رساله
سید جمال الدین افغان
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]


[BLANK PAGE]


Khôgyáni, Mhd Amīn 1318 / 1939
I Hayât-e Sayyed Jamâl od-din-e Afghân
II Tatimmat al-bayân
III Ta'liqât ...


حیات
سید جمال الدین افغان

مؤلف : محمد امین خوگیانی مدیر و صاحب امتیاز جریده ملی انیس

حصہ اول

حق الطبع محفوظ

در مطبعه عمومی کابل طبع گردید

۱۳۱۸ / 1939

تعداد طبع ٢٥٠٠ جلد


یگانه حامی ترقیات کشوری و لشکری و مربی عالی معارف
پادشاه جوان و جوانبخت افغانستان اعلیحضرت
المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه خلدالله ملکه


فهرست مندرجات

الف مضامین :
عنوان	صفحه
عرض مرام	الف
مقدمه	1
سلسلة نسب	5
یاداشت حیات ابتدائی سید	6
سفر حجاز - تشکیل جمعیت ام القری - نهضت سیاسی سید	11
شمول در محاربه هرات - وفا داری سید	12
سفر هندوستان	13
سید در آستانه	17
ملازمت رسمی	18
جمال الدین وشیخ الاسلام	19
خطابه سید	20
سید در مصر	23
قدر دانی حکومت مصر از جمال الدین	24
مداخله سید در سیاسیات مصر	25
ار مغان عرفانی جمال الدین به مصر	26
طرز تدریس سید	28
مطالعات جمال الدین	28
مفاد مقاله تربیه	29
مقاله صناعیه	32
تبعید سید به هند	40
سید در لندن و پاریس	41
سید در ایران	42
« در روسیه - سید در ایران بار دوم	43
در لندن بار دوم . آخر حیات سید در آستانه	46
مرض وفات	52
ثقافت علمیه سید	54
مشرب سیاسی سید	54


«ب»
عنوان	صفحه
مجلس سید	٥٩
خلق سید	٦٠
مقدمه کتاب افغان	٦١
فصل اول وجه تسمیه افغان	٦٢
« دوم نسبت به نژاد افغان	٦٥
فصل سوم ابتدای سلطنت افغان	٧٢
فصل چهارم در بیان قبائل افغان	١٥٦
نصائح امیر عبدالرحمن خان به ولیعهد او	١٨
شغل خاندان سید و مسقط الرأس او	١٩١

تصاویر :
اعلیحضرت همایونی	سرورق
اعلیحضرت شهید	مقابل صفحه الف
والاحضرت صدراعظم صاحب	مقابل صفحه ه
« وزیر صاحب حربیه	« « و
« « « معارف	« « ز
تصویر سید جمال الدین	« « د
امیر دوست محمد خان	١٠
« شیر علی خان	١٤
« محمداعظم خان	١٦
« افضل خان	١٨
« محمدیعقوب خان
خدیو اسمعیل	٢٣
سیدجمال‌الدین در مصر	٧٢
مکتوب سید به شیخ محمد عبده	مقابل ٤٠
« « « محمد مویلحی	« ٤١
بعضی تصاویر سید در جاها و قیافه های مختلف (٤ قطعه)	« ٦٠
بعضی معاصرین بزرگ سید ( سلطان عبدالحمید -
ناصرالدین شاه ، محمد عبده ، متمهدی سودانی)	« ٦١


موسس حکومت صحیح مدنی اسلامی افغانی و قهرمان معروف محاربة استقلال
و بطل اعظم نجات مملکت اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه
شهید راه معارف رحمة الله علیه


(ج)

تصاویر صفحه
بعضی از بزرگانیکه در کتاب ذکر شده ( تیمور لنگ - ۹۲
شاه عباس - شاه حسین - نادر افشار )
بعضی از شاهان افغان (معز الدین کیقباد - علاء الدین ۹۳
خلجی - ابراهیم لودی - شیر شاه سوری)
بعضی از شاهان افغانی ( محمود غزنوی - غیاث الدین ۱۲۳
غوری - میرویس خان - شاه محمود هوتکی )
بعضی از شاهان افغان ( احمد شاه بابا - تیمور شاه ١٢٤
شاه زمان - شاه شجاع)
معاهده افغان و انگلیس ١٤٠
عهدنامه پسران پاینده خان ١٤١
امیر محمد یعقوب خان ١٨٤
« عبدالرحمن خان ١٨٦
« حبیب الله خان ١٨٨
جناب محمد سلام مذکور مولف مصری .
جناب زیدان بدران منشی باشی سفارت مصر مقابل ۲۱۰
مولف و مترجم این کتاب


عرض مرام

طبیعی است سالکین طریق سعادت ، مرشدین عالیه رتبه بشریت ، مصلحین فکور
و سیاسیون وطن‌پروری که دارای روح حریت و استقلال‌خواهی بوده از پستان شجاعت
شیر مکیده در هوای آزادی نشو و نما یافته علم و ادب فضائل و اخلاق ارجمند نخستین
مهد ترقیات آنها باشد وجود ایشان خیر محض دانسته میشود طوری که حوادث جهان
و اوراق تاریخ شهادت میدهد رجال برجسته و قائدین زبردست اغلباً وقتی در صحنه وجود
قدم میگذارند که آتش خانمانسوز جهل و نادانی سیل مدهش نفاق و خونریزی بنیان
سعادت و ارکان هستی جامعه را تحت حمله قرار داده و همه در کنار پرتگاه عمیق
فلاکت و ادبار منتظر سرنگون شدن ایستاده باشند مگر آغوش رؤف زادگان
ممتاز و نخبه گان دودۀ آدمیت برای استقبال و حمایت آنها گشاده شده جهت شیرازه
بندی اوراق متشتته اصلاح مشکلات و مصاعب شان قد مردانگی علم نموده همه را
بسرمنزل سعادت و رفاهیت میرسانند پس عموم افراد جامعه و مخصوصاً ملتی که
از بین جمعیت خود همچو داهیۀ عظمی را بیرون نموده و پرورش داده باشد مرهون خدمات
و فداکاریهای او گردیده و قانون حق‌شناسی تا زمان گردش لیل و نهار وادامه
روزگار حق بزرگ او را بدوش ایشان تحمیل می‌نماید .
آقای سید جمال‌الدین افغانی کسی است که صیت علم و لیاقت سیاست و نبوغش در فضای
ربع مسکون استماع میشود . آن اسلام‌نواز مسلمانان‌پرور جهت از بیخ و بن برکندن
ریشه‌های اجانب و سلطۀ بیگانگان برافراشتن لوای حریت و استقلال بدست گرفتن
پرچم شجاعت و جوانمردی تحصیل علوم و معارف حقیقی جامعۀ اسلامی را بلاامتیاز
حدود و مناطق دعوت داد و بنام کلمۀ توحید همه مسلمانها بندای بلند صلای اتحاد
و اتفاق داده است .


ج ۴، ج ۱۰، نشان والاحضرت اشرف معظم سردار محمد هاشم خان
مدیر معروف وحکیم حاذق ترقیات اجتماعی، صدراعظم افغانستان


ع ' ج ' ا ' ا ' نشان والا حضرت اشرف سردار شاه محمود خان غازی شجاع
معروف وزیر امور حربیۀ افغانستان ترقی دهندۀ اردوی افغانی


(ب)

خوشنود باد روح پر فتوح آن یگانه محی و منجی ملت مترقیۀ افغان اعلیحضرت شهید که
نخستین با در جدی ۱۳۰۸ از جهت قدر دانی و حق شناسی این بطل فرزانه این فرزند
یگانۀ کوهساران وطن بندۀ عاجز را به نگارش احوال و دورهای حیات و آثار آقای
جمال موظف فرمودند لذا بتأسی فرمایشات شاهانه و معارف خواهی اعلیحضرت محمد نادر شاه
نور الله مرقده ترجمۀ کتاب « تتمة البیان » که یکی از آثار جاویدی و معرف
واقعی افغانیت او دانسته شده نمایندۀ عالیه شجاعت ، حماست ، عسکریت ، وطن
پروری و سلحشوری ملت غیور افغان بوده و ضمناً دروس مهمۀ اخلاقی و تاریخی
را به پیشگاه خوانندگان محترم تقدیم میدارد تقدیم نمودم . پسند خاطر شاه افتاد
مگر در اثر کثرت مشاغل و مصروفیت ها تا این زمان طبع ترجمۀ آن به تعویق افتاد .
چون پادشاه جوان و حق پرور ما که داد حق شناسی و ملت خواهی را داده
مانند والد ماجد شهید و بزرگوار خویش ابطال و رجال برجستۀ دینی ، علمی ،
ادبی ، سیاسی و عسکری گذشته و حاضرۀ وطن را به بهترین صورتی تقدیر و پژوهش
می نمایند اينك به استقبال ورود صدمین سالگرۀ آن گوهر متلالا و آن آفتاب
درخشان معارف یادداشتهای مطالعات خود را در يك هفته نسبت به حیات و خاندان او
از حافظه بقلم سپرده با ترجمه کتاب یکجا به طبع رسانیدم این ارمغان را هدیۀ نفیسی
دانسته بحضور اشرف ملوکانه و جميع بناء وطن اهداء می نمایم
ذات اشرف والاحضرت سردار محمد هاشم خان صدر اعظم افغانستان که در ثائرۀ
انقلاب و عمران مملکت و ترقی سائر شعب اداری دولت بقوۀ تدبیر ذاتی و همت
بازوی افراد برجستۀ کابینۀ محتشمۀ خویش خدمات بس بزرگ و قابل قدری نموده
اند پس اذعان کامل داریم که این کتاب عالی اصلاحی محل تمجید و قبول ذات
سامی واقع خواهد شد و چون وقت نگارش این کتاب خاتمۀ انقلاب بوده که خون
غیرت و فتوت افغانی در حفظ و حراست وطن در انتهای جوشش بوده در ذات اشرف
ع . ج . ۱ . نشان والاحضرت وزیر صاحب امور حربیه سردار شاه محمود خان که


(ج)

اردوی افغانستان به مجاهدت ایشان به
منتهای جلال مادی و معنوی نائل گردیده
اشاعت این نگارشات یقیناً در عسکر جوان
و اخلاق حربی و روح سلحشوی
خدمت خوبی خواهد نمود.

در خاتمه از مراحم و عرفان
پروریهای وزیر جوان و درایت تخمیر
معارف آقای سردار محمد نعیم خان که
حقیقةً اخلاق بلند و کمالات ارجمند
و فاضلانه ایشان همه را مفتون گردانیده
است کمال تشکر دارم زیرا حوصله افزائیهای مخلصانه ایشان در طبع این
کتاب خیلی مفید و مؤثر ثابت گردید.

ع' ج سردار محمد نعیم خان وزیر جوان
معارف راهنمای صحیح نهضت جدید وطن

نا گفته نماند آنکه جهت تعمیم افاده اصل مؤلفه سید جمال الدین را به فارسی
ترجمه نموده در تبویب و ترتیب آن که از مصنف مشوش مانده بود، زحمت کشیدم
و بعد در اثر تتبعات و استنادات موثق تاریخی دوره های حیات آقای سید
جمال الدین افغانی را بصورت مقدمه و معرفی دودمان و آباء و اجداد ایشان بصورت
خاتمه صفحات چندی اضافه نمودیم، این موضوع بایستی خیلی مفصل و دارای حواشی
زیادی میبود مگر فعلاً در اثر تنگی فرصت و کثرت مشغولیت از آن صرف نظر نمودیم.
از مطالعه ی محترم توقع میرود آنکه در سبك نگارش و عبارات گر سهو تحریری و طباعتی
ملاحظه فرمایند بنظر اغماض و تغافل بگذرند. محمد امین خوگیانی مدیر جریدهٔ ملی انیس


حضرت سید جمال الدین افغان در استامبول (۱۳۱۳ ق)
این عکس خود را برای یکنفر هموطن خویش برهان الدین بلخی که از مصاحبین وی بود
یاد گار داده است .


بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العلمین الرحمن الرحیم مالك يوم الدين اياك نعبدوا ياك نستعين وصلى الله على سيدنا ومولانا محمدوآله واصحابه واحبابه واتباعه وذرياته اجمعين.
ترقی وتعالی ملك وابسته به ارتقاء سویهٔ عرفانی جوامع بشریست بعبارهٔ دیگر معارف يك كشور معیارصحیح تقدم وپشرفت آن دانسته میشود.
قدردانی وپژوهش فرزندان برجسته وذوات برگزیدهٔ انسانی که راه سعادت وفیروزی واقعی بشر را به احسن طریق نشان میدهند از فرائض ذمهٔ همگان بوده عقلا و شرعاً واجب میباشد.
زیرا نور آفتاب جهانتاب علم، ازروزنهٔ دماغ رجال منور سرزده برآئینهٔ دلهای پاك وبی آلایش اولادانسان میتابد چون انعکاس آن درقلوب بی زنگ وگوشه های غیر روشن محیافتد اشعهٔ آن بحدی با فروغ میگردد که ازشمع شب افروز درخشانتر جلوه می نماید. آری فرد واحدیکه حسب استعداد طبیعی خودبه کمال حقیقی رسیده باشد از فیضان عر فانی او عالم بشریت مستفید شده میتواند ( و ذالك فضل الله يوتيه من يشاء.)
اگر باوجود چنان افراد عالی رتبه جامعهٔ بشری ازنقائص بیعلمی مبراء نگردند مستلزم این نیست که در وجود ذوات ممتاز وکامل عیبی مشاهده میشود زیراخورشید در ضیاء افشانی خود هیچ خود داری ندارد اماماتماتیکه نمیتوانند روبروی آفتاب


آیند یا حجابها مانع گردد نقیصه مهر درخشان شمرده نمیشود.
رهنمای اکمل واتم عالم بشریت حضرت ختمی مرتبت روشنی عرفانی خودرا
بیشتر از شمس نصف النهار به اقطار عالم فرستاده و بعد از خود دستورالعمل آسمانی بسیار
روشنی گذاشته است که افراد بشر حسب استعداد خردها از آن استفاده میبردارند
بهر اندازه که لوحهٔ فطرت افراد پاکتر است بهمان پایه بلندتر استفاده گرفته
و به اندازهٔ استفادهٔ خود قابل افاده گردیده اند.
لوحهٔ صاف ومنور سید جمال الدین افغان جمال عرفانی افغانیان را در عالم بشریت
جلوهٔ امتیاز داد.
بلی! نافهٔ مشك تاتار در قلل وجبال عرض وجود می‌نماید ورائحهٔ دلکش آن
در شهرهای پر نفوس از ما حول رؤساء وشرفاء با تنعم استشمام میگردد.
میشود که از کوهستان دور افتاده از عمران وترقی فردی بوجود آید که به وجود
(ما به الافتخار) او موطن ومولدش شهرهٔ آفاق گردد.
این امر را از نوادر نباید شمرد درو گوهر همه وقت در بطون بحار
و جبال تولید می‌یابد و تاج‌های سلاطین نامدار جهان از آن مزین میگردد
کوه نور جز سنگ چیزی نبود که مثل دریای نور از سنگ خارا برآمده در اکالیل شاهان
عالی‌شان آسیا و اروپا درخشیده میروند. بلی سنگ است وماهیت سنگی خود را تا
حدی به سنگینی رسانید که امپراطوران جهان به داشتن آن می‌نازند.
سید جمال الدین افغان نیز به افغانیت خود می‌نازد وافغانیت خود را به ماهیت
اصلی رسانیده ملت عزیز خویش را بدنیا طوری معرفی نموده که خوشه چینان
خرمن او تا امروز از فیض میامن او بهره می‌اندوزند.
خوشا بحال کسیکه در حال زندگی بحدی ترقی نماید که بالای زمین وزیر آسمان


۳

وطن خود به مقتضای «ضاق الارض بما رحبت» نگنجیده و بعد از مرگ بدرجه محبوب
باشد که در هر منزلی که فرود آمده و در هر محفلی که اخذ مقام نموده او را که احد
منهم دانسته و به انفکاکش راضی نمیشوند، نه خیر نه کاحد منهم دانسته؛ بلکه او را
راهنما، پیشوا و مقتدی و بالاخره مایه الافتخار خود معرفی مینمایند.
افغانیان به این مینازند و از خدا وند آرزو دارند که امثال جمال را به ایشان
مرحمت فرماید تا در جلال سیاست و کمال درایت در خدمت بشریت سر افتخار را
به آسمان تحسین برسانند.
مناسب است که معدن این گوهر عالیمقدار را که برای خدمت و سعادت بشریت
آفریده شده است معرفی نمائیم.

چون انسان بود و محتاج مکان و زمان بود لهذا بیان و بنان خود او را در ین
امر اعتبار باید داد و اگر او را در بیان تعارف ذات او تصدیق ننمائیم پس
سزاوار این نیست که او را بشناسیم زیرا شخصیکه نمیتواند خود را بدنیا معرفی
نماید و از لوم لائم بحدی بترسد که قوم و آئین خود را به پوشاند نمیزیبد که
او را قافله سالار کاروان ترقی خود پنداریم. کلا وحاشا که قائد علم وعر فان
در تعارف اصل و نسب، ملك وعقيده، ملك وملت خود را به لباس دیگر خلاف
نفس الامر معرفی نماید. این وضعیت از شان چنین مصلح شجاع بسیار دور است
(ولا يخافون لومة لائم).
سید جمال الدین افغان فرزند عالی گهر سید صفدر است که نسب سامی او به سید علی
ترمذی (پیر بابای بئبری) میرسد. مولد مطهرش اسعد آباد کنر از بلاد افغانستان


است و خاندان نجیب اواز زمان خانوادهٔ بابر در آن ولا اقامت اختیار نموده خانی
شان بدست امیر دوست محمدخان به انتهاء رسید خودش را با پدر بزرگوارش بکابل
خواست. این گفتار را تاریخ افغانستان جملهء جمله تصدیق می نماید (۱)
[۱] شیخ محمد عبده که از خواص شاگردان سید است در سفر و حضر با او مدتها یکجا
زندگانی نموده وحصهٔ اکثر معلومات سید از بیانات وتحریرات او فراهم می شود در مقدمهٔ ترجمهٔ عربی
رد دهر ین تالیف فارسی سید که به قلم شیخ مذکور عربی شده می‌نگارد که سید از يك خاندان
بزرگ بلاد افغان است که از روی کثرت نفوس صورت يك قبیله را اختیار نموده وبه فاصله
سه روزه راه از کابل در خطه کنر که از مربوطات کابل است سکونت دارند.
وسیدرشید رضامرحوم منشی المنار مصر در مقدمهٔ تفسیر قرآن حکیم او صاف و خصائص
سید را نگاشته و در تاریخ الامام مولد سید را چنین می‌نگارد که در قریهٔ اسعد آباد که از قریه جات
کنر است تولد یافته و عبدالرحمن رافعی در تاریخ حرکت قومی به رشته تحریر کشیده که در قریه
اسعد آباد که یکی از دهات مربوط کنر که از محالات کابل [پای تخت افغان] است تولد یافته
و شکیب ارسلان در حاضر العالم الاسلامی به این مسئله قلم برداشته که آیا سید در بلاد افغان
تولد یافته یا مطابق قول بعضی مردم در همدان ایران پیداشده و به کابل رفته است؟ اخیراً ترجیح
این را می‌دهد که در بلاد افغان پیدا شده است یکی از استدلالات او ملاقات او باجناب سید حسین خان
پادشاه صاحب کنری ۱۳۳۱ در مکه معظمه در موسم حج است و علاوه بر ان با سید جمال الدین ملاقات های بسیار
کرده و سید ملاقات های سلطان عثمانی را به او اظهار داشته است گویا طول صحبت امیر الیان و تحقیقات
او هر دوستداند وجناب پادشاه صاحب بحمدالله حیات است ۱۳۰۸ که من این کتاب را ترجمه کردم
از اوشان معلومات خواستم حضرت پادشاه صاحب يك شرح مفصلی تحریر فرموده بود که پد ر سید
بتون همشیره زادهٔ افغان یوسف زئی بوده وخورد سال از وا لده مانده بود باجناب سیدفقیر
پادشاه صاحب جد من ز ندگانی میکرد اوصاف وا لدین سید را در مکتوب خود بیان داشته
است و علاوه بر آن پادشاه صاحب در سفر حج خود در قاهره با مدیرمرحوم مجلهٔ چهره نما عبدالاحمد خان
ملاقات اتفاق افتاده بود حضرت مدیر معلوماتی از جناب پادشاه صاحب خواسته بود که آن مصاحبه
در جرائد نیز نشر گردیده است و جرجی زیدان در مشاهیر شر ق در جلد دوم با عکس های سید
جمال الدین حال حیات او را نگا شته گفته که سید در خاندان علم و شرافت در اسعد آباد که
از قریه جات کنر است مربوط کابل افغانستان است تولد یافته من تولی
وشا راز ادس در الاسلام والتجدید نامی کتاب خود نوشته که سید در اسعد آباد قریب
کابل افغانستان تولد یافته و مستر بلنت د ر کتاب تاریخ سر ی تحریر نموده که تا زمان
[بقیه در صفحه ۵]


سلسله نسب

سید جمال الدین ابن سید صفدر نواده میان مصطفی ، ابن سید علی ترمذی رحمت الله علیه معروف به ( پیر بابای بنیر ) متوفی ۹۹۱ است و سید علی فرزند فقر علی ( امیر قطببها در امیر بست بدر بار همایون ابن بابر که در وقت فتح هند

[بقیه از صفحه ٤]
وصول به مصر ، تجارب عالمی سید در آسیای وسطی محدود بود و او بترتیب دینی علوم را در بخارا تحصیل کرده و تولدش در افغانستان است
و موسیو براون در کتاب انقلاب فارس می نگارد که سید ازین جهت خود را افغان معرفی نموده که آمیزش او در جمله سنی های مسلمین آسان گردد و از سر پرستی فارسی هائیکه قیمت آن در شک بوده نجات یابد . و در خرد سالی به افغانستان رفته . اینجا موسیو براون در لباس دوستی به سید بهتان بسته .
و روایت ایرانی بودن به این می رسد که در قریه اسعد آباد همدان ایران تولد یافته سبب انتساب او به افغانستان و پسندیدن این نسبت ممکن نیست که معلوم شود مگر بطریق حدس و مصطفی عبدالرزاق در صدر طباعت ثانوی عروة الوثقی که در دمشق طبع شده می نگارد که آیا جمال در قریه اسعد آباد کنر که از محالات کابل است در یک خاندان بزرگ بلادافغان پیدا شده است یا در نواحی همدان در قریه اسعد آباد ایران تولد گردیده است و در شهرهای قزوین و فارس تحصیل کرده و بعد از ان به افغانستان رفته وقتیکه اهل سنت خیال دارند افغانی الاصل نمی باشد یا اینکه پدرش از مازندران ایران بوده که در فوج ایران ضابط بود وحکومت او را به افغانستان فرستاده بود و آنجا تاهل کرده و پسرش جمال الدین انجا تولد یافته یا اینکه در ایران از صلب او سید تولد شده
رای من مولف این است که در افغان بودن سید نه سید اخفا کرده و نه افغانها فراموش کرده و نه به شاگردان معاصر او در حال حیات و ممات او این اشتباه پیدا شده است جرجی زیدان چقدر به صفائی میگوید که با سلطان عثمانی در لباس افغانی خود با دستار پیچ پیچ ملاقات نمود تتمه البیان که ترجمه آن اينك حاضر است شاهد حال اوست مولانا منصور احمد انصاری میگوید که در ترکیه يك عکس به من کسی از سید جمال الدین داد که به کدام جمال الدین دیگر بطور یادگار بامضاء خود داده بودکه از طرف سید جمال الدین افغان به جمال الدین دیگر داده شد و من فوتوی آن عکس را برداشته کاپی های متعددی از آن طبع کرده در کابل بدوستان داده ام جناب سید حسن خان رئیس حربی ۱۳۰۹ يك مجله الهلال به من داد که در آن مکتوب سید جمال الدین بنام يك فیلسوف فرانسوی موسیو رینان فرستاده شده است نشر شده که در آن افغانی بودن خود را معرفی نموده و موسیو رینان می انگارد که سید از قومیست که در شرق غیر قوم خود او افغان و جاپانیها دیگر قوم به نام قومیت حقیقی هیچ وجود ندارد


٦

بدست بابر ٩٣٢ ( ه ق ) با پسرش همایون از قندز بهندوستان رفت ) فرزند
سید احمد نور فرزند سید یوسف نور پسر سید محمد نور بخش ترمذی پسر سید احمد
بیغم پسر سید براق ' پسر سید احمد مشتاق پسر سید شاه ابو ایوب ابو تراب '
پسر سید حامد ' پسر سید محمود پسر سید اسحاق ' پسر سید عثمان پسر سید جعفر
پسر سید عمر پسر سید محمد پسر سید حسام پسر سید شاه انا صر این خسر و
معروف متو فی ٤٧٩ پسر سید جلال گنج عالم پسر سید امیر علی
پسر سید محمود مکی پسر سید محمد مهدی پسر سید حسن عسکری '
پسر سید تقی ' پسر امام موسی رضا پسر سید امام موسی کاظم پسر امام جعفر صادق
پسر امام محمد باقر پسر امام زین العابدین پسر امام حسین شهید دشت کربلا پسر
فاطمة الزهراء زوجة حضرت علی مرتضی و جگر گوشة محمد مصطفی صلی الله علیه
و آله وسلم است .
سید جمال الدین لقب افغانیت خود را هیچوقت از امضاء خود حذف ننموده است .
عکس امضاهای خود او در متن کتاب هذا مندرج است در سلسله نسب خود به اتباع
خود صرف نام پدر و جد اعلای خویش را که به چند واسطه به ذات شریفش میرسد
سید علی ترمذی (پیر بابای بشیری جد سادات کنر ) معرفی نموده است .
اسم سید علی ترمذی جد امجد او در افغانها به ( لقب پیر بابا ) مثل آفتاب روشن است
سید علی ترمذی از دربار داری که پدر او بر خلاف مسلک ا باء و اجدادش داشت
دست کشیده بعد از فراغ تحصیل دست ارادت را به شیخ سالار رومی در اجمیر داده
بعد از شهرت به تنگ آمده آرزوی گوشه نشینی کرده به اشارۀ شیخ خود به کوهستانها
عازم گردیده چندی در گجرات پنجاب مانده در وقت سقوط حکومت همایون
٩٤٧ ( وقت پناه بردن همایون به شاه طهماسب صفوی ایران ) به عزم وطن خود قندز از
اجمیر براه پشاور حرکت نموده بنابر وجوهاتی که در حال حیات سید علی مفصل


ذکر گردیده است چندی بعد در قوم ملی زئی یوسف زئی بمقام بنیر متأهل گردید
و باجازۀ والدۀ خود در آنجا رحل اقامت افگند در زمان حیات او اهالی
تاجک کنر در وسط افاغنه صافی و مهمند بر سواحل دریا معمورترین اراضی
از بهسود تا اسمار قابض بودند. چون خود را محافظه کرده نمیتوانستند از پیر با بادعا
خواستند اوشان بادعاء میان مصطفیٰ پسر ارشد خود را به سرپرستی اوشان مقرر کرد.
میان مصطفیٰ باوجود یکه بنیر را هم بکلی ترک نه نموده بود به زعامت ایشان میپرداخت
اخیراً از جملۀ سه نفر نوادهای او میان عباس بابا وشاه جی بابا و میرزاعلی شاه
بابا احفاد بسیار گذاشتند دارای اولاد و احفاد زیاد گردیدند که اولاد والذکر به خانی
کنر معرفی بودند. اهالی سرحد آزاد صواتی ها و باجوری ها بحیث آقا کلمۀ پاچا را
استعمال می نمایند این کلمه در کنر از میزۀ اولاد میان عباس بابا گشت اخیراً
همان نام را دیگر سادات کنر نیز حاصل کردند.
اکنون سید کنر در هر ناحیه از نواحی مملکت که زیست می نماید بنام
پادشاه صاحب اعزاز آباد میشود. اخیر در زمان امارت دورۀ دوّم امیر دوست محمد خان
چون جناب سید لطیف پادشاه صاحب عوض جناب سید فقیر پادشاه صاحب
پسر بزرگ خود پسر کوچک خویش سید بهاء الدین پاچا را به ولایت عهد خانی معرفی
نمود برادر بزرگی برخواسته ولی عهدخانی را در حضور پدر بقتل رسانید از آن جهت
امیر دوست محمد خان جناب سید فقیر پاچارا از کنر به لغمان تبعید نمود و به پسر سید
بهاءالدین پاچا سید محمود پاچا صبیۀ سردار محمد اکبرخان غازی را اعزازاً به نکاح داد.
از جهت نفاق خانگی سادات محتاج حکومت بودند و حکومت آنوقت سید محمود
پاچا را پرورش میداد شاید اقتدار شان در سال ١٢٦٢ که سال هشتم تولد سید
جمال الدین است سلب شده باشد که از بیان او شیخ محمد عبده تحریر نموده است.
اما سلب کلی خانی کنر بدست امیر عبدالرحمن خان بعد از مراجعت او از
هندوستان ١٣٠٤ به عمل آمده است.


یاد داشت راجع به حالات ابتدائی سید.

موقعیت اسعد آباد : قرار بیان جناب سید حسین خان پاشا ومرحوم کاکاسید
احمدخان لودین اسعد آبادموالد سیدجمال الدین قریۀ بوده مقابل پشد قریب پتن میان
چغه سرای ونورگل که تالی آب خیزی دریای کنر آن را زیر کرده خرابه ها و آثارش
هنوز با قیست عادت دریای کنر چنین میباشدوالدۀ سید ازطرف پدر یوسف زائی ودختر
محمد قاسم مشهور است که درعصر شاه شجاع مجاهدات کرده بود واز طرف مادرسید بود
این قریه به خان کنر سید محمود پاد شاه منسوب است .

اعلیحضرت امیر دوست محمدخان

سید جمال الدین راجع به حالات خانوا دۀ خود در پاریس يك خطا به بحضور
محفلی که یکی از افرا دش مستر بلنت نویسندۀ انگلیسی بود ایراد کرد.
( كتاب مستر بلنت موسوم به قبضہ مخفی انگلیس بر مصر )
سید: سید در جلال آباد نزديك نفر گیاه شناس هندی معروف به ( مولوی )
منجمله علوم عصری هیئت و نجوم وغیره را آموخت ( تاچندسال پیش هم بعضی هندی


۱۰

ها برای جستجوی نباتات در کوهستانات مشرقی به کثرت می آمدند) .
كذا تعلیمات دینی و علوم عربیه را بصائر دمر حوم سید فقیر پادشاه صاحب کنری جد
سید حسین خان پاشا صاحب فرا گرفت.

زمانيكه با پدر خود بکابل آمد در کابل در مسجد گذر کدری در می خواند.
و حکیم موصوف به این قناعت نه نموده رغبت زیاد ی بسوی تحصیل
داشت تا که از وطن بسوی هند حرکت نموده و هر زحمت و تکلیفی که در این راه
پیش می آمد آن را سهل می پنداشت و در هندوستان یکسال و چند ماه توقف
نموده بر تحصیلات سابق باصول غربی و شرقی علوم و معارف نوی ایزاد نمود متلیکه فارسی
و ترکی را قبلا یاد گرفته بود انگلیسی را در این وهله درس گرفت.

سید جمال الدین فلسفه قدیم را که در ضمن علوم عربی خوانده بود با فلسفه جدیدی
که باساس اروپائی ها حاصل نمود جمع نموده اقتدار رأی مخصوصی را در علوم عقلیه
و علم النفس و علم وجود و تکوین و علم اخلاق حاصل کرده کسانیکه عروة الوثقی ورد
دهر بین او را مطالعه نموده باشند میدانند که او در بین ابن قتیبه وغزالی راه نوی
را کشف نموده است .

و سید جمال الدین فرصتی را می جست که او را به دیدن امصار و بلاد هند و مرغزارهای
آن موقع بخشد زیرا توقف در يك محل موجب ملال میگردد واوبا الطبع بسفرها
سیا حت ها مائل بوده و به کشف احوال اقوام و جماعت ها و مطالعه اخلاق قبائل
علاقه مند بود پس احوال و اخبار هندوستان را در سیاحت های
خود معلومات میگرفت


سفر حجاز
در حالیکه جمال الدین در هندوستان توقف داشت به ارادهٔ اداء فریضه حج
بسوی حجاز عزیمت فرموده در جزیره عرب ده به ده شهر به شهر سیر کرده می رفت
تا که در موسم حج ۱۲۷۳ هـ ۱۸۵۷م بعد از گذشتن یکسال از توقف هند به مکه
معظمه رسید و در سیاحت عربستان احوال بلاد و عادات اهالی و اخلاق ایشان را
تحت مطالعه گرفته بود خبرت که از سیاحت سفر حج حاصل نموده بود به او مفید گردید
تشکیل جمعیت ام القری
اولین یمی که سید جمال الدین بالای دو لبار و پا افکند عبارت از تشکیل جمعیۀ
(ام القری) است در مکه معظمه که به پارلمان اسلامی خیلی شباهت داشت و همین
جمعیت بنام ام القری جریده تاسیس نمود چون جمال الدین قبلاً در دل خود فکر اتحاد
اسلامی را می پرورانید و برای اظهار ما فی الضمیر خود موضع منا سبی نمی یافت
و قتیکه به مکه معظمه داخل شد ذهن صاف او کشف نمود که در این سر زمین
بزرگترین مؤتمر اسلامی همه ساله تشکیل می گردد که نمایندگی بسیاری از طبقات
اسلامی را ادا کرده میتواند زیرا هزاران نفر از افراد مسلمین دنیا از تمام اقطار
عالم هرسال در موسم معین این جا برای اداء فریضه حج فراهم میشوند و جمعیت
این مرکز اسلامی میتواند که به پیشگاه این نوواردین(حجاج) دعوت خود را بیان
نموده در دل حجاج اثری تولید نمایند دیری نخواهد گذشت که اثرات دعوت ایشان
در بلاد مسلمین بسرعت نشر خواهد گردید لهذا از بلاد حجاز تا زما نی
که نهال خوبی در آنجا نشانید و مفکوره خود را عملی نه نمود بیرون نگردید
نهضت سیاسی سید
بعد از آنکه سید جمال الدین فریضه حج را اداء کرده بلاد عربی را بدرستی
سیاحت کرده و اقطار هندوستان را بخوبی مشاهده نمود و اخلاق و عادات و طرز


۱۲
انتظام این ممالك را بچشم سر نگریست و يك اثر دائمی را در حجاز گذاشت
بسوی افغانستان که مو لدومسکن او بوده عودت فرموده بوطن خویش در حالی
وارد گشت كه يك عالم بزرگی گشته بود حکومت او را در قطار هیئت حاکمه داخل
نمود و در این اوان امیر افغانستان امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان بر تخت
سلطنت وطن متمکن بود و زمانیکه حضرت امیر در تهیه سفر هراة بوده و برای
محاصرة هرات قشون سوق می داد سید جمال الدین را با خود همسفر گر دانیده به هرات برد
شمول در محاربة هرات
امیر برادر زاده وداماد خود سردار سلطان احمدخان را در هرات محاصره
نمود تا انو لارا از تصرف او کشیده ضمیمه حکومت مر کزی سازد و وقتیکه امیر
بعد از محاصرة مطول و پر ز حمت هراة و فتح آن وفات نمود زمام امارت را
ولیعهد او شیر علی خان متکفل گشت سید جمال الدین که در عسکر پادشاهی حاضر بود
زمانیکه شیرعلی خان ومحمداعظم خان برای پادشاهی بر سر پیکار بودند ووطن میدان
حرب گشته بود و هر که قوت میگرفت به زورعسا کر وشوکت خود به امارت مستقل
خود را می رسانید و این جنگهای خونین جمعیت افاغنه را پریشان ساخته بود
او طرفدار محمد اعظم خان بود و سید جمال الدین در عهد حکومت امیر
محمد اعظم خان به رتبۀ ریاست وزراء ترقی یافته سن اواز (۲۷) سال متجاوز
نبود و وصول این رتبۀ عالی در دل امیر محبوبیتی را حاصل نموده محل اعتماد
كامل او گشت باسید در تمام امور ۱ مشوره و مفاهمه به عمل می آورد .
وفاداری سید
زمانیکه امیر شیر علی خان بعداز وفات امیرکبیر در هرات به پاد شاهی انتخاب
می گشت محمداعظم خان به پادشاهی او راضی نبوده باثر آن عدم ر ضا ثبت بین


۱۳

محمد اعظم خان که بار اول ( بنام محمد افضل خان ) و شیر علی خان محاربات خونینی روی
کار آمد و هر يك از طرفين قوت و شوکت خود را می افزودند هر كد در جنگ غالب میشد
به امارت میرسید.
سید جمال الدین از اول وهله طرفدار محمد اعظم خان بوده امیر شیر علی خان
هر چند او را دعوت میداد او به مقابل اخلاص خویش رتبه و منصب را اهمیت نمی داد
ز ما نیکه سید با محمد اعظم خان کار مینمود شرافت : حریت فکر احترام ضمیر
خود را خیلی محافظه نمود و رتبه و منصب را قربان آن ساخته دعوت امیر شیر علی خان
را از روی خوف امیر سابق قبول نمی نمود بلکه از روی عدم توافق با امیر شیر علی خان
دعوتش را اجابت ننمود سید جمال الدین به شکست محمد اعظم خان قوة قلب را از
دست نداد چون وطن ملجاء و مأ وای غا صبین و خائنین شگفته بود به قوه قلم از
مملکت مدافعه می نمود و با امیر شريك كار نمی گردید .
سفر هندوستان
چون سید جمال الدین در زمان حکومت شیر علی خان وضعیت را به حال خود
مناسب ندید سه ماه بعد از شکست محمد اعظم خان پر و گرام اصلاحی خود را بحضور اعلیحضرت
امیر شیر علی خان تقدیم داشت این پرو گرام را در زما نیکه سید تهیه مینمود
بعضی از حاسدین او به پادشاه اطلاع داده بودند لذا قدری محل تعقيب واقع شد
هنگامیکه سید جمال الدین به تدابیر پنهانی امیر پی برد از امیر اجازت سفر حج
خواست تا از سطوت و شوکت او امان یابد .
امیر او را اجازت داد به شرط اینکه از راه ایران سفر نه نماید زیر امبادا با محمد اعظم خان
امیر سا بقیکه با سید جمال الدین محبت داشت و ا ورا به رتبه ر یا ست وزراء
رسانیده بود ملا قات بعمل آرد .
قرار معلومات کا کاسید احمد خان مرحوم که توسط آقای عبدالله خان افغان
نویس رسیده . امیر محمد اعظم خان تحت تربية سید بود. وسیدامید زیادی باین


١٤

شهزاده داشت لیکن اخیراً روزگار به ایشان مساعدت نکرد .
اصلاحات امیر شیر علیخان مربوط به سید است که روز حرکت قطعی از افغانستان نزد امیر
رفته طوماری باو در بالا حصار داد و در آن جمیع اصلاحات مذکور و منجمله اعلان
استقلال سیاسی، تشکیل کابینه، تنظیم عسکر، تقویهٔ زبان ملی پښتو، تأسیس مکاتب و راه
ها و پوسته خانه ها و نشر روزنامه درج بود و ثانی مؤیدا صلاحات مزبور ما ها غلام
حسن خان صافی گردید .

اعلیحضرت امیر شیر علی خان

سید در ١٢٨٥ مطابق ١٨٦٩ بار دوم به هند آمد در این گهواره علم و ادب که دارای
مدرسان زیاد بود از طرف اکابر مملکت پذیرائی او بسیار به خوبی انجام
داد و به سخن او گوش میدادند و از بحر علم او سیراب می شدند و عقول و ارواح
خود را مستفید می ساختند عزت نفس و خود داری را از او یاد می گرفتند.


١٥

حکومت هندبسیار به اجلال و اکرام استقبال او را نمودلیکن در وجوداو
نفس حروآزا دی را ملاحظه نمودند که از استعمار ودول استعماری سر کش
بوده و به هر دم دعوت حریت میداد.

بآثر انقلاب ١٨٥٧ هندوستان دراهالی هنديك اضطراب و تشويش زيادی
دیده میشد به این جهت انگلیس ها از بقاء سید جمال الدین در هندوستان خائف
بودند وعدا وت او با انگلیس ها از ایشان مخفی نمانده بود زیرا دروس
او بر دفع اختلافات اقتدار تام داشته و برای آنچه در دلهای ایشان مضمر بود
محرك بزرگی دانسته میشد .

ازاین رهگذر انگلیس ها اورا از تدريس علوم دینیه و سیاسیه باز داشته جاسوس
هارا به مراقبت او گماشتند و این مراقبت ها همچو سایه هر جا با او روان بوده مصاحبت
داشتندازاین باعث ميدان عمل او محدود شدو دعوت از پوشیده نماند و درس های او
باطل گشت و حریت اوزیر فشار آمد .

سیدرا انگلیسها ازهند بوی مصر اخراج نموده

در اوائل ١٨٧٠ع واواخر ١٢٨٦ هـ جهازحامل او به بندرگاه سویس رسیدسیداز
انجا به قاهره سفرنموده تا ٤٠ روز توقف کرد در این ایام به قوت ذکاءخود بسياری
از عرف وعادت مصری ها واخلاق وسیاست داخلی مملکت را شناخته به جامع
از هر آمده با بسياری از اساتذه وتلامذه آشنا شده از ارباب شهرت
واعيان قوم اشخاص زيادی باو پيوستند


١٦

امام محمد عبده بسید رشيد رضا شاگرد خود خبر ورود اولین سید جمال الدین
را به عبارات ذیل نگاشته که یکی از شاگردان شامی ازهر در رواق شامی های ازهر
به من اطلاع داد كه يك عالم بزرگ افغان در خان خلیلی مصر فرود آمده من
از این خبر بسیار مسرور گشتم و شیخ حسن طویل را واقف ساخته به زیارت
او دعوت نمودم چون داخل میشدیم او را در حالی یافتم که با خادم خودا بو تراب افغان

اعليحضرت امیر محمد اعظم خان

سر نان شام نشسته بود ما را صلاح شمول در طعام دادند ما عذر پیش کردیم
پس در خصوص بعضی آیه های قرانی اقوال مفسرین وصوفیه را که گفته اند از ما
پرسیدند بعد ازان تفسیر مطالب آن را شرح میداد این بیانات او دل مرا به محبت
خویش مائل ساخته از لیاقت او خیلی تعجب نمودیم ،
سید جمال الدین در تهیۀ سفر حجاز بوده وخیال اقامت خود را دران سرزمین


۱۷

مقدس نموده بود تا در جمیعت ام القری که خودش در سفر اول تشکیل داده‌است افکار خود را تزریق دهد دران هوای صاف و مبری از کثافت اجنبی و تهاجمات مستعمرین که خیلی هامون بوده به حریت تامه مشحون دانسته میشد گذاره حیات خود را از طمع طامعین و تجاوزات آنها مطمئن می‌دید زیرا این حصار طبیعی خاك پاك تجاوزات متجاوزین را منع می‌نمود علاوه از این‌ها سید در این بلاد دعوت خود را به عموم مسلمین اشاعه داده می‌توانست چون به سمع عالی خلیفه عالی رتبه ذوق سید جهت توحید مسلمین و تشکیل جمیعت ام مقری رسیده بود او را به استانه دعوت داد پس مقدرات خود را به مقدرات قدرت گذاشته دعوت سلطان را احترام نموده به استانه رفت.

سید در استانه

سید جمال الدین در ۱۲۸۷هـ ۱۸۷۰ع بطرف استانه سفر نموده از طرف سلطان عبدالعزیز استقبال او به اجلال و اکرام خوبی به‌عمل آمد و صدر اعظم عالی پاشا و سائر وزراء و اکابر به ملاقات او مسرور گشتند و علماء و ادباء در ماحول او فراهم شدند و سید منزلت عالی در بین ایشان پیدا کرده صفت و ستائش او در مجالس ذکر میشد زمانیکه سید به زی افغانی خویش مزین و قباء و عمامه پوشیده به شرف لقاء سلطان تشرف حاصل نمود سلطان با او به بشاشت زیاد پیش آمده او را بر خود مقرب ساخت و احوال قوم افغان را از و می‌پرسید و همچنان از احوال اقوامیکه سید سیاحت بلاد اوشان را کرده پرسیده و از رأی دینی و سیاسی او سؤال کرده می‌رفت جواب‌های سید خیلی محکم و سیاسی و به عقل قوی و نفس خود دار دال بوده اخلاص در اسلام و مسلمانها از آن هویدا میشد و سلطان باریار او را بار میداد و سید در تمام این امور محل تعجب و ستائش سلطان واقع میگشت.


۱۸
ملازمت رسمی
پس رأی سلطان به این قرار گرفت که از مواهب الهی سید
در امور رسمی هم استفاده بگیرد بعد از شش ماه از ورودش اورا عضو مجلس
معارف ترکی مقرر فرمود .
سید در این وظیفهٔ رسمی را که خارج وطن خویش بار اول بدست آورده بود با تعلیمات
کوشش نموده اقدامات نیکو و اصلاحات مفیده در پروگرامهای معارف به غرض رضاء
اعلیحضرت محمد افضل خان
او تعالی و افاده به وطن ثانوی بعمل آورد سید از بر آشفتن خائنین قوم و منافقین
هیچ پروا نداشت زیرا ایشان بجز محافظه منصب های خود
که به لباس غیرت دینی و حمایت وطن تظاهرات می نما یتد کاری دیگری نداشتند


۱۹

جمال الدین و شیخ الاسلام

«حسن افندی فهمی» شیخ الاسلام ترکیه در این اوان در اثر تعلیمات و ارشادات سید جمال الدین محدودیت فرمانفرمائی و معاش خود را مشاهده می نمود، پس نسبت به جمال الدین در دل خود سوء قصدی نموده و برای کاستن اعتبار و برانداختن موقعیت او فرصت می جست. لذا در مقابل هر رأی سید جمال الدین که در جرائد و جمعیت ها به ظهور می رسید شیخ الاسلام تنقید می نمود این تنقیدات تماماً در اثر مکر و حسد و عداوت و بغض بروی کار می آمدند در رمضان ۱۲۸۷هـ ۱۸۷۰ع تحسین افندی مدیر دارالفنون از سید جمال الدین خواهش نمود که در تشویق صنائع نطقی ایراد فرماید سید از او اعتذار خواست که ترکی من کمزور است بعد از الحاح زیاد و مخابرات دورود را زومساعیات متنوعه سید دعوت مدیر را قبول نمود و در منزل او برای تهیه نطق چندی توقف فرمود و بعد از تحریر آن به حضور وزیر معارف و بسیاری از ارباب مناصب بزرگ اصحاب دولت و سیادت و عزت چون «منیف پاشا وصفت پاشا» و «شیرضابطیه» رضوانی زاده عضو مجلس معارف» آن را قرائت نمود تا اراء ایشان را حاصل نماید چون اراده دسائس و وقعت عزم شیخ الاسلام را دیده بود توافق حضرات فوق را قبل از خواندن نطق به محضر مجلس فراگرفت این نطق ورضائیت تعجب حضار را تحصیل نموده برای خواندن آن میعاد معینی را مقرر نمودند و به اهالی اهمیت بزرگ این نطق را که در حیات اوشان مؤثر میباشد وا نمود ساخته به شنیدن آن مردم را تشویق و ترغیب دادند و خلق بسیاری با ذوق مفرط به استماع آن منتظر بودند جمعیت بزرگ اهل علم واهل اقتدار در آن روز فراهم شدند که در صدر آن اکابر وزراء و ارباب جرائد و مجلات بود و در دارالفنون حاضر شدند از هر طرف افراد و جماعات به آنجا حضور بهمرسانیدند و در صدر مجلس


۲۰

شیخ الاسلام و اطرافیان تا بعد از و معاونین معدود او قرار گرفتند لیکن با وجود وسعت مقام ، در اثر جمعیت انبوه که به غرض استفاده فراهم شده بودند جای خالی باقی نبود

خطابۀ سید جمال الدین

سیدجمال الدین در حال شدت چك چك ها بر فراز منبر خطابه برآمده ونطق غراء خود را که بر افکار و حکم مشتمل بود ایراد نمود ـ در این نطق قوم را به جسد وصنائع را به اعضاء جسم شباهت داده و گفت زمانیکه اعضاء وقفه می نمایند بدن می میرد و همچنان کار خانه های قوم اگر معطل شوند قوم تنزل نموده و هلاك می نماید.
مردم به این خطاب تماماً گوش شده و چك چك های پیاپی موجب تعجب حضار گردیده همه به ستائش او زبان کشودند و تفصیلات آن را امام شیخ عبده در صدر رسالۀ دهیریین چنین بیان نموده است : چون موعد خطابه سید فرا رسید مردم بسوی دارالفنون متوجه گشته يك جمعیت بزرگ رجال دولت واعیان اهل علم و ارباب جرائد حضور بهمرسانیده و بزرگترین وزراء مملکت در مجلس حاضر بودند سیدجمال الدین بر فراز منبر برآمده آنچه برای قراءت مرتب نموده بود ایراد نمود. « حسن افندی » نظر خود را بطرف کلام او معطوف ساخته میخواست برای ارائه عدم اهمیت آن حجتی بدست آرد مگر حقیقةً بمقصود خویش کامیاب شده نتوانست در خطاب خود زنده کانی انسانی را به بدن زنده تشبیه نموده و هر صنعت را به منزلۀ يك عضو از عضاء این بدن تصور نموده و منافعی را که این اعضاء به بدن می رساندند تشریح داد پادشاه را به دماغ که مرکز تدبیر واراده است مثل زده آهنگری را بازو وزراعت را به جگر و ملاحی را به پای و هر صنعت از صنائع را هم چنان به یکی از اعضاء بدن شبیه ساخته در اطراف تمام این تمثیلات بیان


۳۱

روشن و کاملی ایراد نموده گفت اینها اعضائی میباشند که سعادت بدن از انها
تشکیل می یابد وزندگی جسم بدون روح صورت نمی پذیرد و روح این جسم یا نبوت
است و یا حکمت لیکن فرق این هردو آن است که نبوت عطیه الهی است و دست کاسب بر آن
نمی رسد و خداوند بهر که فضل او اختصاص بخشد مخصوص میگرداند و ذات باری به حکم
تخصیص رسالت خود بهتر میداند و آنچه حکمت است در اثر فکر و تدبیر در علوم حاصل
میگردد و ذات نبی از خطاء محفوظ میباشد و حکیم مامون شده نمیتواند بلکه در
خطاها می افتد و احکام نبوت ها به حکم خداوند اعلی نازل میگردد و باطل
را گنجایش ندارد و لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه» و تمسک بر آن
از فرائض ایمان است لیکن اتباع اراء حکماء بر ذمه های قوم لازم
نمیباشد مگر آنچه او لی وا فضل بوده بشرطیکه مخالف شرع الهی نباشد : این است آنچه
او نسبت به نبوه ذکر نموده بود و این مسئله به آنچه علماء امت اسلامی اتفاق
دارند موافق است لیکن «حسن فهمی افندی» حق را باطل وا نمود ساخت تا او را از کار
و اعتبار اندازد پس به مردم اشاعه داد که شیخ جمال الدین گمان دارد نبوه صنعت است
و برای اثبات این دعوی میگفت که نبوت را در نطقی که تعلق به صنعت دارد ذکر نمود
مطعون شدن جمال الدین
ترقی این خطاب را شیخ الاسلام نمیخواست زیرا در دل خود
نسبت به جمال الدین بغض و حسد داشت پس او را در عقیده متهم ساخته و بعض جرائد را
به یاد آوری این هنگامه تشویق داد و چندی از واعظین را در مساجد بر خلاف او گماشت
سید جمالدین خواهش محاکمه شیخ الاسلام را مینمود لیکن بعض دوستان او را
ازین مطالبات بازداشته توصیه تامل نموده میگفتند که در اثر طول زمان واقعه محقق
خواهد شد و این دسائس بی اثر خواهد ماند مگر سید جمال الدین خاموش نشده جنگ قلمی
در بین ایشان سر گرفت و بعض از ارباب جرائد آزاد دور سید جمال الدین فراهم گردیدند


۲۲

در بین هنگامۀ ظاهر گردید تا که حکومت بطرفداری شیخ الاسلام
حکم اخراج سید را نمود تا محیط آرام گرد دلیکن این تخم اصلاح را که سید جمال الدین
کشت نموده بود در ترکیه سبز گردید جمعیت اصلاحی ترکیه که از افراد بزرگ
مملکت مرکب بود اصلاحات دینی را خواهش نمودند و موجب حرکت سیاسی گردید.
که در ۱۸۷۱ بدست مدحت پاشا صورت انقلابی را تولید نمود و بر اثر آن
ترکیه در قطار ملل راقیه بحساب آمد: و همین مسئله باعث گردید که در خاک مصر تحت
آسمان صاف آن چندی برای عملیات خویش توقف نماید .

جناب مولانا منصور انصاری از جناب مولانا محمود الحسن شیخ الهند روایت میکنند
زمانی که بین شیخ الاسلام ترکیه و سید جمال الدین اختلاف نظر به عمل آمد از دربار خلافت
خواهش نمود که استفتاء این امر از علماء هند توسط دارالعلوم دیوبند به عمل آید حکومت
ترکیه اصل بیان او را به دیوبند فرستاده استفتاء شرعی خواست دران آوان مفتی
دیوبند مولانا عزیز الرحمن مرحوم بود ، جواب به قلم اوشان تحریر گردیده به خدمت
سلطان فرستاده شد از روی آن ثابت شد که گفتار سید جمال الدین درست است
از دربار خلافت باثر جواب کافی قسطلانی شرح بخاری طبع جدید استنبول را که
بار اول طبع گردیده بود به کتابخانه دارالعلوم دیوبند هدیه فرستاد که در کتابخانه
دیوبند تا حال موجود است و بر آن این عبارت تحریر گردیده است و حضرت مهتمم صاحب
دیوبند همان روزی که در کابل به منزل بنده تشریف آورده بودند ا این مسئله را تاکید
نمودند علاوه تا فرمودند که بار دوم من یادارم که از طرف سلطان عبدالحمید خان برای
کتابخانه دارالعلوم ذریعه قونسل ترکی هدیه آورده شد و جناب قونسل در وسط کتابخانه
استاده بود و من میدیدم که کتاب را به حضور حضرت والد محترم که مهتمم دارالعلوم بود
تقدیم فرمودند که تا حال در کتابخانه دارالعلوم وجود دارد گویا سلطان
عبدالحمید خان سنت خلیفه سابق را تجدید فرمودند و بر کتاب تاریخ اهدا موجود است .


۲۳
آقای سیدجمال الدین در مصر
جمال الدین در افغانستان وطن عزیز خود که فضا را مخالف خود ملاحظه نمود به اراده حج قافله از وطن برآمده در اثناء سفر حج مدت يك ماه در هندوستان توقف نمود و انگلیس ها از هندوستان بسوی سویز اخراجش نمودند مدت ٤ هفته در مصر به تدریس پرداخته در اثر مسلمان شدن يكنفر نصرانى حكومت آنجا امر اراجش را صادر نمود و در حالیكه از مصر بطرف حج عازم بود
شاه اسمعیل خدیو مصر
سلطان ترکیه به استنبول دعوتش نمود در استنبول بواسطهٔ مسئله شیخ الاسلام که علاوه بر مصائب سیاسی موجب صدمه روحانی او هم گردیده بود بسوی مصر اخراجش نمودند وادیب اسحاق شاگرد مصری او می نگارد که بعد از مسئلهٔ شیخ الاسلام از ترکیه به حج بیت الله شریف


٢٤
تشریف بردند و از آنجا به مصر عزیمت نمودند زیرا در سفر حج ریاض پاشا یکی از وزراء
مصر هم در آن آوان به ارادهٔ حج بیت الله در حجاز توقف داشت بنابر بعضی موجبات
بین ایشان مؤدت دوستی بروی کار آمد و بدعوت او عازم وادی نیل گردید
قدر دانی ملت و حکومت مصر از جمال الدین
در اول محرم ١٨٧١ ع ١٢٨٨ هـ وارد مصر گردید و سید اراده اقامت
دور دراز در مصر نداشت لیکن از طرف اهالی مصر و حکومت مصر
اجلال واکرام زیادی از او به عمل آمد.
تاریخ حرکت قومیه از عصر اسمعیل بیان می‌نماید که از ریاض پاشا وزیر حکومت
اسمعیل پاشا خدیو مصر توقع می‌رفت که باسید جمال الدین این قدر مهربانی نموده
و از طرف حکومت برای او یک مقدار کمی از بیت المال وظیفه مقرر نماید
زیرا آنها میدانستند که سید شخص متملق نمی‌باشد و تأثیر دروس
دینی دعوت وطنی او را در دل اهالی بسیار مترقی دیده و حکومت استبدادی
روادار نمی‌باشد که امداد همچه رجال را نموده سیاست او آزاد گذاشته شود
باوجود آن بدون گذاردن خدمتی بدوش او (١٢٠) پوند طلائی وظیفهٔ سالیانه
برایش مقرر فرمود .
چون اسمعیل پاشاه یک شخص علم‌دوست بوده به نشر و اعانت معارف مائل بود
پس شخصیت ممتاز علمی سید جمال الدین و شهرت او در حکمت و فلسفه و تبرز او
در سیاست و خدیو مصر را بر این واداشت که از بحر علم و فضل او بر اهالی مصر فیضانی
برسد و حقیقت این است که اسمعیل فرصت خوبی در پیشرفت ساحه عرفانی مصر بدست
آورده بودر توقف سید جمال الدین در مصر به اندازه همهٔ موسسه‌های عالیه عرفانی که
بدست خود در مصراً افتتاح نموده بود مفید ثابت گردید و خوف اسمعیل پاشا خدیو مصر از
سید جمال الدین در حدود (١٨٧١) ازین جهت نبود که مداخلت‌های اجانب در آن اوان


در عصر وجود نداشت و خدیو به معراج حکومت خود رسیده بود و با اقتدار تام در
قلمرو خود فرمانهرمائی داشت مجلس شوری و ارباب جرائد طرفدار او بودند طوریکه
او میخواست قوانین وضع میشدند و به لهجیکه میل او بود جرائد نشریات مینمودند
واو را ستائش میکردند سید نیز خارج علم و ادب اقدامات نمیکرد تا که در ١٨٧٥
مداخلت های اجنبی آغاز گردید هنگامیکه خدیو سید را در مصر اجازه اقامت
داد نه از داخل خوف داشت و نه از خارج.

مداخله سید در سیاسیات مصر

نهضتیکه بدست سید در مصر صورت گرفته است نهضت علمی و ادبی بوده و در جنبه سیاسی
فقط سال ١٨٧٦ مداخلت نمود اما نه بر علیه شخص اسمعیل پاشا بلکه بر علیه مداخلت
های اجنبی که از آن لحاظ اقدامات سیاسی را شروع نمود.

اسمعیل پاشا با حکومت ترکیه خیال همسری داشت زیرا سال ١٨٦٩ در کنفرانس
عمومی پاریس بحیث یک زمامدار مستقل معرفی شده بود و راضی نمی گشت که مصر
زیر اثر ترکیه زندگانی نماید بنابر آن با حکومت استانه هم چشمی و مسابقه داشت زمانیکه
شهرت سید جمال الدین را ملاحظه نموده و دانسته که او مجموعه اخلاق حسنه است
وقوهٔ سیاسی بزرگی دارد به سلاطین روزگار فروتنی نمی نماید و بمردم وانمود
می ساخت که زمامدار مصر در معارف پروری بلندتر از زمامدار آستانه است
و فضاء مصر برای اصلاحات مستعدتر از فضاء ترکیه است پس فیلسوف
افغانی را به این واداشت که در مصر احیاء معارف نماید سید جمال الدین توانست که
رسالهٔ خود را در شاگردان مصری اشاعه دهد.


٢٦

روزانه سه صد نفر طلاب به منزل شخصی سید حاضر میگردیدند و استفاده میکردند
و این سه صد نفر شاگردان دیروز از جسته ترین رجال فردا گشتند و از نوابغ مصر
شدند سید جمال الدین از روی معلومات سیاسی خویش در نظر شیوخ از هر منزلت
خوبی داشت لیکن از روی اطلاعات دینی او شان را جلب کرده نمیتوانست اما طبقه
کلاه پوش که از تمدن اروپا متأثر گشته به حضور سید آمد و رفت داشتند و برعلاوه
نزد معلمین مدارس و ارباب مناصب عالیه قضاء و رؤسای مصالح حکومتی با وجودیکه
اکثریه ایشان فارغ التحصیلان از هر بودند نظریات دینی سید خیلی مقبول بود
درین روزها شاملین از هر عبارت از دو طبقه بودند : (۱) طبقه جامد و محافظه
کار (۲) طبقه تجددپسند.
رجال بیدار از هر وقتیکه دیدند شیخ مسائل مذهبی را طوریکه از ناحیه نقل بیان
مینماید از جنبه عقل نیز بر آن روشنی می اندازد دانستند که دروس او با دیانت هیچ
تصادم ندارد پس او را وادار ساختند که در فن کلام و حکمت نظری و طبیعی و عقلی
و هیئت وعلم تصوف و اصول فقه اسلامی تدریس اغاز نماید

ارمغان عرفانی جمال الدین به مصر

شیخ محمد عبده می نگارد که خودم در اثناء تحصیل با آثار علوم عقلیه
برخوردم و به آن میل پیدا کردم لیکن کسی را نمی یافتم که در آن معلومات وسیعی
داشته باشد پس در تفکر افتادم لیکن از هر که می پرسیدم جواب میدادند که علماء کلام


۲۷
تحصیل این علوم را حرام پنداشته اند من تعجب می نمودم که چر احرام گفته اند و چرا
مردم در فتوای او شان تحقیق را بکار نبرده اند بعد از تفکر بسیار دانستم انکه
چیزی را که انسان نمی داند آن را دوست ندارد طور یکه انسان برگ های
عناب را بجود به تلخی حنظل نمی فهمد.
درین فکر بودم که افتاب حقائق برافق مصدر درخشید و دقیق ترین مسائل
سید جمال الدین در مصر بین سنوات ۱۸۷۱ الی ۱۸۷۹ میلادی
کشف گردید یعنی افتاب مشرق زمین سید جمال الدین طلوع نمودزیر ا او میوه های علم
را دائم می چید از اوشان در خواست تدریس این علوم را نمودم بما مرحمت خود را
ارزانی فرموده درس و تعلیم دادند که آنرا واردات در تجلیات
نامیدم محمد سلام مذکور می نگارد که امام محمد عبده میفرمود


۲۸
کتاب زو راء دیوانی که در تصوف است با شرح قطبی بر شمسیه و مطالع وسلم العلوم در منطق و هدایه و اشارات و حكمة العين حكمة الاشراق در فلسفه وعقائد جلال دوانی در توحید و تلویح و تو ضیح در اصول و چغمینی و تذ کره طوسی در هیئت از سید تحصیل نمودم.
و بعد از ین سال سعد زغلول در از هر داخل گردید و نزد سید آمد و رفت داشت در اثناء این ملاقات ها مبادی حریت و اصلاح را از ایشان تحصیل نمود و در حركت اصلاحی كه با ثر القاءات سید در اثناء درس به طلبه شروع گردیده بود داخل شد.
طرز تدریس سید
سید جمال الدین زمانیکه برای تدریس می نشست در موضوع هر مسئله که تحت درس بوديك بيان مفصل بصورت شفاهی تقریر میکرد
بعدازان چون عبارت کتاب خوانده می شد جمله جمله را به بیان خود تطبیق میداد در مقاماتیکه کتاب به آن مطابقت نمیکرد و جو هات کعز وری کتاب را نشان میدادورای خودرا به دلائلی که نزد او مو جود بود تقویه میکرد.
مطالعات جمال الدین
جمال الدین مهمترین مؤلفات عربی را به همین اصول درس گرفته بود و به همان اصول درس میداد و هكذا كتب جدیدیکه در علوم مختلفه به لسان عربی نوشته شده بود درس میداد.
روزی سید جمال الدین از شاگردان خود خواهش کرد که در موضوع حریت مضامینی نگارند جنیکه مضامین را آوردند مضمون سعد زغلول را پسندیده گفت این است


۲۹

مقصود من این نگارش مرا امیدوار می‌سازد که نهضت حریت خواهی مصرا از ناحیۀ
نگارشات خوبی ترقی خواهد کرد سید به این اوضاع خوشدل مصری‌ها را از خود ساخته
به کلام شیرین و تعلیقات مفیدۀ خود که بر موضوعات مختلفه می‌نمود حکمت خود را
بر عموم حضار مجلس نثار می‌نمود ذهن مصری‌ها را به راه تفکر و طرز استنباط
و استنتاج سوق داد .
سید جمال‌الدین فن تحریر و نویسندگی را در مصر بسیار کمزور میدید
بدون چند نفر نویسنده که آن‌ها هم به عبارات مسجع تحریر نموده
یا بعضی کتب علمی را تصنیف میکردند دیگر اشخاص وجود نداشت
لهذا سید جمال‌الدین شاگردان خود را به تحصیل علوم ادبی متوجه ساخت در
مدت کمی عدۀ زیادی از نویسنده‌ها در مصر تهیه شدند که عبارات سید جمال‌الدین را نقل
می‌نمودند و در اطراف آن تشریحات داده به جرائد می‌سپردند در عروة
الوثقی و رد دهریین و رسائل دیگر سید که اثار باقیه فضیلت اوست بسا مقالات قابل
نقل دارند که تذکار همه موجب ضخامت کتاب میگردد و کتاب به ضخامت می‌انجامد
لهذا دو مقاله او که شیخ محمد عبده علاوه بر اثار مذکوره نقل نموده است خلاصۀ
مفاد آن ذیلاً آورده میشود زیرا احتیاج امروزۀ ما به این دو موضوع تربیه و صنعت
بحدی ضروریست که برای آنها مجالس مسلسل منعقد باید ساخت .

مفاد مقاله تربیه

سید مینگارد که اجسام ذیروح حیوان و انسان مثل اجسام نباتی محتاج
تغذیه و تغذی می‌باشند طوریکه نباتات از ترکیب عناصر تکون یافته و در اثر غلبۀ
یکی بر دیگری اعتدال مزاج نباتی برهم میشود هکذا تکون مزاج حیوانی
و انسانی محتاج حفظ اعتدال عناصر است


۳۰
اگر یکی از این عناصر بر خلاف دیگری سبقت و غلبه جوید مزاج انسانی و حیوانی نیز مثل مزاج نباتی به فساد و هلاک می انجامد.
برای کشت وزراعت نباتات زمین صالح و هواء مناسب از روی تجارب زراعت پیشه گان لازم می باشد و هر نبات از عالم نباتات اصول پرورش جدا گانه دارد که در نشو و نماء و حفظ آن از سردی و گرمی و هوای نامناسب باید کوشش شود متخصصین این فن نسبت به تجزیه زمین و کیفیت جوی مناطق و استعداد کیمیاوی اراضی و مواد تغذیه و تغذی آن معلومات مبسوطی را بیان میکنند
هکذا بیطاران از تاریخ طبیعی حیوانات و اقسام آن و طرز زندگانی و حفظ صحت اوشان بحث می رانند و در اعادهٔ صحت آنها تدابیر علمی و معالجات فنی خود را ایراد می نمایند.
هم چنان برای حفظ اعتدال جسم انسان اطباء از خواص ادویه و اغذیه بحث می رانند پروگرام های غذاء و دواء و پرهیز و حفظ بدن از سردی و گرمی و محافظهٔ اندازهٔ گرمی و سردی هوا را به محتاجان تعیین می نمایند.
مریض طوریکه به علوم و تجارب عملی طبیب محتاج است هکذا به شفقت و مرحمت همت و ایثار او محتاج می باشد زیرا اگر طبیب لائق باشد اما شفقت خود را دریغ دارد و احوال مریض را طور لازم معلومات نگیرد یا حالت اقتصادی او را مد نظر نداشته باشد و به عدم وصول حق از او منحرف گردد یا اهتمام حال او چون مالداران نه نمایند و یا از بی علمی خود در تعیین اغذیه و ادویه او خطاء شود از بودن چنین طبیب نبودن آن خوب است زیرا این سفیر ملك الموت مریض را به راه هلاك سوق می دهد و در فقدان این چنین شخص طبیعت طبعاً مدافعهٔ مرض می نماید مریضان از حمه بی علاج نسبت به مریض هائیکه آله دست اطباء جاهل و معالجین سنگدل و طماع


۳۱

میگردند زودتر صحت می یابند و چنین اطباء یا آله دست اعداء مریض میشوند و به مریض زهر میخورانند یا در اهمال علاج و یا در سوء معالجه او را به راه مرگ سوق میدهند.
طوری که این حیات صوری محتاج علاج و محافظه اعتدال مزاج می باشد هکذا حیات معنوی يك قوم به معالج روحانی ضرورت دارد تا بین تبذیر و امساك ، خوف وجرأت نقطه اعتدال را محافظه نماید اگر قوه جرأت از انسان مفقود گردد در تجاوزات موذی ها و متجاوزین انسانی و حیوانی مدافعه بعمل نیامده وشخص عرضه هلاک می گردد .
بالعکس اگر حس خوف مفقود گردد از تهور بی جا خود را به مخاطراتی می اندازد که بدون تصويك منفعت به وادی هلاک روان میشود
برای حفظ اعتدال مزاج روحی باطباء روحانی ضرورت می افتد تا حدود بخل و تبذیر را معرفی نمایند زیرا خاندانها طوریکه از تبذیر فقیر می گردند همچنین از دست امساك اتفاق پدر و پسر زن و شوهر برادر و خواهر بر هم میشوندغذا ، و لباس ضروری که حفظ حمت را مینماید بر آنها نداده آخر کارشان به بی اتفاقی منجر میگردد خاندانها بر باد میشوند اطبا این ملکات و حکماء تربیه می گویند که افراد انسانی را به حدود اعتدال معرفی نمايند درین حکماء مثل طبيب بدنی علم ، حذاقت ، تجارب ، دلسوزی ایثار ، ضرور است اگر این ها را نداشته باشند عدم وجود آنها بهتر است .
معلمين وواعظين ، خطيبان ، مصنفین نویسنده های جرائد همه و همه از ین طبقه مردم اند
اگر در ایشان اوصاف طبیب بدنی نباشد عدم آنها از وجود بهتر است و اگر به این صفات موصوف باشند قدر دانی این طبقات و احترام ایشان از فرائض اولی جامعه است .


طوریکه بدن از تغلب عناصر داخلی رو به هلاک می گذارد از تغلب حوادث
کونی خارجی نیز به معرض فناء میرسد مثلیکه بدن را گرمی و سردی دفعتاً
از کارمی اندازد همچنان مفسدین اتحاد و اتفاق سلامتی مزاج اخلاقی جامعه را
بر هم می زنند و جلو گیری او شان از وظائف اطباء روحانی است.
شیخ محمد عبده می نگارد که حضرت استاد محترم بعد از توقف بیشتر
از یکسال بسوی تدریس مائل شده شرح اشارات ابن سینا را درس می داد
این کتابی است که مدت هزار سال در شرق تحت تدریس قرار یافته است لیکن ازان فائده
عملی نه گرفتند عین دروس او به غرب انتشار یافت و آنها به اصول این کتاب فروع را
مرتب نمودند سید در اصول و فروع آن تطبیق می نمود و یک مقاله صناعیه جامعی بر
اساس نظریات بلند خود بیان نمود که در روز نامه های جهت تعمیم افاده نشر گردیده است
مقاله صناعیه
ثابت است که انسان از جمله حیوانات زمینی است
طوریکه چینی ها و ایرانی های قدیم که انسانرا فرزندان آسمان میدانند نمیباشد همین
انسان ادوار حیاتی خود را به ترقی پیموده از مشاهدۂ اکتشافات افریقا و اهالی
جنگل نشین آن ثابت میشود که انسان نمی توانست در اول و هله لباس خود را
تهیه و دفع تجاوزات درند ها را نماید
چون حضرت خداوند جل شانه انسان را عاجز و محتاج خلق نموده است و تمام
لوازم حیات اورا از خارج بدن او تهیه مینماید و ما یحتاج او بدون حاصل نمیشود
مگر به زحمت زیاد لہذا قوۂ عاقله را برای او مرحمت فرموده است و این قوۂ عاقله
را به تعلیم مدرسه وجود انسانی مقرر نموده است چون عقل از زندگانی نبات و حیوان
استفاده کرده لہذا نبات و حیوان بر انسان سابقه استادی دارند زیرا انسان
در طرز زندگانی پیرو آثار ایشان است و جواهر حکم فعلی و انفعالی ایشان را برای


۳۳

خود چیده و در این تحصیل قدر بجا ترقی نموده گاهی به مقصد اصابت نموده
و گاهی خطاء کرده گاهی حق به او کشف گردیده و گاهی پوشیده گشته و عوائق
قدری و ارادیه مانع آمده از درك حقائق اورا گاه گاه باز داشته است.

و احیاناً جاذبه ها او را به اطلاع مصالح حیاتش جذب نموده به آثار
عجیبه و احوال غریبه آن برخورده است و انسان کوتلهاي سفر تفکر خود را پیموده
و پرده های جهالت را از روی تحقیقات خود برداشته و در تمام این امور
از ضرورت و حاجت اطاعت نموده است اجزاء كائنات استفاده نموده
تفنن در فنون و اختراع صنائع را نتیجه از این مطالعات است و وقتی او را در چاه
اوهام انداخته و دستهای او را به زنجیرها، عادات ناقصه و افکار ردیه بسته زولانهای
اعتقادات سخیفه را به پای او در آورده است

لیکن در تمام این نشیب و فراز افکار صنائع کمر او را بسته کردماست زیرا او راثر صانع
آنچه به حیوانات و نباتات از موهوبات الهی مرحمت گردیده انسان بواسطه قوهٔ عاقله
بدل آنرا از خارج بدن تهیه می نماید و از هیچ صاحب شعور پوشیده نیست که صنعت
بافندگی قائم مقام قوۀ مدافعه پوست حیوانات است که انسان به قوۀ این صنعت از
پوستهای درشت و موها و پشم ها سردی و گرمی را دفع می نماید
و همچنان آهنگری صنعتی است که کارنول های طیور و پنجه ها و دندانهای
درندهارا می نماید که انسان را از دشمنان خویش به قوهٔ آن مدافعه بعمل می آید.
وقتیکه طبیعی بودن هم چه کمالات در وجود نبات و حیوان روشن شده و در
وجود انسان از روی احتیاجات کسبی هم لازم میشود. پس باساس تقسیم حکماء
اهمیت صنائع را بیان می نمایم.
صنعت در موضوع خوديك قوهٔ راسخه فاعلی يا يك فكر صحيح مثل غرض محدود بالذات است


٣٤

و قوة فعلی در معلم و قوه انفعالی در متعلم از جمله قوة فاعلی است و قوه تأثر و قبول
صنعت گفته نمیشود لهذا قید قوه فاعلی لازم است .
و قوة فاعلی زمانی صناعی شده می تواند که این قوه در موضوع خود راسخ
باشد و اعمال بصورت دائمی بوضعیت منتظم ازان صادر شود .
و قوه حالیه که آناً فاناً پیدا میشود و زائل میگردد صنعت گفته نمیشود و
کارهائی که فعل آن زیر سیطرهٔ فکر نباشد هم صنعت نیست مثل تأثیرات طبیعی اشیاء
از قبیل قوه سوزانیدن آتش یا قوة امتداد دهنده حرارت و جمع کننده برودت .
که صنعت بشمار نمیرود وا گر فکر صحیح نباشد مثل سو فسطائی ها
که از تمام بدیهیات منکر است یا اینکه دارای غرض محدو د ا لذات نباشد
مثل اعمال يك جدلی که با هر چیز از راه جدال پیش آمده و تردید
هر دلیل ر امی نماید و تمام فکر خود را در ازالهٔ براهین دگر ها بصرف
میرساند این نیز صنعت نیست زمانیکه در وجود کلی عالم نظر شود انسان
به علم یقین می داند که اکثر صور و کمالات آن زیر اثر قوای طبیعی و احساسی
است از قبیل نشو نما دفع و جذب یا طلب غذا ء و گریختن از اشیائیکه بدن را اذیت می رساند
اما عموم افعال كولی به ترتیب عقلی مرتب میباشد و مقصدها از ترتیب عقلی این است که
غایات و مقاصد ازان مد نظر باشد تا فوائد کمالی که نظام کلی را محافظه می نماید بدست آید.
زیرا عقل بر خلاف حس اول کلی تامی را می بیند بعد ازان بسوی جزئی
تدریجی ترقی می نماید نه برعکس آن .
طوریکه زنده گانی بدون غذاء و لباس انجام نه می پذیرد و غذاء و لباس جز
از زراعت و اهنگری و نجاری صورت نه می بندد. و نان بدون آسیا کردن و پختن بدست
نمی آید هكذا حیات اجتماعی بدون صنائع قوام نه می یابد حیوان قوای دافعه
و جاذبه را در بدن خود از انسان کامل تر دارد لهذا برای بقاء نوع خود
بدون تناسل دیگر خد مت کرده نمی توانند .


٣٥

و آنهم در اثر میل طبیعی است و تا زمانی که طفل را محتاج میداند محبت فطری به خدمت
او سائق میباشد و بعد در اثر کمال از احتیاج پدر و مادر بی پروا میشوند . وحیات
اجتماعی خود را محافظه کرده میتوانند .
انسان چون محتاج است برای رفع احتیاج خود هريك بدیگری خدمت می نماید
و از یکدیگر استفاده می جوید .
و هر که این وظیفه را بجا آرد در حقیقت وظیفه عضویت خود را بجا آورده و عضو صالح
جامعه بشمار میرود والادر جمله شل ها و کورها محسوب میشود این چنین اعضاء معطله
را قطع باید کرد در بارگاه الهی و پیشگاه مردم تناسب و سلامتی اعضاء بحدی
مرغوب است که هر شخصیکه فاقد ان باشد در نظر مردم از اعتبار می افتد
زمانیکه اعضاء بدون اختیار از کار معطل میباشند بی اهمیت میگردند و اگر
خود را قصداً اعضاء معطل بسازند پس لایق است که چنین اعضاء جامعه از جامعه
بریده شوند ایشان چون اباحی ها محصول دست دیگران را برای خود مباح می
دانند و خود هيچ يك فائده نمیرسانند اگر اباحی ها و اتکالی ها در جامعه ترقی
نمایند جامعه رو به خرابی میگذارد و اباحی ها اگر دست بیابند جامعه را منحل
میگردانند و بدون لوازم فوری صنعتی در جامعه نخواهد ماند .
در حیات اجتماعی این چنین طبائع به منزله جذام و دیگر امراض ساریه است در اثر این
امراض لا بدی است که عضو مریض قطع شده داخل آتش شود تا بدیگران سرایت نه نماید
فاسق و فجار جامعه اگر چه اباحی نمی باشند اما در بیکاری پیشوای کاهلان دانسته
میشوند لهذا چنین فساق را به کار مجبور باید ساخت اگر چه به تعذیر باشد مجانین و ابلهان
وغیره چون قوه مدبره عقل ندارند و اشخاص ناقص الاعضاً آلات کار ندارند پس
ایشان و معذور را نباید تعزیر داد این قدر کافی است که از دل ها ساقط معذور اند .
میشوند و بعض کاهلان بیکار بنام توکل استناد می جویند و کشکول گدائی را بدست
گرفته حجاب مروت را دور انداخته میگردند .


٣٦

و رجال بی کناریکه با اسباب حیات مقابله دارند و به توکل کاذب تکیه میکنند
و معنی حقیقی توکل را نمی شناسند و گمان برده اند که توکل عبارت است از
معارضه با سنن الهی که در مصالح عباد او تعالی جاری آمده .
و این را تبتل وانقطاع از عالم ظاهر می نامند با جسود یکه کشکول کفاف را
گرفته پردۀ قناعت را دریده اند ایشان به منز له موی زیر بغل میباشند از
تکثف آن بدون زحمت کندن و جلب عفونت ها در صورت گذاشتن آن فائدۀ
دیگری متصور نمی باشد .
ازالۀ این مویها و پاک کردن هیئت اجتماعی از کثافت آنها مناسب است
این صنائع بر دو گونه تقسیم میشوند اول آنکه ضروری اند دوم غیر ضروری
و ضروری باز دو قسم اند قسم اول فائده عامه دارد دوم فائده خاصه باز یا منضم
این فوائد می باشند و یا زیب دهنده
قسم اول آن چون اهنگری است که سائر اهل حرفه به آن احتیاج دارند
قسم دوم آن چون فن برش کردن لباس است
و قسم ثالث آن که ضروری است و فائده عامه دارد غايه ومقصد آن نفع جامعۀ
انسانی است مثل آن حکمت است که قوانین را وضع می کند و راههای حیات را توضیح
و تشریح کرده وسائر نظامات را ایجاد و حدود سائر امور را تعیین می نماید و حدود
فضائل و رذائل را روشن می سازد و این صنعت از جمله کمالات عقلی و خلقی است
که به عبارت مختصر آن را حکومت عادله میگویند
قسم چهارم آنست که واسطۀ امور خیریه باشد غایه این اشیا به ماورای نفس
انسانی می رسد لیکن به آن راجع میشود و قسم پنجم آنست که فائده آن بسیار
می باشد چون نجاری و تجارت و ششم آن چون شکار کردن است و هفتم آن
طبابت است که متمم اعمال و قوای حیوانی است ومساعد اتمام وظائف آنها


می باشد و هشتم چون رنگ ریزی ونقاشی ورنگ آمیزی است و اگر این
مردم مهمل گذاشته شوند و این امر را پیش به برند روی مردم را از
کارها باز خواهند گردانید دام های مکر و فریب را به گردن آویخته لنگ
های خدعه و فریب را کشال کرده عصای شر را در بغل گرفته جام طمع خود
را ازان پر خواهند کرد نفوس ایشان از اخلاق فساد ودوست داشتن ریاست
کاذبه وطلب دنیای دنی وحسد وحقدو عداوت ها از هر جهت مملو خواهند شد
و این اخلاق خود را زیر پردة تلبیس خواهند پوشانید وبعد ازان خواهند گفت
که دست های خود را زیر این پردها در آورید تا اموال مردم را بر بایند .
الحاقا این مردم باا باحتیها لازم است و به هر ذی شعور واجب است که ریشه
این چنین افراد را بکند تا افکار عوام را فاسد نسازند ووبال این افساد بر علیه
عام و خاص ثابت نیاید .

پس شرافت هر صنعت باندازه عموم موضوع و غایه آنست اشرف ترین جمله صنایع
صنعت حکمت است که عبارت از سیاست باشد و اهنگری اگرچه عام المنفعه است
لیکن بمقابل حکمت حیثیت خادم به مخدوم دارد .
از گذارشات فوق مجاهدات علمی او معلوم شد که شفاهاً و قلماً بیاناً و تحریراً
مردم را به سوی علم مثمر متوجه می ساخت
حالا قدری از خدمات سیاسی او بحث می رانیم چون اوراق تخمین شده ما
کمتر مانده لہذا احوال ما بعد را بصورت بسیار موجز ذکر می نمائیم زیرا مردم
از شرح حال سیاسی او اضافه تر خبر دارند واگر موقع بدست آمد در تالیفات
ما بعد بشرط توفیق ازان ذکر خواهد شد انشاء الله چون مصر ملعبه سیاست اروپا
گشته بود و دست خارجیها اوضاع مصر را چنان به خرابی رسانیده بود که حکومت
از بحران اقتصادی بسیار به مشقت بوده اسماعیل پاشا جنرال قونسل


مصر جنرال استانث را واسطه ساخت که از حکومت خود يك نفر متخصص امور مالی را برای وزارت تجارت مصر استخدام نماید
وزیر خارجهٔ انگلستان جواب داد که خواهش تحریری نماید اسما عیل پاشا قبول نمود بعد ازان انگلیس ها اسهام کانال سویز را از مصر خریداری نمودند و جریدهٔ ٹائمز لندن نشر نمود که این دشوار است که حکومت انگلیس در خریدن اسهام سویز طوری تفکر نماید که علاقه انگلیس ها در مستقبل از مصر جدا باشد .
و عقب آن انگلیس هايك هیئت را برای وصیت کردن در امور مالی مصر فرستادند چون اسمعیل پاشا به قرض گرفتن محتاج بود آن هیئت را قبو ل کرد رفرزولسن انگلیس ناظر مالیه و موسیودی بلنیر فرانسوی ناظر اشغال مقرر شدند و نور پاشا رئیس بوده اماسلطه ناظرهای اجنبی داشتند از این رهگذر نفوذ اجانب اعم از اینکه بر عوام باشد به رئیس خود شان قائم بود .
در این آوان سید جمال الدین رئیس جمعیهٔ ماسونی بود وجود او را حکومت خطرناك می دید زیرا سید جمال الدین بعد از انکه اوقات اول روز را در خانه خود می گذاشتاند دروسط روز به قهوه خانه می آمد و در ضمن تقریر خود عوام و خواص را که به دور او فراهم میشدند تبلیغات می نمود که وطن شما زیر خطراست چارهٔ آن را باید کرد و دست اجانب را کوتاه باید ساخت چند نفر از شاگردان و مخلصان او در مجلس شوری انتخاب گردیده بودند و جرأت وجسارت را از سید فرا گرفته بودند باربار در مجالس همین مسئله را تکرار نمودند بار ها مجالس شوری منحل شد اما اخیراً ٹائمز لندن در این موضوع نوشت که مجلس شورای وکلاء مصریهای محافل را تشکیل می نمایند و ناظر های مصری و اجنبی را ارادهٔ خود می سازند وانها را به پیشگاه خود مسئول و در اعمال او شان تصرف می خوا هند وکلا فی الحقیقه حکومت مسئول بنام را به حکومت مسئول فی الواقعی تحویل میدهند


۳۹

زمانیکه اسماعیل پادشاه ازيك طرف فشار اجانب رامی دید و ازجا نب دیگر
تماثل ملت را به ازاله او مایل ، خودش بسوی ملت میلان نموده اوشان را موقع داد
زیرا در این اوان فقر مالی بحدی رسیده بود که دهقانان مصر سر خود دستار و در جان خود
اضافه از پیراهن نمی دیدند زنها ایراق های طلائی و نقرئی برای سود خوران به بازار
می آوردند جمعیت فراماسونی که زیر اثر سید بود در اثر مجاهدات اوشان مال وازده اروپا
در مصر به مصرف نمی رسید و جمعیت های دعوت نصرانیت کار را پیش برده نمیتوانستند
علاوه بر آن سید اراده داشت که در تمام ممالك اسلامی تحريك انقلاب بر علیه
دول استعماری تولید نماید .
لیکن شیخ محمد عبده گفت که اول دول اسلامی را بیدار باید ساخت تا بتواند
استعمار طلبان را از ممالك خود بکشند در وحدت اسلا می نظریۀ سید قرار فوق
بوده اخیر به رأی شیخ آمده ازین ناحیه در راه وحدت اسلامی اقدامات شروع
کرد دريك مقاله از مقالات عروة الوثقی می نگارد که ای مسلمانان از ادرنه الی
پشاور حکومت شما ممتد است با هم یکدست شوید بعدازان حکومت ایران را
دعوت داده که ای برادران ایرانی شما برای اسلام بسیار خدمت ها کرده اید
امروز لازم است که دست خود را به برادران افغان خود دراز کرده اتحاد نمائید
ودرين اتحاد سبقت کنید بعد ازان به برادران عرب و برداران ترکی خود دعوت
اتحاد داده است .
سید جمال الدین که ذوق سیاست داشت برای نجات مصر از مداخلات اجنبی داخل
مجلس ماسونی که تابع شرق فرانسه بوده داخل گردیده بود و اخیر آبه ریاست مجلس
فائز کشه بود از شاگردان و ارادتمندان او سه صد نفر اهل علم واهل قلم داخل شدند
از روی گذارشات سید در هند و محاربات برادران قومی او با انگلیس ها معلوم
میکردد که با انگلیس ها عداوت داشت لهذا در جرائد مصر و در محافل بر علیه


٤٠

حکومت انگلیس مظاهرات می‌نمود و این رویه به حکومت انگلیس ناگوار افتاده و مستر کلا دستون شخصاً به ازالۀ اقتدار او متوجه شد قونسل انگلیس حکومت مصر را به این وادار ساخت که رجال خود را در مجلس داخل کرده مجلس را متفرق سازد در خلال این احوال اوضاع مصر خیلی پر اضطراب بود تبعید سید به هند خدیو سابق مصر توفیق پاشا سید را با ابو تراب خادم افغانی او که سید او را حکیم امی میگفت ١٢٩٦ بسوی هند تبعید نمود در این آوان در مصر مسئله عرابی پاشا سر کار آمد بنا بر آن سید را از حیدر آباد دکن به کلکته فرستاد بعض میگویند ابو تراب چندی در مصر محبوس ماند.
زمانیکه سید در حیدر آباد دکن بوده مولوی محمد واصل یکی از دوستان او به سید مکتوبی فرستاده حقیقت نیچر و کیفیت نیچریها را پرسید سید او را جواب مفصل داد و علاوه بر آن رسالۀ در خصوصی رد دهریین به زبان فارسی در حیدر آباد تالیف کرده نشر نمود و در اوقات توقف در کلکته بعض محافل زمام ریاست بدست او بوده یکی از منطوق های غراء او که در يك محفل بزرگ برادران هندی بیان داشته بود یکی از جرائد هند سال ١٣٠٤ شمسی نشر نموده این بندۀ عاجز مدیر انیس در ان آوان جریده شریفه اتحاد مشرقی جلال آباد را اداره می نمود در شمار های همان سال نشر گردانیده که خیلی متأثرم که حریق جلال آباد در زمان انقلاب اداره اتحاد مشرقی سوخته مجله هائی ازان فی الحال حاضر نیست که نطق موصوف از روی آن اقتباس میشد.
بعد از انکه تصادمات فوج انگلیس در مصر خاتمه یافت سید را اجازه داد تا هر جا که میخواهد برود.
سید برای اقامت خویش لندن را انتخاب نمود و به شاگرد رشید خود شیخ محمد عبده به شام مکتوب فرستاده نوشت که من ارادۀ لندن دارم و از انجا به پاریس خواهم رفت مکتوب خود را باداره جریدۀ الشرق والغرب یا در جای موسیو بلنت


[IMAGE]

مکتوب تاریخی ۲۳ ستمبر ۱۸۸۳ میلادی
که جناب سید جمال الدین افغان به شیخ محمد عبده در
خصوص اطلاع در وقت عز یمت به لندن نگاشته است.


مكتوب سيد جمال الدين افغان است که به نام محمد مو بلحی شاکرد عزیز او
در مصر بغرض تحسین اثرش موسوم به عیسی ابن هشام تحریر نموده


٤١

به من بازستیدوشاراهم لازم است که به فرانسه بیائید گزاور این مکتوب را در صفحه مقابل بخوانید :

سید در لندن و پاریس

سید ابتداء به آمریکا رفته در اطراف قوانین مشروطه آنجا مطالعات نمود و پس از چندی به لندن آمده با مشاهیر حکماء آنجا ملاقات ها نموده شهرت علم و فضل خود را آنجا گذاشته به پاریس آمد و شیخ محمد عبده آنجا با او ملاقی شده و موقعیت علمی سید در اروپا به انتهاء شهرت رسید .

جمعیت عروة الوثقی مصر از سید و شیخ خواهش نمود تا جریده به نام عروة الوثقی در پاریس تاسیس نماید این خواهش را پذیرفته ۱۸ شمارهٔ عروة الوثقی را نشر نمود که به دعوت قرآن سائر مسلمانان جهان را به اتحاد دعوت داده بر خلاف دول استعماری انگلیس و روسیه اقدامات کرد انگلیس ها اخیراً دخول جریده را در اقطار مصر و هند وستان سانسور کردند این جریده که مفکورهٔ سید را در عبارات شیخ دارد در دنیا اهمیت بزرگی را تولید نمود و با رینان فیلسوف فرانسوی مباحث شفاهی و مناظرات قلمی در خصوصی استعداد مذهب اسلام به علم و ترقی عصری بوجود آمده و این حرکت بعد از سید تا سالهای بسیار باقی ماند در این آوان در سودان محمد احمد نامی یکی از احباب سید ظهور نموده بود و سید تقویهٔ او را می نمود لارد سالسبری و لارد چرچل سید را به لندن دعوت داده نظریهٔ او را نسبت به مهدی می خواستند معلوم کنند بعد از اظهار رأی درین خصوص خود از لندن به پاریس عودت نمود در این سفر با بسیاری از سیاسیون و اهل علم انگلستان اتفاق ملاقات افتاد .


٤٢

سید جمال الدین در ایران

بعد ازان و تلگراف شاه ایران به دعوت او رسید سید به ایران
حرکت نمود از طرف شاه و مامورین بزرگ دولت واهالی و علماء استقبال او به
عمل آمد شاه در دربار عام و در مجالس خصوصی و به حضور شاهزادگان به فکر
و تدبیر علم و سیاست سید تحسین ها می کرد اخیراً سید را به رتبهٔ وزارت حربیه
مقرر نمود وزیر نظر داشت که او را به صدارت عظمی انتخاب نماید زمانیکه از
روی معلومات علمی و ترقیات فکری اثر و اعتبار او در ایران بحدی ترقی نمود
که خانه او مرجع اهل علم و اهل فضل و ارباب وجاهت گشت شاه خائف گردید
از جانب دیگر پیشنهاد سید را که در اصلاحات مملکت ترتیب داده بود صدر اعظم به
حضور شاه چنان جلوه داد که این امور باوجودیکه نافع اند لیکن اعتبارات را تقسیم مینماید
و وقار به شخصی شاه صدمه میرساند و مملکت مساعد نیست که این پرو گرام در ان اجراء گردد
سید اوضاع جاریه را حس کرده به عذر تبدیل آب و هوا اجازه رفتن به روسیه خواست
در موقع حرکت از طهران شاه يك مبلغ پول با يك زيور الماس بقسم یادگار
برای او فرستاد اما سید پول را رد و آن هدیه را به پسر میزبان خود حاجی
امین الضرب بخشید. میگویند در ین‌وقت کاتکوف مدیر جریدهٔ (مسکوی) از او
خواهش آمدن روسیه را نموده بود .


٤٣

سید در روسیه
در روسیه استقبال سید از طرف حکومت و اهالی به پایه عالی به عمل آمد و در خصوص مسلمانان ترکستان به حکومت امپراطور روسی نصایح خود را حالی ساخته مفادا تفاق و دلجوئی مسلمانان را به اوشان فهمانده به طبع نمودن قرآن کریم و بعض کتب دینیه او را وادار ساخت در حالیکه او در پترسبورک بود شاه ایران به نمایشگاه پاریس عازم گردید آنجا ملاقات سید را خواهش کرد لیکن سید تعلل نمود. تفصیلات این موضوع در الفلاح مصر اشاعه یافته است .
زمانیکه شاه به میونخ رسید آنجا سید با شاه ملاقات کرد و شاه در وقت مراجعت او را به ایران مکرر دعوت داد سید با شیخ عبدالقادر مغربی در مجالس خود گفت که بعض اکابر العان مرا با شاه ملاقی ساخته شاه را به این مسئله وادار ساختند که مرا با خود برده به ریاست وزراء مقرر نماید شیخ گفت در حالیکه به پابندی عقیده اهل سنت شهرت تام داری چنان ترا به ریاست مقرر می نماید او گفت این هوس و جنون است که از طرف شاه به عمل می آید . سید دوباره بایران رفت .
سید در ایران بار دوم
بعض شكوك شاه در سفر اروپا نسبت به سید زائل گردیده بود و در نوبت اخیر در مهمات امور با او مشوره میکرد و در تقنین قوانین از فکر او استفاده می گرفت .
باری علماء ایران خواهش کردند که برای حکام قانونی باید ساخته شود که دست تجاوزات حکام را باز دارد سید جمال الدین این مسئله را پوشیده نگاهداشت لیکن در امور اداری چنان اوضاعی مشاهده میشد که صبر کردن به آن دشوار بوده سید به شاه عرض کرد شاه توافق نمود و این توافق میرزا علی اصغر خان صدراعظم و دیگر ارباب نفوذ را آزرده ساخت به شاه عرض کردند که این مسائل اگر چه مفید است لیکن به حالت ایران مطابقت ندارد و اعتبارات شاه را کاسته به قدرت دیگران می افزاید.


٤٤

سید نیز اهالی را بسوی اصلاحات ملتفت میساخت و در جرائد نسبت به نقائص
اداری مضامین نشر مینمود این اقدام اصلاحی او را بحدی محبوب ساخت که
صبح و شام ارادتمندان به مجلس او حضور بهم میرسانیدند درین بین وضعیت شاه
نسبت به او تغیر کرده سید به شاه عبدالعظیم رفت مردم از مجالستش دست
نکشیدند لیکن پیش آمد مرض او را از ملاقات باز داشته و بستر فراش
افتاده بود در این حال از طرف شاه پنجصد نفر سوار برای اخراج او رسیده
او را زولانه کرده به حدود خانقین به خاك عثمانی رسانیده تبعید کردند.

زمانیکه سید به بصره رسید در عین مریضی در محافل از مظاهرات برخلاف شاه
باز نیامد در جرائد ومجلات به نقائص ایران نشریات مینمود.

اخیراً مکتوبی به حاجی مرزا محمد حسن خان شیرازی رئیس مجتهدین از خط
دماغ وسوء اقدامات شاه نگاشت خبر داده که شما رئیس روحانیون ایران میباشید
و میتوانید اهالی را بيك امر فراهم نمائید تمام ایران به گفته شما عمل مینمایند
شاه زمام امور سلطنت را بدست زندیقی داده که در محافل به انبیاء دشنام میدهد
و شریعت آسمانی را مامور به امیداند و علماء دین را اهمیت نمیدهد و پرهیزگاران
امت را به زشتی یاد میکند وسادات کرام را تحقیر مینماید و باناصحین واعظ
معامله مثل معامله با اراذل دارد ورؤسای دین را توقیر نمیکند.

شاه بعد از بازگشت از سفر اروپا مشاعر خود را باخته واخلاق را از دست داده
این مجرم بلاد اسلامی را فروخته میرود لیکن از جهت خست مزاج به ارزان ترین
قیمتها میفروشد ای فاضل اعظم وای حجة الاسلام اگر شما امروز چاره این را
نه نمائید اعداء اسلام بر ممالك اسلامی که موطن دین محمد عليه الصلوة والسلام
است قابض خواهند شد.


٤٥
اگر شما چارهٔ مملکت را نه نمائید وطن بدست کفار خواهد افتاد. شاه معادن را فروخت و تنباکو را انحصار کرد و از اهواز الی طهران بر راها قبضه کردند باغها ونهر ها بندر ها راهای معادن عموماً بدست اجانب افتاد کشت زار ها و تاکستانهای انگور برای شراب مخصوص شده صابون و شکر و شمع و دیگر موادیکه از ضروریات کار خانه ها است همه از دست رفتند و تاسیس بانک خارجه یعنی تسلیم زمام امور اقتصادی اهالی بدست اغیار همه و همه جاری است. رئیس مجتهدین ایران به شاه مکتوب نوشت و سائر آن مسائل را که القاء آن لازمی بود به او وانمود ساخت شاه از ان باز نیامد بسیاری از مخلصین مثل وزیر امین الدوله وامثال او به شاه پند ها دادند اثر نه بخشید اخیراً رئیس مجتهدین فتوی به تحریم تمباکو کشیدن صادر نمود.
ایرانی ها چلمها را شکستند ندو طوریکه در انگلستان پایپ ها و در مصر سیگار ها عمومیت دارد در ایران چلم رواج دارد لیکن به فتوای مجتهد تنباکو و چلم هر دو از مجالس جمع شده فردای فتوی شاه چلم خواست پیش خدمت عرض نمود که فتوی منع از طرف حجة الاسلام صادر شده شاه بر آشفته گفت قبل از انکه من اجازه دهم چسان از قصر شاهی چلم ها و تنباکو ها کشیده شد پیش خدمت عرض نمود زمانیکه امر شرع برسد ضرورت استیذان شاه ندارد
شاه حجة الاسلام را زیر تهدید گرفت لیکن او از مخالفت باز نیامد تا اینکه ایرانی ها بر خلاف اجانب متحد شدند و مستر تالبوت که بسال ۱۸۹۰ انحصار را متعهد شده بود مجبور شد که آنرا فسخ نماید از این رهگذر انگلیس ها در ایران شکست خوردند سید چندی در عراق توقف نموده تا که صحت یافت.
لندن بار دوم
بار دوم سید جمال الدین به لندن عزیمت نموده در مجالس و محافل از مذاکرات


٤٦

شاه باز نمی آمد و در جرائد نسبت به شاه مقالات می داد جریدۀ ضیاء الخافقین را در دو زبان عربی و انگلیسی نشر می داد و صفحات آنرا به احوال ایران پر می نمود و در شمارۀ اول منشوره فروری ١٨٩٣ نگاشته که حکومت ایران شریعت را مغلوب ساخته و نظام تمدن را منفور گردا نیده و پردۀ نا موس عقل و فطرت را دریده بدون هوس فرمائفرمائی و بدون حرص و از آمری ندارد.
سوای استبداد و دروغ وغیر شمشیر و فریب وجز قمچین و خون ریزی چیز دیگری نیست که حکومت را خوش آید.
مال یتیمان و بیوها چور میگردد ناموس ها بر باد میشوند دراثر این مظالم خمس ایرانی ها به ممالک عثمانی و روسیه پناه بردند و حکومت ایرانی همه مظالم را بعمل آورده است .
زنها را از موی می آویزند و انسانها را باسک مادر جوال می درآرند و کوش ها را به تخته های چوب میخ میکنند و این مظلومان به همین اوضاع در کوچه ها و بازارها تشهیر میشوند با وجود این حال مالیات و محصول طاقت فرسائی بدوش اهالی بار کرده است .
ملت ایران در وقت ترقیات خودسیادت اقوام را نموده به اسلام خدمات بزرگی کرده اند تالیفات بسیار مفیدی بروی کار آورده به زبان عربی خدمات بینهایت قابل قدری را انجام داده اند امروز به پنجه استبداد چنین زمامداری گرفتاراند در تمام مضامین او به خلع نمودن شاه تحریص و تشویق مطالعه می شد هر چند که شیخ راه نرمی را اختیار می نمود لیکن سید از تیزی طبیعت فرود نمی آمد سید از جهت اهانتی که دیده بود و از درد یکه به دل خود نسبت به ترقی اسلام داشت دست نمی برداشت سید از اوضاع اخراج خود به حجة الاسلام نوشته بود که مرا از فراش مرض برخیزانیده در زنجیر ها و زولانه ها مقید گردانیده از بست


٤٧

شاه عبدالعظیم بیرون کرده به اهانت و بی عزتی در برف ها تا دارالحکومه برده از انجا مرا به یابو سوار کرده بدست جلادها داده در عین برفباری زمستان و بادهای زمهریری درمیان انبوه پولیس ها و گروه محصلان سوار محصور ساخته تا خافقین به وضعیتی بردند که دلهای اهل ایمان ازان میگداخت و قلب اهل کفر واهل طغیان از ان دهشت میگرفت شاه به سفیر ایران متعین در بار لندن امرداد که نزد سید رفته او را بهر طور یکه ممکن باشد راضی سازد و آنچه می خواهد و هر چه در راه مرضای او صرف شود صرف نماید واورا ازین تبلیغات باز دارد.
سفیر هر چند می کوشید سید راضی نمیشد آنوقت سفیر مذکور نزد حکومت انگلیس کوشش نمود تا سید را تسلیم حکومت ایران بنمایند - اما نتیجه این کوشش آن شد که حکومت لندن احترام بیشتری از سید کرد.

اخیر حیات سید جمال الدین در آستانه

مدت اقامت ثانویه جمال الدین در لندن بطول نینجامید زیرا مکتوب سلطان که او را در آستانه دعوت نمود ذریعه سفیر ترکیه در لندن بحضورش تقدیم گردید مگر سید بجهت کثرت مشغولیت واجرا آتی که در راه اصلاح بلاد خویش بعمل می آورد جواباً اعتذار نمود. مگر نامه ها و دعوت های پیهم رو بکثرت نهادند. جمال الدین ذریعه تلگراف چنین جواب فرستاد که برای ملاقات سلطان تشرف حاصل خواهم نمود و بعد مراجعه خواهم کرد.
(۱) سید در ۱۸۹۲ روان شده و اراده داشت که وقت زیادی در آنجا توقف نکرده باردیگر بالای کار خویش حاضر گردد. در آستانه واصل شد علماء ارکان
شکیب ارسلان درصفحه ٢٠٤ کتاب (حاضر العالم الاسلامی) میگوید:- شاه ناصر الدین برای سلطان عبدالحمید احوال فرستاد که سید جمال را تحت مراقبت شدیده خود گرفته از شرغائله های او خود را محفوظ نگه بدارد.


٤٨

استقبال شایانی از سید نموده و سلطان با کمال عطوفت و مهربانی او را ملاقات
نموده نزد خویش مقربش گردانید و همیشه در موضوع شئون هر دولت و حال اسلام
با او مشوره ها و مصاحبه ها می نمود. چون احترام و تعظیم سید جمال الدین بحد
کمال رسید لذا در قلب او اثر نامی کرده عزم نمود که در آستانه اقامت نماید و
سلطان را در اصلاح دولت عثمانی و ممالک اسلامی ترقی مسلمین و تخلیص آنها
از دست والیان ظالم و جفاکار ارشاد و هدایت نماید. سلطان برای او يك قصر مجلل
و عالیشانی را با اسباب و لوازم تهیه نمود و ماهوار باندازه هفتاد و پنج لیره
عثمانی معاش میگرفت. گویا سید در آستانه با کمال رفاهیت حیات بسر میبرد.
طوری که خدیو اسماعیل با سید رفتار نموده او را نزد خود مقام و منزلتی
داد و برایش معاش مقرر نموده بود سلطان نیز با سید جمال کمال مهربانی
و ملاطفت را مرعی میداشت تا در عالم اسلامی مراعات او را با علم و علماء و احترام
مصلحین و متفکرین اظهار نماید.

مدتی گذشت و جمال الدین به الطاف و مراحم سلطان محظوظ و آسوده بود
ولی استاد صیادی بمقام و منزلت سید حسد برده نزد شاه از سید شکایت می نمود
پس بالای سید هجوم آورده او را به تهمت کفر و زندقه متهم گردانید. چون در
اثر مقام و رتبه او قدرت حکماء و زعماء نازل میگردید لذا همه با او حسد میبردند
سید علوی الحضری (امیر ظفار) و شیخ ظافر المدنی الطرابلسی، از مقربین دربار
سلطان بودند.

باری سید جمال به اظهار قول خود محل اتهام قرار یافت. جمال الدین گفته بود:
"من اطراف اشجار بندلر (١) را طوریکه حجاج بگرد کعبه میگردید طواف
مینمایم" در این موقع او از تذکار این جمله نزاکت شعریه را مد نظر گرفته

(١) بندلر کلمه ترکی است که در عربی آن را صلود میگویند.


٤٩

بود مگر ابوالهدی - غفر الله له - این جمله را طور دیگری تعبیر نموده الحاد و کفر
سیدرا از آن استنباط نمود . در آن هنگام جاسوسان سلطان جمیع اعمال و حرکات
صغيره وكبيرة سيدرا تعقیب نموده . یکی از روایات جاسوسیه که در باره سید
گفته بودند این بود که سید جمال با سید عبدالله ندیم نویسنده مصر وخطیب
انقلاب مشهور عربی در باغچه ( کاغد خانه ) یکجا شده و آنها با خدیو اسماعیل
حلمی در تحت يك شجری مذاکره نموده اند . ابوالهدی ازین خبر بجوش آمده
وسلطان را از آن باخبر گردانید و گفت
جمال الدین با عبدالله وخدیو عباس حلمی در کاغد خانه اجتماع نموده وقبلا این
دونفر تحت شجره به او بیعت نموده اند .
مگر این همه شکایت ها وجاسوسی ها مقام جمال را نزد سلطان پست نگردانید
بالاخره عزم نمودند تا رتبه او را پیش سلطان از این رهگذر نازل گردانند که سید
از شاه ایران بدگوئی ومذمت مینماید تا آنیکه سفیر ایران از سید بحضور سلطان
شکایت نمود . سلطان سیدرا نزد خود طلب نموده و گفت : سفیر ایران ازمن
رجا نمود که شمارا از بدگوئیها ومذمت شاه ایران باز دارم . پس خواهش دارم
تا بیش از این از این کار خود داری نمائید . چنانچه سیدعین این واقعه را نزدشکیب
ارسلان زمانیکه در ١٨٩٢ از اروپا دراستانه مراجعت نمود بطریق ذیل
بیان کرد : " به سلطان گفتم اراده نموده بودم تازمانیکه شاه را بقبر فرو نیارم
اوراترك نخواهم داد لیکن چون امر امیرالمؤمنین است از او دست بر میدارم "
سلطان فرمودر " به حق قسم است که شاه از تو خیلی خوف مینماید . »
سیدجمال مثل این واقعه بارها سلاطین را مخاطب قرار داده و هیچگاه از
آنها نمیترسید. زیرا او در جمیع ادوار حیات خود عادت گرفته بودکه بر طبق رضاء
و خواهش ضمیر خود تکلم نماید. اغلباً در نفس سیدشور و انقلابی تولیدمیگردید.


چنانچه شاگردان او از این خوی وعادت استاد خود بارها بیاناتی نموده اند که
"این حدت وتیزی بسااوقات برنفس سید رومیآورد . روزی سلطان اراده نمود
که سید را برای اجرای پلتامس سیاسی بطرف اروپا بفرستد . سیدا زاین امر رو
گردانیده و گفت من مشغولم و این کار را اجرا نموده نمیتوانم برعلاوه ابراز
داشت که بار دیگر بمقابل سلطان نخواهم آمد .
سلطان او را نزد خود طلبید . سید ابا آورده مگر شاگردان او را برفتن حضور
شاه مجبور گردانیدند جمال نزد شاه رفته عوض آنکه سلطان براو غضب نماید
با قول نيكو ومعاملهٔ درست پیش آمد!
بعضی بنزد سلطان شکایت نمودند که سید سر او را در تایمس فاش نموده
وبرعلاوه چنین بیانات هم نموده بودند که نزد سید دینامیت میباشد و سلطان را
درمجالس خود تحقیر می نماید . سلطان به تفتیش خانهٔ سید امرداد. جمال خیلی
به غضب آمده بسفارت انگلیس رفته ارادهٔ مسافرت را از آستانه نمود. بعد سلطان
او را نزد خود خواسته رویش را بوسه نموده گفت : " بین من و تو اصلا جدائی
واقع نخواهد شد مگر در صورت قضاء محتوم . دوست دارم که آستانه را وطن تو
بگر دانم زیرا ظاهراً وطنی نداری . " بعد از سید در خواست نمود تا مزاوجت
نماید مگر سید ابا آورد . سپس سلطان سید را با خود در قائق هواخوری سوار نموده
و بطرف بحیرهٔ " پلدر " روان گردیدند.
درباب کشته شدن شاه در جامع عبدالعظیم در طهران این خبر مشهور شده بودکه
رضا آقا خان با کارد بالای او حمله نمود این جمله راهم اظهار کرد " بگیر
از سیدجمال الدین " خبر مذکور را در آستانه هم بیان می نمودند .
این خبر به سمع سیدجمال الدین رسیده وخیلی خورسند گردیده گفت: " حقيقةً


٥١

هنوز ملت فارس از بین نرفته و آمال ما از آن قطع نگردیده است . زیرا از ملتی که شخصی برخواسته نفس خود را فدائیمود و سلطه طاغی را از سر خود ها بر طرف گرداند هنوز دارای حیات میباشد. زمانیکه یکی از مجله های جریده ( ایلوستراسیون ) منطبعه فرانسه بدست سید افتاده و فوتوی رضا آقا خان در حالیکه بدار آویزان شد ه و مردم اطراف او را احاط نموده بودند مشاهده نمود سید بی اختیار از صمیم قلب ندا برآورد :
علو في الحيات و في الممات  احق انت احدی المعجزات
« به بینید چطور او را بالای سر خودها آویزان نموده اند تا از برای همه آن کسانیکه در اطراف او میباشند رمزی باشد . »

این مسئله علت تغیر احوال سلطان درباره جمال گردیده جاسوس ها و پولیس خفیه اطراف او را احاطه نمودند . در هر جا گفتار او را شنیده و به سلطان میرسانیدند چون از خبر قتل شاه با خبر گردید خیلی غضبناك شده مراقبت سید را خیلی شدید گردانید حکومت ایران از سلطان خواهش تسلیم نمودن سید و بعضی اشخاص دیگر را نمود سلطان از تسلیم سید جمال ابا آورد .

شکیب ارسلان حکایه می نماید که باری باسید در خصوص کشف امریکا بدست عرب ها داخل مذاکره گردیدیم سید گفت مسلمان قومیست که صرف نام اجداد را یاد آورده از تذکار این کلمه که پدران ما چنین و چنان بودند خورسند نمیشوند و خود شان به اصلاح حال خود متوجه نمیکردند در این موضوع در يك مجلس دیگر اظهار نظر یه فرموده گفت که هیچ مسلمانان اصلاح نمیشوند مگر زمانیکه از دوازده سال بلند تر کسی از ایشان زنده نماند و سر از نو تربیه شوند سید جمال الدین در آستانه تحت نگرانی جاسوس های حکومت بوده و بحدی این امر ترقی نمود که


٥٢

در قصر طلائی محبوس گردید و از طرف سلطان امر شد که بدون اجازه ذات شاهانه احدی با او ملاقات نه نماید و اذن گرفتن از حضور سلطان بسیار مشکل بود . در این وقت از طرف شیخ محمد عبده مکتوبی برای او رسید و احوال او را می پرسید سید از مکتوب او متأثر گشته جواب داد :
« مکتوب می نویسی و چشم ها را از اعدای ما پنهان می سازی سگ ها خواه کم باشند خواه بسیار چه اهمیت دارند خودت در منطقه می باشی که فرق خبيث و پاك در آن نمی شود و شریف از وضيع جدا نمیگردد و احمق از ذهین ممتاز نمیگردد مرگ پیش داری خود داری از اول فائده نمی رساند اگر چه در حفظ مقام خود حریص می باشی و نه خوف ترا از مردم باز خواهد داشت پس بر جان خود زحمت وارد نساز و بحیث آن فیلسوفی روش نما که عالم علوی را مد نظر دارد نه چون آن طفلی که حریص باشد »

مرض و وفات
در حالیکه سید در قصر خود محبوس بود در الاشه زیرین او دانه سرطان ظهور نمود و مرض روز به روز اشتداد می یافت سلطان امر نمود که قتپوز زمراد اسکندر پاشا که از خواص و ارباب سلطان بود برای جراحی او برود دانه او را جراحی نمودند اما شفا نیافت در این خصوص مردم گفتگو ها می کردند که آیا در جراحی سید بی احتیاطی شده یا در ایزاد مرض او مساعیات به عمل آمده . شخصیت سید بسیار عالی گفتگو های او برای اصلاحات بس بزرگ بوده و در شان چنین رجال عادت است که حسادت به عمل می آرند ـ لیکن نسبت به قتپوز زاده گفته میشود که شخص بسیار عفیف بوده از شان او خیلی مستبعد است که به احدی اذیت برساند .
لاون استرواح به شکیب ارسلان حکایه نموده که بعد از جراحی سید را ملاقات نمودم که میگفت كه يك جراح فرانسوى پاك نفس را به او بفرستند تا عملیات او را


٥٣

ملاحظه نمايدموسيو موسوف دکتور لاردی را نزد او فرستاد بعد از معاینه دکتور لاردی
بیان نمود که عملیات او بصورت درست و اصولی به عمل نیامده و بعد از جراحی
ادویه ضد عفونی به او زده نشده شکیب ارسلان از زبان رجال قصر خلفاء
عثمانی میگوید که قنبورازاده هیچ گاه چنین دنائت را قبول نمی نماید بسیار
عالی همت و صاحب شرف يك انسان است ليكن يك طبيب عراقی که طبیب دندان
بود روزی میخواست پیش سید برود من او را باز داشتم مامور پولیس که آنجا
محافظ بود به من اشاره کرد که بگذارید من او را گذاشتم دندانهای آن را صاف
کرده پس آمد این ( جراح ) در لباس مودت باسید راه عداوت می پیمود هرچه کرد این
طبیب عراقی کرده یا در وقت معالجه دندان مواد سمیه را بان مالیده که موجب برآمدن
دانه شده و یا بعد از جراحی جراحت او را فاسد گردانیده چون بعد از وفات شامایران
در مسئله مدت کمی به عمل آمده لهذا سید مسموم گردیده و بسیار بزودی در يك
قبرستان مجهول قریب نشان طاش دفن شده جمعیت و نشریات
جرائد نسبت به وفات او منع شده حتی جرائد مصری در شام نیز از نشریات
ممنوع شدند وفات سید به تاریخ ۹ مارچ ۱۸۹۷ بوقوع پیوست و سال ١٩٢٦
مستر ( کراین ( نام آمریکائی قبر او را پیدا کرده علامه بسیار نمابانی از سنگ
مرمر بالای آن برافراشته نام سیدرا بر آن کنده است و در اثر این کردار خود نه تمام
مسلمین دنیا بلکه همه مشرقی ها را ممنون و مشکور گردانیده

عبدالرحمن مذکور می نگارد (١٩٣٥) با این مستر کر این امریکائی در حلوان
بر منزل احمد شفیق پاشا ملا قی شدم و در خصوص سید با هم تبادله خیالات نمودیم
و به عبارت بسیار بلند تشکر او را اداء کردم خلاصه اجراآت سید اینست . (۱) تخم
اصلاح را در مشرق کاشته و نهالهای آنرا بلاد آن غرس نمود (۲) در مقابل و به
رجال ظلم و استبدا داقدامات مصلحانه بعمل آورد


٥٤

(٣) مکر اجانب را کشف نموده و سیاست استعماری را بی حجاب ساخت
(٤ در ؟؟؟ بشری رجالی را تهیه نموده که ؟؟؟ ایشان ضروری دانسته میشود
(٥) جمعیت ها و قبائل را بیدار ساخت (٦) نام خود را در صفحات تاریخ زنده گردانید.
(٧) میخواست كه يك دولت قوی اسلامی را تشکیل دهد
(٨)میخواست که مسلمانان را از پنجه غاصبانه استعماریون برهاند ليكن مرگ
او را فرصت نداد

مشرب سیاسی جمال

اما اگر از ناحیه سیاست هر قدر بالفاظ وعبارات مهمی در بارۀ او سخن رانیم باز هم طوری كه حق سید تقاضا دارد آنرا ا کمال نخواهیم کرد، او صاحب عقیده وفکر متینی بوده نفس خود را بجامعۀ اسلامی هبه نموده درا کثر بلاد معتبر اسلام گردش كرده و در هر شهر اسلامی كه نزديك ميشد آنرا وطن خود ميدانست.
در راه انتصار دعوت خویش دشمنی دیگران را یا مطرودیت ، نفعی بلد و عذاب اهمیت نداده و خیلی دوست داشت که قبل ازموت ثمر سعی و جهاد خود را بچشم به بیند مگر مقتدرین از در بر خلافی پیش آمد. و دول استعمار به که مقدم آنها دولت انگلیس دانسته میشود عداوت خود را با او اعلان کرده بودند او در سر راه اقدام خود سختیها و اعتراضاتی را مشاهده نمود. سلاطین بلاد شرقی در زمان او مستبد بوده و سید حکومت استبدادیه و رجال آن را چون از اصلاح دور میبودند خیلی بد می پنداشت این مسئله مبدأ محاربات و برخلافیهای او باسلا طین شده و آنها در این فکرت بزرگ اسلامی باسید مخالفت نمودند لذا در هر بلدی که فرود میآمد با اذیت و جور مصادف میگردید. در هیچ جا تشکیل خانوادۀ نداده مالی جمع نکرده و بمرتبۀ نائل نگردید. نمیدانست فردا در مقابل او آفتاب از كدام موضع طلوع خواهد نمود و یا ستارۀ كدام محلی با او در سما چشمک خواهد زد و یا


٥٥

در کدام زمینی فوت خواهد نمود. در هر مملکتی از ممالک افغانستان، ایران، ترکیه، مصر، حجاز، روسیه و هند که داخل میگردید يك جنبش شدیدی بروی کار آورده و روح قوی انقلاب و نهضت را در آنها میدمید. در کشورهای برطانیه، فرانسه، ایتالیا و المانیه و امریکا گشت و گذار نموده در پاریس و مکه و قابل دیگر مقامات جماعاتی تشکیل داده بود. در توحید کلمه اسلام و جمع نمودن مسلمین تحت لواء واحد و اتحاد عمومی آنها صحیفه ها و رساله های مهم و مؤثری بروی کار آورد تا در بین مصری، عراقی، شامی، ترکی، هندی، و غیره فرقی نبوده و هم يك مسلمان نامیده میشدند.
سید جمال برای اسلام يك سیاست بزرگی را مد نظر گرفته و این دین را برای جمیع مسلمانها ابدی دانسته و کشور اسلام را وطن حقیقی مسلمانها تصور می نمود. براون میگوید (حقیقة تاریخ سید جمال الدین در اوقات جدیده تاریخ مسئله شرقی بوده و در آن تاریخ افغان، هند، ترکیه، مصر و ایران داخل میباشند).

الاستاذ الامام چنین گفته:
(سید جمال الدین جهت بیداری یکی از دول اسلامیه از ضعف سعی تمامی بعمل آورده و آن را برای قیام و اصلاح آن شئونی که موجب قوت آن میگردد تنبیه می نمود تا شأن اسلام و مجد و عظمت دین حنیف بار دیگر عودت نماید. او برای منقلب ساختن دولت برطانیه و بر گردانیدن آن از ممالک شرقیه و بر طرف کردن سایه آن از سر طوائف اسلامیه کوشش تامی بعمل آورده و عداوت او با انگلیس محتاج بیان مطولیست.)

براون بر علاوه میگوید: -
«سید حقیقةً فیلسوف، محرر، خطیب و اهل قلم بود بر علاوۀ آنها يك سیاسی ماهری دانسته می شود و در نظر اغلب اشخاص یکی از وطن پروران زبر دستی بشمار میرود مگر دشمنان سید او را یکی از مهیجین بزرگی میدانند.»


٥٦

ثقافت علمیهٔ سید جمال الدین
آیا که میتواند ثقافت علمیهٔ او را تعریف نموده و یا در آن خصوص تکلم نماید
سید از آن علماء زبردست و منحصر بفردیست که کسی با او همسری کرده نمیتواند.
آری سید جمال الدین از جنبه و ناحیهٔ علمی مافوق همه بود از نقطهٔ نظر وسعت معلومات
و مهارت در علم و کثرت اطلاع که میتوانست که با سید پیش آمده و تفوق بیابد؟
که میتواند که قوت محاجه در مقابل با سید داشته باشد و حال آنکه او دارای بداهت
قویه، قریحهٔ آتشین و ذکاء مفرط بوده است؟
که میتواند که با سید مناظره نماید در صورتیکه او صاحب براهین روشن، ادلهٔ
واضحه، قضایای منطقیه و نتائج محققه دانسته میشود؟
که میتواند که در مقابل این فیلسوف عبقری و صاحب دها و این حکیم ماهر
و عالم یگانه ایستاده گی نماید؟
بلی کسی با او یارای گفتگو و مخاصمه را نداشت ماسوای آنانیکه سید آنها را
ملزم می نمود. امام محمد عبده از سید چنین میگوید:
جهت دانستن مقدار علم سید همین شاهد بزرگ کفایت میکند که او با کسی کینه
نورزید مگر آن شخصی که با او بنای کینه میگذاشت و هیچ عالم با او مجادله نورزید
مگر آنکسیکه سید او را ملزم میگردانید. اروپا ئیان این مسئله را کاملا اقرار
و اعتراف نموده اند. پس اگر بگویم که او در قوت ذهن و وسعت عقل و نفوذ بصیرت در
دورهٔ خود از همه بیشتر بوده است البته مبالغه نکرده ایم.

ادیب اسحاق میگوید
از عجائب ذکاء سید جمال الدین یکی اینست که زبان فرانسه را در کمتر از سه ماه
بدون استاد یاد گرفته و حروف هجاء آن را بذریعه تعلیم صرفدر مدت دو روز
تحصیل نمود. او حرکت معارف از و پا را تتبع نموده در خصوص مکتشفات عصریه


٥٧

واختراعات جدیدهٔ علما تحقیقات نموده آنها را جمع آوری میکرد، گویا سید در یکی
از مدارس عالیهٔ اروپا علوم جدیده را فرا گرفته است .
استاذ براون در خصوص سید جمال الدین چنین میگوید :
حقیقتاً جمال الدین مردیست صاحب خلق نیکو ، کثیر العلم ، و با نشاط که
اصلا آثار سبکی در آن مشاهده نمیشود . او جری ، مقدام ، با فصاحت ، خطیب
ونویسندهٔ زبردستی بود طلعتش بامهابت دانسته شده ودر نفوس عظمت وجلال
اورا ثابت میگردانید .
شاگردان دیگری گفته اند :ـ سید در هر شهری که سیاحت مینمود کتب را
با خود برداشته و از قرائت آنها دل زده نمیگردید. در جوانی از مؤلفات قدیمهٔ فارسی
وعربی باخبر بوده و از ترجمه کتب جدیده به لغت شرقیه واقفیّت داشت .
طوری که لازم است ما نمیتوانیم در خصوص خلق سید سخن رانیم مگر اینکه
بیانات معاشرین اورا در این باره نقل نموده وحقیقت او را آشکار گردانیم تا صحت
قول آنها بخوبی معلوم دار گردد .
گفتار امام محمد عبده
سید در مقابل بیننده عربی محض ومانند یکی از اهالی حرمین بنظر می آمد گویا
صورت وسکهٔ آباء اولین خود را که در خطهٔ حجاز اقامت داشتند بخوبی حفظ نموده است.
قدر سا و مربع مانند؛ بنیه متناسب ومتوسط ، رنگ گندمی ،مزاج عصبی دموی،
سر بزرگ ومعتدل ، پیشانی عریض، چشم های وسیع وعظیم الحدقه، رخساره ها
گشاده وبرآمده ، سینه فراخی رامالك بوده در هنگام ملاقات خوش وخرم بنظر آمده
طوریکه دارای کمالات خلقیه بوده از محاسن وکمالات خلقیه هم حظ وافری داشت.
ادیب اسحاق بیان میکند:
سید چهرهٔ گندم گونی داشته بنیهٔ قوی، نظر جذاب و چشم های نافذ، عارض


٥٨

صاف، موهای دراز پیلون سیاه ، عمامۀ صغیرۀ سفیدی را بر طبق علمای آستانه دارا بود
ماسوای ترقی ظلمت آخر شب الی طلوع روز در دیگر وقت نمیخوابید و در يك شبانه
روز يك مرتبه طعام میخورد چای و دخانیات زیادی استعمال می نمود .
هر وقت برق تشعشعی را مشاهده می نمود آن وقت خیلی کوشش می نمود تا هر چه زودتر
بمرام خویش کامیاب گردد . در اکثر مواقع این تعجیل موجب یأس وحرمان
او میگردید . سید در دنیا ذره حرص نداشته از غرور دوری می نمود بکارهای
بزرگ محبت وحرص ورزیده واز امور جز ئیه رو میگردانید . شخص مقدام
و شجاعی بوده از موت و هیبت آن اصلا نمیتر سیددارای حدت مزاج دانسته میشد.
شکیب ارسلان میگوید :
سید نفس خود را از شهوت دور داشته وسوای لذت عالیه عقلیه دیگر لذائذرا
اهمیت نمیداد سلطان عبدالحمید اراده نمود که او را به زینت های دنیا مشغول
بسازد پس تعهد وظائف عالیه را از قبیل قضاوت عسکر به او تکلیف نمود . مگر
سیدا با ورزیده و از لبس البسه زر ین انکار نموده و از قبول هر نشان وعلامت
استنکاف ورزید . سید در جواب سلطان چنین بیان نمود ـ : آیا ما نند استری
باشم که به سینه او زنگ می آویزند ؟ سید بطرف مال بقسمی نگاه می نمود
که گویا بسمت خاک مینگرد اینست که در جمع آوری و ذخيره مال اهتمام ننموده
صرف بقدر ضرورت از آن استفاده میگرفت .
ادیب اسحاق میگوید ـ :
« حقیقتاً سید دارای معارضه قوی ، حجة بزرگ ، حافظه وسیع بوده گویا
پردۀ ضمیرها را بر طرف کرده اسرار و پوشیدگی ها را آشکار گردانید
و از فضیلت اوست که دارای حدت مزاج هم بود . »


٥٩

شکیب ارسلان شرح میدهد :
سید جمال نفس خودرا از شهوات باز داشته بدون لذت عقلیه دیگر لذائذرا اهمیت نمیداد سلطان عبدالحمید خیلی کوشید که او را بطرف مال واولاد معطوف ساخته و بزینت دنیا وقبول زوجه وادار گرداند مگر سید ابا آورده از برای سلطان چنین گفت : (زندگانی من چون مرغی بر فراز شاخچه ها منقضی گردیده واينك اراده ندارم که در آخر عمر خودرا به عائله متعلق گردانم .)
بلی سیدجمال نفس خود را بکار های فکریه سیاسیه دینیه ادبیه مشغول ساخته وبرعلاوه ازيك مملكت به مملكت ديگر سياحت نموده ودريك مكان مستقر نبود . پس از روی مدارک وشواهد متذکره چنین دانسته میشود که او حقیقتاً تمام حیات خود را در راه اسلام و مسلمین هبه نمود .
مجلس سید
سید جمال به زیارت کنندگان خیلی مهربان بود و با ستقبال آنها بدون امتیاز واختلاف طبقات برخاسته وجهت وداع ایشان از خانه خارج میشد. از ملاقات وزیارت خورد ها رو نگردانیده و زمان اقامت او درمصر خانه اش محل ورود ادباوعلماء بود
خلق سید جمال الدین
سید جمال الدین افغانی دارای اخلاق عالی بوده نفس عزیز ، همت عالی طبع کریم طلعت جمیل و جذابی را مالك بود بشاش دانسته میشد اما نه به آن درجه که احتشامش را از بین بردارد صاحب وقار بود امانه به آن مرتبه که غلظت نماید. حکم نافذی داشت بدون خشونت و درشتی . درسلامت ذوق بداهه گوئی ، پختگی عقل وظرافت فائقه وسلوك متواضعانه موصوف وممتاز بود .
باری نزد او بود واین موضوع را در بین آوردیم . یکی از اهالی دمشق برای سید بیان نمود ــ :ای مولا چرا متأهل نمیشوید تا ذریه صالحه از شما باقی بماند؟ گفتار اوسید را متأثر نگردانید . بعد بطرف سید رو آورده و گفت : ( چرا


٦٠

فلسفه در بین این امت داخل میشود !) مراد آن رو گردانیدن سیداز دواج نبوده
است و حقیقه فلسفه آنست که به نسل و ذریه پروا نکرده قلوب فلاسفه به آن توجه نمی نماید.
به نسبتی که سید جمال الدین تمام حواس و مدارك خودرا بطرف فلسفه متوجه ساخته
و عمیقا نه ملتفت گردیده بود اینست که قوه که شهویه درو جودش فوت نموده
و هر چیز یرا که از علم و سیاست دو ر بو د از نظر می انداخت
جسم خود را به عدم قبول تأهل عادت داده بود زیرا تربیت عائله او را از کار باز
میداشت . چنانچه سید در یکی از مجالس آستانه بیان نمود که تمام حاسهٔ شهوانیه از
وجود او مفقود شده و برای تأهل و ازدواج صلاحیت ندارد
هر چه در دست داشت بذل می نمود. بخداوند تعالی خیلی اعتماد نموده از گذارشات
زمانه هیچ پروا نمی نمود . امانت دار بزرگی بود با کسی که نرمی می نمود سهل
گرفته و با شخصیکه درشتی می نمود سخت میگرفت در مقصد سیاسی خود چون
نوابغ طلبعہ قرار یافته بود تمام روز را در خانه گذرا نیده و در هنگام دخول ظلمت
از خانه بیرون شده عصا بدست گرفته بطرف قهوه خانه ( ماتاتیا » روان میشد .
در آن جا دوستان ، شاگردان اطراف او را احاطه می نمودند. در جمله این اشخاص
محرر ، شاعر ، خطیب ، طبیب ، جغرافیه دان مهندس و غیره شامل بودند . آری
این همه ادبا و ارباب فضل از بحر بیانات و علم او مستفید گردیده يك بر دیگر سبقت
می نمودند چنانچه سلیم عنجوری میگوید : این همه اشخاص جهت دانستن مسائل
دقیقه و دلائل مقنعه علوم مشکله فرداً فرد نزد سید حاضر میشدند و قفل طلسم و رموز
شاقه خود ها را بذریعه او تنها ، فقها میکشودند. بلسان عربی بدون کمترین لغزش
و ترددسیل آسا تکلم نموده سامعین از قریحهٔ سر شار او بدهشت افتاده سائلین و معترضین
مات و لال میگردیدند. این مجلس علمی تازمانیکه شب بخوبی پخته شده و رفت و آمد
از قهوه خانه کم گردیده صاحب آن مشغول قفل کردن دروازه و محاسبه خود در خصوص
تادیه پول این همه واردین اطراف سید میشد دوام پیدا میکرد
گویا مجلس سید جمال الدین مجلس علوم و ادب و اولین کلوب فضل و علم دانسته میشد


بعضی از تصاویر حضرت سید جمال الدین در جاها و قیافه های مختلف

(سید جمال الدین افغان بلباس افغانی) ۳ وقت ملاقات سلطان عبدالعزیزخان در آستانه «۱۸۷۰ع»
(سید جمال الدین افغان) در حجاز
(سید جمال الدین افغان) در آخر حیات
(سید جمال الدین افغان) در بستر مرگ که در آستانه گرفته شده است


بعضی از معاصرین مهم سید جمال الدین
سلطان عبدالحمید خان دوم پادشاه عثمانی
(١٨٤٢-١٩١٨م)
ناصر الدین شاه قاجار
(١٨٣١-١٨٩٦م)
مجاهد کبیر محمد احمد متمهدی سودانی
(١٨٤٣-١٨٨٦م)
مرحوم شیخ محمد عبده مفتی مصر شاگرد
بزرگ سید
(١٢٥٨-١٣٢٤ه ق)


حصۀ دوم

ترجمۀ تتمة البيان

فى

تاريخ الافغان

مترجم : محمد امین خوگیانی مدیر و صاحب امتیاز
جریدۀ ملی انیس


[BLANK PAGE]


مقدمه مؤلف
سید جمال الدین افغان
در این روز ها جرائد از گذارشات و چگونگی های ملت بلند همت افغان که به قوت قلب و سخت جانی و جنگجوئی های پر صلابت شهرت دارند ، نگارشات خود را به خوانند گان خویش خاطر نشان می سازند. و احوال ملتی را بحث می رانند که نظر به شهامت فطری خود نه می خواهند که به محکومیت زیرسایه عجز و حمله و فریب فرمانروائی در آیند که بر محکومین خویش ذلت و حقارت را از جاده مکر و دسیسه روادار میگردد.
بلی ! ملت موصوف آماده نیست که (تحت حمایه واستیلای کفتار شکم کلانی که به مرض استسقا مبتلا است و از آشامیدن آب تیمز و دریای غانژ (گنگ) سیراب نگردیده از بلعیدن مصالح دوصد ملیون نفوس انسانی بس نکرده علاوه براین به فرو بردن مصالح بقیه جهانیان و آشامیدن آب نیل و جیحون دهن خود را کشاده در آمادگی هضم برو بحر جهان و جهانیان است) قامت سرافراز آزادی و حریت را خم نموده باسارت رود.
ملت موصوف را قوه قلب و عزت نفس و مزاج عالی بر این وادار ساخته که در مقابل قبول سلطه بیگانه (اگرچه باعیش وعشرت همدم باشد) شرف مرگ پر افتخار را بر زندگانی پر ننگ و عار ترجیح داده از عیاشی و تنبلی برکنار زیست نمایند پاد شاه غیور و وزرای فکور شان که عموماً اخلاق ستوده اش را فرا گرفته اند


٦٢

در عوض عهد شکنی‌ها و تحقیر ذمه داری‌ها که با ایشان شده متفق الرای گشتند
بر اینکه سفارت نفوذ طلب بیگانه را بر وفق روش پدران غیور خود از مملکت طرد نموده
رجال مغرض اجنبی را، به کمال همت و بسالت از خاک کشور عزیز خویش رانده
به دم شمشیر آبدار حریت طرد ابدی نمایند [۱]
چنانچه رویه مردانه آن‌ها مصداق این گفتار و کردار عالیجنابانه اوشان گواه
این اظهار آمده. لهذا برای یاد آوری احوال اجمالی سابق ولاحق ملت موصوف
اساس بیان گذاشته عادات و اخلاق و طرز حکومت و اوضاع بلاد افغان را در چند فصل به
وتیره ذیل بیان می‌نمایم.

فصل اول در وجه تسمیه افغان
فارسی زبانها این قوم را به لفظ افغان می‌شناسند و وجه تسمیه این اسم را چنین
نگاشته‌اند:
«هنگامیکه» بخت نصر ملت موصوف را زیر فشار اسارت گرفت از درد و اندوه
زیاد آه و فغان میکردند بجهت همین فریاد و فغان بفارسی ایشان را افغان می‌گفتند
واز همان آوان به همین نام نامیده شده‌اند [٢]

[۱] تشریحات این موضوع را در فصول آتیه، جناب مؤلف به رشته تحریر کشیده و مکاتباتی که بین اعلیحضرت
معین الدین امیر شیر علی خان و نائب السلطنه هندوستان رد و بدل شده در تایمز لندن نشر گردیده
است، انشاالله تعالی در مقام مناسب در حاشیه نقل خواهد شد. مترجم
(۲) تاریخ فرشته می‌نگارد تا ١٤٣ قمری هجری افغانها در دره‌های کوه سلیمان اقامت داشتند و همه ساله
در فصل زمستان با هندوهای قایض دامنه هامی جنگیدند باشندگان کوهستان کابل بطرفداری
آنها شتافته و ایشان متفقاً در ماوراء کوه سلیمان به سمت هندوستان بالای هندوهای آن سامان
حمله برده بعضاً هندوها را دورتر از رود سند هزیمت میدادند و گاهی شکست خورده بار دیگر
در دره‌های کوه سلیمان می‌در آمدند چون کوهستانی‌های جوانب کابل مراجعت می‌کردند
دوستان و احباب از گذارشات برادرهای خود استفسارات می‌نمودند آنها در جواب میگفتند که ایشان
را بنام «افغانها» یاد کنید زیرا آن جا هرچه هست آه و افغان است. مترجم


٦٣
و رأی مؤرخین دیگر بر این قرار گرفته که نام نواده « شاؤول » پدر کلان
افغانها « افغان » بوده اولاده او نیز بنام همین پدر کلان خویش یاد میشوند عوام
فارس ایشان را « اوغان » میگویند که قریب لفظ افغان تلفظ میشود واهالی هند
ایشان را « پتهان » خطاب کرده اند .
برخی از قبائل افغان که در قندهار وغزنین زیست دارند خود را به اسم پشتون
( پښتون ) وپشتانه ( پښتانه ) معرفی می نمایند .
و اهالی خوست وکرم و باجوړ خود را به اسم پختون ( پښتون ) وپختانه ( پښتانه )
می شناسانند [ ۱ ]
اکنون به دقت نظر از تفاوت این الفاظ معلوم میگردد که تمام این اسامی از يك اصل
پیدا شده اند لفظ « افغان » اوغان « پتهان » همه محرف « پختانه » ( پښتانه ) می باشند
پشتانه ( پښتانه ) و پاشقانه ( پاشقانه ) غالباً امکان دارد که از کلمۀ « پاشتان »
گرفته شده باشد که نام قریه ایست در نیشاپور ، [ ٢ ] یا هر دواز « پست » مأ خوذ اند
که نام شهریست از شهرهای خراسان [ ٣ ]

[ ۱ ] چون کلمه پشتون در رسم الخط افغانی پر شتۀ تحریر آید تلفظ آن بدو نوع صورت میگیرد باشندگان
کابل مشرقی سرحدات آزاد و پشاور و اهالی جنوبی آن را پختون میخوانند و اهالی بالاتر از غزنین
الی قندهار و هرات به لفظ پشتون تلفظ می نمایند چون حرف « ښ » که مخصوص افغانیست و در مطبعۀ حروفی
آن وقت وجود نداشت لهذا سید جمال الدین افغان مصنف این کتاب برای فهماندن قارئین بصورت نیکوتری
آن را بهر دو تلفظ تقریباً تحریر نموده است زیرا صدای این حرف در طبقه اول الذکر قریب « خ » نه عین
آن و در طبقۀ ثانویه قریب « ش » نه اصل آنست . [ ٢ ] پست شهر مشهوری است که تا زمان
غز نویها مرکز حکومت آل طاهر بوده که امروز خرابه های آن در نواحی حکومت اعلی فراه وجود دارد. و پشت
رود ناحیه ایست در قندهار [ ٣ ] و قریۀ پاشتان در تاریخ هرات جناب خلیلی افغان در علاقۀ هرات ذکر شده


٦٤

ا لف و نونیکه در زبان فارسی برای جمع زیاد میشود به مفرد آن افزوده اند [١]
با حتمال اینکه در مواضع فوق الذکر اقامت نموده باشند و پس از ان که از ان جا
کوچیده اند همان نام را با خود به جای دیگری برده و تا حالا اسم مذکور جاری
و پائدار مانده است .
پښتو
حرف « واو» در کلمه پښتو که نام زبان ملت افغان است علامه نسبت است
مانند حرف « یاء» که در لغت عرب برای نسبت زیاد میشود و در حالت جمع حذف
میگردد[٢]
این هم احتمال دارد که کلمه « پښتو » را از لفظ پشیت گرفته باشند و « پشیت»
نام قریه ایست از قریه جات فلسطین و این توجیه وقتی درست می افتد که ایشان
از نژاد بنی اسرائیل به حساب آیند چون مسئله نژاد ایشان در سامی بودن مسلم آید
اشتقاق هذا نیز راست خواهد آمد و من بیان این امر را در نزديك ترین سطر های که زیر
نگارش اند بیان خواهم نمود .

[١]علامت نسبت در فارسی « ی » است که در حالت وحدت و جمع ذکر آن ضروری است چون کابلی
کابلیان - پستی و پستیان - اگر این نظریه صحیح باشد ممکن که در اثر کثرت تداول « ی » در محاوره حذف
شده باشد ، در صورتیکه اصل آن باختاریان باشد در حروف آن نیز تخفیف و حذف وارد گردیده است و تاریخ
ادبیات ایران در تقسیمات قدیمی زبان های آرین از پښتو به «پاستو» «ویاشتو» تعبیر نموده است . «مترجم»
[٢]حرف «واو » در پښتو علامت نسبت است در حالیکه اسم منسوب مؤنث باشد و در نسبت احترام
ملحوظ گردد . چنانچه زبان فارسی را « پارسو » و زبان اهالی پنجاب را «هندکو» وزبان کوهستانهای
لغمان و کنر را «دیگانو» مینامند و اقوام آنها را «فارسیوان» «هند کی» و «دیگان» یاد میکنند .
و هکذا در تصغیر حرف واو در آخر اسم اضافه میشود مثلاً فاطمو مریمو ، زاجنو ، حضر تو و مانند ان . « مترجم»


٦٥

فصل دوم در بیان نسب و نژاد افغان

این قوم از قبائل متعدد مرکب است مانند عبدالی، غلجائی، کاکر، وزیری، یوسف زئی
مهمند، افریدی، بنگش، و دیگر قبائلی که به مساکن خویش منسوب اند چون
خوستی، کرمی، باجوری، و امثالهم و هر قبیله به طوائف مختلفه مشتمل است
چون غلجائی به هوتك، توخی سلیمانخیل، اندری، واریاخیل وغیره وابدال
از بارکزئی، والکوزئی، وعلیزائی، بامیزائی، مرکب است همچنان هر طائفه متضمن
بطون است و هر بطن مشتمل بر شاخ هاست که در حال، در صدد بیان بطون
و شعبه ها و آنچه بآنها تعلق دارد از جهت کمی وقت و تنگی مقام برآمده نمی توانیم.
و تمام این فروع را يك اصل که کلمۀ «پښتون» یا پټتان است فرا هم می نماید و يك
ملت را از آن قبائل تشکیل میدهد جمع نموده است [ ١ ]

ولیکن مؤرخین در تعیین اولین گهواره ایشان در مناطق زمین اختلاف دارند
بعض میگویند که آنها از طائفه خزر اند که در سواحل بحیرۀ کاسپین باب الابواب
و شروانات سکونت داشتند و بر بلاد ایران چپاول ها نموده معما للكانو لا را تاراج میکردند
در ازمنۀ غیر معلوم برخی از سلاطین ایشان را بسوی شرق خراسان کوچ دادند
بعضی از مورخین که در تاریخ مهارت تامه ندارند انتقال آنها را بدست امیر
تیمور گورکان نسبت میدهند و کمزوری این قول ظاهر است زیرا ملت افغان

[١] کلمه پښتو به سه مفهوم مهم اطلاق کرده میشود اول زبان پښتو دوم عرف پښتو سوم غریزه
غیرت و يك جهتی وحدت این قوم غیوره این سه چیز متکی است. در زمان تحریض و تشویق به
امور هائله تذکار کلمه پښتو از طرف مشوق موجب هیجان و جوش عرق حمیت آنها میگردد و در
هنگام تعزیر نفی و ازالۀ این وصف از پښتون موجب سخت ترین مجازات و شکنجه او شمرده میشود
گویا که این کلمۀ جامعه مثل اعلای قوم پښتون است و این صفت را ممیزه خود میدانند و در مفهوم لفظ
پښتون این مفاد مندرج است لهذا کلمۀ پښتون موجب اتحاد و یگانگی ایشان میباشد. «مترجم»


٦٦

در علاقه مو جودهٔ خود به قرون متعدده قبل از امیر تیمور کورکان وجود داشتند برخی از این مورخین میگویند که آنها اولاد آن ضحاکی می باشند که نسبت به او در افسانه های فارسی ذکر میکنند که در هر دو شانه او زخ های گوشت زائد بحيث ثعبان آویزان دیده میشدند و به خیال مردم که «دو تا مار» میباشند.
نبذی از مورخین خیال دارند که افغانها از نسل آشوری ها و کلدانی ها میباشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت میشود طائفهٔ از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های بين اتك وخراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی می باشند که باعسکر «سوزستر یس» در هنگام فتح بالادهند شامل بودند.
زمرهٔ از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و «بخت نصر» بعد از کشتار زیادی بقية السيف ايشان را در کوهستان غور جا داده، چندی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یادگار وادی که در سرزمین شام داشتند «غور» نامیدند [۱]
و پختون محرف از پختو منسوب به «بخت نصر» است زیرا «واو» در فارسی همچو ياء در عربی علامه نسبت است و قتیکه تعداد شان زیاد گردید بر مناطق موجودهٔ خود استیلاء ورزیدند و در بیان ایشان و یهود بلاد عرب در اوائل مراسلات جاری بوده هنگامیکه یهود بلاد عرب اسلام قبول کردند جانب ملت افغان نیز خالد نامی را به سفارت فرستاده بسوی اسلام دعوت دادند.

[۱] غور را زندان حضرت سلیمان نیز میگویند. مشهور است که حضرت سلیمان تبعید شده گان خود را به غور میفرستادند ولی این مسئله استناد موثقی نسبت به غور افغانستان ندارد.


٦٧

باز آن ملتا فغان و فدی از امرای خود را به سرکردگی قیس نامی که نسبتاً به اسباط
بنی اسرائیل به (٤٧) واسطه و به حضرت ابراهیم علیه السلام به (٥٥) واسطه
می رسید به دربار نبوت فرستادند. [۱]

بعد از آنکه به حضور رسالتماب به معرفت خالد مشرف گردیدند مورد الطاف
و عنایات حضرت محمد مصطفی صلعم واقع شدند.

و رئیس و فد قیس مذکور به عواطف مخصوص ذات نبوت ایاب سرفراز گردیده
به لقب ملك عبدالرشید از حضور رسالت مآبی ملقب شد آنحضرت صلی الله
علیه و اله و سلم فرمودند که این شخص به این لقب خیلی پسندیده معلوم میشود زیرا معظم
الیه از سلاله ملوك بنی اسرائیل است این گروه با آنحضرت در فتح مکه موافقت داشتند
آثار جلادت و شجاعت آنها به حضور انور محمدی در واقعهٔ مذکور روشن و اشکارا گردید
بعد ازان قیس با رفقای خود رخصت حاصل کرده، بریلا دخویش رونها دند.
و در همین فرصت در حق ایشان دعای خیر و برکت از زبان حقائق ترجمان
حضرت نبوی بعمل آمد و جمعیتی از اهالی مدینه را به نیت تائید و تقویه وفد
مذکور در نشر دین مبین اسلام با ایشان فرستادند تا در کوهستان غور که
در خراسان واقع است به نشر و اقامه حقیقی اسلام خدمت کنند وقتاً که قیس
به اطراف مقام مذکور رسید در دلداری قوم کوشش خود را صرف نموده به دعوت
او تمام قوم به دین اسلام کامیاب گردیدند و به عمر (۸۷) سالگی سنه (٤٠) هجری

[۱] قدمای مورخین افغان که در دوره مغل گذشته اند این روایت را معتبر دانسته اند اما محققین
معاصر ضعف این نظریه را ظاهر میگردانند .