[BLANK PAGE]


Mohammad Esmâ'il-e siyâh
- Shâ'er -e âzâd ; Herât , 1929


هو
کتاب

(شاعر آزاد)
اثر طبع

شاعر شهیر هرات حاجی محمد اسمعیل خان سیاه

تاریخ جمعه ۱۷ صفر المظفر ١٣٤٨ / 20 Juillet 1929

- [ بسعی و اهتمام ] -

جناب عبدالرحیم خان نائب سالار - رئیس تنظیمیه هرات

هرات مطبعه (دانش)


[ بسم الله الرحمن الرحيم ]

گرنکردی کردکاراز بهر خویشت انتخاب
ای سحاب رحمت كونین فخر کاینات
گشت زار امت مرحومه بی رسم رسوم
نفس بد اخلاق من آسان نیاموزد ادب
پنج نوبت التحیات سو الت را خدا
دین بخود بالید. زامد رفت بیباکان چه غم
گرنبودي نقش توقيع جمالت مدعا
شد مسلم اینکه شاخ یکدرختستیم ما
تا نشد اعلان طبل نو جوانان عرب
موزه میپوشند بهر حفظ صحت ليك نیست
کرد باصرف نظر ابطالی از دین مبین
گر دحسرت دیده اهل حسد را شد رمد
گفت کای مطر و دگر در نظم اسمعیل راد
مصرعی زابیات حافظ اقتباس آورده ام
انقلاب دزد و اخذ رشوه وجورپلیس

کي بيرون مي آمد از عنقای گردون آفتاب
مقصد دنیا ودین والله اعلم بالصواب
میخورد از شرۀ انعام تو بی رشوه آب
از کسی کزکر دکار کعبه آموزیدا داب
میدهد از جدول تبريك ده مضمون جواب
مستبدی راذهاب وحريت جو را اياب
هیچکس نگرفتی از انوالترکدون حساب
نیست هر سه یار اول را جدل بابوتر اب
بر كف توفيق تنهادند افغانان رباب
موزۀ کانر از رغبت سر نگون سازد عقاب
آتش قهر خدا وندی در اوزد التهاب
تا كه شد این خاک اغبر آب را نایب مناب
گفت انساعت که گردد خلع آیات حجاب
همچو بردکان شخص جوهر ی در خوشاب
اینکه می بینم به بیداریست یا رب یا بخواب


ای شاه دو کون زال آدم وی میر مؤخر و مقدم
درمانده ام ای مغیث اغثنی افتاده ام ای رحیم ارحم
و انکس که زتـوسـت ما تـفـقـر و انکو ز تو نیست ما تنعم
ثبت است که بعد حضرت حق سردار توئي بكل عالم
در خلوت خاص رفـتـه بـيـكـيـف در خواسته جرم عام بی كم
اي مـحـرم خـاص كـبـر يـا ئي صدق تو با تو گشته همدم
چه جای رب که كل اد يان بر حضرت عصمتت مسلم
در پـیـش سـخـای یـا رسـوم هيچست عـطـا و بذل حاتم
عاجز ز سنان حـیـد ر توست کر زنده شود هـزار رستم
مقبول تو چون خواص اصحاب مردود تو چون بليس وبلعم
مي كرد مسيح مر ده زنـده لیکن بـفـسون اسم اعظم
امروز خـواص امــت تو تبدیل دهـد قضای مبرم
جويان تو تخت سلطنت را بدرود كند چو پور ادهم
آن نشه که در جنيد وشبلیست وز کوزة فضل توست بكنم
با الله که هزار برج ايفل دركمشكن تو پشت او خم
مومن شـدی ا ر بـدي نصـا را وا قف زنز ول ابن مريم
سا روج كـنـان شـرة ديـن هر چـند كنند بند محكم


آخر بقوی آب ایمان آن بند عناد ریزداز هم
بر دست گرفته دشمن دین بر فرق معاون تو پرچم
نشنیدۂ انتقام چون یافت آن باب شجاع و ابن ملجم
انرا که خدای مدح او گفت ما را نسزد زگفت او دم
بر تربت پاك تو پیاپی صلوات و درود ماد مادم
حل و حرم صفا مروه از فرقت تو گرفته ماتم
حنا نه صفت بناله زار از جوش و خروش آب زمزم
هستیم امیدوا را ز تو ای دافع هم و رافع غم
با ین که که فوق عاد هاست گر فخر کنم سز ای آنم
نه سجده بقبلتین کردم نه سوده سرم بتربت عـم
نه گرد حریم سجده کردم نه خون ده ام آب چاه خاتم
رفتم بمرته غبار منبر وز آب دو دیده کرده ام نم
گر آهوی دشت شیرم من کی بیم کنم ز چنگ ضیغم

قصیده

شبی بجیب تفکر فرو ببردم سر | که پا بلجهٔ معنی نهم بطرز دگر


قصيده كنم انشا تمام مدح غزل
سروش گفت که ای عمر خویش کرده تباه
چه لایق است ترا حمد خالق كونین
زبان قاصرو تعریف چارده معصوم
نه قوتی که ستائی چهار گوهر پاك
نه سعدي كه ترا علم معرفت حاصل
بلاغتت تو بفت ظرافت افشاده
بگو چگونه رسیدی بوصل دلداری
اعوذ گفتم و بعد از تنحنح و آروغ
لبندر مسند عزت نشسته بودم دوش
حشم به پیش خدم از قفا غضب آلود
نهاده عود بر آتش گشاده نافه مشك
كشيد نامه سر بسته که بدستم داد
ستاده شد به ادب گوئیا ز طرف سبا
نوشته بود حاجی عزیز باد پیام
بآن محیط کمال و به آسمان جلال

ویا حکایتی از رفتگان بحر به بر
بلهو لعب به بیهوده روزگار بسر
چه نسبت است ترا نعت شافع محشر
بیان کاسد توصیف حضرت جعفر
نه جراتی که کنی وصف ساقی کوثر
نه انوري ونه بیدل نه میرزا مظهر
تو هم زپند احبای خویشتن مگذر
که از حیا سرو پامخفی ست در چادر
شروع قصه نمودم بدین نهج از بر
چنانچه ضابط پاتخت بر سر دفتر
عرق ز چهره دوان چون مؤکلان سقر
رسید قاصدی از طرف قريه عنبر (۲)
شبیه نامه اصحاب راست در محشر
چو هدهدی که دهد نامه را بقوه پر
به آن صحیفه دانش به آن سر و سرور
به آن گریوه دانش به نردبان هنر

(۲) عنبر قریه ایست از قراء هرات نمبر ۲ حاجی عزیز مسکونه قریه عنبر خسر خود شا عر است


بعندلیب خوش الحان عالم تجرید
که اي عدیل تو در روزگار لم یوجد
به نزد فکر تو پست است رفعت بالون
بدرب حجره ات استاده هر سحر خاقان
سرت ز نخوت کبر وغرور باد تهی
مشا بخند ترا در حدیقه چون طلاب
بخیل توست همه مالدار چون مسکین
مباد مجلس عیش تو هیجکه خالی
ببرج سعهء تو عفت مر است ساجدة
قدش چو رسته شمشاد و در نگه آهو
چنین جمیله شنید است گوش هوش قضا
نه خود سرانه گذشت است سوی دشت و مزار
برند فلاش چنان تند و چابك و افتاده
بمش عقیق دوا بر و هلال و مژگان تیر
ندیده است کشش ماور آ آئینه روی
ندانمش که به تدبیر کرد ه با تقدیر
برسته نخل بموز و نیش بباغ ارم

بشاه باز شکار افگن همایون فر
ولی بمثل تو در کامدار لم ينظر
به پیش ذهن تو کندست حدت موثر
بکفش کند تو خفت است هر شبی قیصر
تنت قوي و دلت شاد و برکفت ساغر
مدر سمند تر ا در سفینه چون چاکر
بنزد تو ست خوانین سوار چون نوکر
ز جام باده صافی و خواندن ششدر
وجیه زیرك و نیکو خصال و سیمین بر
خرام کبک دری خنده سر بسر شکر
چنو لطیفه ندید است هیچ چشم قدر
نه بیخودا نه سوی کوچه رفته و معبر
که بی تامل تفتیش بر کشد جيكر
بدن حریر ببین از دوا زده کمتر
نخفته است به پهلوی او مگر خواهر
ز کوه ساخته سرین ز موی داده کمر
نبسته میوه بدل بردگیش شاخ شجر


نکرده سرمه وبرکف نبسته رنك حنا
به آن ناز همه چشم غافل از دیدن
درونه خصلت مضموم و علت مکسور
هوای او بسر فرقه اولوا الابصار
بدان رسیده که او را ببر کشد چون زن
ولی خودش بکسی سرفرو نمی آرد
چرا شنیده که خوانداست فاش هزالی
چه خوانده خوانده او راست گرز سخته سطر
دود فعه کی بیکی انتشار میفشرد
از ان دمی که شنید است این مخابره را
بدین صفت که شيدي اسير صحبت توست
قلم گرفتم و دادم جواب نامه او
قبول کرد موا ور ا بملت اسلام
نکاح نامه بنو شتم و فرستا د م
پس از سه هفته رسیدان مه دو هفته بناز
سري كجا وه کشادم پريو شی دیدم
توگوئی از ره فردوس میرسدحوری

نرفته با شفق آ فتا ب در پی د ار
نظر نکرده بغیرت مگر بقرص قمر
نه منصرف که به تنوین دهیش زیروزبر
خيا ل او بد ما غگر وه اهل بصر
که همچو تا ج تفا خر کنان زنندبسر
به انتظار تو با شد دو چشم او بردر
دو بیت از صفت عضو تو به تخت سفر
چو گاو میزندو پس همیکشد چو ن خر
چو برنشیب د م ماده گورگوره نر
سخن نگفته مگر ذکر ساوه یا چوگر
تو هم قبول نما جان من ترا چه ضر ر
به انکارو تواضع به هيئت نو کر
چو بت پرستش اکنو ن بمذهب کافر
بدان نشانه که بنوشت در کتاب غرر
بهو دجی که د رویکجهان زروز پور
کریمه بلطافت ورای حد بشر
به بر لباس جنان غسل کرده درکوثر


بغل کشیدمش از بیخودی و چسپیدم
اول به بوسه گرفتم سر شنا سانی
هوا مرا ز هوس در گرفت دامن او
قضیب پیش نهادم چو بیذق شطرنج
سوختم به نشانی که رفته بودم من
در ید وادی مقصد نه همچو کل زندیم
ز هوش رفت دمی چون مریض استسقا
شکم دریده روان خون فتاده چون داور
شنیده ام که به آهسته زیر لب میگفت
دو دست و با سرش نرم نرم مالیدم
درین قصیده جماعی اگر نوشته دروغ
بدان نمونه که دیوی پری کشد در بر
سپس بخندهٔ خوش رام کردمش آخر
ز پای جان و از سر گرفتمش چادر
دو خصیه از عقبش چون دو رخ پی لشکر
اگر نمیشدیم خصیه از قضا لشکر
بسان چوب که در هم در دگر زخم تبر
طپید لحظه مانند شخص مستحضر
من ایستاده به تفریح همچو اسکندر
به زخم شرم عجب مرهمی ست آب ذکر
بهوش آمد و گفتا که لعنتم به پدر
چو خایه باد سیه روی زشت در بردر
(عرض حالیکه از لسان عیال خود بخود انشا نموده)
اسلام ای همه سر تا بقدم غرق فضل هنر
کامران باش که شد پیر تو مولای کرخ
ای ترا ساخته استاد ازل روی سیاه
توئی امروز یقین مشعله افروز مهان
تر و تازه ست بدیدار تو باران پیوست
مرحبا وی همگی نطق بیان شهد شکر
در امان باش که شد مرشدت اخر رهبر
وی ترا داشته تقدیر ابد در بر در
ریختی بر سر ارباب سمر خاکستر
همه چون سبزه نورسته ز امداد مطر


< ۸ >

تواگر نیستی آماده عشرت ز چه رو کرده یاران ز تماشای تو رنگین منظر
رخت عزت ببرت همچو چپن تو در تو هست شوکت بدر رفعت تو سر بر سر
گرچه از دود تو یاران تملق کورند شکر کز عیب تو اصحاب مذمت شده کر
خط تسلیم به خلط دهنت فرفر بون دهد آسان که بچند تو دهد بیدستر
گر ترا همچو نواز ناز دمی بستایم عیب گیرند که این قحبه ستاید شوهر
گر دو چیزت نبدی صاف بهشتی بودی از زبان تو کسان رنجه من از زخم ذگر
انچه من میکشم او را نکشد یک گله کاو و انچه من میخورم او را نه خورد يك گله خر
با همین جور جفا میکشم و خورسندم گرکنی توبه و دیگر نروی سوی سفر
در پی ساعت مستقبل و ماضی تا چند دم نگهدار که مجموعه یکدم بهتر
پابجا باش که آسوده شوی چون بجلی مرو اندر پی اوضاع هوس چون موتر
سرفرو بر بگریبان حیا چون قنفذ تاندرند چو رو باه ترا پوست از بر
مخبر حال تو همین بس که تمسخر گویان میروی بر در مولای کرم شام و سحر
گاه تهمت بمن بیسرو پامی بندی گاه با دختر بیچاره و گاهی به پسر
گفتی اکنون که مرا ساجده در خانه است در در دانه و دندان در للقا زل در
هست مقتول دو ابروی چه تیغش ساوه سوخت از داغ تمنای وصالش چونگر
بسکه چقماق سر زلف وی از باد شمال مشک تر ریخته شد قریه مسما عنبر
قداو سرو روان غنچه لب چون یاقوت شرم او فربه و آباد میانش لاغر


۹
کمر چنانم زچه آسوده نشستی بكرخ
پس مرا از کف خود مفت مده چون توفیق
با مفرح خورو دربر بکشم همچون جان
ورنه از دست تو فریاد کنم داد کشم
یا روم ناله کنان نزد سلیمان زمان
گویم اي حامي دين از تو مسلمانی یافت
بازوی عدل ترا بوسه برغبت میداد
خاک رو بی درت خیل اروپا كردي
دیو از سعی تو در چاه خسارت محبوس
بد و بد پیشه گرفتار چرا اسما عیل
بزنش جرم کنش کنده بپایش افکن
گروي از ذایقه فرط حیا گوش نکرد
بفرستم سوي ارک از سر اخلاص و نیاز
ناظم جیش مسلمان و ترقی ده ملك
انکه ببر در که او مالك چین پشت دو تاست
جتر او بر سر مظلوم بود بال هما
ور چنینم زچه رو رخت کشی در پشپر
یاچو طفلی که بخرمای دهد انگشتر
یا به پیشانی من بوسه ده از من بگذر
ناشود واقف ازین واقعه ارباب سیر
والی ملك هری حاکم دو ران دا ور
زندگي که دگر باره نگردد ابتر
بالله امروز اگر زنده بدی اسکندر
گرنمی بود به احوال خود ایشان مضطر
دزد از قهر تو بگرفته دوان راه سقر
باز باشد پی اشکار چو اهل دفتر
ور نه این شوخ خلل افکند اندر کشور
عرض قرطاس کنم بسته ببال کفتز
نزد شاهی که بود بر همه افسر افسر
ماحی باطل و باطلگری هر کا فر
وانکه استاده بچا چاکر حکمش قیصر
نیزه اش بر جگر ملحد بیدین خنجر


گر به ذاتش بسره لك فکندی پر تو
کیست امروز چنوریز دو گیرد به ثواب
فکر کوتاه من و مدح بلند اقبالش
در دعا پیچم و خواهم که اجابت گردد
یا رب این عزت دولت که خدا داد بدو
ثابت وقائم و راسخ بخدا خوانی باد
بعد از ادعیه وتوطیه احوال ترا
کی غیاث الفقرا داده من ازوی بستان
بش اگر پهلوی جدوار نگردد جاگیر
گر طرف دید بدانسان که طرف میدیدت
ياري و واسطه و حیله گری در خور نیست
نزد قاضی روم و داد تظلم خواهم
تابه بینند همه حسن گاو سوز مرا
گویش زاغ سیه کشته بطوطی همدم
کمر محتسب از نیم تبسم شکنم
دست من گیرد و تا تخت قضا پیش برد
بک نگاهی کنم و مست کنم محکمه را

کیشدی خرم وشاداب چواز خضر خضر
منصب از مردم نالایق و بر لایق زر
شبه مو ربست که بر رازده ریزاند پر
گرچه آلوده ام و دامن عصمت شده تر
باد پاینده چو دعوی کرخ تا محشر
تا مسخر شودش مملکت همچون کشور
اندك اندك بمیان ارم و بنویسم بر
یابه بخشش بمن و ورنه به بخشم بد گر
ببرد اهل مرض هدیه کنان تاد کتر
حاكم سابقة ساده محمد سرور
ورنه در خفیہ همی رفتی تابر کدیر
خاك برسر کنم و افکنم از سر چادر
محتسب آید و گوید چه شده ایخوا هر
کرگس زشت فگند است به هدهد شهپر
تاپی خدمت من بسته کند زود کمر
عذرآرد که بدین عاجزه بکره بنگر
بل بفتوای خرد خط بکشم چون محور


غمزهٔ ناوك دلدوز بمفتی فگنم
تا زنوك مژه ام خشك كند خون بجگر
شور در محکمه اندازم و آیم بیرون
تا بقتل تو همه مهر نمايند محضر
بعد ازان جانب کازر که پر فیض روم
چون لدیغی که رود از پی حفظ منتر
گوشهٔ فارغ و آهسته روم تا رد هم
بفرستم ز در و بام به اكناف خبر
بشنود واعظ بیچاره و آگاه شود
خویش را سخت بگردن فكند از منبر
دمکدمک خنده كنان پیش من آيدكويد
خیز تا جلوه کنان با تو روم تخت سفر
حل اشكال تو اینجاست که در خورد هوا
صاحب ملك دران باغچه ايدبه چكر
رقعهٔ میرستانم که بداد تو رسد
شرح حال تو دهم عرضه بنوع ديگر
اقتضا کردنه زانگونه که میكرد ملك
اقتضائی که بود مايل او طبع بشر
عرصه خود سخت شود سوی کرخ آرم روی
چابك و تند و دوان همچو شمال صرصر
خویش را در قدم پير بزرك اندازم
هادی قافلهٔ راه هدي شيخ عمر
آنکه دارد نفسش خاصیت باد دبر
کرده اشجار کرخ را همه بی برک و ثمر
يا كنم تو به و در حلقهٔ صحبت آیم
با خروشی کشم و رقص کنم چون عنتر
گر ترا هست سوالی و جوابی داری
بازده باز سر شوق در آسوی حضر

جواب حاجی اسماعیل به عیال خود

وعليك اى ز تو گردیده جهان قطعهٔ زر
مرحبا ای قد تو سر و دهان تنك شكر
خجلم زانکه بود عضو چوقدت کوتاه
مفتخرم زانکه بود فكر چو شرمت پر پر


توئی آن آهوی وحشی که بگرد رم تو
سخت بر همزن هنگامه خوبان شده
پدر گیتی ازین گونه عروسی کم دید
مهوشان پیش تو چون پهلوی طوطی عقغق
از شفا خانه حسن تو برنجاسف خال
منکه مشهور به آزادگیم همچون سرو
کذب نبود اگرت صورت عذرا خوانم
نوجوان گردد و از عمر شود برخوردار
وقت آن خوش که ستاند ز تو هر دم بوسه
قصه کوتاه چو تو تو چه پریزادی را
تا بخلو تکده خطه اقلیم جماع
توئی در بردن این بار بکامل استاد
باز آیم بسوی آنکه نوشتی دیروز
گفته سوی کرخ طرح اقامت کردی
ای صنم قهر تواز لطف عزیزان اولی
با تو عهد یست که باز آیم و واپس گردم
یعنی از خانه عصمت منما پای برون

نرسد تمدنظر با تو چو باد صرصر
از لب آب امو تا بد یار خیبر
مادر دهر نز ادست بحسنت دختر
گلرخان نزد تو چون گرد ملابك جنور
نکهتی بیخت که شد منفعل از وی صعتر
از پی خدمت تو بسته ام عمریست کمر
تانه بیند نکند مردم دانا باور
هر که چون من فشرد تنك ترا اندر بر
شبان نيك كه خوابد بتو در يك بستر
سزد اکنون که بود دیوسیاهی شو هر
زند از پش چو گاو و کشد از پس چون خر
همچو من در پی این کار بطی ما هر
شرح احوال خود و رقعه از بوك ومكر
یعنی بر روی خود از کشف کشادستی در
کهنه طرطوس نو از تو پی حضرت بهتر
پاس خاطر کنم ایماه مرا پرده مدر
روی مخراش بناخن بغضب سینه مخر


عرضه منویس دگر شکوه مکن لایق نیست
تا شود مردم بیگانه ازین قصه خبر
خاصه در انجمن شاه بلند اقبالی
که بود تابع فرمانش قضا همچو قدر
انکه باشد صفتش زمزمه نطق بلید
وانکه بشنیده صلای کرمش سمعه کر
جمع جمعیت اضداد هم از حکمت اوست
كه بيك زاويه شاهین شده یار کفتر
شکر صد شکر که بعد از همه ویرانی یافت
تاج و تخت هری از عزم ورودش زیور
تاشد از برج اسد كوكب سعدش طالع
گوئیا طالع او بود غروب آرو
بستمکارو جفاپیشه و وملحد دشمن
به يتيمان وغريبان و فقیران یاور
هر چه تاریخ نویسان به بیان آوردند
قصۀ سلطنت شا رخ و حكم سنجر
از سلاطین عجم تا بزمان خاقان
نوشتند به اقبال وي الا قيصر
جان من بیم مده زانکه مراتجربه هاست
گر به تفصیل نویسم شود آن يك دفتر
بهردا نستن تو شمهٔ اظهار کنم
تا بخود آئی از شبهه شوی مستحضر
پایهٔ عزت هر کس بود همو زن گناه
هر قدر شوره بود بیش دهد کشت ثمر
گر زار کان دول باز نمایم بكيک
بکف خویش سنان گیرد و برکتف سپر
تا بریزند مرا خون و بتا راج دهند
اشتر خاص مرا گاو مرا اسپ کهر
گر خمش گردم و ننویسم از احوال کسی
بادل شاد روی سرزده باکوچه و در
دیدی آن نایب کوتوال که در پارچه کرد *
نان ربود از همه چون آب بعنوان پدر

محمد اکرم خان نائب کوتوال است و پدرش امیر محمدخان نورزائی میباشدکه میراب باشی
ومقرر امور آب رسانی بوده است


١٤

ملک آباد شود گرنفر و شد امسال
باهمه حیله و تزویر زعلت پاکند
حقه بازی کنم و چون دگران رقص کنم
بر کشم از سر دستار چنان شعبدها
خویشرا جلوه دهم چست بر همن آسا
چشم پر اشک دل از کینه زبان پر سوگند
سبحه اندازم و هوئی کنم و آه کشم
گاه گویم نه من آنم که در ایام حجاز
گاه حرمت بدو دست ادبش پیش برم
ضرب اسلام نخست است قسم برعرفات
کی من از شیوهٔ اخلاص کمم از اسلم *
نه کم از مرتبهٔ شاه جلال آبادم
از بقدر با تو نمودم که مرا آفت نیست
این همان تخته نرد است که در سال پلنك
قصه ارک نوشتی ومرا ناف برفت
انکه در جمله احفاد شهی چون اوئی

آب را بر در دروازه ببندم دوسر
من به تلبیس بگو از که فتادم کمتر
گاه از سحر سخن گویم و گاه از ابحر
که ببازار حیل جوجه نماند بی پر
طیلسانی بسر افکنده ابائی در بر
ظاهراً سر بسر اسلام ببا طن کافر
یعنی تقلید طریقت کنم همچون عنتر
سعی در کار صفا کرده و بوسید حجر
یعننی بیرون کشم از جیب طلائی احمر
که به ارث آمده این مال حلال از جعفر
بلکه در جر کهٔ انصاف زیاد از انور
که ستانم عوض رشوه زبندی دختر
تا بنا کام کشی جو رو جفا از دلبر
ششتدر افتاده درو مهرهٔ دانا چو بقر
که نیاید بسر جای مگر در محشر
نیست ور هست خداوند درو کرده نظر

«١» * اسلم و انور پسران میرزا محمد سرور خان متوفی سابق هرات میباشند


١٥

انچه او دیده ندید ست بعلم افلا طون
با وجودي که درین خرس * بود محرم راز
گرچه بر درجة منصب بدوم پایه بپاست
صاد صبرست به انجام نکو کا ریها
بجلال تو که گر حـد کما لم داند
نه کسی را بخری چپه نشاند چون پار
نه بدشنام دل آرزره کند بد خو را
ترس بد کار یگیم داد مرا ره بفرار
نشکسته است بعهدش سر کس الا قلب
کس بعهدش نه زنیداد کسی شکوه کنید
نرسیداست به تسعیر گران الا اب
نفتاد آتش سو زنده مگر در چقماق
بر همه غیر دعا گفتن او نیست روا
چار چیز است که از حضرت حق خواسته ام
نابود دور فلك باد بر اعدا منصو ر
گرفته ایت ندرید است مرو سوي قضا

وانچه او کرده نکرد است بحکم اسکندر
باکمال که درو خضر پیمبر و هبر
ليك در ضبط تنظم بود اول نمبر
حاي حلم است به نیکان ببدان تای تبر
مرحمها برسر افواج نما ید یاور
نه بکیرا فکند آتش غم در منبر
نه مجرم از کف بدکار رباید سروزر
لطف او داد صد امید بر جمع قهقر
ندریدست ز خفاش جکری غیر شر*
بجز از کشمکش ومعركة آب حشر *
نفرو شند به وزن نخود جز شبدر
نیست در باد فنا حاصل کس جز عنبر
خواه از غور بود داعی و خواه از ساخر
شاه را را ضی و خلاق جهان را یاور
بسته بربازوي او هیكل از فتح و ز ظفر
فتنه در محکمه مند از مزن حلقه بـدر

(*) تخلص ناظم بعضي جا خرس امده (*) نقر مخفف از نقره است که حقه به بدان أجزیه می‌شود
(*) اصلاح از حشر آ بیست که در وقت کم آبی به با یان باولا داده می شود


چادر از سر مفکن تانشود رفع حجاب
مرو آنجا که مرا نیست غرض گر رفتی
اولا محتسب خانه بر انداز چنان
کاه خند د گهی ابروي پراند که لب
شود همراز گند شکوه ز ملا باشی
مبتهج کردد و کفک آفکند و روآرد
کرد تو دایره سر گشته کشد چون پرگار
تا بدعوی تو من مسئله اخراج کنم
گوید آرام که مرحومى ملا خسرو
برکشد از بغل خویش بهار دانش
اندكي سعی کنم مظلمت آيد بيرون
باب بابش همه تاباي بيان اثنی است
صحبتش گرم نگردد که زند صیحه بلند
نویداي خواهر دیرینه در ایام نخست
پدرت دوستی داشت بما چون عم و خال
شوهرت داده بمن خط غلامي از جان
جای من مسکن من خانه من جاي شماست

برقع از روي مآن دور که هست عين خطر
خاد ثاتی بتو آید که نیاید بشمر
حمله آرد که به آهوى خطا ضيغم نر
كاه كاهي هوس ا لو ده کند چشم چقر
گرید و جوشد و نالد بد هان چون ساغر
همچو اشتر که زند زانو ه بيند گنگر
که ازین دایره بیرون نروی جای دیگر
شبه اشباه برون ارم و فتوای در ر
این نوشته ست بدعوي تو در متن غرر
بنهد پیش که این عمده کتا بیست که کر
صفحه بشمارم و سبابه کنم با لب تر
فصل فصلش همه کی لاره احوال ذکر
مفتى ! ول ازین واقعه، چون یافت خبر
نه تو آن ناقه مشکی که بدی در عنبر
ما درت ماد ری کرد بما چون ما در
که تویی حیدر ار کان قضا من قنبر
پس چه حاجت که کشی ملتی از جای دکر


( ۱۷ )

مفتی دوم ازان کوشه فرازد کردن کی قدت سرو و لبت غنچه رخت قرص قمر
پري از شرم تودر کوه دما وندنهان که نه چون کوه سرین دارد و چون موي کمر
غم خور محکمه عالیه امروز منم خواه اصحاب تمول بود و خواه لفر
شوهرت عارف وقتست کمین چاکر او زاهدان در همه جا در همه جو در همه جر
مر مرا زاویه هست ندارم تز ویج فارغ و فرد تر از کوشه حوض کوثر
جایت انیجاست کر از صوفیه داری مشرب باش مشغول به اوراد و دعا تا بسحر
نوبت مفتی سوم چو رسد بر خیزد غضب آلوده و بيباك کند برتو گذر
محتسب را طلبد از پی تو چیست روان حکم راندکه بیک کوشه کن از وی معجر
می شناسم نه که تو زوجه اسما عیلی که بد این محکمه از دست ویم زیر و زبر
گاه آواز دهد بر سر ملا چخمور گاه گوید که کجا گم شده میرزا چنبر
صورت حال نویسند بیا زار روند خر و دلاک بیارند نشانند بخر
ببرند از ره تريك بئو با دامت کش کشان از گذر پرك و دیار چولکر
زان میان مفتی چارم بشفاعت خیزد کای مثلث شده بر مشتری از دو پیکر
من همان تازه جوانم که در ایام شباب توبه کردم بید هادی دین شیخ عمر
که نخوانم بجز از فتوی رد المحتار ننویسم مکر از گفته فقه اکبر

مفتی اول ملا محمد حیدر نائب القضا مفتی دوم ملا محمد اعظم فراهی
مفتی سوم ملا فیض الله مفتی چهارم ملا صلاح الدین سلجوقی


۸۱

قصیده

در عهد سعدالدینخان نایب الحکومه هرات ناظم حاکم غور بوده انیکه موقوف شده گفته است
بودم نخست رندک و عیاش و مسخری
خندان و تازه روی چو اندام نوبلوغ
پیشانیم فراخ چو فرج زن چمك
صاف و سترده چون ذکر وا جبی زده
اوباش و هرزه گرد و تبه کار و بد سرشت
از دود مان علوی و او باش روز کار
از قاف تا بقاف هری هر گروه را
بستم خیال انکه چو آقا حسن شوم
از بیست و نه بحور برون شعر ساختم
شعر مرا گرفت زمانی نگاه کرد
دست مرا بزاده چنگیز خان سپرد
آن خان نيك محضر فرخنده خو مرا
گفتا برو علاقه غورات خطه ایست

ما بل بمن جهان و من از عالمی بری
شاداب و شهد بیز چو بطیخ گفتری
فکرم رسا و بکر چو اشعار گوهری
بسیار تند و تیز چو سادات لنگری
سفاك و فسق پیشه و نساك مزمری
ز اصناف شهر جمله ز خیاط و زرگری
با صد شکوه و شان نمودم سکندری
بیزار از لحاف کشی و بجا وری
دادم نشان بصاحب دیوان چو عنصری
تحسین نمود در صله اش گفت آفرین
کاین را بپوش نوش بدار همچو انوری
میداشت ارجمند نه بر رسم نوکری
آباد کن بحسن و مواسا و دلبری

اسم یکقریه الدار غور است * گوهری نام شاعر است * لنگر ۱ سم موضع است در شاتلان * نام شخص لحاف
فروش است که بحسن لحاف کش معروف میباشد * زاده چنگیز خان اغام خان کار دار بلده هرات بوده است


بودم دو سال حاكم اقطاع دره تخت
زانسان که هست اهل ستم را ستمگری
سال اول دو شخص مميز در آنو لا
آمد بجان من چو نکيری و منكري
سنجيد ملك را مع غبنم كه يك فلوس
زانجا نشد در آمدم الا دو چنبری
سال دوم بعامل شهرك خطاب شد
رو كن مميزى نوبدان ملك سنجری
او نیز همچو یار بهر سو خطی نوشت
کابن حاکمك چه خورده بهر سو که بنگری
گفتند در جواب رئیسان آند یار
كاري نكرده تا كنيمش یاد آوری
سال سوم مرا طلبیدند در حضور
کای خان مع حساب بیا خود بحاضری
معزول هم ملول رسيدم من فضول
دیدم که چار باغ جهانی است نادری
در وازه بان و جارچی و پیش خدمتان
چندال و آب دار چلیمی و لشکری
اهل رسوم بهر قدومم بصد نیاز
کردند پیش باز بقا نون چاکري
کای ابر جود بحر سخا معدن كرم
نيك آمدی اگر بهمه نيك بنگرى
از خام و پخته وعدۀ بسیار کوه کوه
از گوسفند و روغن و شیر شخت فشفری
دادم نوید کانچه بگفتم همیرسد
هم فرش چقچرانی و هم زین بر بری
زانجا بنزد پیش نویسان سیاهه
بردم نوشته نيك بخط پشاوری
این داد و این گرفت منست از تمام ملك
نه چشم بندی است و نه افعال ساحري
آقا گرفت لحظه در وي نگاه کرد
زد بر سرم که رفت ز سر تو پی زری
کای از سري تو تا بقدم غرق مسخره
وین کار دفتر است تو محنت نمیبری


فردی بساز و خط سیاقی سرشته کن
حشوش مطا بق و بمبا ر زمقرری

جمع شروع کن پس ازان خرج و مفرده
بعد از چهار دفعه سه بابت برآوری

دو دفعه از وجوه و دو از مالیات ملك
دو بابت از عمل شد و يك از عملگری

گری تفاوت است موافق به لوي ليل
باید قرینه دفعه رابع نیاوری

منذا لك کلان پس از جمع مفرده
چون ساختی نویس خراجات اشتري

جای وظیفه زیر بدر رفت ملکی است
انجا برات کن غم دیگر چه میخوری

باقی بکش محاسبه باقیات را
تا از حساب باقی خود سر برآوری

مافی الز یا ده جزو فروعات وکسر ملك
تفصیل وار دخل و عمل کشت صرصری

توجيه بالوار جه چون سرد هی کند
هر دو بشکل شقه خرجت برابری

چون شد تمام دفترت از جزو تابکل
آندم بنزد ما تو چو کبریت احمری

غمناک و خسته بپوی برا در شتا فتم
گفتم که ای برا در بابی و ما دری

امروز از کشا کش دمرم خلاص کن
فردامن و لناه و حسابات محشری

ده روز وشب مع پسر خود نوشته کرد
سررشته تمام بقانون دفتري

کردند مهرهای حسابم دو جا سه جا
بامهر من که بود نگین دانه دری

از فضل حق ز دفتریان چون شدم خلاص
بر فرق خود زدم بدم از عیش مغفری

چون کوز نره لوك میان سما و ارض
هر جا دوان و خیره چو دران غضنفری

آمد رسو میان که کجا شد رسوم ما
گفتم که هیچ نیست سری دارم و نری


۲۱

بد خواه من شدند ببادار من ريوت
که کرده خرج مال شمارا بفاسقی

از گفته معاند بدگوی بدسخن
رفت حاکم جديد پي غبن و خورد من

خان جديد هر چه که ديد از قفای من
مانند كاتب عملم هر چه ديده بود

پیچیده لوله کرده و بسته بکون من
کاین را تو خورده ز رعایای اندیار

دشنام داد و از سر غيرت دهان گشاد

چون اوبکار دار نبا شد بداختری
گواهی بوام داده برسم برادری

از من گرفت حکوت و دادش بدیگری
گويا در يد پرده من همچو چادری

از ریسمان و جل وجكل توبره جو خوری
بنو شته مهر کرد و نکرد هیچ ساتری

طومار سر بمهر بمثل نری خری
از حد غوك سلمه الى خاك پلوری

دا من گرفت و گفت که فورا بیاری


گفتهند در دهان تو این خورده رید نیست
باشد درین معامله از ما کلا نتری

من سعدوار چونکس بهم در نزاع فحش
زانسان که میر وند قرین تیر و مشتری

گر شرح موج فتنه این بحر را کنم
غواص عقل پای کشد از شناوري

بهتر که دست سوی دعا آو ر م بعجز
بگذارم از تلازم اشعار شاعری

يا رب قرار ده بکفم منصب نخست
کان خیل راستز است چو من نره افسري

قصیده

که در زمان وزيرا منیه رئیس تنظیمه هرات انشاء گر دیده

دوش آمد ببرم گلرخی از سیم تنان
گفت کای گو زک ما تا بکی اینخواب گران

خیز برپا زکف شعر نویسان کاغذ
فکر جاری کن و بر گیر قلم را به بیان


نظم انشا کن و از نثر بشو روی ورق
فرصت ار تنگ و جهان تنگ تر ا حو صله تنگ
عوض صله ترا قافیه دانم کافی است
یا بشو یك قلم از دفتر معنی اشعار
تابدین گو نه که در گوشه عزلت رفتی
گه چو زاهد بریا کوشی و گه چون فا - ق
یا شنیدی که بقا نون ایالت منع ست
یا به بودیجه رسید است که ار باب شعور
یامفتش بتو گفت است که ای خو رده شناس
یا ترا کور یر آورده خبر از مسکو
سعی کن زود سوی باب سفارت بشتاب
گر ترا مفلسی از معرکه بیرون کرده
پشت پایم زدو رو کرد که از در بروم
گفتمش کای سربی مغز من اندر قد مت
قسمت میدهم ای آنکه ترا داده زلطف
صف مژگان ترا کرده چو جرمن خونریز
خط خال تو چو روزمن بد بخت سیاه

نکته بکر زاندیشه بر آور بزبان
لیك یخ یخ که درین قا فیه نبود پایان
مردی و مردمی از دهر مجو وز مردان
یا برای دل احباب دگر قصه مخوان
نه ترا یار ندیم و نه سرو نه سا مان
کاه مایل بهمه فعل خطا چون شیطان
که کسی یاوه سرائی کند وطول لسان
خویش را از نظر خلق نمایند پنهان
چون فلاطون بخم عقل نهان با ش نهان
که درین مملکت امروز بود نرخ گران
که حدیست جماع زن و دختر ار زان
درد این غیر کداخانه ندارد در مان
غضب آلوده بصد عجز گرفتم دامان
تن بی معرفتم باد بجا نت قربان
دا نش و دلبری و خوبی خوبان جهان
چشم خمار تو چون و تر هیئت غلطان
روی خوبت چوشب هوتل ملت تابان


٢٤
لشکر حسن تو چون خانه و زیم صد رنك باغ بدخواه تو چون مدرسه یکجا ویران
داده تشریف بخدام تو چون مأمورین برده عزت ز رقیبان تو چون میرکلان
کرده چون با قیه ده دشمن تو خاك بسر دوستان همچو ده یران همه پرزردامان
راست گو با که کنم روی کرا مدح کنم که ندارم بکسی از سر اخلاص ايمان
کیست آن ساده درونی که نشینم با او کیست آن نظام شناسی که نشیند خندان
سیر بیرون ناورم از محفل دولت سالم تا برون ناورم از پای برغبت تبان *
یا تف اندازم و یا بمبه کنم مقصد را یا بکف بضونهم تا نشود سر گردان
یا به بد گفتن اصحاب ارادت کوشم یا برشوت ستدن تیز نمایم دندان
همه دانند چرا سرکشان فاش کنم انچه بر خلق عیان است چه حاجت به بیان
ور به ارباب قلم روی کنم میسوزد دفتر شعر من از تف دهان دیوان *
ند هر افهم که از جدول انواتر او نسخه بردارم و تعلیم کنم با طفلان
یا میانجی شوم و اخذ رسومانه کنم تاشوم پیش قدم تر ز همه پیر و جوان
یا شوم دله و یا قحبه کشی پیشه کنم یا با جا بردن کون ریش نمایم جنبان
گر بدان کان دول صحبت یارانه کنم میشوم خرکه نه افسار بود نه پالان
پشت لغ سرخ بدم بر سر خود چوب خورم بی جل و پارد مو تنك كشم بار كران
ریش سبات سترم تیز بشوق اندازم کافر خفیه شوم یعنی منم از اعیان
تبان یعنی زیر جانی * دیوان خراب حکم چند استو فی سابق هرات است


٢٥

ور به احباب نشینم همه خرسم خوانند ور به اغیار نشینم همگی خوك ز مان
مثلی هست گبر مشرب خود پندارند صاحب عقل تر از عاقل و نادان نادان
در بر شیخ روم بی مدد نذر و نذور زندم طعنه که ای پور فلان ابن فلان
مثلی هست که گر نذر پيازي با شد باید آورد و گر نیست یکی باد نجا ن
تو نه آنکه ترا سخت سقط میگفتند حالی از برکت انفاس من آن شد آسان
رو روای انکه ترا نیست به برخلعت فقر نا تفاءول زنم از بهر تو شب در قرآن
گر قبول در یاران طریقت بو دی ور نه با الکلیه خود دست بشو از یاران
لعل عشرت چو چنین اندچه آید من بعد از خر و کاه کش و کندهٔ کاو دهقان
چون به بستد برویم همه در های امید بعد ازین مأ من امن است امان افغان
اینکه زیباست برو خلعت شاهنشا هی گشت تسلیم بدو روسي وروس و المان
و انکه بربود به تدبير سیا ست اول گوی مردی زکف بی خردان از میدان
مدح او از سر انصاف خرد کاردل است راست آنست که از سینه نیاید به زبان

( قصيده و از و بج خود را گفته )
بهار آمد ودي رفت وشد جهان اخضر فلك فساد فر و هشت چرخ دور قمر
حریص گشت ز مان و زمان بلهو و لعب یکی مطیره بخود میکشد یکی مو تر
نفاق آمد و رفت از میان گره نفاق چنانچه هیئت تنظیمه رفت سوي سفر*
*مراد شجاع الدو له خان وزير امنيه را دارد.


٢٦

پسر غمین شد ازین اتفاق وزن مسرور شبیه فاسق چقماق ور اهب عنبر
خلاف قاعده مضموم شد خلل مرفوع که شد به کلبه جوهر عرض عرض جوهر
نشسته بر سر يك صفه عالم و عامي بدرس بر سر يك تخته آدم و جنور
کدام شیخ که نسترد از زنخدان ریش کدام شاب که بر رو نمی زند پودر
کدام بکر که نارفته او بگازر گاه کدام شیبه نرفت شب به تخت سفر
کدام ظالم بدخوی از میان که نرفت برنگ اسلم بد بخت از پی انور
زاتفاق شنیدی که قحبه آورد مدیر شخصیه از شهر طوس چوز نو ذر
یکی است فتوی یونان و داکتر دانی بکار بردن یاقوت و آب نر و یگر
گروه کابل و اهل هرات هر دو یکند قلور ترش فروشید به غجفن شبدر
چو اتحاد ملل باد و ل یکی است بعرف تو خواه بر سر خود کن کلاه یا نیسر
ز بس که متفق افتاد دولت و ملت مشوش است خضر تا کرا شود رهبر
غروب نیر اقبال میر و حافظجی طلوع اختر سعد از قفای دو پیکر
بنیان ز وطن رفتن صلاح الدین سرور شیعه به تشریف میرزا جعفر
فرنگ و ارمنی و گبر و فارسی و یهود همه به هو ظل اسلام میزنند ساغر
نوشته است در ین اتفاق پنداری خطی به آب طلا منشی قضا و قدر

مدیر شخصیه غلام جیلانی خان فرار حافظجی حبیب الله خان بایران و فوت میر غلام نبیخان
رفتن صلاح الدینخان سلجوقی مدیر معارف و آمدن محمد جعفر خان عوض آن.


۲۷

شنیده اید که اغیار میشود احباب
معین دین پیمبر بقول پیغمبر
ظهور عافیت از وضع عصر می آید
وگرنه عدل کجا کار حاکم چونگر *
سکوت اهل وظایف سرور خان اسپور
دو شاهدند که آمد صفا و رفت کدر
چو مهر و ماه گوا هند در سواد هرات
ورود والی و الانشان و سر دفتر *
زنوك خامه انصاف شان چکد هردم
بخشك مزرع ارباب باقیات مطر
اگر لباس نپوشم زیمن همت شان
ستم رسیده به استم کننده یافت ظفر
نصیحتی که به اکمال دین نموده بما
نکرده است پدر سالها برای پسر
نه از مساعدتی بخت خویش میدانم
که بهتری شد و بکذشت کل یوم بتر
چرا که پيري و افلاس و ضعف وقوة باء
زفاف تازه وصل نگار سیمین بر
شکسته وضع بد اخلاق گو زك نا مرد
حريص و ممسك و كذاب وزشت ناباور
ندیده در همه عمر هیچکس از من
بغیر فعل شنیع و عبارت منکر
همین برتبه تعلیم کمترین یا به
ولی بمرتبه جهل او لین نمبر
ظرافتم همه گان یاوه‌گي و مسخره‌گی
حکایتم همه جا قصه‌های بوك و مکر
نه بذله گوی و بخندان که از معانی بکر
در آورم بقلم نکته های تازه وتر
نه اشتها که چوزاهد پس از تهجد شب
ببام در شوم و باز نی بپوزم در

* چونگر اسم قریه ایست که محمد هاشم خان ساکن انجاست و حاکم او به بوده است
* مراد آمدن میر زمان الدینخان والی ومیرزا خیر محمد خان مستوفی است


۲۸
حساب مال مرا از کمال من دریاب نشان فضل مرا از جمال من بنگر
بنظم و نثر بدیعهای من نمیگنجد بیا و از سر تقصیر خویشتن بگذر
بس است خایه بدا مادزینت کافی بصنع طبع بحسن عروس ده زیور
بگو که از کف ممسك چسان برون کردی بمکر و حیله و کذب و دغا دفینه زر
شب نخست که او را مثال شبه بدید کی بجز شب مولود شاه دین پرور
خدیو کشور افغان امیر امان الله که در وظیفه اول گرفت خون پدر
از وست دولت ما در شکوه استقلال از وست ملت مشهور مایه کرو بفر
مطیع گشت به او روس و دولت ایران مسلم است به او مصر و بوهم و قیصر
بعهد این شه غازی که نیستش ثانی رسید مرده مرا از پتو دیواندر *
رئیس زاده اسحق زائی عبد الله خطی نوشته که ای اهل شوق را سرور
مرا فقیهه یکی دختر یست در خانه کسی ندیده ز مسکاب تا پل سکر
به پیش قامت او سر و بید مجنون است بگیسوش خط افسرده کیدهد عنبر
فرشته ایست ز رحمت به آن و خلق حیا . نگاه عشوه و نازو اداست برج هنر
پریر خان کرخ در مقابل رویش سفال میمنه در جنب کاسه کشغر
بلوق بسته هما نا بصبح استفتاح تولد ش شب قدر است ختنه ماه صفر
لبش عقیق یمن را نموده شرمنده دو چشم نرگس و دندان درو دهان شکر
* دیواندر کوهیست در شرق هرات !


۲۹

دروغ نیست بدامان عصمتش سو کند که غیر سایه اگر دیده ما در و خواهر
نخوانده درس مکاتب شهر گر جستان ندانم از که فرا یافت این غرو واغر
در ین خرام اگر بیندش بخواب عنین زجای خواب نخیزد مگر بعون ذکر
زچاه غبغب اوکاب زندکی جو شد بحسرت است مکس تا چه سان کند لب تر
سرین تغار خمیر ولطیف چون سیماب فطیر فر به و اما میان او لاغر
دو ساق او که دو تا شوشه ایست نقره خام چه نعمتی است اگر میکنیی نطاق کمر
هنوز خسته نکرده است نار پستانش هنوز نازه ده بر شرم خویش خاکستر
تمام ملك هوا خواه صحبت او بیند ز خاك پاك شبش تا علاقه بر بر
نمید هد بیکی دل اگر در و بخشد زغور و میمنه تا حد دا من خیبر
شنیده است که میخواند مطرب داشان دو بیت از تو بصوت حجاز وقت سحر
که دوش مسخره در كر شك وقت جماع به پوخت است چو کاو وکشیده هم چون خر
ازین دو مصرع مهمل چنان ز خود رفته که از مباصره کور است و از مسامعه کر
دلا بتاز که شد بخت خفته ات بیدار هلا شتاب که اقبال شد تر ا یا ور
دو پاتر است دوپای دیگر بوام بگیر بچار پای دوا دو بیا بسان چیر
چو خواند بچه ام آن نامه را ز سر تا پا نه سر شناختم از پانه پای را از سر

* شبش نام قریه ایست بمحال کوهسان از مضافات هرات * دادشان
قریه ایست در شرقی هرات * كر شك نام قریه ایست به غربی هرات


بخفیه از رفقا فیشینی بخود بستم
که مي روم تماشای ارک نوچکر

زبیم انکه طرب از میان خدا نا خواست
بهانه جوید و بگریزد از ره دیگر

ز شوخ چشمی ایام کردم اندیشه
که از حسد نزند مر مرا به تیر نظر

به پویه جانب مقصود خویشتن رفتم
بدان نمونه که در شهر تاشکن کوریر

چو در دیار پر انوار دوست آسودم
کشود بر رخ از هفت خلد رضوان در

برآمد از عقب پرده ماه رخساری
سپند ریخته و عود طیب در مجمر

گلاب و مشک برویم فشاند و داد سلام
ترانه خواند و سرودم بسان رامشگر

توئی که هست لوامش کمترین خدمت
توئی که بوسه بپای تو میزند یا ور

توئی که هیئت تنظیمه عذر ان دارد
که زینهار دگر پرده مدیر مدر

توئی که از تو کنند اشتقاق فسق و فجور
توئی که در همه کارها شدي مصدر

ترا جدید خیالات عتیقه میگویند
عجب که نیست بجز ریشت از عتیقه اثر

شنیده‌ام که مفتش ز ذوق بخشیده
ترا ز روی محبّت نشانة المر

توئی قبول دل خاص و عام و دشمن و دوست
توئي پسند وضیع و شریف و آهنگر

توئی اگر بنمائی قضیب بر واعظ
برعشه افتد و بر رو درآیداز منبر

شنیده‌ام که بيكبار دو دفعه میکردی
چو مهر قاضی * او به صفحة محضر

بدوستی تو شادند خرم و خندان
بدشمنی تو منکوب و بر هم و ابتر

مراد قاضی ملا عبدالرسول خان است .


خوش آمدی قدمت خوش بقای عمر تو باد
که تاست تا بتو قایم براسمان محور
پس از دعا و ثنا و تحیت و تبريك
ز بان گشاد بتکبیر خالق اكبر
دو دست از پی مهرو محبت و تشويق
نمود از ره ياري بگر دنم چنبر
من از تعشق ما فوق عاده بر جستم
چنانچه بر جهد از بهر صید ضيغم نر
دو بدومن ز قفایش دو بده ميرفتم
چنانچه از عقب رشوه میدود افسر
بدو رسیدم و از روي شوق بفشر دم
نه چون فشار بغا يا و مردم لوگر
لبش میکده به اهسته بوسه میدادم
چو هند و ئی که زند بوسه بر لب کوثر
پیش از تعانق بسیار گفتمش حا شا
که ماه پیش رخ توست کمتر از اختر
بدان امید فرا ز آمدم که از ره شوق
تو جامه بر کشی از پا وسازمش معجر
بدان سرم که ز شفقت ترا به شیب کشم
چو زاغ بیضه بزير آورم بقوة پر
متاب رو که نتا بیده اند مهرو يان
سر از اطاعت معشوق و عاشق و شوهر
برسم مردم پیشینه آرزو دارم
مو فقانه چو اشخاص حال از پی شر
مترس اندك از تفگذار و نند مجه
که باك نيست شتر را ز خوردن کنگر
بخند ه گفت که ای پاس خاطرت واجب
در ین معامله قدری تحمل اولی تر
قسم بكوتی حاجی جلال و رستم خان
بقبر بللی * و کشت مردم پشپر
بلوی جرگه و تقریر عصمت الله خان
بوعظ مبر هزار تفکر حيد ر
بللی شخص صوفی بوده که ادعای شیخی داشته است .


۳۲

بپاپیروس و به آخند میرداد که نیست
چنین دوهیکل منحوس در تمام صور

بریش میر که هر تار اوهمی ارزد
بقطر گندگی کون میرزا حیدر

به لقبه که بود تنگ ترزچشم خروس
به خرزه که بود گنده ترزخرزه خر

قسم بتقوی عبدالرحیم انترنان
که بهر ترکیه آزرد خاطرد اور

بیاوه گوئی شورای مجلس دولت
که صبح مشوره تاشام زاب و نان قنطر

به عصمت وکلاء ولایت غوریان
بطاعت فقراء کناره شنغر

به اعتدال مزاج وزیر امنیه
به هیئتی که در ونفع نیست غیرضرر

به اخذ جرترسوم تمام مأمورین
بجد ولی که نویسند کار انوا نتر

بعلم بی عمل عالمان پای حصار
بزهد بی محل وخبط باردا کبر

به های هوي مفتش بگفتگوی رئیس
به جستجوی معلم بفکر انجينر

به الحادی لينين وجرمن وا طریش
بدشمنی فرنگ وعداوت ويسر

بنطق صاف کسانی که ناطقند از روی
به آن ترانه که خوانند طفلکان ازبر

به اعتقاد کسانی که غسل را واجب
شمرده اند بمردان اشعث واغبر

به آبروی کسان مقرب در بار
که دوختند بخود جامه کف وکالر

نه ازحياي بکارت که ازرسوم زنان
بسان لاله حمرا ست جامه ام احمر

شکوفه که بخون انار ممزوج است
اظلم است که بروی فر و بري خنجر

به برکه که زند موج خون زشصت مده
که ماهی تو بخون سرخ میکند شهپر


۳۳
بعقده که چو نافه است سر بسر همه خون هنوز ناشده مشک از چه میزنی نشتر
هلال وار مزن تیغ بر شفق که هنوز نگشته دامن پاکت بخون نا حق تر
حریف گفت که گوزک عدیل قاآنی است تفاوت است که این مسلم است و آن کافر
قصیدۀ دیگر د ر زمان امیر عبدالرحمن خان گفته

ای صبا باشاد عادل عرض این مضطر بگو با قرینان حضور معدلت گستر بگو
بر دو زانوی ادب بنشین زمین را بوسه ده قصه میرزای بولک را ز پا تا سر بگو
ناظم دفتر اگر پرسیدت از احوال ملک هر چه پیش آمدترا زاحوال خیر و شر بگو
نه به تنها شکوه کن از بللی یا غیر آن از عطاء الله خان کهتر مهتر بگو
نائب بولک غلامی میفرستد در سرای که برو با والی اقطاع این کشور بگو
روزگاری شد کلیم الله بدر استاده است با زمینکوبید که با شاه بلند اختر بگو
دارم احکامی و میخواهم که بدهی وجه نقد گفت رو روایفلان دامن بآن چاکر بگو
تو نمی بینی که من عنقای برج دولتم با من از تیغ سنان ناوک خنجر بگو
باز اگرداری بیا و باشه گرداری برو شیر اگرداری بنوش و نکته چون شکر بگو
گر چو هارون سالها ایستاده باشی بردرم کی قبولت میکنم این نکته را کمتر بگو
باز با پور الف گفتا که ای لچ همچو دال نقد ده گفتا که از دزدی گاو و خر بگو
گاو دزدیدم اگر در قسط میخواهی بگیر گفت نایب رو تو با خیرات اسکندر بگو


رفت پیش بللی گفتا که ای شیخ بزرگ
بللیم من مرا اندر مسلمانی چه کار
بهر آخند زاده صاحب گفت از اجرای قسط
از کرو باشد انا رو شیر خشت از یاوران
ندیده در ملك او به نیست جز ستارخان
در هیکل از پور افضل دو سه تا از یاوران
گرچه لایق نیست گفتن حال حاجی میرعطا
بعد از بانها چون در آید نوبت ملك كرخ
يك يك ز احوال فرزندان قاضی ابوسعید

قسط ده گفت این سخن از کاجه تالنكر بکو
با من از نو بالغان خفته در چادر بکو
کر د ایمانی که از بادام خشك و تر بکو
اسپ از خسرو فاماروغن از بشیر بکو
بعد از ان از شهنو از ملحد کافر بکو
شمه پر رسم اینان بند و تا ز نفر بکو
از صفتها ی سگی بابسه ناصر بکو
گرچه کناخی بود از میرز اعمر بکو
از ابوالغر و ابوالشر و ابوالنرخر بکو

قصیده دیگر

در وصف یکی از دوستان خود خواجه ملا عبد الله خان گفته است

سوال کرد شبی رندی از سرد یوار
چه نمره که جهانی زدست گرد تو صف
چه شیوه پیش گرفتی که هر که را دیدم
نه حرفه که کسی باشد احتیاج بتو
جمال این و کمال این و حق پرستی این

که ای پر از تو وحرف تو کوچه و بازار
چنانچه دایره برگرد نقطه پر کار
اسیر توست چو بلبل بگل بوقت بهار
نه جذبه که کسی راکشی برادر وار
هنر چنان و سخن این و این چنین رفتار


٣٥
خلاف عقل بود صید عالمی کردن اگر جواب متین با شدت بیا و بیان
بگفتمش ز سر انکار و عجز و نیاز که هیچ هستیم از هیچ هیچ ناید کار
ولی بهمت پاکان و حب در و بشان بحسن خلق ربودم دل از صغار و کبار
نه هفت قید نمودم تمام عالم را ز حد هند و حبش تا علاقه تا تار
بخنده های ملایم به نکته های بدیع بکر به های فضولی به بوسه پوزار
به ایستادن روز و بجانشتن شب چراغ کشتم و از پا کشیده ام شلوار
جواب گفت که شیرین لطیفه کفتی بلی بکو توجه دیدی بکایكم بشمار
بهر فضیح رفیق و بهر قبیح جلیس نه اجتناب ز شب رو نه دوری از عیار
ازین جماعه طامع سوای اینکه بده سفرجل آبی تفاح سیب و رمان نار
اول زشاده تو پرسم که اعلم العلماست وزو بزینت وزيب است مجلس سردار
مثال صحبت تو در کنار عزت او بدان مثل که پهلوی بش بود دیوار
جناب خواجه که اندر لطافت ذاتش گواه صرف بود سال وماه وليل نهار
ازو لی زمن بعت بین که اجدادش ولی محض بود یا صحابه كبار
خصوص حضرت شیخ الشیوخ احمد جام که شد مشرف از وکوه و دشت و ادی غار
ز فعل حرفه چه کرده است خواجه عبدالله به غیر چای بس از چای کردن نصوار
بچشم غیر محبت اگر به بینی چیست گیاه بی ثمری همچه و بوته انار
مقرر است که از خار کل برون آید ز انعکاس زمان بین که از کل آمد خار


٢٦

این قصیده را در وقت مرحوم حضرت ضیاء الملة و الدین که عاملانرا بجهت
حساب خواسته بود ندانشاء نموده

شبي بكعبه نمودم رخ از براي دعا
که ای کریم خداوندگار ارض و سما

تو قادری و کریم ورحیم و بخشنده
بعاصیان تبه روزگار یوم جزا

على الخصوص بكفار فاسق وفاجر
زهیچيك نكشی انتقام در دنیا

اگرچه غرق گناهیم حاكم و عامل
بود امید عطا با وجود سهو و خطا

فرورویم اگروا رسد زعدل تو باز
جزای ظلم عمل های زشت ما برما

وگر بعفو سر افراز وسرخ روگردیم
زهی سعادت عظمی هزار وا شوقا

بدین تضرع وزاری بخواب خوش رفتم
سروش گفت که ای تیره روی زشت دغا

دوه : لومز خرف مگو لجاج مكن
رها شد است زشصت قدر سنان قضا

زکرده های رفیقان خویش یاد آور
اگر تر است بخاطر كمال شرم و حيا

ترا فغان يتيمان و آه بیوه زنان
چنان گرفته که کوران بدست خویش عصا

اول بگو که چه كردى بملك دولت يار
زكبر وكينه وفحش و زكذب وبغض و ريا

تو آن حرام طبیعت نه که در دره تخت
بفسق مسخره بودی شريك با عيسى

به چقچران وچوند وغلاقه مرغاب
چه ظلمها که نمی کرد شیر دل ماما

ز دست شیر دل و بچه های ناپاکش
فغان ناله همیرفت از ثري به ثری

شنیده که چه کرداست نادرك بكرخ
نه شيخ راست زدستش نه صوفی و ملا


۳۷

به یاد تست که ميگفتي حاكم كمرك
چرا كه حضرت پرورد کاراند رطور
بخنده رفتم و دیدم سلام او كردم
ترا رسيده عملهای حاجی آدم خان
ستاند از فقرا زاد هد با هل علوم
ندیده که با طراف قادس و لنكر
حیا نکرد زاسم و وفا نكرد برسم
بحکم او به مرغاب شهنواز كرام
بكا ر داد محمد كه خون ناحق كرد
ز چور چور اچكزائی و علیزائی
شيده تو كه با پورخود الف خانك
زاهل بلده ندیدی حسین جا رو را
باب حاجی اوقاف طالبان كفتند
زفعل ظابط مزروعی ار شوي آكه
خلاصه هر چه که هستند امت لوط اند
ضياء ملت والد ین امیرعالم كير
گرفته عهد زهر يك جدا و با مهری

زیاده است بگیر از حكیم جل علی
سخن بقول صحیح گفته است باموسی
بتن که بنده اویم سخن نکفت اصلا
که نیستش بجهان در سخا وجود همتا
بدان شبیه که مسجد همیکند بو ر یا
جفای بیهوده بسین نمودو بسم الله
گرفت عاقبة الامر غیرت طه
به بر چوخرس شمارد بجر چون تمسا
عجب مدارا کر صخره بار دو صما
نه اخره ماند بمردم نه غوثی ونه غوا
همی نوشت شب و روز پند این معنی
چوا ولحاض ندارد به پیش روی و قفا
هوا لذي بطش الناس بطشة الكبرى
زمین فرو رود و آسمان فند از پا
زمیر زا وزحا کم ز پست تا بالا
که پیش جود و سخایش نمی بود د ریا
ستم بکس نکند رو نتابد از تقوي


گرفته عهد ز هر يك جدا و با مهری
شكست عهد نمو دندترك پيمان را

ستم بكس نكند ر و نما بد از تقوی
محال اگر بر هند از عقو بت فر دا

مطايبه با زوجهٔ خودگفته

حرم محترم زاده حاجی می گفت
گرچه گستاخی محض است ولی میدانم
در گه عقد زفاف آنچه ستودی خودرا
تو نگفتی که منم امجد ار باب عقول
نزد حکام او لوا لعزم و خوانين بزرك
بلبل گلشن پاکان نه گل بی باکان
روي من هند بو دگیسوی من مشك ختن
نقطهٔ مر کز تمکین هنر مندا نم
كه مه مدرسه ام گوشه دا را لحفاظ
با کرم در همه روی زمینم حرف است
انچه در وهم رسد نعمت الوان دارم
خدمم حور بهشتي حشمم زاد پری
خانه سامان بعما ر نکده ام تو برتو
از گروه شعرا در صف ارباب کمال
دوستانم همه محبوب الوالا برا رند

كاي فقيه الظرفا با تو مرا گفتار است
زوجه باشو هر خوددرهمه جا جسار است
يك بيك حرف تو در سامعه ام گوشوار است
نظم من شا في و نثرم همه شکر بمار است
از دوا و ين من انجا بکتب اشعار است
خاصه جائی که درو دورعمل سرشار است
ظاهرم مملکت زنگ دلم تا ر نا ر است
همه بر گرد سرم طوف کنان پرکار است
بلکه پیوسته به طلاب مرا تکرار است
در سخن باهمهٔ پشت جهانم کار است
هر چه در فکر در آید بمثل انبا راست
چا کرم سرو سهی پیره ام آدم خوار است
رنگ بررنگ بعشر تکده خدمتکار است
روز تا شب بدر زا ويه ام در بار است
اقر بايم همه مقبول الو الا بصا ر است


گر مفصل بنمایم که چسانم بجماع
شیر از هره شود آب اگر دلدار است

دزدن کاوم ودرکاه تحمل اشتر
در کشیدن خر و خاکسترم اندرخار است

هیچ تقصیر ندارم به تحمل هرگز
ببرم جبه مخمل بسرم دستار است

هر که را عقد کنم کام ستانم ازوی
عقد لؤلؤ لؤ وخلخال ودر شهوار است

لا فیها گفته ار عود نمایم بتمام
خلق گویند که تکرار سخن مردار است

هر چه گفتی همه کی عکس ثمر می بخشد
آفرین برتو که گفتار ضد کردار است

اول ازملک تو گویم که بنامزروعی
به نشانی که فقط خالصه سر کار است

لیک در باغ تو آشبیه چنان میدیدم
باغ ضبط است ولی عامل او افشار است

این حویلی تو درخت سفر بیماند
آبش ازا بر زکوه وکمرش دیوارا است

خیرخواهان تو درتلک حصول املاك
کوتوالی است که کویار لقب سردار است

سر پرست شتروگاو تونوز الدین است
که بکبرانه بپرجل نه بسرافساراست

میهمان خانه داری که درگر سنگی
همچو مخیوف کرخ ناله بو تیمار است

آنچه از کیفیت جمع شد خود گفتی
دیده ام راست چو دعوی ملخ با مار است

طاسکی داری ودر وی صدو پنجه مسدار
گوئیا باب مزار است که پر مسمار است

این برادر که ترا هست ببخل امساك
بر لب جوی سرای توچو بو تیمار است

نیمی از ساوه و تبر باك گرفته است به بیع
روز و شب در گرو قریه قصر انبار است

با همه زشتی اعمال گرفتار بحرص
ز ین چنین محتشمی لطف خدا بیزار است


در دیار توچه سترده زکرها دیدم
تندهار است هری کوچه تو بازار است
من در اینجا نه یکی عامل با قید ارم
پاسپورت بر سر من متصل تحصیلدار است
مرشدت گاه توجه دکرش در رقص است
بامریدی که شکر خنده گلر خسار است

قصیدۀ دیگر

یکروز ناصحی بمن از مرحمت نوشت
ای صوف پوش گوش کن این پندصاف را
آن زاغ نیستی تو که حالا گرفته
سیمرغ وار قله این کوه قاف را
اکلت حرام شرب حرام و سخن حرام
ای جامع حرام بهل اعتکاف را
با اهل دل در آی که از غیرت اهل دل
تا از تو یکطرف کند این کذب ولاف را
زنگ از دلت زداید وازبر بدر کشد
کین از درون سینه زیر ون خلاف را
روزی تمام رود زبرت شام بیکسی
طالع کند بر تو صباح زفاف را
نشنیده سمع تو آموز نو سفر
تعلیم می‌کند ز طوف و طواف را
گفتم نوشته و وثیقت همین بود
لیکین منافی است نویسم مناف را
عمریست کا زمایش این شیوه میکنم
آخر بدوش خویش کشیدم لحاف را
اول شبانه که به آبا خرز بوده ام
شد چند اینکه آمده ام مک ظف را
یاران در هرجای زمین یاد ویده‌ام
دیدیم یافتیم بسی نان و با ف را
دست من که لایق قطع است در زمان
کوران همی بچشم کشند این شیاف را
ده روز این نرفته که در خلوت فراغ
بی مدعی مساس زدم زیر ناف را


٤١
گویچ روز دیگر ازین چله بگذرد | هرگز سر برهنه نبندم غلاف را
قصیده

شنیده ام که معلم زبچجك * پرسید | که ای نروی تو خورشید زیر ابر سیاه
دهان بشوی به آب گلاب پاك بگوی | چه گفت باب تو در روضه رسول الله
نمود روی سوی قبله در جوابش گفت | که ای فقیه شنیدم ز مردم آگاه
بسجده رفته وبوسیده آستان حرم | جبین به پنجره سوداست سوی حجره نگاه
سناش گفته درود و سلام بر شیخین | دعای دولت سلطان امیر حبیب الله
چنان بعدل وی آبادکن جهانی را | که بذر زرع شود تربیت تبا بش ماه
شکست فرقه اعدای دین طلب کرد است | بدست وبازوی شهزاده های والا جاه
بفتح و نصرت تنظیم دولت وملت | بسعی نائب عالیجناب نصر الله
دگر چه گفته که یارب بمدعا برسان | دلاوران صداقت نشان مهر سپاه
عموم خطه اسلام را دعا کرد است | خصوص عزت واقبال میر گازرگاه *
بجمله یار ندیم وبدوستان شفیق | بضابطان کثیر التبون کار تباه
عجب تراینکه بقانون شکن دعا کرد است | که یا مجیب بده آنچه خواهد اودلخواه
دعای پرده تحصیلدار خود کرد است | ولی چنانکه دعائی کند کلیم الله
سه تن زجمله احباب منتخب کرد است | همان سه یللی و حیدر است فخر الله

* پسر خویشرا که عبد الله نام داشت بپيچي یعنى بوزينه ميخواند *


٤٢
اگر چه مالك ار زاق ميدهد روزي و ليك بر در ذل بدار حاج پگاه
قصیده
تا بکی چون ارمنی سر در پی زنار داشتن تا بچند از بهر زر خود را مکدر داشتن
چند چون اسلم اسیر بند بستان وسرا در بدر تا چند خود را همچو انور داشتن
وز پی امر قضا مانند ارباب علوم خویش را در انجمن هر دم چقندر داشتن
گاه چون امراد بهر زیب وزینت در بغل شیشه ها زرنگ فیر فیریون وبودر داشتن
علم طب آه و ختن زشت و سیه روزیستن ترك نام وننگ چون ملا دلاور داشتن
چیست حکمت اینکه ارباب دراهم خویش را روز ها گاو ماهها سگ سالها خر داشتن
گر نه پا بند عزت چند چون عبدالحسین در زوایای فلك تعظیم احقر داشتن
سینه بی کینه را هرگز نمی گنجد بعقل بغض یارا واین یا مهر حیدر داشتن
ای صبا از من برو ارباب تقوی را بگو خویش را تا چند خوار وزار ولاغر داشتن
عمری از کانون دل لاف مسلمانی زدن وز سر رغبت بخاطر پاس کافر داشتن
گاه سر در جیب غفلت همچو قنفذ طعمه جو گر پی جرم وچکل مانند کیدر داشتن
گاه با امراد تعانق گه تقابل نازنان گاه درمالي بنر بر باف دختر داشتن
نیست حاجت از برای خاطر مأجوجیان خون دارا ریختن ملك سكندر داشتن
پرامید گديه از بهر مریدان عمرها خانقاه و حجره وتالار و لنگر داشتن


بهر نان از بهر دو نان در تواضع سالها
از سر تعظیم ارباب تمول را بگو
خویش را در قید کردن صید آرایش شدن
یکجهان تکلیف با خود داشتن صرف قضا
هیچکس را نیست جرئت غیر بابای گرام

دم بدم قد رسا را همچو چنبر داشتن
بهر آسایش چرا پیوسته مو تر داشتن
کیس و گالس را گرفتن کت کالر داشتن
روز و شب خود را بطیب خوش معطر داشتن
حکم را تفویض هر جا کس بجاور داشتن

قصیده نظامیه

کسی کو بلالی ترحم کند
جهانی به پردازد از سید کل
بصوفی صمد ذات علوی دهد
زبانی جهانی زیانی بمن
خرابات مولود را از کرم
امامی زجامع برد سوی ده
بفیض الله آباد تخت قضا
نکون طالعی را بصد کون هنر
نظامی بدین گونه بی نظم و نسق
یکی را بزد از میان در کنار

مرا میتواند که بینم کند
بدی را بیسی بدان گم کند
که از ناز شهناز را جم کند
دهد تاز من عالمی رم کند
مناجات شیخی معظم کند
زده دیگریرا مقدم کند
یکیرا برد مفتی اعظم کند
بمسجد برد حافظ اکرم کند
بیک تن تواند منظم کند
دو صد کس بر و شاد و خرم کند

لالی ملازم محمد سرور خان نائب الحکومه هرات بوده * سیدگل هم ناظر نائب الحکومه است


٤٤

دهد جرئت زاهد در هر را
که خود را ابراهیم ادهم کند
خواصى دهد سبحه را در کفش
که گاهی طمع کار پر جم کند
بدین زهد اگر در کلیسا رود
تقاضا چه عیسى مریم کند
به ایران فرستد زجر من سپاه
که ویرانی از گماهم کند
با نور دهد اقتداری هري
که تا زیر بالا ین اسلم کند
پریشان ده ساده در اسفزار
فرستد که تا خاطرش جم کند
جگر ریشه از دست حکام پیش
ز مغز فره رود مرهم کند
چه غم باشدش پای لنگش اگر
یکی را بخواهد که آدم کند
ازین پیشتر خواجه بی خایه بود
بما خواجه با خایه خرم کند
بشام غریبان بیکس قسم
بصبحي که تا چاشت شبنم کند
به گاوی که گردون بدوشش بپاست
بفرجي که آنراست را خم کند
به عضوم که سر بر فرازد ز چرخ
به اسپی که رفتار ادهم کند
به آهی که از دل کشد بچه باز
به اشکی کزان مقندی نم کند
کسی کو که ظلمش جهانگیر شد
اگر چه سخا همچو حاتم کند
که نتواند از کشت زار هرات
بمیش و خوشی بته شلغم کند

در وصف محمد سلیمانخان نائب الحکومه هرات

یا رب این طائر دولت بچه عنوان آمد | کز قد و مش بتن سو ختگان جان آمد


شب تاراج يتيما ن وصغيران بگذشت
يا تصرف بكف موم دلی بود که پار
یا مقارن شده بود ند بهم كوكب نحس
ظلم زینان شرر انداخت که بر کفر شد
طرفه شوري که در و شبه رمال نتوان زد
از من يا وه سرا معترض کرد سوال
گفتم ای جاهل كو ته نظر از دم بگذار
شهسوار يست كه از عرصه میدان کرم
شاه بن شاه كه يحي است جهانی از وي
دا فع رافع اسباب دغل سازيها
باعث تفر قه خلق برون شد از شهر
يوم ازارك برون تاخت هما شد جاگير
پر تو انداخت جهان دید به سطوت شان
ور نه نز د يك كه در ملک هر ی حادثه ها
لله الحمد كه از همت صاحبنظری
جان نو در بدن اهل قلم باز رسيد
در دعاكوش د عاكوي فضولی بگذار
روز تيمار غريبان و فقيران آمد
دشمن و دوست بهم مشت و كریبان آمد
كه جهان غرقه بخون گشته و طوفان آمد
شکر کین حا فظ دین حامی ایمان آمد
جز باقليم بوپ دوات المان آمد
كه كجا . ين فرح از جا نب مالان آمد
كين نوائیست که از جانب پیشان آمد
جانب خطه محتاج بجو لان آمد
فخر افغان سرافسر دردران آمد
قالع قامع احوال پریشان آمد
جامع جمعیت جمع مسلمان آمد
دیو تا تخت رها کرد سلیمان آمد
دزد حارس شد و گرگ رمه چوپان آمد
رسد آسان که به تبریز و صفاهان آمد
خضر راه ز سرچشمه حیوان آمد
تازه رو حي بتن صاحب ديوان آمد
كاسمان خاص دعاء از بهر ايتان آمد


يا الهى بحريم حرم محترمى
متفق دار بهم دولت مقامات ما
امن شد ملك بدين گونه كه كورك نيبها
كه ز لطف ازلت منزل قرآن آمد
تا نه بينيم بچشم انچه با يران امد
با پر بروی خود از چشمه كو بان امد
قصيده كه در زبان حكمرانى محمد ابراهيم خان نائب الحكومه گفته
افسوس سال پار و رفيقان پارسا
وان حجرهٔ كه داشتم از بذر جو فروش
در گرد حجره هر طرفى چيده رنگ رنگ
بر خاطرم نه كرد ملالى ز چون و چند
از باده نفاق مرا پر پياله ها
يكسو معلمين زده صف جمله در سكوت
يكجا فدائيان وطن باده خواسته
يك گوشه مخلصان يلى ز شا فلان
يكطاق پر زناول و يكصحن پر زنرد
يكدسته بند لا ترو يكسو بساط نرد
هند و كشيده نقشه و يساك خويش را
وز عید پید یهو د ايست دشت دشت
دهری گرفته دفتر باطل بروی دست
وان هيئت كه بود سراسر همه وفا
سر سبز همچو مجتهد شیعه در ابا
گلدانی پر از گل و گلهای دل ربا
و اندر خیال من نه خلاف که شد چرا
حاصل زاتحاد مرا كشته مد عا
يكطرف صوفیان همه بر داشته نوا
يك جافد يمیان زره بر با ده پشت پا
يكطرف سارقان عليكوز ماروا
يكسو كتاب دينى و او صاف اوليا
يكسو كشاده اطلس و تعريف سينما
يكسوی روضه خوانی و تشبیه کربلا
يك رو يه پر ز جشن نصار اسر اسر
كی نیستناك جنت و دوزخ بیا بیا


٤٧
یکدسته جدولی بدر خانه ام مقیم زادل سیاق نیز بپایکی و میرزا
یکپاره کهنه پوش بدر را فدۀ ندیم نالند دم بدم که چرا امضا فضا
وجدان ما گریخته ماند یم بی شرف وین وضع وحشیانه زما یا ن نشد جدا
سر در میان چو راهب دیری برهنه سر با انتظار صبح مساوات را مسا
القصه دوش یکطرف وكوش يكطرف عقل ضعیف یکطرف و یکطرف نگا
ترسان از اینکه چرخ به مینای عیش من سنگی زند چنانکه بگردین رود صدا
خندان بخویش بودم و گریان بروزگار کایابتا چه آید از افعال زشت ما
ناگاه دیدم از زیر درب حجره ام فریاد شد که ای خس غافل زند عا
بگشاده رو مخابره ام را به بین مخوان توقیع اوست مژده و مختایم اولنا
یعنی که رفت والی والا ز تخت بخت شد رهسپار حشر ورها کرد ماسوا
شیرازه ریخت دفتر عیشم ازین خبر مغشوش گشت آیت تالو ازین نوا
گفتم مرض چه بود دوایش چه در دچه از داکتر کی بود غذا از چه شور با
گفتا خمش که پيك اجل دامنش گرفت متصل صفت نماند که از پا شود بپا
غسلش که داد گفت که ملای چار باغ گفتم نماز گفت که بر خواند میر عطا
گفتم کی دفن کرد بگفتا که فرقه مشر گفتم کجاش گفت بکاذر گه صفا
گفتم على العجاله كه شد جانشين او گفتا که رفت یک تنه شد جانشین دو با
اکنون بجای شر که نشیند بغیر خیر در جای خیر نیست بجر شر مقتدا


گفتم خموش گفت که با الله شنیده ام
اختر شناس کفت که می آید از قفا
میدانمت که نیست کسی همعنان او
ز اشخاص اعتبار نه مخفی نه بر ملا
در عدل هم عدیل ندارد بحلم هم
اندر رکونت مثل ندارد بظلم لا
در مسند سیاست خود یکجهان وقار
دران باز خواست بود يکو طن حيا
از پای تا ببرهمه چون دهر واژگون
وز هر دو گوش و چشم بود ابکم وعما
نانش بریده مادر ایام از طمع
بر حب اخذ چشم ورا کرده سرمه سا
اشعث نظر باو زجوانان قانعست
پشت بلند پیش ندیمان او دو تا
در عهد او گره نکشایدزکارکس
بی رشوه هیچ جا نبود يك گره کشا
غمخواری رعیت و انصاف و بازخواست
پنهان شود بکوئی عنقا چو اشیا
دزد فساد پیشه بود مالك رقاب
بر بسته دست صاحب کلاست از قفا
تا دیده هیچ و نشنیده هیچ گوش
اندر کتاب واقدی و روضته الصفا
ملت یکی نفاق یکی اتحاد یک
باشد گرفت رشوه بهر جا جداجدا
گوید یکی که شحنه منم میر شب منم
باقی ستان منم بده ار هست ما بقا
وان دیگری بقهر به پیشانی ترش
کنیك منم محاسبه از میر پیشوا
وان دیگری ضمیمه کشد از بغل که حین
انیسو نظامنامه تو را میزند صدا
در دوره متممه بشتاب از انکه هست
هم ابتدا حساب تو اینجا هم انتها
شنقار وار پنجه گشایند اهل شور
ضيغم صفت فتاده بهم محفل فضا


میر احمد از کناره که هات النافلو س
بامد عني اشاره كه ماذا ك في الجيوب
حیران دران میانه بودقاضی حقوق
حاصل سخن که عرض کسان ناشنيد نيست

فیض الله از میانه که اعطا لنا الطلا
بامد عنی علیه که اجلس ههنا
طرف کدام بيند و ممنون کندكرا
اندر همه اداره مگر بشنود خدا

در نکوهش زمانه و كریز بمر ثيه سر دار عبد القدوس خان

جهان اطلس هست پیچیده برهم
ازان کروی شکل کردند عکسش
ز جنجانه یا جه او چه پری
تليفونش آواز قتل عزیزان
پیانوش ننواخت جز رود راد و
سرك اندور جاده سوی جنت
بي قتل موتر سوا ران عيشش
حسابشن خم و پیچ نارا ست بيني
همه شرح مقبوضهاش قبض ارواح
طبيبش بر اسباب کوشیده زانسان
طنراليث را خوانده عضو زمینی
ندانسته از کاکنج آلو بالو

ز مضمون او غافل اولاد آدم
که این نیر تو پست بل گله هم
چه آوازغولی گهي زيرو که بم
بود تارا و مخبر مرك عالم
نوآرنده باجه اش سور ماتم
وبا شاه راهیست طرف جهنم
بهر قطعة هست صدا بن ملجم
زعنوا ن ترش تا بدو رمتمم
خراجات مدفوعه و الله و اعلم
که خود شرح اسبابرا کرده برهم
زخوردی براو تف بايكند شبنم
نه تفريق بابونه از برك شلغم


۵۰

بعقرب گزیده گرفش و کچالو
پدداگتر چیست پای و تیلا
مدرس ندانسته از متن ابجد
به پیش تلامیزش ابلیس نادان
سك بيدم با یسکیل عز مش
عقا بيست بالون سواران شهرش
ز قیاس و متر و کرامش چه پرسی
درو خار و مقهور اشخاص صالح
بشركت همه متفق همچو قارون
سپاهش بزم دول صرف کرکین
پلییش شب و روز همراز دادك
سر طفاش از شرم ما در پرون نه
همه تهنیتهای فردای عید ش
خبر میدهد قلبه کش زارعارا
چه سست است بنیاد این دیر فانی
ازین موزیم چست و چابک برون رو
بود فیرد با طل سنا یح عمرش

دهد بر لدبغ از خرد حب شبوم
بود نیش جراح او زخم ارقم
کند بحث از شرح صدرا و سلم
معلم به تلبیس شخص معلم
از آهوی عقل دانا کند رم
که در صید صحراست چنگش چو ضیغم
کند از گر شرع و از صاع او کم
بدو بد کنشت اندز و شاد و خرم
ولی در سخا هر یکی بنده حاتم
رئیسش بجور ملل خاص رستم
عسس در قفا یار و همباز اسلم
ولی از درون نغمه سازد که مریم
بود تعزیت های شام محرم
زطيش مؤخر زعيش مقدم
چه حاجت در و میکنی ریشه محکم
در این باغ ملی براحت نمی چم
فرامین حکمش قضا ثبیت مبرم


٥١

خوشا وقت انان كزین دار عبرت برغبت ازو ديده كردند بر هم
سوی دار باقی کشیدند كالا سوی ملک جاويد راندند ادهم
به تخصیص سردار عالى اعلي كه با سلطنت بود فرزند توام
جهاني خرد بود كوه سياست حيا اندر و مضمر صدق و مدغم
كليد فتوح اقا ليم دوران منيط بكفش چو در پنجه خاتم
كه قدوس خان انكه ز انفاس قدسش شدي مجرم صرف بر شاه محرم
بدو لت چنان زیست بر نام نیكو مقدس بفر مصدق بكرم
بظاهر بثوب شریعت ملبس بمعنی بنور طریقت مجسم
مجلل جلالش نشان سلا طين مثال كمالش مذهب مرقم
ز منصب مبرا زد نيا مخلی موفق بتوفيق چون پور ادهم
مدلل باسمش نشان بزرکی بر سمش دسوم رياست مرسم
چو صدر زمان بود تاريخ او را دبير خرد زد رقم صدر اعظم

قصید

چیست کردونرا كه بکرفته ست رسم انقلاب خاك از آب آور د بیرون و آتش از حساب
پیش ازین زافلاس جمعی بود يكسره مضطرب حاصل بچون ماهی درم دارنداند را ضطراب
حيضه از تاك اورد بیرون وتب از خربزه از انار آرد بجای آب خالص خون ناب
سیب را آسیب امردم پرانی میكند تیر خون آلود جای میوه آرد از عناب


٥٢
دفع علت زاندرون کرد است زاب بیدمشك آب کل با صد نزاکت میشود صرف کلاب
کوه برون آرد بجای شهوه از اقلاب کیر شهر بیرون آرد بجای شیر از پستان کاب
زاهد از شوق زر ممسك که در خاك است دفن دمبدم کوید بخود یالیتنی کنت تراب
دوش میپرسیدم از منشی انشای قضا کی ترا در پنجه قدرت کلید فتح باب
بخششی در کار اینان میکنی خندید و گفت لطفها کردم که اکنون هست بیرون از حساب
خالقم و توکی بملك زنده جان بخشیده ام ترپ و زردک زاکرم کردم بمخلوق عقاب
میر را بخشیده ام کیری که کردن بشکند تا درد در حال شیخی مقعد امرا د شاب
کاه از پشت یتیمان تبره بر کیرد عجین کاه از خون بکارت صاف بر بند د خضاب
ریشرا بخشیده ام بر داد شان و بیجقی بهر سروستان و ساوه حصه دادم منجلاب
پان بهندی دادم و سیکار را در ملك روم در فرنکی خوك واندر روس بخشیدم شراب
آب عمانرا بموج آورده ام تاسر کشد آتشی دادم بایطالی که کیرد التهاب
چار تار و چنکر ابر اهل ایران داده ام ترکشرا دمبوره دادم بهر افغانان رباب
بهر مهمان خانه این قوم قانون آشنا کاه بابار اورم کاهی نچليك اشتهاب
حاکم پر جهل را دادیم یکمرکب تکت عامل بیعلم را داديم يك يابو كتاب
بهر ارباب تمول کبر و آروغ و غضب داده ایم از بهر كوزك نكته چون در خوشاب
آنچه شایان بود از بهر حریفان کرده ایم و آنچه باقی مانده از مقرب براریم آفتاب
ینهمه دادیم و لیکن هیچ نکر فتیم بخود در عوض زین قوم مفسد جز دعای مستجاب


٥٣

حرف زشت آشنایان عیش مان منغض نکرد | کوز کم از باد بیجا بر نمی خیزم ز خواب
قصیدۀ که بدوست خود حاجی احمد قلی خان گفته
ای تو را جاه عزت و اقبال | باد تا باد در جهان ابدال
جانت محفوظ باد از هر رنج | خاصه از جور محصل و عمال
نفسی دفتری ز رخسارت | دور چون باد معده از دنبال
محفلت از سرور آکنده | از پیانو و تار و طبله و تال
سفره گسترده باد تا باشد | جنبش باد ارزه از غربال
چیده در خوان تو زهر خورشی | از شراب و کباب و فرنی و دال
آنچه مهمان تو را شود نازل | از تو بر میهمان شود انزال
گوسفندت ز كرك در پرده | مرغت آسوده از نهیب شغال
باغت از شش جهت چو هشت بهشت | خاص معمور تا در و دیوال
و سعتش چون فضای هند فراخ | از سر اندیب تا بقطب شمال
برش از شرق تابغرب گشاد | حفرش از چرخ تا ثری گودال
نهر هایش زآب پر جاری | سبز صحنش چو در جنان اطلال
رفعت كوتي تو تاکردون | چون زنی سر بلند پر خط و خال
وانچه اسباب بذر و دهقانیست | تیرچو كهكش و نوار و جوال
در اوج خانه تو آماده | همچو اسباب دولت ابطال


مدعای توحاصل از هر سو پی به پی چون کشاکش امسال
کر چه یکسر دعای خوا طرمن بسته بر ختم این قصید خیال
بد عا پیچم و برار م کف ای كفت بحر جود مالا مال
تا بو د بر سر ستو ر لكام تا بپای شتر بود آکال
تا بجنبد درخت باغ ملل تابود در زمانه وضع ملال
تا بود فسق در جهان جاری تا بود ختنه لا زم اطفال
تا کند زاهد از دهن مسواك تابمقعد فرو برد دستمال
دشمنت سر بریده همچو ذکر دوست خندان چوشر مکا عیال
آنکه گه دشمنت گاهی دوست سر او سبز عمر او صد سال

به بچه خود گفته

نو عر و سی ز بیچیک پرسید که عمت حال باب میخواهد
یعنی میپرسید از برادر خود این سخن را جواب میخواهد
که چرا خلق غرق بحر غم.ند او زعشرت شراب میخواهد
چشم چون نر کس خمار آلود روی چون آفتاب میخواهد
که کر فتار ناله طنبو ر گاه چنگ و رباب میخواهد
گاه ما هو ر و گه مقام حجاز شور و گاهی رآب میخواهد
همه خو نابه میخو رند زغم از چه او شکر آب میخواهد


گفت از من مپرس زانکه دلم
چیست حال کسی که خالق از او
حضرت بهترین هر دو جهان
چار یار و ائمه معصوم
مر شد ش نه تهجد و اشراق
شاه با عدل و داد از و به قسط
کار داران بولکی بحضور
محصلانش معطلانه دو چند
دوستان نکته های ناسفته
که مجوز که راه خلق زند
اهل تینس جماع تازه وتر
آسمان انتقام عیاشی
با همین ها که وقت خوش جوید

زین سخن اجتناب میخواهد
طاعت با ثواب میخواهد
سنتی با اداب میخواهد
دوستی بی حجاب میخواهد
بل دعا مستجاب میخواهد
وجه خود با شتاب میخواهد
بد و دفتر حساب میخواهد
فنق و رخت خواب میخواهد
همچو در خوشاب میخواهد
کاه ازوی شباب میخواهد
طفل از و نان و آب میخواهد
در شب ماهتاب میخواهد
سک بود منجلاب میخواهد

قصیده

سحر بجانب مسجد همیشدم شك شك
مجوز علم تلا میذ مکتب اطفال
بها نه درس کمال است و ر نه در تحقیق

صفیر آمد و دادم پیام کی مرد ك
جز این هنر که بتری فرو رود زبر دك
به پیش پای چیان افکند ز سر کلنک


٥٦

بخوف آنکه چه آید جا ازین جدول به بیم انکه چه زاید ببا ازين غاتك
اگر نه مقصد زاهد بزر سرخ و سفید نباشد از چه بحوك سيه زند غلتك
بلي بحسن عمل عجب میکند صد صد چنانچه من زگنه توبه میکنم للك لك
باعتکاف مبین زاروزار وسست وضعیف به بين بوقت سماعش باخ اخ و رك
زمبر پای مزار آنچه پرسی از من پرس ز غوك پرس كه با او چه مي كند لك لك
برای شبچر حکام میدهد فساق بصبح مرد م مظلوم آورد خنجک
بگاه وردو دعا دائما بزن ساکت با آن فسق نگه کن که آتش تیر لك
ریا بکار خدا آنچنان چست کند داخل که غش بروغن خالص جماء، مزدك
بفعل زشت جنان وجا بك و چالاك كه مير كنه بروز شکار با جلدك
جهد زکار صلاح همچو جاهل از عالم فتند بکردن زن همچو باپسر از بك
زخیر دور جنان گر سر زناکهمان بگاه شر و شرارت زچكه - تا كبك
به تن پرست خبرده که تا یکی نازد چین فیشن و در اسب بکجهان قرنك
کلاه برسر خود کج منه زکبر که چرخ بسیز داست از ین سان کله بپاچر تك
نه كوزكم كه باحوال حال اهل صد ور همیشه مقصد من خنده دار دو خبک
موضع زشت من اغيار مي كندهی هی بشعرصاف من احباب ميزند چك چك
شکایت

ايقلك ظلم بيمدد تا کی | جوجه در زیر کوسهم ناکی


٥٧

گیر و دار جهانیان تا چند وین فراموشی لحد تا کی
باقیات نخست بخشیدن با ز طومار مسترد تا کی
حسن مستوره را نمایان کن خفته در زیر چار قد تا کی
خنده حریت شناسان چند گریه زار مستبد تا کی
زاهد جاهل مرائی را کفشش پوشش نمد تا کی
گفت تا آنزمان که میر وکیل آب ریزد بخرج جت تا کی
در کپل زار دختر صفرا کرہ میز می چرد تا کی
گفت تا اسپ های سرکاری زند از قهر با لگد تا کی
زمنل فاسق و محبت او تاب خورشید در جمد تا کی
زهره تاکی بکا و میر قصد ماه در خانه اسد تا کی
کفمش دزد مال مردم را در شب و روز می برد تا کی
گفت کین قحط جاریست اکنون دمبدم قحط میرسد تاکی
گفت آخند بر در اینها در تلا میذ بفشرد تا کی
گفت آنرا زکون فروشان پرس پای این پاس می چلد تا کی
با رفیق (*) کچل همی گفتم داغ برو جه و رجل و بد تا کی
شخص دانسته این چنین غافل مرد ازین گونه بیخرد تا کی
(*) رفیق او (لیکا) حاجی حبیب الله خان مارکز انیست


نفسست را نیا ند تا شیری
کروزک این وضع بی سند تاکی
قصیده در نکوهش ابنای روزکار
تا مرا کر دعر ض خرس نو
کشت از ان خاک ذلتم بر سر
که کشد مر مرا سوی بیکی
کش کشان کاه جانب مو تر
کاه کوید مدیر و که مامور
خواندم که سفیر و که کر یر
گاه کوید که هاییا که تو را
میبرم تا بکوتی بایر
که چوامنیه سوی کون خواند
کاه والی صفت سوی دختر
گاه کوید خموش که میشمر د
دشمن خویشتن تو را و پسر
یابیا موز علم جراحی
با تلا میذ تا شوی دکثر
یا چو طفلان همیشه اند زیر
یا چو آخند دا نما بزبز
جدول آموز تا شوی قابل
بر حساب کتاب انوا نتر
یستان تا تو را دهد انجیل
می بده تا تو را دهد سبقر
هدیه بفرست تا پری فادس
تار تق ده که تا بری لنگر
که کریبان کشد بکنجیفه
کاه خواند بمجلس لا تر
کاه در موزیم برد که بیا
تا به بینی که چیست کس صور
که سوی مر شد کرخ میرد
که شنا بان مجانب مقبر
یا برو جر که تا به بینی فاش
نطق عصمت ترا نه حیدر


یا بروکس یجاوری آموز
یا خیال جدید را در یاب
یا برا از اداره كمرك
مفتي مرتشی و قاضي پاك
هیئت اولین بچاپ رسوم
همسری کر فیتوا نمی کرد
اندرین جاده پاره خواهد شد

یا بی دله لکی به بند كمر
یا ز رسم قديميان بگذر
باد را در حدیقه دفتر
ساوه و در کنار او چونكر
هست با الله اولين نمبر
می چه از خلق چون منی زد كر
باي اسكيل عقلموا رهبر

در زفافا فيه سید یوسف

شبی بحله پای حصار غوغا بود
نگفت کیفتش را مفتش تفتیش
چه گفت گفت برون بسته از ذهاب و ایاب
درون خانه ز هر مذهبي نشته بهم
نشسته ساقی و می در میان پیاله بدور
ازان می که ز آب مویز شرب عسل
هم از می که فشرداست ساقی از آلو
نهاده چو کی و یکدل نشسته بر چوکی
خیار نشاء اهل سرور و نعره زنان

خبر رسید که آنشب زفاف عذرا بود
کسی سرود که آنجا سپند و الا بود
بحفظ باب درون باب مله با با بود
يهود و ارمنی و گبر و روس و ترسا بود
می که ریخته در وی نبیذ و خرما بود
ازان مي که ز انگور سرخ تنها بود
در و زروغن بادام قدری ایما بود
برهنه سرزده می مرد مردم نصارا بود
رباب و چنگ و پیانو و سازو سرنا بود


پنیر چیده زهر سو غذای رنگا رنگ
کباب فرنی و ماقوت و دال حلوا بود
بپای شك شك پازيب و دست غو غژ رنك
كراو ترا نكنم دست دست صغرا بود
چنان ز ذوق کف بیخودی بدن میزد
که پشت دست وی از شوق بر ثریا بود
بطعنه عیسو باری با محمدی میگفت
کی اینعمل بکتاب هدا یه فتوی بود
که اینچنین جلبی باشما بود بی‌بی
چنین فلک زده را که گفت آقا بود
که خواند صالحه و ساجده که عقدش بست
بگفت صفه پر از میر و پیر و ملا بود
علامت که نشان بکارت او بود
خلاف نیست که از خون ابن آوا بود
قصیده ایست که از سمت کابل بهرات فرستاده
ای باد اگر فتد گذرت بر دیار ملك
بر گو سلام ما بصفا رو كبار ملك
با دوستان مشفق و یاران مهربان
با همدمان قدس مهمان وشکار زملک
ترسم فلک امان ندهد تا بصد نیاز
در چشم خویش سرمه نمایم غبار ملک
بر گو بمیر صاحب و فرزند ارشدش
کی امجد زمان شرف افتخار ملک
بر آستان پیر هری چون نهی قدم
یاد آور از مسافر زار و نزار ملک
ما نیز اگر بگلشن کشمير سر خوشيم
داغيم بر يك تكه خار خار ملك
زانجا اگر گذر فتدت سوی باغدشت
با مولوی بگوی که ای سوسمار ملک
ما شایق تو و تو در آویز جیره
تا چند از تو رنج و دگشت و کار ملک
از مولوی گذشته بیا بنده جان بگو
کی بی خبر بفوج عیالت منار ملک


دیدی چه کرد با تو و باب و برادرت
این گیر و دار و دبدبه اعتبار ملك
فرش سرای خویش مکن سنك مرده را
تازنده را بتو نگذارد مزار ملك
گر سوی زنده جان شدی آهسته تر خرام
برکو خواجه از من شب زنده دار ملك
کي بيوفا ز بهر تو تا رنج گشته ام
تو شاد بی زما بکنار انار ملك
آخر دعا مضائقه تا چند سوختم
بل وار هم ز کشمکش اشتهار ملك
چون بازگشتی از طرف زنده جان بکول
آنجا شبی بیای که بینی مدار ملك
باني یکی شکسته وارسته از جهان
دیوانه که نیست جز او هوشيار ملك
گرد سرش طواف کن و عرض ما بگو
تا چند باشد اینهمه سودا فزار ملك
با ساکنان مسجد و حفاظ مدرسه
بر خوان که ای تمام شریر و شرار ملك
اینجا بما بقول تو تر رسیده است
کر درس بحث علم شما را ست عار ملك
ما نيز طالبیم و طلبکار هستیم
الارضای حضرت پروردگار ملك
زانجا اگر بسوی زیا رنگه آمدی
بخرام سوی آنهمه عز و وقار ملك
بنا که تابم از بن خواهم زدیده رفت
بفرست شربت بمن از کوکنار ملک
ر کوز چتر شاهی بنهاده بر سرم
بهتر بود حلاوت دود سگار ملک
چون میل سوی شرق دشت پلان کنی
میبوس خاک خسر و خواجه چنار ملک
با دود مان مرشد ما حال ما بکو
در باب جان روسیه شرمسار ملک

(ه) آخند زاده ملاعبدالله تریاکی زیا رنگا هنی


٦٢

با صوفیان حضرت پیر کرخ بگو کی هست هر یکی شایان قارملک
صوفی تبرکست که خوردیم چون جراد از حد غور و ار به الی اسفزار ملک
بار بلی بگوی که ای کین دیس خر تا کی همی نهی ز کف خود مهار ملک
با فصل دیو و دعوی خوی فرشتگی شرزما نه بودن و آنگه خیار ملک
یا رب دمی بود که رسم در دیار چشت جا نرا کنم ز شوق در ینجا نثار ملک
قصیده ۵ از زبان عیال خود به محمد هاشم خان نائب سالار انشا نموده

قاصد صفت در آی نه چون کهر بحرم چون سوي باغ بگذری ای باد صبحدم
استاده شو بخدمت بدر سپهر جود انسان که ایستاده بدر گاه بو حتم
گستاخ واز از من بیدست پا بگو کای انکه کفه بنیاد ر جهان عام
متوی نمید هند که در آخرالزمان ايمان وجود خر ز ندارد الم عدم
اقبال ما است و ر نه تقاضای وقت نیست کاب سرور جوش زند از بحار غم
اهل هرات جمله دعاي میکند ز دل از خاص عام و عاقل و دیوانه و اصم
يا رب ز عارضات زمانش نگاهدار این سایه را مکن زسرو وز کار کم
کو تاه عرى فلم اینکه مراد هریست زشت با میکلی چو خرس به خیال چرن کنم
با هيئتی چو بوزينه ویر بوزنه بدخوی تر ز کرک در افتاد در غنم
خونریتر تر ز جرمن سرکش تر از فرنگ نا باك تر ز روسی وبیدین تر از مجم
فرعون وقت بلم باعور روزکار کافر تر از کسی که کند سجده صنم


نزدله بروث گله نه کشی بدی
خو کی جهان خراب کنی ظالم سکی
کم دیده روزگار چو او بد قیا فه
زین گونه صدهزار عيوب دگر ور است
الطاف تواست ور نه سزاوار قدرنیست
یکماه شد که روز برو ز اعتبار او
بد پروری نبود باحکام حکم شاه
حیف است کرد یار هری کر پری چنین
اي مهر آسمان عدالت به ابتدا
کو زك به اختيار خود هر جا که میرود
مولای خلق حضرت حافظ نوشته است
سي ساله ام بحکم به بهشت یکه ام بگیر

بي رتبۀ بد عصمتی از عیب خودبكم
فرزند از و بگیر یه بزا ری از و حرم
پر خواروهر زه گرد مدامش غم تکم
گر فرد فرد قصه کنم بشکند قلم
كان مدير ك ا بو د بحضور تو محترم
در حضرت حضور فزو است دمبدم
این بدگهر چرا لترق زند قدم
باشد بداغ حب تو امروز متسم
از پیشگاه عدل تو شد امر این رقم
گو میرونو از بهر گوشه زیر و بم
ان العهو د عند ملوك النهى ذمم
يا يكنفر بخدمت خاصم نمای کم

جواب از طرف نائب سالار مذکور برای عیال خود انشاء کرده است

ای برق لطف جانب ده رو بصد ضرور
آیز تو فگن بساوه که تدبیر عقل ورای
بخرام انچنان که خرامند مهوشان
خسته تو که گلبن بستان عافیت

زیرا که باد را نبود طاقت عبور
زان خاك پاك كر ده درینروزهاظهور
ستیز آنچنان که ستیزند اهل زور
خورشید برج عصمت آن رشک ماه ور


٦٤

از خواب ناز پرده زرخ برنیفکند در عالم خیال مبادا کند نفور
کان زوجه کسی است که بسجل مهر او بر مقتضای خاطر او میشود مهور
کلکینچه باز کن که شعاع رخش ز در گر پرتو اوفتد شوی از خویش بیحضور
استاده شو بخدمت عفت مآب او از بهر پاس خاطر او یکتر نگ دور
پرشا قدم نهاده و يك پشه بك نگو شاید دهد علیک نگر در زکس غیور
برگو که ای سفینه دریای مردمی وی گوهر که سفته ترا صاحب صدور
ای مهوشی که از تو دل عالمی کباب وی شاهدی که از توجها نیست در تنور
آفت ندیده زلف تو از دست هر خسیس در گلشن جمال تو چشم حسود کور
از تیغ ابروان تو قتل است در فرنگ وز لعل آبدار تو در جرمن است شور
نسایم گشته نزد متاع لطافتت از روی اختیار بهم قاقم و سمور
عرضت ببارگاه عدالت پناه ما آمد چنانچه زده سلیمان پیام مور
بنو شته که شوهر بيباك ناکسم
زینجا فرار کرده در انجا قرارگاه ترسم که در ممالک حسنم فتد فتور
آری نکو نوشته اما بصبر کوش گر صبر بر مراد شود کار هر صبو ر
آن نیست آند یار که پیر اروپارسال از دست مردمان جفا پیشه بود چور
از فضل حق و همت مردان و سعی ما آن ماتم گذشته به امسال گشت سور
تادیب میکنم که شود شوهرت مخبر رو آرد در سجده از دل شو د شکور


اکنون کسی که عمر بغفلت گذارده است
بگذار تا که این سر خر در میان باغ
از بهر هشت بکه کجا افسر سپاه
دکتر اگر علاج کند زخم چوره را
اگه شود گهی که برو بگذر دمرور
باشد بزخم چشم بدان مایه سرور
گیرد اناث چوره از کف دهد ذکور
با مرهم سفیده و یا دوده بخور
م این را بمدح شوهر از زبان آن برای نائب سالار صاحب مذکور فرستاده است که م
ا یکه قدر همت خود شوکت شان یافتی
نه بتدبیر است نه تزویر نه روی و نه رنك
ای جهان جود ای کوه حیا ای بحر حلم
شامل حال مال تو است اهل الله هند
میتوانم گفت کای مهر سپهر عدل و داد
کعبه دلهای مسکینان عمارت کرد تست
عنبرین فامی که رنگین گشته باغ شاه از و
ظلمتی در جبهه اش گر یافتی مکروه نیست
یوسف مصر سخن از تهمت ارباب حسن
تخت جمشید است یا خلوتگه افراسیاب
چشم شوخش شوخی سرشار بکخرمن گل است
او ستا دعلم دانا ئیست اما حیف حیف
آنچه لایق بود در خورد خودت آن بافتی
هر چه در خود یافتی ز اسلام ایمان یافتی
پرتوی از صحبت نیکان پاکان یا فتی
یا ز قرب حضرت شاه خراسان یافتی
دادمظلومان بده کامروز فرمان یافتی
خاصه این ساعت که اسماعیل قربان یافتی
دامنش از کف مده دستش بدامان یافتی
کاندران ظلمت بکلی آب حیوان یافتی
هر طرف میرفت محبوسش بزندان یافتی
رستمی در رزم و در تدبیر پیران یافتی
سرمه سایش کن یکعالم ترکستان یافتی
انکه در ظاهر و راطفل دبستان یافتی


سرو آزاداست آن شمشاد جویا ر وفا
در كوخ بیجدیش آخر بنیسان یافتی

زان همیترسم که آخر مفتش از کف میدهی
میرود ارزان زکف جنسی که ارزان یافتی

گر خدا نا کر ده تاوان بودتاوا نش بمن
مید هم تا وان اگر زین مایه تاوان یافتی

منکه جا نان مفتي اوده ام اوجا ن است
اي بلند اقبال بیخ بیخ جان جانان یافتی

جو كي اقبال او را با د تا هفتم فلك
بردی از انسان ندیم خوش سلیمان یافتی

كا م اصحاب تمنا را بده فر دا مکن
کانچه اکنون یافتی شاید که نتوان یافتی

حقهٔ شرم صدف آسا دهان بگشاده است
فصل نیسان است اگر یکقطره باران یافتی

— ان قصیده را ازبان عدل خود بری خود تحریر نمو ده بطریق ظرافت

قاصد بیا ونا مه بگیر از من و برو
با خد مت جهان سخن آن سخن شنو

برگو که ی ندیم خدیو سپهر چو
آهسته ترکه گیر ترا نگسلد جلو

رسم که قرب صحبت آن بحر اقتدار
وان گیر و دار حشمت شاهی دو بدو

قیماق صبح چای پگاه و غذای چاشت
كا هوی عصر بر سر او غور ی پلو

پروردهٔ شقاقل تر شی و رنگرنگ
از گونه گونه شوله از قورمه تر چلو

فضلی كه می ندید كسي يك بروت چرب
رو غن بجای دست تو استاده چون گاو

هر روز هفته یکخورشی تازه میخورند
سه شنبه دو پیازه و جمعه کباب غو

اسباب میله میل بمیل او فتا ده است
یکد شت پر زچوکی و پر میز يك تگو

دکتر رفیق صبح تو بابورفیق چاشت
اقسم تمام پیش تو د ار ند رفته رو


٦٧

میر جهان پناه امیر سپاه ری بر شکل منکر تو بود خاطرش گرو
در پیش پات اردلیان کفش میزنند کپطان و صو به دار ترا مید هددوغ او
دو زیر دست بالش مخمل نهاده شب زیر پهلوی تو زد یبا ست رختخو
قنفذ صفت فگنده از دوش پوستین از پای تا بسر ز سرا پا لباس نو
بر صحن باغ خیمه زده گرد گرد تو از قسم قسم نسترن و زنبق و گاو
یکتبه نور بر کل قالین نشسته گا هی سوار اسپ ترا یال و دم دوتو
تو در میان باغ خرامان چو سروناز حاسد برون باغ دلش از حسد کدو
توفیق خیر یافتی و صحتب کتاب تصحیح اعتقاد مکوزین زباده لو
ملای ارگ با همه طاعات و زهد و علم از فضل کردگار ترا شد رفیق شو
این گیرودار دبدبه و اعتبار تو اندر متاع قدر تو ناگه زند الو
آخر ترا کشد بدیاری که از جفا گه هیمه آوری و گهی کو کنا رسو
گه غوزه بشکنی و گهی پنبه واکنی گاهی بتونه نخ زنی و گا هی به آشتو
یا ریسمان بکف کنی پشته کش شوی یا داس را گرفته روی جانب درو
یا بر در سرای کریمان برای نان سنگی بدست گیری و گوئی عمو عمو
شکر و سپاس نعمت پروردگار کن یا صبر کن که صبر بود فاتح نجو
ده روز میشود که مرا از فراق تو بر جان فتاده ز مزمه میخ مجاو تو
آن كبك پر ستبر ده که از همه نخست روزش بمشك شویم و شب شو یمش به او


گر نا مدی خبر و همت کر به خورد رفت
یا دزد های قریه بغارت کند چپو
آن سم آهوی ختنی تر سم عاقبت
گر دد ز انقلاب حوادث چو شنگ گو
يك بيوه ملك با شد و انهم بلا عمل
گر با تو باجو بست ببا هم به نیم جو
چون شیر شرزه کیر بچنگ اور و بیا
رو باه سان مروز بی خایه لگو
این را از طرف خود برای نائب سالار در باب اجازه رخصت گفته
اي عظيم القدر وی میرمها الگوی خدیو
بنده را دانسته خود غمخواری نادان کنی
انچه لازم بود در ماه رجب کردیم عرض
رخصتی میخواستم کر در مه شعبان کنی
گر صیام آمد بکلی باب عشرت بسته شد
نیست لایق اینکه بر پا بنده خان تاوان کنی
چند روزی میروم از شوق بیایم بذوق
کر بقول حلقه در گوش خود اطمینان کنی
اختیاری نیست رفت از دست عنان اختیار
بسکه صرف خاطر من جاي و آب نان کنی
زان همی ترسم خدا ناکرده بگریزم بشب
گر مرا از قهر بر يك خايه آویزان کنی
این را برای نائب سالار محمد هاشم خان نوشته
خوشی که فتنه بیدار را بجو کردی
چنانچه گرسنه را شبر از پلو کردی
سپهر جو دی و ابر سخا بحا رکرم
سحاب لطفي و بر تشنگان کلو کر دي
بپا بكاه مروت کمیت همت توست
که از تمامی اقران خود جلو کر دي
صلای عدل تو انصاف بینوا یان داد
و گر نه خیل عدو ملك را چپو کردی
کجاست زال که در کف سر بریده خود
بپای بوس تو از روس هدیه رو کردی


٦٩

بید قدرت حقست و ر نه دشمن تو بكاه قهر تو از بیم زهره اوکر دی
چرخ پرتو عدلت فتاده ور نه چه شکر كاسد به برج حمل زنده بره توکردي
چه تا فتي نظر از حال حاکم و عامل بيك تغافل خود جمله را ما وکردي
چو نخل تربيت ذات نيكوان كردي چه کشت مردم بد پیشه را در و کردی
کسی که سر زره راست باز پیچیده براه راست بملك دكر لكو كردي
عجب نباشد اگر خاطر ت پریشانست ز بسکه در پی این کار کنجکو کردی
بماي نظم نظام اینکه مفهوم شده بود فرار دیدی و از راه طرح نو کردی
بحیر تیم که کاش اختیار می بو داست که هر چه علی و ملی ست یکسو کردی
نه عجب است که باین کما ل و عزت و جاه بحسن خلق جهانو ا چسان گرو کردی
کر و نکویم از انجا که ملك انسانست بکر دن همه زا چسان خود تو كردي
مرا که او ل شخص هرات میگفتند به بین بطعن کسان عاقبت کتو کردی
جماع تا زه بشب میکنند اهل جماع جفا نكر كه بمن روز را چه شو کردی
سریر عزت و عیش مدا ایگورزك تو را سزد که بمیدان هزل دو گردی
ـ* قصيده *ـ
گهی بفکر تد این گهی پی تد وین گهي قفای قوافي گهی پی تضمین
گهي درود قصايد گهی سرود غزل گهی رباعی و که قطعه گه مسايل دين
گهی بدایع گه مستزاد گاه مدیح گهی بیان معما گهی پی چیستین


۷۰

ز معرفت چه زنم دم ز عشق نومیدم
گہی چو زاهد نادان ببر کشم امرد
گہی بشکل معلم نشسته بر بالا
بمسجدت که در آیم کر اسلام کنم
سخنوران همه خلاق معنیم دانند
به این ذکاوت ذهن به این صلابت فکر
برون شد از کف من نقد عافیت ز انسان
اگر عتیقه ام اما دل جوان دارم
جهان ده شتم اما بيك هنر خورسند
تفا و لاست همانا ورود موکب او
شهنشهی که بر وتحفه مید هند یو روپ
نخست عرض من اندر جناب او این است
تو ئی که بازوی عدل را قوی دارند
وزیر عدل بتد ریس خانه انصاف
خلاف نیست که ملک هرات ویرا نشد
حلال نیست که کاتب نمود صرف نظر
تظلمي که بپا کرده است قو ماندان

عبث حکایت فرهاد صورت شیرین
که در محل تهجد همید هم تلقین
گہی بر نگ تلامیز خفته در پائین
که ظاهر م شود از صحبت خسان تسکین
چه حاجت است ره و رسم مردم پیشین
رقم بیخت بدم اینچنین ز ند پسین
چو از میانه چليك هوا شود بنزين
محال نیست به انگور تازه از کشمش
که بر دعای شهنشاه میکنم آمین
که در هرات همی آید از طریق یمین
شهنشه که بر و هد یه میفر ستد چین
که اي شريفترين خا ندان ملت دین
ملا يك كه بود تابعان روح امین
نظام نامه عدل تو را کند تلقین
چو در اخیر زمستان ولا یت غزنین
پی تراش بجیم جزا زند سکین
نکر د ده ولت البان بملك روس چنین


۷۱
بقتل هر دو طرف تیغ زن هلاکو وار
بخون سارق و مسروق دست و پارنگین
پلیس او همه کوفی رئیس عمر سعد
بلاکش کرب بلا از هرات تا قاین
بکند کوب رعیت جسار چون رستم
بامتحان مفتش فرار چون کرکین
دراند پردة ناموس بینوا یان را
بی رضای پلیس و بخط نفس لعین
کسی که کند بدل نقش ظلم را بي شك
سیاه روی شود در جهات همچو نگین
ندیده دیده در کفر زین قبیل بی آب
دل ندیده به اسلام اینقدر سنگین
بمحص فعل عسس در جزای دزد چه بود
نصیحت فلك و چوب بود قانه قین
نه اینکه شمع کند اندرون بصاحب مال
و یا بمیخ برآرد ز مقعدش سرگین
قضا بدست قدریخت تا ذلیل شود
بکار خانه قهر يك صورت قاین
از آنچه بر صفت جور او سرودم من
مقرر است که باشد خفاش صد چندین
اگر دو روز دگر داشتی دوام و ثبات
ز پاکقانه ربو دندی و ز سر تا قین
چه حاجت است به اظهار مدعی و شهود
کفایت است همان نقد بانگ خس و دنین
چراتو فخر نداری بنظم خود گوزك
رساند خواجه ات او را بقصر عابدین
به من بگو زوکی خواشان سرافرازم
بکابل همسفر شاه میر ود شاهین
قصیده
میخواستم که ملت ما محترم شود
در روی روزگا ربصنعت علم شود
هر فردی از ملل برسد بر حقوق خرد
یعنی که رشو بر طرف وظلم کم شود


در خاطرم نبود که قاضی ز بهر نیز
مقصودم اینکه اهل طبیعت بفن خود
اطفال مکتبی بفنون سیاستی
ماهر شو دهند به زانسان که در حساب
ارکان دولت از سر شفقت باتفاق
چشم سفید هموطنان جریده خوان
تجار با شرف همه از روی راستی
مجمع رسوخ ماده این نظم نامه را
عدلیه بر وظیفه تشکر کند مدام
نسوان بیکطرف فگند پردۀ حیا
کوبیدۀ سیاست بودیجه شد سوار
دولت بخود ببالد ملت قوی شود
دولت شود معزز ملت شود صفا
غافل از انکه مردم مشهور بالفساد
تأثیر اختر فاحکم میدهد نشان
تقدیر خنده کرد بتقدیر ما و گفت
زاهد بحب مال پی دوستی جاه

در يك خطا چو مفتی امان متهم شود
یکباره کامیاب چو اهل قلم شود
روشن ضمیر هر یکی چون جام جم شود
بفکر حل عقدۀ جذر اصم شود
کوشش چنان کنند که قلع ستم شود
ز اندیشه جزای عمل نیز خم شود
بر اقتصاد شرکت خود منقسم شود
یکبار خوانده بر غلط خود حکم شود
امنیه حسن خدمت خود را رقم شود
بهر ثواب ناغربی محتلم شود
شاهد پیاده يك تنه پیل اجم شود
مولای مملکت همه صید حرم شود
رفع نزاع و دفع همه هم و غم شود
شورای ملت و نفر محتشم شود
کاین قوم برجهالت خود بوالحکم شود
ترسم که حفظ صحه به آخر سقم شود
روي از صمد بتابد یار صنم شود


۷۳
شیخ الشیوخ از پی تعمیر باغ و راغ فیشن نموده صرف غلام درم شود
اصحاب علم تا بکف آرند وجه عیش هر يك جداجدا پی بیع سلم شود
تحصیل مدعا و ملاقات آشنا دشوار تر زمتن فصوص الحکم شود
بهر قضای حاجت ارباب احتیاج قاضي بکم برآید و مفتی اصم شود
سر رشته دار دفتر انوا تر بلوك چون كاتب متممه پابند غم شود
سرکاتب محاسبه از مشعر الحرم یاد رسوم کرده سوی ملتزم شود
مستوره نیز در طلب دعوی حقوق بیباك تر ز پیلم و گستهم شود
دولت بفكر جاه وملل در پی فساد گوزك در ین میانه مدیر شکم شود
قصیده
دوش فکرم خنده زد بر روزگار گفت کای ایام دست از من بدار
یا بکش از بیخ استبداد را یاد ما را از حریت خواهان برآر
از یکی امید و بیم از دیگری تا بکی بین القرار و والفرار
یا برای خاطرم از صدق دل معنی هر فرد ملت را بیار
اولا رسم معارف را بگو بعد ازان مضمون کار کار دار
گفت صنف اول و دوم معاف لیکین از صنف سوم تا صنف چار
هر معلم را تعانق تا بصبح یافت چون در شب با طفال اقتدار
صنف پنجم را معاون کرده حل کاندران تا خایه می گنجد فشار


٧٤

فرقه شری و مديرت كنيد
معنی بودیجه میدانی که چیست
همت معنی ايالت مرگ زشت
بازگو معنی اعلحضر تی
او لا بگذشتن از ناموس و ننگ
سلیم آسان شد گربوان دريورب
بودن همخوا به اندر دار کفر
معنی کار وكالت كس كشي است
جوهر فمقد مامو رين ملك
وز مرامع كفته قاضی حقوق
زهد تقوی چیست در ایام ما
از مروت دور تر یعنی وزیر
معنی و جمان چه باشد ز خیثیت
حریت یعنی گریزو بنده گی
معنی شرح سیاست دول
يكطرف بودن به هندود یهود
معنی پلتيك يكدفتر دروغ

هر یکی رشوت ستان و رشوه خوار
او سرا پاتوك امر کردگار
معنی مینتو فیت آخر فرار
گفت بکسر اقتدار و اختیا ر
دویمیم از تخت و بست قندها ر
باد و صد ذلت نه همچون : زهار
تا كند اسلا میان را شرمسار
کس فروشی هست کاز قرید از
ما یه ظلم و ستم علاقه دار
اخذ پروانس است پون و کلدار
رفتا با دزد با او باش یار
کز غم اخذ عمل باشد نزار
جدیت یعنی که زخم را نجار
بنده شه باش کوشد پایدار
دوستی با کفرو با اصحاب نار
بر طرف از دوستان چار یار
شنعت قانون نباید در شمار


٧٥

معني نطق جوانان جديد موتر باغی بود در قارقاز
عصمت مستوره در قانون حال سر ز جا در لوچ از پایان ازار
معنی گو ز ك چه باشد مفلسی دخل خرج اخرین اعتبار

قصيده

یا رب که بنام دار و نامش با جمله آن سر و نظامش
اسپهبد اعظم آنكه او را بستو د، رعیت جو ا شیش
تا هست جهان پناه او باد تا باد خدای باد حا میش
آراست برای اهل اسلام جشنی که فلك دهد سلامیش
جشنی همه سر بنور دستار جشنی که در و کلاه ما، فیش
جشنی که ملایك سموات هر سو که د و یده یافتى ريش
جشنی که زبان عیب جویان بست است چو دم عقرب از نیش
جشنی که کسی از و نیا زرد جشنی که نگفت کس پس و پیش
چشنی نشنیده و ند یده کوش نگران چشم و تفتیش
جشنی که ندیدم و شنیدم یکسان بتو انکران و درویش
جشنی که چو من سیاه زشتی مشهور بود بخوش کلامیش
از بهر صلاح عقد اخوت دو لایحه خواند و کرد معنیش
یک لایحه از زئشه نخستین کورا بیری فکنده خامیش


٧٦

بر خواند که فعل نار وایش آواره نمود با خا میش
کی خاین پاك دین اسلام اينك تو هندو شیرو کو میش
افغان بملك فارس داداش دران بر و سیان تبارش
اسلام و همیشه یار جرمن اجان و محب اهل اطریش
يكر بمحن از پناه خالق همت طلب از دعای کا شیش
يك لا لحه دکر زشاهی کا قطاع جهان ندید ثا نیش
چون خلع امانت امان شد جد و اردلید وکنده شد بیش

در دوره این جناب عالی کم کشت جدید عتیقه شد بیش
هر نقص که در کمال دین بود این خادم او کند تمامیش
ای یار خدای عالم آرای وی عیش رسان دفع تشویش
ما را بپناه این شهنشاه بیدار بحق جبار در ویش
یا رب تو بحق پیر انصار کو را به ثنا ستوده جامیش
تا هست جهان بقای او باد تا باد زمانه دار با قیش
حاجت بدعای دیگران نیست آنرا که شده است شرع در عیش

قصیده

عجب مدار گر از کف کشت تار امروز که باز بند د اگر بخت گشت یار امروز


۷۷

بیار می مخور اندیشه زیاده و کم که او فتاده بسرعت خمار امروز
ز بیخودی خبر با خودا نه میگویم اگر قبول کند صاحب اختیار امروز
بیار می که چو بزیزو اسپرت هر دم زنم بکو تی اهل ستم شرار امروز
کلید مخزن روام بدست غداریست که پاك مي نکند از خزانه دار امروز
بیار می که اگر راست شد قصیده من شوند مخلصم از هر طرف هزار امروز
بدین و تیره که سرهای عقده راز دوش سبك شود بود انجام اقتدار امروز
بیار می که بقتل وطن پرستان رن کشیده است اجل تیغ آبدار امروز
وگر نه از سر غفلت به پوش خیر کنند بكل ملك نماند یکی شرار امروز
بیار می که ز سختی قهر میترسم که بگسلد ز کف منتقم مهار امروز
بنو نهال معارف فرورد دندان چنانچه اشتر رسمی بقطع خار امروز
بیار باده با نوا نتر خیالم ریز که از متممه گویم مآل کار امروز
کنم مخابره مال میشود تاراج دهم خبر که کرا مي‌کشد بدار امروز
بیار باده که در عذر شاه میخواهم که مصرعی بنویسم بیادگار امروز
زبیم حادثه گرین گریخت از میدان سزد که شاه بر آید بقندهار امروز
بیار باده که گویم چه ظلمها کردند به بیکسان و ضعیفان بیقرار امروز
يكو بلاي ملي نکرد این زیاده از انچه کر ده جایان غلافه دار امروز
فساد ملك تأدي بسلطنت بخشد اگر نه دزد رود دفعتاً بدار امروز


۷۸

نداده خيل بغايا مراد خانی را
بيار باده که کرنال داد شانی نیز
چرا که عضو پی احترام وتعظيمش
بيار باده که سرمستيم بشور آورد
که انکريم خطا بخش جرم پوش قديم
بديک جامع و بر روز جمعه و عيدين
بدین شرکت اهل تسنن وشیعه
ز بيم قهر امان الله ومساوانش
وگرنه کیست که جرأت کند بحب کسی
زبسکه داشت بدین بغض کينه و الحاد
گواه کفر و نفاق دهند در همه حال
کجا رواست که دوشيز حال اسلامی
کلاه کج بسر دو بروت مخواربيغ
شبيه شخص که ار د باستم که بر عقلهم
بدا نش که در او تفدز عالم علوی
سیا سیئت که کرنا که از مقابل او

از انچه داده معارف جا فشار امروز
نهان بمقعد من رفته آشکار امروز
بسر فتاده سوی غارهم چو ما ر امروز
بران سرم که بنا لم بگرد گار امروز
شفيع می کنمتب روح هشت و چار امروز
بسنك هفت قلم كوست از مزار امروز
که شاخ يکشجر ستند بيشما ر امروز
بگبر و هندو روسی شد هم يار امروز
که سب و لعن فرستند بيار غارامروز
شنید ود يدو ندا دادن سنك ره امروز
نظا م نامه و قانون اشتهار امروز
رونده ازی تعليم در تيار امروز
سواره برموترو بر لبش سكار امروز
بخنده طعن زنند دمبدم حمار امروز
فتد بهر نفسی بکهزار امروز
بر آيد از پي احياء دين سوار امروز


بعدة کم ازیصد و زیاده از چار
برادرند از ین قوم دون تار امروز

همین فسرده دلی باعث خرابیهاست
چه حاجت ست کسی را بکارزار امروز

خدا کند که بر آید ز دشت پردۀ غیب
دلاوران قومی یال کوهسار امروز

چه نجم زخم بر آنان زنند آتش قهر
که سوزد از تف او عالی بنار امروز

بقتل کفر و ترقی عالمی اسلام
چنو بروی زمین نیست تاجدار امر و ز

پس از دعای بقایش مرامرادی هست
و سداکر با مبنان شهر یا ر امروز

د و قوم ما یجزای عمل سزاوارند
ضرور ورنه دو سه همت ناچار امروز

بخیمه مردم مشروط خواه ما میگویند
که شاه رفته مار فته بهر کار امروز

معلمان معارف مبارزان جدید
به تیغ شیر دماغ شرا بخوار امروز

ز بیخ قلع نما دشمنان ملت را
اگر معاینه باشند مرد کار امروز

و یا معلم بد خوی صنف پنجم را
بان سف چهارم شود سوار امروز

خدا گواست که پیدانشان بحد دارند
بباز کشت امان الله انتظار امروز

دو حصه اند اهالی مملکت مخصوص
یکی ز اهل یمین و يك از يسارامروز

کدام فرق قدیمان و حریت جو را
اگر بدوش ندو زد کسی غدا ر امروز

کنید اهل همین عالمان استبداد
که دین بقو ه شان گشت استوارامروز

کدام اهل بسازند حریت خواهان
که در خرابی دینند مردوار امروز


۸۰
و ليك پيش قد جان مخفر بك صيف چنانچه هست يغ چمه پيش سار امروز
مبارك ايكه خزان وطن پرستانست كه ريختند ز غم شاخ يك بار امروز
گهی بگريه كه بابای معنوی بگريخت گهی بماتم بابای تا بدار امروز
كهي بنهان بسوی خوانه سراج الدين رو ند موی كسان طرف پا حصار امروز
گهي بنا بقه يار زار ميگريند كه بيت و ماهيکی گشته خوار زار امروز
گهی خموش که از هوش رفته و گه با هوش كه از پلیس نكردند شرمسار امروز
نشسته است ترش طرفدار آزادی تو گوئی رفته بفرنج زنش منارا امروز
بدون غنچه طراوت کشاده كف سرسبز درون پر آتش سوزنده چون چنار امروز
بحصه که در او جمع دين پرستانند چهار فصلی بر ایشان بود بهار امروز
دعا كنند ستايش کنند يزدانرا كه شاه بر سر ما باد پایدار امروز
على الخصوص تنظیحیه که شهر هرات ازو رست ملك ديار همچو لاله زار امروز
بكل عسکر اسلام داعی خواصند زغند مشر سپاه حواله دار امروز
محق است که چون تیغ شاه اسماعیل جهان گرفته باشعار ابدار امروز
غزلیات
بسم الله الرحمن الرحیم
يا رب عنايتی که ره عشق پويا روی از جهان بتابم سوی تو رویا
در چوكی رضای تو طول لسان کنم وز روی شوق حمد ثنای تو گويا


سر باز دوش محو کنم همچو چارمغز دولوی گاه راه تو مر دانه لوچا
طرح جدید گیرم طرد قدیم نیز وز اغیان بخوی کریحانت خوچا
در کویی جمال تو با دوستان تو از لطف راه ده که دران جمع توچا
اينك تخلصی که در افواه روز کار افتاده است هیچ بر غبت نبو چا
طو مار بافیات معاصی خو یشرا بر آب دیده های ندامت بشو چا
نتوانم از تلافی شکرت برآمدن گردد اگر زبان بهمه عضو موچا
چندی برای خاطرا حباب هوزدم لختی برای خاتمه خویش هوچا
مو تر سوار بر جبل رحمتت دوم فریاد ها بر آرم گویم که کوچا
غزل
باد صبا خبر ده آن نازنین پسر را کای نور چشم بابا تسلیم شو هنر را
مرد پیر بگریز با نوجوان دوآميز دهقان می پسند د دربار پیره خررا
مى بينى اي گرانی کز بعد نيك نامي شاگرد خاص گشتم اتش ملیکتر را
اول برنگ شيخي مال کسان توان خورد هر چندمی ندانی قسمت جو دوخررا
بهر ریا وسمعه در روز سجده میکن مخلص بشب چه داند نا پاکی ذکر را
گرد سنگه نداری اينك مربعمشو کز در برون نرانند اهل کرم نگو را
رهباری اگر درین فن اهمیت ندادی از روی صدق میگیر دامان کور بررا
در بست عمر طبعی این هر دو شبه کافی است بیداری سر شب خواب دم سحر را


۸۲

در نفع بای سیکل شرکت نمی پسندد
آنکس که دیده باشد اسبایش موتر را
خو کن بفعل و رز ش مردیست در زمانه
آماده شو فشن را همواره رو چکر را
در بر ابای رسمی در کف عصای میخی
در پای خود سلیپر بفکن ز سر بپسر را
در کار خانه برق تبرك اقامت افكن
بدعت بخدمت دین متروك كن سفر را
با امردی همی گفت اینچیز از بیصحت
مقبول لوطیان باش مطرود شو پدر را
مشهور بالغبا دنداین ناكبان ناپاك
خاك سیه بسر کن این مشت در بدر را
اهل رسوخ گویند از ادحریت خواه
گوید وطن پرستی روشن کند بصر را
در فعل بچه بازی هر چند راحتی نیست
اما همی سپوزند بر رغم ماده نر را
اجز قوم لوط از کس این کار بر نیاید
از بلخ گاه گاهی بشنیدم اینخبر را
اگر ظلم پیشه کردی رومال رشوه خوردی
بی تو به گر بمردی آماده شو سقر را
میراحمدی بیاموز فیض الهی فرو هل
کاندر نظام نامه ننوشته این ممبر را

برای خاطر من حقه کن ای چرخ چنبر را
بمرکز نیست آفت جستجو کن راه بند را
به تار عتیق ار میتوانی امر معروفی
بیا تعلیم کن بانو جوانان نهی منکر را
گر تدریس آینطق اینچنین پنداینو سامع این
عقمد کن درون من بعد واعظ چوب منبر را
شنیدی اینکه بالا مینمود اقای سید یوسف
شبانگه پای دختر روز روشن دم ما در را
به پلتيك سیاسی سعی هاکردم که تا آخر
برون آوردم از اندام ملحد عضو کا فر را
دو مفتی را بيك تخلص حساب کرده است


مرا چون هیئت سال نخستین زاهد اکنون کن
تاسف خورد یکزن باز نان او بهی گفتا
زار باب عنبی ر شوه حاجت برنمی آید
دمی زا عد ندارد تاب دفع چشم او درمان
مرا افلاس از تکلیف یاران کرده مستغنی
نه تنها ابر بهمن گشت بئای بد اندیشان
اگر باز آید از سمت ارو پا هیئت بازی

چه دیدی مصلحت كاينك بخون بسته جل را
چه مینالی تو از جور لئیان کاسمان آخر
در آمر خانه و در بزم هیئت ر الخاشا کن
چه پرسی از نماز روزه زاهد که میگوید
دلم از سینه بر کندند دزدیدند این خرسان
مسافر خانه گر اینست دالی امشب میترسم
عتین افتاده اند آبای هر اینخواجه تد بیری
عصا برکف امیر و مظلم سامان کن واعظ

اگر اهل قلم بی شوه جدول کرد دفتر را
پس امداد آخر کیر دو یران پیش دختر را
به انگشت شهادت گر نماید محض گوثر را
برون کن گوش کارا اغ بلبان مر خر را
کسی بارکران ننهاد آخر مال لاغر را
فلك هم آبیاری میکند کشت فشجر را
شراکت می کند موترد و انان کون بجاور را

فگندی بكطرف از خویشتن بار تحمل را
بزودی بند ساز سری زمانت تطاول را
براي خاطرشان آب یف زن راه انگل را
حكيمان مهر صحت منع فرماید تداخل را
بداسامان که خولك از کوه درد دیب عسل را
ملنگ از دست برپرا فگند تسبیح کچکل را
سفة ور از مه موجود است پیش آور شقاقل را
سر خوراچه تاثیر است اندر کشت و اخل را نی

چیزی که برای ترسانیدن ورم داد حیوانات برکشت زار میدارند


٨٤

ز غم ریش زاهد از پس هفتاد ای گوزك
نمودي سرخ از خون بکارت نوك چاکل را

ای جگر تا چند ریزد آسمان خون ترا
چشم خونین گوش سنگین سرگران از بهر جاه
گر نه رسوائی است گردن بستن اندر پاروم
ریش اگر از ناس شو بد شیخ ایکا ز و مرنج
اسلم قاسم مشو تا یا ر غو ر یان نشکند
عشق را عامیست گر یکفصل از و خواندی کسی
صاف نتوان گفت باسالا را قلیم هرات
صوفی از تنها نشینی تو به میباید نمود
همچو زاهد گوزك از وضع مسلمانی ملاف

زکی افشاند مژ گان اشك گلگون تر
درد این سودا پریشان کرد شمعون ترا
تکمه از کالس چرا بستند بطلو ن ترا
کاین سبیل از زان نخواهد کرد صابون ترا
از گرانیهای بیجا طاق دا لون ترا
در لحد تشو یش خواهد داد مجنون ترا
کاین درون آلوده خواهد کرد بیرون ترا
ورنه این غم یا وه میساز د فلاطون ترا
پاره خواهد کرد بادبی محل کون ترا

بنهیم پای حسن تو سر اکشم زکوی عشق تو پا
که برد اگر نرم منش که خورد اگر نخورم منش
نگشا د هٔ سر کیسه ام نه تو خرج کرده بکیسه ام
نه چو عاملان انچهت کنم نه چو حاکمان بقهرت کشم
نه چو زاهدان زوحت برم که ضمان شوم ز جهنمت

نشوم خمش ز ثنای تو گر بکشی زبان من از قفا
غم هجر تو بدل جگر و ندو شخویش بار جفا
بستو دیم بستایش که هوا لذی کشف الدجی
نه چو نقد انگیچت کنم که کمین كان من کلکا
ببهشت خوانمت هر دمی بزبان خود که بیا بیا


نه خطای اجازه دهم بکف که بگیر باش بمن خلف
نو سماع کرده فکنده کف من و ما و من و من ما و مه
تو بطبع گفته ناز كم من همان سياهك كوزكم
نچه شود اگر فکنی نظر برخ سیاه وفای ما
نه ياراي كه گويم با کسي وصف جمالش را
نه تقريري كه بنويسم بيان و ا شرح حالش را
شبی گفتم که با رحسن او کس میتوان بردن
خطش گفتا که من کر مید هی مال و جوالش را
نه مفتون است از عشق حقيقي بر رخش زاهد
گمان دانه گنده کند از حرص خالش را
کجا دیوان آدم روی ببیند دلبازی را
سلیمان گر بدین تدبیر خود می دید چالش را
تعجب نیست کر احباب صید صحبت من شد
سگی مازندران میگیر داز میدان شغ الشرا
فروش اب سر دکار را کردم قبول از جان*
اگر آینده ر ستم لنك نفروشد شما اشرا
شکوه دولت باینکه حاجی نابکی ماند
در ین وادی که قارون را فر و بر دست مالش را
گدا د. باب عزت از سر رغبت چنان گوید
کسی کو کرده در بر چقه بر سر کرده شالش را
برچه راست افتاده است چینی ندا اکنون
به تیغ اندازد آهو گردش گردون سفالش را
قوام المعارف - ببند موکاهی که کوزکرا
بتقریرا و ره صدافر نیگوید کمالش را
خجالت نیست کر احباب پنهانکر دغرورا
كه فال نيك آخر کشف سازد حال نیکورا
سیاسات ایالات گر بدینسان جلوه فرماید
برون آرد بمیدان دزد اسباب دوانور
* ر ستم خان میرآب آب میفروخت!


چه پلها خورده شد از رشوه کسی نشنیده نگفتم
مگر عدل شه غازی بر آرد از عجین مو را

ز بس زاهد بریش سله نازید عاقبت دیدی
برون کرد از رویمغز او بود چه هر دو را

چو دیدم اقتدار سید یوسف را بخود گفتم
که طرا طبل خاص سلطنت بست است تا تو را

پس از قرنی اگر باز آید از پاریس امنیه
بگو نسودا نماید گران فروشان فوج خوشبو را

مرا از حال زاهد بار ها پرسیده گفتم
دو عالم گدیه اما بر جبین بست است لیمو را

خودش را کاتب انوا نئودو زح همیدانم
بجاداد میدانداده از مقبوضه مینو را

که پنهان میتواند کرد تا یگخانه آلت را
بگیردتازسوی پشتاسردهر دوبازو را

خبر ده زانتقام حشر کو نبازان او زبك را
که خواهد خورد فردا بی تحاما شویابو را

که بخشید استیار بحرص یکعالم بفیض الله
کسی کو داده بر میر احد اور وی بد خو را

چو خواهی محرم بزم پریرویان شویگوزك
برون کن از چقماق خویشتن این تیره گور را

از هیا هوی ملل وضع جنون می آید
اوز تگاپوی دول او ضاع خون می آیدا

از فشار دزد از بی رحمی گردنکشان
شك چشم بینوایان لاله گون می آیدا

از قساوت ایکه در گوش دل علا قادار
ناله عارض چو ساز ارغنون می آیدا

اینقدر سعی که ما در معصیت کردیم دوش
افتاب از جانب مغرب برون می آیدا

یا برای نظم ملك از جانب شرق هرات
جمع تفتیش از طریق با میون می آیدا

نیستم گوزک ولی از دست ارباب ستم
بسکه بر سر میخورم آوخ زگون مي آيدا


میر و کابل دوش بزن گفت خواهر
در محفل محاسبه پائی بزن بشوق
باهر که خاطر تو کشد بوسه صرف کن
با خانقاه میر و از زاهدان مترس
برقع زدوی و یکطرف افکن برون خرام
از سوی راست زلف جدیدانه وا نما
اینک دو هفته مدت ایام دل بریست
از طعنه حسود کر اندیشه می کنی
اندر جواب گفت که ای بی حمیتنا
ای جامع جمیع قباحت که خویش را
در روز فعل و شوه بشب خرج کار فسق
نریچه روی تا بی اثر مرد ریشدار
نصحی کنم بنطق که هر گز نکرده اند
تو شیر بچه و کند شیر صید را
بگذر زکس کشی که اگر هیئت نخست
گوزك تو نیز یا وه سرا نی و هر زه گرد
با غار غار خویش حران تند هر طرف

تا چند میزنی برخ از ناز پو در
یکسو فگن بذور ق خود از ناز معجر
خواه از جماعه ملل و خواه عسکر
گرمیل می شود بسوی اهل دل در
تا کی به پرده عشوه کنی همچو دیگر
تا مردم قدیم کند خاك بر سر
تعطیل تا بچند بده کام دلبر
در فارس روی کن بسواری موتر
نا مرد ما و بیشر فا احمقا خر
بد نام کرده تو به ال پیمبر
از زن فلاش بخت تو گم گشته جگر
نه از قفای مادر و تر پیش دختر
از شط آمویه تا باب خیبر
اسان نمی دهد زكف خود غضنفر
باز آید از سفر نشوی کون مجاور
ترسم تو را بیاوه کند چرخ چنبر
کاین راهبر شر د بیکی میخ پنچر


خلق پندارد که اندر بند بد ریسیم ما
وز صمیمی هر یکی باريك ميريسيم ما
شاه اگر از حال ما پرسد همیگوئیم راست
در بدر از دست قوماندان (۱) پولیسیم ما
چور دزد از یکطرف چور عسس از یکطرف
هستی از کف رفت اندو فکر تاسیسیم ما
دولت متبوعه خود را حليق مذهبيم
در سجل قاضی غوریان (۲) فرانسیسیم ما
حاکم قاضی ز کابل آید و علاقه دار
حق رافت نیست در مالیات مگر بیسیم ما
ناظر از وی شاطر ازوی خانه ساما نهم ازو
میخورند از پیش و از پس کاسه می لیسیم ما
طعن از حیث حسد بر ما قدحمان میزنند
ورنه در کار جدید استاد ابلیسیم ما
پای میمالند ارباب تمدن دمبدم
بر سر ما گوئیا نخل طبر اسیسیم (۳) ما
همچو زاهد از پی تشمیم دنیای دنی
تر دماغ و تازه ما نند خطاء فیسیم ما
غوریان رو در فرار هستند از دست زبیر
دار اسلام است پابند نوا میسیم ما
ما حبان از مخلصان شاه ربا نیستیم
بدگمانند اینکه از جنس جوا سیسیم ما
سعی ها کردیم اکنون برق ما چالان نشد
لاف را بنگر که همبازی پیار یسیم ما
عالمي گوئيم اما نام خود کردنم کون
غير كوك كس نميداند كه تجنيسيم ما
از خدا شرم ز شه بیم نکردیم چرا | فکر آبادی اقلیم نکردیم چرا
(۱) محمد محفوظ خان قوماندان (۲) محمد ز بیرخان کابلی (۳) گیاهی است بی
شاخ و برک در است و سفت از زمین میروید.


۸۹

این حکام ستم کرد چوفای قضات یکشکا یت به واو (ج) نکردیم چرا
صادء مأمور یت از دست الف مینالد رشوه از کف شد و تقسیم نکردیم چرا
میخ را چون الف کوفی قو مانداتی خفیه در دایره میم نکردیم چرا
دانس را برده در ماندند که با افغانست سر درین آتیه تقدیم نکردیم چرا
خیر حال مضار ع زحکیمان جستیم طلب از کاتب تقویم نکردیم چرا
من زاهد کله عزت و آزادی را بر سر خویش چو دیهیم نکردیم چرا
گفتیم حرف زاجرای تخلص کم کن
خود در کیک است که تو خیم نکردیم چرا
اینقدر جور ستم بر بیکسان می شاید ا این همه صبر و تحمل بربدان می جایدا
هیئت شورای ملت صرف صیادند بس بهر صید خویش آب صا فرا می لایدا
اینسخن نشرت ورنه راحت از کف رفته بود اینکه اعلیحضرت از سمت یورپ می آیدا
گفت استبدادی آزادی را در نهان کاین معلم طفل نو تعایم را می کا یدا
گرهر فردی چوقوماندان رود تفتیش لبنك* گمرکبند بر دیگری ظالم ستم می زایدا
باد از گوژلشخاندو لاف بر ارباب زهد
اینتلوهات کی به ارباب خرد می باید
مالیا از ارگردون آب غم میبا ردا | لا یک دهقان زمین تخم ستم می کاردا
(*) فیض محمد خان مفتش قوما ندانى


پیش این آب مروت ریختی از ناو دان
بعد ازین آتش بجای آب ازان میشاید ۱
هیچ جاویدی که مظلومی ز دست ظالمی
گوشه بگر فته از سوز جگر میزار د ۱
تا چه حد سرد است بر دیوانیان نثر وکیل
نظم من بر طبع ار باب قلم میفارد ۱
نزد یا ران تمدن تحفه نفرستاده ایم
ور نه بر ماکی دوام ابرلیج رامیدا ز د ۱
یا نساء الناس تبدی ئد یکن من جیبکن
جار چی دهر بر ما هر سحر میجار د ۱
هل وجدتم ايها الاحراد دهن الواسلين
بز راه هند اهل کاروان می اردا
گاه استبدادگاه آزادی گاهی جدید
پشت نرگورك ازین بارگران میخاردا
یار خوشدل گرد داز يار، بخور گورگا
یا که خندان گر دداز هر کس مجاور کوزگا
کام استبدادیان از مدعا شیرین نشد
حریت جو را شود هردم میسر گوزگا
نسبتی دار ند ار باب قلم با یکدگر
هست اسلم در حقیقت همچو انور کوزگا
سیدیوف مشتری دارد که از جان میکند
فرح دختر را بسان شرم مادر گو زگا
حیرتی دارم که قانو ني ایالت برنیست
بر تفاهر گز جراد ست ستمکر گوزگا
نوجوانان و طن از طاق نشری شد خموش
تا که نظمت را معلم خواند از بر گوزگا
بچه باز از نصح واعظ از لواطت رو نتافت
ماردت او ندارد باك منظر گو زگا
روز ها دیدم که او با پشهاست از دهن
تیز میدادند اندر ریش بر برگو زگا
هر که سر قدیده کر د از شرع چو تقاضی زبیر
عاقبت بر بست بار خویش بر خرگو زگا


ملت نا اهل چور خانه و تاز مدیر | کی کند این بار را غیر از توانگر گوزکا
گو زکا گراین تخلص با تو همدردی کند
جای اسایش بود ملك سكندر گوزكا
گرد جمالت ورق زیر نشست | گر نستردی خط کافر نشست
دلبر ما دل زیر ما ربود | رفت سبك بر سر موتر نشست
یمن که بود که در روز کار | باز دلبر سر افسر نشست
تازه کند رسم صنو کزدر ۱ (۱) | هر که دو سه ماه بجو نگر نشست
وانکه کند زنده دلی مرده را | خضر زما نست بر اخضر نشست
منتسب میت شود ای شود (۲) | هر که بر ما دروه ختر نشست
کیست که لذت برد از اعتبار | تا به يك صفحه به تیکر نشست
شرط زندگي شك جقماق او | هر که سر اسیمه به عنبر نشست
وانکه قمار بنای قضا می کند | نیست غلط اینکه بر اخگر نشست
رفت خط از عکسے قاضی فلك | بر عرض مفتي چا کر نشست
تیر جفای که زگردون زود | آمد و بر جان ستمگر نشست
هاء هوز حذف شد از روزگار | اء نزار مد به پی ر نشست

(۱) اسم موضعی است در ولایه کابل و مصطاح است باینکه گوزکدن عجب
ندارد (۲) نسبت سید یوسف خان و کبر است و هم قده خانی او ریم ۵۰ ۵۰


بکه ز اسلام جفا دیده ام
در دل من یاری کافر نشست

بلب نهاده جوانان هو شیار انگشت (۱)
که کس نمیزند از غم چنگ تار انگشت

ز ناز کی ز خود از خود چو بگسلد ناچار
مزن برشته قانون اعتبار انگشت

سبل کشیده ز مد بهن کرد قرحه فتاد
بد یدۀ که رسید از قبیل کار انگشت

گمان مبر که تا به اخیر حیات بس نکند
فلك ز مقعد اشخاص کار دار انگشت

مخفیه ساده دلی گفت گوش کن از من
که بی ملال محال است در شکار انگشت

ز زحمت که به نیکان رسید رنجه مشو
بچشم کل رسد اندست زخم خار انگشت

ز بد کنشی شاپور (۲) شد بهار خزان
بموسمی که دمیده است سبزه چار انگشت

پیاس خاطر كوزك گرفته پر دندان
سخن شناس از ین شعر آبدار انگشت

یارب هوس مهر محبت بسر کیست
يك سینه بی کینه قرین جگری کیست

ان پور که پهلوی پدر را ندر یتست
چون شیر و پرورته بعالم پسری کیست

آن محرم خاصی که بيك عشوه ناگاه
دلواکش خود نیست بگوید رحشری کیست

زاهد پی یك لقمه که صد شبهه در و هست
باجمع حریفان زده صف پشت دری کیست

ایام نخورد کسی را که نکشت است
بیمهر و جفا پیشه ندانم پدری کیست

(۱) در بردن محمد سلیمانخان نائب الحکومه بطرف کابل بطور عبوس

(۲) عند مشر افواج نظامی بود که ذریعه نقلامر اخ وجبس نائب الحکومه و نائبی سالار


دهقان حریص از پی تابوت بزرگان
بنها ده بکف بیل که این نقش حریم کیست
این آتش سوزنده که خوانند نفاقش
افروخته دامن زده یارب شریر کیست
سر گرفته یکرشوه خور از دهر ندیدم
کانگشت کنند از پی او کین بکر کیست
از بسکه بهر کوچه هر خانه دویدم
نشناخت ندانست کسی کاین سگزی کیست
وزك طمع همنفسان بين كه بيك نيز
در حلقه ذکری که نجبند ذکری کیست

هر کس که سخن های ترا دید بدل گفت

کین شهد گلو سوز ندانم شکری کیست

روز روشن بمفلسان تار است
سر بد وش تهی دلان با راست
سر که کا ري وشيره بر داري
بذر این نزد عقل و شو ا راست
اسپ پر با ر ملك نا منز وع
هر کجا هست مال سر کا راست
گنج قارون اگر بدست خسیس
او فتد خوار زار نا د ا راست
بد گهر را مباش یار و ندیم
که توا ضع او خم ما ر است
خرق عا د ت ز صو فیان همه جا
چای تریاك و بنك نسوار است
زهد در عهد ما مپرس که چیست
همه ريش بروت دستار است
نهي کن شب نشینی از گوزك
هر که گوزد نخست بیدار است

بحضرت میرزا عمر خان کرخ

عذ ر کردم بحضرت عا لی
نکته غیر قال و قیل نگفت


٩٤

ای فقیر زمان صلح به غیر دا ل و د یل نگفت
همه از جوش ماهیان می گفت حرف از جوی سلسبیل نگفت
محراب در عیت حاکم سعی کر دم جز این دلیل نگفت
که اگر ملك من نبود چرا بمن این نکته جبر ئیل نگفت
از سخاو ت او جود و کرم غیر نسوار چای تیل نگفت
تا ربط دام گفت وصف بهی اد رك آورد زنجبیل نگفت
گتمش د در میان نهاد که من کارم اینست شرح پیل نگفت
افلا ینظرون الی الا بل گفت احوال آل فیل نگفت
من چو ها رون بشارتش دادم از بجز قهر رو د نیل نه گفت
از جلال که داشت میفر مود شرم از حضرت جلیل نگفت
رو ترش کرد گفت ای نیکوز گفتمش ایل گوی ایل نگفت
بوسه زد بر محاسنش گو ژك
او جوا ب ازته سبیل نگفت

ما را که در زمانه بسراعتبار نیست زیرا که اعتبار جهان را مدار نیست
در دیدۀ تعقل ادراك دیده ام دانا به بند د بد به اعتبار نیست
روزی چو ازخزانه اوزاق میرسد محتاج آب و شوره بذر شیار نیست

بیلچه که در عصا میبا شد


سنجیده ایم لطف تو ای افسر سپاه
گفتی به بهر خوانه که در ارک میروم
گفتم چرا چنین کنی و من چنان کسم
گفتم نه خبر که دعا گوی دولتم

همسنك قهر کشمکش بهر دار نیست
گفتا قلو ریخته پای مزار نیست
گفتا برو چنین چنان را بکار نیست
گفتا که راستی بگروه خیار نیست

گر کار دان خفیه نویسی بهر جهت
از منع بار گاه ترا اعتذار نیست

جهان تمام بپی جستن چه جند است
مخور فریب هر ان شیر دل که می بینی
چه حظ گرفت کسی کومدام محزون است
هوای عالم علوي نمی کشد ما را
میان خانقه شیخ جای تزویر است
در آبدوره پاکان با مروت ما
به است فیشن بیقیل قال بغض حسد
نه هزل مسخره بود است آنچه وا گفتم

مگر کسی که چومن خوارزار الکند است
سمندرکره یا مخنث ملك الوند است
چه نقص کرد کسی کوز بخت خورسند است
کران نیست و یا منقذ فلك بند است
مرو بحلقه زاهد که میر بسرقند است
که شام شبچره صبح نان اسپند است
زخر قه که در و از فساد پیوند است
اگر قبول نمائی بیان من پند است

خبر دهید کسان مشتری شکر را
که شعر كورك ما ظاهر آیه اثر قند است

* دزد معر و في بود سمندر همچنین


١٦
رندی پرسید کاین ملك از چه روآبادنیست
دادرس درملکحاضرنیست یاخودداد نیست

عالم آزاداست خواهی روسی وخواهی فرنك
هيچيك ازدستآوه اندان (۱) چوآازادنیست

اینهمه جورستم ثبت جرایدکرده ئی است
درانیساورانمی یابند د ر فریادنیست

نوجوانان وطن راه یدم ازخوردکلان
ازپیآزارمردم اینقد راستاد نیست

میخرا درقصه ارباب دولت تا سپوخت
گفته ش این گنجر احاصل بغير ازبادنیست

گفتایریش از سر این نسح میباید گذشت
کارآزادیست اینجارسم استبدادنیست

صوفیان با خرقه مینا زند زاهد با ايا
گوزک ما خودهواخواه سرمنقادنیست(۲)

پرسيدمابلی که چراشدوقار سست
دارای اقتدار شد از اقتدارسست

وآنآتش تظلمآقایكوتوال
ازشعله اوفتادچودود سیگار سست

پلیس سرحدی همه جاشع اند و سخت
ازفرقه شر(۳)نارفم صوبدارسست

مرسوم بوده سستوا فلاس رشو ده
وینطرفه ترکه شد غضب رشوه خوارسست

واعظ بيانآلته مینز بيخودی
ر هر دوخصیه تکیه بمنبر سوارسست

(١)محمد محفوظ خان قوماندان وقتیکه کار های محوله او بتفتيش رسیدمعلوم شد
اکثرد رموقعاستنطاق و بابزایم مبالغ شخصی که میخواست ازمردم پول بگیرد یکی از
ظلمهای او این بودکه میخ ازچوب تراشیده وبمقعد مردم فرو
می برد (۲) سربزمین گذاشتن وکون رابلند کردن است درموقع اجراي عمل مفعوليت


مأمور كاتب از عقب رشوه میشود
گر زنده روا همه دانسته شرط نیست
پای حمار تا خد شرع و طریقت است
گفتم خموش کفر و نهدام کرده كاشك
برسم شوند عود و چو علاقه دار شست
اينك عجب كه كفة غلو رایمز از شست
و اخجلتا نخون شده پای طمعا رشست
واضح دليل اينكه پيفك تماز شست
دیگرد لیل اینکه دو عالم ظرافت است
گیر دکتازه گو زل شت زنده دار شست
هر که میخواهد که در نام نکو عالم گرفت
اظهر الشمس است تا خود بشت برهوماننکرد
بیدریغ از بس پس و پیش و پس از بسکه داد
وز محمل مپرسی با کام دل تعجیل چیست
از کمال معرفت انگشت زابر پشت جای
تانداد عذرا نشدهم بستر مهر و کنيل
از یکی پرد يكي در عرض دولت تخته میباشد
تا بتاز ایام طفلی همچو كو زك خم گرفت
کي بضرب تیغ و تیز اقلیم را رستم گرفت
وادی و اعر افتزا يا شترك خود حاتم گرفت
ماك تيا آزاد ز استبدادیان كم كم گرفت
داد تا روحی سیه تا ملك را خاتم گرفت
آنهمه عزت كجاز آواز زیر و بم گرفت
فسق را باز دست از بوی عافیت سلم گرفت
ملا ویله پیستن تنده تا را وا دهان و غدر و مکری
میکرد و می خواند كوا شعر آن ناسخ کود آدم کرلیت البت ول شوب
المكرك المرجزهر لا يشك غاب ، زاخته ضرو که نقش و انجا داشت
استاد مکاتبم چنین گفت من خاموش باش که وقت اجتهاد است


معروفترین صف آزاد
کوراست که است رکن دولت
گرسد حجاب از میان رفت
بيني كه بدادن او فتاده
گفتی که نمیروم بقانون
با كج كلهان مكير ايراد
زاهد بدر سرای ممسك
ناموس هزار ساله خواهد
افسوس که این صميمه من
اشهر و ترين الفساد است
در دایره که عرض داد است
شرکت شد جای اقتصاد است
آنکس که بعمر خود نداد است
این شیوه نه کار اوستادست
کاین مشرب خاص کیقباد است
گوئی که غلام خانه زاداشت
چون دین بدر بیاد داد است
در جنب نظامنامه باد است

هر کس بی صنعتی است امروز
گوزك زهنز در ی کتا داست

اتحاد از جدول تشکیل میباید شناخت
در پی کشکول مشکول هنر مندان مرو
بعد زین ماه مبارك ر از تقویم یورپ
حرمت حل شراب و صنعت شرط قمار
ایمعلم شوخی و ناپاکی اطفال را
دزد اگر میجوئی از الوند چود نکر طلب

حريت جور اچو اسماعیل میباید شناخت
مقصد اینقوم آزز نبیل میباید شناخت
ز ابتدای غره را پریل میباید شناخت
هر دو را از صفحه انجیل میبایدشناخت
در میان مدت تعطیل میباید شناخت
شیعه را در قریه جبر یل میبشناخت


کشته تیغ جفای تو جوانا نیم ما
ناخدا ترسان ظالم را بباید غرق کرد
راز ما از پیش و پس همسایه افشا میشود
این صداقت ز اخوت قابیل میباید شناخت
این سیاست را زرود نیل میباید شناخت
هم اگر ننوا ختم از زیل میباید شناخت
از تعانق هر قد ربوي تولد میرسد
شخص گوژك را هم از تقبیل میباید شناخت
مد پیشه که کرد بد و بدند بد کیست
رشوه ستان که اتلفه الله ماله
خیاط روز کار ابای مروتی
زاهد مدام لاف تقدس همیزند
جز پادشاه عادل غازی ز بهر عدل
غیر از وزیر امنیه و فرقه مقر او
چورند خلقر او خودش آرمید کیست
مردم نخواند آیت هل مزید کیست
بر قامت کسی که در بد و برید کیست
چون او مقدس است بکوید پلید کیست
يك حاكمي که عرض رعیت شنید کیست
انکس که بریاست دولت نرید کیست
شعر من و همی یضه نادار و ريشرا
درارك و چارباغ بتیزی خرید کیست
ز بیم دزد غریبان بشب تفنگ گرفت
ز فرق تا بقدم جملگی سخا گردد
گشاد کار خود از عکس انقلاب طلب
مراد خویش بعرض از علاقه دار مخواه
بصلح کار نیامد طریق جنگ گرفت
ز جام کو نکش ایام هر كه رنك گرفت
که کامیاب شود ا مردی که زنگ گرفت
توان به آتش کا غذ بطرز سنگ گرفت