها
زندگانی بسر میبرند و از تعلیم و تربیه و نعمت علم و معارف هم محروم میباشند
با سجایای مدنیت انگلیس تا چه اندازه متفاوت و متمایز است ؟

رهائی امیر دوست محمد خان از قید انگلیس

وقتیکه امیر دوست محمد خان را انگلیس ها رها داده وارد کابل شد
متعاقباً بر جلال آباد و ولایت کابل و مضافات آن استیلا نمود اما کهندل خان
برادر امیر دوست محمد خان (که سابق بیان کردیم) با برادران خود
به ایران پناه گزین بوده زمانیکه از تخلیه انگلیس ها نسبت به قندهار واقف شدند
به معانت شاه ایران یک اردوی مختصری تشکیل داده بقندهار آمد در قندهار
بعد از مناقشات اندکیکه ما بین او و بعضی سدوزائیها واقع شد قندهار را تصرف
نموده نفوذ او در قندهار قائم گردید بعد ازان در ما بین او و امیر دوست محمد خان
محاربات واقع شد که در تمام آن ها غلبه بجانب امیر دوست محمد خان بود
و بر هرات هم لشکر کشی کرد اما ناکام شده و اپس رجعت نمود .

هجوم رنجیت سنگه

پس از چند سال سلطنت امیر دوست محمد خان رنجیت سنگه بر قشون پشاور هجوم
آوده جنگیکه در ما بین هر دو لشکر چند بار واقع گردید طور (سجالی) بود (یعنی
هر واحد از متخاصمین گاه غالب گاه مغلوب می شدند) وقتیکه زمان محاربه بطول


١٤٦

انجامید و تعداد مقتولین زیاد گردید و انگلیسها ملاحظه نمودند که گرفتن شهری مانند
پشاور که کلید پنجاب است در تصرف افغانها دال بر قوة امیر دوست محمدخان و
موجب تزلزل ممالك هندیه انگلیسیه میباشد طوری در ما بین شان مصالحه نمود
که شهر مذکور در تصرف رنجیت سنگه باشد و درین مصالحه حکومت انگلیس نه تنها
مدافعة خلل را از بلاد هند در نظر گرفته بود بلکه اراده داشت که بغرض گرفتن
و استیلای پشاور اساس و طریقی کشاده باشد زیرا میدانست که حکومت سکها قسمیکه
رنجیت سنگه تشکیل داده بود اساس ندارد و يك نمونه واهيات است چنانچه باندك
فرصت بعد از مصالحه بر شهر مذکور حکومت بر طانیه استیلا نمود .
مرگ کندل خان
به تعقیب این وقایع مرگ کندل خان اتفاق افتاد تا اینکه در بین برادرها و پسران
مذکور نزاع افتاده سرانجام کارشان به مقاتله و سفاکی و هرج و مرج انجامیده در
آخر کار امیر دوست محمدخان را در بین خود حکم مقرر کردند پس امیر با قشون
خود بطرف قندهار رفته هر کدام از ورثه کندل خان را بغرض دفع شرارت شان
بمعاشی راضی ساخته خود امیر هم بر قندهار مستولی گردید و به سبب تصرف آن بر غالب بلاد
افغانستان سلطة او تکمیل شد محمداکرم خان پسر خود را بطرف بلخ فرستاده تا مردمان
آنجا را که در زمان استیلای انگلیس از حکومت افغانی سر برداشته در کار خود مستقل
شده بودند مطیع نماید همان بود که اهالی آن سامان را واپس تحت تسلط آورد
اکنون هم موضعی از بلاد اصلیة افغانیه خارج حکم امیر دوست محمدخان نماندالا
شهر هرات که در تصرف کامران بود .
خاتمة کار سدوزائیها
کامران همان جوانمردیست که مدت بیست ماه با وجود کمی عدد و قلت سامان حربی در
مقابل عساکر ایران به نهایت ثبات و متانت و مقاومت مقابله نموده در انجام کار شهو ق و هوا


١٢٧

برو غالب آمده به مسکرات مشغول و یار محمد خان با می زائی وزیرش او را آلپیش برد مقاصد و بازیچه ساعت تیری خود قرار داده بود با الآخره او را در يك قريه خارج شهر خفه نموده و بجای او نشست و بعباره دیگر بمرگ او رسوخ خانواده سدوزائی بکلی سقوط نمود.
خلاصه آنکه احمد شاه سدوزائی بوسیله شجاعت و تدبیر و عدالت و اقتصاد آنچه را اندوخته مملکت وسیعی را که تحت تصرف خود آورده بود اولاد و احفاد او بسبب جبن و حماقت و ظلم و عیاشی و غلو در شهوه به فنا و ضیاع رسانیده با لاخره چراغ حکمرانی شان خاموش گردید .
یار محمد خان پیوسته با شاه ایران طرح مکاتبه ریخته بواسطه حمایت او هرات را از دست برد دیگر امراء افغان صیانت می نمود .
(سید محمد خان) پسر یار محمد خان بمعاونت شاه ایران بعد از پدر حکمران هرات گردید لاکن چونکه سید محمد خان بد خلق احمق و ظالم بود اهالی از او ناراضی گردیده بر و شوریدند و شهزاده یوسف سدوزائی بدون مانع وارد هرات گردیده سید محمد خان را بقتل رسانید .
سقوط هرات از دست ایرانیها
بعد ازان در هرات فتنه های چندی واقع گردیده ناصر الدین شاه فرصت را غنیمت شمرده تحت قیادت سلطان مراد میرزا بر شهر هرات قشون کشی نمود چنانچه بعد از محاربه چند روزه شهر مذکور را مفتوح ساخته ولایت هرات تحت تصرف ایران درآمد ، انگلیس ها از فتح هرات بدست ایرانی ها بسببیکه شهر هرات را کلید در وازه هند میدانستند بغضب درآمده جهازات جنگی خود را بخلیج فارس سوق داده بندر بو شهر و جزیره خارق را بغرض تهدید ناصر الدین شاه و سد خللیکه وقوع آن مهلك ثابت میگردید و دفع انقلابی که از اشاعت قشون ایرانی بطرف بلاد


١٤٨

افغانی در هند بظهور رسیده بود مواضع فوق را تصرف نمود بعد از مدت یکسال از این واقعه در بین انگلیس و ایران (بشرط اینکه شاه ایران یک افغان را بهرات حاکم گماشته عساکر آنجا هم افغان باشد) مصالحه بوقوع آمده مواضع مذکور را انگلیس تخلیه نموده با حکومت ایران سپرد و شاه ایران به تصویب انگلیس سلطان احمد خان پسر کاکا و خسر امیر دوست محمد خان را بر هرات والی مقرر نموده بر مشارالیه شرط نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران اجرا نماید. با وجود آن خوف انگلیس برطرف نگردیده بعد از چند سال امیر دوست محمد خان را بر شهر هرات ترغیب داده متعهد شد که برای امیر و جانشینان او يك رقم كافی سالانه جهت اعاشه قشون و ساختن استحکامات حربی تسلیم می نماید تا حکومت (افغان يك سد محکمی در آسیای وسطی بین روسیه و ایران و حکومت هند باشد) پس امیر دوست محمد خان لشکری آراسته بر هرات هجوم برد ه شهر را يك مدت دراز محاصره نمود در اثنای مهاجمه و مدافعه عساکر طرفین بداخل شهر مرگ سلطان احمد خان اتفاق افتاده بعد از مدت اندك امیر دوست محمد خان هم در معسکر خود فوت نمود سپس رؤسای عساکر به مهاجمه امر داده در اثر مهاجمات متعدده شهر مذکور در ۱۲۸۰ مفتوح گردید.

امیر دوست محمد خان شخص عاقل و متحمل و نرم طبیعت بود و بظلم و اجحاف میل نداشت چنانچه بحسن استمالت و سلوک خویش دل های برادران خود را بدست گرفته تا اینکه با و تابع گردیدند با وجود اینکه در بین برادران او کسانی وجود داشتند که از و کلانتر بودند امیر به تدبیر و حکمت خود اساس سلطنت را نهاد . و نیز پسران زیاد داشت که رشید ترین و عاقل ترین آن ها محمد اکبر خان بود (همان محمد اکبر خانی را که بلاد افغانی را از پنجه طمع انگلیس نجات داده بود ولی عهد خود مقرر نمود : وقتاً که مشارالیه در زمان حیات او فوت شد برادر اعیانی او شیر علیخان


را ولی عهد تعیین نمود زیرا امیر حقوق محمد اکبر خان را که بروی خصوصاً و بر
تمام افغانستان عموماً اثبات نموده بود نسبت به برادر او رعایت کرد لکن مشارالیه
حقوق دیگر مردمان را رعایت نکرده ملاحظه ضررهائی را که باین امر مرتب
میگردید هرگز در نظر نیاورد بعضی برادران کلانش که باطاعت او راضی
نمیکردیدند بر وشوریدند و از انقلاب شان خون ریزی و خرابی مملکت و تاراج
اموال مستلزم گردید بلکه امیر دوست محمد خان هم که در حیات خود بهر ولایت
یکی از پسران خود را والی گماشت نهایت خطا ورزیده بود زیرا مملکت افغان مملکت
قانونی نیست گویا بدست خود دروازه فتنه و فساد را در بین بلاد کشاده هر کدام
را به طغیان و عصیان قوت و قدرت عطا کرد.
حکومت اعلیحضرت شیر علی خان
زمانیکه امیر در حین محاصره هرات چنانچه بیان کردیم فوت نمود در معسکر
او از پسرانش شیر علیخان ولی عهد و محمد اعظم خان و محمد امین خان و محمد اسلم خان
حاضر بودند محمد رفیق خان وزیر شیر علی خان که از طائفه غلجائی و يك شخص خائن بود
بشیر علیخان پیشنهاد نمود که تا برادران تو حکمرانان مطلق العنان باشند رسوخ
تو بدون اینکه برادران خود را هم گرفتار نمائی تکمیل نمیگردد خصوصاً کسانیکه
از شما کلان تر هستند پس این خبر در عوام شایع گردیده برادر اینکه در معسکر وجود
داشتند از شنیدن این خبر از معسکر فرار نموده بولایتی که در زمان پدر خود -
بران حکومت داشتند خود را رسانیدند اما شیر علیخان وقتیکه از گریختن شان
واقف شد به تنظیم شهر هرات عجلت نموده محمد یعقوبخان پسر خود را بر ان والی گذاشت
و خود راه بلخ را پیش گرفته بولا یا تیکه در عرض راه واقع و همان برادرانش
که از معسکر گریخته بر آن ها استیلا نموده بودند هیچ تعرض نکرده تصمیم
گرفته بود که محمد افضل خان برادر کلان خود را که در قوه عسکری از تمام برادران


۱۵۰

موفقیت دارد و در نزد اهالی یار سوخ تر است فریب بدهد و او را گرفتار کند.

وقتیکه بحدود بلخ رسید به محمدا فضل خان مکتوب نوشت که شما برادر بزرگتر ما میبا شید بر شما لازم است که در اصلاح مملکت ورفع فساد واتحاد براد ران کوشش نما ئید من عهد میکنم که هیچگاه از امر شما تجاوز واز نصیحت شما مخالفت واز حلقه اطاعت شما خارج نشوم وقتیکه مکتوب او را محمد ا فضل خان بهمین مضمون ملاحظه کرد بازی خورده بپای خود نزدشیر علیخان رفت بناءً او را گر فتار ساخت عبدالرحمن خان پسر محمد افضل خان به بخارا فرار نمود و ولایت بلخ را شیر علیخان متصرف و فیض محمدخان برادر خود را بر ان والی گذاشته بکابل مراجعه نمود، بعدازان اردوئی تشکیل داده بریا ست محمد رفیق خان وزیر خودش به محا ربه محمد اعظم خان در کرم سوق داد محمد اعظم خان در اول واقعه شکست خورده بهند فرار نمود.

قتل کاکا و برادر زاده

وقتیکه از کار خود فراغت یافتند ابراهیم خان مام فرزند ضعیف الرای خود را بشهر کابل حکمران ساخت و خودش به نفس خود بغرض گرفتاری برادر حقیقی (محمدامین خان) بقندهار رفت، محمدامین خان با عساکر قندها ری بمقام قلات بمدا فعه وی برآمده هردو برادر باهم در آویختند.

در این محاربه محمدعلیخان پسر امیر شیر علیخان و محمدامین خان برادر حقیقی امیر از طرفین کشته شدند.

در اثر این واقعه بر شیر علیخان وسوسه‌ها مستو لی شده و عموم کا رهای حکومت واداره عسکری را پس پشت انداخته در قند هار گو شه نشین گشت.

چون عبدالرحمن خان از گوشه نشینی و تغیر احوال امیرخبر گشت از بخارا بطرف بلخ مراجعت کرده بمعاونت فیض محمدخان بعداز جنگ اندک بر بلخ مستولی گشت


١٥١
محمد اعظم خان از بد معامله گی انگلیسها ناراض گشته هندوستان را وداع نموده
با عبدالرحمن خان در بلخ ملحق شد .
ازین اتحاد اعتبار شان بلند گشته يك فوج جرار آراسته کرده بشهر کابل
هجوم بردند و قبل از رسیدن لشکر ابراهیم خان پسر شیر علیخان با عساکر سرداران
مذکور مقابله نمودند ابراهیم خان در جنگ باجگاه شکست خورده کابل را
از خوف و بزدلی گذاشته بطرف قندهار گریخته رفت .
حکومت محمد افضل خان
در ینوقت محمد رفیق خان وزیر شیرعلیخان که در کابل بود بکمال بشاشت
باستقبال سرداران از کابل بر آمده خود را تسلیم نمود سرداران بسلامتی
و سرور در شهر داخل شدند بعد ازان برای تسخیر جلال آباد يك دسته عسکری
را فرستاده فتح کردند . چون کار بشدت و وخامت انجامید شیر علیخان
از خواب غفلت بیدار شده از اثر قتل برا در و پسر اند و هگین گشت . و لشکر
تهیه کرده بطرف کابل حرکت کرد چون از غزنی گذشت در مقام شیخ آباد
بمدافعة و سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان با يك فوج جرار
مقابل آمدند و آتش جنگ مشتعل گشت، در نتیجه محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان
غالب آمدند و شیر علیخان مغلوب گشته بطرف قندهار مراجعت کرد . و محمد اعظم خان
وارد غزنی شد محمد افضل خان برادر بزرگش را که اینجا اسیر بود از اسارت
رها نمود. محمدا عظم خان با سائر عسکر سلامی پادشاهی باوگرفته بپادشاهی قبول نمودند .
قتل محمد رفیق خان
وقتاً که برای آنها غلبه حاصل شده بکابل مراجعه نمودند محمد اعظم خان که
ملاحظه نمود محمد رفیق خان در انقلاب و فتنه و انداختن شقاق ما بین خواین کوشش


١٥٢

نمود بناءا بكيفر خیانت سابقه خودش که در مقابل منافع بادار خود مرتکب شده
بود و هم او را ترك کرده اخیراً بازار فساد دست بردار نگردید امر بکشتن و خفه
کردن او نمود بعدازان لشکر خود را محمد اعظم خان جمع کرد بطرف قندهار حرکت
نمود و با امیر شیرعلیخان در حدود قلات غلجائی ملاقی شده از مصادمه هر دو لشکر
مقاتله سختی واقع شده امیر شیرعلیخان در واقعه مذکور نهایت درجه شجاعت و بسالت
خود را نشان داد اما چون لشکر او بمناسبت شکست های متوالی خوف و بزدلی بران
ها غالب بود در مقابل اردوی محمد اعظم خان تاب نیاورده امیر شیرعلیخان هم
به ترك قندهار مضطر شده جانب هرات رفت و بعد از چند ماه بايك فرقه سوار بطرف
بلخ رفته در انجا بسیار نفری از محاربین افغان و ازبک را با خود گرفته بهمراه
فیض محمدخان از راه کوهستان بر کابل حمله برده در حدود پنجشیر باعبدالرحمن
خان مقابل گردید فیض محمد خان کشته شد گویا اقبال و ادبار و فاق و نفاق او اسباب
سکرات موتش گردید بناءاً شیر علیخان شکست خورده توپهای خود را سر کوهها
گذاشته خود را به چالاکی در بلخ رسانید از انجا بهرات رفت چونکه میدانست عبدالرحمن
خان او را تعقیب خواهد نمود بعد از اینواقعه محمدا فضل خان در کابل وفات نمود
و محمدا فضل خان يك شخص عالم و فاضل جواد بود علم و علما را خیلی دوست
داشت و ظلم را بسیار بد میدید

حکومت محمد اعظم خان

بعد از وفاتش برادر اعیانی او امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید عبدالرحمن پسر
برادر متوفی خود را والی بلخ مقرر نمود محمد اسماعیل خان پسر محمد امین خان
مقتول را تحت اثر او گماشت تا عبدالرحمن خوبتر با طفای نائره که در ان حدود
مابین افغان و از بک مشتعل گردید بود موفق گردد .


١٥٣

مضرات خودسری

محمد سرور خان پسر خود را والی قندهار مقرر ساخت و نیز عبدالعزیز خان پسر
دیگر خود را که عمر او از ١٦ متجاوز نبود بقوماندانی عسکری قندهار مقرر نمود ؛
این قوماندان جوان را غرور و خود نمائی بجمع آوری قشون مجبور ساخته بدون
علم پدرش اردوی خود را بطرف هرات سوق داد وقتیکه بقریه گرشک رسید با
محمد یعقوبخان پسر امیر شیر علیخان مصادم گردید ؛ قوماندان جوان قندهار با
دو صد نفر پیاده دفعتا بر قلب اردوی و خصم هجوم برده توپچی دشمن را کشته
توپ آن را استیلا نمود وقتا که لشکر محمد یعقوبخان قطع مدد را از و ملاحظه
کردند فی الفور او را احاطه نموده دستگیرش نمودند چون خبر اسارت قوماندان
قندهار به اردوی او رسید برعایه عادت شرقی خود که از فقدان رئیس خود متشتت
میگردد شکست نمودند محمد یعقوبخان بصورت فوری اردوی خود را امر حرکت
داده شهر قندهار را بدون مانع در تصرف آورد بعد ازان شیر علیخان قوی دل شده
از فتح قندهار در وجودش روح عزم و اراده دمیده شهر قندهار را به محافظت
سوارهای جمشیدی و فیروز کوهی گذاشته خودش با محمد یعقوبخان پسر خود و بعداز
جمع آوری قوه بطرف کابل حرکت نموده در وادی مقر که بفاصله شش فرسخ از
غزنی واقع است با محمد اعظم خان مقابله شد درین اثنا هر دو عسکر باستحکامات
وسنگرها و خندق های خود اخذ موقع نمودند ؛ زمانیکه محمد اعظم خان از عزم هجوم
شیر علیخان واقف گردید به محمد اسمعیل خان خائن خط فرستاده او را باقوه معیت او
بگمان اینکه شیر علیخان پدر او را کشته و او را خیلی اهانت نموده بکابل خواست
مشارالیه از بلخ با قشون معیت خودش حرکت نموده در حدود کوهستان تاز مانیکه
هر دو لشکر در دشت مقر باهم مقابل گردیدند توقف نموده در همین اثنابر شهر کابل
هجوم آورده شهر کابل را بامید اینکه او را شیر علیخان مانند پدرش والی قندهار
مقرر نماید بنام شیر علیخان فتح آن را اعلان نمود
وقتیکه این خبر به عساکر محمد اعظم خان رسید نا امیدی ایشان را فرا گرفته فتور
و تفرقه در جمعیت ایشان ظاهر شد، و در وحدت آرای آنها تشتت و اختلاف بروی کار آمد.


١٥٤
زیرا خود ها را بین دوارد ومحصور می دیدند اواز رسیدن اذوقه پریشان بودند.
محمد اعظم خان ملاحظه نمود که بر این فوج بزدل وترس خورده که حواس خودرا
باخته اند اعتماد نمودن درست نیست خصوصاً در وقتیکه سواران جمشیدی بر اردو
گاه یورش آوردند و تهاجمات خود را ادامه دادند .
محمد اعظم خان از انجا پای خود را کشیده نزد سردار عبدالرحمن خان به مزار شریف
پناه برد شیر علی خان بعد از مفارقت مطولی به کا بل وارد گردیده از طرف
اهالی شهر به کمال خورسندی و بشاشت پذیرائی کرده شد.
شیر علی خان از روی همت عالی و اخلاق پسندیده وخودداری از ظلم در دل
اهالی محبوبیت داشت پس محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان در تجمع افواج از ك
وافغان مساعیات خودرا به صرف رسانیده از راه هزاره جات به غزنی حمله بردند
بعد از جنگ خونینی که بین ایشان بوقوع پیوست محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان
هزیمت نموده بسوی مشهد فرار شدند در این شکست عبدالرحمن خان از کا کا ی
خود جدا شده جانب بخارا رفت و سمر قندرا اقامت گاه خود ساخت. و تا حال در آنجاست
حکمر مت اعلیحضرت شیر علی خان بار دیم
و محمد اعظم خان در حالیکه عازم طهران بود در عرض راه بمقام نیشاپو ر وفات شد
محمد اعظم خان عدل دوست ودانای مدیر بوده لیکن ایجابات وقت او را به جور وستم
ناچار ساخته بود.
انتخاب او پسر جوان بی تجر به خود را به امور مملکتداری سبب ناکامی
وزوال حکومت او شد لیکن انتصاب او به قوماندانی عسکر قندهار از جهت بی اعتمادی
بر خوانین و سرداران افغان بوده زیرا محمد اعظم خان در دوره زندگانی خود خوی
نا ستوده که از سرکرد گان افغان مشاهده می نمود
این سرکرد گان خیانت را رذالت نمی شمردند از امور یکه موجب ننگ و عار باشد
دست نمیکشیدند اکثریه ایشان که بدو فریق جنگی منقسم گردیده بودند ۲۰ بار
مسلك خودرا نسبت به جنبه خود تبدیل داده گاهی در یك جنبه و گاهی در جنبه
دیگر درآمده بودند .


١٥٥

محمد اعظم خان عقیده وحدت الوجود داشته به صوفیان از روی مسلك تقلید و اعتقاد
مذهبی داشت خلاصه اینکه تا ١٢٨٥ حکومت افغانستان بر امیر شیر علی خان
بدون رقیب جنگ و جدل باقی ماند .
امیر شیر علی خان دعوت حکومت انگلیس را پذیرفته بمقام انباله هند رفته همان
معاهده فریب آمیز دوست محمد خان را که با انگلیس ها عقد نموده بود تجدید نموده
با پیمان های که در اصل محض تمویهات دانسته میشد موثق ساخت .
عودت امیر شیر علی خان از هند واقدامات در داخل
بعد از انکه امیر شیر علی خان از هندوستان بوطن خود باز گشت محمد اسمعیل خان
را بنا برا شراتش بسوی هند جلاء وطن گردانید سپس پسر مردانه خود امیر
محمد یعقوب خان را از ولایت عهد خلع نموده عوض او سردار عبدالله خان
پسر خرد سال خورا به ولایت عهد مقرر نمود تا مادرش خورسند گردد ( شهوتیکه
چشمها را کور و عقل ها را تیره می سازد بداست ) محمد یعقوب خان در ولایت هرات بناء
سرکشی گذاشته چندی بعد باغیا کر پدر خود جنگیده ظفر یافت پس دعوت پدر را
اجابت نموده فرمانبردارانه به کابل وارد گردید امیر بجای اینکه او را دلداری نماید
به زندانش نمود با وجود این اقدامات چون ولی عهد جدید فوت نمود آرزو های
او بسر نرسید .
سال ١٢٩٥ رجال کاری دولت انگلیس را اوهام و وساوس فرا گرفته
سفارت روسیه را در افغانستان خار چشم خود می دانست چند نفر مهندس را
با يك هزار سوار نزد امیر افغانستان فرستاده
از پذیرفتن این سفارت انکار آورد زیرا پولیکه از سالها به حکومت افغانستان
می دادند بی موجب قطع نموده بود .
انگلیس ها از این خود داری و منع حکومت افغانستان بر آشفته عساکر خود را
تنظیم داده جانب افغانستان متجاوزانه سوق داد .


فصل چهارم
در بیان قبائل متعدده که در افغانستان سکونت دارند و اخلاق وعادات ومذاهب
و توضیح طرز حکومت ایشان
اخلاق حماسی افغانها
عنصر غالب ملت افغان از روی تعداد قوم پښتون است که در حصص جنوب
و شرق جنوبی سکونت پذیر اند
جذبه هجوم و اقدام، غریزه انتقام، و شجاعت و حماست در محاربات و تهور
در مخاصمات ومنازعات، که به کوچکترین سبب ها به وجود می آرند، خاصه جبلی
و طبعی ایشان میباشند .
هیکل های با صلابت ایشان که با چین های جبین توأم گردند قوای جسمانی
و شوکت حماسی آنها را ترجمانی مینمایند .
باوجود عمومیت این احساسات و جذبات رعب افزاء در بین شان چهره های بشاش پیدا
میشود در بعضی معاملات کمال بردباری و شکیبائی دارند بازهم درشتی زبان پښتو
و کلفتی آوازهای آنها به سختی مزاج شان گواهی میدهند .
چور وچپاو و هیجانات را دوست داشته، از جهت همین ملکات که نماینده
شجاعت و مردانگی میباشند به غزوات و محاربات عشق ازلی دارند .
ترتیبات قشونی
ازصد ها سال به این طرف چون در طبائع آنها دلاوری ومیل طبیعی بسوی
محاربات جا گرفته است لهذا عموم رجال افغان همچو نظام تربیت یافته عالم طبعاً


١٦٧

تربیه عسکری را فرا گرفته اند در تشکیلات عسکری این قوم منصبداران عالی رتبه
وضابطان كوچك وجود دارند

در درستی صفوف و قطارهای سپاه واستحكامات حربی وتعبیه های فوجی
اهتمام تام میورزند ضابطان عسکری در هنگام سوقیات جنگی از قطارهای عسکری
پیش پیش به قیادت عساکر قدم میزنند زمانیکه امر هجوم داده میشود و محاربین
داخل خط آتش گر دیده در سنگر ها ومورچه ها موقع خود را اشغال می نمایند
وامرآتش داده شود ضابطان از خط آتش برآمده به ساحه عمومی میدان جنگ فرود
میآیند و ضابطان نسبت به امر نقل و حرکت از راست به چپ و از چپ به راست و سوق
دادن و توقف دادن و ترتیب تهاجمات واقدامات قطعات عسکری مصروف میگردند علاوه
بر اجراءات فوق در میدان جنگ نسبت به تکفین و تجهیز وتدفین کشته گان
محاربه صدور اوامر ونواهی از وظائف منصبداران بشمار می آید تا از توهین
دشمن محفوظ بمانند ونعش شان بدست دشمن نیفتد.

مجازات فرار از جنگ

فرار از جنگ را افغانها بحدی بد می بینند که فراری را سزای قتل میدهند
و در حال گریز اگر کسی از دست دشمن کشته شد نعش او را گور کردن
هرگز روا نمیدانند، واگر گریزی از دشمن سر به سلامت برد او را اعدام مینمایند
در وقت محاربه افغان در اصفهان يك نفر سپاهی را ضابطی دید که از خط آتش رجعت
قهقری مینمود ضابط باعدامش اقدام نمود ، سپاهی دست راست خود را از آستین
بیرون کرده نشان داد که دستم در محار به قطع شده نمیتوانم اسلحه را استعمال نمایم
ضابط افغان از اعدام او صرف نظر نمود اما رجعتش را نپسندید و گفت ای نامرد!
پس بگرد و جنگ بنما ! اگر دست راستت بریده شد دست چپ داری ! اگر


١٥٨

آنهم بریده شد پس دندانها داری گوشت دشمن را بدندان بکن و تا نفس پسین با دشمن
مصروف کار زار باش .

اطاعت و فرمانبرداری

سربازان عسکر افغانی در انقیاد و فرمان برداری به آمرها فوق بحدی
راستکار اند که مانند ایشان " در هیچ يك عسكری از عساکر سلاطین متمدنه"
اطاعت و فرمان برداری دیده نشده به حالیکه در دشت ها و بیابان ها کوها و جنگل
ها فوج افغان پراکنده گردیده یکه یکه میشوند چون دعوت منصبدار را میشنوند
به کمال شتاب دویده دویده بدور ضابطان و قوماندان خویش فراهم میگردند .
همچنان در حالت مخمصه اگر خوراك پیدا شود ولی امر قوماندان به احضار
اوشان صادر گردد فی الحال خوراك را گذاشته به تعمیل امر حاضر میگردند.
حسن اطاعت عسکر افغان بحدی است که در وقت تسخیر کدام شهر پر ثروت
اگر امر خودداری از چور و تاراج از طرف قائد فوج برسد فوری از یغما و چپاول
خود داری می نمایند در این حال اگر زنها با تاج های مرصع و جیغه های دانه نشان
و یراق های طلائی و جواهرات بیش بها از پیشروی شان گشت و گذار نمایند اصلا به آن
التفات نمی نمایند و ذره زحمت بسه راحت احدی از مفتوحین نمی رسانند .
میگویند در وقت جلوس شاه اشرف در اصفهان بین دو طائفه افغان نزاع تولید
گردید و خصومت شان به مقاتله انجامید دکانداران شهر دکانها را بسته کرده از
خوف مرگ هرج و مرج بخانه ها مراجعت نمودند از حضور شاه اشرف اعلان صادر
گردید که دکانها را بکشایند در اثناء هرج و مرج مقاتله اگر مال کمی تلف شد
تاوان آنرا شاه می پردازد محاربه مذکور چند روز متوالی در شهر جریان داشت
لیکن به احدی از اهالی اصفهان کوچکتر ین زیان جانی و مالی نه رسید .


١٥٩
فنون حربی
عموم افراد افغان در تیر اندازی، شمشیر بازی، نشان زنی و نیزه زنی کمال
مهارت دارند و بسواری میل و نشاط مفرط دارند. بعد از عمومیت آلات ناریه
در استعمال توپ و تفنگ وغیره آلات ناریه لیاقت خوبی حاصل کرده اند از عصر
امیر دوست محمد خان ترتیبات و تربیه عسکری در افغانستان باصول تازه عصری آغاز
میشود از نقطه نظر عملی نه علمی تمام افغانها باستعمال آلات جدیده مهارت خوبی دارند
تعداد نظام تربیت یافته فوج عصری امیر دوست محمد خان به شصت هزار بالغ بود.
رفاهیت و تمدن
با وجود که تمام طبقات ملت افغان بسوی تمدن مائل اند و به رفاهیت تمدن
مرفه اند مثل پشتونهای ولایات قندهار، غزنین، جلال آباد اما بعضی صحرا
نشینان در ملت افغان پیدا میشوند که راه آسائش و حیات ترفه را تا حال نه پیموده
زندگانی ساده و بسیط دارند درشتی در لباس و سادگی در خوراك عادت گرفته
به کمترین لذائذ حیات قانع می باشند حتی اینکه چون گوسفند را میکشند، پشم
گوسفند را توسط آب گرم کنده و به آتش گرفته پوست از موها صاف کرده به
نظافت و صفائی شسته پوست سفید آنرا با گوشت پارچه پارچه کرده خشك ساخته
ذخیره می سازند (١) نان را بالای زمین سردسترخوان می چینند و بدون
قاشق و پنجه و میزها به زمین متفقانه بدست می خورند به نظافت توجه
نمی کنند به صفائی و نظافت خانه ها و اطاق ها و شهرها اعتنا نمی نمایند
از این جهت اکثر شهرها از فضله ها خالی نمی باشند و در قشله های
عسکری لاش های حیوانات دیده میشوند و به دور کردن آن زحمت نمی کشند
(١) واین گوشت خشك را لاندی میگویند (٢) از زمان اعليحضرت شیرعلی خان مسئله
نظافت در عسکر و بعد از محاربه دوم افغان و انگلیس صفائی شهرها از وظائف کوتوالی و بعد از ان
از وظائف بلدی تحت اهتمام است .


١٦٠

وصحراء نشینان پوشاك درشت می پوشند در کوهستانی ها رجالی پیدا میشوند (۱)
که بعد از خوراک دست ها را به ریش خود و دسترخوان می مالند و به آب نمی شویند
و اشخاصی در این کوهستانی ها دیده میشوند که اگر لباس نو بپوشند به آن
اهمیت نمیدهند بعضی ها بحدی غلو می نمایند که آستین را قصداً به روغن چرب
نگاه میدارند تا دانسته شود که در خانه آنها روغن بحدی زیاد صرف میشود که
به لباس او هم سرایت می نماید و یا اینکه به لباس اعتناء ندارند و کوچی ها و دیهاتی
ها لباس را در مدتها آلش نمی کنند.
سادگی و مساوات
خوانین ملکی ، ومنصبداران نظامی افغان درمجالس خویش بر کرسی ها و میزها
نمی نشینند مجالس خودرا به قالین های ایرانی فرش می نمایند و نمد های
وطنی را نیز برای فرش استعمال می نمایند و همچو امراء وروسا اقوام دیگر تظاهر
جاه و جلال را در محضر غربا نمی پسند ند با ملا زمین خود و غرباء یکجا نان
میخورند و از شمولیت او شان استنکاف ندارند .
لباس صحراء نشینان
بادیه نشین ها لباس را به وضعیت عجیبی برش می پوشند کوخئی نام لباسی که از
(۱) متینکه در شرق اروپا و عموم بلاد دنیا بهمان حال بداوت اشخاصی میباشند است این چنین کوه نشینان در افغا
نستان نیز پیدا میشود که در بی پروائی از تفاخر لباس استغناء خود را نشان میدهند از این نقطه نظر که این اشیاء به نزد
مردها اهمیت ندارد کار مردان شجاعت و کار زار است آرائش و زیبای از خصائص زنها میباشد و در عدم
ازاله چربی تظاهرات ثروت و عدم اعتناء به مظاهره مروت در صرفیات منزل مدنظر داشته می باشند .
خلاصه اینکه کوهستانی تظاهرات حربی و مالی راد وست دارند و استغناء از غیر واتکاء
به نفس را می پسندند سادگی لباس وخوراك را خوش دارند در افغانها ضرب المثل است که (جنگ
به وسله کنیری او شنگ به غله کیزی ) جنگ وننگ از مفاخر افغان است برای این امر سادگی
خوراك و لباس و مظاهر ثروت وبی مبالاتی به امور تعیش لازم است موافق عقول و استد
لال هندی کوهستانی خود به آن رفتار دارند (مترجم)


١٦١

نمد می سازند که آستین های دراز آن مثل خرطوم های فیل به زمین سرازیر
می باشد و صدره نام يك لباس دیگر از این نوع است که قد آن تا زانوها و
آستین های آن کوتاه می باشند. شهری ها کرتی ها و بالاپوش ها را از بر ك
می سازند که دارای آستین های تنگ می باشند و چین ها را از پارچه های
رنكدار چیت می دوزند .

و پوستین های زمستانی از پوست بره های وطنی میسازند و این پوست ها راطوری
بخوبی آش میدهند که در نرمی مانند ابریشم معلوم میشود بازاین پوست ها را رنگ
زرد روشن داده حواشی آنرا ابریشم کاری می نمایند بعده مثل چین های
دراز دامنه دار برش می نمایند پوستینچه های غریب کاران تا به آرنج دست
آستین دار می باشند و قد آن ها تا به زانو می رسند .

پوستین های طبقات اوسط و ارباب صنعت دارای قد دراز واستین های کشال
و تنگ می باشد و پوستین گفته میشود

امراء و خوانین از ابرۀ کشمیری و كرك چین ها میسازند و پوستین های سمور و سنجاب
را می پوشند واکثر افغانها لنگی های قبلی را بسر میبندند وسردار ها واکابر
شالهای رنگارنگ کشمیری را سر می کنند واهالی گرمسیر چپلی پامی نمایند
وسدرئی ها و قمیص های که تا نیمۀ ساق می رسند با آستین های فراخ می پوشند
واکثر ایشان کمر بند های بردار را به کمر می بندند که از زیر سینه الی رانها
می پوشاند این کمربند ها از پارچه می باشند (١)

لباس زنهای صحراء نشین

زنهای افغان لباس های دراز می پوشندوسینه بندها رابحدی قریب پستانها
می بندند که پستانها نمودار می گردند و در گوش ها گوشوار های نقره و بلور و آهن

(١) که در افغانی ملا وستئی و در فارسی لنگی کمر می گویند


١٦٢
ومس بصورت حلقه های کلفت می اندازند
اغلب زنهای کوهستانی موی اسپ و بره را به يك اندازه معین بریده زیر موی
اصلی خویش می بافند و بر پیشانی همچو گل ها قطار کرده پیوند می نمایند و این
را آرایش و زیبائی می دانند در لغت افغانی این را پر کی و در فارسی پیچه
پر ك ميگويند
زنهای قبائل غلجائی موهای پیشانی را به شکل مدور وقرص تمامی با فند
و اطراف آن را فروهشته بر پیشانی کشان میگذارند واین موها به درازی
از حدود ابروها گذشته تا به بینی میرسد و عرض آن باستقامت پیشانی تاشقیقه ها
می باشد این احاطه موی همچو برقع سیاه مدور چهره را احاطه می نماید
حفظ شرف ابناء بشر در افغان
افغانها بیع بندی های را جائز نمیدانند اگرچه غیر مسلم باشند غریبان و مسافران را قدر
دانی مینمایند و دزدی را غالباً بد میدانند اگرچه به چور و تاراج فخر مینمایند.
ازین مسئله پروا ندارند که ما بین چور و دزدی فرقی نیست الاانیکه تفاوت ضعف
و قوت است چون اخلاق بدویت در ایشان متمکن اند ازان رو منکراتی که نتائج
ترفه میباشند در آنها کمتر دیده میشوند و از جهت استیلای فقر اغلب شان از طمع
خالی نمیباشند .
حجاب
نسوان افغانها در شهرها روهای خود را بپوشانده ستر مینمایند و در قراء
و صحرا روی برهنه می گردند و با مردان آمیزش دارند و در مصافحه همه ایشان
دست های مردان همدگر را میگیرند و در محافل خوشی بصورت دائره رقص مینمایند
و گاهی مردان انفراداً در میله ها و اعیاد به صورت دائره رقص مینمایند. و این
رقص را در عرف خودا تن میگویند.


١٦٣

کسب و معیشت افغانهای ده نشین
اغلب صحرانشینان و کوهستانی‌های افغان به مالداری گذاره می‌نمایند برخی
از ایشان زراعت پیشه می‌باشند و تجارت کمتر می‌کنند مگر تجار لوهانیی (نوحانی)
و به اصول عجیب تجارت دارند اینها مال‌التجاره خود را بر شترها بار کرده
تا حدود چین و سایبریا و اناتول می‌رسانند و در اقطار هند گشت و گذار می‌نمایند
این قبیله از دیگر افاغنه در پوشاکه امتیاز کلی دارند مثل ارناؤدها و
آذر بایجانی‌ها قباهای طرز معینی می‌پوشند دستارهای چهار گوشه که دارای
گوشه‌های متقابل می‌باشند بسر می‌نمایند قباها در حد و دسینه تنگ و در کمر
چندار و در دامن فراخ و کشاده می‌باشند عموم افغانهای غیر لوحانی تجارت کمتر
می‌نمایند مگر اهالی قندهار که نسبت به برادران دیگر خویش اضافه تر میل
تجارت دارند خصوصاً طلبۀ علوم در قندهار از تجارت حظ وافر دارند
اهالی قریه‌جات و شهرنشین به زراعت و فلاحت و سبزی‌کاری مشغول
می‌باشند به صنائع کمتر تمایل دارند کارهای صنعتی از قبیل آهنگری و نجاری
و بافندگی و امثالهم در ایشان خیلی کم است.

مذهب
سائر افغانها سنی حنفی‌المذهب اند، هر دو زن دهاتی و صحرا نشین باشد روزه و نماز
اند الا قبیله نوری که در تشیع بحدی توغل دارند که با همسایه‌های سنی خویش
مصروف پیکار می‌باشند از نماز و روزه غافل مگر به ماتم امام حسین(رض) در ده
اول محرم اهتمام می‌ورزند پشت و شانه برهنه به زنجیرها می‌زنند در برخی از قبیله
کاکر (که در حواشی ایران اند) باجودیکه مسلمان‌اند اثار اصول مزدکی دیده میشود

مزدک
در زمان قباد شاه ایران مزدک نامی دعوی نبوت کرد شاه ایران و چهل


١٦٤

هزار ایرانی متابعت او نمودند مزدك از روی شرع خویش زن و مال را از ملکیت
شخصی خارج ساخته حقوق مشترکه جامعه قرارداد و علت این را چنان ظاهر میکرد
که زن و مال موجبات شقاق و نفاق انداگر ملکیت آن از افراد سلب شد جنگ
و نزاع از بین مرتفع خواهندگردید امن و آسایش عمومی روی کار خواهند آمد
چون قباد وفات کرد تخت کیان را نوشیروان متصرف گردید بزرجمهر وزیر به شاه
مشوره داد که حکومت بدون مال و نسب قوام نمی‌پذیرد و این شارع جدید میخواهد
که هر دو را محو سازد تا اساس حکومت از روی زمین برداشته شود .
نوشیروان برای استیصال او تدبیری اندیشیده مزدك را نزد خود خواسته
گفت که میخواهم پابند شرع شما باشم زیرا خوشم آمده که اصول شرع شما را شایع کنم
ولی خوف اهالی دامنگیرم گردیده است اگر جمعیت خود را در يك مجلس بمن معرفی
نمودید باعث دل بسته گی و موجب قوت الظهر من خواهد گردید مزدك سائر اتباع
خود را در يك محفل بحضور پادشاه حاضر آورد شاه باعدام شان حکم صادرنمود
سه نفر از اتباع او فرار شده و باقی همه گی نه تیغ واقع در آن سه نفر یکنفر زن مزدك
هم بود نظام الملك در تاریخ خود نگاشته که اباحین ایران از اتباع مزدك اند و اصول
مزدکی را از ان سه نفر آموخته اند که از دم شمشیر نوشیروان نجات یافته بودند.
خوارج
در اهالی خوست و کرم بعض عادات خوارج دیده میشوند و ایشان مجسمه ها
را تیار کرده در غره محرم زیر زمین دفن می نمایند و روز عاشو را از زمین کشید.
با هلهله و شادمانی گردن مجسمه را میشکنانند این فرقه از ختنه نفرت می‌نمایند (۱)

(۱) یکی از علل شورشی که در اواسط حکومت سراجی در جنوبی بوقوع پیوسته و بدست بابرکت اعلیحضرت
شهید رفع کرده شد مسئله ختنه بوده است این علاوه برعوامل سوء اراده ایست که در کتاب نادر افغان مشرح ذکر
گردیده بواسطه توهم داخل شدن زهر در جراحت ختنه و سایه ناپاك از ختنه خود داری میکردند و حاکم
میخواست که آن را درین ایشان اجرا نماید لذا مردم شوریدند .


١٦٥

واگرچه اثاری از این عادات در زمان حاضر وجود ندارد لیکن گمان میرود که
در زمان خلافت بنی عباس که خوارج باین نواحی پناه آورده بودند از اولادشان
تا عصر مؤلف وجود داشتند.

رواداری و احساسات ملی

افغانها بشدت تعصب دینی مذهبی و جنسی در حقوق کسی معارض نمی شوند
اگر شیعی یا غیر مسلم مراسم دینی و مذهبی خویش را در ملك ایشان اجراء نمایند
پروا نمیکنند ـ از نیل مراتب عالیه در حکومت خویش با کسی مزاحم نمی شوند
از این رو در حکومت افغانی شیعی ها بمناصب عالیه مقرر میگردند هر افغان گمان
میکند که اشرف ترین اقوام قوم افغان است اگر چه فقیر باشد و اسلام خالص را
بدون عرب و افغان در دیگران یقین ندارند

هر قبیله که اراده اجرای يك امر مهم را می نماید از اکابر و خوانین و امراء
و سرکرده گان جرگه ( مجلس موقتی مشوره ) تشکیل میدهند و در جرگه از
ایشان رأی میگیرند.

چون یکی از افراد قبایل را فرد قبیلهٔ دیگری بکشد هر فرد از قبیلهٔ مقتول قتل
یک نفر از قبیلهٔ قاتل را بر خود لازم میدانند و بقصاص گرفتن حکومت قناعت
نمی نمایند و از قصاص گیری بشخص خود نمیگذرند اگرچه سالها بگذرد (۱) الا اینکه
بایشان پناه به برند هم چنان دو خاندان مقاتل باهم انتقام میگیرند

در افغانها مثال مشهور است پښتون سل کاله پس پلار او گانه خپلو او ویل چه بيره می وکړه
یعنی حس انتقام در افغان ها بحدی زیاد است که انتقام بعد از صد سال برایش بسیار معجل معلوم
می شود .


١٦٦

افغانها پناه گزینان را حمایت نموده به خون ها و مال های خود از او معاونت و
توجه مینمایند اهالی قراء ودهاتها با شمشیر ها واسلحه های خوردخورد دیگر که عرفاً
سیلاوه ( چاره) وخنجر ها وتفنگ ها و تفنکچه ها شهرت دارند میگردند وغالباً
تفنگ های اهالی کوهستان پلته ئی میباشند محاربات در بین قبائل و عائلات
شان قطع نمیشود چنانچه بسیار واقع شده که پدر پسر و برادر را قتل کرده اند.
در بین دو قبیلهٔ دشمن صلاحیت بجز خویشی (رشته نکاح) صورت ندارد اکثر
ساکینن کوه او دشت ها به پادشاه بدون قوهٔ جبر یه اطاعت ندارد بلکه همیشه
منتظر فرصت بوده میخواهند کدام وقت شلاق شاهی از گردن شان رفع شود( جذبه
حریت در افغانها بحدیست که مالیات را خلاف حریت میدانند با اینکه حکومت
عصر های سابق بطور استبداد گذاره می نمودند).

غذى غرباء افغان

بعضی از قبائل بجواری برخی به ارزن چندی بجوعدهٔ بگندم قوت خود را
بدست میآرند غالباً نان خورش شان پنیر و گوشت است در فصل زمستان آن هارا پخته
میکنند نان خود را اکثر بتاوه می پزند درسفر ها سنگ را بآتش حرارت داده
بعد ازان آن را در خمیر گرفته بآتش انداخته می پزند و این قسم نان را كاك ميگويند
برخی قبائل مانند قبیلهٔ یوسف زائی واچکزائی پیاز راعزیز می پندارند وقتیکه شخص
را ه روی را دیدند نزد او رفته رجاء میکنند که مریض داریم اگر کدام دانه پیاز مرحمت
فرمائید شاید مریض ما بآن شفایاب گردد: قبیلهٔ اچکزئی در بسی اوقات قافله ها
را تاراج وغارت مینمایند اگر بعدازسعی وكوشش موفق بغارت قافله شده نتوانند
به يك دو کلچه پیاز مصالحه مینمایند محمداعظم خان وقتی که بلاد هندی را ترك كرده
در قبيلهٔ یوسف زائی بخانه یکی از خان ها پایان شد خان چالاك بر خواسته


١٦٧

در حالی که بر روی او آثار خوشی ظاهر بود اتفاقا پیاز را آورده بخدمت محمد اعظم خان
تقدیم نمود ( زیرا در دشتهای خشک زندگی دارند) .

میله ها

اکثر قبائل و باشنده گان دره ها و قریه ها بمیله ها و بازی ها مائل اند در روز
های بیکاری دائره تعالن میکنند شمشیر بازی اسپ دوانی می نمایند ساکنان
کوهستانات سردسیر همچو خوست (یعنی جنوبی) و کرم سفید چهره و ساکنین بلاد
گرمسیر همچو قندهار و جلال آباد گندم رنگ اند.

مراسم ماتم

نسوان ختک در ماتم رویهای خود را زعفرانی مینمایند بتفاق هامی زنند و بناخن
ها میکنند.
عادت افغانها ست که تا ٣ روز پس ماندگان مرده ها و مهمانان شان را نان
میدهند این کفاله را همسایگان و قریه جات قریبه ادا میکنند و در بعض قبایل
ورثه میت باین امر از مال خود قیام می ورزند.

اعتقادات

افغانها قبور اولیاء را متبرک میدانند و بزیارت ایشان می روند در مزارات قربانی
ها و کشتار میکنند بعض قبائل بحدی غلو می نمایند.
که روزی یکی از قبیلهٔ افریدی که به راهزنی و چور و تاراج مشهور اند نزد شخصی
بارادهٔ چور کردن نزد او خود را رسانید مسافر عذر و الحاح اغاز کرد و خدا و رسول
را شفیع می آورد لیکن از تجاوز افریدی ایمن نمی شد بالاخره خاک ملا یار محمد
(شیخ مشهور) را شفیع آورده نجات خواست افریدی گفت جل جلاله مرا به کفر
رسانیدی راه او را گذاشته رفت . از عوائد جاریه دینی آنها یکی این است که چون


١٦٨

مردی میمیرد از مال او قبل از تقسیم پیسه و پولی گرفته آنرا بفقراء و مساکین
علماء به نام اسقاط صلوٰة میدهند.

علم علماء

اهالی شهر ها و دهات به سوی تحصیل علم میلان خوبی دارند ، علوم ادبی از قبیل صرف
و نحو، معانی، بیان ، بدیع ، و از علوم شرعیه اصول ، تفسیر ، حدیث ، و از علوم
عقلیه منطق ، فلسفه ، حساب هیئت هندسه میاموزند و بعضی طلبه طب را نیز بران
می افزایند برخی از اهالی دهات به تحصیل فقه محض بدون تحصیل عربیت اکتفاء
می نمایند و عوام ایشان تا زمان اکمال تحصیل کفالت ارزاق طلبه را بذمهٔ خود
می گیرند هر خانه حصه از ماحضر خود را از طرف صبح و شام برای ایشان جدای می کنند
طلبهٔ خرد سال به خانه ها میگردند و حصه معینهٔ طلبه را فراهم می نمایند در بعض
حصص مملکت اگر حصه طلبه از بی پروائی موکل در خانه ها بماند صرف نمودن
آن را جائز نمیدانند.

نفوذ علماء

در بلاد افغانی شئونات علماء بس بزرگ است سلطهٔ تامهٔ روحانی و نفوذ کاملی
در اهالی دارند ، تا بحد یکه اکابر قوم و بزرگان مملکت و امراء از ایشان می
می ترسند زیرا دل های عوام بدست ایشان است چون اراده کنند اقوام را به مخالفت
هر امیر یکه بخواهند بر انگیزانیده می توانند اکثر یه ایشان از ملاقات امراء خود
داری می نمایند با وجودیکه هدایای مردم را می پذیرند از تحف امراء خود داری
می نمایند و از دیدار رجال حکومت استکبارا پرهیز می کنند واگر حاكم يك منطقه
بدیدن ایشان بیاید از طرف ایشان بدیدن حاکم فروتنی به عمل نمی آید
به سبب این سلطه چنان مضراتی از ایشان سر می زند که به عقل و شرع برابر
نمی آید زیرا ایشان وقتیکه خلاف خواهشات خود را از مردم به بینند به فسق


١٦٩

و کفرشان فتوی میدهند بلکه برخی از ایشان دیگران را در ذات البین خود به غرض
انحصار ریاست در دست خود نسبت کفر میدهند؛ خصوصاً درین زمان اخیره که مذهب
وهابیه در هندوستان نشر شد؛ پس هر که سلطه خود را انفاذ میدهد و میخواهد که میدان را
از اثرات مقابل خود خالی کند، بجانب مقابل خویش برای منفور ساختن او حکم وهابیت
مینمایند ؛ حتی که حکام را باجرای مجازات بزرگ تکلیف میکنند، تا فتوای
ایشان بر محکوم جریان یابد : در قندهار یکی از علماء به کفر شیعه حکم کرد
دل های اهالی را بمقابل ایشان برافروخانده جنگ را بین شان بروی کار
آورد خون ریزی های بسیاری دوام کشید، و هم چنان در کابل یکی از
علما بکفر شیعه فتوا داده بود و بدا نسبب ماه ها بین سنی و شیعه جنگ
امتداد یافت .

نفوذ مشایخ

بعضی از طبقه علماء به جاده مشیخت روان بوده و پیرو ساده طریقت و ارشاد
تیکه می نمایند بمصلای رهنمائی می نشینند این جماعت خانقاها و منازل را برای
اقامت زائرین و عابرین تهیه نموده وقت بوقت بایشان خوراک میدهند منزلت
و نفوذ و مقدار مصارف ایشان باندازه هدایا و نذوریست که عقیدت مندان
به آنها تقدیم میکنند و ازایشان رجالی وجود دارند که بواسطه حسن سلوک و صلاح
ظاهری در دلهای عوام اثری قوی و نفوذ نامی را تولید می نمایند. و صاحب نام بلند
و نفوذ کامل میگردند و از هر طرف هزارها نفر بقصد زیارت اوشان وارد میشوند پس عالم
یا شیخ موصوف تا زمان اقامت زایرین طعام و ما یحتاج شانرا تهیه میدارد طوریکه
در تمام اوقات مهمان خانه او از نان و آب و البسه صدها نفر مهمان خالی نمیباشد .

حکومت مشائخ علماء

بعضی از علما بر يك حصه از بلاد افغانیه اختیار تامه داشته و از صوبه جات


۱۷۰

متعلقه خودشان متمتع گردیده متصرفات خود را محافظت واز مهاجمه همسایگان
خویش آنرا حمایت میکنند بلکه گاهی هم بالای همسایگان خود بدلیلی از دلایل
دینی هجوم میبرند.
خدمات عسکری آخوند صاحب صوات و ساده گی او در حیات
چنانچه از جمله همین قسم علما (شیخ) عبدالغفور مشهور ( باخند صاحب صوات )
متسلط بر (صوات وبنیر) بوده و در نزد عموم افغانها بل در هند و بخارا هم معتقد
وصاحب نفوذ است.
فقیه مشارالیه وزاهد ریاضت کش و در معیشت زنده گانی خود ساده
و درشت پوش، بجواری وگال و ارزن کوهی و شیر بزی که در کوه ها بذریعه
گیاه خودرو پرورده میشود قوت مینماید و بحضور اوعلی الدوام به تعداد زیاد، از هزار ها نفر
از مریدها و بسیار کسانیکه بغرض و هجوم و چپاول برانگلیس ها جمعیت
وترتیبات گرفته می روند و آخند صاحب موصوف بتوسط ایشان
اعلانات و خطوط را در بلاد انتشار میدهد تا بسبب آن اهالی را برای جهاد
دعوت نماید پس هزار ها نفر نزد او جمع میشوند و معظم الیه را درین مسلک
اتباع سید احمد وهابی که از خوف مسلمانان سنی از هند هجرت نموده به (صوات)
وبنیر توطن گرفته اند تأئید و مساعده مینماید.
آخند صاحب صوات و منع مسکرات
این شیخ یعنی آخند صاحب (صوات) که بحضورش از زایرین ومسافرین وارد
میگردند هر کدام را نظر با حوالیکه و رتبه وثروت و راحت فقر یکه و خدایتعالی نصیب
شان گردانیده باشد عزت نموده و بآنها تقرب می جویند چنانچه نزد معتبرین مطابق
شان وحیثیت آنها و بفقر ادوغ و نان خشک و پیاز تقدیم مینماید.


۱۷۱

وقتا که دانست که در اطراف واکناف بلاد افغانیه اوازه اعتبار کدام شیخ بلند میگردید با بغرض اشغال منصب ارشاد مستعد بوده و آمادگی دارد دفعة بوهابیت او حکم مینماید تا در قلوب اهالی نسبت تولید نفرت به او نموده به هیئت و صورت نهایت فجیع تشهیر کرده شود.
تمام علما شرب دخانیات را با تمام اقسام آن مانند علمای بخارا حرام میدانند لا کن به منع عامه ازان تعرض نمیکنند الا (آخند صاحب سوات) که مشارالیه از پیش خود شیخانرا باطراف واکناف بلاد افغانیه (۱) ارسال مینماید تا مردمان را از استعمال دخان منع و چلم ها و قلیانهای شان را بدست آرند و بشکنند.
علماء افغان با وجودیکه مذبوحه یهود و نصارا میخورند ذبیحه مردمان شیعه را حرام میدانند گمان میکنند مردمان شیعه مرتد شده اند و ذبیحه مرتد حلال نیست اما خوردن ذبیحه اهل کتاب شرعاً جواز دارد. (۲)
تمام شان بر شانه های خود جای نماز های نازک و درشت را بر طبق مواسم و فصول از برای ادای نماز میبردارند بلکه این عادت عمومی تمام افغانهاست از طرف تمام آنها در راه دین تعصب خود را ظاهر نموده و بر احکام شریعت و اعتقادات غیرت می نمایند مگر تسامح واغماض درین امور اگر در بین شان موجود شود راجع به مرشد خواهد بود و بس.
طلاب ننگرهار چون احترام عوام را نسبت بخود بسیار تر می بینند لهذا بواسطه غرور این قوه بر اهالی جور می نمایند جنبه جنبه با قریونه ها و تفنگچه ها مسلح میگردند از اهالی چون کمی اهانت به بینند بسر قریه های شان یورش میآرند و تا زمانیکه تاغه توهین طلبه را نگیرند از تجاوزات باز نمی آیند چنین طلبه این سمت یا بند نماز

(۱) آخند صاحب سوات برای حفظ بیضه اسلام در افغانستان خدمات بزرگی نموده از کوله الی کشمير در هر قوم بزرگ يك نفر مأذون مقرر نموده بود که مدافعه انگلیسها را می نمودند و اصلاح عوام میکردند (۲) این مسئله را نمیدانم سید کجادیده است آثار آن در وطن وجود ندارد؟


۱۷۲
و روزه نمی باشند (این طبقه را طبقه چت میگویند و طبقه سبيقى ماوراء ايشان است که پابند تحصیل و عمل اند) در بعض مواسم سال بنام صحبت مجالسی تشکیل میدهند و هزار ها نفر طلبه را بسه این صحبت ها دعوت میدهند و اهالی را به تهیهٔ خوراك با تکلف برای ایشان مکلف میسازند ـ يك امرد خوش اندام را لنگی به سر می بندند و چوری بدست او میکنند و خطاب پادشاهی را به او داده سر چوکی صدارت می نشانند و تا زمانیکه مجلس دوام دارد حکمرانی او جاری میباشد هر کرا بخواهد جرم نماید میتواند و هر که را بخواهد بزند زده میتواند هرگاه خواستند که مجلس را اختتام دهند وزیر او حاضر میشود و بحضور پاد شاه عرض می نماید : « شاها برای عسکر تنخواه نه رسیده بناءً شورش و بلوا دارند » آن امرد خوش قیافه نقاب را از روی خود برداشته نسوار را در کف دست انداخته بطرف مجلس دست دراز می نماید اهل مجلس نزديك ميشوند و هر فرد از این نسوار چیزی برداشته صرف می نماید و این کنایه از اختتام مجلس است
تا جك
از جمله قبائلیکه در بلادافغانی سکونت دارند یکی قبیله تاجك است که در شهر هراة و توابع آن و در شهر کابل و نواحی آن و در شهر غزنی و اطراف آن و در دهات بلخ و بین کابل و بلخ و در لغمان و مرکز آن سكونت دارند . این قبیله بسوی صنعت و حرفت میلان داشته در کار و کسب كمال جدت دارند در حياكت و تجارت آهنگری و معماری و غیره صنایع مصروف بوده در فن زراعت و درخت شانی و تاك داری اهتمام تمام میورزند و تجارت دوست اند از جملهٔ ایشان اهالی کوهستان كابل اند طبعاً بسوی شر و فساد جنگ و خون ریزی مائل اند از این جهت جنگ و فساد و نزاع ومخاصمات همواره در دهات شان جریان دارد يك ده با دیگر اختلاف داشته می باشند غالب رجال آنجا را مسلح در بر جها نشسته خواهید دید که


۱۷۳

از خوف دشمن پاسبانی می نمایند وایشان قسمی از خنجر های دراز را حمائل می نمایند
این قبائل در هدف زدن کمال مهارت دارند کمتر کسی وجود داشته با شد که تیر ا به
هدف نرسد قبیله تاجك در امور منزلی و تنظیم لباس و آرائش ونظافت ازا فغانها
دانا تراند در ذهن و ذکاوت افهم و درایت نیز از ایشان مختار اند و لی نسبت
بافغانها علم کمتر دارند و در ایشان عالم چندان وجود ندارد عموم قوم تاجك
سنی حنفی مذهب اند طوری که در بین ایشان امرا وجود ندارد تعصب مذهبی
مشاهده میشود کثر شان وسفید چهره اندهمچو افغانها دستار های طرز مخصوصی
را به سر می بندند .
هزاره
این قبایل بطرف شمال غربی در کوهستا نیکه تا شمال هرات امتداد دارند سکونت
پذیر و از سیمای شان استنباط میشود که از جنس منگول اند چشمان ایشان تنگ
وسر بالا کجی دارد و بدون چندتار موی که به زنخ شان می روید ریش ندارند
خلا صه اینکه در سا ختمان جمجمه و چهره شان شباهت به چینی ها و تا تاری
های اصلی دارند بعضی مورخین میگویند که این قبائل از بقایای عساکر چنگیز خان
می باشند بلکه تاسه صد سال بزبان مغولی گفتگو میکردند لیکن کسانیکه زبان شان
را دور ازا متزاج لغات مغولی بفارسی شنیده باشند با انکه در جوار تر کما نها
واز بك ها تو طن دارند یقین میکنند که قبل از چنگیز خان بمدتها در این جا
سکونت پذیر بودند .
قبائل هزاره حیات درشت خویش را بابداوت ممزوج بوحشت میگذرانند
با این همه صنعت برك بافی ایشان بحدی مترقی است که مثل آن در اروپا هم
رخت کمتر دستیاب می گردد
سایر قبایل هزاره قبا های چاکدار می پوشند و بدور آن کمر بندی می پیچانند


١٧٤

آستین های بالاپوشهای شان که از برك میسازند تا به آرنج می باشد و گاهی تا به بند
دست نیز می رسد چین های ابریشمی ونخی در بر میکنند در زمستان کلاه های
گوش پوشك بسر میکشند زنهای شان دائماً دستار می بندند و چین ها همچو رجال
به بر میکشند.
قبائل جمشیدی چون مجاورین ترکماني و ایماق خوش لباس اند جبه های دراز
تا شتالنگ با آستین های کوتاه و تنگ می پوشند.
کلاه های پوستی که پاپاق میگویند بسر میکنند در سوار کاری مشهوراند چور و تاراج
را دوست دارند هزاره مانند برادران دیگر نسبی خود به شجاعت واقدام و تیراندازی
شهرت دارند

مذهب هزاره
ماورای طائفه شیخ علی جمشیدی تمام هزاره ها شیعی مذهب اند بدون محبت
حضرت علی (رض) و بعض خلفاء دیگر و بپاداشتن مجالس ماتم در عاشوره وزدن پشت
وسینه به زنجیر های آهنی از مسلك شیعیت دیگر چیزی یاد ندارند.
باوجودیکه تقیه از واجبات مذهب اهل تشیع است لیکن از ایشان اگر پرسیده
شود بی پروا مذهب خود را ظاهر می سازند و غالباً میگویند که « بنده علی می باشیم »
و به عقیده خود اهتمام زیاد دارند.
میگویند که روزی یك سنی مذهب به کنیز هزاره خود مذهب سنت را
تکلیف نمود دختر انکار آورد شوهر به تعزیر وسرزنش اغاز نمود دختر برآشفته
گفت سگ شدن برایم از سنی شدن گواراتر است.
هزاره مرده های خود را تلقین میکنند که نکیر و منکر وقتیکه بیایند پروا مکن
علی مولای شما حاضر می شود و آنها را بدر می سازد کلاه های خود را سر قبر مرده
پاره کرده می گذارند.


١٧٥

هزاره ها كم استعداد اند پول نقد كمتر دارند لهذا اجناس را بهاجناس مبادله
می نمایند حكومت از ایشان عوض مالیات نقدی به تعداد نفر بزها می گیرد اگر در تادیۀ
آن کمی اهمال نماید باقیات آن همه جمع میشود.

شرفاء و علویون را بسیار احترام میکنند و امتیاز سید از دیگران به ریاست
و کلان کاریست که عندالورود به محافل سلام نمی اندازند عامة الناس را در مجالس
دشنام میدهند و اهانت میکنند هزاره ها این اوضاع سادات را تأویل کرده میگویند
که سادات شاهان اند و به شاهان بدون این رفتار دیگری نمی زیبد .

عجیب ترین عادات زنان هزاره این است که در وقت نزاع دو نفر زن به توکیل مراجعت
می نمایند و هر يك از این دو نفر زن يك يك نفر زنی که به زشت گوئی شهرت
داشته باشد بو كالت انتخاب نموده بمیدان بدگوئی می آرند از يك طرف زن
وکیله به شوردادن دست پا وابروهای خود آغاز می نماید و به مقابل و کیله دیگری
حركت مینماید ودشنام را آغاز میکند بالمقابل وکیله دیگر هم چنان اوضاع
وحركت را روی کار می آرد و مقابله دشنامی افتتاح میشود وقتیکه یکی از وکیله
دشنامی بدهد که وكیله مقابل از جواب عاجز ماند موكله او ملزم شناخته می شود
و نزاع فیصله می شود .

اگر قبل از اختتام جنگ شام شد یکی از دو وکیله سبدی را بمیدان آورده
روی دیگری میگذارد و خودش پشت داده می رود و اعلان التواء جنگ میکند
و این سبد را قائم مقام خود دانسته می گذارد و ابراز می دارد که محاربه تمام
نشده فردا سبد خود را برداشته بمقابله می درآید

ازبك و تركمان

هر دو قبیله از نژاد تاتاری اند و بزبان ترکی گفتگو می نمایند .

قبیله اول الذکر در بلخ وآخرا لذكر در میمنه و هرات سکنی دارند و هر دو قبیله


١٧٦

سنی حنفی مذهب اند ازبك ها ( به یکی از نواده های چنگیز خان منسوب اند )
غالباً به زراعت و باغبانی و تا کداری و مالداری و درخت داری گذاره می نمایند
لباس تر کمنی
دستار های خورد خورد می بندند و شف آن را بر گوشهای خود شان می آویزند
نیز چین های حریر و غیره را بقماش درشت و پنیه آستر میدهند و بر کنار های آن فیتۀ
مانند قیطان می بافند بعض شان سه و چهار از همین قبیل چین ها یکی بالای دیگر
می پوشند !در سوار کاری و نیزه بازی مهارت تامه دارند و قتا که یکی شان
بغرض زیارت دیگری وارد شود دستهای خودرا بطرف آسمان بر داشته فاتحه
میخواند سپس میز بان پارچه نانی بوی تقدیم نموده مهمان آنرا باحترام تمام
بر داشته بعد از کورنش و بوسه در جیب میگذارد .
در نوشیدن چای رغبت زیاد دارند و از خوردن گوشت اسپ هم خودداری
نمی کنند بعض علماء هم در بین شان پیدا میشود.
اما تر کمانها جبه های برك می پوشند و کلاه پاپاق سر می کشند در تربیه
اسپان اهتمام و کوشش زیاد مینمایند اسپهای شان از نسل همان اسپان عربی است
که نادر شاه از نجد آورده بود.
غالب این قبیله وحشی و بر بری به حالت لخت و تا راج گذاره دارند و بر بلاد
ایران واطراف هرات چپاول انداخته مرد ها و زن ها را اسیر می آورند و بنام غلام و کنیز
آن را میفروشند و برای خود دلیل میتراشند که فروش اسیران قبایل شیعه بسببیکه
از دیانت اسلامی خروج نموده اند جایز است بلکه بسیار کسانی را که آنها اسیر میآرند
از طوائف سنی میباشد بعد به ضرب و زدن و داغ بالای همان اسیر ها به شیعه
بودن شان اقرار مینمایند تا که اتقیای بخارا از خریدن شان ابا نورزند حتی اتفاق
افتاده كه يك جنيه شان يك عالم سنى را ا ز اطراف هرات اسیر آ و ر ده پس


۱۷۷

از این خوف که مبادا بگریزد او را بزنجیر ها بسته نمودند با این زمانیکه وقت نماز
میرسید او رارها مینمودند که جماعت را امامت کند و بعد ادای نماز دوباره او را
حبس میکردند وقتیکه عالم از ان ها این رعایه را ملاحظه نمود به ایشان گفت
شما میدانید که من سنی میباشم پس بچه وسیله حبس مرا گوارا و بیع مرا جائز
میدانید؟ در جوابش گفتند که شما از قرآن بیشتر شرف ندارید مثلیکه برای
من هبهٔ قرآن جائز است هم چنان هبهٔ تو هم روامی باشد کلا و حاشا
ترا نمیفروشم والحاصل این دو قبیله بظلم و شرارت موصوف بوده و نهایت شهرت
دارند خصوصاً قبیله آخرالذکر لاکن تعداد آبادی شان در بلاد افغان کم است

سادات

از طوائف موجوده در بلاد افغان یکی طائفهٔ شرفاء (اولاد علی ابن
ابی طالب رض) موسوم بسادات میباشند برخی ازین طوائف دريشنك از نواحی
قندهار و بعضی در کنر جلال آباد سکونت دارند : چنا نچه شرفاء کنر از عهد
بابر شاه تا امر وز کبراء و عظماء بوده است و افغانها باین طائفه نهایت عقیده
دارند عادات واخلاق و لباس این طائفه مانند افغانها است .

قزلباش

از ساکنین بلاد افغان طائفه قزلباش است این لفظ ترکی و معنی آن
سر سرخ است باین لقب تمام عساکر شیعهٔ صفوی ها شهرت داشتند
زیرا آنها بامر سلاطین صفویه دستار های سرخ بسر میکردند عدهٔ کثیر
شان در کابل و باقی در غزنی و قندهار بود و باش دارند ؛ اصل این طائفه
را نادر شاه از بلاد ایران در ین جا آورده بود این طائفه در اداب و صنایع


۱۷۸

و اعمال دیوانی مهارت و شهرت دارند بلکه غالب موظفین دربار پادشاهی افغان
ازین طائفه میباشند وا کثر امرا آنها را برای تربیه و تعلیم اولاد خود اختیار میکنند؛
و آنها در ذکاوت و نظافت و فهمیده‌گی از اکثر ساکنین بلادافغانی امتیازدارند
بشجاعت وجراأت هم موصوف میباشند تمامشان شیعی‌مذهب‌اند و همه آنها درده‌محرم
برای سوگواری شهادت حسین بن علی (رض) ماتم خانه‌ها برپا میدارند.

بلوج

در جنوب قندهار بقرب پشنگ بعضی از طوائف بلوچ وجود دارند این طائفه
در اصل فارسی میباشند از عادات آنهایکی آنست که موهای سر خود را بسیار دراز
و چرب میکنند چپلی پا می کنند شمشیر را بابند بگردن می‌بندازند آنها
بقوت وبسالت معروف و بسرقت وغارت شهرت دارند ضمناً به سخا هم معروف
میباشند از اسلام بجز نام خدا و رسول دیگر چیز نمی دانند و بعضی حضرت علی را
هم‌میشناسند وقتیکه بیکی آنها گفته شود ای بلوچ روزه میگیری جواب میدهد
ما بزنبی را نه دزدیده‌ایم بلکه خان‌ما دزدیده بناءً نبی او را زجراً ۳۰ روز از خوردن
باز داشته همچنان اگراز نماز پرسان کنی میگوید خان نماز میخواند وقتی که کسی
بیکی از ایشان برخورد خواه از خود بلوچ باشد یا بیگانه قبل از همه از خان می‌پرسند
بعد از يك سلسلة مرحبا و تحیات زیاد می‌پرسد که طاقت مرا ملاحظه کرده برای انجام
مقصد هرچه بتوانم بخواه الحاصل این طائفه در نهایت جهل و وحشت و بربریت
بوده به غلظت قلب معروف میباشند .
یکی از شعبات این طائفه بنام (مری) یاد شده و کار آنها چورو چپاو قافله‌ها
بوده رجال آنهارا میکشند و بعد مال آنهارا میگیرند و این عقیده دارند که
تا زمانی که صاحبان مال کشته نشوند مال آنها حلال نمیباشد .


۱۷۹

هنود

در بلاد افغانستان مردمان بت‌پرست هندو هم وجود دارند که نام معابد شان را
درمسال میخوانند در خارج شهر کابل هندوسوزانی دارند که به مقتضیات دیانت
خودشان جثه مرده‌های خود را در میدهند و خاکستر آن را نگاه کرده بدریای
گنگ میفرستند اکثر شان بمذهب بابا نانک که ما سابقاً ذکر کردیم مطیع میباشند
در تجارت و صرافی صرف اوقات می نمایند و از تماس با تابع غیر دین خود شان
نهایت اجتناب میورزند و از دست غیر آب و نان نمیخورند و اشیائیکه رجال غیر
دینی‌شان مس کرده میباشند به آن دست نمیزنند .

حکومت افغانی

طرز حکومت افغانی چون حکومت استبدادی مطلق است لکن قدری مشابهت
با حکومت مشروطه دارد زیرا بدون مشوره رؤسای قبائل انفصال امور مهم نا
ممکن است این حکومت مرکب است از یک نفر پادشاه که سلطان بلاد است و وزیر
که به منزله صدراعظم است و مستوفی الممالک که به منزله ناظر مالیه و داخله
حکومت افغانی است و یکنفر خزانه دار که محافظت نقود حکومت افغانیه
را مینماید و یک نفر شاغاسی که عرائض مردم را باو میرساند و باجازه امیر مابین
دومدعی انفصال دعوی مینماید . والیان که غالباً از خاندان شاهی بوده بنام
سردارها یاد میشوند جنرالها قوماندانان عساکر اند بعضی از این قوماندانها
از جمله سردارها میباشند و کوتوالها قوماندانهای امنیه میباشند
و در هر شهر یک مستوفی نائب مستوفی الممالک برای تحصیل مالیات حکومت
و حواله معاشات مأمورین تحصیل گمرک و دیگر مالیات موجود میباشند امیر
افغان هم چو شاهان شرقی تظاهر جاه و جلال نمیکنند در دیوان حکومت که آن


١٨٠

و ا در با ر مینامند بالای قالین های ایرانی با اعیان حکومت خویش بلا امتیاز می نشینند
يك متکای زائد د ر پهلوی پا د شاه وجو د د اشته میباشد حاجب و د ر بان هیچ
کس را از در بار منع نمی کنند هر کس از اهالی بلا دا گرچه بسیار غریب باشد حقدا رد
که شکایت خود را بحضور پـاد شـاه تقد یم کند و بـا لمشافهه بآو از بلند بی
پروا و بی حجا ب عر ض خـو د را میکند ؛ ایـن چنین است حـا لت ر عیت
بـا وا لیان ولا یـا ت بلی بحضو ر امیر نـو کری والا یعنی ار د لیهای مسلح
بـا شمشیر ها وخنجر ها آما دهٔ اجر ای اوامر ونوا هی ایستا ده میبا شند پادشاه
و بر تخت روان می نشیند و بر حـوزه های فیل سوار می شو نـد و در در بـار
باپاد شاه خانملا خان بعنوان قاضی القضات برای ا نفا ل دعاوی شرعیه می نشیند
و هم چنان باهروا لى يك نفر قاضی مقر ر میبا شد پاد شاه ووا لیان بلـکـه هیچ کس
درامور شرعیه حق مداخلت ند ارد و حکومت افغانی د ارای قا نون سیاسی نیست
حل وعقد وا نفصال قضا یا و تعیین مجازات و عقاب و جر یمه ( جزای نقدی )
حبس ، زدن، طرد به فکر امیر مو قوف است وسائر والیان باندازه ر تبهٔ خویش کار
میکنند، شـك نـیست که ا ین طریقه از غد ر و ظلم خالی نمیبا شد، قطعه قطعه نمو د ن ودست و پا
بر یدن در این مملکت کمتر واقع می شود .و به قتل مجرم سیاسی امیر جهراً ا قدام کرده
نمی توا ند مگراینکه با کابر قوم متحدالفکر باشد تا در قبیله مجرم بواسطهٔ تعصب و فساد
فتنه بر پانشود امیر با بزر گان خا نه دان شاهی بسختی پیش می آید ا فعال شنیعه
چون قتل و کور ساختن وغیره فضا ئح را برایشا ن اجر امید ارد زیرا که ایشان
ناصر ومدد گار ومنتقمی ندارند .
ضبط اموال و امور مالی
اغلباً امیر در وقت غضب وبد گمانی اموال وزراء را ضبط می نمایدو هم چنان سرداران
حکمران دراطراف بالای ملازمین وزیر دست ها این معامله را اجرا میکنند و


۱۸۱
ارباب ثروت از تجاران و زارعان نیز برین بلا مبتلا میبا شند : امیر از مال خزانه سلطنتی آنرا دایماً تصرف مینماید هیچ کس حق ممانعت و مخالفت ندارد چون حکومت افغانیه پابند واجبات اداری و قوانین ملکی نیست که آنرا به اصلاح مملکت مجبور بسازد ازین رهگذر باهتمام راه ها و اصلاح سرکها وممانعت قطاع الطریق ومحافظت قافله ها ونگاه داشت راه ها اهتمام نمی ورزند حتی اگر قافله از يك شهر بدیگر شهر میرود تا وقتيكه دسته های عسکری مسلح به تفنگ ها و شمشیر ها در بین نباشند و آماده حرب وضرب نگردند ممکن نیست از يك شهر بشهر دیگری بروند و ازین جهت تجارت درین بلاد کمترست در بعضی بلاد افغانی محتسب هم مقرر میباشند حکومت افغانیه بحکومت عسکری شباهت تامه دارد زیرا همه ارباب مناصب ملکی وعلمی وهمه مستخدمین از وزیر الی کاتب نزد مردم بنام « میرزا » یاد میشوند و تمام آنها ازقاضی القضاة الى محرر در دفاتر عسکری قلم بند میباشند معاشات این ها ازروی سوارانیکه در روز جنگ حاضر کرده می توانند معین میگردد : مثلاً برای قاضی القضاة معاش صد سوار معین است برو فرض است که در روز جنگ صد سوار مسلح حاضر نماید وحکومت برمشایخ قریه ها وقصبه ها رجال جنگی حواله مینماید ملکان سپاهیان را از جایداد داران وزمین داران باندازۀ قوه ایشان فراهم مینمایند این فراهمی اشخاص قانون معین عسکری داشته نمیباشند چون سپاهی تحت سلاح با شد شش روپیه ماهوار علاوه خوراکه روزانه برای معاش میگیرد و در اجرای آن گاهی تعطیل رو میدهد و حکومت حق دارد که در وقت جنگ از مردم قریه ها باندازۀ کثرت و قلتِ نفوس شان پیادگان خاصه دار و سواران بنام ( اوپره سوار ) بگیرد آنها در وقت محاربه مصروف کار بوده واکثر سواران ازمردم جمشیدی وازبك میباشد


۱۸۲

اموال مملکت به دو قسم منقسم میگردد قسم اول مالیست که از زراعت پیشه گان
و فلاحین حصول میشود این رقم از قبیل زکوة شرعی است.
و قسم دوم مالیست که از دکانداران و کسبه تحصیل می‌نمایند و جریمه مجرمین
و محصول تجار که از مال وارده باسم گمرک گرفته میشود و هم دران شامل است.
قبائل کوهستانی همه وقت در تمرد و سرکشی میباشند تحصیل مالیات از ایشان بدون
قوه عسکری دشوار میباشد لهذا در وقت حصول مالیات قطعات عسکری به قبائل
اعزام میگردند.
از جهت توالی فتنه و شورش قبائل میزانیه صحیح واردات حکومت تعیین
نمیشود گمان میکنم ازيك ونيم ملیون پوند اضافه وازيك مليون ٢٥ لك كمتر
واردات حکومت نخواهد بود.
قبیله غلجائی در دوره ابدالی ها عوض ایلجاری برای مصارف عسکری بنام سر مرد. به
اندازه نفوس قبیله که به سن بلوغ رسیده باشند رقمی را به حکومت میپردازند.

ولایت عهد و توارث پادشاهی
در توارث پادشاهی شرط نیست که خواه مخواه بزرگترین پسران پادشاه وارث
تخت و تاج باشد پادشاه اختیار دارد که در فرزندان خودش هر یکی را سزاوار داند
ولیعهد گرداند با وجود ولایت عهد و توارث حکومت مملکت از اضطرابات خالی
نمی ماند چون طمع و حرس در زعامداری بسیار است مفسدینیکه موقع می یابند از
مداخله باز نمی آیند معاهده دولتی در بین این حکومت و سائر حکومات دیده نمیشود.
این حکومت با حکومت هند بر طانوی معاهده دارد.
زبان رسمی حکومت زبان فارسی است از عادات پادشاهان است که در روزهای
عیدین با موکب شاهانه برای ادای نماز می برآیند.
بعد از ادای نماز فیر توپ ها و تفنگ ها بطور شادیانه میشود و سواران بحضور
پادشاه با اسپ های خوب مسابقه مینمایند بعداً زین پادشاه در دربار می نشیند
و دستر خوانها هموار میشوند مردم گروه گروه برای تبريك میآیند.


۱۸۳
خاتمة كتاب
(در ذکر اجمال احوال بلاد افغانیه از حیث عمرانات و آب
هوا ، زراعت ، صنعت تجارت ، معادن
مملکت افغانستان بسببیکه از خط استواخیلی دور بوده و هم مشتمل بکوههای
بلند ودشت های پست است لذا بحيث عمومی آب وهوای آن در گرمی وسردی
باهم اختلاف دار دو برحسب نقاط ومواقع وتبدل مواسم واوقات دارای تغیرات
وتحولاتی میباشد اما آب وهوای آن از بابت پاکیزگی وصفائی خیلی صحت بخش بوده
امراض وبائیه که از فساد هوا نشئت میکنند در انجا بسیار کم حادث میگردند .
آبادی : شهر ها و قریه جات بحال مجموعی بيك اسلوب و غالباً از خشت
خام بدون نقش وزینت آباد کرد شده اما شهر کابل دارای بزرگترین عمارات
خشت پخته بوده وازچوبها معماری شد.است در بعض حویلی ها باغچه ها وجویچه
هاوحوضها وجود دار دسر ک های داخل شهر و بازار هاوکوچه های آن بدون شهر
قندهار که فراخ ومستقیم میباشند نهایت تنگ وکج وپیچ ساخته شده اند
مساجدجامع محكم ومزين درزمانهای قدیم دران بلاد اباد گردیده بود ند اما
اکنون بواسطه محاربات ومهاجمات پیهم دشمنان باستثنای حصه اند کی اکثر یه
خراب و ویران شده اند مگر جوامعیکه درین اوقات انجاو جود دارد از متانت
ومضبوطیت و زیب ز ینت خالی میباشد .
شهر هاوقصبه ها را دیوارهائی که دارای بر جهای طرز قدیم میباشدا حاطه نموده
اند اما قابلیت مقاومت الات حربی را ندارند بلکه برای دفع تهاجمات سواران
فی الجمله سدی شده میتوانند .
بلی هر کدام از شهر هرات وکابل دارای دیوار ها میباشند چنانچه شهر هرات بدیوار
گلی طوری احاط شده که تاثیرات ضربه های آلات ناریه را برداشته میتواند
وشهر کابل در بین کوها واقع در سر کوهابر جها واستحکامات ساخته شده که بواسط


١٨٤

آن تايك زمان درازی از دشمن مدافعه ممکن است .
زراعت : زمین های افغانستان قابل اقسام مختلف کشتمندی است که ازجویها
ونهرها آبیاری میگردند لاکن از کثرة فتنه هاوعدم مهارت اهالی در فنون زراعت
نبودن پل ها وجویچه ها غالب زمین های آن خارهمانده دریاها در دشت های
ريك زار بدون فائده جریان دارد با وجود آن اهالی آنجا

جاوس ١٢٩٦

گندم ، جو ، جوار ، مشنگ ، باقلی ، نخود ، سبزی جات و سبز برگ
وغیره چیز هائیکه قوام زند گانی شان میباشد زراعت مینمایند همچنان از کاشت
اندکی پنبه و تنباکو تریاک ودیگر گیاه ها بغرض تجارت خود داری نمیکنند
و درشاندن و تربیت نمودن درخت هاما نند تاک انگور ، تاك ، زردالو ، شفتالو
سیب ، بهی ، انار ، بادام ، عناب ، پسته ، توت ، وغیره اشجار دیگر کوشش میکنند :
اهالی هرات کرم پیله را تربیه مینمایند در جلال آبادنی شکر زراعت میشود در بعض


١٨٥

کوههای افغانیه جلغوزه ، پسته ، انجیر کوهی بکثرت یافت میشود بعبارة دیگر اقسام
میوه جات به نهایت جودت و نزاکت دران مملکت وجود دارد .
این بیانیه را در کیفیت سلطنت افغانها و وضعیت جغرافیائی بلاد شان و طریق
زندگی و نظام قبائل انها ایراد نمودیم .

صنایع

صنایع در بلاد افغان نهایت کم است انچه از پدر های خود بمیراث گرفته اند اجرا
نموده بخوبی و بهتری آن نیز همت نمی گمارند از انجمـله پارچۀ ابریشمی می بافند یکی
از صنعت های ساده کشمیری در نزدشان به پتو بافی شهرت دارد در کابل از پوستهای
بره پوستین میسازند در هرات قالین ها و فرش های اعلی هر رنگ در هزاره برك
کرك ساخته میشود . همچنان در کابل و قندهار برخی صنائع جزئی دیگر از قبیل ساختن توپ
و تفنگ سیلاوه، پیش قبض ، کارد ، چا قو ، تفنگ ، شمشیر هم مشاهده میشود.

تجارت

معاملات تجاریه افغانستان غالباً به هندو بخارا و ایران منحصر است صادرات
آن بهندوستان پشم و پنبه و هر نوع میوه جات است . بار ها بذریعۀ اشتر حمل میگردد
بایران برك ، كرك ، و پوستین ها قسمتی از پای زار صادر میکنند . از کشمیر و امرتسر
شالها از بخارا و هند پارچه های پشمی و نخی و سندی، چای ، قند ، شیشه ، ظروف
چینی ، کاغذ ، فولاد ، اهن ، قلعی ، سیماب ، تخم کرم پیله، ادویه طبی و دیگر
چیز ها از ایران اقمشه و اسلحه وارد میگردد .

معادن : معادن زیادی در افغانستان وجود دارد متأسفانه اهالی آن سامان باستخراج
و کار انداختن آن قدرت ندارند از آنجمله معدن طلا در قندهار و معدن آهن
در خوست و کرم ، معدن یاقوت در کابل معدن آهن و گوگرد و یاقوت و لا جورد
در بدخشان یافت میشود . بر علاوه این معادن سرزمین افغان معادن زیاد دیگری را در
اغوش جبال و تل ها و وادی های خود همچنان مستور و عاطل می پرورد .


١٨٦

[ نصیحت امیر عبدالرحمن افغان به ولی عهد خود ]

فرزند عزیزم! پوشیده مباد آنکه من در حیات خود زمام حکومت را بتو سپردم میدانم که این حرکت بلاشک از نظام حکومت های دول غربی و شرقی مخالف است لاکن غرض من درین محل آنست که ترا از طرز حکومت و اجراآت آن با خبر گردانم و هم فرصتیکه مملکت را مالک و باریکه سلطنت جلوس نمائی صاحب تجربه و بلدیت باشی.

جلوس ١٢٩٧ وفات ١٣١٩ به عمر ٥٨ سالگی

بعلاوه مقصدم اینست که مقام و رتبه ترا رؤسای قبائل افغانستان دانسته از قوۀ تو خائف و به پیروی از اوا فکار تو مطیع و منقاد باشند.

اکنون من اراده دارم که آخرین کلمات نصیحت آمیز خود را برایت بگویم یقین نما اگر بخط مشی من رفتار نمودی مملکت به أمن و سلامت خواهد بود


۱۸۷

و نیز انطور خطائی را در حکومت خود مرتکب نخواهی شد که ضیاع نفوذت را نتیجه دهد وصایای من اینست :
۱: ای فرزند بر تو واجب است که بر مبادی دین شریف خود متمسك بوده مقام اول و مهم را قبل از مشاغل و سیاست خود منصب مذهبی تعیین نموده بواجبات مخصوص آن جداً پابند باشی و بعبارت دیگر لازم است که در دیانت و تقوا نظر بعموم رعایا تقدم نموده جميع حسنات را اجرا نمائی .

جلوس ۱۳۱۹ وفات ۱۳۳۷

۲: لازم است که بغرض سعادت قوم و استراحت رعیت و ثبات پایهٔ امنیت و آرامی در اطراف مملکت نهایت کوشش و اهتمام نمائی و باید بدانی که کامیابی و نجات بلاد بثروت موقوف است و ثروت و نفوذ بدون زراعت و تجارة و صنعت میسر نمیشود و ترقیات این ها به تعلیم و تربیه عمومی احتیاج دارد .


۱۸۸
فرزند من ! قوم ما تا کنون در ابتدای در جات مدنیت میباشند و افراد شان بجانب تحصیل علوم و تنویر افکار همت و توجه نمیگمارند من از دل خواهشمندم که بغرض تاسیس مکاتب عرفانی و انتشار انوار آن در تمام اطراف افغانستان باصولیکه در بلاد غربیه وجود دارد اقدامات نمایم لا کن امثال هم چه مطالب بلند بمجرد اراده در اندک زمان میسر نمیگردد زیرا این مقصد به نمو و ترقیات تدریجی محتاج است بر شما لازم است که در زمان حکومت خود عطف توجه تامه خود را باین موضوع مهم گماشته یقین نمائی که احیای این مطلب بزرگ از مقدس ترین فرایض شماست زنهار در ملت خود حس شوق و رغبت تعلیم و تربیه را تولید نموده دروازه این مقصد و آرزوی مقدس ما را بکشائی .
۳: چون بعد از مدت قلیلی زمام مهام حکومت بتو تسلیم شدنی است آن وقت بهترین وعاقل ترین و بزرگترین و معتبر ترین رجال ملت خواهی بود پس در حسن گذارء و اخلاق مأمورین و منسوبین خود نهایت غور و خوض نموده با رعیت خود بلطف و محبت پدرانه رویه کنی ! تا آنها از شفقت و محبت تو به سعادت و راحت خود یقین کنند زیرا این محبت موجب بزرگی منزلت تو گردیده وقارت را با نظار آنها می افزاید . لاکن با اجانب با این وضعیت و معامله پدرانه را معمول مدار تا جسارت و بیباکی آنها اضافه تر نگردد .
٤: بر تو لازم است که کار روائی های اشخاص خود را تقدیر نمائی و هم فضیلت افراد برجسته مملکت را فراموش نکرده آنها را با عزم و خوشوقت ساخته حوصلۀ ایشان را بیفزائی تا بخدمت تو به نهایت دقت و اخلاص و استقامت بیشتر اقدامات نمایند .
٥: از لحاظ و خاطر داری و رعایت سابقه پرهیز نموده درغور رسی مظلوم از ظالم و باز خواست از مجرم اگر چه مجرم پسر و پارۂ جگر تو باشد هیچ مضایقه


۱۸۹

نکنی زیرا باین شیوه دلهای عموم آنها را شکار و مطیع و منقاد خود خواهی ساخت.
۶ : اجانب را بدریافت هر گونه حقوق و امتیازات فرصت مده و اگر آنها را بتحصیل ادنی امتیازی نایل سازی گویا بدست خود برای خرابی و بر بادی مملکت خود تمهید می گذاری .
۷ : طوریکه حکومت برطانیه بامن تاکنون با اوضاع مسالمت کارانه و مصالحه آمیز پیش آمده تو هم با آنها چون من روش نما لکن بهر حال نصب العین خود را باید با منیت و استقلال افغانستان دوخته باشی .
۸ : از نخستین واجباتیکه نفس خود را بآن باید مکلف بنمائی هما نا حمایت مصالح رعیت باید باشد .
۹ : آن موادیکه بمسایل سیاسی تعلق میگیرد لازم است که در حل و فصل آن به وزرا و اعوان خود اعتبار نکرده بر مسایل جزوی و کلی آن شخصاً اهتمام و غور نمائی.
۱۰ : لازم است که قوای حربی تو طوری مستعد و آماده باشد که گویا فردا بمیدان جنگ يك عسکر قوی را در مقابل آنها سوق میدهی .
ای فرزند ! تجارب عصری ما را خوب دانسته ساخته باید که از فرصت استفاده نمود یقین نمائیم که قشون ما همیشه بيك پیمانه کاملی مستعد و حاضر باشد . سپس در اوقات سلم وراحت تزئید آلات جنگ و ذخایر حربی را فراموش نکنی زیرا در زمان جنگ قشون تو عندالضرورة بآذوقه و ذخائر والات مکفیه حربی محتاج بوده و تهیه آن در آن زمان دشوار است.
۱۱ : بر سلاطین لازم است که در تولید محبت و دلجوئی قشون کوشش کنند یعنی عساکر خود را چنان خوشوقت و سعادت مندنگاه دارند که نسبت به حقوق و دوستی آنها در موقع لزوم پشت نگردانند و بکمال شوق حیات خود را در وقایه شونات ایشان از روی محبتی که نسبت به آنها دارند نثار کنند .


۱۹۰

داشته باش که عساکر جان عزیز خود را در مقابل مراتب و معاشیکه به آنها داده
میشود میفروشند اگر در اوقات سلم با انها در رعایه این موضوع مراعات
کرده نشود بایام سختی در فروش جانهای خود شان ولو بقیمت گران تر و سنگین تر
هم تمام شود با شما بخل خواهند ورزید : فرزند من بدان بیت المال
حکومت ملك و مال ملت است سلطان یا امیر در پول بیت المال بدون اعانت
و محافظت دیگر حقی ندارد هرگاه حاکمی در مصالح شخصی خصوصی بصرف
مالیکه در نزدا و امانت گذاشته شده اقدامات نماید در مقابل حقوق ملیون ها اما
نت دهنده که به امانت داری و صداقت او اعتماد و اعتقاد نموده اند خائن بشمار می رود .
پر واضح است که خائن در انظار ملت هیچ قیمت و اعتبار ندارد و در نزد خداوند
تعالی و خلق مبغوض شناخته میشود باید که بیت المال همیشه پر و مملو باشد زیرا
نسبت بنداشتن دیگر چیزها در قلت بیت المال ضعف و ناتوانی حکومت زودتر و بیشتر
ظاهر میگردد .
همچنان بر تو لازم است که در اقسام واردات و مصارفات غور و خوض نموده
آنچه مقدور و ممکن باشد در تزئید و تولید ثروت بیت المال وسایل بهتری را
اتخاذ نمائی تا در اوقات مناسب به تجهیز آلات حربی و وسائل سیاسی و تجارتی
و صناعتی و تعلیمی موفق شده بتوانی زیرا عصر و ضرورت انسان را به تمام این امور
محتاج می سازد پس باین اسلوب محکم و نظام صحیح رفتار و عمل نما تا به دولت و
قوت و عزت خویش در حیات موفق شده بتوانی تالیف تتمه البیان (١٢٥٦) بقلم
سید جمال الدین افغان در زبان عربی اتمام یافته و الحاق نصیحت نامه امیر
عبدالرحمن خان بزبان عربی در وقت طبع بار اول از طرف علی یوسف کریدلی
صاحب امتیاز جریده العلم العثمانی ۱۳۱۸ بعمل آمده ( و کتاب را بنام امیر
موصوف اهداء نموده است . )


حصۀ سوم

تعلیقات راجع به سید علی ترمذی

جد اعلای

سید جمال الدین

تصنیف: محمد امین خوگیانی مدیر وصاحب امتیاز
جریدۀ ملی انیس


[BLANK PAGE]


۱۹۱
شغل خاندانی سیدعلی و مسقط الرأس او

سید جمال الدین افغان که از احفاد سیدعلی ترمذی پیر بابای بنبری است بمناسبت ترجمه کتاب و سوانح سید جناب پیر بابا اينك ضميمه كتاب میشود ( مترجم ) درویزه حکایه می نماید که سیدعلی ترمذی میفرمود. " پدر مشفقم قنبر علی نام داشت که اهل دربار مغولی اوراامیر نظر بهادر گفتندی ( ۱ ) و " پدر کلان من سیداحمد نور صاحب علم فضل بوده واوقات عزیز خود را به درس وتدریس وزهد و ریاضت صرف میفرمود ازمتاع دنیا و ما فیها بی پروا بوده الا اینکه نظر مرحمت به این بنده معطوف میداشت وسلسله کبرویه در خاندان ما نسلاً بعد نسل از شیخ نجم الدین کبری تا این وقت جاری آمده وجداً مجد من دروقت وفات خویش به من عاجز اجازه آن را داده دعا فرمود.
مسکن ما قندز است امیر نیمور کورگان مامای ایشان میشد پدرم قنبر علی دربار ودربار داری را دوست میداشت وجد امجدم زاهد گوشه نشینی بوده که اوقات عزیز خودرا به مشاغل علمی وعبادات خالق می گذشتاند.

دورۀ طفولیت
درویزه از سید علی نقل می کند که در هنگام خورد سالی طبعیت من خیلی آزاده بوده ازمال ومتاع دنیا بی پروا می بودم بنابراین مردم دیوانه ام خیال نموده در خانه هم مرا به این لفظ خطاب میکردند.
بنا بر عادت جاریه ارکان خاندان ما اطفال خورد سال خاندانی ها را برای تربیه و دوستی انتخاب می نمودند مرا هیچ کس نه پسندیده و میگفتند که این دیوانه است
(۱) امیرتیمور کورگان در قرن هفتم گذشته وسید ترمذی از قرن دهم است بنابر آن همشیره زاده حقیقی امیر تیمور کورگان شده نمی تواند ممکن است از احفاد همشیره اوشان باشد.


۱۹۲
جدا مجدم (سید احمد نور) فرمودند که این دیوانه از آن من باشد من استعداد
این دیوانه را می‌شناسم بعد ازان عواطف پدری خود را در حق من روز افزون
مبذول می‌فرمودند.

دورهٔ تحصیل ابتدائی

جدا مجدم مرا تحت مراقبت مخصوص پدری گرفته بودند و بنفس نفیس خویش
مرا درس می‌دادند زمانیکه شرح جامی را می‌خواندم عمر جدمبارك من خاتمه یافته
در وقت احتضار مرا بحضور انور خویش خواسته فرمودند که از اجزاء
قرآن کریم تا هر اندازه که یاد داشته باشی به حضورم قرائت نما !! من سورهٔ
ملك را به حضورشان قرائت نمودم در خاتمهٔ آن فرمودند که دوباره بخوان سه مرتبه
بحضورشان قرائت نمودم در حق من دعا فرموده بیان کردند آن برکاتی که ارثاً به من
خداوند روزی گردانیده و یا از طریقه سلسله محترمه کبرویه بما از روی ریاضت
رسید از خداوند رجاء می‌کنم که این برکات را بشما هم ارزانی فرماید. (۱)
(۱) در ونزهٔ ننگهاری در صفحه (٣٨٥ الی ٨٦) ارشاد می نگارد که شیخ علی در طریقت سلسلهٔ کبرویه
شاگرد جد خود سید یوسف نور است و او شاگرد پدر خود سید احمد نور بخش است و او شاگرد
ابو اسحاق ختلانی است و او شاگرد سید علی همدانی ( که مزارش در یکهلی می باشد) و او شاگرد
شیخ محمود فرقانی و او شاگرد علاء الدوله و او شاگرد نورالدین عبدالرحمن نسوانی و او شاگرد
شیخ احمد سرقانی و او شاگرد شیخ مجدالدین بغدادی و او شاگرد سید علی لالای ( مدفون غزنین )
و او شاگرد شیخ نجم الدین کبیر ( که این سلسله به او منسوب است ) و او شاگرد شیخ عماد الدین
بادیوسی و او شاگرد ابو النجیب وردی و او شاگرد امام احمد غزالی و او شاگرد ابوبکر نساج و او
شاگرد ابوقاسم کرمانی شاگرد عثمان مغربی شاگرد ابو علی کاتب شاگرد ابو علی رودباری شاگرد
جنید بغدادی شاگرد سری سقطی شاگرد شیخ معروف شاگرد موسی رضاء شاگرد ابوعلی شاگرد
گناه گناهی خود موسی کاظم و او شاگرد پدر خود امام جعفر صادق و او شاگرد پدر خود امام
محمد باقر و او شاگرد پدر خود ( زین العابدین ) وا و از پدر خود امام حسین و او شاگرد
پدر خود حضرت مرتضی و او شاگرد حضرت عثمان و او شاگرد حضرت فاروق و او شاگرد حضرت
ابوبکر و او شاگرد محمد مصطفی صلی الله علیه و اله وسلم .


۱۹۳
وقفۀ تحصیل و اغاز زهد
سیدعلی میفرمود که غم خور مشفق و مربی محقق من جدا مجدم چون رخت اقامت را ازین جهان فانی بربست من منفرد ماندم نه از مردم خودداری و نه به آنها اطمینان کرده میتوانستم دائما غرق تفکر میبودم و خلوت وزهد را دوست میداشتم اما تفکر دراین زهد بی مربی و این تقوی بی اساس علمی موجب گمراهی انسان میگردد مثلیکه فرموده اند .
خیالات نادان خلوت نشین بهم بر بزنند عاقبت کفر و دین
فتح هند و نقل سیدعلی از قندوز به هند
زمانیکه محمد همایون پادشاه را خداوند متعال فتح کشور هند روزی گردانید پدر مشفقم را تیمناً و تبرکاً باخود به هندوستان برد پدر محترم مرا لباس درباری پوشانیده باخود به دربار پادشاهی حاضر میکرد لکن در وجود من استعداد حیات پر تکلف دربار و آداب حضوری وجود نداشت .
در مواقع لازمه لباس درباری را کشیده به صحبت علماء داخل میشدم و تحصیل علم میکردم .
تحصیل و طریقت در هند
روزی از روزها باملا زمان خویش به مزار منور شیخ شرف الدین پانی پتی رفتم ملازمان خود را بیرون احاطه مزار استاده کرده منفرداً داخل احاطه مزار گردیدم همانجا خداوند متعال در فکر من این مفکوره را الهام نمود که ازین جاه و جلال مادی صرف نظر نموده اوقات خود را به تحصیل علم صرف نمایم فی الحال به عملی نمودن آن اقدام کرده از دروازه دیگر مزار برآمدم و در تجسس مربی میگشتم پدر مشفقم نیز در جستجوی من بود و مرا پیدا کرده


١٩٤

نصایح پدرانه فرموده و ترغیبات دلربائی به من دادند اما به دل من اثر نمی کرد اخیراً
برای مصارف سفر نقودی به من مرحمت فرمودند عرض نمودم که ای پدر مهربان
دلم از مال دنیوی سیر گشته پول را نمیگرم اما آرزوی دعا دارم که به فرزند خویش
مرحمت فرمائی تا به تحصیل علم کامیاب شوم .
تحصیل علم نزد شیخ سیلونه
در نواحی مانگپور به حلقه درس جناب شیخ سیلونه که مدرس و محقق بوده داخل
شده کافیه را تکراراً و وقایه و هدایه کتب (فقه) را از جناب ایشان تحصیل کردم تنها
پدر عزیزم بدر بار علاقه داشت اباء و أجداد تاجد امجدم (سید احمد نور) مصروف علم
فضل و زهد و ریاضت بودند مرا نیز پدر کلانم بر جاده علم و زهد تربیه میفرمودند و میل
طبیعی من نیز به این امر اضافه تر بوده پس سخنان استاد محترم خود را گوش میدادم
و هر کلمه که از زبان اوشان بیرون میشد بدلم اثر میکرد و هر کرداری که از جناب
ایشان میدیدم مرا بسوی خود جذب می نمود اخیراً عرض نمودم که مرا اذن
طریقت فرمایند فرمودند که این بارگران را بر داشتن و آداب آن را محافظه کردن
يك امر سرسری ندانید در این جاده پر خطر خودسری را گنجائش نیست .
این امر مهم از مشکوه بنوی سینه بسینه اقتباس شده به اهل آن انتقال یافته اما
در این هنگام بسی از زنادقه و ملاحده در لباس مشیخت داخل شده فرش بدعت را
هموار نموده بر بوریای الحاد نشسته بسوی گمراهی و ضلالت مردم را سوق
مینمایند از چنین سالوسان مکار و گمراهان غمدار خودداری باید نمود
مثلیکه فرموده اند .
مکن با صوفیان خام یاری که باشد کار خامان خام کاری
طریق پخته کاری را ندانند به خامی میوه باغت فشانند
ز اصل خویش آن میوه بریده بماند تا قیامت نا رسیده


۱۹۵
ز کار خام كس سودی ندارد چو حلوا خام باشد علت آرد
ايضاً
ای با ابلیس آدم روی هست پس بهر دستی نباید داد دست
این عالم باعمل و این زاهد با معرفت چون شوق مرا اضافه تر می دید میفرمود که از جانب مربییم برای من اجازه نیست که کسی را اذن بدهم لهذا مرا معذور پنداشته صرف تعارفمر ابحق مرا خویش امدادی تصور نمائید و بسوی اهل این کار گرائید.
شیخ سالار رومی
شیخ سالار رومی برادر طریقت و پیر من است «شیخ بهاءالدین صامت» که مربی ما و حضرت سالار رومی بوده شما را بحضور او شان معرفی می نمایم مرا بحضور ایشان در مقام اجمیر با بیان حسب و نسب من و سفارش مشفقانه استادانه معرفی گردانیدند.
وقتیکه حضرت سالار رومی حسب و نسب مرا پرسیدند و از احوال من آگاه شدند فرمودند که ای سید! سادات سنی لائق مخدومیت اندنه خادمیت اما این امر از راه خدمت و ریاضت حاصل میشود پس به ذمهٔ من خدمت مصلای خود را تعیین فرمودند من این خدمت را به کمال اخلاص انجام می دادم زمانیکه خلوص و صداقت مرا مشاهده فرمودند به تحصیل تصوفم گماشتند وقتاً فوقتاً شرح بعض نکات تصوف را برایم توضیح می نمودند و مشکلات را بصورت خوبی حل میفرمودند لحظهٔ از لحظات فراق از مربی خود را گوارا نمی دیدم اخیراً مرا به طریقت امر فرمودند.
دورهٔ طریقت
طریقت دارای دوره های سه گانه است دورهٔ شهرت دوره کشف و کرامت دورهٔ رضای محض الله تعالی.


١٩٦

کسانیکه به دورهٔ اول ودوم قناعت کردند واین امر را معراج خود دانستند لائق حصول رضاء خداوندی نمی باشند .

دورهٔ اول من آغاز شده ومرجع خاص وعام گردیدم .

حاجی سیف الله وملك گدای گگیا نزی

بعضی مردم از من ارادتمندی را در متابعت شریعت غراء که مرتبهٔ اول تصوف است آرزو می نمودند مثل حاجی سیف الله وملك گدای گگبانری که همایون پادشاه او را با خود از سرحدبه هندوستان آورده بود اخیراً از این شهرت وعلاقه مندی مردم به ستوه آمده به شیخ خود شکوه بردم که این مردم مرا به عبادت نمیگذارند

اقامت گجرات و توصیهٔ شیخ

حضرت شیخ راخداوند فراست کامل روزی گردانیده بود مرا توصیه فرمودند که بسوی کوهستان بروید خودم از حضورشان رخصت گرفته به اراده رفتن بسوی کشمیر روان شدم وقتیکه به یك دهی ازمضافات گجرات لوی رسیدم کیلاس نامی که جهت دیدن من متصل در مردم آوازه افگنده و می گفت آن شخصی را که من در خواب دیده و می گفتم که به این راه خواهد آمد و پیشوای مردم خواهد شد همین شخص نو وارد است من به این دعوی ازو گواه خواستم تا بدانم که این خواب را قبل از ورود من به حضور کدام شخصی بیان کرده است یا حالا میگوید جمعی از حاضرین به صدق مقال او گواهی دادند حتی این را نیز گفتند که از حلیه شما نیز برای ما بیانات کرده واز خال پیشانی شما هم ذکر نموده بود واينك بوجود شما آن خواب کاملا تطبیق می نماید

در وقت شکست همایون از شیر شاه ملاقات سید علی با پدر

هجوم مردم بطرف من زیاد شد مدتی آنجا اقامت نمودم تا که همایون پادشاه از شیر


۱۹۷

شاه افغان شکست خورده با لشکر شکست یافته که در تصرف داشت رو بکابل روان
بود در این جمله پدر من نیز شامل بوده و در گجرات با او ملاقی شدم به آغوش
شفقتم گرفته مراحم زیادی نموده فرمودند که از من سهوی سر زده بود اما جادهٔ آباء
و اجداد را که علم و ریاضت است شما محا فظه نموده اید.

هدیهٔ پدر

پدرم در وقت رخصتی دو همیانی یکی از طلا و دیگری از نقره پیشم گذاشته
فرمودند که این را به مصرف برسان عرض نمودم ای پدر مهربان به مال حاجت
ندارم فرمودند نذر کرده ام تا بر فقراء صرف نمائی ناچار شده به خادم اشاره
کردم که آنرا بردارد و با یکدیگر وداع نمودیم.

سید مصطفی فرزند ارشد سید علی بنبری میفرمود که بعد از زیارت شیخ
شرف الدین پانی پتی پدر محترمم با جدا مجدم ملاقات نکرده بودند و این اولین ملاقات
آنها بود اوشان میفرمودند بعد از انکه از مزار جناب شیخ شرف الدین برآمدند
اسپ و اسلحه را بدست بقالی به حضور پدر خویش تقدیم نمودند گویا پس از فراق
این اولین ملاقات آنها دانسته میشد.

پښتو در عسکر افغانان هند

سید علی میفرماید که د لم از بار گران تصوف کمر و پر شده تاب تحمل آنرا
بر داشته نمی توانستم با راده ملاقات مربی خود سالار رومی از گجرات عازم اجمیر
گردیدم تا خود را ازین بار طاقت فرسا برهانم چند روز سفر می نمودم و در عرض
راه با لشکر شیر شاه افغان که تعاقب هما یون پادشاه را میکردند برخو ردم در
افغانها درشتی مزاج و بی علمی از دیگر اقوام اضافه تر است لهذا کسا نیکه در
فارسی گفتگو میکردند او شانرا دشمن خود میدانستند از همین جهت سواران شیر شاه


۱۹۸
در خصوص قتل من باهم مشوره می نمودند و من به قضاء الهی راضی بودم اخیراً
از من پرسیدند که از مال دنیا چیزی داری گفتم دو همیانی طلا و نقره دارم گفتند
بده از آن ماست خادم را اشاره کردم و به ایشان تسلیم نمود .
وفات شیخ سالار رومی
از قضاء خدا وند قبل از رسیدن من به اجمیر حضرت شیخ از این دنیا
رحلت فرموده بودند همینکه به دولت خانه شان رسیدیم پسر ارشد او شان شیخ
حسین در مراقبه بوده حینیکسر خودرا از مراقبه بالا کردند مرادیده فرمودند :
پدرم در حال به من بیان کرد که من دو چین داشتم یکی را به شخص نو وارد بسپار
و دومی را پارچه پارچه کرده بر ازاد تمندانم تقسیم کن فوری هر دو را خواسته
ملاحظه نمود که بر یکی از ان دو چین نام من نوشته بود فوراً در برم نمودند
وچندی آنجا اقامت نمودم .
عزیمت قندز
بعد از چند روز مخدوم زاده ام فرمودند : وصیت حضرت پدر بزرگوارم در حق شما
آ نست که در کوهستان اقامت نمائید حالا اختیار بشما است که بکدام یك از کوهستانات
اقامت می نمائید یا اینکه به وطن خود مراجعت می فرمائید زیرا وطن خود شما هم
کوهستان است . من به این اراده رفته بودم که این بار گران را از دوش خود بیندازم لیکن
اضافه تر سنگین شد به ارادهٔ وطن خود از انجا عزیمت نمودم
اقامت در قوم گگیانری دو ابه هشتنغر
هنگامیکه به پشاور رسیدم حاجی سیف الله و ملک گدای گکیانی آنجا بامن
ملاقی شدند بعد از سلام و ملاقات نسبت به ارادتمندی سابقه که درا جمیر بامن
پیدا کرده بودند عرض کردند که وطن ما قریب است برای چند روز بهمراه ما تشریف


۱۹۹

ببرید تا آل و اولاد اطفال ووطن داران ما از صحبت و مواعظ شما پندها بدست آرند
و از بدعت ها دست بردار شوند دعوت ایشان را قبول نموده با آنها به علاقه
« دوابه » رفتم بسیاری از اهالی آنجا اجازه طریقت گرفتند و خلائق زیادی
پند و موعظت شنیدند و از بدعت ها رو گردان گشته براه راست سائق شدند و تا زمانی
به آن راه روان بودند لیکن در این روزها دوباره بطرف بدعت ها مائل شده اند
عادت افغانهاست که سخن را در موضوع خیر و شر گوش می نهند اما سخن های خیر را
پابندی کمتر می نمایند زیرا بی علمی در افغانها بسیار زیاد است اکثر افاغنه
این آوان از شنیدن سخن های خیر گریزان می باشند و به شنیدن سخن های شر
بسیار مائل هستند
موجب این امر طوری که دیده می شود کثرت فساد عناد در ایشان است و تا حدی
این مسئله عمومیت گرفته است که پند و نصحت و پابندی شریعت مطهر در آنها
خیلی دشوار میباشد

عزیمت بوطن و معاودت به یوسف زئی

بعد از یکسال که در دوابه اقامت کردم اراده رفتن بوطن خود قندز نمودم اما
دوستان و مخلصان کگیانی رفتنم را به بهانه مانع آمده عرض کردند که در علاقه
یوسف زئی دو ملحد پیدا شده که از راه راست محمدی منحرف گشته و شهرت
زیادی را حاصل کرده اند یکی پیر طیب نام دارد که از قبیله افاغنه غلجای است و دوم
پیرولی نام دارد نژاداً افغان پراخی است و اکثر اهالی یوسف زئی را از راه مستقیم
شرع انور گشتانده منحرف ساخته می روند.

مسلک پیر طیب و پیرولی

پیرولی و پیر طیب مذکور سرود را حلال دانسته دائم آنرا می شنوند مرد و زن
خورد و کلان را به دور خود فراهم نموده سخن های بیهوده و خارج از شرع انور


می‌گویند و از حدود شریعت باندازه دوری جسته‌اند که پیرولی دعوی خدائی دارد
(نعوذ بالله منها) سزاوار است که بآن حدود تشریف ارزانی داشته عوام انها
را از کفر وضلالت ایشان نجات بخشید هنگامیکه از خرابی دین محمدی شنیدم عزم
رفتن را به آن سرزمین برخود واجب دانسته عزیمت نمودم.

اخلاق و عادات یوسف زئی

وقتیکه به آن علاقه رسیدم دیدم که مردم ساده لوح اند و جوانان ایشان از پیران
ایشان در دیانت استوارتراند - وزنان این مردم از مردان ایشان در اسلام قائم تر
واطفال ایشان در عین خورد سالی دین طلب ودیانت پسند می‌باشند خدمتگاران
وغلامان ایشان از امور نامشروع رو گردان هستند.

اسباب بی علمی

لیکن مدرسه علم و علماء پرهیزگار ندارند لهذا تمام این مردم بی‌علم اند واز
سبب کثرت شیخان باطل و پیران بی حاصل که ایشان را براه مخالف شرع
دعوت می‌نمودند برخی پیرو ایشان شده وبدعت های بسیاری را بنام
دیانت قبول کرده بودند و مسلمانان ضعیف الاعتقاد را اغلباً به جاده گمراهی سوق
داده بودند.

عادت افغانها در خصوص روحانیون

از اصول افغانها است که در هنگام پیدا شدن یك شخص نوی که از جمله علماء
یاصلحاء یا مشایخ یازهاد باشد به مجرد شنیدن ورود این چنین رجال براو گرد
می آیند و گروه گروه به صحبت او می‌رسند تا چیزی بشنوند.

امتیاز شخص صحیح از فاسد

افغانها فقط شائق شنیدن پند و نصیحت اند نه از عمل یعنی گفتار پسند می‌باشند


٢٠١

واز کردار غافل اند وعوام ایشان از جهت بی علمی فرق شخص صحیح وفاسد
را کرده نمی توانند اهل حق را از اهل باطل جدا نکرده اقتدار علمی ایشان
آنقدر نیست تا شخص نووارد را بشناسند که برجاده حق استوار است یا از راه
صحیح گمراه گردیده مگر دانایان وارباب ذکاوت ایشان اهل حق واهل باطل
را به خوبی امتیاز داده می توانند.
دخول در ولایت یوسف زئی وتبلیغ علم ومعارف
بنا برگفتار فوق اول اول در ولایت ایشان داخل شدم و تا علاقه (سدوم)
رفتم مردم اطراف وجوانب گروه گروه به صحبت من میرسیدند ومواعظ
می شنیدند درامور دینی باندازه که معلومات داشتم برای ایشان بیان میکردم وایشان
را می گفتم که در راه علم وعـرفان هرقدر که میتوانید کوشش خود را بکار اندازید
وبه شرع انور مستقیم وپابند باشید از صحبت اهل هواء واهل بدعت خود را نگاهدارید
هرچه مظاهرات را دوام دادم عندالموقع بیانات می نمودم چون ایشان دین طلب
وحق جوی بودند بدل ایشان اثر میکرد به پندهای من گوش می دادند از
اهل هواء واهل بدعت بیزاری می نمودند حتی که بدعت ها وضلالت ها
به فحوای (جاء الحق وزهق الباطل ان الباطل کان زهوقا) محو شد.
مناظره با پیران مبتدع
بعدازان که اهالی قدری دانسته شدند من همناظره با آن دو پیر مبتدع کردم تا اثبات
مذهب سنت والجماعه ورد مذهب هوا وبدعت را در مناظره اوشان بنمایم
وعوام زمانه را از راه باطل آنها باخبر گردانم.
پیرولی
پیرولی برنخی هیچ وقت بامن روبرو نمیشد تا مناظره به عمل آید.


۲۰۲

پیر طیب

پیر طیب غلجائی چون از ساکنین هند بوده همین که از ارادهٔ من خبر شد
شباشب بسوی هزاره گریخت زیرا ( خفاش ) طاقت دیدن نور افتاب را ندارد
و شب می پرد و ازان جهت ( شب پره ) نامیده شد این خفاش هم طاقت دیدار
نور حق را نداشت که شبانه فرار شد الحق به این عمل او سزاوار بود .
در افغانها پیرانی پیدا میشوند که سخن های جن را می شنوند و بنام غیب
گوئی خود آنرا شهرت می دهند وایشان نمیدانند که این چنین اعمال موجب
کفر است زیرا غیب دانی خاصه ذات باری تعالی است ( لا يعلم الغيب الا الله ) .
پیر طیب چون میدانست که خودم از قندوز می باشم و ارادهٔ وطن دارم در مردم اوازه
انداخت که ( سید علی ) را از این ولایت کشیدم و به قندز انداختم ( نعوذ بالله
من هذا الكفر الصريح ) دوستان ورفقاء من به اثر این دعوی او عذر والحاح بسیاری
نموده عرض کردند که تايك سال عزم قندوز را فسخ کرده در این ولا توقف
فرمائید تا دعوی پیر طیب به دروغ انجامد وضعفاء این قوم به این گفته او
از جادهٔ حق منحرف نشوند من هم مشوره ایشان را قبول نموده عزم رفتن وطن
را فسخ نموده دران ولا توقف نمودم .
تأهل واقامت
از اصول جاریهٔ افغانها است که كدام عالم یا صالحی که از قبیلهٔ
ایشان نباشد واو را به پسندند اکابر و کلانتران ایشان بدون مهر معجل
خواهر یا دختر خود را به نکاح او میدهند برای اینکه دلبستگی آن
عالم وصالح با او شان زیاد گردیده در وطن شان سکونت اختیار نماید
واز صحبت او فیض گیرند بنابراین عادت جاریه ملك دولت ملی زئی که از قبیله


۲۰۳
پادشاه زئی این طائفه است خواهر خود ( بی بی مریم ) را به نکاح من داد خودم هر چند از پابندی عیالداری خود داری می نمودم زیرا این علائق برای ارباب شغل امور ناموافقی تولید می نماید لیکن مراعات دل يك مسلمان هم از لوازم بود از مروت دور است كه يك مسلمان را از خود آزرده بسازد ناچار قبول نمودم در این وقت فهمیدم که اشاره مرشد من شیخ سالار رومی (رح) به این علاقه بوده که توقف نمایم ومراد از کوهستانی که مرا توصیه اقامت میفرمود همین اماکن است فرزندان و دخترانم در این ولا تولد یافتند اخیراً اراده کردم که به وطن مالوف خود رفته زیارت والدین را بجا آرم و به لقاء ایشان خود را مشرف گردانم
مراجعت به قندز
آل وعیال را در یوسف زئی گذاشته تنها به قندوز رفتم پدر بزرگوارم رحل اقامت را ازین دارناپایدار برکنده بود اما بخدمت والده عفیفه خویش مشرف شدم بعد از چندی والده ام از گذارشات عمر گذشته پرسیدند عرض کردم که در علاقه یوسف زئی عیالدار گردیده ام
از روی شفقت و مهربانی کامله حضرت والده ام فی الحال تهیه سفرمرا نموده امر فرمودند که ای فرزند حالا بروید واگر بتوانید آل وعیال را با خود گرفته بیارید واگر میسر نشود من حق خود را بتو بخشیده ام همانجا سکونت اختیار نما که حق اوشان بذمه ما نماند
توطن در یوسف زئی
به اجازه مادر مهربانم در یوسف زئی توقف اختیار نمودم و تمام مردم را به راه حق ترغیب می دادم و ایشان دائماً به طریق حق روان بودند تازمانیکه پیر تاريك ملعون وجمال الدین کلال نادان در این ولا پیدا شدند و برخی


٢٠٤

از اهالی بدعوت این طاغیان از دین محمدی اعراض نموده پیروی ایشان را اختیار نمودند
و از جهت شومیت ایشان خداوند این طائفه را به غضب اکبر شاه مغولی گرفتار نمود
اکثر اهالی به تاراج رفتند و مملکت از دست شان بیرون شد حضرت فرموده که
هر قومیکه رفض و بدعت در ایشان رائج گردد مملکت ایشان به قهر فرمانفرمای
جابر گرفتار میشود .

دوره اصلاحات

در ویزه مینگارد : شیخ ما عادت داشت که در اطراف و جوانب این علاقه
( یوسف زائی ) برای امر معروف دوره ها میفرمود . جائیکه کدام مبتدع پیدا
میشد برای حصول رضای خداوند تعالی نه برای وصول به عز و جاه با او
مناظره میفرمود تا که او را ملزم میساخت و در عوام و خواص به آواز بلند اعلان
الزام او را ابلاغ میداشت و میفرمود که از متابعت این مبتدع دست بر داشته
دائما خود را از او نگه دارید تا هلاك ابدی بشما متوجه نگردد .

نفوذ و اثر سید علی ترمذی در آن ولا

در ویزه میگوید: افغانهای آن زمان عادت داشتند که کدام شیخ یا عالم نوی
اگر در علاقه ایشان ظهور مینمود تا زمانیکه از نظر شیخ ما (سید علی ترمذی)
یا خود این فقیر ( در ویزه ) آنرا نمیگذشتاندند اقوال و اعمال او را اعتبار نمیدادند
رؤسای قوم فراهم میشدند و آن عالم یا شیخ نوی را با ما مواجهه می نمودند تا
با او جهت اظهار حقیقت مناظره نمائیم .

مناظره سید علی ترمذی با عمر و چالاك

شیخ عمر و پیر چالاك دو برادر پیشوایان ختك بودند و به این ولا آمدند


٢٠٥

اهالی یوسف زائی باهم مفاهمه کردند تاایشان را باعار ویرو سازند شیخ مادانست
که این پیران جاهل از روی استناد علمی بحث نخواهند نمود لذا کاغذ پارهٔ
را بدستاری پیچانیده و بیکی از تعلقداران خود داده امر نمود در هنگامیکه بشما
اشاره شد آن را در بین مجلس بگذارید . زمانیکه مجلس تشکیل یافت و ما مقابل
همدیگر نشستیم شیخ ما از آن پیران جاهل استفسار مسائل علمی را مناسب ندانسته
خاموشی انتظار کشیدند ساعتی بعد پیر چالاك بو تیرهٔ دروغ گویان وجن گرفته گان
بدو زانو نشسته گفت : « امروز از آسمان هفتم بلائی فرود آمده که يك
سر آن در مشرق است و سر دیگر آن بمغرب آیا شما ازا ین واقعه خبر
دارید ؟ » شیخ ما از گمراهی و بیعقلی او تبسم نموده فرمود که نه آمده و نه دیده اید .
در این وقت به تعلق دار خود اشاره نمود که دستار پیچانده را در مجلس بگذارد .
از چالاك پرسید : از « زمین تا آسمان اول پنجصد ساله راه است و قطر آسمان
اول هم همین قدر میباشد باین حساب تا آسمان هفتم هفت هزار ساله راه میباشد
در صورتیکه چشم شما در مسافه هفت هزارسالهٔ راه کار کرده میتواند پس بگوئید
که در میان این چه چیز است ؟ » گفت : « میوهٔ از میوه های دنیاست » شیخ ما فرمود
تا بکشایند . حضار پارچه کاغذی را ملاحظه نمودند . آن جاهل گمراه بهر دو جهان
خجل گردید .
مناظرهٔ سید علی بنیری با بایزید انصاری
درویزه میگوید اگر شیخ مادر بن ولا تشریف نمیداشت معلوم نبود که آیا کسی
ازین مردم مسلمان باقی میماند یانه زیرا بایزید انصاری ملحد بحدی ترقی
نموده بود و به اندازهٔ در دلائل عقلی مهارت داشت که عالمی از علمای زمانه با او
تابه آخر مباحثه نموده نمیتوانست ـ شیخ ما به ارادهٔ مناظرهٔ او بايك جمعیت اهالی
سوی هشنغر روان شده و در آنجا با او مقابل شد این مرتد شکوه آغاز نموده


٢٠٦

گفت که درعلاقة شما مبتدعان وگمرهان بسیار است مثل پیر پهلوان وپیر طیب
وپیر ولی وامثالهم. تازمانیکه ایشان را هلاك ننموده اید توجه شما بسوی من
سزاوار نیست شیخ ما فرمود: هلاك صوری وظاهری وظیفة حکومت اسلامیت است
که درین ولا وجود ندارد. وهلاك باطنی ومعنوی وظیفه علماست. معناً وشائرا
هلاك گردانیده و در اهالی فساد وعناد ایشان را شهرت داده ام تا اهل دین
واهل دیانت دامن خود را از ایشان به چینند اگر شما هم بفساد خود قائل میباشید
من قبول دارم که برگردم زیرا حق اعدام صوری شما از وظائف من نیست . عناد
وفساد شما را در اهالی ابلاغ خواهم نمود متلیکه عادت اهل هوا واهل بدعت بوده
گاهی بنرمی وگاهی بدرشتی ودشمنی پیش میآیند این ملحد بهمان اصول
بهزیان گفتن شروع کرد سخنان فساد وعناد را به اوضاع الحاد والتجاد شروع
کرد. من ( درویزه ) بتوجه شیخ خویش و لطف ومراحم خداوندی تا حدی
بااو سؤال وجواب نمودم که این ملحد وحضار متحیر ماندند وآن ملحد به عجز خود
معترف گشته در بین اهالی رسوا گردید لیکن از سعادت نصیبی نداشت هوای نفسانی
براو غالب آمده واغوای شیطانی براو مسلط گشته تا آخر تائب نگشت.

مناظرة دوم
چندی بعد خودم باسیادت مآب سید هارون به مناظرة آن ملحد حاضر شدیم در
خصوص انکاری که از حقیقت شفاعت داشت به دلائل عقلی ونقلی او را شرمسار نمودم

مناظرة سوم
بار سوم باز مسلمانان یوسف زائی را باخودمتفق ساخته عقب این ملحد روان شدیم
مگر آن ملحد چون از خجالت میترسید حاضر نشد شیخ ما هدایت داده بود که
این بیدین خود را وپیروان خود را برتبة منصور به حلاج موافق میداند پس این شعر


۲۰۷

حلاج را که نوشته ام باویش نهاد ساخته و حل آن را از او پرسیدم .
ولدت امی اباها و ذا من عجبا تی انا طفل صغير فی حجور مر ضعاتی
چون این شعر از نظر او گذشت به اندازه مرعوب شد که از خواندن آن فروماند مقصد
این کلام را ندانست . علاوه بر این شیخ ما فرموده بود اگر طلب کرامت می نماید
عندالضرورة اظهار آن از واجبات است دست خود را بیرون کرده بمانشان دهد
اگر قطع شده بزمین افتاد از حق منکر نگردد چون این ملحد از تصرفات اولیاء
باخبر بود از این مظاهرات ممانعت نموده خجل گردید . در این وقت استاد محترم ما
مشهور به ملا زنگی با بینی حضور داشتند مثل من او نیز اورا پیر تاريك خواندند .

مقوله ها

سنی بودن سید و سخی بودن ملا و نماز گذاری قلندر . سیدعلی بنیری هر سال
اراده عودت کردن بوطن اصلی داشت لیکن نصیب او بود در خاك بنیر مدفون گردد .
در سال ۹۹۱ در آن ولایت وفات یافت و مزار ایشان در بنیر وجود دارد و اسم سامی
شان در قبائل افغانها به " پیر بابا " معروف است .
درویزه میگوید زمانیکه استاد محترمم مرا به اراده بیعت کردن بحضور جناب
سیدعلی بنیری حاضر فرمود ایشان از سوانح روزگار من پرسیدند استاد محترمم
فرمود : از طفولیت شوق زهد و ریاضت داشت و در زمانه تحصیل نیز به آن پابند
بود و از غیب گوئیهائی که مینمودم مردم باوشان عرض نمود جناب ایشان تبسم نموده
فرمودند : پیر افغانها چنان میباشد لیکن رفتار خوب ننموده عبادت آنست که موافق
فرمودۀ خدا و رسول باشد زیادت و قلت در اوصاف و کمیت عبادت بدعت و باعث
و نارضائی ایشان است از خداوند خواسته ام تا شما را براه شریعت مستقیم بدارد .
میفرمودند موی گرفتن اطفال و زنها را پیران افغانها رواج داده است و برای بیعت
اهلیت بلندتر از این بکار است. مرید شدن نااهلان موجب الحاد ایشان است


۲۰۸

شیخ دائما می فرمودند که سه چیز از عجائب دنیاست و آنها عبارت اند :
سنی بودن سید ' سخی بون ملا و نماز گذاری قلندر .
درویزه ننگرهاری ارشاد الطالبین را حسب درخواست پسرش تالیف نموده و در ان
می نگارد مسائلی را که از جناب میان سید علی ترمذی شنیده ام و از مطالعات
و تحصیلات خود بیاد دارم در اداب طریقت بیان می نمایم در همین کتاب می نگارد
که باری حضرت شیخ ما در نهری وضو گرفته دانه به پای مبارك او شان
بر آمده بود من آن دانه را فشار دادم حضرت فرمود که وضوء شکست عرض نمودم
نه خیر زیرا فساد طبعاً خارج نشده بود بسوی جوی روان شد تا وضوء را تجدید
نماید چون وضوء نشکسته بود پس مراجعت نمود . ببار سوم بسوی جوی به
این اراده رفت در حین تفکر پس گشت اخیراً گفت که بهتر است دو رکعت
نماز را بخوانم بعدازان وضوء تجدید نمایم زیرا (اداء الوضوء على الوضوء نور)
وقتی كه بيك وضوء عبادت نموده باز وضوء دیگر بنماید . گویا عبادت جدیدی
نموده است .
و در همین کتاب آورده است که روزی حضرت شیخ از مسجد سوی خانه تشریف می برد
سر راه دو گاو مست را دید که با هم جنگ دارند میان مصطفی پسرش کوشید تاجنگ
آنها را دفع نماید چون کوچه تنگ بوده نتوانست شاخ گاو به رخساره مبارك حضرت
شیخ رسید چشمش زخم شد چون به خانه تشریف برد به جناب میان مصطفی فرمود
که امشب من تهجد را نخوانده بودم این اثر همان غفلت بود که برایم رسید . و هم در این
کتاب تحریر داشته که روزی حضرت شیخ سر از مراقبه برداشته فرمود بعضی کسانرا
بعضا حالات منصور دست میدهد و باز بمراقبه رفت خواستم در جنب سیر آن ملکوت
را بینم در حال سر بالا کرد و اغراض بنمود که در دیده هیچ نیست و این حاصل نمیشود
مگر به نفی وجود و نفی وجود حاصل نشود مگر به چهار سیر و این چهار سیر تعلق
به هفت قدم دارد و این همه تعلق به جذبه الهی دارد و اگر جذبه در رسید و او را از خود


[BLANK PAGE]