فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۶۸) حسن سیرت عمر رض

گفت درین طعام مزه روغن غیر گوشت اخته یابم عبید به گفت یا امیرالمومنین
به بازار برآمدم یکدرم گوشت خریدم بسیار لاغر بود یکدرم روغن گرفته بر آن
ریختم تانی الجمله شوربای شد فرمود که هر دو طعام در نزد رسول صلی الله علیه وسلم
جمع نشد مگر یکی را میخورد و یکی را صدقه میکرد عبید به گفت یا امیرالمومنین اگر
من بعد دو طعام جمع شد تا نیز چنان میکنیم جابر رضی الله عنه گفت روزی
عمر رض در دست من گوشت دید که میخواند می بردم گفت چیست در دست تو
ای جابر رضی الله عنه گفتم گوشت را آرزو کردم و خریدم عمر رض گفت هر چیزی را
آرزو میدی میخری از این آیت قوله تعالی اذهبتم طیباتکم فی
الحيوة الدنيا واستمتعتم بها نمیترسی یعنی بردید و خوردید اشیای خود
خود را در دار دنیا و نفع گرفتید بآن و انجا که دار آخرت است بزان محروم
میباشید یکمرتبه برایش گوشت آوردند که بآن چربی و روغن آنخوردن
آن امتناع نموده گفت هر یک ازین دونان خورش است دو نان خورش
یکجا چگونه خورده شود و میفرمود که من نیز میتوانم که بره را حاضر کرده برایم
بریان نمایند و مغز گندم را برایم نان بپزند و مویز را آورده برایم نقینه
بسازند تا اینکه بخورم و بیاشامم قسم بخدا که طیبات خود را بآخرت باقی
میگذارم چرا که شنیده ام که حق تعالی فرموده اذهبتم طیباتکم
فی الحیوة الدنيا واستمتعتم بها و بود رضی الله عنه که می پوشید
در حین خلافت جامه که پیوند زده شده بود بعضی بچرم
و در روایتی مرقع به انبان در بازار ها بآن میگشت که در دست
دره بود مردمان را تادیب میکرد هسته های خرما را از راه میچید تا
بآن مردمان و حیوانات نفع گیرند انس رضی الله عنه گفت دیدم
در پیراهن میان دوشانه عمر رض که چهار پیوند داشت ابو عثمان
نهدی گفت که بر جسد عمر رض ازاری دیدم که از چرم پیوند داشت
علی رضی الله عنه گفت در طواف کعبه عمر رض را دیدم که ازار پوشید بود
که بیست و یک پیوند داشت و میان آن بعضی از چرم بود حسن روایت کرد
که عمر رض خطبه میخواند برای مردم دیدم بر از ار او دوازده پیوند بود بعضی از چرم
وقتیکه حج میگذارد سایه نمیکرد خود را مگر برد آخود یا بر درخت فرش میانداخت
تا سایه میکرد و جمله نفقه آن شانزده دینار بود هنوز میگفت در نفقه اسراف کردیم


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۶۹) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

نافع عیسی رض روایت کرده که بجمعیت عمر رض برای مالهای زکواة
داخل شدم که عثمان رض و علی رض نیز بودند عثمان رضی الله تعالی
در سایه نشست علی رض بر سر آن ایستاده کفتر عمر را بوی میرسانید
و خود عمر رض در آفتاب که گرمی بکمال شدت بود ایستاد بروی
دو جامه سیاه که یکی را لنگ دیکی را بسر پیچیده بود شترهای
زکوات را خاسته رنگ دست هر یک را نوشته میکرد علی رض به
عثمان گفت که مصداق فرموده حق تعالیٰ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ
الْقَوِيُّ الأَمِينُ این شخص است عمر رضی الله عنه روزی بخطبه خود
گفت قسم بآن کسی که محمد صلی الله علیه براستی بخلق فرستاده اگر
شتری در کنار فرات سامان خود را ضائع و هلاک گرداند میترسم
که در قیامت من ازان مسئول باشم روزی دیگر در خطبه گفت
ای مردمان نفرستادم عاملان را بر شما برای آنکه بزنند شما
را یا دردناک کنند و یا مالهای شما را بگیرند بلکه جهته آن فرستادم
تا امر دین و سنت نبوی صلی الله علیه وسلم را بشما تعلیم کند هر
کس بقرار گفته من عمل نکرده باشد بمن بگوید قسم بکسی که نفس
من بقبضه اوست از ان عامل قصاص میگیرم سلام بن مسکین
گفته وقتیکه عمر رض محتاج شد از نزد عبد الله بن مسعود که خازن
بیت المال بود قرض گرفتی بسا بود که خازن بیت المال برای گرفتن
قرض می آمد عمر رض او را بکسی حواله میداد که قرض او را بدهد یا باوریان
میعاد بخواه مهلت میخواست چون وقت آن میرسید معاش
خود را گرفته قرض را ادا میکرد سالم بن عبد الله رض روایت کرد
که چون عمر رضی الله عنه مردم را از کار مکی نهی کردی اهل خود را
جمع کرده میگفت که مردم را از فلان و فلان کار نهی کردم و مردمان
بطرف شما مانند مرغان بطرف گوشت نظر مینمایند قسم بخدا که اگر
کسی را از شما بآن چیز مشغول بینم هر آئینه دو چند او را تعذیب مینمایم
محمد بن سیرین گفت حسردی رض از مکه معظمه آمده چیزی از بیت
المال طلب کرد عمر رض قهر کرده گفت اراده داری که ملاقات
کنم خدای را و از ملوک خائن باشم بعد از ان از اصیل مال


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۰) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

خود که حصهٔ آن از غنائم میشد ده هزار درهم داد و میفرمود محبوب
ترین مردم نزد من کسی است که عیبهای مرا بگوید راوی گوید وقتی
عمر رضی الله عنه مال غنائم را بین مردمان تقسیم میکرد دخترک
صغیره یی داخل شده درهمی از آن بر داشت عمر رضی الله عنه
در عقب وی میدوید تا آن دخترک بخانه داخل شده درهم را
بدهان خود انداخت عمر رضی الله عنه انگشت را بدهان دختر انداخته
بیرون کرده میان مالها انداخت و آن دخترک میگریست بعد
ازان گفت ای مردان بدانید که عمر و اولاد او را بپاده حقی نیست
بر آنچه برای مسلمانان قریب و بعید میباشد روایت شده است
که ابو موسی اشعری (رض) روزی بفرموده امیر المؤمنین عمر (رض) بیت
المال را جاروب میکرد از میان خاکها درهم یافته بپسر خلیفه
میگذشت ابو موسیٰ (رض) آن درهم را بوی داد عمر (رض) درهم را بدست
پسر خود دیده پرسید از کجاست گفت ابو موسی (رض) بمن داد عمر (رض)
گفت یا ابا موسیٰ (رض) در مدینه منوره از خاندان عمر و اولاد او کسی
را حقیر تر و خوار تر ندیدی و اراده داری که از امت محمد صلی الله
علیه وسلم هر احدی مرا بخاطر آن مطالبه کند آن درهم را باوجودی
که حلال گفته میشد به بیت المال رد کرد و ترسید که مبادا فدکی
باشد یعنی اگر چه آنقدر شرعاً حلال گفته میشود لکن عمر (رض) برای
استبراء دین خود و اقتضاء علت تقویٰ نمود تا اینکه قول نبی صلی الله
علیه وسلم دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ یعنی آنچه تر اشک
می اندازد ترک کن بآنچه یقین داری و گفته آنحضرت صلی الله
علیه وسلم من ترك الشبهات استبرء لدینہ عمل کرده باشد
طارق بن شهاب گفته وقتیکه عمر (رض) بشام قدوم آورد که غیر از ازار و ردا
و عمامه و موزه دیگر چیزی با و نبود چون بآب رسیده موزه های
خود را کشیده به بغل گرفته و مهار شتر برگردن افگنده می آید
مردم گفتند یا امیر المؤمنین الآن ترا لشکر و بطارقه شام ملاقات
میکند تو بهمین هیئت باشی عمر (رض) عنه فرمود که ما قومی بودیم ذلیل
و خوار حق تعالیٰ ما را ببرکت اسلام عزیز گردانید عزت خودا بغیر از

اسلام


فتوحات اسلام جلد ثانی (۳۷۱) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

اسلام طالب نمیباشم راوی گفته که عمر رضی الله تعالی عنه روزی
بر منبر میگفت ای گروه مسلمانان چه میفرمائید اگر سر خود را بطرف
دنیا میل دهم سر خود را کج کرد از میان مردم شخصی ایستاده
شده شمشیر خود را کشیده گفت میگویم همچنین اشاره بقطع کردن سر
او نمود عمر گفت رحمک الله الحمدلله که در رعیت من کسی هست
که اگر کج شوم مرا راست میکند گویند از یمن جامه های مخطط
آورده شده کا یک را بر مردم تقسیم کرد و بر منبر برای خطبه خواندن
صعود نمود با زار و برد ملتبس بود بعد از ان گفت بشنوید رحمکم الله
شخصی ایستاده شد گفت نمی شنویم عمر رضی الله عنه گفت چرا ای
عبدالله آن گفت برای اینکه ما هر یک یک جامه دادی و خود
دو جامه پوشیدنی امیرالمومنین گفت کجا شد عبدالله بن
عمر عبدالله گفت حاضرم گفت یکی ازین دو جامه از کیست گفت
از من عمر رضی الله تعالی عنه گفت ای مرد تعجیل کردی زیرا جامه کهنه
خود را می شستم جامه عبدالله را عاریت گرفتم بعد از ان آنمرد
گفت حالا بگوی تا بشنویم وقتیکه از سفر شام بازگشت از وزی از مردم
تنها میگشت تا اخبار مردم را معلوم کند که در حق وی چه میگویند
بخانه پیره زنی آمده ویرا گفت عمر که از شام آمده با مردم چه طور
معامله میکند آن پیرزن گفت خدای تعالی او را از طرف من
جزای خیر ندهد گفت چرا چنین میگوئی وای بر تو پیرزن گفت بخدا قسم
از هنگامی که خلیفه گردیده تا امروز مرا یکدرهم و دینار نداده عمر
گفت وی حال ترا نمیداند که درین موضع میباشی زن گفت
گفت سبحان الله گمان نمیکنم کسی که ولایت نماید و از مابین
مشرق و مغرب بیخبر باشد بعد از ان عمر رضی الله تعالی عنه بگریه
شده گفت واعمراه وا خصوماه هر کس از تو دانشمند تر است بعد
ازان امیرالمومنین گفت ای زن دعوای ظلمهایی که بر تو شده
بر من بفروش به بیست و پنج دینار درین مکالمه و منازعه بودند
ناگاه علی بن ابی طالب و عبدالله بن مسعود رضی الله عنهما داخل
شده گفتند السلام علیک یا امیرالمومنین چون زن دانست که امیر


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۳) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

المومنین بت دست بر سر زده میگفت وا سوء تا امیر المومنین را روی
بروی دشنام دادم عمر رض گفت ای مادر بر تو باکی نیست رحمک الله
بعد ازان قطعه کاغذی را طلبیده بران نوشت بسم الله الرحمن الرحیم
این وثیقه ایست که خریده است عمر بن الخطاب از فلانه ظلمهای
او را که از ابتدای ولایت عمر امروز بر کوشده به بیت و پنجا دینار
پس هرچه ادعا کند این زن در محشر بحضور پروردگار عمر رض از وی بری
و خلاص ست علی بن ابی طالب و عبدالله بن مسعود رض بران وثیقه شهادت
خود را نوشتند عمر رض آن خط را گرفته بعلی بن ابی طالب داد گفت
اگر پیش از تو وفات کردم این وثیقه را در کفن من بگذار اوزاعی
گفت عمر رض در شب تاریک بیرون شد ابو طلحه رض دیده وی را
تعقیب کرد دید که عمر رض بخانه داخل شد چون صبح شد طلحه بآن
خانه رفت پیر زال کوری بخای افتاده را دید از وی پرسید بجه جهة
می آید ترا این مرد گفت از فلان مدت آمده تعهد و غمخواری مینماید
و از خانه من پلیدی را دور میکند طلحه میگوید بدل خود گفتم گریه
کند بر تو مادرت ای طلحه بین که چه قدر زحمات است که عمر رضی الله
عنه میکشد از محمد باقر بن زین العابدین بن حسین بن علی روایت
شده که مولای عثمان بن عفان بهمن گفت همراه عثمان بن عفان در خانه
بلند بودیم روز نهایت گرم بود عثمان رضی الله تعالی عنه -
شخصی را دید که دو شتر ماده را بسرعت میراند از غایت گرمی در ریگها
زمین مانند پروانه حرکت میکرد عثمان رض گفت چه حال است این
شخص را کاشکی در مدینه بایستد تا هوای پسرد شود بعد ازان رود
چون نزدیک شد بمن گفت ببین کیست چون نگریستم عمر بن الخطاب
بود گفتم امیر المؤمنین است عثمان رضی الله عنه برخاست سر خود را از
روزن بیرون کرد تا مشاهده کند باد سموم وزید پس عثمان سر خود را
بخانه کرد تا اینکه عمر رض برابروی رسید بعد ازان گفت یا امیر المومنین
چه چیز ترا در ین گرمی بیرون کرد گفت دو شتر ماده از شتران صدقه از
گله مانده بود خواستم که آنها را بگله برسانم که مبادا اینجا ضائع شوند
و در نزد حق تعالی مسئول باشم عثمان رضی الله تعالی عنه گفت یا امیر المومنین


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۳۷۳) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه
بسیار به افزای شتران من بجله میرسانم گفت بروید بسایه خود رفت
عثمان گفت نزد من کسی هست که آن را کفایت کند گلیهای خود
باشد و رفت عثمان رض گفت کسی که دوست دارد قوی را امین را به بیند
باین شخص نظر نماید شافعی این روایت را در مسند خود ذکر کرده
و قتی که عمر رضی الله عنه شکر را برای فتح عراق بتجهیز نمود سعد بن
ابی وقاص رض را بر انها امیر کرد ایند بعد از فتح قادسیه سعد بن ابی
وقاص خبر فتح وعده کشتگان و اسیران را نوشته بذریعه قاصد سعد
بن عمید فزاری نام خدمت عمر رض فرستاد و عمر رض هر روز از شهر
مدینه بیرون شده بخز قادسیه را از سواران میپرسید تا نیم
روز توقف میکرد بعد از ان بمدینه باز میگشت روزی شخص شتر
سواری را دید که بشتاب می آید نزد او رفته گفت او بنده خدا
از کجا میآئی شتر سوار توقف نکرده گفت از قادسیه شتر خود را
بسرعت میراند و عمر رضی الله عنه برکاب وی میدوید و خبر میپرسید
شتر سوار گفت حق تعالی مشرکان را شکست داد مسلمانان فتح
کردند عمر رض از شنیدن این سخن مسرور شده پیش روی شتر
میدوید و میرسید شتر سوار بوی اعتنا نمی کرد که وی را نمی شناخت
همچنین بود تا داخل مدینه شدند مردمان درین هنگام السلام
یا امیر المؤمنین میگفتند آن شخص چون شنید دانست که امیر
المؤمنین است منفعل شده بعذر مخاصه پیش آمده گفت چرا نفرمودی
که من امیر المؤمنینم تا اینقدر گستاخی و جرات از من بظهور نمی آمد امیر
المؤمنین از جناب آنجا معافی میخواهم عمر گفت باک نیست بر توای
برادر من احنف بن قیس گفت ما را عمر رضی الله عنه در سریه بطرفین
عراق بیرون کرد حق تعالی عراق و شهرهای فارس را برا مفتوح
کرد جامه های سفید فارس و خراسان را رسیده پوشیدیم
چون بر خلیفه قدوم آوردیم بمحض دیدن از ما اعراض کرده با ما سخن
نگفت بر ما یان بسیار سخت آمده شکوہ کر دیے بعید الله پسر وی
عبدالله گفت عمر رض از و بناروی گردانید شما لباس پوشیدید که
نه رسول الله صلی الله علیه وسلم پوشیده و نه خلیفه بعد او


فوحات اسلامی جلد ثانی (۲۷) در سیرت حضرت عمر رضی الله تعالی عنه
بمنزل های خود آمده آن جا به ها را کشیدیم بجامه های نویر
خود بحضورش آمدیم بر پای خاسته سلام گفت فرنگی یک را
معانقه کرد گویا پیش ازین ندیده بود بعد از ان مالهای غنیمت
را تقدیم کردیم بالسویه میان ما تقسیم کرد در جمله مال های غنیمت
نوعی از انواع خبیصه بود یعنی طعامی که از خرما و روغن میسازند
زرد و سُرخ عمر رضی الله عنه از ان چشیده گفت چون آن
را خوش مزه و خوش بوی یافت ای گروه مهاجرین وانصار
این طعامیست که پدر بسرا، و پسر پدر را بآن میکشد بعد از ان
امر نمود که با ولاد کسانیکه در غزا شهید شدند برده شود و برای
خود چیزی از مال غنیمت نگرفت هم احنف بصری روایت کرد وقتی
که عراق فتح و خزائن کسری بسوای او بار کرده شد خازن
بیت المال گفت این اموال را داخل بیت المال کنم عمر د۲
گفت قسم بخدا تا که قسمت نکنم سقفانه خود داخل نشوم فرش
ها را در مسجد هموار کرده مال را ظاهر کردند عمر هم چیز بزرگی را از
طلا و جواهرات دیده فرمود آنکسی که اینها را ادا کرده امین است
صحا به (رض) گفتند امین خدا وندی عمال تو نیز امینند بعد قسمت کرد و
ازان چیزی بخود نگرفت در صحیح بخاری آمده که فرمود رسول خدا
که این مال دنیا تر و تازه و شیرین ست والله تعالی فرموده زُيِّنَ
لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ یعنی زنیت داده شده است برای مردمان
دوستی آرزو ها عمر رضی الله گفت خدایا طاقت نداریم که بزینت های
دنیا خوشنود نشویم مکر از تو توفیق میخواهم که در مصرف آن نفقه
کنیم بعد آن اموال را قسمت کرده از جامی خود بر خاست دارمی
نیز در فتح عراق و اموال غنیمت چنین روایت کرده
اختصارا تکرار نشد چون مالهای بسیار ها نزد وی اورد۲
گریه میکرد و میگفت حق تعالی دنیا را از نبی خود و صاحبی بر طرف
کرده برای من فتح نمود بترسم که این در حق من استدراج
باشد شافعی رحمة الله علیه روایت کرده که چون مال های عراق
آورده شد خازن بیت المال گفت اینها را داخل بیت المال -


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۵) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

نکنم عمر رضی الله عنه گفت نه قسم برب کعبه تا تقسیم نکنم آنها را بزیر
سقف خانه آرام نمیگرم امر کرد تا بمسجد نهاده چادرها بران حضورت
نمایند آنها از مهاجرین و انصار چون صبح شد با نجا س تا بن
عبدالمطلب و عبد الرحمن بن عوف آمده فرش ها را از روی
اموال پس کردند اموالی را دید که هرگز ندیده بود از طلا و یاقوت
و زمرد و مروارید که می درخشید عمر رضی الله عنه بگریه درآمد
یکی از اصحاب گفت قسم بخدا که امروز روز گریه نیست بلکه روز
روز شادی و مبارکباد است عمر گفت قسم بخدا به فکر که من
رفته ام در هیچ قومی این مال بسیار نشده مگر اینکه عذاب سخت
باین شان واقع گردید بعد ازان روئی طرف قبله کرده دست
های خود را بالا کرده گفت بار خدایا پناه میجویم تو ازینکه اینها
در حق من استدراج باشد زیرا که گفته سَنَسْتَدْرِجُهُمْ
مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ یعنی درجه بدرجه میگیریم ایشانرا از
جایکه علم ندارند بعد ازان قسمت کرده برای خود چیزی نگرفت
از جمله اموال غنیمت عراق فرش کبری است که آن را بهار کسری
و قطف نیز میگفتند آن یکفرش که طول آن شصت زرع و پهنای
آن نیز شصت زرع بود اکاسره و ملوک فارس این را جهته زمستان
ساخته بودند که کل در با عن معدوم میشد و آنرا گسترده
بالای آن شراب می آشامیدند گویا از کثرت گل های صورت
با میان بوستان بودند که راه ها در آن مصور بود بعین ها
مانند جوی های روان زمین آن مذهب دیگر نگین ها مانند در
کناره های آن مانند زمین با مزرع سبز و خرم سبزیهای بهار
درختان مصوّر بود برگها از حریر و شگوفه ها از طلا و نقره و میوه
آنها جواهر و مانند آن چونکه سعد بن ابی وقاص در وقت تقسیم غنایم
خمس قطف را به بیت المال روان کند تقسیم
آن برابری نمیشد مگان خطاب کرده گفت آیا رضا دخول
میشوید که چهار حصه دیگر را نیز بحضور امیرالمومنین بفرستیم که هرجا میخواهد
صرف نماید زیرا که تقسیم آن بالسويه نمیشود و نسبت با میان مایل


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۶۷) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

میباشد در مدینه منوره جای را میگیر د همه گفتند راضا مند و
خوشنودتیم آنرا همراه اموال غنیمت فرستاد امیر المومنین بعد از
تقسیم اموال در باب قطیف مشوره کرد بعضی بتقسیم و بعضی بگذاشتن
د برخی برای وی تفویض دادند علی بن ابی طالب آمد گفت نگذا
ست حق تعالی علم ترا جهل و نه یقین ترا شلت از دنیا دیگر چیزی
حاصل نیست مگر آنکه دادی و گذاشتی و پوشیدی و کهنه کردی
و یا خوردی و فانی نمودی اگر این را بفر داند استخی سی میکرد
که آنقدر استحقاق نداشته باشد عمر گفت راست گفتی و مرا -
نصیحت کردی ان را قطع کرده قسمت کرد در سیرت الحلبیه گفته که
یک قطعه از ان بعلی ابن ابی طالب رض رسید که آنرا به بیست هزار
دینار فروخت و عمر رضی الله عنه چیزی برای خود نگرفت وقتی
که عطا ها را برای مهاجرین اولین مقدر کرد برای پسر خود عبد الله
که از مهاجرین اولین بود سه هزار و باقی ها را چهار هزار مقدر رت
گفتند عبد الله نیز از مهاجرین اولین است گفت این همراه پدر خود
هجرت و دیگری با شخص خود هجرت کرده اند این مساوی آنها نمی
باشد پگرته مالها را قسمت میکرد از برای حسنین رضی الله تعا
عنهما هر یک هزار در هم و بر پسر خود عبد الله بصد در هم داد گفتند یا امیر
المؤمنین عبد الله پسر تو پیش روی آنحضرت صلی الله علیه وسلم
در زمانی شمشیر میزد که حسنین در کوچه های مدینه بازی میکردند
هر یک را دو چند پسر خود میدای گفت بروید بیارید پدر می مثل
پدر آن ها و مادری مثل مادر شان و جدی مانند حد شان و
جده مانند جده شان و عمویی مثل عموی شان و خالو ئی
سمیجوه خالوی شان و خاله مانند خاله ایشان هر گز نخواهید آورد
پدر شان علی مرتضی ما در شان فاطمه زهرا حد شان محمد مصطفی
صلی الله علیه وسلم جده شان خدیجة الکبری عموی شان جعفر
بن ابی طالب وخالوی شان ابراهیم ابن النبی صلی الله
علیه وسلم وخاله شان رقیه وام کلثوم بلات رسول الله
صلی الله علیه وسلم عبد الله مانند آنها نیست صدر هزاران


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۷) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

برای اقارب رسول الله صلی الله علیه وسلم از غیر آن بیشتر بود
زہری گفته زمانیکه فتوحات عراق رسید مرد مجردی از بنی ہاشم
نماند مگر اینکه عمر رضی وی را زن داد و بی خادمان را خادم فرستاد
از محمد باقر بن زین العابدین روایت شده که جامه‌های یمن آوردند
و آن را عمر رضی الله عنه تقسیم کرد جامه بقد حسین موافق نیامد به
حاکم یمن نوشت اینکه دو جامه بقد حسین موافق ساخته بفرست
حاکم موافق نوشته امیرالمؤمنین ساخته روان کرد عمر رضی الله
عنه بر آنها پوشانید وقتیکه جمع کرد دفترها وعطاها را مقرر نمود
ابتدا بر بنی هاشم کرد عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت
کرده که وقتی شتری خریده به علف زار فرستادم چون فربه
شد آوردند و من عمر داخل شده شتر را فربه دیده پرسید که از
کیست گفتند از پسر تو عبدالله گفت بخ بخ ای عبدالله پسر امیر
المؤمنین عبدالله چون شنیدم دویده آمدم گفتم چه حال
است ترا یا امیرالمؤمنین گفت چیست این شتر گفتم شتری الاغر
بود خریدم بعلف زار فرستادم طلب کردم آنچه دیگر
مسلمانان طلب میکنند گفت بلی میگویند شتر پسر امیرالمؤمنین
را آبیر کنید شتر پسر امیرالمؤمنین را ای عبد الله راس المال
خود را بگیر باقی را بیاور تا به بیت المال مسلمانان گذارم
چنان کردم بدیگر روایت آمده که نصف ربح آن را گرفته
در بیت المال نهاد گویا جریمہ گرفت نصف فائده را باجتهاد
خود قیمت علف چرمسلمانان را بعضی گفته اند که این شتر
مشرک بود میان عبدالله و برادر او عبیدالله که هر دو
برادر قیمت شتر را از ابی موسیٰ حینیکه والی عراق بود گرفته بودند
که آن مال را به عمر رضی الله عنه در مدینه بدهند و با آن تجارت
ہم خواسته بودند ابو موسیٰ اذن تجارت داده بود با وجود
آن آسیبی فائده کرده بودند عمر رضی الله عنه وحسن بیت
المال کرد برایشان گفت فائده شما از من حاصل
شده یعنی این مال که بشما داده شده و بتجارت ما رزوان شدیم


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۸) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

بواسطه که پسران امیر المؤمنین میباشید قتاده رضی الله عنه
گفته وقتی که عمر رضی الله عنه رسولی بطرف ملک روم میفرستاد
زوجه وی ام کلثوم بنت علی رضی الله تعالی عنه دینار قرض نموده
بآن عطر خریده در شیشه کرده بزوجه ملک روم فرستاد
وقتی که قاصد از روم پس می آمد زوجه ملک روم نیز چیزی جواهر
بام کلثوم فرستاد چون رسول آورد زوجه عمر در آنها بر وی
فرش ریخته بود ناگاه عمر رضی الله تعالی عنه داخل شده پرسید
که اینها چیست و از کجاست زوجه وی حقیقت را بیان کرد آنها را
گرفته داخل مسجد شدند اگر ذکه الصلوة جامعة چون مردم جمع
شدند برایشان کیفیت را گفته جواهر را نشان داد گفت شما
چه رای میدهید همه گفتند ما ام کلثوم را مستحق میدانیم زیرا که
این هدیه است از طرف زنی که بر وی عشر و خراج و جزیه نبوده
و حکمی از احکام رجال بآن تعلق نگرفته امیر المؤمنین عمر در گفت
زوجه زوجه امیر المؤمنین رسول فرستاده امیر المؤمنین
راحله که سوار گردیده حق مؤمنین اگر مؤمنین بنودی این هدیه
وی را کامل نمی آمد چنین رای میدهم که آن به بیت المال
تسلیم شود را راس المال او را بدهیم جواهر را فروخته برای زوجه
خود یک دینار داده باقی را به بیت المال تسلیم کرد روایته
شده است که عیال ابی عبیده برای عیال پادشاه روم هدیه
فرستاد مثل هدیه که گذشت عیال پادشاه روم بمضمون
هل جزاء الإحسان إلا الاحسان مکافات انرا بکنیزی
جواهر فرستاد صورت معامله بحضرت عمر رضی الله تعالی عنه رسید
جواهر را از عیال ابی عبیده گرفت و بفر وخت ثمن هدیه او را بده
و باقی را به بیت المال مسلمین نهاد حضرت عمر رضی الله عنه را
چیزی مشک آوردند امر نمود که تقسیم کرده شود در بین مسلمانان
و تبارک بینی خود را بند نمود گفته شد که چرا بینی خود را بند نمودی
فرمود انتفاع از مشک بوی آن است ان بدماغم نرسد و نیز
حضرت عمر رضی الله عنه یکروز سبحانه خود را غسل میداد بوی مشک


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷۹) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

بمشام او رسید فرمود که این بوی که بمشامم میرسد از چه سبب
است زوجه او گفت که امروز چیزی مشک از بیت المال
فروخته و بدست خود وزن نموده بعد از فراغ وزن انگشتان
خود را بر جامه های خود مالیدم حضرت عمر رضی الله لباس ها
را گرفته بآب شست بوی آن زائل نگردید بر من میمالید و آب
میرخت تا بوی آن زائل شد روایت شده است از سفیان
بن عیینه از سعد بن ابی وقاص رضی الله عنه که در کوفه بود بعد از
فتح عراق بحضرت عمر رضی الله تعالی عنه نوشت که اجازت بدهد
او را به بنار خانه جهت نشیمن حضرت عمر رضی الله عنه در جواب نوشت
که بنا کن خانه که بپوشد ترا از آفتاب و محفوظ دارد ترا از باران
روایت شده است از ابی عثمان النهدی که در زمانی که همراه عتبته
ابن فرقد بآذر بایجان بودیم حضرت عمر رضی الله تعالی عنه
مکتوبی فرستاد مضمونش این که یا عقبه ابن فرقد این مال از
رنج تو و رنج پدر تو نیست از طعامی که در منزل سیر میخوری
مسلمانان را در منازل ایشان سیر گردان ولازم گیر پرهیز
کردن از تنعم و هیئت و خصلت اهل شرک و پوشیدن لباس
ابریشمین زیرا که رسول صلی الله علیه وسلم از لبس ابریشم
نهی فرموده روایت کرده است ابن سماک از ابی جعفر محمد الباقر
رضی الله عنه که حضرت عمر رضی الله عنه را در راهی از راه های
مدینه با علی و حسن و حسین رضی الله تعالی عنهم ملاقات اتفاق
افتاد حضرت عمر رضی الله عنه را گریه زیاد دست داد حضرت علی
رضی الله عنه فرمود چه چیز بگریه آورده است ترا یا امیر المومنین
فرمود کدام سزاوارتر است از من بگریستن یا علی امر
امت تفویض بمن شده حکم میکنم و نمیدانم که آیا گناه کارم
یا نیکو کار حضرت علی رضی الله عنه فرمود بخدا وند که عدل می
کنی در فلان کار و فلان کار سخن علی رضی الله عنه تسکین
گریه او شد بعد ازان حضرت حسن رضی الله عنه شروع در سخن
نمود در بیان ولایت و عدل آن سخنان او نیز منع کرد او را


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۰) در سیرت حضرت عمر رضی الله تعالی عنه

از گریستن حسین رضی الله عنه سخن گفت مثل حسن رضی الله عنه
قطع شد گریه او و فرمود شما شهدا و سید سید بعدل من
حضرت علی رضی الله عنه فرمود شما شاهد باشید و همین نیز
همراه شما شاهد میباشم روایت شده است از شعبی
رضی الله عنه که علی بن ابی طالب باہل نجران گفت که حضرت
عمر رضی الله عنه سردار امت بوده امری را که عمر رضی الله
عنه قرار داده است هرگز تغییر نمیدهم و نیز از شعبی روایت
شده که علی بن ابی طالب داخل شد کوفه را و گفت نمی کشایم
عقده را که حضرت عمر رضی الله عنه بسته بوده باشد و روایت
شده است از حسن بن علی رضی الله تعالی عنه قضیه اثر که
مخالفت کرده باشد علی یا تغییر داده باشد چیزی را که
عمرم وضع کرده بود او را روایت شده است از زید بن
علی بن حسین رضی الله عنهم که حضرت علی رضی الله عنه مشابه
بود بعمر رضی الله عنه در سیرت روایت شده است از ابی
اسحاق که حدیث کرد او را شخصی گفت نشسته بودیم علی را که
گریه امد او را گریه شدید گفته شد که چه چیز بگریه آورد ترا یا امیر
المومنین گفت یاد آورد برادر خود را که همین برجه را و شمانیده
است بر من حبیب من و برگزیده من و خلیل من و صاحب
من عمر ابن الخطاب و یک مرتبه گفت که اراده خیر نمود عمر بر پیغمبر
خدا صلی الله علیه وسلم اراده خیر نمود خداوند بعد از ان بگریه در آمد
و حضرت علی میفرمود وقتيکه ذکر کرده شود صالحین بیا ید بکر
رضی الله عنه و حضرت علی رضی الله عنه فرمود رسیده است
بمن کسی که فضیلت داده باشند مرا بعمر رضی الله عنه مگر اینکه
دره میزنم او را مثل خدا فترا کننده و حضرت علی رضی الله
عنه یک مرتبه خطبه خواند مضمونش اینکه خداوند
گردانیده است امر را بعمر رضی الله عنه در شان مسلمانان
بعضی از مسلمانان راضی بودند و بعضی در خشم بودند من بودم
از کسانی که راضی بودند قسم به خداوند اگرچه انشدارم


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۱) در سیرت حضرت عمر رضی اللہ تعالیٰ عنہ

از دنیا تا انکه راضی هشدار د وی کسی که ناخوشنو د بود و غالب
گردانید حق تعالیٰ به اسلام عمر (رض) اسلام را و او را قیچه دین گردانید
و نیا دحق را بزبان او نطق سبب کند و خداوند در قلوب
مؤمنین محبت او را انداخت و در قلوب منافقین
و کفار هیبت و ترس او را سیرت و روش آن مثل
سیرت و روش آن حضرت بود صلی اللہ علیہ وسلم پس کدام
یک ماند میشوید او را روایت کرده است بخاری از
ابن عباس رضی اللہ عنہما وقتی که وفات کرد حضرت
عمر رضی اللہ تعالیٰ عنہ و پرده زده شد قبر او حضرت علی
رضی اللہ عنہ بر قبر وی بایستاد و گفت که نیست بر روی
زمین مردی دوست تر من که ملاقات کند خداوند
را بصحیفہ اعمال خود از همین پرده زده شده زیاده
شده در روایت ابن السمانت کہ بعد ازان گریه نمود
حضرت علی تا انکه تر گردید ریش او با اشک چشم او
در روایت دیگر آمده که علی رضی اللہ عنہ فرمود رحم کند ترا
خداوند ترا یا ابن الخطاب آیات خداوند را عالم و حق تعالیٰ
در سینہ تو عظیم بود و بپترسیدی خداوند را و امتی کردی
مردمان را در راه خداوند هیچی سخی بودی و بباطل بخیل
و گرسنہ بودی از دنیا و سیر بودی از آخرت
روایت شده است از اوس بن حضیم که دیدم علی رضی اللہ
عنہ را در وقت موت عمر رضی اللہ عنہ پایاں انداخت
سر خود را بعد ازاں بالا نمود و شیر نمود واعمراه برده
شد سنت و باقی گذاشته شد فتنہ کہ بہن می رسید
و بخداوند کہ ابن الخطاب خلاص شد از شر
فتنہ و روایت شده است که وقتی ملک الموت
داخل شد دار عمر را جهتہ قبض روح وی شنید حضرت عمر
کہ ملک الموت میگفت این بیت امیرالمؤمنین نیست
چیزی در وی کو بیا قر است حضرت جواب داد که یا ملک الموت


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۲) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

کسی را که تو خلیفه باشی خانه او همچنین است روایت کرده
است ابویعلی از عمار بن یاسر رضی الله تعالی عنهما فرمود
رسول خدا صلی الله علیه وسلم که جبرئیل فی الحال
گفتم یا جبرئیل فضائل عمر را بمن بیان کن جبرئیل فرمود
اگر حدیث کنم ترا بقدر ازی بقایی نوح در قوم خود یعنی
هزار سال خلاص نمیشود فضائل عمر رضی الله تعالی عنه
و بدرستی که عمر حسنه است از حسنات ابی بکر رضی الله
تعالی عنه و مبادا که عقول کوته اندیش دوری بجوید بسیاری
فضائل عمر رض را مگر کسی که صاحب بصیره باشد و بنظر امعان
و تحقیق نظر نماید در چیزهائی که خاص نموده است با آنها
عمر را رضی الله عنه در فضائل نفس او و چیزهائی که جاری
کرده است خداوند بدست او و چیزهائی که حاصل شده است
بر اسلام و اهل اسلام بسبب او از عزیز کردن خداوند
اسلام را در ابتدار بسبب اسلام او و از بسیاری فتوحات
که فتح نمود خداوند بر دستهای او تا آنکه علم بسیار شد و فراخی
پیدا کرد اسلام و بسیار شدند مسلمانان و واضح و مبین میشود
هر خیر و نفع که واقع میشود از وقت خلافت عمر رضی الله تعالی
عنه تا یوم القیامه تمامی آن از فضائل عمر است رضی الله
عنه و از حسنات اوست و مینویسد خداوند برای عمر مثل اجر
جمیع مسلمین و فضائل عمر رض بسیار است که امکان ضبط و احصار
ندارد اگر چه درنگ کند کسی بقدر مدت بقای نوح در قوم خود
روایت کرده است عبدالله ابن الامام احمد در زوائد المسند
از انس بن مالک رضی الله عنه که رسول خدا صلی الله علیه
وسلم فرمود بدرستی که امید دارم محبت داشتن ابی بکر
و عمر رضی الله عنهما را مثلی که امید دارم محبت ایشان در گفتن
کلمة لا اله الا الله و بیرون کرده است ابو ذر الهروی که فرمود
پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم عمرم همراه من است و من همراه عمر میباشم
و حق بعد از من همراه عمر است هر جا که باشد و این قول آنحضرت مثل


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۳) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

قول اوست در شأن علی رضی الله عنه حالی که فرمود حق دائر
است همراه علی هر جا که میگردد پس هریک از عمر و علی رضی الله
تعالی عنها بحق بودند از جهتی که با حق بودند همراه خلفاء ثلاثه که
قبل او بودند یکی را منازعه نمود زیرا که بحق بودن ایشان را
عالم بود پس او همراه شان بود وقتی که نوبت خلافت بخود
حضرت علی رسید و منازعه کرد با شد در خلافت مقاتله نمود
هر کس که منازعه می نمود همراه او پس صحیح نیست که نسبت
داده شود بعلی رضی الله تعالی عنه که سکوت او در زمان
خلافت خلفاء ثلاثه محضاً تقیه بوده حمایت کرده است خدا او
را از محابات کردن در دین خدا وند و الله سبحانه و تعالی
اعلم گفته است مسعودی در کتاب خود که مسمی به مروج الذهب
است در صفت عمر ابن الخطاب رضی الله عنه که بوده است
تواضع کننده درشت لباس شدید بود در ذات خداوند
تغییر کرد عاملان او در جمیع افعال او و خوی خصلت هر یک
از عاملان او مشابهت داشت او را خواه غایب بود خواه
حاضر و بود که میپوشید جبه پشمین که پیوند آن چرم بود و
مشتمل بود بر آماده کردن لشکر و بر میداشت جیک را با هزار جی
مقدار خیک و بیشتر سواران او شتر سوار بود و بار او
بسته میشد به لیف خرما و همچنین بود عاملان او با اینکه
فتح کرده بود بسیاری را از بلاد و اموال نشان وسعت
یافته بود بشهر حمص سعید بن عامر بن خدیج جمعی از جانب او
عامل مقرر بود وقتی که عمر رضی الله عنه بشام قدوم آورد
اهل حمص شکایت از سعید بحضرت عمر نمودند و مسئلت میکردند
عزل را حضرت عمر رضی الله عنه فرمود خداوندا ضایع مگردان
فراست من را در باره سعید چه شکایت دارید از وی
گفتند بیرون نمی شود از خانه تا روز بلند نشود و هر
گاه بشب کسی استغاثه نماید اجابت نمی کند و در هر ماه یکروز
اصلا بیرون نمیشود حضرت عمر فرمودند بیاورید او را در نزد من چون سعید


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۴) در سیرت حضرت عمر رضی الله تعالی عنه

و مردمان جمع گردیدند حضرت عمر فرمود چه عیب میکردید گفتند
بیرون نمیشود از خانه خود تا روز بلند نشود حضرت عمر فرمود چه
میگوئی یا سعید فرمود یا امیرالمؤمنین نیست اهل خانه مرا
خادمی تا آرد خانه خود را خمیر میکنم و پخته میکنم بعد از ان وضو
میکنم و بیرون میشوم بسوی ایشان گفت ای مردمان دیگر
چه شکوه دارید و چه عیب میگیرید گفتند اجابت نمیکند بشب گفت
چه میگوئی یا سعید فرمود که مکروه میداشتم ذکر کردن عمل شب
را بدرستیکه شب را مخصوص به جهت پروردگار گردانیده بودم
و روز را برای ایشان گفت چه عیب میگیرید گفتند در هر ماه
یکروز بیرون نمیشود سعید فرمود آری خادم ندارم جامه خود
را می شویم تا خشک می شود حضرت عمر رضی الله
عنه فرمود حمد با دمر خداوند را که ضائع نگرد فراست و دانایی مرا
درباره تو بعد از ان فرمود یا اهل حمص چه میفرمائید گفتند
ما نمیخواهیم غیر او را باقی گذار او را بر ما یان یا امیرالمؤمنین
فرمود وصیت کنید با و خیر ونیکوئی را بعد از ان عمر رضی الله
عنه هزار دینار برای سعید فرستاد که یاری بخواه باهل خود به
همین دینار یا عیال سعید فریاد کر بی بیازگر دان خدا وند ما را
از خدمت تو سعید فرمود آیا ندینم دینارها را بکسی که در وقتی
که محتاج تر باشیم نیاورد لفظی در روز قیامت عیال
او گفت چرا ندهی بعد از ان دینارها کور بین همیانی با نمود و
بدست کسی که بروی اعتماد داشت داد و فرمود که این همیانی
را به فلان بده و این همیان را به یتیم آل فلان و این
همیان را به مساکین آل فلان هر چیزے اندک باقی
باقی ماند داد بدست عیال خود و فرمود این را نفقه کن و
باز که سعید به خدمت خود عیال وی فرمود چرا نفرستادی
ازین دنانیر که خریده شود خادمی براے مانز نمود که
زودست که بیاید ترا محتاج تردفتی که احتیاج داشته
باشی یعنی روز قیامت بعضی این قصه را


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۵) حسن سیرت عمر رضی الله عنه

چیزی یاد نموده است که فرستاد عمر رضی الله عنه هزار دینار بسوی سعید آمد بخانه
خود اندوهناک و بد حال عیال وی فرمود آیا امری حادث شده سعید فرمود
سخت تر از امر حادث گردیده و فرمود پیراهن کهنه خود را حاضر کن و
پیراهن را قطعه قطعه نمود و در بین هر قطعه چند دینار نهاده و تفرق نمود
در بین مساکین و فقراء بعد از آن شروع نمود به نماز و گریه ناصح بعد
ازان فرمود که شنیدم رسول خدا را صلی الله علیه وسلم که میفرمود که داخل
میشود فقراء امت من قبل از اغنیاء به پانصد سال تا اینکه شخصی از اغنیاء
داخل میشود در مابین فقراء گرفته میشود دست او و بیرون کرده میشود
بعضی قصه را چنین روایت کرد چون حضرت عمر رضی الله عنه سعید را
بر اهل حمص عامل مقرر نمود فقر و فاقه او شد ید شد اظهار فقر و فاقه او را
مردمان نمودند حضرت عمر رضی الله عنه از حال او خبر دار شد چهار صد دینار
برای او فرستاد و نوشت به تاکید و قسم که صرف کند به نفس و اهل خود
چون سعید مکتوب عمر رضی الله عنه را مطالعه نمود هم اندوه زیابرا برای او
پیدا شد چون عیال او آثار حزن و پریشانی را مشاهده نمود فرمود
نفس من فدای تو باد چیست که ترا اندوه ناک و پریشان حال می بینم
شاید که وفات امیر المومنین ترا رسیده باشد گفت بزرگ تر ازین بمن رسیده
عیال فرمود که رخنه ای در اسلام خللی رسیده فرمود ازین هم حادثه بزرگ
عیال وی فرمود چیست آن فرمود مبتلا شدم بدنیا و صحبت کردم میخوارا
و بدنیا مبتلا نشدم و مصاحبت کردم ابا بکر را مبتلا نشدم در صحبت عمر رضی الله عنه
بدنیا مبتلا شدم بدانکه بدترین ایام من عصرست عیال وی گفت چه بدیست
پدر و مادر من فدای تو باد سعید فرمود از تو می ترسم عیال فرمود که مر اقصد
داری فرمود آری عیال فرمود تو از طرف من ایمن باش بعد از ان
سعید فرمود که امیرالمومنین چهار صد دینار فرستاده و تاکید نمود که برف
و بر خود نفقه کنم و من از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنیدم که میفرمودند
که فقراء مهاجرین داخل میشوند بجنت قبل از اغنیاء ایشان به چهل تیر یا بخداون
که دوست ندارم که مقابل چهل تیر ماه نعمت های عظیمه داشته باشم و از جماعتی
اول که داخل بهشت میشوند تاخیر و حبس شوم عیال فرمود که دینار ها در دست
توست بهر طریقی که میخواهی فعل کن فرمود خرقه پاره در نزد تو موجود است


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۶) حسن سیرت عمراضی عنه

پیراهن کهنه آورد سعید قطعه قطعه نمود در بین هر قطعه چهار ماح و دینار بسته نمود
یکی به امه بین توبره انداخت و بیرون شد بناب قریه حمس و برای مردمان
یک یک قطعه را داد و قطعه اخر را همراه توبره بیکی داد پس ازان هم و اندوه آن
زایل شد و راحت جست و ذکر کرده است حافظ ابو نعیم بقصه را در حلیه گفته است
خالد بن معدان که عامل مقرر نمود عمر ابن الخطاب رضی الله عنه سعید بن عامر حمصی را چون
عمر رضی الله عنه قدوم آورد حمص را فرمود یا اهل حمص چگونه یافتند عامل خود را شکوه
نمودند از سعید بسوی عمر رضی الله عنه واهل حمص را کوفه صغرا میگفتند
از جهته شکایت ایشان عاملان را گفتند چهار چیز از وی شکوه داریم بیرون
نمی شود از خانه تا آفتاب بلند نشود گفت عظیم کاری است دیگر چه عیب
دارد فرمود شب احدی را داد رسی نمیکند فرمود این هم کار عظیم است
فرمود دیگر چه عیب دارد گفتند در ماه یکروز بیرون نمی شود فرمود این هم
عظیم است دیگر چه عیب دارد گفتند یکمرتبه در بین مخلوق می افتد گویا
مرده است یعنی بیهوشی می آید بروی حضرت عمر رضی الله عنه سعید را
با مردم جمع نمود فرمود خداوندا رأی مرا در باره سعید خطا مگردان
امروز چه شکوه میکنند گفتند بیرون نمیشود تا روز خوب بلند نشود
سعید فرمود که بخدا وند قسم که مکروه میداشتم اظهار را اهل مرا خادمی
نیست تا خمیر میکنم و نان پخته میکنم وضو میکنم بعد از ان بیرون میشوم
بسوی ایشان روز بلند میشود حضرت عمر فرمود چا شکوه دارید دیگر گفتند
احدی را شب اجابت و فریاد رسی نمیکند فرمود بدی پنداشتم
یاد کردن عمل شب را روز را از برای ایشان تعیین نمودم و شب را بخدا وند
خود عزوجل فرمود دیگر چه شکوه دارید گفتند در هر ماه یکروز بیرون
نمی شود بسوی مایان در همان روز سعید فرمود مرا خادم نیست وجامه
بدل ندارم جامه خود را می شویم و می نشینم تا خشک شود می پوشم
آخر روز گفت دیگر چه شکوه دارید گفتند می افتد در بین مردم فرمود جای
که قریش حبیب انصاری را در مکه گرفتند و انداختند و گوشت های او را
بریدند و بعد از ان او را بدار کشیدند حاضر بودم بعد از ان قریش گفتند
یا حبیب دوست نداری که محمد در جای تو باشد حبیب فرمود بخداوند
که دوست ندارم که من در خانه تر باشم و خار در بدن محمد صلی الله علیه وسلم بخلم


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۷) حسن سیرت عمر رض

هر وقت که همان روز بیادم می‌آید که او را یار بنی آدم و من مشرک بودم از عذاب
عظیم ایمن نیستم گمان که خداوند مرا از ان گناه بنی آمرزد پس می‌آیم و بیهوش
میشوم عمر رض فرمود حمد با دمر خداوند را که کم و کوتاه نگردانید رأی مرا در باره
سعید بعد ازان حضرت عمر هزار دینار برای وی فرستاد که یاری در فقر خود
باین دینار عیال او فرمود حمد با دمر خداوند را که بی‌نیاز گردانید ما را از مقدر
تو بر عیال خود گفت آیا به بهتر چیزی صرف کنم میدانیم دینار ما را بکسی
که بیا ورد ما را در سه وقتی که پایان احتیاجی داشته باشیم عیال فرمود
که نیک کاری است بعد ازان مردی را از اهل خود که عماد و تاجری بروی
داشت به خواند و فرمود که این همیانی ما را به بیوه زنان آل فلان تسکین
ویتیمان ال فلان و مسکینان ال فلان و مبتلای ال فلان بر باقی ماندگیریا
به عیال خود داد و فرمود این انقفه کن بعد ازان بعمل خود رجوع نمود
عیال او گفت چرا نخریدی از برای ما خادمی فرمود که می‌آید ترا وقتی که
محتاج تر باشی ظاهرا این است که قصه یکی است اختلاف بواسطه این است
که راویان قصه را لمعنی نقل نموده اند و نیز روایت است که عمر رضی الله عنه
بر اهل حمس مکتوبی فرستاد مضمونش آنکه فقرا و خود را بنویسید چون
اسامی فقرا در ا نوشته کردند عمیر بن سعید را در جمله فقرا و نوشتند و عمیر
در انوقت بعد از پدر خود امیر بود چون عمر رضی الله عنه اسما و فقراء را خواند
اسم عمیر را خواند فرمود عمیر کیست گفتند امیر ماین است فرمود آیا او فقیر ا
گفتند اهل بیتی ازان فقیر تر نیست حضرت عمر فرمود که عطا یعنی معاش او
از مال بیت المال است چه میکند گفتند بیرون میکند و چیزی برخود
نمیگذارد حضرت عمر رضی الله عنه صد دینار بر وی فرستاد تاجی امیر مردم
داد عیال او گفت یکدینار برای ما یان هم میگذاشتی فرمود اگر اول میگفتی
هر آینه میداشتم ابوطالب المکی این حکایت را در قوت القلوب
ذکر نموده و نسبت حکایت را به عمیر بن سعید داده حضرت عمر رضی الله عنه
نوشت به سعید بن عامر که بیاید بمدینه منوره چون سعید به مدینه منوره
آمد حضرت عمر رضی الله عنه غیر از نیزه و قدح دیگر چیزی همراه ندید عمر فرمود
غیر از نیزه و قدح دیگر چیزی نیست فرمود که ازین بیشتر چه باشد در نیزه
توشه خود را بر میدارم و در قدح اب مشرب مینمایم و در کتاب احیاء


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۳۸۸ ) حسن سیرت عمر رضی

نسبت این قصه را بعمر بن سعید داده و گفت چون عمیر بن سعید امیر حمص بنزد
عمر رضی الله عنها آمد عمر فرمود چیست همراه تو از دنیا فرمود عصای من که تکیه
میکنم بران و مار را بدان میکشم اگر ملاقات شوم او را و انبان همراه من است
که طعام خود را در میان او می افگنم و کاسۀ من همراه من است که در میان او طعام
میخورم و سر خود را و جامه خود را در ان می شویم و به همراه من ظرفی است که آب
اشامیدن و وضو بجهته نماز درانست و هر چیز که بعد ازین بماند دنیا باشد تابع
اینهاست حضرت عمر فرمود راست گفتی رحم کند خدا وند ترا چنین بودیم مرا
وقت خلافت عمر ابن الخطاب رضی الله عنه بعضی از عاملان عمر رضی الله عنه در درهم
از بیت المال گرفته خانه بنا نمود شخص بجهته قضاء حاجت چون خبر بعمر رسید
غزل نمود و فرمود که موضع نیافتی که قضاء حاجت نمائی کمال بیت المال را
در خانه قضاء حاجت مصرف مینمائی و چون حضرت عمر رضی الله عنه عامل مقرر مینمود
مال عامل را نوشته میکرد تا مال او معلوم شود و امر میکرد عاملان خود را چون
زمانی از امارت ایشان میگذشت که بنویسند مال های خود را نصف مال ایشان را
میگرفت و در بیت المال مسلمین می نهاد از جهته احتیاط و خلاصی ذمه ایشان
و عاملان در این شروط راضی بودند و این امر را بر خود مهربانی میدانستند از جناب
عمر رضی الله عنه در روایت آمده است بعضی علماء که عمر رضی الله عنه فرمود
تامی مال اعمال استخفاف مینمود و نصف آن کافی است عامل اسلیت
بعمل ایشان مقدریه نصف نمود بطریق احتیاط و از جمله عاملان و مسلمان ذی
پرید این مقرر بود مردی داخل شد دید که خمیر میکند گفت این چه کار است یا ابا
عبدالله فرمود خادم خود را جهته شغلی فرستادم بد میدانم اینکه او را بدو کار
امر بفرمایم و لباس پشمینه می پوشید و حمار را بدون پالان سوار میشد
ونان جوین میخورد و عابد وزاهد بود وقتیکه محتضر گردید میگریست و میفرمود
که شنیدم رسول خداصاله در حجرة عقبه یعنی کوہی است که گذشته نمیتواند از ان
مگر سبک گیرندگان می بینم همین سنگها مرا نظر کردند نیافتند در خانه او مگر کا سه
چوبین و مطهره و کوزه و از جمله عاملان حضرت عمر رضی الله عنه ابو عبید ابن جراح
که برشام بر جمیع لشکرها مقرر بود لباس پشمینه می پوشید و طعام های درشت
می خورد پس عیب گرفته شد مردی و گفته شد که تو در شامی و بطرف ما
دشمن هاست تو تنپر ده از هیئت کار خود را اصلاح کردان مرد درشت


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸۹) حسن سیرت عمر رض

که ترک کنم چیزیرا که در زمانه رسولخدا میکردم حضرت عمر رضی الله عنه در شام بخانه
او داخل شد نیافت چیزی غیر از زین اسپ او و پالان شتر او و شمشیر و نیزه او
و کوزه آبخوابه او حضرت عمر فرمود کجاست متاع تو یا ابا عبیده که نمی بینیم
مگر نمد یا خیک یا کتاب و تو امیر شامی آیا در نزد تو طعام است ابا عبیده برخوا
سوی طبقه و بیرون نمود پاره های نان را حضرت عمر رضی الله عنه گریه نمود
حضرت ابو عبیده گفت یا امیرالمومنین کفایت میکند از دنیا چیزیکه برسد
تا بوقت قیلوله حقیر شمرد حضرت عمر رضی الله عنه نفس خود را در بد نسبت
بابی عبیده رضی الله تعالی عنه در روایت شده است که حضرت عمر رضی الله عنه
به همیان نمود چهار صد دینار و آنرا برای غلام خود گفت این را بر ابا ابی عبیده
ببر و در خانه او یکساعت باش چون دینار را بابی عبیده داد ابا عبیده
جاریه را طلب نمود و فرمود این پنج دینار را به فلان و هفت دینار را
بفلان بده و همچنین تا خلاص گردید دینار تا غلام پس آمد صورت واقعه را
به عمر رضی الله عنه بیان نمود حضرت عمر برای معاذ نیز مثل ابی عبیده دینار
به همیان نموده بود فرستاد بسوی معاذ او نیز مثل ابی عبیده فرستاد
که دیناری باقی ماند عیال معاذ فرمود که بخدا وند ما نیز مسکین میباشیم
برای ما هم بده دینار را بسوی او انداخت غلام پس آمد و عمر را خبر داد
به فعل معاذ عمر رضی الله عنه فرمود ایشان برادران بودند و اعرابی بحضور عمر
ایستاد و فرمود همین دو بیت را یا عمر الخیر جزيت الجنة یوم
تكون الاعطيات ثلثه والواقف المسئول بين هنه اما
الى نار واما الجنة بعد ازان حضرت عمر رضی الله عنه چندان گریه
نمود که ریش مبارک او تر شد و از برای غلام خود فرمود که قمیص مرا بمراتی
ده و الیوم به خداوند که غیر این قمیص دیگر چیزی مالک نیستم و حضرت عمر رضی الله عن
در ایام خلافت خود میفرمود که کیست که بگیرد از من خلافت را به همراه
چیزی که مربوط بخلافت میباشد یعنی عدل نمودن و مال بیت المال را حفاظت
نمودن و داد مظلوم از ظالم گرفتن و حضرت عمر رضی الله عنه میفرمود ای
کاش من خلق نمیشدم و ای کاش از مادر تولد نمی شدم و من شیئی نمی بودم
و نسیا منسیا میبودم و مرتبه پرکاهی از زمین برداشته بودم و میگفت ارزو
میکنم که من مثل این میبودم و بدست مبارک خود جراحه شتر را معالجه نمود

بجای عمر که تو مآبی
نیست مرا جز تو پناهی
جز تو نجویم دگر و
سهل بین که چنان است
یا عطف توق رحمتیست مرا


حسن سیرت بروم
(٣٩٠)
منتوحات اسلام جلد ثانی

و میگفت میترسم که سوال شوم که چرا با حوال این حیوان متوجه نشدی پر علانم
نه پرداختی دست مبارک خود را نزدیک بآتش میبرد و میگفت یا ابن الخطاب
ترا باین اتش صبر هست و گریه بسیار میکرد تا اینکه بر روی مبارک از بسیاری
جریان اشک دو خط سیاه مشاهده میشد و نیز حضرت عمر رضی الله عنه میفرمود
آرزو میکنم که گوسفندی میبودم و اهل من مرا بقدر وسع فربه میخودند
ذبح میکردند مرا و میخورند مرا از خود بیرون می فگندند و بشر نمی بودم
و نیز هنگامی که آیتی از قرآن استماع مینمود از خوف بر زمین می افتاد چنانچه
بیهوشی می آمد او را و بیماری عارض میگردید تا چند روز که او را مردمان
عیادت میکردند و میفرمود رضی الله عنه که کسیکه خوف خدا و ند در نداشته
باشد شگفته می آید و کسی که اعتراض کند از عقاب خدا وند ضایع میکند
هر چیزی اکه اراده کند و اگر قیامت نمی بود هر بخلاف اینچه شما می بینید
واقع میشد یکمرتبه حضرت عمر رضی الله عنه سوره اذا الشمس کورت را
قرئت مینمودند رسید تا قوله تعالی واذ الصحف نشرت بر زمین
افتاد و بیهوش شد و یکروز در کوچه مرور میکرد که شخصی بر حویلی خود نماز میکرد
و سوره والطور را قرئت مینمود حضرت عمر رضی الله عنه توقف نمود
در استماع قرئت میکرد نماز گذار این آیت را بخواند که ان عذاب
ربک لواقع ما له من دافع مضمونش اینکه بدرستیکه
عذاب پروردگار تو واقع شونده است نیست کسی که عذاب خداوندی را
دفع نماید حضرت عمر رضی الله عنه از مرکب خود فرود آمد و پشت خود را بدیوار تکیه
نمود زمانی مکث نمود بعد از ان بخانه خود رجوع کرد از خوف همان آیت بگاه
مریض گردید که مردمان به عیادت وی می آمدند و سبب مرض آنرا نمیدانستند
و چون حضرت عمر رضی الله عنه زخمی زده شد و یقین موت خود را دانست
میفرمود وای باد مرا اگر پروردگارم بر من رحم نکند و قسم بخداوند است
که دوست دارم اینکه بیرون شوم از دنیا برابر که نه ثواب داشته باشم
و نه گناه و نیز فرمود که از جای طلوع آفتاب تا جای غروب او همه ملک من میبود
همه را فدیه خوف وقت رفتن از دنیا میدادم یکروز حضرت عمر رضی الله عنه
از مسجد بیرون گردید جارود عبدی همراه وی بود که هر دو در راه میرفتند که بر
کناره راه عیال ایستاده حضرت عمر رضی الله عنه بر عیال سلام کرد و عیال جواب


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۱) حسن سیرت عمر رض

سلام باز داد بعد از ان فرمود که یا عمر درنگ کن که چند کلمه همراه تو سخن میزنم حضرت
عمر رضی الله عنه فرمود بگوی عیال گفت وقتی بود که ترا در بازار عکاظ عمیر میگفتند
و به همراه صبیان در هم می افتادی چند روز نگذشت که ترا عمر نامیدند
چند روز نگذشت تا اینکه امیرالمومنین نام نهاده شدی به ترس خدا و خدا
را باسب عیبه دریاب ان کسیکه به ترسد موت را از فوت امور می ترسد
حضرت عمر رضی الله عنه بگریه آمد بعد از ان جارود گفت که ای عیال برامیرالمومنین
جرأت نمودی و او را بگریه آوردی حضرت عمر رضی الله عنه فرمود یا جارود
بگذار آیا نمی شناسی این خوله بنت حکیم است که خداوند جل شانه بقد
سمع الله قول التي تجادلك في زوجها وتشتكي الى الله
درشان او نازل نموده تفسیر آیه اینکه بتحقیق که شیند و خداوند قول
زن را که همراه تو گفتگو میکرد در شان شوهر خود و شکوه میکرد بحضرت
خداوند و سبب نزول آیه اینست که خولی با شوهر ان اوس ابن صامت
اظهار نموده بود و گفته بود که تو مثل مادر منی خولی بحضور آن سرور آمد
از حکم استفسار نمود سرور کائنات فرمودند که حکم این قراح حرمت موبدست
چنانچه اعادت ایام جاهلیت بر این بود که هر گاه کسی زوجه خود را اظهار مینمود
حرام میگردید پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم بطریق هم با و نیز همین حکم فرمود خولی
سر بآسمان نموده شکوه میکرد از تنهایی و فقر و فاقه خود و از کودکان که باث
شوهر خود داشت جبریل امین نازل شد و آیه را بر رسول خدا خواند که حکم
ظهار اینست هر گاه شوهر اراده وعزم وطی نماید کفاره بدهد بتفصیل که در
قرآن و کتب فقهیه مذکور است پس چه اوند که قول او را شنید عمر سزاوار
تر است که قول او را بشنود ابن سعد میفرماید که حضرت عمر رضی الله عنه
سرای بنا نموده بود که در ان آرد و سویق و خرما و کشمش و چیزهای که محتاج
الیه مردم میباشد در ان نهاده بود بجهة اعانت و یاری دادن منقطع را
و در بین طریق مکه و مدینه چیز یکه اصلاح نماید حال مسافرین را مهیا ساخته بود
و مسجد نبوی صلی الله علیه وسلم را در فراخ نموده و سنگ فرش نمود همچنین
مسجد مکه را وسعت داده فراخ نمود و یهود را از مجاز بارض شام فرستاد و اہل
نجرانرا بکوفه فرستاد روایت شده است از اسلم مولی عمر ابن خطاب رضی الله عن
که بمرتبه همراه عمر رضی الله عنه بیرون شدیم در موضع بطرف پشت مدینه آتشی دید

بازار مکه مکرمه عکاظ


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۲) حسن سیرت عمر رض

فرمود یا اسلم بطرف آتش نظر نمای شاید قافله باشد که ایشان شب سردی بشماکان
ضرر رسانیده باشد گفتم نمیدانم یا امیرالمؤمنین فرمود همراه من دانه شوبسوی
ایشان بیرون شدیم و امید و یدیم چون بدان موضع رسیدیم دیدیم که زنی
اطفال خود را دور دیگ نهاده آتش میکنند و کودکان وی گریه میکنند
حضرت عمر رضی الله عنه فرمود السلام علیکم ای صاحبان روشنائی و مکروه
شمرد که اهل نار بگوید عیال رد سلام نمود و گفت وعلیکم السلام ورحمة الله
و برکاته نزدیک آی به نیکوئی یا ترک کن آمدن خود را حضرت عمر رضی الله عنه
فرمود چرا کودکان گریه میکنند عیال فرمود که از گرسنگی حضرت عمر رضی الله عنه
فرمود این یک چیست عیال فرمود که در میان دیگ آبست که
می جوشانم شاید که تسکین خواطر کودکان شود تا خواب شوند و خداوندا
در بین و بین عمر خطاب است یعنی خداوند حال ما را از عمر خواهد پرسید
حضرت عمر رضی الله عنه فرمود خداوند بر تو رحم کند عمر از حال تو چه
خبر دارد عیال فرمود که عمر متصرف امور رعیت است و از حال غافل
میشود اسلم گفت که روی آوردم به عمر و فرمود که همراه من برو هر دو آمیدم
تا بسرای که در وی آرد نهاده بود بیرون نمودیم یکعدل آرد و به روغن
حضرت عمر فرمود که بار کن در شانه من من گفتم که من برمیدارم فرمود که تو
بر میداری گناه من را ای بی در در شانه او بار نمودم و رفتیم بسوی
عیال و عمر رضی الله عنه میدوید رسیدیم در موضع عیال و نهاد بار را نزد
عیال قدر روغن در دیگ انداخت و برای عیال فرمود آرد نیز در میان
روغن بینداز و من آرد و روغن را در میان دیگ حرکت میدهم تا
امیخته شوند گاه طعام دیگ را می جنبانید و گاه آتش را میدمید قسم
بخدا وند که دیدم امیرالمؤمنین را که میدمید در آتش و دود از میان
موهای ریش او بیرون میشد تا دیگ پخته کردید دیگ را پایان نمود
و بر عیال فرمود که چیزی بیار عیال کاسه آورد عمر رضی الله عنه طعام را
در میان کاسه ریخت و فرمود که بخورید شمایان و من طعام را هموار
می نمایم تا سرد شود بعد از ان پنهان نمود خود را از عیال و حرکت و جنبش
میداد خود را مثل حرکت شیر گفتم یا امیرالمؤمنین خلقت تو باین امر
نشده عمر رضی الله عنه بقول من التفات نکرد تا دیدم اطفال را که میخندند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۳) حسن سیرت عمر رض

حضرت عمر رضی الله عنه برخواست و خنده مینمود و حمد خداوند را میگفت دست
یکدیگر را گرفته قصد مدینه نمودیم و فرمود یا اسلم گرسنه گی دشمن است دیدی
ایشان را که گریه میکردند دوست داشتم اینکه جدا شوم ایشان و ایشان خندان
باشند روایت شده است از انس که آورده شد بحضور عمر رضی الله عنه بیست
و دو هزار درهم از جابر بخواست تا تفریق نموده دراهم را در بین مسلمانان
و برآورد چیزی نگرفت و چیزی را که خوش میکرد از مال خود صدقه میکرد و کثر
اوقات شکر صدقه میداد گفته شد از برای او که چرا شما صدقه بسیار میدهی
فرمود که من شکر را دوست میدارم و خداوند فرموده لن تنالوا البتہ
حتى تنفقوا مما تحبون تفسیر آیه شریفه هرگز به نیکی نمیرسید تا نفقه
نکنید از چیزهای که در نزد شما عزیز ست و دوست دارید اور احضرت
عمر رضی الله عنه در موضع که قصابان شتران ذبح میکردند همراه دره خود می آمد
کسی را که روز پیاپی گوشت میخرید او را دره میزد و میگفت چرا شکم خود را
برنجیدی از برآبها یه و پسر عمر خود بگرد روز خروج او بسوی نماز جمعه تاخیر شد رسید
از اینکه برون شد عذر نمود مردمان را که حبس نموده است مرا جامه من که می شستم
و دیگر جامه نداشتم که بپوشم و از ارا و پیوند پنداشت از لبان ممبر انه پیوند جامه
او را حساب نمودند چهارده قطعه بود از ان جمله یک قطعه چرم سرخ بود و رنگ عمر رضی الله عنهم
سفید بود و گاه سرخی بالا می آمد و زنا که گندمی شده بود عام الرماده از جهته انکه زیت
می خورد در همان سال ماده چون قحطی و گرانی یاد واقعه شده بود گوشت روغن و شیر نورد
بموافقت بگرسنگان مسلمانان و قسم خورده بود تا اینکه قحطی دور نشود غیر از زیت دیگر چیزی
نه خورد و قحطی و غلا مدت نه ماه تا ماند و زمین مثل خاکستر سیاه گردیده بود از انرو عام الرماده
نامیدند و در ایام جوع دگرسنگی بخانه ها می آمد و میگفت که کسیکه محتاج باشد بیاید
بسوی من و دعا میکرد که خداوندا امت محمد را بر دست من هلاک مگردان و از سخنان
اوست که میفرمود که کسی که از خداوند خود خوف داشته باشد هر چیزی را که نفس وختی خوا
نماید فعل نمیکند واگر خوف روز قیامت نبودی چیزی را می بینید امر بر خلاف آن می بود
و از کلام اوست رضی الله عنه که حساب کنید نفسهای خود را قبل از اینکه حساب کرده شوید
در روز قیامت و وزن نمائید عملها نفس خود را پیشتر از نکه وزن کرده شوید سوگند خورد
متابعا حال اسان است بهرگاه تقصیری نموده باشد بتواند که تدارک آن نماید عمر
فرد اگر جنا د فتن اعمال نامید تدارک محال نیست و آن خدا نیکه محمد را مبعوث نمود حق


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۴) حسن سیرت عمر رض

که اگر شتری بکناره نهر فرات از بین کسی احترق کند میترسم که خداوند مرا سوال نماید و چون
عمر رضی الله عنه زخم زده شد طبیبی قدری شیر خون شیر بیاشامید از جراحتہ آن شیر
بیرون گردید فرمود السہ اکبر چنین تأمی می تنا میگفتند او را فرمود دوست دارم
اینکه بیرون روم از دنیا مثل وزیکہ داخل شدم که نہ گناہ داشته باشم و نه ثواب
اگر از جای غروب آفتاب تا جای طلوع آفتاب از من میبود همه را از خوف هول
رفتن فدیه میدادم و در همان روز جوان بحضور عمر رضی الله عنه آمد بشارت بیاد
کہ خوش باش ای امیرالمؤمنین به بشارتی از طرف خداوند که ترا هم صحبتی رسول اکرم
روزی گردانید و مقدم کرد ترا در اسلام بعد ازان المی گردانیده شدی و عدل
نمودی بعد ازان شہادت نصیب نے گردید حضرت عمر رضی الله عنہ فرمود دوست دارم
باینکہ جمع اینها کفاف من میگردید کہ نہ جری میوسراد نه ثوابی چون جوان باز
گردید عمر رضی الله عنه دید اور اکہ از اراو بزمن میرسد اند برانزی امر نمود
کہ بازگردانید غلام را فرمود یا این اخی بالا کن جامه خود را بدرستی که بالا کردن جامه
جامه بقا آن بیشتر است و پرہیزگاری تر است در نزد خداوند و در وزیکہ
زده شد حضرت علی رضی اللہ عنہ و ابن عباس می مدند و عیادت میکردند اورا
ابن عباس رضی اللہ عنہ تنا میگفت کہ چنین چنین بودی وعدہ بخیر میداد او را از جانا
خداوند عمر رضی الله عنہ فرمود کہ درین وعده کہ خیراز خداوند من برسد کفیل میباسی
ای ابن عباس حضرت علی شارہ نمود با بن عباس که بگوی آری کفیل می باشم ابن عباس
گفت نعم کفیل تو میباشم حضرت عمر فرمود کہ فریب داده نمی توانی مرا تو ویا این تم
و در روایت دیگر آمده است که فرمود یا ابن عباس مغرور کسی است کہ فریب
میدھید شمایان اورا اگر روئی من از طلا بودی و ملک من بودی فدیہ میدادم
همه را از هول رفتن قسم بخداوند دوست دارم که از دنیا بیرون روم برابر
کہ نہ فائدہ باشد مرا از حسنات ن مضر میماند مرا از سیئات صحبت رسول مکرم
بر من باقی بماند روایت شده است از ابن عباس رضی اللہ عنہا وقتیکه
زخم خورد عمر رضی اللہ عنہ داخل شدم بروی گفتم بشارت باد تر ایا امیرالمومنین
خداوند بواسطہ تو شہر با را آباد و از نفاق و فتنہ خلاص گردانید و بواسطہ تے
بسیاری روزی را نصیب مسلمانان ساخت فرمود یا ابن عباس از امارتے
تنا میگویی مرا گفتم در امارت و سوای آن از فضائل گفت قسم به خدائیکہ
نفس من در قدرت اوست که دوست دارم کہ بیرون روم از دنیا بماند گفتا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۳۹۵) حسن سیرت عمر رض

باشد مراونه ثوابی و حماد بن زید میگوید که فرمود ابن عباس رضی الله عنهما که چون زخم
زده شد عمر رضی الله عنه نزدیک او بودم پوست بدن او را مس نمودم
و گفتم گوارا باشد ترا پوستی که نمیرسد اورا اتش دوزخ بوی من مهیب
نظر نمود که حصه خود را از نظر او گرفتم پس فرمود چه علم داری که پوست مرا
اتش مس نمیکند گفتم یا امیرالمؤمنین نیک مصاحبت کردی رسول خدا را
را و بعد اشد انه تو در غمی بود از تو بعد از ان صحبت نمودی مسلمان ها را نو نیکو
حق صحبت را مراعات نمودی اگر جداشوی از ایشان ایشان نیز از تو راضی میباشند
حضرت عمر رضی الله عنه فرمود صحبت رسول کریم مهربانی از جانب خداوند بود
جلت عظمته که بر من عنایت فرموده بود اگر از ما فی الارض چیزی از من
می بود از هول عذاب خداوند فدیه میدادم قبل ازین که به بینم عذاب
خداوند را عز وجل صالح ابن کیسان گفت که فرمود ابن عباس رضی الله عنهما
داخل شدم بر عمر رضی الله عنه ایاس که زخم خورد بود و بر پهلوی خود بر بالشت
چرمی افتاده بود و اصحاب نبی جماعتی در نزد او بودند مردی گفت یا عمر
باکی نیست امروز ترا عمر رضی الله عنه فرمود اگر امروز باکی نباشد فردا باکی
هست زرنده گانی اموال مصیبت ازلی است و موت را مشقت است
و دوست داشتم که نفس من از شما نجات داده شود فرمود از امر شما گم میشن
فریقی که جنت و نار را مشاهده میکند و باحوال خود مشغول است ترک کردم
شگوفه حیات بنا شما را بحال او گذاشتم نپوشیدم که کهنه کرده باشم ازین
دنیا را و میوه اشما در غلاف خود باقی و تازه است نخوردم دنه چیدم میوه
و اگر چیدم برای شما چیدم و ترک نکردم در هم غیر شرعی یا چهل هم بعد از ان بگریند
در آمد و مردم نیز بموافقت او بگریه در افتادند گفتم بشارت باد ترا یا امیر
المؤمنین حضرت رسول کریم وحضرت ابا بکر هر دو وفات یافتند
و ایشان از تو راضی و خوشنود و مسلمانان نیز از تو راضی و خوشنوداند
عمر رضی الله عنه فرمود بخداوند فریب میخورد کسی که شما مغرور میگردانید
او را بدان و اگاه باش که اگر بین مشرقی و مغربی مال و ملک من
می بود هر اینه از هول فتن همه را فدیه میدادم شاید از عذاب خداوند
برهم حضرت عبدالله ابن عمر رضی الله عنهما میفرماید که چون بموت
پدرم را حاضر شد بیهوشی آمد سر او را در کنار خود گرفتم فرمود که سرم را


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۶) حسن سیرت عمر رض

برزمین گذار شاید که خداوند جبین مرا که بر زمین مشاهده نماید رحم بر بیچارگی
و ذل و افتقار من نماید سر او را بر زمین نهادم که رخساره های مبارک برخاک مالید
و فرمود وای بر عمر و وای بر مادر عمر که اگر خداوند مغفرت نکند عمر را مر ا بر حرمان
پدرم رحم آمد گفتم ای پدر زانوی من بزمین برابر است سر تو را بزانوای
خود گذارم فرمود که سرم را بر زمین گذار مادر نباشد ترا مثل که ترا امر میکنم
سر او را بر زمین نهادم رخساره خود را بر خاک چسپانید و فرمود ویل باد
مرعمر و مادر وی را اگر نیامرزد خداوند عمر را و عفو از سیئات نکند بعد
از ان فرمود که چون موت من تمام شود بشتاب به برید مرا بحفره که برمن
کنده اید اگر آن بر من خیر باشد زود تر بخیر برسم و هر گاه خیر نباشد زود تر
از رقاب شمایان خلاص شوم پس از وصیت گریه نمود گفته شد که چه چیز بگریه
آورد ترا یا امیر المومنین فرمود که میروم بجناب ی بی الهی و نمیدانم که بجنت
میبرد مرا خدا وند یا بدوزخ عاقبت معلوم نیست از ان جهته میگریم
عروہ بن الزبیر میفرماید چون حضرت عمر رضی الله عنه زخم زده شد مردمان
گفتند که خلیفه بعد از خود گرفته فرمود که اگر ترک کنم شمایان را بدرستیکه
بهتری از من ترک نمود شمایان را که خلیفه بگیرم بهتری از من بعد از خود
خلیفه گرفت یعنی پیغمبر خدا صلی الله علیه و سلم اگر عبیدة بن الجراح حیات
میداشت خلیفه میگردانیدم وی را اگر خداوند سوال میکرد از من باره
خلافت او جواب میدادم که از نبی تو شنیده بودم که میفرمود که عبیده
بن الجراح امین امت من است و اگر سالم مولی حذیفه در حیات بودی
او را خلیفه میساختم اگر پروردگارم در خلافت او سوال میکرد جواب
میدادم که از پیغمبر تو صلی الله علیه وسلم شنیده بودم که میفرمود
که سالم چنان محبتی بخدا وند دارد که اگر از اخد آوند ترسد معصیت
نمیکند چه جای اینکه بترسد خدا وند را مردمان گفتند که چه میشود
که بعد از خود عبد الله پسر خود را خلیفه خود گردانی در اسلام قدیم است
و سزاوار خلافت است و بروی فضایل تمام است فرمود که بس است
ال خطاب را که یکنفر از ایشان را خداوند از احوال عدل در ادرسی
بر امة محمد صلی الله علیه و سلم پرسید و هر آینه دوست داشتم که بیرون
شدمی از دار دنیا برابر نه گناه میداشتم و نه ثواب بعد ازان مردمان


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۴) حسن سیرت عمر رض

دوباره بسخن در آمدند در تعیین نمودن خلیفه فرمود که بعد از سخن خود عزم نمود که مردی
مقرر نمایم که باعث کند شما را برحق و اشاره بحضرت علی نمود باز پیش مصلحت
دیدم که تحمل خلافت را بر کسی نکنم بعد ازان اهل شورای که اسامی شان
به تفصیل ذکر میشود ایشان اخواند غیر از علی و عثمان همراه هیچیک سخن نزد فرمود
یا علی شاید اینقوم قرابت ترا برسول کریم و فضلی که رسول کریم دختر خود را بتو
تزویج نموده و فقه و حکمت که خداوند بر تو مهربانی نموده بدانند اگر تو خلیفه
شدی از خدا وند خوف کن و عدل و داد را پیشه خود گردان بعد از ان متوجه
عثمان شد فرمود یا عثمان شاید که قوم دامادی ترا بپیغمبر خدا و کلان سالی
و شرف فضل ترابشناسند و ترابر امر خلافت مقرر نمایند و هرگاه امر
خلافت بتو تفویض گردید بترس خدا وندرادراین امر خلافت و بنی ابی محیط
بر رقاب مسلمانان باز نگردانی بعد ازان امر خلافت را شورا کردید در بین
شش نفر که رسول مقبول صلی الله علیه وسلم وفات یافتند و از ایشان
راضی بودند چنانچه ابن عمر و غیره روایت کرده اند و ایشان عثمان و علی و طلحه
و زبیر و عبدالرحمن بن عوف وسعد بن ابی وقاص رضی الله عنهم است و شورا
اینچنین نمود که خلافت ازین شش نفر بیرون نشود هر یکے اتفاق کنند مردم بران
خلیفه باشد و اگر اختلاف واقعشد هر یکی اکثر مردم بروی آن شدند خلیفه وقت
و اگر نفری هر طرف مساوی باشد حکم سازید عبداله بن عمر را هر یکی تعیین نمودند
خلیفه است اگر مردم بحکم او راضی نشوند بقول جماعتی که عبدالرحمن بن عوف در آن
ایشان است مقدم است بر قول فریق دیگر و امر نمود که عبداله در انجراء خود حضر
مجلس نمایند که تعزیه او نیز بشود و بامر خلافت دخیل نباشد چون مردمان بیرون
شدند فرمود که اگر علی را خلیفه نمایید بطریق حق با ایشان سلوک میکند و پسر وی
عبدالله فرمود که چه چیز مانع است که علی را خلیفه خود نمی گردانی فرمود که مکروه میدانم
اینکه تحمل نمایم خلافت را در زندگی و مردن شخص واردایت شده است که حضرت
عمر رضی الله عنه بر عبدالرحمن بن عوف خلافت را عرض نمود عبد الرحمن فرمود
یا عمر اگر از تو مصلحت می پرسم تو امر خلافت مصلحت میدانستی فرمود نه گفتم
قسم عبد الرحمن گفت هرگاه اینچنین میداری باین امر پیشتر بگردو من
عکمرانی از مردم نمیدانم که بر من راضی نشوند پس شورای امر کرد و شورا


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۳۹۸ ) حسن سیرت عمر رض

مینمود اگر عثمان ولایت داده شود مردی است نرم خوی و اگر علی ولایت داده شود
پس شخصی فقیه و عابد است سزاوار تر است نکه باعث کند مردمان را بر احق
و اگر سعد را ولایت بدهند او نیز اهل منصب است و اگر او را والی ساختند
پس اعانت نماید والیان بدرستیکه عزل نه نمودم او را بسبب ضعف و خیانت
و نیک صاحب رأی است عبدالرحمن بن عوف قوال او را بشنوید و او را اطاعت
نمائید و در روایت دیگر آمده است که عمر رضی الله عنه فرمود که در خلافت ازین
شش نفر که رسول کریم وفات یافتند و از ایشان راضی بودند مستحق تر
نمیدانم و فرمود که عبدالله همراه ایشان حاضر باشد و در امر خلافت دخیل نداشته باشد
و اگر امر خلافت به سعد رسید و خلیفه شد فبها و اگر خلیفه دیگری تعیین باشد از وی
معاونت بخواهند بدرستیکه عزل نکردم او را از امارت کوفه بجهت ضعف یا خیانتی
بعد از ان فرمود که وصیت میکنم خلیفه که بعد از من است به پرهیزگاری
خداوند و وصیت میکنم او را بمراعات در باره مهاجرین و انصار و نیز وصیت
میکنم خلیفه را نیکوئی با اهل امصار چون عمر رضی الله عنه وفات نمود و بعد از
دفن وی در جوار پیغمبر خدا والی بگردد حجره بی بی عائشه رضی الله عنها اصحاب شورا
فارغ شدند و مجلس کردند عبدالرحمن بن عوف فرمود که اختیار را به سه نفر
بدهید که هر کس را تعیین نمایند وی خلیفه باشد و نیز فرمود که امر خود را بعهده تفویض
نمودم و سعد فرمود که امر را بدست عبدالرحمن بن عوف دادم و طلحه فرمود
که امر را تفویض به عثمان نمودم بعضی میگویند که طلحه در آن سال حاضر نبود بعد از
تمام بیعت بحضرت عثمان آمد چنانچه در مابعد بیان میشود بعد از ان علی و عثمان
و عبدالرحمن بن عوف هر سه خلوت نمودند عبدالرحمن فرمود که خودم
اراده خلافت ندارم از شما هر کدام که مردم تفویض خلافت را با وی نمایند
و او ابراء میکند باید بهتر مردی را باقی مانده خلیفه سازد و حریص
باشد بر صلاح حال امه حضرت علی و عثمان سکوت ورزید ند
عبدالرحمن بن عوف فرمود که اختیار را بمن بدهید خداوند و دین اسلام
بر من لازم گردانیده اند که فکر و اجتهاد نمایم بهتر یکی از شما دو نفر را خلیفه
گردانم حضرت علی و عثمان فرمودند که اختیار بدست تو است بعد از ان
خطاب نمود بهر یک را بفضل و حکمت که در وی وجود داشت و بتمامهربک
عهد و پیمان نمود که هر یک از شما را که خلیفه گردانم باید که عدل کنید و در باره


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۹۹) حسن سیرت عمر رض

امت احسان نروید که هر یک از شما که خلیفه تعیین نکردم باید که در اطاعت
خلیفه جد و جهد نماید و قول اورا بسماع قبول استماع نماید هر یک بر این
مضمون عهد کرده نعم گفتند بعد از ان به همراه علی خلوت نمود و فرمود یا علی
اگر ترا خلیفه مسازم ایا بعد از خود کدام کس را مصلحت میدانی در امر
خلافت فرمود که عثمان را مصلحت میدانم که خلیفه باشد بعد از ان
بهمراه عثمان نیز خلوت نمود و فرمود که ای عثمان اگر ترا خلیفه گردانم
خلافت را بکدام کس مصلحت میدانی فرمود به علی بعد از ان مردان
تفریق گردیدند و عبد الرحمن بن عوف تا سه شب مردمان را
مشورت مینمود و در جا اجتماع مردم میرفت و از سروران
لشکر و اشراف مردم استفسار میکرد و غیر ازینها از باقی مردم
جماعه جماعه و تن بتنها میدید و بیان حال می پرسید که بر وی
حال کشف شود که در خلافت رضای مردم در باره کیست
تا انکه به نزد عیال هاے پرده نشین میرفت و در مکتب هاتا از
صبیان سوال میکرد و سواران و اعرابی ها که در مدینه می آمدند
می پرسید تا سه شبانه روز بدین امر قیام فرمود و گفت نه یدم کسی را
که قایل شده باشد که حضرت علی بر عثمان مقدم باشد بر خلافت مگر
مقداد و عمار که ایشان اشاره به تقدیم علی بر عثمان میکردند و بعضی از علماے
میفرمایند که سبب در اینکه جمیع مردمان راضی بودند بر اینکه عثمان بر علی
مقدم باشد این است که عثمان خوی نرم داشت و متواضع بود و علی
رضی الله عنه مشابه بعمر بود در شدت و چون مدت خلافت عمر رض هم عشر
که عبارت از ده و نیمسال است گذشت و شهرهای بسیار فتح نمودند
و مال و غنیای ایشان زیاد شده بوز دوست داشتند که بعضی امورات
درباره است تخفیف شود از چیزهای که عمر مقدر نموده بود و چون شدت علی را
دیده بودند یقین داشتند که هر گاه وی خلیفه باشد چیزی تخفیف
نخواهد شد مثل روش حضرت عمر به همراه مایان روش میکند
و شاید که شدت ان بیشتر شود سبب تورم عثمان را بر علی بهمین جهت ها
اختیار نموده اند نه انکه در باره علی طعن زده باشند یا انکه از اخلاق
وی چیزی انه پسندیده باشند و یا انکه شکوه نموده باشند


حسن و سیرت عمر رض
(۴۰۰)
فتوحات اسلامی جلد ثانی

که عدل نمیکند و همین سبب لایق است که بگوئیم و حل نمائیم رای مردم را
درباره تقدیم عثمان بر علی که وجه دیگر لیاقت ندارد بر صحابه رضی الله عنهم
اجمعین و از چیزهای که علما و تواریخ در شرح همین قضیه ایراد و بیان
نموده اند فهمیده میشود که هر یک از علی و عثمان و باقی اصحاب شورا
که ذکرشان بر سبیل تفصیل گذشت رغبت داشتند بر اینکه خلیفه باشد
اگر این قول صحت داشته باشد حل میکند رغبت هر یک را
بر خلافت بدین وجه که هر یک اراده داشت که بقیام بعدل نماید
و در اقامه دین و قیام بامور مسلمانان به پردازد که هر یک
ازین ها را ثواب عظیم در نزد خدا وند مقرر است نه آنکه
غرض ایشان از امر خلافت بهر نفس و هوا بوده یا محبت
ریاست و جاه که محفوظ گردانیده است خداوند ایشان را
و شخصی که ایمان کامل داشته باشد در باره صحابه آنچنین گمان
نمی نماید زیرا که هر یک بر قیام بعدل و اظهار حق نهایت ساعی
بودند چنانچه آیت قرآنی خبر میدهد که فرموده رضی الله عنهم
و رضوا عنه و احادیث نبوی صلی الله علیه و سلم نیز شهادت
میدهد که صحابه تمامی ایشان به صفات پسندیده مزین بودند
پس چه ترسید از گمان بد در باره ایشان ظلم و گناهی که در حق یکی
از ایشان صادر شود آمرزیده نمی شود چنانچه احادیث کثیره
درینباب آمده است حاصل قصه اینکه عبد الرحمن بن عوف
سه شبانه روز کوشش زیاد نموده و سعی بلیغ به کار برده تا اینکه در سه
شبانه روز چشم آن بخواب پوشیده نشده و همیشه در نماز و دعا
و فکر و استخاره مشغول بود و از صاحبان فکر و غیره سوال میکرد تا اینکه
از زنان که در خانه ها نمی بودند سوال نمود کسی را که برابری کند
در خلافت نیافت در روایتی آمده است که هر شب سوم
از برای مسور بن مخرمه که خواهر زاده عبدالرحمن بن عوف بود امر
نمود که زبیر و سعد بن ابی وقاص را بخوان که بیایند چون
هر دو آمدند همراه ایشان خلوت نمود و با ایشان
مشوره نمود در امر خلافت بعد از ان بایشان گفتند فرمود که علی را


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۰۱) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

بخوان مسور میگوید که علی را خواندم و همراه علی تا پاره از شب
گذشت راز میگفت و از جمله سخنانی که همراه علی گفته بود اینست
که اگر خلافت بتو تفویض نشود کدام کس را سزاوار تر میدانی فرمود
عثمان رض چون علی رض بیرون شد فرمود که عثمان رض را بخوان -
عثمان رض را طلب نمود آمد و همراه وی سخن میزد تا اینکه مؤذن در
صبح اذان گفت و ایشان تفریق شدند و از برای وی نیز مثل
علی رض فرمود که اگر امر خلافت از تو گردانیده شود کدام کس را لیاقت
خلافت میدانی فرمود علی ابن ابی طالب و از برای زبیر نیز چنان
فرمود رای به عثمان داد و از برای سعد هم فرمود او هم اشاره
به عثمان نمود و همچنین مهاجرین و انصار را که مشورت جهت تمامی
اشاره به عثمان نمودند رضی الله تعالی عنهم و روایت دیگر آمده
است که مسور بن مخرمه رضی الله تعالی عنه میگوید شب سیوم از وفات
امیر المؤمنین بود که عبدالرحمن در خانه من آمد و من در خانه خود خوابیده
بودم فرمود که خوابیده یا بیدار خدا وند که سه شب است که خوابیده
ام برخیز و علی و عثمان رضی الله تعالی عنهما را بخوان که بیایند مسور
فرمود که ای خالو کدام یک را پیشتر طلب کنم عبدالرحمن فرمود که در
پیش کردن یکی را بر دیگری اختیار از تست فرمود رفتم نزد علی گفتم خالوی
من ترا میخواند وی را اجابت کن علی فرمود که همراه من دیگری
را خوانده یا من را تنها خوانده است گفتم آری عثمان را نیز خوانده
است فرمود در طلب کدام یکی از ما دو نفر را مقدم کرده است جواب
داد که در تقدیم کردن ترا بر عثمان یا عثمان را بر تو بمن اختیار داده
من اول نزد تو آمدم همراه علی رض بیرون شدیم آمدیم تا بدار عثمان
رسیدیم علی رض در اینجا نشست و من داخل شدم بر عثمان و وی نماز
با مداد را میخواند او را خواندم سخنانی که علی رض با من گفته بود او نیز فرمود
همان جواب دادم بیرون شد و هر سه نفر بر خالویم عبدالرحمن داخل
شدیم و وی نماز میگذارد چون از نماز فارغ شد راوی بر علی و عثمان
رضی الله تعالی عنهما نمود و فرمود که من از مردمان سؤال نمودم در امر
خلافت کسی را نیافتم که مستحق خلافت باشد و برابر باشد شما را در این امر معهود


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۴۰۲) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه
از ان از هر یک عهد گرفت که اگر خلیفه نماید او را عدل نماید و
در صلاح حال امت کوشد و اگر دیگری را خلیفه نماید برآینه بشنود
قول خلیفه را واطاعت وی نماید هر دو بدین طریق عهد نمودند و هر
سه بمسجد رفتند و عبدالرحمن مردم را اطلاع داد و مردم همه حاضر مسجد
گردیدند مسجد از بسیاری مهاجرین و انصار وغیره تنگی نمود و عثمان
رضی الله تعالی عنه چون نهایت حیا داشت آخر ترین مردم نشست
وعبدالرحمن شمشیر در گردن نمود وعمامه رسول کریم را بر سر نهاد
و بر منبر رسول کریم بالا شد و بدرجه که رسول کریم می نشست
ایستاده شد ودعا نمود دعاور از که مردم نشنیده بودند او را بعد
ازان فرمود که ای مردمان سؤال کردم پنهان و آشکار یک یک
ودو دو جماعه جماعه وپراگنده یکی از شما را نیافتم که برابر شود علی و عثمان
رضی الله عنها را برخیز ای علی م ونزدیک آی بمن حضرت علی برخاست
و در زیر منبر ایستاده شد عبدالرحمن دست وی را گرفته و فرمود که آیا
بیعت میکنی مرا بر کتاب خداوند وسنت پیغمی و فعل ابی بکر وعمر رضی الله
تعالیٰ عنها حضرت علی فرمود که بقدر طاقت وقدرت خود بیعت میکنم
دست او را رها نمود وفرمود برخیز بیا بسوی من ای عثمان دست او
را بگرفت وفرمود یا عثمان آیا بیعت میکنی مرا بر کتاب خداوند وسنت
نبی وفعل ابا بکر و عمر رضی الله تعالیٰ عنها فرمود آری حضرت عبدالرحمن
روی بسقف مسجد بالا کرد و دعا نمود که خداوندا بشنو و شاهد باش سه
مرتبه این قول را تکرار نمود و فرمود که خداوندا چیزی که در رقبه من
است در گردن عثمان انداختم بیعت نمود عثمان رضی الله عنه را و
مردمان فرو ریخته بیعت میکردند عثمان رضی الله تعالیٰ عنه را تا اینکه
در زیر طر حضرت عثمان رضی الله تعالی عنه پوشیده شد از سبب
هجوم مردمان بعد ازان عبد الرحمن بر منبر بالا شد و بر درجه
که رسول کریم می نشست نشست وحضرت عثمان را بر درجه پایان
ترنشانید و مردمان او را بیعت می نمودند تا اینکه حضرت علی رضی نیز
بیعت نمود اوّلا وبعضی گویند آخر از مردم بیعت نمود وتفصیلی که درین
قصّه بیان نموده ایم صحیح است در ولایت عثمان رضی الله تعالیٰ عنه


فتوحات اسلامی حصه ثانی (۴۰۳) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

چنانچه علماء محقق اهل سنت و جماعت که سید شریف ظاهر بن هاشم
با علوی در کتاب خود که مسمی به مجمع الاحباب است چنین ایراد و بیان
نموده و فرموده که فریب مخورا بهرچیانی که روافض بیان میکنند که اصل
ندارد و حق سبحانه عالم تر است والله اعلم بعضی از اهل بدعت
بواسطه پلیدی طینت بر حضرت عمر رضی الله تعالی عنه اعتراض نموده اند
که چرا عباس عموی رسول صلی الله علیه وسلم را در جمله اصحاب شورا
داخل نکرده اهل سنت و جماعت جواب داده اند که حضرت عباس به
حضرت عمر رضی الله تعالی عنهما دوستی تمام داشت واگر داخل نکرده است
او را در جمله شورای و انجام خلافت بنا بود که پیش بودن در اسلام
آوردن و حضرت عباس اسلام آوردن او از ین جماعه مؤخر بود و
حضرت عباس یکی از صحابه عیب نگرفت بر عمر رضی الله تعالی عنه بر اینکه
حضرت عباس رضی الله عنه را داخل شورای نگردانیده چون
علم تمام داشتند که این امر را کسانیکه در اسلام سابق بودند مستحقند
همین است عذر حضرت عمر رضی الله تعالی عنه حضرت امام محمد بن حسن
میفرمایند که سعید بن زید را داخل در شورای نکرده با اینکه وی یکی
از عشره مبشره بوده و جهش اینکه وی پسر عم عمر رضی الله تعالی عنه
بوده ترسید که اگر داخل کند او را و ان سعید کوشیش و فریب او بود و بقوم
گفته شود و دوست نداشت اینکه قلاده کند خلافت را به پسر خود و یا خویش
خود پس اینطریق افعال از احتیاط و پرهیزگاری وی بود رضی الله تعالی
عنه بعد از ان مردمان تا شش سال اوّل در خلافت عثمان رضی الله
تعالی عنه بنهایت باتفاق و اتحاد بودند و دوست داشتند عثمان
رضی الله تعالی عنه را بیشتر از اینکه دوست داشتند حضرت عمر رضی الله
تعالی عنه را جهته نرمی و رقتی او بعد از ان در شش سال اخر اختلاف
واقع شد و باعث احداث جماعه بود که در اسلام سابقیّت
نداشتند و اصلی در اختلاف پیدا کردن عبد الله بن صبا ء یهودی
بود ظاهراً اسلام آورده بود و در باطن نفاق تمام داشت و
غرض آن واقع ساختن فرقت و جدائی در بین اهل اسلام بود
و مسلمانان را در شبهه انداخت که عثمان رضی الله تعالی عنه همه جا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۰۴) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه
اقارب و خویشاوندان خود را بر امصار عامل و مامور مقرر ساخته با
اینکه حضرت عثمان اینها را باجتهاد خود مقرر میکرد بواسطه اینکه اعتقاد
نمود که خویشاوندان او قیام بعدل بیشتر مینمایند پس اعتراض را
مجال نیست علاوه بر اینکه حضرت رسالت پناه صلی الله علیه وسلم
بر این امور خبر داده بود پس وقوع این امور معجزه بود مر رسول کریم
را چرا که پیش از وقوع خبر داده بود پس مثل بخبر او واقع شد و
تمامی وقوع امور بقضا و قدر خداوند بود تا شهادت نصیب عثمان
رضی الله تعالی عنه شود و ثابت شود قول رسول کریم که خبر داده بود
که حضرت عثمان رض کشته میشود و وی مظلوم است و رسول مبارک
صلی الله علیه وسلم در شان عبدالرحمن بن عوف فرموده که عبد الرحمن
امین است در آسمان و امین است در زمین این قول رسول کریم
دلیل روشن است بر صحت فعل عبدالرحمن که عثمان رضی الله تعالی
عنه را خلیفه نمود و بر علی رضی الله عنه مقدم ساخت و با جتهاد خود
عمل نمود و گفته که طلحه را حضرت عمر رضی الله عنه از اصحاب شورا
گردانیده بود حاضر نبود روزی که مردم همراه عثمان بیعت میکردند
حاضر شد گفتند که عثمان رض خلیفه شد و مردم برای وی بیعت می
دهند فرمود که کل قریش بوی راضی اند مردم گفتند آری همه
رضامندند در نزد حضرت عثمان رض آمد عثمان رض فرمود که یا طلحه
تو بر سر امر خود مقرر میباشی یعنی هرگاه خیال خلافت داری
خلیفه باش طلحه رض فرمود که من از خلافت تو سر باز زنم تو خلافت
واگذار میشوی فرمود آری فرمود که جمیع مردم بر تو بیعت داده
اند طلحه رضی الله عنه فرمود که من هم راضی می باشم و رو نمی
گردانم از چیزی که جمیع مردم اجماع کرده است و طلحه رض نیز بیعت
نمود چون عمر رضی الله عنه امر خلافت را در اصحاب شورا تفویض نمود
قرض خود را حساب نمود هشتاد وشش هزار دینار یا درهم قرض دار
بود و اینها را بر فقراء و مساکین نفقه کرده بود و خود آن یک صحابی
که روغن دخز پا استاد ازین درا هم نخورد و جامه نکو نساخت چنانچه
جامه او پیوند از چرم داشت و درب خانه ان از برک خرما بود مال


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۰۵) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

مذکور را در راه خیر صرف محتاجین بنمود چون ایام حیات گذشت
ونزدیک بود که وفات شود پسر خود عبدالله و دختر خود حفصه رضی الله
تعالی عنهما را طلبید و فرمود که از مال خدای قرضدارم و دوست
دارم که بخداوند خود ملاقات میکنم از مال او چیزی در گردن
من نباشد چیزی مال که دارم بفروشید و بقرض خواهان بدهید
اگر قرض ادا نشد و باقی ماند پس قبیله بنی عدی را سوال کنید اگر
تمام شد مقصد حاصل و هرگاه باقی پس از قریش سوال کنید
واز قریش تجاوز مکنید بعد ازان عبدالله داری که بمدینه بود و او
را دار القضا می نامند از جهه انکه ادای دین از ش او داده
شد برای معاویه فروخت و بغایته مال داشت آن را نیز بفروخت
وادای دین نمود و حضرت عمر رضی الله تعالی عنه نفقه بسیار میکرد
برفقراء ومحتاجها و چون در بیت المال چیزی نمی بود قرض
می گرفت وصرف فقراء میکرد حضوصی در عام الرماده زیرا که
عمر رض را خوش می امد که غمخواره کی درشان فقراء واهتمام
بحال ایشان نماید روایت شده است از زید بن اسلم که روایت
کرده است از پدر خود که در سال رماده عرب از هر طرف از
شدت گرسنه گی وقحط که دران سال بود روی بمدینه آوردند
و امیرالمومنین عمر رضی الله تعالی عنه چند نفر را بر اطراف شهر مدینه
مقرر نموده بود که طعام در ما بین ایشان تقسیم نمایند و چون
شام می امدند خبر میدادند که چند نفر در نزد هر کدام بود ه یشب
امیرالمومنین امر نمود که حساب نمایند نفری باینکه در نزد شان
طعام خورده اند چون شماره نمودند تقریباً هفت هزار نفر شده
بود و فرمود که بشمارید عیالها وصبیان ومریض ها که نیا مدند وطعام
نخوردند شماره ایشان بچهل هزار رسید چند شب بعد مردم
زیاده شدند تا اینکه نفری شام نان میخوردند عدد ایشان
بده هزار نمود دیگران به پنجاه هزار رسید و گرسنه گی عام الرماده
در نهایت شدت و بسیاری قحط بود که مثل آن دیگر دیده نشده
بود و باد خاکها را از زمین بهوا میپرانید مثل خاکستر دیده میشد


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۰۶) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

ازان جهت عام الرماده نامیده شد و این قحطی و گرسنگی در
سنه هجدهم از هجرت بود و نه پاه قحط در تنک نمود تا اینکه وحش‌های
کوه در موضع‌های آبادانی و نشیمن مردمان جهت طلب چیزی که بخورند
می آمدند و گوسفند ذبح میکردند از بدبویی آن جوزده میشد و عمر
بن الخطاب رضی الله تعالی عنه قسم خورده بود که روغن و شیر گوشت را
نخورد تا اینکه فراخی شود بر مردمان غلام وی ببا زار رفت
دید که ظرفی از روغن و مشکی از شیر ببازار آورده اند خرید بچهل
درهم و هر دو را بخدمت حضرت عمر رضی الله تعالی عنه آورد و این
امر در ابتداء دور شدن قحط و گرسنگی بود و فرمود یا امیر
المومنین حق تعالی مردمان را زنده گذاشت و ترا از قسم تو خلاص
گردانید و اجر عظیم بتو داد در بازار ظرف روغن و مشک
شیری آمده بود هر دو را بخریدم به چهل درهم برای تو آوردم حضرت
عمر رضی الله تعالی عنه فرمود که هر دو را صدقه گردان بدرستی که
بد میپندارم اینک چیزی بوجه اسراف بخورم و چگونه غمخواری
رعیت میشود که چیزی که ایشان را از مشقت و خواری نبرد ببر
من نرسد و در زمان قحط با میرهای شهرها نوشت و فریادرسی
می خواست درباره اهالی مدینه و گرداگرد مدینه و از ایشان مدد
می طلبید اول شخصی که فریاد رسی نمود عبیده بن الجراح بود که چهار
هزار راحله طعام بار کرده از شام بمدینه آمد حضرت عمر رضی الله
عنه او را مقرر نمود که این طعام‌ها را در بین کفری‌های اطراف مدینه
تقسیم کن و باز گرد و بر وجهی که بران مقرر میبایستی بعد از ان پیاپی
مردمان طعام آوردند و اهل حجاز مستغنی گردیدند و عمرو بن العاص
بحر قلزم را اصلاح نمود و از انجا طعام بمدینه فرستاد تا اینکه
نرخ طعام در مدینه مثل نرخ مصر ارزان شد اهل مدینه بعد از ان
مثل عام الرماده در گرسنگی دیگر ندیدند تا اینکه و با برایشان
بند شد و قتل حضرت عثمان رضی الله تعالی عنه واقع شد بعد
ازان ذلیل شدند و مردم و حضرت عمر رضی الله تعالی عنه بمثال
مشهور بودند که امداد بدیشان نمیرسید اهل متی از قبیله مر


فتوحات اسلامي جلد ثاني (۴۰۷) در سیرت حضرت عمر رضی اللہ تعالی عنہ

صاحب خود را که بلال بن حارث بود فرمودند که هلاک شدیم
گوسپندی بر ما ذبح کن بلال فرمود که گوسپندها از لاغری حوزه
نمیشود آخر آثار کردند یک گوسپند ذبح نمود پوست را
کشیده که استخوان او سرخ میزد از شدت لاغری بلال ندا
کرد که یا محمداه بعد ازان رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم را در
خواب دید که بلال را میفرماید که بشارت باد ترا بر حیات برو
نزد عمر رضی اللہ تعالی عنہ از طرف من بر وی سلام بخوان
و بگوی که من عهد کرده بودم ترا و در عهد محکم بودی فالکیس الکیس
یا عمر بلال آمد تا بباب عمر رضی اللہ تعالی عنہ رسید انز برای
غلام عمر رضی اللہ تعالی امر نمود که اذن میخواهم که داخل شوم بر
عمر رضی اللہ تعالی عنہ بجهة خبری که از رسول مقبول صلی اللہ
علیہ وسلم بدان آورده ام غلام بخدمت حضرت عمر بر آمد و
کیفیت را باز گفت عمر رضی اللہ عنہ فزع و فریاد برآورد و فرمود
ای غلام بر او بدی دیدی یا نه غلام فرمود که ندیدم پس داخل
کرد او را و خبر را بحضرت عمر رضی اللہ عنہ بیان نمود بعد ازان
حضرت عمر بیرون شد و مردمان را ندا کردند و بر منبر بالا رفت
و فرمود که قسم میدهم شما یان را به خدائی که راه نماینده است
شما را بدین اسلام آیا خبری که پسند و مرضی شما نباشد بر
من دیده اید مردمان فرمودند که ندیدیم بعد ازان خبر بلال را
بمردم باز گفت مردمان دانستند و حضرت عمره از شدت
فریاد بخود مقصد خبر را ندانسته بود مردمان فرمودند که غرض
ازین خبر این است که تو در استسقاء تاخیر نمودی از خداوند
طلب باران کن بر ما یان بعد ازان بخواند مردم را بجهة طلب
باران و عباس عموی رسول کریم نیز بیرون شد پیاده
و خطبه کوتاه برخواند و نماز خواند بعد ازان خود را بر زانوهای
خود انداخته و دعا نموده مضمون دعا اینکه خداوندا ببد
کاران ما عاجز شدند که مدد و یاری ایشان بما نمیرسد و از قوة
عاجز شدیم دشنهای پایان عاجز گردیده نیست بازگشت از مصیبت و


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۰۸) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه
روی آوردن بطاعت مگر بفضل تو خداوندا آب ده ما را وزند
گردان و باقی دار بندگان و شهرها را بعد از ان دست حضرت
عباس را بگرفت و اشک چشم حضرت عباس بر ریش مبارک او
میریخت و فرمود که خداوندا نزدیکی بهمجونیم بسوی تو بحرمت عموی
نبی تو و باقی مانده پدران نبی تو و کفلان خردان مردان او زیرا
که خود فرموده و قول تو حق و ثابت ست که واما الجدار
فكان لغلامین یتیمین فی المدنية وكان تحته كنز
لهما وكان ابوهما صالحا مضمون آیه شریف اینکه حضرت
خضر بحضرت موسی فرمود که این دیوار از برای دو یتیم است در مدینه
و پدر ایشان صالح بوده است کردم تا اینکه ویران نشود انما می قصه
در تفاسیر مذکور است خداوندا چنانچه حفظ کردی آن دو یتیم را ببر
سید صلاح پدر ایشان محفوظ گردان امت نبی خود را بشبک عموی او
زیرا نه سبب عموی خود عباس ما را دلالت بتو نموده و بسوی تو
بطلب شفاعت آمدیم و آمرزش میخواهیم بعد ازان روی نموده بر
مردمان و فرمود که آمرزش بخواهید پروردگار خود را بدرستیکه
خداوند آمرزگار است و حضرت عباس عمر او در از گردیده بود و
ریش مبارک او سفید گردیده بود ایستاده شد و چشمهای مبارک
اشک فرو میریخت و ریش مبارک برسینه او حرکت میکرد و
میگفت که خداوندا نازل نمیشود بلا از آسمان مگر بگناه و دور نمی
نشود بلیه مگر بتو به و مردم روی آورده اند بر من بجهته اینکه من
به نبی تو نزدیکم و این است که دست های ما بگناه و دست و پیشانی
های پایان بسوی تو بتو به است خداوندا تو چراننده شتران
کمن شده را و نگذار شتر را بموضعی که ضایع شود بتحقیق که بفریاد
آمدند صغیران و برم گردیده است کلانها و بلند شده است
آواز مردمان بشکوه کو تو عالم پنهان و آشکاری خداوندا بی
نیاز گردان مردم را به بی نیازی خود پیش از اینکه ناامید شدند
و هلاک شوند زیرا که نومید نمیشود از رحمت تو مگر قوم کافر
پاره ابر پیدا شد و فرمود که ای مردمان سیراب شوید سیراب شوید


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۰۹) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی

بعد از ان ابر پیش آمد و با د حرکت داد ابرا بعد از ان ابر ریزان
شد سحدا و ند که مردم از جای خود دور شده بودند که از شدت
باران خود را در پناه دیورا میگرفتند و از ابراهای غدیر می چیدند که
تر نشوند مردم رجوع بعباس نمودند و اطراف او را احاطه میکردند
و میگفتند خوش با داسی آب دهنده حرمین شریفین فضل بن عباس
بن عتبه بن ابی لهب برخاسته این چند بیت را در فضل حضرت عباس
بیان نمود . بعمی سقی الله الحجاز و اهله عشية يستسقى
بشیبه عمر توجه بالعباس فى المجدب راغبا اليه
فنامر لم حتى اتى المطر ومنا رسول الله فينا تراثه
فهل فوق هذا المفاخر مفخر حاصل ابیات اینکه خداوند
بحرمت عموی حبیب خود اهل حجاز را آب داد در شامیکه حضر تعمر
بموی سفید او توسل مینمود بباران و متوجه گردید بعباس در
حالت قحط و تنگی رعیت میگرد بسوی ذی دو در بند عمر
تا اینکه باران آمد و رسول خدا از میان مایان مبعوث شد و
وارث آن در ما بین مایان است غیر ازین با دیگر چیزی است که
بدان فخر نمائیم زید بن اسلم از پدر خود روایت میکند که در ایام
حضرت عمر تا با ان میگفتیم که اگر حق تعالی عام الرماده را دور نکند
از اندوهی که حضرت عمر در باره مسلمانان دارد می میرد
ابن شہاب میفرماید که حضرت عمر رضی الله عنه در عام الرماده
دعایش این بود که خدا و ندا مگردان روزی ایشان را بر سر کوه
با حق تعالی دعای او را برای او و مسلمین جابت نمود و روزی
ایشان میرسید و وقتیکه باران نازل گردید گفت الحمد لله قسم
بخدا وند که اگر حق تعالی دور نمیکر داین گرسنگی را اهل بیتی
را ترک میکردم جز اینکه بقدر عدد ایشان همرا ه ایشان از فقراء
داخل میکردم نبود که دو نفر از گرسنگی طعام هلاک شوند یکیک
نفر باقی ماند و روایت شده است از انس رضی الله عنه که حضرت
عمر رضی الله عنه بعاملان خود نوشت زاهد های هر جا را تحریص
نموده بفرستید خداوند بزاهدین ملائکه را مقرر نموده که دست های


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۰) در سیر حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

خود را بر دمان زاید پا میگذارند سخن نمیزند ایشان مگر بچیزی که
خداوند مهیا کرده است از برای ایشان و خداوند در قلوب بنده
گان هیبت شد ید از طرف عمر رضی الله عنه انداخته بود در روأیت
شده است از قاسم بن محمد بن ابی بکر الصدیق رضی الله عنه که حضرت
عمر رضی الله عنه در راه میرفت و چند نفر از اصحاب نبی صلی الله علیه
وسلم در عقب او بودند ناگهان چیزی بخاطر او رسید التفات
برایشان نموده همه از خوف بر زانوهای خود افتادند و فرو
تنی میکردند حضرت عمر فرمود خداوندا تو میدانی که خوف من
از تو بیشتر است از خوف ایشان از من و چشم های او میرنخت از
گریه کردن و حضرت عمر رضی الله عنه میفرمود اگر خوف حساب نمی
داشتم امر میکردم که گوسفندی برایم به تنور بریان کنند و روایت
شده است از سفیان که فرمودگاه حضرت عمر را اشتها میشد بچیزی که
قیمت ان یکدرهم بود تا یکسال تاخیر مینمود و انس رضی الله عنه
می گوید روزی دیواری در بین من و عمر رضی الله عنه حائل و پرده
بود که می شنیدم از وی که بر نفس خود خطاب میکرد امیرالمؤمنین
بخ بخ قسم بخداوند است یا ابن الخطاب یا از خداوند خو ترستگاری
میکنی تا از عذاب رسته شوی یا اینکه خداوند ترا عذاب میکند
یک مرتبه عمر رضی الله عنه بزیارت ابا الدرداء رضی الله عنه
رفت ابا الدردار فرمود که یا عمر یا د داری حدیثی را که حضرت رسول
صلی الله علیه وسلم مارا حدیث نمود فرمود کدام حدیث ابا الدردا
فرمود این است که فرمود صلی الله علیه وسلم که باید کفایت کند هریکی
شما را از دنیا بقدر توشه شخص سواره باشد یعنی چون شخص
سوار بطرفی میرود توشه اندک همراه خود بر میدارد عمر رضی الله
عنه فرمود آری حدیث را یاد دارم ابا الدرداء فرمود که یا عمر بعد
از رسول صلی الله علیه وسلم فعل نکردیم قول او را و تا صباح هر
دو نفر بایکدیگر سؤال و جواب میکردند روایت شده است از نافع
رضی الله عنه که عمر رضی الله عنه دعا میکرد مضمونش اینکه خداوندا
واجب گردان از برای من در دوستی خود و دوستی دوستان خود


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۱) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

دوستی مرا و یاری دادن مرا و خلاص گردان مرا بدشمنی دشمنان
خود از آفت با خداوندا بسیار مگردان برای من دنیا را که سرکش شوم
و طغیان نمایم و کم مگردان بدرجه که فراموش سازم ترا بواسطه
تحصیل دنیا زیرا که دنیای اندک که کفایت کند بهتر است از بسیاری
که باز دارد بنده را از خداوند خداوندا پناه میگیرم بتو ازینکه
مبادا غافل مرا مؤاخذه کردانی یا من غافل شوم یا اینکه مرا از
غافلین بگردانی و روایت شده است از قیس بن حجاج که چون
شهر مصر فتح شد اهل مصر بخدمت عمرو بن العاص آمدند که والی
مصر بود و بیان نمودند که نیل مصر را عادتی است که آب آن
جاری نمیشود تا وقتیکه عادت آن اجرا نشود عمرو بن العاص پرسید
که عادت آن چیست گفتند که چون ماه بوته داخل شود دوازده
روز بگذرد دختر بکری را پیدا می نمائیم و پدر و مادر او را راضی
میگردانیم دختر را جامه‌های فاخره و زیوراتهای خوب پوشانده
او را آرایش میکنیم و او را در دریا می‌اندازیم بعد از آن آب آن
جاری میگردد عمرو بن العاص فرمود که در اسلام این طریق
نمیباشد بدرستیکه اسلام ویران میگرداند چیزی که پیش از
اسلام بوده ماه بونه و مسری و ایب را صبر نمودند آب نیل
جاری نگردید مردم قصد فرار نمودند چون عمرو بن العاص
این امر را مشاهده نمود کیفیت را نوشته بحضرت عمر رضی الله
عنه فرستاد حضرت عمررض نوشت در جواب عمرو بن العاص که نیک
فرمودی و بحق رسیدی در فعل خود که اسلام ویران میسازد
امری را که پیش از اسلام بوده در رقعه نوشت بخود دریای نیل
و در میان خطی که بعمرو بن العاص نوشته بود گذاشت و نوشته
بود بعمرو بن العاص که در بین کاغذی که برای تو فرستادم رقعه
خاص بدریا نوشتم او را در دریای نیل افکن چون کتاب عمر
رضی الله عنه بعمرو بن العاص رسید رقعه که بدریای نیل نوشته
بود برداشت و قرائت نمود مضمونش اینکه بسم الله الرحمن الرحیم
از جانب بنده خدای عمر امیر المؤمنین بسوی دریای مصر بعدازان

ماه بونه و امیب و
مسری این بار
نام ماه‌های ایام
جاهلیت است *


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۴۱۲ ) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی

ای رود نیل اگر تو از طرف خود جاری میشوی و باراده خود میروی
هرگز جاری مشو و اگر خداوندی که واحد است و قهار است ترا جاری می
گرداند پس از خداوندی که واحد و قهار است سؤال میکنیم که ترا جاری
در وان گرداند رقعه را بدریای نیل انداخت و در ان وقت اهل
مصر تهیته فرار و جلا نموده بودند زیرا که مصلحت ایشان بدون روان
شدن دریای نیل صورت نمیگرفت چون صبح از خواب بیدار شدند
در همان شب موازی شانزده ذرع آب جاری شده بود حق تعالی
بکرامت عمر رضی الله عنه این عادت سیئه را از اهل مصر رفع نمود این
قصه مذکوره از جمله کرامات دی است رضی الله تعالی عنه و از جمله
کرامات حضرت عمر رضی الله عنه بیهقی روایت کرده است و ابو نعیم و
غیر ایشان نیز روایت نموده اند از نافع و نافع از عبدالله ابن عمر
رضی الله عنه که فرمود حضرت عمر رضی الله عنه لشکر بطرفی فرستاد
و بر لشکر شخصی را که ساریه بن زنیم نام داشت امیر لشکر مقرر نمود
بعد ازان که لشکر بطرفی که روانه شده بودند رسیده بودند روز
جمعه بود که حضرت عمر رضی الله عنه خطبه میخواند ناگاه در میان خطبه
فرمود که یا ساریه الجبل معنی آنکه ای ساریه بکوه بالا روی
که گرگ میاند کو یا ظلم مینماید سه مرتبه این کلمه را تکرار نمود مردم
بطرف یکدیگر التفات نمودند که در بین خطبه این کلمه یعنی مناسبت ندارد
حضرت علی رضی الله عنه فرمود که ازین قول عمر رضی الله عنه چیزی دانسته
میشود چون از نماز فارغ شدند از حضرت عمر رضی الله عنه سوال
نمودند فرمود که در بین خطبه در دل من افتاد که مشرکین برادران مارا
شکست داده اند و هرگاه برادران بکوه بالا روند راه از یکطرف دارد
مقابله کرده میتوانند و هرگاه از کوه تجاوز کنند همه هلاک میشوند
پس کلمه که شما از زبانم شنیدید برون شد بی اختیار من بعد از
یکماه قاصد آمد و فرمود که آواز عمرم را شنیدیم که میفرمود الجبل بکوه
بالا شدیم حق تعالی بر ما فتح داد و در روایت دیگر از ابی نعیم عن
عمر بن الحارث رضی الله عنه که فرمود که حضرت عمر رضی الله عنه
یوم جمعه خطبه میخواند ناگاه در بین خطبه فرمود یا ساریه الجبل


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۳) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

دو مرتبه یا زیاده این کلمه را تکرار نمود بعد از ان بقیه خطبه را خواند
بعضی از حاضرین فرمودند که عمر رضی الله عنه را دیوانگی عارض شد
بعد از نماز عبد الرحمن بن عوف بر عمر رضی الله عنه داخل شد و
حضرت عمر رضی الله عنه طبع او با عبد الرحمن خوش میشد فرمود که تو
دهان مردم را در باره خود کشاده نموده که این کلمه را در میان خطبه
فرمودتی و اواز کشیدی که یا ساریه الجبل چه افتاده بود در دل تو
عمر رضی الله عنه فرمود که بخدا وند مالک نبودم نفس خود را دیدم
برادران را که در نزد کوه مقاتله مینمودند که از پشت سر واز جانب
پیش روی ایشان دشمن حمله اورده بودند پس بی اختیار گفتم کیا
ساریه الجبل شاید که بکوه بالا روند و از شر دشمن ایمن گردند ابعد
از ان ساریه که امیر لشکر بود قاصد فرستاد و نوشته بود که روز
جمعه ملاقات نمودیم دشمن را مقاتله نمودیم نزدیک شد نماز جمعه
شنیدیم که اوازی می اید که یا ساریه الجبل بکوه بالا شدیم حق
تعالی شکست را بدشمن انداخت و قتل نمود ایشان را و در روایت
دیگر امده است که رسولی از طرف لشکر امد حضرت عمر کیفیت حال
را سوال نمود رسول فرمود یا امیر المومنین شکست خورده بودیم
که ناگاه اوازی شنیدیم که سه مرتبه فرمود که یا ساریه الجبل پشت
خود را بر کوه زدیم پس شکست داد ایشان را خدا وند وان کوه
نهاوند بود که در زمین عجم است و امام مالک در موطا از نافع از
ابن عمر روایت میکند که عمر رضی الله عنه از مردی سوال بموجب
اسم تو فرمود جمره نام دارم فرمود پسر کیستی جواب داد پسر شهاب
فرمود از کدام وطنی جواب داد که وطن من حرقه میباشد گفت
بکدام جای حرقه نشیمن تست جواب که بجوه گفت بکدام موضع جزوه
فرمود بذات لظی عمر رضی الله عنه فرمود که برو واهل خود رادر
یاب که تمامی سوخته اند ان مرد بخانه و اهل خود رجوع نمود دید
که جمله سوخته اند روایت کرده است ابن عساکر از طارق بن شهاب
که مردی بحضور عمر رضی الله عنه حدیث مینمود بعضی سخنان
او را میفرمود که بند کردان زبان خود را بعد ازان نیز سخن میزد


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۴) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

تا اینکه عمر رضی الله عنه میفرمود بس کن خود را ازین سخن خود
همان شخص که سخن میزد میگفت چه بگویم تمام سخنان که گفتم حق
و صدق بود غیر همان سخنان که فرمودی حبس کن و باز دار ازین
سخن و نیز ابن عساکر روایت کرده است از حسن بصری که اگر شخصی سخن
گوید کسی بداند که این دروغ میگوید آن کس عمر بن الخطاب است
رضی الله تعالی عنها و روایت کرده است بیهقی در دلائل از ابی مدینة
الحمصی که فرمود خبر دادند حضرت عمر را که اهل عراق امیر خود را
محاصره و محبوس نموده اند بیرون شد غضب ناک نماز بخواند
و در حین نماز از پریشانی روی سهو واقع شد چون نماز تمام
نمود فرمود خداوندا برین گروه غضب نمودند خرابی کرد حیله
برای شان بفرست و شتاب کن بر ایشان غلام ثقفی را امیر
گردان که عذر و شفاعت نپذیرد کار زا قبول نکند و از گناه کار
تجاوز نکند و اراده داشت از غلام ثقفی حجاج بن یوسف را که وی
ظالم مشهور است ابن کثیر میفرماید که هنوز در آنوقت حجاج تولد نشده
بود یا علی رضی الله عنه میفرماید که خداوند حق را بر زبان عمر متصور
گردانیده است تا اینکه گمان میشود که ملکی است که بر زبان او نطق
میکند و عبد الله بن مسعود میگوید که اسلام عمر رضی الله عنه
فتح بود مر مسلمانانرا و هجرت او مدینه منوره نصرت بود و خلافت
وی رحمت بود و تحقیق که ما خود را دیدیم که توانائی نداشتیم که در
نزد خانه کعبه زاد الله شرفها نماز گذاریم تا اینکه عمر رضی الله عنه
ایمان آورد بعد از ایمان چنان مقاتله نمود که ترک نمودند مشرکین
را که رو بروی خانه کعبه نماز میگزاردیم و حذیفه رضی الله عنه
می گوید که چون حضرت عمر رضی الله عنه اسلام آورد دین اسلام
مثل مرد روی آورنده بود که آناً فاناً نزدیک میشد و چون عمر
رضی الله عنه وفات یافت دین اسلام مثل شخصی که پشت
گرداننده که میرود که هر ساعت دور تر میشود و روایت صحیحی
آمده است از نبی صلی الله علیه وسلم که فرمود حق تعالی حق را بر
دل و زبان عمر رضی الله عنه نهاده است و او فاروق است که خداوند به


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۵) در سیرت حضرت عمر رضی اللہ تعالی عنہ

سبب او تفرق گردانیده از یکدیگر حق و باطل را و عبدالله بن
مسعود میفرماید که چون حضرت عمر وفات نمود نه عشر علم از دنیا برفت
و یک عشر ازان باقی ماند و اگر علم او را در یک کفه میزان گذارند
و علم جمیع زنده ها را در کفه دیگر میزان نهند علم او بر علم همه ترجیح
دارد گفته شد که چنین میگویی و حال که جمله صحابه حیات دارند
چگونه علم وی بر علم جمیع صحابه زیاده است عبد الله فرمود که من علم
فتوا و احکام شرعی را اراده ندارم علم بذات وصفات خداوند
را اراده دارم و او بدین علم بر همه فوقیت داشت و امام محمد
غزالی رحمة الله علیه در احیاء العلوم میفرماید که مشهور شد که
عمر رضی الله عنه بواسطه سیاست او بود و فضل و بزرگی بواسطه
علم بالله بود چون وفات یافت نه حصه علم بالله برفت و قصد
وی در ولایت و عدل و شفقت نمودن بر خلق خدا و نزدیک
گردانیدن خود را بخداوند بود و روایت شده است از علی بن
ابی طالب رضی الله عنه که هجرت نکرد کسی از مکه بمدینه مگر پنهانی
غیر از عمر رضی الله عنه چون اراده هجرت نمود شمشیر خود را در گردن
خود قلاده نمود و کمان خود را برداشت و تیرها در دست گرفت و
آمد بحرم کعبه و اشراف قریش باطراف خانه کعبه بودند طواف
نمود دو رکعت نماز بمقام حضرت ابراهیم ادا نمود بعد ازان
آمد در جماعتی هائی که قریش جا به جا نشسته بودند فرمود
شاهَتِ الْوُجُوه معنی آنکه پراکنده باد رو یهای شما هر کس اراده
دارد که مادر او بنا بودن او گریه کند و فرزند او یتیم گردد و عیال
او بیوه شود در پس این وادی بیاید و من را ملاقات کند کسی
جرأت ننمود که عقب او رود سعد بن ابی وقاص رضی الله عنه
میفرماید که من دانستم که فضل و بزرگی حضرت عمر بر ما یان بجهته
این بود که او از مایان زاهدتر بود در دنیا و روایت کرده است بخاری
از ابی سعید الخدری فرمود شنیدم رسول خدا را صلی الله
علیه و سلم که میفرمودند بدین مضمون در خواب دیدم اشخاصی را
که پیراهن ها پوشیده داشتند بعضی پیراهن های ایشان کوتاه


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۶) در سیرت حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه

تا بسینه شان بود و بعضی کوتاه تر ازین و عمر بن الخطاب پیراهن
بلندی داشت که در زمین کشیده میشد اصحاب پرسیدند که یا رسول
الله تاویل این خواب چیست فرمودند مشغولی در دین و فتوحات
دین است عمر بن الخطاب صاحب فتوحات دینی میباشد و از ابن
عمر رضی الله تعالی عنها روایت شده است که میگفت از پیغمبر خدا صلی
الله علیه وسلم شنیدم که میفرمود در خواب می بینم که قدح
شیر پیش من آوردند خوردم تا اثر آن را از بیخ ناخن های خود
ظاهر یافتم باقیمانده را به عمر بن الخطاب دادم اصحاب از
تاویل خواب پرسیدند فرمودند تاویل آن علم است و از سعد
بن ابی وقاص رضی الله تعالی عنه روایت شده است که
پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم بعمر بن الخطاب فرمودند سوگند بخدائی
که نفس من بقبضه اوست که شیطان از هیبت تو در راه پیش
روی تو آمده نمی تواند آن راه را واگذار شده بدیگر راه می
رود روزی عمر رضی الله تعالی عنه بحجه عمره نمودن میرفت پیغمبر خدا
بوی فرمودند ای برادر من ما را از دعای خود فراموش مگردانی
عمر رضی الله عنه فرمود بشنیدن این کلمه پیغمبر خدا از مملوکیت
تمام دنیا من مسرور تر گردیدم و امام مالک در کتاب موطا
بوصف عمر رضی الله تعالی عنه روایت کرده است که در یکسال
چهل هزار شتر بغزا فرستاد بعضی را یکنفری سوار نموده بطرف شام
بغزا روانه میفرمود بعضی را دو نفری به یک شتر سوار نموده بطرف
عراق بغزا روانه نمود و اول کسی مردمان را بجحه نماز تراویح
جمع نمود و نماز تراویح را مرقح ساخت عمر رضی الله تعالی
عنه بود و علی ابن ابی طالب رضی الله تعالی عنه چون در ماه رمضان
بمسجد ها می گذشت و قندیل های چراغها را در مسجد ها میدید
بحق عمر رضی الله عنه دعای خیر نموده میگفت حق تعالی قبر عمر را
پر نور گرداند چنانچه مسجد های ما را بروشنی چراغها منور گردانیده
است و از ابن عباس رضی الله تعالی عنها روایت شده است که
جبرئیل علیه السلام روزی نزد پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم آمده گفت سلام خدا


فتوحات اسلامی جلد ثانی
( ۴۱۷ )
حسن بن سیرت عمر رض

پیغمبر گوئید و ویرا خبر بدهید که رضای عمر در حکم و غضب عمر حکم خداوند یست
علی ابن ابیطالب رضی الله عنه گفت که پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم فرمود از غضب
عمر بترسید که بتعالی از غضب عمر غضبناک میشود غضب عمر بعلّیه غضب خداوندیست
رئیس منافقین عبد الله بن ابی که وفات گردید پسر وی حباب نام
که مؤمن صادق بود چنانچه پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم نام آن را تغییر داده
عبد الله نام نموده بودند بخدمت پیغمبر خدا آمده درخواست نمود که بر پدر
وی نماز جنازه خوانند شاید ببرکت نماز پیغمبر حق تعالی بر پدر وی رحم
فرماید پیغمبر بجهة خوشی دل پسر آن پیش شدند که نماز جنازه خوانند عمر
رضی الله عنه جامه پیغمبر گرفته گفت یا رسول الله این منافق است در فلان
روز چنین و چنان کرده است در فلان روز چنین و چنان گفته است چگونه
بر منافق نماز جنازه میخوانید پیغمبر رحم دل جامه خود را از دست عمر کشش
داده خلاص کرده پیش شدند که نماز خوانند حق تعالی آیت کریمه قران
فرمود ولا تصلّ علی احد منهم مات ابدا و لا تقم علی قبره آیت
شریفه موافق رأی عمر رضی الله تعالی عنه نازل گردید سر روزی منافق
و یهودی با هم دعوی و خصومت داشتند یهودی بمنافق گفت بخدمت
ابی القاسم میرویم و حکم وی را می میکردیم منافق گفت بنزد کعب بن
الاشرف میکردیم چونکه کعب ابن الاشرف رئیس یهودیان و ببعضی
حکمهای خود رشوت میگرفت یهودی گفت مطلق بنزد کعب نمیروم بجد
پیغمبر صلی الله علیه وسلم رفته چون حق بطرف یهودی بر علیه منافق حکم فرمودن
از آنجا که بیرون شدند منافق گفت پیش کعب میروم یهودی امتناع
نموده گفت بنزد عمر بن الخطاب میرویم و بحکم عمر راضی میشوم منافق رضا داد
بخدمت عمر رضی الله عنه رفتند یهودی گفت ما این منافق چنین دعوی دارم
و بخدمت پیغمبر رفته بر علیه منافق حکم نمودند این منافق بحکم پیغمبر رضا نداده
گفت پیش کعب بن الاشرف میرویم من امتناع نموده با دای موافقت
ننمودم در آخر اتفاق نمودیم د محاکمه نزد تو آوردیم عمر روی بمنافق کرده
گفت سخن یهودی راست و حق است منافق گفت اری راست است
بعد عمر رضی الله عنه در خانه داخل شده شمشیر خود را فراگرفته از حویلی بیرون
گردیده شمشیر بگردن منافق زد که سر آن بمیدان افتاد و فرمود هر کسی

بر کسی از منافقین که مرده است
ابداً نماز نگذار و بر قبر آن
ایستاده مشو ۱۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۸) حسن سیرت عمر رض

که بحکم پیغمبر رضامند بدآهین است و حکم من بر حق می چنین بعد اقوام منافق جمع
شد و شکایت بخدمت پیغمبر صلی الله علیه وسلم رسانیدند و طلب قصاص کردند پیغمبر
خواهی کردند که صاحب ما منافق بود و مراد آنجا که عمر با ید حکم شما ر اداشته بهر بیان
در دعوی خود بخدمت پیغمبر الحاح کردند نزدیک شد که شری حاصل گردد حق
حق تعالی فعل عمر را تائید نموده خون منافق را هدر و پوچ گردانید و در خصوص
آیت شریفه نازل گردید قوله تعالی الم تر الی الذین یزعمون انهم امنوا
بما انزل الیک و ما انزل من قبلک یریدون ان یتحاکموا الی
الطاغوت تا اخر آیت بدین ختم گردید قوله تعالی اولئک الذین
یعلم الله ما فی قلوبهم فاعرض عنهم وعظهم وقل لهم فی انفسهم
قولا بلیغا این تماما تا ئید فعل عمر رضی الله عنه میباشد و چون
عبد الله بن ابی منافق گفت لئن رجعنا الی المدینه لیخرجن الاعز
منها الاذل یعنی اگر بشهر مدینه واپس آئیم عزیز تر ذلیل تر را از شهر
بیرون خواهد نمود مراد بر یز خود را داشت و مراد بذلیل پیغمبر و اصحاب را
عمر رضی الله عنه این سخن را شنیده خواست که برود و عبد الله بن ابی
منافق را بکشد پیغمبر خدا صلی الله علیه وسلم عمر را منع فرمود و گفت مردم
نگویند که پیغمبر اصحاب خود را میکشد حق تعالی تسلی دل عمر و خوشنودی
آیت شریفه زیر فرستاد قل للذین امنوا یغفرو للذین لا یرجون
ایام الله لیجزی قوما بما کانوا یکسبون ترجمه ای پیغمبر
بمومنین بگوئی که ببخشند و در گذرند از کسانیکه امید دار نیکی
روزهای خیر از طرف خداوند ندارند تا زمانیکه حق تعالی
جزای کار و کسب هر قومی اعطا فرماید و دیگر بعد از غزوه
بدر در حق اسیران بدر هر یک از اصحاب چیزی مشوره تحریر
میدادند در کشتن و فدیه گرفتن هر یک چیزی گفتند مگر
عمر رضی الله عنه بکشتن اسیران مشورت داد و ابو بکر رضی الله عنه
فرمود یا رسول الله این اسیران همه قوم و خویشاوندان شما
میباشد اگر از ایشان فدیه گرفته شود و کشته نشوند شاید که هفتاد
انهار اهمیت نموده بدولت اسلام مشرف شوند پیغمبر صلی الله
علیه وسلم مشورت ابو بکر را کار فرموده اسیران را از کشتن آزاد

حاشیه
آیا نمیدی تو بسوی
کسانیکه گمان میکنند اینکه
ایشان ایمان آوردند
بآنچه بتو نازل گردیده
و بآنچه نازل شده است
پیش از تو قصد دارند
محاکمه کردن را بسوی
بت ۱۲ یعنے بآن طائفه
کہے نماند که آنچه در دلهای
نان و مند پند ده ایشانرا و بگو
قول بلیغ کویی برآنکیں ۱۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۱۹) حسن سیرت عمر

نموده فدیه بدیشان مقرر فرمود که ایت کریمه نازل گردید مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ایت شریفه تایید مشورت عمر رضی الله عنه آمده تفسیر رضی الله عنه بخدمت پیغمبر صلی الله علیه وسلم رسیده دید که پیغمبر و ابوبکر گریه می نمایند عمر گفت یا رسول الله مرا بگریه خود خبر نمائید اگر من گریه آمدم من نیز با شما گریه غول گردم و اگر گریه من نیامد خود را بجهته گریه شما گریان بگیرم پیغمبر صلی الله علیه وسلم فرمود بامریکه در روز بمایان حادث شد گریه میکنیم و در روایتی آمده است که پیغمبر فرمود بامریکه خلاف مشورت تو نمودیم نزدیک است که بمایان شتری عارض گردد بعد حق تعالی امر فدیه را امضا فرمود ایت فرستاد قوله تعالى فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ترجمه یعنی از مالها غنیمت خداوندی حلال و طیب بخورید و تقوی پیش نهاد خود نمائید خداوند شمایان مهربان و آمرزنده شاست دیگر وقتی پیغمبر صلی الله علیه وسلم بخانه کعبه طواف میفرمود عمر رضی الله عنه گفت یا رسول الله چه شود که مقام ابراهیم را بخود جای نماز طواف گیریم ایت کریمه نازل گردید که وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى یعنی مقام ابراهیم را بخود جای نماز طواف مقرر نمائید این آیت کریمه نیز از جمله آیتهای موافقات ای عمر رضی الله عنه نازل گردید وعمر رضی الله عنه بارها به پیغمبر صلی الله علیه وسلم میگفت بخدمت شما مردمان نیک و بد میرسند اگر عیالها خود را حکم بحجاب فرمائید خوب خواهد ست ایت کریمه نازل گردید وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ در گیر و جن میان عیالهای پیغمبر گفتگو و عتابیار واقع میشد یکروز عمر رضی الله عنه آمده عیالها را زجر و توبیخ نمود و گفت اگر پیغمبر شما را طلاق بدهد عیالها بهتر از شما خداوند بپیغمبر خود عوض میدهد بدینقرار آیت کریمه نازل گردید عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ

نمیباشد سزاوار نبی
که اسیران داشته باشد تا در وی
زمین به محاربه بسیار
خون نریزد شما اراده
میدارید متاع دنیوی را
و حق تعالی اراده اخرت را
ندارد و خداوند غالب
و محکم کار است اگر کتاب خداوندی
نمیقضیه بزم ادمه شما می
بعذاب عظیم در بمجرد انچه
گرفته اید شما از فدیه ۱۲
ترجمه چون عمار بیت شما از زنان پیغمبر
سوالی دارید پس سوال
از پرده حجاب نمائید ۱۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴۲۰) حسن سیرت عمر رض

پیدا به اذواجا خیرا منکن ۔ و دیگر عمر رضی الله عنه شربی که در ان مسکره
میشود و از خدمت خداوند حرمت شرب را مسئلت میفرمود حق تعالی ایت فرستاد
لا تقربوا الصلوة وانتم سکاری عمر رضی الله عنه به این کفایت نکرده گفت خدایا
در خصوص شرب بیان شافی کرامت فرمای که آیت کریمه نازل گردید قوله تعالی
انما الخمر والميسر والانصاب والازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه
لعلكم تفلحون حق تعالی خمر را حرام نمود این امر نیز موافق مرعویت ای عمر رضی الله عنه
گردید شعبی روایت کرده است که چون مردان گفته های عمر رضی الله عنه شنیدند
و کارهای عمر را دیدند که در بازارها پیاده میرفت و در راهها بهر طرف میگردید و در
قبیله های مردمان رفته مردمان را فیصله می نمود و تعلیم احکام شرع برداد
میفرمود ابو بکر و پیغمبر صلی الله علیه وسلم را یاد کرده میگفتند
پیغمبر اطوار ابو بکر رضی الله عنه از همه دانا تر بود و ابو بکر اطوار
عمر از همه بهتر میدانست مردم ابو بکر و عمر را در اطوار از بات
مردمان جدا محسوب می نمودند ولکن از نرم دلی ابوبکر و شدت
عمر رضی الله تعالی عنها بخوف بودند ابوبکر رضی الله عنه بانرم دلی بجای
مناسب قوی تر اصحاب بود و در جای مناسب نرم دل تر ایشان
بود و عمر رضی الله عنه در جای مناسب نرم دل و در مقام
شدت قوی تر همه شان بود ۔ روزی احنف بن قیس ہمراہ
جماعه عراقین بخدمت عمر رضی الله عنه در روز بسیار شدت گرما
رسید که عمر رضی الله عنه رداء خود را بر سر نمانده از شترهای
زکوه یک شتر رم خورده بود امیر المومنین عمر در پی ان شتر بشتا میرفت
فرمود ای احنف جامه را بینداز و بیا با امیر المومنین اعانت
کن که این شتر گرفته شود که از شترهای زکوه است حق یتیمان و مسکینان
و زنان بیوه است شخصی گفت ای امیرالمومنین خدا ترا بیامرزد اینهمه
مال زکوه بسیار است چرا نمی فرمائی تا این کار را بکنند عمر رضی الله عنه گفت کدام
بنده است که از من بنده تر باشد از احنف بن قیس روایت شده است
که امیر المومنین فرمود هر کس متولی امر مسلمانان شد آن شخص بنده و خدمتگار مسلمانی
میباشد انچه بر بالای بنده از خیرخواهی و ادای امانت مولی لازم است بر والی امور
مسلمانان همچنین حقوق مسلمانان لازم میباشد و نیز عمر رضی الله عنه فرموده است

یچ چیز نمیداند گر افریقا
شما را طلاق کند خداوند
ازواج بهتر از شما را عوض
(۲۶۱)

یعنی بدرستی و راستی
که خمر و قمار و بتها و فال
گرفتن به تیرها نجس است
از عمل شیطان است
پرهیز کنید از خمر و قمار
شاید که رستگار گردید
از غضب خدا ۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۴۲۱)
حسن سیرت عمر (رض)
هر کس شخصی را بکشد و دوستی خویشاوندی خود بموضع عامل نماید آن شخص خدا و رسول
و مسلمانان خیانت کرده باشد دیگر شخصی فاجر را بداند که فاجر است و بجای
عامل مقرر نماید نیز همچنین است و چون مسلمانان سواد عراق را فتح نمودند
امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه بگفتند این ولایتها به قهر و غلبه فتح گردیده است
بر فارس غازیان و غانمان تقسیم شود امیر المؤمنین فرمود مسلمانانی که بعد از شما
بیایند به آنها چه برسد از ان میترسم که میان شمایان در خصوص آنها فساد
پیدا شود و بکدیکر مقاتله بنماید امر فرمود که اهل سواد را بار اضی شان
مقرر دارند و بروسرشان جزیه تجویز کنند و بار اضی شان خراج بگذارند
و بین مسلمانان حاضرین تقسیم ننمود تا بمسلمانان بعد نیز برسد و بهره در گیرد
و چون عمر رضی الله عنه به شهر مکه بجهت حج قدوم آورد بعض مردم از دست
ابو سفیان عرض کردند که آب را بند کرده بمردم نمیرسد امیر المؤمنین دره
خود در دست گرفته بسر آب آمد دید ابو سفیان سنگهای بسیار بر آب
مانده است با بوسفیان فرمود این سنگها را بردار دو سنگ برداشت
باز فرمود ابو سفیان دو سنگ دیگر برداشت ملائیکه پنج سنگ یا شش
سنگ را برداشت بعد امیر المؤمنین محرم شریف آمد و گفت الحمد
لله الذی جعل عمراً یأمر ابا سفیان ببطن مکة فیطیعه از امام حسن
بصری روایت است که بدروازه امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه سهیل بن عمرو حارث
بن هشام و ابو سفیان بن حرب و جماعه از رئسیان قریش حاضر آمدند
و صہیب و بلال و جماعه از همین غلامان آزاد کرده که در غزوه بدر حاضر
بودند بدروازه آمدند از طرف عمر رضی الله عنه بدین غلامان اذن
دخول آمد و بدان رئسیان اذن نیامد ابو سفیان گفت چنین روز را گاهی
ندیدم که این غلامان بدر بار اذن یابند و ما بان متروک گردیم بطرف ما
التفات نشود سهیل بن عمرو که عاقل تر شان بود روی بدیشان کرده
گفت بروی شمایان غضب مشاهده میکنم این امر جای غضب نیست
بنفسها خود بغضب شوید همین غلامان و شمایان باسلام خواند شدید
آنها شتاب نموده اجابت کردند و اسلام آوردند شمایان تاخیر نمودید
در قیامت حال شما چه خواهد بود که همین غلامان پیش خواسته شوند و شما متروک
گردید و در روایتی آمده است که هرگاه حال شما در وازه عمر رضی الله عنه

[margin]
عمر در نیا بمقداری عمر میکرد
بدینجهد رسانید که در شهر مکه عمر
بر ابو سفیان حکم میکند
و ابو سفیان از اطاعت
نامبرده طفره نمیکند
ابو سفیان در سابق رئیس هر مکی
که بود که همه فرمانبر
تاج وی بودند.
[/margin]