[BLANK PAGE]


(٢٥) افغا

وزارت معارف
سلسله
- ١٥١ -

ریاست دار التالیف
ادبیات
- ٢٥ -

ادبیات

صنف سوم رشدیه

به تحریر قاری عبدالله خان معلم

و تصویب وزارت معارف

طبع اول
تعداد
( ١٠٠٠ ) جلد

سنه ١٣٤٩ ق - ١٣١٠ ش

کابل - ریاست عمومی مطابع


[ILL]

[ILL]

نظامنامه

[ILL]

[ILL]

[ILL]


بسم الله الرحمن الرحیم
*(ادبیات)*
نوعي از ادبیات شعر است و شعر حس بدیعی را بحرکت
درآورد پس نوعی از ادبیات حس بدیعی را بحرکت درآورد
و بردو قسمت یافته :
۱ – نثر و عبارتست از پارهٔ سخنان که دارای فقره های
متعدد و مختلف بوده از آهنگ و وزن مخصوص عاری باشد مانند
این قطعهٔ منثور : –
۱ – صبحگاهی در بین الطلوعین که راه می پیمودم جانب مشرق
افق را ملاحظه نمودم روشن شده چنانچه گوئی کورهٔ در پس
کوه لهیب خود را برافراخته .


-- ٢ --

٢ -- نقاط نزديك بخور قرمز از پس آن طلائی دورتر از ان سفید و اندكی بعد تمام قسمت شرقی آسمان خاکستری رنگ میباشد .
٣ -- ستاره صبح كه ماننديك قطعه الماس میدرخشید بتدریج ضعیف گشت و چیزی نگذشت که قلل سلسله های غربی البرز طلائی رنگ شدند و نیمی قرص خورشید مانند خرمن آتش در مجمر پیچیده در ابرهای سفید نمایان شد .
٤ -- سرپوش یا مقنعه طلائی کوهها بر چادر لاجوردی آنها افتاده و پدیدار شدن خورشید با آنهمه شکوه زمین و آسمان را رنگی بدیع میداد .
٥ -- دست استاد هر چیزی را چنان ترتیب داده بود كه جمال و جلال گیتی را در آخرین سرحد عظمت ظاهر میساخت .
(دانشکده)
قطعه فوق نثر و دارای پنج فقره میباشد اگرچه هر فقره آن مشتمل است بر چندین جمله كوچك .
٢ -- نظم و نظم عبارتست از سخنی كه فقره های آن بيك


- ٣ -

اندازه و يك برابر باشد و دارای آهنگ و وزن مخصوص بود و باز
هر فقره اش بدو پارهٔ متساوی قسمت یافته باشد مانند نظم ذیل

بهار
اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را
بیا مطالعه فرما بنو بهار زمین را
حکیم بار خدائی كه صورت گل خندان
درون غنچه ببندد چو درمشیمه جنین را
شگفت نیست که از گل بدر كند گل و نسرین
همان كه صورت آدم دهد سلالۀ طین را
سزد که بردر حكمش نهند روی عبادت
مصوری كه تواند نگاشت نقش جبین را
بهم برآمده باد از نهیب باد بهاری
مثال شاهد غضبان گره فگنده جبین را
مگر شكوفه بخندید و بوی عطر برآمد
که ناله در چمن آورد بلبلان حزین را


- ٤ -

نظم فوق شش فقره برابر است و هر فقرهٔ نظم را مثلاً
بیت گویند و دوپارهٔ مساوی آن را دو مصرع خوانند پس معلوم
شد که فقرهٔ نظم یعنی بیت دارای دو مصرع باشد چنانکه می بینید.

ادبیات و سائر علوم
ادبیات را با برخی از علوم ربط و مناسبتی بوده گاهی ازان
صحبت میکنید و بدین طریق مسائل علمی را بزبان شیرین خود
بیان سازد و فائدهٔ آنرا عام نماید و مخصوصاً ادبیات را باحکمت
وفلسفه وتصوف واخلاق و اجتماعيات وتاريخ رابطه بیشتر بود
وما بطور نمونه چند مثال ذکر کنیم :-

فلسفه
زبرق تندی فکر اهل استدلال میسوزند
بود از رفتن گرم خود آتش پای چوبین را
بیت فوق مسئلهٔ حرکت و حرارت را اثبات میکند .
بیچارهٔ که رم کند از خود کجارود
آسوده گی بگو شهٔ عزلت نمانده است
این بیت از فلسفهٔ تنازع حیات بحث میراند .


اخلاق
همچو خورشید بود تاج سر اهل جهان
هر که جامش زمی صاف ادب لبریز است
این بیت از آداب صفت میکند و مارا بدان ترغیب مینماید .

قناعت وطمع
دست طمع که پیش کسان میکنی دراز
پل بسته که بگذری از آبروی خویش
( صائب )
دستی که وانشد زقناعت بروی خلق
انگشت او یمین به از شهپر هماست
خون حیا بگردن اهل طمع بود
قتل گدا بقصد قصاص حیا رواست
( کلیم )
این ابیات از قناعت صفت و از طمع نکوهش میکند
ومارا بقناعت ترغیب میدهد وازطمع می ترساند .


٦

صدق
از طریق راست خاشاك خطر ها رفته اند * هرچه در راه من است از طبع گمراه من است
زمانه راستم یاد داد و گفت چو خضر * بدست تا بودت این عصا نمی میری
این دو بیت بصدق و راستی ما را میخواند .

ادبیات و تصوف

ره عقل جز پیچ در پیچ نیست * برعارفان جز خدا هيچ نيست
توان گفتن این با حقائق شناس * ولی خورده گیرند اهل قیاس
که پس آسمان و زمین چیستند * بنی آدم و دام و در کیستند
پسندیده پرسیدی ای هوشمند * بگویم گر آید جوابت پسند
که هامون و دریا وکوه وفلك * پری و ادمی زاد و دیو و ملك
همه هر چه هستندزان کمترند * که با هستیش نام هستی برند
ابیات فوق نشان میدهد که وجود وهستی همه مخلوق در برابر وجود و هستی خدای تعالی هیچ باشد و نیست بود و در حقیقت وجود کامل از برای اوست عز اسمه که ابتدا و انتها ندارد و باقی است که فانی نمیشود و زوال نمییابد برعکس وجود همه مخلوق را خدایتعالی از نیست هست کرده و باز نیست می سازد . و این یکی از مسائل مهم تصوف است که در لباس ادبیات بیان گردیده .


- ۷ -

ادبیات و علم اجتماع
کرم و احسان

بدین رواق زبرجد نوشته‌اند بزر
که جز نکوئی اهل کرم نخواهد ماند

ای نور چشم من سخنی هست گوش کن
تا ساغرت پر است بنوشان و نوش کن

این دو بیت ترغیب بکرم و احسان میکند .

خدمت بجامعه
طریقت بجز خدمت خلق نیست
به تسبیح و سجاده و دلق نیست

ضرر نرساندن
مباش در پی آزار هرچه خواهی کن
که در شریعت ما غیر ازین گناهی نیست

بیت نخستین مارا بخدمتگذاری خلق ارشاد میکند و بیت دوم
از ایذا و آزار نهی میکند .

ادبیات و تاریخ
ادبیات یکی از منابع سه‌گانه تاریخ هم بشمار میرود چه طوری
که از روایات منقوله و آثار عتیقه ملتی احوال آن ملت معلوم میشود
همان طور از ادبیات نیز اطوار و عادات ملت معلوم میگردد و نیز


- ۸ -

کتیبه های ابنیه و قطعات تاریخ وقایع اشخاص وغیره همه ادبیات
باشند وب تاریخ هم امداد نمایند .

شعر : نظم ونثر

پیشتر گفتیم شعر عبارت است از خیالات وسخنانان ذوق آور
وشور انگیز و گاهی در عبارة موزون باشد وآن نظم است :
و گاهی در عبارة غیرموزون وآن نثر وهريك اقسام مختلفة
داشته واقسام نثر قرار آتی است :
۱ - مرجز وآن نثری است که فقرهایش ما نند نظم يك برابر
ودارای وزن باشد مثل :
صرف اوقات بی ذکر واهب کارساز ؛ وخرج انفاس جز
یاد قادر کردگار ؛ محض غبن وکمال زیان است .
نثرفوق مرجزاست چه هر دو فقر اش يك برابر وهم وزن است .
۲ - نثر مسجع وآن نثریست که آخر دو فقرة او دارای
دولفظ مساوی باشد دروزن وعدد حروف وحرف آخر
هر دولفظ یکی باشد مثل : ـ
نفسها ازحکایت جام نرگس سرمست ونظرها ازمشاهدۀ گونۀلاله رنگ بست


- ٩ -

از تنومندی اشجار خزان در لطمه خواری و از برومندی
شاخسار بهار و برخورداری .
نثر فوق مسجع است چه لفظ (مست) و (بست) در آخر
دو فقره اول آن در وزن و عدد حروف مساوی و حروف آخر
هردو که (تاء) است یکی است . و نیز لفظ (خواری) و (داری)
در دو فقره آخر با هم مساوی و در حرف آخر متحد باشد و این را
سجع گویند .
٣ - نثر عاری عبارتست از فقرات ساده که مزجر و مسجع
نباشد .
نثر عاري يك مسلول
حال ندارم گریه مکن . حال ندارم ناخوشم جریان سرشك
حزین چشمان تو بدلم بقدر زخم خنجر مدهش است ! چرا گریه
میکنی ..... مرا در فراش موتم هم راحت نخواهی گذاشت .
برای تو فقط برای تو است يك مسلولی که همیشه حاضر
مرگ است آیا باین جگرهای حسرت کش ابدی او و جوانی که


- ١٠ -

جگرها یش مملو از مکر و بهای سل است يك کمی مرحمت يك کمی
التفات نخواهی کرد.
حال ندارم گریه مکن ... ! بيك بیچاره که در حال احتضار
است اگر کمی اثر رحم و شفقت نشان ندهی فردا گلهای وحشی
که محصول فلاکت جسم مسلول منند در روی قبرم باز خواهند شد
وانشاءالله بتو و تمام خوشگلی تو يك خنده استهزا پرست خواهند کرد.
نثر فوق عاری است چه فقره های آن ساده و از ترجیز و تسجیع
خالی باشد بیشتر نثر متوسطین و متأخرین مسجع و دارای دو فقره
باشد متحد در معنی ولی امروز نثر مسجع متروك گردیده هر چه
مینویسند نثر عاری است .
زمستان

نمیتواند چرا عالم افسرده است گلستان چرا پژمرده
مینماید . آب چرا اداهای خنك میکند صدای آبشار چرا حزين
بگوش می آید فواره چرا سر نگون گشته ؛ هوای باغ خوش
نمی آید و تماشای چمن مزه ندارد همین دل میخواهد بکنجی


خزیده از عالم کناره جوید و با یک حسیات اسف خیز این فسردگی را
تماشا کند بلی آمد آمد زمستان است قهرمان سرما مدتی است
باقوه نامیه بنا به پیکار گذاشته و بقرار پلان مرتسمه خود
نیم کره شمالی را دارالحرکات سوق الجیش قرار داده کندک
پیشدار خزان را چندی پیشتر بکشف مأمور نمود وچون قوه
معنوی کندک تفوق داشت همه نقاط حاکمه چمن را اولاً کشف
و بعد بحوزه تصرف در آورد . وفوج برگ و بار اشجار و نبات را
تيت و پرك ساخت و با تلگراف بی سیم صرصر بقهرمان سر ما
مخابره کرده مژده رسان شکست غنیم گردید قهرمان سرما
قشون دوم یخ بندی را نیز حکم داد تا بكندك خزان پیوست و از
مرکز چمن تا سرحدات کوه و دامان همه را احتلال نمود هنوز
فوج سوم و چهارم برف و توغلهای خودرا سوق نداده هنوز
هوا پیمایان برف سرماهی و خیل زاغ در فضا بطیران نیامده ورنه
چاره مشکل میشد اینک بایست ازین پیش آمدها پیش بندی کرد
و باسارت سرما تن در نباید داد و قوای متنوعه صندلی و بخاری
و آلات اندفاعیه پوستین و کنبل را تهیه کرد چرا اگر یکبار


- ۱۲ -

سرما قانون فوجی اجرا کرد و دست بقتل و اسر نفوس حرارت
و نهب اموال اعتدال هوا باز گشاد کدام قوه از و مدافعه نماید
و تنگدستان را از شکنجهٔ برودتش وارهاند برتوانگران است که توانگری
خود را در تهیهٔ اسباب رفاه عموم صرف نمایند و ثروت جامعه را نمو دهند
چه توانائی برای همچو تصادفات بکار آید شنیده ام بیچارگان را که در
شبهای بسیار خنك زمستان از بی اسبابی خواب نبرده و مي سرايند : -
شنیده ام که چو محمود غزنوی شب دی * نشاط کرد و شبش بر سر سمور گذشت
یکی گدای برهنه سر تنور بخفت * تف تنور بر آن مستمند عور گذشت
صباح نعره برآورد و گفت ای محمود
شب سمور گذشت و شب تنور گذشت

( قاری عبدالله خان )

غم و سرور

قلم برداشته خواستم راجع بسرور و غم چیزی بنویسم و هريك ازين
دو عوامل طبیعی ، این دو قهرمان بزرگ ، این دو سلطان قاهر و دل ،
این دو فر ما نفرمای با عظمت و جبروت عالم وجود انسانی را تعریف و از ترجیح
يك بردیگر سخن رانده و روی هم رفته مزایا و فضائل یا نقائص و معائب
هر يك را شرح دهم . ناگاه انبساطی بر ضمیر استیلا یافت فرحتی در خود میدیدم همی دلم
میبالید امیدهای دیرین در برابر چشم صف زدن گرفت آرزوهای پژمرده زنده شد .


- ۱۳ -

یاللعجب ! ! وظیفه ام حسب دلخواه اجرا ندارد که گویم
وجدان را استراحتی روی میدهد ، وطن مقدس هنوز ترقی
اطمینان بخشی ننموده که این قدر برخود ببالم منتظر اصول
مژده هم نیم که زمزمه کنم : -
امروز نامه ام ز بریار میرسد * من گام قاصد از طپش دل شنیده ام
چشم بعالم چیست ؟ بلی سرور که در هر کجا که انسان است
وجود ندارد در صحنه تمثیل خیال تجسم میکند سیمای این شاهد
شنگول بشوش ؛ چهره خیلی تازه ، جبین کشاده ، رخساره ها
سرخ وسفید ، مژگانها بلند ، لبها خندان اما از ناز چنین بابرو زده
غربده آغاز و برمن عتاب کرده گفت : -
خوب منکه محبوبه دلپسند عالم وجهانی به لقایم مشتاق و
بدولت وصلم تمنا دارند و دست هر کس هم بدامن وصلم نمیرسد
بلکه در ایوان خسروان مقیم و پاشاه و وزیر انیسم مرا باغم که
همیشه پیرو حادثه وسدّت آن قافله است چگونه خواهی دريك پله
بسنجی و یا تصور کنی من بروی چیره یا آن خیره برمن دستی دارد .
باغ ، راغ ، بهار ، سبزه ، گل ، آبشار ، آب روان ، سیرمهتاب ،


- 14 -

حسن ، آهنگ خوش ، بوی دلکش ، نعمتهای لذیذ ، ملموسات لطیف و روی هم رفته جمیع مناظر قشنگ طبیعت سبب وجود منند و من زاده پاک همچه نیکانم عالم بشر با مید همدمی من زنده مانده است ور نه دیدار منحوس غم که نتیجه اخس فلاکت ، زحمت ، مرض ، تنگدستی ، احتیاج و بی عزتی است یکوقتی دود از نهادش میکشید.

آن ظالم طبیعت خیلی بیرحم و همیشه جانهای پاک را شکنجه ظلم و دلهای نازک را در فشار استبداد میگیرد. زبان شیرین سرور آن شاهد شنگول دلم را برد براستی سخنانش هم تا یک حد جامداشت در من اثر کرد. میل کردم دار و ندار خود را همه در مقدم او نثار کنم و پوزش خواهم از تصوری که میخواستم او را در خریت با حریفش مقایسه کنم. دفعةً طبیعتم گرفت، دلم تنگی میکرد از تنفس طبیعی بازماندم نفس که چون فرو میرود ممد حیات و چون بر می آید مفرح ذات است از سینه تا گلو چند جا گره گشته و نزدیک بود خفه شوم این حال تنگ که حکایت میکند از فشار قبر چیست صحنه تمثیل خیال پرده را بدل کرد غم که فلک زده گان بیچاره همه کشته دست اویند همچو فرشته عذاب


- 15 -

حاضر شد در جبینش چین وشکنج بسیاری فراهم آمده که دیدنش
عیش ماتمیان را منغص وطبع نامرادان را منقبض سازد بآواز
لرزان گلو گیری گفت :-
شما نوع بشر خیلی حقوق ناشناسید ، خدمت هیچکس
به پیش شما مجری نمیشود من باپدر شما حضرت ابو البشر عقد
اخوت بسته بودم هنگام هبوط بدین الم کده که از مونس
خویش جدا افتاد من ازو تفقد ودلجوئی کرده و نگذاشتم
تنها بماند وچون آشنای پدر خویش پسر گرفته اند ازان عصر
تا امروز در هر حادثه از دلجوئی وتفقد اولادش هم پا نگرفته وبقدر
مساعده وقت از ایشان وارسی کرده ام ! گرمن باولادش دلسوزی
نداشتم اکثری ناخلف وباغوای سرور از جلد انسانی برآمده
عیاش ، تن پرور ، مغرور ، خودبین می شدند .
اخلاق ذمیمه همه در آنها نمو وحس عواطف روحی بالمره
در آنها خفه میگشت . خلاصه نگذارم قوای معنوی و روحیات
شان ضعیف گردد . مرا با سرو که همیشه همنشین است با اشخاص
بی وجدان ومردم کوتاه فکر عاقبت نیندیش چگونه مقابل


− ١٦ −

و بر علاوه خواهی او را بر من ترجیح هم دهی .
دعوی و ادله متعارضه خصمین را در قوه وضعف مساوی
یافتم قوه فکر از حرکت باز ماند و نتوانست باطراف قضیه تعمق
وصحت و سقم دلائل هر دو را بسنجد بر حقانیت یکی و بطلان
دیگری حکم نماید قوه تمیز که کشف حقایق از وظائف او ست
مرا متحیر دریافته گفت :−
قاعده کلی است که اجتماع و ارتفاع نقیضین محال است پس
اگر در مقدمات خصمین و کیفیت ترتیب هر يك اندك تأمل کنی
فوراً بر صدق دعوی یکی و کذب دیگری بر میخوری .
اینقدر هست دلائلی که هر يك بر حریت خودش اقامه نموده
وقتیکه تحلیل کنیم می بینیم رجعش بغم وسرور دنیوی میشود
از انجا که این دار ابتلابی ثبات ومحل حوادث است البته غم
و سرورش هم گذرنده و بی ثبات میباشد و چون ابنای بشر
ادعا دارند که در اصل فطرت همه حر و آزاد آفریده شده اند
صفت حریت مقتضی است که نه در بند غم و نه بنده سرور باشند
بلکه از ربقه تعلق و دلبستگی جمیع نوش و نیش ، عزت و ذلت ،


۱۷

آمرى ومأمورى برآيند.
( لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما اتكم . )
آمد بغم و سرور اخروى معلوم است خاتمه مستور و انسان
عاجز را با وصف ظلومی و جهولی عقبات بيمارى مرگت عالم برزخ
و آخرت در پيش ( كس را نداده اند برات مسلمی ) هم از قضاياى
مسلمه است پس انسانى كه اندك آدميت داشته با سرور آشنا
نبوده وغم را هزار مرتبه بروى ترجيح ميدهد اين است حقيقت
سخن در خصوص مزيت غم بر سرور .
( قاری عبدالله خان )

اعتماد بنفس

براى حصول بيك زندگانى باسعادت و شرافتمندانه هيچ
طريقى بهتر از داشتن اعتماد بنفس وعزم و اراده نيست انسان
بايد قائم بالذات بوده در امور زندگانی جز باعتماد نفس وبازوی
توانای خود حتى به پدر ومادر هم درامور معاش اعتماد واتکال
نداشته باشد هر كسى بايد بداند كه هيچكس جز خودش مسئول


- ۱۸ -

مقدرات زندگانی او نیست بهمین جهة باید خود را بطوری
باعزم و اراده تربیه کند که در کشاکش حیات فقط بهمت و
و پشت کار خود اعتماد داشته و همیشه هر مقصودی را با کمال
قوت قلب تعقیب کند تا بآن برسد ادامه حیات شرافتمندانه
با ضعف و ناتوانی و اتکال بغیر غیر ممکن است پس انسان باید دارای
صفات عالیه اعتماد بنفس و عزم و اراده بوده و در پرتو سعی
و عمل و اراده قوی وسائل سعادت و آسایش خود را فراهم کند
و هیچگاه در قدرت و توانائی خود شك و تردید ننماید بلکه همیشه
بشجاعت فطری خویش اعتماد داشته در برابر مخاطرات دل قوی دارد
زیرا کسی که خیال کند از دشمن شکست میخورد و یا بآمال خود
نمیرسد مسلماً مغلوب می شود .
خلاصه اعتماد بنفس و عزم و اراده دست ضعف و تردید
و هراس را از دامان همت کوتاه میکند و پردۀ سیاه روزی را از هم
میدرد و انسان را بمقاصد و آمال خود میرساند و در سخت ترین
مواقع آمادۀ فتوحات میکند .
ناپلیون کبیر از اشخاص گمنام و از خانواده های فقیر بود


— ۱۹ —

واز حیث خلقت نیز ضعیف ولاغر اندام بنظر می آمد تنها عزم وارادۀ آهنین وفعالیت وی او را از رتبۀ سربازی بدرجه امپراطوری رسانید وبفتوحات محیرالعقول نائل ساخت ومدتی غالب سلاطین مقتدر عالم را بوحشت واضطراب داشت .
وهمچنین مخترعین وکاشفین عالیقدر در پرتو کوشش وعزم و اراده و فدا کاری باختراعات واكتشافات محیرالعقول موفق گشته وجامعۀ بشر را ابدالدهر رهین خدمات خود نموده اند .
( لآلی الادب )

نمونۀ از نثر قدیم

جوهریان رستۀ بازار معانی وصرافان دارالعیار سخندانی و چهره کشایان غرائب حکایات وصورت آرایان عجائب روایات عنوان جرائد اخبار را براینگونه آرایش داده اند و دیباچۀ صحائف اسمار را بدین نمط توشیح وتزئین نموده که در قدیم الایام باقصای چین پادشاهی بود که دولت و کامگاری او در اطراف و جوانب عالم سایر و ذكر عظمت و شهریاری او چون نیر اعظم در نصف النهار ظاهر سلاطین نامدار حلقۀ اطاعت او در گوش جان کشیده و پادشاهان رفیع مقدار غاشیۀ امتثال او بردوش گرفته برحاشیۀ بساط دولت


۲۰

روز افزونش پیوسته امراء عالمگیر و وزراء صائب تدبیر کمر خدمتگاری
بمیان جان بسته و در پایتخت آسمان پایه اش همواره فضلای بزرگوار و حکمای
نصیحت شعار بر کرسی هواداری نشسته . خزانه بانواع جواهر و اصناف نقود
مشحون و لشکر جرار نامدار از حد حساب و شمار بیرون شجاعتی باسخاوت
قرین و سلطنتی باسیاست همنشین معدلتش قاهر خونخوارگان و مرحمتش چاره
بیچارگان .
و آن پادشاه را همایون فال گفتندی که بعدل شاملش فال رعایا همایون بود
و بلطف کاملش حال عجزه و درویشان بفراغت و رفاهیت مقرون و مقرر است
اگر شحنه عدل بضبط احوال رعیت اهتمام نماید دزد فتنه بدستیاری ستم
دمار از روزگار خاص وعام برآرد واگر پرتوشمع انصاف کلبه تاريك دردمندانرا
روشنائی نبخشد ظلمات ظلم اطراف و جوانب مملکت را چون دل ستمکاران
تیره دارد .
این پادشاه را وزیری بود رعیت پرور ومرحمت گستر که رای عالم آرایش
شمع شبستان مملکت بودی و فکر صواب اندیش او بيك تامل هزار عقده مشکل
برگشودی کشتی دریای فتنه را حلم گران سنگ او در گرداب اضطراب
ساکن ساختی . و شاخهای دامنگیر خارستان بیداد را تندباد
سیاست او از بیخ وبنیاد برانداختی و بجهة آنکه ازرای خجسته او
کارآن ولایت رونقی تمام داشت . او راخجسته رای خواندندی


۲۱

و همایون فال در هیچ مهم بی مشاورت او خوض نمودی وبی تدبیرش در جزوی وکلی امورشروع نفرمودی نه بی اجازت او درمیدان رزم کمرمحاربت می بست ونه بی اشارت او در ایوان بزم برمسند عیش وعشرت می نشست و هر آینه پادشاهان نامدار وسر افرازان کامکار باید بحکم ( وشاورهم فی الامر ) بی مدد مشاورت بزرگان خورده دان در مصالح ملك مدخل ننمایند و تمام نظام اعمال و احکام خود بتدابیر وزیران کامل ومشیران عاقل بازبندند تا بفحوای ( ماتشاور قوم الاهداهم الله الى رشد امورهم ) هر چه از ایشان صادر گردد بصلاح مقرون باشد و امنیت عالم و جمعیت حال بنی آدم را متضمن :

در همه کار مشورت باید کار بی مشورة نکو ناید .
( انوار سهیلی )

حکایت

حکایت کرد مرا بادوستی که در سفر یار موافق بود و در حضر جار – ۱ – ملاصق – ۲ – که وقتی از اوقات بحکم ضیق حال و اختلال آمال از مسقط الهام – ۳ – قصدانتقال کردم ورای

۱ – همسایه – ۲ – بهم چسبیده – ۳ – اندیشه .


- ۲۲ -

او تحال آوردم پس دل از استقامت برداشتم ونماز اقامت
بگذاشتم گاهی چون ماهی در آب و گاهی چون عقاب در هضاب ـ ۱ ـ
میرفتم تا برسیدم به صور ـ ۲ ـ وصيدا خاك آن تربت با آب
غربت سازگار دیدم و نفس را دران جای آرام و قرار روزکی چند
دران حدایق ـ ۳ ـ ببودم واز شواهق ـ ٤ ـ سفر بیاسودم واز
هر گوشه توشه میجستم و دل را مکانی طلب میکردم تا یکروز بامداد رسیدم
بجایگاهی جمعی دیدم ایستاده و قومی نشسته منبری آراسته و نهاده پیری
باروی زرد و نفس سرد وسینه پر درد از وعظ شمعی افروخته و خلق را
پروانه وار سوخته جمعی از وعد و وعید او متحیر و از زجر و تهدید او متغیر
هر يك بر گناهی آهی میکردند و بر هر تبذیری تشویری میخوردند
آتش از سینه ها بردیدهـا میرسید و آب از دیدها برسینه هـا
میچکید چون چشم بکشادم و گوش بنهادم استماع را قصد آن
اجتماع کردم پیر واعظ بزبان فصیح و بیان ملیح صریح میگفت :
ايها الناس هر کرا در سر سودائی است بداند که امروز را فردائی است
بدانخدائی كه افلاك را برپای بداشت واین املاك را برجای

۱ - پشته ها - ۲ - صور وصیدا نام شهریست از فنيقى ها - ٣ - باغها ـ ٤ - سختیها .


- ۲۳ -

بگذاشت که هر حسنه را مکافاتی وهر سیئه را مجازاتی وهر حلالی را
حسابی وهر حرامی را عقابی است وهريك را مرجع ومآبی میپندارید
که عیش وطيش بآخر نخواهد رسید ولباس عمر بفرجام نخواهد
درید کلا و حاشا منادی شرع در خروش است و واعظ شیب
بربنا گوش وتو از حرص بی عقل وهوش چند حکم محکم وقضای
مبرم بسر تو رسید اعتبار نگرفتی این چه باد ریاست است وآنش
سیاست باش تا اجل معهود دامن امل نامحدود بگیرد وچراغ
حیات بوزش بادممات فرو میرد این بساط ممدود فرسوده گردد
واین انفاس معدود پیموده آید آن گاه بدانی که این گفته ها را
ملالتی است واین کردها را غرامتی ومکافات ومجازات را روز
قیامتی پس گفت ای طائفة غربا واى زمرۀ ادبا مراتب سببي
مقدم است برقرابت نسبی ولحمۀ فضلی زيادة است از عرقی وعصبی
که از مراتب سببی نسیم نسبت آید واز قرابت نسبی خصومت زاید
ومن بر کار گاه کربت باشما همتار وپودم وببارگاه غربت همزاد
وبوم الا آنکه چون حروف جمع يك رقعه ایم وساكن يك بقعه
پس عنان سخن باز کشید . ( مقامات حمیدی )


- ٢٤ -

نظم

نظم عبارتست از سخن موزون و هم اقسام متنوعه دارد مانند قصیده و غزل و قطعه و رباعی و ترجیع بند و ترکیب بند و مسمط ومثنوی وغیره .

۱ - قصیدۀ - بهاریه

علم دولت نوروز بصحرا برخاست * لشکر زحمت سرما ز سرما برخاست
تا رباید کلۀ قاقم برف از سر کوه * يزك تابش خورشيد بيغما برخاست
طارم خضرا از عکس چمن حمرا شد * بسکه برطرف چمن لالۀ حمرا برخاست
بر عروسان چمن بست صبا هر گهری * که بغواصی ابر از دل دریا برخاست
این چه بوی است که از جانب خلخ بدمید * و ین چه باد است که از جانب صحرا برخاست
سر ببالین عدم باز نه ای نرگس مست * که ز خواب سحر آن نرگس شهلا برخاست
با رخش لاله ندانم بچه رونق بشکفت * با قدش سرو ندانم بچه بالا برخاست
عاشق امروز بذوقی بر شاهد بنشست * که دل زاهد از اندیشه فردا برخاست
هر کجا سرو قدی چهره چو یوسف بنمود
عاشق سوخته خرمن چو زلیخا برخاست

قصیده - پند

طلب ای عاشقان خوش رفتار * طرب ای شاهدان شیرین کار
تا کی از خانه هان ره صحرا * تا کی از کعبه هین در خمار
زین سپس دست ما و دامن دوست * بعد از ین گوش ما و حلقۀ یار


- ٢٥ -

در جهان شاهدی و ما فارغ * در قدح جرعه و ما هشیار
رخت بردار ازین سرای که هست * بام سوراخ و ابر طوفان بار
چون ترا از تو پاک بستانند * دولت آن دولت است و کار آن کار
با چنین چار پای بند بود * سوی هفت آسمان شدن دشوار
آفرینش نثار فرق تواند * بر مچین چون خسان ز راه نثار
راه توحید را بعقل مپوی * دیدۀ روح را بخار مخار
بخدا گر کسی تواند بود * بی خدای از خدای برخوردار
چه روی با کلاه بر منبر * چه شوی باز کام در گل زار
خود کلاه وسرت حجاب تواند * تو میفزای بر کله دستار
کله آن گه نهی که در فتدت * ریگ در موزه كيك در شلوار
ره رها کرده از انی گم * عز ندانسته از انی خوار
نشود دل چو تیر تا نشوی * بی زبان چون دهانۀ سوفار
نه فقیری چودین و دنیا گشت * مر ترا پای بند و دست افزار
نه فقیهی چو حرص و نخوت گشت * مر ترا فرع جوی و اصل گذار
عالمت غافل است و تو غافل * خفته را خفته کی کند بیدار
غول باشد نه عالم آنکه ازو * بشنوی گفت و نشنوی کردار
کلبۀ کاندر و نخواهی ماند * سال عمرت چه ده چه صد چه هزار
دعوی دل مکن که جز غم حق * نبود در حریم دل دیار
ده بود آن نه دل که اندر وی * گاو و خر گنجد و ضیاع و عقار


- ٢٦ -

کی در آید فرشته تا نکنی * سک ز در دور وصورت از دیوان
نه بدان لعنت است بر ابليس * كه نداند همی يمين ز يسار
بل بدان لعنت است كاندر دین * علم داند بعلم نکند کار
علم کز تو ترا نه بستاند * جهل از ان علم به بود صد بار
هر که از چوب مركبی سازد * مرکب آسوده دان و مانده سوار
جز بدست و دل محمد (ص) نیست * حل و عقد خزائن اسرار
گرد دنیا مگرد وحکمت جوي * زانكه این اندك است و آن بسیار
افسری کان نه دین نهد برسر * خواهش افسر شما رو خواه افسار
هرچه نز روی دین خرى وخوري * در شمارت كشند روز شمار
در طریقت خود این دو باید ورد * اول الحمد و آخر استغفار
گرسنائی زیار بی همتا
گله کرد از وشكفت مدار

قصيده - مدحيه

هوای معتدل درماه میزان - حکایت میکند از فصل نیسان
برابر میشود باهم شب و روز - بطول و قصر گردد هردو یکسان
فضا آتش پرستی میگذارد - شود از كيش زردشتی پشیمان
دگر رهرو نبیند روی سختی - زگرمی سموم اندر بیابان


۲۷

دگر فرق سر دهقان نسوزد - زتاب آفتاب گرم جوشان
مه میزان چو فروردیست لکن - نه ابر است اندرین ماه و نه باران
درین مه میشود آب و هوا سرد - درین مه میفتد گرمی زبحران
درین مه کشت آینده نماید - برای سال نو دانسته دهقان
درین مه سبزه های تیر مای - نماید خوشنما چون خط جانان
بسان فرش قالین مینماید - بتونی قطعه قطعه در گلستان
درین مه شهر کابل مینماید - بهشتی پرزنعمت های الوان
درین مه بسکه فصل اعتدال است - انار از خرمی گردیده خندان
میان برگهای چون زمرد - نماید سیب چون لعل بدخشان
نباشد پارسنگی پیش یاقوت - به پیش دانه رنگین رمان
بهی گردد زشاخ سبز ظاهر - چومه از نیلمگون گردون گردان
عیان از خوشه انگور در شب - بهر تاکی بود پروین نمایان
به پیشش نی شکر نی میتزفی نی - درین مه چون خورد انگور میزان
تماشا عالم انگور دارد - بتاکستان گذر بگذار بستان
حسینی را بود حسن تمامی - که دارد تاك با او عشق پیچان
بموتر ها کنون انگور زینجا - همیگردد بسوی هند چالان


- ۲۸ -

درین مه میوه های تیر ماهی - بهر سو بنگری باشد فراوان
رسد در شهر از اطراف کابل - پیاپی میوها شیرین و ارزان
درین مه در چمن جشن نجات است - که روزش عید و شب آمد چراغان
کدامین جشن جشن یادگاری - ز بدت و سومین ماه میزان
وطن را روح در پیکر درآمد - درین فیروز روز از فضل یزدان
وطن آن مایه اقبال امروز - ز دزدان کرده تخلیص گریبان
وطن امروز میبالد که کرده است - جلوس خسروانی شاه افغان
وطن امروز آرام است کو را - رهائی داده شه از چنگ دزدان
درین تاریخ از سمت جنوبی - بیامد لشکرش چون شیر غران
وزیری آن دلیر افغان سرحد - که انگلیس از نهیبش هست لرزان
باقوام دگر انباز گشتند - بجا کردند آخر ننگ افغان
چو آمد در رکاب نادری جمع - گروه منگل و جاجی جدران
بکابل روز یکشنبه رسیدند - همه در تحت حکم شاولی خان
سه روز متصل شد جمع اشرار - بفوج نادری دست و گریبان
تفنگ و توپ میغلطاند یکسر - زهر سو مرد کاری را بمیدان


- ۲۹ -

چو توپ آبپاشش گله بارید - سقو را پای شد از بیم لغزان
سقوآخر زهیبت شد حصاری - سپاهش هم بهر سو گشت پاشان
حصاری یکدو روزی بود و بگریخت - شبانگه سوی کهدامن هراسان
خس و خاشاك دزدان پاك برداشت - هجوم فوج افغان کرد طوفان
چو فوج نادری گردید فیروز - در آمد باز در جسم وطن جان
بشاهی نادر ما را گزیدند - باو این رتبه را دیدند شایان
بصد رونق فراز تخت بنشست - رآمد در شمار تاجداران
در افغان نام این نادر بلند است - اگر برخاست آن نادر ز ایران
بلی از ایشیا هر وقت خیزد - دلیری فاتحی یکتای دوران
کنون افغانستان تبريك گوی است - جلوس شاه را بر تخت افغان
ز تدبیر صواب او امید است - که گیرد کار افغان ساز و سامان
به بهبود وطن همت گمارد - از وعالم شود یکسر گلستان
نواقص برطرف گردد ز سعیش - تمام مشکل ما گردد آسان
تمام افغانستان گردند یکدل - بهم باشند یکسر جان و قربان
کنون دست دعا خواهم برارم - حدیث تهنیت را نیست پایان


٣٠ ــ

دعای شاه و اقبال وطن را ــ نمایم از دل پرسوز و بریان
الهی شاه ما را بخش توفیق ــ به بهبود وطن خیر سلیمان
الهی فوج منصور وطن را ــ بفرق غیر باشد تیغ بران
حوادث گرچه گردابی است هائل
وطن را یارب از گرداب برهان

ابیات فوق را قصیده گویند وقصیده چنانکه دیدید عبارتست از عده ابیاتی که بیشتر از ده یازده بیت باشد وهمه بيك وزن بود و در آخر آنها کلماتی باشد متحد در وزن و آنرا قافیه گویند و در آخر قافیه هم يكحرف معین باشد مانند : ــ صحرا ــ سرما یغما ــ حمرا در قصیدهٔ نخستین و مانند رفتار ، کار ــ یار در قصیدهٔ دوم مانند کلمات میزان ، نیسان ــ یکسان پشیمان درین قصیده .

بیت اول قصیده را مطلع گویند و مطلع بیتی ست که آخر هردو مصرح آن دارای کلمهٔ هم وزن باشد .
ونیز ابیات اول قصیده را تشبیب گویند و دران تعریف بهار یا خزان یا وصف معشوق وغیره باشد .


- ٣١ -

و بیتی را که دران از تشبیب بمدح نقل میکنند گریز یا مخلص
گویند . بعد از گریز ابیات مدحیه باشد و آخر قصیده را بيك يا چند
بیت دعائیه ختم کنند و آنرا خاتمه گویند .
بعض قصائد حسن طلب هم دارد و حسن طلب عبارتست
از يك دوبیتی که شاعر دران چیزی از ممدوح میخواهد بروجهی
لطیف و نیکو . پس غالب قصائد دارای مطلع ـ تشبیب ـ گریز ـ
مدح ـ حسن طلب ـ خاتمه باشد . و برخی از قصائد تشبیب ندارد
وابتدا دران بمدح ياغیره آغاز کنند وقصیده بی تشبیب را
( مجدد ) گویند . ومثال همه جز ( حسن طلب ) در قصیدهٔ
فوق گذشت .

غزل عائشه

ای دریغا نور چشم خویشتن را باختم
تاج عزت حقهٔ در عدن را باختم
سرو قامت گلرخ شكر لب عذب اللسان
شمع بزم و بلبل شیرین سخن را باختم


- ۳۲ -

خط بگرد عارضش چون هاله گرد ماهتاب
فخر درانی و زیب انجمن را باختم
نور چشم وقوت دل راحت روح و روان
يوسف ثانى عزیز سیمتن را باختم
داد و بیداد از جفای چرخ و دور روز گار
خاتم لعل بدخشان و یمن را باختم
همچو مرغ نیم بسمل میطپم در خون دل
صفدر میدان امیر صف شکن را باختم
عائشه از هجر دارد داغ بر دل لاله سان
مخلص هر چار یارو پنج تن را باختم
داد از دست فلك وزجور گردون الامان
کوه نورم رفت و شد تار يك در چشمم جهان
روز و شب بر من مساوی شد الی یوم القیام
دل كبابم سینه ریشم با دو چشم خونفشان
مال و ملك را شجاع الملك شه برباد داد
خانه ام در عهد شه محمود شد شهر زنان


- ۳۳ -

گشته ام بیقدر در بین دران وای وای
از قضای آسمانی گشته ام بی خانمان

آتش هجرو فراق آمد ندانم از کجا
شاهبازم خونفشان پرواز کرد از آشیان

از شرار سینه من میشود فولاد آب
یاد من هر گه که می آید زفرزند جوان

چون خدا قاضی شفاعتگر شود خیرالبشر
اجر خود را خواهم از پرورد گار انس و جان

غزل - حمد

ای لال ز اوصاف تو پیوسته زبانها - در خامه چو شق مانده زحمد تو بیانها
آثار تو ظاهر بهمه كون و مكان ليك - از تو نتوان یافت نشانی بمكانها
ای از تو عیان ظاهر و باطن زتو پیدا - وی مظهر صنع تو عيانها و نهانها
جان کرده نشان در دم تیر تو اسیران - عشاق تر اهست درین راه نشانها
اندر طلب وصل تو چون شمع همه شب - در آتش و آبند همه سوخته جانها

از اشعار عائشه مرحومه مفهوم میگردد که از قوم درانی بوده و پسرش فیض طلب خان که در عصر خود توپچی باشی بود بسن بیست و پنج سالگی در سنه ۱۲۹۷ در کدام مقدمه بشهادت رسیده از ان ببعد مادر بیچاره بيك حالت مجنونانه اوقات بسر می برده و بسرودن غزلهای الم انگیز تسکین دل خود مینموده است دیوانش در عهد ضياء الملة مرحوم در کابل بطبع رسیده .


٣٤
خاموش زذكر تو نیم هیچ زمانی ـ هرموی مرا هست بیاد تو فغانها
طرزی اگر از دیدهٔ انصاف به بینی
آب رخ صد رنگ بهارند خزانها

- نعت -

ای از جمالت آیینهٔ صنع را جلا ـ خاك درت بچشم ملا ئك چو توتیا
سوگند ایزد است بموی و بروی تو ـ در ابتدای سورهٔ واللیل و الضحی
الحق که بود ذات تو مشتق ز نور حق ـ زانرو نبود سایه ات ای سایهٔ خدا
جائی که مادح تو بود خالق جهان ـ ما از کجاو مدحت ذات تو از کجا
عذرم پذیر زانکه توئی معذرت پذیر ـ دستم بگیر زانکه در افتاده ام ز پا
ارحم لنا بلطفك يا ارحم الامم ـ اشفع لنا بفضلك ياشافع الورا
از عین لطف و مرحمت ای رحمت اله
بنگر بحال طرزی مسکین بینوا
(سردار غلام محمد خان طرزی)
دگر زپستی همت باوج جاه مرو ـ فریب چاه مخور اینقدر زراه مرو
غبار خاطر اگر خاك هم شوی مپسند ـ دگر بدیدهٔ مردم چو گرد راه مرو
چو آفتاب اگر اوج همتی خواهی ـ سر بلند بس است از پی کلاه مرو
دلت نداده گواهی بکار دست مزن ـ بدعوی که نداری چنین گواه مرو
چو هست معنی روشن ترا ز طبع بلند ـ اگر بـبـام برآئی بسیر ماه مرو
مباد حرف تو ای بیخبر سفید شود ـ بخاك تیره باین نامهٔ سیاه مرو


-- ٣٦ --

در آخر ابیات بعض قصيده وغزل يك كلمه مستقل را مکرر
آورند و آنر اردیف گویند مانند کلمۀ ( افتاده است ) درغزل .
قطعه ـ موسیقی وشعر
مطربی میگفت باخسرو که ای گنج سخن
علم موسیقی زعلم شعر نیکو تر بود
زانکه آن علمی است کزدقت نیاید در قلم
ليك اين علمی است کاندر کاغذ و دفتر بود
پاسخش دادم که من در هر دو معنی کاملم
هر دو را سنجیده روزنی که آن درخور بود
نظم را کردم سه فتر ور بتحریر آمدی
علم موسیقی سه دفتر بود ار باور بود
فرق گویم من میان هردو معول و درست
تادهد انصاف آن کز هر دو دانشور بود
نظم را علمی تصور کن بنفس خود تمام
گونه محتاج اصول وصوت خینا گر بود


- ۳۷ -

ور کند مطرب بسی هان هان و هون هون در سرود
چون سخن نبود همه بی معنی و ابتر بود
نای زن را بین که صوتی دارد و گفتار نی
لاجرم در قول محتاج كس دیگر بود
پس درین معنی ضرورت صاحب صوت و سماع
از برای شعر محتاج سخن پرور بود
نظم را حاصل عروسی دان و نغمه زیورش
نیست عیبی گر عروس خوب بی زیور بود
( امیر خسرو دهلوی )
ای دل ار ننگ داری از نقصان - جز سلوك ره كمال مكن
هر چه عقل اندران بود دستور - جز بدان كار اشتغال مكن
شرف نفس گر همیخواهی - بافرو مایه قیل و قال مكن
غم که فردا رسد مخور امروز - ترك شادی بنقد حال مكن
عز نفس نفیس را هر گز - در پی مال پامال مكن
منت از دوست بهر دیناری - ور بود حاتم احتمال مكن


- ۳۸ -

عجز و بیچارگی هیچ سبیل - دشمن ار هست پور زال مکن
بشنو اندرز های ابن یمین - گرمیفید است زوملال مکن
( ابن یمین )

قطعه ـ جهد و کرم
ایکه دستت میرسد کاری بکن - پیش از ان کز تو نیاید هیچ کار
کام در ویشان و مسکینان برار - تاهمه کامت برارد روزگار
نام نیکو گر بماند زادمی - به کزو ماند سرای زرنگار

قطعه ـ عزت نفس
برای نعمت دنیا که خاك بر سر آن - منه زمنّت هر سفله بار بر گردن
بیکدو روزه رود نعمتش زدست ولی - بماندت ابدالدهر عار بر گردن

( نکوهش از اسارت )
برغبت در سیه چاه آرمیدن - ز عالم گوشۀ زندان گزیدن
ز آب زندگانی دست شستن - امید عافیت از جان بریدن
خزف را گوهر شهوار کردن - وفا از مردم نا جنس دیدن


- ٣٩ -

ره سیلاب از خاشاك بستن ـ بمو كوه گرانی را کشیدن
بشستن بردن از زنگی سیاهی ـ جوانمردی ممسك را شنیدن
زسختی های چرخ فتنه اندیش ـ بزیر آسیا سنگی خزیدن
نباشد آنقدر مشکل نباشد ـ که خود را تابع بیگانه دیدن
( بیتاب )

قطعه پارۀ از اشعار است که از دو بیت تا ده و بیشتر باشد دارای
وزن وقافیۀ متحد ولی مطلع ندارد و گاهی قطعه دارای مطلع
هم باشد در زمینه قطعه مضمونهای مختلف را ادا کنند از قبیل
پند وحکمت واخلاق وغیره و گاه درخواست چیزی در ان نمایند .
رباعی

ای کرده دلم بوصلت از جان سودا «» یکبار بسویم ذره لطف بیا
کز یاد وصال دل نگردد خورسند «» شیرین نشود دهن ز حلوا حلوا
( میرزا لعل محمد خان عاجز )

وله
ای مونس جان غمگسارم باز آ «» چشمی بره تو باز دارم باز آ
باز آی که بی رخت چوسیماب طپم «» باز آی که بردۀ قرارم باز آ


- ٤٠ -

وله
گویند که یار مهربان می آید « » تا مایهٔ طاقت و توان می آید
ای روح روان شو که روان می آید « » ایجسم بخود ببال جان می آید

وله
ای وصل تو اصل زندگانی ما را « » درد تو رفیق جاودانی ما را
خورشید بحال ذره دارد نظری « » سویت چه عجب اگر بخوانی مارا

وله
ای راحت جان زار و آسایش دل « » تا کی باشی زحال زارم غافل
مطلب زتردد نفس دانی چیست « » هر لحظه رساندن هوایت در دل

رباعی دو بیت باشد بوزن مخصوص مانند وزن ( لاحول ولا قوة الا بالله ) و هر دو مصرع بیت نخستین و مصرع آخر بیت دوم آن قافیه دارد - مضمون عشقیه و وصف حسن و سائر مطالب فلسفه و حکمت و اخلاق دران بیان گردد ـ و نوعی ازین قبیل را دوبیتی گویند و ادبیات ملی ما اکثر دوبیتی باشد : -

مرزا لعل محمد خان کابلی عاجز تخلص طبیب حاذق و مشهور وطن عزیز ما و ابوالآبای دسته از اطبای کابل بوده مانند مرزا عبد الغنی خان و غیره برادران او که وفات کرده اند - عاجز در دربار شاهان سدوزائی زیست میکرد.


- ٤١ -
دوبیتی ها
۱
مسلمانان شما بیدار بودید * به بیداری جهانی را گرفتید
بعلم و صنعت عدل و مساوات * همه روی زمین احیا نمودید
۲
مسلمانان کجا شد اخوت تان * پریشان شد چرا جمعیت تان
شما بودید همچون جسم واحد * نفاق و تفرقه شد صنعت تان
۳
مسلمانان زمین وکان وهم آب * شما را هم عطا کردست وهاب
چرا آندیگران زین نعمت حق * فوائدها گرفتند و شما خواب
٤
مسلمانان خدا باران ببارد * طلا و نقره از آسمان نبارد
طلا و نقره و هم آهن و فحم * شما را هست لیکن سود نارد
٥
مسلمانان شما قرآن بخوانید * به رخز و سر آن قرآن بدانید
که وارث کرد او مردان صالح * زمین را؟ از چه بهر کیفرمانید
٦
مسلمانان عباد صالحین کیست * بغیر ازمؤمن خالص دگرچیست


٤٢

چسان اهل صلیب و بت پرستان * شود وارث شمار ا غیرتی نیست

۷

مسلمانان بیاموزید عرفان * گذارید اینهمه بطلان حرمان
میاسائید یکدم زود پوئید * پی علم و هنر تاچین و ژاپان

-فرد-

نمیکنم سخن ازهیچکس چومردم چشم - ۱ - مرا چه باک که عالم پراز سخن چین است
هرگز مکدر ازسخن کس نمیشوم - ۲ - آئینه وار در دل صافم غبار نیست
دست طمع که پیش کسان میکنی دراز - ۳ - پل بستهٔ که بگذری از آبروی خویش
هیچ کس را بنای جنس خویشتن آسوده نیست ٤ - خانه قفل است و بران ازکلید آهنی
بیشتر مارا کلیم آفت رسد زابنای جنس ۵ شیشه ازسنگ است و پیش ازسنگ دارد احتراز

-٦-

سخن بستن نه آسانست عمری باید و جهدی
چومویـم شدسفید اشعاررنگینم بیاضی شد

خاك ارباب نظر سامان نور آگهی است - ۷ - سرمه بایدکرد اگرآئینه خاكسترشود
غم همت بلندان نیست شوکت پست فطرترا - ۸ که ازخاریدن سرنیست پروا ناخن پارا
سفله ارقرب بزرگان نکند کسب شرف - ۹ - رشتهٔ پرقیمت از آمیزش گوهر نشود
لاله داغ است از فغان بلبل و گل بیخبر - ۱۰ - آشنا رحمی نکرد امادل بیگانه سوخت
در پیش سرفگندن نرگس اشاره ایست - ۱۱ - یعنی دگرنظارهٔ این بوستان بس است


٤٣

وضع زمانه قابل دیدن دو باره نیست – ١٢ – رو پس نکرد هر که ازین خاکدان گذشت
گر ندارد غم ما دهر نرنجیم ازو – ١٣ – زانکه در خاطر ما نیز غم دنیا نیست
مردم دیده هم افتاده کنون از نظرم – ١٤ – بسکه چشمم شده از دیدن این مردم سیر
از وضع ناگوار جهان طبع ما كژيم – ١٥ – از بسکه سیر شد غم فردا نمیخوریم
بوی این گلشن هم از غوغای زاغان نیست کم – ١٦ – پنبه گوش اندکی باید به بینی داشتن
کار چون با ناقص افتد دست بردار ای کمال – ١٧ – همزبان لال را ناچار باید گشت لال
سامان روزگار پریشانی آورد – ١٨ – افتد گره بکار چو ناخن دراز شد
چشم پوشیده توان کرد سفر – ١٩ – چقدر راه فنا هموار است
در غربت مرگت بیم تنهائی نیست – ٢٠ – یاران عزیز آن طرف بیشترند
فرد عبارت است از يك بيت و افراد منتخبه بيتهاي بلندی است كه
ارباب تذکره بمیل خود از اشعار استادان انتخاب زنند – مانند افراد فوق

وزن هیجائی - وزن عروضی

ای غنچۀ ذکر تو دهانها – برکث گل حمد تو زبانها
با آنکه تو شاه لامکانی – خالی نبود زتومکانها
سر گرم بخدمت تو خورشید – در چرخ باهمت آسمانها
افغان بزبان کجا تواند – شد قاصر حمد تو بیانها
تادل ز غمش بجان نیامد – آن دلبر جان ستان نیامد


- ٤٤ -

آمد بسرم غمی زچشمش - کز گردش آسمان نیامد
گشته هدف تو سینه غیر - يك تير تو بر نشان نیامد
کاری که زغمزۀ تو آید - از خنجر جان ستان نیامد
بگذشت بدل شکایت تو - اما بسر زبان نیامد
يك دل زدرت نگشت خرم - يك غمزده شادمان نیامد
ای ماه ندیده ام دلی را - کز هجر تو رفغان نیامد
صدها زدر تو همچو افغان
جز دیده خونفشان نیامد
هیچکس نام در وفا نکشد - تا ازان بیوفا جفا نکشد
هر کرا نیست سایه تو بسر - منت از سایه هما نکشد
تانداده است مدعا دستش - دست عاشق زمدعا نکشد
نیست در عهد تو وفا کیشی - که جفا از تو بیو فا نکشد
خلق را میکشد بکوئیدش - سرمه در چشم سرمه سانکشد
بگذر از جور خویش تا افغان - نزد حق دست التجا نکشد
(میر هتک خان افغان پوپل زائی)
پیشتر بیان کردیم که نظم دارای وزن مخصوص است


٤٥

و هر بیت دو مصرع دارد که در وزن با هم برابر باشند و برابری
وزن باعتبار شمارۀ (صدای) الفاظ است در هر دو مصرع مثلاً
شمارۀ صدای تمام مصرعها در غزل (ای غنچه ذکر تو) بده میرسد:
ای غنچۀ ذکر تو دهانها — ١٠
برگ گل حمد تو بانها — ١٠
با آنکه تو شاه لامکانی — ١٠
خالی نبود زتو مکانها — ١٠
و نیز شمارۀ صدای الفاظ در مصرعهای (تادل ز غمش) ده باشد:
تا دل زغمش بجان نیامد — ١٠
آن دلبر دلستان نیامد — ١٠
آمد بسرم غمی ز چشمش — ١٠
کز گردش آسمان نیامد — ١٠
شمارۀ صداها در مصرعهای این ابیات یازده باشد :
هیچکس بام در وفا نکشد — ١١
تا ازان بیوفا جفا نکشد — ١١
هر کرا هست سایۀ تو بسر — ١١
منت از سایۀ هما نکشد — ١١


- ٤٦ -

و نیز هر مصرع از سه پاره و بیشتر تشکیل یابد و هر پاره
مرکب باشد از سه و چارصدا و گاه پارۀ مصرع پنج صدا هم آید
اما مصرع ابیات درین سه غزل از سه پاره تشکیل یافته :

ای غنچ ـ ه ذکر تو ـ دهانها
برگش گش ـ ل حمد تو ـ زبانها
با آنكه ـ تو شاه لا ـ مكانی
خالی نه ـ بود ز تو ـ مكانها
تا دل ز ـ غمش بجان ـ نیامد
آن دلب ـ ر دلستان ـ نیامد
آمد ب ـ سرم غمی ـ زچشمش
کزگرد ـ ش آسمان ـ نیامد
درین دو غزل پارۀ اول و سوم در مصرعها سه صدائی باشد
وپارۀ میانه چهار صدائی : ـ
هیچکس نا ـ م در وفا ـ نکشد
تا ازان بی ـ وفا جفا ـ نکشد
هر کرا هست سایه تو بسر
منت از سایه هما ـ نکشد


- ٤٧ -

درین غزل دو پاره اول در هر مصرع چارصدائی باشد و آخر
سه صدائی : --
ای فرامش ـ کرده از او ـ دل وفا یا ـ دت بخیر
وی زیادت ـ رفته فکر ـ حال ما یا ـ دت بخیر
کم شد آنمهر ـ ری که با من ـ داشتی عمر ـ رت دراز
کرده بی ـ گانگی از ـ آشنا یا ـ دت بخیر
( افغان )
مصرعها درین غزل چهار پاره و هر پاره چار سیلابه باشد
سوای پاره آخر هر مصرع چه این پاره سه سیلابه است : ـ
من سنگدل ـ چه اثر برم ـ ز حضور ذكـ ـ ر دوام او
چو نگین نشد ـ که فروروم ـ بخود از خجا ـ لت نام او
ز حسد نمی ـ رسی ای دنی ـ بعروج فط ـ رت بیدلی
تو معلم ـ ملکوت شو ـ که نه حری ـ ف کلام او
درین ابیات مصرعها چهار پاره و هر پاره پنج سیلابه است
و ازینجا معلوم که شماره سیلاب دره صرع ازده تا بیست باشد گاه
پاره آخر مصرع فقط يك سیلاب باشد مثل : --
( صدا ) را سیلاب نیز گویند و سیلاب اصلا فرانسوی بوده و مفرس شده .


٤٨

تا چند - بجبهه - تو چین خواهد - بود
اندرد - ل بیهر - تو کین خواهد - بود
اول ز - طريق جو - ر تو دانس - تم
کاخرث - مروفا - همین خواهد - بود
مصرعها درین رباعی چارپاره است و پارهٔ آخر فقط يك
سیلابه آمده.

سیلاب

سیلاب دو نوع است : -
(۱) سیلاب مطلق و عبارت است از يك حرف متحرك در كلمه.
(۲) سیلاب مقيد و آن عبارتست از متحرك با ساکن مانند : -
( چمن - سمن - دمن ) درین کلمات ( چَ - سَ - دَ ) سیلاب
مطلق است و ( من - من - من ) سیلاب مقید چه نون سا کن
درین سیلابها با میم متحرک یکجا تلفظ می شوند .
سیلاب مقید در فارسی دارای یکحرف ساكن و دو وسه حرف
ساکن هم باشد مانند ( ای - وای - دوست )


ـ ٤٩ ـ

پس سیلاب مقید سه نوع است : ـ یك ساكنی ـ دوساكنی
سه ساكنی .
در سیلاب دو ساكنی وسه ساكنی ساكن اكثر
حرف علت می آید .
ونیز در سیلاب سه ساكنی حرف سوم غالباً ( ت ) باشد
وحرف دوم ( خ ـ س ـ ش ) مثل : ریخت ـ كاست ـ چاشت و نادراً
غیر ازین حروف نیز آید مثل : ( كارد ) ودر كلمات این ابیات
وزن عروضی اعتبار یافته وازخیمة هجای مقید اکثر تحلیل بدو
هجا گشته که عبارت از مقید و مطلق باشد مثلا كـلمه ( هیچ )
در اصل یك صدای است ولی باعتبار ون عروضی بدو هجا تحلیل
یافته : ( هی ـ ج د ) ابیات وزنهای مختلف ارد واین اختلاف بسبب

حرف متحرك در فارسی برای خود نشانی مقرر ندارد ولی متحرك در آخر کلمه نشان دارد و آنهم مخصوص
فتحه باشد و عبارتست از ( ه ) خفی در مانند این کلمه ها جامه ـ خانه ـ ریزه . ها درین سه کلمه نشان فتحه
( میم و نون و زا ) هست که در آخر واقع شده اند و نیز ( ه ) در آخر كلمة ( چه ـ که ) نشان كسره باشد
و ( حقيقةً ( ه ) در ین دو کلمۀ هم نشان كسرۀ ما قبل باشد و هم خودش پای ساكن تلفظ شود .
مدکه عبارتست ازین ( آ ) هم نشان فتحه است در آغاز کلمه که الف در اول دارد و آنرا الف ممدوده
گویند مانند ( آب آینه ـ آسمان .
( ء ) همزه نشان کسره باشد ولی مخصوص در آخر همین کلمات که های خفی در آخر دارند مثل ( خانة شما )
و بلکه درین صورت این همزه خودش مكسور تلفظ شود پس خودش هم حرف حساب شود وهم نشان كسرۀ خود .
( و ) واو نشان ضمه باشد در آخر و در میان دو کلمه آید و در کتابت تعلق گیرد با بتدای کلمۀ مابعد
ولی در نظم و محاورۀ عموم آخر کلمۀ سابق بواسطۀ این واو مضموم تلفظ شود .


۵۰

کمی و بیشی یا تقدیم و تاخیر هر دو سیلاب باشد در مصرعهای يك غزل
يا يك قصيده نسبت بمصرعهای دیگر غزل و ديگر قصيده مثلاً . ولی
در يك غزل يا يك قصيده يابك قطعه وغيرآن تمام ابیات بيك وزن آید
و هر دو مصرع در يك بيت آن برابر باشد یعنی در هر دو مصرع سیلاب
مطلق در برابر سیلاب مطلق آید و سیلاب مقید در برابر سیلاب
مقید و بطور مثال چند غزل مى نويسيم تا اختلاف وزن معلوم گردد : ــ

حمد

ای حسن فصاحت ز ثنای تو زبان را ـ صدگونه مباهات ز حمد تو بیان را
دیوان مرا هست ز توحید تو رونق ـ چون گل که بیاراسته گلزار جهانرا
با قد دو تا بر سر کوی تو مقیمم ـ نازیم به پیرانگی این بخت جوانرا
اکرام تو محروم کسی را نگذارد ـ جائيكه دهد لعل و گهر معدن وکانرا
از دقت اندیشهٔ خود اینقدر افغان
پی برده که ره نیست بکنه تو گمانرا
مفعول ـ مفاعیل ـ مفاعیل ـ فعولن
١١٠ ٠١١٠ ٠١١٠ ٠١١
ایحسن فصاحت ز ثنای تو زبان را


۵۱

در غزل فوق در هر بیت دو مصرع آن باهم برابر و هر مصرع چهارده سیلاب دارد و دو سیلاب مقید در آغاز بعد دو سیلاب مطلق و تا آخر مصرع دو سیلاب مطلق بعد از دو سیلاب مقید آمده و دو سیلاب آخر در هر مصرع نیز مقید است . و هر غزل یا بیتی که در ترتیب سیلاب مانند باشد بغزل فوق از بحر هزج است .

هیچ می پرسی ز ما کان خسته احوالش چه شد
میشنیدم ناله اش هر سال امسالش چه شد
هیچ میگوئی که همچون سایه شمشاد مرا
خاکساری بود در هر جا بدنبالش چه شد
هیچ میگیری خبر از محرمان کوی خویش
حالیم سازید ازوکان بینوا حالش چه شد
هیچ میجوی سراغ از کس که رنجور مرا
غم فگند آخر زپاو کرد پامالش چه شد
از سر افغان گذشتی و نگفتی کاین اسیر
پیش ازین فی الجمله حالی داشت الحالش چه شد

هر مصرع در ابیات این غزل پانزده سیلاب دارد . در آغاز


— ۵۲ —

يك سيلاب مقيد بعد يك سيلاب مطلق بعد پس از سه سيلاب مقيد
يك سيلاب مطلق آمده و آخر مصرع هم بسيلاب مقيد
ختم شود .
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
وزن :—
۱ ۰ ۱ ۱ ۱ ۰ ۱ ۱ ۱ ۰ ۱ ۱ ۱ ۰ ۱
هیچ می پر سی زماکان خسته احوا لش چه شد
هر غزلی که ترتیب صداهایش اینجور باشد از بحر رمل است .

( جهل )

زجهل آدمی میشود بیوقار — زجهل آدمی میشود شرمسار
شب دوش بادل بگفتم قرار — دلاگرخردمندی وهوشیار
مکن صحبت جاهلان اختیار
بتدبیر خود ای پسر پیر باش — هنر یاد گیرو دگر میر باش
زهمصحبت بد تو دلگیر باش — زجاهل گریزانده چون تیرباش
نیامیخته چون شکر و شیر باش
سخنهای نادان تنبل شعار — ندارد به پیش کسی اعتبار


- ٥٣ -

شنو پندی سعدی که آید بکار - ترا اژدها گر بود یار غار
ازان به که جاهل بود غمگسار
هرانکس که نادان کاهل بود -- شب و روز در فکر باطل بود
ز بهبود انجام غافل بود -- اگر خصم جان تو عاقل بود
به از دوستداری که جاهل بود
بود جاهلان را زاعمال بد - شب و روز تاری مه سال بد
سر انجام نا خوب و احوال بد - ز جاهل نیاید جز افعال بد
وزو نشنود کس جز اقوال بد
جهان گرچه باهیچ کس یار نیست - بروز بد کس مددگار نیست
ولی دشمن شخص هشیار نیست - چو جاهل کسی در جهانخوار نیست
که پایان تر از جاهلی کار نیست
دل جاهلان خسته وزار به - بدرد الم خاطر افگار به
شب و روزش از تیرگی تار به - سرجاهلان بر سر دار به
که جاهل بخواری گرفتار به (ابن قاضی)
فعولن فعولن فعولن فعول
دلاگر خردمن دی وهو شیار


٥٤

ابیاتی که ترتیب سیلابش مانند بمخمس فوق باشد از بحر تقارب است ( خردمندی ) دراصل مرکب است ازچارسیلاب : نخستین سیلاب مطلق و باقی مقید : ( خ ـ ر د ـ من ـ دی ) ولی بسبب واو عاطفه که غالباً دربیت حرکت حساب می شود ( یا ) در (خردمندی) حرکت پیش یافته وباشباع تلفظ می شود ازینجهت ( دی ) كه يك سیلاب مقید است بدوسیلاب مطلق ومقید تجزیه گردد : ( د ـ یو )
و این جور کلمه (هوش) در هوشیار بدوسیلاب تجزیه یابد وشین حرکت یافته سیلاب مطلق شود . ازین بیان معلوم شد که گاهی در ابیات سیلاب دوساکنی وسه ساکنی بدو سیلاب تجزیه شود وحرف دوم ازانها حرکت یافته سیلاب مطلق یا مقید حساب گردد .
اگر حرف دوم ازسیلاب دو سا کنی ( نون ) باشد بیفتد . پس در تقطیع عروضی کلمات این بیت :
دلا گر خردمندی و هوشیار ـ مکن صحبت جاهلان اختیار
این جور نوشته شود :ـ


۵۵

دلاگر - خردمن - دبو هو ـ شيار - مكن محـ بتى جا هلا اخ تيار
فعولن فعولن فعولن فعول فعولن فعولن فعولن فعول
( ديگر )

بسر سودای زلف دلبر افتاد * عجب فکر پریشان در سر افتاد
چنانم بی نیاز از گوهر اشك * که از چشم ترمن گوهر افتاد
بدل از هر طرف عم می نهد رو * مگر این خانه بی بام و در افتاد
دلم را غمزۂ شوخ تو برده است * مسلمانی بدست کافر افتاد
کنون ز ان کج حساب از ما مپرسید * حساب ما و او در محشر افتاد
بر افتادم ز بالای بلندش * نمی پرسد ز من هستم بر افتاد
سر افتاده شد پامال نازش
چه خوش افتاده برمن این سر افتاد

بسر سودا - ی زلفی دل - بر افتاد
وزن ۱۱۱۰ ۱۱۱۰ ۱۱۰
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل

غزل فوق از بحر هزج باشد .

( دیگر )

بهار آمد که داغ لاله گیرد گل فشانی را * گل ابر طراوت خیزشوید نقش مانی را
ز بیتابی دماغ شمع را بسیار میسوزد * نمیداند چرا پروانه رسم جان فشانی را


- ٥٦ -

باخر از من غمديده برگشتند چون مژگان * عبث بردیده جا دادیم یاران زبانی را
کبوتر میبرد مکتوب تنها قاصدی باید * که تا گوید بجانان یکدو پیغام زبانی را
بروی گلرخان چون شمع کی روشن بود چشمم
عبث قاری بما دادند این آتش زبانی را
بهار آمد ك داغي لا نگیرد گل فشانی را
۱۱۱۰ ۱۱۱۰ ۱۱۱۰ ۱۱۱۰
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
این غزل نیز از بحر هزج است .
- دیگر -
نیست بر مردم نگاهی چشم فتان ترا * آب دادند از تغافل تیغ مژگان ترا
یکنفس گر دل نباشد نیست ممکن زندگی * کی توان از سینه بیرون کرد پیکان ترا
دامن گل را که میگیرد بقتل عندلیب * کس نمیگیرد بخونم لعل خندان ترا
مشت خاکم در هوای جلوه ات بر باد رفت * آه اگر گردم نگیرد طرف دامان ترا
پنجه مژگان بخون ما شهیدان میزند * نیست از مردم لحاظی چشم فتان ترا
قاری از دست جفایش زار نالیدن چه سود
ذره در دل مروت نیست جانان ترا
نیس برم دم نگاهی چشم فت تا نی ترا
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
این غزل از بحر رمل باشد .


- ٥٧ -
کی توان با صد جفا زان شوخ سیمین تن برید * میکنم پیوند باز آن رشته را کزمن برید
آتش ما را فرونشاند آب تیغ او * شمع سانم با وجود آنکه سر از تن برید
من نخواهم تافت سر از حلقهٔ فتراك او * از تن من گرچه سر آن شوخ صیدافگن برید
خاك کویش هست تشریفی که خیاط ازل * این قبا را دید چون لایق بقد من برید
مدعا گر قطع پیوند است در خاطر ترا * بایدت با دوستان پیوست و از دشمن برید
دید چون در گریه افغان را برنگ محتشم
گفت میباید ازین رسوای تر دامن برید
کی توا با صد جفا زا شوخ سیمی تن برید
ا . ا ا ا . ا ا . ا ا ا . ا ا
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
غزل فوق نیز از بحر رمل است .

ترجیع بند
روح را بخشد صفا جشن نجات - هست روز خوش هوا جشن نجات
شهرو بازارو سرکها را نمود - در نظرها خوشنما جشن نجات
خوش اثر بخش مسرت گشته است - دردل شاه و گدا جشن نجات
بر سر ملت فگنده از کرم - سایهٔ بال هما جشن نجات
رو بنزهتگاه وی از روی شوق - جان نخواهد رونما جشن نجات


- ۵۸ -

سر سری از وی نمی باید گذشت - دارد آخر سیر ها جشن نجات
با زبان حال خود گر بشنوی - میکند هر دم صدا جشن نجات
این زمان خرمی بخشای ماست
روز فتح شاه والا جاه ماست
قوم افغان را بسامان کرده است - طرفه عدلی ماه میزان کرده است
نخل امید همه پر برگ و بار - این زمان برگش ریزان کرده است
گرچه این موسم بود فصل خزان - ليك تاثير بهاران کرده است
از نسیم لطف روز افزای خود - غنچه های دل گلستان کرده است
دیدم از صحن چمن تا انجمن - برق سامان چراغان کرده است
چشم اشخاص تماشائی ازان - بی تکلف گل بدامان کرده است
این که می بینی بسان نو بهار - جشن هر جا را گل افشان کرده است
این زمان خرمی بخشای ماست
روز فتح شاه والا جاه ماست
باده عشرت بجام ملت است - طالع میمون غلام ملت است
نیست در دل ذره گرد ملال - شاد و خرم خاص و عام ملت است
فارغ البالند از غمهای دهر - مرغ آزادی بدام ملت است


۵۹

میرسند آخر باوج اعتبار - توسن اقبال رام ملت است
نیست غافل از امور سلمانیت - روز و در انتظام ملت است
در زمان نامر ائینهای جشن - این سخن ورد تمام ملت است
این زمان خرمی بخشای ماست
روز فتح شاه والا جاه ماست
ای شه والای امنیت مدار - ای که مینازد بدورت روزگار
ای سیاست از غلامان درت - وی دیانت را بذاتت افتخار
آن توئی کزهمتت گردیده است - باز استقلال ملت برقرار
داشت یکسر انتظار مقدمت - مردم کابل درین ایام پار
تاشد از فضل خدای مهربان - خاک پایت کحل چشم انتظار
میرسد جشن جلوست را کنون - تهنیت ها از صغار و از کبار
میکند تکرار این حرف از خوشی - بارفیق هر که میگردد دو چار
این زمان خرمی بخشای ماست
رووز فتح شاه والا جاه ماست
(بیتاب)
نظم فوق ترجیع بند است و ترجیع بند عبارت است


- ٦٠ -
از چند غزل که در آخر هر غزل يك بيت معين تكرار می شود مانند :
این زمان خرمی بخشای ماست ـ روز فتح شاه والاجاه ماست

ترکیب بند

اطراف باغ را همه گی آب برده است
یارب چه شد که باز گلستان فسرده است
از بس گرفته است چمن را فسردگی
آب روان بدیدۀ من خاك مرده است
باشد همیشه غنچۀ این باغ سر بجیب
دلتنگی زمانه دلش را فشرده است
خون قطره قطره از جگر لاله میچکد
بیداغ نیست زخم دلش تیر خورده است
پژمرده گی درین چمن از بسکه عام شد
نخلی که تازه آمده تابوت مرده است


ـ ٦١ ـ

هر کس که رفت دست تهی رفت عاقبت
گل نیز زین حدیقه زر خود نبرده است
از سبزه و بهارو گل و غنچه هر چه بود
رفتن ازین حدیقه غنیمت شمرده است
از صبح بی ثباتی ایام روشن است
کاین یک نفس کشیده و جان را سپرده است
آسوده اند زنده دلان نیز زیر خاک
تنها دل فسرده زاهد نمرده است
گل رفت و آبشار بحال چمن گریست
شبنم بداغ لاله خونین کفن گریست
نه از چمن گذاشت نه از گل اثر خزان * امسال گشت آفت گل بیشتر خزان
رنگ سمن پریده و برگ بنفشه ریخت * سامان باغ ساخته زیر و زبر خزان
آید بدیده صفحه گلزار طشت خون * از بس زده ست در رگ گل نیشتر خزان
سر تاسر چمن نگری برگ عیش نیست * تاراج باغ کرده ز بس اینقدر خزان
آواره کرده بزم نشینان باغ را * یارب شود چو خیل چمن در بدر خزان
شبنم نمود گریه و گل پیرهن درید * زین باغ کرد نامیه را تا بدر خزان


- ٦٢ -

جمعیت طریگه گلشن نمانده است * کرده است بزم عیش چمن را نظر خزان
نرگس بچشم خویش دگر روز خوش ندید * شبخون بخیل باغ چوزد بیخبر خزان
می افکند بخاك نهالان تازه را * امسال آمده است بطور دگر خزان
تنها ز دست جور خزان لاله داغ نیست
نبود گلیکه خون دلش در ایاغ نیست
اکنون چمن فسردو نشان بهار نیست
وزجوش گل بخنده لب جویبار نیست
دامان بخت سبز خود از دست داده است
گویا که اختیار بدست چنار نیست
هر کس که دیده ایم برنگی شده است داغ
تنها درین حدیقه جگر خون انار نیست
آورده است اخترو سرگشته است چرخ
معلوم شد که هیچکسی را قرار نیست
از دور چرخ و گردش ایام روشن است
کافاق را ثبات و جهان را مدار نیست


- ٦٣ -

بی اختیار میرود از خویش هر که هست
آخر چرا بدست کسی اختیار نیست
از بس حیات اندك و عمر است بیوفا
کس را بزندگی نفس اعتبار نیست
ای چرخ داغ بر دل آزرده تا بکی
این لخت خون برایخدا لاله زار نیست
بيباك قهر مردم بیچاره میکنی
يك ذره رحم دردلت ای روزگار نیست
ای چرخ از برای خدا بس کن از ستیز
بيباك خون خلق خدا اینقدر مریز
ترکیب بند مانند ترجیع بند است ولی فرق در بین هر دو
این است که در آخر غزلهای ترجیع يك بيت معین تکرار می شود
ودر آخر غزلهای ترکیب بیتهای مختلف ايد و قافیه هر بیت
جدا باشد .


- ٦٤ -

مسمطات
۱ - مثلث

هر که پا در طریق عـلم نهــاد
کرد در حفظ درس جهد زیاد
عاقبت میرسد به نیل مراد
هر که در درس خویش خواری کرد
دررهٔ سعی پایداری کـــرد
میشود ره بلد براه رشاد
ای پسر ای که نسل افغــانی
در شجاعت چو پور دستانی
وطن خویش را بکن آباد
۲ - مربع

۱
زآمدن نو بهار باغ چو بتخانه شد * گشت رخ گل چو شمع باد چو پروانه شد
پیشهٔ بلبل کنون گفتن افسانه شد * گل ز خوشی پاره کرد بر تن خود پیرهن
...


٦٥

ابر بوقت بهار چونکه کشوده است کف * ژاله نگر چون گهر لاله بسان صدف
نالهٔ مرغان شده بر فلك از هر طرف * باغ شده چون صنم باد شده چون سمن

۳ ـ مخمس

گویند طرب شیفتهٔ عید صیام است * گل مائل رنگینی و می نشهٔ جام است
این وسوسه ها معتقد طبع عوام است * عالم همه سودائی اندیشهٔ خام است
ما روی تو دیدیم دگر عید تمام است

خلقی بتماشای گل و لاله محسوس * ناموس حیا داده بباد کف افسوس
لبيك نهان مانده بزیر و بم ناقوس * چون پرتو شمعی که برون است زفانوس
از کوری این بی بصران وصل پیام است

نی قرعهٔ جان افگن و نی فال بدن گیر * از کن فیکون نبض خیال تو و من گیر
عالم همه گردي زنگ و تاز سخن گیر * خواه انجمن ایجاد کن و خواه چمن گیر
بر هر چه نظر میفگنی صورت نام است

هر چند که از عنصر تحقیق جدائیم * زندانی تهمت کدهٔ و هم بقائیم
حیران خیالیم مپرسید کجائیم * عمریست گرفتار دل بی سر و پائیم
تمثال چه تدبیر کند آئینه دام است

ای موج غنا جوش خمستان الستت * مخمور تو مخمور تو و مست تو مستت
جامی است ز کیفیت توحید بدستت * کو تشنه بمیرد هوس شبهه پرستت
آب تو ز سر چشمهٔ آئینه حرام است


- ٦٦ -

بیدل دلت افسرد کنون راه دگر زن * دامان غباری که نداری بکمر زن
بر ضبط نفس چند تنی فال سحر زن * خورشید عیان است تو از سایه بدر زن
چون آئینه بیزنگ شود کار تمام است

٤ (مسدس)
شاه نو روز دگر بار برافراخت علم – باغ را کرد زنزهت حسد باغ ارم
لاله را باز بپوشید قبای معلم – بر سر نرگس مخمور نهاد افسر جم
باغ را کرد دل افروز جهان را خرم
خیز ای سرو خرامنده بصحرا بخرام
تاجها ترا ز گل و لاله منور بینی – از نسیم سحری باغ معطر بینی
باغ را سر بسر از زخرمه شش پر بینی – دامن کوه پر از لالة احمر بینی
گردن و گوش چمن پر ز رو گوهر بینی
چون دلآرام من آسرو قد سیم اندام
روی بخوو جنهان شد زجمالش گلزار – زلف افشاند و فروشد نفس مشك تتار
مرغ دل گلشن رخساره اوراست هزار – تومده پند در ین فصل و ز من دست بدار
زانکه در گوش نگیرم سخنت وقت بهار
بی دلارام نگیرد دل تنگم آرام


- ٦٧ -

ای شده بر گل رویت سر زلفت لاعب
صبح صادق نبود پیش رخت جز كاذب
هست بر ملك دلم شحنهٔ عشقت غالب
از جهان نیست بجز وصل ترا دل طالب
بر من از چند بود خدمت بزمت واجب
ليك واجب تر ازان مدت دستور انام
خواجهٔ ملك جهان خواجه بهاوالدین است
خواجهٔ بحر و بر و خواجهٔ با تمکین است
سدهٔ در گهٔ او دورهٔ علیین است
ساحت ملك ز لطف وكرمش زرین است
اثر نصرت تأیید الهی این است
که ظفر چاكر آمد و اقبال غلام
تا بماند فلك و مهر بود زور خشان
تو چو خورشيد فلك نورده و شاد بمان
باد ملك تو در افزون و عدو در نقصان
روز تو عيد و شبت قدر و قدر مدحت خوان


- ٦٨ -
عمر بدخواه توکوتاه چوماه رمضان
باد بخت توهمایون وقرين عز دوام
٥ (مسبع)
شب چوکشود از قسم نافة مشك تتار * سنبل شب داد بو غالية زلف يار
عنبر سا را فشاند طرة شب بر نهار * عود قماری بسوخت مجمر چرخ از بخار
باز شده گوش گل بهر نوای هزار * باد چوعطار شد در چمن روز گار
ساخت زمشك تتار لخلخة عنبرى
سوسن تر برشگفت در چمن آسمان - لاله و نسرین نمود چرخ چو بر بوستان
شکل مجره چو جوی چرخ چو آب روان - زهره بسان سمن شعری چون ارغوان
صورت استار گان همچو شگوفه عيان - مشتری از برج خويش همچو گل از گلستان
مه بمیان نجوم همچو گل عبهرى
٦ ( مثمن ازحکیم سوزنی )
نوبهار تازه تازه کرد رنگ و بوی خویش
برگرفت از باد مشکین گل نقاب از روی خویش
بوستان چون جلوه زد گل را بطرف جوی خویش
کرد گل عاشق جهانرا بر رخ نیکوی خویش
خواند از گلبن بگلبن یار خود را سوی خویش
مرغ دستان زن بلحن وخلق دستان گوی خویش
تامرا روز نشاط مهتر خوشخوی خویش
ابن دهد بارى بمداحی و آن اندر غزل


- ٦٩ -

نرگس خوشخوی یار از خواب خوش بیدار شد
چشم با دیدار او باز از در و دیوار شد
در چمن با شنبلید ما بنفشه یار شد
سبزه چون دیبا و گل چون نافه تا تار شد
بوی و رنگ مشک و دیبا پیش بستان خوار شد
بوستان آرای هم بزاز و هم عطار شد
ابر نیسان رایگان غواص لولو بار شد
تا بدست راد ممدو حم زنند او را مثل

۷ (متسع از منوچهر)
همیگیرد صبا پیرامن گل - همیدردد ز گل پیراهن گل
هوا گر نیست عاشق برتن گل - چرا بندد گهر بر گردن گل
به نیسان گشته بستان معدن گل - دل مستان خوش است از چیدن گل
نخسبد مرغ جز بردامن گل - جهان روشن شده از دیدن گل
خروشان عندلیب از شاخ عرعر

ایا ابر سیه بر چرخ نیلی - نه دریائی نه جیحونی نه نیلی
چرا چندین گهر باری نه سیلی - چرا تندی کنی نه ژنده پیلی
نه آب در دریا را عدیلی - بتابش زاتش دوزخ بدیلی
گهی اثبات احیارا دلیلی - گهی ارزاق عالم را کفیلی
چودست جود شاهنشاه جعفر


- ۷۰ -
۸ ( معشر از جوهری زرگر )
ای بهنگام شجاعت چون علی مرتضی
صد چو رستم پیش فوجت زال در روز دغا
روده خصم تو هريك اژدهای جانگزا
در میان وی سنانت چون زبان اژدها
بر سر خوان نوالت چرب بغرائی سما
مطبخت را مهر و مه هر دوست سنگت آسیا
خاك درگاهت مس آزو و امل را کیمیا
پیش دریای کفت غرق عرق ابر از حیا
بحر از رشك كفت دیوانه گر نبود چرا
هر سرمه شورشی پیدا کند چون بنگری
ای فلك ناديده با چندين بصر مثل تو كس
بر سر مهر جلالت از شعاع مهر خس
تامگر یابد دمی بر پابوست دسترس
پیر گردیده سپهر نیلگون در این هوس


− ٧١ −
محمل قدر ترا خورشید و مه همچون جرس
کهکشان تنگ است و سنجاب سپهرت چون فرس
طوطی سبز فلك را ساخت قدرت در قفس
کشته کیوان بر سرخوان نوالت چون مگس
رفته بد جود از جهان احیاش دستت کردوبس
كو مسيحا تا ببيند معجز پيغمبرى
مسمط شعری است مرکب از چندین رشته و هر رشته مرکب از چند مصرع متحدد رقافيه و گاه بده مصرع میرسد. شعرای پیشین از انواع مسمطات بیشتر مخمس ساخته اند و بیشتر غزل دیگر یر ا مخمس کرده اند.
واکنون مسدس بیشتر رواج دارد و غالب اشعار وطنی مسدس باشد و نمونة انواع مسمطات در فوق ذکريافت.
مسمط در نزد ادبای عرب آنست که بیت را چار بخش نموده سه قسمت آنرا بسجعی آورند مخالف قافیه بیت: -
نه شام ما را سحر نویدی نه صبح ما را دم سپیدی * چو حاصل ماست نا امیدی غبار دنیا بفرق عقبی
چون زین جهان پر هوس ایمن نخواهد ماند کس * می خورد باید هر نفس چندین نباید خورد غم
از دور آدم تاکنون دلها بسی گردیده خون * آگه نشد يك تن كه چون رفته است در قسمت قلم


۷۲

( مثنوی )
۱ ( در تدبیر و سیاست )

همی تا بر آید بتدبیر کار - مدارای دشمن به از کارزار
چو نتوان عدو را بقوت شکست - بنعمت بباید در فتنه بست
عدو را بجای زیان زر بریز - که احسان کند کند دندان تیز
مراعات دشمن چنان کن که دوست - مر او را بفرضت توان کند پوست
حذر کن ز پیکار کمتر کسی - که از قطره سیلاب دیدم بسی
مزن بر سپاهی ز خود بیشتر - که نتوان زدن مشت بر نیشتر
اگر زو تواناتری در نبرد - نه مردیست بر ناتوان زور کرد
اگر پیل زوری و گر شیر چنگ - بنزدیک من صلح بهتر که جنگ
چو دست از همه حیلتی در گسست - حلال است بردن بشمشیر دست
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ - و گر جنگ خواهد عنان بر مپیچ
که گروی ببندد در کار زار - ترا قدر و قیمت شود صد هزار
و را و پای جنگ آورد در رکاب - نخواهد بمحشر از تو داور حساب
تو هم جنگ را چون کینه خواست - که با کینه در مهربانی خطاست
چو با سفله گوئی بلطف و خوشی - فزون غدرش کبرو گردنکشی


- ۷۳ -

با سپان تازی و مردان مرد - برار از نهاد بد اندیش گرد
چودشمن درآید بعجز اندرت - بدر کن ز دل کین و خشم از سرت
چوزنهار خواهد کرم پیشه کن - ببخشای و وز مکرش اندیشه کن
چودشمن شکستی میفگن علم - که بازش جراحت بیاید بهم
بسی در قفای هزیمت مران - مبادا که دور افتی از یاوران
سپاهی در آسودگی خوش بدار - که در حالت سختی آید بکار
نواحى ملك از كف بدسگال - بلشکر نگهدار و لشکر بمال
چودارند گنج از سپاهی دریغ - دریغ آیدش دست بردن بتیغ
بسا کس بروز آیت صلح خواند - چوشب شد سپه بر سر خفته راند
زره پوش خفتند جنگ آوران - که بستر بود خوابگاه زنان
بسا اهل دولت ببازی نشست - که دولت ببازی برفتش زدست
بخوردان مفرمای کار درشت - که سندان نشاید شکستن بمشت
نخواهی که ضایع شود روزگار - بنا آزموده مفر مای کار
زتدبیر پیر کهن بر مگرد - که کار آزموده بود سال خورد
برارند بنیاد روئین زپای
جوانان بشمیر و پیران برأی
(شیخ شیراز عليه الرحمه)


– ٧٤ –
٢ ( ابرخيس و هومر )
ابرخيس از تفاخر با هومر گفت – که نتوانی چو من در شعر در سفت
من اندر ساعتی صد شعر سازم – بسالی چند دفتر میطرازم
تو در سالی یکی گوئی قصیده – چوتو کاهل بشعر اندر که دیده
هومر گفتش مگر نشنیدی ای پیر – حدیث ماده شیر و ماده خنزیر
در انطاکیه خوکی ماده بود – زبان بر عیب شیر ماده بکشود
گرفت این گونه عیب از شیر ماده – که چون تو دیر در عالم که زاده
کشی بار گران حمل یکچند – پس از سالی نهی يك يا دو فرزند
دوره در سال من زه دان کشایم – دو نوبت چارده نوباوه زایم
جوابش دادکای خوك شكم خوار – فزون زادن ندارد فخر بسیار
بگیتی چند تن مفلوك زائى – فزون زائی وليكن خوك زائى
نباشد عیب من گردیر زایم
چه غم گردیر زایم شیر زایم
( ملك الشعراء بهار )


- ٧٥ -

۳ ( پاداش عمل )
گر چه دیوار افگند سایه دراز
باز گردد سوی او آن سایه باز
این جهان کوه است و فعل ما صدا
سوی ما آید ندا اندر ندا
چون که بد کردی بترس ایمن مباش
زانکه تخم است و برویاند خداش
چند گاهی رو بپوشاند که تا
آردت زان بد پشیمانی حیا
کی کجی کردی و کی کردی تو شر
که ندیدی لا ئقش در پی اثر
کی فرستادی دمی بر آسمان
نیکیء کز پی نیامد مثل آن
ای بسا ظلمی که بینی در کسان
خوی تو باشد در ایشان ای فلان


- ٧٦ -

در خود آن بد را نمی بینی عیان
ورنه دشمن بودهٔ خود را بجان
چون بقعر خوی خود اندر رسی
پس بدانی كز که بود آن نا کسی
( مولوی روم عليه الرحمه )

٦ ( سکندر و پیر مرد )

این طرفه حکایت است بنگر - روزی زقضا مگر سكندر
میرفت همه سپاه با او - وان حشمت و ملك و جاه با او
نا گه بخرابه گذر كرد - پیری ز خرابه سر بدر كرد
پیری نه كه آفتاب پرنور - در چشم سکندر آمد از دور
گفتا كه درين مغاك دلگیر - بیهوده نباشد اینچنین پیر
خود راند در ان مغاك چون گور - پیر از سر شغل خود نشد دور
چون بازنكرد سوی او چشم - ناگاه سکندرش بصد خشم
گفتای شده غول این گذرگاه - غافل چه نشسته درین راه
بهرچه نكردی احترامم - آخر نه سكندر است نامم


- ۷۷ -

پیر از سر شغل بانگ برزد * گفت اینهمه نیم جو نیر زد
نی پشت و نه روی عالمی تو * يك دانه زکشت آدمی تو
دوبنده من که حرص و آزند * بر تو همه عمر سر فرازند
با من چه برابری کنی تو * چون بنده بنده منی تو

۷ (گلگشت)
صبحدم با تنی از یارانم * گذر افتاد سوی بستانم
باغی آراسته دیدم چو بهشت * دروی استاده دوصد حور سرشت
بوستانی که درو دست بهار * کرده تصویر دو صد نقش و نگار
سبزه و لاله هم آغوش شده * غنچه لب بسته و خاموش شده
سرو در پای گل استاده بپا * بید در حالت تسلیم و رضا
نرگس از رشك وحسد زرد شده * که چرا بهتر ازو ورد شده
پرده گل بدریده است صبا * سرخ گشته رخش از شرم و حیا
عارض لاله تر از باران بود * یا زکم عمری خود گریان بود
منزوی گشته بنفشه زمیان * برلب جوی گرفته است مکان
من و یاران من از روی نشاط * پا نهادیم در ان نغز بساط
هر يك از ما گلی آورد بدست * گشته از بوی خوشش سرخوش و مست
شاخ از باد صبا لرزان بود * برگ گل برسرما ریزان بود


- ۷۸ -

پای سروی همگی بنشستیم * و ز همـه نـوع سخـن پیوستیم
ناگهان بلبلی آوازی کرد * با گل از محنت خود رازی کرد
ناله اش در همگی كـرد اثر * در دل جملـه بر افروخت شرر
گفت از جمله یکی كز چه سبب * نالـد ایـن مرغ بهنگام طـرب
یارش اندر برو معشوقه بكام * از چـه رو نالد و از بهـر كـدام
گفتمش ناله او زین راه است * كـه ز کم عمـری گل آگاه است
که بدین رنگ و بدین حسن و صفا * دوسـه روزی نکنـد بیش بقـا
اینچنین است خوشیهای جهان * کی خـرد منـد شـود غره بدان
آنچه مسرور بدو نادان است * عـاقـل از دیدن او گریان است
هركرا جهل بود حال نكوست * ای خوشا جهل كه آسایش از وست
جهل کز وي بود آرام روان
بهتر از عقل كز و کاهـد جـان
( رساله دانش )

ابیات فوق مثنوی است و مثنوی عبارت است از عده ابیاتی
كه در وزن متحد و در قافیه مختلف باشند و در هر بیت هر دو مصرع
آن قافیه داشته باشد . شعرای فرس مثنوی را باوزان مخصوص
سروده اند وغالباً وزن مروجه آن بهفت بالغ می شود .


- ۷۹ -

موضوع مثنوی حکایه های اخلاقی ، افسانه های عشقی ،
بیانات تصوفی باشد گویا مثنوی از برای بیانات مرتب ومسلسل
زمینه خوبی داشته ومیتوان داستانهای خیلی مطول را درمثنوی
شرح داد برخلاف غزل که زمینه آن بیشتر برای مضمونهای
مختصر و مختلف قابلیتی بسزا دارد .

( مستزاد)
يك چند پی زینت و زیور گشتیم ـ درعهد شباب
يك چند پی دانش و دفتر گشتیم ـ ازروی حساب
چون واقف این جهان ابتر گشتیم ـ نقشی است بر آب
ترك همه كرديم و قلندر گشتیم ـ ما را در یاب
(دیگر)
نی سایه بید و نی چمن میماند ـ نی سیر وصفا
نی ناز بتان سیمتن میماند ـ نی جـوروجفـا
این عالم فانی که من می بینم ـ ای مایه ناز
نی نازتو نی نیاز من میماند ـ برخیز و بیـا


- ٨٠ -

خوبان بدیار حسن چون روی آرید - کان شهر شماست
دارم بشما وصیتی مگذارید - از کف که خطاست
دل نام جگر گوشۀ از من روزی - آنجا شده گم
گرزنده به بینید عزیزش دارید - کر مصر و فاست
دیگر
آیینه بحسن دلکشایتو رسد - ای جان نگاه
هم شانه بزلف مشك سايتو رسد - مارا چه گناه
ما خاک شویم و سرمه منظور شود - داغیم ز رشک
دل خون شود و حنا بپایتورسد - سبحان الله
مستزاد نوعی است از نظم که در ذیل هر مصرع فقرۀ
افزون گردد مانند نمونه های فوق وگاه در مستزاد بعد يك
فقرۀ می آورند .

[decorative element]


[BLANK PAGE]