[ILL]
رهنمای فولکلور
( حصه اول )
[ILL]
[ILL]


پښتو ټولنه
انجمن ادبی کابل
رهنمای فولکلور
(مردم شناسی)
از شعبهٔ ادبیات وحفظ آثار تدوین
و
از شعبهٔ نشریات
نشر شد
کابل مطبعهٔ عمومی


[BLANK PAGE]


مقدمه
از اواخر نیمۀ اول قرن ۱۹ باین طرف در زمینۀ علوم اجتماعی ادبی دنیا يك نهضت آمیخته با عشق وحرارت وطنی دیده می شود که به هیچ وجه شبیه با نهضت های علمی وادبی گذشته نبوده است . این نهضت همانا موضوع جمع کردن فولکلور ( فرهنگ عامه ) است چون فرهنگ عامه تمام تفرعات زنده گانی مادی ومعنوی تمام اقوام يك ملت را در بر دارد ازین جهت درین عصریکه داستان های ملیت ( ناسیونالیزم ) جزء لوازم اساسیۀ زنده گانی ملل امروزه بوده سر نوشت آن ها در همین نکته پنهان میباشد دارای اهمیتی است که به علوم دیگر این اهمیت را قائل نمی گردند ، زیرا هر ملت امروز میخواهد خصائص روحی ملیۀ خود را بلند تر از همه نشان بدهد باین سبب مجبورند بذریعۀ اولاد فهیم و مطلع خود از تمام دهات و قصبات و قریه جات مملکت خویش تمام اوصاف مادی و معنوی و تجارب و اطلاعات عامیانه را که در حافظه های افراد و محیط رواج داشته ماورای علوم متداوله امروزه باشد از طائفه ، طائفه ،


( ٢ )

قوم ، قوم ملت خود را بذرائعیکه در متن پروکرام مطالعه میفرمائید جمع
کرده از يك طرف مزیات خصوصیه ملی خود را بدنیا اعلان کنند
از طرف دیگر مواد مجتمعه آن را در ادبیات ، علم اجتماع ، علم النفس
صنائع ، حرف و صد ها علوم دیگر بکار ببر ند .
ازین جهة در تشکیل جدید ( پشتو تولنه ) که تحت ریاست ع ، ج وزیر
دانشمند معارف سردار محمد نعیم خان به عمل آمد ، برای تدوین
این موضوعات شعبه تخصیص داده ، این خدمت گار را با چندی
از اعضای دیگر به جمع کردن آن ها مامور فرمودند پس ما هم پس
از يك سلسله مطالعات مواد ذیل را تدوین و جمع کردن آن ها را
به دوش همت ابنای وطن میگذاریم تا از روی علاقه و ارتباط قلبی
که به مفاخر ملی خود دارند با ما درین راه كمك فرموده این مأمول
مقدس وطنی را انجام بدهند .
دوستداران وطنیکه این کتابچه ( پرو گرام ) بآن ها میرسد
نماینده فخری این شعبه انجمن ادبی خواهند بود . ( سرور گویا )

اصل موضوعات فولکلور
طبقات زمین :	( یعنی فرهنگ عامه )
١ ــ انواع تشکلات زمین مانند کوها ، دره ها ، دامنه های کوه ، میادین ،
انواع زمین ها از قبیل همواری و ارتفاع و امثال ایشان .
٢ ــ انواع اجناس خاك : معادن ، طبقات زمین وشکل و احوالات این ها
مثل خاك های سیاه ، زرد ، سفید ، انواع سنگ ها .


( ۳ )
٣ : ـ عقیدۀ مردم راجع به اینکه چرا بعضی از حصص زمین در برخی از اوقات میافتد وچرا آتش فشان پیدا میشود وچرا بعضاً دریا از مجرای خود انحراف نموده جزیره پیدا میکند .
٤ : ـ عقیدۀ مردم عامه در انواع اشکال آبها ، اجتماع آبها در يك موقع وتشکیل یافتن يك دریای عظیم ، بحرها آب های ایستاده .
٥ : ـ عقیدۀ مردم دربارۀ دشت های خشك ، ریگ زار ها .
٦ : ـ « « « چشمه ها ی آب ، جبه زارها .
٧ : ـ « « در علت جریان آب ها واینکه کدام کدام آب های زیاد از کدام کدام جا آمده به کجا میرود ؟
٨ : ـ انواع راه ها ازقبیل راههای آدم رو ، راه های کوچك که آن ها ر مورچه رو میگویند .
٩ : ـ علت پیدایش اسمای که به کوه ها ، نهرها ، تپه وامثال آن داده شده است .
اسمای راجع به آسمان ، هوا ، اقلیم ، فصول :
١ : ـ موجودات سماویه از قبیل : آفتاب ، مهتاب ، ستارگان از هر رقم مثل ترازوی میزان ، کار وان کش ، پروین ، کهکشان وامثال آن ها ، هفت خواهران .
٢ : ـ احوالات مربوط باین ها وحوادثیکه از موجودات فوق رو نما میشود مثلا : گرفته شدن آفتاب و مهتاب ، افتادن ستاره و پیدا شدن ستارۀ دم دار وجغه دار ، سنگی که از آسمان سقوط مینماید .
٣ : ـ تاثیرات مولود از نور آفتاب وقمر مثل حرارت و رنگ .


(٤)
٤ : - قلت یا کثرت تضیق هوا واحوالات و حوادثیکه ازین رو در جو رو میدهد
مثل غبار ، بار ان ، باد های شدید ( عواصف ) ، رعد ، برق ، قوس
قزح واشکال آن ها .
ه : - باد ها و استقامت باد ها .
٦ : - رطوبت و یبوست ها .
٧ : - انواع ابر های سیاه ، ابر های سفید ، ابریکه مخصوص برای باران
شناخته شده و ابر های که شکل پنبه را دارد .
٨ : - انواع باران ها مثل : باران ، برف اسمائیکه در هر نوع باران گذاشته
میشود مثل اما نته ، پرنجك ، باران شور را که چشم گاو و باران حمل را
هفته بارش میگویند .
٩ : - حدود اربعه یا جهات شش گانه مثل : - شرق ، غرب ، پائین ، بالا
شمال ، جنوب .
١٠ : - تقسیمات زمان مثل : صبح ، نیم چاشت ، ظهر ، عصر ، شام ، خفتن
سحری ، روز ، شب ، هفته ، ماه ، سال ، قرن .
نباتات و حیوانات :
١ : - هر گونه نباتات از قبیل آنهائیکه قابل تناول است یانه و آنانیکه
سال ها ادامه موجودیت میکنند و آنهائیکه هر ساله کاشته می شود و
هرگونه فروعات این ها مثل برگها ، گل ها ، دانه ها و امثال ایشان و
انواع اشکال این نباتات و حوادثیکه در زندگانی این نباتات رونما میشود
و این حوادث را میتوان چنین مرتب نمود :


( ٥ )

۱ : ـ گیاهای هرزه و خود رو .
۲ : ـ نباتاتیکه محتاج تربیه اند .
۳ : ـ درخت و گل هائیکه در باغچه ها و گلدان ها تربیه کرده میشود .
٤ : ـ انواع حبوبات مخصوصاً انواع گندم هائیکه در هر حصهٔ مملکت میروید ، مثل گندم موری ، سرخ دانه و امثال آن ها .
٥ : ـ انواع درخت هائیکه بکار عمرانات میخورد مثل چنار ، بید ، ارچه و . . . .
٦ : ـ نباتاتیکه بکار نسج میرود مثل پنبه ، سند و . . . .
۷ : ـ نباتاتیکه دارای مرتبهٔ تبرك اند مثل بلوت ، مورم ، پنجهٔ مریم وغیره .
۸ : ـ نباتاتیکه ازان ها ظروف و غیره میسا زند مثل سبد ، کلا های شا پو ، سر غوری ها و . . . .
٩ : ـ نباتاتیکه بکار علاج ( در نزد عامه ) مورد استعمال دارد مثل خاکشیر ریوند ، کاسنی وغیره .
١٠ : ـ تجارب مردم برینکه در تحت كدام عوامل چه چه نوع نباتات تربیه میشود .
٢ : ـ انواع حیوانات اهلی و وحشی که در آب یا خشکه زیست دارند :
۱ : ـ حیوانات پستان دار .
۲ : ـ طیور .
۳ : ـ ماهی ها .
٤ : ـ حیوانات دیگر شناور .
٥ : ـ کرم ها .
٦ : ـ انواع اعضای این حیوانات و حوادثیکه در زنده گانی اینها واقع میشود


( ٦ )

مثل اینکه ما کیان بعد از چند تخم كرك میشود ، او صاف اینها ، فوائد
شان ، مضرات آن ها .
٣ :ـ هر گونه امراضیکه در نباتات وحيوانات رونما میشود و راه های رفع کردن
این امراض .
٤ :ـ رنگ های حیوانات .
٥ :ـ شکل و نوع چوچه های حیوانات .
٦ :ـ آوازهای هر نوع حيوانات .
٧ :ـ آواز و صدائیکه برای راندن و خواندن حیوانات بر آورده می شود
مثل : چوو کش و امثال آن .
انسان :
١ :ـ اعضای داخلی و سطحی و جو د انسان مثل : سر : تنه، دست ، جگر ،
شش ، گرده و امثال آن ها .
٢ :ـ وظا ئفيكه از هر عضو گرفته می شود .
٣ :ـ انواع امراض انسان ها .
٤ :ـ انواع اوضاع انسانی مثل صحت کامل و معیوب بودن بعضی از اعضا .
٥ :ـ احوالات وحواد ثیکه با اوضاع فکری و روحی انسان در مراحل زنده گانی
را بطه دارد مثل :ـ حس ، ذ كيا، حافظه و امثال آن ها .

وسائط زنده گانی مادی :

این قسمت طرز زنده گانی مردم و اشیا و واسطه هائی را که ایشان ذریعهٔ
آن زنده گانی خود را ادامه می دهند حاوی است و در دنیای مدنی این گونه


( 7 )

وسائط مادی زنده گانی انسان ها را در موزه های (اتنوگرافی - انسان شناسی)
جمع میکنند و کسانیکه مشغول به جمع کردن این موضوعات می باشند باید
به کوچکترین تفرعات موضوع اهمیت بدهد و در اطراف هر نوع آلات
و لوازم زنده گانی تحقیقات عمیقی نماید وطبعاً در معرفی کردن اشیا
با بعضی اصطلاحات غیر مانوسی بر خورده میشود که در نزد عامه چندان
معروفیت ندارد ازین جهة باید در اخیر مجموعه که حاوی این آلات و اشیا
میباشد فرهنگی وضع کرد تا بآن ذریعه در فهم واصطلاحات مذکور سهولتی
به خواننده پیش شود .
موضوعات این مسئله این ها است :
1:- انواع شکار : مثل شکار پیاده ، شکار بذریعه اسپ اصول شکار هر نوع
حیوان مثل شکار كبك ، شکار آهو و امثالهم .
2 :- آلاتیکه در شکار استعمال کرده می شود .
3 :- سگ هائیکه در شکار بکار برده می شود .
4 :- مرغ هائیکه در شکار برده می شود .
5 :- اصول تربیه سگ های شکاری و کلماتیکه بذریعه آن سگ ها عادت
دارند و آن را اطاعت میکنند .
6 :- اصطلاحاتیکه در شکار استعمال کرده میشود .
ماهی گیری :
1 :- انواع ماهیان مثل ماهیان بحر ، دریائی وامثالهم .
2 :- ماهی گیری و انواع آن .
3 :- مواسم شکار ماهی .


( ٨ )
٤ : ـ شکار ماهی ، آلاتیكه در شکا‌ر آن استعما‌ل میشود مثل جال ، چنگك
بم ، سبد و امثا‌لهم .
٥ : ـ صنا‌ئع ماهی از قبیل تخم گرفتن آن ، طعا‌م پختن ازان واقسا‌م صنعتیكه
ازا‌ن حا‌صل میشود .
تر بیهٔ حیوا‌نا‌ت ، اصول خا‌نه بدوشی ، ا مور نقلیه
تر‌بیهٔ حیوا‌نا‌ت :
١ : ـ انوا‌ع طریقه های تر‌بیهٔ حیوا‌نا‌ت مثل : تر‌بیهٔ اسپ از قبیل : اجنا‌س
اسپ واسما‌ی اسپان ازروی سنین آن ها .
٢ : ـ تر‌بیهٔ گاو : طرز‌نگه داری گاوان واعما‌لیكه بذر‌یعهٔ آن ها میتوان
گاو‌ها را تحت اداره آ ورد و چاره های د فع نا زا بودن گاوان و شیر
گرفتن ازان ها و‌تما‌م مسا‌ئل را‌جع به گاو دا‌ری .
٣ . ـ تر‌بیهٔ گوسفند ، بز : مرینوس ، اصول پرو‌رش این ها و اسمائیكه آن
ها در هر دورهٔ ز‌نده گا‌نی دا‌را میبا‌شند و امثا‌ل ایشان .
٤ ـ : امراض حیوا‌نا‌ت اهلی و‌چاره های چاق نگه داشتن آنها مثلا ا‌مراضیکه
امکا‌ن دارد با‌سپ سرایت کند .
٥ ٠ : طریقهٔ خسی کرد‌ن حیوا‌نا‌ت و انوا‌ع این عملیه در هر گونه حیوان .
٦ ـ : اسمائیكه در شکل ر‌فتا‌ر اسپ ها و حیوا‌نا‌ت دیگر اطلا‌ق می شود مثل
یورغه ، د‌ك ، ترات ، پویه و امثال آ‌ن ها .
٧ ـ : اسمائیكه به چوچه ها ی هر گونه حیوا‌نا‌ت دا‌ده می شود مثل اینكه به
چوچهٔ گوسفند ، بر‌ه و به بز ، بزغاله و‌غیر‌ه خطاب میگرد‌د .


( ۹ )

۸ - : هرگونه صداهائیکه برای خواستن و یا راندن حیوانات بکار برده میشود .
۹ - : محصولاتیکه از گوشت ، شیر ، پشم و غیره هرگونه حیوان گرفته میشود و طریقه های احضار کردن آن ها .
۱۰ - : هرگونه عاداتیکه در بین چوپان‌ها مرعی است .

خانه بدوشی :
تمام عادات و اشیائیکه مورد احتیاج و قابل رعایت در بین خانه بدوش‌ها میباشد . مثل صیفیه زدن و زمستانی کردن و غژدی استوار نمودن و امثال آن ها .

معاملات نقلیه :
وسائط نقلیه انسان و اشیا از راه آب و یا خشکه و پرزه یا پارچه های این وسائط و احوالات و حوادث مربوط باین مسئله و وحوش ، و آلاتیکه درین راه استعمال کرده می شود مثل : ـ خر ، گاو ، قاطر ، اسپ ، کراچی ، موتر جاله ، کشتی و امثالهم .
مسائل متعلق به دهقانی از قبیل : کشت کاری ، باغبانی ـ گل کاری وامثالهم

زراعت :
۱ - : حبوباتیکه زراعت کرده می شود ، زراعت های آبی یا للمی ، زراعت های بهاری یا زمستانی یا تیر ماهی ، جاهائیکه قابل الزرع است ، صورت مستعد کردن خاك برای زراعت، اصول پارو دادن زمین، قلبه کردن و امثال آن ها .


(۱۰)
۲ - : اوقات معین زراعت ، آلاتیکه در زراعت بکار برده می شود مانند '
یوغ ، اسپار و غیره .
۳ - : اسمای هر گونه عملیه ها در زراعت مثل : قلبه کردن ، بیل زدن درو
کردن ، خرمن کوبی و صدها عملیهٔ دیگر .
٤ : اصول پرستاری تخم در زیرخاک ، طرز تربیه کردن نبات آن ، مسایل
خیشاوه ، طرز معالجه نمودن بعضی بته های مرض رسیده ، ورسوم راجع
به آن مثل قوده وستری جمع کردن .
ه : ـ اوقات فرارسیدن حاصل هرگونه مزروعات و آلاتیکه درین راه استعمال
کرده میشود .
٦ : ـ معاملات راجع به خرمن ، طرز گذاشتن خرمن ، کوبیدن آن
و آلاتیکه در تمام معاملات خرمن از ان استعانت کرده میشود مانند
چپر، جغل وشاخی باد کردن وامثالهم .
۷ : ـ آلاتیکه در زراعت و تربیه ومعاملات دیگر زراعت های نی شکر ، پنبه ،
کچالو ، تمباکو و امثال این ها بکار برده میشود .
۸ : ـ افشاندن تخم ازقبیل : تخم هائیکه درهر کدامی ازچهار فصل افشانده
میشود و آلاتیکه درهر کدامی ازان استعمال میگردد ومعاونت های مسلکی
درین راه مثل : ( پورغو ـ قرض گرفتن قلبه ) و اصول استخدام درین
موارد مانند به دهقانی دادن زمین واجاره کردن افراد در کار زراعت .
۹ : ـ چیزهای مربوط به درو کردن زراعت های بسر رسیده از قبیل داس
وامثال آن . .


(۱۱)
سبزی کاری :
۱ : - نوعیت های هر گونه نباتات و صورت المی بودن و نا بودن و یا دارائی
هر دو صفت مذكور واوقات زراعت آن ها .
۲ : - طرز تربیه ، خيشاوه ، علاج امراض این ها و آلا تیکه در تمام این معاملات
بکار برده میشود .
۳ : - جاهائیکه مساعد برای تربیه این نباتات است و مواقع بسر رسیدن این ها :
٤ : - صورت حاضر و آماده نمودن خاک برای این نوع زراعت و پارو دادن آن
و نرم کردن آن ، و آلا تیکه درین راه بکار برده میشود مثل داس مخصوص
خيشاوه و بیل مخصوص این کار وامثالهم .
٥ : - صورت حفظ بعضی از محصولات این پیشه (کانسروه گری ) .
امور باغچه داری . ( یعنی باغچه که هم درخت تربیه میشود
وهم گل کاری کرده میشود )
۱ : - انواع علیحده درخت مثمر مثل : - زردالو ، شکر پاره ، انگور و امثال آن
۲ : - مناسبات این درخت ها با نوعیت خاک آن که یعنی در چطور خاک چه نوع
درخت ساز گار است .
٣ : - صورت آماده کردن این خاك براى نهال شانی .
٤ : - طريقه ها ، اوقات ، آلا تیکه در نشاندن ، نوده بری ، پیوند کردن
این درخت ها بکار میرود .
ه : - امراض درخت ها و طريقه علاج آن .
٦ : - درخت های ارچه و عرعر و امثال آن ها که بکار تعمیر میخورد .
۷ : - انواع طريقه های گل کاری .


( ۱۲ )

باغبانی :
۱ :- خاکهائیکه برای باغ مساعد میباشد ، صورت آماده کردن این خاك
طرز غرس کردن نهالی ها .
۲ :- انواع انگور و انگورهائیکه در مواسم مختلف بسر میرسند مانند انگور
کشمشی ، حسینی و غیره .
۳ :- طرز پرستاری باغ ، انواع امراض باغ و طرز علاج نمودن و سالم
گردانیدن اشجار .
٤ :- اصول و آلات مربوط به باغبانی و صنایع مربوط به باغبانی مثل نگه
کردن میوه و شربت گرفتن از میوه و عرق گرفتن از گلاب و غیره نباتات مفیده
صنایع دیگر زراعی مثل قند گیری ، سرکه گیری و امثال آن .
وسائط مخصوص برای طبخ طعام وطعامها ونوشیدنی ها :
۱ :- تنور و اقسام تنور مثل تنورنان پختن عادی ، داشها ، تاوه ئی، تنورهای
نانوائی و اجاغ ها و اقسام آنها .
۲: محروقات از هر قبیل مثل بته ، چوب ، ذغال و امثال آن ها و صورت
استحصال این ها .
۳ :- هر گونه خوردنی ها و نوشیدنی ها و صورت تهیه کردن آن ها مثل نان
خشك ، شوربا ، پلاو ، آش و بالاخره تمام ماكولات وهرگونه مشروبات
مثل آب ، شربت ، چای و امثال آن .
مسکن و لوازم آن :
۱ :- هرگونه منازل و مساکن از کلبه های محقر كوچك گرفته تا قلعه ها وکوتی


( ۱۳ )
ه ی بسیار عالی و تقسیمات آن ها مثل صحن سرای ، بام ، سراچه ،
کفشکن و امثال آن ها .
٢ : ـ مواد تعمیر یه و اصول تعمیر این ها .
٣ : ـ آلائیکه درین راه بکار برده میشود ( این سه ماده باید کاملاً جامع الاطراف
باشد و حتی در صورت ممکنه فوتو و کروکی آن ها رسم کرده شود ) .
ملبوسات و اسباب زینت :
۱ : ـ انواع ملبوسات با تمام تفرعات آن ها و صورت ساختن و تهیه نمودن آن ها
( این زمینه را فولکلوریست های جوان افغان با قیافه های اجداد ما که
از صفحات تاریخ فهمیده می شود در نظر گرفته بصورت مقایسه وی تدوین
نمایند و در اثنائیکه قیافه ها تعریف کرده می شود لازم است اشخاص
هر پیشه و مسلک که طبعاً دارای لباس مختلف میباشند تصنیف گردد )
و هم البسه های روز های عید و لباس های شاهی و عروسی اشخاص
و لباس های مخصوص به هر سن مانند البسه های طفولیت و جوانی و پیری
و لباس های مخصوص زنان و مردان و پوشاکه های زمستانی و بهاری
و پاپوش ها مثل بوت ، پیزار ، چپلی ، سکلی و اقسام دست کش ها مانند
دست کش های نخو و پشمی و پوستینی که آن را دست پیله نام میگذارند
و فرق هائیکه در بین لباس های دهاتی ها و شهری ها وجود داشته میباشد
و لوازمیکه از ترکیب آن البسه ها تکمیل می شود مانند پیرهن ، تنبان
پطلون ، زیر پیرهنی ، واسکت ، کرتی ، چپن ، برزو و امثالهم .
٢ : ـ اشیای زینت که مورد استعمال زن ها و مردها میباشد ( از هر کدام
علیحده علیحدﻩ . )


( ١٤ )

۳ : - کارهائیکه زن ها انجام میدهند و صنائعیکه مخصوص از زنها میباشد
مثل : دوختن عرقچین و غیره .
٤ : - لباس سر مثل : دستار ، عرقچین ، کلاه و نوعیت کلاه و رنگ دستار.
چیز هائیکه در نزد اشخاص میباشد :
درین صنف اشیائی از قبیل : چاقو ، پاکی ، پیش قبض ، چوب دست
( عصا ) قطی سگرت قطی نصوار ( بلاغند ) وامثال این ها داخل است .
آلات موسیقی :
هرگونه آلات موسیقی که رواج داشته باشد مثل : طنبور ، رباب ،
دهل ، سرنی دلربا و اقسام سازها و اسمای سیم ها و مقامات ساز
و نام های مختلف سازها که در هر مقام تغیر آرمونی ( آهنگ ) میدهد
و پارچه های مختلف هر آله با اسمای آن ها .
بازیچه ها و بازیهای اطفال :
درین زمینه اولاً باید به بازیهای اشاره کرده شود که مخصوص به دختر های
خورد است مثل گدی بازی ، دیگچه پزانی و خال زدن ها و امثال آن
وسپس ببازی بچه های كوچك مثل ساختن اسپ وگادی وامثال آن ها
و باز به بازی هائیکه در بین هر دو طائفه مروج میباشد مثل خانه ساختن
كردهای كوچك كوچکی جور کردن و آن را آبیاری نمودن وبعد ازان
به بازی های بچه های کلانتر اشاره گردد واین بازی ها عبارت از توپ
بازی ، پشنك پران و امثال آن ها است که بچه ها در مواسم اول بهار
دسته دسته جمع شده به آن ها مشغول میگردند .


( ١٥ )

صنائع و مسالك :
از جهته اینکه در صنائع ملیه ما يك عده آن بکلی در آغوش تاریخ محو
شده و ا کنون نامی ازان ها جز در صحائف تاریخ دیده نمیشود و يك تعداد
آن در شرف محو شدن است اساسی ترین خطوط زندگانى نيا كان پاك روان
ما وجود دارد لازم می افتد در اطراف هر کدام آن ها تحقيقات عليحده عليحده
اجرا گردیده لغات و اصطلاحاتی را که در هر كدامى ازين صنائع بكار برده
میشد یا میشود ، دو باره احیا کرد تاهمان ا سما و اصطلاحات درصنا يع عصری
اطلاق کرده شود ، این موضوع بسیار دارای اهمیت است زیرا ا گر كافه
مسلك ها و پیشه هائی که قبلاً رواج داشت و یا ا کنون دارد جمع كرده شو د
طرز زندگانی جامعه كاملاً آفتابی میگردد .
این پیشه و مسالك يا صنائع عبارت از ین ها است : دهقانی ، نجاری ،
معماری ، حجاری . حکاکی ، مسگری ، زر گری ، دباغی ، پوستین دو ز ی
چكن دو زى ، خیاطی ، رنگمالی و صد ها و هزار صنائع دیگر که بردن نام
تمام آ نها نه مقدور است و نه این صحف گنجایش آن را دارد دو ستد اران
وطن و علاقه مندان آثار پدران که به جمع کردن این مواد بما منت هم کاری
خود را تحمیل مینما یند لازم است در اطراف تمام پیشه ها و صنائع قديمه و
حاضرة ديار خو د ها با هر گو نه رسوم آن و اصطلاحات مذکور تحقيقات
دقیقی بنمایند .
مواد متفرقه :
غیر از موادیکه در فوق ذکر شد بعضی مواد دیگری هم وجود دارد که
لازم میافتد آن ها هم طرف توجه فولکلوریست ( مردم شناس ) ها ی وطن


( 16 )

قرار گیرد واین مواد را چنین میتوان تلخیص نمود :
۱ : - هرگونه اسما وصفات ، از هر چیز .
۲ : - اسما واوصاف الوان .
۳ : - اوصاف عمومیه مثل : باريك بودن ، طویل بودن ، رفیع بودن و
امثال آن ها .
٤ : - اسما ، صفات ، افعالیکه از عقب صوت و آهنگ حادث می شود -
مثل : رفتی ؟ که بدون وضع نمودن علامه استفهام که آیا باشد آهنگ
استفهام را دارد .
ه : - انواع ضمائر .
٦ : - ظروف های بسیطه ومرکبه .
۷ : - هر گونه ادات لسانی که بصورت کلمه میباشد .

فرهنگ عامه :
عقائد وعادات مردم :
طفل وولادت آن :
۱ : - روزهای شش ورسوم آن وهدیه هائیکه درین روز بخانه ابوین مولود
میارند .
۲ : - طریقه آموختاندن مکیدن شیر به طفل واصول دایه گرفتن .
۳ : - چه دلیل است که والده را تا چند روز تنها نمی گذارند ؟
٤ : - طرز نگه کردن طفل آیا در قنداق و بالای گهواره میباشد یا در گاز های
معلق دوطنابه وامثال مذکور ؟


( ۱۷ )

٥ : - چرا بعضی از اطفال متأخر تر بحرف زدن میآیند ؟
٦ : - چرا معیوب متولد میگردند ؟
٧ : - چرا موی بعضی از اطفال سرخ میباشد ؟
٨ : - مراسم چله گریزی چطور است ؟
٩ : - در اسم گذاری اطفال چه عقائد ورسومی دارند ؟ چرا بعضاً اسم گذاشته متعاقباً نام را مبدل میکنند ؟
١٠ : - از تمام حرکات واطوار اطفال چطور معنی برمیآرند .

ازدواج :

١ : - طریقه ها ورسوم خواست گاری ، شرائط نامزادی ، حقوق طرفین درین مرحله، اندازهٔ پول برای تهیهٔ جهیز، نوعیت جهیز، درجهٔ انقسام آن به همسایه واقارب ، چطور عروس را تزئین میکنند ؟ اسباب تزئین چیست ؟ در اعیاد و روز های متبرکهٔ دیگر داماد به دختر و دختر به داماد چه حقوق مادی ومعنوی دارند ؟
٢ : - مراسم نکاح ورواجهائیکه در نکاح دربین عامه وجود دارد و مراسمیکه در حین بیرون کردن عروس از خانهٔ پدر معمول میگردد ومراسم دخول عروس بخانهٔ داماد ومراسمیکه در اولین معارفه بین طرفین اجرا میشود ومروجاتی که در روز حمام هر دوتقر رونما می شود وطعامی که تا چند روز از خانهٔ پدر عروس بخانهٔ داماد فرستاده می شود ومراسم بار یافتن داماد به خسر و خشويش بعد از اولین شب مواصلت ومراسم شاه کانی وامثالهم .


( ۱۸ )

٣ ـ عقیم ماندن یکی از طرفین وعقائد مردم راجع به این مسئله .
حیات عائلوی :
۱ ـ درجات قربیت افراد ؛ اسمای راجع به قرابت و بعدیت بین الافراد مثل
كاكا ، ینگه ، خاله ، برادر ، پدر ، عمو زاده ، خاله زاده ، بچه
خسر بره ، بالاخره از برادر گرفته تا هر قدر دوریکه امکان رابطه
موجود باشد .
۲ ـ اسمائیکه زن ها به شوهران و شوهران به خانمان خود و هردوی ایشان
به اولاد خود میدهند غیر از اسمای اصلیه آن ها .
٣ ـ درجه اهمیت پدر ، مادر ، پسر ، دختر ، خدمت گار ، دایه در داخل خانه .
٤ ـ عادات همسایه گی و اینکه کدام اوضاع سبب گذاره نیک وکدامی باعث
خرابی می شود .
٥ ـ اهمیت مسافر پروری و عقائدیکه درین باره مردم دارند مثل گناه میزبان
وامثال آن و مراسم ضیافت می گونه ها .
٦ ـ ساعت تیری هائیکه در بین افراد فامیل برای گذشتاندن وقت رو میدهد
مثل بعضی افسانه ها و چستان ها .
عادات و عقائد مربوط به طعام .
۱ : ـ اوقات طعام ، اصول خوان گستری ، مراسم افطار .
۲ ، ـ طعام هایکه از گوشت یا سبزی درست کرده میشود و فرقیکه مردم در
بین این دو گونه طعام قائل میگردند و حیواناتیکه گوشت شان خورده
میشود یا نمیشود و دلائلیکه درین باره دارند .


( ۱۹ )
۳ : - انواع طعام از قبیل اقسام برنج ها و حلویات و مایعات و امثالهم .
٤ : - وسائط مخصوصیکه بذریعهٔ آن طعام می‌پزند و موادیکه در طعام مزج میکنند تا برذائقه و لون و لذت آن بیفزاید .
عادات و عقائد مربوط به مساکن :
۱ : - انتخاب جای برای اعمار مسکن و قربانی و نذر کردن در حین تهداب گذاشتن آن و گذاشتن پول یا چیز دیگری در تهداب و انواع شگون هائی که درین وقت حدس میزنند و مراسمیکه در حین نقل کردن از يك خانه بخانهٔ دیگر به عمل میاید مثل قبل از لوازم خانه، فرستادن آب و قرآن کریم در خانهٔ جدید و امثال آن ها .
۲ : - عقائد مربوط به تنور ، اجاغ .
۳ : - مراسم راجع به نذر و نیاز که از خانه به مسجد و یا راه عام برده بنام خدا میدهند .
٤ : - طریقهٔ طرد کردن موش و حشرات دیگر از خانه .
٥ : - اسمائیکه بهر یکی از اطاق های عمارات میگذارند مثل صندوق خانه، کفشکن و امثالهم .
عادات و عقائد مربوط به پوشیدن لباس :
۱ : معانی رنگ های مختلف البسه و چپه پوشیدن البسه و معنی آن و سیاه پوشیدن لباس و معنی آن .
عادات و عقائد مربوط به مرگ و دفن انسان :
۱ : - علائم مرگ و تدابیر مربوط بآن .
۲ : - تدابیریکه در بستر مریض برای تخفیف عذاب نزع و تسهیل تهی کردن


( ۲۰ )

قالب انجام میدهند و صورت بسته کردن چشم و چنه مرده پس از
طیران روح .
٣ : - طرز غسل دادن مرده و کفن کردن آن ، صورت پاس دادن بجوار
میت تا وقت دفن کردن وصور مخصوصة مراسم جنازه های میت صغیر ، کبیر
مرد، زن ، عروس ، متمول ، فقیر ، عسکر، ملکی ، معمم وغیره عمم زیرا که
مراسم در میت هر کدامی ازین ها تغییر میکند و مراسم اسقاط وحمل کردن
تابوت وشمر دن قدم وصدا کردن در سر قبر به عبارة اینکه : « متدین بود
خدا به بخشیش » و دور دادن مصحف کریم در وقت اسقاط .
٤ : - مراسم تعزیه داری وحلوای حول مرده وجمعه گی ها و چهل وافشاندن
آب و دانه های مورد استفادة حشرات بالای قبر در روز های مولود
رسول کریم (ص) وعاشو را و نوشتن ادعیه بالای لوحه سنگ مزار
و امثال این ها .
٥ : - نگه داشتن بعضی نشانی ها از میت .
٦ : - عقائد راجع به اسقاط جنین در رحم مادر ومرگ اطفال خورد و شهدا
و منتحرین .
٧ : - عقائد مردم راجع به ارتباط بین روح انسان وستاره ها مثل اینکه هر وقت
ستاره از آسمان سقوط میکند میگویند : خدا میداند ستاره که افتاد ؟
عادات وعقائد مربوط به فال وافسون گری :

١ : - تعبیر کردن رویا ، هر گونه فالگیری از قبیل فال ذريعه ( غل بیل ) وتسبيح
و ( کتب دواوين ) .
٢ : - افسون گرانیکه ریسمان رامار میسازند یا حقه بازانیکه از حلقوم خود چیزهای


( ۲۱ )
ضخیم و ثقیل را بیرون میارند و امثال این ها و آنانیکه بالای جنی
و امراض دیگر ادعیه میخوانند .
٣ : ـ اشیائیکه در حین عملیات حقه بازان و افسون گران مورد احتیاج و آلة
دست آن ها میباشد مثل : صابون ، موی ، آهن ، چادر ، چیز هائیکه
افسون را فاسد میکند و پرده را از روی کار حقه باز بر میدارد و عدهٔ
اشخاصیکه در هر یکی از انواع افسون گری مورد احتیاج میباشد .
٤ : ـ انواع افسون ها و شکل های سکه های آنها و چیزهائیکه در بین ماسکه های
ایشان میباشد مثل يك نوع مهر و بعضی کاغذ های نوشته .
عادات وعقائد راجع به روزهای متبرکه و اعیاد :
۱ : ـ مراسم مربوط به روز ولادت نبوی صلعم و رسومات روز عاشورا
و روز های متبرکۀ دیگر .
۲ : ـ مراسم مربوط به احترام رمضان المبارك مثل : افطار ، سحری و تشریفات
متعلق به آن و مراسم روز های عرفه و عقائد راجع به شب قدر و عوامل آن .
٣ : ـ مراسم راجع به قربانی در روزهای عید قربان .
٤ : ـ بازی ها و ساعت تیری هائیکه در روز های عید مینمایند و اسمای بازیهای
مذکور ومزاراتیکه در روزهای متبرکه مردم اجتماع میکنند و هدیه هائیکه
اشخاص به دوستان خود در ین روز ها میدهند .
عقائد راجع به عناصر طبیعی و مواد :
١ : ـ آتش و اصل آتش یعنی چه میگویند که اصل آتش چیست و از کجا پیدا شده ؟ چرا
در بعضی از روز ها و اوقات طلب هم سایه را راجع به آتش جواب نمی میدهند ؟
٢ : ـ خاصیت پاکی مادی و معنوی آب .
٣ : ـ چه میگویند که انتهای دنیا کجا است ؟


( ۲۲ )

٤ ـ چه دلیل دارند که آفتاب و مهتاب را خواهر و برادر میدانند راجع به اهمیت اجرام و سیارات دیگر چگونه عقائد در عامه رسوخ دارد ؟
٥ ـ راجع به رعد ، برق ، صاعقه و پیدایش آنها چه فکر میکنند ؟
٦ ـ سبب پیدایش بادها و اسمای انواع بادها و موثرات آن ها .
عقائد راجع به حیوانات افسانه وی :
۱ ـ انواع جن ها و تاثیرات آنها در کائنات و انسان .
۲ ـ قصه های دیو و پری و افسانه های کوه قاف .
۳ ـ اژدها و صورت پیدایش آن و درجه تاثیر مذکور و آثار این اشیا در صنایع ظریفه و نفیسه مردم .

عادات و عقائد راجع به حقوق ، اقتصاد و مسائل مختلف اجتماعی :

١ - هرگونه حقوق و دعواهای بین الافرادى مثل : ـ حقوق همسایه ، حقوق پلوان شریک ، حقوق اهالی ده بهم دیگر و نتواتها و شرائط آن ها و اقسام جزاهای السی مثل اخراج کردن گنه کار از سیاله داری و امثال آن .
۲ - هرگونه معاملات اقتصادی و داد و گرفت مثل قرض ها و انواع آنها و شرائط مذکوران و اصول مالکیت در املاک و خانه ها و چیزهای دیگر و مسائل میراث به بچه و دختر و درجه حقوق دختر بعد از شوهر کردن از مال پدر خود .
٣ - هرگونه مناسبات اجتماعی مثل نوکری ، باداری ، استادی ، شاگردی و حقوقی که ازین مناسبات به طرفین تولید میشود .

صنایع و ادبيات عامه
بازیهای ابتدائی به شکل تیاتر :

١ - درین زمینه مراد ما همان بازیهای ابتدائی است از قبیل پادشاه وزیری و گردشهای


( ٢٣ )
شب های رمضان (رمضانی) که قیافه های هر گونه مردم را (تمثیل) میکنند .
٢ :- بعضی مدح ها وقصائد معروفی را که در ین وقت میسرایند .
٣ :- ابیاتیکه اطفال برای جمع کردن حوائج جمعیت های موقتی خود ها به
دروازه ها میسرایند .
آثار داستانی عامه :
١ :- داستان هائیکه ازمسائل قدیم و جدید بحث میکنند و داستان های جنگ
های بزرگ این ملت که درحفظ استقلال خود ها سروده اند مثل داستان
های غازی صاحب جان خان وداستان های جنگ استقلال وداستان جنگ نجات
وطن وتمام داستان هائیکه مربوط به تاریخ وطن ما میباشد وداستان هائیکه راجع
به سقرومهاجرت وناداری و گرسنه گی سروده شده است وروایت های مختلفی
در اطراف قهرمان های بزرگ ملی مثل میر ویس خان و احمد شاه بابا و
وزیر اکبرخان غازی و امثالهم .
٢ :- داستانهائیکه از طرف مداح های سائل سروده میشود و در بین آن ها
از نکات تاریخی هم ذکر گردیده است .
٣ :- مناجات ها ازجهة اینکه در بین آنها هم بعضی مباحث داستانی وجود دارد.
چهار بیتی ها :
درین قسمت باید تمام چهاربیتی هائیکه بصورت معاشقه وغیر آن در مواقع مختلف ذریعة
آلات موسیقی یا غیر آن سروده میشود قید گردد ومخصوصاً توجه کرده شود که
چهاربیتی زادة طبع وقریحة شعرای باسواد نبوده مولود عشق وجذبات قلبی
عشاق عاری از سواد باشد واگر گویندۀ آن معلوم باشد یا نباشد اهمیت ندارد .
آثار عمده ادبی :
١ .- هر گونه ادعیة که افسون کاران میخوانند .


( ٧٤ )

٢ :- جملات حکمیه ( ضروب امثال )
٣ :- چستان ها .
٤ :- سخنانیکه به قالب ادبی ریخته شده مثل : صد زدن زرگر يك زدن آهنگر .
٥ :- انواع ادعیه ها كه يك نفر در مقابل احسان به دیگری مینماید :
مثل : بچه برخود دار وامثال آن یعنی هر گونه دعا .
٦ :- بد دعاها مثل : خدا خیر ندهد ، زوی دی مرشه ـ دوب سی ـ تری تم سی
و امثال آن ها با جاهائیکه استعمال می شود .
٧ :- انواع قسم ها ( يمين ها ) .
٨ :- شطحیات در موقع عصبانیت ،
٩ :- انواع دشنام دادن .

افسانه های جعلی برای ساعت تیری اطفال :
١ :- افسانه ها بصورت مفصل و آغاز و ختم افسانه ها مثل : ( بودنه بود )
در آغاز گفته میشود و ( خدا مراد او را در انجا و مراد ما را درینجا بدهد )
که در ختم افسانه گفته می شود .
٢ :- افسانه های پری و دیو و الفاظ مرادف غیر معنون مثل : اکو ، بکو ، و . . .
٣ :- افسانه های مربوط به حیوانات دیگر .

حکایه ها :
١ :- حکایه های مربوط به اشخاص و حوادث تاریخی ( مناقب ) .
٢ :- حکایه های دارای مفاد اخلاقی .

لطائف :
حکایه های ملا نصر الدین و ملا دو پیازه و حکایه های دیگر یکه انسان را
بخنده در کند و امثال این ها . ( انتها )


[BLANK PAGE]