[ILL]
[ILL]
[ILL]


آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه

از نشرات پښتو ټولنه
انجمن ادبی

مؤلف: ژوزف هاکن
مترجم: سید قاسم رشتیا


[BLANK PAGE]


آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
کابل
تالیف : پروفیسر ها کن
عضو هیئت عتیقه شناسی فرانسه در افغانستان
ترجمۀ : سید قاسم خان رشتیا
مدیر نشریات پښتو تولنه ( انجمن ادبی )
از مدیریت نشریات انجمن ادبی نشر شد
کابل
١٣١٦
« مطبعۀ عمومی »


Recherches Archéologiques
au Col de Khair khaneh

près de Kâbul
Fouilles J. Carl et J. Hackin

PAR

J. HACKIN

Conservateur du Musée Guimet
Professeur à l'École du Louvre
Membre de la Délégation archéologique française en Afghanistan

Traducteur:
S. KASSEM RESHTIA
Directeur de la section de la presse et des publications
à l'Academie Afghane.


فهرست مندرجات

صفحه
۱ : – مضامین :
تقریظ انجمن « الف
مقدمة مترجم « ج
فصل اول « ۱
« دوم « ۱۷
« سوم « ۲۲
« چهارم « ٤٧

۲ : – تصاویر (تصاویر و اشکال داخل متن در فهرست گرفته نشده) :
نقشه حوالی شهر کابل « ۱
« عمومی خرابه های کوتل خیر خانه « ۸
« « آثار کوتل خیر خانه بصورت مکمل « ۹
رب النوع آفتاب « ۲۰
٢٤ مجسمۀ سوریا رب النوع آفتاب « ۲۱
( انعام دهنده ( سنگ مرمر ) « ۳۲
۲۲ – ب تکه های چراغ تیلی و طروف سفالی « ۳۳
۳۱ رب النوع آفتاب ( از سنگ آبی ) « ٤٣
۳۲ – تکه از هالة رب النوع ( مرمر ) « ٤٨
۳۳ – تكه يك سنگ سلیت منقوش « ٥٠


کتاب
آثار عتیقهٔ کوتل خیر خانه
کابل

خاك پاك وطن عزيز که امروز مزین بآثار و وسایل تمدن عصری و سالیان قبل هم تجليل
و زیبائی بتمدن اسلامی داشته و آثار گران بهای آن که تا هنوز در دست و برای اثبات
عظمت و ترقیات چند قرن قبل افغانستان همه شواهد معلوم ومحسوس بشمار میروند، همچنان
اینخاك قدیم و تاریخی این افتخارات را بطور توارث دارا بوده و صفحات تاریخ از ادوار
مختلفهٔ خوشبختی و عظمت و مدنیت گذشتهٔ آن بحث مینماید . گرچه در همه نقاط وطن
آثار بیکر برجدار و بر ز بر کوها ومغارها و زیر زمینی ها محسوساً یا بطور تصادف کشف و
ملاحظه شده هر کدام بذات خود موید ابحاث تاریخی است ولی از زمانیکه کار حفريات
(آر کیو لوژی) مستقیماً از طرف هیئت عتیقه شناسی فرانسه در خاك ما شروع گردیده
خوشبختانه بحل یکعده مشکلات بزرگ تاریخ وطن ما کامیاب گردیده است و امروز علاقه
مندان بتاریخ و افتخارات وطن میتوانند از ملاحظهٔ این آثار، ادوار وطبقات هر تمدنی
را در خاك خود تعیین و تمیز نمایند .
اوقاتی که فضلای فرانسوی مصروف کنجکاوی و تحقیقات مجسمه های بامیان و حفريات
بگرام بودند ، فکرمی شد که ما از تمدنهای بزرگ قبل از اسلام تنها بکشف تمدن بودائی
الف


( ۲ )

و یونانی موفق شده ایم . ولی در اثر حفر یاتی که دانشمند فاضل موسیوه اکن عضو هیئت
عتیقه شناسی فرانسه بمعیت همکار خود موسیو گر ل در سال ۱۳۱۲ بکوتل خیر خانه
( ۱۲ کیلو متر بشمال غرب کابل ) نمود معزی الیهم بکشف یکعده آثار و مجسمه های
ار باب انواع برهمنی نیز موفق گردیدند که امروز عین این آثار در موزه کابل و موزه گیمی
پاریس موجود است و هر بیننده را بوجود تمدن گذشته بر همنی در افغانستان معلومات میدهد .
موسیو ( هاکن » نسبت باین موفقیت خود راجع با ثار مذکور را پورت کشفیات خود
را با تحقیقات تاریخی عمیقی که در ین باره بعمل آورده در تحت عنوان « آثار مکشوفه از کوتل
خیرخانه » بصورت رساله بزبان فرانسه نوشته و همراه تصاویر و نقشه های زیاد و قشنگی
در پاریس طبع نمود و اخیراً عالیقدر فاضل جناب سید قاسم خان « رشتیا » مدیر شعبه نشریات
انجمن اد بی کابل ( پشتو تولنه ) که از جوانان لایق وفعال و طرفدار افتخارات وطن بوده
و نتیجه تحصیلات فرانسه و زحمات مکتب و استفاده های فکری و مطالعات خود را از
چندیست که باهل و او لاد وطن خود افاده مینماید ، در سال ۱۳۱۵ این اثر را از زبان
فرانسه بفارسی ترجمه و تراجم مذکور در شمارهای گذشته «کابل » مسلسل نشر گردیده
است ، اينك در ین مرتبه عموم تراجم مذکوره بطور رساله جمع و بتصويب و نظریه انجمن
ادبی کابل بمطبعه عمومی بطبع رسیده و بواسطه این اثر از طرف جناب « رشتیا » کمکی
بسرمایه عرفانی وطن کرده شد . البته که قرائت این رساله از لحاظ فهمیدن حیات و
تاریخ و چگونگی زندگانی و افکار چند قرن قبل اهالی وطن برای او لاد امروزه خالی
از دلچسپی نبوده وبنابران ما مطالعه آنرا قبلاً باهل وطن تو صیه مینمائیم ! ( انجمن )
ب


عرض مرام

آرزوی هر فرد وطن پرست اینست که ازهر جنبه ممکن ومیسر شود خدمتی برای ملك وملت خویش نموده باشد ، چنانچه برخی ازرهگذر امور اداری وبعضی در رشته عسکری ودسته درزمینه خدمات عرفانی و . . . و . . . . وغیره حتی المقدور برای پیشبرد این آمال مقدس بذل مساعی مینمایند .

خوشبختانه پیشه ووظیفه موجوده ، باینجانب موقع داده که درقسمت مقاصد عرفانی برای روشن ساختن مفاخر تاریخی وطن حصه بگیرم وباستفاده از موقع هر آنچه که درباره معرفی مفاخر ملی پیش نظرم برسد ، به اخذ آن پرداخته برای استفاده وطن و هموطنان عزیز آماده نمایم . منجمله اينك کتابی را که بتازگی ازطرف دانشمند محقق فرانسوی جناب موسیو ژوزف هاکن راجع به آثار تاریخی مکشوفه از کوتل خیرخانه ( کابل ) تألیف ونشر شده است ، ترجمه وبه پیشگاه فرزندان وطن تقدیم نموده ضمناً رجا دارم از سهو وخطائی که درین اثر ازرهگذر نارسائی فكر وقلم مترجم وعلمی بودن مضمون وموضوع كتاب ملاحظه شود ، بنگاه اغماض بگذرند .

« رشتيا »

ج


نقشه حوالی کابل و محل قدیم آن در عقبه کوتل خیر خانه


فصل اول

حفریاتی که بسال 1934 ( زمستان 1313 ش ) در نشیب مشرقی کوتل خیر خانه (1) به 12 کیلومتری شمال غرب کابل ذریعه هیئت عتیقه شناسی فرانسوی مقیم افغا لستان بعمل آمده ، يك معبد مخر وبه و ملحقات آن را مکشوف ساخته است . محلیکه آثا ر مزبور از آنجا کشف شده ، در انتهای يك دماغه سنگی وقوع دارد که از سمت غرب جانب شرق امتداد یافته . دماغه سنگی مزبور بيك پارچه کوه موسوم به کوه هزاره بغل که بر دشت وزیر آباد حاکمیت دارد ( نقشه ملاحظه شود ) ، مربوط و حصه شمالی ارتفاعاتی را تشکیل میدهد که بر کوتل خیر خانه و راه بلخ که در قدیم مهمترین راه مواصلات ما بین آسیای مرکزی و هند بود ، حاکم است .

رخ معبد و ملحقات آن بطرف دشت وزیر آباد بوده (تصویر 5) از تخت بام معبد ، انسان تا آن کوه هائی را نظاره کرده میتواند که دشت مزبور را از سمت جنوب و جنوب شرق احاطه کرده است. از جهت شرقی رشته کوه های (شیرانی) و (چکری) بمشاهده میرسد و از یك بریدگی که در حصه قلعه کوه چکری و جود دارد ، دور نمای مینا ری بنظر می آید که سا بقاً بر فراز آن ( در مه ککره ) یعنی نشانه قانون بودائی ( مقصود منار چکری ) نصب بود.

در فصل بهار فرور فتگی دشت وزیر آباد بفاصله وسیعی زیر آب می شود و دران

(1) کوتل خیر خانه در نقشه هائی که پیش از سال 1923 ساخته شده ، بنام کو تل خرس خانه نشان داده شده است.


(۲)
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

وقت آب بطرف قلعه‌های اطراف رخنه کرده بعضی اوقات تا قریه‌های (خوجه بغرا) و (وزیر
آباد) نیز میرسد. دور تر بسمت جنوب خانه‌های کابل دیده می‌شود که در دامان کوه
(شیر دروازه) و (سیاه سنگ) افتاده است (نقشه ملاحظه شود). و وقتیکه غبار صبحگاهان
از دامنه افق زائل میشود، بسهولت تمام گنبدهای ستوپه های (۱) شیوکی را در پای کوه
چکری مشاهده میتوان کرد.
این بوده تماشای که در زمانه‌های قدیم این معبد معتبر بودائی جلو نظر زائرین
و واردین هموار کرده بدینوسیله آنها را به تفکر و عبادت و ادار میساخت.
محلیکه از ان تذکار
نمودیم، در ماه فروری
١٩٣٤ در ضمن جستجوی
عتیقه شناسی از طرف
موسیو (ژان کارل) کشف
شده، عمارات مخروبه
زیر خاکهائیکه در اثر
ریزش بارانهای سیلابی موسم بهار از نشیب‌های شرقی کوه هزاره بغل جدا شده، پنهان
شده بود. چنانچه معبد و ملحقات آن بنظر بیننده، مثل غنده‌های مدور خورد و
بزرگ معلوم می شد (تصویر - ٦) آنچه سبب کشف آثار مزبور شد، همانا عبارت
از خمیدگی واضح قلهٔ یکی از ین غنده‌ها بود که توجه موسیو ژان کارل را بسوی
خود جلب نمود؛ اولین حفریاتی که در اوائل ماه مارچ بعمل آمد، نتائج بسیار جرئت
بخشائی داده، بزودی يك قسمت از ملحقات معبد (هـ - و - ز) از زیر خاك برآمد.
کمر بند دیوار زیرین مزبور مرکب بود از پارچه‌های ضخیم سنگ سلیت (۱) که روی
هم گذاشته بودند و برای آنکه سنگ کاری محکمتر باشد بفاصله‌های معین بعضی سنگ

(شکل اول)

(۱) ستوپه بنای مخصوصی که بودائی‌ها در ان تبرکات خود را میگذاشتند. مترجم


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (۳)

های بزرگ سلیت را بکار برده ، رخ سنگهای مذکور را بدقت تمام حجاری و تزئین نموده بودند . چنانچه این طریقه تعمیر در عمرانات تاریخی جلال آباد و کابل بکثرت بمشاهده رسیده است ( شکل ۱ و ۲ ) .

( شکل دوم )
وقتیکه این نتائج ابتدائی بدست آمد کار حفریات از طرف موسیو ژان کارل و معاونت موسیو (ای – هاک) بطور با قاعده تعقیب گردید : دیوار زیرین متدرجاً از زیر خاک بیرون کرده شد. زینه که در رخ جنوبی این دیوار ساخته شد. بود، مدخل عمده بنا را تشکیل میداد ( تصویر ٤ - ٧ وتصوير -١) ومدخل ثانوی ورخ شمالی عمارت تعبیه شده بود. از آن پس انسان داخل حویلی درونی و بعد از آن جا بواسطه يك عمارت مایل ( رخ شمالی دیوار زیرین ) به تخت بام عبادت خانه میرسد . يك وسيله ديگر برای بالا شدن به عبادت خانه وجود داشته که عبارت است از زینه که مستقیماً صحن زمین را به تخت بام وصل میکند ( تصویر -۱ ) این تخت بام که بر بالای آن هرسه عمارت خانه ( الف—ب – ج ) وقوع دارد ، در حقیقت عبارت است از بام هموار يك عمارت قدیمی تری ( تصویر ١-١ ) که دارای سه اطاق بوده . ولی هرسه اطاق مزبور مدخل

(۱) سنگ ورقه ورقه که برای سنگ کاری تهداب های عمارت بکار میرود واصلا از جنس سنگ سلیت بوده ، در زبان فنی بنام ( شیست ) یاد میشود « مترجم »


(٤)
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

واحدی داشته اند . ساختمان این دسته عمارات ابتدائی همراه خشت های بزرگ بزرگ خام بصورت خشت کاری بسیار منظم بعمل آمده ( تصویر ۸) ورخ خارجی هر قطار خشت کاری کمی مایل دارد ( شکل ٣ و ٤) وظاهراً این احتیاط برای آن بکار برده شده بود تا آب باران وغیره در رده های هر قطار خشت کاری جریان پیدا نکرده بلکه بلافاصله پائین بریزد . در مرکز عمارت اطاق وسیعی وجود دارد که بهر طرف آن دو اطاق كوچك واقع است ( تصوير ١ - ١ ) که علت خوردی اطاقهای فرعی مزبور بسبب ضخامت غیر عادی دیوار هائی میباشد که در بین اطاق بزرگ واطاقهای كوچك وجود دارد . آن حصه که از خشت های خام بزرگ ساخته شده ، در اصول ساختمانی خود باساختمان هر سه عبادت خانه ها ئیكه روی بام عمارت فوق الذكر تعمیر یافته ، بسیار فرق دارد . درینجا باید بخاطر گرفت که عمارت ابتدائی مذکور - وقتیکه از نظر افتاد - داخل آن بطور با قاعده از مواد مختلفه مثل سنگ وخشت پرشده به يك تهداب پرانه تبدیل یافته بود که روی آن عمارت جدید را آباد کردند. واین عمارت جدید را در فرصتیکه موسیو ژان کارل برای نشان دادن ساختمان اصلی آن روی کاغذ بصورت مکمل ترسیم و برنگ تیره تری نمایش داده است ( تصوير ٤ ) این عمارت بزرگ که بام آن هموار بود . سه حجره مستقل را در بر داشت . بطوریکه دینداران بقرار دلخواه - در داخل خود عمارت - مراسم مذهبی (۱) خود را بجا آورده میتوانستند . هر یکی ازین سه حجره ( تصویر ۹) دارای يك مدخل علیحده بوده . روی آن بطرف خارج است . دیوارها با خاك رس استرکاری ( چینه کاری ) شده بمانند دیگر حصص عمارت دارای تهدابی از سنگ سلیت میباشد . هر حجره بصورت مدور بنا یافته که هر ضلع آن ٤٠ ره متر طول دارد . ارتفاع داخلی حجره

(۱) عبادت مزبور موسوم به ( پرادا كسينا ) و يك قسم دعاو عبادت مذهبی بودائی ها بوده است ـ مترجم


( ٥ )
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
( الف ب ) و نیز بشكل يك صحۀ مربع عرض اندام ميكند كه وسعت آن بواسطۀ
ارقام ٢٫٩٥×٢٫٩٥ بدست می آید یعنی (٨٫٧٠٢٥ متر) . اما چقوری حجرۀ (ج) کمتر
( شكل سوم )
بوده از ٢٫٥٠ متر تجاوز نميكند. در تأ هر یکی ازین حجره ها يك كرسی وجود دارد که از تخته
سنگهای سلیت روی هم گذاشته، تشکیل یافته و به دیوار تکیه دارد . این کرسی در چند
نقطه بواسطۀ سنگهای تراشی برجسته كه در داخل كرسي مزبور بشكل پاروهای قایقی
تعییه شده ، قطع گردیده است (تصویر ٨ - ٩ و تصویر ٩ - ١٠ ) . كرسی مذكور
پوشیده از يك تعداد تخته سنگهای سلیت است که بدقت تمام تراش یافته و گوشه های
آن قدری از اصل كرسي، بیرون برآمده ( تصویر ٩- ١٠ ) . سه سوراخ چار گوشه در
سطح این صفحۀ سنگی تعییه شده است : یکی در مرکز و دو تای دیگر در دو طرف


(٦)
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

سوراخ مرکزی. در سوراخ های سه گانه ، سه مجسمه پیشوایان بودائی را نصب
کرده و برای وصل کردن ، ورقه های نازک سنگ سلیت را بکار برده اند . پس با ینقرار
مجموع مجسمه های مذکور در هر سه حجره عبارت از ٩ مجسمه بوده است . موسیو
ژان کارل در وقت کشف کرسی حجرۀ ( الف ) سکوی مرمر سفیدی را بدست آورده
که روی آن هنوز دوپای يك مجسمه وصل است (تصویر ١ - تصویر ١٠ - ١٠ وتصویر
١١- ١١ ). همچنین ازمیان خاکهائی که زاویۀ راست قسمت عقب حجرۀ ( الف ) را
مملوساخته ، يك مجسمۀ کوچکی کشف شده كه يك (معطی) يعنی انعام دهنده را نمایش میدهد
و آن مجسمه از روی این سکوئی
که فوقاً به آن اشاره رفت ، کنده
شده بود. مجسمۀ کـارب النوع آفتاب
و مصاحبین او را نشان میدهد
( تصوير ١٤ وتصوير ١٦ ) در
جریان عملیات صاف کردن
دالان جدا كننده حجرۀ ( ب)
وحجرۀ (ج) کشف شده است . و
بغیر این ها دیگر هيچيك مجسمۀ
کشف نشده مگر بعضی تکه های
هالۀ نوریکه دور مجسمۀ
رب النوع آفتاب را همراه آن
احاطه میکردند وبرخی قطعات
زیور وغیره . تمامی اشیائی که
اراینجا کشف شده (تصویر ١)
( شکل چهارم )

باستثنای يك تکه سنگ سلیت حجاری شده، عموماً از سنگ مرمر سفید بسیار اعلی تراش یافته است .
بنائی که این هر سه حجره را مستور میداشت ، به يك عمارت نسبهً بزرگی تکیه


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (۷)

داشته که باثر باد و باران و غیره عوامل طبیعی ، خیلی صدمه دیده است ( تصویر ۲
۴،۳، شکل ترمیم و تکمیل شده آن را نشان می دهد ) . این عمارت اخیر الذکر نیز
روی عبادت خانه ابتدائی که فوقا بسوی آن اشاره شد ( تصویر ۱ ) بنا یافته بود .
یک اطاق وسیع دیگری ( اطاق د ) نیز وجود داشت که مدخل آن در یک پهلویش
واقع ، و چنان بنظر می آید که بسان تر بقم الحاقیه تعمیر شده باشد . باید بخاطر گرفت
که بررخ شمالی عمارت اخیرالذکر یک دیوار وصل شده که دیوار احاطه کننده تصور میشود .
میتوان درک کرد که عمارت مخروبه که سمت جنوب و سمت شرقی و یک قسمت از سمت
شمال حویلی درونی را احاطه کرده ، عبارت از رهایش گاه رهبانان عبادت خانه بوده
است (تصویر ۱-۲-۳) بیب الحسم ها و آشپز خانه ها، در نزدیکی رهایش گاهای سمت شمالی
وقدری پایان تر از آن وقوع داشته و مدخل تمامی این ملحقات بطرف شرق بوده است . باین سمت،
دیوار زیرین خیلی کسب ارتفاع نموده و شکل برج و بارو را بخود گرفته ( تصویر ۴ )
در اطاق (م) (و) ( شکل ۱۷ ) چندین چراغ و کوزه های فراوانی از گل پخته بد ساخت
از زیر خاک بیرون آمده که در حصه مدور بعضی از این کوزه ها ، تزئینات مختلفه
کمی برجسته تعبیه کرده اند ( بلندی اوسط این کوزه ها یک متر و قطر حصه مدور
آن ۶۰ سانتی متر میباشد ) - در اطاق ( و ) دو قطعه مسکوک فلزی ( از مس یا مفرغ )
بدست آمده که روی آن شکل ملک « ناپکی » از سلاله کوشانی و ساسانی ( قرن
پنج و شش بعد از مسیح علیه السلام ) نقش است . (۱)
اینک از تشریح و معرفی عماراتیکه ما بین محوطه دیوار وقوع دارد ، یعنی معبد
و ملحقات آن فارغ شده ، اکنون بذکر آن ملحقات دیگری میپردازیم که در سمت غرب
(۱) کتاب « مجموعة تصاوير مسکوکات موزه خانه هندوستان » اثر و نسنت . ای . سمث .
طبع کلکته صفحه ۲۳۰ و تصویر ۲۰ نمره ۲ و ۳ .
Vincent. A. Smith, Catalogue of the Coins in the Indian Museum
Calcutta


(۸)
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

و شرق مجموعه بنا های واقعه در داخل زمین پرانه ، واقع و اطراف آن را دیوار زیرین احاطه کرده است ، عمارت (ز) ( تصویر ۱۸ ) که به رخ غربی دسته عمارات اساسی نزدیکتر میباشد ، از خارج بشکل يك پشته مکعبی جلوه مینماید که فقط يك منفذ داشته و این منفذ با مدخل در رخ شرقی آن تعبیه شده باشد . مدخل مزبور به دالانی منتهی میشود که دالان مذکور به دو اطاق مربوط است . و زینه که در سمت چپ مدخل ساخته شده ، تا بام عمارت امتداد یافته ( تصویر ۱ - ۲ - ۳ ) دیوار های این عمارت از خشت خام و روی يك ته داب مرکب از سنگهای ناتراشیده بد شکل بنا یافته با دیوار خوشنما و خشت کاری منظمی که در پای عمارات ( الف - ب - ج ) بمشاهده رسیده هیچ شباهتی ندارد . ممکن است این بنا بستان تر ساخته شده و از دسته عمارات عمده عایحده باشد . همچنین ، ته داب چهار کنجه که در زوایای قسمت های مدور ، واقعه در غرب عمارت ( ر ) تعمیر شده ، ( تصویر ۲۶ - ۱۸ ) همین نظریه را بخاطر خطور می دهد . این عمارت بسیار بزرگ که قسمه سنگ کاریهای غیر منظمی از سنگ سلیت را در بردارد ، از پائین تا بلند ترین حصص آن بقدر يك متر هم فرق بمشاهده نمیرسد . چون نقشه این بنا ( تصویر ۱ - ۳ - ۴ ) هیچ شباهتی با سبك های معماری مکشوفه ندارد ، بنا بران قائم کرده کدام فرضیه نسبت به مورد استعمال این عمارت که معماران آن برای چه خدمتی عمارت مذکور را ساخته اند ، يك اقدام جسارت کارانه گفته خواهد شد .
الحاقه دیگریکه در شرق دسته عمارات عمده واقع است ، از عمارت فوق الذکر کرده دلچسب تر معلوم میشود زیرا حفرياتی که ابتدا درین قسمت بواسطه موسیو کارل بعمل آمد ، آثار کنجکاوی انگیزی را ظاهر ساخت : مثل تکه دیوار كوچك احاطه کننده که با عمارت بزرگی مربوط میباشد (تصویر ۲۶ - ۱۹ ) که عمارت مزبور ظاهراً باید معبدی باشد که در هوای آزاد بنا یافته . بنا بران در ماه نوامبر و دسمبر (۱) ١٩٣٤

(۱) از ۲۷ نوامبر تا ۹ دسمبر ١٩٣٤


نقشه عمومی خرابه ها بحالت اولیه


نقشه عمومی آثار کوتل خیر خانه بصورت مکمل


( ۹ )

آثار عتیقه کوتل خیرخانه

يك قسمت حفريات اصولی بزير نظر خود نگارنده ( موسيو ژوزف ها كن ) دران حصه شروع شد ، يك دسته عمارات که ساختمان مخصوصی داشت ، از زير خاك بيرون آمد. ( تصویر ۱۹ و تصویر ۲۰ ) . این بناشامل دیوار کوچکی است که با کمال مهارت تعمیر یافته و در ساختمان آن خاك آلوده يا گچ استعمال گرديده بلندى ديوار ۵۰ سانتی متر و عرض آن ما بين ۷۰ و ۸۰ سانتی متر میباشد ( نقشه ۱- وتصوير ٢٦ - ۱۹ ) دیوار احاطه کنندۀ مذکور، تا حدعمارت ( ی - ك ) واضحاً بصورت مدور امتداد یافته که قطر آن به ۲۹ متر میرسد در حد عمارت ( ل . م ) استقامت حقیقی پیدا کرده و در حد ( ل ) گویا دیوار دیگری شروع شده که به رخ جنوبی معبد اتصال یافته است (تصویر - ۱) جانب راست يك بریدگی بمشاهده میرسد که در حقیقت جای مدخلی ( دروازه ) ميباشد - عمارت بزرگ ( ق ) که مثل معبدی در نظر ما جلوه میکند ( تصویر ۲۷ - ۱۱ ) از روی نقشه ساختمانی خود مستطیل گفته میشود که رخ غربی آن کمی مدور است ( تصویر ۲۸ - ۱۱ ) تهداب سنگی این بنا بکمال دقت تعمیر وسنگ کاری آن بصورت بسیار درستی بعمل آمده نشانه استرگچی بررخ جنوبی بناهنوز بمشاهده میرسد . حفریاتی که در وسط حصه فوقانی تعمیر ( تصویر ٢٩-٢٢ ) بعمل آمده ، سنگ کاری هائی را مکشوف ساخته که با نتظام تمام روی هم قرار گرفته و در سنگ کاری خاكستر سفيد و خاك آميخته با خاكستر ذغال بکار رفته است. در پای معبد ، نزديك سطح زمين ، استخوان های انسانی ، تکه های جمجمه ، بازو، تولۀ پای بمقدار کثیر از زیر خاك بيرون آمد. در هر دو انتهای شرقی این « معبد عمده » بصورت عمودی دو بنای بزرگی باند شده ( تصویر ۲۲ ) ( ر - ش ) که نقشه آن مستطیل و انتهای رخ شمالی و جنوبی آنها بقسم بریدگی خفیفی امتداد یافته است . اما چنان بنظر می آید که بر آمد گی سمت شمالی بریدگی عمارت ( ش ) بعدها در اثر کدام ترمیم قطع شده خواهد بود . نقشه مخصوص وعجیب این الحاقیه ما را وادار میسازد که در باب تعیین مورد استعمال آن، از اظهارنظریه خود داری نمائیم . لیکن با وجود این جسارت نخواهد بود اگر تذکر بدهیم که این محوطه برای کدام مقصد مذهبی


( ۱۰ )
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

ساخته شده بلکه در خود تمایل احساس میکنیم که بگوئیم محل مزبور برای اجتماع عادی اهل مذهب تعمیر یافته خواهد بود .
این سه حجره مستقل که در يك عمارت واحد بزير يك بام هموار واقع بوده علاوتاً بام مذکور دالان های رواق داری را در بردارد ، مجموعاً يك عمارتی را تشکیل میدهد که ما میتوانیم از ناحیه مهندسی آنرا با عمارت دیگری مقایسه کرده ، خصوصیات بسیار دلچسبی را از آن استخراج نمائیم ، بطور مثال معبد کوچکی را که بسال ۱۹۲۰ نزديك قريه ( بهو ما را ) در ولایت ( ناگود ) به ۱۵۰ کیلومتری جنوب غرب اله آباد هند ( ۱ ) کشف واصلا برای ( سیوا ) معبد هندوها ساخته شده است ، نمونه قرار میدهیم . این معبد که بقرار نظریه مستر « آر. دی بنر جی » در وسط قرن ه مسیحی بعقیده مستر « جان مارشال » در قرن هفتم میلادی تعمیر یافته ، يك نمونه مشخص مهندسی براهما نی سبك گوپتا بشمار میرود مستر بنرجی اظهار نظریه نموده است که معبد مزبور كاملا شبيه معبد « پرواتی » (۲) است که بمقام « نچنا کوتها را » در ولایت « اجی کاگره »
( ۱ ) کتاب « معبد سیوا در بهو ما را » خاطرات اداره عتیقه شناسی هندوستان ، نمره ۱۶ طبع كلكته ١٩٢٤ تاليف بنرجی R. D. Benerji, The temple of Siva at Bhumara, Memoir of the Arcoeological Survey of India
( ۲ ) کتاب « را پورت هیئت عتیقه شناسی » تالیف کننگهام جلد ۱۱ صفحه ۹۰-۹۷
Cuningham, Archoeological Survey Reports
و دیگر کتاب « مجموعه را پورت تدریجی هیئت عتیقه شناسی هندوستان » دائره غربی بابت سالی که در ۳۱ مارچ ۱۹۱۹ خاتمه یافته » صفحه ۶۰ - ۶۱ فقره ۲۶ تصویر ۱۵ Annual Progress Report
همچنین بنائی « کماندی پلا و سان » of the Archoeological Survey of India واقعه در جاوا که اصلا از پیروان مذهب بودائی بوده اما نقاشی های آن باسم سیوائی ( براهما نی ) میباشد و شامل سه حجره ایست که از پهلو راه دارند ملاحظه شود کتاب آثار بودائی باما و یا تالیف جی - ایل منز
De tjandi mendet, tijdschrift von het Bataviaasch genostschap von kunsten en wetenschappen. J.L. Moens
در باغ کالی نزديك هده هم يك حجره رواق دار کشف شده . ( حفريات ژ - بارتو )


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (١١)

تقریباً ٦٠ کیلومتر بشمال غرب قریه (بومارا) وقوع دارد. تنها فرقیکه مابین معبد نشنا کوتهارا
و معبد بهومارا وجود دارد، اینست که اول الذکر دارای يك طبقه فوقانی بوده اما اخیر الذکر طبقه
فوقانی ندارد و فقط دو عبادت خانه بسیار كوچك در دو طرف زینه آن که بر صحن زمین فرود
می آید ساخته شده است. اما در هر دو معبد مذکور (عبادت گاه اصلی کربها کرها ) از يك
اطاق بسیار بزرگی محاط میباشد و فاصله بین دیوار داخلی شکل يك رواق مدور پر ا
داکسینا پادها دارد برای آنکه مقایسه ما خوبتر در نظر خواننده مجسم شده بتواند ابعاد
هر سه معبد یعنی اول معبد نشنا کوتهار ا دوم معبد بهومار ا و سوم معبد كوتل خیرخانه
(کابل) را نیز شرح میدهیم. این ابعاد عبارت از بزرگی يك حجره است .
ابعاد خارجی معابد
ابعاد داخلی
معبد نشنا کوتها را (هند) ٤,٧٥ متر مربع ٢,٤٥ متر مربع
” بھومارا (هند) ٤,٤٥ ” ” ٢,٤٥ ” ”
” خیرخانه (کابل) ٥,٤٠ ” ” ٢,٩٥ ” ”
ما میتوانیم که چند بن معبد دیگر سبك كوپتارا نیز درین مقایسه داخل نمائیم بدون
آنکه ابعاد و بزرگی آنها از ارقام فوق فرق زیادی بکند ـ مقایسات ما ـ طوریكه
دیده شد ـ يك حجره را در بر میگیرد ولی باید بخاطر گرفت که این قسم معا بد سه
حجره ئی در هندوستان کمیاب نیست. چنانچه مستر بنرجی در شروع اطلاعی که
نسبت به معبد بهومارا نوشته ، از يك معبد سه حجره ئی دیگر سبك كوپتا كه بمقام
”دیو کونا” در ولایت ”جاسو” نزديك بهومارا کشف شده، نیز ذکر نموده است (١)
مقایسه معبد خیر خانه و معبد بهومارا تنها به قسمت مهندسی محدود نبوده ، بلکه
قسمت تصاویر و هیکل شناسی این دو بنا نیز نزدیکی عجیبی بیکدیگر دارد ، که پس
از مطالعه مفصل کشفیات عمده کوتل خیر خانه یعنی دسته مجسمه های مرمر سفید که
رب النوع آفتاب و مصاحبین او را نشان می دهد ، بذکر آن می پردازیم :

(١) آر ـ دی ـ بنرجی ـ کتاب قبل الذکر تصویر ـ ١


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (۱۲)

رب النوع آفتاب بقسم اروپائی نشسته یعنی پاهایش از همدیگر دور می باشد. دستهایش که از حد مچ ها شکسته بالای رانهایش تکیه دارد، پاها ورانها اگر باتنه وکلهٔ مجسمه مقایسه کرده شود از اندازهٔ طبیعی خیلی خوردتر بنظر می آید (۱) سر مجسمه به تنهائی پنج يك تمام بدن آنرا تشکیل میدهد که تناسب بسیار غلطی را ارائه میکند (قاعدهٔ هیکل تراشی پولی کلک ۱ بر ۷ و قاعدهٔ هیکل تراشی لیزیپ ۱ بر ۸) و کاملاً شبیه حالت مجسمهٔ «بودای معجزهٔ کبیر پشاور» (سمت شمال کابل است) که سابقاً در وقت مطالعهٔ مزبور این حقیقت را تذکار نموده ایم (حفریات سال ۱۹۲۴) (۲)

چهرهٔ رب النوع آفتاب جزئیات مخصوصی را بنظر جلوه می دهد. اختلافی که در حلقه و چشمها یعنی استخوان زیر ابرو وجود داشته، وحلقهٔ مزبور مایلی غیر طبیعی دارا میباشد، پیشانی مجسمه را که از بالا بطرف پائین برجسته گی دارد، شکل مثلث نمائی بخشیده است. (تصویر ۲۰ - ۱۶).

چشمان مجسمه که برآمده و همسطح سر واز هم خیلی دور واقع شده کاملاً با چشم «بادامی» مطابقت میکند. بینی حمیدگی حقیقی دارد. دهن کشاد و خوش ساخت میباشد. زنخ مربع و خیلی برجسته بنظر میرسد (تصویر ۲۱ - ۱۶). موها دراز و بواسطهٔ يك خط وسطی بدو قسمت تقسیم شده و مرکب از صف صف زنگوله های مجعد کوتاهی است که به بسیار دقت طبقه بندی شده - زنگوله های روی هم ریخته قسمت بزرگ گوشها را مخفی نموده و فقط کنارهٔ گوش مکشوف میباشد که

(۱) بالاتنه وکله ۱.۲۲ متر، تنها سر ٤٨ ر. متر، سرین ۰۳ ر. متر پایها ٧٤ ر. متر
بلندی مصاحب دست راست ۱۲ ر. متر - بلندی مصاحب دست چپ ٠٥ ر. متر - بلندی مجموعی
٤٢ ر. متر.
(۲) کتاب « عملیات هیئت عتیقه شناسی فرانسوی در افغانستان » طبع توکیو ۱۹۳۳
صفحه ۱۷ تالیف ژ - هاکن.

J. Hackin. L'oeuvre de la Délégation Archéolgique française en
Afghanistan, Tokio 1933


( ١٣ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه
مزبن با تزئینات سنگینی بنظر جلوه میکند . تاج رب النوع آفتاب پوشیده
از یك فیته است که قسمتی از آن مزین با میخها یا کنده های مطلای مستطیل
شکل بوده . میخهای مزبور بوسیله پارچه های باريك تیغ مانند فلزی از هم جدا
شده است ، بهر دو طرف سر ، در نقطه که تزئینات میخهای مطلا ختم میشود ، فیته
مزبور دو گره بزرگ تشکیل داده و در عقب سر بشکل سر پیچ تبدیل یافته و هر دو
انتهای آن بمهارت تمام بزیر حصه سرپیچ مزبور دور داده شده گرهی را بوجود آورده
و بطور عمودی بسمت پشت مجسمه افتاده است که در آنجا بواسطه چند چین خفیف تشخیص
داده میشود ( تصویر ١٩ و ١٥) . تاج مزبور مرکب از مثلث يك مثلنا تیست که بعد از هر
گل سدره ( بیر ) نیم شگفته تعبیه شده که پنج برگ آن بچشم دیده میشود . یك سلسله
تزئینات مروارید که بشکل قوس های كوچك ساخته شده ، اجزای مرکبه تاج را احاطه کرده
است . بالاتنه بزرگ این مجسمه ، ملبس به یك یلان (١) بی یخه است که گردن آن را
نپوشانیده ـ قسمت کلی حصه تحتانی یلان مزبور بواسطه افتادگی شالیکه روی بازوی
مربی آفتاب افتاده ، مخفی شده است . با وجود این ، کناره یلان که عبارت از یك
رشته مروارید است بچشم دیده میشود . در واقع برش این یلان با طرز برش لباس
مصاحبین دوگانه که بد وطرف رب النوع آفتاب قرار دادند ، یکی بوده تنها قسمت
تحتانی آن ممتاز است که از روی آن مابین یلان رب النوع آفتاب ومصاحبین او فرق
میتوان کرد . زیورات عبارت است از يك گلوبند مرکب از مروارید های درشت که
در زیر آن یك حصه آویزه وجود داشته دو زنجیر از آن امتداد یافته و در نوك زنجيرها
يك تبرك آویخته است . کنده ها یا میخهای طلائی بزرگ مستطیل شکل که روی
نگین دان متحرکی ( که قابل قات شدن ) نصب شده ، عموداً واقع و به کمربند وصل یافته
ودو ردیف مروارید بهرد وحاشیه کنده های طلائی مزبور نصب گردیده است وبالاخره

(١) اینکه یلان میگوئیم مثل یلان امروز ، بلکه پیراهن در از پیش بسته بوده که روحانیون
قدیم میپوشیده اند . ( مترجم )


(١٤)

آثار عتیقهٔ کوتل خیر خانه

حاشیهٔ مروارید یکه نوک آستین یلان را زینت بخشیده ، و دو بازو بند سنگین ، زیورات مجلل رب النوع آفتاب را تکمیل نموده است. کمربند که مزین به میخ‌های طلائی است در خالی گاه کمر جای دارد و نوکهای مدور و خمیدهٔ آن در یك حلقه بهم وصل شده. شال چنانکه گفتیم، روی توله‌های دست افتاده و دامن یلان را مخفی ساخته است. پاپوشهای مجسمهٔ مربی آفتاب پاپوشهای امروزهٔ ازبکها و اتراك آسیای وسطی را بخاطر خطور میدهد. پاپوش مزبور عبارت از دو پاپوشی است که یکی در بین دیگری جای دارد. پاپوش داخلی یا موزه از چرم نازك و بی‌کری بوده، عیناً بمثل موزهٔ مسیح مروجهٔ امروز ، در پاپوش خارجی دیگری که کثافت‌تر میبود داخل میشد و این پاپوش خارجی را در وقت داخل شدن در میان عمارات از پای خود میکشیدند. در مجسمه که تحت نظر ما است، پاپوش داخلی یا موزه بواسطهٔ یك بند میان خالی بر پشت پای محکم شده که بند مزبور ذریعهٔ یك حلقهٔ کنده دار بهم وصل و نوکهای آن بدو طرف پاپوش خارجی آویخته است. باید بیاد داشت گرفت که یك ردیف مروارید ، قسمت فوقانی پاپوش داخلی را احاطه کرد و همین تزئینات بشکل عمودی در قسمت وسطی پشت موزه که روی استخوان تولهٔ پای قرار دارد ، نیز ادامه یافته و تا نوك پنجه‌ها رسیده است.
هر دو مصاحب (۱) به یك وضعیت مخصوصی ایستاده اند (تصویر ۱۵) قسمت تحتانی جسم آنها در حد کمر کجی واضحی را نشان میدهد که از سبب تمایل مجسمه‌های مذکور میباشد یعنی مصاحب طرف راست، بسمت راست و مصاحب طرف چپ بجانب چپ خم شده اند. وزن جسم آنقدر بشدت بالای پای سمت خمیدگی افتاده که خمیدگی معاونین مزبور زیاده از اندازهٔ لزوم بنظر رسیده حتی سر های شان نیز بشدت خم گشته است. برای فهمیدن مقایسه‌هائی که ذیلاً بعمل خواهد آمد ، باید همین وضعیت خمیدگی مخصوص معاونین موصوف را بخاطر گرفت.
معاون طرف راست موهای غلو دارد، فتیله‌های با قاعدهٔ ریشش با ترتیب و انتظام

(۱) بلندی مصاحب دست راست ١٢ ر٠ متر و بلندی مصاحب دست چپ ١٠٥ ر٠ متر.


( ٥١ )

آثار عتیقه کوتل خیرخانه

موی سر بیشتر شباهت میرساند ، در گندها را ( صفحات شرقی افغانستان تا شمال غرب
هند ) و آسیای مرکزی ، چنین هیاکل و تصاویر اشخاص وحشی بروتی و ریش دار
شبیه این نمونه خیلی فراوان است . در آسیای مرکزی فتیله های ریش را مطابق
تزئیناتی می ساختند که اصلاً بوضوح از آن نمونه گند هاری تحریف شده بود
که فتیله های آن خیلی کم بزیر قاعده آمده بود (١) یعنی مصاحب مزبور کوپان دار
و چشمانش بزرگ اما نسبت به چشمان رب النوع آفتاب ، کمتر از حدقه برآمده بنظر
می آید ، گوشواره های او ، مدور شکیل و با يك ردیف مروارید حاشیه داده
شده است . کلاه مخروطی شکلی بر سر دارد که پارچه دیگری در قسمت
عقب آن امتداد یافته و برای پوشاندن پشت سر میباشد . برش مخصوص
کلاه و کناره مروارید دوزی آن ، به فیتۀ تاج رب النوع آفتاب شباهت زیاد
میرساند ، بالا پوش کوچکی برشانه دارد که نوکهای آن بواسطه حلقه برسینه اش وصل
است . بازوی راستش بهوا بلند و در دست خود که انگشتان آن قات شده ، يك قسم
چوب کوچکی را محکم گرفته که قسمت نوك آن اریب تراش یافته و در کف دستش
چسپیده بنظر می رسد . دست چپ بطرف سینه برگشته و دران يك برگ مستطيل
شکل دیده میشود . این شخص شلوار و موزه های ساده و بی زینتی را در بر دارد .
معاون طرف چپ ، ریش ندارد و موهای مجعد او شبیه موی سر رب النوع آفتاب
میباشد ، کلاهش عبارت از يك کلاه گوش پوشك است که دو دانه گل سدره ( بير )
تزئینات آن را تشکیل داده لباس این شخص بالباس مصاحب دست راست شباهت واضحی
بهم میرساند . دست چپ او بر سپری تکیه دارد که حصۀ فوقانی آن مدور و حاوی
زینتی است بشکل مربعات پست و بلند . در دست راست خود ، نیزۀ کوتاهی را محکم
(١) کتاب را پورت ابتدائی « هیئت اعزامی روس در ترکستان » اولد نبورگ طبع
سن پترز بورگ ١٩١٤ صفحه ١٠ شكل ٨ و ٩ .

S. Oldenbourg: Expédition Russe au Turkestan, Rapport préliminaire


( 16 ) آثار عتیقه کوتل خیر خانه

گرفته که آهن خنجری نوک آن بالای یک تاوهٔ مدور تزئینی استوار شده و این تاوهٔ مدور
مزین بار گهائی است که آن را بشکل برگ جلوه میدهد .
این سه شخص ( رب النوع آفتاب و هر دو مصاحب یا معاون او ) بر يك صفهٔ
قرار گرفته اند که مزین است با سه خطیکه ذریعهٔ سه رده ( فرورفته گی مستقیم ) از
هم جدا شده ، در حصهٔ وسطی آن یك فرورفتگی خفیفی احداث شده که طول آن
( ٤ ر٠ ) متر و عمقش ( ١ ر٠ ) متر میباشد . در ین فرورفته گی سر یك شخص
دیگری قرار گرفته که چهرهٔ ساده و بی مو دارد و از طرف مقابل نشان داده شده است .
این شخص يك قسم کلاه دستار مانندی بر سر داشته تنها حصهٔ بالای سینه اش که برهنه
است ، بنظر میرسد و چنان می نماید که گویا از حصهٔ پیش روی یك گادی که بشکل
منحرف نقش شده ، ظاهر شده باشد . شخص موصوف (۱) شلاقی را بهوا بلند کرده
و در دست چپش که مقابل تنهٔ او قرار دارد ، جلوهائی را محکم گرفته که يك جوره اسپ
به آن مربوط بوده . اسپهای مذکور در حال رفتار بقسم نیم رخ بدو طرف راننده نشان
داده شده است . در ینجا باید دانست که سرها و پاهای پیش اسپها بطرف گنج بنامتماثل
بوده ( تصویر ١٨ ، ١٥ ) گویا هیکل تراش خواسته است که از قسمتهای زود شکن احتراز
نموده باشد . قابل دقت اینست که اسپها زین زده شده اما در گادی بسته نیستند زین مرکب است
از يك نشيمن گاه چوبی (؟) بار و پوش چرمی که تزئینات مربع داشته باطراف آن مربعات
كوچك كوچكی وجود دارد و این زین روی يك عرق گیر ( نمدی ) قرار داده شد که مزین به
يك ردیف مروارید ( اسپ طرف راست ) و کنده های مستطیل نمائی است که در نوک های
آن ها پارچه های الماس نصب کرده اند ( اسپ طرف چپ ) . زين بوسیلهٔ یك شكم بند

(۱) بقرار اساطير بودالی گادی وان رب النوع آفتاب که « آرونا » نام و برادر « گارودا » میباشد
بأثر ولادت یك پسر پیش از وقت ، مورد توبیخ بادر خود واقع و پاهایش بریده شده . بود هیکل آرونا
طوریکه درین بنای کوتل خیرخانه نشان داده شده بسیار طبیعی معلوم میشود و چنان مینماید که پاهای راننده
بواسطهٔ پیش بر آمدگی گادی مخفی شده است .


( ۱۷ )

آثار عتیقهٔ کوتل خیرخانه

(تنگ) که تزئینات مربع دارد برویشت اسب محکم و در مهٔ سینه بند و دم چی جا مخاشده است جاو (عنان) (۱) بوسیلهٔ یك دسته موی یال زینت یافته ـ یال ها بدقت تمام بریده شده مابین ساغری اسبها یك جسم هشت رخ بمشاهده میرسد که مقصود آن فهمیده نمیشود اگر بگوئیم شکل منحرف گادی یك چرخه (۲) باشد، آنهم چندان مقرون بقیاس بنظر نمی آید:

(شکل الف)

فصل دوم
اينك از معرفی وتشريح بنای سنگی مكشوفه از كوتل خیرخانه فارغ شده، فرصت داريم - كه از روى يك سلسله مقايسات اجزا وعناصر بنای مزبور - تاريخ آن را بخود

(۱) جلو مزبور، عبارت از تناب معمولى نه بلكه يك لگام مكمل است .
(۲) فصل ١٢٥ كتاب «مستيا پورانا» طرف آخر ٣٨ روايت «نالينى كانتا بها تا سالى ايم ـ آ» كتاب «تصوير شناسى حجارى های بودائی و براهمانی در موزیم دكه» طبع دكه ۱۹۲۹ صفحه ١٦١ - ١٦٢ ونیز دیده شود كتاب «غارهای سوان هوانك» تأليف «پول پلیو» تصوير ١٥٦ (تصوير يك گادی رب النوع آفتاب كه يك چرخ دارد . )

1 - Mastya-Purana, cité par Nalina Kanta Bhattasali M. A: Iconography Buddhist and Brahmanical Sculptures in the Decca Museum
2 P. Pelliot, Les grottes de Touen-Houang.


( ۱۸ )
آثار عتیقهٔ کوتل خیرخانه

معلوم نمائیم . اولتر از همه باید تذکار کنیم که طرز لباس رب النوع آفتاب برای ما مجهول
نه بلکه از یك قسم معر وف است . زیرا حجاریهای طاق بستان ( در خاك ایران ) که
سه تن از سلاطین ساسانی یعنی شاپور دوم ( ۳۰۹ - ۳۷۹ میلادی ) اردشیر دوم
( ۳۷۹ - ۳۸۶ میلادی( و شاپور سوم ( ۳۸۳ - ۳۸۸ میلادی ) را نمایش می دهد
سلاطین مزبور هم همین قسم لباس در بردارند . شاهپور دوم و شاهپور سوم در يك
بنای واحد پهلوی هم نمایش داده شده اند ( شکل الف ) . اردشیر دوم روی یك سنگ
در حضور ار من د رب النوع میترا (۱) بطور برجسته نقش شده که دران حال ار مزد برای
شاه موصوف اراضی و املاك بخشش میدهد . پروفيسر هرتز فلد مینویسد که « لباس
این اشخاص لباس قرن سوم نیست : رخت درازی تا زانو پائین آمده اما بطرف راست
و چپ بلند پریده طور یکه به پیش دامنی مدوری شباهت بهم می رساند » .
پروفيسر هرتز فلد علاوه میکند که « لباس طبیعی دورهٔ دوم ساسانی همین لباس
فوق ، بوده است » (۲) ما از طرف خود ، تصور نمیکنیم که یلان دراز مزبور از طرف
راست و چپ بالا پریده باشد . هر گاه به بنای مکشوفه از کوتل خیرخانه که از
روی آن بیش از هر قسم نقوش برجستهٔ سنگی ، به آسانی جزئیات لباس را میتوان مشاهده
کرد ، متوجه شویم ، ملاحظه خواهیم کرد که یلان به چنان شکل مخصوصی بریده شده
است که حرکات سوار و پیاده هر دو در ان بکمال سهولت اجرا پذیر می باشد . چنان
معلوم می شود که استعمال این قسم لباس به عهد سلطنت شاهپور دوم ، اردشیر دوم

(۱) کتاب « در آستانهٔ آسیا » تالیف پروفيسر هرتزفلد طبع برلین ۱۹۲۰ تصویر ۲۹ و ۳۲ -
مقاله هرتزفلد در «مجلهٔ صنائع آسیائی» جلد سوم صفحه ۱۳۸ و ۱۳۹ وتصوير ۱۵ وکتاب «هفتمین سلطنت
شرقی» تالیف جی - راولنسن صفحه ۲۶۱ .
(۲) « مجلهٔ صنائع آسیائی» از قلم هرتزفلد - جلد سوم صفحه ۱۳۸ و ۱۳۹ .
1- Pr. Herzfeld-Am tor von asien.
Pr. Herzfeld (Revue des arts asiatiques).
G. Rawlinson, The seventh oriental monarchy.
2 - op. cit


( ۱۹ )
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
وشاهپور سوم محدود بوده است (۱) ( شکل دوم ) در شکل مزبور مشاهدۀ میتوان
کرد ، که آستین یلان سلاطین موصوف با يك ردیف مروارید حاشیه داده شده .
علاوه برین در سر و بر سلاطین موصوف بسا زیورات دیگر به مشاهده میرسد : يك
گلو بند مروارید وبندهای زیاد مزین با میخهایی که بکمر بند کشادی مربوط شده
وکمر بند مزبور از کمر بندك كوچك دیگري بوضوح تشخیص داده می شود . رب النوع
آفتاب که از کوتل خیرخانه کشف شده ؛ فقط يك كمر بند دارد . بطوريكه بند های
مزین بر میخها یا کنده ها خیلی پائین تر قرار گرفته اما اساس بند وبست كمر بند یکی
است . موزه خانه « ارمی تاژ » لیننگراد ، با اسناد مقایسه بدست ما میدهد (۲) : در
موزه خانه مزبور دوظرف نقره ئی وجود دارد که نمونه های زرگری ساسانی بشمار رفته
براین ظروف صحنه های شکار بکمال دقت نقش شده است . در یکی از این صحنه ها شخص
شخصیكه بدن پلنگی را بواسطۀ خنجر خود شگاف کرده ( شکل ب ) و یا گوره خری
را اسیر گرفته شاهپور سوم ( ۳۸۳ - ۳۸۸ مسیحی ) میباشد . شاه موصوف لباس دامن
گردی در بردارد . آنچه قابل ملاحظه میباشد اینست که دامن مدور لباسش رايك ردیف
مروارید حاشیه داده است ( مثل لباس رب النوع آفتاب مکشوفه از کوتل خیر خانه
تصویر ١٤ ) . همین قسم تزئینات در نوك آستين ها و حصۀ وسطی پای از نوک پنجه تا
(۱) بر یکی ازظروف موزۀ ارمیتاژ لیننگراد ، خسر و نو شیروان ( شکل ژ ) در حال سکون
برفراز تختی که اسپهای بالدار آن را برداشته است ، نشان داده شده ودربار یانش باطراف او ایستاده
وخود شاه پیش دامنی درازرخ تری دربردارد - کتاب « زرگری ساسانی اشیای طلا ونقره وبرنج»
تالیف ژ - اور بلی و - س - تری ور - طبع لیننگراد ١٩٣٥ تصویر ١٣ .
3 - J. Orbeli-et-C-Trever : Orfèvreries Sassanide, objets en or
argent et bronze. (Academia)
(۲) کتاب زرگری ساسانی.... تالیف ژ - اوربلی و - سی - تری ور ( قبل الذکر ) تصویر ٧ و ٨ .


(۲۰)
آثار عتیقه کوتل خیر خانه
آخر ران (۱) وجود دارد (۲) ( شکل ب ) . يك وسیلهٔ دیگر برای مقایسه در دست
است که تا کنون ازان استمداد ننموده ایم و آن طرز ساختمان کلاه میباشد . کلاهیکه

(شکل ب)
(۱) همین قسم تزئینات بريك تكه مجسمه موجوده در «موزه خانه آثار عتیقه شرق قدیم» استامبول
نیز بمشاهده میرسد ( پای و حصهٔ ران راست مجسمه ) که این مجسمه در حقیقت يك شاهزاده سپاهی
منش آشوری را نشان میدهد ( تقریباً قرن سوم میلادی ) . در آثار قدیمه پالمیر ( سوریه ) رشته
کناره دوزی شده عمودی که در حصهٔ وسطی شلوار از بالا تا پائین امتداد یافته ، اکثراً با
مروارید های فراوان مزین میباشد که شلوار دو پادشاه منع اولیکه روی یکی از خاتم
کاریهای «سان آپولی نیار نیووو» بمقام «راون» (ایتالیا) نقش یافته ، نیز همین قسم تزئین شده است و هم
باید برش عجیب حصهٔ تحتانی پلان را بیاد داشت گرفت کتاب Hausenstein: Kinstgeschichte
تالیف «هو سنستن» صفحه ۸۳ . (۲) «رساله سکه شناسی شرقی» تالیف ژ- مورگان حصه دوم
صفحه ۳۱۵ - «رساله مسکوکات یونانی ورومی» اثر بابلون که ژ - مورگان بحصهٔ سوم آن تحت
عنوان «مسکوکات شرقی» مضمونی نوشته جلد اول حصهٔ سوم ، تصویر ۰۹ .
J. de Morgan: Manuel des numismatiques orientales


رب النوع آفتاب مکشوفه از کوتل خیر خانه ( از روی قالب گیری موزه گیمه پاریس )


سوریا ، رب النوع آفتاب از سنگ خارای ماتورا ( کلکسیون ای - زاوال )


آثار عتیقه کوتل خیر خانه ( ۷۱ )

بر سر شاهپور سوم است ، از کلاه هائی که اسلاف و اخلافش میپوشیده و در حقیقت باهم دیگر فقط بواسطۀ بعضی جزئیات ساختمانی تفاوت داشت ، کاملاً فرق دارد ( شکل ج ) . کلاه موصوف عبارت از تاج همواری است که حاشیۀ آن با گلهای كوچك كوچكی زینت یافته . (۱) . پروفيسر هرزفلد تاج مزبور را رسم کرده (۲) كه اينك ما درينجا عين همان رسم را نقل ميكنيم (شکل ج ) . گلهای کنارۀ کلاه دارای پنج برگ است که در میان قوسها ترسم یافته است . تاج رب النوع آفتاب که از کوتل خیر خانه بدست آمده نیز مزین با گلهای پنج برگی میباشد و همچنین با تزئینات تاج هر دو شی که موضوع مقایسۀ ما است بهم نزدیکی میرساند . تاجهای مذکو یعنی تاج شاه (مکشوفه از طاق بستان) و تاج رب النوع آفتاب ( مکشوفه از کوتل خیر خانه ) تنها از رهگذر تزئینات خود باهم مشابه نیست بلکه از روی شکل نیز خیلی نزديك هم معلوم میشوند . تنها تاج رب النوع آفتاب از تاج شاه ساسان قدری خورد تر میباشد .
مقایساتیكه به نسبت لباس و کلاه آثار مکشوفه نمودیم ، چنان نکاتی را بدست داد، که از روی آن تاریخ آثار مزبور خیلی بهم نزديك معلوم میشود . ما میدانیم که لباس دامن گرد در عهد سلطنت شاهپور دوم اردشیر دوم و شاهپور سوم یعنی از ۳۰۹ تا ۳۸۸ میلادی مروج

( شکل ج )

(۱) كتاب Am tor von Asien اثر پروفيسر هرز فلد صفحه ۶۱ شکل ١٤
(۲) ملاحظه حاشیۀ نمره (۲) در صفحه ۱۲ همین کتاب .


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (۲۲)

تاج مدور گله‌دار مخصوص شاهپور سوم (۳۸۳-۳۸۸ میلادی) بوده است.

بی‌فائده نخواهد بود اگر تذکر بدهیم که مسکوکات شاهپور دوم و اخلاف او مخصوصاً در منطقۀ کابل بکثرت یافت میشود درینجا باید تذکار نمود که ذخیرۀ مسکوکات نقرئی که بواسطۀ موسیو (ژان کارل در ضمن حفريات «تپۀ مرنجان» (۱۹۳۳) (در دو کیلومتری شرق کابل) کشف شده مشتمل است بر مسکوکات عهد شاپور دوم (۳۳۸ قطعه) وارد شیر دوم (١٤ قطعه) و شاهپور سوم (۲ قطعه). این سه پادشاه بلافاصله پیش از هجوم تباه کنندۀ بحارهای سفید یعنی قرن پنجم عهد مسیحی) در ایران سلطنت کرده اند.

فصل سوم
در شروع این کتاب وقتیکه نسبت به شخص عمدۀ وسطی مجمعهٔ سه نفری مکشوفه از کوتل خیر خانه تشریحات دادیم، اشارۀ مختصری بسوی مقام عظمت او که منسوب به آفتاب است، نمودیم. اکنون باید درین باره تفصیلات لازمه را داده، ادعای خویش را باثبات برسانیم. اثبات این ادعا بقدری آسان و ساده است که بجز از ارائه شهادت صریح و واضح کتب معتبره و تقویهٔ آن بواسطۀ آثار مکشوفه شناخته شده، دیگر کار وزحمتی لازم نمیباشد. بنا بران اینک باز امداد متقابلیکه همیشه کتب و ابنیه برای یکدیگر خود تهیه میکنند، بطرفداری ما وارد بحث میشود.
کتب مهمهٔ مذهبی هند از قبیل «امسوبهی دا گاما» (۱) و «برهات سامهی تا» بطور

(۱) کتاب «عناصر تصویر شناسی هند» اثر گو پی تا تا را ئو - جلد اول حصہ دوم
صفحه ۳۰۹ - ۳۰۷ Gopinata Rao: Elements of Hindu Iconography


( ۲۳ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه

متفق علیه تذکر میدهند که «رب النوع آفتاب لباسی مطابق رسم و رواج شمال هند در بر کرده
دودانه گل سدره ( پدم ) را بدستهای خود میگرفت » - کتاب « امسوبهی دا گاما » (۱)
تذکر میدهد که « دستهایش بایستی طوری بلند میبود که مچهای آن که حامل گلهای
سدره بود ، محاذی شانه هایش واقع میشد » (۲) وضعیت نوك دستهای شخص وسطی
مجسمۀ سه نفری کوتل خیر خانه ( که اکنون از حد بندهای دست شکسته ) نشان
میدهد که در سابق عیناً همان وضعیت مشروحه کتب قدیمه فوق را داشته است .
تشریحاتی که در کتب فوق الذکر راجع به مصاحبین رب النوع آفتاب قید شده ، از
بس واضح و دقیق است ، معرفی شخص وسطی یعنی رب النوع آفتاب را تصدیق مینماید
برای این مقصد يك قسمت از تفصیلات مشخص کتاب « متسیاپو را نا » را ملا حظه
مینمائیم (۳) :ـ
« بطرف راست سیور یا ( رب النوع آفتاب ) باید چهرۀ خوشنمای ( دندا ) و بطرف
چپش صورت تیره رنگ ( پنگالا ) نمایش داده شود . و هر دو نفر مطابق رسم و رواج
شمال هند ملبس و پنگالا يك برگ خرما و يك نی قلم را در دست خود گرفته باشد » ـ
کتاب « بهاویز یا پورانا » هم تفصیلاتی چند نسبت به مصاحبین رب النوع آفتاب داده
است :ـ « اس و ینی دی وانا » ها ( یعنی مصاحبین نیز در دو طرف سیو ر یا ( یعنی
رب النوع آفتاب ) نمایش داده شده میتوانند و یا بطرف راست ( سوریا ) ( پنگالا ) بسمت
چپ او ، ( دندا ) را میتوان دید که در دست اول الذكر يك دوات و يك قلم نی و در دست

( ۱ ) رب النوع آفتاب که در نزد « ای ز اوال » وجود دارد ( مدرسه میتهورا ) يك تصویر
بسیار عالی را ارائه میکند که تشریحات فوق الذکر را زنده و مجسم میسازد ( تصویر ٢٤ ) ما از موسیوای
ز اوال که اجازه داده اند ، تصویر این آیدۀ نشر ناشدۀ شان را درینجا نشر نمائیم صمیمانه اظهار
تشکر میکنیم . « ژ ـ ها کن »
(۲) مجموعۀ « وانگا واشی » صفحه ـ ۱۷۰ . Edition Vangavasi
(۳) کتاب « عناصر تصویر شناسی ہندو » اثر گوپی ناتهارائو - جلد اول حصه دوم صفحه
٣٠٦ - ۳۰۹ - ترجمه انگلیسی کتاب « متسیا پو را نا » در رسالۀ « کتب مقدس ہندو ها »
نشر شده است . جلد ۱۷ Sacred Books of the Hindus


( ٢٤ )
آثار عتیقهٔ کوتل خیر خانه

ثانی الذکر يك دنده (چوب کوتاه و کثافت) میباشد . ارباب انواع مونث در اجنی وه نیکه و بهاء
نیز باید بد و طرف سیور یا قرار داشته باشند ، پس هر دو نفر یکه در کتب قدیم بنام
پنگالا ، دندا یاد شده اند ، یکی بشکل منشی و دیگر بشکل مرد جنگی معلوم میشوند .

شکل ( د )
در بارهٔ پنگالا گفته شد. که ممکن ریش دار باشد (۱) واقعاً همین شخص

(۱) بعضاً پنگالا بشكل ( ویداهتا ) یعنی براهما نمایش داده شده (متسيا پورانا فصل ١٤٠) این
تفصیلات بواسطة تشریحاتی که در کتاب « بهاويز يا پورانا » درج است، نیز تائید شده و متن تشریحات
مزبور قرار ذیل است . « مفهای برهمن پیروسیور یا ، عادت ریش ماندن را دارند زیرا براهما که
برگادی آفتاب نشان داده شده و خود رب النوع هر دو ریش دار میباشند » کتاب « تصویر شناسی
حجاریهای بودائی و براهمانی موزیم دکه » د که ۱۹۲۹ صفحهٔ ١٦٤ تالیف نالینی کانتابها تاسالی .


آثار عتیقه کوتل خیرخانه ( ٢٥ )

در مجسمه کوتل خیرخانه ریش دار نشان داده شده ( شکل ١٤ ) گاهی شخص مزبور را رب النوع ( آگنی ) گفته اند زیرا او هم ریش دار و قدری شکم بزرگ بوده است . ( دندا ) را بسبب وضعیت سپاهی مانندش ، اغلبأ ( سکاندا ) رئیس فوج مذهبی تصور کرده اند . اما بطور قطع این تصورات بمیان تر بوجود آمده است . وانگهی ما میتوانیم که درموقع جستجوی منشأ و مبدأ مصاحبین رب النوع آفتاب ، بار دیگر باین موضوع برگشته آن را مطالعه نمائیم .

هر گاه به سوی ابنیه تصویری ، متوجه شویم ملاحظه مینمائیم که یکی از قدیمترین مجسمه های رب النوع آفتاب هند ، روی پایه کناره بده گایا ( ١ )
(۱) پایه ٦٤ متعلق به هیاکل خانواده « سنگا » بوده است ( قرن اول قبل از میلاد ) که در کناره مزبور جا داشته است ملاحظه شود کتاب « حجاری بده گایا متعلق کلکسيون آرس آسياتيكا ١٨ ٠ ١٩٣٥ صفحه ٤٤ و تصوير ٣٣ ، La Sculpture de Budhgaya
Ars Asiatica رب النوع آفتاب بهاجا ( ١٣٧ کیلومتر بجنوب شرق بمبئی ) برگادی نشسته که چهار اسپ آن را کش میکند دو نفر زن بالای سرش ایستاده که یکی چتری و دیگر چوری ( مگس پران ) را در دست دارد . آنکه کناره را برداشته دیوی است که از قرار معلوم ( راهو ) میباشد . در غار ( انانتا گوفا ) نزديك ( خاندرا گیری ) در ولايت اوريسه ( هند ) در سر دروازه در آمده رب النوع آفتاب نمایش داده شده که « زیر چتری نشسته و عراده را که چهار اسپ کش میکند ، میراند . باطرافش ، هر دو زنش ( سمجنا ) و ( شهایا ) قرار گرفته اند . اول الذکر بطرف راست و ثانی الذکر بطرف چپ . بسمت چپ شهایا ( سایه ) هلالی وجود دارد که بالای آن ستاره گان دیده میشود . و بطرف راست سمجنا يك گل سدرۀ خوش ساخت وجود دارد که يقينأ آفتاب را نمایش می دهد . در نوك زيرين طرف راست ، ديو چاقی موجود است که البته ( راهو ) میباشد و در دست راستش يك شمشير پول و در دست چپش يك ظرف جهنده را محکم گرفته ( پیروان مذهب بودای عامل خسوف و كسوف همین دیو را می دانند ) اسپها و دیو که بطرف راست واقع بودند ، مفقود شده اند » از « فهرست ابنیه قدیمه که بموجب مادۀ هفتم تاریخی ١٩٠٤ در ولایت بیار و اوریسه حفظ شده شعبه عتیقه شناسی هندوستان ، سلسله جدید امپراطوری جلد ٥١ کلکته ١٩٣١ صفحه ۲۷۳ از مولوی حمید قریشی . طوریکه دیده میشود هیچیکی از این ابنیه قدیم وجود پنگالا ( منشی ریش دار ) و دندا ( مرد جنگی ) را نشان نمیدهد .
1. Maulawi Mohammad Hamid Kuraishi A.A., list of ancients Monuments protected Under Act VII of 1904


آثار عتیقه کوتل خیر خانه

(٢٦)

نشان داده شده رب النوع «نورانی» هاله دار ، بزیر یك سایبا (چتر) و برگادی سوار شده که بچهار اسپ بسته است. بطرف راست و چپ ، بالای گادی، چندین نفر زن قرار گرفته که تصور میشود زنهای رب النوع مذکور باشند و این زنها از کمانهای کشیده خود، تیر هائی را پرتاب میکنند که بقسم شعاع جلوه مینماید (۱).

بمقام «ماتهورا» (٢) (قرن اول میلادی) رب النوع آفتاب تنها بريك عراده که بچهار اسپ دونده بسته است، نمایش داده شده باید تذکر داد که دو اسپ پیش روی اسپهای عقب را تقریباً بکلی مخفی نموده ـ و گویا مابین این وضعیت و وضعيتيكه اسپها کاملاً از صحنه معدوم و پنهان شوند، زیاده از یك قدم فاصله باقی نیست.
از اینجاست که در یك ظرف كوچك قرن دوم یا سوم عهد مسیحی، که عبارت از قدح ادویه معطر و از سنگ صابون آبی رنگ است (۳) فقط دو اسپ بمشاهده میرسد و این ظرف در سال ۱۹٢٤ بواسطه پرو فیسر هرز فلد کشف شده (نزديك جلال آباد) (تصویر ۳۱ ، ۲۳) رب النوع آفتاب و گادی و اسپهای آن که درین قدح نقش شده، نقش مذکور بسیار تقریبی بوده، جزئیات قطعاً نشان داده نشده است.

(۱) کتاب سابق الذكر تاليف ا ـ ك ـ كو مراس و یمی صفحه ٤٤.
(۲) کتاب «حجاری ماتهورا کلنکسیون آرس آسیاتیکا» تالیف ف ـ وو ژل جلد ١٥ پاریس ۱۹٣٠ تصویر ۳۸ الف Ph. Vogel. La sculpture de Mathura, Ars Asiatica
(٣) کتاب E. Herzfeld: Die Sasanidishen Quadrigoe Solis et Lunoe archeoloegische Mitteilungen aus Iran تالیف پروفیسر هرزفلد ماه جولائی ۱۹٣٠ صفحه ١٢٨-١٤١ این شی در جملۀ اشیای موزۀ خانۀ گیمه فرانسه داخل شده است. دستۀ موزه خانۀ کلنگه (نمره ۵۸ G) که موسیو فوشه تحت عنوان 1 A. G. B. G- صفحه ٢٠٦ شکل ۸٣ نشر کرده رب النوع مهتاب میباشد و شاخهای هلال بر است و چپ شانه ها بوضوح نمودار است.


آثار عتیقه کوتل خیر خانه ( ۲۷ )

موسیوف ، دوژل يك مجسمهٔ دیگری را نيز در ين رديف قرار داده که شخص نشسته را نشان ميدهد و اين شخص ، يك خنجر بدست راست و بدست چپ يك شی را دارد كه گمان ميرود يك پندك گل سدره باشد . لباسش كه عبارت از يك يلان کناره

شکل ( ٥ )

دوزی شده و موزه های بزرگ است ، مجسمه های شاه كوشانه را بياد ميدهد كه ما در ضمن همين تحقيقات خود ، تشريح نموده ايم . برخلاف وضعيت او به وضعيت رب النوع آفتاب بيشتر شباهت دارد . درين مسئله هيچ جای شك و شبهه نيست كه نمونه رب النوع آفتاب ، كه در كتب تصوير شناسی براهمانی ديده ميشود ، از همين مجسمه های شاهان


( ۲۸ ) آثار عتیقه کوتل خیرخانه

تحریف شده است . ، (۱) در جمله این چهارشی ، که به آن اشاره کردیم سه تای آن
رب النوع آفتاب را تنهانشان می دهد . فقط برپایه ٦٤ بده گایا ( قرن اول قبل از میلاد )
دو تا زن در حال کشیدن کمان نمایش داده شده است . بخاطر بگیریم که این دو
مصاحبه از چنان يك عنصر تصویر شناسی نمایندگی میکند که قدیمی و اصلاً هندی بود.
واز روی تاریخ پیش از زمان پیدایش مصاحبین مردانه فوق الذکر بدوطرف رب النوع
آفتاب ، می باشد ( یعنی شخص ریش دار ، پنگالا ، و شخص جنگی « دندا ، )
همین دو زن تیر انداز ، در یکی از حجاری های نیم برجسته عصر ، گوپتا ،
( ٤ قرن قبل از میلاد ) که از مقام « گاره وا ، (۲) کشف شده نیز بمشاهده
می رسد . اما در قریه بهومارا ( قرن ٥ و ٦ بعد از میلاد ) (۳) زنان تیر انداز
وجود نداشته بعوض در دو طرف رب النوع آفتاب پنگالا و دندا دیده می شود
رب النوع آفتاب ایستاده و اطراف سرش را هاله نور احاطه کرده ، کلاه لوله شکل لشم
وبلندی برسر و پتلان درازی در بردارد که در حدکمر بواسطه کمر بندی تنگ بر بدنش
چسپیده است . طرز برش لباس بهیچوجه شباهتی بایلان های رب النوع آفتاب مکشوفه از
کوتل خیرخانه و مصاحبین او بهم نمیرساند ( شکل و ـ وتصویر ١٤) . در آثار بهو ما را

( ۱ ) کتاب سابق الذکر تالیف ف ـ و وژل تصویر ب ۲۴ .
( ۲ ) کتاب « حجاری عصر گوپتای هندی V. A. Smith, Indian sculpture
of the Gupta Period , Ostasiatische Zeitschrift
تالیف وی ـ ا ـ سمت سوم ، صفحهٔ ۱۳ تصویر ۷ و ـ کتاب « تصویرشناسی سوریا رب النوع آفتاب
و کاند را رب النوع مهتاب درهند « آسمان وزمین » تالیف کومباز چاپ پاریس ١٩٣٤ صفحه ٦
G. Combaz, Iconographie de Surya , dieu solaire. چاپ مخصوص
et de Candra dieu lunaire , dans l'Inde , Ciel et Terre
( ۳ ) دیده شود تشریحاتی که راجع به معبد بهوما را داده شده صفحه ٦ همین کتاب ـ ونیز
ملاحظه شود کتاب « معبد سیوا در بهو ما را ـ یاد داشت های هیئت عتیقه شناسی هندوستان »
تالیف آ ـ دی ـ بنرجی نمره ١٦ صفحه ۳ و ما بعد .


( ۲۹ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه
که اکنون تحت مطالعه ما میباشد، کناره های زیرین یلان طوری بالا زده شده که يك
فرورفتگی واضحی را بوجود آورده است (۱) يك بشقاب نقره که در موزه خانه ارمیتاژ
لنینگراد وجود دارد ( ۲ ) دارای
تزئینات بر جسته است که خسرو
نوشیروان ( ٥٣١ - ٥٧٨ میلادی )
را در وسط دربار باش نشان میدهد.
این بشقاب تاریخی نیز از رهگذر
دقائق لباس ۵ دران بکمال خوبی
نشان داده شده است ، عناصر قیمت
داری برای مقایسه بدست می دهد.
شخص شاه که بر تخت نشسته
یلان پیش دامنی مانند در از رحی
در بردارد. و در بار یانش با چنان
یلان کشانی ملبس میباشند که یلان
رب النوع آفتاب مکشوفه از معبد بهومارا
ومصاحبین رب النوع موصوف را بخاطر
می آورد. پلان های در باریان
انوشیروان مزین با کناره فیته ئی
(شکل و)
است که شکل مخصوص طرح شده ( شکل ز ) مربی آفتاب بهومار او مصاحبین او ، موزه هائی
بر پای خود دارند که چین های افقی بران افتاده و همین چین های موزه در یکی از مجسمه های
مرمری مکشوفه از کوتل خیرخانه نیز بملاحظه میرسد ( شکل ۱۲ ) مصاحب طرف چپ
رب النوع آفتاب بهومارا (دندا) کلاه نوك تیزی بر سر دارد که در عقب آن يك قسمت که
(۱) راجع به این پلان که حاشیه زیرین آن قوسی میباشد کتاب موسیو فوشه G.B.G.A
شکل ٣٤٦ - ٣٥٣ وغيره ملاحظه شود، (۲) كتاب سابق الذكر تالیف اور بلی و تری ور تصویر ۱۴ .


( ۳۰ )
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
حصۀ پس سر را میپوشاند نیز موجود است. در دست راستش يك نيزه و آرنج چپ خود را بر يك سپر تکیه داده ( شكل هـ ) وضعیت این شخص درعین حالیکه کتر اجباری و ساختگی معلوم میشود، باز هم خیلی نزديك به وضعیت خميدۀ رب النوع آفتاب کوتل خیرخانه ، میباشد ( مقايسه شود شكل هـ وشكل و ) اعضای مصاحب طرف راست ، دستۀ مجسمه های بومارا
شکل ( ز )
شکسته معلوم میشود ، اما تاجائیکه از وضعيت دست و تولۀ دست آن حدس میتوان زد گویا شخص مذکور بثل مصاحب دست راست رب النوع آفتاب مکشوفه از کوتل خیرخانه یعنی پنگالای


آثار عتیقه کوتل خیر خانه (۳۱)

ریش دار، بدست راست خویش يك قلم نی داشته است لباس و کلاه مصاحب راست رب النوع آفتاب
بومارا عيناً مثل لباس و کلاه مصاحب طرف چپ میباشد ، اما وضعیت شان کمی از یکدیگر
فرق دارد یعنی وزن جسم مصاحب دست چپ بمانند مصاحب دست راست برهمان پائی

(شکل ح)

که بان طرف خم شده ، نیفتاده بلکه برخلاف مقررات قوانین موازنه ـ تنه کاملاً بطرف
راست خم گردیده است . بهر حال ـ ما باید در نظر بگیریم که مجسمۀ بهو ما را باستثنای
جزئیات لباس بوضوح با مجسمۀ کوتل خیرخانه شباهت دارد . وضعیت مصاحبین موصوف
وضعیت خمیده مصاحبین رب‌النوع کوتل خیرخانه را بخاطر خطور میدهد . اما بشکل خبره


( ٣٢ )
آثار عتیقه کوتل خیر خانه

و محوشده . این ابنیه که از روی حالات خود . باهم خیلی نزدیک هستند . بایستی از روی تاریخ نیز از یکدیگر چندان دوری نداشته باشند . فوقاً دلائلیکه ما را وادار میسازد که بنای سنگی کوتل خیر خانه را مربوط به قرن پنجم عهد مسیح بدانیم - تذکار گردید . اکنون ابنیه بهو ما را را میتوان از روی تاریخ قدری بعد تر و متعلق قرن ششم دانسته ایقان نمود که در بین این دو قسم ابنیه بمرور زمان بعضی روابط پیدا شده خواهد بود .
هر گاه تحقیقات مقایسوی خود را ادامه داده ، آثار تصویری بعدتری را نیز در مقایسات خویش دخیل بسازیم ، ملاحظه مینمائیم که این نمونه ساده مجسمه سه بنابه رب النوع آفتاب و دو مصاحبه زنانه او با رب النوع آفتاب و دو مصاحب مردانه آن ، پیچیده شده رفته ، حواشی زیادی پیدا میکند . آنچه را اولتر از همه تذکر میدهیم عبارت از آمیزش هر دو نمونه است .
الف ) رب النوع آفتاب و دو مصاحبه زنانه ( نمونه قدیمی بده گایا ، قرن اول قبل از میلاد ) .
ب ) رب النوع آفتاب و دو مصاحب مردانه ( خیر خانه قرن پنجم مسیحی بهوما را قرن پنجم و ششم مسیحی ) ـ يك مثال برجسته ار اختلاط این دو نمونه در یکی از حجار یهای مکشوفه از ولایت شمبا (۱) ( ریاست تابع کشمير بشمال کانگره ) بملا حظه میرسد ( تقریباً قرن هشتم مسیحی ) ( شکل ح ) . وضعیت شخص عمده یعنی رب النوع آفتاب که را نهایش بقسم فراخ قرار گرفته ، وضعیت مربی آفتاب کوتل خیر خانه را بوضوح بیاد میدهد . اما اطرافیانش نسبت به اطرافیان رب النوع آفتاب کوتل خیر خانه زیاد تر است . باوجود یکه اکثر اعضای این بنا شکسته است ، باز هم مصاحب دست چپ ( دندا ) را میتوان تشخیص داد . یعنی

(۱) کتاب «تصاویر هندی» تالیف برن داوان ، سی - بھاتا کاريا مطبع کلکته وشمله ۱۹۲۱ حصه اول تصویر ۱۰ Brindavan: C. Bhattacarya, Indian Images.


١٤ - اندام دهنده (مرمر سفید )


۲۲ - چراغهای تیلی و تکه های ظروف سفالی


( ۳۳ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه
زنیکه کمان را بالای سر دندا در حالت
پرواز کش میکند شبیه است با حصه
راست بنا که خراب شده ، و شامل
محلی بوده که پنگالا و زنیکه بالای
سرش کمان را کش کرده نیز در حال
پرواز میبوده در ان وقوع داشته اند .
( آرو نا ) را ننده کادی (۱) برادر
(گارودا ) ، که در بنای سنگی کوتل
خیر خانه بکمال و ضوح دیده میشود
در بنای شمپا خیلی معیوب بنظر میرسد.
در کادی رب النوع آفتاب هفت اسپ بسته
است پس از این قرار بنای حجاری
برجسته مکشوفه از ولایت شمپای هند.
( مربوط بقرن ۸ میلادی ) اختلاط
واضح هر دو نمونه یعنی رب النوع آفتاب
با دو مصاحب مرد ورب النوع آفتاب
با دو مصاحبه زن ، را نشان میدهد
و الحاقیه دو شخصیکه بالای سر
پنگال و د ندا بحال پر واز وجود
دارد . اضافه میباشد . هرگاه ابنیه
هیکل دار ادوار بعد تر را ملاحظه
کنیم . مثلاً يك لوح سنگ قرن ۱۱
مسیحی که بمقام « را مبال » کشف
شکل ( ط )
(۱) کتاب « اشکال شناسی حجاریهای بودائی و بر اهمانی در موزه خانه د که تالیف نالینی
کانتا بها تا سالی - چاپ د که ۱۹۲۹ تصویر ٦١ .


آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه ( ٣٤ )

واکنون در فرنگی بازار (۱) گذاشته شده (شکل ۱) مشاهده خواهیم کرد که نمونۀ مذکور کاملاً هندی شده اما بازهم رب النوع آفتاب و مصاحبین او که تقریباً برهنه میباشند، هنوزهم موزه در پای خود دارند ( ! ) وضعیت خمیدگی شدید پنگالا و دندا، به يك خمیدگی بسیار خفیف تبدیل یافته است. و کمانی را که کمان کش کرده در دست دارند از بس خورد نشان داده شده اند، بزحمت میتوان دید. زنهای رب النوع آفتاب نیز نشان داده شده و در زیر پای اشخاص عمده یازده نفر ( روی تیاها ) مشاهده میرسند. بعضی ابنیه دیگر از لحاظ هیاکل الحاقۀ زیاد خود، از این کرده هم سنگین تر معلوم میشود. تنۀ مصاحبین ( پنگالا و دندا ) بتدریج بزرگ شده رفته (رب النوع آفتاب مقام سورا را تنگ ، ) (۲) در آخر وضعیت عمودی محاذی انداز وجود پیدا کرده رب النوع آفتاب مقام راجیره (۳) رب النوع آفتاب و مصاحبین او، همیشه موزه در پای دارند و همین کیفیت یگانه خاطره «شمالی» است که تا هنوز سنگ تراشان شمالی شرق هند آن را حفظ کرده اند.
این تحقیق سریع بما موقع داده که يك کیفیت بسیار دلچسپی را پیش نظر مجسم نمائیم. و آن عبارت است از قبول دو شخص دیگر در اطراف سیوریا یعنی رب النوع آفتاب هند براهما که این دو شخص در ابنیه هندی قرن اول قبل از میلاد وجود نداشته و تنها در قرن پنجم عهد مسیحی در منطقۀ کابل ظهور کرده است. معاینۀ ابنیۀ بعدتر که از شمال غرب هند بدست آمده نشان میدهد که اشخاص مذکور ( دو شخص نو وارد ) کم کم لباس « شمالی » خود را ترك و هندی شده رفته و در آخر کار از لباس عجیب خود بجزيك چیز یعنی موزه را حفظ نکرده اند. در اینکه هر دو مصاحب صرفی آفتاب اصلاً

(۱) کتاب قبل الذکر تصویر ٦٠ وکتاب «حجاری های متوسطۀ هندی در برتش موزیم» تالیف ( را پر اشاد کاندا ) چاپ لندن ١٩٣٦ (٢) كتاب قبل الذكر تالیف نالینی کاناتبها بتاسالی تصویر ٦١ يك نمونۀ اشکال شناسی که بواسطة هیاکل الحاق شدۀ مابعد سنگین شده ، عبارت است از بنای هیکل دار « مارتاندا بهی راوا » مکشوفه از بنگال شمالی که از طرف « کشی پیج چندرا سرکار » نشریاته مجله پارناسوس Parnasus جلد پنجم نمره (٦) ١٩٣٣ صفحه ٢٣. این شکل کمیاب رب النوع آفتاب از این رهگذر بسیار دلچسپ میباشد . (۳) کتاب « تاثیر ادیان شرقی در بت پرستی رومی ها » تالیف موسيوف. كيومون چاپ چهارم، پاریس ١٩٢٩ صفحه ١٢٣ مخصوصاً فصل ششم که مخصوص ایران است.
F. Cumont, Les religions musulmanes dans le paganisme romain


آثار عتیقه کوتل خیر خانه ( ٣٥ )

از روی منشاء خود ، غربی میباشند ، هیچ جای شک و شبهه نیست و صربی آفتاب که مصاحبین موصوف باطرافش ایستاده اند شخصاً او هم از هند بیگانه است . بنای سنگی کوتل خیر خانه لباس مربی موصوف را ـ بجز بعض باریکی ها ـ شبیه سلاطین قرن چهارم میلادی نشان میدهد ، و این زمانه مصادف نهضت بزرگ آفتاب در عالم مشرقی بوده است (۱) ادیان زردشتی آتش پرستی و آفتاب پرستی از مدت درازی علاقه سیستان (۲) (سکانه وی پات سکاستهانا ) را فتح نموده ، روز بروز پیش آمده خود را به آستانه هند رسانید . بود تشبیهات دین آفتاب پرستی در عصر شاهنشاهان سلاله گوپتا خیلی زیاد بوده است . کتیبه « ماند سور » متعلق به سلطنت « کوما را کوپتا » تفصیلات تعمیر معبد آفتاب را در سنه ٤٣٧ بعد از مسیح در بردارد . سر لوحه « اندور » که در زمان سلطنت نواسه اش « سکاندا گوپتا » حکاکی شده ، از اعانه ذکر کرده است که برای نگه داری چراغ روغنی در معبد آفتاب تخصیص یافته بود(۳) و نیز این مسئله را باید بخاطر گرفت که آئین رب النوع آفتاب مخصوصاً در عهد شهنشاهان « وارد ها نا » یعنی اخلاف گوپتاها رونق زیادی یافته بود .
چنانچه زائر چینی هوتسین (یا هیوان تسانگ در وقت زیارت قنوج) که در آنجا میهمان «هرش واردهانا» پادشاه محل بود، از وجوديك معبد آفتاب در نزدیکی معبد سیوا ( ماهش دارا ) ذکر و خاطر نشان کرده که بهريك از این معابد هزار نفر کشیش وجود داشته است (۱) و نیز زائر موصوف از مجسمه طلائی معروف رب النوع آفتاب که مکلل بجواهر بوده ،
(۱) کتب « تاریخ ادبیات هندوستان » تالیف ونتر نتز - ۱ - صفحه ۶۷.
Vinternitz، History of Indian Litterature
(۲) قسمت مهمی از کتاب «بها ویشاپورانا» از رسم آفتاب پرستی معموم در«ساکدویپا» بحث ساخته وازراهبان آفتاب پرستی موسم « میوجکه »و« مگه » نام گرفته است ـ و این رسم بدون تردید با آئین آفتاب و آتش پرستی زردشت را بطه دارد ـ (۳) کتاب قبل الذکر تالینی کانتا بهاتاسالی ـ و دیگر کتاب سلسله های سلطنتی و تاریخ هند از زمان کانشکه تا استیلای اسلام ـ مولفه ـ ل ـ دولا واله پوشن ـ
L. de la Vallée Poussins، Dynasties et l'histoire de l'inde depuis Kanishka jusqu' aux invasions musulmanes
(۱) کتاب «سی ـ یو ـ کی نوشته جات بودائیون در باب دنیای غرب » تالیف بیل ۱ ـ صفحه ۲۴۲
Beal، Si. Yu-ki, Budhist record of the Western World


( ٣٦ )
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
در زمانیکه هو تسین (زائر چینی) هندوستان را سیاحت میکرد ، (قرن هفتم میلادی)
امتزاج دو نمونۀ هیکل تراشی ذیل : - یکی رب‌النوع آفتاب و دو معاونیکه ، کمان کشیده
در دست دارند و دیگر رب‌النوع آفتاب ایرانی و دو معاون، بکمال خوبی صورت گرفته و رواج
داشته است . بنای سنگی برجستۀ مکشوفه از ولایت شمبا (قرن ۸ میلادی) (شکل ح)
این امتزاج نمونه‌های هیکل تراشی را شهرت زیادی بخشیده زیرا که دران دو مصاحب
باطراف رب‌النوع آفتاب که ملبس به لباس مروج وقت است ، اضافه شده است . باید تذکار
کرد که از قرن دو یا سوم مسیحی مطابق رسم و رواج با یستی سوریا یا رب‌النوع آفتاب را بلباس شمال
هند نمایش میدادند کتاب «متسیا پورانا» که يك سند معتبری بشمار رفته . دران اشاراتی
بسوی سلالۀ «آندرا» ها (۱) بعمل آمده تشریحات خوبی را نسبت به خصوصیات
«شملی» البسۀ سوریا یا رب‌النوع آفتاب در بر دارد. این سرایت نمونۀ ایرانی در نمونۀ
هندی خیلی به کندی صورت گرفته است . تنها بوسیلۀ تحقیق تنقیدی مقایسات کتب
قدیمه مثل (امسوی داگاما) و (بهاوی سیا - پورانا) و (متسیا پورانا) میتوان
درجات و دوره‌های سرایت تاثیرات بیگانه را در نمونۀ قدیم هندی ـ کشف کرد . تحقیقاتی
که از رهگذر هیکل شناسی و تصویرشناسی درینجا بعمل آوردیم فقط يك پهلوی مسئله
را نشان میدهد : برای کشف اطراف مسئله کتب قدیمه را باید مورد معاینه قرار داد .
***
تحقیقاتی را که نسبت به بت‌های سنگی هیکل دار کوتل خیرخانه نمودیم.
دران وقت بـ امعتقدین را بطرف شهر ملتان (۲) جلب میکرد ، تذکار نموده است .
(۱) کتاب «تاریخ ادبیات هندوستان» تالیف و نتر نتر - ۱ صفحه ٥٦٧ که قبلاً ذکر شد .
و نیز ملاحظه شود مقالۀ «تاریخ سمرتی چیترس متسیا پورانا» متعلق «رسالۀ مؤسسۀ تحقیقات شرقی
بهندارکر» . جلد ۱۷ (١٩٣٥ - ١٩٣٦) صفحه ٢٦ - ٣٨ .
Rajandra Candra Harza, The datesof the Smrti, chapters of
the Matsya Purana, A nual of the Bhandarkar Oriental Reaserch
institute
(۲) کتاب فوق الذکر ۲ - صفحه ٢٧٤ .


آثار عتیقه کوتل خیرخانه (۳۷)

بدون يك تفتیش علیحدہ راجع به تاریخ معما آمیز همراهان دو گانه رب النوع آفتاب ختم کرده نمیتوانیم . گفتیم نمایش این اشخاص در اطراف رب النوع آفتاب از هند کاملاً بیگانه است (۱) همراهان مقی بود در ابنیه قدیم ( بده گایا ـ ماتهورا ) دیده نمیشوند بنای مرمری خیرخانه آنها را ملبس بالبسه قرن ۶ عیسوی مروج وسط آسیا بوضعیت خمیدگی مخصوصی نشان میدهد . این همراهان که در مرکز شمال هند ( بهومارا قرن ششم مسیحی ) و شمال شرق هند ( فرنگی بازار ، سونه رنگ ـ راجیر - قرن ۱۱ میلادی ) با سیوریا ( رب النوع آفتاب ) یکجا شده . متدرجاً لباس شمالی خود را ترك و بدن شان راست شد . آنوقت با همراهان متعددی که مطابق قواعد تصویر شناسی براهانی باید نزدیک سیوریا نشان داده شود - نزدیکی بهم رسانیدند . این وضعیت خمید. ظاهر آبایکی از قواعد ثقة هیکل سازی که در قرن پنجم میلادی در منطقه کابل هنوز هم معتبر شناخته میشد مطابقت دارد. این قاعده در بهومارا ( قرن ۶ میلادی ) ترك شده و بالاخره در قرون وسطی در نواحی شمال شرق هند بکلی از بین رفته است . پس از اینقرار برای جستجوی منشأهمراهان دو گانه رب النوع آفتاب در هند چیزی نمیتوان بدست آورد بلکه باید دوباره در پای خود بنا یعنی در کوتل خیر خانه مراجعت کرده ، از انجا تحقیقات خود را با تصمیم قطعی بطرف غرب پیش ببریم . چنان معلوم میشود که پنگالا و دندا که بدوطرف رب النوع آفتاب کوتل خیر خانه قرار داده شده به آن دسته

(۱) موسیو ژو و دو بروی مصاحبین مجسمه آفتاب بهومارا را دو « ازوین » (یعنی برادران دو گانگی اعلام کننده صبح ) میداند . این عقیده قابل اعتبار نمیباشد زیرا که مستند بهيچ يك کتاب و سند نیست . عقیده مزبور را شخص فوق الذکر در رساله موسوم به « رساله انجمن فرانسوی دوستان شرق » شماره ۱۶ - اپریل ۱۹۳۴ صفحه ۳۹ - ۴۱ تحت عنوان « سبت بهو مارا » نشر کرده است .
Juveau Dubreuil، Le Scythe de Uhumara، Bulletin de l'As-
sociation française des amis de l'Orient


( ۳۸ )

آثار عتیقه کوتل خیرخانه

فرشتگان و برادران مقدسی که ادیان قدیم شرقی گاهی به خدای متعال (۱) و
گاهی به آفتاب و ماهتاب مربوط میکردند - بی نسبتی نباشد . پیش از آنکه به تفصیلات این
مسئله بپردازیم باید یاد دهانی نمائیم که پنگالا یعنی همان کاتبیکه مامور نوشتن اعمال
خوب و بد انسانها (۲) میباشد . بواسطه ریش انبوه و رنگ تیره پوست خود از
رفیقش دندا تشخیص داده میشود . این دو خصوصیت باید بخاطر گرفته شود .
کتابیکه بتازگی از طرف موسیو فرنان شاپوتیه (۳) نشر شده .
چنان نکاتی را در بر دارد که از روی آن نزدیکی های دلچسپی را میتوان درك كرد .
مخصوصاً يك بحث آن که راجع به مصاحبین رب النوع آفتاب مقام « ادس » (بین النهرین)
است ، بنظر ما بسیار مبهم وقابل استفاده معلوم میشود . موسیو شاپوتیه مینویسد : « ما
میدانیم که مردمان ادس که از رهگذر دین خود ، آفتاب را اهمیت زیادی می دادند
بدو طرف آفتاب «ازی زوس» و «مونیوس» را قرار میدادند که اول الذکر بطور
قطع در نظر شان ستاره صبح و در عین حال همین ازی زوس يك رب النوع قوم «پالمیر»
بوده که با «آرسو» یکجا شده » .

(۱) کتاب «آثار عتیقه سوریا» پیره که نذر مرمی بی نام و دو برادر بزرگ سبز یا شده »
تأليف سير يك ۱۹۳۱ صفحه ۲۷۹ - ۲۸۲ .
(۲) کتاب « هیکل شناسی حجار بهای بودائی و براهمانی موزه خانه دكه » تالیف نالینی
کانتا بها تا سالی - فصل ١٣٤ بها و سيا پورانا قبل الذكر
H. Seyrig: Antiquités syrienne, Pirée dédié au dieu anonyme-et aux frères saints Syria.
(۳) رسالة «دیوسکور(یکی از اساقفه تاریخی اسکندریه) بخدمت يك مرمی مونث کتابخانه های مدارس
فرانسوی آتن و روما » بقلم فرنان شاپوتیه وجزوه ۱۳۷ پاریس ۱۹۳۰ صفحه ۲۷۷ - ۲۷۸ .
Fernand Chapoutier. Les Dioscures au service d'une deésse, bibliothèque des écoles françsaises d'Athène et de Rome
در کتاب « بهاويشيا پورا نا » ( فصل ١٢٤ ) نامبرده ( یعنی پنگالا صریحاً « بنام
اگنی » خوانده شده و تذکار یافته که خوبی و بدی مردم را می نویسد و باسم « پنگالا » بسبب
اینکه رنگ گندمی داشته ، موسوم گردیده است .


آثار عتیقه کوتل خیرخانه
( ۳۹ )

مونی موس ستارهٔ شام ( مونیم یعنی نیکوکار ) است (۱) این دو مصاحب محترم آفتاب یعنی ازی زوس ومونی موس بعقیدهٔ موسیو دو سو ، از روی نام (فوسفوروس) و (هسپیروس) (۲) میباشند ، که در تصویر سازی های (یونانی و شرقی) بعضی تصاویر یونانی شکل ، شرقی ، ستارهٔ صبح و ستارهٔ شام را نیز معرفی میکنند . موسیو شاپوتيه (۳) تبصره مینماید که ، ما بین این فرشتگان و دیو سکور ها یعنی راهبان منقوشه با اطراف مربیان قدیم ـ فاصله خیلی جزئی وغیر محسوسی موجود است . «کاستور» و «پولوکس» نیز ستارهٔ بر سر دارند و یلان لرزانی بر گردن شان بسته است . همچنانکه شعلهٔ چراغ فتیلهٔ منقوشه در دست دیو سکور های قدیمی گاهی خم و گاهی ایستاده می شود نوك نیزه های آنها گاهی بسوی آسمان بالا و گاهی بطرف زمین پائین می آید . یکی از آنها که فوسفوروس باشد . چنان معلوم می شود که گویا می خواهد خنجر را بدست بگیرد . این دو شخص که در «کبیر» (سوریه) شناخته شده ـ بمثل مصاحبین عقاب مقام «صاد» خوشهٔ سنگین در دست دارند . و نیز طبیعی است که در عالمیکه شرق در ان ـ قوانین خود را بطور وسیعی منتشر ساخته ـ بنای سه نفری ما ـ اکثراً وضعیت مهتاب را مابین دیوسکور ها پیدا کرده است . «دیوسکور ها که اغلب با مهتاب یکجا نشان داده شده ـ بعضی اوقات با رب النوع آفتاب نیز همراه می باشند . مجسمهٔ سر آفتاب

(۱) رسالهٔ «یادداشت های علم الهیات سوریا» تالیف «اردبوسو» فقرهٔ دوم ـ «ازی زوس ومونیموس همراهان رب النوع آفتاب مجلهٔ عتیقه شناسی ۱۹۰۴ ـ۱ـ صفحه ۱۲۹ .
R. Dussaud, Notes de mythologie syrienne, paragr. 2, Azizos et Monimos parèdres du Dieu Solaire, Revue Archéologique.
(۲) کتاب قبل الذکر اثر ار ـ دیو سو صفحه ۱۲۹ .
(۳) کتاب قبل الذکر اثر فرنان شاپوتیه صفحه ۲۷۸ ـ ۲۷۹ .


( ٤٠ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه

که دور آن را اشعه احاطه کرده. در یک سنگ حکاکی شده که در ضمن مجموعه آثار (کادس) و بواسطه موسیو شاپوتیه نشر شده (شکل ی) (١) بدو طرف رب النوع آفتاب دو دیو سکور یعنی راهب را نشان میدهد. ما به این مسئله اکتفا نمیکنیم که بالای سر، تنداریده ها ستاره گان نمایش داده شده است
بلکه ما هم بمثل موسیو شاپوتیه از خود می پرسیم که از روی کدام صفت این دو ستاره لیاقت این را پیدا کرده اند که گاهی همراه آفتاب و گاهی همراه مهتاب میباشند؟
موسیو شاپوتیه تبصره مینماید که : مفهومی را که ما به کاستور و پولوکس در آسمان اسکندریه دادیم، نمیتوان مفهوم مزبور را همیشه برای آنها حفظ کرد. ماهتاب درمیان دو ستاره توأمین چه معنی دارد؟
آیا دیو سکور ها در ستاره های دیگر جای نگرفته اند؟

(شکل ی)

فقط از خواندن افسانه قدیمیکه مربوط به این شخصیتهای مذهبی است انسان فکری در پیش خود قائم کرده میتواند: معلوم است که چگونه این دو برادر (کاستور و پولوکس) که خیلی بهم مربوط میباشند، با هم فیصله کرده نتوانسته اند که تنها یکی از آنها از مردن محفوظ باشد. زمانیکه کاستور (پسر جوپیتر) از طرف افارمتیده ها مغلوب واقع شد، پولوکس از «زوس» (جوپیتر) استدعا نمود که برادر دوگانگی او را از او جدا نکنند. جوپیتر یعنی ارباب بزرگ انواع تصمیم گرفت که این دو برادر به نوبت يك روز را در زمین و يك روز را به آسمان بگذرانند. این نوبت دیو سکورها در یکی از اشعار «اودیسه» (یونانی) نیز ذکر شده است. چنان مینماید، که شعرا این معاهده هر دو برادر را با شکال مختلف احساس کرده بعضی این تفریق را خاص بمقصد یکی ساختن دو برادر

(١) کتاب فوق الذکر اثر فرنمان شاپوتیه صفحه ۲۷۱ شکل ٤١ ـ ما از موسیو شاپوتیه اظهار تشکر میکنیم که تصویر ـ ك و تصویر مندرجه صفحه ٢٦ را در اختیار ما گذاشته است.


( ٤١ )
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
دانسته ، میگویند که هر دو برادر - بنوبت دو روز را نزد « مستمر » ها و دو روز را در منزل « هادس » (پلوتون) میگذرانند . اکنون همین افسانه را بکلمات علمی افاده مینمائیم :
اساطیر مزبور مربوط بیکی از اجرام سماوی دوگانه کی یعنی دوستاره پهلو به پهلو است که پهلو به پهلو طلوع کرده و همان طور پهلوی هم در دامان افق غروب میکنند . اما در زمانه های ما بعد (۱) بطور قطع این افسانۀ مذهبی قدیم طوری دیگری نمایش داده شده و بدون آنکه خواهش پولوکس را مد نظر گرفته باشند و یا در حالیکه خواهش مذکور را خیلی کم مراعات کرده اند ، هر دو برادر دوگانگی موصوف را در حالیکه عليحده عليحده هر يك در یکی از دو محل مزبور توقف دارد ، نشان داده اند . و مطابق تناقضی که در اساطیر مذهبی قدیم بکثرت دیده میشود ، دو برادر دوگانگی مذکور بجدائی ابدی گرفتار شده ، هر كدام شان در یکی از عوالم دوگانه یعنی زمین و آسمان باقی مانده اند . و هر گاه بخواهیم باز مثل فوق - افسانۀ قدیم را با کوائف سماوی تطبیق بدهیم - باید این دوستارۀ توأمین را دو ستاره درخشان یعنی یکی را روز ، دیگر را شب بدانیم (۲) ملاحظات فوق و ياد داشتی که در حاشیۀ این صفحه درج است (۳) بما تلقین میکند که ما بین افسانه های شرقی

( ۱ ) درینجا یاد داشت مفصلۀ مضمون موسیو شاپوتیه ( یاد داشت ٤ ـ صفحه ٢٧٣ ) از لحاظ اهمیت آن باید ذکر کرده شود . « راجع به تغییر آن در زمان لوسیان هیچ شك و شبهه باقی نیست
cf. Dial Deor. 26. . hygin poet astr. II23 افسانه را باین صورت تعبیر میکند :
itaque alternis die bus eorum quemque lucere. قدامت این نشر بیحات چیست ؟! با وجود آن اسیهانی اعتراف باید کرد که گاهی سیاه و گاهی سفید شده و دیوسکورهائی که بالای ظرف نقاشی شده ، بآن متزین میباشند ؟ .Cf. Panofka, the Roy. Soc. Lit
موزۀ خانۀ بلاکاس تصویر ۲۸ و « ترجمۀ انجمن شاهی ادبیات » سلسلۀ دوم جلد ٤ صفحه ٣٨٩ .
(۲) کتاب سابق الذكر تاليف شاپوتيه صفحه ۲۷۲-۲۷۳ .
(۳) مقالۀ « یاد داشت ها راجع به الهيات سوریا » تالیف ار - دو سو قفرۀ ۲ ( ازی زوس ومونى موس بد و طرف رب النوع آفتاب ) منتشره در مجلۀ عتیقه شناسی فرانسه ۱۹۰۳-۱ صفحه ۱۲۹ « ستارۀ صبح نیز در نزد اعراب یکی از بزرگان جنگی مذكر بوده ، و برای آن يك قسمت از غنائم را قربانی میکردند کلمۀ « ایزیز » یعنی قوى مخصوصاً مناسبت داشته و از این رو تسمیه ( زواین ) که ستارۀ صبح را صریح تصور کرده بدرستی اثبات میشود ، و ستارۀ شام طوریکه بسا اوقات بحال افول دیده میشود ، « مونيم » ( نیکو کار ) میباشد که در تعریف یونانی Deo Puero Bono
Phosphoro مقابل کلمۀ « بونوس » است . همچنین ملاحظه شود حاشیۀ شاپوتیه در کتاب سابق الذكر و صفحهٔ ۲۷۲ نمره ۲ .


( ٤٢ ) آثار عتیقۀ کوتل خیر خانه

و آثاریکه مطابق افسانه های مذکور، ساخته شده و بنای سنگی کوتل خیرخانه شباهت و نزدیکی موجود میباشد مثلاً منشی ریش داریکه بیک طرف برالنوع آفتاب قرار گرفته با پوست تیره رنگ خود، ممکن است پری شوم را نشان بدهد که این پری تاريك در وقتیکه شخص نورانی یعنی مرد جنگی یا پری روز، آمدن صبح را اعلام میکند، در حال خاموش شدن میباشد. آیا «اسپہائی که گاهی سیاه و گاهی سفید جلوه کرده دیوسکورها ( هیاکل رهبانان ) را زینت بخشیده » (۱) همین وضعیت آنها به حالت منشی ریش دار تیره رنگ و مرد جنگی نورانی بنای کوتل خیرخانه، شباهتی ندارد ؟ این ملاحظات و تفصیلاتی که داده شد، در نظر ما نزدیکی ذیل را مجسم میسازد :

الف : اری روس ـ فوسفوروس ـ كاستور ـ دندا. ب : ـــ موندوس ـ هسپروس ـ پولوکس ـ پنگالا که اینها باهم نزديك میباشند. ولی بران که یکی ستارۀ صبح (فوسفوروس) و دیگر ستارۀ شام (هسپروس) دانسته شده، خصوصیات انفرادی آنها باندازۀ خصوصیاتی که کاستور و پولوکس را از هم امتیاز میدهد، نميباشد. فوسفوروس ـ هسپروس ـ كاستور ـ پولوکس در بسیاری از تصاویر وهیاکل، بشکل اشخاص جوانیکه ریش ندارند نشان داده شده وتنها در حال نمایش دادن دندا و پنگالا امتیاز ریش دار بودن دندا مراعات گردیده است. علاوه برین، باید تذکار نمود که اشیائی که در دست فوسفوروس وهسپروس ( چراغ سربالا و چراغ سر پائین ) وكاستور و پولوکس ( نیزۀ ایستاده و بعض اوقات نیزۀ روبه آسمان و نیزۀ رو به زمین ) وجود دارد از اشیائی که در دست پنگالا میباشد ( قلم نی وکتاب ) فرق دارد : زیرا بخاطر داریم که دندايک نيزۀ شکاری را بکف خود گرفته است که هیچ نسبتی به قلم نی وکتاب رفیقش پنگالا بهم نمیرساند. اگر چه تصاویر وهیاکل قدیمی هیچگاهی هسپروس را ریش دار نشان نداده، باز هم بقرار گفتۀ شاپوتیه باید تذکار نمود که «از همان اعصار اول تصویر کشی، بعضی مصوران دو ( ديوسكور ) را یکی ریش دار و دیگر رابی ریش نمایش داده اند؛ مثل تصاویر روی

(۱) ملاحظه شود حاشیه نمره ۲ صفحه ٥٢ همین کتاب.


۳۱ - رب النوع آفتاب ( از سنگ آبی ) مکشوفه از حوالی جلال آباد


۳۲ - تکه از هاله رب النوع ( مر مر )

۳۳ - تکه يك سنگ سليت منقوش


( ٤٣ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه
صندوق ( کیپ سلوس ) ، وموسیو شاپوتیه که همین بی قاعدگی را در یکی از حجاریهای
برجسته سپارت ( یونان ) نیز کشف کرده در دنبال گفتار خود چنین مینویسد « این
اختلاف در میان کبیرها (۱) بصورت واضح تری بمشاهده میرسید :
دیو سکورهای منقوشه در سر قبر ( آرلی ) یا مجسمه كوچك ( وین ) هم بمثلی مربیان
( سامو تراس ) دو شکل مختلف را نشان میدهند يعنى يك طرف شخص فنا پذیری نشان
داده شده که آثار تغییرات عمر در او بوضوح نمودار است و رو بروی آن شخص دیگری
نمایش یافته که همیشه جوان و شبیه رب النوعان میباشد . همین علامات در دیو سکور های
جدید دو گانه یعنی ( ها در ی ) و ( آنتینوس ) نیز بمشاهده میرسد . وقتیکه قیصر
( سزار ) از سفرهای طولانی خویش باز گشت . در آخر عمر خویش ـ آن جوان
رعنائی را تماشا کرد که از ریعان شباب خود سرشار و ستارهٔ جوانی در آسمان انتظار
او را داشت . (۲) »
کبیر بی ریش و كبير الريش داری در يك سلسله مسکوکات نزديك قرن سوم مسیحی
بمشاهده میرسد (۳) ، ( شكل ك ) . و نیز هر دو کبیر را بر صندوق های مرمری که
بلاشك از سقف معبدی
بدست آمده . بملاحظه
رسیده اما درینجا يك شكل
سوم نیز همراه شان نقش
یافته است .
( شكل ك )
یکی از انها رب النوع جوانی را
بشکل نیم رخ نشان میدهد
كه موهای انبوهش گوش و
يك قسمت رخسارش را پوشانیده است ، كبیر دومی عبارت از يك سر ریش داریست
(۱) « كبیرها رب النوعان بزرگ ساموتراس بودند که بستانها بحیث دیوسکور ها شناخته و بهمان
حیث در تصاویر نمایش داده شدند وچهره شان نیز بلا فاصله درین اوقات واضح تر گردید » کتاب
سابق الذكر موسیو شاپوتیه صفحه ۱۱ ـ مقدمه كتاب .
( ۲ ) کتاب سابق الذکر موسیو شاپوتیه صفحه ٢٣٦، نیز ملاحظه شود صفحه ۲۳۲ همین کتاب
« دیو سکورهای اسکندریه بشكل ( آ نتینوس ) و ( ها درین ) نشان داده شده است . »
( ۳ ) كتاب سابق الذکر شاپوتیه صفحه ١٧٥ شكل ١٥ .


( ٤٤ ) آثار عتیقهٔ کوتل خیر خانه
که روبرو نمایش داده شده و زلفانش زنگوله وار بشکل متناسبی بدوطرف سرش آویزان میباشد . اگرچه علامات مشخصه ، ناقص است ، بازهم از خواندن تشریحات فوق بلا فاصله فکر انسان بطرف زوس ( ژوپیتر ) و ( هرمس ) متوجه و این دو شخص مذهبی درین وقت ، بهمان صورتی پیش نظر جلوه میکنند که حجاران قدیم عادتاً آنها را نمایش داده اند . (۱) ، از اینجا ما ، علامات مشترکی مابین مصاحبین رب النوع آفتاب کوتل خیرخانه و دیوسکورها و کبیر هائی که در هیکل سازی قدیم غربی باطراف رب النوعان نمایش داده میشدند ، بدست می آوریم . چنانچه وضعیت مخصوص سر پنگالا ودندا ( شکل و . وتصویر ١٤ ) در بعضی از دیوسکورها هم بملاحظه میرسد برای آنکه راجع به نزدیکی و ضمیت این هیکل قناعت کلی حاصل شود . تنها ملاحظهٔ « دایرةالمعارف روشر » (۲) کفایت میکند ( جلد اول حصهٔ اول ) دایرةالمعارف موصوف چنین مینویسد : « بحث ما در سر يك باریکی هیکل سازی است که تنها در زمانه قبل و بعد از سلطنت اسکندر . روی کار آمده و تثبیت یافته . راجع به وضعیت سر . دران زمانه چنان يك نمونهٔ معینی معمول گردیده بود که بعضی باریکی های آن با نمونهٔ ما بعد و شور خوردهٔ زوس ( ژوپیتر ) شباهت زیاد داشت . قسمت زیرین پیشانی برجسته و موها از حد پیشانی بطرف پشت مترقات شده و از آنجا زنگوله وار پائین افتاده بود چشمها درشت و بمانند چشمان هیلیوس بیش از اندازه باز بوده بطرف بالا و کمی هم به پهلو نگاه میکرد . سر بتمامها . کمی بطرف قفا متمایل بوده که از روی آن انسان گمان میکند که وضعیت عمومی شخص زحمت میباشد (۳) . بوضوح مشاهده میکنیم که وضعیت دندا و پنگالا نیز بهمین قرار است ( تصویر ١٤ ) چنانچه تمایل سر بطرف عقب از نگاه مایل آنها که بسوی بالا متوجه می باشد . بخوبی استنباط می شود که
(۱) کتاب سابق الذکر شاپوتیه صفحه ۱۷۷ – ۱۷۸
(۲) دایرة المعارف دبلیو . ایچ . روشر . W. H. Roscher, Ausfurhliches
Lexikon der Griechischen und Romischen Mythologie
جلد اول قسمت اول ـ صفحه ۱۷۵ (۳) دایرةالمعارف روشر جلد ۱ـ قسمت اول صفحه ۱۱۷۲ .


آثار عتیقه کوتل خیرخانه
(٤٥)

از اثر همین وضعیت سر - در کمر خمیدگی بوجود آمده است کل دیوسكورها عموماً
و(لااقل از قرن سوم قبل از میلاد به بعد ) عبارت است از کلاه مخروطی شکل (١) كه به نسبت كلاه
معاونین رب النوع آفتاب بهو مارا ( شکل ه ) و منشی ریش دار ( پنگالا کوتل خیر خانه
قدری دراز تر بوده . ولی با وجود این نزدیکی تردید ناپذیری در بین این کلا های
مختلف موجود میباشد . از روی این مجموعه مشابه هم که در سطور فوق تذکار گردید
اگر نتوانیم كه بطور قطع مصاحبین رب النوع آفتاب کوتل خیرخانه را عبارت از
دیو سكورها و كبير های منقوشه در هيا کل قدیمی غربی ، بدانیم ، كم از كم اینقدر
فیصله کرده میتوانیم که مابین مصاحبین کوتل خیرخانه و دیوسكورها و كبيرهای غربی
(١) دیوسكورها در پشت بعضی از مسکوکات با کتریائی ( بلخی) هندی و یونانی (اندوگر يك ) وهندی
وپارتی ( اندوپارت ) یا بشکل سواران تیرانداز نمایش داده شده ( سکه چهارگوشه نقره سلسله اوکراتید
های بلخی و مسکوكات مفرغی سلاطین مزبور ) یا بشکل دو کلاه مخروطی شکل همشکل موسوم به پیلی
Peilei معلوم است (ملاحظه شود کتاب سابق الذکر موسیو شاپوتیه صفحه ٢٨ شکل ٥٣ ) که در
فرق این کلاها علامتی بشکل هلال و ستاره موجود میبوده ( لوحه فلزی سا باز بوس ـ موزه
کوپنهاگ ) مسكوكات چند گوشه اوکراتیدهای
بلخی كه عبارت از نقل يسینه ابن نمونه و بنام ( لیا
كا كوسو ليا ) ضرب شده همان علامت را بشکل
بسیار خورد شده نشان میدهد که بمنزله زینت نوك
نیز فرق كلاه بنظر رسیده ، شباهت کمی با دکمه
نوك كلا پنگالا دارد ( تصویر ١٤) ، مسكوكات
پسینه تر شاهان سلاله آنتیا لسیداس ، وارشی بیوس
يك علامت بسیار عجیبی را ارائه میکند ( شكل ق )
که عبارت است از دو کلاه همشکل که در فرق آن علامت سه گوشه نصب بوده ، علامت مزبور
همان نوك های هلالی و ستاره فوق الذکر را بخاطر خطور میدهد . کتاب کمبرج هستری آف
اندیا - جلد اول تصویر ٣٠ پ Cambridge History of India او كرا تيدس ، دیوسكور
های تیر انداز تصویر ٣٩ ـ ٨ ( او كراتيدس سكه مفرغی ، دیوسكور های تیر انداز ) ، ٤١
او کراتیدس کلاه پيلي يك دكمه ) ، ٤٢ ( ليا کا کو سو لا کا کلاه پیلى يك دكمه ئى ) ٤٣
انتیا لسید اس ، کلاه پیلی سه دکمه ، ٤٤ ( ارشی بیوس كلاه پیلی سه دکمه ئى ) .


آثار عتیقه کوتل خیر خانه

(٤٦)

قرابت زیادی وجود دارد . بالجمله این کیفیت را هم از نظر نیندازیم که دیوسکو رها
بحیث « راهنما » محسوب میشوند . موسیو شاپوتیه در کتاب معروف خود چنین مینویسد
« این دو نفر راه راست را نشان میدهند ومخصوصاً امتیازیکه بر دیگران دارند عبارت
از اینست که روز مره در امتداد راهیکه باید تعقیب کرد ، رفت و آمد میکنند ، هر روز
کاستور وپولوکس از « زینه ستارگان » بالا میروند ، هرروز در آن جائیکه مرگ بر ما
قرار سد ، یقین داریم که با آنها مقابل خواهیم شد ، فاصله بین رفت و آمد آنها علامت
انتقال مرده است به زندگی جدید (١) » موسیو شاپوتیه بدون تردید حالات دو گانه
را که بعضی وقت دیوسكورها بخود میگیرند (دیوسكور ریش دار و دیوسكور های بیریش)
عبارت از يك تصویر نوبت مزبور میداند ، وظیفه محاسبي ( . . . . . ) به کاتب ریش
دار تعلق دارد واواست که میزان باقی یا فاضل بودن را که بواسطه آن مقدرات تخیلی ارواح
در موقع « انتقال از حالتی بحالت جدید » تعین میشود ، بر قرار میسازد . بنابرین وظیفه
خود مشاراليه ربط قریبی بارب النوع آفتاب « هيليوس سيكوپومپ » داشته ووظيفه میانجی
گری اش اورا اکثر اوقات به (میتھرا) (٢) نزديك میگرداند رب النوع آفتاب یعنی « قلب
جهان» بقرار عقیده قدماء مخصوصاً رب النوع مقتدر بوده و همچنانکه به نوبت گاهی اجرام
سماوی را از خود دور و گاهی بخود نزديك میساخت ، هما نقسم باثر يك سلسله انتشارات
وانجذابات درموقع ولادت قوا را در اجسامیکه تر زیق میکرد ، فرستاده و پس از عدم

(١) كتاب سابق الذكر موسیو شاپوتیه صفحه ٢٣٥ .
(٢) كتاب « یاد داشت ها راجع به الهيات سور یا » فقره ٤ تحت عنوان « هيليوس پسی كوپومپ»
منتشره در « مجله عتیقه شناسی » فرانسه ١٩٠٣ - ١ - صفحة ١٤٧ راجع به اهمیتی که تنهایی مطلقه
آفتاب در امتداد دورهٔ یونانی پیدا کرده بود ، ملاحظه شود کتاب تاثیر ادیان شرقی دربت پرستی
رومی، تاليف اف - كيومون ـ طبع چهارم که به توجیهات موزه خانه آثار شرقیه پاریس ( موزه گيه)
بعمل آمده ، پاریس ١٩٢٩ صفحه ١٢٢ ـ ١٢٤ .

F. Cumont: les Religions orientales dans le paganisme Romain.
R. Dussand: Notes de mythologie syrienne (Hélios Psycopompe)
Revue Archéologique.


آثار عتیقهٔ کوتل خیر خانه

( ٤٧ )

دوباره قوای مزبور را به پیش خود بالامی آورد. (۱) وظیفه پنگالا یا منشی که مأمور نوشتن اعمال بوده فهمانده و اثبات یافته نمیتواند مگر در صورتیکه بوجود يك شخصیت بزرگ «پسیکوپومپ» قائل شویم که بقرار تشریحات فوق در موضوع قوای دستی دارد و در نمایشات بنای سنگی کوتل خیرخانه، تنها شخص رب النوع آفتاب صلاحیت پسیکوپومپ را دارد و بس.

فصل چهارم

در ضمن تشریح حجرات مکشوفه از کوتل خیرخانه (حفريات موسیو ژاک - کارل) بسوی يك سکوی مرمری اشاره کردیم که بالای آن پاهای يك مجسمه بزرگ و پای چپ يك مجسمه كوچك بحال شکستگی هنوز باقی میباشد. این سکوی مرمری در میان لوحه سنگی نصب شده بود که قسمت وسطی کرسی واقعه در ته حجره الف و متصل دیوار، را پوشانده بود، (سوراخ مرکزی جای نصب) (تصویر ١٠) - در میان خاك توده که زاویه راست درون همين حجره الف (تصوير-١) را پر کرده بود، يك مجسمه کوچکی کشف شده که يك نفر معطی (انعام دهنده) را بحال تکیه کردن بريك ستون مدور نشان میدهد (تصویر ۱۲ و ۱۳ این مجسمه كوچك که پای چپ آن هنوز بالای سکوی مرمری باقی است، به آسانی بطرف چپ بقایای مجسمه کلان یعنی پاهای شکسته آن، (تصویر ۱۳) جای خود را اشغال کرده میتواند. پاهای برهنه شکسته (۲) به مجسمه تعلق داشته که یکی از بزرگان مذهبی را نمایش می داده که بلندی قامتش از ٦ ر. تا ٦٥ ر. متر بالغ می شده است. پس بطرف چپ این شخصیت بزرگ شخص

(۱) کتاب فوق الذکر تالیف - اف - کیومون صفحه ۱۲۳
(۲) بزرگی سکوی مرمری ۱ - طول ۳۷ ر. عرض ۱۳ ر. بلندی ۱۰ ر. متر - بزرگی پای مجسمه بزرگ ( تکه آن ): - طول پای راست ۱۱۳ ر. ، عرض پای چپ ۱۱۷ ر. ضخامت حد بجلك هر دوپا ٣٦ .ر. متر - بلندی انتهائی حد شکستگی پای چپ ۰۷ ر. متر و از پای راست ۳۷. ر. متر.


( ٤٨ )
آثار عتیقه کوتل خیرخانه
ریزه اندامی که فوقاً بسوی آن اشاره کردیم ( تصویر ١٣ ) (١) طوری ایستاده بوده است که وزن بدنش بالای پای چپش افتاده و به کمر ستونی تکیه کرده بود ، چنانچه حال هم پهلوی راست مجسمه كوچك مذكور به پارچه از ستون وصل میباشد . بند دست راست مجسمه كوچك و يك قسمت از بازوی راست و پای راستش مفقود شده است بازوی چپ از حد شانه شکسته ولی دست چپ باقی و بر دسته شمشیری تکیه دارد (٢) سرش بزرگ ( بلندی ٠,٤٥ . متر ارتفاع مجموعی کل بدن ٠,٢١ متر) موهایش دراز و بواسطه يك رده عمودی از وسط دو شق شده و يك قبته موهایش را محکم گرفته است . نوك موهایش بصورت زنگوله های کوچک و کوتاه جلوه میکند ( مقایسه كنيد بايك مسكوك « اورودس » اول ٣٧ يا ٣٨ - ٥٧ قبل از میلاد ) ( شکل م ) - چهره او کمی فربه بینی اش راست و کوتاه ، چشمها بسیار درشت و لب بالایش خوش ساخت و بالای آن بروت نازکی بنظر میرسد . لباس در از ، بقامتش چسپیده و شکمش را بر جسته نشان میدهد . چین های لباس بصورت چین های خفیف مخصوصاً در حصه زیرین لباس که مزین با کناره ساده مرکب از مروارید های درشت است نمودار و حاشیه مروارید مزبور بصورت دو ردیف عمودی بطرف راست و چپ سر بالا امتداد یافته . کمر بند دو مرتبه دور بدنش دور خورده و دور دوم آن قدری پائین افتاده بنظر می رسد که پائین افتادگی مذکور باثر محکم شدن دوشئی لنگر دار میباشد : یکی خنجر کوتاهيكه تيغ عريض ، و دیگر شمشیریکه دسته در ازی دارد . شخص مو صوف گلو بند مرواريد و يك
(۱) بزرگی مجسمه كوچك : - بلندی کل بدن ۲۱ ر. ، بلندی سر ٠,٤٥ ر. ، بلندی لباس ۱۱۳۰ ر. و بلندی موزه ها ٠,٤٨ ر. متر .
(۲) شمشیر از همان قسمی است که در دست جوان پالمی رینی تاجدار میباشد که در یکی از حجاریهای بر جسته مقام پالمیر ( سوریه ) بواسطه موسیو روستو تزف كشف شده ملاحظه شود ، کتاب I. Rostovtzeff: Dura and the problem of the Parthian Art تاليف موسیو روستو تزف شكل ٥١ ( طبع جدید برای مطالعات مدارس جلده منتشره از طرف یل یونیورستی پریس ١٩٣٥ ) .


آثار عتیقه کوتل خیرخانه
(٤٩)

آویزه بر روی سینه خود دارد که نشان بیضاوی شکلی دران بسته است. شلوار این شخص بمثل (برجس) در حصه ران ها قدری برآمدگی داشته، نوك های آن در زیر موزه ها پنهان شده که در موزه های مذکور خطوط عمیق افقی متوازی بنظر میرسد. موزه هایش چنان معلوم میشود که بزحمت درپاپوش خارجی (مثل کلوش که مسیح دران داخل میشود) داخل و بواسطه نوار هائی که نوك های آن بدوطرف آویخته است، در حصه پشت پای محکم شده. در دست راست خود (که شکسته)، تاج فیته داری را گرفته بوده که بحضور شخصیت بزرگ مجاور خویش تقدیم میکرده است فیته گل دار دراز آن هنوز هم بوضوح دیده میشود. نشانه نقوش سرخ در لباس ونقوش آبی روی موزه هاحصه بحصه بنظرمی رسد. شخص موصوف تاج را بواسطه این فیته که بان وصل بوده محکم گرفته بوده در پشت سکه های سلاطین (پارت) شکل همین قسم اشخاص دیده میشود که تاجهای فیته دار را به بزرگان مذهبی تقدیم میکنند (مسکوکات ولوژز اول (٥١ - ٧٧ - ٧٨ میلادی) و لوژز پنجم (۲۰۷ یا ۲۰۸ - ۲۲۱ یا ۲۲۲ میلادی) (١) مجسمه كوچك مزبور با وجود اینکه تناسبات آن قدری کلفت است، باز هم از نقطه نظر فن، چنان يك نمونه کاملی را ارائه می کند که مهارت تردید ناپذیراستادان آنوقته را اثبات کرده، تصویر سازی های خشن دیگر حجارانیکه بالای سنگ سلیت تصویر کشیده اند خیلی از آن عقب مانده است.
در جمله دیگر آثار مکشوفه از کوتل خیرخانه يك تکه سنگ مرمر کوچكیکه سر پرنده نول چنگی را نمایش می دهد، لائق آنست که بصورت علیحده تذکار کرده شود (شكل ل) ابعاد آن بسیار كوچك بوده، بلندی ٠.٢٦ م.، طول ٠.١٧م.، ضخامت
(١) تا جيتيكه كه در پشت بعضی از مسکوکات هندی و پارتی (اندو پارت) مثل مؤسس آزس كوند و فارنس، اوتها گنس ـ پاکورس وغیره نقش شده، آنها نیز همین قسم تاجهای فیته دار را در دست دارند، این شیوه بعدها از طرف ساسانی ها نیز معمول گردیده (ملاحظه شود قاتجین طاق بستان).


(٥٠)
آثار عتیقۀ کوتل خیرخانه
انتهائی٠,٩ متر) هنوز نقوش آبی رنگ ، بکمال وضوح در ان دیده میشود ، این سر پرنده از حد شروع گردن ، شکسته ، در نول خود که نسبت به نول طوطی درازتر است، يك شئی‌را محکم گرفته که مرکب از اجسام مدورخوردخورد
(شکل ل)
بهم چسپیده (یا دانه یا مروارید) میباشد. در فرق سرش که خیلی مدور بنظر می‌آید ، يك قسم تاج دیده میشود که از اجتماع پنج دانه پرخوش ساخت تشکیل یافته و همین تاج خصوصیت مهم آن بشمار میرود . باید بخاطر گرفت که همین قسم پرندۀ نول چنگ و دارای تاجیکه در قسمت مدور سر آن واقع شده ، در حقیقت جزء تزئینات قسمت آخر گلو بندهای مخصوصی بوده (شکل م) که شاه اورودس از سلالۀ از اشکانی ها یا ساسیدهای آسیای مرکزی (٥٧ - ٣٨ یا ٣٧ قبل از میلاد) استعمال میکرده است. مسکوکات چهار گوشه نقره ئی ژ - مورگان انتشار داده (شکل م) (۱) و نیز همین قسم مرغها، در تزئینات تاج بعضی (بودیزا توا) های آسیای مرکزی. بمشاهده میرسد (سوباشی هیئت پول پیلیو فرانوی) (شکل ن)
دیگر اشیائی که از کوتل خیرخانه کشف شده بقرار ذیل است: -
(۱) رسالۀ مسکوکات شرقی در قدیم وقرون وسطی اثر ژ - مورگان - پاریس ۱۹۲۳ - جزوۀ ۱ - صفحه ١٥٨ شکل ١٦١ .
J.de Morgan: Manuel de numismatique orientale de l'antiquité et du Moyen Age.


( ٥١ )
آثار عتیقه کوتل خیر خانه
(۱) يك پارچه سنگ مرمر که هالۀ نور و نوك فیته را نشان می دهد که دارای خطوط عمودی است ( تصویر ۲۲ - ۲۳ )
(۲) يك پارچۀ سنگ سلیت مدور که تزئینات مار پیچی بشکل گلهای خمیده و مرغابی ها در حال پرواز بران نقش شده است ( تصویر ۲۳ - ۳۳ )
اینها که گفتیم کم کم خاطره های عصر پارت ها را در بردارد
( شکل م )
حالاآنکه آنچه پیشتر به تفصیل ذکر کردیم عبارت از نفوذ صنایع بومی بود که بطور واضح تری بمقابل بیننده جلوه میکند . راه انتشار این صنایع طبعاً عبارت از همان راهی بوده که سابقاً بوسیلۀ آن تاثیرات مزبوره به شهر های مخروبۀ سیستان و منزلگاهای
( شکل ن )
قدیمی هلمند، قندهار و غزنی سرایت کرده بود . این علاقه جات و این شهر ها که در بسط و انتشار نفوذ تمدن بومی ویونانی سهم مهمی داشته اند باید اینها هم به مانند بلخ توجه علمای عتیقه شناسی را بسوی خود جلب کنند . ( انتها )


[BLANK PAGE]


غلطنامه

صفحه سطر غلط صحیح
١٥ سر صفحه کرنل کونل
» » ٥١ ١٥
٢٤ سطر آخر پاورقی » که » » که »
٢٤ » » » Under Under
٣٦ پاورقی Detesof Dates of
» » A nual Annual
٣٧ سطر ٢ پاورقی صحیح صبح
» ما قبل آخر پاورقی Uhumara Bhumara
٤٢ آخر پاورقی صفحه ٣ همین کتب صفحه ٥٣ اصل
کتاب ( و در ترجمه
فارسی صفحه ٤١ )


موسیو ژوزف ها کن
M. J. Hackin

سید قاسم رشتیا
S. Kassém Reshtia