( ٥٤ )
مجله کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

و بکتاب خانه مهم سلطنتی هم راه یافت بعد ازان شیخ باغتنام موقع در مطالعات وسعت
داد اگر چه درین ضمن کتابخانه طعمه حریق شده و بتحريك معاندین او بنام محتکر علوم
ویرا محترق دانستند ولی این اتهام از در جات او در حضور سلطان نکاست .
تا آنکه دوره سلطنت امیر نوح سپری و سامانی ها بظهور دوره غزنوی مضمحل شده
و روز گار شیخ بخوشی نمیگذشت و رهسپار جرجان شد و آنجا هم نزد حکمران محلی منزلتی
یافته و در جرگۀ فقها و ندما قرار گرفت تا شهرت او به سلطان محمود غزنوی رسیده
بلکه د شمنانش سلطان را بجلب او در غزنین و اذیتش بر انگیختاندند ، ولی شیخ از آنجا
فرار کرده و به زحمت زیادی خود را به ابیورد رسانید و از انجا به نیشاپور رفت و در انجام
از بیم ملا زمان سلطان تاب مقاومت نیاورده بجرجان عودت کرد این مرتبه لیاقت و حسن
عمل شیخ بواسطة معالجۀ خواهر زاده قابوس علاوه بر یافتن عزت و شهرت از تهلکه هم نجات
دادش قابوس اورا با احترام در دربار خود نگهداشته و نزد سلطان محمود شفاعت بسیاری کرد
تا کدورت خاطر سلطان را به نسبت او زایل نمود ، اما چون این دولت براي شيخ عاجل بود
پس از طغیان مردم و قتل قابوس ، شيخ ترك جرجان کرد ولی چندین مرتبه در اطراف رفته
و باز بجرجان برگشته تا اخیراً در زمان سلطنت مجد الدوله متوجه ری گردید و از معالجۀ آن پادشاه
ماليخوليا هم يك مدتی براحت دران خطه بسر برده متعاقباً در قزوین و از انجا همدان رفت در
همدان لیاقت طبي وي در علاج قولنج شمس الدوله بن فخرالدوله ، گذشته از عزت دربار و ندیمی
پادشاه شیخ را بر تبه وزارت رسانید ولي در عهد پسر او تاج الدوله متا سفانه شيخ الرئيس
باندازه سه چهار ماهی محبوس گردید تا در دوره علاء الدوله که به سوی اصفهان رهسپار گردید
از طرف پادشاه وقت ، استقبال و پذیرائی خوبی شده اگر چه رقابت هائی از طرف علمای
آنجا با شیخ ور زیده شد بزمان کمی اظهار فضیلت ابن سینا او را سردستۀ فضلای آنز مان
و مکان قرارداده وزارت را دوباره نصیب او گردانید اما درین مرتبه مدت دراز تري بوزارت
زیست و با علاء الدوله در اوقات مختلف عزت و ذات او از فکر رسا و تدبيرعالي خويش همرائی ها
کرد ، مخصوصاً بعاقبت اندیشی های خود در مقابل حملات وسلطۀ سلطان مسعود پسر سلطان محمود

٨٨٩


شماره ( نهم ) سال دوم مشاهير افغان ستان ( ٥٥ )

بر اصفهان وری آبروی خاندانی اورا محفوظ نگهداشت در اصفهان از علم و هنر خویش یادگارها ئی گذاشت اگرچه حوادث زمان و مشاغل مهمه او را به تعمیر رسد خانه که در نظر داشت باصفهان كامیاب نگر دانید ، بازهم در تسهیلات علم نجوم و حل غوا مضی آن تا اندازۀ زحمات او بهدر نرفت .

الحاصل شيخ الرئیس در محار بة كه علاء الدوله به کرخ ( ۱ ) رفته بود همراه بوده و درارض راه بمرض قولنج گرفتار گردیده وهر قدر بعلاج خویش پرداخت ثمری نه بخشود بلکه در مراجعت علاءالدوله و مسافرت اجباری شیخ درد سر هم ضمیمۀ او شد و در همدان بقولی در سنه ٤٢٧ هـ و بقولی در ٤٢٨ ترك حيات گفت .

بعضی از مورخین عقیده دارند كه در محبس جان سپرده ، الحاصل حضرت شیخ از مردان دانشور و از فلاسفة بزرگ شرق بحساب است که ترقی حکمت و فلسفه در اکثر نقاط مشرق و مغرب مديون فضل و هنر ایشان بوده چه گذارشات حال واحوال و سوانح حيات او درهر تاریخ و تذکره بنظر میخورد ، قیمت و اهمیت شخصی او را دو بالا میسازد گویا شیخ در هیچ زمانی از خدمات نوعی طفره نزده خواه از پهلوهای علمی بوده و یا عملی ہمیشہ الاوقات مصروفیتی داشته و هم آثار قیمتداری که از آنها یا د گار مانده ثابت كننده همین ادعاست که اگر در انزوا بوده یا ندیم پادشاه اگر در کنج محبس به اسارت گذرا نیده و یا در دربار پاد شاهی رتبه وزارت داشته بحضر وسفر هیچگاه از تدوين وتحرير كتب علمی ، فلسفی ، حکمتی ، اخلاقی ، ادبی نظم و نثر در فارسی و عربی فراغتی نیافته چنانچه یکعده كتب مؤلفه ومصنفه مهمۀ او که از ما خذ معتبره چیده شده قرار آتی است :

( شفا ) در حکمت هجده جلد از اجل مصنفات اوست که در ظرف ۲۰ ماه آن را به پایان رسانیده ( قانون ) در صناعات طبیه به پنج کتاب تدوین شده ( انصاف ) که حاوی شرح کتب ار سطوست در ۲۰ مجلد ( حاصل و محصول ) در اجزاء فلسفه که نامه دانش وران ۲۱ جلدش مینویسد وقاموس الاعلام ۲۰ جلد (لغت عرب) پنج جلد (عنوان الحكمه)

۱ — از مبو ط های فارسی است .

۸۹۰


( ٥٦ )
شماره ( نهم ) سال دوم
مجله کابل

در ده جلد از حکمت الهی وطبعی وریاضی بحث رانده (هدایه) در حکمت ( البروالائم )
در اخلاق بدو جلد ( لغات سدیدیه ) در اصطلاحات طبیه ٥ جلد ( مجموع ) در حکمت
عروضیه ( علم كيميا وهيئات صور فلکیه ) ( تدارک به انواع خطاء طب در معالجات )
( اوسط جرجانی ) در منطق ( كتاب مبداء ومعاد ) در نفس ( ارصاد کلیه ) ( معاد )
( حكمت علائيه ) موسوم بدانش نامه در فارسی نوشته شده ( نجات ) در دو مجلد
( حدودالطب) کتب موجز الصغير وموجز كبير درمنطق ( حكمت المشرقيه ) ( در كبيسه و
رصد) (حكمت عرشيه ) ( تدبیرلشکری) ( الملح ) در نحو ( تحويل وتعبير رويا ) ( حکمت )
حضرت شیخ الرئیس علاوه برین کتب معتبره ومستقل یکرشته رسالات ویکعده مقالات دیگری
در علوم و فنون متنوعه حتی در خواص کاسنی و خاصیت های سکنجبین نوشته و قصاید
وربا عیاتی در عربی وفارسی بنظم آورده که ما از نوشتن و نامبردن آنها درينجا عمداًصرف
نظر کردیم چرا که بطول انجامیده ودور از مناسبت این مقاله مختصر ظاهر خواهد شد .

۸۹۱


[BLANK PAGE]


هیئت اداری یاوری اول حضور همایونی


شماره ( نهم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٥٧ )

شعرای افغا نستان
(٧)
( دوره غزنویان یا آل ناصر )
نگارش سرور خان گویا
زینتی علوی ـ از معاریف شعرای دربار سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود است وهمه جا نام او در ردیف شعرای زبر دست آن دربار مانند عنصری و عسجدی وفرخی وغیره ثبت گشته این شاعر مفلق صلات وجوائز گرانمایه ازین دو سلطان کریم دریافته چنانچه مؤرخ نامور دربار غزنی ابوالفضل بیهقی در تاریخ مسعودی در ذکرسلطان مسعود می نویسد : ـ و آنچه شعرا را بخشید خود اندازه نبود چنانکه دريك شب علوی زینتی را كه شاعر بود يك پیل بخشید وهزار هزار درم چنانكه عیارش در ده درم نقره نه ونیم آمدي وفرمود تا آنصلۀ گران را در بر پیل نهادند وبخانۀ علوی بردند وهم بیهقی را جع بحوادث سنه ٤٢٢ وجشن سلطان مسعود در روز عید فطر همان سال مینویسد : ـ شعرا پیش آمدند وشعر خواندند وبر اثر ایشان مطربان زدن و گفتن گرفتند ونشاطی برپای شد که گفتی درین بقعت غم نماند که همه هزیمت شد و امیر ( مسعود ) شاعرانی را که یگانه تر بودند بیست هزار درم فرمود وعلوی زینتی را پنجاه هزار درم بر پیلی بخانۀ وی بردند وعنصری را هزار دینار دادند ومطربان ومسخرگان را سی هزار درم وآن شعرهاکه خواندند همه در دوا وین ثبت است
بیش ازانچه كه ما درفوق از احوال زینتی نگاشتیم چیزی در تذکرها نشان نمیدهند جز آنكه مجمع الفصحا مینویسد كه زینتی در اواخر بدربار سلطان ابراهیم پسر سلطان مسعود هم تقرب یافته وبا ابو حنیفه اسکافی معاصر بوده ـ مولد وتاریخ وفات و مدفن او معلوم نیست با اینکه اشعار او اندك است بعضی ازان را صاحب لغات اسدی ولباب الالباب ضبط کرده اند . نمونۀ اشعار : ـ
ای خداوند روزگار پناه مطربان را بخواه و باده بخواه
تا بدان لعل می فرو شوئیم کامها را ز گردو خشکی راه

٨٩٢


شماره ( نهم ) سال دوم مجله كابل ( ٥٨ )

پس جوان مرد وار برسا زيم مجلسي پر نهنگ شير آگاه
ميسرة مطربان خوش سا زيم ميمنة دوستان نيكو خواه
علم از ساقيان بپای كنيم تار منجوقها ز زلف سياه
بدل تير دستها گير يم از گل و سنبل شگفته پگاه
بدل جوشن و زره پوشيم بر خود از دوستان خطاو گناه
بر سر اسپر كنيم تا داريم خويشتن را زتير غمزه نگاه
غم لرزد ز پيش ما چنا نك خاق و قيصر ز پيش شاهنشاه
مسعود سعد سلمان : در روزگار دولت غزنویه بپایه ها ومناصب بلندی ارتقا جسته
ودر مداحی پنجنفر از ان سلاطین مشغول بوده مانند سلطان ابراهيم ابن مسعود
٤٥١ – ٤٩٢ و سلطان مسعود ابن ابراهيم ٤٩٢ – ٥٠٨ وسلطان عضدالدوله شيرزاد ابن
مسعود ٥٠٨ – ٥٠٩ و سلطان ارسلا نشاه ابن مسعود ٥٠٩ – ٥١٢ وسلطان بهرام شاه
ابن ابراهيم ٥١٢ – ٥٤٧ .
مسعود سعد سلمان همچنان كه ازين سلاطين نوازشها يافته از دست بعضی
ازينها سختی های بسیاری هم كشيده چنانكه سلطان ابراهيم و پسرش مسعود دو بار او را حبس
نموده اند سلطان ابراهيم مسعود را بعلت نديمي پسرش مسعود ده سال بندی ساخت هفت
سال در محبس ودهك وسه سال در قلعة نای واز زار نالیهای مسعود است دران حبس خانه ها
كه ميگويد : -
هفت سالم بکوفت سود دهك (۱) پس ازانم سه سال قلعة نای
و در عهد سلطان مسعود پسر سلطان ابراهيم بتهمت رابطه و علاقه او با ابو نصر فارسی
كه طرف غضب سلطانی واقع گشت تقريباً هشت نه سال در قلعه مرنج ( ۲ ) سختی حبس

( ١ ) دهك منزلی است از منازل ما بين زرنج پای تخت سیستان و بست که درحدود زابلستان یعنی
ملك غزنه است اصطخری ص ٢٤٩ – ٢٥٠
( ٢ ) مرنج قلعه ايست در هند برهان قاطع .

۸۹۳


شماره ( نهم ) سال شعرای افغا لستان ( ٥٩ )

کشیده و بهترین ایام عمر این شاعر نامور درین حبس خانه ها سپری گشته و بعد ها که ازین
سختی ها رهائی یافت با پیکری ناتوان و خاطری محزون و دلی شکسته بقیۀ عمر را بانزوا
وگوشه گیری گذراند تا در حدود سنه ٥١٥ از تنگنای دنیا رخت بسرای عقبی کشید
و تولدش علی التحقیق در ٤٣٨ روی داده و بدین حساب هفتاد و هفت سال عمر یافته .
مسعود سعد سلمان از شعرای بااقتدار زبان فارسی است قصائدی را که در مدت حبس خود
سروده از مهیج ترین شاهکارهای ادبی بشمار میرود در سلاست الفاظ وفصاحت بیان وتناسب
جمله بندی و سادگی عبارت کمتر نظیری بخود داشته چنانکه اکثر استادان عصر از قبیل مختاری
غز نوی و معزي سمرقندی وابوالفرج رونی ومحمد ابن ناصر علوی غزنوی اورا ببزرگی
ستوده اند . نخستین شخصی که دیوان مسعود را جمع و ترتیب نمود حضرت حکیم سنائی
غزنویست ، مسعود درسه زبان عربی ، فارسی ، هندی قدرت داشته و درهر سه زبان اشعار
گفته اما سوای دیران فارسی او که ١٥ هزار بیت است اثري از دیوان عربی و اردوی او
دربین نیست ولی رشید و طواط بلخی چند بیت عربی او را در حدایق السحر نقل میکند ــ
در مولد مسعود اختلاف است آزاد بلگرامی درسبحة المرجان في آثار هندوستان
مولد اورا لاهور میداند و تقی کاشی ووالهٔ داغستانی وصاحب مجمع الفصحا اورا همدانی
پنداشته اند ودولتشاه اورا جرجانی دانسته وآتشکده مولدش را غزنی گفته چنانکه
می نگارد :ـ پدرش خواجه سعد ابن سلمان بدارالملك غزنین رفته و درانجا رحل اقامت
انداخته ومسعود در آخر دولت سلطان مسعود ابن محمود پیداگشته ونهال قابلیتس درچمن
دوات آل سبکتگین نشوونما یافته نمونه اشعار :

در حصار نای

نالم ز دل چونای من اندر حصار نای پستی گرفت همت من زین بلند جای
گردون بدرد و رنج مرا کشته بود اگر پیوند عمر من نشدی نظم جا تفزای

٨٩٤


شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (۶۰)

آوخ که پست گشت مرا همت بلند زنگار غم گرفت مرا طبع غمزداي
گردون چه خواهد از من سرگشته ضعیف گیتی چه جوید از من در مانده گدای
ای بخت ارنه کوه شدی ساعتی برو ای دولت ارنه باد شدی لحظه بپای
گر شیر شرزه نیستی ای فضل کم شکر ور مار گرزه نیستی ای عقل کم گزاي
اي بی هنر زمانه مرا پاك در نورد ای کور دل سپهر مرا نيك بر گرای
در آتش شکیم چو نخل فرو چکان بر سنگ امتحانم چون زر بیاز مای
ای ديده سعادت تاريك شو مبین ای مادر امید سترون شود مزای
ای اژدهای چرخ دلم بیشتر بخور ای آسیای حبس تنم نیکتر بسای
مسعود سعد دشمن فضل است روزگار این روزگار شیفته را فضل کم نمای
ابو الفرج سگزي :ـ اصل او از سیستان و بقول دولتشاه سمرقندی او را غزنوي هم دانسته
اند. ابوالفرج استاد عنصری و در اوایل حال مداح خاندان سیمجور بوده و در عهد آنها سرمایه
اعتبار اندوخت و در هنگامیکه سلطان محمود خراسان را فتح کرد و امیر ابوعلی سیمجور را مستاصل
نمود ابو الفرج سگزی گرفتار آمد و سلطان بقتل او فرمان داد بعلتی که بتحريك آل سیمجور از
خاندان سلطان هجو میکرد و او عنصری را شفاعتگر خود ساخت و سلطان او را بدارائیش بعنصری
بخشید عنصری همه مال او را گرفت و نیمه را با ستاد مسترد نمود. تذکره نویسان باستادی
ابو الفرج اقرار دارند مجمع الفصحا عمر او را صدو بیست سال می نویسد و بقول دولتشاه
آثار متعددی در فن ادب از استاد بوده ـ ولی اکنون نشانی از آثار او باقی نمانده جز
دو سه بیت ذیل : ـ
عنقای مغرب است درین دور خرمی خاص از برای محنت و غم زاد آدمی
چندانیکه گرد صروت عالم بر آمدیم غمخواره آدم آمد و بیچاره آدمی
هر کس بقدر خویش گرفتار محنت است کس را نداده اند برات مسلمی
معزی غزنوی :ـ در عهد سلطان سراج الدوله خسرو (۵۴۷) ابن سلطان بهرامشاه غزنوي

۸۹۵


شماره ( نهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٦١ )

بوده و مداحی ازان سلطان نموده نامش سدیدالدین است صاحب لباب الالباب از دیوان او تعریف میکند ولي صر صر حوادث زمان دفتر آثار او را بر باد داده و اکنون جز ابیات محدودی در تذکره ها چیزی از اشعار او نمانده .
نمونه اشعار :
ز رشک کرته تنگت چه گویم تا چه دلتنگم که بی مهرو وفا یاری در آغوشت چرا باشد
قبای ساده می پوشی که خون گرید همی چشمم که باری کیست آنصورت که همرنگ قبا باشد
خطا گفتم صواب آمد قبا باچین و باصورت نگاری را که او رشك بت چین و ختا باشد
زتو گر بوسه خواهم بجان نفروشی و کوئی تو کی دیدی که بوس ما چنین ارزان بها باشد
حکیم ناصر خسرو بلخي : - در ماه ذیقعده از شهور سنه ٣٩٤ در قبادیان از نواحی بلخ تولد یافته و در سنه ٤٨١ در یمگان از علاقه بدخشان ترك زنده گی گفته و قبر او در درۀ یمگان تا کنون هم ظاهر است گویند حکیم قرآن کریم را از برداشت و در السنه و ادبیات و علوم عقلی و نقلی مهارتی بسزا داشت و اطلاع بر مذاهب و ادیان حاصل کرد و اغلب اوقات جز مطالعۀ کتب انیس و جلیسی نداشت و در سنه ٤٣٧ احرام کعبۀ معظمه زادها الله شرفا بست و این سفر او مدت هفت سال طول کشید و دران سفر چهار بار حج گذارد و قلمرو ایران را از مرکز شمال شرقی و غربی و جنوب غربی و ارمنستان و آسیای كوچك و حلب و طرابلس و شام و سوریه و فلسطین و جزیرة العرب و مصر را سیاحت نمود و بتخصیص در مصر سه سال گذراند و در انجا مذهب اسماعیلیه و طریقۀ قاطمیان را اختیار نمود و از طرف ابو تمیم معد ابن على المستنصر بالله حجتی علاقۀ خراسان باو تعیین یافت و او برای ترویج و نشر مذهب اسماعیلیه بدیار خود باز گشت و اخیراً بدین سبب از بلخ اخراج گردید و درین اوقات چندی پنهان بوده و در خفا به نشر مذهب خود میکوشید و از قدرتی که در مناظره داشت کارش پیشرفتی میکرد و جز محرمان مخصوص او هیچکس از

٨٩٦


( ٦٢ ) مجلة کابل
شماره ( هم ) سال دوم

ملجا و مسکنش سراغ نداشت تا آنکه از ندران پناه برد چه امرای آنسامان مذهب شیعی
داشتند و بعد از چندی بخاك بدخشان باز گشت و تا آخر عمر درینجا به ترویج
دعوت فاطمی قیام داشت . حکیم در نظم اشعار سبك مخصوصي دارد ادله وبراهين علمى
و منطقی را در قالب نظم ب قدرت تمام ریخته و چون در نظم ابیات هم مطمح نظرش نشر دعوت
بوده از پنجه افکار او از خیالات شاعرانه خالی است . حکیم از خاندان محتشمی بوده
و خاندائش بامور دولتی و شغل دیوانی میپرداختند و پیش از سفر حج دبیر پیشه بود و
باعمال دولتی مشغول بود تا پایه شهرتش بلند گشت ولقب ادیبی وعنوان دبیر فاضل یافت
ودر در بار امر اوسلا طین راه داشت از قبیل سلطان محمود وسلطان مسعود وغيره .
آثار حکیم نظماً و نثرا بسیار است مانند روشنائی نامه وزا دالمسا فرين - وبستان
ا لعقول وسیاحت نامه وسعادت نامه وغیره دیوان عربی هم داشته : شرح حال حکیم و دیوان
قصا يد وروشنایی نامه وسعادت نامه و يك رساله نثر او با تعلیقات و حواشی استادانه در این
تازه کیها در طهران از طرف يك هيئت علمی بطبع رسیده .
نمونه اشعار
مسمط :-
اي گنبد زنگار گون ای پر جنون و پر فتون
هم تو شریف وهم تو دون هم كمره و هم رهنمون
در پای سبزسر نگون پر گو هر بی منتهی
که خاك چون دیبا کنی گه شاخ پر جوزا کنی
که خوي بد زیبا كنى گه بادیه دریا کنی
که سنگ چون مينا کنی وز نار بستاني ضيا
بهمن کنون زر گر شود برگ رزان چون زر شود
صحرا زبیم اصفر شود چون چرخ در چادر شود
چون پرد کی دختر شود خورشيد رخشان برسما
کابن نوان اندر چمن عریان چو پیش بت شمن

۸۹۷


از مناظر سراج العمارت جلال آباد

از مناظر چمن حضوری کابل


شماره ( نهم ) سال دوم شعراي افغا نستان ( ٦٣ )

نه ياسمن و نه سمن نه سوسن و نه نسترن
همچون غريب ممتحن پژمرده باغ بی نوا
اكنون صباء مشك شم آرد برون خيل وحشم
لؤ لؤ بر افرازد علم چون ابر در آردز نم
چون بر سمن ننهي قدم در باغ چون بجهد صبا
بر بوستان لشكر كشد مطرد بخون اندر كشد
چون برق خنجر بركشد گلبن و شی در بر كشد
بلبل ز گلبن بر كشد در كلة ديبا نوا
گیتی بهشت آئین كند پر لؤ لؤ نسرين كند
گلبن پر از پروين كند چون ابر مركب زين كند
آهو سمن بالين كند وز نسترن جويد چرا
گلبن چو تخت خسروان لاله چو روی نیکوان
بلبل ز ناز گل نوان وز چوب خشك بى روان
گشته روان دروي روان پوشیده از و شی قبا

۸۹۸


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

ترجمه از کتاب تاریخ ادبیات فرانسوی
مترجم سید قاسم خان

آندره شینیه

شاعر جوان و ناکام فرانسوی در سنه ١٧٦٢ مسیحی از مادری یونانی الاصل در استانبول که پدرش در آنجا ژنرال قونسل فرانسه بود متولد شده و هنوز طفل بود که بوطن بازش آوردند، در پاریس تربیه یافته در همانوقت تحصیل، شروع کرد به سرودن اشعار، و پس از چندی که دورهٔ تحصیلاتش تکمیل یافت و در ینوقت پدرش به اثر معرفی یکی از رجال معتبر دربار بسفارت فرانسه در دربار (تونس) مقرر میشد، بدون رغبت محض به موجب توصیه و اسرار پدر و مقتضای زمان که هر اصیل زاده بایست چندی در سلك عسكري خدمت کند و لقب شوالیه و دیگر عناوین اعزازی حاصل نماید، داخل نظام شد ولی دیری نگذشت که به اثر همان بی میلی که بسر بازي داشت ازین مسلك به بهانهٔ عدم صحت مندی استعفی داد، و بقصد سیاحت به ایطالی عزیمت کرده حین مراجعت چند سالی را به تحصیل و تفریح در پاریس بسر رسانید، و ضمناً با ارباب سخن آشنائی و آمیزش یافته اشعار نوساخت خویش را بر آنها خواند و در محافل ادبی راهی برای خود و غزلیات خویش باز کرد، ولی بالاخره از این وضعیت هم خسته شده در سال ١٧٧٨ به حیث منشی سفارت به لندن رفت، مگر عشق و تمایل روحی اش كه به افق های كشاده و تابناك و اسلوب روشن مشتاق بود به هوای غبار آلود و کدر انگلستان و شعرای آنجا چندان خو نگرفت و در ١٧٩٠ که به پاریس بازگشت در شرکت ( ترو دین ) که بعدها به ( شرکت رفقای مشروطه ) موسوم شد، شامل گشت، اگر چه شخصاً طرفدار خیالات جدید و آزادی و مساوات بشری بود ولی هر نوع افراط و شدت را نمی دید و مسلك اعتدالی داشت و بهمین مناسبت بود که به اتفاق مالرب به مدافعه لویی شانزدهم که رؤسای انقلابی محاکمه میکردند، قیام کرد و با ژاکوبن ها که عقاید افراطی داشتند بواسطة مقالاتيكه

٨٩٩


(٦٥) آندره شينيه شماره (نهم) سال دوم

در (ژور نال دو پاري) و (مركور) شائع میکرد، و در اشعارش موسوم به (ژودو
پوم) و (سرود سپاهیان سویس شا توويو) مخالفت شديدي نشان داد .
اتفاقاً در سنت لازار محبوس گشته عاقبت یکی از آخرین قربانی های دوره وحشت
(ترور Tereur) شد، پدر و برادرش با وجود نفوذ و اقتداری که در حوزه حکومتی داشتند
به نجات دادن او موفق نشدند و سر جوان بد بخت در ٢٥ ژانوي ١٧٩٤، زير تيغ گيوتين
بخاک غلطید .

دیروز بعد انقلاب ماه تر میدور که یقیناً باعث نجات او می شد، رو نما شده رؤساي خون
آشام انقلابی به کیفر کردار ظالمانه خود رسیدند .
آثار این شاعر ناکام عموماً ناتمام مانده و در زمان حیات خودش فقط دو غزل یکی
«ژو دو پوم» و دیگر «سرود سپاهیان سویسی شاتوبریو» و بعضی مضامین سیاسی که در
ژورنال دو پاری و مرکور شائع شده است، باقی تمامی آثار او که اکثر آن بصورت ناقص
و نا مکمل مانده متفرق و در اوراقیکه نظریات و نقشه ها و اشعار خود را در انها یاد داشت
میکرد، یافت شده از آن جمله است :
اشعار قدیمی : نابینا، گدا، آزادي، نوعروس ناکام، علاوه برین شینیه اشعار مرتب
هم زیاد دارد از قبیل کشف، هر مز، أمريك، علم دو ستی، غزلیات عشقی و قصیده های
سیاسی هم گفته . . .
نشر آثار شینیه :

آثار پراگندۀ شینیه پس از مرگ او به چند ین نو بت از طرف خاندانش
طبع گشته. میلو اشعارش را شناخته را جع بآن نظریه مفصلی نوشت و شاتو بریان
در کتابش مرسوم به (روح مسیحیت) چند قطعه از اشعار او را بقسم یاد گار و نمونه ذکر کرده،
اولین طبع اثرات شاعر ناکام در ١٨١٩ توسط هانری لانو ش بطور غیر منظم و نادرست اجرا شد،
ولی انتشار نسخه های مزبور اهمیت آثار شینیه را در عوام منتشر ساخته سبب شد که متعاقباً

٤٠٠


( ٦٦ )
شماره ( نهم ) سال دوم
مجلة كابل
هر يك از آثار موصوف چند نوبت طبع و نشر شود در سنه ١٨٦٢ فو كيه، اثريات شینیه را بقدر وسع در کتابی جمع و با مقدمة موزونی طبع نمود و حالیه هم طبع كلیة آثار آن شاعر جوان که بزحمت جمع و ترتیب شده به صورت مرغوبی مد نظر است .
اسلوب شینیه :
این جوان ناکام سر پر شور و روح آزادی داشت و در نظم اشعار چندان پابند اسلوب و قواعد نبود ، هر چه دلش میخواست و آنچه بنظرش مناسب می آمد میگفت ولی انصاف باید داد که آثار او عموماً گیرنده ، مؤثر و از نقطة نظر ادبيات صحيح میبا شد . چند نکته از اسلوب شعر سرائی وطرز گفتار و افکار او را مثالا ذکر میکنیم : -
عشق تفریح و تحصیل :
اسلوب او که دران عشق تفریح و تحصیل یکجا جمع شده بیشتر اسلوب رونسارد را بخاطر می دهد به بینید شاعر به چه خوبی از یکی به دیگری منتقل می شود : -
« وقتی دست بی احتیاطیم سرچشمة پولم را خشك ساخت به منزل مراجعت کردم و در آنجا بصورت يك مطالعه کننده جاهد ، مسرور و بی آرزو نشستم ولی اگر پلوتوس رب النوع ثروت از چشمه طلائی خود باز آمده درد ستم آن رگ گم شده را باز رهنمونی کند ( یعنی متمول شوم ) آنگاه با نطق های بزرگ ، کتب قديمة مدرسه و معلم خدا حافظي کرده خود را در آغوش جشن های با شکوه و تجملات معطر و مجالس زیبا پر تاب خواهم کرد . »
اشعار علمی :
شینیه بسط و توسعه علوم و فنون ترقی روز افزون آن ها را مربوط به خط و قلم بالخاصه به شعر دانسته میگوید : تمام علوم باهم مربوط است ؛ فنون انسانی حکمرانی خود را در اکناف بعیدۀ عالم قائم و منتشر کرده نتوانست تا آنکه احاطۀ شعر را توسیع نه بخشید .
٩٠١


شماره (نهم) سال دوم آندره شينيه (٦٧)

اشعار سیاسی :
دعوت به اعتدال : آندره شينيه با وجود داشتن عقايد انقلابی شخص وجدانی و اعتدال پسند بود و چون حکومت انقلابی از وظايف اصلیه خود منحرف شد و بر قتل عام بیكناهان دست کشادروح حساسش نہایت متأثر شده به مخالفت رؤساي خونريز قيام کرد . دريك جا میكويد : حال بايد بفکر پائین آمدن شوید و نگذا رید ( ملت را ) که بی مشوره ، عنان از کف داده با مشعل شرر بار و آهن کشنده مسلح شود ، و برای حصول حقوق قانونی خود، جنایات رکیکه نموده و آنرا انتقام خواهی از حق گوید .
اشعار قدیمی :
شينيه در کلیه آثار خود قصة قدما را آورده و اسمای پهلوانان و ارباب انواع یونانی را بقسم مثال ذکر کرده است و درین راه از همه همسلکان و معاصرين خود گوی سبقت ربوده با ید انصاف داد که مطالعات او در صفحات تواريخ قدما و یونان که مأخذ اقتباسات اوست خیلی وسیع و مکمل بوده است .
پیش بینی مرگ :
شاعر در اثر مخالفت هائیکه با رؤساي انقلابی داشت مرگ غیر طبیعی را برای خود پیش بینی کرده می نویسد : . من ميميرم . قبل از رسیدن شام ، روز عمر من بسر میرسد گل حیات من ناشگفته پژمرده شد ، زندگی براي من لذات و مسرات شيرين وملائمی میداشت ولی هنوز آن مسرات ولذات را نچشيده ، اينك می میرم . »
( این شاعر نا کام عمر کوتاهی داشت و قراریکه از آثار نا مكمل و نارسيدة او استنباط میشود ، هرگاه عمرش وفا میکرد استاد شعر وشاعري یگانه سخنور عصر میگردید و شاید بازار لا مارتین و امثال او را می شکست . مترجم )

۹۰۲


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( 68 )
«نمونه کلام»
( سرود چشم )
بیا ! آنجا روی سبزۀ باطراوت جایت تیار است . بیا ؛ بیا و سرت را روی زانویم بگذار سوی من نگاه کن و خاموش باش . سرودی را که خوشداری من برایت میخوانم . همچنانکه در موقع فرار شب و طلوع روز افق نیمرنگ میباشد، چشمان دلفریب ترا در حالیکه نیمه خواب و نیمه باز باشند، تماشا میکنم...
درین حال بمن بگو: « دوست عزیز وفادارم ، من میخواهم خداحافظ !» من جواب میدهم: «محبوبۀ قشنگم خداحافظت بخواب، زیرا فرشتگان حامی تو هم که مثل خودت رو به آسمان میخوابند، در خواب رفته اند»
و چون تنفس ملائم منظم تو، تارهای وجودم را متأثر و لرزان ساخت پیشانی صاف و چشمان زیبایت را میبوسم و میبوسم...
من نگاه مکن چشمانت را به بند و پٹ کن که خونم را محترق نموده‌اند، نگاهای تو شرارۀ آتش‌خیز است... در اعصابم مثل جریان برق سرایت کرده تار و پود وجودم را میسوزاند...
بیا بیا میخواهم زنده و بیدار با دستهای خود مژگانت را بهم آرم و چشمانت را بسته کنم یا با وجود ممانعت و مساعی مخالفت کارانۀ تو، موهای سیاه براقت را مثل معجری روی چشمانت به بندم... زیرا قوۀ نافذۀ مقناطیسی آنها قلبم را آب میکند.... انتها .
1903


شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان (٦٩)

عالم تاریخ

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
( ۱۹ )
افغان در هندوستان
هندوستان جنوبی یا مملکت دکن : نگارش ، آقای م غبار

هند جنوبی یا اصل شبه جزیره هند عبارت است از مملکت دکن که در جهت شمال خود بخطه های گجرات و بنگاله محدود و متصل میباشد ، مملکت دکن شامل ولایات ذیل است :-
نفس دکن ، برار ، نظام ، میسور ، کرنا تك ، ملایر ، کرو مندل . بلاد بمبئی ، مدراس ، حیدر آباد ، پونا ، بنگالوری ، از شهرهای معروفة این مملکت بشمار میرود . نفوس دكن متجاوز از شصت ملیون بوده و پیروان دین اسلام درینعده شامل است ، اسلامیت علی الخصوص در قسمتهای وسطی و شمالی دکن بیشتر منتشر میباشد . بعد از استیلای انگلیس ها اسم دکن فقط در مورد حصص شمال غربی این مملکت منحصر و مخصوص گردید و انگلیس ها در آنحصص به تشکیل ایالتی پرداختند که سواحل غربی او از گجرات تا میسور کشیده شده و شرقا به خطة برار متصل میباشد . امروزه بزرگترین قسمت های شرقی و غربی این مملکت را میتوان در تحت حکومت های بمبئی و مدراس در روی نقشه ملاحظه کرد و ایالات وسطی را با بستار و میسور جزو هند جنوبی دانست .
بهر حال اولين فاتح و مجاهدی که در دوره اسلام قدم در مملکت دکن نهاد همان سپه سالار مشهور علاء الدين افغان خلجی است ، نامبرده در عهد دولت سلطان

٩٠٤


( ۷۰ )
شماره ( نهم ) سال دوم
مجلة كابل
جلال الدين فيروز افغان خلجی شهنشاه هندوستان ( ٦٨٧ - ٦٩٥ ) داخل دکن گردیده وقسماً بفتح ولايات ونشر اسلاميت موفق آمد ، ازان بعد حصص مفتوحه دکن که وقتاً فوقتاً وسعت مییافت جزو ایالات هند افغانی بشمار آمده و از طرف حکام افغان اداره میشد .
در عهد شهنشاهی سلطان محمد تغلقشاه افغان لودی ( ٧٢٥ - ٧٥٢ ) نائب الحكومة دكن عالم الملك وسپه سالار نظامی عما دالملك بوده و سایر مراتب دولتی را رؤسای افغان در دست داشتند ، این رؤسا فتور دربار دهلی را دیده بر علیه شهنشاه خویش شوریده دم از استقلال زدند و بعد از انکه نائب الحکومه و قوماندان نظامی تغلقشاه را اخراج نمودند خود به تشکیل دولتی پرداخته و در نتیجه مشوره اسمعیل فتح خان افغان را بپادشاهی برداشتند ، اسمعیل فتح خان یکی از سرداران نامی وزبر دست افغان و از امرای دو هزاری در دکن بود فرشته در ینمورد مینویسد :ـ « اسمعیل فتح خان افغان بعد از انتخاب بسلطنت ملقب به ناصر الدین شاه گردیده و بامر ا خطابهای که میان افغانها متعارف بود داده شد . »
اسمعیل فتح خان بعد از جنگی که با سلطان محمد تغلقشاه نموده و استقلال دکن را بکلی تحکیم کرد خود بسبب کبر سن از سلطنت استعفا و جای خودرا بمشوره رؤسای افغان به حسن خان کانگوی بهمن مشهور شد داد، و در صبح جمعه ٢٤ ربيع الثانی ٧٤٨ هجری به مشورة مير محمد منجم بدخشی افغانستانی مراسم تاج پوشی او بعمل رسید ، حسن کانگو ملقب به ظفر خان قبلا از امرای در بار سلطان غياث الدين تغلقشاه و از سرداران معروف افاغنه بود . که در عهد محمد تغلقشاه در معیت قتلغ خان حاكم دولت اباد وارد دکن گردیده قصبه کونچی را بجا گیر گرفت بان از طرف اسمعیل فتح خان ملقب بظفر خان گردیده حکومت حصار گلبرگه یافت ، حسن بزیر دستی ملك سیف الدین غوری در جنگی که اسمعیل فتح خان با محمد تغلقشاه نمود کارهای درخشانی کرده و مورد توجه دولت دکن واقع شد . مستراین پول Lanpoole در تاریخ هند متوسط یا مسلمین در هند مینویسد : - حسن کانگو یکنفر افغان لایق و شجاعی بود . » بهرحال بعد از انکه حسن پادشاه شد ملك سيف الدين افغان غوری شاه بیگم نام دختر خود را به محمد خان پسر حسن
۹۰۰


شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧١ )

داده و خود بحیث وکیل پادشاه امور دولت در دست گرفت ، اسمعیل فتح هنوز برتبه اعزازی
امیر الامرا وسپه سالاری دکن نامزد بود ، در عهد دولت حسن یعنی سلطان علاؤ الدین حسن
کانگوی بهمنی سردار مبارکخان افغان لودی که از جرنیل های مشهور دکن بود ولایت كرناتك
را بنام حسن بهمنی بتاخت ، متعاقباً سران افغان حصارهای بیدر و قندهار را از عساکر محمد
تغلقشاه انتزاع نمودند ، حسن پایه تخت را از دولت آباد به حسن آباد گلبرکه انتقال داد و خود
در حالیکه به تسخیر گجرات حرکت مینمود در سال ٧٥٩ ( بسن ٦٧ ) رخت بسرای دیگر کشید .
ازین بعد است که اخلاف حسن در مدت تقریباً یکصد و هشتاد و چند سال در مملکت
دكن حکمرانی نمودند ، این سلسله پادشاهان در مملکت دکن دیانت اسلامیه و مدنیت و ادبیات
افغانی را ترویج نموده شهرها بساختند و اراضی بایر را مزروع کرده علوم را رونق دادند،
فیروزشاه بهمنی که یکی از پاد شاهان این سلسله است خود نیز شعر همی سرود چه درینقرن (٩)
ادبیات افغانستانی هنوز رونق گذشته را از دست نداده نویسنده گان و شعرای از قبیل نورالدین
حمزة آذری اسفرانی افغانستانی صاحب کتاب بهمن نامه ، حیدر ذهبی ، یوسف بن احمد
صاحب منظر الانسان ، قوام الدین فاروقی صاحب فرهنگ ابراهیمی ، منصور طبیب صاحب
تشريح منصوری ، كاشف هراتی صاحب انوار سهیلی و تصانیف متعدد و فخرالدین
علی بن کاشف و امثالهم در هندوستان مثل ستاره ها میدرخشیدند .
اسمای سلاطین بهمنیه :
اسمعیل فتح خان ( ناصر الدین شاه ) جلوس در سال ٧٤٧ هجري - حسن كانكو
( علاء الدین اول ) ٧٤٨ - محمد شاه اول بن علاء الدین اول ٧٥٩ - مجاهد شاه بن محمد
شاه اول ٧٦٦ - داؤد شاه بن علاء الدین اول ٧٧٩ - محمود شاه اول بن علاء الدین اول ٧٧٩
غیاث الدین بن محمود شاه ٧٩٩ - شمس الدین بن محمود شاه ٧٩٩ - فیروز شاه بن داؤد شاه ٧٩٩
احمد شاه اول بن داؤد شاه ٨٢٥ - علاء الدین ثانی بن احمد شاه ٨٣٨ - همایون ظالم بن
علاء الدین ثانی ٨٦٢ - نظام شاه بن همایون ظالم ٨٦٥ - محمد شاه ثانی بن هما يون شاه ٨٦٧
محمود شاه ثانی بن محمد شاه ثانی ٨٨٧ - احمد شاه ثانی بن محمود ثانی ٩٢٤ - علاء الدین ثالث

١٠٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٢ )

بن احمد ثانی ٩٢٧ — ولی الله بن محمود ثانی ٩٢٩ — کلیم الله بن محمود ثانی ٩٣١ — ٩٣٤
در آواخز سلاطین بهمنیه فتوری در آنخاندان رخداد سرداران ورؤسای دولت هريك
بفکر پادشاهی افتادند لهذا مملکت در چندین حصه منقسم و پادشاهان متعددی ظهور کرد
چنانیکه در سال ٨٩٥ هجری یوسف عادل خان نامی که نائب الحکومه خاندان بهمنیه در ولایت
بیجاپور بود اعلان استقلال کرد وخانواده او بنام سلسله عادلشاهیه هشت نفر از سال ٨٩٥
تا سال ١٠٩٧ هجری در آن دیار سلطنت نمودند . هكذا فتح الله عما دالملك نائب الحكومة
ولا يت برار وملك احمد بن نظام نائب الحکومۀ دولت آباد در همان تاریخ استقلال ولایات
متصرفۀ خود ها را اعلان نمودند که خانواده اول الذکر بنام سلسلۀ عماد شاهیه چهار نفر
تاسال ٩٨٢ وخانوادۀ مؤخرالذکر بنام سلسله نظامشاهیه یازده نفر تا سال ١٠٠٨ هجري
دران ولایت حکومت داشتند . قطب الملك نائب الحكومة تلنگ در ٩١٨ وقاسم برید
صدر اعظم كليم الله آخرین پادشاه سلسله بهمنیه در ولایت بیدرو پایه تخت کل مملکت
دکن در ٩٣٤ هجری استقلال خود ها را اعلام نمودند که خانوادهای آنها بنام سلسلۀ
قطب شاهيه ( ٦ نفر ) وبرید شاهیه ( ٥ نفر ) تا سالهای ١٠٩٨ — ١٠١٨ هجری حکمرانی
مینمودند . پسآن اینخانواد ها بین هم زده سلسله عماد شاهیه را خانوادۀ نظام شاهیه منقرض
نمود وسلسلۀ برید شاهیه را خانوادۀ عادلشاهیه مستاصل کرد ، در عهد دولت جلال الدین
اکبر وجهانگیر و شهاب الدین ولایات دکن یکی بعد دیگری بتصرف اولیای آن دولت رفت
تا آنکه اورنگ زیب مشهور در عرصه ٢٢ سال سرتاسر آن ممالکی را مسخر ساخت ،
مورخین خانوادهای سابق الذکر را رو بهمرفته تورک و ترکمان نژاد و هندی گمان کرده
اند و این مطلب قابل تدقیق است ، اما وقت ما مساعد تحقیقات زیاد نبود .
سلاطین فاروقیۀ افغان در خاندیس ( ١٥ ) نفر از ٧٧٧ تا ١٠٠٨ هجری :
ولایت خاندیس که حاضرآ جزو ایالات مربوطۀ بمبئی حساب میرود در آنعهد جدا و مستقل بوده
در عین حال یکی از ولایات دکن شمرده میشد مرتضی حسین بلگرامی صاحب حدیقته الاقالیم
را جع بجغرافیای قدیم او مینویسد : این ولایت مختصر بفاصله هفت منزل از اورنگ آباد

٩٠٧


شماره (نهم) سال دوم افغان در هندوستان ( ۷۳ )

و ۲۲۲ کروه جریبی از اکبر آباد واقع بوده طول اعظم او تا سرحد گجرات ۷۵ کروه و
عرضش پنجاه کروه هندی است، شرقاً نیز به ولایت برار وشمالا بولایت مالوه متصل
میباشند. خاندیس جنوباً به اورنگ آباد وغرباً به سورت اتصال دارد، و مرتضی حسین
او را در عهد خود ولایت ساحلی می شناسد یعنی حصه غربی او شامل سورت ومتصل خلیج
کوه‌پی است .
بهر حال در عهد دولت سلطان فیروز تغلق افغان لودی و شهنشاه هندوستان ( ۷۵۲ - ۷۸۹ )
ملك ارجاخان افغان بن خانجهان که پدرش از امرای دربار افغانی دهلی بود بحکومت تهانی‌سر
مربوط خاندیس مقرر و در سال ۷۷۷ وارد آنجا گردید . ملك ارجاخان در ولایت
خاندیس طرح يك دولت مستقل را ریخت و خلفش ملك نصير خان رسماً تاج سلطنت بسر نهاد،
ملك نصير بقول مورخين شخص فضيلت پروری بوده افاضل وارباب کمال را در دربار
خود جمع کرد و این همان پادشاهی است که شهر معروف برهان‌پور را در خاندیس
تعمیر نمود ، حدیقه میگوید اسم خاندیس برین ولایت نیز بعد از ورود ملك ارجاخان که
مشهور به خان بود اطلاق شد فرشته نسب ملك ارجاخان را بصوفی معروف بلخ ابراهيم
بن ادهم درست میکند.
علی ای حال اخلاف ملك ارجاخان تا اوایل قرن یازده هجری بر ولایت خاندیس
فرمان روائی داشتند، در سال ۱۰۰۸ ملك خضرخان بهادر شاه آخرین فرد این خاندان
در هجوم عساکر اکبر کورگان محو و منقرض گردیده و این سلسله باو خاتمه یافت .
اسمای شاهان فاروقیة خانديس :
ملك ارجاخان ملقب بعادل شاه اول فاروقی جلوس سال ۷۷۷ قمری — ملك نصيرخان
بن ارجاخان ۸۰۱ — میران عادل شاه بن نصير ٨٤٠ — ميران مبارکخان بن عادلخان
٨٤٤ — ميران عينا ( عادل خان ثانی ) بن مبارکخان ٨٦١ — داؤد خان بن مبارکشاه
۸۹۷ — غزنين خان بن داؤد خان ٩١٤ — عالم شاه بن داؤدخان ٩١٤ — اعظم همایون
( عادل خان ثالث ) بن نصیرخان ٩١٤ — ميران محمد شاه اول بن عادلخان ثالث ۹۲۶ —

۹۰۸


( ٧٤ )
مجله کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

مبارکشاه ثانی بن عادلخان ثالث ٩٤٢ – میران محمد شاه ثانی بن مبارکشاه ثانی ٩٧٤ –
حسن خان بن میران محمد شاه ثانی ٩٨٤ – میران راجا علیخان بن میران مبارکخان ثانی ٩٨٤ –
خضر خان ( بهادر شاه ) بن راجا علیخان ١٠٠٥ – ١٠٠٨ ھ .

اما آنچه را که ما تاریخ افغان در افغانستان مشرق
یا حوضه های سند ( کشمیر، پنجاب ، سند ) میشماریم :

پیشتر گفته بودیم حوضه های سند یعنی ولایات کشمیر ، پنجاب ، سند جزو جغرافیای
سیاسی هندوستان حالیه است ولی فی حد ذاتها حوضه های سند مربوط بملکت افغانستان
قدیم است چه وقتیکه آریانهای اسیای وسطی بدودسته هندی و آرینی ( ایرانی ) تقسیم میشود
با آنکه این تقسیم از روی علائم زبانی است که يك واحدی را تشکیل میدهند ، معهذا ممالك
مسکونه هندی ها شامل تمام مملکت هندوستان ، و از آرینی ها حاوی ممالك قسمتهای شرقی شبه جزیره
اسیای صغیر ، مملکت فارس ( ایران حالیه ) مملکت شمال رودبار آمون ( بخارا ، تاشکند ،
سمرقند ) مملکت افغانستان مع خوارزم تا حوضه های سند یعنی کشمیر ، پنجاب ،
سند شمرده می شوند ، درین تقسیمات اراضی تاثیرات زبان هندی قدیم و شعب
پراکریت در السنه حوضه های جنوب هندوکوه و حوضه های سند اعتبار داده نشده است
و این مطلب که ما گفتیم محتاج توضیحات جداگانه ایست .
بعلاوه آنکه حوضه های سند مسکن آریانهای افغانستان قدیم بوده از نقطه نظر تاریخ
نیز غالباً مقدرات مادیه و معنویة او با مقدرات افغانستان شريك بوده است و میتوان این
قضیه را از مطالعهٔ تاریخهای حوضه های سند از قرن شش قبل المسيح تا قرن شش بعدالمسيح
تصدیق نمود ، چنانیکه در دورهای هخامنشیان فارس و باختریان و کوشانیان و هیا طله های
افغانستان در مدت تقریباً ( ١١ ) عصر باستثنای بعض ازمنه این حوضه ها جزو مملکت
افغانستان بوده است . ملاحظه در حدود بسط مدنیت باختری و کریکو بو ديكت افغانستانى

٩٠٩


شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧٥ )

در حوضه های سند بر وضاحت مطلب می افزاید و از ان جمله است آثار تکسیلا ( ما ورای رود بار سند ١٤ میلی شرقی راولپندی حالیه ) كه یکی از کا نون هاي مدنيت قديم افغانستان بحساب میرود .
بعد از ظهور اسلام آمیزش ثانوی آریانهای افغانستان از قبیل طوایف بلوچ ، پشتو ، تاجيك با آرين های حوضه های سند بعمل رسید و درین آمیزش مخصوصاً پشتونم احصة زیادی داشتند ، این آمیزش حتی السنة پشتو و فارسی افغانستانی را نیز در حوضه های سند رواج داد تا جائيكه زبان رسمی افغانستان (فارسی) زبان رسمي و ادبی حوضه های سند قرار گرفت و تا هنوز آثار آن باقیست ، هكذا تاريخ حوضه های سند در دوره اسلام چندین عصر جزو تاریخ افغانستان بوده است از قبیل دوره هاي غزنویه ، غوريه ، ابدا ليه (قرنهاي ١٠ - ١٢ - ١٨ - ١٩ مسیحی ) فقط در دوره فریت افغانستان واستيلاي مغل ولایت کشمير از افغانستان مجزا شده و ولایت پنجاب شامل ممالك هندوستان گردید فقط گاهی سند جزو زا بلستان ( قند هار ) افغا نستان بحساب رفته است .
با کل حال ما چون در ابتدای مقالات خود گفته ایم تفصیل وقایع تاریخ قدیم حوضه های سند از وظايف تاریخ افغانستان است لذا درینجا بهمان روش تاریخ افغان در هند اکتفا کرده و اشارتی بمطالب تاریخی حوضه های سند در دوره اسلام مینمائیم پس شروع ميكنيم بمقصد :
کشمیر :
كشمير اصلا يك علاقه خورديست كه در منتهای شمال شرق افغانستان و در جهت غرب سلسلۀ جبال هماليا واقع ويك حوضۀ بيضى شکلی تشکیل داده که از هر طرف بکوهها محصور است و در ١٥ ٣٣٠ با ٣٥ ٣٤ عرض شمالی و ٠ ٧١ با ٢٠ ٧٣ طول شرقی امتداد دارد ، طول اینخطه از جنوب شرقی بشمال غربی ١٨٥ کیلومتر و عرضش از ٨٠ تا ١٢٠ كیلومتر ومساعۀ سطحیه اش ده هزار مربع کیلومتره میباشد . اما کشمير سياسي امروزه با مضافات و علاقه های همجوار خود يك حكومت وسیعی تشکیل کرده که شمالا بکوههای

٩١٠


شماره ( نهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٧٦ )

قراقورم و کوئن لون تورکستان شرقی و شرقاً بولایت ثبت چین ، جنوباً به ملحقات و علاقه
های پنجاب و غرباً بولایت گند ها رای شمالی افغانستان ( سرحدات شرقی شمالی افغانستان
حالیه ) متصل است ، مساحه سطحیه اینهمه بالغ است بر ١٧٨٥٠٠ مربع کیلومتره
و نفوس او متجاوز میشود از یکنیم ملیون .
اهالی کشمیر مثل سایر اهالی افغانستان در زبان و سیما و بشره با اهالی هندوستان اصلی
فرق فاحشی دارند ولی در مذهب با آنها نزدیکترند چونکه حالیا با وجود اکثریت دیانت
اسلامیه قسما کشمیریان دارای مذاهب برهمنی وسکی میباشند . کشمیر از آغاز تاریخ برای
مرتبه اول در قرن سیوم قبل الميلاد جزو سلطنت هندوستان شد و این آنوقتی است که آشوکا
نواسه چندر گپتا موریا ( ٢٣٢ - ٢٧٣ ق . م ) کشمیر را متصرف شده و داخل حوضه
سلطنت خود نمود ولی بعد از فوت آشوکا سلسله موریا تنزل کرده و قسما ممالک متصرفه آنها
مخصوصاً جنوب هندوکوه وسواحل سند بباختریان افغانستان مسترد شد . از قرن اول مسیحی
در عهد دولت کوشانیان افغانستان ، کانیشکای اول کشمیر را بکلی داخل جغرافیای افغانستان
نمود و این تشکیل تاقرن ششم مسیحی باستثنای بعض از منه امتداد داشت . در قرن شش
بعد از انکه تورکها و ساسانی ها قسما برافغانستان مسلط شده و قسما ولایات افغانستان
بصورت ملوك الطوايف مجزا ومستقل گردید کشمیر نیز صورت جداگانه ومستقلی بهمرساند
واین تجزیه کشمیر از افغانستان تا ظهور دولت غزنویه دوام یافت در دوره اسلام اولین
بار عساکر سلطان محمود زابلی کشمیر را مظفرانه عبور نمود ومتعاقباً درعهد دولت
غوریان افغانستان کشمیر بافغانستان مسترد شده ودیانت اسلامیه در آنجا قدم نهاد . ازین
بعد است که اختلاط طوایف پشتانه باکشمیر آغاز می کند ، ولی در فتور دولت غوریان
افغانستان از سال ٥٣١ هجری کشمیر مجددا مجزا ومستقل شده و در تحت ریاست یکعده
امرای بومی ( ١٤ نفر ) که مذهب برهمنی داشته قرار گرفت این ریاست مستقله تا اواخر
نصف اول قرن هشت هجري عمر نمود ، در عهد سه دیو نامی یکی از شاهان این سلسله در سال
٧٢٤ مغل ها از حدود چین بتعداد هشتاد هزار نفر بخاك كشمير تاخته وهشت ماه بتاراج اموال

۹۱۱


( ۷۷ ) افغان در هندوستان شماره ( نهم ) سال دوم

و سفک دماء احراق مزارع وعمارات وتخریب شهر مشغول بودند ، و در وقت عودت بچین از کثرت برف وسرما در جبال معروضه راها تقریباً بکلی تباه شدند ، ازین بعد کشمير نتوانست بسهولت در راه آبادی و تمدن قد علم نماید ؛ امور دولت مختل و چندین سال کشمیر بحال ابتری ماند ، درين هايله سیه دیو حکمران كشمير بقول حسن بن محمد الخاکی الشیرازی صاحب كتاب منتخب التواريخ ( در سال ۱۰۱۹ هجری بدر بارجها نگیر بن اکبر جلال الدین باد شاه معروف هند تالیف شده يك نسخه قلمی آن متعلق بنگارنده است ) بولایت کتور افغانستان ( چترال ) پناهنده شد ، حسن کتور را گاهی کتوار و گاهی کهتواره میخواند .
بعد از عودت مغل عده از افغانهای ولایات گندهارای شمالی ( سوات ) که حسن آن را سواد گیر خوانده بكشمير مهاجرت کرده و غالب قلاع و قسمتی از اراضی قابل زرع را تصاحب نمودند ، مشهور ترین این قبایل مهاجر طوایف کامی شعبه ( شر خیون وشعبه نیازی پختانه ) وطایفه زینازی ( شعبه سليمان خيل پختانه ) ومچكان ( شعبه اتمان زی پختانه ) و امثالهم بوده اند . رؤسای این مهاجرین هر يك در محلی دم از استقلال زدند و چندی وحدت اداری در کشمیر غائب شد ، معروفترین رؤسای این مهاجرین شهمیر خان نامی از افاغنه سواد و رینجوخان نام بود ، رینجو تا آن زمان پابند هیچ مذهبی نبود و او در سال ۷۲۵ آخرین قوت رؤسای بومی چندر نام سپه سالار سیه دیو حکمران مغرور كشمير را مغلوب و مقتول نموده خود اعلان سلطنت کرد و متعاقباً سيه دیو حکمران سابق را که بغرض استرداد قلعه کشمير عسکر کشیده بود منهزم ساخت ، و خود خواهی یکی از سرداران مشهور کشمیر راون چند نامی را در عقد ازدواج کشیده را ون چند را ملقب به (زینو ) ( از خطابهای مستعمله بين افغانها ) ساخت ، این ملکه جدید موسوم به کوته زین و در وجاهت شهرت تامی داشت ، رینجو بعد از عروسی بارشاد با با قلندر نام ( از مریدان شاه نعمت الله ) دیانت اسلامیه را قبول نمود .
شهمیر خان که از مراتب عروج رينجو حريف قدیم خود متأثر شده بود از در مسالمت داخل گردیده و کوشش نمود تا به اتالیقی چندر نام پسر زینو مقرر گردید و آهسته آهسته

۹۱۲


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )

پسران خود جمشید ، علی شیر ، شیر شامك ، هندال را بواسطه مصاهرت ها با متنفذین کشمیر مربوط نمود ، در عین حال رنچو در سال ۷۴۷ فوت شد و ملکه کوته زین برادر سیه دیو مغرور او دن دیو نامی را که بولایت سوات پناه برده بود احضار و بشوهری و سلطنت قبول نمود ، درین زمان تورکها مجدداً بکشمیر تاختند و اودن دیو بجانب تبت فرار کرد ، شهمیر خان فرصت جسته کمر به طرد دشمن بست و در نتیجه مجاهدات خود آنها را مغلوب و مجبور به عودت نمود ، بعد ازین فتح بزرگ باعتبارات شهمیر خان بسی افزود و اودن دیو دو باره به تخت سلطنت مراجعت کرد و در ۷۴۲ هجري رخت بسرای دیگر کشید ، ملکه کوته زین بعد از فوت شوهر رسماً اعلان سلطنت کرد ولی شهمیر خان بعد از پنجماه بر علیه ملکه شوریده او را مغلوب وعقد نمود وخود ملقب به سلطان شمس الدین گردیده زمام سلطنت در دست گرفت ، ازین بعد است كه يك سلسله شاهان افغان تا اواخر قرن ده هجري بصفت پادشاهان مستقل در ولایت کشمیر حکمرانی مینمایند ، پایتخت اینها در غالب ازمنه شهر سری نگر بود .

در دوره این سلسله پادشاهان افغانستاني ديانت اسلامیه و علوم عربیه با ادبیات و مدنیت افغانیه در ولایت کشمیر منتشر گردیده بر آبادی مملکت و عمرانـات بسی افزود . چنانیکه سکندر یکی از پادشاهان این سلسله علوم را در کشمیر به پرورید و بتخانها را شکسته اسلام را ترویج داد ، سید محمد بن سید علی همدانی صاحب شرح شمسیه ( در منطق ) رساله در تصوف بنام او تالیف کرد و دربار او مجمع فضلا بود از قبیل میر سید محمد اصفهانی صاحب کتاب تنویر ( در شرح فرایض سراجی ) و سید محمد خاوری صاحب کتاب های خاور نامه وشرح لمعات و قاضی سید محمد حسین شیرازی فاضل مشهور و امثالهم . هكذا سلطان زین العابدین کتابخانه در کشمیر بساخت وعلما را جمع کرد ، کتابهای مهابارت و راج ترنگنی ( تاریخ هند ) هندی و دیگر کتب عربی را بفرموده او بزبان فارسی ترجمه کردند و همچنین کتب فارسی را بزبان کشميري در آورد ، زين العابدين بالسنه فارسي ، کشمیری ، هندی ، تبتی تکلم مینمود و در علوم مخصوصاً موسيقي وطب مهارتی بسزا داشت ، زین حرب نامی در موسیقی کتابی

۹۱۳


شماره (نهم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۹)

بنام سلطان تصنیف نمود ، دربار او مرکز فضلا وارباب فنون بود از قبیل ملا جمیل شاعر ، ملا عودی موزيك شناس ، جبه نام موجد تفنگ و آتش بازی (در کشمیر) سوم نام سراینده در زبانهای کشمیر وهند ، بودی بت نام ادیب مشهور وغیرها ، زین العابدین علما را از هر مذهبی که بود سخت احترام مینمود و او جزیه را باز داشت و اهالی را در مذاهب آزاد گذاشت فقط احراق بالنار نسوان را ممنوع داشت . این سلطان قوانینی وضع و در لوحه های مسین نقر نمود و مفاد آنرا در مملکت تطبیق کرد ، از همین قبیل است عمراناتی که این سلسله در کشمیر نمودند چنانیکه سلطان شهاب الدین وسلطان علاؤ الدین وسلطان سکندر و سلطان زین العابدین شهرهای بنام شهاب الدین پور ، علاؤالدین پور ، شهرتو ( نزديك كوه ماران ) و چندین قصور و مدارس ومساجد وقصبه ها در کشمیر بساختند که مشهور ترین آنهمه قصری بود بر روی جزیره مصنوعی در کول ویری ناگ . جغرافیای سیاسی کشمیر درین عهد وسعت یافت وغالباً ممالك تبت كلان وخورد ، ولایت سوات سواحل راست سند ، چترال وكليكت ، حتى بلورستان ، جزو متصرفات این سلطنت بحساب میرفت ، متاسفانه در اواخر دولت این سلسله غفلت سلاطین و نفاق های داخلی عظمت کشمیر را متزلزل ساخت ، چنانیسکه در عهد سلطان محمد شاه در سال ۸۹۲ هجری انقلابات داخلی اسباب خرابی کشمیر گردید و در سال ۹۳۹ کورکانی ها شهر کشمیر را آتش زدند و پسران شاه سعید حکمدار کاشغر این مملکت را تاراج نمودند ، وهمدرین سال بود که دو دانه ستاره ذوذنب در آسمان وقحط عظیمی در زمین کشمیر پیدا شد ، در سال ٩٤٨ میرزا حیدر ترکان بنام کور کانی ها صدارت اعظم کشمیر را اشغال نمود و در عهد سلطان نازکشاه اختیار امور از کف سلطان برآمده و پادشاهی بازیچه امیال رؤسا و مامورین گردید عاقبت در سال ٩٦٥ حبیب شاه آخرین سلطان این خاندان در دست غازیخان ( منسوب بقبیله لسگر چك ) یکی از امرای خود منقرض گردیده وحکومت بخانواده غازی خان نقل نمود ، این خانواده مؤخرا لذكر نیز در سال ۹۹۵ هجری از طرف اکبر جلال الدین شهنشاه کورکانی هند مستاصل گردیده و کشمیر جزو سلطنت هندوستان شد و این مطلب تا ظهور شهنشاه احمد شاه باباي بزرگ افغان

٩١٤


شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (۸۰)

طول کشید.

احمد شاه ما بین سالهای ۱۱۶۷ – ۱۱۶۹ هجری کشمیر را از عمال کورکانی های دهلی
گرفته و بافغانستان الحاق نمود از ان پس تا سال ۱۲۴۳ هجری کشمیر مثل سایر ولایات افغانستان
از طرف حکام افغانی اداره میشد ، بعد ها در نتیجه انقلابات داخله و ضعف دولت افغانستان
رنجیت سنگ نائب الحکومه زمان شاه افغان در پنجاب که قبلا اعلان عصیان و استقلال کرده
بود عسکر کشیده کشمیر را متصرف شد ، و متعاقباً انگلیس ها کشمیر را استیلا کردند ازان
بعد این ولایت جزو متصرفات هند انگلیسی بشمار رفت.
اسمای سلاطین کشمیر :-

سلطان شمس الدین شه میر خان جلوس سال ۷۴۴ هجری - سلطان جمشید بن شمس الدین ۷۴۷ -
سلطان علاء الدین علیشیر بن شمس الدین ۷۴۸ - سلطان شهاب الدین شیر امک بن علاء الدین
۷۶۱ - سلطان قطب الدین هندال بن شمس الدین ۷۸۱ - سلطان سکندر بت شکن شکار خان
بن قطب الدین ۷۹۶ - سلطان علیشاه میران بن سکندر ۸۱۹ - سلطان زین العابدین
شاهی خان بن سکندر ۸۲۶ - سلطان حیدر شاه حاجی خان بن زین العابدین ۸۷۷ -
حسن شاه بن حیدر شاه ۸۷۹ - محمد شاه بن حسن شاه ۹۱۰ - شمس شاه بن محمد شاه ۹۶۰
نازکشاه بن فتح شاه نواسه زین العابدین ۹۶۳ - اسمعیل شاه بن محمد شاه ۹۶۳ - حبیب شاه
بن اسمعیل شاه ۹۶۵ - ۹۷۰ (از سال ۸۵۸ تا ۹۶۳ فتور در خاندان سلطنت بوده بعلاوه پادشاهان
مذکور فتح شاه بن زین العابدین و ابراهیم شاه بن محمد شاه رقبای سلطنت چندین بار یکی بجای
دیگر نشسته و خلع میشدند تا آنکه غازی خان بکلی آنها را منقرض نمود) ملك غازیخان
سردار قبیله لنگر چك جلوس ۹۷۰ - حسین خان برادر غازیخان ۹۷۱ - علیشاه برادر
غازیخان ۹۷۹ - یوسف شاه بن علیشاه ۹۸۶ - ۹۹۵ -
پنجاب :

ولایت پنجاب در شرق مملکت افغانستان و غرب شمال مملکت هندوستان اوفتاده غرباً
برود بار سند و شرقاً بولایت غرب شمالی هندوستان ، شمالا بولایت کشمیر و جنوباً بولایت
راجپوتانه متصل است . جغرافیای سیاسی پنجاب بعد از نفوذ و تسلط انگلیزها وسعت یافته

۹۵۱


[BLANK PAGE]


وزارت حربیه


شماره (سم) سال دوم افغان در هندوستان (۸۱)

و حالیا شمالا بکشمیر واز شرق شمال به تبت، جنوباً بولایت راجپوتانه واز جنوب غرب
بولایت سند، شرقاً به اضلاع متحده هندوستان و غرباً بسرحدات آزاد افغانستان حالیه
و بلوچستان محدود ومتصل میباشد . طول اعظم اینخطه از شمال غرب بجنوب شرق بالغ
بر ۹۰۰ کیلومتره و عرض اعظم آن ۸۳۰ کیلومتره بوده و مساحت سطیحه اش مساوی است
به ۲۶۸۹۲۱ مربع کیلومتره که در ٣٩ ٥ ٢٧ با ۲ ٣٥٠ عرض شمالی و ١٥٠ ٦٧ با ٤٤٠ ٧٦
طول شرقی امتداد دارد. نفوس پنجاب تقریباً سی ملیون و اکثریت آن مسلمان باقي سيك،
براهما ئی ، بودائی و غیره است . اهالی اصلی پنجاب چنانیکه گفتیم از آرین هاي قدیم
مملکت افغانستان بوده وبعدها تا اندازة در نتيجة مهاجرت هاي طوایف سایره در پنجاب
مخلوط گردیده اند از قبیل اقوام تورك، مغل، تبتی و طوایف هندوستانی چون بنگالی، گجراتي،
نیپالی و غیره هكذا اکثر طوایف دیگر افغانستان با اهالی پنجاب از قبیل پشتو ، تاجيك ،
بلوچ ، کشمیری ، سندی اختلاط ورزیده اند ، زبانهاي حالية پنجاب نيز بعلاوة زبان پنجابی
عبارت است از السنه پشتو ، فارسی ، بلوچی ، کشمیری ، بنگالی ، گجراتی ، نیپالی .
بهر حال تاریخ پنجاب از آغاز هجوم یونانیان شروع میشود و قبل از ان تا اندازة تاريك است
فقط میتوان گفت قبل از قرن شش قبل الميلاد ولایت پنجاب مثل اکثر ولایات افغانستان
دورة طوايف الملوكي را طي ميکرد ، در دورة هخامنیشان فارس با آنکه از کتیبه نقش رستم
فارس معلوم میشود پنجاب جزو متصرفات هخامنشیها بوده ، معهذا برخي مورخین در صحت
این قضیه شبهه دارند چنانیکه مستر جوهن مارشل در کتاب راهنمای تکسیلا میگوید فقط
ولایت سند در عهد دارا زیرا دارة فارس بود، و مستر راپسن در کمبرج، هستری آف اندیا
بعد از انکه سر حد ولایت گندها را ي افغانستان را در وقت هخامنشی ها دریای جهلم
میداند میگوید در وقت هجوم سکندر میدانهاي پنجاب و گذرگاه سفلی اندس مسکون
قبایل آزادی بود که در تحت ادارة ملكان قومی بوده و ما تحت هیچ سلطنتی شمرده نمیشدند،
هكذا بعضی تسلط هخامنیشان را در پنجاب رد کرده وفقط نفوذ آنهارا منحصر بافغانستان
مع بلوچستان حالیه میدانند . با اینمراتب شکی نمانده که سند و قسم اعظم پنجاب در وقت

٩١٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۲ )

هخا منشی ها جزو فارس بوده چنانیکه آریان مینویسد اینحدود در انعهد تابع احکام نایب الحکومه
اراکوسیا ( ولایت قندهار ) بود ، و اقوال ایدوار میرو و سترا بو و غیره براین مطلب
تاثید میکند .
باكل حال سکندر در ٣٢٧ ق . م از موضع اتك سند را عبور نموده تکسیلا را فتح و
نهر های جهلم ، چناب ، راوی را گذشته تانهر بیاس رسید درینوقت قسماً پنجاب در دست
پورس ، و تکسیلا در تحت اداره حکمران مخصوصی بود ، كذا ابی سارا ( پنج و نوشهره ) از
خود حکمدار خاصی داشت ، سکندر بعد از فتوحات از نزديك درياي بياس مراجعت کرد و در
بعض مواضع چهاونی های نظامی بساخت از ان جمله بود قشله های که در پنجاب شمالي و جنوبی
تعمیر نمود . متعاقباً چندر گپتا موریا در ٣٢١ ق . م سلطنت مخصوص هندی را در بهار قایم
و وادي گنگا را ضبط کرده در ٣١٢ ق . م باسیلوکس یونانی مقابل و در معاوضه پنجصد فیل
وادی پنجاب حتی کابل را متصرف شد . چندر گپتا از ابتدای تاریخ تا آنعهد گویا بزرگترین
پادشاهان هندوستان بشمار میرود ، چه مکستیز سفیر سیلوکس بدربار او ( ٣٠٢ ق . م )
میگوید هندوستان در ۱۱۸ پادشاهی ها منقسم است . بعد از نصف قرن سیوم ق . م سلطنت
گپتا ها در هند تنزل نمود و یو نانیان افغانستان عسکر به پنجاب سوق نمودند و مدنیت باختری
را در آن نواحی منتشر ساختند ، پنجاب ازین بعد جز و افغانستان بودحتی چندین تن از یونانیان
باختر در مدت تقریباً صد سال درا نجا حکمرانی نمودند .
در قرن اول ميلادي مهاجرت طوايف افغانستانی از قبيل سك ها ( اسکائی ها ) پهلواها
( پارت ها ) یواناها ( مردمان شرق شمالی افغانستان حالیه در هند و ستان صورت گرفت ،
این مهاجرین در حصص گجرات و مالوه آباد شده و با سلسله اندهر اسلاطین هند ، جنگها کرده
بالآخره در ٢٣٦ میلادی آنها را منقرض نموده و حکومت را بدست خود گرفتند اما در قرن چهار
مسیحی از طرف سلسلهٔ گپتاهای ثانی مستاصل شدند . درهمان قرن اول سلاطین کوشانی افغانستان
از دهن دریای سند تا بنارس فتح کردند و پنجاب جزو افغانستان شد و اینقرار تا ظهور
اقتدار گپتا های ثانی دوام نمود و بقولی سلطه کوشانی ها در پنجاب تا قرن پنجم میلادی

۹۱۷


شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ۸۴ )

طول کشید در قرن پنجم دولت هیاطله افغانستان سند را فتح کرده و تا دریای نربدا پیش رفتند و پنجاب جزو افغا نستان گردید . در قرن ششم دولت هیاطله ها در سواحل آمون بر افتاد و هیاطله هاي ما ورای سند داخل دین هنود گردید بعض مؤرخین عقیده دارند قسمآ را جپوتها از اخلاف آنها ستند .
در قرن شش دولت هیاطله افغانستان سقوط نموده و تورکها و ساسا نیان بر قسمتی از افغا نستان مسلط شدند و قسمتی هم مجزا گردیده ملوك الطويف شد ، منجمله پنجاب نيز مجزا و مستقل گردیده تا ظهور اسلام بلکه ظهور دولت مقتدر غزنویهای افغانستا ن بشكل جدا گا نه زند گی نمود . از اوا خر قرن ده عيسوي تا اواسط قرن ۱۳ مسيحي در دورة سلا طين غزنوي وغوري افغانستان پنجاب مجدداً جزو افغانسان بشمار رفت . بع د از انقراض سلا طين غرويه افغانستا ن از همان قرن ۱۳ عیسوی تا قرن ۱۶ مسیحی پنجاب جزو مقبوضات سلاطین افغانی دهلی ( قطبيه ، شمسيه ، بلبنيه ، خلجيه، تغلقيه ، خضر خانيه ، لود هيه ، سوريه ، ) حسا ب میشد . از ان بعد جزو حکومت گور کانی هندوستان بود تا در قرن هژده مسیحی از طرف احمد شاه با بای افغان مکرراً بافغانستان الحاق یافت و تا قرن ۱۹ مسیحی در زمرۀ سایر ولایات افغانستا ن از طرف نائب الحکومه های افغانی اداره میشد در قرن ۱۹ هنگامیکه زمان شاه افغان در نتیجه خانه جنگی ها کور شد ، نایب الحکومه اور نجیت سنگ در پنجاب اعلان استقلال کرد از ان بعد پنجاب از افغا نستا ن مجزا گردیده و متعاقباً از طرف ا نگلیز هــا اشغال شد
در دو رهٔ اسلام پنجاب از الحاق با فغانستان دا ر ا ی دیانت اسلامیه و مدنیت افغانستانی گردیده و ادبیات افغانستا ن در انسرز مین انتشا ر یافت بحدیکه بعلاوهٔ فضلا و ادبای اسلامی حتی هنود وسك ها در فضل وادبیات فا رسی مهارتی بسزا یافتند . در اواخر دورۀ سلاطین غزنی لا هور چندی بصفت پا یه تخت ثا نوي مملکت افغانستان نیز قرار گرفته بود والحاصل درین دوره بود که بصد هـــا هـزا ر نفوس افغان در ولایت پنجاب بازبان فارسی و پشتو بنامهای پرا نچی ، سور ، افريدي ، ارکزا ئی ، بنگش ، ترين ، غزری ، کا کر ، زمند،ابدا لي داخل و منتشر

۹۱۸


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )

گردیده و الی ایومنا موجود و درقسمت معتنا بهای طوایف آن ولایت بحساب میروند .
سند :
ولایت سند در جنوب شرقی افغانستان و در جهت شمال غربی هندوستان در دو طرفه
مجرای رود بار سند واقع و شرقا بولایت راجپوتانه و پنجاب ، شمالا و غربا بولایت بلوچستان،
جنوبا به خلیج کچ و از جنوب غربی به بحرعمان محدود و متصل بوده در ٠ ٤٥ ٣٣٠ ٢٣ با ٠ ٢٠
٤٧٠ ٢٨ عرض شمالی و ٠ ٢٥ ٢٢٠ ٦٤ با ٠ ٣٤ ٤٨٠ ٦٨ طول مشرقی امتداد دارد ، طول
اعظم سند از شمال شرق بجنوب غرب ٤٣٤ کیلومتره و مساحهٔ سطحیه اش عبارت از ١٤٠ ١٧٠
مربع کیلو متره است تعداد نفوس تقریباً به چهار ملیون می رسد . از اهالی اصلی سند
سایر طوایف افغانیات از قبیل پشتو و بلوچ و دیگر طایفه ها در آنولایت اضافه تر
وجود داشته و اهالی اصلی با راجپوتها و بلوچها آمیخته اند . دیانت تقریباً خمس نفوس برهمنی
و سکه و غیره بوده مابقی پیرو دیانت مقدسه اسلام اند ، زبان سندی که از خانواده
سانسکریت است نسبت بسایر السنه هندی زبان فصیحی بشمار میرود ، در دورهٔ اسلام زبان
فارسی و پشتو از افغانستان داخل سند گردیده و حتی تا قرن پیشتر فارسی زبان ادبی مسلمانهای
این سرزمین محسوب بود بعلاوه لسان عربی را نیز در تعلیم و تعلم بکار میبردند .
ولایت سند در شش قرن قبل از میلاد از طرف سرداران دارایوش هخامنشی فتح گردیده
و تا قرن چهار قبل المسیح داخل حوزهٔ سلطنت آن سلسله بود . در قرن چهار سکندر مقدونی
سند را مسخر کرد، و بعد از نزول خاندان چندر گپتا موریا در هند (قرن ٣ . ق . م) سند
جزو ولایات سلاطین باختری افغانستان قرار گرفت از ان پس تا قرن ششم میلادی
( دوره های سلاطین کوشانی و هیاطله افغانستان ) اینولایت داخل جغرافیای افغانستان بود ،
در قرن شش در اثر تسلط تورکها و ساسانیان مملکت افغانستان تجزیه شد ، ولی هنوز
ولایت سند یکی از مراکز مهمهٔ مدنیت گریکو بودیک افغانستان حساب میشد و مرکز
عمدهٔ آن شهر قدیم مشهور به پتاله بود .
در اواخر قرن اول هجری محمد قاسم ثقفی عامل حجاج سند را گشوده و پایتخت آن

٩١٩


شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٨٥ )

شهر الوررا ضبط کرد ، ازان پس اسلامیت در سند رواج یافت و مقدرات تاریخی او غالباً
با ولایت ملتان شريك گردید ، در قرن دويم هجری در ملتان و سند حکومت كوچك ملی
تاسیس یافت ، و در قرن چهار ( ٣٠٤ ه ) هنگامیکه جیپال از کشمیر تاملتان و از سرهند
تا پشاور بدست داشت افغانهای وادی پشاور با كلك افاغنه خلجی بر خلاف جیپال حرب ها کرده
در نتیجه استقلال خود را در پشاور تا اتك اعلان نمودند هکذا یکی از سرداران افغان شیخ حمید لودی
در ملتان برعلیه جیپال به تشکیل حکومتی پرداخته و متعاقباً استقلال سند و ملتان را اعلام داشت
و از طرف جیپال بالمجبوریه اعتراف شد ازین بعد تا ظهور سلطان محمود زابلی سند و ملتان
در تحت اداره حکومت افغانی شیخ حمید لودی و اخلاف او بسر میبرد. در همان قرن سلطان
سبکتگین غزنوی سواحل راست نهر سند را بافغانستان الحاق نمود و باتفاق شیخ حمید
پاد شاه ملتان و سند با جیپال حرب کرد . سلطان محمود زابلی پادشاه افغانستان در وقت عسکر
کشی بهند وستان سند و ملتان را از امیر ابوالفتح داؤد بن نصیر بن شیخ حمید لودی متصرف
شد از ان بعد تا هجوم خوارزمشاه در افغانستان سند و ملتان جزو ایالات افغانستان بحساب
میرفت . در او یل قرن هفت هجری سلطان ناصرالدین قباچه غوری نائب الحكومه سلطان
شهاب الدین پادشاه افغانستان استقلال سند را در انجا اعلان نمود ولی بعد از کمی از طرف
سلطان شمس الدین التمش غوري شهنشاه هندوستان حکومت او مستاصل وسند داخل متصرفات
سلطنت دهلی گردید ، قبایل مشهور سند در انعهد سومرکان و ستمگکان بود که برخ مورخین
آنها را ابن سنار و جادو خوانده اند علی ای حال تا عهد قباچه قبیله های مذکوره بعضاً
مسلمان و بعضاً كافر بودند .

سلطه مستقیم شهنشاهان دهلی تا نصف قرن هفتم هجری در ولایت سند برقرار بود بعدها
حكومت سند بدست امرای بومی از قبیله سومركا نها افتاد واینها تا نصف قرن هشتم هجری
حکومت سند را در دست داشته ولی ازین سلسله چندان نام و نشانی در تاریخها نیست ،
در اواسط قرن هشتم هجري هنگامیكه سلسله تغلقشاهیان افغان شهنشاهی هندوستان را
در دست داشتند ، حکومت داخلی سند از قبیله سومرکان بقبیله ستمگکانها انتقال نمود و این

۹۲۰


( ٨٦ )
مجلة کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

سلسله از سال ٧٥٢ تا سال ٩٢٧ هجری در مدت ١٧٥ سال بتعداد پانزده نفر درسند حکمرانی نمودند این سلسله مشهور به جامهاستند وافغانها آنها را منسوب بقبیلة جام ( شعبة نیازی ) از شاخهای پشتون میدانند بهر حال اسامی آنها ازینقرار است :
جام افزا سال جلوس ٧٥٢ هجری — جام جونا برادر افزا ٧٥٥ — جام مانی بن افزا ٧٧٠ — جام تماچی بن مانی ٧٨٥ — جام صلاح الدین ٨٠٣ — جام نظام الدین بن صلاح الدین ٨١٩ — جام علیشیر بن نظام الدین ٨٢١ — جام کران بن تماچي ٨٢٨ — جام فتح بن اسکندر ٨٣٨ — جام تغلق خان بن سکندر خان ٨٤٤ — جام مبارک از اقارب تغلق ٨٧٢ — جام سکندر بن فتح ٨٧٢ — جام سنجر از خانواده جامها ٨٧٤ — جام نظام الدین تندا ٨٨٣ — جام فیروز بن تندا ٩٠٣—٩٢٧—
در عهد سلسلة جاميه ، گاهی تجا وزی از سلاطین دهلی بآنها میرفت ولی در عهد جام تندا در سال ٨٩٠ شاه بيك ارغون ( بن امير ذوالنون امیر الامر أ حسين با ایقرا سلطان هرات و خراسان ) نائب الحکومة زابلستان ( قندهار ) عسکر کشیده بعضی حصص سند را بقندهار الحاق نمود و در ٩٢٧ تهته مرکز مهم سند را اشغال وخانوادة جاميه را منقرض کرد ازان بعد سند در تحت ادارة شاه بيك واخلاف او ( ٥ نفر از ٩٢٧ تا ١٠٠١ هجری ) قرار گرفت . اکبر جلال الدین این سلسله را در ١٠٠١ هجری مستاصل ساخته وسند وملتان را ضمیمة سلطنت هندوستان نمود . ولی بعد از مدتی مجدداً قبیلة داؤد پوتراي سند در حصص شمالي آنجا كسب استقلال نموده و شهر شکار پور را تاسیس کردند ، بعد از چندي قبيلة كلهو رای سندی در تحت فرمان رئیس خود ها يار محمدخان با كمك طايفة سرانی بلوچ بر قبيلة داؤد پوترا تغلب جسته شهر شکار پور را ضبط نمودند ، ونور محمد خان پسر یار محمد خان در عهد خود ملتان را بسند الحاق نمود .
در سال ١١٥٢ هجری نادر شاه ترکمان سند را فتح كرد ومتعاقباً احمد شاه بابای افغان ولایت سند را با فغانستان الحاق فرمود وحکومت را بنور محمد خان ملقب به شاه نواز خان اعطا کرد ، بعد از شاه نواز خان غلام شاه خان بحکومت سند رسيد و او در ۱۱۸۲ هجری شهر حیدرآباد را تاسیس و بصفت مرکز حکومتی قرار داد در ینعهد انگلیزها بکشودن تجارتخانهای در سند پردا ختند ، بعد از غلام شاه پسرش سرفراز خان بحکومت

۹۲۱


شماره (نهم) سال دوم
افغان در هندوستان
(۸۷)
سند مقرر شد ولی در دورهٔ حکومت او فتنه ها ظهور کرد آخراً از طرف دربار قندهار میرفتح علیخان قوم سربی بلوچ بریاست سند نایل شد، وازان پس هريك ازین قبیله بنام امیر ظهور نمودند. در دورهٔ فتور افغانستان میرهای سند در سال ١٢٤٢ اعلان استقلال کردند و شه شجاع مطابق معاهدهٔ لاهور ٢٩ جون ١٨٣٩ مسیحی مالکیت ایالت سندرا مع شکار پور فرو گذاشت. و انگلیز ها در ١٢٥٤ هجری درحین حرب با افغانستان قلعهٔ بكار را در سند اشغال و با میر ها داخل معاهدهٔ دوستانه شدند و متعاقباً در ١٢٥٩ بايك بها نهٔ سیاسی که تاریخ نظیر آنرا کمتر نشان میدهد داخل جنگ شده کراچی، تته، سكررا اشغال و پنجهزار بلوچ را کشته حیدر آباد را ضبط نمودند و امرای سند را که بیست هزار نفر تلفات داده بودند به بمبئی و کلکته نفی بلد کردند ازان بعد ایالت سند جزو متصرفات هند انگلیسی گردید.
ملتان :
ولایت ملتان در حصص جنو، پنجاب حالیه افتاده شمالا بدیرهٔ اسمعیل خان، شاهپور، دیره جات، راولپندی، شرقاً به لاهور، جنوباً به بهاولپور، غرباً بایالت دیرهٔ غازیخان محدود و مساحهٔ سطحیهٔ آن عبارت است از ٥٢٥٦٠ مربع کیلومتره، تعداد نفوس متجاوز از دو ملیون و قسمت اعظم او مسلمان میباشد. شهر ملتان در جهت جنوب غربی لاهور بمسافه ٣١ کیلومتره و در جانب ساحل چپ نهر چناب بفاصلهٔ هفت کیلومتره واقع است، معبد معروف شمس درین شهر بود که از طرف اورنگ زیب بجامع تحویل یافت و در ١٨٤٩ مسیحی بسبب احتراق جبه خانها بهوا شد، و این همان معبدی بود که یاقوت ازو و صنم هاي او تعریف میکند، صادرات خشکهٔ ملتان باو روپا از بندر گاه شیرشاه (در چناب) به کراچی واز انجا بخارج صورت میگیرد.
تاریخ قدیم ملتان را با ایستی در حوادث پنجاب و سند جستجو نمود، در دورهٔ اسلام نیز غالباً مقدرات ملتان بایکی ازین دو ولایت شريك بوده چنانیکه در اواخر قرن اول هجري اعراب ملتان و سند را یکجا کشاده و اسلامیت را در انجا ها رواج دادند و بعد از چندی
۹۲۲


( ۸۸ ) مجلۀ کابل شماره ( نهم ) سال دوم

ولایات مذکوره آزادی خود را حاصل نمودند . در اواخر قرن سوم هجری ملتان جزو دولت
جیپال شهریار پنجاب بود ، ودر اوایل قرن چهار هجری چنانیکه قبلا اشاره کردیم شیخ حمید
افغان لودی استقلال حکومت افغانی را در ملتان وسند اعلان نمود وسلطان سبکتگین غزنوی
این استقلال را محترم شمرد ، ولی سلطان محمود زابلی از داؤد نواسۀ حمید ملتان را گرفته
وجزو ایالت های افغانستان قرار داد ، اینقرار در دورهای غزنویه وغوریه از قرن چهار
تا اواخر قرن شش هجري باقی بود ، از قرن هفت تا اواسط قرن نهم هجری ولایت ملتان
داخل حوزۀ سلطنت شهنشانان افغانی هندوستان حساب می شد .
در عهد دولت محمد شاه افغان خضرخانی شهنشاه هندوستان ( ۸۳۷ - ۸۴۹ هجری )
اهالی ملتان ورؤسا که اغلباً افغان بودند برای حفظ از تجاوزات مغل های قند هار به تشکیل
دولت مستقل افغانی در ملتان پرداخته و شیخ یوسف خان متولی خانقاه بهاء الدین ذکریا
رحمۀ الله را بصفت پاد شاه قبول نمودند ، متعاقباً رای سهره نامی که بقول محمد قاسم سردار
جماعت لنگاه افغان بود برشیخ تغلب جسته وشخصاً زمام پادشاهی ملتان در دست گرفت ،
شاه جدید بعد از تاج پوشی ملقب به سلطان قطب الدین لنگاه گردید بعد از قطب الدین
اخلاف او تاظهور بابرشاه کورکانی درایالت ملتان حکمرانی مینمودند . آخرین پادشاه اینخاندان
در حربهای مغل مغلوب وفوت گردیده، ایالت ملتان جزوایالات دهلی شد واین مطلب از قرن ده
تا دوازده هجري طول کشید در دورۀ حکومت اینخاندان مهاجرت هاي عمدۀ بلوچها وافغانهای
روهیله وغیره بولایت ملتان بعمل آمد . در قرن ۱۲ هجری احمد شاه بابای افغان ایالت ملتان را
در جمله سایر ایالات پنجاب فتح و بافغانستان الحاق نمود . در قرن ۱۳ هجري هنگامیکه
افغانستان را انقلابهای داخله و خارجه فرا گرفته بود مثل سایر ایالات ( سند و پنجاب
و کشمیر ) ملتان نیز از افغانستان مجزا گردیده وبعدازسقوط حکومت رنجیت سنگ در لاهور
جزو حکومت هند انگلیسی گردید . اسامی شاهان افغانی ملتان :
شیخ یوسف جلوس سال ۸۴۷ هـ - رای سهره سلطان قطب الدین لنگا ۸۴۹ - سلطان حسین
بن قطب الدین ۸۶۵ - سلطان محمود بن فیروز بن سلطان حسین ۹۰۴ - سلطان حسین ثانی
بن سلطان محمود ۹۳۱ - ۹۳۲ - ( تمام شد )

۹۲۳


از تراکتورهای عسکری که در کوتل تیره مصروف برف پاك كردن جاده ها میباشد .


شماره ( نهم ) سال دوم
انتقاد
(۸۹)

تقریظ و انتقاد

« انتقاد »
بقلم جناب قاری عبد الله خان

دیگر - کلمه نسبة ؛ نوبه ، مقابل و امثال اینهاست هر گاه بقرار قاعدة که در عربی مقرر است در اول اینها ( با ) والف لام در آورده بالنسبه و بالنوبه و بالمقابل گوئیم درین وقت سه کلمه عربی که عبارتست از ( با ، الف لام و نسبة ) مثلا بقرار قاعده و لهجه خود زبان عربی با هم ترکیب میآید و از لهجه فارسی دور می شود پس استعمال این گونه کلمات در فارسی طوری رواست که حرف آخرشان ساکن تلفظ شود یعنی این کلمات تنها و مستقل استعمال یابند و باسم ما بعد مضاف نگردند زیرا بسبب ترکیب خود محتاج آن نیستند که بطور فارسی مضاف باسم ما بعد شوند چنانکه بعضی می نویسند ( بالنسبة فرمان ) و بالنسبه را بفرمان مضاف می سازند چه استعمال صحیح در اینجا ( نسبت بفرمان ) هست نه ( بالنسبة فرمان ) بلکه در چنین جا بها بجای ( نسبت ) کلمه ( در ) یا ( راجع ) بهتر است مانند ( در فرمان ) یا راجع به بفرمان .
دیگر لفظ ( با هم ) هست . این لفظ را بعضی مضاف الیه از اسم سابق می سازند و در آخر آن ( یا ) می آورند مانند ( محبت با همی ) یا ( مقابلة با همی ) و غیره و خوب نیست زیرا لفظ ( باهم ) مرکب است از دو کلمه ( با وهم ) و چون حرف (با) یا (در) بر اسمی در آید اسم مذکور مضاف الیه از اسم سابق واقع نمی شود زیرا ( با ) یا ( در ) خودش

٩٢٤


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٠ )

حرف اضافه است و نمیگذارد که اسم ما بعد آن مضاف الیه از اسم ما قبل واقع گردد . و ازینجهة
بجای محبت با همی و مقابله با همی مثلا ( محبت با هم ) و ( مقابله با هم ) درست است . و همچنین
در آوردن ( یا ) در آخر ( هم ) خوب نیست . و از لهجه فارسی بیرون است و در هیچ جا
از کلام استادان بنظر نمی آید که در آخر ( هم ) ( یا ) در آورده باشند .
دیگر - لفظ ( تا هم ) هست این لفظ را بعضی بجای ( باز هم ) استعمال میکنند و خوب
نیست و شاید این لفظ و لفظ ( با همی ) هر دو محاوره اردوست که بعضی از قلت مهارت
هر دو را به فارسی در آمیخته اند .
دیگر - لفظ ( جنگ آوری ) است که شاید بعضی آنرا به لفظ ( دلاوری ) قیاس
کرده و استعمال میکنند ولی صواب لفظ جنگجوئی است و ازان قبیل است ( جنگاورانه )
که بجای آن جنگجوئی صحیح است یا قوه جنگ .
دیگر - لفظ اول با ول است که تکرار آن بی فائده و بجای آن ( اول ) یا - در اول -
یا نخست کافی است .

٩٢٥


شماره ( نهم ) سال دوم
خبرهای متنوعه
( ۹۱ )
کشفیا ت جد ید یا اخبار علمیه
« خبرهای متنوعه »
چای رایگان برای عموم از طرف نظام دکن
حکومت حیدرآباد دکن یکی از ریاست های بزرگی اسلامی است که دارای ١٤ مليون
نفوس بوده و از انجمله تقریباً ۱۲ ۱/۲ ملیون آن غیر مسلم میباشد درین اوقات عادت شراب
نوشی در دکن رو به ازدیاد گذاشته و عروج نمایانی کرده بود چنانچه محصول گمرکی آن سالانه
تا ۵۰ ملیون افغانی میرسد . ازین سبب شهریار دکن برای انسداد این رویۀ نامشروع ٢٥
ملیون افغانی برای مخارج و مصارف قهوه خانه های عالی و منظم مقرر و مشخص نموده تا این
قهوه خانه ها در جوار میخانه های شهر بنایافته و برای اهالي و واردین این قهوه خانه ها چای
و قهوه را بطور مجانی و رایگان تقدیم نمایند . تا باشد باین وسیله اهالی از شراب نوشی منصرف
و بجای آن بمشروبات طيبه میل نمایند .
صنعتهای مفقود قدیم
یقیناً اقوام قدیم از صنعتهای واقف بودند که اکنون از انها سراغی نیست ، در همین روزها
يك محقق علوم قديمه مقالة خودرا تحت همین عنوان قرار داده مینویسد .
در بعض قبرهای قدیم مصر شیشه های بلور قرمزی رنگ شفاف بدست آمده
٩٢٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۲ )

و علمای عصر متحیرند که این را چگونه میساختند ؟ میگویند در قرن پانزدهم طریق ساختن این صنعت را اهل چین میدانستند ، خوشبختانه این قضیه را « سرهربرت جیکسن » حل کرده در پیشگاه انجمن عالی ( شاهی لندن تقدیم و تصدیق آنرا حاصل کرده است . )
اهل یونان دوهزار سال قبل از پشم گوسفند يك روغن مخصوص میساختند بعد از ویرانی یونان این صنعت مفقود گردید حتی که علمای قرن نوزدهم نیز اثری آنرا دریافت کرده نتوانستند ، این روغن به اسم « لانولین » معروف است .
معمارهای رومی روغنی را می ساختند که بمجرد مالیدن بدیوار فی الفور خشك میشد ، بعد از انقراض صدها سال این راز رايك رنگ ساز انگلیسی درسنه ۱۹۰۸ ع از سرنو کشف نموده است .
صنعتگران رومی شیشه میساختند که قوهٔ الاستیکی میداشت ، این شیشه را يك باشنده فلورانس در ۱۶۱۲ متذکر شده است ، اگر احیاناً معلوم شود قیمت شیشه از طلا و نقره هم بیشتر میگردد .
ولی عین در همان عصر وقتیکه باشنده تیبرس این سطور را مینوشت این صنعت در ایران مروج بود چنانچه در سنه ۱۶۱۰ ع شاه ایران برای فلپ سوم شاه اسپین شش تاجام شیشه دم دار فرستاده بود ، این جامها به هیچ چیزی نمی شکستند .
بالآخر این اسرار صنعت مفقود شد حتی که چند قرن بعد حالا دو سال میشود این صنعت را دوباره يك عالم آستریائی کشف نموده است ، از خواص این شیشه است که مثل آئینه ( بلور ) شفاف است ولی دم اینقدر زیاد دارد كه يك قاب این شیشه را بواسطه فشار انگشت از شکلی بشکلی میتوان تغیر داده و مثل توپی گرد نمود و اگر این توپ را بقوت كامل بر زمین بزنند نمی شکند بلکه مثل توپ را بری جست و خیز میکند .
گمان میرود که دنیای موجوده ازین صنعت در آتیه بسیار فائده حاصل نموده وموترها خواهند ساخت که ابداً بیم شکستن در ان نخواهد بود .
همچنین در عهد عقیق تیغ های از مس ساخته میشد كه از تیغ های فولادی خوبتر

۹۲۷


شماره ( نهم ) سال دوم
خبرهای متنو عه
( ۹۳ )

کار میداد ، بعد از مدت بسیار اکنون يك محبوس امریکائی این صنعت را دوباره احیا وتجدید نموده از بندى گري او را خلاص كردند تا این صنعت را بتکميل برساند .

سبب احساس تكليف چیست ؟

احساس تكليف از اعصابی است که در جسم وجود دارند و این احساس را تا (مركز) دماغ میرسانند و آدم تکلیف را محسوس میکند ، بعد از ترقی علم مخدرات زيادي ايجاد شده که این احساس را زائل میکند ولی اثر آنها موقتی میباشد ، وبر بعضی مریضها استعمال این ادویه مخدره را نمی نمایند چرا که قلب آنها ضعیف و تحمل این امر را کرده نمیتوانند . بنا بر اشكالات فوق دكتور «كن آب » میخواهد طریقه ايجاد نمايد كه اصلا انسان تکلیف را احساس نکرده واحتیاج به ادویه مخدره باقی نماند ، دكتور مذکور در کامیابی این مقصد متیقن است ودر نتیجه انسان را برای همیشه از آلام ومصائب تكليف نجات خواهد داد. و در آنوقت جراح ها بدون امداد مخدرات عمل جراحی خواهند نمود و مريض گاهی تکلیف را حس نخواهد كرد ، دكتور مذكور میگوید که اولی تجربة خود را در مورد سگ ها تطبیق نموده وموفق به نتیجه مطلوبه خود گردیده است بنابران درمورد انسانهم عيناً همين تطبيق منتج باخذ نتیجه فوق خواهد شد .

خلاصه طريق علاج اینست که عمل جراحی برنخاع مستطيل ( بصلته الميخ ) كرده شود تا مركز احساس برای همیشه معطل و بی حس بماند ، ظاهر است وقتيكه مركز حقيقي بی حس شود احساس نیز قطعاً باقی نخواهد ماند ، اگر این تجربه منجر به نتیجه مطلوب گردد باز جمله آلام جسمانی ما برای همیشه اختتام خواهد یافت ولی کامیابی آن هنوز قدری اشکال دارد زیرا که درين عمل جراحى يك بيم زيادي متصور است چون دماغ انسان مرکز جمله احساسات است و اگر از جمله اعصاب حسي كدام عصبى فشرده وشل شود در باقي سلسله اعصاب نقص وارد میشود پس این عصب مخصوص که عهده دار تکالیف احساس دماغ انسان ميباشد كشف شود البته برای انسانیت یکی از كشفيات مهمه بوده ونعمت بزرگي بشمار خواهد رفت .

۹۱۸


شماره ( نهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٩٤ )

ازجریده : ایتالوی
La tribuna illustrata
ترجمه آقای محمد نعیم خان پیلوت افغانی

طیارات
( برفتار ( ٢٥٠٠ ) کیلومتر فی ساعت )

نظرباظهار یکی از اعضای بزرگ و اساسی صنف هوانبازی ( الکساندر کلمین ) که
پرو فیسر ساختمان آله های هوائیست ؛ نامبرده ساختن يك طياره را پیش بینی نموده
که بمسافة ( ٢٠٠٠٠ ) متر ارتفاع پرواز کرده بتواند .
تا کنون باین ارتفاع هيچيك طيارة صعود نكرده بلکه حد اعظم سرعت دیگر طیارات رفتار
نماید ، یعنی در صورتیکه حد اعظم سرعت دیگر طیارات ( ٨٣٣،١ ) میل في ساعت میباشد ؛
پس با ينحساب در قطع مسافه سرعت طيارة مذكور معادل ( ٢٥٠٠ ) كيلومتر في ساعت
خواهد بود .
پروفيسر مذكور این نظریه و پیش بینی خودش را از نقطۀ علم هندسه باثبات رسا نیده
و مدعی است که سرعت طیارات ثقیل سه ماشینه که فعلا فی ساعت بقدر ( ٢١٠ ) کیلومتر است
در آینده بسرعت رفتار آنها ( ٢٥٠ ) کیلومتر دیگر هم خواهد افزود . طيــارات فعلى صعود
( ٢٠ ) هزار متر ار تفاع را آخرین آرزوی خود میدانند ولي اين طيارة جديد داراي
پرزه ها و اجزائی خواهد بود که این مسافه ارتفاع را بطور عادي موفق شود . كذا
سرعت و ارتفاعی که برای طيارۀ مذکور تعیین میشود خیلی بخوبی آنرا محافظت خواهد کرد
و این طیاره هائیکه برای آینده ساخته میشود در سرعت و ارتفاع خیلی فرق با طيـارات امروزه
خواهند داشت و با وجود یکه بالهای آنها بمراتب از طیارات کنونی بزرگتر خواهد بود ولي
داراي وزن خفیفی میباشند که از وزن طیارات امروزه سبکتر ( كليمين ) بعد از توصيف زیاد
میگوید تیپ ایطالوی مخصوصاً کپرون capron و هم فرمان فرانسوی Farman و يونكرس
آلما ني junkers این اختراع را تصدیق کرده و این ساختمانهای حاضره را سپس
تبدیل خواهند کرد .

۹۲۹


( 95 )

شماره ( نهم ) سال دوم طيارات

این ریفورم طیارات که برای آینده ساخته میشوند گفته میشود که مسافه بین ناپولی napoli و نیویارک را بچهار ساعت قطع خواهد کرد و از روما الی میلان نیم ساعت خواهد گرفت . لهذا در آینده مسافرتهای طولانی و مسافه های بعید خیلی بمدت قلیل و ساعات کمی بوسیلهٔ همین تیپ طیارات صورت خواهد گرفت .
همچنین نظر بتوسیع و پیشرفت وسایل نقلیه آینده هوائی میدانهای کنونی و استگاه های طیارات موجوده مکفی شده نخواهد توانست حتی جزیره های مصنوعی مثلا جزیرهٔ که در بین یوروپ و آمریکا در بحر اطلانتيك بمقصد ضروریات امور هوا بازی ساخته شده نیز به احتیاج آینده مساعد نخواهد شد بلکه این استیشن ها و وسایل مذکوره در آینده صرف بحیثیت مخازن پطرول و ترمیم خانه ها و غیره حوایچ جهة طیارات آینده استعمال خواهد شد .
طیارات آینده استیشن های لازم دارد که غالب آنها در فوق عمارات شهرهای بزرگ و استیشن های ریل تعمیر خواهد گردید یعنی این استیشن ها از سطح ابنیهٔ شهر بلند تر بوده و مسافرین طیارات موقع صعود و نزول بذریعهٔ لفت ها در استیشن ها مذکور رفت و آمد خواهند کرد . برای انتخاب کردن موضع این استیشن ها و صورت ساختمان آن فعلا در لندن سه ملیون پوند را تخصیص داده اند و پروفیسر مذکور این میدان هوائی را باین ترتیب پیش بینی کرده که باید در قرب استیشن ریل بلکه در فوق استیشن مذکور ساخته شود و انجنیزها باین ترتیب تعمیر میدان مذکور را در نظر گرفته اند که میدان مذکور از یکجا بدیگر جا نیز نقل داده شده بتواند .
و هم گفته میشود لین های آیندهٔ هوائی یعنی سرعت دار ترین طیارات آینده چگونه ازین میدانهای هوائی بسهولت صعود و نزول خواهند توانست اینک درینخصوص يك نقشهٔ میدان مذکور را که پروژهٔ برجسته گاوور Glower که بشكل يك عرادهٔ بزرگ نقشه شده و در فوق عمارات شهر نصب کرده میشود در پایان این سطور بمعرض ملاحظه گذاشته میشود .
سطح این میدان عراده نما مرکب است از ( 600 ) متر مربع و مقاومت میکند برای

930


شماره (نهم) سال دوم
مجله کابل
(٩٦)

نزول و پرواز انواع طیارات.
میدان مذکور دارای (٨) راج است (چوب هائیکه در بین چرخ همدیگر خود را تقاطع می نمایند) هر راج مذکور دارای (٥٠٠) متر طول و (٦٠) متر عرض میباشد و این اندازه عرض و طول راج های مذکور برای پایان شدن و پرواز کردن هر سیستم طیارات مانورهای هوائی کافی شمرده میشود.
این میدان هوا بازی مثل چرخه بالای عمارت نصب میشود و علاوه باینکه هر راج آن قابل نزول و پرواز طیارات هست دیگر جای ها نیز در ان ساخته خواهد شد که برای اسباب و لوازم طیارات و ترمیم خانه های طیارات نیز گنجایش داشته برای مسافرین جای تسلیم کردن بکاژها (بسته های کالا و سامان مسافرت) جای داشته و مثل استیشن های ریل دارای هر نوع تسهیلات بوده باشد.
و این میدان در نقـا طيـکـه نصب شود ثابت و بی خطر بوده و در تنویر شهر یا همان عماراتی که در تحت آن واقع می شوند مانعی پیش نخواهد کرد.
نظریات پرو فیسره مذکور فعلا توجه تمام پرو فیسران فن هوا بازی را بخود مشغول ساخته و عموماً جدیانه درین مطلب داخل فکر و اقدامات شده اند تا این موضوع را صورت عملی به بخشند. این بود خلاصه نظریات پرو فیسر الکساندر.

۹۳۱


نقشه استیشن طیارات آینده که در فوق عمارات شهرهای بزرگ و استیشن های ریل تعمیر خواهد گردید


[BLANK PAGE]


شماره ( نهم ) سال دوم د نیکه ږغ (۹۷)

( د نیکه ږغ )
د جناب حاجی ولی محمد خان « مخلص »
وینا له طلوع افغان څخه

یو صحیح پښتون له کوره په وا ته سو و لار د باندی مخ پر لور د هدیره سو
ور نژ دی چه و زیارت ته د نیکه سو په ادب ور ته ولاړ لاس پر نامه سو
ویل خدایه له تا غواړ مه بخښنه خپلو مړو ته ای دلوی جناب څښتنه

نیکه ګان خوندی دخپل رحمت په مخ کړی په امان یی له عذابه د برزخ کړی
هم ژغورلی یی داوره د دوزخ کړی د جنت په نعمتو نوی زړه یخ کړی
که دوی نه وای موږ به چاوای پیژاندلی په دنیا کښی کوم تاریخ به وای لیکی؟

خدایه دا خو زموږ هغه نیکه ګان و چه عزیز وطن د دوی په لاس ودان و
یو د بل په خوږ خوږ من مسلمانان و پښتانه و توریا لی و ننګیا لیان و
موږ د دوی له برکته پښتا نه یو چه په ښه تو ګه پر خپل وطن پراته یو

دی لا لاس په دعا اښکی بهید له نیکه ږغ کړه ای ځما زویه عاقله!
هم د حال په ژبی ده ته و ویله زړه درټول کړه ولی ژاړی بیحاصله؟
یوسه ځما دخواه دا څوخوږی خبری پښتو ته صافی روښنی مرغلری

ور ته و وایه ځا منو دا وطن دی د رګټلی مو په سرو وینو دتن دی
ښی ولی دی سه سیندونه شین چمن دی لری کړی موپه وچ موټه دشمن دی
له خیبر تر کوټا نه ټو له ستا دی ای پښتو نه د امیراث ستا د آبا دی

نه له چا سره میشته و و په کور وکی نه مو واک نه اوسیده وه په ښار وکی
نه پر سمعه و پراته نه په ار شوکی موږیو څو کورواستو ګه کړه په غرو کی
چه پر موږ باندی دلوی باری کرم سو د ژوندون کار مو دده په احسان سم سو

۹۳۲


( ۹۸ )
شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل

گاه به ملك د ښمنو لاندي ترخطر کی چه پښتږن ئی په څو واړه در په در کی
خوئی لاس دوروری یوله بله ور کی د دښمن وارته ئی و راندی خپل ټټر کی
په جګړو د سپینو تورو بی حسابه ځان ئي ټینګ کئ څوك پری نشوله كاميابه
موږ په خپل ژوندن کی ښه زړونه ساړه کړہ دوطن په دښمنانو مولاس سره کړه
پر غیرت ددین مو خپل ځانونه مړه کړہ چه پرموږ باندی لازم هغه مو و کړہ
اوس و ارستاسی دی ولارسی په میرانه ورانه خونه دوطن مو کړی و دانه
ای ځامنو! اول فرض دخدای ادا کړی وروسته ټینګه طريقه د پاك پیشوا کړی
اطاعت دالوالامر په رشتیا کړی . په خدمت کی دوطن موځان فدا کړی
نو آرام کښینی چه خدای کړی هغه کيږي پښتون هيڅ کله دبل چا ، نه ویریږی
که مو جوړکی اتفاق هله به لوړ شی که نفاق موسو تر میانځ آخر به څوړشی
کور به پاك كی دځانو بل ته به ارشی په بلا او مصیبت به ټول ککر شی
دا پیغور به شی و ر پاته پښتنو ته خدای دپاره لږ کانه و کی ځانونه !
که مو علم وسيله وه ځان به شاد کړی ئه دجهل پرلار تلاست ملك به برباد کړی
چه نا پوه شی یا به شر یا به فساد کړی خپل اساس پر معارف باندی بنیاد کړی
ترقی نشته بی علمه په د نیا كي شك رانوری دنیکه په ښه وينا كي
مورنی ژ به موګوری پاته نسی پښتو پری ږدی مخ موبله خواته نسی ؟
بی پښتو به څوك پښتون هيڅ کله نسی بی پښتو به راضی پلار او نیکه نسی
که مخلص» یاست دپښتو پر دنیاطاق یاست او که نه ځموږ له حقه څخه عاق یاست

۹۳۳


شماره (نهم) سال دوم
د پشتو بدلی
(۹۹)

-(د پشتو بدلی)-
از طبع محمد دلاور خان کاتب
دار التحرير شاهی

سترګي می د کی وی له خو به
وطنه ستا په مینه مست یم
پشتانه یو تر بله واقی
موږ یو عاشق دی معشوقه ده
موږ دي اقرار ور سره کړی
ځان به دده دځنی جار کړو
د د ښمنانو ښيی به پر یکړو
د ده خدمت به شه ادا کړو
وطنه زیری می در باندی
د معارف هلکان وا ړه
څه دی دلی په مکتبو کښی
څنی دي تللی ارو پا ته
کسب او کمال به درته راو ړی
وسله سازی که جهاز را نی ده
واړه به تاته سو غات در و ړی
لوی او واړه پښتانه واړه
دشپی دورزی خدمت كاندي
لاس به وانخلی څو ژوندی دی
لندی به لنده لنده وایم

په زړه می اور د مینی بل شه وینی ئی کړمه
خبره نه یم چه زه څه لویی کومه
وطن موخپل دی تری به ځان جار کړو مینه
عاشقان تل د معشوقو په طبع ځینه
څو چه ژوندی یو دي به شه سا تومینه
لکه پتنګ چه د ډیوی په مخ کښی مرینه
پری به ئی نږ دوچه وروړاندي شی مینه
لکه د مور خدمت فرزند ادا کوینه
ګرد پشتانه دی دلور تیا فکر لړینه
وطنه تا ته دخدمت ځان جوړوينه
په هره ور زی ستا د مینی تعلیم کرینه
وطنه تا ته سوغات را و ړی فنونه
تا به په لږ موده آباد کا ندي مینه
یا بل کمال چه نن دنیا کښی دي وطنه
تا به دنورو سره سم کاندي مینه
دستاله پاره به راستی خدمت کوینه
چه دلور تیا جامی در واغوندی مینه
یا به شی مړیابه دی ناوی کی وطنه
چیری زړګی دی پری ملول نشی مینه

۹۳۴


شماره ( نهم ) سال دوم
مجله كابل
(۱۰۰)
( غلطنامه شماره (۲۰) مجله كابل )
صفحه سطر غلط صحیح
٤ ٥ به بچه بچه
« ١٥ سوت صوت
۱۰ ۱ ار لي ازلی
« ٦ وسكول عدم وسكون عدم
« ۱۳ فوگیر وخوكير
۱۱ ۷ كلبه ها كله ها
۱۲ ٤ تناقصر تناقض
« ۱۷ عقل ! و عقل او
۱۳ ۱۷ سربازي سرباري
« ۱۸ از استعانت از و استعانت
١٤ ۷ انسان را ابدا انسان ابدا
٢٤ ٦ تائید الله تائيد اله
٢٥ ۲ اندوح اندوه
« ۳ نیست چون هست چون
٤٤ عنوان افغانستان در هندوستان افغان در هندوستان
« ۱۰ میبارد ملیار
٤٦ ۹ پوبی پوربی
٥٢ ۱۳ محمد علی محمد عدلی
٥٥ ۱۰ ٦٤ عرض شمالی ٢٤ عرض شمال
٥٦ ۱۸ خطاط ۹۱۷ خطاط معروف
٥٩ ١٥ خبري خبر
۹۴۰


شماره (۴۳) سال دوم غلطنامه شماره ۲۰ مجله کابل (۱۰۱)

صفحه سطر غلط صحیح
۶۰ ۶ ما ماست
" ۷ ، ،
۶۳ ۱۸ و بناید نباید
" ، کلمه محو شده تجاوز خوانده شود
۹۳ ۶ بجه چه تصرف
" ۸ و چه بچه
" ۱۱-۱۲ خطیره حظیره
" ، یه به
۹۴ ۱۴ از پنجته از پنجته
۹۷ ۱۰ جندر جلندر
" ۱۸ هان دهان هان و هان
۹۸ ۱۶ یابد و چنین باند و چنین
۹۱ ۲ ، قطع نظر قطع نظر
" ۶ افتادن است : افتادن است نه
۱۰۰ ۱۹ ملق تملق
۱۰۱ ۴ عدئی عده ای
۱۰۳ ۱۳ احزب - حزب اخرب و خر چند جا این کلمه
تکرار آمده اخرب یا خرب
با خاور است
" ۱۷ نا رو است نادر است
" ۲۲ محذور محظور
غلطی مجلۀ ۲۱
صفحه ۱۳ سطر ( ۵ ) غلط من المسملین صحیح من المسلمين
۹۳۶


یاد آوری

مشتر کین محترمیکه با شتراك سال سوم مجله نیز میل داشته باشند قبل
از اختتام سال دوم مجله آدرس وعنوان خود را بدفتر انجمن اطلاع داده ورسید
ابونه مجله را ارسال دارند و گر نه مجله سال سوم بخدمت شان نخواهد رسید .
از دفتر مجله .


روز مبارکه
ج ۱ پوهنتون نمره شش


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی
۲۲


نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۲۳ مجله ديشبو مجله کابل ۷۸
٢٤ تعمیر جدید بالا حصار کابل ۷۹ ۸۰
٢٥ سواد عريضه هیئت انجمن ادبی ۸۰ ۸۲
٢٦ نقل فرمان همایونی ۸۲
۲۷ مکتوب از تهران بقلم جناب دکتور محمود خان افشار ۸۳ ۹۳
۲۸ محرر و موضوع انجمن ۹۳ ۹۷
۲۸ تبلیغی فوتوگرافی ترجمه سید قاسم خان ۹۸ ۱۰۳

تصاویر صفحه
۱ مناظر قندهار – جلال آباد ۱
۲ ع ، ج العرا علی نشان والاحضرت سردار شاه ولیخان
ع ، ج والا حضرت سردار محمد عزیز خان
ع ، ج سردار محمد نعیم خان ۲۱ – ۹
ع ، ج محمد نوروز خان سر منشی
ع ، ج فیض محمد خان وزیر خارجیه
در حین فرود آمدن ریل در استاسه . و در اثنای پذیرائی اشراف و اعیان بمبئی
۳ مناظر پغمان – پیک توت پغمان ۳۳
٤ ع ، ج فیض محمد خان وزیر وزارت خارجیه و ع ، ص، معین های وزارت خارجیه ٤٥
٥ ع ، سردار محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی وزارت خارجیه و اعضای اداری شان ٤٩
٦ ع ، سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری « « ٦١
۷ ع ، عبد الصمد خان مدیر تشریفات « « ۷۳
۸ ۱ قسمت مشرقی بالا حصار کابل ۷۹
۹ ع ، عبدالغفار خان مدیر عمومی اوراق و زارت خارجیه و اعضای اداری شان ٨٥
۱۰ ص ، عبد الغفور خان مدیر رمز « « ٩٦
۱۱ زين العمارت


مجله کابل
(آدرس) (ماهوار) (اشتراک)
انجمن ادبی ، جاده ارگ کابل : ۱۲ افغانی
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
عنوان تلگرافی — کابل انجمن ولایت داخله ۱۴ «
مخابرات خارجه نیم پوند انگلیسی
با مدیر انجمن اول حمل ۱۳۱۲ هـ ش - ۲۱ مارچ ۱۹۳۴ م طلبای معارف نصف قیمت
فهرست مندرجات مجله کابل
نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ بیان و اقتراح بقلم محی الدین خان (انیس) ۱ ۱۴
۲ مقام شعر در تکوین ملل ترجمه قاری عبدالله خان ۱۵ ۲۵
۳ کمال اخلاق « میر غلام احمدخان ۲۰ ۳۲
۴ ضرب المثل های وطنی آزاد کابلی ۲۳
۵ در دامان کوهسار سید قاسم خان ۲۴ ۳۶
۶ راز حیات اثر طبع قاری عبدالله خان ۲۶ ۳۷
۷ علم و عمل « مستغنی ۲۸
۸ انتباه « « ۲۸
۹ بهار ترجمه سید قاسم خان ۳۹
۱۰ موسیقی « « « ۴۰ ۴۱
۱۱ مشاعره (امیر رضوانی) (رئیس مالیه سیستان) (آزادکابلی) ۴۱
۱۲ قوس قزح (سیف الدوله) (ملك طائر چغانی) (منوچهری) ۴۲
(ملك الشعراء بهار)
۱۳ نغمات تاگور ترجمه مدیر انجمن ۴۲ ۴۴
۱۴ بهار وطن اثر طبع مستغنی ۴۵ ۴۸
۱۵ لزوم دین ومذمت لادینی سید جمال الدین افغانی ۴۹ ۵۵
۱۶ غزل رابعه بلخی — نقل از مجله شرق ۵۵
۱۷ صورت کشف لغز عبدالحکیم خان متعلم مکتب امانیه ۵۶
۱۸ سوالات مرموز آزاد کابلی ۵۷ ۶۰
۱۹ سلامتی جامعه یا ورزش اعظمی معاون انجمن ادبی ۶۱ ۶۶
۲۰ مشاهیر افغانستان سرورخان جویا ۶۷ ۶۹
۲۱ شعرای افغانستان سرورخان گویا ۷۰ ۷۵
۲۲ انتقاد قاری عبدالله خان ۷۶ ۷۷


از مناظر قندهار

از مناظر جلال آباد


شماره ( دهم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )

كابل
KABUL

قسمت علمی

بقلم آقای محی الدین خان ( انیس )

بیان و اقتراح
خطرهای ترجمه و جگر خونیهای آن

وقتی بود ( در ابتدای نویسندگی ) اثری در عربی میخواندم ، نشئه فهمیدن مطلب مرا میگرفت زیرا مقاصد آنرا میفهمیدم ، ازینرو ذوق و شوق حتی حرص و ادارم میساخت که آنرا در ذخایر مطبوعات وطن بیفزایم یعنی ترجمه کنم . ــ و البته که این کار آسانی بنظرم مینمود ( آنوقت ) چه نکته عمده در ترجمه کردن اینرا میدانستم که اهل فهمیدن مطلب باشم ، میماند فهماندن که اشکالی ندارد ، و بالفعل با همین نظریه :
ترجمه کرده رفتم ، یعنی اولا فهمیدم و بعد ازان فهمانده رفتم ، و مبالغه نیستکه خوب فهمیده بودم و بهتر ازان فهمانده بودم . و البته كه خواننده مرا باید کامران و سعادتمند بشمارد زیرا خواهد گفت آرزوئی داشتی و نایل گشتی ، ولی اينك راز وقصه ترجمانیهای خود را فاش میکنم تا دیده شود در ترجمه بچه ناکامی و خود کاوی مبتلا گردیدم ــــ

۹۳۶


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۲)

گفتم وقتیکه اهمیت ترجمانیرا فهمیده بودم یاشوق آنرا کرده بودم بعداز سنجشها و
تیاریهای زیادی چنین گمان کردم که نکته عمده در ترجمه کردن داشتن اهلیت فهمیدن مطلب
میباشد و آخرین استثنائیكه برای فهمیدن مترجم دادم همینکه بیشتر و رسیده تر باشد، و چقدر این
سنجش من ناقص بود که این نقص آن بعد از چند ترجمه برایم معلوم شد که داشتن اهلیت
فهمیدن مطلب تنهانکته عمده در ترجمانی نیست بلکه عمده یاعمده ترهای دیگر یست اگرمترجم
آنهارا ملتفت نشد خطاهایکه اثرشان در محیط دایمیست مرتکب شده میباشد، و از همان
وقت بودکه از ترجمه کردن مطالب علمی كه مقصود ما ازین بحث است توبه کردم ، بلکه از
همان وقت بود که ببلای خردکاوی ها گرفتار شدم زیرا از يك طرف هر اثر خوبرا که
مطالعه میکردم گویا حلقه بر ارمان های که در ترجمه داشتم میافزود ، از طرف دیگر میدیدم:
اگر ترجمه کنم بجای خدمت مطبوعات ضرر بآن کردنی هستم و بجای تنویر ذهنیت عمومی
تشویش انرا نیز سبب میشوم، آنهم چنین ضرر و چنین تشویشیكه تنهاضمیرم از ان آگاه میبود
و چه در سوزش و خراش داردغلطیکه تنهاضمیر از ان آگاه باشد ، و این حال هر بیچا رئیستكه
اسرار وخطرهای ترجمه را فهمیده باشد.

زیرا:
تطبیق دادن الفاظ بالفاظ و یا الفاظ بتعبیر و یا تعبیر بالفاظ و تعبیر بتعبیر بارها مشکلتر
ازعملیه تاجر و صرافیستکه پولرا بپول و یا مالرا بپول تبدیل میدهد ، و اگر همچننیكه اندك اهمال
ومغالطه کاری تاجر و صراف آنهارا بدروازه های محاکم میکشاند نیز معمول میبود که
ترجمانرا در مقابل تطبیقاتش اگر غلط بود محاکمه کنند و منهم خدا ناکرده بترجمه کردن
دوام میدادم حتمی بود که در هر ترجمۀ خود بارها محبسرا زیارت میکردم و که داند که
شاید مجازات من بارها از آن تاجر اهمال کار سنگین تر میبود زیرا تجاوز او در حق يك نفر
و یا چندی خواهد بود ، اما تجاوز من در حق يك جامعه با تمام آن تمام میشد.
شکر که چنین مسئولیتی نیست ؟ .. یا اینکه کاشکه میبود !؟
زیرا سر بخود تطبیق دادن گویا در زبان جامعه تصرف کرد نست ، بارها میشود ،
بلکه همیشه میشود حتی امکان ندارد نشود که پیشروی يك لفظ و یا تعبیری واقع شود که

۹۳۸


شماره (دهم) سال دوم بیان و اقتراح (۳)
مقابل ندارد. آنوقت چه کند لغت نوی بتراشد؟... فرض کنیم تراشیدن بازي رواج
بگیرد افسانه زبان بكجا خواهد كشيد؟ یا اینکه لغتی قریب آن تطبیق بدهد. آنوقت حدود
معاني لغات بكجا خواهد رسید؟....... و یا اینکه عین آنرا استعمال کند که علاوه بر
ضررهای معلومش این گناهی کمتر از تحقیر عصبیّت و یا انکار قومیّت نیست.
حقا که گیر آمدن ترجمان در چنین مشکله همان حالیستکه عموم ما در بچالیش مینامند،
زیرا هر کدام این طریقها را که استعمال کرد گویا تصرفي در يك زبان عمده محيط خود کرد،
و باز خوار در اینجاستکه هر که ترجمه کند باید این تصرفات را کند.
اما طريقة توضیح دادن در حاشیه اگرچه یگانه چارة پیشروی ترجمان غمخوار و امین میباشد،
ولی اینرا نباید چاره نامید، زیرا وقتیکه خود لغترا در متن آوردیم گویا در زبان دخیلش ساختیم،
آنوقت يك عيبش اینکه چارة زبان نشد، باز چقدر دخیل، واز چند زبان دخیل، و برای
يك لغت چند دخیل باشد. وما که دخیل بسازیم باید خصوصیات طرز تعبیر و آرای خود را مراعات
کنیم. والا اگر این قید نمیبود مسئله چندان اشکالی نداشت. بلکه استقلال زبانها وجود نمیداشت.
گویا چقدر مشکل حتی خطرناک است ترجمه کردن، که این راهم باید یکی از اسرار حیاتي بشماریم
که هر خوب باندازة خوبي آن مشکل رس باشد، و در ترجمانی یکی از عمده ترین اشکالات آن
همین سه فقره میباشد. که عبارت از دخیل - ختن لغت و تراشيدن لغت و تطبیق دادن آن باشد،
و ما که کلمة لغترا یاد میکنیم اینرا هم باید مد تصوّر بگيريم كه يك كلمه يا لغت علاقه
بشئونات معیشتی جامعه وطرز تفکیر آن وسلیقۀ آن خصوصاً علاقه بطرز اداي ديروز
وامروز وفردای جامعه دارد.
حال جایش آمد كه بپرسيم: آيا يك نفر ولو عالم باشد یعنی اهلیت فهمیدن مطالبیرا
داشته باشد تنهاييك ذهن خودش میتواند این همه علاقه ها و تماسهای لغترا رعایت و ملاحظه
بنماید و اگر احياناً بحکم اینکه جزء جامعه است موفق شد وچنین تصرفات عمده و مبهم آزاد
روان ماند یعنی هر کس سر بخود تراشید و سر بخود تطبیق داد وسر بخود دخیل ساخت
آيا مطمئن بوده میتوا نیم که دوحصة زبان مکررات نگردد جواب این هر دو سوال نفی است
وحاجت بدلیل ندارد مخصوصاً وقتیکه اندازة لغتها ئيكه براي تعبير كردن از علوم بكار داريم
۹۳۹


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٤ )

هم تصور کنیم باز علاوه بر این همه اگر اینرا هم ملاحظه کنیم که معین شدن حدود و معاني
لغات در يك محیط بیشتر مربوط ترویج است تا معانی آنها از راه الفت یافتن مردم در
اذهانشان جانشین گردد ، آنوقت اینرا هم باید متیقن باشیم که همه زحمات فردیکه امروز
مترجمهای ما میکشند عبث رفته میرود ، زیرا هر تطبیق و یا تراشیدنیکه میکنند جابجا
میاند و هیچ حرکتی در اطراف ترویج آنها نمیشود ، تا اینکه رون کواسه ها بیاید و حیران
بمانندکه خلطهای امروز را چاره نمایند و یا اینکه برای اولاد های خود راه احتیاط
و نو بکشند و بهمین رقم تا وقتیکه باشد پشت بمستقبل و دست بطرف اصلاح ماضی روان خواهیم
ماند ، که منشأ عمده این فلاکت و خطرها تنها ترجمه خواهد بود ، باز این فقره ۵ ذکر گردید
یگانه مشکله ترجمانی نیست ، بلکه :
مشکلات بسیار دماغ گداز دیگریست که پیشروی مترجم میآید مثلا اگر در مقابل يك
لغتی واقع شود که حدود و معانی اصلی آن غیر از معانی باشد که در محاورات عموم یاعوام
رایج است . يك کلمه « خیال » را مثال میآرم : که چندین معنی نقیض دارد اولا در محاورات عموم
بجای گمان استعمال میشود ، چنانچه عوض گمان میکنم خیال میکنم میگویند . باز معنی نقیض
دیگری دارد که براي تصمیم و خواهش نیز کلمۀ خیال استعمال میشود چنانچه « خیال دارم
فلانه کار را بکنم » باز معنی دیگری نقیض این هر دو دارد که کار ناشد را « خیال » مینامند در
حالیکه معنی « کتابی » یعنی صحیح آن نه آن و نه اون و نه این است بلکه قوة از قوه های نفسی استکه
با غریزه و میل علاقه مند تر از دیگر قوا میباشد همچنین کلمۀ شخصیت در عرف عموم معنی و
مفهوم حیثیت و مقاما دارد در حالیکه در اصطلاح علمی مراد از شخصیت همان صفات
خصوصی و میزات يك فرد انسان استکه او را از دیگران بشنا ساند و یا سوا بسازد ، ولی
گمان نرود که مقصود من از ذکر کردن این مثالها اشاره بضرورت تعدیل دادن معانی لغات
در نزد عموم میباشد مخصوصا بعد ازینکه میرائی گردید ، که تبدیل دادن آن کمتر از تغیر دادن
خوی مشکل نیست بلکه تنها مطلب را من حیث بحث خود میگیرم که این چنین کلمات ــ که
بسیار زیاد است ــ از مشکلاتیستکه وقت و دماغ و مهارت ترجمانرا صرف میکند ، و یا اقلا
او را مجبور میسازد که علاوه بر اصل مطلب مداخلات تحدیدی زیادی در موضوع کرده

١٤٠


شماره ( دهم ) سال دوم
بیان و اقتراح
(٥)

برود، تانگذارد ذهن مطالعرا در وقت هضم کردن مطلب بسبب تناقضات عرفی معانی
لغت مشوش گردد.
همچنین مشکلتر ازین و ازان است اگر ترکیب کلمات جملهء يك مطلب باطرز تعبیر و اداي
متداول مختلف واقع شود یعنی همان موقعها یکه اگر مترجم رعایت ترکیب کلماترا ز احیث اقتضای
معناي اصل مطلب نمود باطرز ادا و تعبیر معمول نقیض واقع گردد و اگر با لعکس طرز
تعبیر را رعایت کرد از اصل مطلب منحرف شود و این هم یکی از عمده های مشکلات،
بلکه همان جایستکه مترجم دست و پاچه شود و هر قدر که امانت کار بود همان قدر پریشانی او
زیاد خواهد بود، و چون مثالهای تطبیقی مفصلی بکار دارد لذا براي آتی میگذاریم.
اما مشکلهء که هم علاوه بر دماغ گدازي جگر خون میسازد همانا مسئلهء مانوسی و نامانوسی
بحث میباشد؛ مخصوصا در قسمت هایکه موضوع عبارت از (يك نظریهء علمی باشد )
آنوقت حتمیستکه خواننده ابتدا ثباتی از نظریه یاد داشته باشد والاحتمی میشود مترجمیکه
اخلاص بوظیفه و خواننده دارد :
تمهیداتی در سر مطلب و یا که در اثناي ترکیب عبارت و تعبیر مهارتهای فنی تحریر خرج کند
که در عین ترجمه همان مبادی را نیز در ذهن خواننده ترزیق کرده باشد . اما چه مقدمه و چه مهارت
و چه تعبیر که غیر از خودش کسی از زحمت و اخلاص و مهارت او آمده نتواند ، زیرا این
مقدمه و مهارت تعبیر باید باندازهء مسبوك باشد که سابقه دارهمان علمرا ملول و بی سابقهء آنرا
محروم نگرداند ، در عین زمان ؟.... حرمت و حقوق صاحب نظریه را که ابتدا ثبات
خود را در کلیات او گم کردنیست داشته باشد تا چنین نشود که همان کلیات او باین
گم کردن ها جزئیات گردد ، این اگر ترجمه میکند . والا ؟ .... حیف نام و حیف وقت
و حیف زحمت چاپ و چاپگر حتی حیف پول خواننده .
که ازین قبیل اشکالات عمدهء دیگر بسیار زیاد است که تفصیل آنها قصه را کشال میکند ،
لذا تنها باین قدر که ذکر گردید اکتفا کرده میگوئیم که چیزیکه ما را وادار برسم کردن
این مشکلات و جگر خونیها گردید اینستکه :
تا دیروز جنبهء عمدهء مطبوعات ما را تالیف اشغال کرده بود خواه کتاب خواه مقاله

٩٤١


شماره (دهم) سال مجله کابل (٦)

خواه دیگر باشد ازينرو محور و محتویات مطبوعات ما ادبیات میبود ـ آنهم تالیف ....
بعبارت واضحتر صفحات مطبوعات عبارت از آئینه مشاعر فردی یکدیگر ما بود ، نه پر از
غذاهای ذهنی که اساس اول است در مطبوعات ولی امروز که حکومت برای تغذیت ذهنی
هم وسایل و هم بازو دراز کرد و محررین بمقتضای این توجه طبیعی بود که سر کار بیایند
و یا اقلا بفهمند که مانعی نیست اينك حرکت محسوسی در مطبوعات میبینیم مخصوصاً ترجمه مفید
بنا دارد مقام لایق خود را در مطبوعات بگیرد ، و این چقدر علامت نيك بختیست ، بلکه
چقدر تفاوت بین این هر دو ست
ور استیکه فرق بزرگیست بین صفخا تیکه نویسنده تنها «مشاعر» و «منطق» خود را
ذخیره گرفته از اولش بما يك تماشا ؛ و از دومش نصائح ابتدائی برای يك محيط مکمل که
هر فردش از پدر و مادر و از استاد و واعظ وحتی از منطق خود هم شنیده باشد قطار کند ،
بالمقابل همان صفحاتیکه نویسنده نه تنها مشاعر و منطق شخصی خود را بلکه «علم» پیش کند ،
منتجات و غوطه کاریهای حیرت آور عقلیت بشر را در رازها و ناحیه های حیات آینه وار
نشان بدهد . بلی تفاوت بزرگیست بین آن صفحه دیروز و این صفحه امروز مطبوعات .
و البته که من در اینجا محتاج بیان یا اثبات کردن منافع و یا ضرورت ترجمه نميباشم
زیرا همین دلیل کافیستکه ما بتنهائی تمام علوم بشریت را سر بخود و سر از نو کشف و ایجاد و اختراع
کرده نمیتوانیم بلکه ملتی نیستکه بتنهائی کرده باشد ؛ بلکه اینرا هم بگویم که اگر بسن رشد
رسیدن عبارت از حلقه انتقال استکه بچه از عقلیت خانوادگی برآمده شريك يا دارای عقلیت
جامعه خود میشود ، نیز برشد رسیدن اجتماعی عبارت از شريك و دارا شدن عقلیت بشری
میباشد و این کافیستکه مقام ترجمه را در مقام اول اقدامات ما بگذارد ، و کمترین صفتش
همینرا بدانیم که ما را شريك عقلیت و طرز تفکیر بشر ساخته میتواند ، اما استثنا و بهتر شدن
از همه اگر چه حرف مزه دار و آرزوی خوبیست که طبیعی همه کس دارد ، ولی این شده
نميتواند تا اولا همه چیز یکه دیگران دارند پیدا نکنیم و یگانه راه نزديك آن نقل علوم و معارف
بشریست ، یعنی «ترجمه» آنهم صحیح ترجمه و مفید ترجمه باشد .
ولی بدبختانه قراریکه در این مشروحه مختصراً بیان یافت دیدیم که این اهمترین احتیاجات ما
که عبارت از «ترجمه» باشد آنقدر مشکلات دارد که قریب ناامکان گردیده است و یا اقلا بسیار

٩٤٧


شماره ( دهم ) سال دوم
بیان و اقتراح
( ۷ )

خطرناك میباشد و اگر كم از كم برای تراشیدن لغات و تطبیق لغات و یا گرفتن لغات ولو بحد
امكان باشد يك ترتیب و چاره نگذاریم آنوقت نتیجه یكی از دو حالست : یا اینكه هر كه
اهلیت ترجمه را دارد دست بسته بنشیند . یا اینكه ترجمه كند و زبانرا در خلط و خبط و هرج
و مرج خطرناك بیاندازد بلكه قصه بجای بكشد كه تركیب دادن عبارت خواه در نوشتن
و یا حرف زدن و نطق باشد از ترتیب دادن موضوع مشكلتر گردد یا اینكه خواندن و فهمیدن
يك اثر كوچك اگر چه مقاله خرد و ترك باشد از برابر كردن يك قاب برنج كه كشیدن نا برنجها
و قلت و حوصله فراختراز بختنش بكار دارد . و این كم مصیبت نیست .
پس چه باید كرد؟
آیا منتظر اكادیمی علوم و لغات بمانیم ؟... ولي تا آنوقت چه خواهد شد؟ این اكادیمیرا مجبور
كنیم همیشه پشت به مستقبل و دو دستش باصلاح ماضی روان بماند ؟... بعقيدة من ميتوانيم كه بيك
حوصله وقاعده بسيط تايك اندازة زياد اين مصيبترا تلافي كنيم اينك بعد از سالهای دراز
كه در ارمان ترجمه كذرا نيدم و اخیرا شدت همان ارما نها این چاره را بمن تلقین كرد اقتراحا
تقدیم میكنم بلكه عملا نمونه هاي مختصر پیش كرده ميروم زيرا من قابل نظريات صرف
نمیباشم ومیدانم كه چرت پشت میز غیر از كار عملي ميدان است
طريق من اینست كه :
هر مبحث علمیرا كه ترجمه ميكنم هميشه همان لغاتيرا كه تطبيق ميدهم و یا میتراشم و یادخیل
میسازم وسابقة نداشته باشد نيز لغاتيرا كه در محاورات عمومی معانی نقیض دارد و همچنین
مصطلحات علمی و نامانوسرا قبل از شروع بحث حاشية مقدمه ئي آن قرار میدهم تا
برای اینكه عملیات تصرفات كه در زبان كردنی هستم قضیة مستقل ومحسوس وبر جسته باشد
و برای اینكه همیشه وقت ترجمه كردن در مقابل این تصرفات خود را پیشروی یك امر مهم
و عمده فهمیده باشم .
تا:
اولا برای ارباب نظر وعلاقه مندان مستقبل زبان محیط فرصت خوبی داده باشم كه هر
لغترا در میدان خودش وحدود استعمالش تدقیق نموده نظریة تائید وتردید و یا اصلاح را

١٤٣


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۸)

نشان بدهند و این معلومستکه چنین تصرفات اگر در قطار عبارت باشد از نظر اهل بصیرت لشتم تیر خواهد شد، زیرا بمقتضای بصیرت در وقت مطالعه کردن همیشه ده کلمه پیش مقصود را فهمیده میروند و درین ضمن همان تصرفات یا دست بازی ها که در زبان محیط کرده میباشم در جمله خواهند گذشت .
ثانیاً ـ اغلب مشکلات و جگر خونیهای مترجم که بعض آنها را ذکر کردم باین وسیله چاره کرده میباشم مخصوصاًهمان مشکله که هم دماغ گداز و هم جگرخون کن است که عبارت از نامانوسی موضوع در ذهن خواننده باشد ، زیرا این حاجت بتوضیح ندارد که مخصوصاً در مباحث علمی غالباً چنین استکه لغات مصطلح علمی و یا مشکل بحث همیشه رکن و محور آن میباشد و یا اقلا همین لغات مخصوص علم میباشد که سبب عمده تشویش مطلب در ذهن خواننده و نیز دست بندی مترجم گردد، زیرا در غالب احیان چنین یافتم که این لغات همان ابتدا ثبات و یا اساساتی میباشد که مترجم آرزو دارد بلکه ضرور دارد که خواننده از آنها اطلاع داشته باشد لذا استعمال این طریق در عین زمان مسئله نامانوسی موضوع را علاج کرده میتواند و ذریعه خوبی برای تزریق همان مبادی که فهمیدن بحث دانستن آنها را لازم میداشته باشد شده میتواند ، با ملاحظه اینکه طریق توضیح در حاشیه علاوه بر اینکه تمام این فائده ها را ندارد در عین زمان چون لغات علمی در غالب احیان توضیحشان چندین سطر لازم داشته میباشد لذا اگر در حاشیه توضیح داده شود حتماً سلسله هضم مطلبمرا بر ذهن خواننده مشوش میگرداند .
خلاصه اینکه در استعمال این طریق فوائد خیلی زیادی پیدا شده میتواند که از تعریف کرده بهتر است تطبیق بدهیم در ثانی فوائد آنرا از خود این تطبیق معاینه کنیم .
ولی يك فلسفه صحیح عوا مرا نباید فراموش کنیم که از يك دست صدا نمیبراید همچنین فایده این طریق مربوط باینستکه تطبیقات و تصرفاتیکه اگر من اعلان نمیکردم خود سرانه تطبیق داده میرفتم با دقت غور نموده نظریات خود را راجع باصلاح و یا تائید آنها اظهار نمایند ، ومرا از ارتکاب جرم تسمیم زبان وزبان را از تصرفات غلط وخطر ناك من حمایت کنند .


[BLANK PAGE]


عاليقدر جلالت مآب والاحضرت سردار محمد عزيز خان وزير مختار اعلحضرت در « برلين » وعاليقدر جلالت مآب المر اعلى نشان
والا حضرت سر دار شاه و ليخان فاتح كابل وزير مختار اعلحضرت در ( پاريس ، بلجيك ، سويس ) و عاليقدر جلالت مآب
سردار محمد نعيم خان وزير مختار اعلحضرت در ( روما ) و عاليقدر جلالت مآب محمد نو روز خان سرمنشی اعلحضرت همایونی ـ در موقع
فرود آمدن ریل در استاتسه و ملاقات با افغانها و غيره اعزة بمبئی .


شماره ( دهم ) سال دوم
بیان و اقتراح
( 9 )

و طبیعیستکه من از غلطهای خود خجالت نباید بکشم زیرا اینهم بمن کافیست که سر بخود
و بدون تعاون کاری نکردم و یا اینکه همین غلط من خواهد بود که فرصت صحیح کردن را بدیگران
داد ، اینک با این اقتراح خود ترجمه يك بحث پسيكولوجي که از نقطه نظر اجتماعی و صحي
نوشته شده است ترجمه میکنم و « على الله الاتكال » .
لغات این بحث

« شخصیت » صفتهاي خاص فرد است که او را از دیگران مبتنا سازد ، در خود بحث از چندین
جهت توضیح داده شد . و باید ملتفت بود که با معانی که در محاورات عوام و عموم یعنی حیثیت و مقام
استعمال میشود علاقه ندارد .
« روانی شعور » علمای نفس شعور را بمانند جریان آب در سیم و تار ها یا در جریان آب
در جوی تشبیه کرده اند چنانچه عربها برای آن کلمه «تیار» را استعمال میکنند و همرنگی از نزدیکی
در بین صورت جریان برقی در تارها و در بین روانی شعور در جسم موجود است ، از قبیل اینکه برق
در تمام جسم فلز منتشر میشود نیز شعور در تمام حصه های جسم سرایت و حرکت پی هم متوالی دارد ،
که شروع این حرکت روز پیدایش آن و تمام شدنش دم دم مرگ است ، که غیر از بعض عوارض
مخصوصش هیچ ارز وانی نمی ماند ، که ما برای این حرکت دایمی شعور کلمه « روانی شعور » را
مناسب یافته استعمال خواهیم کرد .
« اصلیت مخصوص فرد » « Origynality » مرادف کلمه شخصیت در معنی میباشد . و در خود
بحث تفصیل داده شد .
« اراده پخته » قوه اراده را هر فرد دارد ، ولی تفاوت مرتیه ئی دارد ، اشخاصی باشند که تمایلات
و خواهشات آنها بر اراده شان غلبه و تسلط پوره را دارد و اگر چه عملیات و مشغولیتهای این قبیل
افراد يك عالم بوالهوسی و تذبذب باشد باز هم انها را بی اراده نمیتوان نا مید ، ولی قسمت دیگریستکه
میتوانند جزئیات خود را در ترازوهای فکر و تجربه و قیاس بگذارند ، و این علاقه بقوت وضعف
ندارد یعنی میشود که اراده آن اول قویتر از دوم باشد اما فرق در این با شد که مجرد پیدا شدن میل
بدون هیچ سنجش و یا بدون اینکه از تنفیذ آن جلو گرفته بتواند محکوم و تابع آن گردد اما
این دوم بالعکس میتواند جلو گرفته تول کند ، عربها آنرا « الاراده المتحرره » یعنی ازاد شده تعبیر
کرده اند ولی بنظر مجددین مناسبت برای تعبیر از آن « اراده پخته » را مناسبتر یافتیم یکی از آن مناسبتهاستکه
کلمه پخته در طرز تعبیر ما ها برای چنین حالات سابقه دارد اما کلمه آزاد به لا قیدی نزدیکتر است .
من حيث طرز تعبير ما .
944


(١٠) مجلۀ کابل شمارۀ (دهم) سال دوم

«حیویت» از لغاتیستکه باندازۀ معنی خود شیرینی هم دارد زیرا برای دلالت کردن از اندازۀ حیات در جسم استعمال میشود ، آدمی یعنی زبون هی عضو او که حرکت کند گوئی محتاج مدد است حتی در حرف زدن گوئی برای شور دادن دهن محتاج كمك باشد ، دیگری باشد عکس آن در هر چیز بیدار حتی بیدار میسازد و میشود که این دو حالت بصحت و مرض علاقه نداشته باشد یعنی شاید آن اول سلیم تر از تو و این دوم مریضتر باشد ، علتش نیست غیر ازینکه حیات درین دوم بیشتر از اولت ، واینست مراد از حیویت .

شخصیت
از جنبه فیزیولوجی

شخصیت چیست ؟:
مسئلۀ شخصیت در نزد علما از معماهای مختلف فیه مانده است زیرا فهمیدن آن مربوط بفهمیدن نفس یا ذات میباشد ، که هنوز پیشروی علم مستور مانده است ، مثلا ولیم جیمس که از طرفداران استقلال ذات یا روح اند در تعریف شخصیت موضوعرا بطرف روانی شعور برده میگوید همه یا مجموع تجربه های انسان که در مرحله روانی شعور خودش اثنای حیات میگیرد یکی شده احساسیرا که « انا » و یا ذانیت گویند پیدا میشود (Selfhood) که فلاسفۀ امروزی مانند میرنکتون ، برنکل ، باتیسون ، برادلی ، که حقیقت ذات یعنی وجود و استقلال انرا قایل هستند ، و در بحثهای خیلی مطولی این استقلال را ثابت میکنند و بفرقه های که هر کدام طرفدارانی دارد منقسم میشوند ، ( این درباب تعریف شخصیت من حيث حقیقت یا ماهیت آن بود )
ولی از حیث یا جنبه اجتماعی ، علامۀ لوران ، شخصیترا عبارت از صفات فردیت انسان میشناساند ، یعنی اصلیۀ مخصوص هر فرد (Origynality) كه از دیگرانش بشناساند ، پس از قرار این تعبیر گویا شخصیت تو عبارت از همان صفات توستکه از دیگرانت بشناساند ، و صاحب شخصیت گفته شده ، نمیتوانی تا زمانیکه اسلوب وسبك خاص بخود نداشته باشی ، بعبارت دیگر اگر ادیب بودی مقصد نه اینستکه بنویسی یا بخوا نی و اظهار رای یا تنقید کنی بلکه عمده در اینستکه طرز تفكير و يا رنك واسلوب مخصوصى بخود داشته باشی که از دیگرانت بشناساند ، و این مراد از شخصیت تو خواهد بود ، همچنین اگر

٢٤٦


شماره (دهم) سال دوم بیان و اقتراح (۱۱)

يك سیاسی یا زعیم بزرگی باشی ، «گاندیرا» نمونه مطلوب بگیریم، میبینیم له طریق مخصوصی دارد
و نیز در لوحی و در شکل و در چرخه خود خصوصیت و جدائی دارد ، حتی اخیرا در اختیار
کردن طریق مردن خود خصوصیت و جدا ئیرا نشان داد ( این تعبیر دیگر برای فهماندن
شخصیت از حیث و یا جنبه اجتماعی بود )
ولی مقصودیکه درین بحث داریم فهماندن شخصیت از جنبه عملی آن میباشد ، از قرار
نقطه نظر یکه استاد « ماریون » شخصتیرا دیده معرفی میکند که شخصیت مترا دف اراده پخته
میباشد همان اراده که از قید موانع و از تناقضاتیکه در افق عقل با او مقابل شده مقیدش
سازد آزاد شده باشد ،یسازد ، اراده که بعد از سنجش و تدقیق و چندین فکر پخته و آزاد شده
باشد اراده موزون بریقین و آرام که بطرف مقصود خودبا اطمینان و عظمت برود ، اراده
پخته نه تمایلات و خواهشات زیرا خواهشات ابرهای پریشان و نا آراميستند که همیشه حازم
ولازم غریزه ها میباشند ابرهائیستند که آسمان روحرا مکدر میسازند بدون اینکه باران خیری
از آنها ببارد .
اراده که مرادف همان شخصیت استکه بیان یافت یعنی اراده بعد ازینکه افسار خود
وقوت وعزترا شناخت پیدا شود ، اخیرا بگوئیم همان اراده که مقصود مربیها میباشد ،
و اعتمادگاه مدبریستکه بخواهند ملت صحیح و نمل با عزم قوي وخلق متين تشکیل بدهند .
این چنین شخصیتهای که بیان یافت میباید تربیه بدهیم . و اگرچه اینرا هم باید اعتراف
داشته باشیم که موهبتهای فوق العاده براي هر كس ميسر نيست یعنی هر کس نابغه شده نمیتواند
زیرا آنها شعله های آسمانی و عطیه های خدا وندیستکه افراد مخصوصیرا نصیب میگردد ولي
باینهمه تايك اندازه از راه دقت و تهلیل کردن عواملیكه شخصیتهای قوی را پیدا میکند و فهمیدن
رازهایکه موجب برجستگی آنها گردیده باشد و از طرف دیگر پیدا کردن اسباب که شخصتیرا
زبون بسازد البته خواهیم توانست جنبه هاي پوشیده و نها ، نفس را بفهمیم و باین ذریعه
در اعماق دور آن غوطه ور گردیده و گنجهای نهانی آنرا بدست آریم آنوقت نفسهای
خود و دیگرانرا رفعت داده نسلهای قوی تر آباد کنیم .
که در این بحث از همان عوامل نفسی که شخصیت قوی را پیدا کند تنها همان چیزیرا که

٩٤٧


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )

ببحث من علاقه دارد ذکر میکنم و آن همینکه این اولا دیکه دارای شخصیتهای قوی
و برجسته میگردند (و آنها را بنام نوابغ یاد میکنیم ) اهمترین عامل برجسته کی همینستکه
ایشان نفسیت خود و نفسیت دیگرانرا مقابله و تشخیص کرده و در زیر سایه اخلاص(۱) تمام
و آزادی مطلق از غرور حقیقترا دریافته و يك راه منابع مناسبی برای رسیدن بکمال برای خود
میگذارند، وحقا که تشخیص کردن نفسیت خود از مشکلترین کارهاست زیرا بیشترين
کسانیکه شخصیت عادی دارند بصفات خود مغرور و طرفدار میباشند، باین سبب
يك حالت مانده هیچ از آن حالتیکه دارند بهتر نمیشوند بالعکس این دیگر هایکه قابل
نبوغ اند، در نفس خود غوطه ور شده جوهر های آنرا پالیده صیقل و درخشنده و چشم
فریبش میسازند و در عین زمان بهترین همان جوهر ها را بیشتر اعتنا و توجه مینمایند همچنانکه
پرورش و توجه باغبانان بطرف نهال خوبتر باغش بیشتر است .
باز در همین حالیکه آنها گرفتار این صیقل کاری نفسیت خویش باشند و بطرف استثنا و
کمال روان اثر این تفوق را از سیما، و از حرف زدن، و از اشاره، و از رفتارشان، واضح و روشن
در یافته میتوانیم ( بعبارت دیگر از حرکات و از قیافه آنها میفهمیم ) .
و اگرچه تا کنون شناخته نشد که چگونه روح جسد را بنشانهایکه حقیقت و اسرار یا
اصلیت آنرا دلالت نماید چاپ میکند ، اما على اي حال چیز را که متیقن هستیم همینستکه
حقیقت نفسیت ما نه بذريعه بیانات و کلمات ما شناخته میشود بلکه بالعکس بیانات وكلمات
برای پوشانیدن حقیقت باطنیمست و یا اینکه انرا میپوشاند، اما وقتیکر راه میرویم یا اشاره می کنیم و نیز
حرکتمهایکه از مابی اختیار سرمیزند، پوشیده ترین حقیقتهای باطنی خود را آشکار کرده
میباشیم، و خیلی بجا گفته است علامه « فانس ، که جسد آینه شخصیت میبا شد و در کتاب
نفیس خودش همه باریکیهای دریافت شخصیت را بذریعه جسم که آنرا آینه روح یاجسم نامیده

(۱) مراد از یاد کردن کلمۀ اخلاص در اینجا يك نکتۀ عمده ئیستکه و آن همینکه هرکس نمیتواند
نفس خود را تشخیص کند یا اینکه خوب و خراب ومناسب و نامناسب غریزه ها و خوی ها و ملكات وعادات و
دیگر قوای نفسی خود را بشناسد و اگر متوجه تشخیص کردن این حقیقتها گردید کمتر ممکن استکه
بفریب خوی ها و عادات خود گرفتار نشود کویا قرار نظریۀ صاحب این بحث افراد نابغه که حتی از
هیچ بمقامهای بالاتر از ارما نهای عادی رسیده میتوانند وعالمها را گرویده یا محکوم خود میسازند ازین
راهستکه در تشخیص نفسیت خود دچار و یا مغلوب فریب آن نمیشوند یعنی تشخیص کرده میتوانند .

۹٤٨


شماره ( دهم ) سال دوم
بیان و اقتراح
(۱۳)

امت بمانشان میدهد . پس :ـ
( رفتار ) : يك شخص اندازه های اراده ، قوت ، حیویت ، و ضبط ، نفس که دارد
بما نشان داده میتواند ، حتی پیشه و جنسیت او را نشان میدهد و این دلالتهای رفتار کمتر
میشود که خطا برآید ، مثلا يك نفر عسکر پیشه را اگر چه از ملازمت خود جدا شده باشد از رفتارش
شناخته میتوانیم که عسکر بود هر چند رفتار خود را بپوشاند یا تصنع کند ، ولی با این هم رفتار
يك نفر اندازه قوه ذهنی او را نشان نمیدهد .
( صدا ) بلندي يا پستی آن در فهمیدن شخصیت کمکی نمیتواند ولی علمای امروزه در باب
صدا تنها يك چيز را اعتنا داشته توجه ما را بآن ملتفت ساخته میگویند :
« اگر چه صدا بر جنسیت انسان دلالت کرده میتواند بحدیکه اگر يك نفر در قوم دیگری
عمرها گذرانیده زبان و لهجه آنها را هر قدر تقلید و یا در صدای خود ساختگی کند باز هم
جنسیت او شناخته میشود ولی این بر شخصیت او دلالت نمیکند ، تنها يك چيز است در صدا كه
بر شخصیت انسان دلالت کند و آن عبارت از آهنگ یا نغمه موسيقی كه در صدا است .
که آنرا (The timber instrumental sound of the speakers voice) مینامند . یعنی
همچنینکه در موسیقی چندین آهنگ (une) يكجا شده يك نغمه حزن آوریا سرور بخش تولید میکند نیز
اگر صدای اشخاص را با دقت گوش بگیریم و گوشهای خود را به دقت کردن در صدا ها
بیاموزانیم آنوقت حکم ما نسبت به بیشتر کسان درست خواهد آمد مثلا از مدت نزديك
باشخصی معرفت پیدا کردم حرف زدنش با صدای گرفته برا برونی آهنگ میباشد ، و وقتيكه قانع
ساختن مرا در يك امري منظور داشته باشد آنوقت صدای او بمانند صدای فولاد خشك ميشود
و بطور مجردی مبهم وخشك بود ، که من هیچ اطمیناني نسبت باو حس نمیکردم ازین وضعیت
فوري حس کردم که شخصيست روح گرفته خشك مانند صدای خود دارد چنانچه پسان
این گمان من یقین بر آمد ، با شخص دیگري معرفت پیدا کردم که صدای او آهنگ مس را
شبیه بود چنانچه معامله او با دوستانش ـــ با وجود تربیه ذهنی و وسعت علم ـــ نيز آهنگ
وخشونت مسرا داشت ، با سومی معرفت پیدا کردم صدای پر شفقتی همچو نغمه نای داشت
که بعد از معاشرت اندازه های رقت ، ذوق فن ، عشق و احساس جمال ، که در اعماق نفسش

٩٤٩


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )
کمیتی بود برایم اشکار گردید .
خلاصه اینکه بوززش کمی بدون خطا شخصیت مرد مرا از آهنگ صدایشان در یافته
میتوانم .
( دستها ) کتابی از استفان زویج مجرستانی خواندم عنوانش « ٢٤ ساعت در حیات
يك زن بود » که استدلال شخصيترا از دیدن دستها بخوبی نشان داده است بدون اینکه محتاج
دیدن روی بشویم ، و من بیانات اورا خیلی درست میدانم زیرا دست بر شخصیت صاحب
خود در سه حالت دلالت کرده میتواند اول در حالت اشاره کردن . دوم در حالت قرار
بودن ، سوم در حالت دست دادن ، ( مصافحه ) حالت اول که عبارت از اشاره کردن باشد
اندازه های عصبیت ، نزاکت ، و تربیة ذهنی را دلالت میکند اما حالت دوم که عبارت از
قرار بودن دست باشد مهمترین چیز دران همان زاویه ایست که بین کلکها ( حال جمع
بودنشان ) بازند دست تشکیل میشود ، چه درین حال دستی بینی که شبیه بدست شادی باشد ،
دیگری بینی که شبیه به پنجال پرنده های درنده باشد ، سومی بیابی مجردیکه نظرت بدست
بخورد همان آن اندازه سخت دلی که در فطرت صاحبش باشد و بدات خطور کند ، دستی
هم بینی که نجابت و اصلیت صاحب خود را دلالت کند .
اما حالت دوم که عبارت از دست دادن باشد ازینهم واضحتر دلالتها دارد ، یکی را بینی
که از دل بتو دست میدهد و آن دیگری میگذارد که تو او را دست بدهی سومیرا گوئی که
نیزه در دست تو پیش کرده باشد نه دستی ، دیگری پیدا شود که بزودی دست خود را
از دست تو خلاص کند . . . پس این تماس بسیط دو دست در نزد کسیكه دقت کند ،
ذریعه کشف شدن رازهای نهانی و بس چقر نفسیات مردم گردیده میتواند ، بی اینکه
صاحبش بفهمد که پرده از روی رازهای عمیق روحش برداشته شد .
( باقی دارد )