فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۳)
خروج تاتارها
اینطایفه یکی از علما و صلحا و عباد و زهاد و خواص عوام مردان زنان
اطفال را باقی نمانده کشتند بلکه شکم های زنان حامله را شق نموده جنین ها را
کشتند فانا لله و انا الیه راجعون ولا حول ولا قوة الا بالله العلی
العظیم برای این حادثه که شروی طیران و ضرری عام گردید به سرعت مانند
ابری که باد شدید از عقبش باشد جهان افراگرفت زیرا که قومی از شهرهای
چین خروج نموده از نهر جیحون عبور کردند شهرهای ترکستان مانند کاشغر
و بلاساغون را قصد نموده انرا بخاک بلا دادند و اهالی شهر مثل سمرقند و بخارا و غیره
ایشان فتنہ مالک گردیدند باهل انها انواع شکنجه و زجر نمودند و اجراء داشتند بعد ازان
طایفه از ایشان بخراسان عبور نموده از تخریب و قتل و تخریب فارغ گردیده
بطرف ری و همدان و بلاد جبال و از انجا تا سرحد عراق تجاوز کردند بغالین
شهرهای آذربایجان و ارمینیه و غیره را قصد نموده کشتن و خرابی امضاء
نموده اکثرشان مقتول که غیر از خبر برنده باطراف زنده نرفتند و شتند اینوقعه ها
همه در کمتر از یکسال بود که مثل آن شنیده نشده بعد از ان چون از اذربایجان
و ارمینیه فارغ شدند بطرف بندر و شهروان فتنه شهرهای آنجا مالک گردیدند
غیر از زمین بلندی که موضع پادشاه شان بود دیگر سلامت نماند از بندر عبور
کرده بطرف شیروان و ارک رفته در فرقه های مختلفه انجا قتل و خرب بی انداز
وسعت دادند بعد از ان قصد شهرهای قپچاق که عده شان از ترک اضافه بود
نمودند هر کس که بروی شان ایستاده شد کشته باقی باطاقت نیامده بطرف
بیشه ها و سری کوه ها گریختند از بلاد خود متفرق شدند اینطایفه تاتار بریشان
در اسرع زمان یعنی مقدار مسیر خود مستولی شدند طایفه دیگر غیر از طایفه
تتر بطرف غزنه و مجاور آن از بلاد هند و سیستان و کرمان رفته مانند طایفه
اولی فعل نمود که سخت تر از ان هیچ گوشی نشنیده زیرا که سکندر که
مورخین گفته اند تمام دنیا را مالک گردیده بهمین سرعت مالک نشد بلکه تقریبا
ده سال متملک شده کسی انگشت بمحض طاعت از مردم خشنود میگردید
و اینطایفه ملاعنه اکشری معموره زمین و احسن در اکثر شهرها را از روی عمارت
و اهل و عدل اهل زمین از روی خلق سیرت در کمتر از یکسال گراننده گشتند
کسی نبود از اهل بلاد که شب بآسودگی بخوابد بلکه ترسان بوده مترصد رسیدن
شان و واقع شدن بود ایشان محتاج به غله و مدو بنودند بلکه گاو بها و گوسفند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۴) خروج تاتار

و اسپان شان همراه بوده بخیر گوشت آن با دیگر چیزی نمیخوردند چهار پایان سواری جو رایمیشان
زمین را به سم پا خودنا کا دیده ریشه های نباتات را بیرون کرده میخورند چون بمنزل
فرود می آمدند محتاج به چیزی از خارج نمی شدند دیانت ایشان این بود که شمس را
در وقت طلوع آن سجده تعظیمی بجا می آوردند و چیزی را حرام نمیدانستند و میخوردی
تمامی حیوانات را تا اینکه سگ آهو خوک ها وحشرات وانسان با را از خود منع نمیگردی
دینی داشتند نکاح را تلکه بر هر زنی چند نفر از مردان جمع میشد چون اولاده
پیدا شدی پیر خود را نشناختی درین اوان ضلالت اسلام و مسلمین بمصیبتهای
که به یکی از امت ها دو چار نشده بود پس اهل تاتار فهمهم الله تعالی دوا در در بلاد جاز
مشرق و کردند کارهای را که هر شنونده می شنید می در نزد او بزرگ می آمدی هرگاه
شهری را مالک شدی علماء صلحا و زهاد و کلان شونده گان و عامه مردم نقل
رسانیدی قرآن ها را آتش زدی مسجد جامع ها ر ا خراب کردی و کردند کارهای را
که گوش روزگار بمثل آن نشنیده و نیز در آن هنگام فرنگیان از جانب مغرب
بطرف شام بیرون شده بر متوجه مملکت مصر گردیده و فتنه های بسیار
در مملکت های اسلامیا منتشر گردانیدند انالله وانا اليه راجعون
این امیر گفته است بدرگاه خدا تعالی نیاز میکنیم اینکه آسان کند از برای اسلام
و مسلمین باری دادن را از نزد خود زیرا که یاری دهنده و دفع کننده اسلام
موجود نیست واذا اراد الله بقوم سوء فلامرد له وما لهم من
دونه من وال و همان گروه تاتار قومیستند از ترک کوه های طمغاج که
از شهرهای چین است مسکن ایشان بود در بین ایشان و شهرهای اسلام زیاده از
شش ماه مسافت بود و مملکت چین فراخ بود که دورا دور آن شش ماهه
راه در شش قسیمه و هر تقسیمه آن یکماهه راه در برآن حاکمی مقرر بود که باصطلاح
اهل شان خان گفته میشد و بهما تمام قسمت های چین کمتفر رئيس مقرر بود
چون امر ریاست بیکنه قرار گرفتی او را چنگیز خان گفتندی و ابتدا خروج
ایشان در شهرهای اسلامی در سنه ششصد و شانزده بود زمان خلافت
ناصر لدین عباسی و مستضی بامر الله و المستجد بالله و لمستفی لامر اله بن متفجر
بالله ولد مقتدر بامر الله ولد قايم بامر الله ولد قادربالله ولد متقی ولد متفق
ولد متعند مدت خلافت ناصر لدین چهل شش سال و ده ماه از سنه ۵۷۶
الی ۶۲۳ بود بعد وفات کرد اکثر فساد تا تار در زمانه آن بود و سبب بیرون آمدن

چون مولانا بفرمان
اراده کنند رفتند برای
او فرستاد روز از خداوند
ایشان را والی و ناصر
نیست ۱۲

ایشان


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۵ ) خروج تاتار

ایشان شهرهای اسلامی آن بود که ملکی از ملک‌های اسلام بر خراسان تا ماوراءالنهر و بالی
که خوارزم شاه نامیده میشد در بین آن و تا تا ر نزاع افتاد و با یکدیگر مقابله کردند
امر تاتار وسعت یافت تا اینکه آمد از دست ایشان آنچه خوارزم شاه نسبت بنوش
تکین که غلام بعض امیران سلجوقیه بود می‌رسید و بنهایت خوش اخلاق بود تا اینکه
مقتدا و مرجوع الیه گردید بعد از برای نوش تکین فرزندی تولد شده محمد خوارزم شاه
نامیده شخصی عارف و ادیب روشن ضمیر با تدبیری گردید تقدیر بغداد نامی در سنه
۴۹۰ فتنه را در خوارزم واقع گردانید امیر خوارزم را که تخت حکم سلاطین
سلجوقیه و خلفا عباسیه بود بقتل رسانید بعد از آن مملکت خوارزم را از برای
محمد خوارزم شاه بن انوشتکین تفویض و او را والی گردانیده پس از آن مملکت در
پسران او میراث برده بر ایشان وسعت یافت کار ایشان بزرگ گردید هر یک
از اوشان ملک شدی خوارزم شاه نامیده میشد و روز بروز مملکت ایشان
قوت یافته وسعت میگرفت تا اینکه بمملکت‌های دیگر غلبه کردند از سرحد عراق
تا ترکستان بتصرف ایشان بوده مالک شدند تمام خراسان و غزنه و کابل
و بعض هند و سجستان و کرمان وطبرستان و جرجان و بلاد الجیل او بعض
فارس و همیشه این ممالک را پسراخ یکدیگر میراث می‌بردند تا سنه ۵۹۶
که ملک این مملکت محمد خوارزم شاه بن تکش بن ارسلات بن طسن بن محمد
خوارزم شاه بن انوش تکین مذکور بود و مملکت آن بنهایت فراخ گردید
بود عزم مالک شدن بغداد را داشت مولانا جلال الدین سیوطی صاحب تاریخ خلفا
در وصف خوارزم شاه بن تکش می‌نویسد که هلاک کرد پادشاهان و گرفت
مملکت‌های ایشان او عزم کرد بر قصد خلیفه که در آن مان بود پس مهیا شد
از برای او مدتی و خوارزم شاه را چهار پسر بود مملکت‌ها را بین پسران خود
تقسیم نمود و برای هر یکی از ایشان نوبت می‌زدند مانند نوبت وی در هر شبانروز
بیست و هفت پادشاه بود که برای هر یکی نوبت در وقت‌های باز میزدند
و خود به نوبتی اختصاص داشت که آن نوبت ذوالقرنین بود که وقت طلوع
آفتاب و غروب آفتاب بود از جمله اسباب نو به بیست و هفت طبل کلان
و بیست و هفت نای مرصع بجواهر از طلا بود چون امیر مملکت باین دبدبه و مقام
رسید امر تاتاریان چین به نظرش حقیر آمد تا اینکه همراهشان کارزار نموده بر شهرها
شان غارت می‌برد آنها نیز جنگ و مقاومت میکردند بعد از ان مصالحه و معاهده


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۶) خروج تاتار

در بین شان جاری گردید کیفت نزاع چنان بود که سوداگران تاتار در شهرهای خوارزم
به تجارت می آمدند و برخر مملکت خود نزدیک به تاتار ها عاملی مقرر نمود که صاحب
قوت و خالوی خوارزم شاه بود همراه آن بیست هزار سوار مرتب بود آن بی مروت
دیده حرص امال تجار دوخت اتفاقا در موضع مسقوفه او بسیاری از سوداگران
و ترکان داخل شدند که همراه شان مال ها تجارت تاتارها و مال های پادشاهان شان
بود عامل مذکور بسوی خوارزم شاه نامه نوشت مضمون آنکه ایطایفه بعنوان
و لباس تجارت آمده اند و قصدشان غیر از تجسس چیزی نیست اگر اجازه باشم
این قوم را دست گیر نمایم سلطان برآ اد اذن داد تاجران را با مال هایشان
به قبضه خود در آورد بعد از ان مرسلات بین پادشاه تاتار و خوارزم شاه
در خصوص رها کردن تجار جاری گردید اخر مکتوب پادشاه تاتار مبنی بر تهدید
و تخویف جهتہ رها کردن تجار رسید پس خوارزم شاه به غضب آمده امر
بکشتن شان فرمود آن عامل تاجران را بکشت و مال های شان که بسیار بود
چیزی را به حضور خوارزم شاه فرستاد شاه مذکور مال ها را به تجار بخارا و سمرقند
تقسیم کرده قیمت را گرفت چون خبر به چنگیز خان رسید جماعتی را به نزد خوارزم
شاه فرستاد تا آن را تهدید نماید و بگوید که جماعتی مرکشتی مستعد جنگ باش
کہ اینک رسیدم بسوی تو بالشگری که حد آن هویدا نیست پس خوارزم شاه
کلان ان جماعت را بکشت و امر نموده بتراشیدن ریش های جماعت که همراه او
بودند و پس فرستاد – بسوی چنگیزخان برای او گفتند که خوارزم شاه میگوید
کہ من آینده ام بسوی تو اگر بآخر دنیا باشی تا اینکه انتقام کشم از تو و با تو آن کنم
کہ با اصحاب تو کردم پس خوارزم شاه بتجهیز لشکر نمود و بعد از رسول سیر نمود جلانیکه
شتاب کننده بود تا اینکه به خبر سبقت کند و فراگیر د ایشان او مدام سیر میکردند
پس مسافت چهار ماهه را قطع میبردند تا رسید  بخوا به ایشان و ندیدند کمتر
که نهاد کودکان را برایشان واقع شده زنان و زریه های شان را اسیر و غنیمت
گرفتند و سبب غایب بودن مردان کفار این بود که رفته بودند جهته مقاتله پادشاه
از پادشاهان ترک آن را مقاتله نموده شکستی دادند مال های شان را غنیمت گرفته
و بازگشته بودند که در بین راه خبر آنچه خوارزم شاه به باز مانده گان کرده بود واقفه
شدند پس بکوشش سیر کردند و دریافتند ایشان را پیش از بیرون شدن از بین
شان صف بستند برای جنگ سه شبانه روز مقاتله کردند که مثل آن شنیده نشده
و خون


فتوحات اسلامی جلد ثانی
(۱۰)
خروج تاتار

و خون چنان بر زمین جاری شد که اسپان می لغزیدند شهیدان اسلام را نقدا ذکر کنیم
بیست هزار شد و از کفار شماره آن بحساب نمی آید بعد از ان کفار بسوی
بلاد خود و مسلمانان بطرف بخارا بازگشتند و مستعد آین چنگیز خان بودند.
قبضه چنگیز خان بی بخارا
بعد از پنجاه چنگیز خان با قوای خود جانب بخارا شتافته در حالیکه خوارزم شاه در شهر
متمکن بود شهر را محاصره نموده سه روز متوالیا قتال از طرفین امتداد داشت
اما قوای خوارزم شاه تاب مقاومت نیاورده بجمعیت شاه بطرف خراسان
هزیمت نمودند اهالی شهر که خود را بی شاه و سپاه معرض یغمای چنگیز مشاهده نمودند
شیخ بدر الدین قاضی خان را برای مطالبه امان جانب چنگیز خان روانه نمودند
حکم امان برای شان داده شد مگر یکعده از سپاه خوارزم شاه که راه گریز شان
مسدود شده بود مجبورا به قلعه شهر متحصن شده بودند بعد از ان که به چهارم
ذی حجه سنه شش صد و شانزده دروازه های شهر باز گردید کفار داخل شهر
شده بکسی غرضدار نگردیده بمردم اعلان نمودند که ذخایری که از شاه گذشته
نزد شما جا شده حاضر کرده و برای جنگ قلعه گی تا با ما مساعدت نمائید در حین
حال بعموم بنای عداوت و حسن سیرت را گذاشته چنگیز شخصا داخل شهر شد.
قلعه را محاصره کرده بشهر اعلان نمود که کسی از حکم شاهی تخلف نکند و اگر تخلف نماید
کشته شود همه مردم باطراف آن حاضر شدند و از طرف آن به پر کردن و هموار
نمودن خندق مامور گردیدند خندق با چوب و خاک پر نمودند در نیوقت کفار منبر ها
و اجزاء قرآن کریم را گرفته در خندق می انداختند انا لله و انا الیه راجعون
بعد بر قلعه مذکور که در ان قریبا چهار هزار مسلمان متحصن بودند هجوم آورده
دوازده روز قلعه گیان حصار ئی نمودند آن بائیر با کمال فعالیت بکفار
و اهل شهر می جنگیدند تا اینکه نقب زنان شیرازه قلعه سوراخ کرده و در نیوقت
جنگ شدت گرفته مسلمان قلعه تیر و آتش و سنگ پل هرچه در دست شان
می آمد بر مقاتلین خود می افگندند چنگیز از یحال بغضب آمده اتباع خود را عتاب
نموده ایشان نیز بجدت و حدت فوق العاده در کارزار کوشیدند قلعه گیان
که خسته و مانده شده بودند و کار هم بدین حمله اخیر پریشان دشوار گشته
بود مغلوب گردیده نتوانستند از سد باب دشمن جلوگیری کنند کفار
داخل قلعه شده مع ذلک مسلمانان از مقاتله باز نمی ایستادند تا اینکه کلا تباه شدند


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۸ ) قبضه چنگیز خان بر بخارا

پس از فتح قلعه چنگیز خان فهرست اسامی رؤسا شهر را طلبیده پس از تهیه فهرست
حکم باحضار شان نموده بایشان امر نمود که همه آن اموالی آکه خوارزم شاه از بخارا
که ایشان را در اول امر بقتل رسانیده چنانچه ذکر شده و آن اموال را بمردم
فروخته بود همه آن را حاضر کنند و میگفت این اموال از من و لشکریان من
گرفته شده است بعد از احضار اموال و وسایل مذکور ارادت خالی از شهر اخراج
نموده قتل و تاراج در شهر حکم فرا گردیده بر مسلمانانی کو که خارج شهر بودند هم
حکم قتل داد گویا قیامت در بخارا قیام نموده ناله وزاری زنان واطفال دل
سنگ را میگداخت چنگیز باین هم قانع نشده برزنان نیز حکم قتل داد .
ظلم و قساوت خود را بدرجه ای برای نوع بشر نمایان نموده بیماری ایکه دشت
وحشت و ویرانی ساخته برزنان بعضی اقدامات شنیع را حکم فرمائده و مردها
بدون اینکه بحسرت بزنهای خود نظر کنند و خون بگریند دیگر کاری کرده نمیتوانستند
و بعضی باکه خون غیرت بیشتر در عروق شان موج میزد و نمیتوانستند هیچ نظاره را
مشاهده کنند موت را بر حیات اختیار نموده خود را شهید بیداد آن وحشیان
نمودند که ازان جمله جناب فقیه رکن الدین امام زاده و پسر شان و جناب
قاضی صدرالدین خان بودند که از حرم های خود بکمال غیرت مدافعه نموده تا بشهادت
رسیدند و آن باکه تسلیم میشدند و مدافعه نمی کردند نیز رهایی نداشته اسیر میشدند
پس ازین مظالم چنگیز خان آتش در شهر انداخته مدارس و مساجد را سوخته
مردم را به تمع مال با نواع عذاب معذب مینمود .
توجه چنگیز خان به سمر قند
بعد از خاتمه یافتن امر بخارا چنگیز با اتباع خود در حالیکه ضعف حال خوارزم شاه را که درین
سمرقند و ترمذ متمکن بود میدانست جانب سمرقند شتافته اسیران بخارا را هم به
بدترین حال با خود گرفته پیاده آورده بود و هرکدام که اظهار عجز وناتوانی درین
راه می نمود آن را بکمال بی رحمی بقتل میرسانید همینکه نزدیک سمرقند رسیدند
سواران را پیش فرستاده و برای هرده نفر اسیر یک بیرق دادند که مردم سمرقند
اسیران را هم به جمع عساکر آن گمان کنند در فتنه رفته سپاه چنگیز با طرف سمرقند
که دران پنجاه هزار سپاه خوارزمیه اقامت گزین و مردم رعیت هم از شماره
بیرون بودند پهلوه با ودلاوران سمرقند بنای تقدم را گذاشته سپاهیان خوارزمیه
که معنویات شان شکسته بود از ترس بیرون نشدند و متوالیا عساکر چنگیز


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۹ ) توجه چنگیز خان بر سمرقند

پس پاشده شهری‌ها بر ایشان هجوم می‌آوردند تا اینکه از شهر جدا شدند که ناگاه کمین
کرده چنگیز در بین شهری‌ها و شهر حایل شده همه آنها را که هفتاد هزار نفر بود بشهادت
رسانیدند بقیه سپاه که در شهر بودند با رعایا به خوف و دهشت شده
سپاهیان خوارزم میه بتصور اینکه ما هم ترک و از نسل مغول باشیم طالب امان
شده دروازه‌ها را گشودند و رعایا هم نتوانستند که مدافعه کنند و مجبوراً
با اهل و اموال خود بطرف کفار رفتند چنگیز تا انزان بامطالبه اموال و دواب
و اسلحه نموده و ایشان هم بدون مضایقه موجودیت خودها را بان ظالمان تقدیم
نمودند چنگیزی‌ها بعد از اخذ اسلحه شمشیر در ایشان گذاشته همه را شهید و خوار
خود ساخته اموال و دواب و زنان ایشان را به یغما برده روز چهارم حکم داد
که تمامی اهالی شهر اجتماع کنند بعد از اجتماع مردم همان مسایلی اگر در بخارا بکار
فرما شده بود درین جا هم کار فرموده از قتل و تاراج ذره فروگذاشت ننمودند
داخل شهر شده آن را نهب و تاراج نموده مسجد جامع را سوخته بر دوشیزگان
تطاول نموده انواع عذاب‌ها بر مردم چشانیدند و اینواقعه در محرم سنه ۶۱۷
در عقده واقعشده بود خوارزم شاه در مقام خود بجمع عساکر مشغول می‌بود
مگر هر دفعه که یکعده عسکر مهیا نموده جانب سمرقند روانه مینمود عساکر آن
قبل ازان که به سمرقند برسند مرجعت می‌نمودند یکدفعه ده هزار سوار
و دفعه دیگر بیست هزار تهیه نموده فرستاد مگر این قوم که معنويات شان
شکسته بود قبل ازان که بنواحی سمرقند برسند مرجعت مینمودند.
توجه تاتارها جانب خوارزم شاه و شکست خوردن خوارزم شاه
همینکه چنگیز ملعون سمرقند را قبضه نمود بیست هزار سوار بطلب خوارزم شاه فرقه نموده
حکم داد که اگر شاه بآسمان هم برود آنرا گرفتار کنید این حصه فوج چنگیز را تا ز مریس
و قند ید را یعنی دمبارنده غرب میگویند چه اینها جانب غرب خراسان پویان شدند شهرها
تو غل نمودند اینها اولا براه افتاده در پنجاب رسیدند این پنجاب تار تو این
و غیر از پنجاب مشهور هند است (مترجم) و در آنجا کشتی که ایشان را از جیحون بگذارد
و پدر موجود نبود مجبورا از چوب حوض‌های کلان ساخته و طرف بیرون آن‌را را بپوست
گاو پوشیدند که آب در ان نفوذ نکند و اسلحه و اموال خود را در ان حوض‌ها انداخته
دابها خود را در جیحون سوق داد سپاهیانرا دم‌های اسپ گرفته در حوض را بر خود بسته بودند
اسپ‌ها ایشان‌را با ایشان با حوض‌ها را کش نموده بیکدفعه از جیحون نهر عبور نمودند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۰) توجه تاتار با جانب خوارزم شاه

بدون سبقیت خوارزم شاه خود را در عسکر آن رسانیدند اتباع شاه که دفعه خود را عرضه
بلا دیدند تدبیر از کف شان گسیخته هر جا به بطرفی فرار نموده شاه هم با جمعی بجانب نیشابور
شتافت و در انجا باینکه بعضی لشکریان میخواستند اجتماع کنند که باز تاتارهای مجرمه
نزدیک شدند این جماعة چونکه مقصد شان شخص شاه بودند و در راه به نهب و قتل کسی تعرض
نمی کردند بلکه بکمال عجلت از بیم آنکه مبادا شاه فرصتی یافته و تهیه قوتی بلند همیشه
بفوری آن در تعقیب مینمودند شاه که خبر وصول تاتار اشنید بدون زنگ بجانب
مازندران که از ممالک او بود شتافتة تاتار ها بدون انکه در نیشابور نزول کنند
اور اتعقیب نمودند و همچنین متعاقبا اور اعقب گیری مینمودند تا انکه شاه یکی از لنگرگاهای
بحر طبرستان استراباد که آن را باب سکون میگفتند رسید و از انجا به کشتبی شست
جانب قلعه که در دریا داشت رفت تا تارها که رسیدند و دیدند که مدیر با رفته مأیوس
شده جانب ری قریب طهران حاضره - شتافته و از ان هم گذشته چنانچه در موش
ذکر میشود بعضی میگویند که شاه از مازندران به ری و از انجا به همدان رفته تا تارها انرا
تعقیب نموده از همدان هم با جماعة اندکی که حال آن پوشیده باشد جانب مازندران رفته
و از انجا مدیر با نشسته به قاعه خود رفته است بهرحال در انجا با جل محتوم فوت شده است رحمة الله خوارزم
عالم در فقه و اصول و باقی علوم بوده به علما محبت و اکرام مینمود صحبت ایر با فضل و محادثت
و مناظرات شان متمایل بوده بر محنت و تعب خیلی شکیبدار و صابر و از تنعم و لذت متجنب
و بر تدبیر و عدل و اقدام خیلی مایل و بر اهل دین مقبل بود ممالک ان از عراق الی ترکستان
و غزنی و بعض حصص هند امتداد داشت .
استیلاء تاتاریان مغتر به بی مازندران
چون تا تارها از گرفتاری خوارزم شاه مایوس شدند جانب مازندران شتافتند و آنرا در زمان
کمی با انکه خیلی مستحکم بود تصرف نمودند قلعه مازندران در سابق لاحق مد وجه استحکام داشت
که مسلمانان با انکه اکا کسر در معلمومی که در سر تا سر ممالک ایران حکومت داشتند باز هم درین به
سلطه مطلقه نداشته تنها با ج میگرفتند مگر تاتارهای ملعون چونکه اراده خدا وند رفته
بود خیلی به سهولت آنرا فتح نموده قتل و سبی و تاراج را دران دیار حکم فرمانده آن جهارانش
بیداد سوختند بعد از فراغت از ندران جانب ری متشلا شده در بین راه با والدہ
خوارزم شاه و دمان و اموال و ذخایر آن که خیلی پیش بها بودند متصادف شدند چه والدہ
شاه بعد از انکه با جرای فرزند خود مطلاع شد خوارزم را ترک نموده با خاندان دحرم
شاهی عازم ری شد که از انجا با صفهان شهمران بلاد جبل پناه گزین شود که ناگاه تاتارا

به آنجا


فتوحات اسلامی جلد ثانی (11) رسیدن تاتارها به ری

با آن متصادم شد قبل از رسیدن آن به ری اموال شان را از تخم زمانه بجهت ار
ثمّین و امتعه نفیس ندیده بود تصاحب نموده و چشم شان تیر شده مادر شاه را با عایله
شاه و اموال آن به سمرقند نزد چنگیز بردند.
رسیدن تاتارها به ری و همدان
در سنه ششصد و هفده تاتار با مطلب خوارزم شاه به ری رسیدند چه شنیده بودند
که در حال گریز آنجا رفته است در ین وقت عده زیادی از عساکر مسلمان کافران و یک
جماعه بزرگی از فساد پیشه گان که اراده بغاوت را داشتند بایشان اتحاد نموده
عازم ری بودند در وقتیکه اهالی کل مستاجر بودند تاتار به شهر ریختند و بتام
بیبی سرتی را گذاشته اطفال امرای اسلامی بردند و فجایعی جرا نمودند که گوش جهان
نشنیده بود درینجا توقف ننموده بطلب شاه برآمده در هر قریه که رسیدند زیاده ازین
فجایع را اجرا نموده احراق و تخریب قتل عام را در مرد و زن و اطفال حکمنمائند
کسی را باقی نگذاشته والی همدان در ابهین تیره جریان داده و چینکه بهدان نزدیک
شدند رئیس میدان هدایا و تحف استقبال شان روانه بنموده برای ساکنین شهر
امان خواسته و بمطلب خود که مامونیت باشد فایز شد تاتار با باین متصدی نشده بجانب
زنگان رفتند و در آنجا ذره از اعمال وحشت کارانه خود دریغ نکرده خود را به قزوین
کشانیدند اهل قزوین در شهر خود محصن شده به نهایت متانت جنگیدند و بالاخره
تاتار با به عنف داخل شهر شده قتال شدیدی بین شهر واقع شده تا اینکه جنگ به تیر
و سنان به کارد و برچه قرار گرفت و از طرفین تعدادی که تحت شمار نمی آید بقتل
رسید از اهالی قزوین زیاده بر چهل هزار نفر شهید شدند بعد ازین گیر و دار تاتارها
از قزوین مفارقت نمودند.
رفتن تاتارها بآذربایجان
چون در همدان و بلاد جبل غمتستان خیلی شدید شد برف انبوه هر جا بلاد را گرفت
تاتار با متمادی شده جانب آذربایجان شتافتند در بین راه و قصبات همان
اعمال فجیعه ناک خود را کار فرما شده خراب کرده و سوختانده به نواحی
تبریز رسیدند رئیس آذربایجان از بک بن پهلوان که شب و روز پیاره
نوشی و تن پرستی مشغول بود اصلا به تاتارها عصبیتی اظهار نکرده چیزی که مواب
و امتعه برای شان فرستاده و به سهولت بایشان مصالحه نموده ایشان هم
بدون تخریب آذربایجان را ترک نموده عزم ساحل دریار که در آنجا هوا لطیفتا


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۱۲ ) رسید تاتار تا باذربایجان

ملايم و چراگاه ها برای چهار پایان شان مهیا بود نموده به موقان وارد شدند بهمان
طریقه خود جاری بوده تا ببلاد گرجستان که کنون از جمله ایالات قفقاز و بنام جا بجا
مشهور است رسیدند گرجی ها به قتال قیام نموده ده هزار لشکر بجنگ
فرستادند و بعد از کارزار گرجی ها شکست یافته اکثر شان کشته شدند بعد گرجی ها
دفعۀ بطرف اوزبک رئیس اذربایجان فرستاده خواهان صلح و رفع کدورت
سالقه شده و خواهش نمودند که بایشان در دفع تاتار ها معاضدت نماید مردم
آذربایجان هم با گرجی اتحاد نموده قرار دادند که بعد از رفع سرما در حق زمستان
بر علیه تاتارها بجنگند و همچنین بجانب شاه اشرف بن شاه عادل شاه خلاط
و دیار جزیره روانه نموده اورا نیز دعوت کردند و اینها تصور میکردند که تاتارها
جای بیجای خواهند بود در بین زمستان جنگ نخواهند کرد مگر تاتارها فوراً
بجانب گرجستان حرکت نموده یک حصه نژاد ترکی بسرکردگی اقوش از مملکت
اوزبک مذکور هم با تاتارها ملحق شده مردمان کوهی و صحرایی آن حصه نیز تجا
وکرد با محض نام وحدت نژاد با تاتارها جمع شده در قبال لشکر چنگیز بر گرجستان
هجوم بردند و یک برج مستحکم را مالک شده قتل وسبی و تاراج را در اهالی نهاد
و بهمین طور اجراات الی تفلیس که کنون پای تخت قفقاز است رسیدند در اینجا
گرجی ها بتعداد کثیر برای مقاومت حاضر شده بودند اقوش که با اتباع خود
در مقدمه بجیش تاتارها حاضر بود با گرجی ها داخل جنگ شده جنگ شدید
در بین شان واقع شده از تبعه اقوش خلقی زیادی تلف شد درین
اثنا تاتارها رسیدند و با گرجی ها که از جنگ زیاد خسته شده بودند داخل
کارزار شده با این هم مدتی گرجی ها با تاتارها مقاومت نموده
شکست خیلی فاحش یافتند و بعد از شکست از هر طرف زیر شمشیر گرفته
شده بغداد کثیری از ایشان کشته شد و اینواقعه در ماه ذی عقده همین
سال شش صد و هفده واقع شد این تاتارها کار نامه را کار فرما شدند
که در زمانه نو و کهنه کسی یاد آور نیست یک طایفه که از حدود چین برآمده
و هنوز یکسال برایشان نگذشته که بعضی از ایشان بحدود آرمینیه ازین حدود
رسیده اند و برخی دیگر از حدود همدان به عراق واصل شده اند علامه
ابن اثیر که در ان زمانه موجود بود در کامل که نام کتاب اوست میگوید
بخدا که من یقین دارم کسی که بعد از ما بیاید در زمانه بسیار هم در بین

پس

معاضدت هم بازی و
معاونت شدن ها


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۳) رسید تاتار باذربایجان

حامل شده باشد و این حوادث را در کتب مطالعه کند بکار خواهد نمود و تائید درجه
حق هم خواهد داشت اگر باور نکند باید که نظر کند که ما در همه مورخین معاصر را
در وقتی این حوادث را نوشته ایم که این حوادث از کثرت شهرت خود به عالم
و جاهل سیما ناواضح بود خداوند برای مسلمانان امر را اسان کند کیفیت
امروز که بحال مسلمانان وقف شده بر حفاظت شان بکوشد مسلمانان
از دست دشمن به بلیه عظمی افتاده جهت پادشاهان ایشان از شکم دشمنان
شان زیاده تر جولانی ندارد - مسلمانان از زمان بعثت حضرت
رسول صلعم صلی اله علیه وسلم تاکنون بهیچه بلیه و انیچه دشمن دوچار شده
بودند این کافرهای تاتاری دیار ما وراء النهر را باد سعت آن خراب
و پامال نموده یک حصه شان جانب خراسان شتافته آن را تلک
نموده باتش ماور النهر سوختانده به ری و بلاد جبل و آذربایجان رسیده
بدیار گرجستان راه یافته بریشان نیز غلبه نمودند از طرف دیگر دشمن
دیگرشان فرنگ که از اقصای بلاد روم در بین شمال و غرب باشد
خروج نموده بمصر رسیده دمیاط را یکی از شهرهای مصر تصرف
نموده و مسلمانان برطرد و اخراج شان مقتدر نمی باشند باقی شهرهای
مصر نیز عرضه خطر شان است انالله و انا الیه مراجعون ولا حول
ولا قوة الا بالله العلی العظیم و بزرگ ترین مصیبت مسلمانان
اینست که پادشاه شان محمد خوارزم شاه مفقود شد و حقیقت هم
معلوم نیست کاهی میگویند که در همدان مرده و مرگ آن را پنهان
نموده اند و کاهی گفته میشود که در نواحی بلاد فارس داخل شده
در انجا فوت شد و امر مخفی مانده و این مصیبت بزرگی است
که امثال خراسان و عراق عجم و غیره بی صاحب شده و هیچ
مالک و غمگساری ندارد و دشمن فعال ما یشاء گشته هرچه
میخواهد میگیرد و هرچه میخواهد رها میکند دشمن هم بکمال قساوت بشهری
نیست که قدم بگذارد مگر انکه انرا حزب کند و بسوزاند کارشان بجائی
رسیده که ابر شبنم را بصورت پشته از بین مسلمین جمع نمود میسوزاند همچنان یکی از
قبضه تاتارها بن مراغه
در صفر سنه شش صد و هجده تاتارها شهر مراغه را که از شهرهای مهم آذربایجان است


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۴) قبضه تاتاریا بر مراغه

فتح نمودند چون تا تارا در سنه ششصد و هفده گرجستان را فتح نموده
سال را در انجا گذاشتانند در اوایل سال ششصد و هجده دیدند که بعضی قوتها
و فشارها ایشان را بجنگ و جدال تهدید میکند و چون عادت شان بود که اگر
در موضعی که جلوگیری سخت میدیدند از انجا منصرف شده عزم جای دیگری
مینمودند ازین سبب گرجستان را رها نموده جانب تبریز شتافتند رئیس
تبریز هدایا و تحف بایشان مصالحه نموده ایشان هم تبریز را رها نموده جانب
مراغه رفته آنرا محاصره کردند در مراغه رئیسی که از ان دفاع کند موجود نبود
تنها زنی در ان دیار ریاست داشت که بقلعه رو بید جای داشت حضرت
پیغمبر صلی الله علیه وسلم میفرمایند رسته کار نخواهد شد قومی که ولایت امور خود را
بزنی بسپارند بعد از محاصره جنگ بطرفین جاری و تاتار با تحقیق بامرایران غصب نموده
بنای هجوم را گذاشتند از جمله عادت این قوم یکی این بود که اسیران مسلمانان را با خود
می بردند و پیش جنگ میساختند و اگر هم اسیران مذکور از جنگ مرعوبیت و یا ابا می نمودند
ایشانرا میکشتند گویا مسلمانان مجبور بودند که با برادران خود جنگ کنند تا تارها اگر از
سر مسلمانان جنگ نمینمودند گو یا خطره جنگ و کشتار از طرفین مسلمانانرا متوجه نمینمود جنگ در مراغه
چند روز مداومت نموده و اخیراً شهر در چهارم ماه صفر بدست شان مفتوح شد تیغ را بر اهالی
گذاشتند و تا بدست شان آمد کشتند و اموالی را که بکار آمد شان بود به یغما برده بقیه را
سوختاندند در ینوقت برایشان معلوم شد که بعضی نفری زیر دشان پنهان شده‌اند
غله باین هم مسامحت نکرده اسیرانرا مجبور نمودند که برو وازها بایستند و ندا کنند
که تاتار کوچ نمودند مسلمانان که این ندارا میشنیدند از مکمن ها می برآمدند و بقتل می‌رسیدند
علامه ابن اثیر میگوید بمن گفتند که زنی از تا تارها در یک خانه از مسلمانان داخل شده
یکجماعه مردان را بقتل رسانید و ایشان او را مرد تصور مینمودند بعد از انکه یراق خود را
گذاشت معلوم شد که زنیست و بدست یکی از اسیران خود کشته شد ابن اثیر میگوید
از بعضی اهالی مراغه شنیدم که یکی از تا تارها بدروازه داخل شد که در انجا صد نفر از اهل
مراغه موجود بودند و آن تا تار بنای کشتار را گذاشته یکه یکه از ایشان را بقتل رسانید
تا تمام شدند و یکی در بین شان نبود که دست خود را به بدی بران ظالم دراز کند چنان ذلتی
بمردم رسید بود که نمی‌توانستند کم یا بیش از خود با دفاع کنند نعوذ بالله من الخذلان
بعد از ان از مراغه برآمده قصد شهر اربیل نمودند علامه مذکور میگوید این خبر در موصل بجرائم
رسید و ما سخت پریشان شدیم حتی بعضی از مردم قصد فرار را نمودند درین فرصت خطوط

مظفر الدین


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۱۵ ) قضیه تاتار برهمدانه

مظفر الدین رئیس اربل برای بدرالدین رئیس موصل رسیده استمداد قوت نمود این هم یک
جمعیت هنگفتی از سپاهیان برای کمک آن روانه نموده بدرالدین شخصا بسر حد مملکت
خود که معرض سوقیات عسکری تاتار ها بود آمده تنگی ها را محافظه نمود چه درین سرحد
کوه های سخت و تنگی های صعب المرور یست که دو سوار پهلوی هم نمیتوانند عبور کنند
درین اثنا خطوط خلیفه ناصر لدین بکمک های آن عمو موصلی مظفر الدین اثر
ایشان را امر نمود که بالشکر یان خود شهر دقو قا را که در سرحد عراق واقع است
محافظه کنند چه ممکن است که تاتار ها کوهستان اربل را بجهته صعوبت آن گذارد
ازین راه به عراق حمله ور شوند ازین سبب مظفر الدین از اربل با کمه منتها فوج
حاشیه دقوقا شتافته از موصل نیز قوای عسکری رسیده از انجا در بان نیز نفر فرستادند
شاه اشرف نیز از طرف خلیفه امر باحضار شد که با قوت خود برای جنگ تاتار
حاضر شود مگر ملک المعظم ابن شاه عادل از دمشق خواهش نموده بود که اشرف
با آن در دفعه فرنگ که بمصر حمله ور شده بودند مدد کند ازین رو اشرف نتوانست
که با خلیفه مدد کند ازین جهته به تجهیزات عسکری و سفر شام مشغول شد از خلیفه
معذرت خواست . چون مظفر الدین بدقوقا رسید خلیفه سریکی از غلام تارا
خود را قشتم که بزرگ ترین امراء عراق بود با برخی از امراء دیگر و هشتصد نفر سوار
روانه نمود ایشان درینجا توقف نمودند تا که باقی عساکر خلیفه با ایشان ملحق شود
سر عسکر بزرگ شان مظفر الدین بود نتوانست از کمی عسکر خود بآتار ها حمله ور
شود مظفر الدین میگوید من به خلیفه گفتم که دشمن قوی است و باین قوه
نمی شود با ایشان مقابله نمود اگر اعلا ده هزار سوار با من باشد میتوانم ممالک
سنعو به خلافت را از ایشان استرداد کنم خلیفه مرا امر داد که بهمین عده حرکت کنم درا
بکمک ادن وعده نمود و من حرکت نمودم و قوای من به هشتصد نفر می رسید
تا تا رها که اجتماع عساکر سلامی را شنیدند بخیال اینکه عساکر سلامی ایشان برای
تعقیب خواهد نمود رجعت قهقری نمودند و چونکه دیدند کسی عقب شان نایا
از پس قیام نمودند لشکر اسلامی هم در نز دو قا قیام ورزیده چون دیدند
که نه دشمن قصدشان میکند و نه کمک بدیشان میرسد متعاقبا عود ترک نمود بوطن خود
قصد نمودن تاتارها بر همدان و قتل اهالی
مؤلف میگوید همدان که بفتح میم و بذال معجمه بعد ازان الف و نون است اسم شهریست که او را همدان بین
ابن سام ابن نوح بنا نموده است اما بهدن به سکون میم و دال مهمله بنودن الف ونون هم قبیله استرین

معاذ ناچاری گویند ۱۲


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۶) بقیه نمودن تا تارا برد همدان

بعد از تفرق عساکر اسلامی تاتار با همدان عودت نموده در نزدیکی آن نزول نمودند در همدان شخص نام شخنه
از طرف تاتارها از جمله سابق که مقرر بود و حکومت می نمود تا تارها بحاکم خود نوشتند که ما را
غله، متاع کا لا نامید چه در شدت اموال و کالای تاتار ها روی بکمی گذاشته بود رئیس بدان
شخصی شریف و علوی و از خاندان ریاست قدیمه این شهر بوده و همیشه در بین تا تاجرها
و اهل شهر ها اصلاح میکوشید اکنون که تا تارها طلب مال نمودند مردم چیزی که قابل
اهمیت باشد نداشتند که نزد رئیس حاضر کنند لاجرم خودشان نزد رئیس حاضر شده
و نزد رئیس یکذات فقیه موجود بود که دایم در اتحاد کلمه بر علیه کفار میکوشید
و کلمات مرضی خویش را همیشه بر علیه دشمنان دین بموعظت معین مردم بحضور
رئیس و این شخص فقیه عرضه نمودند که این کافران اموال ما را فنیا نموده کنون
از ظلم شان و ظلم نایب شان یعنی شخنه چیزی نمانده که بدیشان تقدیم کنیم رئیس
گفت که گاه قوت مقابله نداریم بدون تسلیم و دادن مال چه چاره کنیم مردم
غله غله نموده گفتند که تو از کافران با بیبستر دشمنی میکنی و همچنین سخنان درشت بگردی
آن استعمال نمودند شریف گفت من هم یکی از شمایم هر چه میکنید بکنید فقیه خطاب
نموده گفت بیرون کنید این شحنه کفار را و جهاد نمائید باین کافران بی رحم
مردم شورش نموده شحنه را کشته و دروازه ها را بسته نمودند تا تا رها هم تقدیم
نموده شهر را محاصره کردند ارزاق هم بواسطه حمله های تا تاره و قحط و غلای خیلی کم
شده بود هیچکس در شهر قادر بر خوراک خود نبود گرسنگی کمتر تا تارها باین محلی محتاجی
نداشتند چه ایشان هر گوشت موجودتی از ایشان به کمال رغبت میخورده
و گاهی بر خوردن بنی آدم هم اقدام می نمودند چهار پایان ایشان هم
بدون علف دیگر چیزی نمیخوردند بلکه در همین سختی زمین و اسپهای
خود شکافته ریشه های علف را بیرون نموده میخوردند مردم همدان
با رئیس و فقیه خود در حالت محاصره با ایشان محاربه نموده عده زیادی را از تاتا
تلف نمودند مگر در اخر جناب فقیه چند زخم برداشته و مجاهدین
متفرق شدند و فردا باز جمع شده نسبت بروز گذشته بیشتر جنگید
و بیشتر از ان وحشان تلف نمودند امروز نیز جناب فقیه باز چند زخم
دیگر برداشتند مگر بقوه خدائی هنوز صابر و مجاهد بودند روز سوم هم بخوشی سفتند بسیار
مگر جناب فقیه قوت قیام نداشته بر بستر افتادند رئیس هم بگریخته و سرداریکه برای خود پیدا نمودند
بناشد عائله ایشان هم در یک قلعه محکم در کوهبند حصاری شده بودند مردم که امر و قضیه شرعی خود
نهود


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۱۷ ) رفتن تتر با جانب آذربایجان و قبضه نمودن اردبیل و تبریز را

مفقود دیدند حیران کشته خیلی مشوش شدند مگر هوش انجا با زایشان را بر
استماع گیر سعد ساخته تا بمرک ایستاده شدند مگر امروز از شهر برآمده در شهر
قیام نمودند تا تار با شخم درین شهر تلفات زیاد داده بودند بنای بر چیدن را
داشتند اما چون دیدند که کسی از شهر برای مقاتله شان بیرون نشد باز طمع
شان حرکت نموده و بیرون نشدن مردم را علامت ضعف حال شان دانسته باز
حمله و جنگ را گذاشتند و در ماه رجب سنه ششصد و بزده بشهر داخل شده و شیر
برایالی نهادند مردم بهمه کمال شجاعت در دروازه با بدرجه مدافعه نمودند که اسلحه
از کار افتاده و کار بکارد و ناچ کشید و از طرفین ناری لایخفی به قتل رسیده والاخر
تتر با چیره غالب شده صلای قتل عام در دادند و بدون از کسانیکه در سردابها
پنهان شده بودند حمه اهالی تباه شدند و تا چند روز قتل درا بائی میبود و بعد شهر
را سوختانده عزم اردبیل نمودند یک سبب بشدت تا تار با این بود بعد از انکه مردم
از شرارت تا تار با برئیس شکوه نموده بودند رئیس مراتب را بخلیفه عرضه نموده
و مدد خواسته بود و بعضی حقیقت را به تا تا ر با خبر داده ایشان قاصد با خلیفه
را از راه گشتانده و جانب شهر آمده از رئیس شکوه نمودند رئیس هم بشدت
انکار نمود تا تا ر خطوط و امضای رؤسا و اهالی را برایشان عرضه داده
بنای جدال را گذاشتند .
رفتن تترها بجانب آذربایجان و قبضه نمودن اردبیل و تبریز را
چون تا تار با از همدان فارغ شدند عازم آذربیجان کشته بار دبیل رسیده
آنرا قبضه نموده اکثر اهالی را کشته اکثر مواضع را ویران نموده و از انجا بجانب
تبریز شتافتند اکنون در تبریز زمام امور بدست شمس الدین طغرائی است که مردم
را بجنگ تر متحرک الکلمه ساخته است اوزبک بن پهلوان که شخص دائم الخمر و
سست عنصر بود و ماه یا هست لایعقل افتاده از امور ملکی اگاهی نداشت بچین
که نام تتر را شنیده تبریز را مفارقت کرده عائله خود را بخوی فرستاده و خود به
نخجوان فرار نموده و در عوض آن شمس الدین مذکو ر قیام نموده است لاکن طغرائی
با مردم شهر قیام کرده در استحکام قلعه و تشجیع مردم بذل همت نموده ایشانرا از وقایع
عاقبت تعاون دست عضری ترسانده بقدر و طاقت خود شهر و باره ها را
مرمت کرده اهالی را بجنگ مستعد ساخت تا تار با که نزدیک شدند از اتحاد
کلمه مسلمانان و مرمت پای شهر و خندق واقف شده بجنگ اقدام نکرد تلف مال


فتوحاتهای چنگیز
(۱۸)
رسیدن تا تار بگرجستان

نمودند شمس الدین بیک اندازه با ایشان مصالحه نموده و ایشان از تبریز منصرف
شده جانب شهر سرا در حلت نموده او را تاراج ومکنه او را بقتل رسانیده از انجا
عازم بیلغان که از جمله بلاد اران ست شدند و در هر قریه وقصبه آن گذر نمودند تاراج
و خراب وقتل نموده چون در شهر بیلغان رسانیدند از انجا مسجد کردند اهالی شهر از ایشان
کینه نمایند و برای افتقا و صلح در خاست نمودند مغول با هم یک شخص معتبر خود
را بنام نماینده ی بشهر روانه نمودند آن شخص بمجرد داخل شدن از دست شهر بیا -
تلف شد و مغول ها بعد از اطلاع مسله بر شهر هجوم نموده قهر شهر را در ماه رمضان
همین سال شش صدو هجده فتح نمودند و بعد شمشیر را در انجا گذاشته کسی را باقی نگذاشتند
حتی صغار را تلف نموده و جنین ها را از شکم زنهای باردار بیرون کرده ذبح می
نمودند باز نها اول قهر نموده بعد میکشتند و یکنفر از ایشان که بیک خانه ببر یک
جماعت میرسید یک از ایشان همه را تمام مینمود و کسی در آن مجلس نبود که دست
خود را به بدی بطرفش دراز کند بعد از قبضه شهر دست تطاول باطراف آن نیز دراز
کرده در آن نواحی نیز از تاراج و تخریب مضایقه نکردند بعد عازم شهر گنجه که اعظم البلاد
اران ست شده چون از کثرت نفوس و شجاعت مردم آن (که در جنگ گرجستان
دیده بودند) واقف شده بودند بجنگ اقدام نکرده طلب مال و امتعه نموده به همین
مال امر مصالحه انجام یافته از ان صرف نظر نمودند.
رسیدن تاتارها بگرجستان

بعد از انکه تاتارها از شهرهای مسلمین که آنها هیجان و اران باشد بعضی را
بتصرف و بعضی را بصلح فارغ شدند عازم گرجستان شده گرجی ها هم لشکر و اخری در
مقابل شان برای جلوگیری سوق داده بودند محض رسیدن تتراها و مقابله با هی شتاب
گرجیها لغزیده و منهزم شدند و تترها شمشیر را در آن گذاشته کشتار زیادی از یشان نمودند
علامه ابن الاثیر میگوید بمن خبر داده اند که بقدر سی هزار نفر از گرجی با تباه شدند و تتریها
هر چه را یافتند تاراج و خراب نموده عادات خود را به پیمانه وسیع درین دیار ظلم فرما
شدند و چون شکستی با نیقلیس رسیدند شاه گرجستان که در تفلیس میبود باز عده زیاد
را از عساکر جمع نموده پیش باز مغول باز ستاد که شاید ایشانرا از توسط دیار خود
مدافعه کند چون این عسکری با دیدند که هیچ یک از نگهبا و کوه با و عساکر و سختی با این
طایفه را مانع شده نتوانسته هراس برایشان قبل از جنگ نمود ع هزیمت
یافته بتفلیس واپس رفتند تا تار ها هم هجوم آورده بر قدر وحشت و سعبیت که میخواستند

تاراج و


فتوحات اسلامی جلد ثانی (19) رسیدن تترها بدربند و شروان

کار فرما شدند و چون این مملکت را دارای تنگی‌ها در بند را کوه با دیدن ازین پیش
جرأت نکرده بیشتر در ان دیار توغل ننموده عودت نمودند و هنوز خوف ایشان در
دل گرجیها جای گزین بود علاوه این ابن اثیر می‌گوید من از یکی از اکابر گرجستان که بجهت
رسالت آمده بود شنیدم که میگفت اگر کسی بشما بگوید که تا تاره شکست خورده یا اسیر
شده‌اند باور نکنید و اگر بگوید که ایشان کشند و تاراج کردند باور کنید چه اینها ابداً نمی
گریزند و ما یکروز از ایشان یک اسیر گرفته بودیم خود را از چهارپای خود انداخته و سر
خود را بسنگ زده خود را کشت و خود را برای اسارت تسلیم ننمود .
- رسیدن تترها در بند شروان و کار های شان -
بعد از عودت از گرجستان تترها جانب دربند شروان رهسپار گردیده شهر شماخی را
محاصره کرده جنگیدند و اهالی شهر پایداری نمودند تا اینکه تترها بذریعه نردبانها بدیوار
صعود نمودند و بعضی می‌گویند که تترها شترها و گاوها و گوسفندها را با باقی مواد و نعش‌های
مقتول خود و دشمن جمع کرده زیر دیوار شهر انداخته و بمانند تلی ساخته از روی آن به
دیوار شهر صعود نمودند مردم این شهر را نیز صبر و تحمل نماند و تا اینکه این جثیه با متعفن
و منهدم شده بلندی خود را از دست داده و سلطه تترها که بواسطه این نردبان بود از شهر کم
شد لاکن تترها باز جنگ و حمله را متجدید نموده و تعب و ماندگی اهالی زیاده شد اخیر اتترها
داخل شده قتل و تاراج عادتی خود را نمودند بعد از فراغت از شماخی اراده عبور دربند
را نمودند لاکن عبور نتوانسته قاصدی جانب شروان شاه روانه نموده در خواست
کردند که رسولی روانه کند تا در راه صلح قدمی گذاشته شود شروان شاه هم ده نفر
برای رسالت بطرف تترها فرستاد تترها یکنفر آنها را کشته و یکنفر دیگر گفته که راه
عبور را نشان دهید یا شما را بمانند رفیق شما بقتل می‌رسانیم رسول ها گفتند که دربند بسته
ست و راه ندارد لاکن ما یک راه دیگری نشان میدهیم که عبور از ان نسبت بعبور
از دربند آسان تر باشد و همان بود که تترها بذریعه همین رسولان زان راه عبور
نموده دربند را پشت سر انداختند .
( کارهائی که تترها در آلان و قچاق نمودند)
چون تا تارها دربند شروان را عبور نمودند در آن سوجه لان بوده با امت‌های زیاد
امثال لان و لگز و بعضی طوایف ترک متصادف شده از مسلمین و کافرین لکز
عده زیادی را تلف نموده بآلان رسیدند چون آنها قوم وسیعی بوده و هم از
حمله تترها مسبوقی شده بودند با خود جمعیت زیادی را از قچاق ها بآورده بشدت

در بند در بحر الخزر واقع و
سمت مغرب آن کوه سر بطاق
نواحی البسالان واقع است

شماخی شهریست در ولایت
و قصبه ایست از ولایت اران
بجانب باکو از کوره های
باب الابواب شمرده می
شود . ۲ مصحح


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۲۰ ) کارهائی که تترها در قفچاق در وس نمودند

(۱) بحر آزو که نام دریایی
کسپین مشهور است بحر آزوق
که از راف خاک
محاط است خلیج قسطنطنیه
که آنرا بوغاز یا سغورس
میگویند اتصال ندارد بلکه
بدیائی سیاه متصل
است مقصود شاید این
مسئله سهو کاتب باشد
۱۲ مترجم

بجنگ آغاز نمودند مگر چون هر دو در قوة برابر بودند بهیچ کدام غالب نشده تترها به
قپچاقها فرستادند که ما هر دو از یک جنس و یک نژادیم و اقوام آلان از ما و شما قومیست
درین جدا بیاسند میخواهیم که شما در بین مداخله نکرده ما و آلان را بهم بگذارید البته از مال
و امتعه هر چه بخواهید بشما میدهیم و تعهد میکنیم که دیگر بشما بهیچگاه متعرض نشویم قپچاقها
با این مسئله راضی شده چیزی اموال از نزد تاتارها گرفته و خود از مین برآمدند تاتارها
با آلان حمله برده و قتل و تاراج زیادے در ایشان نموده جانب قپچاق در حالی
که قپچاق بائی خبر و آرام بودند رهسپار شده داخل شهر و دیارشان شده چندی تقلیل
آنچه داده بودند از آنها استرداد نمودند قپچاق ہائے که در حواشی ملک خود بودند
بمجردی که خبر را شنیدند بدون اینکه معارضه کنند بنای فرار را گذاشته بعضی کوه ها
و بعضی بجنگل ہا متواری شده و بعضی بملکای وس رفتند و تاتارها ملک قپچاق که
دارای چراگاه های وسیع هم در زمستان و هم در تابستان است و نیز در زمستان
مواضع گرم و در تابستان منازل سرد دارد و چراگاه ہای خوب در سواحل بحر دارد
متمکن شده خود را به سوداق که مرکز قپچاق و منشاء ثروت آن ست رسانیدند چه
سوداق به بحر خزر مجاورت دارد و کشتیهای تجارتی که حامل البسه است بدیشان میرسد
در عوض تجارت کنیزک ہا و غلام ها و قندره سنجاب را حمل نموده میبرد و بحر خزر متصل است
بخليج قسطنطنیه (۱) و چون تاتارها بسوداق رسیدند آنرا تصرف نموده شمشیر را در اہل آن گذاشته
اہالی را متغرق نمودند بعضی از اہالی با مال و عائله خود بکوه ہا صعود نموده و برخی بدریائی گشت
مردم که بدست مسلمانان و زیر فرمان غازبان قلیج ارسلان سلجوقی بود گریختند .
کارهائی که تترها در قپچاق وروس نمودند
چون تتر ها بسر زمین قپچاق مستولی شدند و قپچاق ہا متفرق گشته جمع کثیری از ایشان چنانچه
گفتیم بطرف روس که ملک وسیع و مجاورشان و بدین نصرانیت متدین است رفتند و بمجرد
رسیدن با روس ہا متفق الکلمه شده عزم نمودند که اگر تاتار ها بطرف روس بیایند از
ایشان دفاع کنند تاتارها هم در قپچاق مدتی سکونت نموده در سنه ششصد و بیست به
جانب روس عزیمت نمودند روس ها با تاتارها که مستعد آمدن شان بودند پیش باز
شان بیرون شدند تا اینکه از ایشان جلوگیری نمایند تاتارها که ازین واقعه خبر شدند
واپس مراجعت نمودند روس ها این مراجعت شانرا دلیل ضعف و خوف شان پنداشت
جدّاً ایشان را تعقیب نمودند و بمدت دوازده شبانه روز تترها رجعت و روسها-
تعقیب مینمودند که یکے از طایفه تترها برگشته بر وسهای مغرور که بخیال خود دشمن را ضعیف و


فتوحات اسلامیه جلد ثانی
(٢٤)
بازگشت تتر از بلاد قبچاق واستمزار خوارزم گره وتصرف تاتار با خراسان را
خود را مأمون می پنداشتند حمله در شدند روسها و قبچاقها فراری هم پایداری
نموده طرفین آنقدر پافشاری کردند که تا بر نخ نظیر آنرا یاد نمیدهد بالآخره تتر با غالب و
روس و قبچاق سخت شکست خورده همه مال شان بغارت و اگر شان زیر تیغ
رفتند و یکی از ایشان زنده مانده بوطن خود بحال بسیار اسفناک مراجعت نمود
جماعتی از تتر با نیز ایشانرا تعقیب کرده دیار و قصبات شانرا ویران و تاراج نمودند.
«بازگشت تترانه بلاد قبچاق و رعیت مملکت خود»
بعد از آنکه تتر بلاد روس را تا راج کردند بنپایی مراجعت و قصد بلغان را در اواخر
سنۀ شش صد و بیست نمودند بلغاریها که ازین مسئله واقف شدند برای دفاع
شان بر آمده و کمین نمودند همین که تتر با از مواضع کمینگاه تجاوز نمودند بلغاریها
از هر طرف ایشانرا زیر تیغ گرفته اکثریت نرا تلف نموده عدهٔ قلیلی از ایشان
باقیمانده و بسوی فرمانده خود چنگیز خان مراجعت نمودند قبچاق های فراری هم بعد از
آنکه وطن خود از ایشان پاک یافتند بوطن مراجعت نمودند راه تجارتی قبچاق که
درین مدت بواسطه تتر با مسدود شده بود هم بعد از فرار تتر با باز شده
بازار سنجاب و قندز و باقی امتعه باز گرم شد این است آخر کار و بار تاتار با می مرز
که با برای اینکه سلسله سخن گسیخته نشود اولاً ایشان را تذکار نمودیم.
کارهائی که تترها در راه انجامر بعد بخارا بدستور دادند»
کارهای را که تتر مقربه که حسب حکم چنگیز خان به تعقیب محمد خوارزم شاه روانه
شده بودند کاملاً تذکر نمودیم اما چنگیز خان پس از انهزام خوارزم شاه و فرستادن
تتر های مقری لشکر یان خود را بچند حصه تقسیم نموده یک حصه را بدیار فرغانه وحصه
دیگر را بجانب ترند دیگر دسته را بجانب کلانه که قصبهٔ بسیار طبعی و بر ساحل جیحون
بود فرستاد هر کدام از بنها بطرف مرجوعه خود رفته وقایع شده و کمال قساوت
همه اهالیات دست خود را در حصه خود کار فرما شده و همه بعد از فراغت نزد
چنگیز خان بسرقند مراجعت نمودند که چنگیز خان از ینها فوج دیگری ترتیب کرده
و ایشان را از جیحون عبور داده متوجه خراسان ساخت.
«تصرف تاتارها خراسان مرا»
پس از آنکه سپاه عازم خراسان از جیحون عبور نموده قصد بلخ را نمودند اهل بلخ
از ایشان با مان خاسته و در سنۀ ششصد و هفده امان یافته کسی متعرض شان
نشد تنها یک شحنه از طرف خود در آنجا مقرر نموده بسوی روزان و


( ۳۳ )
فتوحات اسلامی جلد ثانی
نصف تاتار با خراسان ورا

صنفتور بمت شجاعا بیان مغل
اند خوی شهری است بین
بلخ و مرو
فار یاب مدینه‌است
دررب بلخ بفاصله‌شش
منزل غربی جنوبن ازمیمه

و میمنه و اندخوی و فاریاب (اکنون میمنه جای نشین آن است) تاخته همه را قعر و
سوخته و والی های خود را در آنجا مقرر سبب و تاراج نکردند و فقط از آنها رجال
برای عسکری گرفته با خود برد تا اینکه بطالقان که دارای شهرهای سخت
و مضافات زیاد و مردم قوی پنجه و شجاع پست رسیدند چون قلعه که موسوم
به منصوره کوه خیلی منیع و مستحکم و مرتفع و مسکن عده دلاوران بود اهالی اقتال
قیام نموده محاصره شدند و مدت شش ماه شب و روز مدافعه نمودند در آخر چنگیز خان
فرستاده داد را بضعف آن اخطار نموده بشجاعت و کثرت عدت خود با او را
تهدید نمودند چنگیز هم عصبانی شده شخصاً با مر قتال مبادرت نموده اسیرهای مسلمانان
را که با خود بتعداد کثیر آورده بود پیش جنگ خود ساخته خیلی بشدت چهار ماه دیگر
هم بایشان جنگیده از تترها مردم زیادی تباه شدند مگر چون شاه آن دیار تترها
را خیلی ثابت قدم مشاهده نمود امر کرد که چوب بسیار جمع کنند و یک مضاف
چوب و یک صف از خاک بالای همدیگر تکرار نموده در پهلوی قلعه یک تل بلندی
ساخته و بدان ذریعه بنای فرار را گذاشته سواران شاه کامل نجات
یافته کوه پا گریختند لاکن پیاده گان طعمه تیر و سنان تترها شده و تتر ها بقلعه داخل
شده مرد و زن و اطفال سجلته تطاول تاتار در آمدند پس از ان چنگیز خان از اسیرها
در شغل های شهر هائی که امان داده بود لشکری بسر کردگی بعضی دلاو خود ترتیب
داده جانب مر و فرستاد در آنجا نیز از عرب با و ترک با بعضی فراری های دیگر
نقاط اسلامی قریب دو صد هزار کس جمع شده بوده بحفاظت مرو قیام کرده
و خود را برای مبارزه تتر آماده ساخته و چنین خیال مینمودند که تتر با تاب
مقاومت ما را ندارد تتر ها رسیدند و بنای کار زار را گذاشته مروزی ها خیلی
پایداری نمودند تترهائی که شکست خوردن را نمی دانستند منهزم شدنی نبودند و
بصورتی که بعض اسیران تتر پیش مسلمانان میگفتند و گرشنیدید که تتر غالب شده
باور کنید و اگر شنیدید که شکست خورده تصدیق ندهید تتر ها پای فشرد و مسلمانان
که استقامت تترها را دیدند متزلزل شده شکست خوردند و تترها بواسطه قتل
و سبی و تاراج دمار شانرا کشیده از دهات اطراف شان مرد حواله نموده و
آنها را محاصره شهر بکار انداخته و در مفتوح شدن شهر خیلی جدیت و فعالیت
بخرج دادند قلعه گیان هم بواسطه قتل و غارت سپاهیان شان که در خارج
شهر شده بودند طاقت شان طاق شده بود که تترها در روز پنجم نزول خود برد

نجا شده


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۱۳) تصرف تاتار با خراسان را

نزد شاه فرستاده گفتند که چه حاجت که خود و ملت خود را تباه میکنی بیرون شو
که ما ترا واپس شاه این دیار مقرر می کنیم و از نزد تو رخصت می شویم شاه امان
طلبیده بعد از اجابت شهر را باز نموده بر آمدند در بد و امر پسر چنگز خان با او احترام
نموده او را خلعت داده با و گفت میخواهیم که همه همرایان خود را نزد من حاضر کنی
که تا از ایشان بعضی را برای خدمت انتخاب کنیم چونکه همه جمع شدند آنظالم
بر ایشان غصه نموده ایشان را شانه بند نمود و بعد اثر فراغت از ایشان گفت
فهرست اسامی تجار و رؤسا و مال داران شهر را در یک ورقه و فهرست اسامی
اهل صنعت خرف و ورقه دیگر نوشته نزدم حاضر کنید پس از انکه ورقه با را خواند حکم
داد که اهل شهر کافة برآیند بعد برسمی طلائی گشته حکم داد که بندی های شانه بند
را حاضر کرده گردان بزنید مردم شهر این نظاره بصور خود میدیدند و می گریستند و
مردم شهر هم در آخر خودشان بازنها واطفال خود در بین فوج مغول تقسیم شد
و ناله و فریاد شان بعیوق رسیده بود مال داران را تعذیب مینمودند و مال
های شانرا میگرفتند و بعضی از شدت تعذیب ترک حیات مینمودند پس از ان
شهر را آتش داده قبر سلطان سنجر سلجوقی را خراب نموده قبرها را بطمع مال نبش
می نمودند و تا سه روز این سلسله دوام نموده بروز چهارم حکم قتل عام و پیشتر
کار فرمائیه قتل عام نمودند و اخیر آبشمار نمودان مقتولان حکم داده هفتصد هزار کشته
را یافتند إنا لله وإنا إليه راجعون به خداوندی نیازی هست بهر صورتی
که اراده دارد ملک خود را اداره میکند و هیچ از اراده خود تشویشی ندارد بی
همه بنده اوئیم و اقناعی اور امینم ازین گذشته بجانب نیشابور شتافته و
او را بمدت پنج روز محاصره داشتند و با اینکه در آن جای عساکر کافی موجود بود باز
هم تاب مقاومت تترها را نیاورده مغلوب شده تترها شهر را مالک واهالی را از
شهر جبرا بیرون نموده قتل عام و تا راج کرده ارباب اموال را تعذیب ساختند
و پانزده روز در ان جا اقامت کرده از تفتیش خانه ها که مال بجستند صرف نظر
نکردند چون بعد از مراجعت از مرو بعضی با با ایشان خبر رسانیده بودند که بعضی
کشته های سرد کامل سزده بودند و بعضی با صحت یافته بد یگر بلا در فته اند از آنرو در نیشابور
حکم شد که باید سرکشته گان از تن جدا شود که قصا با طفلان را هم سپس ازین رستاخیز
یکدسته فوج را بجانب طوس (مشهد) فرستاده و آنها در آن دیار بون و غلیظه سیم
خود را جریان داده مشهد امام ثامن حضرت علی ابن موسی الرضا رضی الله تعالی عنه


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۴) قبضه نمودن تترها بر خوارزم و ویران نمودن آن

را با قهر خلیفه بارون الرشید خراب نموده و از ان جا جانب هرات که محکم ترین
همه شهر هاست شتافته آنرا ده روز محاصره نموده و اخیرا آن را مالک شده اهالی
را امان داده و بعضی را کشته والی خود را در آنجا نهاده بطرف غزنی رفتند جلال الدین
پسر خوارزم شاه که فرمانفرمای این دیار بود بمقابل شان برآمده ایشان را
شکست داد چنانچه این واقعه را مفصلا بیان میکنیم همینکه اهل هرات ازین واقعه
مستحضر شدند بر والی مغول ها شورش نموده و او را کشتند شکستی های تتر ها که نزد
چنگیز مراجعت مینمودند در بین راه با کمکی باسی خود که از طرف تتر ها آمده بود ملحق
شده این دفعه بقهر و شدّت هرات را بضرب و قتل عام و تاراج را کار فرما شده
همه سوانح آنرا بآتش ظلم سوخته بجانب شاه غربت خود چنگیز خان که در طالقان
بود و سر تا پا مسخر امسال میفرستاد روانه شدند این بود تباهی خراسان که
از ایشان دید و هیچ مهر آن از آفت وحشی ها نجات نیافت و کان فکنه مشخص شد
(- قبضه نمودن تتر ها بر خوارزم و ویران نمودن آن)
حصه لشکری که چنگیز بطرف خوارزم روانه نموده بود بزرگ ترین حصه های تری محسوب
می شد چه ملک خوارزم هم اهمیت بزرگی داشت این ها که بخوارزم رسیدند سپاه بسیاری
که در آنجا بود با ایشان بمقابل قیام نموده مردم آن سرزمین که بشجاعت معروف بودند
بسیار بشدت که ظهر آن شنیده نشده بود مدافعه نمودند محاصره مدت پنج ماه امتداد کرده
از طرفین خصوصا از طرف تتر ها خلق زیادی بقتل رسیدند چه مسلمانان در حصار و تتر ها در
میدان بودند تتر ها به تنگ آمده از چنگیز خان مدد خواستند آن غدّار زیادی بانشان
روانه نموده ولعری قوت یافته حمله باسی منعقد و بر شهر آورده بیکطرف را مالک
شده اهالی شهر هم جمع شده از ایشان دفاع مینمودند و ایشان هم قدم بقدم در شهر
پیش رفته بهر جا که میرسیدند مسلمانان حوز دور تر گرد امده دیگر با ایشان می
جنگیدند تا اینه نصف شهر کاملا فتح شد و همه اهالی زیر شمشیر گرفته سدند پس از ان تا تاریها
همان بندی را که آب جیحون را از شهر منع می نمود باز نموده و آب در شهر در آمده شهر
را مانند در یا پر آب نمود و هیچ شخصی را در شهر نگذاشت در شهر های دیگر اگر چه قتل
عام می شد باز هم ممکن بود بعضی خود را پنهان کنند و یا فرار نمایند و یا خود را در بین
کشتگان بیندازند مگر درین شهر که آب به نیزه ها از سر شهر بلند شده بود و همه شهر را
خراب نموده بود ممکن نبود ذی حیاتی در آن باقی ماند انّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ رَاجِعُون
علامه ابن اثیر میگوید مثل این واقعات در زمانه های سابق و لاحق شنیده


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۲۵ ) تسخیرات چنگیز خان جانب غزنی بجنگ جلال الدین خوارزم شاه

شده سجاد اپناه میجوئیم از ضعف بعد از قوت و از خذلان بعد از نصرت این بلیه بتمام
اسلام و مسلمین عام شده از خراسان و غیره بسیار کشته شدند چه در خراسان
علاوه بر خراسانی با بسیار تجار و غیره موجود بودند که زیر شمشیر رفتند تتار با بعد از
فراغت خراسان و خوارزم بسوی شاه خود چنگیز خان بطالقان شتافتند
تجهیزات چنگیز خان جانب غزنی بجنگ جلال الدین ابن خوارزم شاه
بعد از ان که تا تار از خراسان فارغ شدند سپاه بیکرانی جانب غزنی که جلال
الدین در انجا حکومت داشت و علاوه بر سپاه بومی اسفی شصت هزار سپاهی
پدرش هم نزدش حاضر بود همین تتار با رسیدند جلال با سپاه خود در موضع بلق
یا پروان باز آمنا بر آمده در انجا مشغول کارزار شدند سه روز جنگ شدید
جاری گشته در نتیجه فتح نصیب اسلام شده کفار را منهزم و بهر اندازه که خواستند
از کفار بقتل رسانیدند اثنائی که زنده ماندند بطرف طالقان گریختند مردم هرات
که از واقعه شکست تر خبر دار شدند بر والی شورش نموده او را کشته علم بغاوت
بر افراشتند مگر لشکر کمکی چنگیز با منهزمین ایشان یکجا شده چنانچه گفتیم هرات را فتح
و قتل و تاراج نمودند جلال الدین بعد از انکه تترا شکست فاحش داد چنگیز خان
نوشت بهرجائی که انتخاب میکنی من با تو بجنگم چنگیز خان زیاده برا وان فوجی ترتیب
داده بطرف غزنی روانه نمود فوج جلال الدین هم مقابل برآمده فریقین در کابل مقابل
گردیده جنگ شدید واقع شد تا تار با ایندفعه نیز بدتر از اول شکست خورده
و تعداد کثیری از ایشان تلف شده اموال زیادی که خیلی زیاد و معتنا بها بود از
ایشان بدست مسلمانان افتاد و اسیرانی که بتعداد زیاد با خود آورده بودند کاملا رها
گشتند در خلال بین مسلمانان نزاع واقع شد باینطور که امیر سیف الدین بغراق که از
نژاد اتراک و شخص شجاع و مقدام و صاحب رای جنگی بود هم چنگ را خودش بر
افروخته و خودش پیش برده بود و همیشه سپاهیان جلال الدین میگفت که شما به
دنبال باشید که پر از ترس شده اید و این شخص بود که حقیقتاً چنگیزی با را شکست داد
بود او را با امیر ملک خان والی هرات که از خویشاوندان جلال الدین بود در مسئله
غنیمت نزاعی افتاد و این نزاع سجدال انجامیده برادر بغراق مذکور کشته شد سیف
الدین بغضب آمده گفت آیا جزای آینده خدمات من این است که برادرم
کشته شود این را گفته و بطرف هند شتافت بعه آن که سی هزار نفر بودند هم او را
متابعت نموده رفتند جلال الدین شخصاً پیش روی او رفته و هر چند عذر نموده


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۶) تسخیرات چنگیز خان جانب غربی ممالک جلال الدین ابن خوارزم شاه

عفو خواسته گریه با نمود لاکن مؤثر نیفتاده و آن شخص رنجیده رفت و چنگیز خان
که از مسئله واقف شد با سپاه بیکران شتافته آمد خبر این واقعه که بجلال الدین رسید
نامبرده ضعف حال مسلمانان را دیده غزنی را وداع نموده با حشم وعده خود جانب
سند گریخته خود را بدریای سند رسانیده چنگیز خان هم بسرعت او را تعقیب مینمود جلال
الدین که میخواست در سند عبور کند کشتی نیافته مضطر شده مجبوراً بمدافعه چنگیز خان
قیام نموده جنگی واقع شد که بهر چنگهای گذشته چنگیزی نزد این جنگ بازیچه محسوب
میشد این جنگ سه روز دوام نموده امیر ملک خان مذکور هم بهمراه بسیاری از مسلمانان
بشهادت رسید لاکن قتل و جرح کفار بارها بیشتر شده کفار مراجعت نموده دور شدند
مسلمانان که برای خود دیگر مددی از هیچ طرف نمی دیدند و بواسطه کشته های
خود ضعیف شده بودند و از مصیبت تاتار با هم اطلاعی نداشتند بطلب کشتی شده در
کشتی ها سوار شده با جلال الدین از دریا عبور نمودند و بعضی میگویند که مسلمانان بدون
کشتی عبور نموده جلال الدین و لشکریان خود را بدریا انداخته و بدون چهار هزار پیاده از
دریا دیگر کسی از فوج آن نجات نیافته و جلال الدین را با سه نفر اصحاب او موج بساحل
انداخته سه روز مفقود بودند بعد از سه روز که بنفری خود رسیدند نفری آن حین بسیار با
شکوهی نمودند پس ازین هم در بین جلال الدین و مردم این دیار بعضی مناقشه با بظهور
رسیده و نصرت بجلال الدین نصیب شده تالاپور بتصرف خود در آورد چنگیز خان که
از دوری جلال الدین قوی القلب شده بود بغزنی آمده و آنرا بی مدافع یافته اهالی شهر
و سواد آنرا قتل و تاراج و سبی نموده علماء و صلحا را بقتل رسانیده شهر و سواد
را بآتش بیداد سوختاند و خطهٔ غزنی را ویران و سوخته محض ساخته بجانب مملکت
خود شتافت ممالک را که چنگیز خان خراب نموده بود و در آن یا حاکم از
طرف خود نشانده بود بعد از رفع غائله مردم آن دیار واپس آمده و آنرا شروع
بآبادی نموده شابان سابقه شان حکومت خود را بدست گرفته بودند قصه عجیبه
زمانی که جلال الدین بساحل دریای سند رسیده و کشتی نمی یافت چنگیز هم باو نزدیک
رسیده بود زمین بآن وسعتی که دارد بجلال الدین تنگ آمده ما در او وام ولد
او با باقی اهل حرم او دست بدامان او انداخته گریه و زاری می نمودند
که بهر خدامارا بکش و یا از اسارت نجات ده جلال الدین هم ایشانرا
بدریا انداخته غرق نمود این هم از بلیه های عجیب و مشقت های غریبه
است که بانسان رخ میدهد *


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۷) بازگشت تاتار بزی و غزوه در رسیدن جلال الدین بخوزستان و غیره
بازگشت تاتارها به ری و همدان و غیره
در سنه ششصد و بیست و یک طایفه از تترها که غیر از تترهای مقرته اند بحکم چنگیز خان
بطرف ری که نفری به در آنجا فرار شده بودند باز بهم شده آماده نموده بودند روانه
شده و قبل از انکه مردم واقف شوند برایشان تاخته و قتل و غارت نموده بعد از
خراب آن بطرف ساوه رفته در آنجا نیز بهر اعمال نموده بجانب قم و کاشان که
از حمله تاتار مغربه کامل نجات یافته و آن تترها بطرف این دو شهر بهیچ نرفته بودند
رفته در آنجا نیز مثل شهرهای دیگر قتل و غارت و تاراج و خراب را کار فرمابجانب
دیگر بلاد شتافته و بهمین آتش را در آنها هم افروخته بهدان که در آن جا بسیاری
از نفرتی که سلامت مانده بودند جمع شده بودند اهالی را بقتل و غارت و سبی و اسارت
تباه نموده شهر را خراب کرده بطرف ری رفتند در آن جا لشکر زیادی از خوارزم
بهم رسیده بود که تترها در آن ریخته و ایشانرا قتل و تاراج نموده بقیة السیف در آنجا
با بجان فرار نموده در اطراف آن منزل نموده بودند که ناگاه تترها بایشان رسیده
شیر را در آنها گذاشتند و باز بقیه شان گریختند یک طایفه از تترها جانب تبریز
رفته و نزد رئیس شهر اوزبک بن پهلوان روانه نمودند که اگر با ما مخالفت و دشمنی
نداری باید که هر قدر خوارزمی که بشهر تست هما بفرستی ورنه ترا دشمن تصور نموده ما هم
دشمنی میکنیم اوزبک هم بر خوارزمی ها قبضه نموده بعضی را کشته و بعضی را
اسیر نموده و اسیران را با سرهای مقتولین و تحف و هدایا نزد تترها روانه نمود تترها
آن دیار را ترک نموده سوی خراسان مراجعت نمودند این بود -
غلبات این طایفه تاتار با وجودیکه تعدادشان از سه هزار نفر زیاد نبود و خوارزم
ها شش هزار سوار بودند که ترس برایشان غالب از نزد آنها فرار نمودند یکه
لشکری ها ی اوزبک بن پهلوان از هر دو فریق بیشتر بود با وجود آن نه
اوزبک و نه خوارزمیه هیچ کدام نتوانستند که معارضه کنند این اینر میگویند از
خداوند استرحام میکنم که بمسلمانان آسان کند که ببلای عظیم گرفتار
شدند نفوس شان قتل و اموال شان تاراج و اولاد شان غلام و حریم شان
بی پرده و شهرهای شان خراب می شود .
رسیدن جلال الدین ابن خوارزمشاه به خوزستان و عراق
در اول سال ششصد و بیست و دو جلال الدین بخوزستان و عراق رسیده
والی از طرف خود بهند و ستازه مقرر نموده برکرمان و باقی اصفهان و عراق


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۲۸) رسیدن جلال الدین ابن خوارزم شاه به خوزستان و عراق

عجم و فارس مستولی شده سپاه آن به بغداد نزدیک شد بدرجه که اهل
بغداد ازان هراس نمودند بعد ازان به تبریز و آذربایجان رفته کار آن بزرگ
شد بدرجه که ممالک را از دست مالکان شان گرفته ضمیمه مملکت خود میساخت
قصه کوتاه در بعضی ممالک که فاتح میشد عیناً عملیا ت تترا از قتل و تاراج کار
فرما میگردید در همین سال خلیفة الناصر در حالی که چهل و هفت سال خلافت
نموده بود فوت نمود و بعضی ها میگویند که فتنه تاتار بواسطه مراسله
آن که بایشان نوشته و ایشانرا بر علیه خوارزم شاه بواسطه آنکه او را
از محله عراق باز دارد بروی کار آمده بود و الله اعلم .
بعد از ناصر پسرش الظاهر بامر الله خلیفه شده و نه ماه خلافت نموده بعد از فوت
آن پسر آن المستنصر بالله ابو نصر منصو بخلیفه گشته و بعد ازان مستعصم بالله
آخر خلفا رتبت جلوس نمود چنانچه ذکر خواهد شد و چون جلال الدین قوت
گرفته ملک آن وسیع شد در سنه بیست و چهار برایش اطلاع رسید که
یک طایفه بزرگ تتر به دامغان رسیده اند و خیال حمله دارند جلال الدین
با سپاه کافی بمقابل ایشان ایستاده و خوب مدافعه نموده ایشان
را شکست فاحش داده تا چند روز ایشان را تعقیب نموده از ایشان
عده نهایت کثیرے را بقتل رسانیده و بقیه خود بنواحی ری قایم
ورزیده از جماعات دیگر تتر با هراس میبود تا اینکه بسال بیست و پنج
خبر دادند که جمع بزرگی رسیدند و همین بود که قتال جاری شد و هم
چند حمله ظفر بطرف تاتار ها بود لکن در حمله اخیر جلال الدین غالب شده
و ایشان را پراگنده ساخته آخرین شکستے برایشان ایقاع نمود
و این ها اشخاصی بودند که چنگیز خان ایشان را از سپاه طرد
و از ملک خود خارج نموده بود که ایشان قصد خراسان را -
نموده او را خراب یافتند و ازان جا خیال ری بسته و این
جا رسیده بودند از تولی خان پسر چنگیز خان هم خطی بجلال الدین رسید
که این تا تارهاد و ابستگان ما نمی باشند فقط اشخاصے هستند که
از طرف ما طرد شدند جلال الدین ازین مکتوب ایمن شده جانب
آذربایجان روانه شد و این زمانی است که چنگیز خان در
سال بیست و چهار هلاک شده بیست و سه سال سلطنت نموده بود

چنین


فتوحات اسلامی جلد ثانی ( ۲۹ ) بر آمدن تا تا ر ها بجانب آذر بایجان

زمانی که مرگ خود را تیقن دانست اولا دخود را جمع نموده و ممالک
را در بین شان تقسیم نموده تخت را برئیس شان تولی خان تفویض
نموده تولی خان هم نزدیکی با مرده سلطنت بهلا کو خان که فاتح
بغداد ست انتقال نمود

بر آمدن تا تا ر ها بجانب آذر بایجان

در اول سال بیست و هشت تتر ها از ماوراء النهر بسوی آذر بایجان
روانه شدند و جلال الدین هم درین آوان مملکت آن بواسطه بد خلقی آن
که بر همه شاهان مجاور خود بد سلوکی نموده و با همه جنگیده و در اخر
از دست بعضی ها شکست خورده و شوکت خود را باخته بود روی بضعف
آورده بعضی از شاهان مجاور آن تتا ر ها حقایق ضعف جلال الدین
را نوشته و تا تا ر ها را بآمدن تشویق نموده بودند تا تار ها هم حسب
ارشاد همسایگان آمده جلال الدین که بران خوف استیلا ء نموده
بود بقتال تتر ها بیرون نشده تتر ها بر ری و همدان وقصبات بین
این دو شهر قتل و تاراج کرده قصد آذر بایجان را نموده در بین
راه خود قتل و ویرانی نمودند جلال الدین که از خوف و ترس قادر بر
حرکت نبوده باز از اختلاف عساکر آن بیشتر ضعف بر آن طاری گشته
بود چه یکی از وزرأء آن با یک حصه از عساکر آن از اطاعت آن بر
آمده بودند سبب اینواقعه را امر غریبی نوشته میکند که خیلی بر سخافت
عقل جلال الدین دلالت میکند و میگویند که غلام اخته داشت قلیچ
نام و جلال الدین بران عشق مفرطی داشت روزی از قضا قلیچ مذکور مرد
جلال الدین باندازه جزع و فزع در مرده آن نشان داد که هیچ کسی مثل آنرا یاد
ندارد قلیچ که در چنه فرسنگی تبریز مرده بود جلال الدین همه عساکر و امراء خود را امر
داد که پیاده با جنازه او بتبریز بردند جلال الدین هم شخصا پیاده میرفت
تا اینکه وزرأء بگوشش زیاد او را سوار نمودند قبل از وصول جنازه خادم
بمردم تبریز اعلان نموده بود که تا با ستقبال آن خادم بیرون شوند
و مردم نیز کاملاً بر آمده بودند جلال الدین که مردم شهر را دید بنای عتاب را
گذاشت که چرا از ینکه منم دید بیشتر گریه و فریاد بمرگ این خادم نکردید یکی
از ان گذشته میخواست که ایشانرا جز اد بد لکن وزراء آن در بین آمده


فتوحات اسلامی جلد دوم (۳۰) رسیدن جلال الدین بآمد ومنهزم شد تاتار

معذرت نمودند بعد از آن مرده مراسم دفن نکرده بهرجا که میرفت آنرا با خود
میبرد و طپانچه بر روی خود زده میگریست و از اکل وشرب افتاده هرگاه که
طعام بر و عرضه مینمودند میگفت برای قلیچ ببرید و کسی را یارا نبود که بگوید قلیچ مرده
است چوبکی را با ین سخن گماشته بود و طعام طعام را میبردند و باز میآمدند می
گفتند که قلیچ زمین ادب بوسه داده و میگوید من بهتر شده ام امراء و وزراء جلال
الدین را ازین حال غیله – دامن گیر شده بران طغیان نموده بهمان وزیر متمرّد
پیوستند اما بعد از انکه شهریار سمرقند جلال الدین غلام اخته خود را دفن نموده بنای
استمالت وزیر را گذاشت او را طلب نمود و بعد از آن که وزیر نزداو رسید در چند
روزی ماند او را بقتل رسانید این قصه هائی است که امثال شان شنیده
نشده و دلیلی است که خداوند خذلان او را اراده نموده بود.
(رسیدن جلال الدین به آمد و منهزم شدن تاتار)
در سنته بیست و هشت تاتار تیغ مراغه را از آذر بایجان محاصره نموده و با مال مسلخ
کرده کشتار بسیاری نکردند مگر مردم آذر بایجان بسیار بهراس بودند جلال الدین
که بعلت ابت تا تا ر را با ضعف خود مشاهده نمود آذربایجان را وداع نموده عزم
نمود که از خلیفه وملوک اطراف خود معاضدت بخواهد و هم در آنجا رفته ایشانرا
از تاتار سخوف کند تا با خبر باشند همان بود که بتقرب درآمد رسیس مخمرانه تتر با به
سکر و خمر کا و آن داخل شدند جلال الدین فوراً روی بگریز نهاد و از یک جای
بجای دیگر میگریخت و بعد از ان همه عزت با بنهایت ذلت بدل شده بود یکی
از دهاپته میافارقین بشاه برد که ناگاه تتراً بران ریختند بیچاره در آن حال نیز
فرار نموده خود را بکوهی که در ان بعضی اکراد بودند رسانید اکراد او را گرفته اذیت
نموده اراده قتل او را نمودند جلال الدین بیکی از ایشان گفت که من شاهم و
اگر محافظت کنی ترا ملک این دیار می سازم کرد مذکور او را گرفته و نزد زن
خود برده و بطریق حفاظت گذاشته خود بکوه رفت کرد دیگری آمده بزن گفت
که چرا این خوارزمی را نمی کشید زن گفت شوهر من انیرا امان داده کرد مذکور به
جواب گفت این همان شاه است که در خلاط بهتری را از خود کشته است
این را گفته و حربه خود را کشیده او را بقتل رسانید و این روز
نیمه شوال سنه ششصد و بیست و هشت بود پس با تحست آن ذاتی که
ملک آن لا یزال است و فی ذالك عبرة لاولى الابصار

رسانی


فتوحات اسلامیه جلد ثانی ( ٤٠١ ) رسیدن جلال الدین بآمد و منهزم شدن آن

و از مسائلی که باید درین کتاب ذکر شود تا بدانیم که خداوند در ملک
خود بهر صورت که بخواهد تصرف میکند مثلاً صندوقهاست که از پدر جلال
الدین باقی مانده بود زمانی که خوارزم شاه از حمله تتر با گریز نموده چنانچه
قبلاً مذکور شد و وقتی که بعراق عجم میرفت و به بسطام رسیده بود بذریعه کاتب
خود ده صندوق سربه مهر بقلعه از دهن که محکم ترین قلعه های عالم ست روانه
نموده و سر بمهر رسید گرفته بود و حین روانه نمودن قسمین اظهار داشته بود که اینها
همه پر از جواهر ست خصوصاً دو صندوق آنها که قیمت شان بر خراج روی زمین
برابری میکند زمانی که چنگیز درین دیار مستولی شد همان ده صندوق سر بمهر را
نزدش حاضر و بآن تسلیم نمودند گویا خوارزم شاهی که آنها را بصد زحمت جمع
نموده بود از ان هیچ منتفع نشده و بکمال غزمیت سجن گریز ترک حیات نمود
ابن اثیر میگوید پاک ست آن ذاتی که مأموریت شاهرا بخوف و عزت شاهرا به
ذلت و کثرت شاز بقلت مبدل نموده فتبارك الله احسن الخالقین زمانی که
تتر با بدیار بکر و جزیره بطلب جلال الدین داخل شدند آنقد ر فساد و تاراج و قتل
و تخریب بدست شان تولید شد که فوق تحمل آنها بوده ببواد آمد و ارقمان و ما
فارقین را تاراج نموده بقصد شهر اسعر د کردندا هل این شهر مقاومت بذل همت
نموده لاکن تتر با برای شان امان دادند مردم هم واثق شده تسلیم
شدند و بعد از انکه تتر با متمکن شدند شمشیر را در اهالی گذاشته بدون از عدهٔ
قلیلی که کدام جای مخفی شده بودند کسی نجات نیافت این اثیر میگوید بعضی
تاجران که از آمد عبور نموده بودند بمن حکایت کردند که تعداد کشته گانرا شماره
نموده از پانزده هزار نفر زیاده دیده بودند و همراه همین تاجر کنیزکی از
اسعرد می بود و میگفت من کنیز یکی از ان مردم بودم که میخواست
بجهاد برآید و مادرش که تنها همان فرزند را داشت پسر را از جنگ
منع می نمود پسر نشنیده و مادر الحاح می نمود و همینکه چند قدم بدروازهٔ
خانه خود قدم زدند هر دو از دست تتر با کشته شدند و مرا
برادر زاده مادر مذکور بمیراث برده و باین تاجر فروخت
این کنیزک هم در تعداد قتیلان سخن دهشت ناکی میگفت
مدت حصار این شهر پنج روز بود که بعد از فتح آن بجانب
طزه شتافته و در ان نیز همین افعال را کار فرما شده سوی وادی


فتوحات اسلامی جلد دوم (32) رسیدن جلال الدین بآمد و منهزم شدن آن

قریشی که مامن اکراد و دارای بساتین و آبهای جاری و یک راه
بسیار تنگ بود رهسپار شدند اکراد در آن تنگنای بایشان متصادف
شده ایشان را از دیار خود منع نموده بسیار نفری شان را کشتند تترا
هم ناکام شده بطرف شهرهائی که صاحب و مدافع نداشت شتافته
بماردین رسیده هرچه یافتند بیغما بردند و رئیس ماردین هم خود را بقلعه ماردین
محصن نموده پس ازان تترها به نصیبین و جزیره رفته و سواد آنها را تا راج
کرده و هرکس که بدست شان آمد کشتند لاکن در وازه های آن بسته
شد و تتر با جانب سنجار رفته بکوه های آن داخل شده و بعرابان تا راج وقتل
نمودند و یک طایفه شان جانب موصل بقریه مونه که نزدیک موصل
است رفته تا راج نمودند و اهالی که بیک موضع پناه برده بودند
کامل بقتل رسیدند ابن اثیر میگوید یکی ازان مردم بمن حکایت
نمود که من از دست شان بیک کاهدان پنهان شده بودم اگرچه
مرا نمی آمدند مگر من ایشان را از سوراخ خانه می دیدم که هرکه را میپوختند
بکشد آن بیچاره لا بالله میگفت و زمانی که ده را تا راج و مردم را
قتل نمودند ایشان را در کوچه که براسپان خود بازی میکنند و خنده
کرده بلغت خود سرود میخوانند و لا بالله میگویند نصف طایفه
شان جانب نصیبین روم رفته قتل و تا راج کرده واپس آمد و باز بشهر لیس
معاودت نمودند اهل بدلیس بقلعه و کوه ها متحصن شدند تترها هم اندکی قتل نموده
شهر را آتش زدند ابن اثیر میگوید یک مردی ازانها بمن حکایت کرد که اگر چند
نفر سوار میداشتیم یکی از تتر از نزد ما زنده نمی رفت چه راه های تنگ و کوهستانی
بود و عده کمی در آن جا بر نفری زیاد هم غالب شده میتوانست بعد ازان بطرف
خلاط رفته بکشهر را از انکه با گرمی میکشتند محاصره کردند که محکم ترین شهرها بود و آنرا
بقوه فتح نموده همه ساکنین آن را قتل نموده قصبه شهر را ارجیش هم که آن نیز از
اعمال خلاط است کردند خلاط شهر بزرگی است و همان رویه خود را درین شهر
نیز در ماه ذی حجه سنه ششصد و بیست و هشت حکم فرما شدند ابن اثیر
میگوید برای من ازان مردم حکایت
ها نمودند که ممکن است کسی باور
نکند چه آنقدر خوف که خداوند در دلها ی آن مردم


فتوحات اسلام جلد دوم (۳۳) رسیدن جلال الدین بابد منهزم شدن

انداخته بود از عقل و ادراک دور دانست میگویند یکنفر تاتاری در یک ده و یا یک
دروازه داخل میشد و احری را یکی بعد دیگری میکشت و الی تمام شدن شان
یکی هم بدوی بطرفش دراز میکرد . و نیز حکایت میکنند که یک مغل یکی را از ان مردم می
گرفته و آله را که او را بکشد نداشت بدان شخص گفت که سر خود را بزمین بگذار شخص
سر خود را بزمین گذاشته و هیچ بر نداشت تا آن تتری رفته و شمشیر پیدا کرده و امد و این
مستشعر را بقتل رسانید یکی بمن حکایت کرد که ما یان هفده نفر براه سفر رفتیم کیفر
سوار در مقابل ما برابر شده چیزی بدو از مان خود امر فرمود و ما مبنی آنرا ندانستیم که میگو
شما یان یکدیگر خود را شانه بند کنید هفده نفر رفیق من قبول نموده نزدیک بود بعملیات
اقدام کنند من گفتم اخر با هفده نفر هم چرا یکنفر تسلیم شویم بیا ید که انرا بکشیم رفقا گفتند از نیجات
مسئله می ترسیم گفتم این شخص اکنون شما را می کشد و اگر شما بکشید ممکن است خداوند
شما را نجات دهد با این هم رفقا حوصله خود را ندیده و تنها من جسارت نموده انرا بکار
کشتم و گریختیم و خداوند ما را از شرارت شان نجات فرمود امثال این واقعه بسیار
این حواد ثیست که تاکنون در سابق و لاحق چشم زمانه مثل انها را ندیده خداوند
سبحانه بمسلمانان رحم و لطف و دشمن را از ایشان دفع فرماید عجب تر اینکه دشمن با درین تر
هر چه میخواستند کردند و باز و ا پس رفتند و کسی بنود که با ایشان مرحمت
کند و یا بروی ایشان به ایستد بنان من بیده ملکوت کل شی یعز من یشآ
ویذل من یشآء وچون تتر بپها در بایجان رسیدند اهالی آن ایشان را اطاعت
نموده اموال و کالا و امتعه بطور تحفه تقدیم نمودند و سبب این اطاعت
فقط این بود که جلال الدین وقتی که منهزم شد و به آمد رسید عساکر آن متفرق
و تباه شدند تترها هم بدیار بکر و جزیره اربل وخلاط بکمال خونریزی را
کار فرما شده کسی در مقابل شان ایستاده نشد بادشاهان اسلام هم بهرجزه ها
و سوراخ ها پناه گزین گشتند . گمنامی جلال الدین و مفقود شدن بازی
آن هم باین اطاعت مؤید شد لاجرم ایشان بوفق خواهش تتر ها اطاعت
نموده هرچه خواستند بفرستادند تبریز نیز بهمان کرد چه شاه تترا
به نزدیک آن فرود آمده طلب مال و اطاعت نموده و به تقدیر
عدم قبول ایشان را بکار های که میکردند تهدید نموده بود
ایشان هم هر قسم اموال و تحفه ها از رقم کالا ها و ابریشم وحتی
خمر نزدش روانه کرده آن هم از ایشان اظهار ممنونیت


فتوحات اسلامی جلد دوم (۳۴) رسیدن جلال الدین به

نموده فردا اول شان را بحضور خود طلب نمود اینها همه قاضی شهر و رئیس
انرا با جماعتی از اعیان اعزام نمودند لیکن شمس الدین طغرانی که مرجع کل بود
تخلف نمود و نیامد شاه تر با از ان پرسید که چرا نیامد ه گفتند که ان شخص
بی جایداد و بی ایه است و بدون اینکه به ملوک سابقه تعلقی داشته
دیگر بزرگی ندارد واصل و مرجع الیه مردم ما یانیم که بحضور آمده ایم شاه
از این مسئله خاموش شد ه صنعت گران تالا را طلب
نموده بعضی جامه هے خطائی برای شان سفارش نمود و هم از
مردم خرگاه برای شاه طلب نمودند صنعت گران نیز خرگاه های خیلی
عالی که مثل شان دیده نشده بود ساختند و بیرون آن را از اطلس
اعلی زرکش و درون آن را از قندز و سنجاب ساخته چند دانه تقدیم
نمودند تر با هم از ایشان خراج نقدی و جنسی که عبارت
از کالا باشد طلب نموده قاصد های خود را به دیوان خلافت و
باقی شاون فرستاده خواهش نمودند که با بعد از جلال الدین خوارزم شاه
را معاونت نکنند ابن اثیر میگوید من بر مکتوب تاجری که از ری بود و بموصل
آمده و مدتی با رفقاء خود اقامت نموده و باز بری رفته در آنجا که هنوز تا تار با بودید
رسیده و با ایشان به تبریز رفته و از انجا برفقاء خود این مضمون را نوشته
الله را دشکر این کافر را بواسطه که دلهای مسلمانان نشکنند اندازه میکنیم
مسئله خیلی مهم است گمان نکنید طایفه که به نصیبین و خابور و طایفه دیگری که با ریل
و د قوقا رسیده اند مقصد شان یگانه تا راج صرف است بلکه عیناً میخواهند بداند
که آیا در مردم قوه مقابله با ایشان است یا نه بعد از ان به بردند و شاه خود را از ضعف
مردم واقف کنند شبه نیست که در بهار آینده باز قصد این دیار را می کنند و
برای شما جائی نمیگذارند مگر حصه هائیکه بجانب غرب باشد چه مقصد شان تصرف
تمامی اماکن است پس خود فکر کنید و سر گریبان خود فرو برید انا لله وانا الیه راجعون
در این سال ششصد و بیست و هشت تاریخ کامل که از علامه ابن اثیر بود اختتام
می یابد و شخص مذکور در ششصد و سی وفات یافته اند جنا بی موصوف را امام عزالدین علی بن محمد شیبان
معروف بابن اثیر جزری میگویند در سنہ پنصد و پنجاه و پنج در جزیره ابن عمر تولد شده و بموصل رفته و از تو
شیوخ بسیاری که در انجا بودند تربیت شده بعد ببغداد و شام و بیت المقدس رفته در آن
اماکن نیز تحصیل کرده و باز در خانه خود موصل آمده و انزوا گرفته بمطالعه و تالیف انہماک فرموده این شخص مشہور
المجهرست


فتوحات اسلامی جلد دوم (۳۵) رسیدن جلال الدین آمد و منهزم شدنش

امام حدیث و حافظ تواریخ متقدمین متاخرین دانای انساب و اخبار عرب است تالیف معانی دارد
یکی از انمله اسد الغابه فی تاریخ اصحابه رض و یکی تاریخ کبیر سمی بکامل است و دیگر مصنفات نیز دارد
علاء الدین خلکان هم از جمله شاگردان این علامه است جزیره مذکور که مسقط الرس علامه است
از ان سبب باین نام سمی شد و آن شخص موسوم بعبدالعزیز این عمر که انا بال برقعی از توابع موصل ارج را
بنام و ده است عساکر خوارزمیه که نزد جلال الدین بودند در دیار بکر و موصالح حلب متفرق شده بمانند شرم ریگا
فساد را نموده زنا و فواحش و قتل را کار فرما شده کار مسلمانان خیلی دشوار شده بود این قصه بسیار طویل است
بقصد اختصار از ان عطف نظر میکند در سنه ششصد و چهل و یک تتر با بقصد ممالک غیاث الدین غسیرو سلجوقی
که صاحب بلاد روم بود برآمدند غیاث الدین ابوعلیبی که استعداد بود و آنها باسی الدین خارجی ا با جمعی روانه کردونا
دیگر اطراف هم پای تا رسیدند مابین جنبش وطرفین مخاشنه شد لشکری عساکر روم خیلی بدری شکست خورده تلفات
زیادی از قبیل اسیر و بدست تتر ها آمدند بر خلط و اماست یغما نموده غیاث الدین هم در یکی از قلعه ها گریخته
از تترها طلب امان نموده در اطاعت شان داخل شد در سنه ششصد و چهل و سه تاتار ها بقصد بغداد درآندو
عساکر بغداد بمقابل شان برآمده تترها در شب منهزم شدند لیکن جون تقدیر از لی باستيلاء تتر ها بر بغداد و
انقراض دولت بنو العباس مقدر بود خداوند جل شانه برای این که اسباب برای اسباب علاماتی پیشتر
خلق فرموده بود بزرگترین این اسباب این بود که مسلمانان از استقامت برآمده در معاصی و شہوات
منہمک شده از جمله علامات نیز این بود که در انروز ها بعضی امورات احداث میشد که درینوقت
آنها مردم گمان میکردند که قیامت در این سال ها قایم می شود مکرو و آخر معلوم شد که آن امورات
مقدمات زوال دولت عباسیه و ضعف اسلام است جلال الدین سیوطی در این مخاضه میگوید
برای انقراض دولت عباسیه پریشانی مردم مقدماتی بود که علما و بیشتر ان استدلال مینمودند یکی از آنجمله
بود که در یوم سه شنبه محرم هم ربیع الاخر باد شدیدی در مکه مکرمه وزیده و پوششهای کعبه را واحد ثر قا ر ایز
دست کرد و بعد از ان کعبه شریفه عریان میبود حافظ عماد الدین بن کثیر میگوید این قالی بود که بروزوال دولت
عباسی و فتنه تا تارا یا مینمود ابن کثیر مذکور میگوید در سنه چهل و هفت آب دجله طغیان نموده بسیاری
از محله ها و خانه های مشهوره را برده حتی نماز جمعه هم خواندن ان دشوار شد و در همین سال بریک
در دمیاط ہجوم آورده نفری بسیاری کشتند در سال ششصد و پنجاه آتش زد ه کی در حلب
احداث شد که ششصد خانه سوخت و میگویند فرهنگی اسب آن شده بودند در سنه پنجاه و یک
آتشی در بعضی کوه های عدن دیده شد که شراره های در شب در دریا میافتاد و در روز از ان د ود بزرگ
می برآمد مرد ما برین نظاره بخوف افتاده تو به در و مظالم نموده با فعال حسنه شروع نمودند در سنه پنجاه
چهار دجله طوفان نموده خلق یا ویر تلف نموده خانه های یاو را ویران ساخت دووم نعاق باسوار شدوم
تلفات مردم را دیده بخداوند استغانه بنمودند آب بار جوار های شهر داخل شد وی زور ویرا باسد دید پر ستاد


فتوحات سومین ام
( ۳۶ ) رسیدن جلال الدین خوارزمشاه
تا در خزانه سلطانی مخزن اسلحه را تباه نمود سیکی در طبقات کبریا این هم از جمله اموری که در مقدمه صدمه
محسوب میشود در دوشنبه غره جمادی الاخر همین سال در مدینه منوره صدائی پیدا شد مانند صدائی
که از دورگاه گاهی شنیده شود و این صدا ده روز دوام نموده در شب چهارشنبه صدای مذکو ربزرو
عظیم کا میانه زلزلہ ہم مستمجات نموده شد و دیوار های قبر شریف را بلرزه آورده الی روز
جمعه نجم ماه دوام نموده و بعد در تعقیب ان از بیابان آتش بزرگی ظهور نموده در مجراهای سیل داریها
جاری شده از کوه هانیز سیلان کرده تا براهی که حاجیان از عراق می آمدند رسیده در انحا توقف
نموده بنای خوردن زمین الخزاست و هر روز بطرف اخیر شب صدا های مهیب نموده سحا هنگا
خاموش می شد مردم دچار وحشت شده به پیغمیر پاک خود استغاثه نموده از مناهی توبه نموده
و در مظالم مینو دند و آتش تا اخیر ماه دوام نموده شب دوشنبه نیمه ماه تحرسوف نموده فردا
آن خورشید کسوف کرد و چند روز کم نور بود مردم فوق العاده بترس شده علماً به مرصع و دیونه
امیر را وعظ گفتند امیر مال های مردم را بدیشان رد نمود محبوسین را پیش بر اسفند و بروند
بوزیر رسید که شراره این آتش پلوام جهت بطرف برتاب مانند لفظند بحریه شرقی
در غره رمضان همین سال مسجد نبوی را آتش گرفت و اصل آتش از یک خزانه که بطرف
مغرب شمال بود و یک خادم که همراه او اتشو و ده در ان خزانه داخل شده بود تولید
شده و مالات سید است و از ان بدیگر سقفها سرایت نموده و همه را سوخته خود را
یک ساعت به تجلی آستانه هم رسانیده و از زیر نار را دا ز کرده سقف حجره همایون را با
منبر که انحضرت بران خطابت میفرمود نذیر طعمه خود ساختن نهایه حسنه وانی نو که
از مقداسيه ستال آینده خود اشعار میکرد این بود کلمات جلال الدین سیوطی سید سموری بصلا
مند ابونجا سبب حریق را زیاده تر واضح میکند و میگوید که شب جمعه اول رمضان
سنه تجاه و چهار مسجد نبوی د را ول شب بسبب اینکه ابوبکرین وجد فراش در خزانه که در زاون
مغرب شمال بود برای برون دادن قندیل های مناره های مسجد داخل شده د بدست ان دستان بود و انرا
در یکی از خبه های قندیها که در ان کاه مشتعل و انداخته آن قندیل مشتعل شده ابو بکر از اطفاء آن عجز ما
والتهاب بعضی دکه برسید بسقف بالا شده امیر شهر با خالدائی الی هم برای اطفاء حاضر شده کا میاس
شده نتوانست با اینکه سرعت فوق العاده اتشر را تمامی سقفها و حجر بابت آن که عبارت از قبر
نبوی د در وازه ها و خرابی حجره ها و صندوق ها ماشین رسانده یک قطعه چوت درست نگذاشت همچنین
کتب ومصاحف را سوخته آتش خود را بسقفی که بالای حجره همایون بود رسانیده هره و سقف بدرونی
حجره بروی تربتهای مقدسه افتادند در انوقت بر قبرهای مقدسه قبه موجود نبود اول قبه که ساخته شنه
ان اسیست که در زمان سلطان قلاوون صالحی در سنه ششصد و هفتاد و هشت ساخته که یک
قبضه خورد که پایین آن مربع و بالای آن بذریعه چوب ہائی که بر چهار دیوار محیط متکی شده بود مسمن پیو شیده
شده بود و لیکن قبة سلطان قائتبای که در سنه هشتصد و هشتاد و هفت ساخته شده قبه است که

بشکل بلند


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۷) رسیدن جلال الدین اکبر بنصیر مهندستان

خیلی بلند و یک بوشش از خشت پخته و دارای پایه های بزرگ پخته ست که زمین مسجد متصل آن
و علامه سمهوری سخن را در آب آتشی که بجرم طاهر شده تطویل نموده و آنرا از حیث آنکه از معجزات
حضرت پیغمبر است خیلی مفصل بیان نموده چه حضرت رسالت پناهی صلی الله علیه وسلم
قبلاً از ان خبر داده بودند اما در بخاری و مسلم در صحیح های خود میگویند پیغمبر صلی الله علیه وسلم
میفرمایند قیامت بر پا نخواهد شد تا زمانیکه ظاهر نشود آتش حجاز در یک روایت بخاری آند کو
بیرون میشود از زمین حجاز و بصری گردن های شتر را از نور آن ظاهر و روشن میکرد د در سند فردوس کامل
ابن عدی از عمر بن الخطاب رضی الله تعالی عنه روایت میکند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود که قیامت بها
نخواهد شد الاوقتی که وادی از وادیهای حجاز بآتش سیلان کند د گردنهای شتر در بصری بنور آن ظاهر شود قد طبش را
در این باب اسناد داده میگوید نووی گفت علم در ظهور این آتش در شامی مردم شام متواتر
شد و نووی هم دران زمانه بوده ابتداه این در غره جمادی الاخر سنه پنجاه و دو یک زلزله عظیمی بود که
با نکرار خود هم بعضی او را درک نکردند و در روز سه شنبه شدت گرفته بشدت ظاهر شد بعد ازان
شش چهار شنبه سوم ماه دثلث اخیر شب زلزله عظیمی تولید شد که همه مردم سخت بهر اس نمودند که الی شہر
بلکہ تا روز جمعه امتداد داشت صدای آن از صدای رعد شدید تر بود و در اثر آن زمین تموج
دیوار با حرکت آمد و حتی در یک روز بدون شب آن هژده حرکت بظهور رسید از ابی شامه که
آن از کاشانی روایت کرده نقل است که روز جمعه زمین بلرزه در آمد ولرزه بزرگی شد که منادهای
مضطرب شد و از سقف مسجد آواز عظیمی بلا شد در روز جمعه نیم روز این آتش ظاهر شد از محل طلوع آن
یک دود کثیف که سیاهی آن افق را پوشیده بود عود خطت تراکم و شب دوام یافت عهد آنترس خیلی بر روشنی ظہور
نموده و بمانند شہر بزرگی در جهته شرقی عرض نمود کرد قرطبی میگوید که تو آتش دکور را مثل شہر
بزرگی که محاطه بدیوار یکه دارای کنگره ها و برج ها و مناره ها باشد میدیدی دانشخاصی که آنرا نقیب
مینمودند میدیدند که آتش مذکور ہر بر کوه که میرسید آنرا محو و گداز نموده و از مجموعہ شان جوی بزرگی
سرخ و سبنر برآمده و بمانند رعد غرش نموده سنگ را بسیر بر میداشت و سوختگی پای آن مثل کوه
بزرگی جمع شده بود آتش مذکور نزدیکی مدینه شرف بآخر رسیده با این هم مدینه شمال غربی مدینه
در این آتش غلیانی که مشابه غلیان دریا باشد دیده می شد راوی مذکور میگوید بعضی از قضا
با میگفتند که آنرا در مدت هجده در هوا متصاعد دیدیم و شنیدیم که اندکه و کوه بصری روشنی آن دیده شدیم
قطب قسطلانی که در آن عصر موجود بود و در قسطلانی شارح صحیح بخاری ست میگوید که نور آن آتش براشیاء
ظاہر وحتی مستولی شده متصور میشد که بحرم و مدینه خورشید طلوع نموده بدرخانو دکه از شعله آن
آتش متاثر میشد شعاع خورشید که بر مین میرسید یز دی آمیخته می شد مکر شعاع آن به
سرخی ممر درج بود ماهتاب بصوری معلوم میشد که کویا گرفته بود پوشامه میگوید که شعاع آن آتش از


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۸) رسیدن جلال الدین بآمد و منهزم شدن شان

مکه و فلات و ینبوع دیده شده ابو شامه میگوید کسی که با آن وثوق داشتم بمن گفت من
آنشبرا در مدینه دیده بودم و بمن رسیده که در موضع تبما بر دستی آن خط نوشته شده بنامند سنگهای
آتش دامه در شب خورشید و ماه بتاب صورت گرفته گی طلوع مینمودند ابو شامه میگوید در دمشق برمی از ان میگاری
خورشید ازینکه نور آن بد یوارها کم رنگ می افتاد معلوم میشد عثمان بن مسکه حیران بودیم تا از قصه خبردار
شدیم قطب قسطلانی میگوید جماعتی بمن خبر دادند که آتش مذکور را از کوه های شامیه دیده ایم بلکرفی
گفت که نور آنرا از تیما دابصری که بحدث ان از شامر مثل بعد شامیه ست از مدینه دیده ام عماد بن کثیر
میگوید که قاضی القضات صدرالدین حنفی بمن گفت که پیرم شیخ صفی الدین مدرس مدرسه بصری
از زنان بسیاری شنیده که در صبح آن شبی که آتش ظهور نموده بود آنها بیاض گردن های
شتر های خود بنور آن آتش دیده بودند پس ثابت شد که این همان آتش موعود ست
و معجزه حضرت رسالت پناه صلی الله علیه وسلم باین سخن تمام و رسیدن نور آتش باین اماکن بعیده
وضوح مسداله از شده است مگر اختصاص روحیه بمسئله اینست که ظاهر ست این آتش نقمتی
بود در صورت و لباس بلا از حیث اینکه معجزه حضرت پیغمبر دلالت کننده بر صدق دعوت شان
بوده و هم از حیث اینکه سبب توبه و انابت خلق گشته بود نعمت گفته میشد اما از حیث اینکه باعث
خوف و ترس دلها شده بود بلا و نقمت محسوب میگشت امیر مدینه منوره عز الدین یوسف بن
شقحبه همه غلامهای خود را آزاد و مظالم مردم را رد نموده و خود در مسجد نبوی آمده شب جمعه پیشینه
را در مسجد بهمراه اهل مدینه و اهل شکل که حتی زنها و اطفال هم آمده بودند و گریه و زاری نمودنا
سرها را برهنه کرده یکسالیان خود اقرار و به پیغمبر شفیع خود صلی الله علیه و سلم التجامی بردند خداوند
هم بدیشان ترحم نموده این آتش نزدیک از بطرف شمال متمایل شاه انداز جبل احد بطرف شمایل جریان
خورده بقدر سه راه در آنجا بیهود خدا و ندیم مدت آنرا در از نموده بود که تا همه مردم از ان وحشت و بر
امانت کنند و برای آن شدت و عظمت داده بود تا ازان بآتش آخرت استدلال نمایند امیر شهر
یکعده سوار ا ر ا بتحقیق حال آن روانه نموده لکن اسبها بنزدیک شدن آن اقدام نمیکردند
سواران پیاده شده بآن نزدیک شده میدیدند که شراره های بزرگ از ان بهوا میزند که آن
بیشتر نتوانستند که بحقیقت آن مطلع شوند لکن امیر باین قانع نشده عزم خود را برای کشف حال جز مدون
بقدر د و سنگ دست نزدیک شده از حرارت زمین که فوق العاده بود و سنگ هایی که مثل شهر
تیز بود و آتش اندر برشان جریان و در مقابل آن شعله ها و زبانه های آتش بالا میشدند نتوانست
که بیشتر برود و میدید که آتش بمانند کوه های بلند و پشته ها متقارب سیار سنگ ها را بمثل
کف بروی گرفته بمثل دریای متواج بخروش است و زبانهایش دافع غبار بر استجال و او پینیده
همان میشود که ماه در حجاب گرفته شد و چه در همه ارجاء آن روشنی شفاف نهایتی نمانده بود قطب قسطلانی


فتوحات اسلامی جلد دوم
( ۳۹ )
گرفتن تر بغداد را و کشتن خلیفه
میگویند آن انش شمه بر راه خود پویان بوده هر چیز را زیر پای مییافت هر چیز متصادف میشد خواه
او خواه چوب گداختی اور در طرف شرقی زمین کوه ها شروع شد و کوه حایل آن شده از او طرف
راد الا کر طرف شامی آن که نزدیک محرم بود کوه دیگر که نزدیک شرقی کوه احد بود متصل میشد در شظاه که
که در کنار آن وادی حمزه رضی الله عنه بود بنای رفتار را گذاشته روی بروی جسم پنبوی صلی الله علیه
وسلم توقف نموده منطقی شد شخص مذکور میگوید از زبان شخص که بان اعتماد داشتم شنیدم که میگوید
من دیدم که سنگ بزرگی از سنگهای حرم که بعضی پهلوی آن از حرم بیرون انش بان حصه بیرونی
رسیده انر اگداز نموده همین که اثر آن حصه درونی میخواست برسد منطقی شد ابو شامه میگوید یریاب
بهمراه وادی شطاه جاری شده تا محاذی کوه احد رسید و نزدیک بود که به بیابان عریض لقم رسید
و رزد کر آن جوهائی که نزدیک مدینه بود متوقف شده در نزدیکیها مع بیض منطفی شد سر خود را برت
مشیر و سیلان او بسیاری از مورخین میگویند که این تش یک سیلان بسیار وسیعی در یک اودی که
طول آن چهار فرسنگ و عرض آن چهار میل و عمق آن قد یکه نیم انسان است نموده است
و این سیل در میان وادی در روی زمین سیلان نموده سنگ را مانند قلعی بگداز می آورد و
همیشه در اخر وادی در نزد انتهای حرم یعنی در مشرق مجتمع میشد تا اینکه از وسط وادی شظا
سجانب کوه غیر رفع شده و ادی مذکور را یک سد عظیمی از سنگ گداخته مسدود ساخت سید
سمهوری میگوید اثار ان تاکنون در انجا ی موجود است که انرا محبس میگویند وادی
شظاه بسبب این سد منقطع شده و سیل انشام پیشت سر آن محبوس گشته مانند دریای
طویل و عریض شده بود و اینکه میگویند این اتش کرمی نداشت شاید که در خاتمه امر
انر ادیده باشند این علامات همه مقدماتی است که تتار باید بغداد را تصرف و دویت
عباسی را منقرض نموده برای اهل اسلام ضعف و خلل احداث نمایند امام قرطبی کوبید
که این بتر ها انتهائی می باشند که پیغبر صلی اله علیه وسلم در باره شان فرموده اند. با شما مقاطعه خوانی
نمود قومی که دارا ی چشمهای خورد و رویهائی که مانند سپر های چکشی خورده است و در را
دیگر رویها یشان پیچ پهن تا یشان چرخ بزرگ امام مذکور در روایات جمعیت مخفی اور انمون
ولکن است این امر یکه پیغمبر از ان خبر داده است فقط همان کیف ظهور نموده و همین
احسق از حافظین وجیه وغیره روایت نموده و خیلی تطویل کرده است والله اعلم .
گرفتن تتر بغداد را و کشتن ایشان خلیفه را
تجدیداله تتارم از ممالک اسلامی تصرف نموده بودند در سال های گذشته گذشت اینها بعد از قبضه
ممالک اسلامی بقصد دخل بغداد شده از زیادی عساکر خلیفه بهراس بوده چاره با نمی اندیشیدند تا
سبع ششصد و چهل و سه قصد حمله نمودند لیکن هزم شده عزم شان شکست و چون خبروز یشان انبان


فتوحات اسلامیه جلد دوم
(۴۰)
گرفتن تتر بغداد را و کشتن خلیفه
سقوط اعلم خداوند و هر چون بوقت موعود بود رفته رفته اسباب هم مهیا شده رسیدن وقت را
منتظر می گشتند از جمله اسباب یکی این بود که وزیر خلیفه شخصی رافضی بود و همیشه کوشش میکر
که خلافت از بنی العباس بن علویین منتقل شود و بخیالش رسیده بود که این مسئله را بدرجه اتمام نخواهد
رساند تا این که مدد و اعانت از قوم تتر نشان ممکن است با ایشان مصالحه نموده و یکی از علویین را مسند
خلافت بنشاند ازین جهته همیشه با انها مکاتبه نموده در راه آمدن تتر را مهیا و ترغیب خود بغایت
بدست آمدن اشیا ایشان نشان میداد خلیفه هم که خلافت را به آن وزیر تفویض کرد
و هیچ مسئله را از انقیاد و مشوره ان بیرون نمی شده اگر چه خلیفه شخصی پاک عقیده و اهل سنت
شخصی عالم اصول و فروعی محب علماء بود باز هم از نقطه عقل و تدبیر قدری ضعیف شخصی ست عمر و بازین و
[ILL] از وزیر مذکور در مدین محمد بن عامر معوض نمود تا اینکه خود و رعیت خود را بدست بخود
هلاکت اندرزیده و بر آن یه هلاکوخان بن تولی خان بن چنگیز خان نوشت که تو یک حرکت نموده
بشوی بغداد شتاب کن من قطعاً که شهر را بتو تسلیم کنم و یکی از جمله اسباب این بود که در انروز ها بغداد
نزاعی در بین شیعه و اهل سنت واقع شد و صدمات مالی و جانی به بعضی محله رسیده باعث غیظ
و غضب این باغی شده بود که هلاکو خان ایغور پیشق با آن عراق مبعوث و نیز مذکور بهلاکو نوشت که عساکر
باطراف آورده مجتمع میسازم و من بطرف تو کار میکنم هلاکو در جواب نوشت که عساکر خود را بیا و
اگر میگفتی خود صادقی باید که عساکر آترا متفرق کنی وزیر با تر این مکتوب بنزد خلیفه رفته گفت که اکنون
که تاتار ما مراجعت نموده و بوجه احتیاجات باید به مال داری لازم نیست که صدهزار لشکر داشته
باشی فقط امروز پانزده هزار لشکر کفایت میکند خلیفه بدبخت هم قبول نموده وزیر را به اجرای
این امر ماذون نمود وزیر سه چهار حصه نفر را از دیوان وضع نموده و ایشانرا جواب داده از شهر
بیرون نمود و بهلاکوخان صورت احر آلت خود را نوشت تصور وزیر این بود که همین که تتر ها
بغداد برسند خلیفه را با خاندان آن کشته و چیزی خرابی کرده و اپس میروند و در انوقت بغداد بجز
من کسی دارای قدرت باقی نمی ماند من قیام میکنم و یکی از علویین را که رافضی باشد خلیفه مقرر
خلیفه می سازم و به اهل سنت حکم قتل عام میدهم هلاکو که ازین واقعه خبر شد همراه عسکر زیا دی
اگری ها و سپاه موصل جانب بغداد شتافته در سنه ششصد و پنجاه و شش عازم بغداد شده در
ان نزول نمود خلیفه هم کمالش تهیه نموده و مردم بغداد را بجنگ و دار نموده و مردم هم برجنگ
امیر مخالفت نموده بعد از مقابله شدیدیتر با منهزم و مسلمانها فاتح شدند تتر ها شکست خیلی
فاحش یافته نفری زیادی از ایشان مقتل رسید و بسیاری اسیر شدند و مسلمانان تا یک اندازه
ایشان را تعقیب کردند و خیلی تباهی بایشان رسانیده و بضیروزی اطمینان بخیمه گاه
خود مراجعت نمودند این علقمی که خلاف آرزوی آن شده و نزدیلی اقلیمی خود هلاکو منفعل
گشته


فتوحات اسلامی جلد دوم
(۱۴۱)
گرفتن تترها بغداد را و کشتن خلیفه

کشته و دچار و دیگری سنجیده و چند نفر اصحاب خود را روانه نموده شط بغداد را بریده آبرا
متوجه عسکر خلیفه ساخت و سیلاب مدتش در شب آمده و هیبت عظیمی در بین لشکریان
شد و یکبخت در ان شب کسی بود که یک سوارشی یافته خود را از طوفان نجات داد خلیفه
از انجا مراجعت تا جج دو در بطائن مذکور هلاکوخان را از واقعه خبر داد نموده مراجعت نمود خلیفه
مند شد تترم بکمال اطمینان آمده و هیچ کسی که از ایشان دفاع کند صبح که چند نفری از عساکر
مصادمت نمودند هم ناکام شدند و تترها اطراف بغداد را گرفتند و ابن علقمی نزد خلیفه آمده گفت
امین میروم و از طرف شما مصالحه میکنم باید خلیفه رضا با هلاکو معنی تا عنان شخصی گرفته و امیر
نزد خلیفه آمد گفت که هلاکو خیال دارد دختر خود را به پسر تو داده او را بر تخت نشانده و و اپس قوج
کند خلیفه بدبخت هم اعیان و اکابر و علماء شهر بر آمده بر است قبال رفت همین که نزدان سفاها
رسیدند حکم بر گرفتاری شان نموده همه را گردن زد خلیفه و پسر انرا در باره های پشم انداخته
مالید بعضی میگویند غرق نمود و بعد در شهر داخل شده سمی چهار روز شمشیر را در اہل ان گذاشت
بر کسی رحم نکرده شیوخ و اطفال را هم مستثنی نموده دایما سلافه را بشن لایق محلات بسته بقله کریب
شهر را بعد از انچه اکثر اهالی را کشته بودند اتش زده میگویند تعداد کشته گان از دو میلیون سی هزار
زیاده بود بعد از ان بغداد در امان داده و سلطنت بنوالعباس را منقرض نموده و اسلام
را مدت سه و نیم سال بی خلیفه گذاشتند ایام خلافت مستعصم پانزده سال و هشت ماه و عمر آن چهل و
هفت سال بود ابن علقمی هم بمقصد خود کامیاب نشده بعد از چند روز هلاکو خان او را گرفته و بانها
خیلی شنیع او را نسبت نموده بگفت در حالیکه تو بخدوم خود در رنج و خیانت نمودی تتر از توچه
امید کند و بعد او را خیلی بافتضاح بقتل رسانید ابن علقمی تصور میکرد که بعد از خلیفه خود شر پاس خواهد
نمود لا کن تبریان بدروز براش ماست و او احیراً انرا کشته بعضی میگویند که بعد از قتل خلیفه بکام
ریاست وزیر بعضی از تتر را می ذلیل فرومایه برا ست و سوار شده و سوار و پیاده بساط و زیر حاضر شد
و سواره و زیر را می طلب نمود با او حرف میزد که اسب نانماز بکدور د بساط بول نموده و قطرات
ان بکالای وزیر پاش می شد اما وزیر برای اینکه بمقصد رسیده و این نعمت ارزان و از کسان ج
مار کرد به ملال ظاهر نکرده بقوت قلب با ان تا تار مکالمه می میکرد لا کن روزی که کار و بار برین
معکوس شد پشیمان شده و فایده برای راست دازان که انواع فرار یرا از دو بل تتر شما
بسیار بد افسوس کرده میگفت که قضا او در پیل من آن جویجه اسیم جریان نمود مردم بغداد
رجیم می درعی ان یان متصاد دت نشده میگفتند ای قاع شوم تو کاری کار بایز می حسینی را
نتیجه نموده بودی پس سید الدین مختار سادات اشراف فاطمیه بغداد بسیار والی اعمال سیئه
تنها و بیست و هم سنه ششصد و نیجاه شش داخل بغداد شده و خلیفه را کشتند اک ابن علقمی با او ایا محرم


فتوحات اسلامی جلد دوم
(۴۲)
گرفتن تتر بغداد را و کشتن خلیفه

سنه پنجاه و هفت در قید حیات بود گویا یک سال قریبا بعد از خلیفه زندگی کرده است و بعضی میگویند
وزیر مذکور چند روز بعد از خلیفه زنده گی کرد و و از دست تتر با بقتل رسیده بلحاج واقعه را بمفاد خود پندار
او غصه مرده و دستهای خود را گزیده و بر خود لعنت نموده است در تاریخ ابن کثیر از شیخ عفیف الدین من
بن بقال که یکی از زهاد بود روایت است که میگوید من بمصر بودم و از واقعه بغداد خبر شدم بگریه ل خودان
مینمودم و میگفتم خدایا چگونه اینطور قتل عام در بلاد اسلام بعل می اید و حال اینکه دران دیار اطفال مفو
اند بهمان شب در خواب دیدم که مردی در دستم کتابی داد و من کتاب را از دست آن گرفته ربانی
ذیل را دران خواندم رباعی:
دع الاعتراض فما لامرک ولا تحکم فی حرکات الفلک ولا تسئل الله عن فعله فمن خاض لجة بحر هلک
ترک کن اعتراض را نیست امر از برای تو درنیست تو الحکم در حرکات فلکی سوال کن خدای را هماتش کسی که درمیان بحر در بالد فر طاست
مراد اعتراض که امر از تو نیست ندانی که افلاک در حکم کیست ز فعل خداوند پرسان مکن ببدیا فرو رفت کاف ست
جلال سیوطی در حسن المحاضرہ بعد از اینکه این مسئله را ذکر میکند میگوید: گفتم خداوند عادت خود را همیشه جاره
میکند مردم وقتی که فساد را از حد متجاوز نمودند و بجرام های خداوند اعتنائی نکردند و محمد در خداوند
تجاوز نمودند خداوند علامات را یکی از بعد دیگری بدیشان دانه می نماید و اگر به اینها بند بگیرند
ایشانرا بعذابی مبتلا میکند که نتوانند ازان برکران کنند جلال الدین مذکور میگوید در اینسالها
علاماتی مثل علامات مقدمه متاری پیدا شده و من از اینها سخت به هراسم خداوند او ما را حفظ
فرما و هرگاه در زمانه آن که قرن نهم هجری است همچه اعمال کار فرما باشند و همچه بلائی در اثر
معاصی انها را تهدید کند پس بزمانه ما که قرن چهارده و محیط فساد و تجاوزات است
خواهد شد پس از خداوند جل جلاله سلامت و حسن استقامت را استرهام می کنم.
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالی عنہ در بعضی خطبه های خود میفرماید: احوال این ات
را خداوند اصلاح نمی نماید مگر بآن طریقه که اول آنرا اصلاح فرمودها است.
*دوفایده*
فایده اول
بخصوص استیلا و تترا در بغداد و انقراض دولت بنو العباس خبرهای ماثوره قبل از وقوع آن
روایت شده از علی بن عبداله بن عباس رضی اله عنهما روایت شده که میگفت که خلافت
نقل می شود تا وقتی که بلج از خراسان آمده خلافت را از انها سلب نماید و معلوم است که
امثال این خبر از سر چشمه رای و حدس و یا تخمین نشئت نمیکند بلکه امر بآن حضرت صلی الله علیه
وسلم اتکاء نموده از انجمله معجزات نشان محسوب میشود و این سخن که گفته از علی ابن عبدالله بن
عباس رضی الله عنهما ماثور است که بسیاری از مورخین که از انجمله یکی ملک موید صاحب
ولی


فتوحات اسلامیه جلد ثانی
(۴۳)
گرفتن شهر بغداد و رفتن
ویکی ابن وردی میباشد آنرا روایت کرده اند عبارت ابن وردی اینست که بعضی
خلفای بنی امیه رسید که علی بن عبدالله بن عباس رضی الله عنهما میگوید که خلافت بر پسر من منتقل
و آن خلیفه علی مذکور را بر شتر سوار نموده میزد و تشهیر مینمود و میگفت این است جزای کسی که افتراء
کند و خلافت را از عیب بسر خود و ید علی در حین زدن میگفت آری بخدا خلافت در اولاد من خواهد
بود تا زمانی که علیج از خراسان آمد ملک را بایشان سلم نماید و علیج هلاکوست در تاریخ ابن خلکان
میگوید که آن خلیفه اموی که علی را باین سخن زده بود ولید بن عبد الملک بود باز ابن وردی میگوید
گفته که ابن خلکان در تاریخ خود گفته که حضرت علی کرم الله وجهه روزی در وقت نماز صبح حضرت
عبدالله بن عباس را حاضر ندیده باصحاب خود فرمودند که کجاست ابن عباس که بنماز آنرا ندیدم اصحاب
فرمودند که سجاد آن بچه شده و بعد از نماز حضرت علی رضی الله تعالی عنه فرمودند برویم و رقتنه ابن
عباس را بهنیت گفته حضرت فرمودند خداوند سجاد بنده را شکر نمودم و در بخشش آن برک داده
شد چه نام نهادی اورا ابن عباس گفت آیا روا است که با شما بفرما شد اورا نام
بگذارم حضرت علی رضی الله تعالی عنه با بن عباس رح فرمودند که برو و آنرا بیار وابن
عباس رفته پسر خود را بحضور آن حضرت آورده انجناب او را در بر گرفته و بآن دعا
فرموده او را بطرف پدرش دراز کرده گفتند بگیر این پدر شاهانرا که من او را علی نام
و ابوالحسن کنیت نهادم روزی علی بن عبد الله بن عباس رضی الله عنهما نزد هشام بن
عبد الملک داخل شد و هر دو نواسه آن که سفاح و منصور پسران محمد بن علی مذکور را با او بودند
هشام برای علی مذکور جای فراخ نموده آنرا به تخت خود جای داده مطلب آنرا چونکه بر
علی گفت سی هزار درهم مقروضم هشام فی الفور قرض او را ادا نمود بعد علی هشام گفت که
هر چند وصیت داری باین دو فرزند من بگوی هشام هم چیزی وصیت نموده وعلی شکرانه
ادا نموده گفت صله رحم را ادا نمودی بعد از انکه علی از مجلس برخاست هشام با صحاب
خود گفت این مرد خرف و مختل العقل گشته میگوید که امارت بپسر من نقل میخورد و این سلسله با
بعلی رسیده گفت که سجاد بچه میشود و همین سفاح و منصور ملک را نی میکرد علی
بن عبدالله در نزد اهل حجاز موقعیت خیلی بزرگی را دارا بوده آنرا (سجاد) میگفتند وآن
هم روزی هزار کعت نماز ادا مینمود باین طریق که پانصد نخل زیتون داشت بپای هر نخل
دو رکعت نماز میخواند علی مذکور جمیل ترین و مشارالیه ترین قریشی های روی زمین
بود و هر وقت که بطریق حج و یاعمره بمکه مکرمه می آمد قریشی ها بمجالس و مواضع مجلسهای
خود را ترک داده برای اکرام و تجلیل آن محبت آنرا اختیار نموده در نشست و برخاست و حرکت
و سکون متابعت او را مینمودند و هر زمان که طواف مینمود مردم گمان میکردند که


فتوحات اسلامی جلد ثانی (۳۴) گرفتن بغداد و کشتن خلیفه

خودش سواره و همراهان پیاده اند چه دارای قد موزون بود میگویند با این قد متجاوز
شانه پدر خود عبد الله بود و عبد الله تا شانه پدر خود حضرت عباس رضی الله عنه و حضرت
عباس تا شانه عبد المطلب میرسید علی بن عبد الله مذکور در سنه صد و هفده در حالی که عمرش هشتاد
سال بود فوت شد مدت خلافت بنو العباس هیصد و بیست و چهار سال بود بدایت از
سلطنت شان سنه صدوسی و دو و انتهای ایشان سنه ششصد و پنجاه و شش
بوده تعداد خلفا ر به سی و هفت نفر رسید فسبحان الملك الحي الذي لا يموت
(فائده دوم)
اول خلفاء بنی امیه معاویه رضی الله عنه و آخرشان نیز معاویه نام و اول
خلفا ر بنی الحکم مروان ابن الحکم و آخرشان مروان بن محمد خلافت کرده اول خلفای بنی العباس
عبد الله سفاح و آخرشان عبد الله مستعصم و اول ملوک بنی الاحمر که سلطنت اندلس را در
آخر مدت در بین خود تداول نمودند محمد بن یوسف بن نصر و آخر شان محمد بن سعد بود.
اول ملوک بنی مرین که پادشاهان مغرب اقصی بودند عبد الحق و آخر شان نیز عبد الحق نام حکومت
کرد ببین که چطور اسامی اول و آخر این سلسله ها مطابقت نموده این هم از تدبیر و تقدیر
حق جل جلاله است زیرا که خداوند را در هر چیز حکمتی است و هیچ ذره در عالم از حکمت بلکه از
حکمت ها خالی نیست و این همه از صنع کامل آن ذات بیچون است ملک ہا لا کو
تاتار بعد از بغداد تصرف نمودند بعد از ین ذکر خواهد شد ہلا کو خان در سنه ششصد و
شصت و سه پلاک شده پانزده پسر بعد از خود گذاشت و مملکت مدر آن به ابقاخان
پسر او منتقل شد و آن مملکت عبارت است از خراسان که پایتخت آن نیشاپور و اقلیم
عراق عجم که به بلاد جبل مشهور بود و پای تخت آن اصفهان و اقلیم عراق عرب که پای
تخت آن بغداد و اقلیم آذر بایجان که پایتخت آن تبریز واقلیم خوزستان که
پایتخت آن شتر که عامه مردم ششتر میگویند و اقلیم فارس که پای تخت آن شیراز
و اقلیم دیار بکر که پای تخت آن موصل واقلیم روم که پای تخت آن قونیه است و
غیر ازان دیگر ممالکی که شهرت ندارند ہلا کو ده سال حکومت نمود ابن وردی
میگوید ہلا کو بمرض صرع فوت کرده در قبر آن قلعه طلائیها نمودند در تاریخ
ابی سطور است که ہلا کو در سال ششصد و شصت و چهار مرده در تاریخ کبریائی
ہم بکال دهمی ضمیمن یافته و هم مذهبی آورده که هاکو خون یک ملیون نفوس بلکه زیاد ازان میحته
آیا سزیدون میتواند را فخال زشت آنرا جمع و ترتیب کنند و با وجود آن ہم خداوند هلا کو را
برای دین اسلام داد مگر کا فران مغولیه آنرا از اسلام منصرف نموده در دین مجوسیت


فتوحات اسلامی جلد دوم
(۴۵)
لرفتن تتر بغداد و کشتن خلیفه

ترغیب بی‌دینان بدبخت هم قریب ده کرور ممالک اسلامیه مسهوب و انهدام نمود کرمانی از بعضی
نقل میکند که غبار و جل جلاله بعضی اولیاء خود الهام نمود که رفته چیزی از کرامات محمدیه را بـ
طائفه مستان دهند از انجمعه ابو یعقوب و محمد خواجه در منای قدس سر هما نزد هلاکوا آمدند
و تنور آن در آتش حمام امده زهر بادسعی میگذاشته والتماسیدند چون هلاکواین واقعه را
معاینه نمود از کفر رجوع نموده و از اولیا اترسیده ملت اسلامی را بچشم احترام میدید
مسلمان شده و بعرض صرع در مراغه مرده و به قلعه تلامرده ان منتقل شد و بعضی شد که بران
مذکوره را بنا نهادند لاکن ابن خلدون و غیاث مولف این نسخه از مسلمان شدن ہلاکو جائی
بیان نکرده مسلمان شدن احمد بن اغياخان بن هلاکورا تذکار نمودند والله اعلم جلال الدین ابی
در تاریخ الخلفا میگوید: چون هلاکوا از قتل خلیفه و اهل بغداد فارغ شد بعراق نواب خود را تمام
نمود و هر چند ابن علقمی کوشش کرد که یکنفر از علوی ها را خلیفه سازند تتره با او موافقت نکرده
شحنه او را لغو دانستند خودش هم با ندوه و غم و غلامی با ایشان بود و از غصه مرد خداوند
بران رحم نکند و از اعمال زشت آن عفو نفرماید بعد از تصرف بغداد ہلاکوا برای ملک الناصر
صلاح الدین یوسف بن ملک العزیز الظاہر غازی بن صلاح الدین بن ایوب که ملک دمشق
در تصرف ناصر مذکور بود رسما و در خط نوشته اطاعت انرا خواهش نموده ایشانرا از وسعت
ملک و قوت خود خبر داده تهدیدات زیاد نمود ملک الناصر هم با آن لمین جانب نشان داد
عهد ایا و تحف با او مصالحه کرد و چه میدانست که با او مقابله نمودن نمیتواند.
رفتن تاتاریا به میا فارقین و خطه شام
در سنه پنجاه و شش نیز تا تارها بعد از تصرف بغداد قصد میافارقین را در حالی که رئیس آن ملک الکامل
محمد بن ملک مظفر غازی بن ملک عادل ابو بکر بن ایوب بود نمودند آنرا محاصره کرده بران متصرف
گرفتند اهل میافارقین هم با شاه خود بغایت پایداری کرده از گرسنگی و سختی الی دو
سال متزلزل نشدند و اخیرا مجبور شده تسلیم نمودند میافارقین و بلا د و جزیره
فتح شد ہلاکوا بعد ازین سپاه خود را بطرف ملک شام سوق داد و زمین و مردمان
بسبب نشان بلرزه در آمدند در سنه پنجاه و هفت عز الدین کیکاوس ركن الدین
قلج ارسلان پسران کیخسرو سلجوق شاه روم نزد ہلاکوا آمده مدتی با آن بوده و باز بملک
خود برگشتند و همچنین بدر الدین لولو رئیس موصل با هلاکوا معامله نموده بعد از فتح
بغداد نزد آن آمد و چیزی اموال برایش تهیه نمود در سنه پنجاه و هفت هلاکوا شول
فرات و حران رفته پسر خود (اسمو ط) بن هلاکورا بجانب شام روانه نموده نامبرده
در اواخر ذیحجه سنه پنجاه و هفت جانب بیرونی حلب رسید حاکم حلب ملک المعظم


فتوحات اسلامی جلد دوم (۴۶) رفتن تا تار با میا فارقین و خطه شام

توران شاه بن سلطان صلاح الدین بود که از طرف برادر خود ملک الناصر یوسف نیابت
میکرد عساکر حلب بمقابل تتزه قیام نموده ملک المعظم نیز در حالی که برای بیرون شدن می آمد برگر
شد و تتزه در دروازه که معروف به باب الر است کمین نموده و از مقدمه لشکر مسلمین
مدافعه مینمودند لشکر کاملا از شهر بیرون شدند بعد ازان بیک بار بر لشکر مسلمین هجوم
ایشانرا شکست داد کین کرده های تاتار هم بر ایشان ریخته مسلمانان شکست خورده
خواستند که واپس بشهر داخل شوند لیکن در حین دخول شهر بسیاری شان کشته وعده
کثیر در تنگنای دروازه از کثرت هجوم خفه شدند بعد ازین واقعه تتزه عازم اعز از شدند
بطریق امان اورا تصرف شدند در نهم صفر سنه پنجاه و هفت تترابر حلب مستولی
شدند باینطور که ہلاکو آنرا با سپاه خود محاصره نموده وانرا فتح کرده نفری زیاد
از مسلمانان بقتل رسیده و تتزه بقلعه صعود کرده قتل و تاراج تا یکم عشه جریان
و بعد بذریعه منادی که از طرف هلاکو ندای امان مینمود مردم امان یافتند و کسی کو
شهر بخوا نامیکه فرمان امان ہلاکو را در دست داشتند نجات نیافت بعد از فتح
حلب اکابر حماه به همراه کلید ہای حماه نزد ہلاکو حاضر شده اظهار تسلیم نمودند هلاکو
ہم ایشانرا امان داده یکنفر شحنه ( بالکسر کو توال و یا رئیس بلدیه و یا حاکم کبی
میدہد و با صلاح امروز قونسل غالی ) با فارسی زبانها انرا بقیه حفظ میکنند با
ملک الناصر که بدمشق بود چون از سقوط حلب واقف شد بهمراه عساکر خود در مقام
که منصور صاحب حماه نیز با او بود بطرف مصر رفت تتزه به نابلسی مفتزا و را نصر
نمودند و بعد دمشق را با سائر بلاد شام الی غزه متصرف در آورده شحنه های خود را
در انها مقرر نمودند صاحب حمص به استقبال هلاکو شتافته و هلاکو او را واپس
به مملکت آن مقرر نموده بجانب حارم و قلعه حلب رفته حار می ہا بواسطه فخرالدین
امتناع ورزیدند و اخیرا قلعه فتح شده قتل و تاراج واسارت فہم از طرف ہلاکوران
حاکم فرماندند و باز هلاکو بطرف مشرق جانب میا فارقین شد و بعد از دو سال
محاصره انرا فتح نمود صاحب میا فارقین در انوقت الکامل محمد بن المظفر غازی بود که میرنبات
ورزیده و بالاخره همراهان آن از جنگ خسته شدند و مغلوب گشته و بدست تتزه بشهادت سید
انہا ہم سر او را ببر نیزه کرده در اطراف اکناف گشتانده و بدروازه فرانوس که در دوازه های
دمشق است آویزان نمودند و پس ازان که مسلمانان باز درین شهر ملک رویدند سر او را در شهردین
که داخل دروازه مذکور است دفن نمودند مکر دمشق را که با مان فتح کرده بودند و انر انهب و تا قتل کردند
تبها قلعه گیان که مخالفت یمکرده بودند ذریعه منجنیق ہا انرا متزلزل ساخته انها نیز امان خواست عیم


فتوحات اسلامی علیه السلام
من تاتار را به میدان زین بد حطو شام

شدند لکن بعد از تسلیم شدن دیوار را خراب و اموال را غارت والات انرا سوختانده متصرف
نابک بک عطیه عثمان نموده انرا نیز ہلاک و تخریب نمودند و حلب قبلا سراسر قلعه دمشق را با حاکم
آن محبوس نموده بودند بعد از دو ماه آنها را کردن زدند عساکر اسلامی بید رو برو و ممالک مظفر قطر که حاکم
مصر بود بجنگ تتر عازم شام شدند این خبر که بکتیغافان نایب ہلاکو رسید تتر ہای خود را جمع نموده
بجنگ مسلمانان شتافته در نزد چشمه جالوت با هم متلاقی شده بعد از جنگ شدید تتر با خیلی
قباحت منهزم شده در تیغ مسلمانان در آمدند لشکر کثیر که یک شان کتیغافان نیز در کمدی سفلی
روانه شد مسلمانان هم به ممالک خود بعد از اینکه کامل مایوس شده بودند و تتر ها را قوه نا قابل مقابله
و متصرف ابدی این دیار می پنداشتند رجوع نمودند این فتح نمایان مسلمان روز جمعه بیست پنجم
رمضان سنه شصد و پنجاه و هشت واقع شد چون شاه قطز به تهیه و تجہیزات جنگ تتا رہا
مصروف و مشغول شد میخواست که از مردم رعیت نیز چند دواعانه جمع نماید علماء را این خصوص جمع که نمود ها
شیخ عزالدین ابن عبدالسلام حاضر شده گفت تا وقتی که در بیت المال چیزی باشد روا نیست آنرا
گرفته و دو کف کہ باچه دولت اگر پیسه نداشته باشد مزینت و آلات باقی مانده را بفروشند و ہمچون
سپاہی بہ یراق و اسب مح و قناعت نموده آنها و عامه در این صفت مساوی شوند اینک درست
سیاه اموال و الات فاخره موجود باشد در عین حال از رعیت هم گرفته شود روا نیست انچنین حشری که با حترام
ہلاکوئی گریخته و نیز از امام نووی روایت شده که برای سلطان بیبرس که بعد از قطز جای نشین بود بصورت
فتوای عز الدین موصوف فتوی داده و ایشان فتو را برایش فرستاده تصریح نمود که تا در بیت المال از نقاد
متاع حتی ضیاع و عقار موجود باشد روا نیست که مال رعیت گرفته شود و گفت بیعلمانی که در ممالک تان
موجودند در این حق احقاق اند جلال الدین سیوطی میگوید چون سلطان بیبرس میخواست که جانش ایرانی
براید از علامتو گرفت که اعانه از رعیت جمع کند و بجنگ کفار رو و فضا و شام هم بدین مضمون فتو اما را برایش
روانه نمودند بعد از جمع فتو بہا گفت آیا کسی از علماء باقی مانده گفتند آری شیخ محی الدین باقی مانده است
شیخ را بحضور شاه حاضر کردند و شاه از ان مطالبه نمود که امضا کند مگر شیخ قبول نکرد و در نمود شاه سب عیام
قبول را پرسید شیخ در جواب گفت من می شناسم که تو غلام امیر بند قدار بودی از خود مال نداشتی لاکن خدا تو
بر تو منت نهاد که به شاهی نشیندم که نزد تو ہزار غلام است که هر کدام طوق پای طلا دارند و نیز بر از کنیزک داری
کہ ہر کدام مقدار هنگفتی از زیور دارند مانی که غلام و کنیزک باطلام و دانیست های خود را برای این سنگ و اندر
ولباس های ساده زینت می دندان وقت امضا می فتوا میدهم که از مال رعیت هم بگیری سلطان بیبرس از سخن این
معضب شده براین گفت که از ملک من برای شیخ موصوف هم سمع و طاعته نگذاشتند بشیرون و تاج ابی
ملک خروشان رفت فقط بازند پادشاہ غرض و دند که شیخ موصوف از کیبار علماء مقتدای ما بل است نیز ان نیس
ا رو خاست بیرون نیست میسکو برای شیخ بعد از عرض و مان مراجعت اعظا نمود لاکر پیشیح امتناع ورزید و گفت