Afghanistan Digital Library

adl0999

http://hdl.handle.net/2333.1/gtht780v

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


http://hdl.handle.net/2333.1/gtht780v Image 1 of 144

پښتو ژبه
(د پښتو ټولني نشريات)
۱
لمړی ټوک
(۱)
تاليف:
(د عالیقدر صالح محمد خان)
د پښتو مبصر
چه په روڼه دوره کښي ښاغلي ځلمي
اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه
پر امر د ع، ج سردار محمد نعيم خان وزير معارف
طبع او نشر سو
(د كابل عمومی مطبعه)
۱۳۱۶


[۴۶۴?]
[ILL]
دردی غندی
دردی غندی
نورزی
دردی


۱
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ
نَحْمَدُه وَنُصَلِّي عَلٰي رَسُوْلِهِ الْكَرِيْمِ
حروف مخصوصۀ افغانی
(حرف) (تلفظ) (مثال) (معنی)
ټ ټے ټُول ہمہ
څ څے څلُور چهار
ځ ځے پنځہ پنج
ډ ډال ډُوډَي نان
ړ ړے خَړْ خاکی
ږ ږے ږیره ریش
ښ ښین ښَئ راست
ڼ نون کیڼ چپ


(گاه) حواله
(دوات) مشفوعه
ه - یای تانیث (مه) یعنی آخری آن در بیان باشد چون:
۴ - واو مجهول (و) کور، مور، چور،
همزه (ء، ی) شیر (گذاشته)
درین کلمه ها همزه بالای یای تلفظ میشود، مثلاً :
یای مجهول (ے) کوے = یکی
۳ - یای معروف (ی) گوی = یکند
دی، دی = آن، درو، است
ل، ل = سه
ل، ل = بیست
۲ - واوای مدوره (و) یا نیز باشد که آوازی دودی میکشد چون:
تَوَ = آقا، تاب
شَورَی = ستاره
۱ - واوای ابتدائیه که بابت آید، چون :
مكاتيب
٤ ٤ ٤ ٤
٤ ٤ ٤
٤ ٤
٤


شرگند کرى دغه رسول
و غلیم ترهم ښکاره کي
دَ مَتلُو پټاره دى
موږچي دوند شوُ وُ لُوي لي
ستاله لاسر یي يُو شليدلي
دَ رسول پلَ مُو دي پريښو
بلتوخانُه مُوبَندى کِښو
ترموپوښته که درَاسه
دَرسُول پَرَکابرو سه
چه گردي مچ کُه مُوقوله
دلويي نَسَې اَشته ولَه

نمودند برپا همه این کلام
بدشمن بودنیز ظاهربا
بتصدیق آن خصم دارد صدا
اگرما فتادیم رزعل پست
زراه تو بیدست پیداست
قدم از پی مُر سلت برکنار
نمودیم شرقا بسوی دیار
تو مارا بکن بازپس مستقیم
براه رسول کریمت سلیم
که تا جمله عالم پس جهان
نباشد عدی کل ادیان


داخبره وهرپوه ته ښکاره ده
چی دهر څه ښه ښه خپلی نسی
اوياك اوليکی يه په خپله نسی
شی لویه توب اوپوره والي
ده لودلای - او دپردی له
اری نسی ویلای - پقول
تیروکي دنړی داخبره ښره
منلے سوی ده - آریی تلو
نه لری -
دپښتانه ميني (افغانستا)
ی دیری مرانی او پوره

این سخن بهر دانا ظاهر است
که زبان هر قومی زبان ذاتی خودشان نشود
ونوشته وکتابت بزبان ذاتی شان
نگردد ترقی وکاملی نمیتوانند
داشت واز احتیاج بیگا نه
نمی توانند برآمد در همه
اقوام دنیا این سخن بشهرت
قبول شده حاجت بدلیل
ندارد
وطن افغان (افغانستان)
بسیار بسیار مردانگی وکامل


پورہ تو سر ہالی و خپلو سیمہ
کامل شمشیر زنی را همسایگان

والو تہ څرگندہ کړی دي
خود ظاهر کرده

چی ټو له په ميني بو يږ چي
که همه قبول دارند. باید که

د اسی مروّج قهر تردی
چنین پر قوت و بازو دار قوم پیش

پخوا په نړۍ کی پر ښو بللی
ازین در دنیا بخوبی یاد

او په لويو ټو لوا کیو کی گنلی
و از سلطنتهای کلان شمرده

سوي وای- دوندی چی
میشدند- گر چونکه

بُنسټ د هری ټولني کی هره ځوك
اساس فوائد عمومیه را هر کس

نسی ایښو وای- لمړی مشر
نمی تواند نهاد - کلان اول

د تا بو خوامۍ چی پر کښته
قوم میخواهد- که به ترقی

پور تہ د خپلی مینی پوه
و تنزل مملکت خود نسته


او پر ٹول پوهنه دمشرتوب | و به حکمت کلانی
پوهاند وی - | فهمیده باشد -
دادی نن ورځ چی لمړی پک | انیست امروز که اول وقت
دپښتانو دټولواکی بلل | سلطنت افغان گفته
کیږی - مشربا دارد پښتانو | میشود - صاحب کلان افغان
(الغازي اميرامان الله) چی پر | (غازی امیر امان الله خان) که به
کلوژوی او پرپوهانۀ پلأیر | عمر پیر و بعلم و فهم پر
دتیرو وا و اوسنیو پښتنو | افغانان گذشته و حالی
دی پہ دی راز دَ | است . باین طرز
لویوتا بہ دَخپَل تیر | ترقی قوم خود
او دَودا ئی دَخپلی مینی | و آبادی وطن خود


۷

دا د احمد سور قلم دی
دا د اسلم سپین کاغذ دی
دا د اسلم سور قلم دی
دا د خان لوی آس دی
دا د هلك تور قلم دی
دا د خان کچنی موتر دی
دا د پښتو سبق دی
دا د هلك ښه قلم دی
دا د خان تور لرګی دی
دا لوی تور مېږی دی
دا د خان لوی موتر دی


۸

هوغه  آن
هغه  آن
دغه  این
دا  این

دا قلم  دغه قلم  هغه هلك
هوغه سَړی  دغه کتاب  دامشوانی
هغه میز  دغه چوکی  هوغه قلم

در فارسی برای بعید آن و برای قریب این اشاره کرده میشود
مگر در افغانی برای قریب و بعید دو دو اشاره کرده میشود، هغه
اشاره بعید و هوغه بعیدتر دغه اشارهٔ قریب دا قریب تر.


۹

دغه ښه سړی دی ، دغه لوی قلم دی .
هغه سور قلم دی ، دا کچنی قلم دی .
دا د خان موتر دی ، دغه لوی لرګی دی .
دغه لوی میز دی ، دغه ښه کتاب دی .
دغه د اسلم سور قلم دی ، دا تور لرګی دی .
دغه د احمد تور قلم دی ، دغه سور قلم دی .
هغه تك تور قلم دی ، دغه تك سپين كاغذ دى
هغه تك ژير قلم دی ، دا تك سپين قلم دی .
دغه د اسلم لوی قلم دی ، هغه تك سور قلم دی .
تك براى تاكيد رنکها می آيد، چون تك تور ( بسيار سياه )
تك سور ( بسيار سرخ ) تك سپين ( بسيار سفيد )


۱۰
زه ، ما (من)
موږ (ما)
ته ، تا (تو)
تاسې ، تاسو (شما)
دی ، ده (او)
دوی (ایشان)

(دې ، هغې) (او) مؤنث
را ـ رت

در افغانی برای هر واحد دو ضمیر میباشد ، که هر کدام
در محل خود استعمال میشود .
(ما ، تا ، ده) با صیغه فعل ماضی متعدی استعمال میشود
(زه ، ته ، دی) در باقی حالات . ورنه غلط میشود .
ما ځم غلط است - زه ځم درست است
زه ویل غلط است - ما ویل درست است
}
دقت شود که غلط نشود


۱۱

(مفرد) (جمع)
زه حَمْ (من میروم) مُوږ جُو (ما میرویم)
تَه ځے (تو میروی) تاسَی ځَی (شما میروید)
دَی ځی (او میرود) دُوِى ځى (ایشان میروند)
دا ځی (این زن میرود)

دَی چِیرَی ځی؟ دُوى چِیرَی ځَی؟
ته چِیرَی ځے؟ تاسَی چِیرَی ځَی؟
زه چِیرَی حَمْ؟ مُوږ چِیرَی جُو؟
تَه کورته ځے؟ تاسَی کورته ځَی؟
دَی کورته ځی؟ دُوِى کورته ځى؟
دا کوره ته ځی؟ (مؤنث)
فعل حال از مصدر تلل خلاف القیاس (ځی) می آید.


۱۲

زه خم  ماوَوَیْلَ (۱)
ته ځې  تاوَوَیْلَ
دَی ځې  ده وویل
دا ځی (مؤنث)  دې وویل (مؤنث)
موږ ځو  موږ وویل
تاسی ځئ  تاسی وویل
دوی ځی  دوی وویل

ما څه وویل ؟  تا وویل دَی ځی
تا څه وویل ؟  ما وویل زه ځم
ده څه وویل ؟  ده وویل ته ځې
دې څه وویل ؟  دې وویل دَی ځی

(۱) در فعل ماضی متعدی به لحاظ فاعل در خود فعل تغیر نمیشود.
اگر مفرد باشد با همه مفرد، و اگر جمع باشد با همه جمع، و اگر مذکر باشد
با همه مذکر و اگر مؤنث با همه مؤنث می آید.


۱۳

زه قلم اَخْلَمْ ما قلم واخیست
ته قلم اَخْلِے؟ تا قلم واخیست
دَی قلم اَخْلِی؟ ده قلم واخیست

موږ قلم اَخْلُو موږ قلم واخیست
تاسِے قلم اَخْلَی؟ تاسی قلم واخیست
دُوی قلم اَخْلِی دوی قلم واخیست

ته قلم اَخْلِے؟ هُوَ زَه قلم اَخْلَمْ
تاسِے قلم اَخْلَی؟ هُوَ موږ قلم اَخْلو
دُوی قلم اَخْلِی؟ هُوَ دوی قلم اَخْلِی


۱۴
زَما (از من)	زَمونږ (از ما)
سْتا (از تو)	سْتاسِى، سْتاسُو (از
دَدَه (از ان مرد)	دَدُوى (از ایشان)
دَدِے (ازین زن)
دَهَغے (از ان زن)

زَما کتاب	زَمونږ کتاب
سْتا کتاب	سْتاسِى کتاب
دَدَه کتاب	دَدُوی کتاب
دَدِے کُور
دَهَغے کُور
این ضمائر اضافی مُنفصل میباشد .


۱۵
دا ستا کتاب دی؟ دا زما کتاب ندی
دا د ده کتاب دی؟ دا د ده کتاب ندی
دغه ستاسی لرګی دی؟ دغه زموږ لرګی ندی
دا د دوی کور دی؟ دا د دوی کور ندی
دا زموږ میزدی؟ دا زموږ میز ندی
ستا نوم څه دی؟ زما نوم عبدالله دی
ستا کور چیری دی؟ زما کور پر ده افغانانو کی دی
ستاسی قلم څه سو؟ زموږ قلم ورك سو
ستاسی کتاب څه سو؟ زموږ کتاب دغه دی
دغه سړی زموږ د مکتب چپراسی دی


١٦

زما قلم څه‌سُو ؟ قلم می څه‌سُو ؟
زموږ قلم څه‌سُو ؟ قلم مُو څه‌سُو ؟
ستا قلم څه‌سُو ؟ قلم دِ څه‌سُو ؟
ستاسِ قلم څه‌سُو ؟ قلم مُو څه‌سُو ؟
دَ دَه قلم څه‌سُو ؟ قلم يِه څه‌سُو ؟
دَ دُوی قلم څه‌سُو ؟ قلم يي څه‌سُو ؟

(۱) ضمائر منفصل اضافی قبل از مضاف می آید.
(۲) ضمائر متصل اضافی بعد از مضاف می آید.
مُوو : در جمع متکلم و جمع مخاطب مشترک است
ضمیر واحد غائب را (یـه) و جمع آنرا (یـی) مینویسند.


۱۷
زما کتاب راکہ = کتاب می راکر (کرہ)
ژموږ کتاب راکہ = کتاب مورا کہ
ستا کتاب درکړم ؟ = کتاب د دَر کړم ؟
ستاسی کتاب درکړم ؟ = کتاب مو دَرکړم ؟
د دۀ کتاب ورکړ = کتاب یی ورکړ
د دُوی کتاب ورکړ = کتاب یی ورکړ
ما تہ راسہ موږ تہ راسہ
تا تہ درشم ؟ تاسی تہ درشم ؟
دۀ تہ ورشہ دوی تہ ورشہ
دا = برای متکلم این کلمات اگر با فعل متعدی بیاید ضمیر متصل
در = برای مخاطب مفعولی و اگر با فعل لازمی بیاید معنی طرف را
ور = برای غائب میدهد.


۱۸

ته هلته ورسه تاسی هَلْته ورسَی
زه هلته وَرْسم ؟ موږ هلته ورسو ؟
دَی هلته ورسی ؟ دوی هلته ورسی ؟

زه ورسم ؟ موږ ورسو ؟
زه چیری ورسم ؟ موږ چیری ورسُو ؟
ته هلته ورسه تاسی هلته ورسَی
زه دَلْته درسم ؟ موږ دَلْته در سو ؟
ته دلته راسه تاسی دلته را سَی
دَی چیری ورسی ؟ دوی چیری ورسی ؟

هَلْته (آنجا) دَلْته (اینجا) چیری (کجا)


۱۹

احمد! دلته راسه چیری در سم؟
اسلم! هلته ورسه چیری ورسم؟
خان! ور راسه درغَلَم (آمدم)
دلته کښېنه چیری کښېنم؟
هلته مه کښېنه نه کښېنم
ته هم کښېنه زه هم کښېنم
تاسی چیری کښېنئ؟ موږ هلته کښېنو
دی دلته کښېنئ؟ دی دلته نه کښېنئ
دُوی چیری کښېنئ دوی هلته کښېنئ
کښېنستل (نشستن)


۲۰

هغه هلک څه کوی؟ هغه هلک سبق وایی
دغه سړی څه کوی؟ هغه سړی کار کوی
ته کور ته ځی؟ زه کور ته نه ځم
دی چیری ځی؟ دی مسجد ته ځی
ته چیری ځی؟ زه مکتب ته ځم
دا هلک څه کوی؟ دا هلک سبق لولی
تاسی چیری ځی؟ موږ کور ته ځو
دغه تور قلم دی؟ دغه تور قلم نه دی
دغه خوږ خټکی دی؟ دغه خوږ خټکی نه دی
دا لوی میز دی؟ دغه لوی میز نه دی
دغه سور قلم دی؟ دغه سور قلم نه دی


۲۱
مُذكّر وَمُؤَنّث
در افغانی برخلاف فارسی فرق مذکر و مؤنث میباشد . مثلاً
در فارسی اگر گفته شود (آمد) معلوم نمیشود که مرد آمد یا زن ! در افغانی
برای مرد (راغَی) و برای زن (راغْلَه) گفته میشود، این
از وسعت زبان افغانی است که مانند عربی دارای تذکیر و تأنیث است.
در اسماء ذیروح مذکر و مؤنث آن بسهولت فهمیده میشود. البته در غیر ذیروح
اشکالی برای غیر اهل زبان پیدا میشود، مگر برای مؤنث علامه مقرر است
که از ان شناخته میشود (تفصیل آن در کتاب صرف و نحو توضیح شده)
درینجا مختصراً بیان میشود: اسم مذکر علامه ندارد. علامات مؤنث ذیلاً میباشد:
۱- در آخر هر اسم که (ی) باشد و ماقبل آن (مزورکی) باشد.
چون : خولَی (کلاه) بَگْرَی (دستار) مِشْوَانَی (دوات)
دُودَی (نان) تَبَی (تاوه گلی)
۲- در آخر هر اسم که (ه) باشد. چون : توره (شمشیر)
چاړه (کارد) سْتَرْگَه (چشم) پَزَه (بینی) مَځْکَه (زمین)


۲۲
۳ - در آخر هر اسم که الف باشد ، چون : رَڼا (روشنی)
بْرِښْنا (برق) ښوروا (شوربا) شا (پشت) مُلا (کمر)
۴ - در آخر هر اسم که (ن) باشد (و ما قبل آن زورکی باشد) چون :
سْتَن (سوزن) لَمَن (دامن) مِيْرَمَن (مالکه) خَرْمَن
(پوست ، چرم) مِيْچَن (دستاس)
بعض مؤنثات سماعی میباشد که علامه تانیث ندارد چون :
مياشْت (ماه) لار (راه) مَنْگُل (پنجه)
قاعده : صفت در تذکیر و تأنیث تابع اصل موصوف میباشد ،
مثلاً : خټکی که مذکر است صفت آن خوږ (شیرین)
و هندوانه که مؤنث است صفت آن خوږه (شیرین) میآید
و صفت مذکر که مؤنث میشود در آخر آن (ه) در آورده ساخته میشود چون :
(خوږ = خوږه) تور = توره سپين = سپينه


۲۳

(مذکر) (مؤنث)
خَتَکی خوب دی هندوانه خوزه ده
قلم مات سُو مشوانی ماته سوه
دا لُوَی کتاب دَی دا(لُوَیَه) مشوانی ده
قلم سور دَی مشوانی سُره ده
دا کُچنی کتاب دَی دا کُچنَی کتابچه ده
دا مکتب دَی دا مدرسه ده
موتر راغَی بگی راغله
زما لاس اُږَد دَی زما پښه اږَده ده
دَدَه مخ پاک دَی دَدَه خوله پاکه ده
دا میز تور دَی دا چوکی توره ده


۲۴

(مذکر) (مؤنث)
دا میز زوړ دی دا چوکی زړه ده
لرګی مات سو لښته ماته سوه
آسمان صاف دی مځکه صافه ده
دا خټکی اوم دی دا هندوانه اومه ده
دا خټکی پوخ دی دا هندوانه پخه ده
یو ساعت تېرسو یوه دقیقه تېره سوه
زما بوټ نوی دی زما موچڼه نوی ده
ستا کاغذ راغلی و ستا رقعه راغلی وه
زموږ موتر راغی زموږ بګی راغله
دَ دَه چاقو تېره دی دده چاړه تېره ده


٢٥
مفرد و جمع
در افغانی جمع به چند طریق ساخته میشود :
١ - در آخر اسم مذکر که (و ، ی) نباشد ، (وُ نَ) زیاده
نموده جمع ساخته میشود :
آس (اسپ) آسُونَ
لاس (دست) لاسُون
غَر (کوه) غَرُونَ
تُوپ (توپ) تُوپُونَ
٢ - در آخر اسم مذکر که (ی) ماقبل مفتوح باشد ، آن فتحه را
بکسره بدل نموده جمع ساخته میشود .
سَړَی (آدم) سَړِی
لَرګَی (چوب) لَرګِی
زَلمَی (جوان) زَلمِی


٢٦

٣ - در آخر هر اسم مؤنث که (ھ) باشد و ظاهر خوانده
شود آنرا بیای مجهول بدل نموده جمع ساخته میشود
چون :
خوله (دهن) خولے
پُښه (پای) پُښی
واله (جوی) ولِے
واگر (ھ) ظاهر خوانده نشود ، بیای معروف
بدل نموده جمع ساخته میشود ، چون :
سترگه (چشم) سترگی
پَزه (بینی) پزی
ځمکه (زمین) ځمکی

(ھ) که ظاهر خوانده میشود بدین شکل (ه ، ه ) چون : خوله نوشته میشود
و که ظاهر خوانده نمیشود بدینصورت (ه ، ~ ) چون سترگه
نوشته شود .


۲۷
حساب
تغیر احاد باعشرات
عشرات ۱۰ ۲۰ ۳۰ ۴۰ ۵۰ ۶۰ ۷۰ ۸۰ ۹۰
احاد لَسْ شِلْ دِیرْشْ څَلْوِيښْتْ پنځوس شپېته اويا اتيا نوي
ویشت
۱ يَوْ یَوَوْ یَوَ " " " " " " "
۲ دْوَه دَوُوْ دَوَه دُوَ " " " " " "
۳ دْرې دِیرْ دَر دْرې " " " " " "
۴ څَلُورْ څُورْ څَلِیرْ څلور " " " " " "
۵ پنځه " " " " " " " " "
۶ شْپَږْ شْپَاږْسْ شْپَږْ " " " " " " "
۷ اُوْه " " " " " " " " "
۸ اَتَه " " " " " " " " "
۹ نَه نُوْنَسْ نَه " " " " " " "

(۱) در شپاړس (۱۶) شپیږ و (لس) هر دو تغیر خورده.
(۲) در نونس (۱۹) نه و (لس) هر دو تغیر یافته.


۲۸

يَو قَلَم	يَوَه مِشوَانَئ (۱)
يَو هَلَك	يَوَه نِجلَئ
دَوه قَلمون (قَلَم) (۲)	دَوے مِشوَانَئ
دَوه كِتَابون (كِتَاب)	دَوے كِتَابچَے
دِرے كِتَاب	دِرے كِتَابچَے
څلور كِتَاب	څلور كِتَابچَے
پِنځه قَلَم	پِنځه مِشوَانَئ
شِپږ قَلَم	شِپږ تَختَے
اوه قَلَم	اوه تَختَے
اته قَلَم	اته مِشوَانَئ
نه قَلَم	نه مِشوَانَئ

(۱) مؤنث يَوُ = يَوَه مى آيد و مؤنث دوه = دوے باقى مشترك است
(۲) هر اسم مفرد مذكر كه مميز اسم عدد اضافه از يَوُ شود آخر آن مفتوح ميكردد .


۳۹
گُوتَى، سَر، وِښْتَه، تَنْدَی، مَخْ، خَت، غوږ
تِیْك، باړَخُو، غاښ، تالوُ، لاسْ، لِچ، اَرْغَوَی
نوك، نَسْ، زنګون .
دا هلك مخ ميِښْځى ، دده غاښ وُ وْوَت ، دده تَنْدَى
پْراخ دَى، تاولى لِچّ تَرَلَى دَى ؟
زُما لاس خوږيږى . دده پُرْخَتِ شِنجكى ختلی ده .
سْتا لاس پاك دَى ، دده با رخوسوُدَى .
دُوى دَ پْسَه ګوُتَى پْخَكْړى دَى . سْتا دَ پْسَه
کوُتَى خوښ دى ؟
اعضاء فوق مذکر سماعی میباشد.


۳۰

یوزر = ۱۰۰۰
دوه زره = ۲۰۰۰
دری زره = ۳۰۰۰
څلور زره = ۴۰۰۰
پنځه زره = ۵۰۰۰
شپږ زره = ۶۰۰۰
اوه زره = ۷۰۰۰
اته زره = ۸۰۰۰
نه زره = ۹۰۰۰
لس زره = ۱۰۰۰۰
زرون = (هزاره)
لك = لکون (لکها)
کرور = کرورون (کروره)


۳۱

تراویح شل رکعت دی، قرآن شریف دېرش سېپارې
دی. پس له څلوېښت کالو پر رسول د خدای وحی نازله
سُوې وَه، پُر څلوېښتم کال باندی پیغمبر
سَوَی دَی. عمر مبارک یې دِری شْپېته کالْ وُ.
پُر دِری شْپېتَم کال وفات سَوَی دَی. نه نوی
نُومون د خدایتعالیٰ دِ باید زْده وی. قرآن
شریف شْپږ زره وُ شْپږ سوه وُ، شْپږ شْپېته آیتہ
دَی. پر دَرویشت کال نازل سَوَی دَی.
یولک څلیر ویشت زره زیات و کم پکښی
پیغمبران حق دی.


۳۳

کال دُووُلس میاشتی دی :-
۱- حسن و حسین = محرم
۲- صفره = صفر
۳- لمری خُور = ربیع الاول
۴- دوهم خُور = ربیع الثانی
۵- دریمه خُور = جمادی الاول
۶- څَلُرمه خُور = جمادی الثانی
۷- د خدایتعالی میاشت = رجب
۸- برات = شعبان
۹- رُوَژه = رمضان
۱۰- کُچنی اختر = شوال
۱۱- میانی = ذیقعده
۱۲- لُوی اختر = ذیحجه


۳۲

شپیته ثانیی یوه دقیقه کیږی ـ او شپیته
دقیقی یو ساعت دی . څلیرویشت ساعت
یو شواروز کیږی . هفته اوه روځی ده :-
شنبی ، یکشنبی ، دوشنبی ، سه شنبی
چارشنبی ، پنجشنبی ، جمعه .
میاشت دیرش روځی ده .
ځنی میاشتی نه ویشت روځی وی .
او شمسی میاشتی ځنی اته ویشت روځی او ځنی
نه ویشت روځی او ځنی دیرش ، او ځنی یو دیرش
او ځنی دوه دیرش روځی وی .


۳۴

د حسن و حسین د میاشتی په لمړی ورځ هجری
سنه نوی کېږی . یاندی ، تر یخوا یو عدد زیا تېږی
سږ کال چه سنه یو زر دری سوه شږ پینځوس
ده ، بل کال یو زر دری سوه اوه پینځوس
کېږی .
صفر( دوهمه) میاشت دکال ده ، د لمړی
خور په د وولسمه رسول د خدای پیدا سوی وو.
اود وفات ورځ یی هم دغه دوولسمه
وه .

در صفت عددی در آخر مذکر (م) که ماقبل آن زورکی باشد آورده میشود .
و اگر در آخر آن ( ه) باشد حذف میشود چون دریم ، پنجم در مؤنث
آن در آخر (ه) زیاده میشود چون دوهمه ، دریمه ، پنجمه مگر(ه)
دوه نوشته میشود چون دوهم ، دوهمه .


٣٥

څلور فصل دادی :-
پسرلی = بهار .
دوبی (ووړی) = تابستان .
منی = خزان .
ژمی = زمستان

د کابل ژمی خورا سوړ وی ، واوره اوری ټول
غرونه تک سپین وی .
د کابل مکتبونه او مدرسی په ژمی رخصتیږی .
د قندهار او جلال آباد مکتبونه په دوبی رخصتیږی .
په منی میوی ډیری وی ، انګور ، خټکی ، هنداڼی کیږی .


٣٦

آسمان ، لَمَرَ ، سْپُوږمۍ ، سْتُوَری ، اُوریځ ،
تالَنْده ، بْرِيښْنا ، ژلی ، واوَره .
په لَمَر رُوځ رُوڼه وي ، او په سْپُوږمۍ شپه رُوڼه وي.
د شپې پر اسمان کي ستوري ، ځليږي .
اسمان پر ستورو ښايسته دَی .
په ژمي اُوريځ وي ، لَمَر پټ وي ، باران، واوره اُورِي .
ساړه وي ، په پَسَرلي ښه هوا وي ، اوريځ شُوري . کله کله
باران اَوْ ژلي اُورِي . کله بريښنا وي . تالَنده وي .
کله سُره وُ زَرْغُونه (قوس قزح) وي .
په پَسَرلي گلان غوړيږي ، مېږې لنگيږي ، وُري
او مَرْغُومي هَوَسِيږي .


۳۷
مُور مَندِى
خُور خُوندِى
پلار پلرُون
وُرُور ورُونَ
اکا (تُرَه) اکاگان (تُرُونَ)
نیکه نیکه‌گان
انا اناگانى
ښه زوى دمور او پلار اطاعت کوی، او دمشرور
خدمت کوى، او پرکشر ورور شفقت
ته ورور لرې؟ هو زه ورور لرم
ته څوورون لرې؟ زۀ دوه ورون لرم، مشر
ورور مى په‌مکتب کى معلم دئ، او کشر ورور مې شاګرد دئ سبق وایي
ستا نیکه ژوندی دئ؟ بلې! زما نیکه ژوندى دئ سږ کال حج ته تللى دئ
جمع مُور = مَندِى وغيره خلاف القياس آمده .


۳۸
زُوی ، زامَن
لُور ، لوڼی
لَمْسَی ، ( لَمْسِي ، لَمْسِیان)
وْراره ، وْریرون
وْرېره ، ورېرې ګانی
خُورَيّ ، خوریان
خُورځه ، خورځې ګانی
ستا اکا (تره) څوزامن لری؟ زما اکا درې زامن لری .
او دوې لوڼی ، دغه هلک زما وراره دی ، دا بل می
خوریي دی . زه دوه خوریان لرم ، او یوه خورځه .
عبد الله خان زما سکه تربور دی .
دغه نجلۍ ستا څوک ده ؟ دغه نجلۍ زما ورېره ده .
دغه هلک د هغه سړي لمسَی دی ، او دا نجلۍ یې لمسۍ ده .
زما د نیکه ډېر لمسیان دي او ډېری لمسیانی .


۳۹
ګوُتَی، سَر، وېښته، تَنَدَی، مَخ، څَت، غوږ
تِیَک، باړَخوُ، غاښ، تالوُ، لاس، پَښه، اَرْغَوَی
نوُک، نَسْ، زنګون.

دا هلک مخ مینځی، د ده غاښ وُوَت، د ده تَنَدی
پراخ دی، تا ولی پښه تَړَلی دَی؟
زما لاس خوږیږی . د ده پُرخَتِ شَنَجکی خَتِلی ده.
ستا لاس پاک دی، د ده با رخو سوُدَی.
دُوی دِپَسه کوُتَی پَڅکَړَی دَی. ستا دَ پَسه
کوُتَی خوښ دی؟
اعضاء فوق مذکر سماعی میباشد.


۴۰

غاړه ، پزه ، سُترگه ، خوله ، ژبه
شُونډه ، زنه ، زامبه ، اُوږه ، ملا
ب رُخ الدته هډی شانه صہ کمر
شا ، پښه ، گوته ، تله ، پُونده
پُشت پای انگشت کف پای پیڑی پای
دا د پښتولُوی مَتَلَ دی ، چه : خپله خوله قلاده
هم بلا . داسلم خان غاړه اُوږده ده ، زنه یی لنده ده .
سُترگی یی توری دی ، شُونډه یی سُره ده .
پښتونه ژبه ده .
عسکر ، ملا تړلے ده ، توپک یی په اُوږه کی دَی ،
پلَنده یی په شا ده ، ژر ژر خی ، یووارښی پښه
اخلی ، بیا کینه پښه ، مخامخ گوری :

اعضاء فوق مؤنث میباشد .


۴۱

خولی (۱) پخہ (۲) بګړۍ، سدری، کُرتی،
کمیس (خَتْ)، پرتوګ، ډوپټہ، پړونی (ټکړی)
بوټ، بوټُون-مُوزَہ، مُوزے، مُوچڼہ، موچڼی،
(پڼہ، پڼے) څپلۍ (چوټہ، چوټی)
سړی پخہ پړکوی، یا خولی پر سَرکوی، بګړۍ تړی.
ښځہ پړونی پُر سَر کوی.
تہ بوټون پہ پښو کوے، کہ موزی؟ زہ نیم بوټی
پہ پښو کوم، دا سړی موچڼی پہ پښو کوی، دَۍ
چوټی (څپلی) پہ پښو کوی، دَغہ بوټ زما
پُر پښہ لوی دَی، دا ژیړہ موزہ تنګہ دہ.
دغہ اصلہ دہ.

(۱) خولی - مطلق کلاہ (۲) پخہ کلاہ مویدار کہ از پوست باشد.


۴۲
دا کمیس پر ما لوي دی، غاړه یی خورا ارته ده.
دا پرتوگ اوږد دی، هغه پرتوگ لنډ دی.
ددی کوټ لستوني لنډدی، ددی کوټ
غاړه تنگه ده، هغه بل کوټ راکه، زما پيڅه
راوړه، کمه پيڅه؟ توره پيڅه می راوړه؟ ددی
کمیس گنډ تنگ دی، دغه خولی لوړه، هغه خولی زما
پر سر برابره (اصله) ده.
خان نن توره بگرۍ تړلی ده، زما سپینه لنگۍ
خوښه ده، ستا څنگه خولۍ خوښه ده؟
زما تکه توره پيڅه خوښه ده، زما زرینه خولی
نه ده خوښه، ساده خولی می خوښه ده.


۴۳

زما دریشی راوړه ، بوټون می هم راوړه .
هغه تور کوټ ، اوسپین پتلون می راوړه .
دلاس ُټور لرګی می هم راوړه .
د غخولی می واخلہ ، هغہ َپيْڅہ می راوړہ .
هغه َژيړ بوټون می رنګ کہ ، ښی ِےپاك کہ .
دا توری موزے يُوْسہ . هغہ َژيړی موزے
راوړہ . َژرسہ ناوختہ سُْو ، ساعت می َراكہ .
دسمال می څہ سُْو ؟ څو بجے دی ؟
اتہ بجے دی پہ لَْس دقیقے کم !
لَس دقیقے کم اتہ بجے دی !
اتوبجوتہ لَس دقیقے پا تہد ی !


۴۴
شپه، روج، سهار، خاست، غرمكى، غرمه،
ماپښین، مازدیګر، ماښام، ماخستن، نیمه شپه
پېشلمى، سهارمال، دآذان وخت .
لمرّخاته - لمرّ لوېده - نن، پرون، وړمه روځ
بَرایی، وړمه شپه، په شپه تیاره وی، خلق
څراغان (ډیوې) لګوى .
دَبرق څراغان لګیږی. په آسمان کې ستوری
ځلیږی . په شپه خلق آرام او خوب کوی، ښه سړي
په نیمه شپه راکښیني دتهجد لمونځ كوى ټولوخلق بيده
وی دَ ی دخدای سره را زونیا زکوى خپل حاجتونه
ځنې غواړی. روځ په لمر رڼا سره رونه وی. خلق کارونه
کوى، هلکان مکتبونه او مامورین ادارونه ځی، کاسبان كسبونه
کوى، په شوا روز کی پنځه واړه لمونځ فرض دى :-
سهار، ماپښین، مازدګر، ماښام، ماخستن.


۴۵

(۱) سور، سپین، تور، ژیړ، شین.
(۲) زرغون دَ اَبی، چُنبیا، خَړ، بُرَګْ (ابلق).
زْماسورقلم څه‌شُو ؟ زماسره مشوانی څه‌شُو؟
تاسپین کاغذڅه‌کی ؟ تاسپینه تخته څه‌کړه ؟
داتَکْ تورقلم دی ، داتکه توره تخته ده
دغه‌ژیړکاغذ دی ، دغه‌تکه ژیړه تخته‌ده
اسمان ت‍کْ شین دی، مځکه تکه شْ‍نه‌ده
زرغون قلم، زرغونه‌مشوانی، ابی‌قلم، ابی‌مشوانی
چُنْ‍بیاقلم، چنبیا مشوانی، خړقلم، خړه مشوانی
بُرَګ قلم، برګه مشوانی.
(۱) برای تاکید رنگهای اول لفظ (تک) می‌آید.
(۲) بارنگهای دویم (تک) استعمال نمیشود و نیز (ابی، چنبیا)
با مذکر و مونث یکسان استعمال میشود، فرق نمی‌کند.


۴۶
سُتن ، سُپَم ، سُپَنْسَی ، غوته ، تَنَی (۱)
غُماشَه (۲)
زما د کمیس (خَتْ) غُوتِه شَلیَدَلیْ دِه ، سُتن
او سُپَنسی راوړه وی ګنډه ، دا سُتن سُپَم
نلري، بله راوړه، داسُتن پنډه ده، نری راوړه.
ددې کمیس غاړه لوده ، خیاط تې یِ وُروُ په چه
کُجني یی کی، او غُماشه یی هم جوړه کی. دبوټ تنی
وتړه، دکوټ غوټی وتړه، دکُرتی د غاړی غوته وتړه
غوټی دوتړه. د لستوڼی غوته وتړه، غُماشه یی شُلیدَلیْ
ویی ګنډه، تِنګ یی وگنډه، چه بیا ونه شلیږی.
(۱) تَنَیْ = بندے که از رشته باشد چون بند بوت، و یا در پیراهن اطفال
بند از نخ می آویزند مګر برای تکمه هم استعمال میشود .
(۲) غُماشَه (کاج) .


۴۷

شیدے ، مَستے ، شُلومبے
پوُخَہ ، پَړوَی ، کُوچی
زہ هره رُوخ شیدے خورم، زما شیدے خوښی
دی . ته پړوَی خوری ؟ یہ زه کوچی خورم.
په دی ډکی کی شیدے دی کہ مستے ؟ شیکّ دی .
دا شلومبے تروی دی ، وردګ شلومبے (تروے) څښی .
شلومبے پہ غړک کی شاربی .
په پّسړ لی چہ مالدار (پُوَندَہ) راسی ، شیدے ،
خَړ پُړی، (۱) اُربُه (۲) پُوخہ ، مستے، شلومبے
کوچی ، خورا ډېروی .

(۱) خَړ پُړی = شیر خامیکه در دوغ دوشیده و آمیخته باشد .
(۲) اُر بُ ه = فله (کاتله یا قی) کندپاتی = شیر اول نوزادی
که فله از ان میسازد .


۴۸
غَنَم ، اُورَه ، جواری (جوار) ماش (متی) غوړي (۱)
اُوبُشِی ، وُرِيجِی ، غوبنِی ، مالگَه (۲)
زموږ پوطن کی : غنم ، اُوبشی ، وریجی ، جواري ،
ماش (متی) خورا ډیر کیږی . خوري
بډایان = وریجی ، غوبنی ، پیږوی ، غرمینه ډوډی
خواران = ښوروا ، پاتی ، شلومبی ، سُوپْسک ،
اُوبوشینه ډوډی خوری .
(پلاوْ) دَنَری وریجوڅخه پَخَوِی ، او (کِچِړی) دپنډو
وریجوڅخه پَخَوِی (پاتَّی) دَماشوڅخہ پخوی .
داپاتی تُریْوَه دِی ، دا ښوروا تَرُوه ده ، مالگه یی ډیره ده .
دغه ښه غوړ پلاودی ، دغه ښه غوره حلوا ده .
(۱) اسماء فوق مذکر سماعی میباشد (۲) اسماء مذکور مونث میباشد .


[BLANK PAGE]


۴۹

پَسَہ (مَشٍ) غوا ، غویَئ ، اُوښ ، اُزْګرۍ ، وَرَی ،
سېرْلَی ، مېږ ، وْزَه (مُرغومی ، ورْغومی)
بُشْکَرْ ـ لَمْ (دنبه)

دَدے پسہ لَمْ لُوی دَی ، دادَ کا نْدِی مېْږ دَی .
دا اُزْګړی نارے وهی ، یَوَ ښکر یہ کُوْږ دَی ، یَوِیہ سُم .
هغه وُرَی مېږ روَی ، دا توره وزه کُوډه ده .
دغه ژیږه غوا یَو مَن شیدے کوی ، د ژیږی غوایۓ
شیدے وی . هغہ تورغویَی یَوَے کوی ، دا یَوه جوړه
غوایی دی . اُوښ لوی بار وَړی ، غُر غړے وھُے ، جَوز
خوری . دا مَتَلْ دَی : چہ پاخہ بارُونْ وَړی خولہِ یہ جَوز دَی


۵۱

پیشی ، پیشو پیشانی - سخ

سپی ، موږک

شرمښ (لیوه) پړانگ ، زمری، بیزو

زمری ډیر ښایسته ، زړه ور ، غښتلی حیوان دی

پړانگ ترزمری کچنی دی ، زموږ دوطن په غروکی

پړانگان ډیر دی . سپی وفاداره حیوان دی ،

رمه ، کور ، ساتی . پیشی په هر کورکی وی ، موږ کان نکارے

نیسی ! کُچنیان هلکان لُوبی اومیـنه سرتی

ورسره کوی . لیوه ، مېږی وپسُون دَارِی، چی مېږه راحمی الله

گڼسی نقصان رسوی ، دَرمے سپی یی نه پریږدی ،

شِمی یی دا مَثَل دِی : شرمښ څه غواړی ؟ باد وباران !

راندن گرک چه در خوابد - ۱۲ ۲


۵۲

چرگ ، چرگہ ، هیلی ، زرکه ، کوتره ، کرک (ممیز)
چونگه ، توتکی ، سارکه ، کارگه ، کاغی ، تپوس ، پکہ پاینہ گگہ

چرگ اذان کوی ، چرگه هگئ اچوی ، هیلی هم په اوبو کی
او هم په وچه با ندی گرزی . زرکه ښه سره مښوکه لری ،
شری پښی لری ، ښه تگ کوی ، ښې ناری وهی .
توتکی په پسرلی راځی ، په کورو کی د خټو ځالی
جوړوی ، هگی پکښ اچوی ، چیچیان باسی ، بیا بیرته ځی .
سارکی هم دتوتانو په وخت راځی ، که چیری مچ پیدا سی
جنگ ورسره کوی . تپوسان په هوا اتن اچوی ، ښه
آوا زون کوی ، ډیر لوړ الوزی .


۴۳

زما د ریشی را وړه ، بوتون می هم را وړه .
هغه تور کوټ ، اوسپین پتلون می را وړه .
د لاس تُور لرګی می هم را وړه .
د غه خولۍ می واخلہ ، هغه پيڅه می را وړه .
هغه ژیړ بوټون می رنگ کړ ، ښیے پاك کږ .
دا توری موزے یُوسہ . هغه ژیړی موزے
را وړه. ژر سه ناوخته سُؤ ، ساعت می را کړ .
دسمال می څہ سُو ؟ څو بجے دی ؟
اتہ بجے دی پہ لس دقیقے کم !
لس دقیقے کم اتہ بجے دی !
اتو بجوتہ لس دقیقے پاته دی !


۵۴

میږی، مچ، غاڵبوزه (غومبسه) غوماشه (میا)
لړم، منګور (مار) وَرَوَه (کیکه)
میږیان دری ډوَل دی: (۱) ښانګور میږی (۲) تور
میږی (۳) سورکی میږی . میږیان ښه اتفاق لری.
د ژمی اَزوغ پر دُوبی ټولوی او غار ته یی وړی، په
ژمی نه راوزی، دا متل دی :-
(میږی تر ځان لوی بار وړی)
لړم کله کله د میږیانو په غار کی وی. دا هم متل دی :
(لړم ته یی ویل کوچ، لکی یی پر شا واړوله)
غالبوزه، ښه کور جوړوی، ډیری خونی پکښی وی
(شکرکڼی) یی بولی، غالبوزی، لچ او قهر لری چه په
قهر سی، په چا پسی اَلوزی نښی پر ښخوی .


٥٥
(دوالمی لښتی دی)
دریاب، سیند، رُود، واله، لَښتی.
چُنگاښ، چُنگښه، کب (ماهی)
کښتی (بیړی) په دریاب کی چلږی، سفر پکښ
کیږی. دکابل په ښارکی رُود بهیږی، پرهره
غاړه یی ښه لُوی بازاردی، ښه ښه دکانون
یی دی، پُراُوسَنی ډَول(۱) جُوړسوی دی،
دقندهار په ښارکی دَوے ولې بهیږی - یَوَه
(پاتاو) بولی، اوبله دَ (ده خواجه واله) دَهرې
ولې څخه لَښتی (۲) جلاّسوی دی، په کورو کی
بهیږی. ماهی په پښتو کب بولی، ماهی په اوبوکی ویژوْ
مُری. چُنگښه، او چنگاښ هم په اوبوکی او هم پرډگرزی
(۱) اُوسنی (عصری) (۲) لَښتی (جوی چه) - جدول)


٥٦
ډبره - تيږه
شګه ، کاڼی ، سَخَرٌ ، سنګه ، کُوسه ،
غرګی ، شياځه، ګزګنډه ، ګاره، غونډی ،غر
پاڼ ، لاښ .
په پښتو ژبه ډبره خورا ډېرنُومُون لری .
شګه (رېګ) ته وايی ، ډبره او تيږه ، یَوشَی دی
فرق نلری .کاڼی (دلو) ته هم وايی مَثَلاً دِچِرے
کاڼی .
سَخَرُهغه ډبره ده چې سمی يه قَلی ،کاڼی يې هم بولی
مَثَلًا په لنډی کې وايی :-
دلیونُوکاڼه واوشوه ! پرلاری ځم په کاڼو ولم زيارتون.
سنگه = لؤډبره ته وايی .غرګی =وګردی ډبری ته وايی .
شياځه = پَلَنه او هَواره ډبره ته وايی .
دامتَل دَی ؛ (ډبره چې پرځای پُرتَه وی دُرُندَه وی).


٥٧
کمبله (تَغَر)، کَراستَه (نَمْځَی)، نیالی، بالښت،
تَلْتَك (بَرْسَتن)، کټ، پُوزَی.
هغه لوَيه کمبله راوړه، دلته یې وغوړوه،
کَراسته هم راوړه، ټَك یې وَهه، پاکه یې که.
هلته یې هواره که (کړه)
کَټ را واخله دلته یې کښېږده، پوزی پر واچوَه.
نیالی پر هواره که، تلتك پر کښېږده، بالښت هم
راوړه، ځان پَریوزی!
ورسه دکوره یَو تَغر اَوْ یَو نَمځی راوَړَه!
مېلمانَه راغله هغه ژرسه، بله لو کمبله هم راوړه!
دا لوی نمځی وغوړوه، هغه تغر ټَکَوُهَه.


۵۸
خټکی، هندوانه، انار (انگوری، ننگوسی)
مَنَه، انگور (کُور)، اِنجَزَ، بانجڼ، کډو، توری
شلغم ( ټيَپَر، مَنْگَړَیْتَی)
خټکی وخوړشو ، هندوانه وخوړه شوه
انار پوخ سو ، مَنَه پخه سوه
بانجڼ پاخه شوه ، توری پخے شوے
کډو ډوَه ډوله دی ، تیلی کډو، او ژیړ کډو ،
ژیړ کډو خوږ دے ، کډو ښه شَی دی .
په پښتو شلغم ټیپر بولی ، منګړیتی یی هم بولی .
مگر مشهور شلغم دی .
د قندهار ښه انجر دی ، تور انجر هم شته .


٦٠
ماضی مطلق
تا خپل تور قلم واخیست؟ هو، وا می خیست
تا نن زما ورور ولید؟ هو، و می لید
زما لوی چرگ والوت، چرگه والوته
لمر را وخوت؟ هو، لمر را وخوت
هلك پر بام وخوت؟ هو، وخوت
د بام دیوال ونړېد؟ هو، ونړېد
رُود ډك وبهېد؟ هو، وبهېد
واله ډکه وبهېده؟ هو، ډکه وبهېده
تا ختکی وخوړ؟ هو، و می خوړ
تا هندواڼه و خوړه؟ هو، و می خوړه
احمد کله ولاړ؟ پرون ولاړ (١)
ته کله راغلې؟ پرون راغلم

ماضی مطلق از مصدر ساخته میشود که لام مصدر را حذف کرده در اول آن واو زیاده نموده باشید. چون از لیدل - ولید.
ولار از تلل، خلاف القیاس آمده.


۶۱
ماضی قریب
زه د باندی وتلی یم . یم
موږ د باندی وتلی یو . یو
ته د باندی وتلی یی . یی
تاسی د باندی وتلی یاست . یاست
دی د باندی وتلی دی . دی
دوی د باندی وتلی دی . دی
دا د باندی وتلی ده . ده

ته راغلی یی ؟ هو ، زه راغلی یم
تاسی راغلی یاست ؟ هو ، موږ راغلی یو
دی را غلی دی ؟ هو ، دی را غلی دی
دوی را غلی دی ؟ هو ، دوی را غلی دی
دا راغلی ده ؟ هو ، دا را غلی ده

در اخیر صیغه های اسم مفعول یا صفت کلمات ربط حالیه را آورده ماضی قریب ساخته میشود.


٦٢

ماضی بعید
می روند رفته بود
زه پرون تللی وم . وم
موب پرون تللی وُو . وُو
ته کله تللی وے . وے
تاسی کله تللی واست . واست
دی پرون تللی و . وُ
دوی پرون تللی وو . وُو
دا پرون تللی وه . وه

ته کله راغلی وے ؟ زه پرون راغلی وم
تاسی کله راغلی واست ؟ موب پرون راغلی وُو
دَی پرون راغلی وُ ؟ هودی راغلی وُ
دوی راغلی وُو ؟ هو راغلی وو
دا راغلی وه ؟ هو راغلی وه
در اخیر صیغه های اسم مفعول یا صفت علامات ماضی بعید را آورده ماضی قریب ساخته میشود.


٦٣
ماضی احتمالی یا شکیه
راغلی به وم به وم آمده خواهم بود
راغلی به وو به وو " خواهیم "
راغلی به وئی به وئی " خواهید بودی
راغلی به واشت به واشت " " "
راغلی به وِي به وی آمده خواهد بود
راغلی به وی " " " " خواهند "
راغلی به وی " " ان زن امده خواهد بود
اسلم به کور ته تللی وی .
اسلم او اکرم به مکتب ته تللی وی . رفته خواهند بود
ته به زمونږ کره (کورته) تللی وئ . رفته خواهی بود
تاسی به مسجد ته تللی واست . " " "
زه به بازار ته تللی وم . " " "
موږ به د باندی تللی وو . ما بیرون رفته خواهیم بود
در لازم در اخیر صفت در متعدی بآخر مفعول علامات مذکور را آورده ماضی احتمالی یا شکیه ساخته میشود .


٦٥
ماضی استمراری
١ { زه راتلم ، م موبږ راتلو، و
ته راتلی ، ی تاسی راتلاست ، است
دی راتلى ، ی دوی راتله ، ه
دا راتله ، ه دوی راتلی ، ی
٢ { ما ، تا ، ده
موبږ ، تاسی ، دوی } ويل ، وهل
٣ { ما ، تا ، ده
موبږ ، تاسی ، دوی } ليده
۴ { ما به ويل ، موبږ به ويل
تا به ويل ، تاسی به ويل
ده به ويل ، دوی به ويل
دے به ويل ، 〃 〃 〃
(۱) در فعل لازم لام مصدر را حذف نموده ضمائر متصلۀ فاعلی می درارند.
(۲) در فعل متعدی خود مصدر همین معنی میدهد ، چون : ویل ، کښل .
(۳) گاهی عوض لام مصدر ( ه ) آورده میشود ، چون : مالیده .
(۴) در صیغه‌های ماضی استمراری لفظ (به) زیاده میکنند : ما به ویل .


٦٦

ماضی توبیخی

راغلی به وم
راغلی به وو

راغلی به وی
راغلی به وْاست

راغلی به وْ
راغلی به وْو

راغلی به وه
راغلی به وی

از زیادت لفظ (به) بر ماضی بعید ساخته میشود چون : راغلی به وْ (یعنی باید می آمد ، افسوس که نه آمد ، باید ضرور می آمد ، بد کرد که نه آمد) .
گاهی لفظ (خو) را نیز دران زیاد میکنند . مثلاً (خو راغلی به وْ ، راغلی خو به وْ) .


٦٧
حال
ماضی امکانی
زه تلای سم، سم من رفته میشوم
موږ تلای سو ، سو ما در مدنه
ته تلای سئ، سی تو در در توانی
تاسی تلای سئی ، ستی شما درا در نوسید
دی تلای سی ، ” ان رفته وتواند
دوی تلای سی ، ” انها رفته وتواند
دا تلای سی ، ” ان زن در دار
علامتہ مصدر را حذف کرده، در آخر آن ( ای ) آورده ، بعد از ان علامات مذکوره
فوق را اضافه نموده ماضی ، مکانی ساخته میشود .
ماضی مجهول = در آخر ماضی لفظ ( سُـو يا شـو ) زیاده نموده مجهول میگردد.
وليدسو ، وواهدسو
ماضی منفی = از زیاده نمودن لفظ ( نه ) ماضی منفی میگردد ، مگر گاهی لفظ
نه در اول ، گاهی در بین می آید چون : نراغی ، نه راغی (مگر ند غی)
راتی ، نه راقی ، ولای ، نه ولای .


٦٨
فعل حال
ته زما بغ اروے ؟ هو ستا بغ اروم
تاسی اروی ؟ هو موږ او ؤو
دی اروی ؟ دی نه اروی
دوی ند اروی ؟ دانه اروی
ته چیری درېږے ؟ زه دلته درېږم
تاسی چیره درېږی ؟ موږ هلته درېږو
دی نه درېږی ؟ دوی نه درېږی

(۱) در آخر هر مصدریکه (یدل) باشد آنرا حذف نموده در آخر ضمائر متصله فاعلی می آرند
گاهی از زیاده نمودن لفظ (یږی) ساخته میشود، مثلاً :
از دریدل = در یږی .
(۲) لام مصدر را حذف نموده در آخر آن (ی) معروف آورده، فعل حال ساخته
میشود چون : از تېرل = تېری ، واز نېول = نېوی .
گذراندن یکجا شدن


٦٩

فعل حال - خلاف القياس
اسلم خان زما قلم اخلى ، اخستل گرفتن
خان نن پاك كالى اغوندى ، اغستل پوشیدن
دى پركټ باندی پریوزی ، پريوتل
چوغکه پر هوا الوزی ، الوتل پرید
خان پرخټوباندی بام ته خیږی، ختل بالا شدن
عسکر چیری ځی (درومی) ، تلل رفتن
وچ لرګی پر اور ښه سوځی ، سَوَل سوختن
دی د باندی وزی ، وتل بر آمدن
خان و چا ته ګوری ، کتل دیدن
خیاط کالی شکنی ، شکنتل برش کردن
مـلك دځا ځخه پر سلواغه اوبه کاږی ، کښل کشیدن
فعل حال خلاف القياس بسيار صيغه ها دارد که چندی از آن تحریر شد .

لوری وری


۷۰
مستقبل
دی به وایی چه ندځم - وایی به چه ندځم
زه به وایم چه ځم - وایم به چه ځم
وبه ګورم را به سی - ور به سم چه راسی
ګمان ندکوم چه را به سی - نن به راسی
صبر وکم وبه سی ، کار به دوسی
کله به را سی ؟ ماښین به درسم
ته به کله را سی ؟ زه به ماښام درشم
داسی ند وایم چه را به نه سی ، وایم :
ولا به بد ند سی !
کار به می وسی ، کار به مووسی ، کار به د وسی ، کا
به مووسی ، کار به یه وسی ، کار به یے وسی ته به
زما کاروکے ؟ هوز به ستا کاروکم !


۷۰
مستقبل

دی به وایی چه نه ځم - وایی به چه نه ځم
او خواهد گفت که نمیرودم
زه به وایم چه ځم - وایم به چه ځم
من خواهم گفت که میروم خودم گفت
و به ګورم را به سی - و به به سم چه راسی
خواهد دید که او خواهد امد خودم دید که خواهد آمد
ګمان نه کوم چه را به سی - نن به راسی
من هم گمان نمیکردم که بیاید امروز خواهد آمد
صبر و که و به سی ، کار به دوسی
صبر کن خواهد شد کارت خواهد شد
کله به راسے ؟ ماښین به درشم
کی خواهی آمد شام در آید
ته به کله راسے ؟ زه به ماښام درشم
تو کی خواهی آمد
داسی نه وایم چه را به نه سی ، وایم :
امروز به معلوم نخواهد آمد می من میگم
وُلا به به نه سی !
که نخواهد رفت
کار به می وسی ، کار به مووسی ، کار به د وسی ، کا
کارم خواهد شد
به مووسی ، کار به یه وسی ، کار به یی وسی تدبیر
زما کاروکے ؟ هوز به ستا کاروکم ! کان خواد شد
کار مان خواهد کاری ملی من کار تو را خواهم کرد


۷۱
تونیوز افعال مضارع خواهم رفت
ته لاندی تلی ؟ ولاړ به سم
زه ولاړم که ګورم چه جنګ کیږی ! می روم
بیا ولاړسه می روم ، ، و توق
ولا ړ به سم لا وقت ډیردی و َړو به رسیږم خواهم رسید
ته به کله ولاړسی ، زه به سبا ولاړسم روم
دئ به چیری ولاړسی ؟ دی به کارته ولاړسی
تاسی به کله ولاړسئ ؟ موږبه د شپی ولاړسو
ته به راسے چه دیه رفت با شب خواهم رفت
هو، زه به درسم ، دربه سم
یہ ، زه به نه شم در ، در به نه سم
ته به کاروکے ، (وکړے ) ؟ خواهم آمد
هوُ ، زه به کاروکم ، ( وکړم ) می خواهم انجام کرد
یہ ، زه به کار نه وکم ( نه وکړم ) نمی خواهم کرد


۷۳

اسم فاعل

تلونکی رونده ، ویونکی گوینده
ته سبا زموږ کره را تلونکی یی ؟
هو زه سبا ستاسی کره در تلونکی یم !
تاسی زموږ کره را تلونکی یاست ؟
هوموږ ستاسی کره در تلونکی یو !
دی زموږ کره را تلونکی دی ؟
هودی ستاکره در تلونکی دی !
دوی زموږ کره را تلونکی دی ؟
هو دوی ستاسی کره در تلونکی دی !
دا زموږ کره را تلونکی ده ؟
هو دا ستاسی کره در تلونکی ده !
دغه ډیر ویونکی سړی دی !
لام مصدر را حذف نموده در اخر ان لفظ ( ونکی ) اورده ( اسم فاعل ) ساخته
میشود ، چون : از تلل = تلونکی ( رونده ) .


۷۴

اسم مفعول
تَلَلَی

ته پرون ندوږمه روځ چیری تللی وے؟
زه وږمه روځ کلی ته تللی وم!
تاسی لاند وږمه روځ چیری تللی واست؟
موږ لاند وږمه روځ باغ ته تللی وُو!
دی وږمه شپه چیری تللی وُ؟
دی وږمه شپه یو ځای پر میلمستیا تللی وُ!
دوی برائی چیری تللی وُو!
دا نن چیری تللی وه؟
دا نن د پلار کره تللی وه!
دوی واده ته تللی وے!
غَلُو یَوسَړی شَکَولی ، اوْیَو یی وژَلی وُ .

لام مصدری را مشدد نموده در آخر آن (ی) آورده اسم مفعول ساخته میشود
چون از تلل = تللی ، واز وژل = وژلی .


٧٥

ته هره روځ راځه ، دلته کار کوه ، زحمت
کاپه څه پر راحت سی ، صبر کوه ، بازوره ،
زیار کا له ، پر خبره غوږ نیسه ، پام کوه ،
پر احسان خوشحالیږه ( خوشحالږیږی )
له خپلو انو سره خپلوی پاله ،
وحق ته تن ږده ( تن ورکوه )
سم وییږه ، بیځایه مه وییږه ،
پراوبوکی پر ګدر ګډیږه ، بی ګدره مه ګډیږه ،
تل ځه ، راځه ، کښینه ، ولا ړیږه .

امر استمراری ،


٧٦

موتر راوله ، آس بوزه ، هلته يه وتړه .

موتر دلته وَدَ رَوه .

پرآس سُپُور سه ، په موترکی کښینه .

آس وَجُغَلَوَه ، موتر وَچَلوه ، موتر پاك که .

هلك لُوی سی ! دلا ری بېرتہ سہ .

هلته ودرېږه ، دلته مہ درېږه .

سم ګوره ، شا وخوا مه ګوره ، مه خانده .

قلم راوړه ، مشوانی واخله ، رنګ پکښی واچوه .

کاغذ راکه، پاکټ هم راکه، اُوبو دپاکټ راکه .

مه ځه ، مه ځی ، مه خوره ، مه خوری ، مه کوه، مه کوی.

(مه) علامه نهی در اول امر می آید، چون : ( مه ځه ، مه کوه )


۷۷
څو، څه ، هیڅ ، لږ، ښه ، بد (۱) څوړوپی
د اخیستی دی ؟ څلورمی اخیستی دی، هلت
څه دی ؟ هیڅ ندی ؟
تا ښه کړی دی ، هغه بد کړی دی .
تا څه کړی دی ؟ ما هیڅ ندکړی!
ده وهل کړی دی ، هغه ښکنځل کړی دی .
ده کښل کړی دی ، ما لیکل کړی دی .
تاڅه اروید لی دی ؟ ما هیڅ نداروید لی .
(۱) هرگاه فعل متعدی به کلمات فوق و مصدر بصورت مفعولی نسبتو گرد د بصیغه جمع می آید.


۷۸
هغه یوه سړي یوی ښځي ته منګی ورکی .
هغه یوه سړی دری ښځو ته کالی ورکړه .
هغه یوه سړي ودوو سړنته یوه ډوډی ورکړه .
تا وسړوته څلور ډوډی ورکړی ؟
ما یو ختکی او یوه هندوانه وخوړه .
ما یو غويي او یوه غوا را نیوه .
تا هندوانه او خټکی وخوړ ؟
تا غوا او غويي رانيو .
چون برای فعل ماضی متعدی دو مفعول باشد، تذکیر و تانیث وحدت و جمعیت فعل بلحاظ مفعول
دوم میشود . و نیز چون برای فعل ماضی متعدی دو یا زیاده مفعول بر سبیل عطف باشد
تذکیر و تانیث وحدت و جمعیت فعل بلحاظ آن مفعول میشود که قریب فعل باشد .


۷۹

پَر، باندی - تَر، لاندِی

زما قلم پر میز باندی پروت دَی .

ستا کتاب پُرمیز باندی پروت دَی .

زما قلم ترمیز لاندی پروت دَی . زما قلم تر میز

ستا کتاب پر میز پروت دَی .

سَر پُر بالښت باندی کښیږدَه .

لاس تَر سَر لاندی کښیږدَه .

هلك پُر چوکی باندی ناست دَی .

هلك تَر چوکی لاندی ناست دی .

لاس تَرلاندی کړه ، بار پُر باندی کَۀ دیتیم

پُرسر باندی د مهربانی لاس تِیرَوَه .


۸۰

(مفرد) (مفرد بصورت جمع) (جمع)

سَړی راغی، سَړی ویل(۱)، سَړو ویل
سَړی ښی، سَړی وخوړ، سَړو وخوړ
سَپی غاپی، سَپی وغپل، سپو وغپل
ښځه وایی، ښځی ویل، ښځو ویل
زنگون می، زنگان، زنگنو
خوله می، دخولی خوند، دخولو خوند
سترگه می، دسترگی تور، دسترگو تور
اسم مفرد که فاعل فعل ماضی متعدی شود، بصیغه جمع گفته میشود، چون:
سَړی ویل، وجمع آن به واو می آید، چون: سَړو ویل.
هکذا اگر کدام عاملی بران بیاید نیز بصورت جمع گفته میشود، وجمع آن به واو
می آید، چون: دسَړی کار، دسَړو کار.


۸۱

سَړی راوَله (۱) قلم راوَړَه (۲)
آس راوَله ټوپک راوَړَه
خَر راوَله لرګی راوَړَه
بګی راوَله کالی راوَړَه
سَتا آس راوَلَمَ ؟ سَتا ټوپک راوَړَمْ ؟
تاتَه سَړی دروَلمَ ؟ تاتَه قلم دَروَړَمْ ؟
دَه تَه موټَر وﺭوَلمَ ؟ دَه تَه پَټکَه ورَوَړَمْ ؟
ماتَه بګی راوَله ماته ډوډی راوَړَه

(۱) چیزہائیکہ بپا خود می آید فعل علیحده دارد، چون : رَاولَه .
(۲) و چیزهائیکہ بپای خود نمی آید، آورده میشود، فعل علیحده دارد،
چون : راوَړَه .


۸۲

څوك ، چا (۱)

يَو چاوَيل دَ شپے تَلَم پيره والا را با ندی بَغ كړہ :
څوك یے !
ما ويل : خُپَل !
بيا مى څوك ونہ ليد ، اونه چا بغ راتہ وكى .
بله شپه دَچاسرۀ تَلَم څوك مى ونه ليد ، اونه
چاڅه راته وویل ، هيڅوك پر مخه رانغله .
هیچا هیڅ راته ونه ویل (۲)

فرق بین (څوك و چا) این است که (چا) با فعل متعدی و نیز با حروف جاره
می آید، چون : چاویل، چاته، دچاسره ، چاڅخه . درینجاها څوك
گفته نمیشود. و (څوك) در باقی حالات می آید.
(۲) هيڅوك در اصل هیچ څوك ، و هیچا در اصل هیچ چا بوجه تخفیف چنین گفته میشود.


۸۳

څخه ، راڅخه ، درڅخه ، ورڅخه
ستا څخه قلم شته ؟ هو زما څخه قلم شته
قلم دی څخه شته ؟ هو، راڅخه شته
دده څخه قلم شته ؟ هو، قلم ورڅخه شته
قلم درڅخه دی ؟ هو، قلم راڅخه دی
ساعت درڅخه شته ؟ هو، ساعت راڅخه شته
ساعت درڅخه دی ؟ هو ، ساعت راڅخه دی
څوبجی دی ؟ څلور بجی آواته دقیقی دی
زما ساعت پاته دی ـ څلوربجی او پنځه دقیقی دی
دده پر ساعت کی څلور بجی اودوی دقیقی دی
دری دقیقی له مخد د منار ستا څلور بجی ووهلی
________________________
راڅخه (نزدم) څخه (نزد) څه گا هی مخفف (خه خبر یم) نیز گفته میشود
مثلاً څخه ، یعنی خه خبر یم = (چه خبر دارم)


۸۴

وړاندی ، وُروسته ، مخامخ ، ترشا
زه نن ترتا وُروسته راغلم
ته ترما وړاندی راغلے
ته ترما د مخه راغلے
ستا مخامخ څوك وَلا ړَدی ؟
زَما مخامخ ته ولا ړ يې !
ستا ترشا څوك ولا ړدی ؟
زُما ترشايومسكين وَلا ړدَى څُه غواړی
ترشا مه د ر ښه ږ اسه مخامخ وَدَ ر ښه ږ .
بې عقل وړاندی سځی وروسته نګوری
عاقل وړاندېځی وروسته ګوری


۸۵
يَوَلَه بَلَه ، يَوتَرَ بَلْ ، يَوپَر بَلْ
مسلمانان یوله بله سره سلام کوی ، محبت سره کوی،
پوښتنه سره کوی . په تنګسه کی یوله بله کومک کوی
چه د ننګ ځای راسی یو تر بل جاريږی .
يوله بله خوښی سره کوی ، يوله بله سره پالی .
چه د مهمانی ځای راسی یو تر بل و ړاندی کيږی .
باید موږ ټول پښتانه يوله بله سره کومکونہ وکو
یوله بله خوا خوږ توپ وکو ۔ يو پر بل وسيله وکو
یو تر بل جار سو !
يوله بله سره پښتو وايو ، پښتو او پښتنو لره وکو ،
پښتو وپالو ، پښتو ښه ورہ زو .
پرورکی دګلابوی شرکت


۸۷ سه لو درس
بَرَنَیْ ، پَرُونَیْ ، اَوَّلَنَیْ، اُوْسَنَیْ
پَرُونَیْ خَتْکَیْ ، خُوَږ وُ کہ تِریْ ؟
پَرُونَیْ خَتْکَیْ ډیر خوږ وُ .
تر دواړو ختکو بَرَنیْ خورا خوږ وُ .
دا کم قلم دی ؟
دا هغہ اَوَّلَنَیْ قلم دی چہ ما تا تہ در کاوہ ، او تا
نہ کاوہ !
دا اُوْسَنَیْ قلم می تراولنی ډیر ښہ دی .
هغہ بَرَنیْ سَړی څوک وُ ؟
بَرَنیْ سَړی خو ډیر ښہ سړی دی ، زموږ خپل دی
سفر تہ تللی وُ ، اُوس راغلی دی ، موږیرا یی
میلمہ کړی وُ - اشرف خان نومیږی .


٨٥

يَولَہ بَلَہ ، يَوتَربَلَ ، يو پَربَلَ

مسلمانان يوله بله سره سلام کوی، محبت سره کوی،
پوښتنه سره کوی. په تنګسه کی يوله بله کومك کوی
چه د ننګ ځاى راسى يو تر بل جاريږى.
يوله بله خويښى سره کوی، يوله بله سره پالی.
چه د ميلمانی ځاى راسى يو تر بل وربماندى کيږى.
بايدموږ ټول پښتانه يوله بله سره کومکون وکړ
يوله بله خوا خوږ توپ وکړ- يو پربل وسيله وکړ
يو تر بل جار سو !
يوله بله سره پښتو وايو، پښتو او پښتواله وکړ،
پښتووپالو، پښتوښه ورپيژو.
ورک کاهلی شیشا


٨٦

کله کله، کله نه کله

(ملاقات)
کله کله مهربانی کوه ژموږ کره (کورته) راځه.
شل کرته! ستاسي کور خو زموږ خپل کور دی،
ولی به نه درځم !
که تاسي هم کله نه کله ژموږ ځای ته تشریف راوړی
ډير به مو ممنون سم.
ولی به نه درځم؟ که خدای کول څو پلا به درسم.
خدائ مو راوله ! جدي درسم
خدای د ښه درولی! اوُس به سره رخصت سو،
بیا به که خدای کول سره څووُ راځو !
د خدای په امان! په خدای مو سپارلی یاست!


۸۹
یا، که، که نه وی، هرومرو، کورت ابداً
ته پښتو وائې که فارسی ؟ پُرمادواړیَوِدَی .
که پښتووائې که فارسی زه یدرسره وایم .
کله دَخیرسره ځی ؟
یا به سبا ولاړسم یا بَلْ سبا، که نه وی، درته
دریم سبا خُو که خدای کول هرو مروځم!
ته به کله ځی ؟
زه به یا ولاړسم یا به نه سم ولاړ.
خوته که ژر ولاړسی ښه به وی، چه بیا هلته
انتظار درته کوی . وعده دکړی ده.
باید ضرور (هرومرو) دریمه ورځ ولاړسی
(کورت دوعدی خلاف مه کوه)
ابداً


۹۰
وه ماز
او ، بيا ، هم
زه او ته به کله ځو ؟
زه او ته به اُوس ځو !
زه کور ته ولاړم بيا مسجد ته .
زه هم یو وار مسجد ته ولاړم بيا کورته .
چرته راغلی زه هم راغلم .
زه سږ کال بیا حج ته ځم ، ته ځے که نه ؟
زه هم ستا سره ځم ، بيا خدای خبرچه ژوندی به یم که مړ ؟
اوس څۀ کوی راځه چه زموږ کره ولاړ سو .
سلامت اوسی نن ډير ستړی یم کور ته ځم.
راځه ولاړ به سو !
خورا ستړی او ستو مانہ یم رخصت می که، بيا به درسم .
پر خدای سپارلی یی ، ته می هم سپارلی یی !


۹۱

بی ، مه ، نا ، نه
دا سړی بی زړه دی .
دغه سړی بی کمال دی .
هغه هلک نا قبل دی .
دی نا پوه دی .
زه نا جوړه یم .
دی نه راځی ، نه کار کوی .
ته ډیر ځخ مه کوه ، پور مه کوه .
سهار ( گهیز ) ناوخته له خوبه مه کښینه .
بی باکه مه اوسه .
نا پوه سړی بی قدر وی .
د نا پوه سره ګورټ مه کښینه .


۹۲
باله پر پر نرد همره در
باندی ، پہ ، پر، شخه ، سره ، له
هلکان پر خروسپاره را غلہ ، اندرند
په اوبو کی ولوبدم .
په بدلو څوك نه لو ييږی ، په وهلو نہ سمیږی .
پر سمر باندی بوغ و که چه راسی .
له سمر سره ولاړ سہ ، د ښخو سره مدخه .
دَ بَدُو سمر څخه د ښو هيله مدکوه .
پر سمر و بد مد وايه ، و مړو ته دُعا کوه .
د ښځو په ڈول ځان مه جوړوه .
د مړ و په شان اوسه !
از اثر عامل جمع به واو مجهول می آید .


۹۳
ملاقات
السلام علیکم!
وعلیکم السّلام ستړی مه سې، هرکله را سې
خدای دې راوله!
خیر یوسې، خدای دې ښه دَ شَروَلي!
جوړیې، احوال دې په خیر دی!
شکر! سلامت اُوسې، ایمان داره سې!
کؤر، کَھول مْو جوړ دی!
د خدای فضل دَی، ټول روغ یو، ستاسی عزت غواړو!
ستاسی احوال په خیر دی؟ هلکان مو ښه دی!
الحمدلله! ټول ښه یو! ستاسی په راتگ ډېر خوشحاله شو!
سلامت اوسې! اوډې
زۀ هر وخت ستاسی سلام ته راځم!
ډېره مهربانی دې وکړه، زموږ کو رستا خپل کور دَی!
په عِزّت اُوسې!


۹۴

دکاندار :
ختمکی څہ نرخ ورکوے ؟
صاحب دروپی دوه من
خواږہ دی ؟
هو : لکه قند داسی خواږه دی !
خدای دوکی چہ هم داسی وی !
د غہ درے دانے راوتلہ !
دغه دی ، خان صاحب ! (یونیم من) یومنیم سوه *!
څو درکم ؟
یوه افغانی راکه ، زه به پنځه ویشت پوله بېرته درکړم.
پہ ښه واخله .
دغه یوختمکی زما په خیال اوم شانتہ دی رالیښےکړہ .
پر سترګو ! کمه درکړم ؟
هغه ژیړ ، ژیړ ختمکی راکه .
پہ ښہ ، دادی پر تول هم ورسرہ برابر شو !

اول عدد صحیح باز کسر مے آید ، چون : یو نیم من ، دوه نیم مَن مگر
خاص (یُو منیم) در بعض طوائف هم استعمال میشود .


٩٥

سگرېټ والا !
بلې صاحب !
د سگريتو قطی پر څو ده ؟
پر پنځوس پوله !
هغه بل زيل پر څو ده ؟
هغه پر اويا پوله ، خورا ښه اصيل سگريت دی !
ښه د غه يوه قطی راکه .
دغه ده حاضره ده : اورلگت (گوگرد) خو نه غواړی ؟
ښه دی يوه د اورلگت قطی هم راکه !
پر سترگو ! دغه ده !
راکه ، څو درکم ؟
پنځه اويا پوله راکه قربان د شم !
دا افغانی واخله !
ډېر ښه ، پنځه ويشت پوله به بيرته درکم .


٩٦
بگی والا !
بلی صاحب !
مونږ دړے تنر يُو د بابر پاچا باغ ته مو بوزه !
پر سترګو !
پر سترګو مو مږ بيا په بګی کی مو بوزه څو غواړے ؟
يوه نيمه افغانی ديوے خوا، او يوه نيمه دبلی خوا !
ډير ښه !
مهربانی وکی سپاره شی !
مونږ مسافريو بګی وُرو وُرو وهه دوله سیل وکو !
ډير ښه !
دا کم ځای دی؟ دغه دنجات مکتب دی .
هغه ماشین خانه ده .
هغه د هارتن پُل بولی .


۹۷

کابل

زموږ پاچا په کابل کی دی ، کابل لوی ښار دی
شا و خوا په غرون دی - په منځ کی یه ړود بهیږی.

د ړود پر هره غاړه ښه پراخ لوی بازار دی
پښه ډول دکانون جوړسوی دی ، هر څه پکښی
شته . په کابل کی ښه ښه هوټاون دی ، یولوی
بنگ دی . خورا ډیر مکتبون ، او مدرسی پکښی
شته . ډیر عسکر پکښی شته ! ښه ښه حامون پکښی
شته ، داوړلگت کارخانه ، اودکشمیری کارخانه
اود وسلی کارخانه پکښی شته . د څرمنی پچړی ، اود
بوټوکارخانه پکښی شته . په مکتب صنایع کی ښی
غالی او نور ښه شیان جوړیږی .


۹۸

قندهار

قندهار ښه ښار دی، زموږ د پاک نبی حضرت
(محمد رسول الله) خرقه شريفه پکښې سته، د خرقې
شريفی ښه لوی زيارت دی، لوجا مع بيرده،
د قندهار ښار څلور لوی بازارون لری،
قندهار خورا ډيری ښې ميوې لری.
د غازی احمد شاه بابا قبر پر ښارکی دننه دی،
او د ښاغلی حاجی ميرويس نيکه قبر دباندی په کوکران
کی دی، دواړه ښې لوی گنبتی لری، ښه زيارتونه دی!
د قندهار ټول خلق پښتو وايی، خورا ډير مسجدون
او ښه ښه علما پکښی سته.


۹۹
پښتو ژبه
پستو ژبه ! زموږ ملی ژبه ده ، زموږ کورنۍ ژبه ده
زموږ مورنۍ ژبه ده !
خورا ښه ژبه ده ، ډیره پُراخه ژبه ده ، موږ پښتانه
باید خپله ژبه وُروُزُو !
ښه یه وپالو ! خورا یه ښه زده کو !
هر هغه قوم چه خپله ژبه نلری ګواکی ژُونُد نه لری !
نن ورځ زموږ ، زَلمی ، ښاغلی ، پښتون ، ننګیالی
اعلیحضرټ غواړی پښتو زموږ علمی ژبه کی ، او
پالنَه ، او روزنَه یه وَسِی ، خاوند تعالی دِ دَی په
دے ښه نیت او قصد کی کامیاب کی آمین !


۱۰۰

پښتو ژبه وایی :

زه چه پښتو ژبه یم دپښتنو ژبه یم
د نارینو ژبه یم دښوځو ژبه یم
زما روزنه وکئ
زما پالنه وکئ!
زه عالمان غواړم زه فاضلان غواړم
زه ادیبان غواړم زه ښه زلمیان غواړم
چه ما علمی ژبه کړی
او ما رسمی ژبه کړی

مؤلف : صالح محمد


[BLANK PAGE]


http://hdl.handle.net/2333.1/gtht780v Image 125 of 144

Page Not

Available


۱۲۹
پښتو
فارسی
لُوَه دَ ريَشْمِ نَره شِيرينَ ښِکَاره
اعلیحضرت ما خوب خوب کرباس
ټِګوان اَو وُدَل کِيږِي -
ابریشمی بافته میشود -
پِہ جَبَل سراج کښِ ښَهر ښَندو دِينَا آو
در جبل سراج خوب خوب پشمی و
سُپِينَ سِين ټُګْيَا وُدَلْ کِيږِي
نخی تکه ها بافته میشود-
اَوډيَري ښَے لُنګْوَتِي اُپيَكړِي
و لنگوته های بسیار خوب و دستارها
اَو لاس وُجُونګِي هم جُوړِيږِي
و دستمال های دست نیز ساخته میشود
دَکَشمير دَ شَال له هندارَه سَوَ
از دستارهای کلان شان کشمیری
اوس ښَپَږْ حُصْی شوو-
حال کامل خلاصی شدیم -
په کابل کښ ډيَړ ښَہ بَټُوان ديَړاوْ ښَہ
در کابل پتوهای پشمی بسیار خوب
جُوړِيږِي - اَولوی بیوپارکِيږِي
ساخته میشود- وتجارت کلان بان میشود
دَنُورستان ډيَرنُوري اَړْمُنْجَن
اکثر کالای نورستان رز موی بزی است


پښتو فارسي
اَوَ بَخْمَلْ دِي - وپشمی است -
پہ قندھار کې سْپِینْ وَرِيْنْ كُوْیِي در قندھار کرباسهای پشمی
خورا ښه جوړیږی۔ سفید بسیار خوب ساخته میشود -
زَموُږْ پا شوالَ دوَيِ کَړې دَي چي پادشاه ما حکم کرده - که
پَا سلَي دَي خْپَلْ دَ مِينْي تِكْراُنْ عْندَ رَعیت مین تکه های وطن خود را بپوشند

اَووِیِشْتَمْ لُوَسْتْ سبق بیست وهفتم
دَپښتون پہ لاس کښې لیكلی در دست افغان کتاب
دَ مځکْ پوهَنيَ افغانستان دَ جُغرافیهٔ افغانستان بود-
اَكو وَرْتَہ وُوَيَلْ - اکو باو گفت -
چي اَے تَرَمامَيْنَہ وُرورَه! کہ ای برادرعزیز من !


پښتو	فارسی
داپَلِتِي چي په لاسَ کی دک نِولَے دَےْ	این کتاب راکه بدست گرفته-
نُومِے څَه‌دَے - اَوڅَه وایي؟	نامش چیست - وچه میگوید؟
پَښْتُون دَرْ تَہ وایي اَیْ تُرکْيَانُو	افغان باومیگوید - ای دیده‌گان ما
دَایلِکی زْمُوږَ دَمِیني دَخُوږْوَطن	این کتاب وطن مارا نشان میدهد
چي مُوږْيَےْ پَیْژَنُو -	که ما بشناسیم-
اَوْكَهُ څُوكْ دَغْوَاري چي مُونږْ تِڅَه‌رَ	واگرکسی بخواهد- که از ما
واَخْلِي بَویِه چي تَوْلَہ خَپلِي وِيَنِي تَرْوَیُ	بگیرد- باید که تمام، تا خون خود رادر
اَو غَلِیم تِےْ پْریْږْدُو -	و برای دشمن نگذر یم-
پَہ بَلَہ لَوَسْتَنَه کی بَرَ خُوږْ مِینِي	در سبق دیگر وطن عزیز خود را
ښَہ دَرْ وَ ښَيْيَمْ-	خوب بتو نشان میدهم-


پښتو فارسي

اَتَوِیَشتَمَ لُوَسْتَ سبق بیست و هشتم

تَه پُښْتُونَ یے؟ توافغانی؟

هُوَ - زَه پښتون یَم پَلَرو نِیکُو بلی - من افغانم - پدران من

ټُول پښتانَه وُو - همہ افغان بودند -

زَمُوږ پښَتَنَ خُتَی پَر‌خُلُو نِیَابَتِیُو افغانستان بایر چند نائب الحکومگی ھا

اوَلُوځَنَايُیُو وِیشَلَی سَوَی دَیْ وحکومتی ھاۓ اعلیٰ تقسیم شدہ است ؟

پَر پِنځُہ لُو نِیَابَتِیُو او څَلُوتَ لُوځَنَا بہ پنج نائب الحکومگی ھا و چہار حکومتی ھا اعلیٰ

وِیشَلَی سَوَی دَیْ - تقسیم شدہ است -

هَغَہ پِنځُہ لُو نِیَابَتَی کُمی دِی هماں پنج نائب الحکومہ گی ھا کُدام است ؟

کابل - قندهار - هرات - کابل - قندھار - هرات -


پښتو
فارسی
مزارشریف - قطغن -
مزار شریف - قطغن -
أوڅلورتر اوسنپاتې كُى دي؟
وچهارحکومتئ ہائے اعلی کدام است؟
لَمَرخاتى لوړ - كینتې لوړ -
سمت شرقی - سمت جنوبی -
فراه - ميمنه -
فراه - میمنه -
نَوِيْشتَمَہ لَوَسْتَه
سبق بیست و نهم
پلازمنيّ كِم بنُوښَهروَايې؟
پایه تخت کدام شهر را میگوئید؟
پلازمینی هغَږ ښوښَرتَه وُيّل كيرى
پایہ تخت آن شهر را گفته میشود-
چى پاشوا ل پكيښی أوسي
کہ پادشاہ دران سکونت میکند-
کابل پلازمينتي دَى؟
کابل پایتخت است؟
هو- زَمُږ لويَہ دَتیمښلی
بلے- اعلیحضرت


پښتو فارسی
امیر امان الله خان غازی نیکه دی امیر امان الله خان غازی جد آن بزرگوار است
تیمور شاه چی د لوی وښل تیمور شاه که پسر اعلیحضرت
احمد شاه غازی زوی ؤ احمد شاه غازی بود -
کابل یی خپل پلازمینی کړ کابل را پای تخت خود ساخت -
نو تر اوسه د پښتانو پاچاهانو پس تا حال پای تخت پادشاهان
پلازمینی دی - افغان است -

دیرشتم لوست سبق سیم

قندهار د چا پلازمینی وه قندهار پای تخت کی بود -
د لوی وښل احمد شاه درانی از اعلیحضرت احمد شاه درانی
چی قندهار ښه ودان کړی دی که قندهار را او آباد کرده است -


۱۳۵
پښتو
فارسی
د قندهار په ښار کښے څه لیدلی کیږی!
در شهر قندهار کدام چیز دیده می آید
دَ مُردَ رَسُول نبَا دَمَتَہ کُړي
خرقه مبارک رسول ما
چي احمد شاه غازي دَبُخَاراي
که احمد شاه غازی از بخارا
راوړي وَه - پَکښی دَه -
آورده بود - در آنجا است -
اَوُلد يَخُوا نِیو شِیا دَ منو نَښو
و از نشانی های پیشینه مبارک
څَخَه یَوَه لوئه نَښَہ دَه -
یک کلان نشانیست -
يُودِيرْ شَمَہ لَوَسْتَہ
سبق سی و یکم
هرات حُکم پاشوال پلامینی وه
هرات پای تخت کدام پادشاه بود؟
هِرات دَدِيرَ پُخَوا څَخَه
هرات از بسیار پیشتر
دَ پاشوا لا نو پلا زَمینی وه
پای تخت پادشاهان بود -


۱۳۶
پښتو
فارسی
زه ټوله هغه پاشوالان پيژنم
من همۀ ان پادشاهان را نمیشناسم-
دَیْوَه نوم له هغوڅخه
نام يكي از آن ها را
راوَښَيه- چی وے پيژنم
نشان بده- که بشناسم-
څیړُونومی پاشوال چی هرات
مشهور پادشاهی که هرات
دی
پلازمینی وو- سلطان حسین بایقرا
پای تخت او بود- سلطان حسین بایقرا است
چی امیر علی شیر یی وَزْروو-
که امیر علی شیر وزیر او بود-
كاشفى
اَوَ مَولَنا جامي او حُسَين عَطا
و مولانا جامی و حسین واعظ کاشفی
دَغَه په زَمَانِ کی وُو-
در وقت او بودند-
ډیری وَدانِیْ یی په هرات کی
بسیار آبادی ها در هرات کرده است
کړی
كړی دي او په ښه زِيَاقعَدْل
و بخوبی عدل یاد میشود-
په هرات کی ځه کم پاشوال تير وريدی؟
در هرات تیر کدم پادشاه است؟


پښتو فارسی
د امیر دوست محمد خان د وینجر قبر امیر دوست محمد خان
پکښی شته چی پلار د ټولو در ان است. که پدر تمام
محمد ز و پاشوالانو دی ـ پادشاهان محمد زائی است.
او لوي امير ته دغه دپاره بولي | و ازین جهت او را امیر کبیر میگویند.

دُوَ دِیْر شَمَ لَوَسْتَه سبق سی و دوم
دَ مَزَارِ شَرِيف ښورُولی شهر مزار شریف را چرا
مَزَارِ شَرِيف بُولِي ؟ مزار شریف میگویند؟
دَا خَبَرَه خَپْرَه دَه چِی پِدَی این سخن مشهور است که درین
ښوسرَاکِی دَ حَضْرَت عَلَي خَلُورم شهر قبر مبارک حضرت علی چهارم
زَمُوږ دَ رَسُول نيَا دَمَندَه وَمَرَي دَهْ یار رسول ما است -


۱۳۸
پښتو
فارسی
ځکه په مزارشریف بولي
اوداډیرمخورځاي دئ
په قطغن کي څه شته ؟
په قطغن کي دمالګي چینه ده
ډیره مالګه کابل او نورو
ښارونولره ځنی وړي
این جته مزار شریف میگویند.
واین بسیار معزز جایست.
در قطغن چیست ؟
در قطغن چشمهٔ نمک آب است.
نمک بسیار را ازین جا بکابل و
شهر های دیگر می برند.
دَری ديرشمه لوست
سبق سی وسوم
ګوندي د يلوب غاړي دی
لوستنه نه په زړه کوي
له لوستنځي څخه ډیرآلوتياوي
ګزدي بسیار بازي گوش است.
سبق را یاد نمیگیرد.
از مکتب بسیار غیر حاضر میباشد.


۱۳۹
پښتو
فارسی
او ګهیځ تر لمر خاتہ پوری بیدی دی
و صبح تا افتاب برآمد خواب میباشد
د لوستنځی څخه چی خشی سی په
چون از مکتب رخصت شود ـ در
اټونی کی ګرځي ـ
بازار میگردد ـ
او تړیالی چی تر ده ډیر
و تریاکی که از و بسیار
کشر دی ښہ ھلک دی ـ
کم عمر است خوب بچه است ـ
ګهیځ د لمانځہ پر ناره ویښیږی ـ
صبح بوقت اذان بیدار میباشد
ښہ لمونځ او اودس کوی
خوب نماز و وضو میکند ـ
په لوستنځی کی تل اوسنی وی
در مکتب همیشه حاضر میباشد ـ
ورُسته تر خوشی سم کور تہ راځی
بعد از رخصت شدن برابر بخانہ می آید
او پہ کورکی ھم خپل لوستہ ښہ کوی
و در خانہ نیز سبق خود را یاد میگیرد ـ
نو په ھـَـر ازمیښت کی ګرندی شا
پس در هر امتحان گرندی پر


پښتو
فارسي
اُوتْريالَی لَه مَخَهِ وي -
و تریا لَی پیش میباشد -
بِشووُنْکَی - موُرْ پلار خپِلْوا
معلم - مادر پدر - خویشان
ټولَه له تریالَی شَخَه خوَشْ
همه از تریا لی خوش
اولَه گُرَنُدَي شَخَهُ بُرُوسْ دِي
و از گرندی خفه میباشند -
خَلوُرْدِیُرْشَمَهُ لَوسْتْ
سبق سي و چهارم
اوس دادواړَه چِی گُرَنُدَی
حال دین هر دو نفر که گرندی
اَوْتُریالَی دَی - لوْي شوه
و تریا کی بیستند - کلان شدند -
تیالى حى ډير لوستر يـلار
تریا لى که بسیار سبق میخواند -
دَلویو پاڼو وُرْسو -
لایق کار ها ی کلان گردید -
دَ لَوسْشْجِي شَخَه چِی وُوُوتْ
چون از مکتب برآمد -