شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان ( ٨٣ )

ایران و افغانستان
مکتوب از تهران
بقلم جناب دوکتور محمود خان افشار

از لحاظ وحدت تاریخ سیاسی وادبی

آقای مدیر محترم انجمن ادبی کابل ،
نامه گرامی و شش شماره از سال دوم مجله نفیس «کابل» را که ارسال فرموده بودید
رسید . کمال تشکر را از این لطف دارم . تاسیس انجمن ادبی وطلوع مجله شریفه را که ناشر
افکار آنست صمیمانه تبريك گفته دوام و توفیق هر دو را آرزو مندم . در قبال تقاضائی که
فرموده اید شرح ذیل را نوشته تقدیم میکنم .

***
**
*

باور بفرمائید که اینجانب افغانستان را تقریباً باندازهٔ ایران
يك روح در دوست میدارم و معتقدم که ایرانی وافغان هرچند سیاسة تشکیل
دو بدن دو دولت مستقل میدهیم ولی در حقیقت يك ملتیم درقالب دو مملکت
ويك روحیم در دو بدن . همانطور که شما در مراسله خود اشاره
کرده اید « بالاخص در حال که شرکت نژاد و زبان وتاريخ ادبی افغانستان وفارس را
بهم آمیخته امروزه حساسین مملکتین باید معناً دست بدست داده و برای پیش بردن زبان
فارسی درممالك اسياي وسطی سعی ورزند . »
شما در ضمن عبارت جامع خود يك نکته را ناگفته گذاشته اید و آن وحدت تاریخ

١٠١٩


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )

سیاسی دو کشور است تا پایان شاهنشاهی نادر شاه افشار که از ان پس رشته وحدت سیاسی ما
بوسیله تشکیل دو دولت مستقل از هم گسیخته شد . من بر خلاف تصور بعضی باین گسیختگی
اهمیتی نمینهم و این دوگانگی سیاسی را در وحدت حقیقی فیما بین مؤثر نمیشمارم . زیرا
همانطور که بودن افغانستان و ایران در دو طریقه مذهبی تاثیر مخالفی در وحدت نژاد
وزبان آنها ندارد همینطور هم از اینکه دارای دو دولت یعنی دو اداره مستقل سیاسی هستند
تغییری در یگانگی آنها از جهات دیگر نمیدهد . من اصلا این مقاله را در همین زمینه مینویسم
وتقاضا دارم نویسندگان محترم افغانستتان هم نظرهای خود را بنگارند .
علاوه بر اینکه شما این حقیقت مسلم را در عبارت خود مسکوت گذاشته اید در خلال
سطور مجله کابل نیز مشاهده میشود که نویسندگان محترم آن مجله ساعیند تاریخ سیاسی وادبی
ایران و افغانستان را که تا انقراض شاهنشاهی نادر شاه کاملا بهم آمیخته و یکی است از هم
جدا کنند . این کار بنظر من نه صحیح است ونه لازم ، نه مفید است ونه قابل قبول .
در صفحه ( ٦٠ ) و بعد از شماره ١٣ مجله نوشته شده : « در دوره اسلام بعلاوه
سلسله مشهوره سامانیان بلخ خانواده های شاهی طاهریان هرات و صفاریان سیستانی
پیشتر از غزنویها به تشکیل دولتهای افغانستانی پرداخته اند . . . یمین الدوله محمود زابلی
سلطان معروف افغانستان بعدها به توسیع حدود پرداخت و بخارا و خوارزم را با ولایات
اصفهان ری همدان مسخر و ضمیمه شاهنشاهی افغانستان نمود . . . شاهنشاهی غزنویان قسمت
بزرگ هندوستان را مسخر و دیانت اسلامیه را با مدنیت افغانیه در آنجا ترویج نمود .
غزنویها زبان ادبی افغانستان ( فارسی ) را بهندوستان ارمغان بردند و صدها نفر علما
و فضلا و شعرای افغانی دران سرزمین بنشر علوم و معارف و ادبیات افغانی مشغول
گردیدند . »
این مسئله مورد انکار نیست که بعضی از سلطنتهای ایران بعد از اسلام در خارج حدود
ایران کنونی در ما وراء النهر یا افغانستان تشکیل شده و حتی اغلب شعرای بزرگ فارسی زبان
در اطراف مملکت امروزی ایران پرورش یافته اند ، مانند ملای روم نظامی گنجه عنصری
بلخ سنائی غزنه و غیره . من خود در کتاب « سیاست اروپا در ایران ، که دوازده سال

١٠٢٠


[BLANK PAGE]


ع ، عبد الغفار خان مدیر عمومی اوراق وزارت خارجه و اعضای اداری شان


شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان (٨٥)

پیش در برلين طبع شده در صفحه ( ١٩٠ ) افغانی بودن سلطان محمود را تصدیق داشته ام، هر چند عثمانیها مدعیند که سلطان مذکور چون از غلامزاده گان ترك بوده نه ايرانی است و نه افغانی. بهر حال از اهل افغانستان بودن محمود و دران کشور مقر سلطنت داشتن او ملازم با آن نیست که امپراطوری بنام «شاهنشاهی افغانستان» وجود خارجی داشته است. با این منطق تاجکیهای ترکستان هم ممکن است «شاهنشاهی تاجیکستان» اختراع کنند ...
بعضی از مندرجات مجله شریفه خرد این معنی را روشن میکند : در صفحه ٩٤ شماره ١٥ نگاشته شده : «كلمۀ افغان در اوائل ظهور اسلام بقبائل چندی از افغانان غور اطلاق میشد و در مورد شعبه ابدالی پختانه مستعمل و در قرن شش هجري در مقابل قبائل خلج اسم افغان بتواتر مذکور گردید تا آن که اسم عمومی پختانه ها شد و بالأخره در قرن ١٨ مسیحی نام ملی افغانستان قرار گرفت .»
در صفحه ٤١ شماره ١٥ بعضی از اشعار قصیده غراي عنصري ( از اهل افغانستان ) ملك الشعراي دربار غزنوي در فتوحات سلطان محمود بمطلع ذیل مندرج است :
«ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر »
«بباز خسرو مشرق عیان ببین توهنر»
و درین شعر او را «شاه ایران» خوانده میگوید :
«ور از هياطله گویم عجب فرومانی»
«که شاه ایران آنجا چگونه کرد سفر»
همانطور که ایتالیائیهای امروز نمیگویند و نمیتوانند بگویند «امپراطوری ایتالیا» بجای «امپراطوری روم» یا «تاریخ و تمدن ایتالیا» بجاي «تاریخ و تمدن روم» و حال آنکه دولت امروزی ایتالیا وارث قسمتی از روم قدیم است و شهر روم مركز قياصره مقر سلطنت ایتالیاست همینطور هم افغانها نباید شاهنشاهی ایران را شاهنشاهی افغانستان بنامند ، حتی ایران هم نباید خود را وارث منحصر امپراطوری ایران قدیم بداند ایران و افغانستان دو فرزند يك پدر هستند که تا پدر آنها میز یست زندگانی مشترک داشتند و اینك هم که مستقل شده در افتخارات اجدادی با یکدیگر شریکند.

۱۰۷۱


شماره (دهم) سال دوم
مجله کابل
(86)
شهر ری در دامنه البرز کوه خراب شده و تقریباً بجای آن طهران امروز مهمترین شهر ایران است. محمد ذکریای رازی طبیب چند صد سال پیش از اهل آن شهر بوده است. آیا جائز است که امروز طهرانیها او را (دکتر محمد خان ذكرياي طهرانی) بنامند ؟ عثمانیها بی باکانه این قسم و تحقيقات ادبی من در آوردی ، دارند ، مثلا مولوی خاقانی نظامی و غیره را چون در نواحی که امروز در انجا ترکی تکلم میشود میزیسته اند تورانی میپندارند ، حتی زردشت را هم ترك میدانند.
عثمانیها بواسطه فقر ادبی و عادت و خوی تر کتازی است که دست چپاول بافتخارات دیگران دراز کرده اند ....
***
**
*
حکما و شعرای بزرگ مانند ابو علی سینا فردوسی خیام سعدي خواجه نصير عنصرى حافظ سنائی و غیره از مفاخر مشترك ما هستند و شایسته نیست بتصور اینکه عنصری بلخی است یا سنائی غزنوی است و شهر بلخ وغزنه در افغانستان واقع است ایرانیها آنها را از کمال الدین اسمعیل یا جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی عزیز تر نشمارند ، یا افغانها چون سعدی و حافظ شیرازی هستند آنها را باندازه حنظله بادغیسی یا حقوری هروی گرامی ندارند ؛ چه این بزرگان همه در زمانی میزیسته اند که ایران و افغانستان یکی بوده و تشکیل شاهنشاهي ايران را میداده ، یا اگر سیاسة مجزای از هم بوده بواسطه سلطه اجانب بر آنها يا ملوك الطوايفي امراء و موقتی بوده است، برخلاف امروز که هر دو دارای سلطنت ایرانی نژاد مستقل ملی هستند. این طور دوگانگی سیاسی باوحدت سیاسی در نظر نگارنده از لحاظ دیگر چندان فرقی ندارد، زیرا هر دو مملکت برای يك مقصود که ترویج زبان فارسی و عظمت تاریخ و ادبيات مشترك باستانی و حفظ نژاد ایران در برابر خطر زرد ( تورانی ) باشد کار میکنند و همین اشتراک در تاریخ گذشته و وحدت در آمال ملی کافی است که دو ملت را برای
۱۰۲۲


( ۸۷ )
شماره ( دهم ) سال دوم
ایران و افغانستان
همیشه برشته یگانگی متصل و محکم نگاه دارد و بعلاوه اشتراك مساعی دو دولت را نیز در مسائل سياسي و اقتصادي الزام کند .
با این نظر اختلاف اینکه ابوعلی و سنائی یاسید جمال الدین از اهل ایران بوده اند یا افغانستان از میان بر داشته خواهد شد و این بحث بهمان اندازه جایز شمرده میشود که امروز در خود ایران راجع باینکه صائب تبریزی است یا اصفهانی نظامی گنجویست یا قمی ـ وحشی کرمانی است یایزدي ـ بحث میشود ، یعنی بحث ادبی و علمی نه بحث سیاسی .
***
**
*
فارس یا ایران ؟
هم در مراسله انجمن ادبی و هم از مجله کابل آشکار است که ادبای افغانستان اصرار دارند مملکت امروزی ایران را ( فارس ) بنامند . بنظر من اینکار هیچ لزومی ندارد ، از طرف ديگر عيبي و ضرري هم نخواهد داشت . فارس در اصطلاح امروز خود ایرانیها اسم یکی از ایالات جنوبی ایران است که در زمان هخامنشیان و غیره کانون شاهنشاهی ایران بوده و زبانهاي اروپائی بالغير لفظ اسم مملکت امروزي ايران شده است . (۱) عيبي که ميتواند داشته باشد اینست که در زبان و ادبیات مشترك يك اختلاف بزرگ ایجاد خواهد نمود و نتیجه ای که از آن منظور است درست روشن نیست . شاید برای ان باشد که چون افغانستان در تاریخ سیاسی و ادبی ایران بزرگ شرکت و سهم عمده دارد ادبای افغان تصور نموده باشند که اطلاق کلمه ایران به مملکت امروزه ایران سبب آن شود که انتساب رجال سیاسی و ادبی نامی ( که وطن خاص انها افغانستان ووطن عام انها ایران کبیر بوده ) بنام ایران ، از افتخارات خاصه افغانستان بکاهد و تصور شود که این مفاخر منحصراً متعلق بایران
(۱) بزبان فرانسه ( پرس ) Perse بزبان انگلیسی ( پرشیا ) Persia آلمانی ( پرزین ) Persien ایتالیائی ( پرسیا ) Persia و قس علیهذا
۱۰۲۳


شماره (دهم) سال دوم
مجله کابل
(۸۸)
امروز است. این فرض بخطاست: نه ایرانیها چنین ادعائی دارند و نه دیگران چنین تصوري میکنند. هیچ مانعی ندارد كه يك اسم خاص داراي دو ياچند معنی باشد، مثل اينكه کابل و اصفهان هم اسم شهر است وهم اسم ولايت، لوكزامبورک و مکزیکو ( بزبان انگلیسی ) هم نام مملکت است هم نام شهر. حتى وقتي گفته میشود (امريكا ) در اصطلاح هم بمعنی یکی از دول امریکاست ( حكومت دول متحده امریکای شمالی ) وهم اسم قاره يا بر امريكا ست که مشتمل بر امریکاي شمالی مرکزی وجنوبی است. همین طور اگر کلمه ایران هم دو یا چند معنی داشته با شد چه اشکالی دارد ؟ فرنگیها دولت امروز ایران را از انجهت به تلفظات مختلف خود ( پارس ) می نامند که این مملکت را باقی مانده و مهمترین وارث شاهنشاهی پارس قدیم Empire/des/Perses که مشتمل بر ایران و افغانستان هر دو بوده میدانند.
پس اگر مقصود اد بای افغان از استعمال کلمه فارس بجای ایران این باشد که ایران بزرگ باستانی غیر از ایران كوچك امروزه است با تغيير اسم آن بفارس این منظور حاصل نمیشود، زیرا پارس و ایران بطوري که شرح داده شد در حقيقت يك مفهوم دارد، كما اینکه زبان فارسی نیز نه بمعنى لهجه ايالت فارس و نه به معنى لسان مملکت امروزی ایران است بلکه مقصود از آن زبان ادبي همه ایرانی نژادان از ایرانی و افغانی و تاجيك و بلوچ و کرد و غيره ميباشد، و گرنه همانطور كه شما در افغانستان زبان محلی (پشتو ) داريد در ايران هم زبانهاي محلى ( لري ) كردي ) ( کيلكي ) ( مازندراني ) ( بلوچي ) ( گبري ) و غيره داريم كه هر يك نسبت بزبان ادبی فارسی همان تفاوت را دارد که (پشتو ) را نسبت بفارسی است.
با این که بهترین ادبیات فارسی پیش از اینکه در پارس یا ایران نوشته شود در افغانستان نوشته شده وبعضي از فصیحترین شعرای فارسی زبان آن عصر از اهل این مملکت بوده اند هیچ بخیال شما نگذشته است که اسم زبان فارسی را تغییر داده آنرا زبان افغانی بگوئید، بترس آنکه اگر گفته شود شعرای فارسی زبان تصور رود در میان آنها افغانیستانی نبوده اند. البته این کار عاقلانه ای بوده است و هر گز هم چنین تصوري نخواهد شد. با اینکه اسم این
١٠٢٤


شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغا نستان ( ۸۹ )

زبان فارسی است شما آنرا بحق زبان ادبی خود میدا نید وبسیاری از بزرگترین گویندگان
این زبان هم همشهریان شما بوده اند. بهمین دلیل هیچ ما نعى ندارد که شما سلطان محمود
و عنصري را كه از اهل افغانستا ن بوده اند شاهنشاه و ملك الشعرای ایران بدانید یعنی
ایران بزرگی که مشتمل بر افغانستا ن وایران هر دو بوده است. تما م این بزرگان دارا ي
دو و طن بوده ا ند : – وطن خاص : ( افغانستان ) ووطن عام : ( ایران ) . من بیش از
این در این زمینه بسط مقال نمیدهم ویقین دارم با تفکر زیاد تري راضی نخوا هید شد که بی هیچ
فايده ولزوم چنین اختلاف بزرگی در میا نه بیفتد.

* * * * *

. ايران کبير . اگر ادبا ي افغان ميخوا هند هما نطور که وارث تا ریخ
سيا سی و ا د بی و ساير آثا ر باقیه شاهنشاهي ايران با ستا ن
افغا نستا ن و ايران امروزي هر دو هستند ( از اینکه نام « ایران »
را برادر بزرگتر بارث برده سوء تفاهمي بتصور انحصار وراثت او در ما بقي تركه روی ندهد )
بجاي آ نكه اسم برادر را تغییر داده ( فارس ) بنامند شاهنشاهي ايران قديم را كه جا مع
هر دو مملکت است « ایران کبیر » بنا مند . وگر نه بكجا شا يسته است که ما ابو شکور بلخي
را از خود ندا نیم یا شما دار یوش هخا منشی وا نو شیروان ساسا نی را خارجی تصور کنید ،
يا هر دو رود کی بخا را ئی را تركستا ني بدا نيم ، يا بر سر فرخي سیستا نی منا زعه
کنیم ؟ ( در مجله شریفه این شاعر را از شعرای افغانستان شمرده اید . ) ـ خیر ! ما وشما
در تاریخ سیاسی و ادبی تازمان انقراض سلطنت نادر شاه افشار شريك هستیم اعم از اینکه
مردان سیاسی و ادبی درین طرف جبال خراسان زیسته اند یا آنطرف ونباید دو گا نگي قائل
شده يك تا ريخ سیا سی و اد بی بنام فارس و يك تاریخ سیاسی وادبی بنام افغا نستان تدوین
٢٠٢٥


شماره ( دهم ) سال دوم مجلۀ کابل (۹۰)

نمائیم . امپراطوری هخامنشی و ساسانی که شاهنشاهان آن پارسیان بودند یا شهنشاهی محمود
غزنوی که مقر او افغانستان بود هرسه شاهنشاهی ایران کبیر است .
اگر اشرف و محمود از افغانستان باصفهان آمده سلسله سلاطین صفوی را منقرض
کردند یا اگر نادر شاه اصفهان را از افغانها تخلیه کرد و قندهار را گرفت اینها را باید
از قبیل جنگهای داخلی در ایران کبیر دانست . وقتی معتقد شدیم که همه این اشخاص
از بزرگ و كوچك متعلق بایران کبیر هستند دیگر لازم نخواهد شد كه مجلۀ کابل منوچهری
دامغانی را با اینکه بشهادت اینشعر
سوی تاج عمرانیان هم بدینسان
بیامد منوچهری دامغانی
او خود را دامغانی میداند ( منوچهری بلخی ) بنگارد ( صفحه ۲۱ شماره ۱۸ سال دوم
کابل ) ، یاسید جمال الدین اسد آبادی را با اینکه مدتی از فوت او نگذشته و اقوام خیلی
نزديك او ( خانوادۀ جمالی ) در اسد آباد ( همدان ) مقیمند افغانی بنویسند ، یافلان مجله
ایرانی بخواهد از افتخارات خاصۀ افغانستان چیزی بنفع اختصاصی ایران بکاهد .
***

پان ایرانیسم در دنیا بعضی اصطلاحات سیاسی است که مفهومهای مختلف
یا - و معانی خاص دارد . مثلاً : پان اسلامیسم » یعنی اتحاد
اتحاد ایرانیان اسلام ، « پان ژرمانیسم ، یا اتحاد آلمانها ، « پان تورانیسم »
یا اتحاد تورانیان ، « پان امریکانیسم » یا اتحاد امریکائیان ،
« پان اسلاویسم ، یااتحاد اسلاوها ، « پان عربیسم » یا اتحاد
اعراب وغيره هر يك معناي مخصوصی بخود دارد که در موارد
دیگر صدق نمیکند .
۱۰۲۶


شماره (دهم) سال دوم ایران و افغانستان (۹۱)

«پان ایرانیسم» یا اتحاد ایرانیان هم بعقیدۀ من يك معنی خاص دارد . همه بالآخره يك جهت مشترك دارد و آن لزوم اتحاد است : گاهی اتحاد مذهبی ، گاهی اتحاد سیاسی ، زمانی اتحاد نژادی و قس علیهذا . مقصود آنکه همیشه و در همه جا منظور از این «اتحادها» یا «پان‌ها» در تحت يك حكومت و يك اداره سیاسی قرار دادن دولتها و ملت های مختلف نیست . مثلا وقتی گفته شود «پان امریکانیسم» مقصود اتحاد کلیه ملل و دول آمریکاست در برابر نفوذ اقتصادی یا سیاسی غیر امریکائی و این فکر دنباله عقیده (مونرؤه) معروف Monroe «آمریکا مال امریکائیهاست» میباشد والا «اتحاد امریکائیان» بمعنی یکی شدن ملتهای دول مختلف آمریکا قابل قبول نیست ، زیرا در قاره امریکا ملل از نژاد و طوایف و مذاهب و زبانها و عادات و اخلاق گوناگون (انگلو ساکسون - اسپانیول - پرتقالی و غیره) وجود دارد . یا از «اتحاد اسلاوها» که عبارت از روسها ـ لهستانیها ـ چکها ـ اسلواكها ـ بلغارها ـ صربها ـ کرواتها ـ اسلونها و غیره هستند و اکنون تشکیل پنج شش دولت مستقل با سیاستهای مختلف میدهند مقصود وحدت سیاسی و در تحت يك حكومت قرار گرفتن آنها نیست که غیر منطقی و غیر عملی است . همچنین مقصود از «پان اسلامیسم» یکی شدن عالم اسلام از لحاظ تشکیلات سیاسی نمیباشد زیرا مسلمانان عالم عبارت از ملل مختلف و مركب از نژادها و داراي السنه گوناگون هستند : عرب ، ايراني ، ترك ، مصري و غيره . . . خلاصه ، نتیجه از این مقدمات آنکه وقتی من خود را طرفدار «پان ایرانیسم» معرفی میکنم منظورم اتحاد کلیه ایرانی نژادان (فارسها ـ افغانها ـ آذری‌ها ـ کردها ـ بلوچها ـ تاتها ـ تاجیکها ـ پارسیها و غیره) است برای حفظ عظمت و احترام تاریخ چندین هزار ساله مشترك و زبان ادبی و ادبیات مشترک و برای اشتراك مساعی در برابر خطرهای نژادهای تورانی و سامی و غیره که از اطراف همۀ ما را تهدید میکند . یعنی همه ایرانی نژادان باید بدانیم که کما بیش مواجهیم با خطر زرد : ما مستقیماً از طرف مغرب و شما از جانب شمال بعضی هم تا نیمه در این سیلاب هولناك فرو رفته ایم . شما شاید باندازه ما احساس خطر نمیکنید ، یعنی فعالیت دشمن در جناحی که شما واقعید کمتر میباشد . ليكن البته نباید غافل شوید زیرا خطر نژادی شما از طرف شمال چون آتش پنهان در زیر خاکستر است . اگر بتاریخ

۱۰۲۷


شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (۹۲)
مراجعه کنید همیشه از همان جانب شمال شما بوده است که تورانیها و مغولها سرازیر شده آسیای وسطی را بآتش و خون کشیده اند. بعلاوه وقتی شما و ما دانستیم که در نژاد و زبان و تاریخ و ادبیات شریک هستیم این چهار چیز مشترک ما را دشمن در هر کجا مورد تعرض قرار دهد ولو در ممالک یگانه چنان است که مستقیما بهریک از ما حمله کرده باشد . مگر وقتی عثمانیها میگویند مولوی یا سلطان محمود غزنوی ترک بوده اند شما و ما هر دو بيك اندازه متأثر نمیشویم؟ پس کاملا روشن است که ما و شما هر دو منافع مشترک حیاتی داریم که برای حفظ آن هم مساعی مشترك لازم است و این لزوم اشتراك مساعی است که من آنرا «پان ایرانیسم» مینامم. نباید تصور برود که با این عنوان این عقیده دارم که تمام طوایف ایرانی نژاد باید تشكيل يك وحدت سیاسی یعنی يك دولت بدهند. نه ـ این عقیده را در سایه دو دولت هم میتوان داشت و فارس و افغان ـ کردولر ـ کابلی و هراتی ـ تات و تاجيك ـ گيلك و بلوچ ـ آذری و مازندرانی همه میتوانند يك اندازه دارای این عقیده باشند . قدر مشترك وحدت آنها یگانگی نژاد ، وحدت تاریخ سیاسی و ادبی و اشتراك در احساسات و آمال آینده است که این چند عامل از اهم عوامل وحدت مليت يك ملت بزرگ است . از تمام عوامل عامل کم اهمیت تر عامل سیاسی و جغرافیائی است یعنی ولو اینکه يك ناحيه جغرافیائی بزرگ مانند فلات ایران بچند قسمت سیاسی تقسیم شده یا افراد يك ملت بزرگ مثل بنی اسرائیل بقسمت های مختلف عالم پراگنده باشند هيچيك از اینها تاثیری در ملیت و وحدت آمال ملی ندارد . یهودیها در هر کجای عالم پراکنده باشند در حقیقت تشكيل يك ملت و يك مليت ميدهند ولو تابع دولتهای مختلف باشند وقتی حزب «سینیستم» ایجاد میشود در همه جای دنیا شعبه دارد و غیر از جهود کسی سینیست نمیشود . یا همان وقت که لهستان استقلال نداشت و لهستانیها تابع روس و آلمان و اطریش بودند معهذا ملت لهستان و ملیت لهستانی وجود داشت . یا وقتی صحبت از (پان ژرمانیسم) بمیان میآید اطریشیها هم با اینکه جمهوری مستقلی دارند با آلمانها هم آواز میشوند . ایرانیها نیز پارسیان هند را با اینکه هزار و سیصد سال است از این مملکت مهاجرت کرده زبان باستانی خود را از دست داده و تابع دولتی دیگر هستند ایرانی دانسته و آنها نیز در آمال ملی ایران شرکت دارند و خود را ایرانی میدانند.... مقصود آنکه
۱۰۲۸


شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان ( ۹۳ )

در حقیقت ملت غیر از دولت و ملیت سوای تابعیت است . ایرانی نژادان هم يك ملت و يك
ملیتیم هر چند هراتی و کابلی تابع افغان ــ اصفهانی و خراسانی تابع ایران ــ کرد عثمانی تابع
ترک ــ پارسی و بلوچ تابع انگلیس ــ تات و تاجيك تابع روس و عجم بين النهرين تابع عرب
با شد . و حدت ايرا نی آنطور که شرح داده شد مستلزم آن نیست که این طوائف
متفرق از تابعیتهای مختلف بيك تابعیت درآیند یا بلفظ دیگر تشکیل يك دولت بدهند ، چه
وحدتی که منظور است علی رغم اختلاف تابعیت حاصل میباشد و هر چند از لحاظ جغرافیائی
گرد يك كانون ملی جمع نیستیم ولی چون بدل خود مینگریم آتش مهر و محبت در آن میسوزد
و از فراز این سطح خاکی در پرتو تابش آن یکدیگر را مشاهده میکنیم . . . . .
داکتر افشار

مقالهٔ فوق که بقلم دکتور افشار نوشته شده است بنا بر اهمیت
محرر و موضوع نکات مندرجه اش حتماً قابل مطالعه است لهذا عيناً درج شده ما
دکتور مشارالیه را قدری می شنا سیم ، زیرا شناختن اشخاص جدی مشکل نیست ،
خصوصاً وقتیکه این اشخاص به وظیفهٔ « صحافت » مشغولیت داشته با شند ، صحافت
و جریده نگاری عبارت از نمایندگی و رهنمائی ملت است ، و رهنما به اظهار مفصل و مدلل
عقاید و پروغرام خود و اسباب موجهٔ آنها مجبور و به شناساندن خود شایق است ، لهذا
شناختن او مشکل نیست ! دکتور افشار مدیر مجلهٔ « آینده » از اشخاص فکور ایران
جوان است و تا جائیکه معلومات عاجزانه ما كمك می کند ــ در ایران شارح اول و طرفدار
شدید « پان ایرانزم » اوست ، (۱) نگاه او آیندهٔ بعید ایران را از نزديك دقت كردن

(۱) ولی ما مطلع نیستیم که درجهٔ افکار پا گرویدگی مردم در ایران بعقیدهٔ ایشان بجه اندازه است ؟

۱۰۲۹


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )

میخواهد ، و برای اینکه به نگاه سایر ایرانیان مطالب مرئیه خود را نیز در آرد ، يك سلسله مقالات بعنوان «خطرات» در مجله «آینده» مشروحاً درج نموده است که ضمناً بحثی از افغانستان هم در انها کرده و مقالات تازه او را میتوان ضمایم یا تعلیقات همان اساس خواند . مقصد از ان اساس و این مقالات دعوت است به افغانها که باتفاق ایران برعلیه « وحدت عربیه » ( ١ ) و « پان تورا نزم » ( که آنرا خطره زرد نام نهاده است ) داخل مجادله شوند ، و همین مسلك مشار الیه سابق گردیده که دعوت خالص ادبی ما را ( در يك مکتوب سرگشاده مندرجه جریده « شفق سرخ » ) بايك کشش قلم تواناي خود به عرصه خار دار « سیاست » کشانیدن خواسته تاریخ مشترك ادبی مملکتین را با وحدت تاریخ سیاسی همقدم گردانیده است وما را به دلایل تاریخی به استحکام سرحدات شمالی توجیه و تشویق کرده ایقاظ مینماید که سیلاب تورانیت باز سرازیر نشود ، و تاریخ وقوعات چنگیزی را تکرار ننماید .
* * *

ترقی مناسبات ادبی مملکتین
قبل از انکه به مطلب توجه کنیم باید ذکر نمائیم که طرز تحریر و مخاطبه دكتور برخلاف تحریرات و مخاطبه های گذشته بعض افراد عافیت نیندیـش ایران فرق کلی دارد ، صفای نیت و علو مقصد؛ محرر محترم را از درجه های اراجیف صفوي ، مهرمنیر ، حبل المتین
بلند تر نگاه داشته ، و دیگر نه ما کبوتر باز و بودنه بازهسـتیم و نه «دختر رشید ایران» خوانده شده ایم ، پس ما باید از لهجه معلمانه و بعض جمله هاي لايتفق علیها که در این مقالات موجودند با پیشانی باز اغماض بنمائیم ما بارها به دوستان خود میگفتیم که تجاوز يك يا چند نفر از اهل ایران باید
( ١ ) از وحدت عربیه ضرري بما یا به پان ایرانزم محتمل نیست .

١٠٣٠


شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان (٩٥)

ما را بي حوصله نسازد، این اشخاص نمايندة حقیقی ایران نمیباشند ورنه در آنجا نیز غالباً
مردمی را که برای محض شهرت خود در مناسبات ابدی دو مملکت همجوار، همدین، همزبان،
همحرث رخنه هائی پیدا کنند نخواهند پسندید . اينك مقاله دکتور محترم نمونه ترقی ما دی
و معنوي مخا طبات ادبی طرفين بلكه معانقه قلوب و نفوس مملکتین است . جداً آرزومندیم
که این حسن روابط دوام کند ـ که انجمن ما این را يك وظیفه میداند ـ و مطبوعات و محررين
ایران در متانت و عفت قلم در موضوعاتیكه به برادران افغاني شان ربطی داشته باشد از و تأسی
نمایند ، هکذا محررين و مطبوعات افغا نی نیز
کسا نيكه بدرا پسندیده اند ندانم ز نیکی چه بد دیده اند
چون زلف دراز مقالات مسلسل دکتور افشار را برای رهائی از حلقه ها وشکنج های
سیا سی شانه کنیم انجمن «ادبی» ما بمطلب اصلی خود یعنی مباحث ادبی رسیده خواهد بود
که اول آنها بحث ر جال و مشاهير مملکتین است، چون در هر دو مملکت زبان فارسی شیوع
دارد لهذا ما با قول جناب دکتور اتفاق دا ريم كه این رجال مفاخر مشترك ما هستند ،
دکتور قبول دا رند که رجالی كه اهل افغا نستان اند آنها را باید افغانی گفت چنانکه
«يمين الدوله محمود » را تمثيلاً بیان فرموده اند ، ماهم قبول دا ريم مشا هيری را که اهل
ایران اند باید آنها را ایرانی بگوئیم مثل سعدي ، حافظ و از قبیل آنها .(۱)
درباب که آنيكه اختلاف واقع میشود مگر ممکن نیست آنرا مثل هر مسئله علمیه بی تعصبانه حل
وتحقیق کرد و در تهیه و تزكيه وسایل و مواد تتبع و تحقيق و فيصله و حل آنهـا بهمدیگر
مساعدت و معاونت نمود؟ تا برحسن روابط طرفین بیفزاید مثلا اگر منوچهری خودرا دامغانی
گفته است اورا به دا مغان به بخشند و اگر سید جمال الدین افغانی بودن خودرا اظهار کرده
اورا افغا نی (٢) تسلیم کنند .
بحث دوم كه دكتور قريباً يك مقاله را کاملا بدان سپرده است در باب تشریح کلمۀ
فا رس و ایران است .

(۱) هکذا در تاریخ سامی مملکتین دولتهای را که اهل ایران بوده اند ایرانی باید خواند ، دولتهای
که از اهل افغانستان بوده اند افغانی باید شناخت
( ٢ ) ما تعجب میکنیم که آقای دو کتور نیز افغانه اسد آبادی بودن سید و ساخته کاری وجود
اقربای او را در آنجا قبول می کنند .

۲۰۳۱


شماره (دهم) سال دوم
مجله کابل
(٩٦)
فارس یا ایران : جناب دکتور گمان برده اند که انجمن ما استعمال لفظ فارس را برای ایران تحت يك نقشه دیرانه پشیده سیاسی ، مسلك قرار داده است و سبب آنهم منحصر ساختن مشاهیر است برای افغانستان ( یا یکخیال دیگر که شاید دکتور اظهار آنرا منا سب ندیده اند ) ، بخیال ما این « وهم » بوده است و اگر مجله کابل را در وقت فرصت مطالعه کنند غالباً استعمال لفظ ایران را نیز بهمین معنی در ان خواهند یافت ، ما خیال داریم که هر نا می را كه يك شخص براي خود ا تخذ میکند بهمان نام نامیدن او مناسب تراست ، چون لفظ « ایران » را ایرانی ها دوست دا رند ما باید ایران بگوئیم نه فارس مخصوصاً که لفظ فارس را نا گوار میدانند ما نباید این لفظ را استعمال کنیم اگر ایران را پارس بگوئیم پس بجاي « ایرانی ، باید « پارسی ، بگوئیم حال آنکه در هند و ایران وحتی در وطن ما هم پارسی بمعنی آتش پرست است كه يك مسلمان را « پارسی » گفتن صحیح هم نیست و مخا لف شعایر دین مبین مشترك ما و ایران است . مترجمین عموماً مایل جستجوی لغت نزد یکی برای ادای مطلب ما یترجم میبا شند ، چون غربی ها عموماً ایران نمیگویند بعید نیست مترجم ما هم لفظ پارس را موزون دیده براي استعمال این لفظ شاید همان لفظ فارسی که بمعنی لسان فارسی است سایت شده باشد محرر گمان داشته مادامیکه فارس يك ايالت تاریخی ایران امروزه است برادران ايراني ما در استعمال لفظ « زبان فارسی » بمعنی «زبان ایرانی» مانعي نمي بينند ـ در گفتن لفظ فارس بجای ایران نیز عيبي نخواهد بود . ولی دکتور این را موجب حدوث اختلاف عظيم بين زبان مشترك طرفين ميدانند که ما با او اتفاق نداریم . اگر يك كلمه از كلمات موجب اختلاف بزرگی شده میتواند پس در حق آن جرياني که در ايران براي تبديل شيوه موجوده زبان ادبی موجود است وكلمات فارسی قح را اگرچه صرف در يك ده يا شهرا يران مستعمل و در زبان تحرير نا مأ نوس و كم استعمال یا غیر مستعمل باشند ، نسبت بالفاظ معموله و مروجه ترجیح میدهد چه خواهند فرمود ؟ حتی از گوشه و کنار ایران صدائی شنیده و از بعض محررین ایران مقالاتی دیده شده است که كلمات
١٠٣٢


ص ' عبد الغفورخان مدیر رمز و اعضای اداری شان


شماره (دهم) سال دوم ایران و افغانستان (۹۷)

عربی را کاملا باید از زبان ایران کشید ، در حاليكه اين كلمات تنها باعتبار ماضی وریشه
عربی بوده اند و امروز اگر برعرب ها عرض شوند نخواهند شناخت . (واگر بشناسند
هم ضرري نخواهد كرد ) حال آنكه كل افغانستان وایران وهند وبخارا همین شیوه را
می شناسند (۱) امید است آقای دکتور یقین کرده خواهند بود که ادبای افغانستان
بر استعمال لفظ پارس بجاي ايران اصرار ندارند . ( انجمن ادبی کابل )

(۱) الفاظ جدیدی که احتیاجات عصريه موجب تولد آنهاست داخل این بحث نیست .

۱۰۳۴


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٩٨ )

کشفیات جدید یا اخبار علمیه

تیلی فوتو گرافی ( Telephotographie )
یا ( نقل دادن اشکال بذریعه تلگراف )
ترجمه سید قاسم خان
مترجم انجمن ادبی

اگر به نظر حقیقت دیده شود در هر دو اختراع اخیرۀ بشری که در احاطه تلگراف وبی سیم بعمل آمده یعنی در سینمای ناطق ونقل دادن اشکال بذریعه تلگراف اساس اصلی یکی است . ومخترع اختراع یکی را برای دیگری اساس قرار داده است چون ابتداء سینمای گویا بعرصه وجود پا گذاشته از آن رو معلوم میشود که مخترع تیلی فوتوگرافی ( نقل دادن اشکال بذریعه تلگراف ) در اطرف اختراع اول خود مطالعاتی بعمل آورده وضمناً معلوماتی در خصوص انتقال نور بذریعه تلگراف فراهم کرده و در نتیجه به کشف حقیقت مذکور نائل آمده است . زیرا سینمای گویا تموجات صدا یعنی آواز های یکجا را بواسطه جریان برق تلگراف سیم دار و یا امواج هوائی بی سیم به دیگرجا نقل میدهد و تیلی فوتوگرافی تصاویر اشخاص واشیاء را به همان وسائل ، از يك نقطه به نقطه دیگر میرساند .
درینجا مدعای ما از تشریح تیلی فوتوگرافی است نه از سینمای گویا زیرا اول اینکه سینمای گویا به نسبت اختراع اول ، قدیمی تر و تا کنون تفصیلاتی هم دران خصوص داده شده وهمه گی از چگونگی آن مسبوقند ولی تیلی فوتو گرافی یکچیز تازه وغیر معتاد است و دیگر اینکه سینمای ناطق شامل ماشین های فنی وتکنیکی پیچیده میباشد که بجز اهل فن دیگر اشخاص جزئیات وطرز عمل پرزه های آن را نمی شناسند ولی تیلفوتوگرافی آلات ساده وبسیطی دارد که هرکس حقیقت آن را باندك شرح مختصر میداند وچون شباهت تامه

١٠٣٤


شماره ( دهم ) سال دوم تیلی فوتوگرافی ( ٩٩ )

به عکاسی معمولی دارد و اصطلاحات عکاسی دران ذکر شده ، اکثر اشخاص حقائق و صورت ساختمان وطرز عملیات آن را می فهمد :
قبل از همه معنی لغوی کلمه تیلی فوتوگرافی را ( که امروز برای تسمیه اختراع مذکور اتخاذ شده ) باید تشریح کرد ، تا در تحریرات آینده مفهوم حقیقی این کلمه و صور مختلفه استعمال آن چنا نکه باید وشاید ذهن نشین گردد :
کلمه تیلی فوتوگرافی از دو کلمه ( تیلی ) که مخفف تلگراف است و کلمه ( فوتو گرافی ) که بمعنی عکس و تصویر میباشد ، اشتقاق یافته ، وماده مشتق آن یعنی ( تیلی فوتو گرافی ) بمعنی « عکس برداشتن از دور » است . معنی لغوی کلمۀ مذکور با مفهوم حقیقی اختراع جديده ، چندان مطابقت ندارد چه ، کلیه عکس هائیکه برداشته میشود خواه عکس تلگرافی و خواه عکس های معمولی ، در داخل کمره عکس گرفته نمی شود وشئی که عکس آن گرفته می شود در جوف خود آله عکاسی جا نداشته بلکه همیشه شئی مذکور را بيك فاصله کم یازیاد مقابل آله عکاسی قرار میدهند . لهذا اگر معنی لغوی کلمۀ تیلی فوتوگرافی مدنظر گرفته شود مفهوم اصلی بدست نمی آید . پس قراریکه مخترعین اول این لغت را يك جامۀ اصطلاحی پوشانده اند ما هم باید به پیروی ایشان معنی اصطلاحی مذکوررا برای نشان دادن مقصد خود استعمال نمائيم وكلمۀ تیلی فوتوگرافی را عبارت از ( عکاسی بفوا صل مختلف بذريعه عوامل طبیعی ( فیزیکی ) غیرنورانی ) بدانیم . درین صورت هم اشتباه فوق رفع میشود وهم کلمه ، مدلول عمومی داشته دیگر عواملیرا که بعداً برای این کار استعمال شود ، در بر گرفته میتواند . علاوه بو اسطة تیلی فوتو گرافی نه تنها عکس ها ، بلکه رسم ها ، نقشه ها ، مانوسکریت ها و اسناد تحریری و هر قسم صور را از یکجا بدیگرجا نقل میتوان داد و هم اگرچه تا امروز ممکن نشده احتمال دارد که در آینده قریبی چنان طریقه بدست بیاید که تصاویر معرض نقل یافتن مثل امروز رأساً از همان نقطه مبدأ عکس گرفته شود . . .
( ترتیب وصورت عملیات آلات تیلی فوتوگرافی ) :
فرض کنیم تصویری روی کاغذ است که میخواهیم آن را بصورت فوری بيك نقطه دور انتقال بدهیم : تصویر عبارت است ازقسمت های سیاه وسفید و نیمرنگ که باید رنگهای

١٠٣٥


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٠ )

آن بوضوح به نقطۀ مقصد نقل داده شود : تصویر را مقابل يك آلۀ كوچك مانند چشم مصنوعی كه در هر لحظه بجزيك نقطه از تصویر را نقل داده نتواند ، قرار میدهند . این آلۀ كوچك مثل چشم انسان بايك شدت بزرگتر از روشنائی نقطۀ که چشم مصنوعی به آن متوجه است متحسس میباشد یعنی روشنی آلۀ كوچك از روشنی اصل تصویر بیشتر است . چشم مصنوعی هر نقطۀ تصویر را که مقابلش رسید باقوۀ جاذبۀ خود (مثل چشم انسانی) جذب کرده ، بطور معکوس از سوراخ كوچك خود ( در چشم انسان مردەك ) به صفحه راتین منتقل میسازد . و بلا فاصله نقطۀ مذکور را باقوۀ دافعۀ خود در مجرای سیم تلگراف یا امواج هوائی ( بی سیم ) داخل کرده سوی نقطۀ مقصد میفرستد . و بعد نقطۀ دیگر را كه مقابل سوراخ آن قرار گرفت بهمان ترتیب اخذ و درسیم و یا امواج هوائی داخل مینمایند تا آنکه کلیۀ نقاط تصویر مذکور منتقل شده طرف مقصد منتقل شود .
این نقطه های پی در پی تصویر كه بترتيب فوق سوي موضع مقصد روانه میشوند در موضع مذکور بواسطۀ آلۀ كوچك دیگری که آنهم مثل چشم مصنوعی ولی عملیات معکوس دارد اخذ میگردند یعنی هر نقطه بهمان ترتیب اولي بواسطۀ سوراخ كوچك آلۀ گیرندۀ مذکور بطور معکوس داخل آن شده ذریعۀ آئینۀ کوچکی دوباره راسته شده روی شیشه یا فلم و یا کاغذ تازۀ عکاسی که مقابل آلۀ گیرنده قرار داده میشود ، منتقل میگردد تا تمام نقاط تصویر منتقل ، یعنی کل تصویر مذکور بصورتیکه در موضع مبدأ داشت روي شیشه یا کاغذ عکاسی نقطۀ مقصد تشکیل پذیرد ، آنگاه این عکس را از روي شیشه یافلم شسته چاپ کرده در موضع مطلوب خواه اوراق جرائد باشد خواه کتب و غیره ، نصب و گراور میکنند .
این بود تفصیل صورت عملیات تیلی فوتو گرافی یعنی نقل دادن تصاویر بذریعۀ تلگراف حال براي مزيد معلومات قارئین خلص ترتیب مزبور را در طی ٤ قسمت معین و ذیلا" ذکر میکنیم تیلی فوتو گرافی عبارت است از :
١ – اخذ چیز عکس گرفتنی نقطه به نقطه .
٢ – تشکیل نقاط مذکور در آلۀ استاسیون مبداء ( که هر نقطۀ تصویر را بقسم معکوس

١٠٣٦


شمارهٔ ( دهم ) سال دوم تل فوتوگرافی (۱۰۱)

گرفته در سیم یا تموجات هوائی بی‌سیم ( داخل میکند ) .
۳ — انتقال نقاط مذکور بذریعهٔ جریان برقی سیم تلگراف یا امواج هوائی رادیو ( بی‌سیم ) .
٤ — انتقال نقاط تصویر به ترتیب اصلی آن روی شیشه یا فلم یا کاغذ عکاسی.
نواقص این اختراع : — نقص بزرگ انتقال عکس بذریعهٔ تلگراف این است که
تصاویر در نقطهٔ مرجع که دوباره چاپ میشود ، دارای خال های سفید متعدد میباشد و بسا
که صورت اصلی چیز عکس گرفتنی را ، در نظر نا شناس جلوه میدهد خصوص که کدام
مینیاتور یا نوشتهٔ كوچك باشد ، سبب اصلی نقص مذکور این است که چون تصویر
در استاسیون مبدأ نقطه به نقطه وحصه به حصه علیحده وپهلوی هم اخذ میشود و همانطور
نقطه به نقطه وحصه به حصه به استاسیون مرجع روی فلم یا کاغذ عکاسی منتقل می شود ،
حینیکه نقاط پهلوی هم قرار مییابند ، خوب بهم وصل نشده از هم دیگر قدری دور می مانند
و به این قسم تصویر بعد از منتقل شدن خال خال پیدا میکند .
نقص دیگر تل فوتوگرافی این است که تصویر در موضعیکه منتقل وطبع میشود بسیار
خیره و خصوصاً مضامین مطبوع وغیره نوشته جات خوانا نمیباشند .
اقدامات جدیده برای رفع نواقص مذکور : دونقصی که در فوق ذکر شد در ابتدای
وقت یعنی در بدو موقع اختراع اذهان علماء را سخت پریشان ساخته و هر چه کوشش میکردند،
برفع آنها موفق نمی آمدند طوریکه فقط عکسهای بزرگ که تصویر يك نفر میبود ، پس
از انتقال شناخته میشد . ولی درین سالهای اخیر که بسط وتوسعهٔ این اختراع وفوائد آن
نظر کلیهٔ علماء را بآنطرف متوجه ساخت ، نواقص مذکور بیش از پیش مورد دقت
قرار یافته چنانکه اخیراً دونفر عالم یکی فرانسوی موسوم به ( بی لن ) و دیگر المانی
( کورن ) نام هر دونقص مزبور را تاحدکافی دور کردند : برای ازالهٔ خالهای تصویر
چنان تصویب نمودند که نقاط انتقال یافتنی تصویر باید تاحد ممكن كوچك باشد و مخصوصاً
يك سانتیمتر مربع از سطح تصویر به ( ۳۶۰۰ ) نقطه تقسیم یافته در هر نوبت یکی از نقاط
مذکور بواسطهٔ آلهٔ چشم مانند استاسیون مبداء انتقال داده شود .

۱۰۳۷


(۱۰۲)
مجله کابل
شماره (دهم) سال دوم

و برای رفع خیره گی تصویر اندازه روشنائی را که برای اخذ هر نقطه از تصویر به آله استاسیون
مبدأ داده میشود ، چنان تقسیمات دادند که برای هر نقطه فقط همان اندازه روشنائی
داده شود که در موضع مقصد روی فلم یا کاغذ عکاسی دورتر از آن نقطه انتشار نیافته و الوان
تصویر را مغشوش و خیره نسازد .
به اثر تحقیقات و مساعی این دو نفر عالم امروز کلیه تصاویر ورسم ها و میانورها
و نوشته جات مطبوع و غیر آن که بواسطة جریان برق از يك نقطه به نقطه دیگر انتقال
داده می شود ، بدون کم و کاست و نقص وخیره گی و غیره بر نقطه مذکور میرسد و تمام
جزئیات آن بچشم دیده و شناخته می شود .
فوائد تیلی فوتو گرافی : این اختراع قیمت دار که با وجود بدایت رواج آن در اکثر
ممالك بسط و توسعه بزرگی یافته فوائد مهمی دارد که روز بروز فکر بشر به درك آن
مقتدر شده و در امور مختلفه حیاتی خود تطبیق خواهد داد . در حال حاضر بزرگترین
فایده تیلی فوتو گرافی انتقال تصاویر است از یك محل به ممالك بعیده که مطبوعات بیشتر
از آن استفاده میکنند . مثلا عکس رئیس جمهور پاشا، يك مملکت را چند لحظه بعد از موقعیکه
کدام نطق مهم را ایراد میکند . بذریعه تلگراف به نقاط دور دست فرستاده در جرائد
طبع میکنند .
علاوه بر مطبوعات انتقال سریع تصاویر اجرا آت امور پولیسی را نهایت سهولت
می بخشد : مثلاً اگر يك نفر دزد یا قاتل در يك مملکت مرتکب سرقت یا قتل و غیره افعال
ناشایسته شده و فوری به مملکت دیگر فرار کند مملکت مذکور بواسطة تلگراف تصوير
و نشان دست و غیره تشریحات شخصیت او را به نقطه اولی فرستاده و با لنتیجه سارق وجاني
فوری دستگیر می شود .
دیگر فائدۀ تیلی فوتو گرافی این است که تصویر اسناد مهمه بواسطة آن از يك نقطه به نقطه
دیگر بهمان شکل اصلی خود منتقل شده و طرف مقابل از دیدن آن در معاملات اطمینان
پیدا کرده اجرا آت فوری مینماید . مثلا تصویر قباله ها معاهدات و دیگر اسناد را بواسطة

۱۰۳۸


شماره (دهم) سال دوم  تیلی فوتو گرافی (۱۰۳)

تلگراف از یکجا بدیگر جا فرستاده بطرف مزبور نشان میدهند وطرف بصورت فوری قبولی
و یا عدم قبولی خود را در معاملۀ تحت بحث ابلاغ میکند .
لهذا این اختراع مهم را به نظر اهمیت دیده و برای آنکه تمام مردم از ماهیت و حقیقت
و طریقه عمل و فوائد آن تا حد لازم دانسته شوند ، در سطور فوق حکایۀ مختصری نموده مثل
سائر ملل ترقی و بسط یافتن مزید آن را انتظار می بریم ....
انتها

(مترجم جدید انجمن ادبی)

درین تازه گی ها آقای سید قاسم خان که یکی از جوانان فعال و تعلیم یافته مکتب امانیه
است بترجمانی فرانسوی انجمن عز تقرر یافته ؛ ما از شمول آقای موصوف اظهار مسرت مینمائیم.
انجمن ادبی

۱۰۳۹


[BLANK PAGE]


زین العمارة


پیدایش خط وخطاطان

درین نزدیکی ها کتابی باسم پیدایش خط وخطاطان از طرف مؤلف محترم جناب حاجی مرزا عبدالمحمد خان ایرانی مدیر چهره نما باداره انجمن واصل گردید . مؤلف محترم آن در تالیف این کتاب نفیس زحماتی برخود هموار نموده و ارمغان خوبی در تاریخ ادبیات از خود بیادگار گذاشته اند . این کتاب مختصر شرحی از تاریخ دوره های خطوط متنوعه ملل قدیمه واقسام خطوط عربی و سوانح خطاطان معروف اسلامی نگاشته ، وچون ضمناً حاوی شرح حال خطاطان افغانی هم است ما مطالعه و خریداري این کتاب را بعلاقه مندان تاریخ یاد آوری میکنیم آدرس مؤلف برای قبول قیمت اینست : ـ مصر ـ مدیر چهره نما عبدالمحمد ایرانی . بعلاوه مؤلف محترم نظر بذوق علمی خویش ترجمه ( بدون تصرف و شرط اطلاع بمؤلف ) این کتاب خویش را نیز آزاد گذاشته اند
انجمن ادبی کابل از اهدای این کتاب بجناب مؤلف محترم اظهار تشکر مینماید .
( انجمن . )


درین پاکتها
ع ۱
دست مبارک
ج، اله داد غندمشر و غیره تقدیمست مطالعه کنند.


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی
۲۳


مجله کابل
(آدرس) (ماهوار) (اشتراک)
انجمن ادبی ، جاده ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل : ۱۲ افغانی
عنوان تلگرافی- کابل انجمن ولایت داخله ١٤ "
مخابرات خارجه نیم پوند انگلیسی
با مدیر انجمن اول ثور ۱۳۱۲ هـ ش - ۲۱ اپریل ۱۹۳۳م طلبای معارف نصف قیمت

فهرست مندرجات مجله کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ شخصیت محی‌الدین خان (انیس) ۱ ٥
۲ طبایع و امزجه در بین زن و مرد ترجمه جناب قاری عبدالله خان ٦ ١٥
۳ نغمات تاگور " مدیر انجمن ادبی ١٦ ۱۸
٤ قصیده در مدح اعلیحضرت همایونی تشکر و اقتباس از مجله نمکدان تهران ۱۸ ۱۹
٥ هنگام شب اثر طبع آقای نصرالله خان فلسفی ۲۰ ۲۳
٦ کوهسار خرابه زار غزنین نجیب‌الله خان متعلم مکتب امانیه ٢٤ ۳۰
۷ قصیده در مدح اعلیحضرت همایونی اثر طبع جناب سید سکندرشاه خان کاظمی ۳۱ ۳۲
متخلص برعنا
۸ نامه هندوستان " ۳۲ ٣٦
۹ شیر اسیر اثر طبع آقای ارژنگی از تهران ٣٦ ۳۷
۱۰ زوال صنعت " ۳۷
۱۱ غزل اثر طبع جناب سردار عزیزالله خان قتیل ۳۸
۱۲ حمد یزدان پاک اثر طبع جناب مرحوم احمدجانخان الکوزائی ۳۹ ٤١
۱۳ وصایای خسروی حکیم امیر ناصر خسرو بلخی ٤٢ ٤٤
١٤ بهار حضرت میرزا بیدل ٤٤
١٥ شعرای افغانستان سرورخان گویا ٤٥ ٥١
١٦ وکتور هوگو ترجمه محمد رضاخان متعلم مکتب امانیه ٥١ ٥٦
۱۷ شیار " سلطان احمدخان رشید متعلم مکتب امانی ٦٥ ٦٠
۱۸ تصریغ و تمنی سید قاسم خان ترجمان انجمن ٦٦ ۷۰
۱۹ هیکل تراشی یونان و بودائی مترجم احمدعلیخان ۷۱ ۷۹
۲۰ علمای حقانی انجمن ۸۰ ۸۲
۲۱ روحیات انسان وحشی ترجمه سید قاسم خان ترجمان انجمن ٨٤ ۸۹
۲۲ مدارس اشعه آفتاب " ۸۹
۲۳ تاثیر نغمه به مور " ۸۹
٢٤ حس شامه " ۹۰


نمره
مضمون
نگارنده
صفحه
الى
٥٢
اشعه گاما
ترجمه
۹۰
٢٦
مقياس جاذبیه
»
۹۱
۲۷
خطر حیوانهای اهلی
»
۹۱
۲۸
رخت شویی
»
۹۱
۲۹
رازهای شعبده بازی
»
۹۲
٩٤
۳۰
رادیو چیست
نگارش محمد صدیق خان رادیو ميخانيك طياره
٩٥
۹۷
۳۱
حل سوالات مرموز
عبدالقیوم خان متعلم مکتب امانیه
۹۸
۱۰۰
تصاویر :
(۱) ع ، ج المراعلی نشان محمد گل خان وزیر داخلیه
(۲) ع ، ص عبدالرشید خان معین اول وزارت داخلیه
(۳) آقای نصر الله خان فلسفی
(٤) ع ، ص نيك محمد خان معین ۲ وزارت داخلیه
(٥) آثار نقاش معروف ایران آقای ارژنگی
(٦) صداقتمندان مدیران و مامورهای وزارت داخلیه
(۷) اثر آقای ارژنگی
(۷) فامیل ( مسترابم دوو ) جدید الاسلام
(۹) آثار آقای ارژنگی
(۱۰) عمارت هفتاد طبقه معروف نيو يارك
صفحه
اول
۱۲
۲۰
٢٥
٣٦
٥٣
۷۱
۸۳
۹۳
آخر


ع ، ج ، امیر اعلی نشان محمد گل خان وزیر داخله


شماره ( یازدهم ) سال دوم
نمره خصوصی ( ۱ )
كابل
KABUL
قسمت علمی
شخصیت
( ۲ )
بقلم محی الدینخان
« انیس »
بقیۀ لغات این بحث
( غدود ها وغدود های صماء ) : جسمهای گلوله در بدن است هر کدام لعابهای مخصوصی میدهد ، که در موجودیت و حیات جسم اهمیت واثر جدا گانه دارد * اما غدودهای صماء برای همان غدودها استعمال میشود که لعابهایشان سرراست بخون میرود ، و باید ملتفت بود استعمال کردن غدود تنها بمعنی گلوله گیهای مرضی که احیاناً بسبب بعضی مرضهای ورمی پیش میشود چنانچه در محاوره عوام ویا عموم معمول است غلط میباشد ، زیرا غدود ها در جسم طبیعی و بسیار زیاد هستند ،
کله را از حیث ترکیب سر و الاشه و چشمها اگر گرفتیم آینه نیستکه راست و درست گوئی آن هیچ شك وغلط ندارد و درین بحث مختصر توضیح زیاد این مطلب گنجیده نمیتواند پس مختصرا در باره سر میگویم : مشهور اینستکه ذکیها کله هاي بزرگ دارند یا اینکه میگویند برامد گي پیشانی دلیل ذکاوت میباشد . ولي این هر دو نظریه همیشه درست نمیبراید بلکه دلیل درست ذکاوت اینست : خطیکه از ابرو تا پشت گردن برسد کما فی یا قوسیت کافی داشته تناسب موزونیرا با خطیکه هر دو گوشرا وصل میکند نشان بدهد اما کسانیکه سرهای شان
۱۰۴۰


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )

پهن و بچق کله هستند هیچ استثنا و یا ذکاوت ندارند .
و چشمها : نزدیکیشان تنگ ذهنی و خست را نشان میدهد ، بالعکس چشمهای دور از هم
در روی فراخ ، که عبقریت و نبوغ یا شبیه آنرا که عبارت از جنون است نشان میدهد .
و شاید مهمترین چیز در چشم حرکت و درخشانی و شعاع آن باشد که اندازه های :
صحت ، حیویت ، قوت ، عصبيت و احساس حیات و آنچه که در حیات خوشی آور
یا عجیب است دلالت میکنند .
( الاشه ) : الاشه کلفتی یعنی که دلالت بر وحشت طبع صاحب خود بکند مانند الاشه
شادی غوریلا ، والاشه میانه قوتی بیافی که وقت گپ زدن گوئی اعلان میکند که من
قوت دارم و میتوانم بر مشکل هر قدر که دشوار باشد غالب شوم ، اما الاشه که انتهای آن
با يك زنخ بد ترکیبی شده باشد که در گردن گور رفته است اخلاق بی تناسب و ضعف
شخصیت را دلالت میکند ،
این موضوع دلالت اعضا و ترکیبهای بدن بر شخصیت سخن دلچسپیست که تمامی ندارد
و می بینم اگر جلو نگیرم موضوع مرا بآن طرف خواهد برد و از چیزیکه میخواهم
درین بحث بآن برسانم منصرف و یا مشغول خواهد ساخت .
پیشتر گفتیم اراده قوی و احساس بعزت نفس و ذاتیت مقصود اساسی در تربيت است
پس اگر ما موضوع ضروریات تربیه را از جنبه روحی درین بحث صرف نظر كنيم
میباید بگوئیم برای تربیت دادن شخصیت محتاج خون سالم و اعصاب سالم و غدود های
( صماء ) سالم میباشیم .
( سلامة خون ) نظری بطرف هموطنان دهقان اندازیم غم میارد و گریه هر گاه در

١ - صاحب این مقاله طبعاً وضعیت را من حيث محيط خود ذکر کرده است که بالطبع با تفاوت
محیطها سببها نیز فرق میکند ولی مادامیکه خون واعصاب وغدودها در تکوین شخصیت قرار این
نظریه من حیث تربیه بدنی تهداب مهم است خوب است اگر مسئله را از حيث وضعیت خود
تدقیق کرده ، آنچه اسباب ضعف این رکنهای سه گانه شخصیت است پیدا کنیم و در
مقاومت و بر طرف کردن شان فرداً فرداً ساعی باشیم .

١٠٤١


شماره (یازدهم) سال دوم شخصیت (۳)

قریه های خود بودند بمرضهایکه (۱) «فقرالدم» یعنی کمی خونرا سبب شود مبتلائی گردند، و مغز سر در جمله دیگر اعضای بدنشان گرفتار ضعف گردیده ذهنشأنرا کند. بسازد، واگر بشهر ها بیایند بنواقص (۲) صحی آن گرفتار شده و وقتیکه پس بدهات خود میروند همان نقصهای صحیرا بخون اولاد خودها رسانیده و تا وقتیکه آنها جوان شوند در خونشان به کمین میباشد همینکه بجوانی رسید عوارض جسمی و باروحی مبهم در او ظاهر میشود، اگر طبیبی خون او را ملتفت شده تحلیل کند خواهد دید که این بیچاره از نادانستگی پدر نصیبی گرفته است، وشاید طبیب باصل این مطلب ملتفت نشده و دست تصرفرا به جسم او دراز کرده و دوا ها یکه در آنحالت حکم زهر را دارد ببدن او ترزیق نموده و جهاز عصبی را خلل دار بگرداند، پس اگر شخصیات مستقل و پخته میخواهیم باید خون طبقه اطراف غریبرا اعتادانه واز مقاومت مرضهایشان کوتاهی نکنیم.
(سلامه اعصاب) نظری بطرف شهرهای خود اندازیم غم میآرد و گریه انواع، مخدرات و عملها همه شأن جهاز اعصا برا منهدم وقوه اراده را از بیخ خراب میکند، پس بپرسیم چه شخصیتها ترکیب خواهد شد از جسمهای که پوده شده باشد، و یا بآخر رسیده باشد،؟ اگر شخصیتهای قوی میخواهیم باید با مخدرات وعملها بجنگیم.
(غدودهای صماء -) درین مطلب سخن در باب نوترین کشفیات علم رسیده است یعنی بمطلبی رسیدیم که قبل ازین پوشیده بود و علم امروزه چه يك روشنی تیز آشکار ساز بر آن انداخته است.
شنیده باشید چیزیرا که غدود های صماء میگویند میدانید چیست؟ این همان غدود ها نیستکه افرازاتشان یا خلاصه وا. ایشان سر راست بخون آمیخته میشود و این لعابرا (.Hormon) مینامند غدودهای مذکور همیشه باهم تعاون دارند برای نگه داری صحت و خوی و چیز یرا که ازین غدود ها درین بحث ذکر خواهیم کرد تنها (غدۀ درقی) که جای آن زیر گلون است، و غده نو کشف شده دیگر یکه جای آن بالای گرده ها
۲ - در باب معایب شهری که آمدیم نیز فرق بزرگ در نوع نقصانها می یابیم: اهمترین کل همین است که وسایل سرایت و پیدایش امراض در شهرهای ما غیر از آن چیزهائیست که در شهرهای دیگران میباشد؛ مثلاً از ما بیشتر من حیث غذائیت ورها ئش است.

١٠٤٢


شمارهٔ (یازدهم) سال دوم مجلهٔ کابل (٤)

میباشد و غدهٔ نخامی که در کله است و نیز خصیتین در مرد و تخمدان در زن این غدودها
که ذکر کردید همه دائماً در تعاون میباشند و شاید احیاناً افرازات ( یعنی لعابهای آنها )
مخالف افتد ولی بهرحال خدمت کردن همه شان برای يك مقصود است و باجهاز عصبي اتفاق
و همراهی کلی داشته میباشند ، در راه نگهداري توازن جسم ، و اگر در لعاب یکی آنها
خلل رسید حتماً دردیگران اثر دارد ، علیهذا اگر در نظام آنها عیب پیدا شد جهاز اعصاب
بضعف نمایان مبتلا میگردد و باین سبب این غدودها در شخصیت اثر دارند .
و از مرضهای عجیبی که جنگ عمومی کشف کرد اینکه محارب اگر بمرضیکه آنرا
صدمه بمبها مینامند گرفتار شود نیز بمرض نورستانی ( خلل اعصاب یاسودا ) مبتلا میگردد
و باین سبب خلل در افراز غده درقیه او پیش میشود .
و متعاقب آن خلل در لعاب غدهٔ درقی پیدا میشود ، ونیز غدهٔ که بالای گرده ها میباشد
چنانچه ورم هم پیدا کرده و لعابشان کم میشود ، و نیز لعاب بیضتین کم میشود ، ضعف تناسلی
واقع میگردد . زیرا غده های که بالای گرده ها هستند در حقیقت غدود های خوف
و پریشانی میباشند ، یعنی اگر ترس و پریشانی زیاد شد لعاب این غدود ها زیاد میشود
و مریض میگردند . متعاقب آن غده درقی مریض میگردد .
باین سبب آدم های که پیر میشوند ، نبض دل آنها تیز دست و پای آنها لرزه ، ولاغری ،
و زیادت عرق داشته میباشند ( زیرا لعاب این غدود ها در پیری زیاد میشود . )
بالعکس کسا نیکه لعاب این غدود هایشان از حد اعتدال کمتر باشد که درین بحث مراد من
میباشند ، که اینها تنبل و شخصیت زبون داشته میباشند . اگر طفل بود هر ساعت پدر او
مجبور میشود که او را تقی بزند . و هم چنان مادرش برای سبق خواندن مجبور میشود که
او را بزند . و از هر طرف لقب تنبل و مرده باو داده میشود — در حالیکه خود طفل
هیچ گناهی ندارد غیر ازینکه افرازات همین غدودهای او از اندازهٔ ضرورت کمتر میباشد .
و اگر این مرض کمی لعاب غدود های مذکور در يك آدم کلان باشد ، می بینید که
خیلی کند ذهن ، وبی ثبات و بی حافظه میباشد یعنی هر چیز را زود فراموش میکند . همیشه
گپ خود را مانده در چیزیکه فایده نداشته باشد سخن میزند . نمیتواند فکر خود را

١٠٤٣


شماره (یازدهم) سال دوم
شخصیت
( ٥ )
در يك نکته يا موضوع جمع كند . و در یگان موقعهای مخصوص بدنش چربو زیاد میشود .
مخصوصاً در پشت خودش چربو مانند کوهان شتر جمع میشود ولی اگر زن بود این چربو
در کفلهاي آن جمع میشود . و مرده ای که این مرض را دارند غالباً موی سر آنها
زود میتکد و سفید میشود، و نیز موي آبروها ميتكد ، وهمیشه حرارت جسم پا یا نتر
از حالت طبیعی میباشد . باید اینچنین اطفال و یا اشخاصی را بشناسیم ، و آنها را بنداشتن
امید بدارائی شخصیت متهم و مایوس نسازیم، زیرا حالتشان خوب شده میتواند اگر
خلاصه غدودها را قرار مشوره طبيب استعمال کنند .
حال اینرا هم بپرسیم که آیا همه مرضها شخصیت را می لما ند ؟ یا اینکه هر چه که
جسم را منهدم بسازد شخصیترا نیز منهدم میسازد ؟ جواب اینست که اگر شخصیت
پخته شد و تکوین خود را تمام کرد بعد از آن مرض آنرا منهدم نمیسازد ، ولی مانع از
پخته شدن آن میتواند اگر پخته نشده باشد . تنها يك مرض است که در صورت اثر عجیب دارد،
و آن سل است ، اگر ملتفت شویم چشمهای فراخ و براق ومقبول صفاي ذهنی و جمال
نفسیت را در مسلول ، آنرا هم یاد کنیم که شیلر شاعر بمرض سل مبتلا بود . ولی همین مرض
صفای ذهن او را زیاد کرد، و بنوغش را تیز ساخت . و توکسین سل مقبه عجیب برای دل
و جهاز اعصاب ومجموع تناسلی است . امید را میشوراند .
ولی بدبختا نه این همه بيداري وتنبه ها در اثناي نوبتهای ویران کن جسم را که مرض
پیدا میکند گم و نابود میشود . گوئیتس شاعر گرفتار سل شد ودوسال بعد از گرفتارشدن
باین مرض مرد که در اثنای آنها بهترین آثار پا ینده خود را داد .
١٢٤٤


شماره (یازه هم) سال دوم
مجله کابل
( ٦ )

طبائع و امزجه
در بین زن و مرد

اقتباس از مقتطف مصر
شماره ( ٢ ) از مجلد ٨٢
ترجمه جناب قاری عبد الله

میگویند : نفس مذکر و مؤنثی ندارد بلی این سخن درست مینمود اگر نفس پابند جسد
نمی بود و اطلاق میداشت . وچون حیات جسدیه ما بزرگترین اساسی است در بنای
محاکمات بین طبائع و امزجه . پس در طبیعت و مزاج زن و مرد فرقهای بسیاری موجوداست .
در درس و بحث این موضوع باید از عواطف مجرد گشت و از میل و اعراض هر دو
برکنار مانده نه در تحسین زن غلو ورزید و نه در تقبیح آن مبالغه را ازحد گذراند .
و نه در تفریق مزاج هر دو با قوه عقلی و وزن دماغ را (مانند عقیده بعض علما) مؤثر
بزرگ دانست . چه عوامل دیگری هم هست که اهمال ازان روا نبوده و تنها وزن جثه
و قیاس جمجمه و اندازۀ قوه عضلیه در تفریق مزاج و قوای خلقی و عقلی زن و مرد کفایت
نمیکند . زیرا روح را با رطل یا کیلو گرام وزن نمیتوان کرد . و دلیل آن ؛ جمجمه مشهور
قویتر است که از و چکترین جمجمه های معروف است .
مرد همیشه خود را بر زن رجحان و برتری میدهد و این بنزد اشخاصی که قوه مادی را
قوه عالی میدانند غریب نمی نماید . چه ازدیر باز قدمای فلاسفه گفته اند : زن ؛ مردیست
که نشو و نما یش ؛ تمام و کمال نگشته . و این رأی تا امروز ؛ حکمفرمائی داشت .
داروین در نظریه انتخاب جنسی گفته : مرد دارای رجحانی هست . و بزعم ( سپنسر )
نشو و نمای باکره بسبب احتیاج به حمل و ولادت ورضاع ؛ موقوف و معطل می ماند .
بنا برین مرد بزعم داروین زنی است که نشو و نمایش ؛ کمال پذیرفته وزن بزعم ( سپنسر )
مردی است از نمو باز مانده . ( و لبو ) دانشمند سومی گوید : زن از مرد قدیم
انحطاط یافته .
امروز آرای فوق همه اش خطا می نماید . چه به ثبوت رسیده که در نطفه مذکریت
و مؤنثیت ؛ مقدارهای قیمت یکی است . و در جنین از ماده پدر و مادر کمیات متساوی

١٠٤٠


شماره (یازدهم) سال دوم
طبائع و امزجه
(۷)

میباشد .
نخستین فرق حقیقی در بین بچه و دختر در آغاز حیات حیوانی و نباتی میباشد چنانکه ماده مذکری ؛ كوچك ، فعال ولاغر غیر کامل میباشد و نمویش تنها امکان ندارد و اصل و ماده مؤنثیت تیره و پر از غذا و قلیل الحرکه و مانند اول ناقص میباشد . و از اتحاد هر دو جنین ؛ پیدا می شود . از بیان فوق ظاهر می شود که فرق در بین هر دو جنس در اصل و اساس است و غذا بزرگترین اسبابی است در تکون مرد و زن و در نتیجه زن ، جنینی است که غذای بسیاری مییابد نه جنینی که نشو و نمایش ؛ متوقف باشد . درین باب دلایل بسیاری است و از جمله تجارب ( یوانغ ) است در کور بقه ها مشار الیه بوسیله غذای جيد وخوب ؛ عده ماده آنرا زیاده ساخت تا شماره اش در بدل ۵٦ در صد ۹۲ در صد رسید و ازین قبیل تجارب عدیده در میش و زنبور شهد و دیگر حشرات مختلفه هم جریان یافته و ظاهر گشته که عده ( ماده ) بسبب جودت غذاهاي كوچك زيادت می پذیرد ولي پيش از انفرادش در جنس . و عکس آن هم بر عکس نتیجه میدهد . ماده زن بالطبع ؛ بسكون و الفت و عدم تجزیه مائل است برعکس ماده مرد که در طبیعتش میل است بحركه وتفتيش و بحث . آري طبع ماده انوثت ما نند طبع خود مؤنث است که حیات آرام را در خانه آرام بسیار خوش دارد چه طبیعت آنرا برای نشوونماي اولاد وحیات صغار ؛ مقرر کرده .
گذشته از نطفه ها ؛ در حیوانهای نامی نیز عین همین چیز موجود است چنانکه فعالیت نر از ماده بیشتر و حرارتش ؛ بخت تر و اضمحلالش سریع تر است .
امثله این در اجناس مختلفه حیوان بسیار است و در حیوانهای عالی بتخصیص در انسان ؛ فرقهای بزرگ در بین هر دو جنس می یابیم . از انجمله زن در استدارت نسج وقلت فعالیت در نطفه و نموی صدر و هر دو تهیگاه ، و برای تهیه تناسل وغذا رسانی هر دو جنس ، خصوصیتی دارد و اجزای جهاز عصبی که بر حاسه اش تسلط دارد نموئی میکند . أما در مرد اجزای جهاز متسلط بر اعمال عضلیه و عقلیه بیشتر نمو می نماید . (حس مرد وزن ، مزاج ؛ در مرد وزن اختلافی دارد . این اختلاف بنابر رأی (فرد فویه ، از سبب اختلاف ترکیب فیزیالوجی هر دوست نه بر حسب تصادف ناشی از انتخاب طبیعی یا جنسی ؛ بلی انتخاب

١٠٤٦


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل (۸)

طبیعی را هم سببی میتوان گفت که باسباب فیز یالوجی مذکور انضمام می دارد زیرا بتدریج زمانه فارقه ها را در بین هر دو بیشتر میسازد .
پس فعالیت خارجی و ناشی از قوهٔ جسدیه که در مرد ها مستلزم وجود شجاعت روحی است و دارون و سپنسر این فعالیت را شجاعت مردان میگویند بسببی که همیشه مردها برای دانه و قوت مقاتله میکنند . از بنجههٔ مردان شجاع ؛ غالب آمده و شجاعت را در جنس خویش باقی گذاشتند . ولی فرد فویه میگوید : چرا مرد مقاتله میکند نه زن و چرا هر کدام بوظیفهٔ خود اختصاص یافته خصوص در امور دانه و حب . و ازین بر می آید که سبب همان اختلاف ترکیب است در تکوین مرد و تکوین زن . شجاعت مرد در خارج یعنی در تعدی و تجاوز متمثل و آشکار میشود . اما شجاعت زن عبارت است از تحمل رنج حمل و حفاظت اولاد کوچک که بر شجاعت مرد برتری دارد . زن بسیار شکیبا و آرام بوده با تأنی تمام و بدون انقطاع بطرف هدف خود سیر می کند اما مرد اندک صبر وغلفله ئی می باشد وهمهٔ این کوائف در خون مرد و در خون زن است بنا بر رأی ، فرد فویه ، نه از تاثیر انتخاب طبیعی .
زن در عواطف و محبت خود ثابت قدم تر است و از انانیت دورتر زیرا در ترکیب خود مائل بتضامن و پذیرائی است و مرد در ترکیب خود مائل بانفراد میباشد . دماغ مرد بزرگتر از دماغ زن و دماغ داخلی زن دقیق تر است زیرا مرد بیشتر به حرکت و عزم و تجربه و افکار تند سر و کار دارد و درین چیز ها قوهٔ دماغی و قوهٔ عضلی بیشتر بخرج میرسد ولی زن بدقت محاکمه و نظریات صائب و اصالیب حیله جوئیها فائق است ، و چون وظیفه اش انتظار و ملاحظه است داخل دماغش دقیق گردید طبیعت زن حس است و مزاج حساس دارد و در خوی مرد حرکت و مزاج پیشوائی سرشته است . مردان دموي مزاج بسیار حساس و سریع الحس میباشند و مردان صفراوي مزاج ؛ فعال و در کار سرعت دارند و در مقابل این هر دو زنهای عصبی حساسند وحس عمیق دارند وزنهای بلغمی مزاج یا دارای خون سرد فعال ولی در کار بطئی میباشند .
عاطفهٔ زن قویتر و تاثر وحسش شدیدتر وبشدت وانواع رنج والم شناساتر است ولی المش

١٠٤٧


(۹)

شماره ( یازدهم ) سال دوم طبائع و امزجه

مانند الم مرد انفجار نمی پذیرد و بر اعمال نومیدی وادارش نمی سازد بلکه الم در اعماق نفسش پنهان و پوشیده میباشد افراط حسش در محبت آشکار میشود . حب در نزد مرد عبارت از سرور حیات است ، و در نزد زن ؛ خود حیات . علاقه حب در بین زن و مرد چنان است که حب زن عموماً ساکن تر و ثابت تر و از حیث شهوت نسبته کمتر است و نتیجه است از ترکیب و مزاج او و چنانکه گفتیم زن عموماً دارای صفات مذکور در فوق میباشد . و شاید زن را بتقلب وخفت تهمت زنند ولی از مستثنیات است چنانکه متنبی میگوید :
اذا غدرت حسناء وفت بعهدها
فمن عهدها ان لا يدوم لها عهد
با وجود آن شك نیست که سبب خفت و سبکی زن اکثر اوقات اعمال مرد میشود و ازینجهة ملامتی بر مرد باز میگردد . حب زن بصفات اساسی مرد تعلق میگیرد ( جسمانی باشد یاروحانی ) و بطور اجمال کمتر طالب جمال او باشد بلکه طلبگار قوه جسدی و عقلی و بتخصیص طالب مزایای خلقی او میباشد . بزعم فرد فویه ؛ شعور بلزوم اسبا بیکه برای خانواده و نوع ؛ نفع و ثباتی دارد زن را وادار باحترام مرد می سازد . چنانکه زن جاهل قوه جسدي وزن عالم ؛ قوه عقلي و خلقي مرد را محترم میداند زن را میل بحيات داخلی و آرامش خاضع و فرمانبر قوه مردی نماید تا آماده برای تنازع خارجی باشد . همچنان طبیعت مادری بدرك فائده اولاد وادارش مینماید و میداند که اولاد مستفید میگردند وقتی که پدر و مادر از حیث جسم و عقل قوی باشند .

زن خیلی برضامندی شوهر مائل است وازینجهة ذوقی دقیق در تجمل و آرایش خود داشته و میتوان در زینت و آرائش سر و صورت ؛ بی نظیرش گفت . شك نيست که قانون انتخاب زن را باندازه عاش باین امور ؛ قدرت بر گذران میدهد و ازینجهة عالمترین زنان بامور زیب و زینت توانا و بامور معیشت باشد . ولی انگیزه این غریزه در زن از سبب ضعف جسم اوست چنانکه خواهش مرد ندارد بلکه مرد طالب اوست وازینجهة برضایت مرد ناچار میباشد . و نیز در سرشت هر زنده جانی است که از مزایای طبيعية خود صيانت نماید و در نموی آن بکوشد . زن که میداند بزرگترین مزا یایش ، خوشگلی و آرائش است چرا بآن تشبث نورزد بر علاوه که میداند سبب محبت مرد باو همین دو چیز است . و از بیانه

١٠٤٨


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )

فوق میتوان نتیجه گرفت که مزایای اساسی زن ؛ محب. جمال شخصی است چنانکه خوشگلی را در شخص خود پرستش مینماید ، و این مزیتی است میراثی و بس گرانبها و حفاظتش بر نوع انسانی لازم . در حیا و شرمگینی زن ؛ جمال و جلالی بوده زیرا شعورش باحترام نفس مادی است و تعلقش بخیال بلند وصفات عالی در برابر حقائق مادیة دنیه چیزهائی است که حبش را شریف و بلند میگرداند و باعث می شودکه مرد درین مزایا با زن مشارکت نماید یعنی از محبت مادی برتر رود یا اقلا' برین نوع محبت اقتصار نورزد.
اما اسباب علائق ما درها باولاد ؛ بنا بر رأي سپنسر محبت آنها ست با ضعیف چنانکه ضعیف پروری را خوش دارند ولی فرد فویه منکر این رأي بوده میگوید : محبت ابوین با او لاد دو سه چیز است اولا' محبت امتدادشخصیت آنهاست که اولاد شخصیت پدر و مادررا دراز می سازند وخلف میگردند . دوم نوع افزون می شود . سوم عنقریب رجال آینده میگردند . محبت ما در باولاد نسبت بپدر ؛ عمیق تر میباشد بجهتی که تکلیف حملش میکشد و از خون خود غذا میدهد . ولی در نزد ( شوپنهور ) سبب توجه زنان باولاد ؛ سستی عنصر و محدودیت عقل است چنانکه طول حیات را بخوي طفلی میگذرانند . ( فرد فویه ) در رد نظریه او میگوید :- مادر در غمخواري اولاد نظیر ندارد . تعهدش بطفل از جهتی است که ما در است طفل خودرا دوست میدارد وقربان میشود نه از جهتی که خویش طفل است اولادیکه از غیر مادر پرورش می یابند بسیار می میرند و این سخن از احصا آت ظاهر است ، زیرا تنها مادر است که شخصیت خودرا در برابر اولاد فراموش میکند . اخلاص در نزد مادرها طبیعت اولی است نه طبیعت ثانوي . مادر تنها تربیه و پرورش مادي نمیکند بلکه صلا حیت تربیةعقلی واخلاقی اولاد راهم داشته و درینخصوص یگانه است و درستی که عزیزة تقلید دراولادحکمران میباشدبهترین درسی از بهر او گفتار وکردار مادر میشود . ( کانت ) در پيري بارها میگفت در مادرم میل خیر بود که مرا سید ساخت .
اما تشبیه زن به ولد ( که محررین بسیار می نویسند ) غلط محض بوده علم الحیات و و علم النفس هر دو ازان انکار دارد . بلی صفات مشترك در بین زن وولد موجود بوده وعبارت است از زیادت تمثیل وافراط حس درهردو ولی در هريك بشكل مختلفی ظهور دارد

١٠٤١


شماره (یازدهم) سال دوم طبائع و امزجه (۱۱)

افراط تمثيل در ولد خادم نشو ونماي مادی و عقلی او می شود و ازینجهت خود پسندی و انانیت
را دوست دارد. برعکس عواطف زن بغیر مائل بوده قوۀ تمثيل را خادم فائده خانواده
ونوع میگرداند و در حس نیز فرق دارند زیرا مشاعر ولد ضعیف و بسيط بوده حسش را
سطحی و خودش را سریع الانفعال میگرداند اما مشاعر زن مستقیم و مختلف میباشد. دل زن
نمو یافته و تکامل پذیرفته ودل ولد بحال جنین میباشد.
بعض علما در مهمترین صفات زن یعنی در دوستی اش با اولاد و شوهر ؛ طعن کرده اند.
دکتر (گو - تاف لوبون) میگوید : بعض حیوانها بیشتر چوچه خود را دوست دارند
چنانکه از غم چوچه خود وقتیکه کم شود فوراً می میرند بعض مرغان که جوره نرینه شان
گم شود از غم می میرند حال آنکه زن نه در محبت اولاد و نه در محبت شوهر باین درجه
نمیرسد و ازین نتیجه گیرند و گویند زن درینخصوص نشان پست ترین شکلی است از تطور
بشر اما فرد فویه محبت نسل را در حیوانات مثال شکل بلدی از تطور نمیداند و میگوید :
هر گاه وجود این محبت از هنگام وجود مادر ها باشد چرا سبب تجاهل و چشم
پوشی از قیمت و جمال آن گردد . صفات فائقه مرد مثلاً قوه مادیۀ او که بدان
جهۀ برزن برتري دارد نیز بطبقات تطور دنیا رجوع میکند . شجاعت مرد بزمانۀ پیش از
طوفان رجوع دارد ولی بازهم وحشی و شیر از ما شجاعتراند و این کیفیت سبب طعن ما بر شجاعت
و قوت جسدیه مردان نمیشود. آیا روز دلیل شفق میشود یا شفق دلیل روز؟
(فکر در مرد وزن) - هر گاه زن در شعور وحس بر مرد فائق باشد مرد نیز در فکر
یا بعض اطراف آن برزن برتري دارد زیرا قواي زن مصروف بحیات نوع است و ازینجهة
نموی قوه عضلیه ودماغیه که لازم حیات فردي است درو کمتر باشد . اعضاي صالح از برای
کارهای خارجی واوعیه صدرش همگی نسبتهً کوچکتر است . همچنانکه این اعضای صالح
الحرکه کوچک است دماغ که محرك اعضاست نيز كوچك باشد .کاسۀ سر مرد بکاسۀ سر میمون
و وحشی و پیر بیشتر شباهت دارد اما كاسۀ سرزن مانند است بکاسۀ سر اولاد . حجم و وزن
کاسه سر چندان اعتباری ندارد چه حجم و وزن کاسۀ سر اولاً باحجم ووزن جسم متناسب
میباشد و ثانیاً برصفات این جهت دلالت مینماید و این صفات تابع تلافیف (پرده ها) دماغ

۱۰۵۰


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )

و امور کیمیا وی و کهربائی است که تا هنوز در کشف نکرده ایم.
شک نیست که امروز ( اکثر دانشمندان ) قدرت دماغ زن را کمتر از قدرت
دماغ مرد میدانند در جهد عقلی که بزرگ و متمادی باشد . ولی ضرری بر زن ندارد چه
وظیفه اش در خانواده طالب نشونمای حیات قلبی و قوای خلقی اوست در بدل نمای حیات
عقلی و قوای دماغی . و اگر سخن را اندک طول دهیم میتوان گفت که مقدار کوشش
عقلی و مدت دوامش اجمالا" در مرد بزرگتر است و بر زن بمقدار فکر فوقیت دارد . اما
زن در هر چیزیکه حذاقت ، دقت و ذوق میخواهد وحس مفاجات لازم آنست بر مرد
بر تری دارد و باز در افکار تازه و اختراع و جرأت و اقدام و مداومت ؛ رجحان مرد ظاهر
است . و امور عقلی که محتاج است بکوشش دماغ وحصول حرکت قوی در ذرات آن
مانند مقابله در علم واستخراج قواعد مطلقه واستنتاج فکري همه بحسب طبیعت از خواص
مرد میباشد وزن در تصور بعض افکار خاصة ازان على العموم توانا تر و بصیر تر است ولی
استنتاج مرد دران بیشتر است . زن حاذق صنعتگر کیفیت و طریق صنعت خود را خوب
نشان داده میتواند ولی در وصف و اثبات آن عاجز می آید . در تحلیل علمی اگر چه
قدرتش مانند مرد است ولی طبعا خوش ندارد . افکار وصور در حافظه اش بیشتر ثابت
می ماند زیرا قوة حافظه اش بسبب قابلیت انفعال و تمثیل قوی بوده وقائع همه بیادش میباشد
بتخصیص سر گذشتهائی که از حکایتش خورسند میشود . زن ( بجهة اسباب ديگري )
در فرا گرفتن معارف طوعش فزونتر و در تصدیق اشخاص معتمدي خود انبساطش
بیشتر است و داراي تصورات تیز وتندیست زیرا هر قدر کوشش خارجی در انسان کمتر باشد
همانقدر صور داخلی در مخیله اش فزونتر میشود . و چون زن داراي حس و تصورا تست بیشتر
منقاد عواطف بوده افکار عام مطلق را کمتر می پذیرد زیرا دلائل قلب در نزدش قویتر
از دلا ئل عقل است .
اکثر نا بغه در رجال بوده زیرا نا بغه گی بذل قوای بزرگ و ارادة متين و جسارت
خارقه میخواهد که گاه به بد ترین حالتی شخص را میکشاند وزن هر قدر کوشش دماغی کند
و هر قدر قوتش در فکر بیشتر باشد بازهم تردد و ترس و غضبی که در طبیعتش سرشته است

١٠٥١


[BLANK PAGE]


ع ، ص ، عبدالرشید خان معین اول وزارت داخلیه


شماره (یازدهم) سال دوم طبائع و امزجه (۱۳)

او را از اقدام بر کارهای بزرگ باز میدارد.
در باب علوم نیز زنها با ختراعات بزرگ (که ثمر کوشش است) میل ندارند. در تحلیلات بطیئة علمی و لوازم آن که عبارتست از جودت استخراج نتائج و وضع قواعد مطلقهٔ علمی چندان صبر ندارند و در استنتاج علمی بیشتر خطا میکنند بسبب افراط در تصورات و بساطت افکار خود حال آنکه تقدم علوم؛ ترکیب نظریات وسیعی میخواهد در عقب تحلیلات علمی و این نظریات متمم آن میباشد. پس ترکیب نظریات (که شامل اطراف عدیده میباشد) مختص بمرد است. ولی بیانات فوق منتج آن نمیگردد که گوئیم در زنها نابغه یافت نمیشود یا وسع تعلم علوم مختلفه ندارند. بلکه اشارت است بآنکه زنان نابغه درین میدان همیشه کمترند از مردان نابغه و چنانکه ایجاد زنان پیمبر ممکن بوده وجود مردان بسیار عاطفه دار نیز ممکن است چنانکه بسبب مهر اولاد شیر از پستان شان فرود آید ولی این امور از قبیل استثنا و غیرطبیعی است پس جهد عقلی طبیعی در زنها همانست که در اوسط آنها یافت شود و بولادت و رضاع و تربیه عدد مرغوب فیه اولاد ضرر نرساند بسیار صرف جهد عقلی از طبقهٔ از طبقات زنان که منجر گردد بضیاع همان طبقه، ضربه ایست که بوظائف طبیعی زن میرسد. اگرچه عدهٔ نابغه در رجال نیز اندک بوده و نظر بمجموع میتوان گفت که هیچ نیست و نیز وظیفه و اعمال مرد در حیات اجتماعی مقتضی نابغگی مرد نیست ولی باید قوهٔ فکر و صبر و ثباتی در علوم داشته باشد. مگر از برای زن ضرور نیست و بسا که در بعض اوقات مضر وظائف اساسی او گردد. چه زن را از برای آن نیافریده اند که در قوهٔ عضلیه عنترة عبسی و در فکر عقلی ابن خلدون باشد. ازینجهت نوابغ زن مثلا در فنون دقیقه و علم النفس پیدا میشوند. اما صاحب اختراع و تجدید یا صاحب مذهب در علوم و فنون نیستند. و از ینقرار رجحانش بر مرد باخلاق فاضله باشد. پلی زن در محبت و عاطفه و اخلاص نابغه میگردد و جادارد که مباهات کند اگر مرد بتفوق علمی عزیز می شود.
(اراده و صفات خلقی در مرد وزن) ارادهٔ مرد فی الجمله قویتر است از ارادهٔ زن و زن طبعاً باخلاص و هبهٔ نفس بغیر مائل است. سپنسر میگوید، این میلش تعلق بافراد

١٠٥٢


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (١٤)

میگیرد و خصوصی باشد باوجود آنکه تجاوز بقضایای عمومی هم میکند. از پنجه بعض زنها در راه قضایای وطنی و انقلابهای بزرگ اجتماعی و دینی بذل نفس کرده اند مانند زنانیکه در انقلاب فرانسه و محاکم تفتیش پاپها جان خود را بکشاده رویی و متانت فدا کرده اند. شک نیست که زن در بسی اوقات ترحم را بر عدل ترجیح میدهد و این از افراط احساس او است و هم میل ندارد ذکای خود را در تحلیلات خشک فردی مصروف دارد، بلکه باعموم مردم طریقه عاطفه را مرعی دارد و اینهم از وسعت طبیعت مادری اوست: ماهم نمیدانیم که عدل مطلق بهتر است از خیر یا خیر بهتر است از عدل.
زن در دیانت بطور اجمال راسختر است از مرد و سببش خضوع او بقوت نیست چنانکه سپنسر پنداشته بلکه بی میلی اوست بشک، بمقتضای قلت اراده که ابداً تطرق شك را بامور مسلمه (دینی باشد یاعلمی یاسیاسی) نمیخواهد دین را غالباً دوست دارد ولی نه از خوف قوة الهی (جل جلاله) بلکه بسبب دوستی خیر و احسان حضرت او سبحانه، از انجا که حس در زن فرمانرواست و طبعاً میل به علوم کمتر دارد و بهترین حلیه اش اخلاق فاضله است خصوص احسان: طبعا چنان گردید که در ماورای این عالم از عدالتی زنده و محبتی شامل تفتیش نماید و از برای اینچنین نفس دیانت ضرور است و باید متدین باشد.
ولی در اعتقادات دینی افراط میورزد و خرافاتی را دنباله میگیرد که عقل و شرع هر دو نمی پسندد: در یتیمات بامرد مساوی است یا برتری دارد زیرا در زن و مرد ازین قبیل اشخاص یافت میشوند که رویه آنها برخلاف عفت و شرف و دیانت باشد، اگر در قبیله زنان مثلا بعضی بيباك میبرآیند در مردها نیز بعضی قمار میزنند دزدی میکنند، شخصی در دمشق در مجلس عامی قمار می زد مؤذن اذان گفت: برخاست و در پهلوی قمار بازها نماز خواند و باز بر سر قمار نشست، گفتم از یکسو نماز میخوانی و از دیگر سو قمار میزنی؟ گفت در نماز بحضرت الهی تضرع کردم که قما را ببرم: خدایتعالی مراد تضرع کنندگانرا میدهد: گفتم درست است ولی قمار از منهیاتست و تو در کار منهی ازو توفیق میخواهی؟ گفت این از کار هائی است که امثال شما نمیدانند.
بدیهی است که اینچنین خرافات در اسلام چه که در نصرانیت هم نیست چه دین امر

١٠٥٣


( ١٥ ) طبایع و امزجه شمارۀ ( یازدهم ) سال دوم

بمعروف و نهی از منکر میکند . ما دري مدرسة طبیعی بخشش و تجرد است از شخصیت لذا
زنیکه بمادر بودن خورسند میشود بانواع عذاب خوش میباشد . تصور اجتماع جریمه و
مادري ابداً دريك شخص ممکن نباشد . ازینجهة در زنها جرائم کمتر میباشد . و بیشتر آن هم
اسقاط حمل و آدم کشی و زهر دادن است وغالباً با علش مردمی شود یا شعور شرف
وحیا باین کارها وادارش میکند ــ بعضی از مؤلفین عجز اخلاقی وعقلی زن را مانع جرائم
میدا نند . بلکه صفات طبیعی او مانع رذائل می گردد از قبیل حس ور أفت ومحبت
سلامتی . میل زن بجمال ولوا زم آن ؛ سبب است از میل مرد باو .
( خلاصه مرد ؛ مساوي است با زن و هر دو مکمل یکدیگرند . در مرد قوة مادي اقوي است
وزن با خلاق فاضله بر تري دارد . وگویند قیمت مرد در کمیت و قیمت زن در کیفیت بیشتر
باشد . زن را حقیر پنداشتن خوب نباشد . چه نشاید رنگ سرخ ازرنگ سبزخورده گيري
کند وقتیکه هر دو در شعاع سفید با هم یکی می شوند . یا اکسیژن آمیزش را با ایدروژن
در تولید آب خالص عیب شمارد ؛ هرگاه زنها از اخلاص بخا نواده و فا در او لاد منع
کردند . خیلی بزودي بد اخلاق می شوند و محبت محض شهوانی میگردد فسق و توابعش
عموم می یابد از اسقاط حمل وکشتن اطفال وانداختن در گوشه و کنار پروا نمیکنند . زن
مدام مربی خا نوا ده است . و خیرش بسیار میباشد تا هنگامی که بمادری خورسند است
باید علومی که منافی مزا جش نیست و هتك حر مت نوعش نمی شود تعلم گیرد چه علم براي
حیات منزلی او ضرور است از جهتی که هم خانم است هم مادر هم مربی . علم اخلاق وتربیه
وحفظ الصحه وآداب لغت وتاریخ و جغرافیا وحقوق متعارفه ورسم خلاصه علوم عملی مناسب
است بطبیعت و وظیفه او باید زنان را بقیود ثقیل پابند نسازند و از انوار علوم لازمه محروم
نگردا نند و با ید زنان از وجیة خود تجاهل نورزند ونه پندارند که محض تجمل وزینت از ایشان
مطلوبست . بسا خوشگلی که ازجهل ونا دانی بهیچ نیرزد وبسا بدنما ئی که ازبرکت علم وحسن
قیام بوظائف خرد ؛ شخص را مفتون سازد ریحانة زنان ؛ زنی است که بحس وشعور و اخلاق
فا ضله متحلی بوده و بجمال و تجمل ؛ آراسته باشد و بمهمترین امور زندگانی دانا بود .
( امیر مصطفی شهابی )
١٠٥٤


(١٦)
مجله كابل
شماره (یازدهم) سال دوم

ادبیات

نغمات تاگور
ترجمه شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

نغمه ۱۸
ابرها متراکم و ظلمت او باز دیاد است . آخ ایحبت تو بدرب آستانه مرا تنها و چشم
براه ساخته !
من در لمحات تکالیف نیم روز باین بساط بوده ولی درین روز تیره و تار فقط توئی که امید
من منحصر به تست اگر جلوه رخت را از من دریغ نما ئی مراهمچنین تنها بگذار زیرا نمیدانم
که این ساعتها ممتد بارانی چگونه سپری می شود .
من بتاریکی دور نماي فلك نگاه يك نواختی دارم ولی قلب من همراه باد بیقرار ناله هاي
حزن انگيزي ميکند .
نغمه ۱۹
اگر با من سخن نگوئی قلب خود را لبریز هوای خموشی تو کرده باتحمل زیاد سکوت
اختیار خواهم نمود و در دل شب مانند ستاره شناسان بیدار ؛ مترصد بوده انتظار از تو
خواهم کشید .
یقیناً سحر میدمد و تاریکی رخت می بندد وصدایتو افلاك را شکافته بصورت چشمه های
زرین سیال خواهد شد .

۱۰۰۰


شماره ( یازدهم ) سال دوم نغمات تاگور ( ۱۷ )

در آنوقت گفتار تو پر و بالی گرفته و شبیه یکنغمه کهای آشیان من خواهد بود و نغمات تو در کنار صحراي من بصورت گلها خواهد شگفت .
نغمه ۲۰
متأسفانه دران روز وقتيكه غنچه نیلوفر می شگفت قلب من متردد میگشت . من ازو بیخبر بودم سبدم خالی و گلها افتاده بود و کسی پروا نداشت . فقط غم بر من طاري شد ناگهان از خواب برخاسته از نکهت غريبي سراغ شیرین یافتم ( آنشرینی ناپایدار در قلب من آرزوی یکدردی تولید نمود ) من میدانستم که نفس پر آرزوی بهار در پی تکمیل خود است . در انوقت نمیدانستم که او اینقدر نزديك و با من قرابتی دارد و این شیرینی لذت بخش در اعماق قلب من جا داشته است .
۲۱
باید کشتی خودم را در آب بیندازم ساعتهاي بيكاري بر ساحل میگذرانم وای بمن فصل بهار گلها را خندان ساخت و خود رخت بربست و من اکنون در پای گلهای بیمصرف و پژمرده در انتظار ایستاده ام و برگهای زرد در جاده هاي پر سایه سواحل بارنگ پريدة خویش میریزد و شما بادیدۀ تحیر مینگرید . آیا شما يك آواز پر اهتزازی را که از ان ساحل مواج برخاسته و بايك موسيقي لطیفی آمیخته و کنون از بین هوا میگذرد احساس نمیکنید ؟
۲۲
تو در سایه درختان انبوه در دوازده جولائی با قدمهای آهسته آهسته از دیدۀ دیده بانان مانند شب خاموش و بیصدا میروی امروز سحرگاهان از صداي پربيم و شور انگيز باد مشرق چشمان خود را بیخبرانه بهم بسته است و بر چهرۀ آسمان بیدار ونیلگون يك نقاب ضخیمی افتاده .
قطعات صحرائی سرودن راز هاي خود را بپایان رسانیده و در هر خانه مسدود گردیده و تو درین کوچه خاموش تنها و مسافر مانده اي محبوب خوش اسلوب و دوست تنهائی من .
در هاي منزل من هنوز باز است مثل خواب مگذر ووای رفیق من درین شب مخوف طوفانی توهم درین سفر مهر و محبت از خانه بیرون میروي . آسمان ناله های تلخ و حرمان

١٠٥٦


شماره (یازدهم) سال دوم
مجله کابل
(۱۸)

انگیزی دارد بمانند کسیکه در عالم نامرادی گرفتار آید.
امروز خواب و آرام از من سلب شده هر لحظه در میکشایم و بیرون نگاه میکنم ولی
چیزی در نظرم نمی آید من بحیرتم که آخر راه تو کدام است. ایدوست من نمیدانم
در مسیر خویش سواحل تاريك كدامين درياي سياه و کنار دور دست کدام جنگل را
قطع نموده تا بمن ميرسي.

تشکر و اقتباس

مجله نفیسه نمکدان مطبعه طهران در شماره (٤) سال ۲ خویش نسبت به مجله کابل
تقريظي نموده و ضمناً قصيدة المایی در مدح شهریار ادب پرور افغانستان سروده است مجله کابل
از آقای نویسنده محترم تشکر نموده قصیده شانرا درینجا بمطالعه هموطنان میرساند.

قصیده

کسیکه تکیه براورنگ سروري کندا
سزد چوقلب بهررگ کند افاضه روح
اگر چو شمس بتابد کسی بهر بد و نيك
نه سوختن همه جاهست در خور خورشید
شکم دریدن و دل سوختن شجاعت نیست
نه شاهد است که عشاق را ز کشور مهر
نه زاهد است که چون خیزد از کناره فسق

نمیسزد بسران کار سر سری کندا
اراده دارد اگر داد گستری کندا
هزار زهره تواند که مشتري كندا
که آفتاب سزد ذره پروری کندا
بخوی خوش سزد انسان دلاوري کندا
بری کند دل و خواهد که دلبری کندا
میان خلق یکی وعظ منبري كندا

١٠٥٧


(۱۹)
شماره (یازدهم) سال دوم تشکر و اقتباس

برای شیر بود اختصاص حمله و صید که ریزه خواری روباه لاغری کندا
تن در ست صلا میزند بخدمت وخوان که ناله با بد بیمار بستري کندا
اگر نه بازوی دارا شکن بتن بودش فلیپ زاده نشآ مد سکندری کندا
اگر نه پای فشرد بقوت اندر رزم چگونه نا در افشار نا دري کندا
طمع مدار تو باران ز ابر تابستان که آ بيا وي خوش ابر آزری کندا
امیر افغان گر باشد زو فغان خیزد زهر سري چو بخواهد که خودسري کندا
زمام ملک بگیرد بکهتری کشدش کسی که می بتوا ند که مهتري کندا
مهار فلك ستا ند زوی كه بیند او نه نا خدا بود و نی شنا وري كندا
اگر چه نا در نادر بود و ليك بود كه شاه نا در تدبير لشكرى كندا
فساد ملك كه حا صل شد از ا مير سلف پري ز كشور و اصلاح کشوری کندا
بدست و بازوي خود چر خهاي كشور خویش بگردش آرد و خودکار محوری کندا
بخاوران سزد این نور بخش با شد شاه که میتوان هنر مهر خا وري كندا
صبا ببوس ز من آستا ن نا در شاه بگو قلم سرد از تو ثـا گری کندا
شهی که چون تو غیورو وقورشد سزدا که بر هزار ا مان فخرو بر تری کندا
تونی که همچو شهنشاه پهلوی ننهی ز روی مهر تو کس رو بدیگری کندا
برای علم و ادب دفتری نماید باز بذات خویشتن او کار دفتری کندا
بنای کاخ ادب را چنان رفیع نهد که ر شك وغبطه بر او کاخ سنجری کندا
دري نو از ادب فارسي كشايد و خلق بفا رسی رخ دل پشت بر دري کندا
تمام ایرا ن گوید که زنده نادر باد چو زنده حافظ وسعدي و انوری کندا
طراز دفتر دانش چنان شود رنگین که نازو فخر بدیبای ششتری کندا
خموش (آیتی) از آنکه الکنی نه رواست به پیش حکمت لقمان سخنوری کندا
صلاح مملکت خویش خسروان دانند بویژه آنچه مهین شاه عبقری کندا
۱۰۰۸


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۰)
قصیده ذیل از تهران از جانب آقای نصر الله خان
فلسفی (رئیس کلوب بین المللی ایران) که یکی از
شعرای آنسرزمین بوده و با ما رابطه ادبی دارند
با نجمن رسیده و اينك مشعوفاً با تصویر یادگاری
مشار الیه درج مجله کابل میشود .
هنگام شب آقای نصر الله خان فلسفی
فریاد از ین جهان و ستمهاي اين جهان کاندر تنم تباه شد از رنج او روان
از غم دلم دمی بنيا سایه ای نگفت مرغیست گوئيا غم و این دلش آشیان
بر گلستان عمرم بگذشت سی بهار لیکن گلی نچیدم از ین نغز گلستان
دست امیدم از پی گل ناشده دراز خاری خلانده خست مرا مغز استخوان
باشد هماره از غم این پر فسوس عمر بینی همیشه زائده این تیره خاکدان
گرینده دیده من چون ابر در بهار پژمرده دورخ من چون باغ در خزان
دوشم شبی گذشت از آنسان که ناگذشت یعقوب را زدوری یوسف شبی چنان
چشمم چو چشم نرگس بیدار بود و بود از خون دیده نرگس چشمم چو ارغوان
گفتی که بود بستر من دام و شخص من پیچنده و جهنده یکی ماهی اندر آن
یا تا به ای گداخته بد بسترو درو من دانه وار از تف آذر شده جهان
۱۰۰۹


شمارهٔ (یازدهم) سال دوم هنگام شب (۲۱)

بیرون شدم زبستر و بشتافتم بباغ زآنسان که دوزخی بشتابد سوی جنان
پیوسته شاد مان ذی ای باغبان پیر کز روی کودکانت دلم گشت شادمان
ماه دو هفته چوتان پروین از سپهر گفتی که سیم سوده همی بیخت بر جهان
دوشیزگان باغ فرو بسته چشم و آب در جوی تا که خواب برد شان ترانه خوان
یکسو بنفشه در بر لاله خزیده تنگ یکسو خجسته خفته در آغوش ضمیران
سنبل نشسته زلف پریشان و سر بزیر چونان که مست دلبری از خواب سر گران
غنچه فرا رخان گل سرخ برده لب وز آرزوی بوسه سراپا شده دهان
وان شه پسند داشت بسر چتری از حریر گفتی که نقش را رسد از نور مه زیان
سوسن خمش نشسته در اندیشه تا پگاه اسرار شب ز پرده بر آرد بده زبان
از جنبش نسیم سحرگه هوای باغ پنداشتی که مایه پذیرد ز مشک و بان
پروانه خفته بود در آغوش گل ولیک بلبل زسوز عشق دلی داشت پر فغان
او پای بند شهوت و این پای بند عشق او دوستدار صورت و این دوستدار جان
نور مه از خلال درختان بروی باغ گفتی که امتزاج یقین بود با گمان
آسوده آبدانی در باغ واندر و عکس مه و ستاره چو ماهی در آبدان
رخشان چو آبگینه یکی گنج پر گهر ماه دو هفته کشته بر آن گنج قهرمان
من خیره در جمال طبیعت که روی چرخ از گردش ستاره دگر گشت ناگهان
ماه از افق فرو شد در کام باختر باروی پژمریده و با رنگ زعفران
گیتی نهفت روی در اهریمن پلاس برچید نامه از سرش آن پاک پرنیان
از کان چرخ پرده بر افتاد و شد پدید آنچش نهفته بود گهر در میان کان
دیدم سپهر را چو یکی سبز مرغزار وز دام و دد چمنده گروهی در آنمیان
یکسو چرا گه بره آهوی ما مجوی یکسو کنام شیر شکار افگن ژیان
نه هیچ بیمی آنرا در دل ز خشم این نه هیچ قصدی این را در سر بجان آن
سوی دگر کین گه خرسان کینه جوی با پشك عمر خواره و چنگال جان ستان

۱۰۶۰


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۲)

یکسو گشاده پر زپی طعمه جره باز (۱) یکسو چمنده در طلب دانه ماکیان (۲)
بر مام پیر سوی دگر دختران نعش بودند نوحه گر همه از خرد و از کلان
گر فرقدان نگشته مر آن زال را چراست زیشان حامی آخته بر فرق فرقدان ؟
اندر میانه رودی و بر دو کران رود حیران بکار خویش فرو مانده شعریان (۳)
این يك گذا ره کرده بجهد آب با دیر و آن يك دودیده کرده زغم جفت تار دان
گسترده بود خوانی چرخ کهن وليك جز کاسه شکسته (٤) نبودش میان خوان
داند اختران که مگر زهر بای مرگ زین کاسه هیچگه نچشیده است میهمان
پروین چو هفت كودك زيباي نو رسید زیشان ربوده دست قضا مام مهربان
تیر شهاب راست نشانی ز عمر بود کز نیستی بزاد و در ابهام شد نهان
باز از کان گردون تيري فرو جهید تا کیست آنکه گرد د این تیر را نشان
مرموز و بیکران پریشان و سست بی بر سان آرزوي بشر بود کهکشان
چون راه کاروانی در دشت و اندرو زی کعبه حقیقت پوینده کار وان
گفتی که کاوه بود جدی و آن بنات نعش بردوش او در فش همایون کاویان
و ان اختران تابان گرد آمده برو خواهند داد خويش زضحاك آسمان

*
* *

گفتم بلند چرخا پاکیزه گوهرا زین گشت بی در نگ بپا ساي يك زمان
این راهوار ابلق از پویه باز ماند بس کن ازین شتاب و یکی باز کش عنان
عمری گذاشتی بدو روئی و ره نبرد اندیشه اي عجب پنهان تو از عیان !
تا چند ازین نواي نوائي دگر بساز تا چند ازین حدیث حديثي دگر بخوان
تاچند ازین طواف زمین گرد آفتاب وین گردش دما دم نوروز و مهرگان ؟
(۱) اشاره به نسر طایر (۲) اشاره بدجاجه (۳) اشاره بشعرای شامی و شعرای یمانی
و کهکشانست . (٤) اشاره بفلك .

(١٠٦)


(۲۳)
هنگام شب
شماره (یازدهم) سال دوم
تا چند ازین طلوع و غروب و زوال و شام زی باختر شتافتن خور زخاوران ؟
چندین سپهر باقی و ما سالك عدم پیر کهن نظاره گر مرگ نوجوان ؟
تاکی عقول هالك و اشخاص مستحیل جا ناورو جماد سپنجی و جاودان ؟
شد گاه آن که تازه کنی صورت زمین شد وقت آن که نو کنی آفاق آسمان
مهری کان ستاره نماید همی بروز همچون ستاره کانش بروز سیه نشان
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
چون چنگزن نوای مخالف همی زند او را بمال گوش و بدین شغل در عمان
بهرام را که میچکدش خون زآستین هنگام آن بود که برانی زآستان
برجیس در وبال ابد به که دیده ایم زوجای سعد نحس و بجای هوا هوان
کیوان فکن زباره گردون بزیر از آنك این قلعه را نیاز نباشد بپاسبان
بکشای صفحهٔ دگر از دفتر سپهر کین صفحه بی نگار شد از گردش زمان
از داستان گفته زبان باز دار از آنك از گفتن دوباره شود تلخ داستان
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
*
* *
بودم درین مناظره باچرخ کز افق پیدا شد از سفینهٔ خور سرخ بادبان
چون ماهیان کرانه گرفتند و در شدند در آبگون سپهر کواکب زبیم آن
بار دگر نهان شد در پردهٔ فریب باصد هزار مهر و مه این چرخ بی امان

١٠٦١


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

نگارش نجیب الله خان متعلم مکتب امانیه
کوهزاد
خرا به زار غز نین

شام است ودا منه آسمان کلکون ؛ نسیم خنکی بوزیدن خود بوته های سبز این دشت وسیع را بحرکت میآرد . ستارگان یکا يك جلوه نموده میدرخشند . چادر نیلگون شب کم کم روی جهان و دا منه افق را گرفته رو بسیاهی میرود . رنگ کلکون شفق را می پوشد ودا منه آسمان را تاریک می نماید .

*
* *

شب است وماه ازز یر کوهسارسر کشیده روی این دشت خاکزاررا بضیاء نقره فامش روشن می سازد . مناره های کهن بروشنائی مهتاب چون عمود سیمینی بمقابل فلك سر بر افراشته عظمت گذشته این وادی خاموش را اعلام میکند .
درین جهان تنهائی وشب مهتاب درین ساحه غمناك و مدفن مدنیت وطن بیاد روزگاران پیشین افتاده ام .
بلی از روزی که چشمم بتا ریخ غزنویان افتاده . از زمانی که بروی صفحات کتب عصر طلائی این دودمان نامدار را مشاهده نموده ام و هنگامی که از ادبیات عصر محمودی اولین مصرعی را مطالعه کرده ام ، درامید این زمان سعادت بوده زیارت قبرستان دانایان وفلاسفه وطن را از تکالیف وفرا یضم می شمردم . این است که بر مزارشان میگردم و بر خاکشان سرشک میبارم .
آیا خاقانی شیروانی بدیدن طاق کسري مهیج نگردیده بود كه من نگردم ؟ آیا باعقده های درد ل و نالهای جانکاه خود نسروده بود :

١٠٦٢


عكس نيك محمد خان معين سوم وزارت داخليه


شماره (یازدهم) سال دوم خرابۀ زار غزنین (٢٥)

هان ایدل عبرت بین از دیده نظر کن هان
ایوان مداین را آئینۀ عبرت دان

که من نیز بآه و فغان بیربطم بسر نوشت این عروس زیبائی که غزنیش مینامیدند نگریم ؟ آیا این مناره های بلند بالا، این خار زارهای نا هموار، این اتلال مندرسه، و این پارچه سنگهای ریزه ریزه بهمان زبان مترنم نیست که طاق کسری میخواند ؟
ما بار گه دادیم این رفت ستم بر ما
بر قصر ستمکاران آیا چه رود خذلان
آیا ستاره گان آسمان زیبائی و عظمت این سرزمین شهادت نمیدهند ؟ چه دیگری را نمی یابیم، که آن شهر زیبا، جاده های وسیع، منازل قشنگ و بساتین پرمحل آن را دیده باشد.

یاد باد از آن زمانی که براین میدان خاک آلود، برین دشت ناهموار، برین مقبرۀ سهمگین و بالآخره برین مزار ملیونها انسان و هزاران دانشمند، شهری برپا بود که با دارالخلافة بغداد همسری میکرد.
یاد باد از زمانیکه آفتاب جهانتاب با اشعۀ درخشان خود هر صبح و عصر گنبد های بزرگ و مناره های بلند این شهر مظنطن را طلائی می ساخت.
یاد باد از آوانیکه زمزمۀ طلاب از دوازده هزار مدرسۀ غزنین چون نغمۀ مرغان چمن بلند میگردید.
یاد باد از روزگارا نیکه سلاطین باصد عجز و نیاز تاجهمای مکلل خویش را بپایگاه تخت سلطان زابلی می نهادند.

ای ماه جهانتاب ای عروس زیبای شب! تو بودی که روشنائی سیماب گونت را

١٠٦٣


( ٢٦ )

شماره ( یازدهم ) سال دوم

مجله کابل

بر قصر هاي بلند وكاخ هاي زیبای این گهواره مدنیت آسياي مركزي نثار میکردی . تو بودی که ضیا نقره فامت را به آبشار های غریونده و فواره های مرمرین آمیخته بیننده گان را شیفته وشیدا می ساختی .
تو ای ستاره شبان وای لعبت كوچك آسمان ! از هزاران سال است که برین دشت خاك آلود ، برين مزار خاموشی که هر سنگش از مدنيت گذشته و عظمت پارینه آرامگاه غزنویان یادی می نماید چشمك ميزنی ، و بهمين يك چشم روزگار نخستین ، دورة ترقی ، عصر تجمل وزیبائی ، زمام آسودگي وغفلت وبالاخره آوان سیاه انحطاط وتنزل را مشاهده كردة اي همان قسمی که ويراني ، آتش گرفتن كار تاژ ، سوختن هرزيوليس ، وانهدام تروارا مشاهده کرده ای ، غزنین قشنگ مارا نیز در میان شعله های آتش نیز نظاره نمودي .

*
* *

ستاره گان میدرخشد وماه خود را گوشه کشیده آسمان مانند پارچه مخملین سیاهی است که بالماسش زینت کرده باشند؛ درین دشت پهناور غیر از من آواره کس نیست وبجز ناله بوم نه در هنگام رفتن پایم به پارچه استخوانی مصادمه کرده پاره ازان بمقابلم .... استخوان انسانست ، انسانی که بهزاران آسایش وآرامی در بستر نرم وخانه زیبا میزیست ، امروز کاسه سرش در میان بوته هاي خار دورك زده ازمصادمة سنگ پاره پاره میگردید ،

*
* *

ای دانشمندان که آثار مشهور تان تا امروز بر صفحه روزگار باقی است ای شعراء نامور و زبان آوران سخنور ! بر خیزید که در سرزمين دانش در جای مدارس و دبستانهای مشهور تان خارها و نباتات وحشی میروید برخیزید که در مجامع ادبی و علمی تان حیوانات

١٠٦٤


شماره (یاژدهم) سال دوم
خرا به زار غز نین
(۲۷)

کوچیان می چرد، ای استادان ماهر و حجاران زبر دست که شاه کارهای معماری و حجاری
تان در وقتش سرآمد روزگار بود برخیزید که همه شان بنا همواری های پرخار و برآمدگی
های غبار آلودی تبدیل یافته ، خلاصه ای شهنشاهان فاتح ! ای جهانکشایان نامدار ! سر از
خاکتان بدر نمائید و بحال زار تخت و دیهیم تان نظری بیفگنید .
ای سرسلسله دودمان نام آور غزنویان! اي شهریار با جرات و هوشمندی که در اثر زحماتت
افغانستان عظمت تاریخی خود را مالک گردیده ، هندوستان بکیش فلسفه اسلامیت آشنا
گشت شاد باش که در تاریخ بشر نام نامیت باقی است .
ای فخر دود مان سبکتگین ، وزیب تمام جهانگیران ، ای محيي علم وادب ، ای مشوق علما
و سخنوران؛ ای محمود ، كه تا آفتاب طلوع و غروب می نماید ، تا ماه میتابد ، تافلك
پایداری میکند نام شهیرت بخط زرینی در لوحه جهان جاویدانست ، ، برخیز ، برخیز ، سر بر آور
و چهره غبار آلودت را پاک نما و بغزنین بنگر . آن عروس زیبائی که بزحمات زیاد در جلوه اش
میکوشیدی ، همچو تو ردای خاکی در بردارد و بخرد و تذکار بلند و قیمتی که از فتوحات تو
و پور نامدارت یاد مید هد در وادی فراموشی شتافته ...

پاری از شب گذشته و خواب برمن طاری گشته ؛ دیده ام را هر دم که برهم میگذارم
نوحه بومی مرا بیدار میسازد که مانند من بر حال زار و سر نوشت واژون این مدنیت کهن
ناله میکند و از پنجه شهباز فلك فرياد می نماید .
درین میدان و سیع در جائی که هزاران آدم رهایش داشته و بصدها دانشمند
سبری گشته در محل بوستان پای پر گل ، گلستانهای مزین ، قصور عالی و کاخ های باشکوه
غیر از من آوا ره کس نیست که بر نا پایداری جهان بگرید و از نیرنگش متأثر گردد ،
چه آرامگاه هزاران بشر ، تخت محمود ، قصر مسعود و باغ بهرام گردش گاه غزالان شده

۱۰۶۹