صحفه ( ١٨ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

آنچه طرف احتیاج است ازانجا نقل میشود .
کمال الدین بهزاد .
بهزاد از اهالی شهر هرات بوده و کمال الدین لقب داشته است . از قرار معلوم در سال ١٤٤٠ میلادی تولد یافته و بعد از مدتی بخدمت سلطان حسین بایقرا آمده یگانه حامی و مشوق بهزاد وزیر و شاعر معروف میر علی شیر نوائی بوده است . بهزاد باشاعر بزرگ و عارف مشهور قرن نهم هجری حضرت مولنا جامی دوستی ورابطه تمامی داشته است . بهزاد يك اکادمی نقاشی در شهر هرات بر روی کار آورد و يك سلسله از استادان نامور با او همراه بوده به منتهای سعی و جدیت مشغول کار بودند ( ١ ) در همان ایام ستاره سعادت و اقبال وی درخشان و بعد ها شاه اسمعیل صفوی او را بهمراهی خود بتبریز برده است اولین کتابی و نزدیکترین تاریخی که دران ذکری از بهزاد رفته و در عین حال معاصر با خوداوست حبیب السیر مؤلفه اخوند میر است که در جزو سوم از جلد سوم صفحه ٣٥٠ طبع بمبئی در حق بهزاد چنین مینویسد « استاد کمال الدین بهزاد ، مظهر بدایع صور است و مظهر نوادر هنر ، قلم ماند رقش ناسخ آثار مصوران عالم و بنان معجز شیمش ماحی تصویرات هنروران بنی آدم بیت :
موی قلمش ز اوستادی — جان داده بصورت جمادی .
و جناب استاد به یمن به تربیت و حسن رعایت امیر نظام الدین علیشیر باین مرتبه ترقی نمود و حضرت خاقان منصور را ( ٢ ) نیز با آنجناب التفات وعنایت بسیار بود و حالا نیز آن نادرالعصر
( ١ ) ارکان مهمی که اکادمی هرات را تشکیل داده بودند قرار ذیل است :—
خواجه غیاث الدین هروی ، سلطان ابراهیم مرزای هروی ، امیرشاهی سبزواری ، ميرك هروى ، بالجهد هروی وخوش نویس معروف سلطان علی وسلطان محمدخندان و غیره ( حبيب السير وروضة الصفا ) .
( ٢ ) یعنی سلطان حسین بایقرا آخرین ملوك تیموریه در هرات متوفی درسنه ٩١١


صفحه ( 19 ) سال اول - مجله كابل شماره ( 6 )

صافی اعتقاد منظور نظر مرحمت سلاطین انام است ومشمول عاطفت بی نہایت
حکام اسلام بی شبهه همیشه اینچنین خواهد بود . سایر کتب مرقومه ما نیز
اقتضا به حبیب السیر و عالم آرا نموده تماماً به تعریف و توصیف قلم معجز رقم
بهزاد و نگار خانه او که رشک ارژنگ مانی و نگارستان چین است پرداخته اند
و از تمام اینهمه استعارات انبوه و تشبیهات خوشرنگ و چین وشکن های الفاظ
وعبارات رنگی اینقدر معلوم میشود که در سلطنت سلطان حسین بایقرا ( 911 )
و اوایل سلطنت شاه طہماسب اول ( 930 - 114 ) وی در حیات بوده است
و در عہدہ شاه اسمعیل اول ( 906 - 930 ) وی رئیس کتابخانه پادشاه مذکور
بوده است .
و در عہد سلطان حسین در شهر هرات که پای تخت سلطان حسین بوده
میزیست و پس از ظهور صفویه سرامدان هنر بایران آمده و مظہر عنایت
شاه اسماعیل شده و شاه طہماسب اول هم پیش وی شاگردی کرده است و در
هر صورت تاسنه 1514 میلادی در قید حیات بوده است . اما صاحب سرآمدان هنر
تاریخ روزگار جوانی و پیری و مدت فعالیت بهزاد را از قول موسیو بلوشه
کتابدار کتابخانه ملی پاریس استنباط نموده است چنانچه مینویسد « موسیو
بلوشه » کتابدار کتابخانه ملی پاریس در کتاب خود موسم به ( نقاشیهای
نسخه های خطی شرق ) شرحی در خصوص بهزاد نوشته است که حاوی همان
مسطورات حبیب السیر ونامه نامی (1) وعالم آرای عباسی است با وصف بعضی

(1) حبيب السیر حاوی دو قطعه مهم است راجع به بهزاد که یکی آنها عبارت از توصیفی
است که خواند میر درباره مجموعه بهزادکه موسوم بنامه نامی است نوشته و دیگری
سواد فرمانشاهی است راجع به تعین بهزاد بریاست کل کتابخانه شاهی ( سرآمدن هنر)


صحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

از نقاشیهای کار بهزاد و عقیده او اینست که مدت فعالیت بهزاد از سنه ۸۷۰
تا ۹۳۲ هجری بوده است .
بهزاد و عقاید فرنگیها .
هنر نمائی های بهزاد با قریحه سرشار و خامه مثبت و مخترع او که از آثار
جهان قیمتش پدیدار است وادار نمود که عده از مستشرقین معروف گنجینه
حیات خود را برای زنده کردن نام و روشن نمودن مقام آن استاد بزرگ وفنی
عصر نثار نمایند چنانچه دکتور کنل المانی کتابی بنام منا تورهای ملل اسلامی
در شرق تالیف نمود و زحمت بسیار کشید تا بهزاد و کارستانهای او را به هم
وطنان خود معرفی نمود . موسیو هورت ( معلم فارسی در مدرسه السنه شرقی
پاریس ) کولکسیونی بنام بهزاد و آثار او ترتیب و تدوین نمود ، موسیو بلوشه
کتابدار کتابخانه ملی پاریس در کتاب خود موسوم به ( نقاشیهای نسخه های
خطی شرق ) شرحی در خصوص بهزاد نوشت . مستشرق معروف فلیپ
والتر شولز آثار منتخبه بهزاد را با تحقیقات و بصفحات عمیقانه در اطراف زندگی
ومدت حیات و مسکن و مولد و معاشرین و معاصرین او تالیف و ترتیب نمود
اخيراً مارتين فرانسوی کامل ترین و مبسوط ترین کتابی که به بهزاد نز د يك
است و تماماً آئینه سرا پا نما و حاوی جمیع صور و نقوش و آثار دستی اوست
فرا هم نمود که تقریباً نصف حیات بهزاد را در سرآمدان هنر همین کتاب
روشن نموده و یکدسته اطلاعات گرانبهای داده است . مارتين عقیده خود را
نسبت به بهزاد چنین نگاشته است که ما از سرآمدان هنر نقل مینمائیم . با اینکه
کمال الدین بهزاد در يك محيط ديگر و در يك عهد زیسته است باز مقام او از مقام


صفحه (٢١) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

نقاشهای معروف فرنگ مانند فوکه (١) و مملينگ (٢) و غیره کمتر نمیباشد استاد بهزاد که تقریباً در ١٥٢٥ وفات یافته در مملکت خود در نزد پادشاه وقت بسی مظهر لطف و تحسین گردیده است چنانکه رفایل در روم از طرف ایتالیا مورد حرمت و ستایش واقع شده بود بهزاد نیز در وطن خود محبوب القلوب بوده و در روز وفاتش حزن و تأثر صفت شناسان ملت بدرجه بوده که نظیرش کمتر دیده شده است تصویرهای خطی بهزاد را در پهلوی تصویر های فوشه که در شانتی است و تصویرهای کریمان که درو نیز و یا در پهلوی نسخه خطی مشهور رونه دانژو که در کتابخانه امپرا طوری وین است میتوان گذاشت.
آثار استادان فرنگ ممکن است برایما خوشتر و باقیمت تر باشند بدین جهت است که ادراک موضوع ومفهوم آنها برای دماغ ما آسان تر وطرز نقشه و نگارش آنها با احساسات قلمی ما موافق ونزدیکتر است و گرنه از نقطه نظر صنعت کاری صرف و از نقطه نظر تزئین وامتزاج واستکمال رنگ ها و تکامل عمل آثار و مینا تورهـای بهزاد بعینه نظیر آثار استادان مذکور بوده و بلکه بر آنها فائقند * ( باقی دارد )
(١) ژآن فوکه یکی از معروفترین نقاشان فرانسه میباشد در ایطالیا اکمال تحقیق کرده در ١٢١٥ تولد و در ١٣٧٥ فوت شده است .
(٢) ها نس مملينک هولا ندی در ١٣٣٠ تولد و در ١٣٩٥ وفات یافته است , آثار وی معدنهای ممالک هولاند , فرانسه , ایتالیا , بلژیک موجود است (سرآمد هنر)


صفحه ( ۲۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

قسمت علمی
ترجمه از مجله کل شیء ، مترجم
عبدالرشيد لطيفي

فار ادای پدر کهربا
بمناسبت اختراع قوه « مغناطيس » اخيراً انگلیس ها جشن مرور سال
صدمین اختراع مغناطیس را با افتخار علامهٔ معروف انگلیسی « میشل فرادای »
مخترع آن گرفتند .
حقیقتاً تمام عالم بايستى بمناسبت این اختراع بزرگ که امروز قوهٔ برق در
عالم بوسیلهٔ آن راه انتشار حاصل نموده و اساس تمام آلات « دای نمو ها »
وتوربین های امروزه همین قوه میباشد بمخترع آن احترام کرده زحمات وخدمات
وی را درخاطر داشته باشند .
این شخصی که در حیات مادی بشر بزرگترین انقلابی را تولید کرد بدواً
بطور گمنامی وذات حیات بسر برده گمان نمی‌شد که بران مراتب عالی که سپس
نایل آمد رسیده بتواند .
این مخترع عظیم الشان در ۲۲ ستمبر سال ۱۷۹۱ در شهر ( نیونگیتون نیس )
انگلیس متولد شد . چنانچه این بلده دران زمان بمثابه قریه ییلاقی بوده
وامروزه شهر بزرگی در جنوب لندن می‌باشد . پدرش که موسوم به جیمس
فرادای آهنگر بوده واو و زوجه اش که مادر میشل فرادای باشد خیلی کم
از تحصیل بهره برده بودند . بعد کم مدتی ازتولد میشل فرادای پدرش با عایلهٔ
خویش بلندن نقل مکان کرده ودر يك خانهٔ كوچكى که بالای استیلی بنا یافته
بود سکونت اختیار نمودند .


صفحهٔ (۲۳)
سال اول ـ مجلهٔ کابل
شمارهٔ (٦)

میشل فرادای نصیب خیلی قلیلی از تعلیم برده وبسن دوازده سالگی مجبور شد که مثل شاگردی در نزد کتابفروش موسوم به جورج ریبو کار کند. وظیفه اش در نزد این کتاب فروش تنظیف پنجره های دکان و جاروب زمین آن وتکاندن خاکهای روی کتاب ها وغیره بود.
بعد از چندی از ین عمل پست بوظیفهٔ تجلید کتابها در خود همین دکان منتقل شد و در اینوقت بهترین فرصتی برای وسعت معلومات وفکرش بود. زیرا هر وقتی که برایش فراغتی از کار دست میداد بمطالعهٔ کتابها مشغول شده و روزی موضوعی در بارهٔ برق در دائرة المعارفی که برای یکی از خریداران جلد میکرد بنظرش رسید و آنرا مطالعه کرد تا اینکه همتش بطرف برق مصروف شده و درین زمان برق در بدائت وعالم ابتدائی بوده و اکتشافات محدودی در بارهٔ آن آغاز شده بود.
بعد از آن میشل هر قدریکه از اجرت قلیلش ذخیره میکرد برای خرید بعض جهاز های کوچکی جهة مباحث علمی خویش صرف کرده و هر قدر شوقش بیشتر به علم میشد همانقدر هر کتابیکه در موضوع کیمیا بوده وبدستش میافتاد مطالعه میکرد و باینصورت سالهای را که در صناعت تجلید کتابها در دکان مذبور گذشتاند عمرش را ضایع نکرد و بلکه دکان بالنسبه برای وی بمثابه دارالفنونی بود که در آن تحصیلات علوم را ادامه میداد. و چون حافظه اش ضعیف بوده و هر چیزی را که میخواند زود فراموش میکرد. تصمیم نمود تا یاد داشت های از تمام چیزهای که بران اطلاع حاصل میکند ترتیب بدهد تا در موقع حاجت بآنها مراجعه نماید.
در جمله مشتریان محل و ببور شخصی موسوم به ( دانش ) بود که نشاط و محبت فارادی بعلم موجب تعجبش شده و اجازه نامهٔ حضور در چار مجلس


صفحۀ ( ٢٤ )
سال اول ـ مجلۀ كابل
شمارۀ ( ٦ )
علمی كه علامه سير همفری ديفی در معهد شاهی در سنه ١٨١٢ ميداد برايش
داد . فار ادای مثل بقيه مستمعين نبوده و از شدت شغف و شوق مفرطی
که بعلم داشت نطق ها و بيانات را با دقت زياد استماع کرده و ياد داشت های
از آنها جمع ميكرد ، چنانچه وقتيكه جار مجاس مذبور خاتمه يافت يك مجلد از
ياد داشتهای که گرفته بود تدوين يافته و آنرا بدست خود جلد كرده و برای
سیر همفری ديفی فرستاد . و باين وسيله باين علامه رابطه و آشنائی حاصل کرد
و دراصل این اتصال بود که بعدها به شهرت و مجد مذبور نايل شد سیرهمفری
ديفی از شدت شغف این جوان بعلم مسرور شده و در نزد خود خواستش و از
هديه اش تشکر كرد و بعد از مدتی بصورت معاون خویش بمعاش ٢٥ شلنگ
در هفته مقررش ساخت .
درین عصر سير ديفی از بزرگترین علما محسوب میشد و در عین حال شاعر
مؤثر نيز بود و مخصوصاً ناطق زبردستی بوده و بياناتش تأثير عجيبی داشت .
چنانچه بعد از چندی عازم مسافرت اروپا جهة دادن بعض کنفرانس های علمی
شد وعلى الرغم جنگی که بین فرانسه و انگلیس بوده جواز عبور را از ناپلیون
حاصل کرده در سفينة ايشان عازم مسافرت خویش شد درین سفر فارادای نیز
جهة مساعدت علامه برای عرض تجارب علمیش و اعتنا و رسیده گی در شؤن
کتب و جهازات ( جهازات درینجا مقصود از سامان و آلات علمی میباشد )
مذبور همرای ایشان حرکت نمود حتی در نتیجه فارادای چندین دفعه مصمم شد
که استادش را ترک کرده و به انگلستان عودت نماید .
تا اینکه درخلال مسافرت خودها بصورت مهمان در نزد علامه طبیعی سویسری
موسوم به ( دو لاريف ) وارد شدند و علامه مذبوز علایم مستقبل درخشانی


صفحه (٢٥)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٦)

را در ناصیه فارادای مشاهده کرده و مهربانی و لطف وی کوئی خاتمه برای
زحمات و مشقاتی که متحمل شده بود گردید . چنانچه مشقتها و تکالیفی را که
از سوء معامله لادی دیفی کشیده بود خوب جبران کرده و به بزرگترین علماء
اروپا مثل امپیروفولتا وجای لوساك و هومبولت و غیره معرفیش کرد و همچنان
وسایل را برایش فراهم کرد تا نقاط مختلف اروپا را گردش کرده و در کوه
آتشفشان وه زو باند شده وچیزی را که هرگاه در مملکتش باقی میماند ممکن
نبود به بیند سیر نماید .
در ٢٣ اپریل سنه ١٨١٥ به دوفر مراجعت کرده و ازین مسافرت فواید
بزرگی کسب کرده بود ، و سپس بو ظیفه اش در معهد شاهی مرا جعت
کرده حقوقش به سی شلنگ درهفته ترقی کرد .
اما مدت باقی حیاتش را ممکن است بچار قسمت تقسیم نمائیم : از سنه ١٨١٦ الی
سنه ١٨٣٠ فارادای این مدت را درتعلیم خویش گذشتهانده ومخصوصاً بکیمیا
خیلی اهتمام نمود چنانچه مواد جدیدی مٹل بنزول وبوتیلین کشف کرده ودرهمین
زمان بود که تجاربش درمقنا طیس برق آغاز نهاد .
از سنه ١٨٣١ الی ١٨٦٠ ـ این زمان بحث دربرق بود دراثنای آن علاقه
بین برق ومقناطیس را کشف کرد از سنه ١٨٤٤ الی ١٨٦٠ ـ این زمان در
فلسفی' مخصوص درچیز های که درزمان سابق کشف کرده بود گذشت تعجب
اینجا است که فار ادای اختراع خویش را چنانیکه ادیسون مخترع معروف
اکثری اختراعاتش را فروخت نمی فروخت وبلکه بهمین یك اکتفا کرد که
به تولید برق ازمقناطیس موفق شود ودرین مو ضوع تاهمین حد پیچیده و قانع
بناحیهٔ علمی آن شد ولی تا موقعیکه آلاتی برطبق نظریه اش بوجود آمده


صفحه (٢٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)

زنده گانی کرده و یکعده مناره های را در مملکت خویش دید که بوسیلهٔ برق روشن شده و برق مذکور بحسب طریقهٔ که ابتکار نموده بود بوجود آمد.
از فضایلش این بود که هر وقتی يك حقیقت علمی را کشف میکرد فی الحال مبادرت بنشر آن کرده بمعلومات دیگر علما غیر از خودش در آن موضوع رشك نبرده و نه بفکر اخفای آن جهة مقاصد مادی میافتاد. در زمان وی علما میگفتند که برق انواع مختلفه دارد و هر کدام را اسم علیحده میدادند، چنانچه برقی که از خلايا توليد ميشد برای ایشان نسبت به برقی که از برق حاصل میشود اختلاف داشت.
ولی فارادای بوسیلهٔ يك عده تجارب ثابت کرد که برق همه يك رنگ ويك چیز است وسایل تولید آن مختلف میباشد.
فارادای در حیات خویش تقدیری را که لایق مقامش بود نایل شد، حتی او را برتبه شوالیه مفتخر ساخته و از قبول آن عذر خواست. سپس ریاست جمعیت شاهی را برایش پیشنهاد کرده و از آنهم عذر خواست. بسان ها ملکه وکتوریا درسنه ١٨٥٨ ايكونه يك خانه ییلاقی قشنگی دعواتش کرده و در آنجا تا موقع وفاتش سکونت داشت.
وقتیکه بعمر هفتاد ساله گی واصل شد بواسطه زحمت وسعی زیادی که در طول حیات خویش در راه نجات وتجارب و مخاطرات متحمل شده بود در صحتش نقصان پیدا شده و ازین باعث از وظایف علمی متعد دش کناره گرفت. تا اینکه در روز ٢٥ اوت سال ١٨٦٧ مرد و بازمانده گانی از وی بدنیا نماند. ملت انگلیس عموماً در وفات وی غمگین شده و مراسم عزاداری شایانی برایش گرفتند.


صفحه (۲۷)
سال اول - مجله کابل
شماره (٦)

(۲)

یادی از فضلای غزنی
در عهد سلطان محمود يمين الدوله
بقلم شهزاده
احمد علیخان درانی

شمس الاسلام امام ابو طيب سهل بن سلیمان صعلوکی ( ۱ ) - قاضی القضات
نیشا پور بود - در علم تفسیر ، حدیث ، فقه ، ادب وكلام امام العصر گفته میشد .
اگر در کدام مسئله پیچیده بین علما اختلافی می افتاد جهت تصفیه رجوع به امام
موصوف می آوردند بنابرین ائمه حدیث ایشانرا بلقب شمس الاسلام و شیخ خراسان
یاد کرده اند - حینیکه ايلاك (۲) خان آل سامانرا از مملکت سامانيه استيصال نمود

(۱) مفتاح السعادة جلد ٢ صفحة ١٨٢
(۲) ايلك خان نام کدام مخصوص پادشاهی نیست بل این يك لقب خاندانیست که
تا حال هیچ مورخ حالات این خاندان را به عنوان مستقل نه نوشته رشید الدین فضل الله
وزير ، ابن اثیر ، منهاج السراج و ابن خلدون و غیره حالات ایشانرا در ضمن احوال
دگر سلاطین تذکار نموده اند . و غفاری در کتاب «جهان آرا» حالات این خانواده را
باب علیحده داده است ـ البته سرهنری هوارت Sirhenry Hoart تاریخ شانرا از
تصانيف مورخين عرب اخذ نموده يك مقالة مكمل وجداگانه پر از معلومات تحریر نموده است .
بعض مورخين علاوه برايلك خانيه «آل افراسیاب» هم گفته اند - نسبت به ظهور
این خاندان اینقدر گفته میتوانیم که از آخر چهارم قرن هجری تاریخ حالات شان را ذکر
میکنند ـ در اول مقر ایشان کاشغر بود ولی ما وراءالنهر را که از آل سامان گرفتند
بخارا مرکز شان گردید ـ سلطنت شان در بلاد ترکستان تاحدود چین وسعت گرفته بود .
اولین پادشاه این خاندان را مؤرخین «بفراخان» گفته اند ـ و بقول ابن اثیر اسمش «هارون
بن سلیمان» ملقب به «شهاب الدوله» است که در ۳۸۳ وفات یافت ( ابن اثیر حوادث
۳۸۳ ) ابن اثیر اسم جانشین بفراخان را «ابو نصر احمد ابن علی» نوشته است ولی اسم
صحیح اش که تحقیق شده «نصر بن علی» است زیرا که روی مسکوکاتش «ناصرالحق
نصير ايلك» ( یا ) «نصر بن على ايلك» مضروب است . ( اینگونه مسکو کات از ده سال
( بقيه اش بحاشية صفحة ٢٨ )


صفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

بین سلطان محمود و ايلك خان قرار داده شد که ماوراءالنهر بقبض ايلك خان و مملكت خراسان بدست سلطان محمود باشد ـ سلطان امام موصوف را برسم سفارت با تحف و هدایای بسیار نزد ايلك خان فرستاد ايلك خان بتعظیم و تكريم بسیار پیش آمد و امام موصوف بعد از مدتی چند از اور کند فائز المرام مراجعت نمود (١) در ٤٠٤ به نیشاپور وفات یافت .
حکیم ابوریحان المنجم البیرونی ـ در هیئت و تاریخ یگانه عصر بود ـ در سنه ٣٦٣ ھ در حوالی خوارزم تولد شد ـ از آنجا که باشنده بیرون شهر بود لذا به لقب بیرونی (٢) یاد شد ابوریحان اوایل ایام زندگانی را بدربار آل مامون در خوارزم طی نمود و باز برای عرصه چندی در جرجان بدربار شمس المعالی ابو قابوس بن وشمگیر رفته « آثار الباقیه » خودرا باسمش تصنیف نمود ـ در سنه ٤٠٠ ھ از جرجان بخوارزم آمده تاهفت سال بدر بار ابوالعباس مامون بن مامون خوارزمشاه زندگی بسر برد وقتیکه سلطان محمود در سنه ٤٠٨ ھ خوارزم را فتح نموده ابوریحان را با خود در غزنه آورد ـ ابوریحان در حملات حربی سلطان هم شريك بود و چندین دفعه دیار بر بهار هند رفت و نزد دانشوران هنود رسوخ زیادی پیدا نمود لسان سنسکرت ( که مشكل ترین لغات دنیاست ) و تاریخ
( بقیه حاشیه صفحه ۲۷ )
به اینطرف یعنی از سنه ٣٩٠ ھ تا سنه ٤٠٠ ھ حاصل شده است ) محمد بن نصر بن على معاصر سلطان محمود یمین الدوله بود که امام صعلوکی بدربارش برسم سفارت رفته و خواهی سلطان محمود را بعقد خود آورد ـ جمله مؤرخین برین اتفاق دارند که این باد شاه از سنه ۳۸۳ ھ تا سنه ٤٠٣ ھ قریباً بیست سال سلطنت نموده ولی برهغوی هوارت تا سنه ٤٠٧ھ
مینویسد .
( ١ ) ترجمه میر خوند سلاطین غزنویه صفحه ٢٤ وفرشته جلد ١ صفحه ٢٣ و عتبى صفحه ٥٥ طبع دهلی .
( ٢ ) صاحب مجمع الانساب امام عبدالكريم سمعانى المتوفى سنه ٥٦٢ھ در ( كتاب الاشارب ) نوشته میکنند « البيرونى بفتح الباء موحده و سكون الياء آخر الحروف وضم الراء
( بقیه اش بحاشیه صفحه ٢٩ )


صفحۀ (٢٩) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٦)

و جغرافیه، نجوم و هیئت و ریاضیات و دیگر علوم هندوستان را یاد گرفت و از آن رو «كتاب الهند» را در زمان سلطان محمود به اتمام رسانید (١) .
ابوریحان بیرونی تصانیف زیادی دارد اما امروز تمام تصنیفاتش قرار فهرست خودش هم پیدا نیست در علوم مختلفه احاطه تمامی داشت - چنانچه امروز هم «قانون مسعودی» که در علم هیئت است از مهمترین تصانیف دنیا بشمار میرود (٢) و «آثار الباقیه عن قرون الخالیه» (٣) حامل تاریخ علم اقوام قدیمه است که در سنه ٣٩٠ هـ بنام ابوقابوس بن وشمگیر تصنیف نموده «كتاب الهند (٤)» از تاریخ اهل هنود واز عام وفن هندوستان بحث میراند «کتاب التفهیم فی صناعت التنجیم» (٥) در علم هندسه و نجوم است ـ «کتاب لارشاد فی احکام النجوم» این کتاب هم چنانکه از نامش ظاهر میشود در مبادی علم نجوم نوشته دگر «كتاب الجماهر فی الزوائر» «مقالید الهیئت» در علم هیئت «العجائب الطبيعه» و علاوۀ اینان تقریباً بیست کتاب (٦) سنکرت را
(بقیۀ حاشیۀ صفحۀ ٢٨)
بعدها الواو وفي آخرها نون هذه النسبة الى خارج خوارزم فان بها من يكون من خارج البلد ولا يكون من نفسها يقاله «فلان بيرونى است» ويقال بلغتهم ان يشترك است و المشهور بهذا النسبة ابوریحان المنجم البيرونى »
(١) دیباچۀ آثار الباقیه از ایدروو سیخاو E,Seikhao تاریخ الیت جلد ٢ بروکلمن جلد ١ صفحۀ ٤٧٥ .
(٢) در جملۀ تصانیف علم هیئت هر چه که نوشته شده این تصنیف از همه بهتر و مکمل تر است .
(٣) به اهتمام ایدور دسخاؤ طبع و نشر شده است .
(٤) ایضاً هم ایدور دسخاؤ طبع و نشر کرده است .
(٥) این کتاب را البیرونی باسم ریحانه بنت الحسن که دختر يك امير مشهور خوارزم بود تالیف نموده ذوق علمی و قدردانی نسوان اسلام آن ایام را یاد میدهد (دیباچۀ آثار الباقیه ایدور دسخاؤ)
(٦) امروز اکثر این تراجم کمیاب و ناپیداست .


صحه (۳۰) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

ترجمه (۱) و خلاصه نمود و خدمات پیش بهائی عرفانی را انجام داده در سوم رجب
سنه ٤٤٠ بعمر ۷۷ سالگی وفات یافت .
قافیه طرازان در بار غزنی
( در عهد سلطان محمود يمين الدوله )
عنصری بلخی ( ۲ ) - سرآمد سخنوران در بار وامير الامرا و مصاحب خاص
سلطان بود - نخست بوسیله ابوالظفر امیر نصر بن سبکتگین نابارگاه رسید -
ذوق ادبی و قدر دانی سلطان او را تا پایه ملك الشعرا ئی سر بلند وافسر تمام شعرا
مقرر گردانید - قوت کلام و بلندی اقبال چار صد شاعر شهیر را به شا گردیش
افتخار داد حتی شاعری مثل منوچهری هم که استاد کامل بود در قصائد خود
اقرار بشا گردیش نمود - از جاه و حشم بسیار و دولت و ثروت بیشمار همواره
چهار صد غلام زرین کمر همرکاب داشت و بر خوانش ظروف طلا و نقره میچید -
اشعارش را از سی هزار بالا گفته اند ولی اکنون دیوانی که در طهران بطبع
رسیده است مشتملبر چند غزل رباعی و قصائد است که تماماً از سه هزار شعر
زیاد نیست - از ابیاتی که اسدی طوسی در لغاتش نقل نموده معلوم میشود که

(۱) در همین نزدیکها يك ترجمه اش در هندوستان بدست آمده که نامش «غرة الازياج»
است ـ اين کتاب ترجمة يك زيج هنديست در عربی، که بقول خود مترجم ( البيرونى )
بجيانند پسر جیبانند بنارسی تصنیف نموده - این نسخة نامکمل در همین سال از احمد آباد خریده
بکتابخانه «شاه پیر محمد صاحب» داخل شده است - جمله کتاب بعنوانات ذیل قسمت شده.
استخراج وسط الشمس ـ استخراج اوج القمر - استخراج وسط الراس وتقويمه -
معرفته تحقيق وسط الراس - معرفته تصحيح الاوسط فى البلدان - استخراج قوس الجيب -
معرفته استخراج وسط المريخ - معرفته استخراج تعديل الخاصه - معرفته مقادير الكواكب -
معرفته مامضى من القمر . ( معارف نمبر ۳ جلد ۲۸ صفحه ٢١٤ و ٢١٥ و ٢١٦ ) .
(۲) لباب الالباب محمد عوفی صفحه ۲۹ جلد ۲ طبع لیدن هالیند - سخندان فارس صفحه ۲۸۸
طبع لاهور (تصنيف شمس العلما مولوی محمد حسین آزاد مرحوم ) - فرشته جلد ۱ آتشکده آذر -
براؤن جلد ۲ - مراة الخيال - خزانة عامره - مجمع الفصحا جلد ۱ دولت شاه سمرقندی .


صفحه (۳۱) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

عنصری چند مثنوی دیگر نیز داشت (۱) که بقول عوفی آنرا باسم « خزانة
یمین الدوله » منسوب کرده بود ـ در بار داری شب و روز الفاظ فصیح و تراکیب
نزاکت آمیز را بزبانش داده موجب لطافت و شیرینی کلام گردید .
قدرت طبعش در فخامت الفاظ و شهامت معنی قریحه سرشاری دارد . سبك
متنبی را پیرو است در قصائد خود حالت جغرافیائی ملکی را اشارات بلیغ مینماید
و تمهیدات بهار و عشق را تاسیس ، چهل و پنجاه شعر گفته بمدح سلطان محمود
یا مسعود یا به تهنیت فتح وجشن وغیره گریز می زند .
نمونه کلام : ـ قصیده در تهنیت جشن
سده جشن ملوك نامدار است زافریدون و از جم یاد گار است
زمین امشب تو گوئی کوه طور است کزو نور تجلی اشکار است
گر از فصل زمستان است بهمن چرا امشب جهان چون لاله زار است
همی مر موج دریا را بسوزد بدان ماند که خشم شهریار است
در مدح سلطان محمود یمین الدوله میگوید
غود استند بر ماه منور خط و زلفین آن مه روی دلبر
یکی را سنبل نورسته بالین یکی را لاله خود روی بستر
بروی و موی او بنگر که بینی بی آذر هر دوانرا فعل آذر

(۱) « مثل عین الحیوة » و « خنگ بت » و سرخ بت » ( خنگ بت و سرخ بت نام
دوبت سنگیست در بامیان افغانستان ـ آثار البلاد علامه قزوینی ) يك مثنوی « شادمهر »
در بحر شاهنامه دارد ـ چوسر گشته غنچه سرخ گل . جهان جامه پوشید همرنگ مل
مثنوی « وامق و عذرا » در بحر هفت پیکر نوشته ـ گفت کین مردمان بباك اند
همه همواره دزد و چالاك اند .


صفحه ( ۳۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٦ )

یکی بی دود سال و ماه تیره یکی بی نور روز و شب منور
مرا بهره دو چیز آمد ز گیتی دل پاك و زبان مدح گستر
یکی بر مهر جانان وقف کردم یکی بر مدح شاهنشاه کشور
مبارك دست او دو گونه ابرست کشند دشمنان و دوست پرور
روز جنگ تیغ او و گرزش بزور بازوی شاه دلاور
یکی جیحون خون راند بصحرا یکی هامون کند سد سکندر

در فصد نمودن سلطان قطعه فی البدیهه گفته : ـ

آمد آن رگ زن مسیح پرست نیش الماس گون گرفته بدست
طشت زرین و آبدستان خواست بازوی شهریار را بر بست
نیش بگرفت و گفت عز و عليك اینچنین دست را که یارد خست
سر فرو برد و بوسه برداد از سمن شاخ ارغوان برجست
میگویند شبی سلطان در عالم سرخوشی زلفین ایاز را برید و بامدادان با خاطر
پشیمان و حال پریشان بکس دیدار نمی نمود عنصری بگفت امرا و ه حاجب علی
قریب ، ( مصائب سلطان ) ازین رباعی زنگ از خاطر سلطان ربائید و سلطان به
صله دهنش را سه بار از لعل و جواهر پرساخت ــ رباعی اینست : ــ
کی عیب سر زلف بت از کاستن است نی جای بغم نشستن و خواستن است
روز طرب و نشاط و میخواستن است کاراستن سرو ز پیراستن است (۱)

وفات عنصری بقول اکثر مورخین در سنه ٤٣١ هـ بزمان سلطان مسعود بن

( ۱ ) این نوع روایتها بنا بر علو مقام سلطان محمود یمین الدوله از افسانهائ بی سر و پا
زیاد نیست بلکه مثل افسانه فردوسی و نقص عهد سلطان با او از حقیقت عاریست که
دشمنان این خاندان به حضرت سلطان منسوب میکنند .


صفحه (۳۳) مجله کابل سال اول شماره (٦)

سلطان محمود شده است (۱).
منوچهری اسمش ابو النجم احمد بن قوص مشهور به دامغانیست ولی اکثر
تذکره نویسان (۲) این را شصت گانه بلخی نیز میگویند – در دربار سلطان
محمود بعد از عنصری رتبهٔ دوم و نسبت به ابو الفرج سنجری مقام شاگردی داشت
شعرای دربار استادیش را مثل عنصری اعتراف مینمودند – نخست بدربار فلك
المعالی امیر منوچهر پسر شمس المعالی امیر قابوس بن وشمگیر (ولی جرجان
که بسلطان رابطهٔ دامادی داشت) آمد ازین روست که تخلص خود را باسم
ممدوحش «منوچهری» نمود – بعد از وفات امیر مزبور بدربار غزنوی نزد
سلطان محمود رفته بپایهٔ بلند و رتبهٔ ارجمند نایل گردید.
بلحاظ زبان بومی الفاظ و محاورات قدیم را استعمال میکند – در حسن کلام
از استادان گوئی سبقت ربوده – یکی از نوادر خصوصیاتش اینست که در
تمام کلام خود هیچ لفظ اندوهناك و عبارت غمگین نیاورده گویا در مجلس طرب
يك رند مشربیست که هر دم پای میکوبد و شعر میسراید – در تشبیهات بکر
علو تخیل دارد و در شکوه مناظر ید طولی.
نمونهٔ کلام: – قصیدهٔ کاروان: –
الا یا خیمه‌گی خیمه فروهل که پیش آهنگ بیرون شد ز منزل
بتیره زن بزد طبل نخستین شتربانان همی بندند محمل

(۱) و لطف علی بیگ آذر مینویسد که «در زمان سلطان ابراهیم بن مسعود بمقر
موعود رفت وكان ذالك فی شهور سنه ٤١٢» (آتشکدهٔ آذر - خطهٔ بلخ صفحه ۳۱۹
طبع بمبائی) و لیکن این صریحاً غلط است زیرا که سلطان ابراهیم بن مسعود ۲۰ سال بعد
از وفات عنصری بر اریکهٔ فرمانروائی جلوس فرموده.
(۲ آتشکدهٔ آذر – هفت اقلیم – فرشته و تذکرهٔ دولت شاه سمرقندی او را از خطهٔ
بلخ (افغانستان) مینویسند.


صحفه (٣٤) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٦)

نماز شام نزديك است امشب مه و خورشيد را بينم مقابل
بسان کفه زرين تراز که این کفه شود زان کفه مایل
و ليكن ماه دارد قصد بالا فرو شد آفتاب از کوه بابل
همی بگداخت برف اندر بیابان تو گوئی داردش بیماری سل
چو پاسی از شب دیرنده بگذشت برآمد شعریان از کوه موصل
بنات النعش کرد آهنگ بالا بکر دار کمر شمشیر هرقل
ز نوك نيزه های نیزه داران شده وادی چو اطراف سنابل
نجیب خویش را گفتم سبك تر الا يا دستگیر مرد فاضل
بجرا كت عنبرین بادا چرا گاه بجما كت آهنین بادا مفاصل

رعد و برق

شبی گیسو فر و هشته بدا من بلاسش معجر و قيريش كرزن
بكردار زن زنگی که هر شب بزاید كودكی بلغاری آن زن
کنون شویش بمرد وگشت فرتوت از آن فرزند زادن شد سترون
شبی چو چاه بيژن تنگ وتاريك چو بیژن در میان چاه او من
ثریا چون مژژه بر سر چاه دو چشم من برو چون چشم بیژن
دم عقرب بتابید از سر کوه چنون دو چشم شاهین از نشیمن
مرا در زیر ران اندر ضعیفی کشنده نی و سرکش نی و توسن
عنان بر گردن سرخش فگنده چو دو مار سیه بر شاخ چندن
همیراندم فرس را من بتقريب چو انگشتان مرد ارغنون زن
سر از البرز برزد قرص خورشید چوخون آلوده رو دزدی زمکمن


صفحه ( ٣٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )

بكردار چراغ نيم مرده كه هر ساعت فزون گرددش روغن
برآمد بادی از اقصای بابل هبویش خاره در و باره افكن
ز روی بادیه بر خواست گردی كه گيتی كرد همچون خزادكن
چنان كز روی دريا با مدادان بخار آب خيزد ماه بهمن
برآمد زاغ رنگ و مار پيكر يكى ميغ از ستيغ كوه قارن
چنان كاهنگری از كوره تنگ به شب بيرون كشد رخشنده آهن
تو گفتی نای روئين هر زماني بگوش اندر دميدى يكد ميدن
بلرزیدی زمين از زلزله سخت كه كوه اندر فتادی زو بگردن
تو گفتی هر زمانی زنده پيلی بلر زاند ز رنج پشه گان تن
فرو با ريد با رانی ز گردون چنان چون برگ گل با رد ز گلشن
و يا اندر تموز مه ببارد جراد منتشر بر بام و بر زن
ز صحرا سيلها بر خاست هر سو دراز آهنگ و پيچان و زمين كن
وله :-
نوروز روز گار مجدد كند همی وز باغ خويش باغ ارم رد كند همی
در لاله زار لاله نعمان سرخ رو خالى زمشك غاليه بر خد كند همی
وان برگهاى بيد تو گويي كسی بقصد پيكانهای پهن زبرجد كند همی
ضراب وار شاخ گل سرخ هر شبی دينارهای گرد مجدد كند همی
از بهر آنكه زلف معقد نكو بود سنبل بباغ زلف معقد كند همی
در مدح ابوسهل دبير گفته :-
نوروز روز گار نشاط است و ايمنی پوشيده ابر دشت به ديباى ارمنی
برار غوان قلاده ياقوت بكسلى بر مشك بيد نائره عود بشكنی


صفحه (٣٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٦)
بر گل همی نشینی و بر مل همی خوری
برخم همی خرامی و بردن همی دنی
شاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سر
ماننده مخالف بوسهل زوزنی
احسان شهریار به تعلیم نيك اوست
چون قوت بهار بباران بهمنی
تا حرف با نقط بود و حرف بی نقط
تا خط مستوی بود و خط منحنی
عمرتن تو باد فزاینده و دراز
عیش خوش تو باد گوارنده و هنی
وله : ـ
چو از زلف شب باز شد تابها
فرو مرد قندیل محرابها
سپیده دم از بیم سرمای سخت
بپوشید برکوه سنجابها
وله : ـ
همی ریزد میان باغ لولو ها بژئبرها
همی سوزد میان باغ عنبر ها بمجمرها
زده یاقوت رمانی بصحراها بخرمنها
فشانده مشك خرخیری به بستانها بزئبرها
زقرقوبی بصحراها فرو افگنده بالشها
ز بوقلمون بوادیها فرو گسترده بسترها
چوچنبرهای یاقوتین برادوز باد گلبنها
جهنده بلبل وصلصل چو بازیگر بچنبرها
همه کهسار بز زلفین معشوقان بر رویده
همه زلفین ز سنبلها همه دیده زعبهرهها
چوحورانند نرگسها همه سیمین طبق برسر
نهاده برطبقها برز زر ساد ساغرها
دبیرانند پنداری بباغ اندر درختانرا
ورقها پر زصورتها قلمها پرز زیورها
مسمط : ـ
کرده گلو برز باد قمری سنجاب پوش
كبك فرو ریخته مشك بسوراخ گوش


صفحه (٣٧)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٦)

بلبلکان با نشاط قمریـکان با خروش
در دهن لاله مشك در دهن نحل نوش
سوسن کافور بو گلبن گوهر فروش
وز می اردی بهشت کرده بهشت برین
چوك زشاخ درخت خویشتن آویخته
زاغ سیاه بردو بال غاليه آمیخته
ابر بهاری زدور اسپ برانگیخته
وز سم اسپ سیاه لولوی تر ریخته
در دهن لاله باد ریخته و بیخته
بیخته مشك سیاه ریخته در ثمین
سرو سماطی کشید بر دولب جویبار
چون دور ده چتر سبز در دوصف کار زار
مرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنار
چون سپر خیز ران بر سر مرد سوار
گشت نگارین تذرو پنهان در کشت زار
همچو عروس غریق درین دریای چین
گوئی بط سپید جامه بصابون زده است
كبك دری ساق پای در قدح خون زده است
بر گل تر عندلیب گنج فرو بدون زده است
لشکر چین در بهار بر گه هامون زده است
لاله سوی جویبار خرگه بیرون زده است
خیمه آن سبز گون خیمه او آتشین


صفحه ( ۳۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

این شاعر بی عدیل در سنه ۴۳۲ هـ وفات یافت .
فرخی ـ نامش ابو الحسن علی بن جولوغ و بقول خودش در دیار سجستان
( سیستان ) تولد شده ( ۱ ) در شعر طبع لطیف و درموسیقی جوهر خدادادی
داشت ـ عروسی دلخواه تنگی رزقش فزود و افلاس بسیار بومش را سر او حلقه
نمود ـ جستجوی معاش او را نزد امیر ابوالمظفر ( ۲ ) در چغانیان آورد ـ امیر
بداغگاه گله های کره را می‌دید فرخی جهت باریابی خود به « عمید اسعد »
گفت ـ عمید از ظاهرش اعتبار شاعر نکرده امتحان شعر نمود ـ فرخی بتعریف
داغگاه قصیدۀ فی البدیهه سرائید ـ چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار . . . . الخ عمید ازین قصیدۀ بی مثال
شگفت زیادی نموده نزد امیرش برد ـ چون طائر طبعش در هوای موسیقی

( ۱ ) من قیاس از سیستان دارم که آن شهر منست  وز پی خویشان ز شهر خویشتن دارم خبر
( ۲ ) مورخ دکنی ابو القاسم فرشته برادرزادۀ سلطان محمود مینویسد و میرغلام علی آزاد
بلگرامی به اسم ناصرالدین چغانی یاد میکند ـ دولتشاه سمرقند ابو المظفر ناصر بن ناصر الدین
چغانی حاکم بلخ میگوید ـ لطف علی آذر و والۀ داغستانی هم موجب چنین سهو های
فوق گردیده اند ـ ولی حقیقت اینست که ابوالمظفر هیچگاه حاکم بلخ نبود و نه برادرزاده
سلطان محمود است بلکه از نسب ابوبکر محمد بن مظفر بن محتاج میباشد که جمله امیران
این سلسله را « آل محتاج ما وراءالنهر » میگویند و از آنجا که ایشان باملوك سامانيه
و غزنویه روش خوبی داشته اند لذا در عهد هر دو خاندان این سلسله را بسیار عزت و
عروج حاصل و حکومت چغانیان بمیراث ایشان شامل بود . امیران این خاندان مثل
« ابو المنصور » « المظفر » « محمد » « فخر الدوله ابوالمظفر احمد بن محمد چغانی ( ممدوح فرخی) »
« ابو علی احمد » « ابوالمظفر طاهر » چنانکه از تاریخ ناصری ظاهر است همگی علم دوست
عالم پرور قدردان وهنر شناس بودند ـ چنا نچه ادیب معروف « ابو القاسم » کاتب ابوعلی
بن محمد چغانی بود ـ طاهر بن فضل چغانی يك امير فاضل و شاعر بی بدل بود که مثل منجيك
ترمذی و شاعر مشهور دقیقی وابستگان دربار داشت .


صفحهٔ ( ٣٩ ) سال اول - مجلهٔ كابل شمارهٔ ( ٦ )

هم بر میزد بنابرين يك قصيدهٔ غرای را حسب حال خويش به آهنگ حزين و لحن دلگداز سرود ـ با كاروان حله برفتم زسيستان ـ باحلهٔ تنيده ز دل بافته زجان ... الخ باز بتعريف داغگاه قصيده خواند ـ امير خوشنود گرديده امر داد كه از يك گلهٔ هزار كره هر قدر كه بتوانى بگير . فرخى بسيار تگ و دو كرد خيلى جهيد و طپيد ولى كره گان توسنى كردند و رم نمودند و دست ندادند ـ چنانچه امير قدر دان يكران خاصه را با سه مهار اشتر و پنج غلام با يك دست ملبوس و آن همه گله را كه قبلاً رم ميكرد به او ببخشيد ـ امير ابوالمظفر چغانى كه در غزنى رفت فرخى را نيز تا بارگاه عظمت نشان سلطانى رهنمون شد تا وقتيكه بخت رسا ياور و مساعد گرديده در برابر استاد عنصرى اش كشيد ـ همواره بيست نفر غلامان زرين كمر برركابش می تاخت .

« اول بدقت معانى كوشيد و در آن از اقران سابق آمد و بآخر سهل ممتنع ايراد ميكرد » ( ١ ) فرخى در صنائع و بدايع يك كتاب « ترجمان البلاغت » نوشته كه اكنون ناپيداست ، ولى رشيد الدين وطواط ذكر آن كتاب را در « حدايق السحر » خود كرده ( ٢ ) كلامش سليس و خوش آهنگ ـ جمله قوانين علم بلاغت و تمثيلات مناظر در كلام او پيدا ـ فكرش نهايت سادگی و بساطت دهقانى را داراست ديوانش كه مشتملبر شعر و قصايد و مدايح است نه هزار بيت ( ٣ ) دارد .

( ١ ) لباب الالباب محمد عوفى جلد ٢ صفحه ٤٦ طبع ليدن ها لیند .
( ٢ ) کتابيست در معرفت بدائع شعر فارسى كه آنرا ترجمان البلاغت خوانند “ بمن بنده نمود بنگريستم شواهد اين كتاب را ناخوش ديدم ـ همه از راه تكلف نظم كرده و بطريق تعسف فراهم آورده و با اينهمه از انواع زلل و خلل خالى نبود “ ( حدائق السحر تصنيف رشيد وطواط ) .
( ٣ ) سخن وسخنوران از نشريات كميسيون معارف صفحه ١١٤


صفحه (٤٠)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٦)

نمونه کلام : -
سلطان بدامنه کوه يك قصر (٤) باشکوه با کاخهای دلکش و زیبا و باغهای فرح فزا بنا نمود که نهرهای جاری و شرشره های طرب خیز باغ از سر چشمه بالائی کوه سیراب میگردید ـ و فرخی در وصف آن چنین میگوید : ـ
به فرخنده فال و به فرخنده اختر بنا باغ می خواست شاه مظفر
به باغ درختان او عود و صندل بباغ ریا حین او بسد تر
به باغ چو پیوستن مهر خورم بباغ چو رخساره دوست دلبر
به باغ درو سایه شاخ طوبی بباغ درو چشمه آب کوثر
بهشت اندرو باز یابی به نیسان بهار اندرو باز یابی به آذر
ز سرو بریده چو زلف بریده زشکل مدور چو چرخ مدور
درو مسکن ماهرو یان مجلس درو خانه شیر گیران لشکر
بکاخ اندرون صفه های مصطی دران صفه ها ساخته سوی منظر
یکی همچو دیبای چینی منقش یکی همچو ارژنگ مانی مصور
نگاریده در چند جا مر مصور شه شرق را اندران کاخ پیکر
بيك جای درصید و در دست ژوپین بيك جای در بزم و در دست ساغر
ازان کاخ فرخ چو اندر گذشتی یکی رود آب اندرو همچو شکر
برفتن ز تیزی چو فرمان سلطان بخور دن زخوبی چو عیش توانگر
بدینسان بباغ اندرون تند رودی یکی ژرف رودی مر آنرا برابر
بدو اندرون ماهیان چون عروسان بگوش اندرون برکهر حلقه زر

(٤) موسوم به « کاخ فیروزه » بود که در همین موضع سلطان بخواب نوشین خویش مشغول است اکنون صورت حقیقی این منظر بجا نیست زیرا که دست برد روز گار اورا بخرا به يك مقبره مبدل کرده .


صفحۀ (٤١)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (٦)

فرخی بتماشای سمرقند رفت در بین راه دزدان دولتش را بچپاول بردند -
از سمرقند که پس گشت این قطعه را بیادگار گذاشت .
همه نعیم سمر قند سر بسر دیدم نظاره کردم در باغ و راغ و وادی و دشت
چو بود کیسه و جیب من از درم خالی دلم ز صحن امل فرش خرمی بتوشت
بسی زاهل هنر بارها بهر شهری شنیده بودم کوثر یکیست و جنت هشت
هزار کوثر دیدم هزار جنت بیش ولی چه سود چو من تشنه باز خواهم رفت
چو دیده نعمت بیند بکف درم نبود سر بریده بود در میان زرین تشت

بقلم غلام جیلانی اعظمی از مشاهیر تاریخی رجال وطن
سلطان غیاث الدین غوری

قلم از نگارش سوانح با افتخار شاهنشاه بزرگ افغانیان اعلیحضرت سلطان
غیاث الدین سوری افغان معروف بغوری مباهات می نماید !
این راد مرد بزرگ و این سلطان مقتدر افغانی از جمله آن شاهدان
جلیل الشان وطن است که بنای سلطنت افغانی را در کوهسار وطن گذاشته
عظمت و وسعت آنرا در خارج مملکت توسیع و بانی اساس خیلی معظم و منتظم
شاهنشاهیت افغانی گردیده است .
هر گاه ما بتاریخ پادشاهان بزرگ خود مراجعه میکنیم می بینیم که مؤسسین
سلطنت های عادلانه باقاعده و موافق باسلوب کشور مداری و شاهنشاهی های معظمه
که طرف تمجید و احترام از خود و بیگانه واقع شده است پس از اعلیحضرت


صفحه ( ٤٢ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٦ )

سلطان محمود غزنوی این سلطان بزرگ افغانی و آخراً اعلیحضرت احمد شاه غازی بودند . تاریخ مملکت ما بوجود بسی ناموران وشاهان معظم خودافتخار دارد ولی حقیقتاً ملت و مملکت ما بسوانح و کار نامه های با افتخار این سه نفر سلاطین معظم خود بایستی بیشتر بنازند .
سلطان غیاث الدین غوری آن فرزند بزرگ ولایق افغانستان است که نمونۀ شمشیر ولیاقت اداری و کیاست وقابلیت ذاتی ملت خود واقع شده و در دورۀ زمامداری خویش استعداد بلند اهالی افغانستان را بجهانیان ظاهر نمود !
مخصوصاً در زمانۀ خیلی خطر ناك و پر آشوب وطن مقابل هجوم حوادث مهمۀ داخلی وخارجی قد مردی و مردانگی را علم کرده شئون وحیثیت تاریخی مملکت را از خطرات محافظه ودرعین زمان بعظمت وافتخارات آن افزوده است
ظهور این مرد رشید در موقعی اتفاق می افتد که اخلاق اهل ادارۀ کشور منجر بفساد واولاد سلطان با شان محمود غزنوی بـلاقـیـدی و بیـمبالاتی در در بار افغانستان بـسـر میبردند ! داو طلبان حکومت و متجاسرین از هر طرفی بولایات ملحقۀ افغانستان مثل پنجاب ، سند ، خراسان بالحصص داخلۀ وطن مانند باختریا ومرو هرات خیال جسارت را داشتند .
پیشرفت ها وحملات مدهشۀ تورکان خوارزم شاهی که مثل سیلابی بوسط آسیا میرسید وغالباً همسایه های قویه هم نمیتوانستند از تجاوز آن جلو گیری نمایند مخصوصاً از حوادث بزرگ آنوقتۀ کشور ما بحساب میرفت . همچنان اتفاق واقتدار راجگان هند خاك های ملحقـۀ شرقی افغانستان را بکلی تحت تجزیه واستیلا قرار داده بودند ؛ هکذا حکام و سرداران داخله هر کدام در فکر خود سری ها ومطلقیت ها افتاده بودند که از هر جهتی امنیت واعتبارات ملك را


صفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )
خطرات تهدید می کرد . ناگاه این مرد رشید با برادر شجاعش شهاب الدین
غوری چون دوستاره روشنی از عقب کوهای شامخ غورات در افق وطن طلوع
کرده چشم دوستان را روشن ودیده متجاسرین را سوزانیدند .
افغانسان و ملحقات خارجی اش در عهد این پاد شاه بزرگ افغانی نایل بترقیات
و عمرانات عالیه شده امنیت عمومیه در کل قلمرو سلطنتش جاری ورعایا در کمال
خوش بختی و مرفه الحالی و مسرت روزگار بسر می بردند حتی رعایای دیگر
ممالک همجوار بمقصد راحت وخوشی پناهگزین در تحت حمایت این پادشاه عادل
ورعیت پرور میگردیدند ظهور این مرد بزرگ و عهد زمامداری وی و برادر
رشیدش اسلطان شهاب الدین وغلام شان قطب الدین ایبک نه تنها قامع فسادات
کشور شان واقع گردید بلکه حسن اداره و انتظام آنها و سلوک و رویه شان
در هند آنخاک را طوری به نيك اندیشی افغانان مستعد نمود که پس از ایشان طبقات
مختلف افغانی در انجا بحکمرانی وخوش بختی بسر برده توانستند و هم اقوام آنجا
سالیان متمادی براحت و خوشی بسر برده نایل ترقیات وعمرانات عالی گردیدند .
طوریکه اعلیحضرت سلطان محمود غزنوی چراغ دیانت حقه اسلامرا در
خاك هند روشنی وفروغی بخشید اخلاف این سلطان بزرگ نیز بآن پیرایه عزت
و تمدن افزودند ! بالمره تجدید امور خیریه و مدنیه وعمرانات عالیه در آن خاك
از عهد سلطنت این شاه عالی صورت پذیر گردیده است .
تمدن مجلل وممتاز غزنی که آخراً در اثر سؤ کفایت اولاد سلطان مغفور
محمود غزنوی حریق انتقام و نفاق داخلی میگردد جبيره وتلافي آن در خاك هند
و ولایات مغربی وطن از طرف این شاه بزرگ و اخلافش می شود که امروز
آثار مهمی از بقایای آن عمرانات بیادگار بزرگواری آن ها تا هنوز در نقاط مذکوره


صفحه (٤٤) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

باقی و پایدار است .
سلطان غیاث الدین بزرگ طرز اداره مملکت خود را خیلی باساس صحیح و تشکیلات منظم عالی گذاشته بود چه اولا بنای حکومت خویش را بطور عادلانه وضع فرموده حقوق سایر اتباع داخلی وخارجی خود را مساویاً رعایه می فرمود و برای سرپرستی رعایا و تصدیع امور دوایر دولت رجال کافی عادل وصادق را انتخاب کرده ضمناً برای حفظ مملکت یکعده خیلی ممتاز از طوایف رشید و جنگجوی وطن را بخدمات عسکری تعین نموده بود که تعداد این اردو درموقع محاربات از سه لك الى سه ونيم لك ودر موقع حضر بدو لك نفر مرد مسلح در کل قلمرو او میرسید ، اردوی سلطان خیلی باحشمت و طنطنه زندگانی میکردند مثلا سرداران وصاحب منصبان تاج های مروارید و کلا های مکلل بجواهر والیسه فاخره می پوشیدند همچنان افراد سپاهی لباسهای خیلی برازنده و کلا های سیم دوزی باعلامات طلائی استعمال می نمودند .
سلطان در مواقع مسافرت بخارجه خیلی مجلل ومحتشم حرکت می کرد چنانچه بارخانه مخصوص پادشاهی را سه صد فیل و پنجهزار یابو می کشید ولی در داخله وطن خیلی بسادگی حیات بسر می برد و آنهمه تجملات و طنطنه پادشاهی مخصوص شهاب الدین غازی برادر سلطان قرار میگرفت .
سلطان شخصاً خيلى شجاع وعاقل ورعیت نواز وباذل بود چنانچه در محاربات هند غالباً بذات خود در ردیف عسکر مقابل دشمن شرکت وحمله می فرمود ودرسخاوت ضرب المثل است حتی در عهد حکومتش هر گاه بکدام ولایتی از ولایات خاك او امراض ساری واقع شده بود مصارف تیمار داری و ادویه معالجه را از کیسه همت خود می پرداخت و غالباً فقرای شهر از پول شخصی او اعاشه


صفحۀ (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٦)

مگیرد بدند؛ سلطان بتعمیرات وابنیه خیلی دلچسپی داشت در جبال غورات وفیروز
کوه تعمیرات مهمی برپا نمود مخصوصاً در ولایت هرات حوض انبارها وقنوات
زیادی بمقصد مفاد اهالی حفر و احداث کرد ابنیه و عمارات عالی برپا نمود از انجمله
تعمیر مسجد جامع بزرگ شهر هرات است که این بنای بزرگ تا حالا بیادگار
شرافت ومدنیت پروری آن پادشاه عالی برقرار مانده است .
سلطان غیاث الدین بمقصد حسن اداره و انتظام کشور خویش که ولایات
مهمه غربی و شمالی مملکت خود را بخوبی وارسی بتواند مرکز ادارۀ خود را
در جبال غور وفیروز کوه مقرر داشته بود و ولایات پنجاب و سند بلوچستان و
حصص جنوبی و مشرقی مملکت را بسر پرستی و اداره برادر رشیدش سلطان
شهاب الدین وا گذار شده بود .
طرز اتحاد و اتفاق این دو شاهنشاه نامور افغانی خیلی قابل ستایش است چه
برخلاف مفکوره شاعر دوسلطانی در اقلیمی گنجیده و سوای آبادی ملک و
مرفعه الحالی رعایا دیگر مدعای نداشته والی آخر زمان انقضای دولت شان خیلی
بارعایا وبین خودشان بشرافت و صمیمیت روزگار بسر برده اند
علما وفضلا در عهد این شاه بزرگ دارای موقعیت عالی بوده مدارس علمی
وفنی را ترویج می نمود . ( باقی دارد )


صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

افغانستان ونگاهی بتاریخ آن بقلم میرغلام محمد
( ٤ )

آریانه یاهری ( هرات )

آریانه یا آریا Ariane - Arya ولاتی است در شمال غرب افغانستان که شمالاً بصفحات ولایت مرگیانا (مرو) جنوباً بولایت درنگیانا ( سیستان وفراه ) شرقاً بولایت غور و غرج ( غور و هزاره جات ) غرباً بولایت پارپتا (قسماً خراسان حالیه ) محدودومتصل است ، این حدود اربعه را جلداول تاریخ عمومی فرانس ازروی نقشه ممالک مفتوحه اسکندر کبیرنیز مشخص ومعین میکند. آریانه در قسمت های شمال شرقی ( گنج رستاق ) و شمال غربی خود ( بادغیس ) دارای بهترین مراتع مملکت است ، حتی مسیوفریه سیاح J.P.Ferrier بقول بارتولد مراتع شمال شرقی آریانه را بهترین مراتع تمام آسیا مینامد . هری‌رود که از کوهای بابا برآمده ورو بغرب شمال سیلان دارد ، درپائین سرخس بین ریگزارها فرومیرود ، این رود در قسمت سفلی مسیل خود معروف است به رودتجند ، واو كمك ميكند تمام وادیهای واقعه در دو طرف جریانش از شاداب ترین اراضی آریانه بلکه افغانستان شمار رود. رشته های انهار هری و مرغاب را سلسله کوه پاروپامیس ( هندو کوه ) ازهم جدا میکند ، این کوها حالا در هر حصه بنام جدا گانه ئی خوانده میشود .

بلاد مشهوره آریانه اینهاست : - هرات اسفزار ( سبزوار ) بغشور ( در


صحنه (٤٧)
سال اول - مجله کابل
شماره (٦)

نزدیکی قلعه مور حالیا خراب است) . سرخس قدیم . بوشنگ یافوشنج (زندجان حالیه ) كوهسان . اوبه ( اوبه ) شهرك ( خراب اوفتاده ) .
اما شهر هرات قدیمترین شهرهای اسیای وسطی است ، مورخین اسلام و یونان بنای او را باسکندر کلان نسبت میدهند و بقول بارتولد بطلیموس تحت عنوان ariametropolis و هم چنین ایزویدر خارا کسی Lsidori characeni غیر از شهرار تا کوان ( پایه تخت قدیمی بومی هرات ) ازین شهر نام میبرند . و شهرارتاکوان را گویند در محل ارگ کنونی هرات واقع بوده است . ولی شك نیست قبل از اسکندر شهری در هرات موجود بوده چه محل اولین تشکیلات جمعیتی نژاد آریا در افغانستان هرات بوده است شمس الدین سامی نیز در قاموس الاعلام میگوید اسکندر شهر هرات را نه تعمیر بلکه توسیع و تزئین کرده و آن را الکساندریا آریانه نام نهاده است .
شهر هرات در دور های قبل الاسلام بعد از انکه شهر بخدی یا با خدی« بلخ » پایه تخت زرتشتیان و یونانیان گردید ، در اهمیت مقام دوم را احراز کرد ، در دوره اسلام نیز پایه تخت های عمدۀ مملکت افغانستان بلخ ومتعاقباً نیشاپور ومرو وبالاخره غزنى وغور و با میان بود، معهذا شهر هرات از اعظم بلاد الله محسوب وغالباً مقر شهزادهای سلطنت بشمار میرفت که از ان جمله بودند شهزاده مسعود پسر یمین الدوله محمود غزنوی وشمس الدوله ابوالفوارس طغانشاه بن الب ارسلان سلجوقی ممدوح شاعر معروف حكيم ازرقی هروی . در عهد دولت قوی شوکت شهنشاهان غور براهمیت و جمال هرات بسی افزود ، شهنشاه غیاث الدین ابوالفتح محمد بن سیف الدین سام (٥٥٨-٥٩٨ھ) جامع معروف هرات را بساخت . حمد الله قزوینی در نزهت القلوب میگوید در آن عهد هرات دارای دوازده هزار دکان آبادان و شش هزار حمام و کاروانسرا


صفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

وطاحونه ( آسیا ) وسه صدو پنجاه و نه مدرسه و خانقاه و چهار صدو چهل و چند
هزارخانه مردم نشین بود . یاقوت حموی که در اوایل قرن هفت هجری (٦٠٧) هرات
را زیارت مینمود ، بسی مفتون بساتین و عمرانات او گردیده و می گوید این شهر
شهیر از ثروت وکمال ، علما وفضلامالامال است. واقعاً مدارس هرات بود که امثال فخر
رازی را در مهد فضلیت خویش میپرورید . پارچه های هرات که زربفتی و دارای تصاویر
گوناگون بود از انفس نفایس آسیا بشمار میرفت حتی همین صنعت نفیس بود که
در دور مغول دوباره باعث بعد از فنای شهر هرات گردید یعنی مغول بعد از
انهدام هرات پارچه هایش را پسندیده وامر بتعمیر دوباره شهر نمود .
در آخرین محارباتی که از اواخر قرن پنج تا اوائل قرن ششم هجری بین
سلاطین خوارزم وغور مشتمل بود، علا الدین محمد خوارزم شاه معروف . در
عهد دولت : ـ سلطان مشرقین وشهنشاه مغربین، محمود بن محمد بن سام بن حسین،
آخرین پادشاه غوریه ، در حین محاصره هرات بشهر آب بست و برج خاکستر را بباد
دادوبقول ابن اثیر این مسافرت خوارزم شاه مصادف با سال ٦٠٣ هـ بود در یکی ازین
محاربات عطا ملك جوینی صاحب جهان کشا بتاراج و بربادی بادغیسات از تطاول
خوارزمیان نیز توضیحاتي ميدهد. در سال ٦١٦ هـ = ١٢٢١ عیسوی تولی پسر
چنگیز خان هرات را بمصالحه اشغال کرد و سوای اعدام يك قول اردو « ١٢٠٠٠ »
عساکر محافظ هرات دیگر ضرری بشهر و شهريان نرسانید، ولی در سال آینده
هرات عصیان نمود ، مغول ششماه بمحاصره پرداخته عاقبت شهر را شکافتند واز
فرط خشم و افتراس آن شهر معظم وزیبا را بخاك سياه نشاندند . بعد از چنگیز
اوغدی خان پسر او « ٦٢٤ ـ ٦٣٩ هـ » بعلت پسندیدن پارچه های زربفتی هرات
امر بتعمیر شهر جديدی داد و هراتیان بقية السيف مغول از هر طرف شتافته آهسته


صفحه (٤٩) سال اول - مجله كابل شماره (٦)

آهسته بتعمیر پرداختند.
در عهد منکو « ١٢٥١ - ١٢٥٩ = ٦٣٨ - ٦٥٧ ه » سر بر آورده
مشهور غور شمس الدین محمد کرت صاحب قلعه خیسار (این قلعه در بین راه هرات
وغور بفاصله دو روزه راه از شهر هرات واقع بوده ) شهر هرات را بدست
آورده و اساس سلطنت سلسله غوری الاصل را استوار نمود . رونق دوباره
هرات نیز ازین تاریخ شروع میشود ، خرابی بلخ ومرو سبب شد راه تجارتی اسیای
غربی که رو بتورکستان چنی از شمال شرق و هندوستان در جنوب شرق میرفت،
متوجه هرات شد بلکه شهر هرات نقطه اتصال تمام راهائی گردید که بممالك
عمده آسیا میرفت و این مطلب باهمیت شهر هرات بیفزود و تا احداث راه آهن
مهم شمرده میشد . ملك فخر الدين كرت « ٦٨٤ - ٧٠٨ هجری ارگ کنونی
هرات را بنا کرد وموسوم بقلعه اختیار الدین شد ، هکذا قلعه دست نیافتنی امان
کوه و یا اسکلجه در چهار فرسخی جنوب غربی شهر در دوره کرت اعمار گردید
امیر تیمور کور کان در سنه ۷۸۳ هجری = ۱۳۸۱ م هرات را فتح ودیوارهای
داخلی و خارجی شهر را تخریب نمود . بعد از تیمور هرات بصفت پایه تخت
خراسان ممتاز شد، چندی میران شاه پسر او و بعد ها شاهرخ معروف از سال
۱۳۹۷ ع این شهر را مقر حکومت خود قرار داد ، شاهرخ استحکامات شهر
را که پدرش منهدم نموده بود در سال ١٤١٥ م آباد ساخت . از سائر سلاطین
مقتدر تیموریان سلطان ابوسعید « ١٤٥٨ - ١٤٦٩ ع » و سلطان حسین
« ١٤٦٩ - ١٥٠٦ ع » شهر هرات را پایه تخت قرار دادند . غالب عمرانات
نفیسه که هنوز آثار آن در نواح شهر باقیست یاد کار سلسله تیموریه سابق
الذکر است . مصلی هرات در شمال غربی شهر که دارای سه قسمت و منارهای


صفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)

متعددی بوده از نفایس معماری هرات حساب میشد ، مسجد و مدرسه مربوط
باین مصلی را ملکه محبوب هرات گوهر شاد در عهد شاهرخ بنا کرد ، بقول
بار تولد از دیدن بزرگی وظرافت گنبد ومحرابهای این مسجد وتنوع وتزئینات
او مستر آیت G.E.Yate ومسیو فریه اظهار شگفت کرده اند ، همین ملکه
بود که مسجد واقع در جهت جنوب روضة ثامن الائمه را در شهر مشهد اعمار
نمود ، ومستر فرزر J.B.Fraser مسجد گوهرشاد را در مشهد عالیترین عمارتی
میداند که در تمام مملکت فارس دیده است .
بعد از انقراض سلسله تیمور واستقرار شاهی بيك ازبك « ۹۲۳ ه » هرات
رو بخرابی رفت . شنهشاه اسمعیل صفوی فارس بعد از يك سال شهر هرات
را اشغال ونفوس زیادی را بقتل رسانید ، در عهد شاه طهماسب و شاه عباس
صفوی « ۹۰۰ ـ ۹۳۰ ـ ٩٥٨ ـ ۱۰۳۸ ه » ازبكها مکرر بهرات تاخته واستیلا
جستند ، مدافعات صفوی ها وهجوم ازبك ها بی نهایت اسباب خرابی هرات
گردید ، عباس شاه صفوی مجبور شد رباطهائی در سرراه یورش ازبکان برای
اقامه محافظین عسکری تعمیر نماید که هنوز آثار آن باقیست . سلطه و نفوذ
صفویها تا سال ۱۱۲۹ هـ در هرات طول کشید .
ابدالیان افغان از سال ۱۱۲۹ ه صفوی ها را از آریانه کشیدند و در ۱۱۳۵
مضافات خاف را مسترد نمودند ومشهدرا در محاصره گرفتند . در سال ١١٤٤هـ
نادر شاه افشار از رقابت بعضی اقوام افغان با ابدالیان هرات استفاده کرده و
در نتیجه امداد آنها هرات را اشغال نمود ، بعد از قتل نادرشاه ترکان ، ابدالیان
هرات را مسترد نمودند و برخراسان استیلا جستند . ازین به بعد است که
محاربات ملی افغان ها با فارسها در سر زمین هرات آغاز می نماید ، تاریخ از سال


صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

۱۲۲۲ هـ تا ۱۲۷۳ یعنی در مدت پنجاه و یکسال دوازده محاربه بین افغان و فارس نشان میدهد ، در طول اینمدت بهزارها نفوس هرات کشته و بهزار ها نفر دیگر از قحط ارزاق فوت و فرار گردید ، عمرانات نفیسه حوالی شهر بخاک برابر و بساتین مشهوره او بخار زارها تحویل یافت .
در سال ١٢٥٤ هـ هنگامی که اردو های بریتانیا حدود مملکت افغانستان را عبور مینمود و تمام ملت افغان تهیه قیام و مقابله را در برابر آن دولت عظیم در نظر داشت قجر های فارس با تمام اردوهای خود موقع را غنیمت شمرده بولایت آریانه تاخت آورده و شهر هرات را محاصره نمودند ، در یکی از روز های سال ١٢٥٥ هـ تنها تعداد گله های توپی که قجرها در یکروز بداخل شهر انداخته بودند بچهل هزار میرسید. در اثراین گله باری دو هزار زن و طفل شهید و اکثر عمارات داخل شهر خراب شد. جلگای هرات و بادغیسات تاقرۀ تبه و قعه نو و مرغاب و میمنه از طرف الله یارخان آصف الدوله مقدمة الجيش قجر تاراج و یغما گردید. چون این محاصره شهر هرات (باوجود حضور شخص پادشاه فارس و داشتن چندین صاحب منصب اروپائی امثال مسیو سیمینوف و ژنرال بروسکی و موجودیت شهزاده ها و قوماندانهای بزرگ فارس) تقریباً ده ماه طول کشید و در طی اینمدت افغانها مدافعه نموده ابداً هیچگونه شرایط فارس را قبول نه نمودند حتی شهریارکامران افغان از سهیلترین شرایط فارس که عبارت از فرستادن میرعبدالرحمن خطاط معروف هرات را بفارس، و فرستادن و زیر خویش یار محمد خان الکوزائی را بملاقات شاه قجر باردوگاه فارس باشد، نیز سرکشی نمود، لہذا بعصبیت شاه قجر افزوده و امرداد تمام اسرای افغان را که دراردوگاه او بود قتل عام کردند ازان بعد تا زمان ناکامی و مراجعت بفارس هر قدر افراد افغان که اسیر میشد بلافاصله


صفحه (٥٢)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٦)

اعدام میگردید: دوازده هزار نفوس داخل شهر که بعلت گرسنه گی دایمی از
شهر برآمده و بازدوی دشمن پناهنده شدند عموماً در تحت نظارت قطعات عسکری
جانب خراسان نفی و تبعید گردیدند .
در تمام این محاربات نمیقرنه اگر چه اغلب مغلوبیت قسمت فارس بود
با آن شهر هرات رو بخرابی و اضمحلال روان شد ، بحدیکه بارتولد از قول مسیوفریه
مینویسد نفوس شهر هرات قبل ازین محاصره قجرها هفتاد هزار نفر بود و بعد از
محاصره فقط به شش یا هفت هزار نفر میرسید . در عهد دولت سدوزائی ها و
و محمدزائی ها وزیر معروف یار محمد خان و شاه شهید و اعلیحضرت شیرعلیخان به
ترمیم جامع کبیر غیاث الدین غوری و تعیین اوقاف و تعمیر عمارات و باغها و تاسیس
مدارس پرداختند و اعلیحضرت امیرعبدالرحمن عمارت چهارباغ را بنـانمود ؛
متأسفانه در دورۀ پادشاه موخرالذکر باقیات صالحات عمرانات نفیسه حوالی شهر
بکلی معدوم شد و در سال ۱۳۰۳ هـ باصرار و الحاح انگلیزها که از لشکر کشی
روسها بها بهرات در اندیشه بودند ، بقایای عمرانات مصلی منهدم گردید .
از مقامات مشهوره در نواح شهر هرات یکی گازرگاه است که بقول بارتولد
مقر سلاطین سابق هرات بوده ، و مدفن صوفی معروف قرن یازده عیسوی
خواجه عبدالله انصاری است . بعقیدهٔ مسیوفریه در ازمنه سابقه تمام عمارات و
ابنیه حوالی شهر جزو شهر هرات بحساب میرفت اسفزار در فاصله سه منزلی هرات
واقع و دارای چهار شهر کوچک بود که منجمله ادرس کن و حالیه این اسم بقریه
اطلاق میشود . محال اسفزار بی نهایت سرسبز و معمور بود ، شهر اسفزار در زمان
تيمورلنگ در سال ۱۳۸۳ فرنگی دستخوش تاراج و قتل و غارت هولناکی گردید
و مناری از اجساد دو هزار نفر زنده جان برپا شد . این تخریبات دویمی بود که بعد


صفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

از چنگیز خان در اسفزار تطبیق گردید زیرا خرابی اول اسفزار از طرف عساکر
چنگیز خان واقع شده بود . قلعه بالای کوه « در فاصله نیمساعت از اسفزار » در
دوره اسلام معمور و مسکون بوده و پسان ها خراب شد بقول اسفزاری صاحب
روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات که از خرابه های اسفزار و طن خود
قصه میکند قلعه مذکوره « مظفر کوه » نامیده میشد .
شهر بغشور در كشك روس نزدیکی آبادی کنونی قلعه مور واقع بوده است ،
خرابه های بغشور محوطه بزرگی را اشغال کرده و در وسط این محوطه بر روی تپه
مصنوعی و مرتفعی آثار قلعه که از آجر ساخته اند نمایان است و مسیو بارتولد
بآن اشارتی مینماید . شهر بوشتك يا فوشنج در فاصله يك منزلی
هرات واقع و در قرون وسطی شهر مشهوری بوده که اکنون بقریه ئی
تحویل یافته این شهر وطن خانواده معروف السیما آل طاهر است این خاندان
در شرق و غرب عالم اولین سلسله هستند که در مقابل استیلای سیاسی عرب
زود تر از همه علم استقلال برافراشته اند . فوشنج بسی شاداب و معمور بود
حمدالله قزوینی در تعریف بساتین و میوه های او میگوید تنها انگور او با لغ
بر یکصد و چند نوع میشود .
شهر کوهسان آبادان بوده و در اثر انقلابات و محاربات مکرره خراب شده
که حالیا خرابه زاری بیش نیست ولی محوطه های شهر قدیمش هنوز پدیدار است .
اوبه یا اوبه شهرك كوچك و مقبولی بوده یاقوت از و تعریفی میکند و فضلای
بزرگ آنجا را میشمارد واکنون هم از معمورترین قصبات آریانه حساب میشود
و در اطراف عمرانات حالیه آثار دیوارهای آبادی قدیم نمایان است . در قدیم


صفحه (٥٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)

سنگهای مرمر سفید را از نزدیکی همین اوبه استخراج میکردند. شهر سرخس خیلی عتیق بوده و بسببیکه در سر راه نیشاپور به مرو است اهمیت زیادی داشت بارتولد اورا از حیث بزرگی برابر نصف مرو شمرده است ولی این اهمیت بعد از احداث راه آهن ماوراء خزر سقوط کرد، سرخس قدیم در سمت یمین رود خانه هری و متعلق بدولت روسیه است سرخس نو در حدود فارس داخل شده اول الذکر دارای صد خانوار اهالی و مؤخر الذکر دارای یک قلعه بوده، بقول مختار بکر صاحب تاریخ تورکستان سرخس امروزه دارای دوهزار نفوس است.
از قصبات معروف آریانه یکی هم قصبه کاریز مربوط ببادغیسات است که بقول جغرافیای نزهت القلوب مقام حکیم برقعی موجد و مخترع ماه نخشب مشهور است. صفحات طوس، نیشاپور، از روی جغرافیا و تاریخ قسمت غربی آریانه را تشکیل میدهد و شهر عمده آن همان نیشاپور است شهرت نیشاپور با آوازه خاندان طاهری فوشنج یکجا مشتهر گردید زیرا اولین آباد کننده خراسان همین خاندان شمرده میشوند بعد از آل طاهر سلسله صفاری سیستان نیز نیشاپور را بپایه تختی گزیدند و سلاجقه به آبادی آن همت گماشتند، نیشاپور از عهد سامانیان و غزنویان پایه تخت خراسان شناخته میشد، لہذا در علم و فضیلت و ثروت از بلاد عمده بوده و در ردیف بلخ و مرو و هرات جا داشت معادن مس، آهن، نقره، فیروزه که از و استخراج میگردید شهرتی بسزا داشت، عشایر غز در ٥٣٥م این شهر را تخریب نمودند و شهر جدید در حصه غربی شهر قدیم در محل شادیاخ آباد شد و بسرعت پیش رفت در ١٢٢١ م = ٦١٦ ه مغولها بسختی او را منهدم و باستثنای چهارصد نفر صنعت کار اهالی را قتل عام نمودند. بعد از سقوط مغولهای


صفحه ( ٥٥ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٦ )
فارس نیشاپور جزو حکومت سربداران سبزوار گردید و در سال ۱۳۸۱ م = ۷۸۳ هـ درید اقتدار امیر تیمور سپرده شد در قرن هجده میلادی محاربات فارس با احمد شاه بابای ابدالی نیشاپور را سقوط کلی داد ، و در اخیر همان قرن بعلت خانه جنگیهای افغانستان نیشاپور از افغانستان مجزا و بمملکت فارس مربوط شد نیشاپور مدفن فرید الدین عطار صوفی معروف و حکیم عمر خیام لو گری است که وزیر مشهور هرات علیشیر مرقد مذکور را در حوالی شهر اعمار کرده است . شهر طوس در قرون وسطی شهرتی نداشت تولی خان پسر چنگیز او را تخریب کرد و در زمان اوغدی خان تجدید عمارات شد بعد از سقوط مغولهای فارس جزو قلمرو حکومت امیر ارغونشاه رئیس طایفه جون غریانی گردید و در سال = ۷٨٤ هـ ۱۳٨٢ م علی بیگ پسر ارغون محکوم امیر تیمور شد در سال ۱۳۸۶ م طوس بواسطه شورش اهالی خود تلفات زیادی داد و بعدها مشهد بلحاظ مذهبی ترقی کرده و اهالی طوس بدانجا شتافتند ، امام احمد و محمد غزالی و شاعر رزم سرای مشهور فردوسی در انجا مدفونند . اما شهر مشهد آهسته آهسته ترقی نمود و بعد از اشغال توركها بر کربلا و نجف توجه شیعه ها باین مقام معطوف و لہذا بسرعت دارای اهمیت مدنی و روحانی گردید . و بهمان تفصیلی که در موضوع نیشا پور گفتیم در اخیر قرن هجده مسیحی طوس و مشهد با صفحات جام و خواف و غیره از افغانستان متنزع و بفارس ضمیمه شد . در قرن ۱۹ عیسوی روسها بدهنه ذوالفقار ( سرحد حالیه افغان و فارس در رود هریرود ) حمله کردند و ناکام ماندند و فارس ها به موضع هشتادان تجاوز نمودند و در نتیجه موضع مذکور به منفعت فارس بین افغان


صفحه (٥٦) مجله كابل سال اول ـ شماره (٦)

و فارس بحکمیت انگليسها منقسم کرديد (١).
ولايت آريانه مثل ولايت باختر وطن اصلى و مبداء و منشأ امم آريه
شناخته شده ، راجع باينكه آريانها از كدام جا و در كدام تاريخ وارد آريانه
شده و به تشکیل جمعیت پرداخته اند ؟ با يستى قبلاً دانست ششهزار ساله بیشتر

(١) درقرن ١٩ عیسوی واقعات مهمى درسر حدات شمال شرقی وشمالی غربی افغا نستان
رخداد منجمله واقعهٔ اول در سال ١٣٠٢ قمرى است : ـ درین سال اعلیحضرت امير
عبد الرحمن خان بسفرهند بود وكميسون حدبخشی افغان وانگلیز در گلران هرات معاینهٔ حدود
مى نمودند عساکر روس بردهنهٔ ذوالقفار سـرض نمودند وژنرال كامروف بساير سرحدات
هجوم نمود محافظین افغان در دفاع شدیدی كه بروز دادند با افسرشجاع خود کلنل شاه مراد
خان کشته شدند وروسها در ١٢ جمادى الاحرآ نسال آق تپه و پنجده را تصا حب نمودند .
در سال ١٣٠٣ قمری کميسون افغان برياست سعدالدینخان والى هرات و كميسون روس
برياست كلنل كلبرك وكهـدين لو كسبرج بمعاينه ذوالقفار پرداختند ومتعاقباً باتفاق كميسون
انگليس ( درتحت رياست ديورند مشهور ) بمعاينه وتعيين حدود شمالی افغان وروس مشغول
شدند درين تعيينات افغانستان توانست علاقه خميات آقچه را ( كه مطابق معاهده ١٨٧٢ م
لندن به روسيه واگزار شده بود ) مسترد نمايد .
در سال ١٣٠٥ قمرى نزاع افغا نستان وفارس راجع به هشتادان در گرفت کمیسیون
افغان درتحت ریاست ژنرال غوث الدین خان و كميسون فارس درتحت رياست ناظم الملك
براى حل مسئله ما مور شدند وكيسون انگلیس بمانفتی ژنرال كونسل مشهد مستر متكاين
( بصفت حكم ثالث ) مداخلت نمود در نتيجه چندين بار مذاكره والتوای مجلس آخرالامر
فارسیها بمعاونت انگليس موفق شدند كه هشتاداترا با افغا نستان تقسیم نمايند .
در سال ١٣١٢ قمرى عساکر روس برمقا مات غندي شاخدرهٔ بدخشان تجاوز كرده
ومعدن لعل غاران را اشغال نمود افغانستان كميسونى درتحت رياست غلام محی الدین خان
ومفتى عاشور محمد خان برای مذاکره وتعيين حدود پاميرات افغا نستان وروس مقرر نمود
كميسونى هم از انگليسها برياست ژنرال جرارد برای حل ا ين مطلب روانه پاميرشد ودر
نتیجه درسال ١٣١٣ قمرى دولت روسیه مشكي ، كونا ، واعمان علاقه های درواز،
اوشان ، شيغنان را واپس بدوات افغانستان مسترد نمود .


صفحة ( ٥٧ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٦ )

هنگامیکه نژاد هند و اروپا در سواحل رود ولگا و یا بقول بعضی در سواحل
بحیرۀ بالتيك و یا در آسیای وسطی زیست مینمودند ، هزار سال بعدتر شعبه
آرین از سایر شعب جدا و بصفحات جنوبی عزیمت نمودند و مدتی هم در اراضی
واقعه بین انهار سیحون و جیحون زندگی کردند ، پس ازان شعبۀ آرین رخت
مهاجرت بولایات باختر و آریانه کشیده و بعد از کمی بسه قسمت منقسم شدند ،
قسمتی براه پامیر جانب هند شتافتند اینها چون از نهر سند Sindhu عبور
نمودند بهمین اسم معروف شدند و بسانها تلفظ ایرانی سند به هند Hindu
تبدیل یافت چونکه س هندی همیشه مطابق ه ایرانی است ، مورخین مهاجرت
شعبۀ هندی را در هندوستان در حدود دو هزار و پنجصد سال قبل المیلاد ذکر
کرده اند . قسمت دیگر به فلات مملکت فارس ( ایران حالیه ) سرازیر گردید .
و در آنجا منشعب شده اند و از انجمله است پارسه ها ( فارسی ها ) که حصص
جنوبی مملکت را اشغال نموده و خود شان را پارسه Farsa نامیدند ، ومیدیا
که در قسمت شمال ولایت توطن گزیده موسوم به مدیا گردیدند . مورخین
هجرت این شعبه را به فلاتهای مملکت فارس در حدود دو هزار سال قبل المیلاد
نشان میدهند .

قسمت دیگر همان آرین های است که در باختر و آریانه رحل اقامت
افگنده و ازینجا بسایر وادیهای مملکت افغانستان منتشر گردیده اند . آرینهای
افغانستان بدوأ نام خودشانرا بولایت هرات گزاشته و به آریانه موسوم نمودند
وبعد ها شاخه های که ازینجا در حصص مملکت تقسیم شدند غالباً اسامی
مقامات و طوایف شان با يك تبدیلات طبیعی همین کلمه آریانه بعمل


صحيفه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

رسید چنانکه اسم غوریان در صفحات غربی ولایت حالیه هرات تحریف کلمه آریان است که پس‌ان به اوریان وغوریان تبدیل یافت و اسم محل و اهالی غور در جهت شرقی هرات نیز تحریفات همان اوریان وغوریان بوده است شاخۀ دیگر آریانها از آریانه در حصص جنوب آن ریخته وباندک تحریفی موسوم به اسکاتئی شدند ، اسکاتئیها نام خودرا بوطن جدیدشان گذاشته و اسكاستين خواندند که پسانها به سکزی و سجستان وسیستان تبدیل یافت . بقول بیلو اسم افغان نیز مشتق از زبان آرینی بوده که اولاً اغوان ( محرف اروان ) بوده و پس‌ان اوغان وبالاخره افغان شهرت یافت ولی ملتفت باید بود او غان اسم طائفه ئی از طوایف پشتون بوده و درین اواخر اسم ملی و عمومی گردیده است .
شاخهٔ عمدهٔ آرینهای افغانستان که بولایت با کتر ( باختر ) توطن اختیار کرده وبه‌مان نام موسوم شدند ، قسمتی از انها بسیار حصص افغانستان شتافتند وغالب ازینها نامهائی که اختیار کردند تحریف همان اسم با کتر و با کتریا بوده است واز انجمله است طوایف با کتیا که بعدها پاکتیا و پختیا و پشتیا شده و اجانب آنها را پرستاتا و پتهانا گفتند ، ولایت اینها نیز موسوم به با کتین گردید که هیرو دوت ابوالهمورخین حدود جغرافیائی و طوایف عمدۀ آن را ذکر میکند و ما در قسمت های آینده ازان بحث خواهیم نمود . هکذا مملکتی که در نقشه های قدیم بلور و بولر نوشته شده تحریف همان اسم با کتر ( باختر ) است مستر بیلو درینمورد توضیحاتی قابل توجه مینویسد او میگوید « علاقه بلور جزو بیکتریا بوده و طوایف کافرستان ( نورستان حالیه ) و چترال ( کاشکر ) ياسين ، گلگت ، سکاردو را شامل است ، و بلور فی حد ذاتها محض از تبدلات طبیعی لفظ باختر بوده » درینجا بیلو خواسته است


صفحهٔ (٥٩) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

با آوردن امثلهٔ مقوله خویش را تائید کند ازان روچند عدد اسمای پشتو (افغانی) و فارسی را که تحریف و تبدیل یافته همدیگرند باستقرار تذکر میدهد : - پلار (پشتو) پدر (فارسی) لور (پ) دختر (ف) سول (پ) سوختن (ف) مور (پ) مادر (ف) پلندر (پ) پدر اندر (ف) .
اروپائیها آرین ها را بقول بارتولد در معنای (هند و اروپائی آسیائی) بدو شاخه منقسم کرده اند :-
اول شعبهٔ هندی ، دوم شعبهٔ ایرانی یعنی آرینهای افغانستان و فارس (ایران حالیه) تا قسمت های شرقی شبه جزیرهٔ (اسیای صغیر) این تقسیمات از روی علائم زبانی است که يك واحدی را تشکیل میدهند . بارتولد میگوید کلمه ایران که در اول ازان بکسر همزه بود بعدها پیدا شده و مضاف الیه صیغهٔ جمع کلمهٔ آریا Airya (Airyânam) است که بمعنی مملکت آریاها میباشد ، این کلمه را برای اولین دفعه در کتاب اراتسفن قرن سوم قبل المیلاد بشکل یونانی آن یعنی Ariane مییابیم سرحد این آریانا بقرار ذیل بود در شرق هند . در شمال سلسله های هندوکوه و سلسله جبال که در غرب آن واقع است در جنوب اوقیانوس هند . سرحد غربی از دروازه خزر یعنی از معبر کوهستانی در خطی که پارت را از مدیا و کارامانیا (کرمان) را از پرسید (فارس) جدا میکند . مستر بیلو میگوید در جغرافیای قدیم فارسی ها مملکت افغانستان را آریا ورتا مینامیدند ، چنانیکه یونانی ها اورا آریا میگفتند .
در کتیبه های داریوش نام ایران بسکنهٔ مملکت فارس اطلاق شده ، ولی بطوریکه پروفیسرمارکورات مستشرق شهیر المان میگوید «قطعات شمال رود آمون مثل خوارزم، سغد (سمرقند، بخارا، چاچ (تاشکند) وغیره (ایران بالا)


صفحه (٦٠)
سال اول ـ مجله كابل
شماره (٦)
نامیده میشد ، و برای همین تفريق ممالك بود كه افغانستان را (ایران شرقی)
میخواندند . هكذا مارکوارت در جای دیگر میگوید و لایات ( ۱ ) توران
( بلوچستان ) مکران ، سند چون جز طبیعی ایران نبوده اند لهذا هميشه بنام
غیر ایران یاد میشدند و از همانجهت است که در کتیبه ها ( شاهان ایران و آن (غیر)
( ایران ) نوشته شده است .
در مقابل ایران کلمه توران ذكر شده و تورانيها بقول مورخين يك دسته
مردمان آریائی نژاد ولی بادیه نشین بوده و با آرینهای شهر نشین متفاوت بودند،
اینها را بعدها طوايف هون وتورك طرد نمود و نام شان به محلی از خیوه باقیمانده
و تا قرن هفتم میلادی معروف بود ، در قرن های بعد الميلاد تعبير توران ببـاديه
نشین های سوار التای انتقال یافت . این مطالب را مارکوارت ذکر میکند
و مسیو بارتولد میگوید مسکن این تورانيها حوضه آرال بوده و پسـان بمملكت
تورکها ( ترکستان ) اطلاق شد و گاهی تمام دنیای آسیا وسطی یعنی از
دشتهای جنوب روسیه تا چین توران شناخته شده و آنها را نه تنها در مقابل ایران
حالیه بلکه در مقابل تمام آرین ها قرار میدا ند .
بهر حال آرین ها در هرات به تشکیل جمعیت و مدنیتی پرداختند ، و درین عـهد
هنوز زبان اصلی آریائی در تمام ممالك افغانستان وفارس و هند حكومت مینمود
رفته رفته تاثیر وضعیات جغرافی و عوامل طبیعی السنه اين ممالك ثلاثه را از هم
منفرد و ممتاز نمود تا آنکه در هند سانسکرت و در افغانستان همان زبان معروف
به اوستا و پازند معمول و مروج گردید ، فارسی ها هم بعدها زبان پهلوی قدیم را
( ۱ ) این توران یعنی بلوچستان غیر آن اسمی است که به توران صفحات شمالی افغا نستان
و ایران کنونی اطلاق میشد اسم توران در حدود قرن دهم عیسوی به بلوچستان افغانستان
نیز منطبق میگردید .


صفحه ( ٦١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

مستعمل ساختند . در حدود هفت قرن قبل الميلاد كه باكتريا در شمال آريا
دارای تشکیل سلطنتی بوده وزر تشت مشهور احكام اوستارا وسيله ارتقای
معنویه ملت قرار داد و لایت آريانه بالطبع تحت الشعاع باختر واقع گردید
و مذهب زرتشتی در آريانه جانشين مذهب قدیم آريائي ( قوای طبیعت پرستی )
شده معابد زرتشتی در آريانه تعدد پیدا کرد و از انجمله معابدی که در جوار شهر
هرات بالای قلل کوها بنا شده بود تا قرون وسطی پایدار و مورخین از آنها
ذکری میکنند .
بعد از سقوط باختر و استیلای دولت هخامنیشان فارس ( قرن شش تا چار
قبل الميلاد ) و لايت آريانه جزء ممالك فارس گردیده و چنانیکه هیرو دو تس
ذکر کرده با ممالك سغديانا ، خوارزم ، پارت در رديف يك ساتراپی
( نائب الحكومه کی ) قرار گرفت ، بطوریکه تاریخ باختر میفهماند ازین تسلط
خارجی مدنیتی عاید بآریانه نگردید . در اواخر قرن چار قبل المسيح سکندر یونانی
خاندان هخامنشی را برانداخت و خودش بالذات وارد آريانه گردیده و شهر
هرات را تعمیر يا توسيع نمود . بعد از فوت اسكندر و استقرار دولت باختر
ولايت آريانه مثل تمام حصص افغانستان مربوط به بلخ شد يونانيان بلخ تا هیررود
حکومت مینمودند و ازان جمله است یوتمی دیمس شهنشاه ( ٢٢٠ ق . م ) باختر
که مسكوكات او در موزه کابل موجود است . مدنیت باختری یونان در آريانه
نفوذ نموده واسباب ترقی آن گردید ، ولی رقابت و محاربات يونانيان باختر و دولت
پارت ها در فارس همیشه بضرر آريانه خاتمه مییافت مخصوصاً در جنگهای
که یو کری دی تس شهنشاه ( ١٦٥ - ١٣٥ ق . م ) باختر ( آن شهنشاهی که
تا ماورای سند بهزارها شهر حكمفرما بوده ) بادولت پارت ها بر پانمود ، آريانه


صفحه (٦٢) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)

خساره زیادی متحمل شد در صورتیکه مردم میدیا ازین جنگها استفاده بسیار
کردند. هستر هسن ازین پادشاه تعریف میکند و مسکو کات او در موزه کابل
موجود است در قرن دویم قبل المیلاد هنگامیکه پارتها قوی شده بودند در سلطنت
مهرداد اول، علاقه های اسپپونا و توری یوی یا از ولایت آریانه مجزا و بحکومت
پارتها منظم شد.
بعد از سقوط دولت باختر و استقرار سلطنت کوشانشاهان افغانستان،
آریانه تا قرن سیوم بعدالمیلاد جز دول کوشانی بوده و هم درین عهد مذهب
بودائی در نواح آریانه نفوذ نمود، از قرن سیوم تا قرن ششم بعدالمیلاد آریانه مثل
دوره کوشانی ها در زیر قدرت دولت هیاطله افغانستان امرار عمر مینمود. در
اوایل نصف دویم قرن ششم که ساسانیان فارس با تورکهای ماوراءالنهر ساخته
و به قسمت های غربی افغانستان حمله نمودند تخارستان در تحت تسلط تورکها
رفت و نوشیروان مشهور در سال ٥٦٥ میلادی برولایات باختر و آریانه مسلط شد.
ازان ببعد تا ظهور اسلام این تسلط طول کشید. در قرن های شش و هفت میلادی
مثایکه ولایت مرو مرکز نصرانیان نسطوری گردیده بود، در هرات نیز نفوذ
مذهب نصرانی منبسط شد و معابدان هادر جوار شهر هرات معمور گردید
حمدالله قزوینی وبار تولد محل این معابد را (بین شهر و معابد زرتشتی که در قله
کوه بفاصله دو فرسخ از شهر هرات واقع بوده رشك (زسك) نامیده
میشد وپسان به امکلجه (اسکلجه موسوم گردید) تعیین مینمایند.
بعد ازانکه مرور دهور و اختلاط السنه یونان وفارس زبان قدیم آریانه را
ارهم برد آهسته آهسته زبان نوینی در آریانه معمول گردید که پسان ها او را
زبان هروی خواندند زبان هروی مثل السنه زابلی وسکزی یکی از مشتقات زبان


صفحه (٦٣)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( ٦ )

آریائی است ، این زبان تا اوایل دورۀ اسلام نیز باقی و پدیدار بود و بعد از
تسلط زبان عرب حکم زبان متروکی را در برگرفت علامه محمد قزوینی در حواشی
کتاب مجمع النوا در مینویسد : ـ عبدالله انصاری الهروی کتاب طبقات الصوفیه
لابي عبدالرحمن السلمی را املا نموده و بعض تراجم از خود بر آن افزوده ، یکی
از مریدان وی آن آمالی را بزبان هروی قدیم جمع کرده ، پس ازان در قرن
نهم هجری عبدالرحمان جامی آن آمالی را از زبان هروی بعبارت فارسی معمول
در آورده و تراجم مشایخ دیگر را بر آن افزوده و کتاب نفحات الانس معروف
را ساخته است . »
زبان عرب اگرچه زبان علمی و سیاسی آریانا گردید ولی نتوانست زبان
ملی قرار گیرد لهذا بزودی زبان دیگری که فارسی افغانستان باشد بوجود
آمده و رفته رفته زبان عمومی گردید که امروز هم بعلاوه زبان پشتو در آریانه
معمول و مروج است .
مسلمین در عهد حضرت خلیفۀ ثالث رضی الله عنه بر آریانه استیلا کرد
و مذهب اسلام نشر شد ، ولو چندین بار مردم آریانه مثل سایر اهالی افغانستان
برضد دیانت جدید بشوریدند که از انجمله بود واقعۀ مشهورۀ فتنۀ کازر گاه
در سال ٠٢٦ ھ آخرالامر دیانت مقدس اسلام صفحات مذاهب سایره را شسته
و مذهب عمومی آریانه قرار گرفت . دورۀ اسلام در آريانه يك مدنیت جدید
و مشعشعی را ایجاد نمود ، کمی نگذشت که در قرن سیوم اسلامی طاهریان
هرات خراسان را تقریباً مستقل ساختند و بتعمیر ولایات آریانه پرداختند بعد
از طاهریان سلسلۀ صفاری سیستان آریانه را اهمیت دادند در عهد سامانیان بلخ
و بخارا آریانه آنقدر بارونق بود که حتی یکبار پاد شاه مشهور سامانی امیر


صفحه (٦٤)
سال اول - مجله کابل
شماره (٦)

نصر بن احمد چهار ال پایه تخت اصلی خودش را گذاشته و در شهر هرات توطن اختیار کرد تا عاقبت بخارائیان در باری شعر و موزیک را بهم آمیخته و در اثر تهیجات خمار اورصنعت کار مشهور رودکی شاه را مانند ماهی بآسمان بخارا کشیدند. به اهمیت و مدنیت آریانه در دوره سلاطین غزنوی بسی بیفزود و سمت پایه تختی دویم افغانستان را کسب نمود ، مرکز اداره ولایات مرو و خراسان و عراق نیز آریانه گردید. این اهمیت در دوره سلاجقه نیز باقی و پایدار بود ، اما در دوره سلاطین غور چنانیکه قبلا اشاره کردیم آریانه از معمورترین ولایات افغانستان بشمار رفت و این معموریت تا دوره کوتاه استیلای خوارزم شاه طول کشید. ورود چنگیزیان ولایت آریانه را واژگون نمود و بعدها سلطه مغولهای فارس در آن پهن شد تا اینکه خانواده سوری کرت از نوبه آبادی آن همت گماشتند و یکبار دیگر آریانه را در زمره ممالك آباد افغانستان قرار دادند. ظهور تیمور اگرچه اسباب خرابی شهرهای مشهور آریانه را فراهم نمود ولی احفاد او توانستند نسبت باین ولایت خدمتی بسزا ایفا نمایند.
استیلای مکرره از بك ها و تسلط صفویهـا و محاربات باهمی آنها ولایت آریانه را رو بسقوط و انحطاط کشانید. هکذا تجاوزات صفويها ومدافعات ابدالیان افغانستان و چپاول نادر شاه ترکان و محاربات تعرض کارانه قجرهـا ودفاع سدوزائیها این انحطاط و سقوط آریانه را به آخرین درجه رسانید. معهذا همیشه آریانه و هرات از معظه ترین ولایات وبلاد وطن افغانستان بشمار رفته است.
اما اختلاط اقوام خارجی از قبیل عرب ومغول کمتر در آریانه بعمل رسیده بحدیکه از نژادهای مذکور اثری نمانده و آنچه بوده در اهالى وطنی تحلیل و تمثل


صفحة ( 65 ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( 6 )

کرده است ، طوایف پشتانه از عهد قدیم از جبال غور درین وادیها سرا زیر
شده و باهم مخلوط شده اند چنا نیکه ایماقات فیروز کوهی ، تا یمنی ، جمشیدی ،
تيموری نمونۀ این اختلاطها بوده و از آثار طوایف کاکر وغور بشمار میروند .
و این اختلاطها در عهد سلاطین غور وغزنی وابدالیان وبارکزائیان بوفرت انجام
گرفته و از انجمله اند طوایف مشهورۀ نورزائی ، اچکزائی ، پوپل زائی ،
بارکزائی . اسحق زائی ، علی زائی و سایر طوایف کوچی .
با کل حال آریانه در دورۀ اسلام یکی از مرا کز علم وفضل ومدنیت دنیای
آسیا بشمار رفته وعلما و حکمای او در صف اول مشاهیر علمی وطن افغانستان
قرار دارند وازا نجمله اند .
علما وحكما : ـ مولانا عبد الرحمن جامی . مولانا كمال الدين حسين واعظ .
مولانا شمس الملة والدين . مولانا میرحسین معمائی . حسین بن عالم مشهور
بسید حسین علوى . علامۀ تفتازانی . حسین بن مبارك . ابولیث فوشنجی .
شمس الدین محمد اسفزاری وغيره . روحانيون وصوفيون : ـ خواجه عبد الله
انصاری . ابو قاسم منصوری بن احمد اسفزاری . مو لا نا شمس الدين محمد
كهسانی . ابوالفتح عبدالملك بن عبدالله الكروخی . شیخ ابوالحسن فو شنجی
و امثال ها .
مورخين : ـ ميرخواندشاه مشهور . سيف الدين هروی (صاحب تاريخ هرات)
معین الدین اسفزاری ( صاحب روضات الجنات ) ابو الفضل هروی ( صاحب
تاریخ معجم الشيوخ . ابو محمد هروی (صاحب تاريخ مفاخر خراسان ) معين الدين
هروی( صاحب تاريخ مبارکشاهی ) . سيف الدين هروی (صاحب تاريخ ملوك كرت)
حافظ ابروی هروی ثم طالقانی (صاحب زبدة التواريخ) ابوروح عيسوی هروی
( صاحب تاریخ هرات ) .


صفحه ( ٦٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

صنعت کاران : بهزاد هروی نقاش معروف . حاجی محمد هروی ( نقاش ) خواجه
ميرك هروی ( نقاش ) بنائی هراتی شاعر و موزیکچی معروف . عبد القادر هروی
شاعر و موزیکچی . امير خلیل قلندر هروی خطاط مشهور . میر عبد الرحمان
خطاط . دوست محمد هروی خطاط . میر علی هروی خطاط . محمد فايض خطاط . محب علی
هروی خطاط . میرزا شفیعای هراتی خطاط . مجوز هراتی شاعر و خطاط وصاحب
تالیفات در فن خطاطی .
شعرا : حکیم ازرقی شاعر معروف . عسجدی ( شاعر ) سعید هروی .
امامی هروی . حسینی هروی . ابوشعیب هروی . مجد الدین اسفزاری صاحب
خارستان ابونصر هروی . مظفر هروی . سلطان شمس الدین کرت . حضوری
هروی . ازهری هروی . ابو المفاتح هروی . عبد الرافع هروی . عبد الله هاتفى
هروی . مهری هروی شاعره . شاعره آ غابیکه هروی . شاعره بیدلی هرویه
وامثالها .


یکی از مناظر فلاحتی اندراب


[BLANK PAGE]


تصحیح و غلطنامه

از قارئین محترم متمنی است که قبل از قرائت اوراق مجله اغلاط ذیل را تصحیح
نمایند تا در ضمن مطالعه به جملات مبهم و کلمات نامفهومی بر نخورند .

صفحه سطر غلط صحیح
١٦ ٥ البردورد البردورر
١٧ ١٥ سر آمدان هنرور سر آمدان هنر
١٨ ١٤ قلم ماند قلم مانی
١٨ ١٧ به یمن به تربیت بیمن تربیت
١٩ ٣ اقتضا اقتفا
١٩ ٦ عبارات رنگی عبارات رنگین
١٩ ١١ سر آمدان بقول سر آمدان
٢٠ ١٣ وبصفحات وتفحصات
٢١ ٥ صفت صنعت
٢١ ١١ قلمی قلبی
پاورقی صفحه ٢١ ١ اکمال تحقیق اکمال تحصیل
" ٢١ معن های در موزه های


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان
افغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد !
هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را
درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات و اصطلاحات
وطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقوا عد اصلیه زبان
متعارفی ملی بوده و بین نویسندگان فعلی معمول و متعارف نباشد
ترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكراً برسم یادگار
بر علاوه اظهار قدر شناسی یک دوره مجله کابل را یگان بآنها
تقدیم خواهد شد.


کابل

شماره هفتم

مجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس

محل اداره : — جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : — کابل ، انجمن

اشتراك سالانه

کابل ۱۲ افغانی
ولایات داخليه ١٤ »
« خارجيه نیم پوند انگلیسی
طلبۀ معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند ] رایگان
سائر طلبۀ معارف وطن نصف قیمت

٢٦ رجب المرجب هـ ق = ١٥ قوس ١٣١٠ هـ ش = ٧ دسمبر ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات

نمره
۱ :
۲ :
۳ :
٤ :
ه :
٦ :
۷ :
۸ :
۹ :
۱۰ :

مضمون
تغیرات جسمیه یا افعال حسیه
اخلاق
ذكاوت وغباوت اطفال
مبارزه در حیات
یادی از فضلای غزنی
بهزاد ونگارستان هرات
حیات توماس ادیسون
مشاهیر تاریخی رجال وطن
افغانستان ونگاهی بتاریخ آن
تصویر

نویسنده
شهزاده احمد علیخان درانی
غلام جیلانی خان اعظمی
مترجم محمد بشیر خان منشی زاده
جناب مستغنی
شهزاده احمد علیخان درانی
آقای گویا
آقای لطیفی
آقای اعظمی
آقای میر غلام محمد خان

صفحه
۱ الی ٦
٦ « ۱۲
۱۳ « ١٦
۱۷ « ۲۳
۲۳ « ۳۳
۳۳ « ۳۹
٤٠ « ٤٧
٤٧ « ٤٨
٤٩ « ٦١


صفحه (۱)
سال اول - مجله کابل
شماره (۷)
مجله کابل
بقلم شهزاده احمد علیخان درانی معاون انجمن
تغیرات جسمیه
یا
افعال حسیه

جذبه مرکب از افعال حسی و احساسات نیز نتیجه تغیرات جسمی است مثلاً در حالت خوف اگر شخصی از دیدن شیری بهراس اندر شود در حالیکه میگریزد ضربان قلب او سریع تر و شماره تنفس تکثیر شده رنگ بشره اش دگرگون میگردد. این تغیرات جسمانی بالطبع احساسات مخصوصی تولید مینمایند که مجموع آن را « جذبه » خوانند.
از آنجا که حالات مختلفه خوف، خنده، اندوه و امثالها در جسم موجد تغیرات متعدده ئی میگردد لهذا تعداد مرکبات و مجموعات آنها بوفرت می انجامد و بناء علیه تغیرات جسمیه با جذبه ها مختلف میشود. گفتیم که جذبه مرکبه از احساسات مولود تطورات جسمانیه است، و تا اندازه هم تولید تغیرات جسمانی داخل اختیارات انسانی است از قبیل دویدن، لرزیدن، تسریع تنفس و غیره. ولی ملتفت باید بود تولید تغیرات در فعل و انفعال غده ها و تسریع حرکت قلبیه و تغیر لون و امثالها از حیطه تصرف اراده ما خارج است. لهذا تولید يك جذبه بمعنی حقیقی او کار انسان نیست. فی المثل اگر کسی خواسته


صفحه (۲) سال اول - مجله کابل شماره (۷)

باشد جهه تولید جذبه خوف ، تغیرات عضوی در خود ایجاد کند ، بیشتر بآن تغیرات مصنوعی شبیه است که از چکاندن آب پیاز در چشم و یا کشیدن مرچ در بینی ، بعمل میرسد . هکذا تهیه جذبه خوف ارادته حکم همین تغیرات مصنوعی عضوی را دارد .
عالم مشهور مستر جیمس انگلیزی نیز درینمورد میگوید : - بدیهیست که اشیا بوسایل اسباب و آلات خلقی وطبیعی فی الواقع دوچار این همه تغیرات جسمی میشوند ، ولی این تغیرات خیلی بطور متعدد وقوع یافته و تاثیر آن در جسم انسان از لحاظ ضعف وقوت احساس ومدارك او مختلف است !
جسم انسان را در برابر تاثیرات جذبات وی بپرده های یك « آر کن » یا تارهای یك طنبور تشبیه کرده میتوانیم یعنی بطوریکه از صدمات پرده های مختلف آر گن و تار متأثر شده وهر كدام بقدر ضخامت خود انعکاس صورت مینماید جسم انسان هم در مقابل جذبات او دارای این تاثیر است .
چونکه فعالیت های عضوی میتوانند بطریقه های مختلف بايكديگر مجتمع شوند لہذا خفیف ترین جذبه نیز ممکن است موجب انعکاس تأثيرات جسمانی انسان واقع شود یعنی بطور عمومی مثل کیفیات ذهنی بی مثل و استثنا میبا شد از انجا که در تأثیر جذبات اکثر حصص جسم تغیر پذیر است البته برای ما ممکن است كه بطور اختیاری كدام جذبه را محرك شده و یکی از اعضای خودرا که بحیطه اقتدار ما هستند ارادتاً بوسيله آن متغیر بسازیم ولی جلد وغدها ، دل و دیگر احشا و غیره وجود خود را ارادتاً متغير ساختن بواسطه تحريك جذبات ارادی ممکن نمیشود زیرا اینان در تحت تصرف اراده ما مقید شده نمیتوانند .


صفحه (۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۷)

ممکن است درینجا يك اعتراض واقع شود : یعنی در صورتیکه ما قبول
نمائیم اسباب و وسایل مختلفی بر جسم انسان تغیرات واقع میکند و تعداد
تاثیرات آنهم زیاد بوده و بحالات متفاوتی بیش یا کم جسم را متأثر میسازد
باز چگونه انسان بطور ارادی مقتدر بتغیرات عمومی در جسم خود نخواهد شد؟
ما در جواب عرض میکنیم که هر کس از تدقیق و مطالعات در باطن خود
فهمیده میتواند که در موقع تغیرات جسمانی در تاثر کدام جذبه که انسان
متأثر و مغلوب آن میشود ، آیا این احساس وتأثرات وی در يك موقع خاص
و لمحات مخصوص ومعینی است یا خیر ؟
البته معرفت باین کیفیت خارج اقتدار است ! چه رقماً که ما بخواهیم در موقع
تأثرات وجذبات اول آنرا معطل کرده و معاینه وتدقیق نمائیم که چه واز کجا
و برای چیست ؟ طبعاً آن جذبه فتا شده تاثیرات آن خود بخود در جسم مختنق
میشود وازین رواست که انسان جذبات باطنی خود را مطالعه کرده نمیتواند.
جیمس نیز جواب اعتراض فوق را چنین خاطر نشان میدارد :
هر کدام ازین تغیرات جسمانی که نابود شد هنگام وقوع بطور واضح یا غیر
واضح محسوس میشود مخصوصاً اشخاصی که درینمورد توجه می داشته باشند که
بدواً بدانند این تأثرات مختلفه بایشان چطور هجوم می آورد ، البته آنها خوبتر حس
کرده میتوانند زیرا هر يك حصه های جسم ما ، ذی حس و چیزهای خفیف و شدید ،
خوش آیند ، وبد را بدرستی احساس میتوانند بکنند .
مثلاً وقتیکه ما بكدام مشکل خفیف دلگیر میشویم آنوقت نقطهٔ اجتماع
همه مشاعر جسمانی ما اکثراً بانقباض غیر محسوس چشم و ابرو میباشد : همچنان
هنگام پیش آمد يك خوف ،وقتی و هراسان شدن عارضی نقطهٔ اجتماع این


صفحه (٤)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٧)

تاثرات جسمی حلقوم قرار میگیرد یعنی در اول وقت از انضمام حرکات بلع نما و خشونت حلق ظاهر شده و متوالیاً میخواهد باللعاب دهن آنرا مرطوب سازد يا يك سرفه خفيف نمايد . و هم ازین قبیل دیگر مثالهای زیادی موجود میباشد مثلاً اگر شخصی را یکچیز مضحکه خیز خنده آور نشانداده یا الفاظی بگوئیم که دروی القای خنده نماید و آنگاه ازوی سوال کنیم که معنی و کیفیت این خنده چه بود ؟ یابوی امر کنیم که میلان خنده را معطل کند البته مقتدر باظهار کیف یا تعطیل میلان آن نخواهد گردید چه طبعی است که چیزهای مضحك و الفاظ خنده آور که دیده یا شنیده شوند طبعاً انسان می خندد . یا اگر جذبه قهر در وجود تاثيرات القا مینماید طبعاً در چهره سرخی و در لبها و پره های دماغ پرش پیدا میشود و انسان دندانهای خودش را بهم میفشرد در بحالت غیر هجوم قهر دیگر تغیری انسان بحركات اعضای مذکوره پیدا کرده نمیتواند همچنین در حالت خوف اگر سرعت تنفس و لرزش لبها و پرش قلب واقع نشود البته خوف نام هم چیزی در وجود انسان استیلا نمیتواند بکند . ازینجا میتوان فهمید که جهه تشکیل و تکوین جذبات حضور و وجود این آثار و علایم لابدی و بغیر آنها که بمنزله (آئینه مظهر تجلیات جذبه) اند نمیشود تاثیراتیرا در جسم پیدا نمود .
هرگاه این احساسات در وجود انسان حامل تاثيرات جذبه نشوند جذبات هم در وجود بی تاثیر بوده و بنزد علمای علم النفس باطل وغير واقع بحساب میرود چه جذبه غير مجسم از يك وقوف بحس و بى ادراك زیاده تر چیزی نیست .
هرگاه بدقت ملتفت شویم معلوم خواهد شد که هر نوع کیفیات جذبی و تاثرات آن مرکب ازان تغيرات جسمی میباشند که ما ایشانرا مظاهرات آنان میگوئیم بالعکس در جسم بی حس هيچ يك جذبه طاری نمیشود و برای توضیح


صحفه ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )

این مطلب دلایل آتی را در معرض مطالعه قرار میدهیم :
جیمس میگوید :
اگر کدام جذبهٔ شدیدی را ما بتصور خود آورده و سپس برای معرفت و
شناسائی آن مشاعر جسمی و جمله علایم احساسات خود را بخواهیم سعی کرده
تجزیه و تحلیل کنیم معلوم خواهد شد که نه از جذبه و نه از فهم کیفیتش چیزی
دستگیری نخواهد کرد و در چنین موالید ذهنیه که از روی فکر و اراده چیزی
دستگیری انسان نمیکند البته آن را نمیتوان مرکب دانست بلکه ما آنرا يك
ادراك سرد و جامد عقلیه می نامیم .
کارل جارج لینگ ( ۱ ) نیز درین مسئله تقریباً همین نظریه را اثبات
نموده در اینجا باجیمس همنوائی میکند . وی مدعی است که « جذبهٔ خوف بمعنی
ادراك تغیرات جسمانی است اگر این ادراك از میان برخیزد وجود خوف
هم باقی نمی ماند » .
پس اگر اعتراضی در بخورد واقع شود که یعنی در خوف هم مثل هر جذبه
يك تغير و احساس يك حالت مخصوص میباشد که بجسم تعلق نمیگیرد . جواب
این اعتراض را از قول کارل جارج میگوئیم .
( کارل جارج لینگ ) میگوید که « در نزد ما هيچيك وسيله موجود نيست
که بین احساس نوعیت ذهنی و جسمی امتیازی بگذاریم بلکه حقیقت اینست
که هیچکس در احساس جسمانی و ذهنی تمیز کرده نمیتواند . و هیچکس قابل
آن نیست که در حیات جسمانی و نفسی فرقی بکند زیرا ما انتساب کدام احساس
را تنها بطور نظری میکنیم نه بر بنای کدام ادراك فوری و قریبی » .

( ۱ ) ماهی عضویات مملکت دنمارک که بدارالفنون کوپن هگن مشغول بود .


صفحه ( ٦ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٧ )

در جای دیگر میگوید : « اگر علامات جسمانی یک آدم خوف زده (مخوف) را معلوم واستنباط نمائید یعنی اگر در نبض ، نگاه ، رنگ وچهره ، حرکات تکلم ، وخیالات او کدام تغیری پیدا نشود پس از خوف در وجود او چیزی باقی نخواهد بود » .
در توضیح این مقصد باید این مثالها را مقابل نظر داشته باشیم که یعنی یک شخص غمزدہ را می بینیم که دارای سردی جلد بدن وکم خونی وپریده گی رنگ جلد ، نرمی وخسته گی عضلات بوده واین علایم میتوانند مظاهر غم والم برای وی واقع شوند زیرا اجتماع توجه وی در باطن شخص تاثیرا تیرا القا نموده که این مظاهر عکس العمل آن در ظاهر بوجود آمده است .
لہذا اگر از « جذبه » علامات تغیرات جسمانی ظاهر نشود باز هيچيك مواليد ذهنی باقی نمی ماند که بوسیلۀ آن جذبه را مرگ بگوئیم .

بقلم غلام جیلانی خان اعظمی
اخلاق

بنای تمام مذاهب وادیان باساس اخلاقی استوار بوده وهر پیشوائی به پیروان خویش این هدیۀ بزرگ را بارمغان آورده است .
دین مقدس اسلام که وسیع ترین وکامل ترین ادیان بوده ونمیشود بهتر ازان دین و آئینی بشریت نسبت بحوائج حیاتی خویش جستجو نمایند موضوع علم بزرگ اخلاق را با خوب ترین و نافع ترین اسلوبی دارا و بما مسلمین توضیح وسفارش می نماید .


صفحه (۷) سال اول - مجله کابل شماره (۷)

اخلاقیات در جنب دیگر تکالیف دینیه ما بيك قسمت بزرگی قرار گرفته
که ما مسلمین نسبت بسائر قوام جهان میتوانیم آنرا از پهلوی دیانت حقه
بیشتر استفاده کنیم !
فضایل و امنیت زندگانی و پیشرفتهای اسلاف مسلمان ما در اعصار گذشته
نظر بعدم ترتیب یافتن قوانین موضوعه اجتماع یا ترقی و اصلاحات علوم معاشرتی
بآ ندرجات عالیه و پیمانه های وسیعه که عروج یافته و تاریخ ازان متذکر است
فقط در سایه اخلاق بوده است و بس .
زیرا از جمله صفات اخلاق که میگویند اخلاق بانسان فضیلت نفس ، سعی
و عمل ، اتفاق و محبت می آموزد شک نیست که این فضایل چه در گذشته چه
در حوائج حیاتی امروزه بزرگترین عوامل ترقی و پیشرفت اجتماعات بشری بوده
است و بعكس آن طبعاً اقوام بطرف ذلت و پستی سیر قهقرائی می نمایند .
از بزرگترین علل ضعف و پس مانده گی کنونی اسلام سوای ضعف امور
اخلاقی آنها چیز برا علت غائی نمیتوان شمرد .
یکی از سیاحین عاقل آمریکائی میگوید برای اینکه قبل از اجرای سیاحت
در بلاد عالم و فهمیدن مقدار فضل و ترقیات آنها کافی است که اگر یکی یا چندی
از اهالی آن مملکت را ملاقات کرده و اندازه اخلاق و تهذیب آنها بدانید !
اخلاق در اصلاح امور عقلانی و مدنی و تربیه اجتماعات بشری ، آن اندازه علاقه
مهمی دارد که فقط به تحصیل و استقرار آن بقا و ترقیات ملل و اقوام جهان را
میتوان تیقن نموده و بالعکس با شهادت تاریخ و مشاهدات وقت حاضره نمیتوان
بموجوديت وحيات استقلالى يك ملتى مطمئن شد .
و الحاصل از مهمترین فضائلی که نوع انسان را نسبت بسائر مخلوق بکلی عالی


صفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )

وتمایز میگرداند مسئله اخلاق وامتیاز داشتن وی بصفات اخلاقیه اوست .
گرچه اساس امتیازات انسانی نسبت بدیگر حیوان که علما آنرا تعین نموده
اند عبارت از فضایل سه گانه عقل وحسیات واقتدار وی است ولی معلوم است
اگر این فضایل عالیه انسانی متحلی باخلاق نبوده و درحدود مقررات امور
اخلاقی معمول نباشد البته نمیشود انسان ازین فضایل خویش حسن استفاده
کند درصورت سوء استعمال آنها فرقی بین حیوانات ضاره وانسان نخواهد بود .
در پیشگاه مشاهدات ومحسوسات بشرعادتاً مرسوم ومعمول است که
بآندرجه به نظر های خفت و ذلت كه بيك دزد رهزن يك شخص جانى
ويك ظالم متجاسر مى بينند باين نفرت وبغض در سیمای بعضی حیوانات نمی بینند !
نوع شریف انسان که فطرتاً از جنبه های مختلف حیوانی و معنوی سرشته
وتکوین یافته است البته این دوقوا در وجود وی استیلا داشته و هر کدام
متقاضی پیشرفت نفوذ خود است ولی از انجا که مقتضیات جنبه حیوانی وی متعلق
بادامه حیات و طبعا در مبادی حال انسان در تحت تاثیر وی رفتار می نماید هر گاه
مرعات خواهش وفرمایشات این جنبه بحد اعتدال نشده و از اندوجه تجاوز نماید
لابد ضعف در قوه ملکی یا جنبه معنوی انسان طاری شده و بکلی حفظ موازنه
را خراب کرده وفضایل انسانی را می بازد .
چون اینحادثه بزرگ در حیات بشر ملحوظ بود خداوند متعال رهنمایانی
بنوع انسان کماشت تا آنها یکعده خصایل خوب و عادات و ملکات فاضله را
بانسان آموختانده و مارا بوسیله مشق و اعتیاد آنها از خطره فنای فضایل و
شرافت انسانی نجات بخشایند .
امروز مجموع آنعادات خوب وملكات فاضله بنام علم اخلاق تدوین شده


صفحه ( ۹ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۷ )

و بوسیله مکاتب ومدارس و علما و پیشوایان اجتماعی مورد استفاده ما و اولاد ما قرار میگیرد : که در صورت فهمیدن آن ما افعال واقوال خوب و ناخوب خودرا فرق کرده میتوانیم .
علم اخلاق بتعبیر اخلاقیون حاوی مسائلیست که ما بذریعه آن وظایف وتکالیف خود را نسبت بخویش و غیر فهمیده ومراعات نمائیم ! چه از نقطه ایجاب عقل و اخلاق تا ما پی بوظائف و تکالیف خود نبریم البته ظلم بنفس خویش وحق دیگران کرده خواهیم بود .
ازین رواست که تحصیل علم اخلاق را دیانت و همه پیشوایان اجتماعی وروحانی بانسان حتمی دانسته و سفارش می نمایند .
گرچه شریعت مقدسه و قوانین اجتماع برای حفظ و احترام حقوق انسان حدودی را معین کرده که درصورت تجاوز وانحراف بمر تکب جزا خواهد داد ولی فضایل بزرگ انسانی و علایق محبت کارانه و تعاون اجتماع و حیات توام انسانی اجازه نمیدهد که هردم وهرزمن حقوق واحترام اشخاص معروض تجاوز و اقـع شـده و بوسیله مقامات حاکمه تلافی و استرداد کرده شود بلکه بایستی ا نسانیت از نقطه تهذیب اخلاق و اصلاح فکر ونفس ابدا مبادرت باوضاع و اعمال سوئی نکنند تا حقوق و احترام اشخاص در معرض تلف واقع نشود نظیر این آمال بزرگ اخلاقیون را امروز در ممالک متمدنه میتوان مشاهده نمود چه هر مملکتی که از روی علم وتمدن و اصلاح اخلاق زیاده تر پیش رفته است منازعات ودعاوی در محا کم عدلیه و دوائر پولیس شان کمتر اتفاق می افتد !
در ممالکی که هنوز اهالی آن متجلی باخلاق نشده وجریان مسایل خلاف اخلاقی در انجا حکمفرما باشد حکومات طبعاً قوانين ومجازات را در انملك شديد میگذارند


صفحه ( ۱۰ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۷ )

ولی در جائیکه مردم متصف بفضایل و صفات اخلاقی شده باشند بعکس آنست
منبع فسادات اخلاق اساساً دريك قوم وملتى دوچيز است :
اول : جهل که مردم بوظایف و تکالیف خود ندانسته از مقتضیات اخلاق
بیخبر می مانند .
دوم : افساد متنفذین و مقتدرین است که روح اخلاق طبیعی را هم در
وجود اشخاص کشته و آنها را بمقاصد خویش استعمال و در طرق سوء اخلاق
سوق می نمایند .
استفاده از فضایل اخلاق و متنبه شدن ازینکه انسان دوچار مراتب سوء
اخلاق نشود بازهم بوسیلۀ همان قوای فاضله ایست که خداوند متعال ممتازاً
نسبت بدیگر مخلوق در وجود انسان مودوع فرموده است : یعنی عقل طبیعی که
بواسطه علم صیقل شده باشد و انسان بوسیلۀ آن بین خیر و شر ، زشت و زیبا
فرق میگذارد .
دیگر حسیات است که بذریعۀ آن انسان تأثیرات خارجی را در وجود خود
انتقال داده و ارادات خودش را بوسیلۀ آن تحريك مي نمايد .
ثالثاً اقتدار که بتوسط آن از اعمال خود اخذ نتیجه میدارد .
در صورتیکه این سه قوۀ ممتازۀ انسانی باساس تربیه و پیروی بمطالب اخلاق
در وجود انسان تقویه شده وشروع بکار وايفای وظایف وعملیات خود می نماید
طبعاً انسان مصدر خوشبختی شده شخص وی و هم جامعه از وجودش مستفید
میگردد و بچنین شخصی اطلاق انسان و متصف بودن بفضایل انسانی جایز
وسزاوار است .
طوریکه عرض شد که انسان در حیات خویش تکالیف ووظایفی را نسبت


صفحه (١١)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٧)

بشخص خودش وهم بجامعه دارا بوده و مدیون بتادیه آن میباشد عبارت از مطالبی است که باین تفریق توضیح می یابد .
قسم اول : تکالیف و وظایف شخصیه که این هم اساساً بدو قسمت تقسیم می شود :
اول : رعایت حقوق واحترام باریتعالی جلت مجده که خالق و آفریده گار ما است و بایستی وظایف بنده گی و لوازم اطاعت و انقیاد تماماً بحضور حضرت باری او بجا آورده شود .
٢ تکالیف ووظایفی که عاید بشخص و نفس است غرض از تهذیب نفس و اخلاق وتربیه روح و جلب واعتياد بعادات وملكات فاضله بوده ضمناً رعایت حسن اداره قوای بدنی وسلامتی مزاج است بمقصد انجام و ایفای وظایف و تکالیف خویش درحیات ؛ سپس فراهم نمودن وسایل و موجبات يك زندگانی آبرومندانه ایست از طریق مشروع وبوسيله سعی وعمل .
قسمت دوم : تکالیف و وظایفی ایست که انسان درمقابل عموم بتاديه و ایفای آن مجبور می باشد :
١ : مقابل خانواده ئل پدر ، مادر ، برادر ، خواهر ، عیال و اولاد و غیره اقارب ؛ چه در موقع عسرت وبدبختی با دیگر مواقع بقدریکه تو نسبت بسایرین طالب رحمت ومحبت وتعاون آنهائی و آنها ترا مقدم بدیگران خدمت و كمك كرده اند لابد از توهم نسبت بسایرین طالب رحمت ومحبت و تعاون تو بوده و مدیون آنهائی و نبایست این حق واجب التادیه را فراموش نمائی .
این قسمت مراعات وتکالیف که نسبت بخانواده مرعی می شود آنرا موسوم باخلاق فامیلی و یا خانواده گی کرده اند که این مرتبه اول تجارب و زمینهٔ


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۷ )

عملیات اخلاقیست برای يك انسان که در صورت حسن اجرای این وظیفه و
بر آمدن از عهده اش ممکن است انسان در ملل و اجتماعات بشری از عهدۀ تکالیف
و وظائف عمومیه اخلاقیه بدرستی بر آمده خواهد توانست .
۲ : وظایف و تکالیف اخلاقی نسبت بملت و وطن که خود مراعات حقوق
و احترام وطن و جامعه ملی و داشتن محبت و صداقت بآنها عیناً بمثابه آن تکالیفی است
که انسان بخانه و فامیل خود میداشته باشد .
۳ : تکالیف و وظایف اخلاقی داشتن نسبت بقوانين ونظامات اجتماعی مملکت
خود چه در صورتیکه عموم افراد يك جامعه مواد آنرا اراده و قابل اجرا
شمرده اند عدم احترام ومراعات نکردن بآن عیناً بیحرمتی و بدرفتاری باملت
و جامعه است .
٤ : تكاليف و وظایف داشتن در مقابل عموم بنی نوع خویش :
وقتا که ما احتیاج حیاتی خویش را در اثر اجتماع و كمك و همراهی آنها
دانسته و احساس کردیم آنگاه فضایل و مميزات انسانی بحكم اخلاق متقاضی است
که چگونه می خواهیم در جامعه بخوش بختی و راحت زندگی کنیم ؟ و چه احترام
و سعادت و راحت و امنیت را برای خویش آرزو داریم ؟ باید برای دیگران
هم خواهان و آرزو مند آن بوده باشیم .
وهم چه چیزی سعادت وراحت ما را ممکن است اخلال وبما اذیت نماید
البته ماهم آنرا بدیگران نپسندیده و بایستی دست و زبان را از اذیت کو تاه سازیم.
تا اینجا از مراتب کلیه و صفات عمومیه اخلاق مختصراً چیزی نوشتیم و امید
است در آتیه موفق شویم ، موادیکه از اجزای این علم بشمار بوده و هر کدام آن
مستقیماً میتواند مورد استفاده هموطنان عزیز قرار گیرد البته راجع بآنها عليحده
علیحده معروضات خواهیم نمود . ( غلام جیلانی اعظمی )


صحفه ( ۱۳ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۷ )

ترجمه از مجله کل شی قاهره
مترجم محمد بشیر خان منشی زاده
( به ذکاوت و غباوت اطفال )
( نباید اعتماد نمود )

غالب اطفال قبل از وقت معین رشد نموده و آثار ذکا از ناصیه آنها پدیدار میگردد در صورتیکه این رشد و ذکا ابداً با کمی سن شان موافقت نمی نماید.
هکذا بسی از طفل ها دیر تر نشو و نما کرده و قوای عقلیه شان بابطائت تمامی بمنصه ظهور میبرآید. مادران اطفال اول الذکر عادتاً از سرعت نمو و ذکای او لاد های خود تعجب نموده و ضمناً افتخار مینمایند، مادر های اطفال مؤخرالذکر نیز طبعاً ازین فتور نشو و نما و غباوت اولاد های خویش متالم شده اظهار ناشکیبائی میکنند چنانچه دیده شده که برخی از اولیای اطفال از مشاهده طلوع و نبوغ ذهن و ذکای اطفال خود مباهات و افتخار مینمایند و بعضی بالعکس از ماجرای کار و کردار آنها بستوه آمده از نشو و نمای ایشان در روز های زندگانی تماماً مایوس و ناکامند حال آنکه خاتمه کار نه مربوط به افتخار اولیها و نه بستوه و شیون ثانویها است.
بنا بران ما مطالب و نکاتی را یاد آور میشویم که ایضاح و تائید مدعایمارا نماید. « لی هانت » رسام مشهور در اثنای شاگردی خود تنها به ضرب بسیط قادر نبوده و نه از ضرب زبانی چیزی را بخاطر سپرده بود و همچنین «گولد اولیفر» که یکی از نویسندگان مشهور و مقتدر انگلیس است بسیار کند ذهن و بطی الانتقال بوده حتی استاد او در موقع دروس خویش میگفت «غبی ترین شاگرد های من گولد اولیفر است» و شاعر شهیر انگلیس « بایرن » در اوایل


صفحه (١٤)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (٧)
حال نسبت به همقطاران خویش نازل ترین رتبۀ داشته است .
موسیو دارون فیلسوف شهیر را پدرش بالفاظ ذیل توبیخ و سرزنش میکرد :
در دنیا هیچ چیز برای تو اهمیت ندارد بجز ازینکه تربیۀ سگ ها و شکار
بوزینگان نمائی دیگر کاری از تو ساخته نیست بغیر اینکه عار شخص خویش
و ننگ دودمان خودباشی ، مادران «ديوك ولنگتن » وقاهر ناپلیون . فرزندان
خویش را بالفاظ ای فرزند غبی خطاب مینمودند . « وانشتان» عالم بزر گ و ریاضی دان
مشهور در دورۀ صباوت در حساب ابتدائی ناکام ماند حال آنکه در فن ریاضی
مایهٔ شگفت و استعجاب عالم گردیده در مسئلۀ نسبت و تناسب مقام حيرت
آوری را دارست اگرچه بعضی از نوابغ در ایام خوردی روز گار
صباوت هم امتحان این مسئله را داده اند وما نميتوانيم اران منکر شده ودیده
را نا دیده انگاریم ولی این حکمیت خود را علی الاکثر اطلاق کرده نمیتوانیم
زیرا این چیزها از نادرات است . مثلاً «گوته» شاعر آلمانی قبل از سن
ده سالگی زبان های فرانسوی ، المانی یونانی ، لاتینی را تماماً آموخته
در عین حال زبان ایطالوی ولاتنه بطور استماع بر گنجینۀ اطلاعات خود
میافزود هکذا داکتر « ینگ تومس» که در سنۀ ۱۷۷۳ میلادی تولد شده
است هنوز دومرحله از سنین عمر را که دو سال باشد طی نا کرده زبان بومی
خودرا آموخت و بسن چهارسالگی انجیل را مکرراً قرائت نمود. و اینکه
مادران قبل از سن معتاد معین اولادهای خود بعضی اطواو و خصایل شگفت
آور در ایشان دیده آنها را نابغه میگویند حال آنکه عاری از حقیقت است
زیرا که درین حال نه نبوغ مفهوم صحی دارد و نه آنها را نابغه گفته می توانیم .
ولی علمای جمعیت النبوا بعد از تحقیات عمیقانه خودها چنین قرار داده اند ،


صفحه ( ١٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٧ )

سن که انسان دران نبوغ نموده و مصدر تکامل می شود مرحلۀ سال
چهلم حیات است . پس مادران را لازم است که نبوغ اولاد خود را در سن
چهل انتظار داشته و اگر دران سن اولاد خودرا دارای نبوغ مشاهده کنند
حقدارند که آنرا نبوغ صحیح عقیده و اعتراف داشته باشند .
آگاهی از استطاعت اطفال
بین ماه دوم الی چهارم طفل میتواند که سر خویش بالا نماید .
در بین ماه سوم و پنجم میتواند که خنده نماید .
« « پنجم و هفتم بدست خویش هم احساس مینماید و هم آنرا زیرورو میگرداند .
« « هفتم و نهم مساعی و مجهودات خودرا درایستادن صرف نموده حتی
مقتدر به عمل خویش هم میشود .
دربین ١٠ و ١٢ بالذات وظیفۀ بپا ایستادن را اکمال میکند .
« « ١٢ و ١٣ قدم از قدم جدا میکند . چون به عمر پانزده ماهگی
رسید بدون معاونت غیر خودش راه میرود .
و الحاصل اولاد در سن یکساله گی باید بنطق کلمات مفرده قادر گردد !
همچنان در آوان یکنیم سالگی باید تکلم جملات چند حرفی را بتواند .
در عصر حاضر اکثر از اصول قواعد تربیۀ اولاد را که در غرب قدیماً
جاری بود تغیر داده اند . مثلاً از لته های سه گانه که شیر خوار گان را
می پیچانیدند صرف نظر نموده اکنون به اصول امروزه یعنی ( پیراهن های فراخ )
و پارچه های نرم آزاد چار گانه تبدیل داده اند .
و همچنین داکتران امریکائی استعمال تنبان های رابری وقنداق های متنوع را


صفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)

با روغن های مالش بدنی واستعمال گرد های پاشیدنی از قبیل پودر و مورم وغیره که برای اطفال خصوصاً در ایام گرما استعمال مینمایند اکیداً منع کرده اند .
و از خرافات قدیم یکی آن است که گرفتن ناخن های طفلکان را تارسیدن بکدام مرحله از مراحل عمر میگذاشتند بلکه بالعکس آن لازم و حتمیست که ناخن های آنان گرفته شده تا موجب خراش چهره و صورت آنان نگردد . زیرا مخوف ترین عادات اطفال این است که ناخن های خود را بدندان های خویش قطع مینمایند و باید جهد بسیاری درین راه نموده تا این عادت خطیر وخصلت وخیم را از اطفال رفع نمود .
زیرا مراعات وتلطف در حق دندان از روز پیدایش و آوان ظهور آن لازم و واجبست در ازمنه قبل مادرانی بودند که گمان میکردند که دندان های اولیه رفته باز برای فرزندان شان دندان های ثانوی میبراید حال آنکه از خراب شدن مینای دندان و سیاه و كاوك شدن نارف های آن تماماً بخبر بوده اند زیرا دندان های ایام صغارت بهترین آله جویدن و واسطه جودت هضم طعام است که اگر آنها در اول کار فاسد و تباه گردید دندان های ثانوی نیز رو بخرابی رفته تماماً معيوب وغير منتظم خواهد بود .


صفحه (۱۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۷)

اثر طبع جناب
مستغنی (مبارزه در حیات)

شده است فرض حیات انسان بجامعه کار و بار کردن
زپيشۀ تنبلی و سستی بجان و دل ننگ و عار کردن
بخدمت اهل نوع خود را بهر صفت بختيار كردن
بهر طريقی كه ميتواند طريق نيك اختيار كردن
چه همت است و كدام غيرت هميشه نان طفيل خوردن
بطبع ناصاف مشرب ما روا بود آب سيل خوردن
چولنگ تاچند پا بدامن زقطع سير عمل نشستن
در آستين تا بچند بيكار بشيوهٔ دست شل نشستن
خوش است بی کار زنده گانی بزير تيغ اجل نشستن
بشغل كسب معاش بر خيز چه سود ازين بی محل نشستن
درست تاكی نميتوانی چودست بشكسته كار خود را
فگندن ای بی تميز تاكی بگردن غير بار خود را
نمرده تاچند چون جنازه بدوش مخلوق بار بودن
ز بیحسی تابکی فسرده چوسنگ لوح مزار بودن
درين جهان تاكه زنده باشی روا بود صرف كار بودن
حيات ميدان کار زار است سزاست با گیر و دار بودن
بصحنهٔ كار زار دائم تلاش جنگ و نبرد باشد
ازاین میان جان برد سلامت هران حریفی که مرد باشد


صفحه (١٨) سال اول - مجله کابل شماره (٧)
نمی سزد مرد را که چون زن همیشه مانوس خانه باشد
ز ترك سعی و عمل نباید که بار دوش زمانه باشد
بخلق همدردی و تعاون وظیفه جاودانه باشد
به تیر طعن کسان نباید زمفت خواری نشانه باشد
ملك نه آدمی ندانم با کل و شربت ضمان که جوید
بشر هزار احتیاج دارد زجدو جهدش کران که جوید
بخیر ملك و وطن نكوشی چرا چه باشد توان نداری ؟
سخن بوصف وطن نگوئی چرا خموشی زبان نداری ؟
بزنده گی همدم است کوشش تو زنده مرده جان نداری ؟
یقین که در حال احتضاری بعمر باقی گمان نداری ؟
بخواب و غفلت بسر نگردد حیات صد احتیاج دارد
مباش غافل که زنده گانی هزار رسم و رواج دارد
برای تعیین هر مکینی چنانکه باشد مکان ضروری
تهیه قوت نیز باشد بقوت جسم و جان ضروری
بشر که حفظ حیات او را بود هزار این و آن ضروری
بود پی اینقدر ضروری تلاش پیر و جوان ضروری
تو کز ازین جمله بی وقوفی ضرور بهر تو مرگ باشد
نهال عمر تو بی ضرورت همیشه بی بارو برگ باشد
مخوان پیا پی بگوش همت زتنبلی داستان غفلت
مخور گرت همت است و غیرت بخوان تعطیل نان غفلت


صفحه (١٩)
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٧ )

فلاکت ونکبت است و ادبار بدهر دایم نشان غفلت
همین بغم سیر می نشیند درین سرا مهمان غفلت
که تا بقید حیات باشی روا بود جدو جهد کردن
بسعی مردانه دست دادن بکوشش و کار عهد کردن
گدا صفت پای لنگ تا کی بخلق بادست شل نمودن
بس است این عذر لنگ تا کی بکار هستی خلل نمودن
به هیچ کس اعتماد نتوان بغیر سعی و عمل نمودن
یقین ثابت قدم چه لازم بهر گمانی بدل نمودن
بکار دنیا و دین همیشه همین عمل اعتماد دارد
ز کار غافل مشو که دل را مدام این پیشه شاد دارد
بغیر سعی وعمل نمودن ازین گمان و یقین چه حاصل
نکرده تخم عمل پریشان چه خیزد از این زمین چه حاصل
ز خرمن سعی برنخوردن ز کوشش خوشه چین چه حاصل
تو گر طریق عمل نپوئی برایت از آن و این چه حاصل
بصاحب کار وسعی کوشش امید مخلوق عار دارد
بهمت خلق تکیه کردن گلی است رنگین و خار دارد
نگویمت فرض زنده گانی نمودن است این و آن تهیه
برای شب را سحر نمودن توان نمودن مکان تهیه
برای فرزند و زن نگویم که کردن است آب و نان تهیه
بی سگ نفس خویش آخر توان نمود استخوان تهیه
نمیتوان برد اگر بهمت چو این و آن بار زنده گانی
بکوش تا وارهی بکلی ز زحمت کار زنده گانی


صفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۷ )

رویهٔ علم وفن نداری چگونه رفتار می نمائی
بکار کسب و هنر نکوشی سفیه و بیکار می نمائی
بشغل شوق و شغف نداری برنگت بیمار می نمائی
باین و آن خویش را چه لازم ضعیف کردار می نمائی
هنر بیاموز وعلم و دانش بخلق مجهول و دنگ منما
چوشیشهٔ دل صاف کن بحکمت کدورت انشا چوسنگ منما
خوش است يك لحظه چیدن ما گل مراد از بهار معنی
بدست صورت پرست بودن بکیش صورت نگار معنی
بغلظ تا چند آشنائی توان نگاهی بکار معنی
بداغ حسرت قرین نباشد تصور لاله زار معنی
طراوت شبنمی نباشد بنو بهاران رنگ صورت
نداد صورت نگار معنی گل حقیقت بچنگ صورت
زقید هستی کناره بودن بگو برادر که میتواند
زچنبر زنده گی بعالم کشیدن سر که میتواند
نیامدن در سرای گیتی بخود مقرر که می تواند
تغیر دادن بخوب زشتی که شد مقدر که می تواند
چو چارهٔ نیست فرض باشد بحکم تقدیر سر نهادن
بامر فرمان روای هستی دو دست باید ببر نهادن
ضرور باشد عمل نمودن بامر و فرمان زنده گانی
بهر زمان می توان نمودن رویهٔ شایان زنده گانی
بترك اداب زنده گانی کجاست امکان زنده گانی
بخلق سعی و تلاش باشد دلیل و برهان زنده گانی


صفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۷)

چو سعی شغل و عمل نداری تر است لازم ضرور مردن
ز مردم بی تلاش و کوشش چوراست گویم چه دور مردن

شود زسعی و عمل بگیتی برای هر شخص نام حاصل
بغیر کوشش که می تواند زچرخ گردنده کام حاصل

چو قرص خورشید سعی باید که تا شود صبح و شام حاصل
هلال سازد زسعی و گردش بشهر ماه تمام حاصل

چو اسیا بسته است گردون همیشه رزق وتلاش باهم
بریده تیغ زمانه ناف تلاش هستی و آش باهم

بهیچ کار آشنا نگشتی توهیچ کاره چه کار داری
خبر زسعی و عمل نداری تو بدعمل بد شعار داری

بکیسه غیر چشم دوزی نه ننگ داری نه عار داری
به ننگ ناداریت نمردی لیاقت پای دار داری

تمام عمر ای دنی نشاید زنان مردم صلا گرفتن
دنائت است اینکه گشته عادت ترا برسم گدا گرفتن

بکوش در کار دین ودنیا که سود گردد زیان زکوشش
سزاست گر فی المثل بگویم زمین شود آسمان زکوشش

کجا رسیدند ای برادر تمام اهل جهان زکوشش
بچشم عبرت نظر کن آخر که گشته عالم چسان زکوشش

چنانکه کوشند خلق عالم چرا تو ای بیخبر نکوشی
کجاشد ایوای ننگ وغیرت که ازهمه بیشتر نکوشی


صفحه (۲۲) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)

از این و آن برتری نمودن همیشه باشد قرار غیرت
به تنبلی چند صبر کردن چنین نباشد شعار غیرت
کجا رسانید کار جاپان ببین زمانی بکار غیرت
بکوشش ارزنده گی نداری یقین بود ننگ وعار غیرت
بکوش ای بار دوش هستی بس است افسرده زنده گانی
نه کسب و کاری نه ننگ و عاری بدست این مرده زنده گانی
کجا کس از پستی و دنائت بکارهابر تری نماید
چو نقش پا پایمال گردد دنی چو فکری سری نماید
بعلم وعرفان توان نمودن اگر کسی برتری نماید
که برتری بی کمال و دانش بدیده ها سرسری نماید
بکوش در کار علم و عرفان که برتر از ین و آن برائی
بکار تعلیم کن ترقی که بر سر آسمان برائی
بعلم و دانش بکار و کوشش اگر بعالم سری نداری
بچشم مردم سبك نمائی به پیش کس لنگری نداری
بس است داری اگر کمال چه شد که سیم و زری نداری
چو با کمال است آدمیت دگر چه نقص ارخری نداری
نه مال باشد نه جاه باشد چو علم وعرفان کمال مردم
که مال بی معرفت نماید بچشم بینش و بال مردم
بگوش اهل وطن دمادم چگونه حرف وطن نخوانی
چه شد که این ماجرا پیاپی محافله انجمن نخوانی


صفحه (۲۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۷)
به بحر شعر آشنا نباشی اگر روان این سخن نخوانی
شکر مقابل بهیچ صورت بشعر شيرين من نخوانی
بگلشن کابل پر از گل هزار بلبل نوا سراید
ولی چو مستغنی سخنور بدلربائی كجا براید
بقلم شهزاده یادی از فضلای غزنی
احمد علیخان درانی
( در عهد سلطان محمود يمين الدوله )
قافیه طرا زان در بار غزنی
(۳)
در ذکر مراجعت سلطان از فتح سومنات میگوید : -
امین ملت محمود شاه بادل شاد بفال نيك دگرروی سوی خانه نهاد
بتان شکسته و بتخانه ها فکنده زپا حصارهای قوی بر کشاده لاد به لاد
ز بسكه رنج سفر برتن شريف نهد همی ندانم کان تن تنت یا فولاد
بسوهنات شد امسال سومنات بکند درین مراد به پیموده منزلی هشتاد
در مدح سلطان محمود میگوید :-
برآمد نیلگون ابری ز روی نیلگون دریا
چوروی عاشقان گردان چوطبع بیدلان شیدا
بباريد و زهم بکست و گردان گشت برگردون
چو پیلان پراگنده میان آبگون صحرا
تو گفتی آسمان دریاست ازسبزی و بر رویش
بپرواز اندر آور دست ناگه بچگان عنقا


صفحه (٢٤) مجله کابل سال اول - شماره (٧)

همی رفت از برگردون گهی تاری گهی روشن
وزو که آسمان پیدا و که خورشید ناپيدا

بسان چندن سوهان زده بر لوح پیروزه
بکردار عبیر بیخته بر صفحه مینا

چودودین آتشی کاینش برو اندر زنی ناگه
چو چشم بیدلی کز دیدن دلبر شود شهلا

هوای روشن از رنگش تغیر گشت و شد تیره
چو جان کافری کشته به تیغ خسرو والا
وله :-
چوسیرگشت سرنرگس غنوده ز خواب گل کبود فرو خفت زیر پرده آب
چو سرخ گل بسر اندر کشید سبز ردا فرو کشید رخ ارغوان کبود نقاب
مگر درخت شکوفه گناه آدم (ع) کرد که همچو آدم (ع) عریان همیشود ز بشتاب
برآمد از سر کوهسار ها طلایه ابر چومویهای حواصل که برکشی بطناب
وله : -
برگرفت از روی دریا ابر پرور دین سفر ز آسمان بر بوستان بارید مروارید تر
که زروی آسمان اندر کشید پیروزه لوح که بروی آفتاب اندر کشد سیمین سپر
هر کجا باغیست برشد بانگ مرغان از درخت
هر کجا کوهیست بر شد بانگ کبکان از کمر
سوسن سیمین وقایه بر گرفت از پیش رو نرگس مشکین عصابه برگرفت از گردسر
وله : -
سپیده دم که هوا بر دریده پرده شب بر آمد از سر کوه روز بار دای قصب


صفحه ( ٢٥ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ٧ )
چنان سياه شبى اندکی سپیده برو
چو زنگی که بخنده کشاده باشد لب
وله : -
آن آمدن ابر گسسته نگر امروز
کوئی ز کلنگان پراگنده قطاریست
فرخی در اواخر سلطنت سلطان مسعود در سنۀ ٤٢٩ ھ وفات یافت .
بهرامی سرخسی - اسمش استاد ابوالحسن على و بومش سرخس هرات (افغانستان) است صاحب مجمع الفصحا این را معاصر امير ناصر الدین سبکتگین مینویسد (١) اما عوفی او را از شعرای سلطان محمود میشمارد - در علم عروض وفن قافيه مهارتی تمام داشت (٢) و تصانیفی چندی از خود بیادگار مانده است - مثل عنايت العروضين ، خجسته نامه (٣) و کنز القافيه و غيره -
نمونۀ کلام : -
نگار من آن چون قمر برصنوبر
نه مانی چنون کرد صورت نه آذر
دو خدش بسان دو ماه منقش
دو زلفش بسان دو مار معنبر
نه دیدی نه بینی چو رو و چو قدش
نگاری بکشمیر و سروی بکشمر
وله : -
ماهی دو بتا گل دو رنگيم
بنگر بچه خواهمت صفت کرد
يك نيمۀ آن توئی بسرخی
وین نيمۀ دگر منم چنين زرد
( ١ «از معاصرين ناصر الدين سبکتگين بود » (مجمع الفصحا جلد ١ صفحه ١٨٣) اما سنۀ وفات امير سبکتگين ٣٨٧ است و تاريخ وفات بهرامی ٥٠٠ میباشد یعنی یکصد و سيزده سال بعد از مرگ سبکتگین ازینجا معلوم شد که صاحب مجمع الفصحا سهو نموده و قول عوفی که او را معاصر سلطان محمود يمين الدوله میگويد صحيح است .
( ٢ ) عوفی جلد دوم صفحه ٥٥ و ٥٦ .
( ٣ ) درعلم عروض بی نظير است (عوفی جلد دوم ) .


صحفه (٢٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)

بهرامی در سنه ٥٠٠ ه وفات یافت .
امیر بزرجمهر قائنی ـ اسمش قسیم بن ابراهیم بن منصور است ـ مداح
سلطان محمود یمین الدوله و بسیار صاحب ثروت بود . در فارسی و عربی (١)
طبع موزونی داشت . نمونه کلام :ـ
رأیتک تبغی بسوء الصنیع ثناء جمیلاً فسؤی علیکا
و تغسل قبل الضیوف الیدین کانک تغسل منهم یدیکا (٢)
در صفت پسته :ـ
آن پسته سر کشاده را بین آورده بدست بر بصد ناز
چونانکه دهان ماهی خرد آنگه که ز تشنگی کند باز
بزمان سلطان مسعود در خاک غزنی وفات یافت .
بدائعی (٣) ـ اسمش محمد بن محمود ـ وطنش خطه بلخ (افغانستان)
و ممدوحش سلطان محمود یمین الدوله است اشعارش نایاب است يك کتاب موسوم
به «پند نامۀ (٤) نوشیروان» را در وزن تقارب نوشته .
نمونه از پند نامۀ نوشیروان :ـ
سپاس از خداوند چرخ بلند که در دل نگنجد از و چون و چند
نگارندۀ گنبد کوژ پشت نماینده راه نرم و درشت
منشوری ـ اسمش ابو سعید احمد بن محمد و بومش خاك سمرقند است مداح
سلطان محمود یمین الدوله بود .

(١) اشعار عربیش را امام ابو المنصور ثعلبی در «یتیمة الدهر» انتخاب نموده است .
(٢) عوفی جلد ١ صفحۀ ٣٣ طبع لیدن هالیند .
(٣) صاحب سخن و سخنوران او را بدیع بلخی میگوید که اینهم قرین قیاس مینماید .
(٤) این کتاب کمیاب است .