۹۲
سلطان قهر بی هیچ محابا نمیکند بر هیچ آدمی اجل ابقا نمی کند
عام است حکم میر اجل بر جهانیان این حکم بر من و تو تنها نمی کند
این منظومات ازوست ه
شوق چون ره بران در اندازد رسم باز آمدن براندازد
گر ازان طره در دهد تاری گره زنار کافر اندازد
کافرم گر ز رحمتش ایزد هرگزا و را در آذر اندازد
پنهان بسخن دارم آن غمزه خاموش هر لحظه بحر فی نه زبان محرم و نه گوش
وله
دیریست دلا جهان پرستی چه شدی برطرف مبال و جابستی چه شدی
از صحبت خلق رو به تنهائی کن عمری بجهانیان نشستی چه شدی
غضنفر کابلی
صاحب نگارستان سخن می نگارد که غضنفر خان کابلی است و در محارک ناظم
شیر عربن کابلی و در حدود سه هزار و دو صد و هشتاد در قید حیات بود ه
از اشعار اوست ه
زارم نگه کرشمه آمیز تو کرد در هم زده زلف فتنه انگیز تو کرد
دل را بدو نیم خنجر تیز تو کرد اینها همه غمزه های خونریز تو کرد
از چاک دل نظر برخ یار میکنم سیر چمن ز رخنهٔ دیوار میکنم
~


۹۳

فیاض
صاحب روز روشن مینویسد که فیاض محمد فیاض خان از مشاهیر افغانان
که چندی بهرات بوده و از انجا بهندآمده و از ادبار قرن دوازدهم هجری بشمار میرود
ازوست ع
از تو باشد بزم روشن خویش را گم کرده ام تیر گردانی کند چون شعله جواله شمع

فیروزه کابلی
صاحب نفائس المآثر او را از تربیت یافتہائے همایوں پادشاه میداند و میفرماید
که در بعضی اشعار حنفی تخلص کرده وطنبور خوب مینوازد و در کابل بمراتب عالیہ
نائل گردیده و نہایت متقی و پرهیزگار است که یک نمازش فوت نمی شود و لو که
سنت باشد و شهرتش زیاده بوده طبع خوب و سلیقہ نیک در شعر دارد از اشعار
اوست - ع
غیر منظور نظر ساختہ یعنی چه بنده را از نظر انداختہ یعنی چہ
کس ندیدیم بدور تو بدین حسن و جمال قیمت حسن برانداخته یعنی چہ
پرده برداشته ایهمہ خورشید مثال عالمی واله خود ساختہ یعنی چہ
بهر تشریف قدومش حنفی از دل جان وله خانۂ دیده بپرداخته یعنی چہ
میگفت خروس دوش ہنگام سحر کای بوده بخواب غفلت اصناف بشر
خیزید که صبح حشر خواهد نمود ع چون مهر که از جیب افق برزده سر


۹۴
وله
بسوی کعبه وصلت نموده طالع ولی چه سود که در کوه فراق شد مانع
علاج این تن بیمار چیست جزمردن برو طبیب مکن رنج خویشتن ضائع
گرفتم کز نظر انداخت ای فیروزه آن بخود ز چشم شوخ او قطع نظر کردن توان نتوان
این رباعی را در باره حمام فرموده ه
عجب مقام لطیفست گوشه حمام که هست باعث شادی نیست غمد وردو
مدام جامه بازان سبب کند کس را که در لباس نماند کسی قدم در وی
در مصرعه اول منزل حمام گفته بوده. محمد حکیم میر را اصلاح نموده گوشه حمام گفته
ابوسعید گردیزی
عبدالحی ابن ضحاک ابن محمود گردیزی از افاضل خراسان اعیان عصر غزنویان بود
بکفایت و شهامت یگانه جهانی و در فصاحت و بلاغت ادیب و نشانه دورانی
الفاظ بدیع او از سحر با طراوت تر و اشعار منیع او از شهد با حلاوت تر و در حدود
وسط قرن پنجم هجری در میان علما و فضلا عصر علم تفوق برافراشته و
در درجه اول تلامیذ ابوریحان بیرونی هروی محسوب بوده و در فن تاریخ
تاریخ و ادب اعجوبه وقت خود و در سائر علوم نیز بهره وافی داشته کتاب
زین الاخبار مؤلفه او حجتی است روشن و آیتی است مبرهن۔
سبک تحریرش چون ابن کثیر و صاحب تاریخ سلامی و نظریه و افکار
شان بر یک مقصد بوده که آن عبارت از تاریخ اهل اسلام است۔ و کتاب


۹۵
او در عهد سلطان عبدالرشید ابن سلطان محمود غزنوی برشته
تالیف درآمد (۴۴۰)
مولانا فراقی کابلی
صاحب ریاض الشعرا می نگارد که در طب فی الجمله وقوفی داشته
و در خدمت رستم میرزا عمر بسر میبرده و دارای طبع سلیم و قریحه نیک است
ازوست ؎
یکی مجلس مستان در آ تا بینی نشسته عقل چو بیگانه در بر ما
گل امید مرا طاقت شگفتن نیست همین که غنچه شد از شبنمی فرو ریزد
وله
گر بکام هوس این بادیه خواهی نمود پر حذر باش که ره را بقفای آئی
ایکه بوی نه ز معشوق شناسی نه رنگ ز چه بر رهگذر باد صبای آئی
صد خبر داشت صبا از تو بلن یک نبود آن دماغی که بپرسم زکجای آئی
کریمی افغان
صاحب گلشن بخار نگاشته که کریم الله خان متخلص به کریمی از افاغنه است
در پشاور بسر می برده در فارسی و اردو شعر دارد و از ادبای قرن دوازدهم هجری است
نهتی قدرت تجھی گر رو برو جائیکی کریم زیر دیوار ہی جانالہ سنایا ہوتا


۹۶

در تذکره روز روشن مرقوم است که: کریمی پشاوری معاصر قاضی اختر
مؤلف تذکره آفتاب عالمتاب بود. ازوست ؎
نازنین سرو خرامان کسی می آید مرهم سینه سوزان کسی می آید
جامه ناز ببر کرده چو گل خرم و شاد از پی چاک گریبان کسی می آید
دی کریمی مکن اندوه و غمش ناله و آه منتظر باش که درمان کسی می آید

کاهی کابلی - ۹۸۷

کنیت وی ابوالقاسم و نامش نجم الدین محمد است. در اول شباب بخدمت
مولانا جامی و امیر هاشمی مشهور جهانگیر فیض یاب گردیده بمدارج علم و فضل
عروج نموده در حقایق و معارف یگانه آفاق شد. و آستین همت
بر آمال بی مآل دنیوی افشاند. در موسیقی تصانیف دارد و مدفنش به آگره است
مصرع (از جهان رفت قاسم کاهی) تاریخ فوت اوست. یعنی
نهصد و هشتاد و هفت (۹۸۷) (ریاض الشعرا)
مولانا مظفر چشتی این قطعه را در تاریخ وفات مولانا قاسم کاهی ایراد
فرموده ؎
قضارا قاسم کاهی بعالم بسی بود و بسی دید و بسی گشت
چو وقت آمد ازین دنیای فانی قدم برهم نهاد و زود بگذشت
ازان خوش طبع شد تاریخ فوتش که چون او در جهان خوش طبع نگذشت


۹۷
صاحب شمع انجمن می آرد که محمد قاسم کاهی کابلی در پانزده سالگی مولوی جامی را
دریافت و در بدخشان میرزا عسکری تمام خزانه خود با و بخشید همه را دفعةً پاشید و بهند
آمده مشمول عنایت اکبر پادشاه شد. در هیئت و کلام و تصوف او را بهره تمام بود
و تاریخ و معما نیکو میدانست و در آگره بسنه ۹۸۷ نهصد و هشتاد و هفت پیمانه
عمرش لبریز گردید از خیالات اوست. ؎
بروز هجر مرا دیده بس گهر بار است شبی که ماه نباشد ستاره بسیار است
بقرار نوشته صاحب خزانه عامره که یکصد و ده سال عمر داشته و در سن
پانزده سالگی مولوی جامی را بصحبتش رسیده؟ فهمیده میشود که ولادتش بسنه
هشت صد و هفتاد و هفت بوده باشد زیرا که وفات مولانا جامی بسنه ۸۹۸ هشتصد
و نود و هشت است. بہرحال موصوف از ادبای ہنگامه آرائی محافل ادبی
و سرآمد شعرای قرن دہم ہجری است که حدی ساز و نغمه پرداز قافله اهل دانش
و بینش بوده و اہالی این سرزمین مقدس از فیوضاتش بهره ور و صاحب ذوق
و شوق در ادبیات و دیگر علوم گردیده اند. نغمه سنج چنین میسراید ؎
نرگس است عیان بر سر مزار مرا سفید شد برہت چشم انتظار مرا
آنرا که ہمیشہ لطف حق ہمراه است پیوسته انیس با گدا و شاه است
از صورت خویش معنی حق بیند یعنی دوم بصورت الله است
کاهی رہای کعبه مقصود هر که یافت دیگر نه بست توسن ہمت بمیخ آز
کوتاه ہمتی که بی حاصل دو کون دست طلب بجانب سحون کند دراز
خواه زاہد خواه رند باده نوش با همه کس بر سر انصاف باش


۹۸

تا کشندت خوبرویان در بغل همچو شیشه با درون صفا باش
می نباشد مجلس توحرام ⁕ که بود در بهشت باده حلال
ایکه پا می نهی براه طلب گر ز بد بگذری نکو کردی
مرکب سعی خویش را میران تا بجای که حمله او گردی
صاحب نفائس الماثر مینویسد که : مولانا قاسم مرد فانی صفت و از مقیدات
وارسته است . چنانچه میفرماید -

از کاهی بیدل مطلب زہد و صلاح زانکه از دائره اهل خرد بیرون است

وقتیکه مولانا در جونپور با بہادر خان مصروف بود مولانا غزالی با خان زمان
بیشتر ملاقات مینمود. شبی خان زمان بمولانا قاسم گفت که مردم باین عقیده اند که
شما با مولانا غزالی صحبت به نفاق دارید میخواهم حقیقت حال بر ما روشن شود
مولانا در بدیهه گفت . ؎
گاهی چو غزالی شده ملک سخنم زانروی ستایند بہر انجمنم
گویند که جامی و علی شیر که بود جامی است غزالی و علی شیر منم

مولانا غزالی نیز در جواب فرمود ؎
کامی بجهان نکته سراچو تونیت کس در سخن حسن ادائی چو تونیت
کردی بسخن ربوده خویش مرا کاهی چو من و کامر بائی چو تونیت

گویند وقتی مولانا قاسم ضعفی داشت - خان معظم بانکه از اسپ افتاده پایش
المی یافته بود بعیادت مولانا رفته و مولانا فرموده ؎

ماندی قدم بناز روی نیاز من در دی مباد پا ترا سروناز من


۹۹
هر چند وصف زلف تو کردم شب فراق کوته نگشت قصه پر دور و دراز من
و هم از اشعار اوست
ازان زمان که مرا با غم تو کار افتاد دگر بشادی عالم نماند کار مرا
اگر مرا بسگان خود آشنا نکنی میان مردم عالم چه اعتبار مرا
فتاده بر سر راه تو قاسم کاهی برون خرام و کم از خاک ره شمار مرا
لعل سیراب که خوشتر زدر مکنونست پیش یاقوت لبت آبله پر خونست
در شفق نیست نمایان عید ای ساقی عکس ابروی تو در جام می گلگونست
هر که سازد قدم از سر پی لیلی صفتی در ره عشق قدم بر قدم مجنون است
مولانا بدری در صفت کاهی گفته
قاسم کاهی که داند رسم آداب سخن خوشه چین خرمن اویند ارباب سخن
می نوازد مطرب اندیشه اش در بزم حال متصل قانون معنی در مضراب سخن
بحر طبعش چون درند از صرصر اندیشه موج پر شود گوش جهان از در و میراب سخن
و نیز از اشعار کاهی است-
با بتی داری نیا و ناز پروردی هنوز با وجود آنکه داری در دو بیدادی هنوز
خال هر چند که بر گوشه چشم تو نکوست مردم از غم که چرا گوشه چشم تو باوست
بگرد کعبه چه گردم چو طوف کوی تو کردم بقبله رو بچه آرم چو رو بسوی تو کردم
اسیر شام فراقم در آرزوی وصالت چه روز بود ندانم که آرزوی تو کردم
اگر چه در طلبت جان بلب رسید ولیکن بدین خوشم که همه عمر جستجوی تو کردم
بناز گشت جهانی بت ستمگر من+ هنوز بر سر ناز است ناز پرور من


باز در دل خار خاری دارم از عشق گلی
بی‌سر و سامانم از سودای مشکین کاکلی

نیست مثل او گلی اکنون بشهر نیکوان
این مثل در عهد او نو شد که شهری و گلی

گاهی بیدل که دارد دور از آه و فغان
هست محروم از بهار و باغ نالان بلبلی

صاحب خزانۀ عامره مینویسد که گاهی بهند آمده مشمول عنایت اکبر پادشاه گردید و بواسطۀ غزل لا نعم فیل صد هزار تنگه صله یافت همه را در یک هفته صرف مستحقان نمود این است ـ

تا بقیلان میل دیدم دلستان خویش را
صرف را فیل کردم نقد جان خویش را

پادشاه فرمود هر گاه مولانا بحضور بیاید هزار روپیه بصیغه پامزدی یافته باشد ـ مولانا ازین جهت آینده از حضور کناره گرفت و در اکبر آباد بسنه نهصد و هشتاد و هفت در سن صد و ده سالگی پیمانهٔ عمرش لبریز گردیده ـ ازوست ؎

از گریهٔ من حال قریتی خراب است
زانروی که مرگ سگ دیوانه در آب است

بروز هجر مرا دین بس گهر بار است
شبی که ماه نباشد ستاره بسیار است

نه عینک است که بر دیده دارم از پیری
برای خط جوانان دو چشم من چار است

کبیر
قرن دوازدهم هجری

صاحب تذکره روز روشن مینگارد که محمد کبیر خان از سخنوران افغانان سرحد افغانستان بود که در شهر رامپور میزیسته و با قاضی اختر صاحب تذکره آفتاب عالم تاب مراسلت داشت ازوست ؎


آه چسان طلب کنم بوس رخ چو ماه را
ریخته سرمه در گلو خط تو بوسه خواه را
راه نشین خویش را ره ندهی چو سوی خویش
بهر چه کردهٔ بسر جامه راه راه را
از ذقنت چسان بود راه سلامت دلم
ساخته آب ریز گاه خط تو آب چاه را
بتی که روی وی از مصحفی نشان دارد
ز دود خط سیه سورهٔ دخان دارد
ستاره می شمرد در خیال او همه شب
کسی که در نظر آن روی زر فشان دارد
بوصف قد بلندش ز فیض خامهٔ من
زمین پست سخن حکم آسمان دارد
ز بخل مفت نداد آنکه هیچگه دشنام
کبیر از هوس بوس رایگان دارد
وله
چه گرمی داشت از سوز در حلقم تبخیرش
که شد بی آب در هنگام ذبح از تاب شمشیرش
شکسته میشود دیوانه دل چون خط دیوانی
بیاض آرد چو نستعلیق گوئیهای تقریرش
دلم چون تیر شد در قبضهٔ شست کمانداری
که بر چشم پری پشک زند از ناز رگ گیرش
کبیر بی نواز از گرسنه چشمی بجان آمد
کن ای سنبوسه بوس لبش یکدم نمک گیرش
بعالم آنقدر با کرد بد مستیش مشهورش
که نرگس شد بدورش کاسه لیس چشم مخمورش
بسنگ سرمه سازد از چه تیز آن تیغ مژگان را
اگر قتل کبیر بیگناهی نیست منظورش


۱۰۲
گدائی کابلی
(قرن دهم هجری)
صاحب نفائس الماثر علاء الدوله قزوینی که یکی از دبیران اعظم جلال الدین
اکبر بوده مینویسد که او از شعرای عصر همایون پادشاه است و این مطلع را
بنام او می نویسد. سه
جائیکه مهوشان خم ابرو نموده اند
مردم کجاه عید مقید نبوده اند
مرسل گردیزی
ابوسهل مرسل گردیزی ابن منصور ابن افلح بدر بار امیر مسعود غزنوی تقرب
زیاد داشته و از علماء اعلام عصر پنجم هجری بشمار میرفته در اوائل به نیشاپور
سکونت داشته بعد از ان بهرات طرح اقامت افگنده بالآخره امیر مسعود
در حین رجعت خود از عراق بعزم اخذ سلطنت فاضل موصوف را که بتدریس
قیام داشته بمعیت خود بغزنی آورده زمانیکه امیر مسعود از هرات عزم غزنین
اول ببلخ اقدام نموده زمستان را در انجا گذرانید بعد از ان قصد غزنین
کرد و چون مردمان غزنین این خبر بشنیدند بسیار شادی نموده همه بطرب
و شادی مشغول گردیدند و بازار ها آئین بسته در تزئین شهر کوشیدند
و مطربان گوناگون بمیر علی برده چند روز در بیرون شهر چند شبانه روز


۱۰۳
در انتظار آمدن او طرب نمودند اعیان و رؤسا و پیش روان شهر
همه باستقبال رفتند و دعا و ثنا در حق او گفتند امیر مسعود نیز درباره آنها
نوازش باندازه هر یک نمود
امیر مسعود
در قرن دوازدهم هجری زندگانی مینموده و صاحب ریاض الشعرا واله داغستانی
او را از شعرای کابل می نگارد- سه
می سوزد از غمت دل و جان حزین مرا + رحمی بکن بگوشه چشمی ببین مرا
تا در بهشت کوی تو گلگشت می کنم خاطر نمی کشد سوی خلد برین مرا
مکی ابن ابراهیم بن علی پخشیری
ابوالمظفر کنیت او بوده در فضل و هنر یکی از اماثل و اعیان جهان و در دولت
آل محمود در قرن پنجم میزیسته و بمشاطه قریحه روی خوب بلاغت را می آراسته
و ذکر او بقرار نوشته محمد عوفی در تواریخ مسطور است- از وست سه
لبش خسته زو هم بوس هر کس تو لب دیده زو هم بوس خسته
باشم تا نیز چه آید دگر ما در تقدیر چه زاید دگر
بار دگر نیز بگردد فلک موعظه نیز نماید دگر
شاد و بدانم که چوبندد دری
ایزد مان باز گشاید دگر


۱۰۴
میر محمد سعید کابلی
صاحب مجالس النفائس میر علی شیر مینویسد که : میر موصوف خالوی فقیر است
طبع خوب دارد و بنظم ترکی میل او بیشتر است .
در سرخس بدست سلطان ابو سعید میرزا کشته شد .
مهابت خان کابلی
اسمش زمانه بیگ است در زمان جهانگیر پادشاه در غایت اقتدار
و اعتبار سر آمد امرای هندوستان شده پادشاه مذکور را تا مدتها بزیر
اثر و افکار و رای خود آورده کامرانها نمود . آخر جهانگیر پادشاه او را بتدبیر
مغلو بساخته از اختیار او برامد و او را دیگر مجال توقف در حضور نماند لاجلاج
خود در رفتن دکن دیده روانه شد و شرح این احوال نوشته بقرار نوشته
علی قلی خان واله داغستانی که در تاریخ جهانگیری ذکر شده ازوست سه
هرکس که دلی خراب دارد از ذوق مرا کباب دارد
چون دیو هوا زده است راه همه کس معذور سمی دار گناه همه کس
حاجت نبود بعذر تقصیر که هست اوضاع زمانه عذر خواه همه کس
صحرانشین سیل حذر کن که آستین پر کرده ام زگریه و افشرده میروم
از خود بدلت راهی میخواهم و دیگر هیچ
من نامه نمیدانم پیغام نمی خواهم


۱۰۵
تا نیائی در گلستان و نه گردی در چمن
چشم بلبل کی شود بیدار و بخت باغبان

صاحب روز روشن او را متخلص به (سوسنی) ذکر نموده این اشعار را بنام او مینویسد

مجردان که ز قید زمانه آزاد ند
نه صید گشته بدام کسی نه صیاداند

ز بس کردم فغان و کس نگفت از کیست بیدادست
بمحشر هم نمیدانم که خواهد داد داد من

کمر در خدمت بت آنچنان در دیر بر بندم
که رشک آید مقیم کعبه را بر اعتقاد من

معجز افغان - ۱۶۰

اسمش نظام الدینخان از افاغنه کابل بود و در زبان فارسی مهارت کامل داشت
زمانیکه عالمگیر پادشاه عبدالطیف خان متخلص به (تنها) همشیرزاده میرزا جلال اسیر
شهرستانی را به ماموریت مالیه کابل فرستاد معجز صحبتش گرم کرده اصلاح سخن از و میگرفت
و نکته سرائی و ایهام پردازی تنها از تنها آموخته طرز میرزا جلال اسیر و زلالی اختیار
نموده و در آخر عمر بزوال بصارت مبتلا گشت و در شاهجهان آباد بسال هزار
و یکصد و شصت ازینجهان درگذشت در تذکره روز روشن صفحه ۴۳۴) ازوست

جز اینکه دوش بگرد سر تو گردیدیم
چه کرده ایم که چندین رسیده از ما

آمد خبر ز یار و دل ما ز دست رفت
یاران توان شنید ز قاصد جواب را

غنیمت است که با خویش هم سخن گردد
کسیکه با تو چو بیگانه آشنا باشد

ترا بلا و ستم گفته ایم و میرنجی
دگر بگو که ترا بیوفا چه مینامند


۱۰۶

از ناله دلم نشست در خون
آنروز که نی سوار گردید
برگ گل زیر کف پائی تو نیست
پشت پای تو حنا می بندد
روی که دید باز که خود را ندید دل
خوی که اشناخت که از خود رسید دل
صاحب نگارستان سخن مینگارد که: معجز، نامش محمد نظام است و با عجاز فکریش
در خطه سخنوری انتظام سه

در گریه تالہا که بکوی تو میکشم
فریاد می کنم که مرا آب می برد

ممنون افغان
۱۱۵۰

در اوائل قرن دواز دهم ہجری میز یسته اسمش تاج الدین بوده صاحبے
روشن می آرد که: در بیضا نگاشته که وی قوم افغان ساکن شہر مئو است دو
نوبت در بلگرام وارد شده بغریب خانه منزل گزیده اشنائی گرم ساخته در شعر
سلیقه بسیار مناسب دارد اشعار بسیار گفته درین ایام مسموع شد که این
خاکدان پرخلل را واگذاشته۔
و در آفتاب عالم تاب نوشته که مئو قصبہ ست مشہور به مئو شمس آباد و وی در دہلی
بسر می برد۔ و در نشتر عشق آورده که این ممنون متوطن مئو متعلق اکبر آباد است سوائے
مئوی شمس آباد که جای دیگر است۔
سال وفاتش بقرار نوشته صاحب روز روشن سنه هزار و یکصد و پنجاه است
صاحب نگارستان سخن می نویسد که :- تاج خان از افاغنه، مئوی شمس آباد است


١٠٧
وگوشهای مشتاقان کلامش اینک ممنون صریر خامه ام باد ە
به پیش آتش حسنت چه تاب ائینه را اگر پناه نمی بود آب آئینه را
مگو که زشت بود کفر پاسلمانی که از دو رنگ بود خوشنما سلیمانی
خون دلها خورد نه پرهیزد ە نرگس یار طرفه بیمار است
نحیف افغان
قرن سیزدهم هجری
صاحب روز روشن می نگارد که :-نحیف منشی عبدالحمید خان ابن حاجی غلام محیی
خان ابن حکیم غلام حسین خان از اعیان افاغنه است که از افغانستان آمده
متوطن دارالاقبال بھوپال است جدش درین ریاست بمشاهرۀ ی صد و پنجاه
روپیه کلدار ممتاز و بنہایت معزز بوده۔ نحیف در سنه شصت و پنجم از مائه سیزدهم
بالعرصه ظهور گذاشت و بعد سن تمیز باکتساب علوم ضروریه همت گماشت و سعادت
حج و زیارات حرمین شریفین حاصل نمود و سالماً و غانماً بوطن عود فرمود- درین زمان
بسلک ملازمان ریاست بھوپال اسلاک دارد و بالطبع موزون و بفکر رسا شاعری
را اسهل فنون می شمارد و بعذوبت بیانی و حلاوت لسانی از سحاب طبیعت قند
پارسی بدین لطافت می بارد ە
نشسته بعد مدت نقش بر کرسی تمنا را که پشت پا زدی و غرض کردی سرما را
من و درد فراق و گریۀ بیداری شبها دل و بیتابی و صد نالۀ جانکاه دیاربها
مرید پیر میخانه شو و می نوش در رندی کن که خوشتر هست در دوران همین شهرت بشهر بها


۱۰۸
وله
بیاد عارض گلگوں قبای در چمن رفتم گرفتم دامن گل را چو بواز پیرهن رفتم
چه پرسی ماجرای من بذوق آن لبیریان بزخم تیشه عظم ز نجهان چوں کوهکن رفتم
بیاد آمدنگاه ناز چشم فتنه پردازی رسید ای همربانان بسروقتم که من رفتم
فواره داشت شمعم شعله آه شرر افشان سخیفا تا برون زین ظلمت آباد کهن رفتم
واصلی کابلی
(۹۶۸)
صاحب روز روشن می نگار د که مردے عارف کامل و مجذوب واصل
بود انچه از نقد و جنس با و میرسید محتاجان میرسانید و بسوراخ موران
دانه میریخت و بدبستان اطفال را میوه تقسیم میکرد در سنه هشتصد و شصت (۹۶۸)
و هشت که ماده تاریخ آن کلمه
از نجهان رخت بربست
در ید بیضا از ملاقاطعی آورده که نوبتی ملاجانی را در شعری با ملا واصلی توارد
افتاد و بر سرش با هم محاوره و مقاوله درمیان آمد ملاجانی پیش حاکم مروه تفاح
نمود که گوهر گرانبهای مرا ملا واصلی سرقت نموده است حاکم ملا واصلی را طلبید
با حضار آن گوهر امر فرمود وی انکار نمود حاکم تعزیرش نمک آب تجویز فرمود
اکابر شهر بدین قصه وقوف یافته حاکم را بظرافت واقعه مطلع ساختند و ملا واصلی
را از قیدی موجب رهانیدند ازوست ؎


۱۰۹
ز دل پیکان زنگالودہ آن مہوش برون آید بسان شعلہ سبزی کز آتش برون آید
و تذکرہ روز روشن صفحه ۷۳۳

یوسف ۹۵۹

محمد یوسف بیگ ابن شاہ بیگ خان کابلی است ولادتش در کابل نشو
ونما در ہندوستان بظل عاطفت اشرف خان میر منشی تربیت یافته و دارای
سلیقه و قریحه نیکو بودہ مگر در حین ریعان شباب سنه نهصد و پنجاه و نه
کلمه (بوستان دولت) ماده تاریخ اوست از کشتمان فانی بمصر جاودانی
شتافته- اشرف خان که زلیخای کمال جمالش بود صدمه عظیمه برداشته
ماده تاریخ وفاتش چنین یافته- قطعه
محمد یوسف آن مصر ملاحت برفت از دہر اشک از دیده ریزان
پئے تاریخ او گفت عزیزی کجا شد یوسف مصر عزیزان
در آفتاب عالم تاب و صبح گلشن و نگارستان سخن ابیات ذیل
بنامش مرقوم است- سه
خوش آنکه جای خویش بمیخانه ساخته در پای خم بسان پیمانه ساخته
آنکس که داد شیوه مستی بچشم یار مستم از ان دو نرگس مستانه ساخته
گفتم که جا بدیده من کن بناز گفت در رهگذار سیل کسی خانه ساخته


۱۱۰
ابوالحسن لوگری
از جمله شعرا عهد سامانیان و در قرن چهارم هجری زندگانی داشته - صاحب
لب الالباب می نگارد که ابوالحسن علی بن محمد غزالی لوگری از فحول فضلا بوده است
واز مقبولان شعراء و شعرش طعم شهد و طیب مشک و طراوت گل و لطافت نسیم
قصیدۀ میگوید در مدح امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور ابن نوح
رحمهم الله

نگار من آن گرد گوهر سپر که زین است حسن از قدم تا بسر
ز عنبر زره دارد او بر سمن ز سنبل گره دار د او بر قمر
چو بر داشت جوزا لمگر لنگر بجست و بیست از فلانش کمر
برون برد از چشم سودا خواب در آورد در دل هوای سفر
بره کرد عزم آن بت خوشخرام گره کرد بند سر آن خوش سپر
بتابید سخت و بپیچید است بگرد کمرگاه دستار سر
شتابان بیامد سوی کوهسار بآهستگی کرده هر سو نظر
برآورد ازان وهم پیکر میان یکی زرد گویای ناجانور
نه بلبل ز بلبل بدستان فزون نه طوطی ز طوطی سخنگوی تر
چو دوشیزگان زیر پرده نهان چو دوشیزه سفته همه روی و بر
بریده سرو پای او بی گنه ز مالیدنش شامانه بسر
ز بند بزمینه نی در دمید بار سال نی داد دم را گذر


۱۱۱
بر رخ برز و آن زلف عنبر فپاش به نی برزو انگشت وقت سحر
همو گفت در نی که ای لوگری
غم خدمت شاه خور وی مخور
در مدح ابولحسن عبید الله بن احمد العتبی گوید
عبید الله ابن احمد وزیر شاه سامانی همی تابد شعاع داد ازان پرنور پیشانی
بصورت آدمی آمد بمعنی نور سبحانی خدایا چشم بد خواهم کزان صوت بگردانی
بخارا خوشتر از لوگر خداوند هی دانی ولیکن گردن شکیبد از دوغ بیابانی
لب الالباب ج ۲ صفحه ۱۵
وفات نوح اول سامانی بسنه ۳۴۷ می باشد
محمود کابلی
محمد عوفی مینویسد که : الحکیم ضیاء الدین محمود الکابلی از احداث شعرا و افاضل
ائمه در غزنین نزدیک داعی اختلاط داشتی و بمجاورت او استیناسی حاصل
آمده و این قطعه و چند رباعی بخط خود یادگار نوشته است. و آن قطعه این است.
ایا در عالم عز و جلال و قدرت از قلت کمال کل موجودات جمله آفرینش گم
چو فعل اندر ہوائے رفعت جاه تو سال تو براق آسمانها را زپوی و تگ فتاده سم
کجا امکان بود ادراک اوج کبریائی تو که در کتم عدم افتد زفکرت خاطر مردم


صفتى دين معين ملت استاد ملوک عهد
توئى والا خداوند فلک چاکر غلام انجم
زمانه بشكند از غايت تائيد فرمانت
جهان كز بهر می سازد زنه طاق مدور خم
بگاه حمله عمداً از نهیب ضربت عدلت
بریزد زهر از مار و بیفتد نیش از كژدم
صبا گر خاک پای تو بدوخ پاشد ز دنيا
زلمن آن ندا آید ز دوزخ یا عثمانكم
ضيا مدحت چه داند گفت كأند عالم خاکی
زآب روی شاگردان تو یک نم بو فلزم
کلاه شام تاقلاش مغرب دوزد از قدزر
قبای صبح تا خیاط مشرق برد از قاقم
مطرا دار یزدان حا لب دل اعدای تو کفته بسان سینه گندم

رباعی

گر شام تو نور صبح در بر دارد
روز رخ تو شب معنبر دارد
از دست تو راست پا نتوان حستن
چون زو کژی زلف تو در سر دارد

وله ايضاً

از رومی تو زلف روی در می تابد
بر ماه تو حلقه حلقه بر می تابد
تابش بدست شانه پایش کنی
بر خویش هی پیچد و سر می تابد

وله ايضاً

ای آنکه زرای و پای بر خور داری
با دات همیشه عز و بر خور داری
بر خور داری خوشت از مال جمال
از مال و جمال خویش بر خور داری

لب الالباب جلد ۲ صفحه ۱۶۴ و ۱۶۵

صاحب رياض الشعراء واله داغستانی می نگارد که مولانا ضیاء الدین کابلی که اصلاً از غزنوی است و بکابلی معروف گردیده از افاضل روزگار است


۱۱۳

صاحب هفت اقلیم امین رازی متوفی هزار یک (۱۰۰۱) مینویسد که
که ضیاء الدین محمود فاضلی بوده که شعاع خورشید بینش اِضائت علم او چون
سها کم لمنا بودی و فانوس ماه در نظر فطنت و ذکای او تاری و بیصفا نمودی
و این رباعی را صاحب هر دو تذکره بنام او نوشته

چشمم ز تو خون گریست حیرانش کن دانسته بزهر خند گریانش کن
در زلف ترابست دلی دارم من زنهار شکسته است پریشانش کن

الحاج مولانا فیض محمد هزاره - ۳۴۹

ابن محمد سعید که ولادتش بقرار فرمودۀ خود او ہزار و دو صد و ہشتاد و نه
(۱۲۸۹) ہجری است فاضل موصوف یکی از مؤرخین و عالم جید عصر می این
خطۀ مقدس بود -

مرحوم موصوف در اوایل صباوت بمدارس ملی دورۀ مقدماتی علوم شرقی
را تمام و بهندوستان و ایران سفر کرده بعضی علوم را در انولا تکمیل رسانیده بعد مراجعت
نموده در شهر شهیر کابل متوطن شده بمطالعہ کتب معتبره اسانید عظام شغل داشته
و در اندک مدتی بجودت فکر و حدت ذہن و کثرت ممارست در علوم اجتماعی
و تاریخی و اخلاقی سبقت باقران مینمود - در علم حکمت و کلام خصوصاً - در
تاریخ و ادبیات نیز مهارت خوبی داشت و در علم نجوم و جفر نیز واقفیت
درستی را حائز بود -


۱۱۴

مرحوم معروف بهزاره علاوه بر معلومات علمی در امور سیاسی نیز دارای مقام
بس بلندی بوده حائز مراتب فضل و کمال و سرافرازی وظائف مهمه گردیده بود
چنانچه در عصر امیر حبیب‌الله خان شهید بامر سوانح نگاری اوشان مقرر بود تا که
در ظرف مدتی که بحضور او بنوشتن تاریخ افغانستان موظف بود در بجا آوردن
این وظیفه سر موئی قصور ننمود و در نتیجه یوماً فیوماً مورد انعامات و عواطف شاهی واقع
می شد و کتاب سراج التواریخ را که از اولین شاهکاری اوست در گیتی جهت
یاد آوری نام آوران افاغنه بیادگار گذاشت -
و در زمان اعلحضرت امان الله خان سابق شاه افغانستان چندی
در دارالتالیف معارف خدمات شایانی نمود و بالآخره بمدرسه حبیبیه جهت
تعلیم و تربیت اولاد وطن موظف گردید تا زمانیکه حکومت امانی سقوط نمود-
چون بچه سقا که بکابل تسلط تمام حاصل نمود او را همراه چند نفر باصلاح
هزاره جات و آوردن بیعت بآن جانب فرستاد - مرحوم موصوف در انجا رفته اگرچه
بظاهر از طرف اینها بود ولی در مجالس خصوصی با هالی هزاره جات بر خلاف حکومت
بچه سقا تبلیغ می نمود زمانیکه فوج بچه سقا از مردم هزاره شکست فاحش نمود
اینها مورد عتاب و لت و کوب زیادی گردیدند تا که مرحوم موصوف در اثر آن لت
و کوب با کبر سن اینجهان را وداع ابدی نمود - تالیفات متعدده نیز از و بیادگار مانده -
وفاتش یوم چهارشنبه ۱۶ شهر رمضان المبارک بسنه هزار سیصد و چهل و نه هجری (۱۳۴۹)
در کابل پیوست و ماده تاریخ وفات آن کلمه (طوفان غبار) است


۱۱۵
در وصفِ کابل
از طبع میرزا محمّد علی صائب اصفهانی متوفّی ١٠٨١ـ الكعبه
«صائب وفات یافت» مادهٔ تاریخ اوست
خوشا عشرت سرا کابل و دامان کهسارش
که ناخن بردل گل میزند مژگان هرخارش
خوشا وقتی که چشم از سوادش سُرمه چین گردد
شوم چون عاشقان عارفان از جان گرفتارش
ز وصف لاله و رنگ بر روی سخن دارم
نگه را چهرۂ خون زنم ز سیر ارغوان زارش
چه موزون است یارب طاق ابرو پل مستان
خدا از چشم شور زاهدان با دانگہدارش
خضر چون گوشه بگرفته است اندر پای کوهیش
اگر خوشتر نیامد از بهشت اینطرف کهسارش
اگر در نقب برج فلک سایش نمی بیند
چرا خورشید را از طرف سر افتاده دستارش
حصار پارچه اش اژدهاے گنج را ماند
دلی ارزد بگنج شائگان هر خشت دیوارش
نظرگاه تماشائیست در و هر گذر گاہی
ہمیشه کاروان مصر می آید بازارش
حساب مہ جبینان لب بامش چه می پرسی
دو صد خورشید رو افتاده در هر باد و بارانش
بصبیحی می خندد گل رخساره صبحش
بشام قدر پهلو میزند زلف شب تارش
تعالی الله از باغ جهان آرا و شهر آرا
که طوبی خشک بر جا مانده از رشک جویبار
نماز صبح واجب میشود بر پاک دامانان
سفیدی میکند چون در دل شب بام این زارش
بعمر خضر سرش طعن کوتاہی از ان دارد
که عمری بودہ اِے جان هم عیسی ہوادارش
نمیدانم قماش برگ گل لیک اینقدر دانم
که بر گل زند نیشی درشتی سوزن خارش


گلوسوز ست از نی نغمهای عندلیب او چو آتش برگ میر یزد شهر ر از نوک منقارش
ز تابش جو سرو اد برگ سبزی امین اندرائین خزان رنگی ندارد در گل خار اشجارش
خضر تیری بتبا ریکی فگند از چشمه حیوان بیا اینجا حیات جاودان برگیر از بهارش
تخلف بر طرف این هستم ملکی را با این هیئت سپهدار چو نواب طفر خان بود در کارش
نوای جغد چون آوازه عنقا بگوش آید خوشا ملکی که باشد شحنه عدل تو معمارش
فلک از آفتاب آئینه داری پیشه میسازد
که گرم حرف گردد طوطی کلک شکر بارش
چواز ہند و دوات آمد برون طاوس کلک او خورد صد ماتهیچ رشک بکبک نظر ز رفتارش
نباشد حاجت سرسایه بال ہما او را سعادت همچو گل میروید از اطراف دستارش
بلند اقبالی آن دارد که بر آسمان تازد بزور بازوی قدرت کند با خاک هموارش
ز بس در عهد او دزدی بر افتاد دست عالم نیار د خصم دزدیدن سرا ز شمشیر خونبارش
راید تیزی از الماس سرخی از لب مرجان نماید جوهر خود را چو شمشیر گہر بارش
خدنگش را گو هر چه سرخی در دهان دارد زخون دشمنان پان میخورد لبها سفاراش
سری کز جنبش ابروی تیغش بر زمین افتد که بر میدارد از خاک مذلت جز سردارش
عنان با دوستی چون گذارد رخش جودش اگر صد یاد پا باشد که می بخشد بیکبارش
چگویم از بلند یها طبع آسمان مسیرش بدوش عرش و کرسی می نهد از رتبه افکارش
الهی تا جهان آزاد و شهرارا بجان باشد
جهان آرائی و آرایش کشور بود کارش
[ILL]


۱۱۷

نیز وصف کابل از طبع
ندیم بلخی متوفی ۱۳۳۵

حفاظ الله عجب شهریست کابل
هوایش عطر بیز و فرحت آمیز
بهشت آئین هزاران باغ دارد
بهر باغش بے عالی قصور است
بود در سرزمینش گلستانهاء
بگلشن بود گلهاء هر رنگ
بهر گلزار گلهاے صد الوان
زبس هر نوع گل پیداست آنجا
نوای عندلیب و صوت سارش
طیور نغمه سنج آنجا هزاران
رسد از فاخته هر دم زهر سو
قلم در وصف آبش چون کنم سر
سجزے آب کاریزش گوارا
چو بیند آب چاهش دجله در خواب

چه کابل کامل جنت تقابل
فضایش دل گشا و عشرت انگیز
که از رشکش فلک صد داغ دارد
که رشک انگیز فردوس و قصور است
چه در شهر و چه باغستان چه صحرا
شمیم گل دو فرسنگ فرسنگ گل
بهر گل یک جهان بلبل ثنا خوان
بود در چار فصلش گل مهیا
رسد بر گوش دل از شاخسارش
ز قمری و عنادل و ز هزاران
بگوش حق نیوش آواز کو کو
زند سر از سریرش جوش کوثر
که در وصفش قلم را نیست یارا
شود بس ز خجلت غرق گرداب


۱۱۸
چه وصف چشمه سارش را کنم من که وصفش همچو آبش هست روشن
فواکه انچه دل را هست مطلوب شود پیدا لطیف و نازك و خوب
ز شیرینی و ترشی هر چه خواهی ز هر نوعش شود پیدا کما هی
چه ترشی وصف او هر کس کند گوش شود صفر از سر خواب فراموش
کنم چون وصف شیرینیش بنیاد کسی کو بشنود گردد چو فرهاد
چو خوانش گردد از هر جنس نادر شود بی کیف و کم فی الحال حاضر
بود سکان این شهر دل آرای نکو خُلق ونکو خُلق و نکو رای
فهیم و عاقل و خوش طبع و فاضل ظریف و مقبل و مطبوع و کامل
چه شهر و برزنش چه کوه و صحرا سراسر روح بخش و رونق افزا
غرض شهریست مستغنی ز اوصاف همه خیرش خواند ورد و از صاف
خداوندا نگهدار از زوالش بحق محفوظ از عین الکمالش
خصوصاً پایتخت شهر باریست زمین تمکین شه گردون مدار یست
شعارش قوت اسلام دین است ادام الله شهباز امیشه این هست
شکوهش با فلک گردیده همسر ز قهرش خصم در خون پای تا سر
بکار دین و دنیا بس دلیر است بروز حرب و هیجا همچو شیر است
همه اقوال و افعالش موافق بصدق و راستی چون صبح صادق
چو ناید در قلم حد ثنایش سخن را ختم سازم بر دعایش
الهی تا جهان آباد باشد صحیح و خرم و دل شاد باشد
شود هر هفته و روز و مه سال زیاده عز و جاه و مجد و اقبال


ندیم این شاه را هست از دل و جان
دعاگوی و رضا جوی ثناخوان

تمّت بعون الله تعالیٰ

کتاب نداء بهار افغانی، مؤلفه فاضل عبدالحکیم خان رستاقی در انجمن ادبی کابل لحاظ
شد از نقطۀ نظر احتیاجات تاریخیه وطن عزیز، ترحمات آقای مؤلف در تالیف و تدوین
این کتاب قابل تقدیر و تحسین است زیرا این رشتۀ نگارشها در جای خودش برای
تدوین تاریخ افغانستان موقع مناسبی داشته و در اشعار راه سهلتری را ایجاد
کرده است. انجمن ادبی بعد از ان که زحمات مولف را تمجید میکند از خداوند
تکثر امثال او را با موفقیت خودش در تالیفات مفیده و طبع
نشر آن مشیت مینماید.
هیئت انجمن ادبی - هشت عقرب ۱۳۱۰ کابل
سرور گویا میر غلام محمد
اگرچه این تالیف را خیلی مکملتر گفته نمیتوانم اما این ابتدای این نوع تصانیف
است البته در آتیه در پیروی این تالیف همچنین تصانیف و تالیفات قدر و
بهای تاریخی مملکت ارا خواهد اشنود باید که این کتاب چاپ شود
احمد علی


۱۳۰
مآخذعن این کتاب
اسم کتاب اسم مولف تاریخ تالیف اسم کتاب اسم مؤلف تاریخ تالیف
سرو آزاد غلام علی آزاد ۱۱۹۸ تذکره حسینی محمد حسین سنبھلی ۱۱۶
خزانۂ عامره غلام علی آزاد ۱۱۷۶ نامه دانشوران
آتشکده آذر سراج الاخبار محمود طرزی
مجالس النفائس میر علی شیر نوائی ۹۰۰ تذکره سلطان محمد امیری ۹۲۰
هفت اقلیم امین رازی ۱۰۰۰ حدائق السحر رشید وطواط
فوائد بهیه مولانا عبدالحی ۱۲۹۲ انساب السمعانی ابوسعد سمعانی ۵۶۰
سیر الاقطاب الله داد ابن شیخ عبد الرحیم ۱۰۵۶ اخبار الاخیار شیخ عبدالحق
ریاض الشعرا واله داغستانی ۱۱۶۰ نگارستان سخن نور الحسن ۱۲۹۵
شمع انجمن صدیق حسن خان ۱۲۹۰ نفائس المآثر علاء الدوله قزوینی ۹۸۰
مفتاح التواریخ ولیم بیل انگلیس ۱۲۶۴ زین الاخبار ابوسعید گردیزی ۴۴۰
روز روشن علاء الدین بلگرامی ۱۲۹۵ گلشن بخار نواب مصطفیٰ
خزینة الاصفیا مجمع الفصحا رضا قلی خان ۱۲۸۰
تحفة الکرام علی شیر قانع مرآة الخیال شیر خان لودی ۱۱۰۲
ابن خلکان معجم البلدان یاقوت حموی ۶۲۴


Voir STOREY

913 Sham'-e anjoman
915 Sobh-e golshan
915 rôj-e rawshan
151 Miftâh at-tawârik, Th. William Beale
914 Negâristân-e sokhan


VOIR STOREY

Sham'-e anjoman , Storey : 913
Sobh -e golshan , Storey : 915
Rôy-e rawshan ibid

cherâgh-e anjoman (Jâwid, Negâhi ... (1355/1976)
Sakinata ol-fozalâ p. 128

Selon RF ds EIR, Afgh, p. 566: Bahâr-e afghân ya
Sakinat al-fozalâ


[BLANK PAGE]