توحمات اسلامی جلد ثانی (۲۰۸) نقشه دالی با

مسلمه فوق باطل و مردو د است زیرا که کفار اگرچه به بیان خود خالقیت و ضارنیت
اثبات میکنند ولیکن این ها را در استحقاق عبادت و اسم الوهیت شریک میدانند
و مستحق تعظیم الوهیت می پندارند چنانچه اطلاق اسم اله و شریک در رب
و غیره از ایشان بر بتان شایع و معروف است و عبادت ایشان مرستان را
صریح و ظاهر است و اهل توحید هرگز بعبادت غیر خدا و قایل نمیند و ستحق عبادت
جز خدارا نمی دانند و تعظیم غیر خدا و ند را مثل تعظیم خدا و ند می نمایند و بهیچ
صفتی ایشان را بخداوند شریک نمیکنند و طلاق اسم شریک و اله و رب نزنیدا
بتجویز نمیکنند و نافع و ضار و موثر در هیچ چیزی نمیدانند الا ان تا را محتمن در درگاه
خدا می دانند واز خداوند به برکت ایشان رحمت و مغفرت میطلبند و بخلاف مشرکین انم
را مستحق عبادت و الوهیت نمیدانند و لمین سبب مشرک افتادند و موقع ذم
و تضلیل گشتند آنجا که بمجرد قول خود که ما نعبدهم الا ليقربونا الى الله زلفی مصداق
مذمت گشته باشند زیرا که چون اقامه حجت شد بر اینکه مستحق عبادت نیست
مگر خدا و بتان مستحق عبادت نیستند مضطر شده براه اعتذار پیش آمدند که
ما نعبدهم الا ليقربونا الى الله زلفی یعنی نیست عبادت مابتان مرستان را
مگر بغرض تقرب الی الله فقط انتهی جواب الکتاب الا مخفی ماند میگوید مترجم مسکین
ثبته الله علی الیقین که کفار در وجه اعتذار اعتراف نمودند بعبادت اصنام ولیکن
به غرض تقرب بخدا و ند و این اعتذار شان فائده نمی کند در دفع شرک از ایشان
زیرا که عبادت و اثبات استحقاق عبادت به غیر خدا بهر غرض که باشد مشرک است
پس ازین سبب مورد طعن و تضلیل و تکفیر گردیدند نه از حیثیت نفس عرض
و اما متوسلین با نبیاء و اولیاء چون از عبادت و استحقاق عبادت به غیر خدا بیری
در دایره توحید اند فقط و تقرب الی الله را که قصد میکنند از وجه مشروع
و مندوب است نه از وجه عبادت غیر الله سوال تعظیم و عبادت بچه کیفیتت
جواب تعظیم و عبادت که لایق شان الوهیت است به غیر خدا نمودن موجب
کفر است نه مطلق تعظیم چون تعظیم کعبه و قران و مسجد و غیره اه عجب از این
عبد الوهاب که آیات قرآن شریف را که مخصوص کفار و مشرکین در در باره عمل
نزول آن صرف نظر نموده و بر مسلمانان موحدین متعلق ساخته و موحدین در گروهی
عبده اصنام تصور کرده می بیند که امام بخاری رحمہ اللہ از بن عمر از نحضرت پیروان
میکند که انحضرت در وصف خوارج فرمودند که شان قومی اند که میریزد سراآیا تی را که درود


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۰۹) قصه وهابی ها

مشرکین حمل میکنند آنها را بمومنین و در روایت دیگر از ابن عمر آمده که فرمود انحضرت علیه السلام
مخوف ترین امری که می ترسم از و بر امت خود مردی است که تاویل میکند قران را
و وضع میکند او را در غیر محل وضع آن و این هر دو حدیث صریح الدلاله است بر شان
محمد بن عبدالوهاب و اتباع وی و نیز اگر توسل و استعانت شرک می بود هرگز رضا
نمی شد از ان حضرت و صحابه کرام و سلف و خلف است چنانچه روایت شده است
از ان حضرت که در دعوت خود میگفت و تعلیم میکرد صحابه را و امر میفرمود که بگوئید
اللهم بحق السائلین علیک و شک نیست که این دعاء توسل صرف است
و نیز بصحت رسیده که آن حضرت وقت وفات والده علی کرم الله وجهه فاطمه بنت
اسد رضی الله عنها تشریف آوردند و بدست مبارک خود وی را بلحد داخل نمودند
و فرمودند خدا و ندا بیامرز ما در من فاطمه بنت اسد را و فراخ گردان بروی
قبر او را بحق پیغمبر خود و پیغمبران پیشین به تحقیق که تو ارحم الراحمینی و نیز بصحت
رسیده که کوری از ان حضرت خواهش نمود که خداوند او را بینا گرداند حضرت فرمودند
که وضو کن و دو رکعت نماز بخوان و بعد از ان دعا کن و بگوی اللهم انی اسئلک
واتوجه الیک بنبیک محمد نبی الرحمة یا محمد انی اتوجه بک الی ربی
فی حاجتی لتقضی اللهم شفعه فی کور بفرموده آنحضرت عمل نموده در حال
شفا یافت از برکت توسل بان حضرت و نیز بصحت رسیده که چون ادم علیه السلام
از شجره ممنوعه خوردند و بزلات افتادند روزی بساق عرش بر غرفه های بهشت
و بر پیشانی ملائکه نظر کرد نام مبارک محمد را نوشته دید عرض کرد که الهی این نام
مشرف و معظم نام کدام کس است خطاب شد که نام یکی از فرزندان توست
که اگر وی نبودی ترا و باقی مخلوقات را نمی آفریدم آدم علیه السلام را ذوق حاصل
شد گفت الهی به برکت نام این مولود مبارک و مشرف که بر پدرش
رحمت فرما و بیامرز خطاب شد که ای آدم اگر محمد را در حق اهل آسمان و زمین
شفیع می ساختی هر آئینه قبول میکردم و ترا به برکت این نام بخشیدم و نیز
حضرت عمر رضی الله عنه در وقت خلافت خود بعباس عم حضرت رسول صلعم علیه السلام
توسل جست و استسقا نمود و گفت الهی پیشتر از نیکه باران نمی فرستادی توسل
میکردیم به پیغمبر تو و هر آئینه آب میدادی بما را اکنون به نزد تو وسیله میسازیم
عم پیغمبر را و شفیع میگردانیم او را تا به فرستی برای باران اشتی اگر قائی
گوید حدیث ابی در حالت حیات آن حضرت بود و نزد ما توسل بعد از


فتوحات اسلامی جلد ثانی (٢١٠) حصه دوم باب دهم

وخلاف ممنوع است جواب گوئیم که دعای توسل اعمی بر صحابه و سلف بعد از وفات
آن حضرت استعمال نمودند و عمل به ان در بار قبیای حوایج شایع بود و نیز در کتب
وهابیه مصرح است بمنع توسل از غایب و میت و ظاهر آن است که آن حضرت
در حین توسل اعمی حضور نداشته اند و ایضاً در حدیث اعمی لفظ یا محمد واقعه است
که مشعر بر نداء است وطایفه وهابیه که منع نداء غایب و میت میکند از نداء
اعمی و نداء صحابه وسلف در وقت قراءت این دعاء چه جواب خواهند گفت
و نیز مروی است که بلال بن حارث صحابی در نزد قبر شریف ایستاده شد و گفت
یا رسول الله استسق لامتك نداء آن حضرت اموات را در حین زیارت
قبور شایع و ذایع است و شیخ محمد بن سلیمان کردی از اکابر مشایخ ابن
عبدالوهاب است در شرح ابن حجر حواشی تالیف کرده و رساله در رد وهابیه
ساخته در ان رساله ذکر نموده که ای پسر عبدالوهاب نصیحت میکنم ترا باینکه
نگاه داری زبان خود را از طعن مسلمانان واگر دیدی شخصی را که معتقد بـاثیر از غیر
خدا بود و برای متوسل به خود منزلت تاثیر قرار میداد بر تو باد که نصیحت کنی ویرا
و زایل گردانی اعتقاد او را و ثابت کنی عدم تاثیر غیر الله را هرگاه منزجر شد همین
والا قایل شو بکفر او خصوصا و هرگز راه نداری به تکفیر سواد اعظم مسلمین در صورت
مخالفت تو از سواد اعظم حکم بکفر شاذ و منفرد اقرب است بصواب زیرا که آن
مستلزم تابع غیر سبیل المومنین است و قد قال الله تعالى ومن يتبع
غير سبيل المومنين نوله ماتولى اهـ می بینی که گرگ آرد زور میش کنی
که هست از رساله دوم انتهی کلامه و اما زیارت قبر نبی صلی الله علیه وسلم به تحقیقی
که صحابه وسلف و عموم اکابرت و یرا از اعظم قربات و افضل مندوبات شمرده
واحادیثی را که در فضل آن ورود یافته در رسایل علاحده تالیف کردند
حتی که موضع دفن انحضرت را از عرش و کعبه معظمه افضل تر گفته اند وان
مرحم ابن عبد الوهاب و اماد لایلی که ابطال قول وهابیه را در باب حرمت
نداء غایب ومیت و جماد می نماید از انجمه انست که روایت شده
از آن حضرت که چون بگریزد دابه یکی از شمایان در بیابان ندا کند که یاعباد
احبسوه الخ در حدیث دیگر آمده که چون گم شود از شمایان چیزی در بیابان
یا محتاج معاونت شود پس بگوید یا عباد الله اعینونی والبته معاونت
میکند شما را بندگان خدا که می بینید آن ها را و می بینند شما را در حدیث


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۱) فتنه وهابی ط

دیگر آمده که آن حضرت در سفر وقت اقبال لیل میفرمودند که یا ارض ربی و ربک الله
و نیز در حین زیارت قبور میفرمودند که السلام علیکم یا اهل القبور
و ایضا در تشهد مأثوره که در حق هر مسلمان قرائت آن واجب است صورت
نداء و تلفظ السلام علیک ایها النبی موجود است هم در حین حیات
انحضرت و هم از وفات و بالجمله از انچه ذکر نمودیم معلوم شد که ندا توسل
بغیر خدا تا اعتقاد تاثیر از ان غیر نباشد و نافع و ضار دانسته نشود محرم
و ممنوع نیست و اگر در منادی و مستعان به من دون الله معتقد
تاثیر گردد بدایره شرک در آید و نیز مجرد اسناد فعل بغیر خدا کافر نگردد
چنانچه گوید این دوا مرا نفع کرد یا این طعام مرا سیر گردانید یا این اب سیراب
ساخت یا دعاء فلان مرا شفا داد و امثال ذلک در این اسناد بر مجاز حمل
میشود و قرینه بر مجاز دیانت و اسلام مسلمان است پس تا معتقد تاثیر
حقیقی نشود کافر نگردد و هیچ مسلمانی با مجرد صدور این کلمات کافر نباید گفت
و احتیاط باید کرد و در انچه ذکر نمودیم در رد مذهب وهابیه اجمالا کفایت است
و کسی را که طالب زیادت است رجوع بكتب مبسوطه لازم است و چون
ابن عبد الوهاب با اعوان و انصار خود بدعوت مذهب خبیثه قیام نمود و بتکفیر
مسلمانان عالم اعلان و اصرار کرد رفته رفته بومانیها بر قبایل شرق تسلط
یافتند و بعد از ان بر خاک یمن و حجاز و حرمین و بعضی از ممالک شام
تا حدود مزیر یب تلک یافتند و روز بروز مذهب خبیثه او رو با نتشار
داشت و باطراف و اکناف مبلغان میفرستاد و عقاید مردم را تباه
میگردانید تا اینکه جمعی از علماء خود را بر اثر دیج عقیده خود بحرمین فرستاد
و مقصود آن که عقاید اهل حرمین را فاسد گردانند و شبهات و تخلات ایشانرا
مثل سایر ناس از راه به برند علماء حرمین بران معنی وقوف یافته همگی
جمع شدند و همراه شان بمباحثات علمی و حج قویه مناظره فرمودند و بعد
از مناظرات قویه ایشان را الزام و اسکات کرده از مدافعه عاجز
و فساد عقیده شان و ضلالت و غوایت و اشتمال عقیدت شان بکفرت
بر عموم و خصوص واضح و لایح است بعده بدستخط کل علماء بحضور قاضی مکه
فتوی نوشتند که صاحب این عقاید فاسده که نسبت کفر بر مسلمانان می نماید
و این چنین عقاید شنیعه را دار است کافر است و هرکس که باین مذهب


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۲) قصه وهابی تا

و اعتقاد شبث نماید کافر میگردد و فتوی مذکور را بطور اعلان جهته با خبری عموم مردم
باطراف وجوانب فرستادند و درین اوقات شریف مکه مسعود بن سعید بن
سعد متوفی سنه هزار یکصد شصت در پنج بود شریف مذکور بفرموده قضات
و علما جماعه علما مبلغین وهابیه را حکم بحبس فرمود و جمعی بگریختند و مصیبت
خود را تا درعیه رسانیدند در صورت حال را بامرار وعیه در ابن عبد الوهاب
معروض نمودند ایشان بسماع این خبر بغیظ و تعصب افتادند و با فساد و خرابی کا
خود افزودند و امیر مکه ایشان را از وصول و دخول مکه قطعاً منع فرمود و برای
ادأ حج مانع میشد لیکن ایشان علی الدوام بر قبایل و عشایر اطراف مکه غارت
می بردند و قتل و نهب واقع میشد تا اینکه در سنه هزار و دو صد و پنج
اتش مقاتله و محاربه در مابین ایشان و شریف مکه امیر غالب بن مساعد
بن سعید بلند شد و وقایع عظیمه و مقاتلات شدیده فیمابین فریقین
واقع شد و خلقی کثیر در ان وقایع بقتل رسیدند و ساعت بساعت امر
وهابیه قوت میگرفت و بدعت ایشان منتشر میشد و قبایل و اعراب
بوادی که در تحت ایالت شریفه بودند در قید اطاعت آنها می در آمدند واز
انقیاد شریف مکه سرباز میزدند بعد در سنه هزار و دو صد هفده لشکرهای
بسیار جمع کردند و باجوش و الات خطیه بسمت طایف متوجه شدند و در ذیقعده
همین سال طایف امحاصره نمودند و مقاتله عظیمه واقع شد اخر الامر بانا خلها
تسلط یافتند و مردان و زنان و اطفال ابقتل رسانیدند و از قتل نجات
نیافت الا اندکی و بعد از فراغ از محو طایف قصد مکه معظمه نمودند ولیکن
چون ایام موسم بود و حجاج از اطراف اکناف در مکه معظمه بسیار بودند مصلحت
ندیدند که در چنین وقت مکه حمله آورند چون حجاج از ادامناسک فارغ شدند
و هر قومی به بلاد خود رفتند و مکه از کثرت حجاج فارغ شد آن طایفه شنیعه فرصت
یافته با عساکر قویه و جیوش عظیمه روانه مکه شدند و شریف غالب باندیشه
اینکه جماعت این قوم در غایت کثرت است و اهل مکه را طاقت محاربه شان نیست
خایف شد و از مکه خروج کرده در جده متحصن شد و مکیان ترسیدند که اینطایفه
اگر دست یابند برایشان نیز بصورت اهل طایف معامله خواهند کرد لاچار مضطر
شدند و از ایشان امان خواستند و وهابیه امان شان را پذیرفته در هشتم محرم
سال هژدهم مکه در آمدند و مدت پزده یوم در مکه اقامت کردند و مردم را از عقاید حقه‌اند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۳) فتنه وهابی ها

جمعیت سابقه شان قایم میامدند و بزعم فاسد خود ایشان امید تجدید ایمان امر میکردند و از
توسل و استعانت بزیارت قبور ممنوع و تائب میساختند و بعد از فرار بالکشر
انبوه بجانب جده رفته و جده را احاطه نمود بمقابله شدند شریف غالب بمقابل
ایشان برآمد و بضرب توپ گلوله جمعی بسیار را بقتل رسانید اخرالامر تاب
مقاومت توپ نیاورده بعد از هشت یوم بجانب مکه گریختند و جده را بشریف
غالب گذاشتند و چون بکه رسیدند ایالت مکه را بشریف مکه عبدالمعین برادر
شریف غالب سپردند و شریف مذکور نیز بجهت رفعتی مکیان و دفع ضرر این
اشرار شرافت مکه را قبول نمود و با ایشان صورتاموافقت برآمد و تابیه
جمعی از عسکر خود را بر محافظت مکه گذاشتند و باقی به بلاد خود رجوع نمودند
و شریف غالب با شریف پاشا که از طرف دولت علیه عثمانیه و بیعت و الحجاز
بود متفق شده و لشکری ترتیب دادند و به سمت مکه متوجه شدند چون بمکه
درآمدند عساکر و ها بیه را تعقیب کرده از مکه مظلمه مایوس شدند طایف را
مقر و ملجا عسکر خود کردند و به قبایل و عشایر نواحی مکه مقاتله و محاربه بنیاد
کردند و امیر طایف عثمان مضایفی وهابی بود وی با جنود خود به قتل و نهب
اطراف اصرار میکرد تا اینکه واپس جمله قبایل و اعراب اطراف مکه را
با طاعت و انقیاد زمره و هابیه در آورد و ممالک متبوعه شریف غالب را
متملک شد و بعد بالکشر چون کوه گردآگرد مکه را گرفتند و محاصره سخت
نمودند و طعام را بر ایشان بند کردند و راه آمد و رفت قوافل را مسدود ساختند
و کار بر مکیان آن قدر سخت شد که از غایت اضطرار و عدم قوت گوشت
کلاب می خوردند و الحاصل اهل مکه از غلبه فقر و فاقه و شدت محاربه بجان آمدند
ناچار تن بقضای الهی داده شریف غالب را بصلح و تامین اهل مکه اشاره فرمودند
وی جمعی را از اشراف بامر صلح تعیین فرمود و بواسطه حصول مقصود ساخت
و در صلحنامه شروطی را که موجب رفق و تامین اهل مکه بود قرار داد و از جمله
عدم خلع شریف غالب بود و ها بیه ملتمس اهل مکه را مبذول داشته
بقرار شروط موضوعه صلح را انجام دادند و در ماه ذی قعده سنه عشرین
بعد المایتین به مکه داخل شدند و مدینه مطهره را نیز متملک گشتند
و بعد از تمکن و تقرر اموال و اشیا نفیسه را که در حجره شریفه علی ساکنها
التحیه ذخیره و موضوع بود غارت کردند و افعال شنیعه که زبان از ذکر


فتنه و هابی ها ( ۲۱۴ ) فتوحات اسلامی جلد ثانی

میسوزد بجا آوردند و از طرف خود مبارک بن ضبان ا برای مدینه امیر گردانیدند
خذلهم الله سبحانه و نعوذ بالله من شرور انفسنا و من سیئات اعمالنا - دیدی
که زبد عهدی یار عزیز ـ از ما به برید و با رقیبان دو کرد - و مدت هفت سال
در حرمین شریفین حکومت وهابیه جریان داشت و محمل شامی و مصری که هرسال
بزیارت می آمد موقوف نمودند و کعبه معظمه را از عبار قیلان اسود
لباس می پوشانیدند و مردمان را بدخول در مذهب خود اکراهاً و جبراً
می کردند و مردم را بشرب تنباک با قبح وجوه تعزیر مینمودند و قبه های
که بر قبور اولیاء و صحابه بود منهدم و حرب می ساختند و درین
اوقات دولت عثمانیه بوقایع شدیده و خطابات عظیمه که ناشی از
محاربات نصاری و اختلاف سلاطین ترکیه فیمابینهم بود مبتلا و گرفتار
بودند و فرصت مدافعه وهابیه را نداشتند تا اینکه در سنه دوصد و بیست
و شش بعد الالف فرمان همایونی از دار الخلافه عثمانی بوالی مصر محمد علی
باشا شرف صدور یافت مشعر باین که بر سبیل استعجال بقلع و قمع طایفه
وهابیه پردازد محمد علی پاشا حسب الفرمان تجهز عسکر نمود و جیشی
ترتیب دار و پسر خود طوسون پاشا را امیر لشکر گردانید در ماه رمضان
از سال مذکور از مصر حرکت کردند و دشت و دریا را قطع کرده به ینبع
رسیدند در انجا با عساکر و هابیه مقاتله کردند و ینبع را از دست
وهابی ها کشیدند و متصرف شدند و از انجا به قصد مدینه منوره چون
به صفرا و حدیده رسیدند قبایل عرب که در تحت طاعت وهابیه بودند از
جمیع طرف جمع شدند و با عساکر وهابیه متفق گردیدند و مقاتله سخت فیمابین
فریقین بوقوع آمد و بالاخره عرب بدویه که در طاعت وهابی بود اجتماع ورزیدند
و عسکر مصر را هزیمت دادند و جفاة اعراب تیغ با کشیده اکثر مصریان را
بقتل آوردند و اموال و اثاث و ادوات حربیه را کاملا نهب وغارت
کردند و خلاص نشد از قتل و جرح الا اندکی و وقوع اینوقعه در شهر ذی حجه
سال بیست و ششم بعد الماتین و الالف بود چون خبر هزیمت و ادبار
مصریان محمد علی پاشا رسید بغایت ملول شد و از روی شجاعت و مردانگی از نو
عسکری ترتیب داد در غایت قوت و عدت و کثرت دلاوران کاری
و مبارزان جنگی تعیین نمود و هژده عدد توپ و سه عدد قنباره بهمراه

موضعیت سنگی
که بحومه مدینه ینبوع
صفراء وادی ایست
از ناحیه مدینه بمسافت
سه برید
جدیده از قرای
ینبوع


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ٢١٥ ) فتنه وهابیها

عسکر حمل فرمود و در ماه شعبان از سنه بیست هفت بعد المأتین عسکر ظفر اثر را
حرکت داد و خودش نیز بعد از چند یوم با خواص خود عازم مملکت حجاز گردید و چون
عسکر ظفر اثر از طریق بر و بحر داخل خاک حجاز گردیدند ندادند بر نهیان ضرب
عطا فرمود و بهر موضع که میرسیدند قبایل و بلاد و قری را از قبضه وهابی
کشیده به حیطه تصرف خود می آوردند تا انیکه به عون الهی و ثبات قدم و عزم محکم
و تدابیر مبرم در اواخر ذی قعده داخل ارض مقدسه مدینه منوره علی ساکنها
الصلوة و السلام رسیدند و اقوام وهابیه را بذلت و مسکنت از بقاع
مقدسه اخراج و فرار مینمودند و خاک موطاء ملائکه کرام را از لوث اقدام
اغیار پاک و صاف گردانیدند و ظاهر اسبب ابتلا روغنیان بقتل
و حرب این بود که بنابر استصواب شریف غالب که صورتا اطاعت وهابی
و معنا با مصریان متفق بود اعراب و بدوی ها را بصرف مبالغ کثیر و عطیات
جزیله از اطاعت وهابی با کشیدند چنانچه شیخ اشیوخ حرب را صد هزار
ریال فضی و شیخ دیگر را هژده هزار ریاله انعام دادند و علوفه و تنخواه ایشان را
ماهواره مقرر و متعهد فرمودند و این الطاف و کرامات غیظ و تعصب
اعراب انشانده با عساکر مصریه مالوف و متفق گردیدند و در دفعه اولی
شریف غالب بآمدن شان واقف نبود و با ستشاره شرکت نداشته ازین
سبب جز ندامت و پریشانی نتیجه نبردند و چون خبر فتح مدینه منوره بمصر رسید
اهل مصر متوالی چند شب چراغان نمودند و توپ ها زدند و شادی نکردند
و بجمیع اطراف و اکناف روم و غیره بشارت رسانیدند و بعده عسکر منوره
از طریق بحر به جده رفتند و جده را بدون قتال متصرف شده بجانب مکه
معظمه رفتند و مکه شرفه را نیز با اطراف و اکناف و توابع آن باتفاق
شریف غالب متصرف گشتند و عثمان مضایفی که امیر طایف بود و از جمله شجاعان
و دلاوران و دانسته گان وهابیه بود بهجوم مصریان در تفاق اهل حجاز وقب
شد بخوف و رعب افتاد و با جمیع عساکر وهابیه طایف را تخلیه نمود و فرار را
اختیار کرد و عساکر وهابیه از هر گوشه و کنار زندگانی را غنیمت دانسته
براه فرار گرفتند و امیر در عیه سعود نام در همین سنه بیست هفت بیودا
حج آمده بود حج نموده به طایف رفت و از انجا بدرعیه رسید و اصلا از آمد
مصریان و تسلط ایشان تا رسیدن بدرعیه وقوف نیافت و در ماه ربیع الاول


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۱۶)
فتنه وهابی ۱

سنه بیست و هشت محمد علی پاشا مفاتیح مکه و مدینه و جده وطائف را با جمعی از علما
و اشراف بطور بشارت بدار السلطنه روم فرستاد رومیان موکب عظیم و اجتماع
بزرگ نمودند و مفاتیح اماکن مقدسه را بر طشت های طلا و نقره گذاشته بخورات
و عطر با بحضور دولت تقدیم کردند و از اینمژده تنزین با و شادیها نمودند
و توپ ها زدند و آواز طبل و نای و نوازنده گیها عالم را فرو گرفت و مبشرین
به خلعت و نوازش شاهانه مشرف شدند و دولت علیه در ترفیع رتبه محمد علی پاشا
و انواع خلعت و نوازشات وی با قصی الغایه کوشش و مرحمت نمود و طوری
و خلعت های علیحده بوی فرستاد تا بمعاونان و هواخواهان خود عطیه بفرماید
در ماه شوال سنه بیست و هشت محمد علی پاشا عازم ارض حجاز گردید و قبل از
توجه وی از مصر شریف غالب بن مضایقی که از همراه و هابیه بود گرفتار نمود
و زنجیر کرده بمصر فرستاد محمد علی پاشا ویرا بدار السلطنه فرستاد و بانجا بقتل رسید
و خود محمد علی پاشا به سمت حجاز رفت و در ماه ذی قعده بمکه معظمه رسید و در انجا
شریف غالب را آرزگار نمود و بطرف دار السلطنه فرستاد و شریف یحیی که برادر
زاده شریف غالب بود بشرافت مکه منصوب گردانید و در ماه محرم سنه بیست
و نه مبارک بن مضایان وهابی را که از طرف عمارة وهابیه امیر مدینه منوره بود
گرفتار نمودند و بدار السلطنه روم فرستادند دولت علیه ویرا در طره فنه اقپات
قسطنطنیه بمردم نشان داده و بگردش فرمود و بعده و یرا با عثمان مضایقی
بقتل رسانید و سرهای شانرا به باب السرایا آویزان کرد تا مردم را عبرت
حاصل شود و شریف غالب را به سلالیک فرستاد و در انجا بغزت و اکرام دید
تا در سنه سی و یک در انجا وفات یافت و دفن گردید و بروی قبه ساختند
یزار و یتبرک و مدت امارتش در مکه معظمه بیست و شش سال بود و محمد علی
پاشا بعد از وصول بمکه عساکر خود را به جانب تر به و میشه بلاد غامد و زهران
و بلاد عسیر برای قتال طایفه و هابیه که در ان دیار بودند فرستاد و خودش
نیز در ماه شعبان سنه بیست و نه بعد المایتین والالف عقب لشکر روان
شد و چون بان دیار رسید ند مقاتله کردند و کشتند جمعی کثیر را هم اسیر
گردانیدند برخی را و ویران ساختند بقاع و امائن شان را
و بعده محمد علی پاشا با عسکر خود سالماً و غانماً از آن دیار مراجعت نمود.
و چون ایام حج بود در مکه معظمه مکث فرمود و اداء حج کرد و طایفه وهابیه

در سال


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۷) تسوید الی؟

از سال صد و سی جای تدابیر امور حجاز در مکه اقامت نمود و بعد از ان حسن پاشا
در مکه گذاشت و خود در غره ماه رجب سنه مذکوره بمصر مراجعت کرد و مدت اقامت
در حجاز عرب یکسال و هفت ماه شد و در شدت جماعة وهابیه را که در قبایل تهامه
و مشرق بودند استیصال نمود و باقی اندار ایشان الا اهل درعیه در ماه جمادی الاخره
از مرض هیضه و نمم هلاک کردید و پسرش عبدالله بامارت منصوب شد چون
محمد علی پاشا بمصر رسید عبدالله ابن سعود به طوسون پاشا پسر محمد علی پاشا
که امیر مدینه مشرفه بود مکتوبی نوشت محتوی بر عقد صلح مشروط باینکه
در تحت اطاعت محمد علی پاشا در آمده بامارت درعیه سرفراز ماند چون
خبر مکاتبت محمد علی پاشا رسید به صلح مذکور رضا نداد و لشکری را با سرداری
پسر خود ابراهیم پاشا ترتیب داد و در اواخر سنه سی و یکم بجانب درعیه
فرستاد ابراهیم پاشا همراه عسکر در سنه سی و دوم بدرعیه رسیدند و در مقام
عظیمه فیمابین ایشان و عبدالله بن سعود بوقوع آمد تا اخر الامر در ماه
ذی قعده سنه سی و سه بر لشکر وهابیه نصرت یافتند و بلاد شان را
متصرف شدند و عبدالله امیر درعیه را گرفتار کردند و با جمع دیگر از امراء
شان بجانب مصر فرستادند و چون خبر فتح ابراهیم پاشا بمصر رسید
محمد علی از غایت نشاط حکم فرمود تا یکهزار توپ زدند و شهر را اریش
کردند و مدت هفت روز مهمانی و طرب داشتند و این محمد علی پاشا را
به قتال و استیصال وهابیه ذوقی و شغفی عظیم بود و نهایت در ایلاک شان
اهتمام میکرد و حزاین بسیار خرج مینمود حتی که شخصی از خدمه وی میگفت که یکمرتبه
اجره حمل اثاثیه عسکری از ینبع تا مدینه مطهره چهل و پنجهزار ریال شد
و اجرت هر شتر شش ریال بود که نصف آن را امیر ینبع و نیمه دیگر امیر
مدینه مشرفه تادیه کرد و از مدینه منوره تا درعیه اجرت حمل ساماناتیه
این عسکر با صد و چهل هزار ریال و خرج مذکور برای حمل و نقل یک حرکت عسکری
بود باقی دفعات حرکت را نیز بدین منوال قیاس باید کرد و الله اعلم و چون
عبدالله بن سعود را بمصر اوردند بر مرکب نشانیدند و باطراف مصر جهت نظاره
و تماشای اهل مصر گردانیدند و بعد از ان بحضور محمد علی پاشا اوردند محمد علی پاشا
بتعظیم وی قیام نمود و بر پهلوی خود نشاند و بعد از مجادله و گرم جوشی
د ملاطفت سوال کرد که این تطاول و حرکات ناموضوع تان


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۸) فتنه وهابی ها

باعث چه بود جوابی داد که امر حرب چنین است و الحرب سجال باز پرسید
که فرزندم ابراهیم پاشا را دلاوری چه طور یافتی فرمود یعقو تقصیر نکرد و نهنگ
امت نمود و ما نیز کوتاهی نکردیم ولیکن مقدره خداوند بوقوع آمد پاشا
گفت من امید دارم که خلیفه در حق تو احسان فرماید عبدالله گفت انچه
تقدیر باشد واقع خواهد شد بعد ازان و بر اخلعت پوشانید و به منزل
اسمعیل پاشا در بولاق فرستاد در این اثنا نظرش افتاد که بادی صندوق
صغیری است پرسید که این صندوقچه چیست گفت چیزهای که پدرم از حجرۀ
شریفه اخذ نمود درین صندوق نمودم و برسم تحفه نزد خلیفه خواهم برد
پاشا امر فرمود تا سر صندوقچه را گشادند سه جلد مصحف بغایت اعلی که چشم
هیچکس مثل آنها را ندیده بود و از خزاین ملوک بود و صد دانه مروارید کلان
و یکدانه زمرد در غایت نفاست و شرفره از طلا بود پاشا گفت امور یکی را
که پدرت از حجره شریفه برده در نهایت کثرت بود و این اندک از انها است
گفت نعم ولیکن از حجره مبارکه اخذ شده همگی بقبضه پدرم نرسید بلکه
اکابر عرب واهل مدینه و اغوات حرم و شریف مکه و غیره برده اند پاشا گفت
راست گفتی بعضی از ان ها را من در نزد شریف مکه دیدم بعده محمد علی پاشا
عبدالله بن سعود را بدار السلطنه روم فرستاد و در ماه ربیع الاول از سال هی
و پنج بدار السلطنه رسید خلیفه و برادر اطراف مملکت گردانید و درامروز با هم
همایون و پر اقتدار رسانیدند و اتباع او را نیز در اماکن متفرقه مقتول ساختند
و ابراهیم پاشا در ماه محرم سنه سی و پنج بعد از تخریب درعیه و قلع و قمع طواه
و قبایل وهابیه بمصر مراجعت نمود این بود چر خصه وهابیه بطریق اختصار و بروز
فتنه ایشان از اعظم مصایب مسلمین و تقصیر نکردند در قتل وغارت
و نهب اموال مسلمانان در ریختن خون موحدین و فساد عالم و عالمیان
ولا حول ولا قوة الا بالله و حضرت رسول مقبول از ظهور این طایفه خبر داده
چنانچه روایت شده که فرمودند یخرج اناس من قبل المشرق یقرؤن القرآن
لا يجاوز تراقيهم يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرميه سيماهم
التحليق یعنی بیرون میشود از جهة شرق قاری قرآن هم اولیکن از چنبر
گردن شان نمی گذرد و بمقصد قبول نمی رسد کشیده میشوند از دین
چنانچه کشیده میشود تیر از مرمی و حلیه و چهره شان تراشیدن است


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۱۹) فتنه وهابی ها

و حدیث مذکور بروایات کثیره ثابت شده و احتیاج بنقل روایات دیگر روا نیست
و از قول رسول علیه السلام که فرموده اند سیما هم التحلیق دلیلی است صریح که مراد از
این حدیث طایفه و ہابیه اند لا غیر زیرا که طوایف مبتدعه دیگر چون خوارج
و غیر هم باین سیما موصوف و معروف نبودند و التزام تحلیق نمی نمودند
سید عبد الرحمن اهدل که مفتی زبید بود می فرمود که هیچ احتیاج بتالیف رسایل
در رد وهابیه نیست زیرا که این حدیث کفایت میکند در مذهب د قمع
سیرت ایشان را و التزام تحلیق بر وجهی که اینها نموده اند هیچ یک از مبتدعان
نکرده حتی که آورده اند زنی نزد وی که واجبدار اتباع مذهب این الوهاب
اختیار نمود وی حکم فرمود تا سر خود را به تراشد زن گفت که هرگاه زنان
به تراشیدن سر امر میفرمانید باید که مردان را به تراشیدن ریش امر کنید
زیرا که موی سر در حق زنان مثل ریش در حق مردان زینت است در شریعت
آن موجب قبح ابن عبد الوهاب از جواب عاجز ماند و بعده زنان را
به تراشیدن سر امر نکرد و از جمله واہیات و عقاید سیئه ایشان این
بود که منع میکردند مردم را از طلب شفاعت آن حضرت مشهود و متواتر است
و برای اهل کبایر نیز شفاعت واقع است و از قرائت دلایل الخیرات
که مشتمل است بر صلواة آن حضرت و بر بیان اوصاف کامله شان
منع بلیغ می کردند و از قرائت درود بر منبر بعد از اذان که معرف اهل
حرمین بود منع کردند حتی آورده اند که کوری بعد از صدور منع اذان
گفت و درود خواند و برانزد ابن عبد الوهاب بردند محکوم به قتل شد
و بالجمله فعال و کردار شان زیاده از آن است که درین اوراق گنجایش
داشته باشد و الله سبحانه اعلم
در بیان قتل صناجق مملوکین که در مصر متغلب شده اند
بدانکه ممالیک مذکوره سابقا همواره بر مصر تغلب داشتند و ظلم و ستم می نمودند و پاشا را
قوت تسلط بریشان نبود تا اینکه محمد علی پاشا بولایت مصر متمکن شد و مسلط
پیدا کرد در سنه هزار و دو صد و بیست و شش اکثر شانرا بقتل رساند
تفصیلش اینکه این مالیک جمعیت و عساکر و اتباع کثیره داشتند و علی الدوام با محمد
علی پاشا معارضه می نمودند و بر قواعد و حالات و ینانکار میکردند و محمد علی پاشا را
قوت آن بود که با ایشان مقاومت نماید لاچار مدربه و حیاط می نمود تا انکه از جانب


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۲۰) بیان قتل صناجق علی کبیر

دارالسلطنه عثمانیه مامور ارسال جیش بحجاز عرب التی قتالی نامیه گردید وی هم پیش نمود
که پسرش طوسون پاشا بسرعسکری جیش مذکور مقرر گردد دولت عثمانیه هم این فرستاد
و بر وفق مطلوبی فرمان فرستاد محمدعلی پاشا فرصت غنیمت دانسته اعلان
کرد که صناجق با عساکر صناجقیه و اتباع خود در قلعه جیهته سماع فرمان سلطان حاضر شوند
و از قلعه تا دروازه خارج به سمت حجاز که در نزد قبه عزب بیرون شهر منصوب است
با طوسون پاشا متابعت نمایند و حضور ایشان را به ساعت چهار از سوم ماه صفر
تعیین نمود و عساکر خاصه خود را در برج ها و سنگرهای قلعه تعبیه نمود و دربان قلعه را
گفت که چون عساکر صناجقیه تماما داخل قلعه گردیدند دروازه قلعه را فرو بند
و عساکر خاصه بعد از بستن دروازه قلعه هجوم آرند و صناجق را با عساکرشان
تقتبل رسانند چون روز موعد شد و صناجق با عساکر و اتباع به قلعه در آمدند دربان
در قلعه را بند کرد و عساکر مخفیه از هر طرف تیر کردند و تمام ایشان را بقتل رسانیدند
و از وقت چاشت تا غروب آفتاب قتال شان امتداد کشید و بعد ازان انجم
ازین در مصر نمانده بود شنکر که دره بادیکر مردم همرا مقتول ساختند شهر منتها الی قوم مذکوره
نمودند و قصه ایشان در انه است لیکن ما حاصل او را جهت اختصار ذکر نمودم و بعد
ازین محمدعلی پاشا حاکم مصر و بد بمال مسلم شد و دیرا معارض و مزاحم نماند و از سنه
دوصد و بیست تا سنه دو صد و شصت و چهار بایا لت مصر بود درین محمدعلی پاشا در سال
خود از بلاد قوله از مردم ارنوط بود چون فرانسین به مصر تسلط و تغلب نمودند
و یوسف پاشا با عسکر سلطانی محاربه فرانسیس آمد محمدعلی پاشا داخل عسکری و با مقام
عسکر یوسف پاشا مقاتله نمود و دلاوری و شجاعت بسیار از وی بوقوع آمد و فرنسیس را
از مصر بیرون کردند دولت علیه بمقابل خدمت محمدعلی ترصیع رتبه او نمود تاباندک
وقتی بمنصب قایم مقامی مصر رسید و بالاخره زمام حکومت تمام دیار مصر به قبضه اقترش
تفصلش اینکه چون یوسف پاشا با عساکر خود فرنسیس از مصر اخراج نمود
رسید
و خود هم داخل مصر گردید بنا بفرمان دولت علیه زیر مصر محمد خسرو پاشا را با ایالت مصر منصوب
کردند و یوسف پاشا از مصر مسافرت نمود وزیر مذکور تا ماه محرم سنه دو صد مرده بابا
خود ستم بود اتفاقا ما بین وزیر و عسکر مصر بواسطه مطالبه مرتبه عسکری و حماک ایشان
نزاع و فتنه واقع شد و امتداد فتنه منجر باخراج وزیر از مصر گردید چون وزیر از مصر بران
مردمان طاهر پاشا را که قایم مقام مصر بود موقتی الی رسیدن امر و فرمان سلطانی بایالت خود
منصوب کردند و قاضی مصر طاهر پاشا را پوستینی از سمور پوشانید و برسند حکومت نشانید
دران


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۲۱)
قتل ضیائی
و بعد از شانزده روز از حکومت وی اهالی مصر باز فتنه بر پا کردند و طاهر پاشا را کشتند
و درین ایام احمد پاشا از طرف دولت علیه بحکومت مدینه منوره مقرر گردیده بود چون
بمصر رسید مردمان مصریه از قتل طاهر پاشا و برا یه حکومت خود انتخاب کردند
و محمد علی پاشا که رئیس اشارت این فتنه ها بود بایالت احمد پاشا رضا نداد و استدلال
نمود باینکه سابقاً طاهر پاشا را از حیثتیکه قایم مقام مصر و محافظ دیار مصریه بود
والی گردانیدیم و ایالت او نحوی از صحت داشت در کامش ناقد می نمود
بخلاف احمد پاشا که از طرف دولت بر ممالک مصریه اصلاً تسلط ندارد
و ایالتش مقصور بر مدینه منوره است مایان حق آن نداریم که وی را
از ایالت مقرره او منع نموده بر مصر والی گردانیم بلکه بر ما لازم است که تجهیز
عسکر او نموده بر مرز ایالتش روانه فرمائیم و این عذر محمد علی موجب قتال و فتنه
گردید و عساکر مصریه احمد پاشا را نیز بعد از یکشبانه روز از مصر خارج کردند بعد
ازین منادی با ندای تسکین فتنه و ارامی اهل مصر و بشارت ایالت ابراهیم
بیک که حاکم ولایت و کبیر صنایق بود در دادند و محمد علی به ابادی در امر
تولیت مصر شارک ساختند دستونی مصر را گرفتار نموده سرش را قطع نمودند
و بعد از چندی باز عسکریان از ابراهیم بیک جراک طلب نمودند در این
حیثیت غوغای عظیم بر پا شده فتنه انتشار یافت و عسکریان بجرای ابراهیم بیک
آمدند و اثاث و اموالش را نهب کرده اراده قتلش کردند وی از ترسل
فرار نمود و از مصر خارج شد و حل عقد مملکت بر سبیل استقلال محمد علی قرار یافت
در بین اثنا خبر ایالت احمد پاشا خورشید حاکم اسکندریه از طرف دولت علیه بمصر رسید
در سال دو صد و هژده ماه ذی حجه حسب الفرمان سلطانی احمد پاشا بمصر رسید در مسند
ایالت نشست و بعد از وصول و تقرر اموال جزیلیه را از وجه المیات و خراج سال آینده
مصر بر سر رعایا و دهاقین و اهل دکاکین امر تحصیل فرمود مردمان از تکلیف غیر لازم و فوق
الطاقه وی بجان آمدند و کار بر ایشان سخت شد و فقه بیشمار ببستند بازار ها دکان ها
بند گردید و اطفال شان جلگی به جامع از هر در آمدند و بر منبر ها بلند شدند غلو و تضرع
بخداوندی نمودند و بالطیف میگفتند چون خبر این قضیه در غربا و مصریان باحمد پاشا رسید
نقیب الاشراف الطانوی و و هند را کرد که تکلیف تحصیل خراج را از مردم رفع نمودم البته
مردمان را باید که آرام سازید و تسلی دهید مردمان را به تبلیغ نقیب الاشراف محمد علی
شده و متفرق گشتند ابراهیم بیک با بعضی از امرا سابقاً گریخته بود جماعت کثیری را
چابی اندر
سجد جامع بندید
مصر ۱۳


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۲۲) فتنه وهابی ها

از مردم از دشت صحرا جمع کرده بر آن مقاتله احمد پاشا و اتباع وی برآمد پاشا نیز با عساکر خود
برآمد و بین فریقین مقاتله عظیمه واقع شد و راه بامسدود گشت و مشرح این قصه موجب
تطویل است واندرین میان از طرف دولت علیه فرمان مقرری محمد علی به حکومت جده
مبارکه صدور یافت پاشا محمد علی را بدستور قانون خلعت پوشانده و پوستین
سمور بخشیده وعازم ساخت امیرعسکر در حین سواری محمد علی حرکت کرده از وی
علوفه خواستند وی اشاره به پاشا کرد و گفت اینک پاشا حاضر است از من چه میخواهید
این گفته بطرف سرای خود رفت و در اثناء راه بر مردم طلا و نقره نثار می نمود
بعده عسکریان احمد پاشاه را تا نماز شام نگاه داشتند واز رکوب منع کردند اخرالامر
خود را بملاطفت رهانید و بقلعه رفت لکن در مابین مردم آوازه افتاد که احمد پاشارا
محبوس کردند وبعد از ان بین مردم شایع شد که احمد پاشا میخواهد که بر مردمان
از شتم نوبت مصادرت وضع فرماید پس مردم بهیجان نمودند و غوغای عظیم شد
و هرکس سخنی میگفت بعضی میگفتند که خداوند صابرین درین پاشا ظالم حکم فرما
و بعضی میگفت این ظالم را به حکومت خود مانع خواهیم و دیگری میگفت
حسبنا الله ونعم الوکیل و دیگری دعا میکرد که یا مقلب بلا یک عظیمی دجله برخانه محمدعلی جمع
آمدند و شکایت می نمودند محمد علی گفت کدام کس را برای خود والی میخواهید اهالی مصر گفتند
که غیر از تو که آثار عدالت در تو مشاهده میکنیم باحدی راضی نیستیم وی بعد از امتناع
وابا راضی شد و سید عمر مکرم نقیب الاشراف و شیخ شرقاوی و بر خلعت پوشانید
و منادی در شهر ندا کرد که ایالت مصر مفوض به محمد علی گردید و آن واقعه در یوم دوشنبه
شانزدهم ماه صفر سنه هزار و دو صد بیست بود و بعده خبر باحمد پاشا رسید وی گفت
من بامر سلطان والی شده ام و بگفته فلا حین عامه معزول نمیگردم واز قلعه فرود نمی آیم پس
مردمان استفتار نمودند و بر صحت عزل نصب محمد علی از علماء و مفتیین سوال کردند همگی
مهر امضا کردند و قاضی حکم نمود و معہذا احمد پاشا در قلعه مستحکم شد و اراده حرب قتال
نمود اہل مصری او در قلعه محاصره کردند بعد از چند روز بیرون آمد و با علما بحث نمود
و آیه اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم را سند ساخت علما گفتند
مراد از اولی الامر علما اند و عادت مصریان از قدیم همین بود که امرای ظلمه را عزل می کردند
و دیگری را منصوب می نمودند پس معامله احمد پاشا با ایشان طول کشید تا اینکه از طرف امیرسلطانی او
و امر ایالت محمد علی پاشا صدور یافت و تولیت دی صحت پذیرفت و تصویب علما وعموم اهالی
نافذ شد و امر محمد علی پاشا صورت انتظام و کمال پیدا نمود و روز بروز کاروی به ترقی ارتفاع بود


فتوحات اسلامی جلد چهارم
( 163 )
قتل حامیان حق

اگرچه اکثر انقلابات تغییر بحر یک سیاست او بود تا ایکه با سلطان محمود بنام مقاتله کرد و پاد مکرا
ممالک شد چون سلطان محمود وفات یافت در سنه هزار و دو صد پنجاه و پنج با سلطان
عبدالمجید خان مصالحه نمود و شام و حجاز را بسلطان نامکور ترک نمود و سلطان ایالت
اقطار مصر را موبداً بمحمد علی و اولادش سپرد و در هر سال چیزی از خراج علی التعین براین
مقرر نمود و تا سنه دو صد شصت و چهار بدین منوال بود بعده محمد علی مرض عارض شد و دماغش
مختل گردید ایالت مصر را بفرزند خود ابراهیم پاشا سپرد مدت ایالتش چهل و سه سال بود
و ابراهیم پاشا یکسال ایالت کرد و وفات یافت بعده عباس پاشا بن طوسون پاشا الی سنه
تاسنه دو صد و هفتاد پسر کشته گردید و سعید پاشا بن محمد علی پاشا تا سنه هفتاد و نه و...
بود بعده وفات شد و اسمعیل بن ابراهیم پاشا والی شد و در سنه نود و شش خلع گردید
و پسرش محمد توفیق پاشا والی شد و تا اکنون که سال تالیف هذا این نسخه سه چهارم است
ذکر غلبه فرانسیس بمصر
بدانکه مصر قبل از تسلط و تملک عثمانیان بدست ملوک چراکسه بود و آن طایفه یک بسیاری از حرکات
و ترک و غیرهم داشتند چون دولت علیه بر مصر غالب شد و از دست ملوک چراکسه بیرون کرد
ممالیک و اتباع ملوک مذکوره که در غایت کثرت بودند روز بروز افزون گشته امرشان
قوت میگرفت و تغلب می یافتند و مر اکثر املاک و اراضی و محصولات و خراجات
و برکات مصر مسلط گشتند و عصبیت و قومیت شان در تزاید شد در میان
امرا و رؤسا بود و یکنفر امیر کبیر بود که حکمش نفوذ عامه داشت و در
تحت سیاست و زیر مصر می بود و از طرف دولت علیه پاشا مقرر
می گردید ظاهراً مطیع و منقاد او بودند ولیکن در باطن طاعت نمی کردند و در عزل
وی میکوشیدند و بالجمله عزل و نصب والی مصر به قبضه اختیار خودشان بود و محصور
و مداخل مصر مصرف ایشان صرف میشد و بدولت چیزی عاید نمی گشت و دولت
نیز با ایشان طریق خودداری پیشه کرده بود و از حیثیت کثرت محاربات
و مقاتلات بانصارا بدفع و قمع ایشان پرداخت نمی توانست تا اینکه تغلب
ایشان بجای رسید که بر عموم مسلمانان ظلم و ستم می نمودند و دست
تعدی دراز میکردند و با طوایف نصاری و یهود و غیر هم خصوصاً تجار
نصاری جور و بیداد می کردند و آوازه ستمکاری شان بر همه اقطار
شایع شد درین اثنا دولت فرنسیس نفرت عموم اهالی مصر و تباین قلوبشان را
مقدم دانسته بر تلک مصر و قلع و قمع ممالک متغلبین طامع و جسور گردید و درا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۲۴) غلبه فرانسیس بمصر

اوهام مسلمین انداخت که غرض و مقصود دولت فرانسیس استخلاص اهالی مصر از دست متغلبین
و برقراری تسلط کامل دولت عثمانی است پس فرانسیس بصورت مخفیه و پنهانی که احدی
اطلاع حاصل نکرد در تجهیز لشکر نمود و در ماه محرم سنه هزار و دو صد و سیزده بسمت
مصر متوجه گردیدند و در این سنه ابو بکر پاشا طرابلسی فرقه میر و والی مصر بود از سنه
یازدهم بعد المائتین بایالت مصر گشته بود ابراهیم بیک چرکسی که بر متغلبین و ممالیک
و عساکر صناجقیه امیر بودند و عامه شان در اطاعت این دو نفر بودند چون خبر
دهشت اثر فرانسیس بمصر رسید و شیوع یافت ابوبکر پاشا در روز شنبه
هفتم صفر از سنه مذکور از مصر برآمد و به غزه رفت و از آنجا بدار السلطنه
رسید و مصر بدست تسلط ابراهیم بیک و مراد بیک و قصاجق دارا شان اند
و اهل مصر در وقت خروج ابوبکر پاشا قبل از ان بکند بوم خبر های هجوم فرانسیس را
می شنیدند ولیکن بر حقیقت حال واقف نبودند تا اینکه در قره محرم سنه هزار و دو صد
و سیزده کشتی های جنگی و آب گوت ها فرانسیس مشحون به عساکر و الات حربیه و ادوات
جنگی بکنار اسکندریه رسید و نفقه از کشتی ها برامدند و باهل اسکندریه که از آمدن
شان بکلیه غافل بودند بمقاتله افتادند و چون اهل اسکندریه مستعد حرب و قتال بودند
اندکی مقاتله کردند جر الاما امان خواستند و لشکر فرانسیس داخل اسکندریه گردیدند
و تسلط و تملک یافتند چون خبر اسکندریه و استیلا فرانسیس بسمع اهالی مصر رسید باضطراب
و ابراهیم بیک و مراد بیک به تهیه اسباب حرب شدند و لشکر ترتیبی داده با توپهای
بزرگ و آلات حربیه در موقع جیز اسود معسکر ساختند و اضطراب و هرج
و مرج عظیم در اطراف مصر واقع شد و نرخ اشیاء بلند گردید و دزدان
بسیار و طرق بکلی مسدود گشت درین اثنا مکتوبی از طرف فرانسیس
بمصر رسید که مضمونش این بود بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله
لا ولد له ولا شریک له فی ملکه اما بعد بر نجباء اهل مصر واضح باد
که ما جماعه فرانسیس پرستش میکنیم خداوند را
و احترام میکنیم پیغمبر و قران عظیم الشان را
و البته مسلمان و موحد و محب طوایف مسلمین و محب سلطان المسلمین میباشیم
و برهان و دلیل بر امور مذکور انکه ما نزل شدیم برومیه کبری و کتریها که قدوه نصاری است
و امام ایشان است و باعث تحریض نصاری بر مقاتله مسلمین اوست خراب و ویران
نمودیم و اهل مدینه مالطه را که معتقد ایشان لزوم محاربه مسلمین و وجوب ایقاع


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۳۵)
خطبه فرانسیس بمصر

فتنه بین مؤمنین است طرد و قمع و استیصال بنودیم و مقصود
مایان از آمدن بمصر نصرت سلطان اسلام و دفع متغلبین بر ممالک
مصریه و منع ظلم و عدوان شان از رعیت مصر است و سعی ما بهم برای
ازاله دین شما بلکه بقصد تخلیص حق شما از دست ظالمین استغلیمی که تسلط
یافته بلاد مصریه و معامله می کنند با ملت فرنسادیه و تجار ایشان
به جوای حقارت و ایذا و و تعدار و اخذ اموال و فساد میکنند به بهترین
اقلیمی که مثل وی در تمام کره ارض وجود ندارد چنان مینماید
که خداوند تعالی و تقدس بانقضاء دولت این طایفه حکم فرموده
و مایان که عبادت خداوند و احترام پیغمبر و قرآن عظیم را از ممالک
بیشتر مینمائیم و دارا ی فضائل و عقول و علومیم و ممالیکی که از
علم و فضل و عقل بهره ندارد بلکه بین ملوک و صفات مذکوره
معاندت میباشد و عندالله همه مردمان مساوی الرتبه اند و تمیز
بین از بعضی نمی شود مگر بعلم و فضل پس بکدام صفت ممالیک مذکوره
مزیت یافته باشند و متمایز گردیده باشند و مستحق تصرف بلاد مصر
و اختصاص باشیاء حسنه چون کنیزکان خوبروی و اسبان تازی و
منزل های پر فرح شده باشند و اگر خود را بالغرض مستحق دانند
پس نماینده حجت و برهانی را که از نزد خداوند بایشان رسیده و نیز
برای همه معلوم که ارض مصر سابقاً دارا ی شهرهای عظیم و خلیج
های فراخ و تجارت های بسیار بوده و لکنون منع نگشته الا بتکبرت
مملوء طمع و چون خداوند تعالی رؤف و رحیم و عادل است منتظر
رحمت او باشید و از اکنون امیدوار حصول مناصب بلند و جهات
مراتب ارجمند از طرف دولت علی الدوام باشید و حل و عقد و
تدبیر ممالک مصریه را جملتاً بدست علماء و فضلاء و عقلاء خودها محقق
دانید و البته درین صورت اصلاح حال امت بوقوع خواهد پیوست
ای مشایخ و قضات و علماء و بزرگان شهر برای عموم ملت خود
بفهمانید که فرانسادیه مثل شما مسلم و موحد اند و همواره با حضرت
سلطان عثمانی که سلطان مسلمین است محبت و اخلاص دارند و
با دشمنان وی دشمنی دارند ادام الله ملکه و ممالیک مستغلبین همیشه


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۲۶) غلبه فرانسیس بمصر

خلاف ورزی دارند و امتثال امر سلطانی نمی کنند الا بطمع نفسانی
خوش باد بحال آنکسانی از اهالی مصر که با ما اتفاق کنند و با خلوص نایت
بپاداش آن بصلاح حال و مناصب بلند خواهند رسید و نیز خوش
بحال کسانیکه در خانهای خود نشینند و با هیچ یک از فرقه ی محاربین
میل نکنند و چون غلبه را سجانب ما بینند بر سبیل مسارعت قلباً
بطرف ما گرایند ولیکن افسوس و ندامت بر کسانی که اطاعت متغلبین
کنند و بمحاربه ما برآیند البته فلاحی را بخود مصور نکنند و اثری از خود
باقی نگذارند و قریه جاتی را که به سه ساعه مسافت بر طریق مرور
عسکر فرانسادیه قرب دارند لازم است که وکلای خود را نزد سر عسکر
فرانسادیه فرستند و تا ایشان را باطاعت و انقیاد و نصب بیرق فرانسوی
که سفید و سرخ و سرمه گین است معرفی نمایند و نیز باید که نصب کند صناجق
سلطان عثمانی را که محب ما یان است و هر قریه که اطاعت فرانسوی را
نمایند البته بآتش سوخته خواهد شد و بر مشایخ و علما و قضات
دائمه لازم است که مواظب باشند بر وظایف خود و با اهالی در بیوت
خود مطمئن نشینند و در جوامع با دار صلوات بطور عادت خود ها
مشغول باشند و اهل مصر تمامی شکر خداوند متعال را بمقابل انقراض
دولت ممالیک بنمایند و بآواز رفیع بگویند که همیشه دار و خدا جلال
دولت عثمانی و همیشه دارد خداوند جلال عسکر فرانسوی را و لعنت کند
خدا بر ممالیک و بصلاح آرد احوال مصریان را و بر مشایخ لازم
است که فی الحال بر کدام با وخانه ها و املاک متغلبین مهر نهند و اجتهاد
کنند که ادنی چیزی در معرض تلف نیاید انتهی در بیستم ماه محرم عسکر فر
بنواحی مصر رسید و لشکریان مصر پیش قدمی کرده نزد را حمانیه بجکشن
رسیدند و ازان جا هزیمت خورده بجیزه آمدند و باز در تصیبقات تلاقی
واقع شد و مقتله عظیمی کردند و چون تقدیر الله بر هزیمت مسلمین
رفته بود مراد بیک و اتباع وی سجانب صعید و ابراهیم با جماعت
خود سجانب بر شرقی شام فرار نمودند و بعضی گویند محاربه واقع نشد
بلکه چند فیر تفنگ از طرف طلایع شکر فریقین واقع شد و اندکی کشته
گردید و مصر با نزده جر کشتیها بود پر از جبه خانه و اسباب و آلات حربیه

موقعی است در مصر نزدیک
فسطاط ۱۲
شهر قردی است یعنی
نظاراة قلعه مصر ۱۲
یعنی موقع دفائن
زمین است یعنی نظاط
و صعید ۱۲
صعید ولایت وسیعی است
در مصر متصل ببر شهرها و قریه
جات بسیار و در شرقی واقعت
و انرا جنوبی نیل نامند ۱۲

اتفاقی


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۲۷) محاربه فرانسیس بمصر

بقیه حاشیه صفحه گذشته
و معجم البلدان آورده
که بولاق قریه ایست متصل
بولاق آبی است متصل
به انبا به کلا
بختیار صاحب قاموس
مینویسد که بولاق
موضعی است که مربط کشتیهای
میشود  و هردو آن باهم متصل
تا درینجا کلام ابو الفدا تمام شد
اینکه در قاموس مربط کشتیها گفته
انبا به در جانب غربی است
ای از ناحیه جیزه ناونند
۱۲

آن کشتی ها سوخت و اسباب و ادوات حربیه کاملاً ضائع شد و عمله
سوختند و رئیس ایشان نیز بسوخت مراد بیک چون این قضیه را شنید
خوف ورعب بروی مستولی شد و بجانب مصر فرار نموده و گرایناری
و توپ ها را در میدان بگذاشته رفت و لشکر نیز در عقبه ی برگشتند
و ابراهیم بیک بجانب ساحل بولاق و مردمان بهزیمت حوزه بمصر
بازگشتند و علماء و رؤساء مصر بهمراه پاشا مشورت نمودند و مصلحت
آنچنان شد که از بولاق تا شبرا سنگرها بسازند و ابراهیم بیک
با اتباع و ممالیک ببولاق اقامت کند و مراد بیک در یوم دو
شنبه به برانبابۀ رفت و از انجا تا بقیل سنگرهای دراز ساخت
و خود با علی پاشاه طرابلسی و نصوح پاشا و سایر امراء و صناجق
آنجا اقامت ورزیدند و کشتی های کلان پر از عساکر و توپهای بزرگ
برساحل انبابه تعین فرمود پس هر شرقی و غربی از عساکر و توپ
و سواران و پیادگان و سنگر ها مملو گشت و علماء و مشایخ و اطفال
مکاتب از ابتداء حدوث این واقعه در جامع از هر جمع شده بودند
و بخم بخاری شریف و ادعیات و اذکار و قرائت اسم یا لطیف و
دیگر اسمار مشغول بودند و مع هذا امرار مصر و اعیان مطمئن نبودند
و از ابتداء وصول جنرال سکندریه به نفی متاع و اموال خود مشغول
بودند و از خانه های مشهوره خود بخانهای مردم غیر معروف
میبردند و شب تا صباح بنقل و دفن اموالی گرفته بودند و مرکب
و دواب برای ارتحال و کوچ حاضر ساخته بودند و چون اهل شهر
کار ایشان را ملاحظه کردند و اضطراب شان را دیدند بخوف
افتادند و رعب و فزع بر ایشان مستولی شد تا اینکه اختیار سفر
اراده خروج نمودند و اگر حکومت ایشان را منع نمیکرد یکی از
ایشان در مصر باقی نمی ماندند و در روز سه شنبه نفیر عام شد و مردمان
مصر دکان ها و بازارها بند کردند و همگی ببولاق برای جهاد جمع
گشتند و اهل هر صنعت اخراجات خود را جمع آوری کرده بشخصی
که متعهد ترتیب و تهیه خیمه و سامان و خوراکه خود نمود دادند
دادند و بعض مردم که مستطیع بودند بر فقراء مجاهدین تطوعاً


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۲۸)
غلبه فرانسیس بمصر

اتفاق میکردند و نیز بعضی اشخاص متمول جماعتی را از اهالی غربیه مسلم
باعطای سلاح و نفقه معاونت مینمودند و بالجمله تمام مردم بهمت و قوت
خود را بذل نمودند و صرف طاقت کردند و باتفاق مال بخل نکردند و
نفوس شان غیرت و شجاعت مینمودند ولیکن زمانه برایشان
موافقت نکرد و فقراء و ارباب اشارت با طبل و نیز و نای و علم ها و
کچکول ها برآمده های هوی میردند و اذکار میخواندند و (سید عمر
مکرم) که نقیب الاشراف بود بر قلعه برآمده بیرق بزرگ بیرون کرد و
برش روی خود برپا نموده هزاران مردم از عامه که چوب و عصا و بیل
در دست داشتند بجانب بولاق روانه شدند و غلغله تکبیر و تهلیل
عالم را فرا گرفت و طبل ها و نای ها میکوفتند و آن بیرق را مردم عامه
بیرق رسول الله میگفتند و در مصر باقی نماند هیچ کس الا زنان و اطفال
و اہل زمانت که قادر بر حرکت نبودند و نرخ بارود و اسرب بدرجه
رسیده بود که یکر طل بارود بقصت نصف و یکرطل سوب به نه و نصف
فروخته میشد و اقسام سلاح و انواع آلات بغایت گران شد حتی
که اکثر رعایا بچوب ها و عصا ها و بیل ها بیرون میشدند و دیگر
سلاح نداشتند و مشایخ در بولاق بزاویه علی بیلیث در آمده به
ادعیه و اذکار مشغول گشتند و عامه مردم در خیمه ها و خانه ها و زاویه
ها مستعد مقاتله بودند شخص اینکه از حین تقرر ابراهیم بیک به بولاق و
نصب دروازه جنگ در بولاق تا هنگامی که هزیمت واقع شد عموم
مردم در آنجا مقیم بودند و بشهر باز نمیگشتند الا اشخاصی که استطاعت
شب گذار دن نداکشتند شبانگاه بمصر میآمد و علی الصباح
در میدان رزم حاضر میگشتند و ابراهیم بیک اعرابی را که مجاور مصر
بودند طلب داشت و جایزه و رسوم داد تا در نواحی ایمن به مقدمه عسکر
باشند و بسیاری از عرب بحیره و جیزه و سعید و هبیره و قبعان و
اولاد علی و قناویہ در نزد مراد بیک جمع آمدند و روز بروز جمعیت
زیاده میشد ولکن خوف برایشان بیشتر میگر دید و حال فقراء
که استطاعت بر قوت روزانه و شبانه نداشتند و اسباب
عوب نیز به تعطیل بود سخت تر و تنگ تر میگردید و ہم اجتماع

بجهزه بترتیب ضروری است
نواحی اسکندریه
واقع مصر ۱۲ نجم


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۲۹)
غلبه فرانسیس بمصر

خلق کثیر بموجب غلاء نرخ می گشت و سبب قطع طریق و تعدی بعض
بر بعض می گردید و حکام و امرا ء فرصت اشتغال بدفع مفسده
و شرور نداشتند واعراب بوادی نیز با طراف و نواحی مصر غارت
و تاراج پیش نموده بودند و مردم او باس فرصت یافته قتل
و نهب وغارات میکردند حتی که قطر مصر یا گویا که اتش گرفته بود
و عموم مردمان ببلای راهزن و دزد و قتل و غارت و مفسده
و خرابی مزارعه ها مبتلا بودند و عیاذا با الله من ذالک وامراء مصر تجار
فرنک را که از مصر بودند در قلعه و خانه های خود محبوس کرده
بودند و محلات فرنگیان و خانهای نصارای شام دروم و قبطیان
را برای دستیاب نمودن اسلحه تفتیش میکردند و عامه مردم
اگر منع حکومت نمیبود نصارا و یهود داخله مصر را کاملاً بقتل می آوردند
الحاصل با وجود این اضطرابات وقلق مردمان روز بروز خبر
وصول عسکر فرنسای شایع ترمی گشت ولیکن سمت ورود شانرا
واقف نبودند کسی میگفت که از جانب دشت شرقی میرسد و دیگری
میگفت از جانب دشت غربی می آیند و کسی هر دو طرف را میگفت و
حقیقت برای شان معلوم نبود وامراء شان نیز همت نکردند که
جاسوسی و طلیعه بفرستند تا پیش از رسیدن دشمن بخبار مضر سمت
ورود شاں محقق و معلوم گرد د بلکه مراد بیک با عسکر واتباع خود
در یک دشت و ابراهیم بیک با تبعه خود در دشت دیگر اقامت
می داشتند و منتظر اینکه چه واقع میشود بسر میبردند و هر دو جماعت
از قلعه وحصن و ملجاء دور بودند و این همه از سوء تدبیر و اعمال بدشان
بود چون روز جمعه ششم ماه صفر رسید عسکر فرانسویه بحر اسود
رسیدند و صبح شنبه با تم دینار آمدند و درین جا خلقی عظیم از لشکری
ر رعیت و و باقیین و مجاهدین مصر جمع آند لاکن با دلهای متنافرده و
عزیمت های سست و فکرهای مختلف و حریص بر زنده گانی و رفاہیت
و تنعم وکامرانی خور سند و بغرور و تکبر بودند وبکثرت جماعت واثبات
خود مینازیدند و شان دشمن نزد ایشان حقیر مینمود و در غفلت و
عدم مبالات و ناز عش بودند و این امور مذکوره از اسباب ہزیمت

غلاء گرانی نرخ ۱۳


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۰) غلبه فرانسیس بمصر

و خذلان یشان گردید اعاذنا الله سبحانه و اهل مصر گمان میبردند
که عسکر فرانس از جانب دست شرقی دخولی دارد خواهد گشت
و در باین ایشان این سخن شایع بود وازین سبب بعضی ببر شرقی
و بعضی ببر غربی اقامت کرده بودند تقدیر برا آن شد که در وقت
قیلوله جماعتی از عسکریان بر غربی بطرف ناحیه شقیل که بلده ایست
می در انبا به سوار شده بودند که ناگاه با مقدمه عسکر فرانس دوجار
شدند و بین فریقین محاربه واقع شد چون فرانسویان اسلحه درست
و تفنگ های متعاقب الرمی داشتند جماعه سواران بر غربی
هزیمت خوردند و ایوب بیک دفتر دار با جمعی از کشافان و غلامان
محمد بيك الفی کشته گردید و باقی گریختند مقدمه فوج فرانسوی که
شش هزار کس بودند و ریس شان بونا بارته بود و لیکن درین وقعه
حاضر نبود و بعد از هزیمت حاضر گشت نقیب عسکر مصری در مو دله
و سنگرهای مراد بیک قریب شدند درین اثنا فوج مراد بیک
با دشمن مقابل شدند و از طرفین صدا های توپ بلند شد و گلوله
های آتش فشان روی هوا را فرد گرفت و عسکر بحری با فوج ارناو دت
دمیاطی بطرف انبا به برآمدند و با پیادگان ملحق گشتند و کارزار نقاب
اسقفند او یافت و محاربه عظیم واقع شد چون عساکر بر شرقی از وقوع
قتال و محاربه در بر غربی واقف شدند غوغای عظیم در مابین ایشان
واقع شد و فریاد و های وهوی عوام و اخلاط مردم بلند شد و سجده
نعرۀ یا لطیف و یارب و یا رجال الله العالم را پر گردانید گویا محاربه
با دشمن بنعره و صیحه قرار گرفت عقلاء و دانسته گان هر چند مردم را
از داد و فریاد منع میکردند و میگفتند که ای گروه مردمان از غلغله
و فریاد کار نمی آید و کار بشمشیر زدن و تیر انداختن است نه بغوغا نمودن
و رسول مبارک با صحابه کرام بکثرت محاربه میکردند نه بغوغا و فریاد
عوام بیج ملتفت نمی شدند و از غلغله و های و هوی نمی ماندند که خوانند
و که بشنود بعد از ان ابراهیم بیک و امراء و جماعه بسیاری از فوج
عرضی و شرقی قصد کردند که خود را از طریق بحر ببر غربی رسانند
چون بکنار دریا رسیدند کشتی با کمبود و موضع درآمدن به کشتی تنگ و


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۱) غلبه فرانسیس بمصر

خلق وازدحام میکردند بهزار گونه زحمت هر قدر که جای افتاد
بسمت غربی روانه شدند هنوز به بر غربی نرسیده بودند که عساکر بر
غربی بهزیمت یافتند و آن چنان بود که بتقدیر الهی باد بی نهایت تند
وزیدن گرفت چنانچه ریگ و غبار روی هوا را گرفته بود و بر چشم و
روی مصریان میریخت وکسی را مجال نبود که چشم خود را باز نماید
و موجهای دریا در غایت اضطراب شد و فوج فرانسوی که با مراد
بیک مقاتله میکردند بتقسیمات معلومه خود حصه حصه شدند و چهار
طرف مسلمانانرا احاطه کردند و توپ ها و تفنگ های متعاقب الرش
را بجانب مصریان ساز نمودند و از یکسو شدت وتندی باد از جانب دیگر
دشمن که مصریانرا مجال حرکت نمیداد و هیچ طرف خود را نمی دیدند
و تمام دنیا از دود باروت تاریک گشته بود و از صداهای توپ و تفنگ
گوش ها کر شده بود و مردم بخیال افتاده بودند که قیامت قایم
شده وزمین بزلزله شده و آسمان فروافتاده الحاصل بمقدار دو
ثلث ساعته حرب بین فریقین امتداد یافت وبعد ازان پیش از رسیدن
ابراهیم بیک عسکر بر غربی بهزیمت خوردند و غرق شد بسیاری در دریا
بجهة احاطه نمودن دشمن بایشان و تاریکی دنیا بعضی ایشان در دست
فرانسیسها اسیر گردیدند سنگر ها را مالک شدند مراد بیک با کسانیکه
با او بودند بطرف جیزه گریختند مراد بیک بقصر خود بالا رفته بعضی گرفتاهای
خود را در ظرف ربع ساعت انقضاء نمود بعد ازان سوار شده بطرف
قبلیه رفت کشتگان و ثیاب وامتع و اسلحه و فرشهای برزمین
افتاده به بتنیکه انبوبه های وی زیر زمین بود و بسیاری مردمان
خود را بدریا انداختند چون عسکر غربی انحزام یافت فرانسیسها توپ ها
و مدافع خود را به بر شرقی گردانیدند و زدند اهل بر آخر را بهزیمت
متحقق گردید درمیان شان غلغله عظیمی برپا شد در حال ابراهیم بیک
و دیگر امراء ولشکریان ورعیت بسوار شده جمیع اثقال وخیمه ها را
چنانچه بود گذاشتند که با خود چیزی نگرفتند ابراهیم بیک وامراء
بجانب عاولیه ورعیت ها بهیجان کننده بسوی شهر رفتند فوج فوج شهر
را داخل گردیدند و تمامی شان در غایت خوف وفزع بوده


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۲) غلبه فرانسیس بمصر

انتظار ہلاک میبردند و فریاد مینمودند گریه وافغان تضرع مینمودند
بخدا متعالی از شر این روز دشوار و زنان از خانهای خود بآواز بلند
گریه میکردند و این کار پیش از عصر بود چون ابراهیم بیک بر عادلیه
قرار یافت ابراهیم و امرا که با او بودند بطلب حرمهای خود کس فرستادند
زنها بر اسپ با و قاطر با وشتر با و خوان سوار شدند و بعضی ایشان
مانند کنیزان و خدمت گاران پای پیاده عقب شان میرفتند تمام بزرگان
مردم از مصر بیرون میشدند که بعضی ایشان با عیال و بعضی خود
و می نجات یافته کسی از دیگری نمی پرسید بلکه هر کس بخود گرفتار بود
کہ اند یغد و پسر فراموش داشت در همین شب بزرگان مصر بردون
شده بعضی بطرف (صعید) و بعضی بطرف شرق که اثر بودند رفتند
و کسانیکه قدرت بر حرکت نداشته انتقال فضا را نموده باستطار
واقع شدن مکروه نفسهای خود را در معرض خطر انداخته در مصر
اقامت کردند جهتہ عدم قدرت و نا داشتن چیزی که بر عیال و
اطفال خود مخارج نموده آنها را بطرف غربت میبرد بد خود را تقدیر
تسلیم نمودند- ولله عاقبة الامور اكثر چیزی که قلوب حزون
مسلمانانرا با ضطراب انداخته ما نا خبری بود که در خفقن
آتش شیدند و در مردم شایع شد که افرینجہ بطرف بولاق متجاوز
نموده آنرا سوخته اند و دمیتر کارا نیز چنین کردند و اینکه قسمت اولی -
شان که مغرب جدید رسیده قتل و سوختن و بر زنان فجور و بدکاری
را اجرا داشته اند و سبب اشاعت این بود که بعضی عسکر باک مراد
بیک که کشتی برای جای نمودن - دشیر مقرر بودند چون شکست متحقق
شد در کشتی که مراد بیک در آن بود آتش زدند و همچنین که هر گاه مراد
بیک از جیزه کوچید امر بکشیدن کشتی کلابی از پیش روی قصر خود داد
تا اینکه بمصاحبت وی طرف قبلیہ برده شود اندکی رفتند کشتی جہتہ گرانی
به گل نشست در وی عده زیادی از آلات حرب دیدند که امکان حرکت
دادن ندارد آن را آتش زدند چون شعله آتش از طرف جیزه و بولاق
بلند گردید مسلمانانیکه در مصر بودند یقین نمودند که افرنگیان هر دو شهر
را سوختند پریشان و مضطرب گردیدند علاوه بر انچہ با ایشان
روز


فتوحات اسلامی جلد ثانی (233) غلبه فرانسیس بمصر

از خوف و فزع جزع و ترس بود اعیان و اشراف و افندیها و
نقیب الاشراف و بعض مشایخ که قدرت داشتند بیرون شدند
چون عامه و رعیت با این حال را مشاهده نمودند خوف و دلتنگی
شان زیاده شد اراده شان بگریختن و خود را بایشان ملحق نمودن
محکم گردید خلاصه اینکه تمامی شان نمیدانستند که بکدام طرف و کدام
راه میروند و بکدام طرف میرسند و قرار میگیرند باهم میرسیدند و از
هم سبقت میجستند و بیرون شدند و از هر راه شتابی میکردند و کرایه
خر تنگی و استر ضعیف بدو چند قیمت و می رسید و بسیاری ایشان پیاده
با متاع شان بر سرشان نهاد و زوجه وی کودک خود را بگردان گرفته
و کسی که قدرت بر مرکوب داشت زوجه و دخترکان خود را بران سوار نموده
خود از عقب میراند و اکثر زنان سر و پا برهنه اطفال شان بر شانها
گریان در تاریکی شب میرفتند تمام شب یکشنبه کارشان بهمین منوال
گذشت و صبح آن هم کسی که قدرت بر برداشتن مال و متاع خود داشت
برداشته رفتند چون از دروازه شهر بیرون شدند در وسط بیابان
دچار عربان و فلاحین گردیدند متاع و احمال شان را چنان گرفتند
که با ایشان چیزی نماند که بآن ستر عورت نمایند یا هیچ گرسنگی کنند
آن چیزی را که عربان اخذ نمودند بیرون از شماره بود ازین حیث که اموال
و ذخیره هائی را که دران شب از مصر بیرون کرده بودند و وحیده آن
چیزی بود که در مصر مانده بود زیرا که معظم مال در نزد امرا و اعیان بود و
همراه آنها هم صحبت نشان را گرفته بودند و غالب پوشیده حالان خود همت
دارندگان هم بیرون نمودند جز برا که در نزدشان بود و کسانیکه عاجز
بودند از بر آمدن و نزد وی مال بود که حمل و نقل آن متعسر بود بهمسایه و
دوست کوچیده خود داده بود و مانند این از امانتها حجاجیان که
از سفر مبر بودند و باقی مسافرین همگی آن مال با رفت و بسا کسانی را
که قدرت برگشتن وی داشتند گشتند و یا شخصی را که از نفیس و مال خود
مدافعه میکرد قتل نمودند جامه های زنان را کشیده فضیحت و بیحرمتی کردند
که در میان آنها زنان اعیان بودند بعضی از ایشان بزددی عودت
کردند که عقب مانده و این خبر بدیشان رسیده بود و بعضی که گذشته واقعا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۴) غلبه فرانسیس بمصر

بر کثرت و عزت خود کرده بودند تسلیم شدند یا هلاک گردیدند و همان
شب و فردای آن ببد حالی برایشان گذشت که مثل آن در مصر اتفاق
نیفتاده بود و نه شنیده شد ماند این در تاریخ منتقدین چونکه صبح
یکشنبه گردید مقیم‌های مصر شنیدند که بایشان چه معامله خواهد شد و
منتظر حلول فرانسیس با واقع شدن بدیها بےنشان بودند سیاهی
از فراری با سردیا بر بند در بدترین احوال بازگشتند بعد از ان معلوم
شد که فرنگیان تجاوز به بر شرقی نکردند و آتش مذکور از سوختن کشتی‌ها
بوده در جامع از هر جمع شدند بعض علما و مشایخ برای مشوره چنان
اتفاق نمودند که با فرنگیان مراسله نمایند و منتظر باشند تا جواب
چه میرسد شخص مغربی که لغت بشان را میدانست بمصاحبت رسول
خود فرستادند آن دو نفر رفته زمانی غایب شدند بعد باز گشتند خبر
دادند که مایان کلان قوم را ملاقات کرده رسالت را بوی دادیم
ترجمان وی مراسله را خواند و فهماند که مضمون مراسله این
ست فرنگیان با ما چه مقصد دارند بزبان ترجمان گفت کجاست
مشایخ و عظماء شما چرا بحضور ما دیر رسیدند که اسباب آسایش
و آرامی شان را مرتب مینمودیم اظهار بشاشت نمود قاصدان
گفتند که مایان از شما امان میخواهیم گفت سابقاً بشما خط امان نداده‌ام
مکتوب سابق را مقصود داشت قاصدان گفتند حبة اطمینان
مردم امان جدید میخواهیم ورقه دیگری نوشتند مضمون اینکه تحقیقی
که فرستادیم سابق بوی شما مکتوب کافی و ذکر نمودیم که حضور ما
بقصد دفع مملوکانیست که با فرانسویها طریق حقارت و خواری را
پیش میبردند و مال تاجران و پادشاه را می‌گرفتند چون بر غربی را حاضر
شدیم برون شدند بسوی ما مقابله نمودیم ایشان را بآنچه استحقاق
داشتند بعضی را کشته بعضی را اسیر نمودیم و ما در طلب شان باشیم
تا در زمین مصر یکی از ایشان باقی نماند اما علماء و مشایخ و صاحبان رتبه
و رعیت باید مطمئن و در مساکن خود بآسایش باشند و ماند این سخنان
تحریر بود بعد از ان برایشان گفت ناچار یست که مشایخ و علمای شما
بیاید که برایشان مرتب نماییم هیئت مرکب از هفت نفر اشخاص


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۵) داخل شدن فرانسیس بمصر

عاقل تا سررشته امور را بنمایند چون جواب چنین با زگشت مردمان
مطمئن گردیدند شیخ مصطفی صاوی و شیخ سلیمان فیوجی و دیگر با سوار
گردیدند و بطرف جیزه رفته با وملاقات نمودند در روی شان خندیده گفت
شما مشایخ کلانید بوی گفتند که مشایخ کلان از ترس گریختند گفت برای
چه میگریزند بآنها بنویسید که حاضر شوند که برای شما دیوان که راحت
شما و رعیت و اجرار شریعت را فراهم آرد تمثیل نماییم چند مکتوب جهت
حاضر شدن دامان تحریر نمودند بعد از خفتن از لشکرگاه خدا شده
بمصر آمده مردمان بدیدن شان مطمئن شدند زیرا که مردمان بر
غیاب شان بترس و خوف بودند چون صبح کردند امان نامه با زامضای
فرستادند شیوخ سادات و شیخ شرقادی و کسانیکه با ایشان از مردمان
فراری از ناحیه مصر منضم شده بود حاضر شدند هر چه عمر افندی نقیب
الاشراف وی اطمینان نیافته حاضر نشد همچنین روز نامه چی و مانی
افندیان حاضر نشدند در همین روز طایفه جیدیه و او باش مردمان
جمع گردیده خانه ابراهیم بیک و مراد بیک را تا راج نموده سوختند
و خانه های چند نفر دیگر از امرا را غارت نموده آنچه مال و امتعه و فرش
و مس که یافتند بقیمت اندک فروختند .
(ذکر داخل شدن فرانسیس بمصر)
در روز سه شنبه فرانسویها مصر را داخل گردیدند (بوناپارته) امیر فرانسوی
بقصر محمد بیک که معروف به از بکیه بود سکنی گرفت امیر محمد بیک
در سنه گذشته وی را ساخته مزخرف نمود مال های بسیار در بنای
آن صرف نموده و بفرش های فاخره فرش نمود در نزد تمام شان
دستهای این حادثه واقع گردید داخل شدند و با آنچه حان قصر بودند اسمت
گویا که ویرابرای امیر فرانسیس بنا میکردند همچنین در خانه حسن
کاشف ناصریه حاصل گردید چون کلان شان به اوزبکیه ساکن شد
اکثری شان در بیابان آخر بودند مگر اندکی داخل شهر شدند در بازار ها
بی اسلحه میرفتند بانک نمیکردند با مردمان خنده میکردند مایحتاج
خود را به ثمن غالی میخریدند چنانچه یکی از ایشان ماکیانی را خریده بهای
آنرا بصاحبش ریال فرانسی میداد یک تخم مرغ را به نصف نقره فیاس


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۳۶) ترتیب دیوان برای فصل خصومتها

به نرخ بلاد خود میخریده چون مردم عامه این کار ها را از ایشان دیده
با آنها انس گرفته اطمینان برای شان حاصل گردید به نانهای
پخته نوعهای عطر تخم مرغ و دجاجه و انواع ماکولات و غیر آن از سکر
و صابون و تنباک و شیر آلات با بردن کرده بهر نرخ که میخواستند
با ایشان میفروختند و دکان یا و قهوه خانه ها باز کردند و مردم
آرام گرفتند ذکر ترتیب دیوان برای فصل خصومتها
روز پنجشنبه سیزدهم شهر صفر بوی مشایخ و کلان شونده گان فرستاد
ایشان را در نزد قایم مقام سرعسکر طلب نمود چون حاضر شدند با
ایشان در تعین ده نفر از مشایخ جهتہ دیوان وفصل حکومات مشاوره
نمود اتفاق بر شیخ عبد الله شرقاوی و شیخ خلیل بکری و شیخ مصطفی
صاوی و شیخ سلیمان فیومی و شیخ محمد المهدی و شیخ موسی سرسی و
شیخ مصطفای دمنوری و شیخ احمد عرینی و شیخ یوسف شبریختی و
شیخ محمد دسلی و این مجلس را مصطفی که خدا و قاضی حاضر شوند محمد
آغای سلمانی آغات مستحفظات و علی آغای شعراوی والی شرط
و حسن آغا امین احتساب و اینها را با شاره ارباب دیوان مقرر
نمودند زیرا که فرنکیان امتناع مینمودند تقلید منصب ها را بجهر یا در نظام
ایشان را داناکردند که بازاریان مصر بختر سند مگر از ترکان و محکوم
نمی سازد اهل سوق غیر ایشان و اینها که ذکر شدند از باقی خانه
های قدیمه اند که بر ظلمه دلیری نمی کنند مقرر نمودند فور الفقار محمد ضا
بیک کتخدای (بونا پارته) در باب دیوان از مامورین مذکورین سوال
نمود از واقع شدن تاراج خانها گفتند آن کار فعل جعیدیه و مردمان
اوباش بود گفتند برای چه این کار را میکردند شما را بمحافظه خانهای
مردم وصیت کرده بودیم گفتند این امر را قدرت منع نداشتیم این
کار وظیفه حکام است بعد از آن بندهای امان و کشادن دکاکین و اسواق
و منع از تا راج امردادند شنیدند و ازین کار باز نه ایستادند غالب
بازار ها و دکاکین معطل ماند مردمان غیر مطمین شدند و فراسیس با بعضی
خانه های در بسته که از امرا بود گشاد. و حمل میشدند چیزی گرفته دو بار


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۲۳۷ ) ترتیب دیوان برای فصل خصومات

آنرا مفتوح میگذاشتند در وقت بیرون شدن طایفه جعیدیہ دخل
شده انچه درخانه بود میبردند بعد ازان لشکرشان اندک اندک تا
تا اینکه راه ها را حملو نموده درخانهها ساکن شدند مردمان تشویش
نینداخته خریدنیها را بزیاده از ثمن آن میگرفتند بعد چند روز از تاجران
یخصد هزار ریال فرانسوی بطریق سلف مطالبه کردند تجار در باب
تخفیف آن با ایشان مراجعه کردند قبول نکردند تجار بحصول آن شروع
نمودند ندای امان برای زنهای امیران زدند واینکه هر زنیکه
در نزدا و متاع شوهر آنها باشد آن را حاضر آرند زوجه مراد بک
از جای خود و اتباع خود از زنان امیران به یکصد و بیست هزار
ریال مصالحه نمود از مال هاے پوشیده اشیاء بسیاری را
خارج نمودند بعد ازان از اہل پشه و بازاریان مبلغی را از مال طلب
نمودند آنها عاجز آمدند استغاثه بمشایخ نمودند آنها شفاعت کرده
آن مبلغ را واگذار شدند چون وقت مولود نبی صلی الله علیه وسلم
رسید ایشان را به منع مقادشان امر نمود از نزد خود سیصد
ریال اعانه دادند که مجلس شب مولود ساخته شد درین بین کشتی
های انگریز آمده با کشتی های فرانسیس ها محاربه نمودند کشتی کلانی از انجلیر
ها سوخت چند روز بودند بعد بازگشتند اما براهیم بیک و مراد بیک
بطرف غزه رفته بعد ازان بسوی فیوم باز گردیدند و در ماه ربیع الثانی
از مردمان قباله ها تمشک های املاک شان را طلبیده در نزد خود نگه
داشتند و هران ملک ہا مقدار معلوم را از مال نهادند وامر
نمودند مشایخ را اینکه بسلطان مکتوب نوشته نماید مضمون اینکه
مشتمل باشد بر ثنای فرنگیان وخوبی اخلاق واینکه برای سلطان
محبت دارند واینکه قران شریف و اسلام را احترام مینمایند
چنانچه فرموده بودند بجای آوردند و در عاشر جمادی الاول مردمان
را جمع نموده بر املاک شان مالها زیاد از ما قبل مقرر کردند و عامہ
مردم بشورش افتاده اعلان جهاد نمودند قتال در ایشان واقع
گردیده خلق بیار کشته گردید بعد از ان ندا با مان نمودند بعد ازان
جستجوی بسیار کردند کسانی را که فتنه را بر پا نمودند کشتند ۱۔ کیفیت

بوده سردار بهر
شام اربعه در
خطان بدر و
دوارجه
فرستاد که
مال از افراد
محجبة الدوله


ترتیب دیوان برای فصل خصومتہا
(٢٣٨)
فتوحات اسلامی جلد ثانی

سوئس شہری بود در
ساحل دریای قلزم
از نواحی مصر ١٢مجم

مجلس و بقیہ ترتیبات شان در نظام دولت نشان طویل ست
حاجت بیان نیست همچنین انچه حوادث که جاری شده چون خبر داخل شدن
فرانسیس با در مصر بحجاز رسید شیخ محمد جیلانی مغربی که شخص عالم و در مکہ
مکرمہ مجاور بود برخاست از مردمان نفری جهته جهاد خاست ہمراہ وی
خلق بسیاری جمعیت نمودند رسیدند بصعید هر کس را که از فرانسیس ها
یافتند کشتند با وجود این قدرت بخلاصی اطراف مصر نیافتند مقاتله نمودند
تا اکثر شان جام شہادت نوشیدند اندکی از یشان بازگشت بعد ازان
فرانسیس بالشکریہ برای محاربه احمد پاشا جزری والی عکا بتجہیز نمودند-
بسیاری از قریہ ہا شام را مالک گردیدہ تا احمد پاشا را در عکا محاصره
نمودند بعد از گرفتن عکا عاجز شدہ از انجا کوچیدند انچہ را اہل مصر
از مولد سید احمد وغیره عادت داشتند در محل اجرا نگذاشتند-
همچنین بیرون کردن محمل و حجاجیاں حسب العادہ خود را اجرا ننمودہ فرانسیس با
مزاحم نمیشدند بین ایشان واہالی در یف ہا محاربات زیادی پیش شد یعف
ہا را کلاً مالک گردیدند امرار را از مملکت با جستجو کردہ بہر کس دست
مییافتند میکشتند کشتیہا شریف غالب کہ در آن مال ہا وبضاعتها بود
چون بہندر (سوئس) حاضر شد در عشر آن مساہلت نمودند میان شان و
شریف غالب مکاتبات ہدیہ ہا حاصل شد شیخ عریشی را قاضی
مسلمانان مقرر نمود که احکام شرعیہ را اجرا نماید در سنه چهارده
( بانوبرتہ ) بسوی شهر ہای فرانسیس متوجه شدہ سرعسکر خود را نیابتاً
در مصر حاکم کرد بعد ازان بانو برته چنان ترقی کرد کہ بر تمام فرانسیس ہا
مالک گردید در ماہ رجب سنه جہاردہ لشکری از طرف سلیم رسید
که شکر کش آنها یوسف پاشا و ہمراہ آن نصوح پاشا بود کہ وزرا بمصر
والی نمودند و آن کسی است که آنرا ناصف پاشا هم میگفتند از طرف شام
رفتند تارسیدند به دعویش فرانسیس ہا بمحاربه شان آماده گی کردند با
لشکر خود بہ صالحیہ بیرون شدند بعد ازان انگریز در میان افتادہ بشرايط
بسیار آنها را مصالحه ساخت یکی اینکه فرانسیس ہا بعد از سہ ماہ از
دیار مصر گوشہ گیرند در ین مدت مردمان مصر بہ فرانسیس ہا استحقار و
سخرہ مینمودند چنانکہ بعضی بعضی میگفت سنه مبارکست و روز سعید

عریش شهری بود از
اوّل اعمال مصر در
راه حجاز و نام
بحیرۀ شام ١٢ مجم

نیز روایت کرده اند
(۱۲۰۳)

مصالحه

الم مراد

شد ۱۲ مجم


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۳۹)
ترتیب دیوان برای فصل خصومتها

است برفتن این سگان کافران این کلمات را بحضور فرانسویها
میگفتند و آنها بر مسلمانان کینه میگرفتند تا حدیکه نقاب حیا را بالکلیه
برداشته سب و لعن و تمسخر بر ایشان زبان درازی میکردند
و از عاقبت امور نمی اندیشیدند تا اینکه دانا تر طفل پاک و دکان را
جمع کرده فرقه فرقه میرفتند و بآواز بلند می سرودند و اعوان و
افرادشان را لعن میکردند چنانچه میگفتند ینصر الله السلطان
ويهلك فرط الرمان و صبر کردن را قادر نبودند تا ایام مشروط
بگذرد و اینکه این کار غیر از حقد و عداوت ثمری ندارد که در قلوب
فرانسیسها محکم میشود فرانسویها در رشته کوچیدن متوجه بوده
شروع بفروختن امتاع با وا سجه زیاد از اسلحه و دواب بودند و
بعضی بندرها را و قلعه را مانند صالحیه بلبیس و دمیاط سوسیس را
تسلیم نمودند بعد ازان عثمانی با بتدریج داخل مصر گردیدند که هر
روز جماعتی بعد جماعت دیگر داخل میشد تا وزیر یوسف پاشا داخل
بلبیس گردید با امیرهای مصر ملاقات نمود فرانسویها قلعه جبل و باقی
قلعه هائی که نوساخته بودند خالی کردند ازان باعیان با فرستادند
که یکی از عثمانی با یران مطلع نشد بسیاری از علماء و تجار سلام
بماه رمضان در شهری بلبیس وی را بالضوح پاشا والی مصر ملاقات
کردند خلعت پوشیده باز گردیدند در ماه شوال واقعه حادث گردید
که سبب نقض عهد شد و آنچنان بود که جماعتی از عسکر عثمانی همراه
جماعتی از عسکر فرانسوی مشاجره نمودند درین بین شخصی از فرانسوی
کشته گردید ازان فتنه برخاست بود شش نفر که باعث فتنه شده
بودند کشته گردیدند فتنه آرام شد ولیکن فرانسوی پا را گوار انیانند
بحیله شروع نمودند چون مدت تخریب بگذشتن شد سیتم روز دیگر
اضافه بر اصل مهلت خواستند ایشان را هشت روز مهلت دادند
درین روز پا ایستاد کردند چونی و لشکر خیمه های ایشان را بکنار
دریا متصل باطراف مصر تا (شبرا) امتداد دادند بعد ازان بسوی قلعه هائی
که در ان کسی نبود طرد نمود و شروع با وردن جنجانه و ذخیره و اسباب
حرب و بارود و کلوله و دیگر مدافع نمودند و در ان شب در روز

حید ۱۳ ام بوضعت
دران سرش ۱۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی (٢٤٠) ترتیب دیوان برای فصل حضور منتها

میشی کوشیدند و مردمان ازین کار تعجب می نمودند و شایع گردید که وزیر
همراه انگریز اتفاق نمود که چون فرانسوی بابطاهر دریا برآیند برایشان
احاطه نمایند فرانسوی با درین رفت و آمد خود با از طرف عرضی تردد
میکردند در عرض مخفیا بها د عسکر شان را و اوضاع شان را ملاحظه
مینمودند دانستند که ضعیفند و با فرانسوی مقاومت کرده نمی توانند
چون تحقیق نمودند برای نقض عهد و محاربه آماده گی کردند آلات و
اسباب خود را سپس قلعه با بردند چون امر محکم کاریرا تمام کردند و
جهات را متحصن و چیزی از شکر خود را بقلعه با لباقی ماندند باقی با کله
به بیرون شهر طرف قبة النصر برون شدند و در آن نواحی منتشر گردید نیکی
از یشان بشهر باقی نماند مگر تائیکه بداخل قلعه با واشخاصیکه به بیت
الالفی و بعضی خانهای از نجیبه بودند مردمان گمان کردند که ایشان برای
کوچ کردن بیرون شده اند چون روز بیست و سوم شوال ستر عسکرشان
سوار شده پیش از طلوع با مداد همراه عسکر و مدافع و آلات حرب خود
لشکر خود را چند قطعه نمود بعضی از یشان را بعرضی وزیر متوجه ساخت
و بعضی ایشان بطرف مطریه میل نمودند بیکبار مدافع فیر نمودند طاقت
نماند مسلمانان را غیر از جلا و فرار و طاق و خیمه های خود را ترک کنتد
نصوح پاشا و کسانیکه با او بودند سوار شده طرف مصر رفتند.
فرانسوی با آنها را گذاشته دنمبا ئیکه طرف عرضی رفته بودند آنها را
ملحق شده بعد از چور کردن انچه در عرضی ناصف پاشا از متاع و
غنیمت بود و بان مدافع نصوح پاشاه را بیخ کرده گذاشتند
بعد ازان طرف عرضی رفته چون نزدیک ستندند بوزیر کس فرستاده
امر کردند که بعد چهار ساعت کوچ کند وزیر را از کوچیدن چاره نبود
کوچید و فرانسویها در عقب وی لشکرهای وی متفرق و منتشر در شهر ها
و قریه ها و اطراف برای جمع آوری مال و ظلم برفقرار بودند اما اهل مصر
چون آواز مدافع را شنیدند در ایشان قیل و قال بسیار شد
حقیقت حال را نمیدانستند متحیرانه باطراف نیز می انداختند نقیب
اشراف و بسیاری از عامه همراه وی بیرون شده بر تل های بیرون
باب النصر جمع گردیدند که بدست بسیاری شان نی ها و عصا و اندک


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۱) ترتیب و خروج ان بر نصاری

با اسلحه و بسیاری از طایفه های طعمه و اوباش در یکجا جمع گردید بکوچها
میگذرند و بکلمات مقفی که از خود اختراع کرده بودند آواز میکردند به بازارها
می ایستادند بهمین سنیت بسیاری شان از شهر بیرون گردیدند چون وقت
چاشت شد بعضی لشکریان مصر حاضر شده در داخل شهر شدند و با ایشان
زخمیها بودند مردم شروع نموده از ایشان سوال نمودند به جهت ندانستن
ایشان را خبر نمیدادند چونکه خودشان از حقیقت بی خبر بودند تا عصر
بهمین حال گذشت که ناگاه جماعتی بزرگی از عامه کسانیکه بیرون شهر بود
و برای شان آوازها بود و عقبشان ابراهیم بیک بعد از آن باقی امرا
بعد از ان بضوح پاشا و بادی و عده زیادی از لشکر و سید عمر نقیب الاشراف
و نصوح پاشا برای مردمان عامه میگفت که نصاری را بکشید و در ایشان
جهاد نمائید چون این سخنان را شنیدند یکمرتبه جوش و غلغله نموده
آوازهای خود را بلند نمودند و شتابان میگذشتند هر کس از نصاری
قبط و شوام مصادف میشدند دستگیر میکشتند و به محلهای نصاری رفته
قتل و اسیر نمودند بعد نصاری جمع گردیده حراست خود را میکردند و هر قدر
قدرت داشتند از فرانسوی ها در دربها با خود جمع نمودند جنگ بین
فریقین جاری بگردید نصاری از طاقهای خوانه ها و غرفه ها بر کسانیکه در کوچه
جمع گردیده بودند از عامه میزدند لشکر خود را نگهبانی میکردند و دیگر آنها نهای
میزدند خوانه ها را میگرفتند و شورش میکردند چون صبح کردید بسوی
مطریه روان کردند از آنجا سه عدد توپ خواستند آنها را بدان بستند
و مسدود یافتند بعد از مصالحه آن بار بکشادند پاشا امر نمود بکشیدن
توپ ها بطرف از بکمیه و از انجا بر سیت الطالع می زدند و در انجا اشخاص بسیار
دار از عسکر فرانسوی ها بودند و آن ها را نیز به مدافع و گلوله بازدند
جنگ تا آخر روز بین فریقین دوام داشت بعد از ان حزب ساکن گردید
درین شب به بیدار بودن ندا میکردند در همین وز اهل مصر و لشکریان
بتامی اطراف خرسنگر میکردند شروع در بناد اطراف دیوار شهر را و محکم
کردن شهر را دادند و مردمان در همین شب عقب سنگرهای خود خوابیدند
چون شب تاریک شد فرانسوی ها مدابع پامپم ها را از قلعه ها بر شهر متوجه
ساخته شهر را زیر بمباردمان گرفتند چون ضرب ها بی حدی شد کلان شیرشان


ترتیت دیوان پد اگصل خصوصا
(۲۴۲)
فتوحات اسلامی جلد ثانی

اجماع نمودند در بیرون شدن از شهر در همین شب از حیث عاجز بودن و نابودن
الت جنگ از ترسیدنی می خوراکه گی زیرا که اکتر خوراکه اهل آن هر روزانه
قریهای آن جلب میشد بسا بودی که چون فتنه بر پاشدی قوت از بیرون شہر
اتفاق نمودند بر سرون شدن و مردم را باین رأی شاداندند بزرگی آنمها
تجویز پرون شدن را نمود کوچه ها بواسطه ازدحام سرون شدن تنگی
گرفت مردمان باسپ و خرو قاطر وغیره چنان ازدحام نمودند که بعضی بعضی
سوار گردیدند در همین شب برای مردمان مشقت و خوف بسیار که وصف کرد
نمی شد عارض شد مردمان از کار و انسرای اکلیل سوی جمالیه آمده سشاستت
نمودند برکسی که اراده بیرون شدن را داشت دروازه های شهر را بسته
کردند معظم مردمان همان شب را در تخته های دکان ها و کوچه ها مجالات
گذراندند چون روز شنبه شد کلان ها عساکر و بزرگان اهل مصر غیر ازین ضعیف ها
که قدرت محاربه را ند شتند تهیه محاربه را نمودند و بزرگ شان بطرف
از بکیه رفت و بسیاری در خانهای خالی جای گرفتند و بعضی خلعت سنگرها
بودند چند توپ دیگر زیاده از سه توپ سابق گرفتند چون گلوله نداشتند
از سنگ های آهنین دکان های عطاری را جمع نمودند و سنگ ها را که استعمال
نمایند بعوض گلوله ها و میزدند با نها خواند سر عسکر را با از بکیه بعد از ان مردمان
در اطراف شهر متفرق شدند در سنگرهای خود برای حراست و چنان بود
که هر کس که نصاری یا یهودی یافرانسوی را گرفتی بسوی بخدامی بردندخدا
تفتیش گرفته بعضی المحبوس و بعضی را میکشت آهنگران اجهته ساختن
مدافع حاضر آوردند و کارخانه جته ساختن ابرود و گلوله و غیر ذلک از
مهمات سرشته نمودند و درین خصوص اهتمام زیاد و مال بسیار خرج کردند
اما فرانسویها خود را در قلعه ها که محیط شهر و بیت الالفی در انچه متصل آن
بود محکم کردند اما وزیر چون به عرضی کوچیده به صالحیه رسید در رجوع نمودن
با او گفتگو کردند عذر بی استطاعتی را نموده بطرف شام رفت طایفه ها
از عسکری فرانسوی که عقب امیر رفته بودند پس آمده بباران که در مقر بودند
ملحق شدند نفس گماشان بواسطه این ها قوت گرفت تمامی کشان بباب النصر
ایستاده داخل و خارج را منع میکردند این کارها همه بعد از هشت روز شد
از ابتدا حرکت قطع کردند از شهر اشیا و بیرونی را احاطه نمودند به شهر شیرا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۳) ترحمه دیوان ابوبکر خصی نها
احاطه کردن سوار بند دست بر مشقت بزرگ گردید بسیار غودند قیر کردن را
از قلعه ها بر خوانده ها خوراکه معدوم و نرخ باگران گردید بهایم ہلاک و خوانده ها
ویران شد و آواز زنان و کودکان بلند گردید هر ساعت فرانسوی های
خارج مصر به یک طرف از اطراف هجوم می بردند و بعضی سنگر ها را متصرف شدند
الی ده روز کار بهمین حال بود مصریان برای مصالحه رسوالان فرستادند
فرانسویها گفتند لابد یست که باید عثمانی ها از مصر بر آمده به جماعت خود
بروند و انچه مایحتاج ایشان باشد میدهم شیخ شرقادی و المهدی سرسی
و فیومی مسبوی نشان بیرون گردیدند صلح را بهمین قسم تکمیل نمودند چون
مشایخ باین کلام باز گردیدند و لشکرهای انکشاریه عثمانی شنیدند و باقی
مردم مطلع شدند بر مشایخ ایستاده شده ایشان را دشنام دادند
شیخ شرقادی و سرسی را زدند و عمامه های شان را انداخته ایشان را
کلام های قبیح شنواندند و میگفتند که این مشایخ مرتد گردیدند و
فرانسیس شدند مقصودشان خذلان مسلمانان است و اینکه از
فرانسوی ها درا هم گرفته مردمان سفله بسیار زیاد کوئی نمودند بعد از آن
فرانسیس ها احوال فرستادند که پاشا ها و عساکر و مردم بدین مصالحه رضا
نیستند درین میان باران شدیدی شد و تمامی کوچها گل گردید مردم
به تخفیف کل و آب مشغول بودند که فرانسویها فرصت را غنیمت
دانسته هجوم بر مصر و بولاق از هر طرف بردند و فتیله ها ساخته بزیت
و قطران تر کرده بودند بروغن نفط آلوده بر افروختند از قلاع یکسر مدافع
و بمب ها را نیز مینمودند و باین قسم هجوم می آوردند که پیش روی شان
مدافع واز پس بارود یه که گلوله های پی درپی را فیری نمود و طایفه دیگر
بدست شان فتیله ها و مشعله ها بود که با این مشعل ها و دکان ها و شبکنه ها
سراها را آتش می زدند و بهمین صورت اندک اندک حمله می بردند مسلمانان
طاقت های خود را در مقابله مصروف نموده متزلزل گردیدند و زنان
و کودکان آواز میکردند و خود را آویختند از دیوارهای مشعله های آن مردم
ایشان را میگرفت و باران شب و روز متوالی بود و همچنین بلکہ زیادہ
در بولاق بود زیرا که ایشان سال هر جز کار گشتند دبلادشان را آتش زده
اموال شان را گرفته زنان و زریه شان را اسیر نمودند خلاصه اینکه بدین


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۴) ترتیب ویرایش تو فصل ششم
حصه تنها

رفته مردمان چیزها را مشاهده نمودند که از ترس آن موی های سفید میگردد
کشته ها در راه ها و کوچه ها افتاده بناها و سراها و قصرها سوخته چون به خذلان خود
یقین کردند بیشتر شان گریخته طرف مبکیه رفته خود را نجات دادند بعد از آن
بر شهر احاطه نمودند و بر کاروان سراها و وکالت خانه ها و بضاعت ها امانت ها
غالب گردیده سراها را بچه در وی بود از مال متاع و زنان و خاتون ها و کودکان
و دختران و کدام ها و آنچه را که در کتابت و خط نمی آید گرفتند و جماعت از
مسلمانان در هین فتنه همراه فرانسیس ها بمدینه نمودامان بر اخود گرفتند و با
مسلمانان بودند چون مسلمانان از حال شان مطلع شدند ایشان را
ازار داده با نواع تعذیب عذاب نمودند و بعضی را کشتند شیخ عمر را
بموالات فرانسیس ها متهم داشته در انیکه بسوی شان طعمه میفرستد
ازین سبب طایفه از عسکر و اوباش بر وی هجوم نموده سرای وی را غارت
وی را با حریم و اولادش سر و پا برهنه کشیده در جمالیه حاضر آوردند
اهانت بلیغ برای وی حاصل گردید سخنان درد آوری از مردمان عامه
شنید چون او را به نزد کتخدا ایستاده کردند کتخدا را این حالت به ترس
انداخت غمناک گردید وی را بخوبی و رضامندی خاطر وعده داد وی را
احمد بن محمود محرم با حریم وی بدار خود برد و اکرام و اعزاز نمود در نزد
وی اقامت نمودند تا فتنه منقضی گشت درین بین جماعت از امراء
و رئیسان در بین مسلمانان و فرانسوی ها رفت و آمد می نمودند و درباره
مصالحه سعی میکردند تا بیست و ششم ماه حال بهمین طور گذشت
تا اینکه مردمان از گرسنه گی هلاک گردیده تمنای آمدن فرانسوی ها
و خارج شدن عثمانی ها را نمودند بعد از ان صلح تمام گردید بر اینکہ
حرب موقوف باشد و بعد سه روز مهلت عثمانی ها بیرون شوند
بعد از ان بیرون شدند و کوچ نمودند فرانسوی بان ها توشه و دواب
و شتران که لازم شان بود دادند و ابراهیم بیک امیر ها و ممالیک اورا
همراه بعضی رؤسا که از انجمله نقیب الاشراف و طرونی رئیس التجار
۱۲۱۵ بود بیرون شدند اما مراد بیک در صعید بود بابی اردو
و فرنسیس ها مصالحه شده بود مدت حرب و محاصره با سه روز مضای
سی و هفت روز شد فرانسیس ها مصر را در اول های ذی الحجه سنه هـ ۱


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۵) ترتیب دیوان برای مصرو شاما

داخل گردید ضبط نمودند مردمان را ایمن ساختند و بر انچه عثمانی ها از مدافع و خمپاره
و بارود و آلات حرب که ساخته بودند غالب گردیدند در عصر همان روز مشایخ
سوار شده در نزد کلان فرانسیین ها رفتند چون نشستند برای شان ورقه
کشید و ظاهر ساخت که در وی نوشته بود که نصرت از جنان
خدا نیست که میخواهد که منصور علی نماید بشفقت و مهربانی همراه مردم نماید
علی ذلک اراده دارد سر عسکر نایک انعام عفو عام نماید بر اهل مصر اگر هر خطبه
نمودند عثمانی ها را بر جنگ ها دائر نمود ایشان را به مشغول شدن معاش
و صنایع خویش بعد اعلام نمود بر ایشان اینکه فردا بوقت مقرر القلعه حاضر شوند
بعد از ان از نزدی برخواستند بعد در بازار ها و کوچه ها گردیده بخر دی
شان جاری که با منیت رعیت ندا میکرد اطمینان میداد و در فردا
بسوی قبه نصر رفته سماط ضیافت بزرگی را گسترده سه روز شهر را ایمن
بستند بعد از چند روز ایشان برانداد از بکبیه ها حضور داد چون رسید
حضۂ طویلی در دیوان خانه بیرون نشستند بعد از جمعیت ایشان را
بدرون بردند اندکی نشستند که سر عسکر با ترجمان خود برآمد و جماعت از
اعیان وی همراه بودند کرسی در وسط مجلس برای او نهاده شد بروی
نشسته و ترجمان به پای ایستاده سر عسکر با ترجمان خود برسخن درازی
بازبان خود گفت بعد از ان ترجمان بانچه سر عسکر گفته بود ایشان را
خبر داد حاصل گفته ها اینکه سر عسکر میگوید که چون درین شهر شما حاضر
شدیم نظر کردیم که اهل علم و اماتر مردمان و خلق هم بایشان اقتدار دارند
و برای امرشان فرمان بردارند بعد از ان شما محبت را برای ما ظاهر نمودند
و ما ظاهر حال شما را صادق دانستیم شما را اختیار نموده تمیز از غیر دادیم
وجهت سر رشته امور و صلاح جمهوری برای شما دیوانی مرتب نمودیم
شما را با حسان مخصوص خارج اطاعت را برای شان گستردیم شمار در نزد
مردم مسموع القول و مقبول الشفاعه قرار دادیم تا اظهار نمودید که رعیت
شما را منقاد و بامرونهی شمار فتار می نمایند چون عثمانی ها حاضر شدند قدوم
شان فرحت بر ضرت شان اقامت نمود بعد از اینجا نفاق شما هویدا گردید
برای ما می گفتند که ما با مر عثمانی ها قیام نکردیم مگر بامر شما که گفتید که ما و شما
در حکم عثمانی میباشیم و شهر ها و مال ها برای عثمانی ها گردیده خصوص که او سلطان


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۶) ترتیب دیوان برای قصد خصوصی
قدیم و پادشاه مسلمانان است باین حادثه که بین شما و ایشان بر غفله علیه درگذید
ما عظیم نداشته خود را در میان شان دیدیم و امکان تخلف نداشت بعد
گفت برای شان که رعیت را چرا از قیام و محاربه شان منع کردید گفتند ما را
امکان نبود در حالیکه قوت بغیر گرفته بودند شنیدید در وقتیکه بآنان بالصلح
اشاره نمودیم با ما از ضرب و اهانت چها کردند بعد از ان گفت که هرگاه
شما قدرت بر تسکین فتنه نداشتید ریاست شما چه فائده داشت و منفعت
شما چه میباشد و بما غیر از ضرر از شما دیگر عاید نیست زیراکه چون شمنان ما
حاضر شوند با ایشان ایستاده بر ضرر ما سعی میکنید چون رفتند بسوی ما عذر
کنان پس میگروید جزای شما کشتن و سوختن و اسیر نمودن زن و اولاد است
مثلیکه باهل بولاق نمودیم لکن چون شما را امان دادیم امان را نمی شکنیم
شما را نمی کشیم اما از شما مال میگیریم مقصود اینکه از ساده هزار هزار فرنگ
از هر فرنگ بیست و هشت نقره که در ان دو هزار هزار فرانسه که ازان تا
پانزده خزنه رومی که سیزده خزنه مصری شود که از انجمله پنج لک فرانسه
که بر شیخ سادات از بهین هجده هزار سی مرغ نیم هزار حاصه است و پنجاه
هزار بر شیخ جوهری و بر شیخ فتوح برادر وی پنجاه هزار و بر شیخ مصطفی صاوی
پنجاه هزار و بر شیخ افغان دو صد و پنجاه هزار این مبلغ را بر وی و کسانیکه
با عثمانی با فرار شده بودند مثل سید مکرم نقیب الاشراف و محروقی انچه
از مبلغ مذکور باقی ماند بر اهل شهر توزیع و تقسیم نمایند و بگذارید در نزد ما
پانزده نفر از خود تا بطریق گروی تا اینکه این مبلغ را ادا نمائید این کلمات را
بیان کرده از کرسی خود فورا برخاسته همراه یاران خود بدرون رفت
و درب بین را بسته نمود و پهره دار بر درب دیگر ایستاده مردم را از بیرون
شدن منع میکرد جماعت مبهوت گردیده و روی های شان برافروخت
بعضی بطرف بعضی متحیرانه نظر کردند و افکار شان حیران گردیده
غیر از بکری و مهدی کسی ازین مرخلاص نشد زیراکه بآنچه برای بکری
حاصل شده بود در صحایف شان ثبت بود و مهدی هم با ایشان مدام تنه کرده
بود خوانه وی را به حضور شان سوخته بودند غیر از بوریا دیگر چیزی بخوانه ام
نمانده زیراکه نقل داده بود انچه باین دار بود بسرای که در حزفشمی است
خلاصه اینکه جماعت در حیرانی و مدهوشی بودند و هر یک از روی نابودن خوردن
عفو


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۴۷)
تردد یوان برا فضل خصومت ها
مینمود تا نزدیک عصر برین حال بودند تا اینکه کفرشان بر جامه های خود بول کردند
و بعضی شان از سوراخ های دکان بیرون میشدند بعضی شان داخل بنصاری
مخبط گردیده خود را در پناه شان می افگندند کسانیکه بایشان بود و از رؤسا
شمرده نشده بود آن ها را بیرون کردند چنان شتاب کنان بیرون شدند
که بعضی شان کفش های خود را گذاشته برهنه پا بیرون شدند با وجود این
خلاصی نفس خود تصدیق نکردند نصاری و عهدی در تقسیم و توزیع
مال و تدبیر و ترتیب آن مشاوره کردند تا اینکه بر صحاب حرفه و تجار
و تمامی مردمان تا اینکه بر فرید ابنیه توزیع نمود و هر طایفه مبلغ را
معین کردند مثل سی هزار فرانسه و چهل هزار و بر مالیات ارضی
و املاک اجرت سال کامل امعین نمودند بعد از آن طلب زن کردند
برای مشایخ خالصی که بر آن با چیزی از مال بود که متوجه شوند هرجا
که میخواهند و مشایخ محبوس را جماعت از لشکریان ملازمت نمایند
تا مطلوب منه را ادا نمایند اما صادی و فتوح و جوهری ایشان را بخوانه
قایم مقام محبوس ساخته عنابی که بخیه وی را نیافتند داران سوختند و قاضی
آن را بر شیخ اسادت اضافه نمودند مجلس بر همین قرار گذشت بعد از آن
سر عسکر سوار شده در همان روز بسوی و جیزه رفت یعقوب قبطی را
که نصاری بود بر مسلمانان وکیل کرد که هرچه خواهد بکند و فرد و آمد
شیخ السادات تا سرای خود سوار شد همراه وی ده نفر از عسکریان رفته
بدر ب سرای آن نشستند چون حصه از شب گذشت ده نفر عسکری
دیگر حاضر شده اور اسوار کرده به قلعه بردند و در جای و برا محبوس ساختند
بعد از آن مردمان شفاعت و ضامن وی شدند که بسرای وی فرود آورده
شود تا اینکه مال مطلوب منه را تحصیل کند در نزد وی شش هزار درهم
ریال موجود شد آنچه از اسباب و لباس و زیور ها که موجود شد
قیمت کردند پانزده هزار ریال گردید که جمله بیست هزار ریال شد
بعد از آن سرای وی را تفتیش نمود گوشه های سرای وی را حفر نمودند
تا اینکه کثیف ها را کشادند چیزی نیافتند بعد از آن وی را بخانه قایم مقام
نقل داده ضرب و اهانت نمودند زوجه و پسران را در نزد آغات نقیشا دیه
ودیعت گذاشتند بعد از آن مشایخ که شیخ شرقادی و امیر و عهدی و غیره اند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴۸) ترتیب دیوان بحر الفصاحت متینیا

در نقل اذن زوجه وی بخوانه فیومی شفاعت نمودند بعد از ان مرحمت شفاعت
در باب غرامت شیخ فتوح و صاوی واقع گردید بر هر یک پانزده ریال
مقرر باقی را بر افراد عامه رد نمودند اما جوهری مخفی گردیده نیافتند سرای
ان را تاراج نمودند بعد از ان بافراد عامه یعقوب قبطی را مقرر نموده
ویرا لشکری دادند که جوهری را پیدا نمایند بوحشت افتادند مردمان
باین حادثه رسانکه مثل ان ندیده بودند در ا هم از نزد مردم تمام شد معیشت
های خود دانچه نزد ایشان بود می فروختند کسی موجود نمی شد که بخرد اثاثا
و فرش و لباس البتترین قیمت و جمیع انچه در نزد شان بود از اسپان
و خران و قاطران هم برای شان دادند و مسلمانان از سواری اسپ
مانع شدند مگر پنج نفر را که شیخ قادی و مهدی و امیر و فیومی و ابن
محرم بودند نصاری بشو ام و قبطی بر مسلمانان بر زدن و دشنام تطاول
میکردند و در هر وقت در مطالبه شدت و معین ها و عسکری نا رام طلب مردم
میفرستادند و بر سراهای شان هجوم می نمودند و میکشیدند مردمان را
تا اینکه زمان آگاه بر ذ امحا غزداد میزدند و حبس مینمودند و کسانیکه نمی
یافتند جهته فرار گریختن بر قریب و خویشاوی و زوجه وی تعرض مینمودند
یا داروی را غارت میکردند اگر چیزی نمی یافتند غرمت ویرا بر ابنا
جنس وی و هم پیشه های وی رد میکردند الی اصل نصاری بمقصد خود
کامیاب و کینه های خود را ظاهر نمودند فریاد می نمودند که ملت اسلام
منقضی و ایام موحدین گذشت کاتبان و مهندسان و سیابان گردیده
مالیات املاک و عقارات و وکالت خواندها و حمام ها باسامی صاحبان
و قیمت آنها را تحریر نمودند بسیاری مردمان از شهر بیرون شده و در ان
گوشه گرفتند لسوی قریه ها و رگزار ها رفتند دکان ها مقفا و عقل ها مختل
محل مصیبت با غمه و مطلب با عظیم امر بزرگ و کار کلان گردید لا حول
ولا قوة الا بالله العلی العظیم شیخ سادات تا اخر شهر صفر سنه پانزده
محبوس ماند بعد از ان رهائی دادند بخوانه خود فرود آمد بعد ازین که بردی
بسته شده بود بر حصص و املاک خود مالک گردید و همچنان اطراف حریم
وی و حصه ها که بر زادیه اسلاف آن وقف شده بوتی داده شد و روی
شرط کردند که همراه مردم جمعیت کنند و بدون اذن ایشان بطرف کاری نشوم

در روز


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۴۹) ترتیب وعنوان بر آنفصل ضمیمه هشتما

در امور معاش خود اقتصاد ورزیده اتباع خود را کم نماید در شهر ربیع الاول
از سنه مذکوره ندا نمودند که کسیکه از ترس انفیه مصر گریخته اگر بعد از سه روز
روز حاضر نشد سرای وی غارت و وجود آن بافت در جمله ندیمین شمار
میرود چنان کار بر مسلمانان دشوار و نفس های شان تنگ گردید که باوی
شبیه دارشان غارت میشد نه شفیع که شفاعت ان قبول و نه متکلم که
سخن آن مسموع گردد بر مسلمانان خواری و مذلت نیز د ر آمد که فرانسویها
دعوان و انصارشان از نصاری شر اقباط و شامیان و رومیان
تا انیکه بامور بعضی مسلمانان به برخواستن و رفت مرور این تا تا اینکه اگر
از عظما و شان کسی او برفتی و مسلمانان بمقدم آن برخواستی فوری
اعوان باز گردیده وی را گرفته بقلعه برده حبس می نمود چند روز حبس
بوده بعد از ان شفاعت بعضی اعیان رها میکردید هر چه که مال مطلوب
بود گرفتند انچه باقی ماند برای مردم چیزی نگردید یا استیلا نمودند و انچه باقی
ماند بر زارعین و مشایخ قریه ها و شهر ها تقسیم نمودند بتفصیل کل ان مجملان
همیشه مردم در شدت و کرب بودند تا انکه حکم نمود حق تعالی انچه مقدر نموده
بود و اذن به بیرون شدن شان و گذشتن از دولت شان داد:
ذکر بپایان رسیدن فرانسیس از عبسی
در اخر های شوال سنه ۱۱۲۱ از مولینا سلطان سلیم امر به تجهیز لشکر از برو بحر
صادر گردید لشکرهای بیابان بجمعیت یوسف پاشا اما لشکر ان بحری را
انکلیز تعهد نمود بعد ازان در اوایل ذی القعده جماعت انگریز ها با کشتی ها
بسوی بندر اسکندریه بر آمده و جاعت از اینهان بسوی خشکه ظاهر
شده با امیر سکندریه و کسانیکه از فرانسیس ابادی بودند محاربه نمودن
بعد از ان در اول ذی القعده خبر ها بفرانسیس مصر رسید بانکه یوسف
پاشا و لشکرهای او به عریش رسیدند مشایخ و اعیان را بمصر جمع کردند
و برای شان گفتند که وی مسلمانان ادوست میدارد و بالطبع بانت
مایل است خصوصاً علما و اهل فضایل که به خوشی آن می با ند و ه شان تمایل
میشود و دوست میدارد برینمان مگر خیر و الکن سیاست الاحکام اقتضا میکند
بعضی امور مخالف مزاج را و الان رسیده است بناکه یوسف پاشا
و عسکر های عثمانی باین طرف حرکت نمودند لازم شد امر نمودن بمعوق بودن


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۰) بیرون شدن فرنسیس از مصر

بعضی اعیان درین سه نزد ما ملکه در نزد شما از قانون محاربه است باید شما از شان
مکدر نباشید باین سبب از پایان غیر از اعزاز و اکرام چیزی نیست هر جا شما باشید
بعد ازان مجلس خاتمه یافت بر تعویق چهار نفر از مشایخ ایشان شیخ شرقاوی
و شیخ مهدی و شیخ صاوی و شیخ فیومی در ساعت چهار از شب ایشان را
بقلعه بالا بردند و اکرام نمودند و این چهار نفر از اهل دیوان که جهت فصل
قضایا در مصر مرتب شده بود و شیخ الامیر و شیخ بکری و شیخنی هم از اهل
دیوان بودند ایشانرا در دیوان بکار سابق شان مقرر داشتند بعد ازان
در بیابان اسکندریه محاربه بین فرانسوی ها و انگریز قایم گردید در چهارم
ذی القعده هزیمت بطرف فرانسوی ها بود و جماعتی بسیاری از ایشان
کشته گردید و ایشانرا بداخل اسکندریه دفع نمودند فرنسیس ها
کسی را فرستادند که از سنگرهای انگریزها کشف نماید سنگرها را در نهایت
خوبی و محکمی دیدند بعد جنگ دیگر پیش شد از فرنسیس ها پانزده هزار
کشته گردید از مصر لشکر ها به مدد خواستند انگریز ها بندر های اسب قور را
سدها کردند تا اینکه راه های اسکندریه غرق گردیده تمام بحر در بال گرفت که باقی
نماند برای شان راه رفتن مگر از طرف عجم در شک که و انگریز از طرف غربی
پیش روی شان سد نمودند و در همین سال طاعون در مصر واقع گردید
که خلقی بسیاری مردند از جمله شان مراد بیک در چهارم ذی الحجه از سنه
مذکوره در صعید مرد و پیشتر همراه فرنسیس ها صلح کرده بود و یرا امارت
صعید داده بودند و مراد بیگ از غلامان محمد بیک ابی الذهب
وی مملوک علی بیک و علی بیک غلام ابراهیم بیک کتخدا مراد بیک را
در ۱۱۶۳هـ یکهزار یکصد و شصت و دو خرید بعد ازان ازاد کرده در نزد
وی ترقی نمود قطعات جلیله مملکت را بوی انعام داد و براقران وی
تقدیم نمود چون محمد بیک مولای وی بامارت مصر منفرد گردید مراد بیک
و ابراهیم بیک کلان تر امیران مستشاران بودند نه غیرشان برای
شان مال ها و ملک ها و ضیاع های بسیار فراوان گردید چون محمد بیک
فوت گردید در سنه ۱۱۸۳ ریاست مصر بایشان رسید لکن ابراهیم
بیک مقدم و مراد بیک مایل لذات و ملاهی و هر یکرا مملوک ها بودند
که ایشان رئیسان و امرا بودند وفات ابراهیم بیک نقله ۱۲۳۱ گردید


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۱) استیلای فرانسیس

ذکر آنچه بعد از استیلای فرانسیس
در خامس محرم ۱۳۱۶ نقل ادوات و آلات پرا به قلعه که در مصر
بود و همچنین باروت و کبریت و گلوله ها و قنباره و بم ها و آنچه فرش و امتعہ
که در سور و خوانه های شهر بود نقل داده به قلعه بردند و به قلعه های خرد
غیر از اسباب حرب چیزی باقی نماند بعد زیست فروشان را خواسته
دوصد قنطار زیت بر ایشان لازم نمودند تا ایشان از دکان های خود
جرته حاصل کردن برآیدند و هم خارج شهر سنگر ها وضع نمودند و خندقها
حفر کردند و قلعه برای کار خواستند چنان بودند که هر کس را میگرفتند
بکار می انداختند سنگ های کلان و کشتیها را به بحر اعمیا به می انداختند
تا اینکه کشتی ها را از گذشتن بسوی شان نع آیند و طرقی را از جیزه از جهته
بحریه ویران کردند زیرا که خبر بایشان رسید که لشکرهای انگیزان از هر طرف
قدوم می آرند و آنست که قریب به رود فرعون وصل شدند و لشکرهای
شرقی که بقها رسیدند و انیکه طایفه از انگیز در طرف اسکندریه است
و حرب قایم با سکندریه فرانسیس محصور به اهل اسکندریه و انگیزان عثمانی
از خارج محاربه مینمایند و دیگر انیکه انگیزان در اماکن که فرانسیس نفوذ دارند
نشستند و از هر ناحیه راه برایشان قطع گردید و بند ر آب های دریای
شور را غیر از حسب مقطوع را کرده اند تا اینکه آب با سیلان در زمین های
محیط اسکندریه لای گردیده و امرا که به صعید بودند از فرمان فرانسیس ها
برآمده اند و مکتوب ها که بعد مراد بیک بایشان فرستاده بودند همه را افشا
نمودند اخبار ها متواتره بقدوم انگیز ها و عثمانی ها بر عمانیه رسیدند و انیکه
ایشان قلعه را بنجه نزدیک آن از حصون است مالک گردیدند و دیگر
اخبار رسید که رشید و دمیاط را مالک شدند روز دوشنبه ۲۰ محرم خبر
رسید که وزیر به جده وصل شده شیخ دیوان را طلبیده در نزد قایم مقام
و برای شان گفته که دشمن نزدیک شد امید میکنیم که تا بر عهدی که
با فرانسیس ها نموده بودید ثابت باشید و اینکه اهل شهر و رعیت را
نصیحت نمائید زیرا که رعیت بمنزله ولد و شما به مرتبه والد میباشید
بر والد نصیحت و تربیت اولادش واجب ولازم است بر راه مستقیم
تا اینکه در آن خیر و صلاح باشد زیرا که ایشان اگر بر هدایت دوام نمایند بر
و رود فرعون نیلی است

جیزه قریه ایست از قریها
مصر
که در
آن هرم
مغرض بند
ساحل های نیل قریب

اسکندریه
دمیاط شهر یست قریب
بین تنیس و مصره ز نار و دریا
شور و نیل
وجوه قریه ایست مصر
بہ خطه رود نیل شرقی
محمد گرید بهاء الدین احمد


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۲۵۲)
استعداد فرنسیس

شان بنجات و خیر حاصل میشود و از هر شر محفوظ می‌ماند و اگر از یشان خلاف صادر شود
اتش برایشان فرود آمده مال‌های شان تاراج و سراهای شان سوخته میگردد
و اولادشان اسیر و یتیم میگردد و مال‌ها را لازم گیرید و همچنین افرادیکه بران
طاقت ندارند. پدیدا انچه حاصل شد در وقایع سابقه اذان کارها حذر
نمائید زیرا که شما نمی‌دانید عاقبت را ما شما را بمساعدت خود تکلیف نمی‌نمائیم
و در حرب با دشمنان ما معاونت نکنید با سکون و ارامی از شما میخواهیم
نه دیگر چیز به سمع و طاعت اجابت نمودند و برایشان بهمین مضمون ورقها
خواند و امر نمودند به ندا کردن بر مردمان همچنین و انیکه ایشان هر گاه آواز
مدافع را از طرف جیزه شنیدند پریشان و مضطرب شوند که ان خبر
وعید بزرگان شان است و امر نمودند انیکه فردا اعیان و تجار و بزرگان
اصناف و ریش سفیدان محله‌ها در دیوان جمع شوند که این ورقه بایشان
خوانده شود چنان کردند در حر شهر محرم بایشان اخبار آمد انیکه وزیر به
شلقان رسید و لشکرهای انگریز نیز رسیدند باز مشایخ را بد دیوان جمع کرده
و ایشان ادا ناکردند که زمین مصر ملکیت آن به فرانسوی‌ها قرار گرفت
باید اعتقاد شما همین در ذهن‌های شما محکم و مرکوز باشد چنانکه بوحدانیت خداوند
جل جلاله اعتقاد دارید و این نبده‌گان او قریشان شمار افریب ندهند
زیرا که چیزی از دست شان بر نمی‌آید و این طایفه انگریز مردم خارجی درانند
صنعت شان انداختن عداوت و فتنه است و عثمانیها بایشان فریب
خوردند زیرا که فرانسوی‌ها دوست با خالص عثمانی‌ها بودند خواستند که بین
انها و عثمانی‌ها عداوت و فتنه به بیندازند و شرور بر پاکنند و دیگر انیکه
بلادشان ضیق و جزیره شان خورد است اگر بین او و فرانسوی او رفتن
از خشکرمی بود هر آینه اثر ذکر شان محو میگردید از زمانهای دراز در حال هم
فکر نمودند که چه چیز نسبت شان بیرون شد از و تحت بیرون آمدن شان
بسوی بیابان سه ماه است هنوز با نرسیدند فرنسیس از نزد قدوم نمودن
شان به هژده روز رسیدند اگر در ایشان همت و شجاعت بودی باید به مثل ما
وصول نمودی ازین نمط کلام بسیاری گفت در سیوم ماه صفر لشگرهای عثمانی هم
به عادلیه رسیده در شرقی و بسبوی انبابه در طرف غربی ایستاده شدند مقاتله
بین ایشان و فرنسیس‌ها قایم گردید نصرت نصیب عسکر سلطنت عالیه گردید

وضع


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۳) استعداد فرنسیس
و صلح منعقد گردید برانیکه فرنسیس از مصر بر آمده و مصر را تسلیم دولت علیه نمایند
بتجهیز بیرون شدن را نموده در آخر صفر بامنیت بیرون گردیدند چون مصالحه
منعقد گردید مشایخ که در قلعه بطریق گروی نگهداشته بودند رها کردند که ایشان
شیخ شرقادی و مهدی و صاوی و فیومی بودند که مدت حبس شان در قلعه
صد روز بود لشکر های فرنسیس همراه رشید و ابی اقیر مسافرت کردند شیخ
شرقادی در تاریخ خود در حقیقت حال فرنسوی هائیکه حاضر مصر شده بودند
گفته است که آن ها طایفه اند از فلاسفه اباحیه طاغیه که نشان انصاری
کاتولیک میگویند به ظاهر عیسی علی نبینا و علیه السلام را متابعت مینمایند
ولی منکر بعث و در آخرت و منکر بعثت انبیا و رسل صلوات الله علیهم اجمعین اند
میگویند که خدایتعالی یکی است لکن معطل و عقل احکام نمایند و میگردانند انرا
خود مدبرین که تدبیر احکام نمایند و به عقول خودها وضایع نمایند آن ها را شریعت
می نامند و میگویند که رسول ها محمد صلی الله علیه وسلم یا عیسی یا موسی علیهم السلام
آن ها جماعت عقلا بودند و شریعت شان قوانین ها ئیست که بمناسبت
اهل زمانه عقلای خود وضع نمودند از همین جهته در مصر و قریه های کلان آن
دیوان ها مرتب نمودند که سر رشته مناسب اہل بلاد را به حسب عقول خود
بنمایند و درین کار برای مردم مصر رحمت خداوند تعالی بود زیراکه ایشان
از همین جمله دیوانی که در وی جماعت از مشایخ بود مقرر کردند در بعضی
اشیاء که لایق بشرع نمود بان مرجعه میکردند سبب انقیاد و اطاعت
اهل مصر و قریه های آن ایشان را این بود که از مقاومت جثه کریخین
ملک های که با ایشان الات جنگ بود عاجز آمدند ناچار منقاد گردیدند
و اینکه فرنسیس ها در وقت قدوم خود خط ها نوشته در شهر ها متفرق ساختند
که ما نصاری نیستیم زیراکه بوحدانیت خدایتعالی قایل بودند و نصاری
قایل به تثلیث اند و اینکه ایشان محمد صلی الله علیه وسلم و قرآن شریف را تعظیم
و احترام مینمایند و عثمانی ها را دوست دارند و درین دیار نیامده اند
مگر محض جهت طرد نمودن ملوک ظلمه که مال های مصریان و مال های تاجران را
تاراج میکردند به رعایا در هیچ امری تعرض نمی نمایند لکن چون بمصر داخل
شدند بر غارت نمودن اموال ملوک اقتصار نکردند بلکه رعایا را نیز
غارت نموده جماعت را از مردم کشتند چون ایستادند بر ایشان اهل مصر را


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۴) استعداد فرانسیس

طلب نمودن تفریقه تاوان ابرخوانه تا از ایشان قریب هزار نفر را کشتند بعضی
آبروی های مردم را در مصر و قرار پدند زیر انکه هر قریه را که محاربه می نمودند
مال ها را غارت وزنان ا گرفته مردان را می کشتند بقیة علما مصر سیزده نفر شاهده
نمودند سواره اسپان خود را داخل جامع از هریه گردیدند یکروز و بعضی شب
تانی را مکث نمودند در انجا بعضی علماء کشته مال بسیاری غارت نمودند سبب
وجود مال در جامع این بود که مردمان گمان کردند که لشکر داخل جامع نمی شود
از ان حیث در جامع متاع های خوانه های خود را اندوختند آن ها را همراه
خانه های که دور جامع بود غارت نمودند و کتاب های که در خزانه بود شمشیر
نمودند باعتقاد اینکه در خزانه کتب آل است دیهود تائیکه با ایشان بطریق
ترجمانی بودند کتاب ها ومصحف های نفیسه را اخذ کردند خروج ایشان
به همت مولانا سلطان سلاطین الارض مولانا السلطان سلیم خان
لا زال محفوفاً برعاية الحنان المنان وبه تدبير وزير أعظم آن مکث
ها نابرت امیر لشکرهای فرانسویه در مصر هفت ماه بود بعد از ان یک قامله
احمد پاشا جزار به عکا رفت بعد سبوی بلاد فرائس متوجه شد و درمصر
از طرف خود نایب گذاشت چون بونابرته به بلاد فرانس رسید
ویرانا ملیون منکشف در اصلاح خلل خود بوی استجابه نمودند بعد از ان
جیوش خود را محاربه ایطالیا و نمیها سوق داد بر ایشان غالب گردید
ودر ۱۲۱۹ وی را در کافه فرانس امپراطور ایستاده نمودند غارت را
در بلاد اروپا اندخت و با روسیه و نمسا و انگلیز و پروسیه محاربه نمود
که وقایع آن طویل است تملکتانی تالیف شده است بعد از ان تمامی
ملوک اروپا جمعیت نموده اتفاقی بر محاربه فرانس نمودند لندین سبب
به فرانس شدت های عظیم رسید از کثرت حمله به ملول شدند بعد اتفاق
به خلع بونابرته نمودند لوی هجدهم را خواستند تا اینکه بر ایشان
پادشاهی نماید بونابرته دانست خود وی استعفا نمود و این کار
۱۲۳۰ بود لویژ هجده هم را پادشاه جزیره البه بونا برته دادند
کنه این ملک نامد بعد از یکسال به پاریس آمد لویز هجدهم گریخته عود
به انکلتر انمود دولت هایمحار به بونلیبرته ایستاده شدند لویز را بسوی
ملک فرانس باز آوردند کارهای جاری گردید که ذکر آن به طول می انجامد


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۵) خلع سلطان سلیم

اخر الامر ملکی برای پسر خود میخواست دول متحده قبول نکردند که از سلاله وی
در ملکی می بیند بجد بونا پرته به رشتغوت رفته از حکومت انگیلیر خواهش نمود
و برادر بلا دحود بطریق حمان قبول نمایند اولا ویرا باین خواهش اجابت
نمودند بعد بسوی یکی از بندرهای انقلسریه بکشتی سوار شده رفت پیش
از نیکه بفشکه نزول کند حکومت انگیزیوی فرستاد و قمر بار کرد که دول
متحده ویرا اسیر می نمایند بعدی به جزیره هولانده دان گردند که بمانند
تا هلاک شد ستی وتمر ان پنجاه و چهار سال د هر آینه باز میگردیم با تمام
کلام بر انچه در بقیه زمان سلطان سلیم خان شد.
ذکر خلع سلطان سلیم
سبب این بود که سلطان سلیم میخواست که جوقهای لشکرهای قدیمه را
متلاشی نموده بجای وی عساکر جدید بتر طریقه افرنجه اقامت دهد زیرا که
لشکرهای قدیمه ارکان سلطنت به به عصیان و عدم انقیاد خود بمبرزه
آورده بودند زیرا که در سال گذشته فرقه راله نظام جدید منظم کرده
بودند از ین سبب لشکر قدیمه شورش غوغای عظیم در قسطنطنیه
بر پا نمودند که کلام بذکر ان طویل میشود بیک مرتبه همه عصیانی شدند
و با ایشان در منع نظام جدید عطاء الله افندی شیخ الاسلام دیم
مقام صدر اعظم متفق بودند امرایشان قوی گردید و برایشان گفت
که روا نیست که عساکر اسلام مانند کفار باشند چون نظام جدید را
احداث نمودند مشا بهه بکفار شدند این حجت در سینه های شان
قوت یافته گفتند با ماره مدت اینکه نظام جدید را متلاشی نمید از
وزراء که طهارت ایمان را با فعال شنیعه خود فاسد نمودند و بر بلای
نمودنی و جانات لشگر های قدیمه با هم قسم نموده اندا نتفام کشیم ضفات
عساکر انقشاریه که ارکان دولت عالیه بودند و بعدا زین سخن پروان
نمودند ورقه که در ان نام های بعضی از اشخاص دولت که عزم کشتن شان ا
داشتند این ورقه مفتی عطاء الله افندی فرستاده بود گرفته بحوالی
اشخاصی که آگه اراده قتل شان را داشتند نام می بردند بعد از ان
اشخاص تفتیش نموده بعضی را یافته کشتند اکثر شان مخفی شدند دعوام
یهود و نصاری و خلق بسیاری را کشتند و هفده مرد را از عظم مردان


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۶) خلع سلطان سلیم

دولت حاضر آوردند خون سه روز در قسطنطنیه جاری بود بعد به طالب سلطان
سلیم تصمیم نمودند و اراده گرفتن کردند تا اینکه وی را خلع نمایند و چنان
میگفتند یا ایها السلطان المغشوش بهندک التعالیم فراموش
نمودی که تو امیر المؤمنین میباشی عوض تکیه اعتماد نمائی بر خداوند قادر و بزرگ
چنان خدا ئیکه بیک ساعت لشکری کثیر العددی را هلاک مینماید اراده و آنموقا
اینکه مشابهه نمائی اسلام را به کفار و بغضب آوری خداوند جل جلاله را
چه گونه روا است که تو امیر المؤمنین باشی و حامیف کننده دین باشی
پیش عسکریان که محافظه تخت تو لند بر تو اعتماد ندارد و مملکت مضطرب
گردیده سر تو وجهی که ملاحظه نمائی و بر هر چیز شرف جانرا فضیلت
دهی و بعد کلام کثیری بقرأت فتوی جاری گردید مضمون فتوی اینکه سلطان
که مخالف شرع شریف باشد آیا ترک داد میشود بر تخت سلطنت خود
یا نه جواب کلا یعنی نه چنان است بعد از ان قاری بگفت معلوم نمودید
در نزد شما که عزل چنین سلطان و جب است پس قول شما چیست
آیا تسلیم میشوید مرائی را که کند انچه مخالف اسلام است لشکریان
یکمرتبه هم آواز شدند که کلا ثم کلا قبول نمیکنیم وی را به سلطنت خود
باید معزول شود باسم سلطان مصطفی ابن سلطان عبدالحمید هم آواز
شده گفتند زنده باد سلطان مصطفی مفتی را به نزد سلطان سلیم
فرستادند که از سلطنت خود بدون مقاومت فرود آید مفتی سر افکنده
و مذلل به سلطان داخل شد گفت یا مولانا من بحضور شما بر رسالتی
اندوهگین آمدم امید دارم که جهته تسکین هیجان فتنه قبول نمائی
و بر مسامع شریفہ مخفی نیست که لشکریان قدیم با سلطان مصطفی ابن
عم شما ندا نمودند الان راه بسوی مقاومت نیست تسلیم شدن
بأمر خدایتعالی از هر چیزی موافق تر است بر سلطان سلیم بجهر بری
ازین ها حدیث و پیش از کلام مفتی ظاهر نشد از سلطنت در
ربیع الاول سنه ۱۳۱۲ هجری مدت سلطنت سلطان سلیم جز ده سال و
هشت ماه چون در مکان منفرد بطریق خلوت میرفت با سلطان
مصطفی ملاقات نمود که وی قدوم می آورد که بر تخت سلطنتی
به نشیند برای وی گفت یا اخی حق تعالی مرا از عرش مجید و متصاعد


فتوحات اسلامی جلد ثانی (٢٥٧) ولایت سلطان مصطفیٰ رابع عبدالحمید

برای اینکه توبروی بنشینی زیرا که من اراده دارم وضع تنظیمات بجهت
تقویت مملکت و دین و صلاح حال عسکر چنان عسکری که تعلیم را نمیدانند
و قوانین را ترک می کردند عسکر بر من شوریدند و بعض رجال دولت
متفق شدند و ارسال نموده از من تنازل از تخت سلطنت نمودند
و باسم تو ندا کردند این منم که میگذر در تمام رضا و بالخز ا دعیش
مینمایم اما تو نیکبخت از تو خواهش میکنم که با ایشان بحکمت که لازمه نیکو
کاران است معامله بنمایی سلطان مصطفیٰ بکلام سلطان سلیم اراده
داشت که با وی معانقه نماید و برابر معانقه خود قدرت نداد چون
سلطان سلیم بمکانی که ارادهٔ وضع آنرا در ان جا داشتند رسید
سلطان محمود برادر سلطان مصطفیٰ را دران موضع یافت که باوی
اثا ر رقت و ذلت بود چون سلطان سلیم را دید وی را ملاقات
نموده در حالیکه چشمان وی اشک میریخت دست وی را
بوسید سلطان سلیم هم بکریه شده در همان موضع نشستند و در
زمان دراز با هم سخن میزدند و جهت هر امر که محکم کننده ارکان دولت
و دین بود با هم مکالمه میکردند انچه از امر سلطان سلیم و
سلطان محمود بود همین بود
دگر کونی سلطان مصطفیٰ عبدالحمید
اما سلطان مصطفیٰ بمجرد رسیدن به پیش روی عسکر بقدوم وی
فرحت بی اندازه نمودند و وی را بر تخت سلطنت نشاندند و
بسبب این حادثه عظمی و فتنه ظله ترس برای جمیع اهل
قسطنطنیه حاصل و دکانها مقفل گردید و خوف در دل تمام مردم
حاکم شد بعد از ان توپ های شادمانی را فیر کرده برای علامت برجلوس
سلطان مصطفیٰ و در خبرها باسم وی ندا کردند و مفتی شیخ الاسلام
وقائم مقام موسی پاشا پیش شدند بجماعت هایی که جمع شده
بودند در میدان ات میدان و مردم را خبر دادند که سلطان مصطفیٰ
خبر داده است بباطل بودن ان چیزهایی که سلطان سلیم بآن مشتهر
بود از وضع نظامات جدیده پس آوردن عوائد قدیمه را
چون تمامی این حدیث را شنیدند تفرقه شدند و بعد از انکه سلطان


فتوحات اسلام جلد ثانی
(۲۵۸)
ولایت سلطان مصطفی بن عبدالحمید

مصطفی بر تخت نشست زمام احکام را بدست قائم مقام
کوهچه موسی پاشا تفویض نمود و ایضاً بمفتی شیخ الاسلام
عطا الله افندی بردند چون این خبر بصدر اعظم حلبی مصطفی پاشا که
رئیس لشکرهایی که جهته قتال روسیه بر آمده بودند بود رسید به
واسطه این امر غمناک گردیده غضب شدیدی نمود خود او و
کسانیکه از عسکر ی با او بودند که از جمله شان مصطفی پاشا بیرق دار
با روسیه صلح را منعقد نموده با لشکر بازگشته تا تدارک این امر
را نمایند دلبکر القشاریه که به قسطنطنیه بود آدم فرستادند و
باینان گفتند که ما بمدد شما آمدیم و با شما هم رغبت تما ما کلیم تا اینکه
باین سخنان مطمئن شوند و داخل شهر شدند قسطنطنیه را مگر بعد از میثاق
مصطفی پاشا بیرق دار اراده نمود ارجاع سلطان سلیم و گرفتن
سلطان مصطفی را از صدر اعظم مساعدت را طلب نمود در وی
انکار کرد از خوف بدی آخر کار با بیرق دار غضب شدید نمود و امر
بحبس وی داد خبر بسلطان مصطفی رسید مردان را فرستاد
که سلطان سلیم را بقتل رسانند بر سلطان داخل شدند که وی
نماز عصر را میخواند صبر نکردند که نماز را تمام کنند بر وی جستند و آن را
بزمین انداختند پس برخاست حمله کننده برایشان مانند شیر
و انداخت ایشان را و خود وی قوی بود بنهایت بعد بر وی تقلب
نموده و یرا خفه کردند تا اینکه مرده وی را برداشته بزودی
پیش روی مصطفی پاشا انداختند و این در سنه یکهزار و دو صد
و بیست و سه عمر سلطان سلیم چهل و هشت بعد از ان جوانان
خود را فرستاد تا برادر وی سلطان محمود را نیز خفه کردند بعد از ان
بیرق دار هجوم آورد با جماعت شتاب کنان جهته رهایی دادن سلطان
سلیم پس یافتند وی را که کشته گردیده او را مرده یافتند بیرق
دار گفت شما را لازم است که سلطان محمود را که یگانه وارث تخت
سلطنت و بقیة آل عثمان است خلاصی بخشید سپاهیان بحضور
سلطان مصطفی رفته خواهش سلطان محمود را نمودند سلطان
محمود وقتیکه سپاهیان سلطان مصطفی عزم کشتن او را داشتند از


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۵۹) خلافت سلطان محمد ابن عبدالحمید

دست شان نگریخته بام سرای بالا رفته خود را میان اسیران
مخفی نمود در بود در حالیکه دستش را پاسبان سلطان مصطفی
بخنجر مجروح کرده بودند نفری برق دار بعد از تجسس او را ببام
یافته بزینه نشانده بمیدان سرای فرود آمد چون نظر بیرق دار به
سلطان افتاد مسرور گشته بر خلاصی سلطان محمود از دست
برادرش سلطان مصطفی ثنای خدا را گفته قدمهای
سلطان محمود را بوسه داد
خلافت سلطان محمد ابن عبد الحمید
سلطان محمد وقتیکه نزد آن جماعت رسید او را بر تخت سلطنت
نشانیدند و تکفل امور پادشاهی را باو سپردند سلطان محمود
بعد از جلوس برای یکرانی بدستور خود احکام نمود که سلطان
مصطفی را حبس کنند و مصطفی پادشاه را که مشهور به برق دار بود
صدر اعظم کردید او را مرجع امور عامه نمود صدر اعظم اراده
کشیدن انتقام را از کسانی که با بر قتل سلطان سلیم مبادرت
ورزیده بودند نموده عساکر زیادی ترتیب کرد ارباب حل و
عقد مملکت را طلبیده دلایلی راجع باعتبات خود در تعلیم و تربیه
عساکر واجرای امور سلطنت اظهار داشته و از انها
استشاره نمود او نشان بیانات و مقتضیات صدر اعظم را
تصدیق نموده و با او پیمان کردند که در تمام مسائل و اراداتی
که صدر اعظم راجع به ترقی امور مملکت و آسایش رعیت بنماید
با او موافقت کنند و صدر اعظم بعد از حصول پیمان بترتیب مکتب
عسکر و اجراآت امور باصول و طرز جدید شروع نمود درین حال
یک حصه از اهالی اظهار مخالفت نموده و مظنات مدعی راجع بصدر
اعظم در خاطر پرورانیدند تا آنکه علناً صدر اعظم را طعن زده و
آنرا کافر میگفتند اعلان ها در بازار ها اشاعه نمودند حتی بدروازه
خود صدر اعظم نوشتند که مرگ این نزدیک است و عنقریب
بسزای خود میرسد انقلابات داخلی و اختلافات هر روزه شد
گرفته حصه مخالفین بصد اعظم اسلحه برداشته و برای کشتن کسانی