( صفحه ٦٥ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

از حدیث النفس در خود شو خموش
نغمه جانسوز ما را دار گوش !
ذات مطلق را اگر نتوان بیان
برتر از نام و برون بود از نشان
ذات لیکن فارغ از قید صفات
بل شئونات صفاتش عين ذات
غیب اما برتر از اطلاق غیب
از یقین و از گمان و شك وريب
بود مستغنى ز ما و از توئی
بی نیاز از گرد اطوار دوئی
تا کهان شد موج زن بحر قدم
امتیاز علم شد پیدا ز هم
بعد ازان چون موج دیگر سر کشید
عالم ارواح زو آمد پدید
جنبش دیگر ازان کرد انتقال
تا که برزخ شد بدین معنا مثال
گشت اعیان با هزاران رنگ ولون
جلوه گر از پرده در صحرای کون
ذره را از مهر آمد امتیاز
ساز آئین دوئی گردید ساز (۱)
جسم ظاهر شد بچندین لون و رنگ
تا بدین منزل که کرد آخر درنگ
چون بدور آخر آمد آدمی
پی خبر از راه بزم محرمی
آنچنان رخش دوئی را تندراند
تا بچندین دوره دور از اصل ماند (۲)
گرنگردد باز سوی اصل خویش
تا ابد ماند جدا از وصل خویش
نی که آغاز حکایت میکند
زین جدائی ها شکایت میکند

برای اینکه قارئین محترم را نمونه خوبی ، این مثنوی نشان بدهیم ، ابیات ذیل را از صفحات مختلفه
آن اقتباس میکنیم . از دیدن این ابیات روان ، وسلاست بیان ، وطراوت طبع گوهر بار مشرقی ،
خوانندگان عزیز می توانند ، قوت طبع و روشنی قریحه شاعر را قیاس نموده ، وناله های سوز ناکی
که مشرقی از سینه اندوهگین خود کشیده ، و از مقامات بلند عرفانی وتصوف نغمه سرائی کرده است ،
بگوش هوش بشنوند . ومقام بلند ادبی این ادیب شیوا و شاعر زبر دست وطن را نيك بشناسند :

( توجیه دوم )

یا بودتی انکه پیش از کاف و نون (۱)
بود چون اعیان نهان اندر بطون
نه ز هستی بود ایشان را خبر
نه ز اصل و ، زخود شانرا خبر
جملگی با اصل خود بودند وصل
فرق ، شان در میان فرع و اصل
بود اندر فرع واصل یکدگر
چون شجر در دانه ، دانه در شجر

(۱) عالم « وحدت » اصل است ، و جهان دوئی بنظر عرفاء فتنه گاهی است جانکاه !
ازین رو انسان همواره بشوق وصول آن مرکز اصل ، می تپد ، عارفی راست .
شوری شده از خواب عدم دیده کشودیم
دیدیم که باقی است شب فتنه غنودیم
(۲) دور اول به فتح دال ، و ثانی بضم آن است ! بر وفق صنعت تجنیس :
(۳) درین ابیات مسئله مهم وحدت و کثرت خوب روشن شده است !

٢٦٢


صفحه ٦٦ )
کابل
( شمارۀ سوم )

بحر جود آمد بجنبش ناگهان
بی نشان زاد از هستی نشان
صد هزاران جنس ضد همدگر
گشت در صحرای امکان جلوه گر
شد ز بیرنگی عیان هر يك برنگ
گشت بیدا در میان شان صلح و جنگ
در جهان شد کفر و اسلام آشکار
فرق پیدا شد میان نور ونار
شد یکی آدم ، يك ابليس لعين
امتیاز آمد میان آن و این
آن یکی شد دوست آن یکشد عدو (۱)
آن یکی شد زشت و آن دیگر نکو
آنچه می بینی ز ماهی تا بماه
هست با هم ضد سفید است و سیاه
يك يك از شکر گرفته تا به سم
هست در عالم چو بینی ضد هم
زان سبب فرمود پیر معنوی
اینچنین اندر کتاب مثنوی

« چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد
موسی با فرعون اندر جنگ شد »

اندرین عالم که کرد اعیان ظهور
يك يك از ظلمت نظر کن تا بنور
جبرئیل و انبیاء و امر و نهی
خلق و احکام و کتاب الله وحی
دوستی و کینه وصلح ومصاف
مذهب و آئین وکیش و اختلاف
....... الخ
دشمنی و کینه وبغض وعناد
هست در این عالم كون وفاد

« چون به بیرنگی رسی کان داشتی
موسی با فرعون دارد آشتی »

اختلاف مذهب و كيش وملل (۲)
هست اندر این جهان پر جدل
طی چو گردد این جهان پر خلاف
بعد از ان دیگر نماند اختلاف
این سخن پایان ندارد باز کرد
تا بگویم همچو نی با سوز و درد
شد چه در ملك وجود از همدگر
باهزاران رنگ اعیان جلوه گر
از حقیقت کرده ره سوی مجاز
هر يك آئین دوئی بنمود ساز
هر کدام از اصل خود افتاد دور
چون بملك غربت از بزم حضور
زین سبب هر يك زذره تا بمهر
با زبان حال و قال ای نيك چهر

چون نی از دوری حکایت میکند
وز جدائی ها شکایت میکند !

(۱) درینجا مشرقی بالتفصیل زیاد اضداد عالم را با اسلوب نیکوئی آورده ، که ما بغرض اختصار
نه آوردیم . (۲) درینجا مشرقی همان مسئله دوستی با همه و آشتی عمومی که ما در گذشته از ان
سخن را ندیم در نغمهٔ پر سوز وحدت ، استادانه سر کرده است !

٦٦٢


( صفحه ٦٧ )
ادبستان قندهار
( سال ثانی )

(توجیه هشتم)

یا بود نی آنکه گوید با فغان من نیم جز بی نشانی از نشان
نیست از من جنبش و آرام من نفی من ظاهر بود از نام من (۱)
اندیرین معنی شنو بیتی زمن : از کلام « جامی » شیرین سخن
« واصل است آنکس که گوید دم بدم من نیم جز موج دریای قدم »
من بکلی گشته ام از خود فنا - بینوائی را کجا باشد نوا (۲)
بی نشان بودم نشانم شد پدید - پرده مستوریم آخر درید
دعوی هستی بود از خود کنیم گر چه ظاهر گشته ام اما نیم (۳)
هر زمان گویم بآواز بلند من نیم در بند چندین بند بند (٤)
ناله ام باشد گره اندر گلو بی نوایم از لب دمساز او (ه)
من ز وصف او بگویم چون نیم ناله جانسوز باشد از ویم (٦)
هست از وی نغمه زیر و بم چون تهی از خویش باوی همدمم (۷)
نفخه او کرد اندر من اثر نیست زان از هستی خویشم خبر
از خود و از هستی خود رسته ام با لب دمساز او پیوسته ام
کرده تا تیغ فراقم بند بند چون ننالم زار از بخت نژند ؟
چون نسوزم چون ننالم زار زار من که دورم مانده از یار و دیار
چون جدا گردیده ام از اصل خویش ناله دارم از برای وصل خویش
اندرین غربت غم حب الوطن آتشی افروخته در جان من
از غم دوری حکایت میکنم زین جدائی ها شکایت میکنم
« کز نیستان تا مرا ببریده اند از نفیرم مرد وزن نالیده اند
« آتش عشق است کاندر نی فتاد
جوشش عشق است کاندر می فتاد »

(۱) نی حرف نفی با اسم نی تجنیس خطی دارد (۲) بی نوا و نوا درین بیت چقدر شیرین است
(۳) نیم یعنی نیستم و نی ام یعنی نی هستم هر دو معنی را میدهد (٤) سه بار تکرار بند و نیم
نیزید و معنی درین بیت کمال نزاکت ادیبانه است . (ه) کلمة دمساز و بی نوا در ین بیت چقدر
موزون افتاده ! (٦) نیم درین بیت باز بد و معنی چون نی شکر است (۷) کلمات تهی
و هم دم بانی تناسب خوبی دارد !

٢٦٧


( شماره سوم )

کابل

( صفحه ٦٨ )

گرمی هنگامه عشق از نی است
نی بهر جائی که بزم آرا شود
هرکجا شوری است شور افزا نی است
ز انکه اندر بزم بی آواز نی
تا شده نی همچو بلبل درخروش
از نوای نی همه شب از محن
کرد نی اندر گلستان ناله سر
نی بگریاند ز دوری زار زار

عشق را هنگامه بی نی کی است ؟
عشق را هنگامه زو بر پا شود
هر کجا بزمیت بزم آرا نی است
لذت چندان ندارد نقل و می
گل همه تن در گلستان گشته گوش
شمع سوزد تا سحر در انجمن !
تا عروس غنچه را خون شد جگر
عالمی را از فراق روی یار

نی حدیث راه پر خون میکند
قصه ای عشق مجنون میکند !

ناله نی لایق هر گوش نیست
نی نه در هر محفلی از چون چند
کی بهر افسرده گوید راز خویش
نی نگوید حرف صوت ما و من
نی چو از راز نهانی دم زند
آنکه از غیروز خود بیگانه شد

ابلهان را جز لب خاموش نیست
تنها دارد به آواز بلند
در گلو بندد گره زاواز خویش
پیش هر بی پا و سر در انجمن
از دم آتش در همه عالم زند
از جنون عشق او دیوانه شد

نی حریف آنکه از یاری برید
پردهایش پردهای ما درید

وه چه خوش می گفت رندی با طرب
کی حریفان شب گذشت و روز شد
عمر در غفلت گذشت ای غافلان !
دیده بگشائید بر آواز نی
همچونی کو همدم و دمساز کو ؟
رهنمای هر دل و هربیدل اوست
همچو نی دانا و هشیاری کجاست ؟

از دم نی شب به آهنگ عجب !
آخر این افسانه جانسوز شد
تا بکی خوابید ای بی حاصلان ؟
گوش را دارید به آواز نی
همچو نی کو محرم وهمراز کو ؟
مطرب هر مجلس و هر محفل اوست
همچو نی طراز و عیاری کجاست ؟

همچو نی زهری و تریاقی که دید ؟
همچو نی دمساز و مشتاقی که دید ؟

یاد ایامی که در بستان انس
خرم آن روزی که اندر گلستان
از سر شوق وطرب با هر گلی

همچو بلبل میزدم دستان انس
بی خبر بودم ز آسیب خزان
میبرانیدم نوا چون بلبلی

٢٦٨


( صفحه ٦٩ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

تا كه نا گه كرد صياد ازل
كرد در دام تنم آخر اسير
كس نمی بينم ز هم جنسان خويش
درد خود گويم اگر با آسمان
گر بگويم شرح درد خود به مهر
در جهان كس را نبينم مرد خويش
كس نگشته واقف اسرار من
ز ان بجز آدم نبينم در جهان
آدمی را طاقت بار من است
ليك او هم از ره هوش و شعور
گر شود زين هوش بيهوش آدمی
روز عيشم را بشام غم مبدل
ميزنم هر دم كنون از غم نفير
تا بگويم از غم هجران خويش
گردد از چشم ملايك خون روان
مهر را تب لرزه گيرد در سپهر
تا بيان سازم به پيشش درد خويش
جمله حيران مانده اند ر كار من
كو ز من بر دارد اين بار گران
زا نكه او آگه ز اسرار من است
از حريم محرمی افتاده دور
باز يابد ره ببزم محرمی

محرم اين هوش جز بيهوش نيست
مرغ با ترا مشتری جز گوش نيست

نيست كس را جز بشر گوش و زبان
محرمی خواهم هم از جنس بشر
ليك چون عنقاست نا ياب آدمی
آدمی اندر همه عالم نماند ،
چون نمی يابم ز آدم من نشان
كس بغير ما نباشد يار ما ؟
روز قرآن علم الاسماء بخوان
تا كنم از قصه خو يش خبر
رفته است از خويش در خواب آدمی
در همه عالم بجز آدم نماند
با كه گويم رمزی از در د نهان ؟
غير ما نبود كسی غم خوار ما

از غم ما روزها بيگاه شد
روزها با سوزها همراه شد

در اخير اين مثنوی مشرقی ما بياد همكاران جهان انس و عرفان چنين می نالد :
با كه گويم قصه درد فراق ؟
كس نمی بينم ز ياران پيش و پس
از جنيد و از حسن نبود نشان
با يزيد و را بعه شد پرده پوش
شبلی و عطار چون شد زين ديار
چون نشان از ما لك دينار نيست
چون نباشد بشر حافی ای پسر
چون ز سهل تستری گشتم جدا
هر چه گفتم هر چه گويم بعد ازين
كآتشم در جان فتاد از اشتياق
الله الله ای توام فر ياد رس
با كه آرم راز خود را در ميان
خود بخود در خود زنم از دردجوش
با كه سازم راز پنهان آشكار ؟
گوش هر كس لايق اسرار نيست ،
پيش بی دردان چه سازم قصه سر
با كه گويم راز های آشنا ؟
سوی لطف او نگر سويم مبين

٢٦٩


( صفحه ۷۰ ) کابل ( شمارۀ سوم )
گر گنهکارم من ای دانای حال ؟
تو مرا مگذار با من از کرم
خوردۀ برمن مگیرای نکته دان
نا امیدی از توام باشد محال
لطف از تو ، جرم شاید از عدم
گر خطائی رفته در شرح و بیان

« مهر دل » این شرح مولانا تمام
کی توانی کرد ، باقی و السلام

این ابیات را ما از مثنوی مشرقی با کمال اختصار چیدیم ، و همدرینجا بتقريظ حصۀ تصوف
کلام این سخنور متصوف را خاتمه می دهیم ، و می رویم تا حصص دیگر سخنانش را زیر نقد
و کاوش بگیریم ؟
(۲) نصائح و مواعظ
اشعار اخلاقی : قسمت دوم اشعار مشرقی . طوری که پیشتر گفته ایم ، همان اشعار
حکمت آمیز ، و درسهای قیمت دار اخلاقی است ، که حضرت مشرقی دران همچون یکنفر ادیب
اخلاقی ، و آموزگار دانا امور اخلاق اجتماعی و فردی را شرح کرده ، ومواعظ دلچسپ
و مفیدی را برشتۀ نظم کشیده است : شعر اخلاقی بهترین و مهمترین اقسام ادب شمرده میشود ،
بزرگترین ادبای السنۀ زندۀ دنیا از کهنه ونو ، همان ادبائی است که به مسلك اخلاق گرائیده ،
و چیزی نگاشته و مانده اند ؟

در شعر پارسی طنطنه جلال وعلو مقام حضرت سعدی ، ومولوی بلخی ، وعطار و ابن يمين
و سنائی ( رح ) از همین رهگذر باثبات میرسد ؟
در حقیقت اخلاق اس اساس ديانت وعر فان است ، بنابران تمام ادبای معروف یا گمنام
را کما بیش گفتاری درین زمینه هست ، مخصوصاً شاعری عرفانی و صوفی گری را اشعار
اخلاقی بمنزله روان شمرده میشود ؛ سردار مهر دل خان . چون در حقیقت از جمله
گویندگان متصوف وعر فان خواه بشمار است ، لاجرم بطور طبیعی اشعار اخلاقی و
ومواعظ وحكم را نیز می سراید ، که ما بطور نمونه اخگری چند را از کانون اخلاقیاتش
در پائین اقتباس میکنیم :

راحت دیگران : دسته از دانایان قایل اند ، که سعادت انسان به نيك بختی دیگران وابسته است!
انسان را اگر حظی از حیات و زندگانی است همانا در جستجوی سعادت اجتماع است ، یکنفر
بخودی خود کمتر روی سعادت را می بیند . این عقیده اجتماعی ، دسته از اجتماعيون اخلاقی
راست ، که سعادت خویش را در سعادت دیگران میدانند :
۲۷۰


( صفحه ۷۱ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

«سعدی» از اخلاقیون بزرگ مشرق که کلامش روان پیکر اخلاقی جامعۀ بشر شمرده میشود،
با این فلسفه خاضع است، وی کسانی را که این عاطفه ندارند، آدمی هم نمی شمارد (۱) براستی
که شالودۀ اجتماع انسانها هم بر همین احساس نیکو و عاطفۀ پسندیده استوار است!
سردار مهر دل خان درین زمینه از قریحۀ ابتکار و تخیل پر ابداع خویش، کار گرفته،
در ضمن يك حکایۀ مختصر، آن را خوب آفتابی میکند:

شنیدم یکی مرد یارای و هوش
همی گفت در بزم با شمع دوش
که ای روشن از نور تو بزم ها
ترا در ته پا ست ظلمت چرا؟
چو شمع این سخن را ز دانا شنید
از بن طعنه اش نیش بر دل رسید
زبانی ز شعله بر آورد و گفت
بمعنی چنین گوهر راز سفت
چو از نور من انجمن روشن است
چه غم گر مرا در بظلمت تن است؟
خوشم هر نفس گر مرا سر رود:
که از شعله ام بزم روشن شود!
سراپا همی سوزم از بهر آن
که کلفت شود محو از دیگران
نه از سایۀ خویش دارم خبر
نه بیمی مرا باشد از قطع سر
تو هم کن طلب چون من ای پاك كيش
پلی راحت دیگران رنج خویش
ز شمعی بیا «مشرفی» یاد گیر
درین بزم این نکتۀ دلپذیر

دوستداری وطن، میگویند که دوستداری بوطن، و بوم و زادنیا کان و پرور شگاه روز هائی فرخنده
طفلی و صباوت از غرائز طبیعی انسانهاست در ادبیات مشرق و مخصوصاً پارسی، حدیث جانسوز
«غربت» مضمونی است، که در گفتار تمام گویندگان، به کثرت موجود است، گاهی ادباء
در حرمان فراق وطن، ناله های جانکاه و روح گدازی سروده اند؛ مشرقی ما چون يك افغان
حقیقی است، و افغانها وطن خود را از جان هم دوست تر دارند، بنابران این ما جرای جانسوز
دلگداز (حب وطن) را در يك مثنوی (پروانه و شمع) بطرز حکایه با دلچسبی خیلی زیاد
سروده است: (۲)

شنیدم که پروانه با شمع گفت
که ای روشن از نور تو انجمن
من از عشق او سوختم عاشقم
تو خود راز بهر که سوزی چومن؟
تو معشوقی و سوختن عار تست
نباشد ترا کار با سوختن

(۱) تو کز زحمت دیگران بی غمی!
نشاید که نامت نهند آدمی
(۲) گاهی عرفاء وطن را عبارت از مقام معنوی و روحانی انسان میدانند، ووقتی هم ادباء
همین وطن خاکی را میستایند، ولی حب وطن بطوریکه اکنون به مفهوم مغربی ها آمیخته با سیا ست
هاست مقصود ادباء نیست، زیرا بجای ائتلاف، تجز او تفرقۀ کتله های بشر را نتیجه داده است!

۲۷۱


( صفحه ۷۲ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

پرخارش از سوزدل اشك ريخت
من نجان دلم راز گفتار خويش
جدا گشته ام تا زما وای خویش
تو خود را گر از بهر من سوختی

چو با شمع پروانه گفت اين سخن
نه چون جز ز آتش شوق من
از ین غم همی سوزم اندر لگن
در آتش مرا سوخت «حب‌الوطن»

عمل و عنوان پوچ، بهمان اندازه كه در حيات انسان، عمل و پشت كار، و حسن كردار
اهمیت دارد، تنها آرايش عنوان، و خوض در كسوت آرائی پوچ و بیهوده است!
ادبا، چون آموزگاران دانشمند بشرند، برای اينكه انسانها به سوی معنی بگروند، و از
خود آرائی چشم بپوشند، به اسلوبهای بديع و گوناگون، و اندرزهای شيرين، درين مرحله
داخل شده اند سعدی راست:
هنر بند بودن بگفتار نیست
حافظ گويد:
روندگان طریقت به نیم جو نخرند

دوصد گفته چون نيم كردار نيست

قبای اطلس آن كس كه از هنر عاری است

« کلیم راست »

نباشد نيك باطن درپئی آرايش وعنوان

بنقاش احتیاجی نیست دیوار گلستانرا

«مشرقی» ماتیز این مسئله اخلاقی را به اسلوب نیکو، و دلچسپی در ضمن يك حكايه خاطر
نشان میکند؟

یكی شخص آمد به پیش حسن
مرا گشته پیدا خیالی به دل
زشوق آنچنان گشته ام بیقرار
از آن خواهم ای خواجه نيك خو
چو خرقه زدست تو شد در برم
چو بشنید این ماجرای زوحسن
که ای مرد فرزانه با خرد
كنون می نمایم سوالی زتو
لباس زن ار مرد در بر كند
زن ار خرقه مرد گیرد بدوش
تو از امتحان خود بخود کن نظر
ز پوشیدن خرقه چون، جان من

که ای برگزیده امام زمن
كه یا، زان خیالم فروشد بگل
که رفته عنان از کف اختیار
که خرقه بتون پوشم از دست تو
بگردون رسد از تفاخر سرم
برون از لب افشاند در سخن
همی دانم آگاهی از نيك و بد
اگر مرد راهی جوابم بگو
بدان جامه آیا ز مردی رود
شود مرد آیا زن ای تیز هوش
که مرد رهی یا زن؟ ای نامور
نه زن میشود مرد نه مرد زن

۳۷۲


( صفحة ٧٣ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

چه سود است از خرقه پوشیدنت ؟
نباشد ترا گر عمل چون حسن
بر ان بی عمل خرقه باشد حرام
کن اندر عمل سعی رو ای دغل
ز مردیست عاری چو زن . . . (۱)
چه سودت بود خرقه از دست من
که زوا کتفا کرده با شد بنام
که زشت آیدت خرقهء بی عمل
تو هم در عمل کوش ، ای « مهر دل »
برو خرقه بی عمل را بهل

خاکساری و افتادگی :
خاکساری و تواضع از مضامین ئیست ، که در ادبیات پارسی ، گویندگان دران باره مضمون
آفرینیها کرده ، و ابتکار ها بکار برده اند !

ملا میرزا صائب راست :
نیست اکسیری بعالم بهتر از افتادگی
قطره ناچیز گردد گوهر از افتادگی

کلیم همدانی راست :
سر بلندی هر کجا کمتر سلامت بیشتر
باد نتواند ستم بر سبزه نوخیز کرد

سردار مشرقی :
این موضوع را با منطق ساده و دلچسپی ، روشن کرده است :
از دانه کم مباش درین عالم وضع
پا ، گنج راحت زیرنقش بوریا افتاده است
شو خاك نشين و حاصلی در باب
در طلسم خاکساری ها ، چها افتاده است

حضرت بیدل راست :
تخم اقبالم ز فیض سجده خواهد همتی
از شعاع مهر یکسر خاکساری میکشد
کز سرم چون مو دماند ریشه ها افتادگی
بر جبین چرخ هم خطی است تا افتادگی

همدرین زمینه مشرقی راست :
هر که را چون جاده افتد رهنما افتادگی
اوج جاه و عزتم از سقف گردون شد بلند
گر همی خواهی نگردی یکنفس از وی جدا
خاکساریم بتاج خسروی زد پشت پا (۲)
ره بمنزل می برد ، آخر ز پا افتادگی
پایه قدرم رسانده تا کجا افتادگی ؟
همچو سا یه پیش کن در هر کجا افتادگی
تا مرا شد سایه بال هما افتادگی

(۱) اول این کلمه خوانده نشد!
(۲) درین بیت « مشرقی » وضعیت خود را تصویر کرده ، زیرا وی از سرداری و حکمرانی،
بزاویه فقر و خاکساری گریخته است !

۲۷۳


( صفحه ٧٤ ) كابل ( شماره سوم )

گر صراحی با قدح دارد تواضع عیب نیست (١) باشد از گردن فرازان خوشنما افتادگی
شمع را بنگر باین گردن کشیها عاقبت می نهد سر را بپا آخر ز پا افتادگی
شعله را با آب نبود « مشرقی » آمیزشی
جمع در یکجا نگردد با هوا افتادگی

بی ثباتی دنیا و جهان ندامت :

این مضمون در ادبیات پارسی مضمونی است مبتذل و فرسوده ، که ادبا ء نکته را نگذاشته اند ،
که در ین باب نگفته باشند ، « کلیم » از ین خاکدان پر ندامت چنین میگرید :
وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست رو پس نکرد هر که ازین خاکدان گذشت
« سالک » گفته :
رفعت دنیای دون معراج پستیها بود گشت قارون هر کر ابر داشت از جا آسمان
حضرت بیدل درینجا يك قدم پیشتر میگذارد :
دنیا که پراگند گیش اسبابست آرام در و هم سبق سیمابست
بحر پست که موج او پریشانیها ست آنجا دل جمع گوهر نایابست
مشرقی ما نیز این مضمون را با کمال تردستی ، با معانی بدیعه در ابیات آتی بسته است :
ما تم و سور جهان بسکه بهم آمیز است خندۀ قهقهه ام اشک ندامت بیز است
یا : ماتم و سور جهان سر در کنار دیگرند (٢) شیشه در گریه زپنهان خندهائی جام داشت
كذلك ندامت کشیهای آرزوی شهرت را با رو سیاهی که نتیجه آنست ، درین بیت ها با طلاقت
و زبر دستی آشکار آلودی اداء کرده است :
از سواد شومی نامم نگین شد رو سیاه میکشد سنگ از برای شهرتم آزارها
یا : بال شهرت کشاده تا هوسم روی خاتم سیه ز نام من است
یا : تا کشد نامم برون سر از گریبان نگین جان کشیها می کند اندر بیابان نگین
در جهان شهرت خود حاصلی دیگر نشد نامم اخیر سیه روئی به دوران نگین
( ١ ) این مضمون سعدی که « تواضع ز گردن فرازان نکوست » از تضمین و استعمال زیاد
سخنوران خیلی فرسوده شده است ، اما مشرقی با قدرت تام سخنوریش ، پیرایه بدیع و خوشنمائی به
آن داده و مبتکرانه ادا کرده است !
(٢) درین دو بیت بی ثباتی و عدم استقرار دنیا را با لزوم خنده قهقهه و گریه با گریه شیشه و لب
پر خنده جام خوب مدلل میکند .

٢٧٤


( صفحه ٧٥ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

دلها را نباید شکست
دل شکستن را علا جی نیست هرگز مپر دل کی تواند کرد از سوزن رفو آئینه را (۱)
یا ، تا توانی از شکست بیدلان پرهیز کن در ره یکدل دو عالم خون بها افتاده است

راه سلامتی
چو خواهی سلامت برین خوان دوران (۲) بیفکن به پیش سگان استخوان را

سخاوت و احسان
نمی ماند بجز نیکی نشانی اندرین عالم سخاوت تا قیامت زنده دارد نام حاتم را
به تواضع دشمن خود را نباید فریفت
دشمنت گر خاکسره شد حیله اش را هوشدار (۳) دام گیرد صید را در هر كجا افتادگی
نشوی ز خصم ایمن بخمیدن تواضع چو کمان بقصد جانت بقد د و تا نشسته

(۳) اشعار عشقی
این قسمت اشعار مشرقی عبارت از اشکهای گرم و سوزانی است ، که در دنیای محنت آلود فراق ، از دید گانش سرازیر شده ، و ناله های جانگدازیست که در جهان عشق سرشارش ، از حنجرة اندوه و الم می کشیده است . در دنیای ادبیات آسیای وسطی ، گفتار های سوز ناك عشقی بهره مهمتر و سرشار تر آن شمرده میشود . « مشرقی » ما نیز همچون اساتید بزرگوار ادب ، در عالم عشق و طرب ، نغمه های خوش آینه و دل انگیزی دارد ، که گاهی در چمنستان ادب ، همچون بلبل خوشنوا ، با « بیدل » همه دل همنواست . و وقتی بزمار روحانی حضرت حافظ و مولوی نغمه سراست ، و هنگامی به حنجرة صائب و واقف هم آهنگ و همدم است ؛ اما پختگیها و نشیب و فراز دید نیهای جهان عشق است ، که نغمه های مشرقی ما را در روان بخشی ودل انگیزی ، واشتعال عواطف و احساسات ، همسر و همپایه کلام سرآمد سخنوران نامی میگذارد ، و جان سخنوران و ادب گویند گان باستان را از سر نو زندگانی می بخشد .
عشق و فراق ، غالب ترین و سرشار ترین عواملی است ، که گوینده شیدای داغدیده را در تنهایی ، به عالم طبیعت وابستگی و علاقمندی می بخشد ، در عین تنهایی و وحدت که دلباخته از جهان آواره را دست داده ، باز هم تنها نیست ، او قصه های جانسوز فراق را

(۱) اقتباس مضمون ادبیی است که « شیشۀ بشکسته را پیوند کردن مشکل است »
(۲) دهن سگ به لقمه دوخته به . (۳) بهمان مضمون حضرت بیدل نزديك است که گفته :
تواضع های دشمن مکر صیادی بود بیدل که میل آهنی را خم شدن قلاب میسازد

۲٧٥


( صفحة ٧٦ )
کابل
( شمارة سوم )

با گل و بلبل می سراید ، لاله ها را در گلشن طرا و تتاك ، همداغ و همدرد خویش مییابد !
گوینده که در گلستان ناله های گرم و بيهم بلبل را می شنود ، این مضمون را با خا مو شی
خویش ، چنین می بندد :
بلبل به فغان ، من بخمو شی غم خود را هر کس بز بانی که توا نست ا دا کرد
« سعدی » داستان همنوا ئی و همکاری خود را با عندلیب د لباخته چنین گفته است :
ای بلبل ا گر نا لی من با تو هم آ وازم توعشق گلی داری من عشق گل اندامی
مشرقی ما نیز چون از می محبت و الفت سرشار است ، در شور و شر جهان عشق ، و جوشش
ا حساسات محبت ، تمام مظاهر طبیعی را هم جو ش و هم خروش خویش می بیند :
بداغ لا له ، بغم دل ، بشعله پروانه بجنس خویش جهانی نکر که می جو شند
در بهاران که گلها می جو شد ، و بلبل می خرو شد ، عاشق دلبا خته ما تنهاست ، وی را
در دنیای جانفر سود فراق و دوری ، جو شی است ، و نه خروشی !
در گلستانی که از هر سو شور و شر قیامت آ سائى بر پاست ، عاشق محزون فراق دیده ،
بگوشۀ خزیده ، از هیچ چیز حظ نمی برد ، ا حسا ساتش افسر ده و خاموش است ، کدورت
و تير كی طبعش ، بر نزا هت و طراوت گلشن غالب آمده ، چرا ؟
او از حضرت محبوب دور ، و از دیار ا نس و محبت آواره است ( افسرده دل افسرده
کند ا نجمنی را ) بزم دل ا فر وز گل و بلبل ، بو جود این افسردۀ درد مند ، افسرده تر است !
حضرت مشر قی این ماجرای عشق و محبت را چنین بیان میکند :
اگر فصل خزان اندر چمن آن گلعذار آ ید گل آید ، لاله آ ید ، عندلیب آید ، بهار آ ید
چنان وحشت گر فتارم درین و ادی زبیتابی که شور ناله زنجیرم از گرد غبار آید
بهر جای که اندازد نقاب از مهر رخسارش نگه چون قطرۀ اشکم ز چشم اشکبار آید
زچشم خو نفشا نم خون دل در وادی هجران گهی فواره آ سا و گهی چون آ بشار آ ید

مو سم طراوتناك بهار ، هنگام جوشش احساسات شاعر است ، کمتر ادیبی است ، که در ین
زمینه قد می نگذاشته و چیزی نگفته باشد ، مشرقی نیز از تماشای دلکشای مناظر فرحت انگیز
بهار درین غزل حکا یه میکند :
ایام بهام آ مد و هنگام نما شا از گل بنمائید سر ا نجام نما شا
در جلوه گه سیر نیاز دل عشاق جز ناز نزیبید بر اندام نما شا
کردیم طواف حرم کعبۀ حسنت عریانی ما بست چو ا حرا م نماشا
منصور صفت «مهر دل» از خویش بیرون شو در با دیۀ حسن بده کام نما شا
٢٢٦


( صفحه ۷۷ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

مخمس بهاریه بر غزل حافظ

آمد بهار باز بانفاس عیسوی سر زد زشاخ غنچه بسر تاج خسروی
تاصبحدم بصحن چمن همچو مولوی بلبل زشاخ سرو به گلبانگ پهلوی
خوش خواند دوش درس مقامات معنوی

یارب چه معجزیست که بر پاموده گل از هر کناره ید بیضا نموده گل
برطرف شاخ برق تجلی نموده گل یعنی بآ که آتش موسی نموده گل
تا از درخت نکته توحید بشنوی

از طرف شاخ هر گل خندان نموده رو سوسن ترانه ساز شده بهر گفتگو
نرگس گرفته ساغر زر کنار جو مرغان باغ قافیه سنجند و بذله گو
تا خواجه می خورد به غزلهای پهلوی

نا تنج ابرویت بغضب پیچ و تاب کرد گیسوی تو بگردن جانها طناب کرد
لعلت هزار دل به تبسم کباب کرد چشمت بغمزه خانه مردم خراب کرد
مخموریت مباد که خوش مست میروی

از مردمان خوش است رهائی وخواب امن نیکو بود ز خلق جدائی و خواب امن
عیشی است طرفه بی سروپائی وخواب امن خوش وقت بوریای گدائی وخواب امن
کاین عیش نیست در خور اورنگ خسروی

می سفت دی یکی سخن خوشتر از گهر دست ستم بچاک گریبان کس مبر
این پند راز خواجه شنو ؛ دیده پدر ! دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسر
کای نور چشم من بجز از کشته ندروی

روزی که مهر دل در میخانه را کشاد دریای خم زصدق سر خویش را نهاد
از قلقل صراحیش این نکته شد بیاد ساقی مگر وظیفه حافظ زیاد داد
کاشفته گشت طره دستار مولوی

مشرقی و بیدل :

ما در ضمن نگارشات گذشته خویش ، از مقام تلمذ و آموز گاری مشرقی و بید ل ، چیزی
نوشتیم ، که این ادیب سخنور و طن ما ، یگانه پیر و حضرت بید ل است هرچند در سطور گذشته

۲۷۷


( صفحه ۷۸ ) کابل ( شماره سوم )

مثالهائی نیز برین معنی آورده شد ، ولی چون می خواهیم مطلب را خوب بخوانندگان خود نمایانیم
دسته از غزلیات مشرقی را در اخیر کلام ضمیمه میکنیم ، تا روابط ادبی مشرقی با حضرت استادش
آشکارا شود :
بیدل : اگر چنین بالد ز طوف دامنت اجزای ما بر سر ما سایه خواهد کرد سر تا پای ما
مشرقی : چون عیان از پرده شد مهر رخ لیلای ما یکجهان شور جنون بر خاست از صحرای ما
همچو نرگس روز وشب محوتماشای خودیم گر سرا پا دیده رویت از همه اعضای ما
سیل اشک خون فشانم موج بحر دیگر است پنبه مینای می باشد کف دریای ما
ناخن دست گداز شعله اش نتوان گشاد آبله دارد گره در پای دل مینای ما
حال ما ماضی و استقبال ما هر لحظه حال رفتن خود عبرت ما شد ز نقش پای ما
در شکنج وهم خود داریم پیچ و تاب ها تا که شد تار نفس شیرازه اجزای ما
گل نه تنها « مهردل » زد چاک بر خود پیرهن
خاک بر سر داغ بر دل لاله از سودای ما

بیدل : سعی دیر و حرم بهانه ما بردما را ز آستانه ما
مشرقی پدر است چون حباب خانه ما بر نفس بسته آشیانه ما
از غم چشم سر مه آلودت بشنو از خامشی فسانه ما
ما به عشقت رمیده ایم از خود شور سودا بود بهانه ما
روزگاری چوگل بخون جگر سر کشیده ز خاک دانه ما
قبله روی اوست در نظرم طعنه کعبه آستانه ما
«مهردل» زهره از سرشادی
بر فلک رقصد از ترانه ما

۲۷۸


دخمه منسوب بدخمه سلطان سنجر که در سنه ٥٥٢ هجری در سمت جنوبی روضه مطهر خارج احاطه حرم
شاه ولایتماب در مزار تعمیر گردیده .


دروازه سمت جنوبی حصار بلخ مسمی به دروازۀ نوبهار


ادبیات پشتو
قسمت (۳)
نگارش جناب غلام جیلانی خان جلالی

دکتور گوستاو لوبون فرانسوی در کتاب مشهور تمدن اسلامی خود درضمن ستایش از ادبیات عرب
میگوید اشعار عرب با اشعار تمام اقوام دنیا مساوی است و اوزان وقوافی بوسیله اعراب اسپانیول باروپا
داخل شده نیز راجع به يك شعر حماسی عربی بحواله انکه ( پا لکڑاو ) انرا از نجد باخود آورده خیلی
تعریف مینماید و الحق شعر مذکور درخور تعریف بوده حسب ذیل اقتباس شد .
قطری بن الفجاءة گويد :
اقول لها و قد طارت شعاعاً من الابطال و يحك لا تراعی
فانك لو سئلت بقاء يوم على الاجل الذى لك لم تطاعى
فصبراً في مجال الموت صبراً فما نيل الخلود بمستطاع
و لا ثوب البقاء بثوب عز فيطوى عن اخي الخنع اليراع
سبيل الموت غاية كل حى فداعيه لاهل الارض داعى
و من لا يغتبط يسام و يهرم و تسلمة المنون الى انقطاع
و ما للمرء خير في حياة اذا ما عد من سقط المتاع
مطلب :

« من بنفس خود وقتیکه از بهادران وحشت و هر اس پیدا میکند میگویم: وای برتو نترس !
تو اگر از اجلی که برای تو مقرر شده بخواهى يك روز هم بران اضافه شود ، این مسئول تو
هیچوقت مقبول نخواهد افتاد، پس صبر کن در بازار مرك ، زندگی همیشه در دنیا محال است ،
عمر زیاد برای بهادران جای هیچگونه افتخار نیست ، بلکه آن لباسی است که برای مردمان
ترسو زیباست - انجام هر جانداری مرگ است ، برای هر مخلوقى يك روز مرگ
۲۷۹


( صفحة 80 )
کابل
( شمارهٔ سوم )
وفا خواهد بود ، کسی که در جنگ نمر د ، پیر و ناتوان میشود و مرگ بدین طریق کار او را خاتمه میدهد. زندگی برای مرد بقایده است وقتیکه از نظر مردم افتاد و قدر و قیمتی باو نگذارند »
باین تقریب خوشحال ختک نیز حماسه ذیل را با يك خیال بلند فلسفی ممز وج نموده بزبان شعری چنین گوید :
که سری پیری دوژنی و به نمری ځو چه نوی رسید لی ستا قضا
چه دما په مرګ مشتاق و وهغه ومرل زه لادایم ژوندی پایم په دنیا
اسمان هر کله پیری یکرنګ نکا ک‍اه په کام د ګل جاروزی ک‍اه دخار
پداسی وقت چه وقت د نام و ننګ دی دا بی ننګ پښتانه کا څه رفتار
پښتانه چه نور څه فکر کا نابوددی بی د توری خلاصی نشته په بل کار
مرګ ځما په پوهه بهتر د ازوندون دی دعزت سره چه نوی زیست روز ګار
همیشه به په جهان کښ ژوندی نوی دخوشحال ختك به پاتی سی یادګار
مطلب :
« ای انکه در جنگها از مرگ هراس داری ! من بتو چنین میگویم : هر گاه جن و بشر بمرگ کمر بندند و اجلت نرسیده باشد هرگز نخواهی مرد ، زیرا کسانیکه بمرگ من آرزو داشتند همه مردند و من با وجود شرکت در جنگها تا هنوز حیاة دارم - بازی های گردون همه وقت يك سان نیست ، بلکه گ‍اه بکام گل و گ‍اه بکام خار میگردد ، در زندگی که ساحهٔ نام و ننگ است ، من خیلی تعجب میکنم که افغانها بچه چیز ها مشغولند ـ افغانها هر گاه میل دارند که نعمت آزادی را بچیز دیگری تامین کنند ، این نظریه شان خطا است زیرا نیل این مطلوب بدون شمشیر و فدا کاری هرگز میسر شده نمیتواند ـ زیست در روزگاریکه با عزت توام نباشد ، بفکر من از چنان زندگی ، مرگ با نام و مردی بهتر است ـ چون حیاة این جهان ابدی نیست و مرد ترسو هم می میرد ، لہٰذا خوب است که از خوشحال ختك شجاعت و جوانمردی یاد گار بماند »


( صفحه ۸۱ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )

متنبی معروف گوید :

یري الجبناء ان الجبن حزم
و تلك طبيعة الوغد اللئيم

اذا ما كنت فى امر مروم
فلا تقنع بما دون النجوم

فطعم الموت في امر حقير
كطعم الموت في امر جسيم

مطلب :
« مردمان ترسو تصور میکنند که از میدان مردی کناره گرفتن حزم و احتیاط است ، در حالیکه اینطور سجایا از خواص لئیم و دنی است - ای جوانمرد زمانیکه در صدد حصول مطلب نيك زندکی برائی و عزم نمائی شرط مردی نیست که دران مهم بدون کامیابی انتهائی راضی شوی ـ زیرا مرگ در کارهای پست هم عیناً همان ذایقه را دارا است که در امور خطیر ومهم بانسان می‌چشاند »
باین تقریب شاعرة جوان و دوشیزه افغان گوید :

تر پ له میدانه احتیاط نده
په بدنامی کښی سپی موز یان په تبه مرینه

له تور و بیرته په شا مځه
ځوانان په سرو اورو ورڅی مخونی کڼینه

ښاغلی یو ځله په ځای مری
موزیکی هر ساعت په ځای بی ځایه مرینه

مطلب :
« پسیائی از میدان شجاعت ، حزم و احتیاط نیست ، زیرا دیده میشود که مردمان ترسو و تنبکه از نامداری در میدان ننگ و ناموس میترسند به تب می میرند ـ پس میباید از بیم شمشیر دشمن بحریف پشت ندهی : چونکه جوانان بر آتش سرخ خانه میرند بعد ازان میتوانند دوشیزگان افغان را نامزاد شوند ـ ای جوانمرد ـ مردمان برگزیده و بهادر ، در تمام عمر يك بار میمیرند ؛ ولی بالعکس مرد ترسو هر ساعت بیجا می میرد که من این هر ساعت مردنش را در خور حال او و بجا میدانم »
دکتور کوستا و لوبون فرانسوی در کتاب تمدن اسلامی خود اشعار ذیل عربی را نقل نموده و ازان خیلی تعریف میکند و میگوید : در اشعار ذیل تصویر زندگی انسانی طوری کشیده شده که حکما وفلاسفه نیز آنرا قبول میکنند ، چون اشعار مذکور دارای جنبه حماسی و از حیث بلندی خیال طوریکه

۳۸۱


صفحه ۸۳
کابل
( شماره سوم )

دكتور موصوف ازان ستايش ميكند واقعاً بخود نظير ندارد ، و آن اینست : (۱)
کریم یروی نفسه فى حياته ستعلم ان متنا غدا اينا الصدى
اری قبر نحام بخیل بما له كقبر غوی فی البطاله مفسد
ترى جثو تين من تراب عليهما صفا يح صم فى صفيح منضد
ارى العيش كنز اناقصا كل ليلة و ما تنقص الايام والدهر ينفد
لعمرك ان الموت ما اخطا الفتى لكالطول المرخی وثنياه بالید

مطلب :
« هر انسانی که از شجاعت و سخاوت خويش نام خانواده را بزرگ كرده حق دارد
تا وقتیکه زنده است از لذائذ دنیا بهره مند باشد ـ کریمی که نفسش را در ایام حیاة سیراب کرده اگر فردا
مرگ آمد خواهی دانست که کدام يك از ما بواسطه تسکین ندادن عطش خواهشها ی خویش
دریغ و افسوس خواهد خورد ـ بنظر من گور بخیلی که مالش را نخورده و جمع کرده با قبر
مسرفی که هرچه داشته برباد داده یکسان مینماید ـ و هردو از تلی خاك كه دران تخته سنگ های
سخت و بزرگ به ترتیب چیده اند مشاهده میشود .
« و بنظرم زندگی ذخیره ایست که از ان هر شب چیزی كم میشود وانچه هر روز چیزی
از ان كم شد ، روزی میرسد که بکلی تمام خواهد شد ـ بجانت سوگند که رها کردن مرگ
جوانمرد را مانند شتری است که ریسمان بپای او بسته برای چرا رها کنند ، چنانچه برای مدت
کمی آزادی هم بدهد باید در نظر داشت كه يكسر ريسمان بدست اوست .
بأين تقریب شاعر ملی افغان نیز مطلب فوق را ذریعه اشعار ملی ادا نمو ده گرچه کمیت
اشعار مذکور نسبت بشعر عربی طولانی تر است اما باین وسیله میتوان جنبه وضاحت را ازان دریافت نمود :
مو زی دی خو ب په پالنک نكا حق دهغوده چه وطن په توره خورینه
عالمه یو تر بل جار يـږی نړۍ فانی ده میلمانه دی صورتونه
(۱) گمان میرود تنهایث اول این اشعار نظر باصل از کتاب آقای سید محمد تقی خان که بدست ما
رسیده و درین زمینه مرجع ما ست از طبع ما نده است .

۲۸۲


( صفحه ۸۳ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )
چه ئی ساتی ارمان به و کړی
ښه په دنیا کښ معلو ميږی
توره کول ورکول بويه
په دنيا مه نازيږه ياره
ګل می کاره يار را ته ناست وو
ځوانان سر تور لحد ته څور شوو
مورکی مه راته کايږه
په پان ولاړيم و جار نه يم
چه غم کوی غم دی په کورشی
خوړه ور کوه چه مرګی خونی رنګوينه
مرګ دهرچا قبر په تيږ و پټه وينه
که دی پکار وی چه ځوانان دی یادوینه
له شاه جهان بادشانه پاتی شو وملکونه
چه ګل می لوی سو جانان تور بخاوری سونه
پتکی ئی کیږو دو د شناختو به سرونه
نری شمال دمازد يګرهم ورك بقسمة
دمار په خو له کښ دجهان تیری زمه
دریار اوا خله چه دسین غاری ته ځونه
مطلب :
« مرد دون همت نباید از لذائذ دنیا متمتع باشد - زیرا این نعمت شایان حال ونعم البدل زحمات همان اشخاص جوانمرد است که بموقع از وطن بشمشیر مدافعه نموده اند - ای مردمان درزندگی با هم محبت کنید ، زیرا دنیا خوانی است بی بقا که وجودهای ما برای مدت کمی بران مهمانند - کسی که مال و دارائی خود را صرفه نموده در حین مرگ افسوس خواهد خورد ، پس ای جوانمرد بخور و بدیگران هم بده که عارض مرگ خانه ها و خاندانها را ویران می سازد - خوبی وبدی دردنیا خوب است وانسان از ان مستفید شده میتواند، ورنه بعد از مرگ زمانه قبر هر کس را به تخته سنگها سخت می پوشاند هرگاه میل داری بجوانمردی یادشوی ، برای تو سخاوت و شمشیر لازم است - بر دنیا فریب نباید خورد، چونکه درمقابل مرگ از شاه جهان مملکتش مدافعه کرده نتوانست واو را ترك داد ـ من می بینم که درزمان غرس گل های آمال خود یار عزیزم حاضر و به پیش من نشسته بود ، اکنون که شجره امیدم بار آورد نظر میکنم که همان دوست عزیزم خاك شده و مرده است ، جوانان بلحد سر برهنه پائین میشوند و حاصل دستار زندگی شان بیش از دستمالی نیست که عادة بعد ازمرگ بر مزار آنها تعلیق میکند - ای مادر زمانه بر من عتاب مکن زیرا زندگی من به نسیم خفیف عصر میماند که بزودی آرام و خاموش میشود - من در حیات بمقابل مرگ بر بلندی بی بنیادی استاده ام و احوالم بکسی شباهت دارد که در دهن اژدها بتدبیر جهان مشغول باشد ـ پس شخصیکه با چنین زندگی کوتاه

۲۸۳


( صفحۀ ٨٤ )
کابل
( شمارۀ سوم )

بغـم و اندوه بسـر میبرد خانۀ او سـزاوار ما تم اسـت ، ای عزیـز بیا یکتار در با ساعتی با سـرود ملی
بسـر بریم » .
ابن خطیب شاعر معروف عرب ، با فتخار فتح شهر ( قابس ) و ستایش از شجاعت امیر تمیم
ابن المعز حماسۀ آ تی را با يك طمطراق شاعر انه سر وده است :
ضحك الزمان و كان یلقی عابساً
لما فتحت بحد سیفك قابساً
الله یعلم مـا حو یت ثمار هـا
الا و ابـوك قبل الفـارساً
و من كان فی زرق الاسنه خاطباً
كانت له قلل البلاد عرائساً
فـا بشر تمیم بن المعز بفتحـه
تركتك من اكناف قابس قابساً
مطلب :
زمانه را بعد از انکه تر شروئی فرا گرفته بود دوباره خندان اسـت ، در حا لیکه
بدم تیغ تو شهر قابس فتح شد ـ خداوند میداند که کثرت اشجار و میوه های آن بجز
این نیست که پدرت قبلاً در آ با دی اندیار کوشیده و ضمناً اشجار مثمره را هم در ا نجا غرس
نموده بود ـ کسیكه با برق سنان همراه دشمن مخاطبه میكند برای او سز است که در مقابل
همت او قلل بلاد ما نند عروسها زیبا و آراسـته گـردد ـ پس من بسبب این فتح در خشان
به تمیم بن المعز بشارت میدهم ، و میگویم تو آنی که از بر ق شمشیر خود در اطراف شهر قابس
لمعات رخشانی را بیاد گار گذاشتی .
نور الدین شاعر افغان بافتخار نجاۀ وطن و ستا یش که از شجاعت یكنفر جنرال نامی افغان حماسه
ذیلی سروده است :
محمد جان بیا غزا ته شبی توری تیری کری
دبـالاحصار دتوپو خولی ئی پر سپری کر
. . . . . . . . . . . .
چه په شینكو توپو ورخی محمد جان خان ده
٢٨٤٧


( صفحه ٨٥ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )
محمد جان خان می خیالی ځوان زرغون شالی ده
د ملو ك زوی ده بمعنا کښی شین مزری ده
په غاطری توپو و لار مشرئی دی ده
صبابه کوچ وی مخ په کرمه له طوطیان نوسره
مطلب :
« محمد جان باز برای جهاد و مدافعه وطن شمشیر های بران را افغان کشید و بر علیه جانب مقابل
تو پهای قلعه جنگی بالا حصار را بفرش در آورد . . . . . . . کسیکه باآتش و دود های
ایرمانند تو پهای جانب مقابل هجوم می برد جنرال محمد جان است .
محمد جان خان جوانی است که در بین مجاهدین بشال سبز امتیاز دارد ، پسر ملوك خان است
ولی در معنی شیر است که در شجاعت نظیر ندارد - جنرال طوپهای قاطری افغان است
( یکنوع توپهائی بود که آنها را بوسیلهٔ ستورها حمل و نقل می نمود یعنی شبیه به توپهای جبل ) بلی
فردا با شجعان افغان رخ بجانب کرم حرکت خواهد بود .
نا گفته نماند ، هرگاه انسان در اطراف ادبیات حقیقی این دولسان مهم « پشتو و عربی بدقت غور کند
می بیند که در ضمن مزایای ادبی اشعار بسیاری از شعرای عرب وافغان حتی مراثی که عادةً در مورد
تعزیه و ماتم داری فقدان رجال برجسته سروده شده نیز روح حماسه وفخر وجود دارد ، این موضوع
در محلش یعنی قسمت های آینده خوبتر توضیح خواهد شد اما درینجا هم بیمحل نیست که دو مرثیه عربی
و پشتو را که عیناً حماسه است و در زمان مرگ دو نفر مرد نامی این کشور تاریخی بعربی و پشتو سروده شده
بطور مثال ایراد نمائیم :
نشیده ایست که در مرثیه امیر نصر بن ناصر سبکتگین برادر سلطان یمین الدوله محمود (رح) سروده شده :
يا قبر نصرانت اول حفرة
من الارض خطت للسماحة مضجعا
يا قبر نصر كيف و اريت جوده
وقد كان منه البرو البحر مترعاً
بكى الجود لما مات نصر فلم يدع
لعينيه لما ان بكى الجود مدمعا
٢٨٥


( صفحه ٨٦ )
کابل
( شماره سوم )

فتى عيش فى معر و فه بعد مو ته كما كان بعد السيل مجراه مرتعا
ولمامات النصر مضى الجود وانقضى واصبح عرنين السما حة اجدعا

مطلب :
« ای گور نصر تو نخستین کودالی از زمین که آرامگاه جوانمردی و سماحة قرار گرفتی - و ای
گورنصر چطور توانستی کرم و سخاوت او را بپوشانی در حالیکه از جوانمردی او تماماً برو بحر آ بادان
می بود - بفقدان نصر جوا نمردی وکرم تا اندازه زار گریست که در هر دو چشم آن از کثرت گریستن
قطره اشك باقى نماند - جهانیان در سایه کرم او بعد از مرگش هم چنان عیش دارند مثلیکه بعداز مرور سیلاب
مجری آن سبزه زار خرمی را برای چرا برو یاند .
باین مناسبت خوشحال خان در مرثیه نظام خان پسر خود گو ید :

کشکی خوان دی بتانه په ننګ کښ مړوی نه چه ګور لره روان شو له تولتك
چه دقام په ننګ کښ ومری هغه زوی پعالم کښ دخپل پلارغاړه كالك
زړه داښيو سره وپوست ځما ستر ګو نور به څه راشی ځما له مر د مك
هغه وقت به بیر ته را نسی نظام چه به نوتی د خپل با با له و ك
که حیاوه که وفاوه که سخاوه (۱) شایسته ستاپه وجودوه هره يك
اسمعیل غوند به دراته تسلیم وه که په حلق دی نظام کښيښو كزلك

مطلب
« ای کاش جوانمرد در مورد اقامه کدام ننگ وغیرت افغا نی می مرد نه انکه از لحا ف
بیماری بجا نب کودال نا کا می عازم گردید : پسریکه در بجا کر دن ننگ و ناموس ملت بمیرد در جهان
نام وننگ « پدر خود را سر بلند میگرداند - دلم از شدت این ماتم که پسرم بدون يك ا فاده بقوم
رایگان رفت در سینه آب و از دید گانم بجا ی اشك رو ان شد ـ ا کنون در مردم چشمم قطره
باقی نمانده تا در فراق او بریز انم - ای نظام ! همان ساعت دو بار ه نخواهد آمد که تو هیچکا بدون

( ١ ) در بعض نسخه ها بجای سخاصفا آمده که بمعنی خوش خوئی و شستکی اخلاق است

٢٨٦


( صفحه ۸۷ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )

مرضی پدر بکاری اقدام نمیکردی ـ تمام صفات برجسته وفا و حیا و سماحت طوری بر وجودت زیب داشت مثلیکه شایستۀ شان تو خلق شده بود و باندازه مطیع پدر بودی که هر گاه بگردنت کارد قربانی میراند تو مانند اسماعیل ( ع ) تسلیم مینمودی (۱). (تا تمام)

تا اینجا راجع بحصه اول تقسیمات ارسطو یعنی فخر وحماسه نمونه های كوچك اشعار عربی و پشتو را با هم تطبیق و مقایسه نموده نوشتیم ـ و گمان میکنیم درین نگارش مختصر تا اندازه بتوانندگان محترم نزدیکی روح ادبیات پشتو را بطبیعت و بلندی خیال انرا افاده کرده باشیم، بنابر ان از قسمت فخر وحماسه بهمین قدر اکتفا نموده در شماره های آینده به تطبیقات دیگر اقسام اشعار عربی و پشتو خواهیم پرداخت ـ کتبیکه تا کنون در برخی مسائل ادبی بآن رجوع شده حسب ذیل است :
(۱) دایرة المعارف فرید وجدی بكك ص ٥٧٥ ج ١ و ص ۷۸۳ ج ٩ . (۲) دایرة المعارف بستانی ردیف ( الف ) ص ٦٥٥ ج٢ - (۳) تمدن اسلام تالیف دکتر کستاولو بون فرانسوی ترجمه اقای سید محمد تقی خان گیلانی . (٤) الهلال فى اربعين سنه تالیف امیل زیدان ص۷۸ . (٥) ادب الابي الحسن الماوردي ص ٢٤٧ . (٦) مختارات ص ٧٦ (۷) ثقافة العالم مقالۀ د نگارش جرجی زیدان . (۸) الكامل ابن اثیر جزری ج ۱ ص ) ۲۰۳ و دیگر اجزای آن . ( ۹ ) البدیع و الطر یف لجبران خلیل ( ۱۰ ) الا غانی . ( ۱۱ ) نوابغ الكلم لجامعه احمد حمدان ص ٢٢ . ( ۱۲ ) مقاله السيد جميل صدقی زهاوی ـ (۱۳) مجموعة قصائد البنهاني معروف ـ (١٤) العتبي لعبد الجبار يميني ـ (١٥) زبانهای افغانستان نگارش یعقوب حسن خان ـ (١٦) تاریخ دول ـ (۱۷) مجله هلال شماره ٨ مجلد ٤٣ ص ۹۰۳ ـ (۱۸) فلسفه قانوع بفكر لمؤلفه نوبخت ـ (۱۹) دیوان خوشحال ختك (۲۰) ديوان عبدالحميد ماشوخیل ـ (۲۱) نسخه خطی اشعار حماسی پشتو مدونه مرحوم ملا محمود خان افغان نویس و جناب عبدالله خان افغان نویس ـ (۲۲) نسخه خطی اشعار ملی پشتو ـ (۲۳) مجله ادبی خیبر منطبعه اسلاميه كالج پشاور ـ (٢٤) غزلیات خطی میرزا زاهد خان ابراهیم زائی ( ٢٥ ) غزلیات خطی عزیز خان رعنا خیل

۲۷۷


خوشحال خان ختك
نگارش جناب امین الله خان زمرلائی
يا
مرد شمشير و قلم افغان در قرن ۱۷ ع
(۲)
مذهب وعقائد
خوشحال خان مسلمان واهل سنت و جماعت بوده مذهب مهذب حنفی داشت و بتمام عقائد سچه
و منزه اسلامی یعنی وحدت ذات واجب الوجوب وملائك و پيغمبران و کتب آسمانی و روز آخرت
و بعث بعد الموت و نیکی وبدی از جانب او تعالی و همه احکامات اسلامی معتقد بود : -
اعتقاد ئی د خاصا نو و ما را كـر كه زه هر څو په عمل کښی شرمساریم
فريښتی که کتابونه د آسمان دی په همه پیغمبر انو په اقراریم
د كونين پيدا كوونى لاشريك دى په داهو مره اعتقاد کښی استواریم
د قيامت په ورځ قايل يم بيگمانه نيك و بد واړه لتا دی خبر داريم
پس له مرگه بياژوندون د خلايق دى په داو ره کښی له شرك نه بيزاريم
پیغمبر می محمد دعبدالله دی مینه دار په ئی اصحابو په چا ر ياريم
امامان ئی داولاد واړه برحق دی تر مهدی پوری دوارو خدمتگاریم
چه دښمن ئی د اصحابو داولاد وی په وخکښه ئی دبيخ او دتباريم
د مذهب چیښتن حلور دی پنځه نه دی حنفی سنی مذهب د دین پکاریم
۲۸۸


( صفحه ۸۹ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )

شرع را پیش آهنگ هر کار دانسته میخواست همه امور مطابق بآن در جریان باشد و یگانه عوامل نهضت و پیشرفت انسان شرع را عقیده داشت علمای راست باز حقیقی را دوست داشته بمنزله چراغ و رهبر می پنداشت : -

عالمان د شريعت لکه چراغ دی اور په لور در وښنائی اساليب
داد مځکی مخ ئی واړه په حساب دی په حساب کښی هم مویز دی هم زبيب
د دریاب او به دشرع په حساب دی دهر څه نه ئی ور کړی دی ترتيب
داهمه واړه د شرع خدمتگار دی محتسب قاضی مفتی ملا خطيب
عاقبت مر يد د شرع دای شه که خبر ئی بوعلی کړ و عندليب
په جهان کښی بل رقیب د شرع نشته که رقیب دی يو شیطان ئی دی رقيب
مخالف د شرع وا ړه شیطانی ده مخ ئی تورشه چه عمل کړی په تکذیب
چه غمخور دی دهر کار ندی په دين کښی نه دی یاردی نه محب دی نه حبيب

چه له شرعی یوقدم درومی بی روخه و گومال و ته تيار لکه رباب شی

به سادات و اهل بیت و تمام اصحاب کبار و پیروان و صحابه آنحضرت صلی الله علیه و سلم دوستی و محبت فوق العاده بدل داشته اهل رفض و بدعت را سخت دشمن می پنداشت و بنظر نفرین می دید : -

چه په سب دابوبکر او دعمر دی که په خوله کلمه لولی هم کافردی
دهغو په مرگ ثواب گټلی بویه چه بد گو د ذی النورین او دحیدر دی
رافضی خارجی دواړه با ور و کړه ترسگانو تر کوسا تو لا بتر دی
ترمهدی پوری یو ولس دی یا دولس چه همه زوی نمسی د پیغمبر دی

۲۸۹


(صفحه ۹۰)
کابل
( شماره سوم )

همه واره امامان و و دخیل دور هریوکس له دوی د دین دنیا سرور دی
تر اوله تر آخره که گرهیدږی دبی بی اولادی کل نور البصر دی
چه دوستی ئی د سید نه وی په زړه کښی نوهغه سړی همیش خاوری په سر دی
تر هلال او تر بلال ئی صدقه شم لارانجه می دپله خاوری دبو زر دی
په سرو زرو کښی کمی دقدر نشته اصحابان دپیغمبر واړه سره زر دی
زه خوشحال ختك هغه سنی مذهب یم چه یاران را باندی واړه برابر دی

تراوله ترآخره په جهان کښی دسید غوند نشته معراجی
زه خوشحال ختك په حب داهل بیتو خارجی رافضی کړم اخراجی

از رسومات بی معنی و مزخرفات لا یعطل که بعضی از نادانان و جهال آنرا جزو دین شمرده
یا ترک آنرا دشوار می پنداشتند و بدانواسطه رخنه در اسلام و تزلزلی درارکان زندگانی خویش
بنابر نافهمی خود وارد میکردند جداً مخالف ومتنفر بوده اقوام وعشائر را منع می نمود : -
هرڅه شرع فرمائی په هغی کار کړه نه عمل کوه په رسم په دودون
عادات واخلاق :
خوشحال خان صاحب سلوك ، احسان ، مروت ، شجاعت و سخاوت بوده شمشیر و ملیت را
بر همه چیز ترجیح میداد نام نيك وعزت نفس را از نتائج زندگانی می شمرد و زندگانی را
در آزادی میدانست : -
که دی زړه وی چه تل پائی لکه خضر دنیکی نامه ژوندون دی تر مدام

مرگ ځماپه پوه به ترداژوندون دی دعزت سره چه نوی زیست روزگار

۲۹۰


( صفحة ٩١ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

آزادی تر پادشاهی لاتیری کا چه دبل تر حکم لاندی سی زندان شی

به شمشیر سعی و عمل و اعتماد به نفس کشمکش حیات را جواب میداد و بسیار دوست داشت
که دیگران از مزد دست او کسب معیشت نمایند و نمیخواست که خودش بچیز نا چیز هم محتاج
دیگران باشد : -

که آسمان دی دمزری په خوله کښی ورکا
دمزری په خوله کښی مه پریږده همت

ته د چا و جام ته طمع امید مکره
حریفان دی باده نوش وی ستا له جامه

رنځوران که کار و بارنه کا معذور دی
روغ سړی به ولی نه کا خپل روزګار

سخاوت را از همه چیز بهتر میدانست با وجودیکه در عرض سال مالك مبالغ زیادی میشد
چون همه را در راه جوانمردی و سخاوت ، جود و عطا بذل و احسان ، صرف می نمود بقول خودش
گاهی زکوة و قربانی بر او واجب نشده : -

دحاتم غوند می خیل و حشم نشته په عطا کښی له حاتمه برابریم
سخاوت می په تقلید په رسم نه دی زه له ځایه د سخی بابا پسریم
په عالم کښی می خبری د مردی شی په همت کښی په وږګری ناموریم

زرو ماته هسی خوار وو لکه خاك د بیابان
نه زکوة په ما واجب شه په در ست عمر نه قربان

٢٩١


( صفحة ٩٢ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

خوشحال خان به شکار باز و دیگر مرغان شکاری نیز معتاد بود و غالب اوقات را درین
شغل بسر برد به تربیت و نگاهداشت باز و اصول طعمه دادن و معالجه کردن او مهارتی بسزا
داشت چنانچه کتابی درین باره نیز باسم باز نامه نگاشته است و شکار کردن را به این مرغ
شکاری نیکو میدانست و شوق مفرطی داشت .

یوساعت به می په درس سل به می په ښکاروو کلهٔ ښکار پر یښوم په کسب د کمال
د جهان تحصیل به کل واړه ځماوه که اخته نه وی د ښکار په اشتغال
غائین وتلی بیزه سپینه لا تر اوسه باز پلاس گر ځم په غرونو په جبال

زه خوشحال به د بازونو ښکارپری نږدم ژوند ی یم دامی کار دامی روز گار

خوشحال خان با پریرویان و گلعزاران سیمتن یعنی جنس لطیف ( اناثیه ) و مجالست و
موانست آنها نیز مایل بود چنانچه هر وقت بعمر صرف شده و ایام جوانی گذشته افسوس میکرد:

بخت اقبال که تا ته درکړه هسی ناوی چه مهتاب ئی منفعل دی تر جمال
ستا به دوه او یا کالو نه وی د عمر سود فائده دی راته وایه له وصال
دوه او یابه دی هله دزړه پکام وو که ځوانی و رسره هم وی اتصال
دپیری په وقت کښ هر هوسگنده وی لاپه تیره عشقبازی ده غیرسیال
د دلبرو مینه چا دا هو نبره را کړه چه ئی هیچ کله خالی نه یم له خیال

اولاد و احفاد

خوشحال خان اولاد و احفاد زیادی داشت چنانچه تعداد پسران و نواسه هایش در زمان
حیات خود خوشحال خان که ازان ذکر کرده بصد نفر میرسید و در تعداد ثقه پسرانش اختلاف
است مگر یقینی از سی نفر پسر بدون دختر کم نبوده و ما نتیجهٔ همه تحقیقات خود را که درین
زمینه بدست آورده ایم ذیلاً ارائه میدهیم : -
۲۹۲


( صفحه ٩٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

انسكلو پیدی آف اسلام تعداد پسران خوشحال خان را برعلاوه دختران ٥٧ ذکر کرده را ورتی میگوید « خوشحال خان پنجاه و دو پسر و چند دختر داشت » مقاله که در سال پنجم سراج الاخبار بقلم فاضل مرحوم غلام محی الدینخان افغان استاد و متخصص پشتو نوشته شده تعداد پسران خوشحال خان را پنجاه و شش میگوید و جناب عبدالله خان در مقاله مندرجه شماره ١٣ کابل پسران خوشحال خان را سی و چهار نفر نوشته و در مقدمه انجمن افغان زائی بقلم عبدالمجید پروفیسر افغانی مطابق تعداد انسکلو پیدی پنجاه و هفت نفر قید گردیده و جناب فاضل عبدالحی خان حبیبی در شماره ١٠ سال ١٣ طلوع افغان ٣٠ نفر ذکر کرده .
علی ای حال در تعداد سی نفر پسران خوشحال خان جای تردید نیست چه خود خوشحال خان نیز در چند جا که از تعداد اولاد به ترتیب سنین خود ذکر کرده تعداد پسران خود را بسن هفتاد و دو در يك دو جا صریحاً سی نفر میگوید و هم ممکن است که بعد ازان نیز بر تعداد پسران اوا فزوده شده باشد و به سی و چهار رسیده باشد و چیز یکه ما گفتار خود خوشحال خان را نسبت به پسران او در دیوانش یافته ایم ذیلاً چنین است :-
زوی می اشرف خان دی چه خور شوی کورپری تول دی
زه چه په بند لارم خیلخانه می شوه برهم
څلویښت زوی نور لرم یودی په کښ چه لوی دی
واړه برخوردار شه خدای ئی وساته له غم
اوس پنځه نسی لرم افضل د اشرف خان دی
خدای ئی برخوردار کړه طمع ډیره تری لرم

درحینیکه سن خوشحال خان ٥٩ است میگوید:
دریغ یو په کښ شهباز شوی یا خوشحال
شل پنجه لرم همۀ صغیر و کبیر

٢٨٣


( صفحۀ ۹۰ )
کابل
( شمارۀ سوم )

د او یا کلو نو اوس یم
په دا ماه رمضان
کال زر یو نوی دهجرت وه
هم تحویل وه د میزان
واړه دیرش زوئی لرم
اوس حاضر په دا آوان
* * *
دیرش می زوی بشپاره دی
د نمسیو می څه شمار دی
* * *
یوڅرگند قابل هر گز په دوی کښ نسته
که و دیرشو ته نږدی ځما په شمار دی
* * *
د خوشحال ختك كه سل زوی نمسی دی
لا لايق د خانی نه وینم پسر

آثار و مولفات
خوشحال خان باو جود یکه اکثر حصۀ از عمر گرانبها را در جنگهای مغل ومخالفت های قومی
و قبیله وی صرف کرده است بازهم در زمره مصنفین و مؤلفین بزرگ او را می توان شمرد ومستشرقین
فرنگ و دیگر کسانیکه او را می شناسند تا یکصد جلد کتاب نظم و نثر در علوم مختلفه شرقیه
متفق علیه به او نسبت میکنند بل راورتی مصنفات ومؤلفات او را (۲۵۰) جلد میگوید مگر افسوس که
دست یغماگر زمانه همۀ این آثار را بیاد فنا و نیستی داده جز معدودی ازان نام و نشانی نیست چیزیکه
هست آنهم نادر ودست عموم ازان کوتاه ، و آن این است : -
(۱) دیوان غزلیات (۲) کلیات ( که مشتمل بر قصاید غزلیات وانواع شعر است )
(۳) باز نامه نظم ( کتاب متعلق امراض باز و با شه با علاج آن وطریقه های شکار ) (۴) هدایه
که از عربی به پشتو ترجمه کرده است (۵) آئیه از عربی به پشتو ترجمه کرده است و متعلق امور
مذهبی است (۶) دستور نامه هدایت متعلق بسنن عمامه ومختلف طریقه های آن (۷) صحت البدن
متعلق بطبابت (۸) فضل نامه تنازع در بین قلم و شمشیر (۹) فرخنامه (۱۰) رياض الحقيقت (۱۱)
عیار دانش (ترجمه انوار سهیلی ) که بشکل میسر میشود مکر بعضی میگویند که آنرا افضل خان نواسه

۲۹۴


( صفحه ٩٥ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )

نواسه خوشحال خان ترجمه کرده است . و نیز خوشحالخان سفینه یاد داشتهای مفصلی دارد که افضل خان
نواسه اش در تاریخ مرصع بآن حواله میکند و هم راورتی میگوید که خوشحال خان يك قسم مختصر
نویسی و رزم نویسی را ایجاد کرد که صرف باو و خاندان او معلوم بود و آنرا زنجیری میگفتند لیکن
افسوس است که حالا بدست نمی آید
علم وفضل درین خاندان موروثی بود وقابل تعجب چه همه پسران او باستثنای دو سه و اکثر
نواسه ها و کواسه های اوادیب و شاعر شیرین کلام وصاحب دیوان بودند و ماچند پسر خوشحال خان را
که مانند پدر مالك تالیف و تصنیف در پشتو اند نیز نام میبریم : -
(۱) اشرف خان : پسر بزرگ خوشحال خان در ایام حبس خود خیلی آثار پشتو نوشته است
که مملو از احساسات وطن پرستی اوست .
(۲) عبدالقادر خان صاحب دیوان که مشتمل بر غزلیات نفیس پشتو میباشد و کتاب آدم خان
و در خانی را بزبان پشتو نوشته و دیوان جامی را از فارسی به پشتو ترجمه کرده است .
(۳) صدر خان صاحب دیوان و کتاب خسرو و شیرین نظامی را از فارسی به پشتو
ترجمه کرده .
(٤) سکندر خان مثنوی مهر و مشتری و يك ديوان غزلیات را نوشته است .
(٥) گوهر خان صاحب دیوان غزلیات نفيس .
راورتی میگوید « یکی از عمده ترین خواص این خاندان علمی این است که زنان این خاندان
نیز ذوق و شوق علمی داشتند چنانچه بسیاری زنان این خاندان معروف دیوان ها تصنیف کرده اند
یکی از زنان خوشحال خان که ما در اشرف خان است شاعره مشهوری بود چنانچه خیلی غزلیات
و اشعار آن دیده میشود و این خاندان برای ادبیات پشتو خدمات قابل قدری نموده و خیلی
آثار آنها دیده میشود اگرچه اکثر آثار این شخص معروف و خاندان عالی او بدست نمی آید
و از بد قسمتی مفقود شده است »
ناتمام

٢٩٠


اقتباس از اور نقبل کالج میگرین
نومره مسلسل (۳۹)
کتیبه آرامگاه سلطان
محمود غزنوی
مترجم - جناب سرورخان گویا
فاضل معاصر جناب سید سلیمان ندوی در مجله معارف مورخه ١٩٣٤ ماه می
در صفحه ٣٣٧ آن مجله كتیبه مزار حضرت سلطان غزنه را چنین تحریر كرده است .
نومر برحمة الله
علیه ونور
حفرة و ا بیض وجهه
عشية يوم الخميس لسبع بقين من شهر ربیع الاخر
لسنة احدی و عشرین و ا ر بع مائه
سطور ذیل نیز از حضرت سید است : غالباً صورت قبر و ساختمان تربت حضرت سلطان از
بنا های قدیم است زیرا خطی که شامل تاریخ وفات و کلمات دعائیه بر شوشه تربت حضرت
سلطان با سلوب عربی نوشته شده عیناً مشابه بخط کوفیست . و خواند نش چندان سهل و آسان
نیست بنده يك نظر سطحی عبارت مرقومه یك طرف را که دران تا ریخ و فات سلطان مرقوم
است خواندم .
در حاشیه همین صفحه ا نتقادی برخواجه حسن نظامی هم دارند مبنی بر اینکه عبارت این
کتیبه را بطور صحیح خوانده نتوانسته اند و لی جناب سید صاحب نیز از عدم فرصت و عجله
که داشتند در خواندن این کتیبه چند جای سهو کرده اند (۱) چون ا سم مبارك ا ین فاتح
(۱) بنده در ین فرصت که حضرت فاضل محترم جناب سید صاحب مشغول قرائت کتیبه بودند
حاضر بودم ایشان به نهایت سرعت و عجله این کتیبه را خوانده و یاد داشت گرفتند : مترجم .
٢٩٦


کتیبه آرامگاه سلطان محمود غزنوی


[BLANK PAGE]


( صفحهٔ ٩٧ )
کتیبهٔ آرام گاه سلطان محمود غزنوی
( سال ششم )

جلیل القدر عظیم الشان بر زبان ها جاری و ساریست لازم دانستیم که صورت صحیح قرائت
این کتیبه را به قارئین محترم تقدیم نمائیم . عکس این کتیبه که مقابل این صفحه مندرج است درمجلهٔ
سائریا در پلیت ( ٢٤ ) بسلسلهٔ کتبات غزنی سنه ١٩٢٥ از طرف مستشرق فاضل فلوری ( ١ ) شایع
شده است فاضل موصوف عبارت مرقومهٔ این کتیبه را هم صحیح خوانده وهم صحیح درج نموده ا کنون
ما بنوبهٔ خود کلمات این کتیبه را باقید اعراب که در اصل مرقومه موجود ولی فلوری مراعات
اعراب را نکرده و اصل رسم الخط را ملحوظ داشته است در ین جا بقرار ذیل مینویسیم :
( سطر ١ ) تُوُفِّىَ رَحمَةُ اللهِ ( سطر ٢ ) عَلَیهِ وَنَوَّرَ
( " ٣ ) حُفْرَتَهُ وَ بَيَّضَ وَجْهَهُ عَشِيَّةَ يَومِ ( سطر ٤ ) الخَمِيسِ لِسبعٍ بَقِينَ مِنْ شَهْرِ
( " ٥ ) رَبيعِ الآخَرِ سنة إحدی ( سطر ٦ وَ عِشرينَ وَ أربَعِ مِائَةٍ غُفِر لَه
پس معلوم شد که اصل کتیبیه در ٦ سطر مرقوم است ، در ٥ سطر برعلاوه اسلوب خط
کوفی نبوده بلکه صورت ابتدائی نسخ است بنا بر عقیده فلوری این کتیبه بعد از مرگ سلطان
که سالهای نزدیک با شد نوشته نشده بلکه از زمان های بعد است زیرا در ین کتیبه نسبت
بسایر کتیبه های آن عصر آثار عروج وار تقای خط نسخ موجود است رویهمرفته از امهات مطلب
اینکه در ین کتیبه جمله : ثو من برحمة الله نیست بلکه « توفی رحمة الله » است کلمه « ابیض »
نیست بلکه « و بیض » است لسته نیست بلکه سنه است و در پایان مرقومه کتیبه کلمه غفرله است .

مزار خواجه ابو النصر پارسا در بلخ

ترجمه از يك مقالهٔ روبرت با ئیرن که درمجلهٔ موسسهٔ امریکیائی نشر شده
و محمد رسولخان متعلم اعداد یه چهارم مکتب حبیبیه ترجمه نمود ـ ارسالی جناب فیلیکس
هالیند معلم زبان انگلیسی مکتب عالی حبیبیه .
ماسوای رواق مخروبه که مشتمل بر آثار غیر جالب نظر کاشی کاری است، و درنتیجهٔ روایات
محلی بمدرسه نامزد گشته، روضهٔ خواجه ابوالنصر پارسا تنها ساختمانی است که دربین دیوارهای بلخ
بجا مانده و همه گونه دلچسبی های فنی را اهداً مینماید . از این نقطه شهر جدیدی که در اثر تجویز
حکومت افغانی و فعالیت محمد گل خان رئیس تنظیمیه تعمیر آن روی کار است منشعب میشود . ترمیم
این بقعهٔ تاریخی هم مد نظر است .
(١) نگارنده را درنوامبر سنه ١٩٣٢ هنگامیکه درپاریس نمایش گاه آثار قدیمهٔ غزنی با هتمام
موسیو کودار و فلوری انعقاد می یافت با فاضل موصوف اخیر الذکر ملاقات و صحبت دست داد .

٢٩٧


( صفحهٔ ۹۸ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

در ١٤١٩ حضرت جامی در سن ه سالگی بمعۀ پدر خود بملاقات خواجه محمد پارسا ، در موقعیکه
بعزم زیارت مکه از بخارا به شهر مادری جای موسوم به تربت شیخ جام رسیده بود، شتافت . شصت سال
بعد می این ملاقات را اولین تجربهٔ مجذوبیت خود شناخت . خواجه محمد پارسا در جریان همین سال
باز دید در مدینه رحلت کرد و جامی در شرح حیات این بزرگوار میگوید : «بعد از او خواجه ابونصر
ثمر زندگانی بی آلایش او است . » این شخص که پیر و خواجه محمد پارسا بشمار میرود و اخیراً
یادگار بزرگی بنام او بر پاشد ، در زمرهٔ مورخین تیموری ، که آثار شان در السنهٔ اروپائی توجه یافته ،
خیلی کم طرف توجه واقع گردیده در کتاب ( khwandamir ) میخوانیم که خواجه پارسا در یکی
از دارالعلوم های سواد هرات عهده نطاقی را بمقابل معاش مکفی بذمه گرفت . اشاره و توضیح مزید
در خصوص این شخص در تاریخ معین الدین محمد وجود دارد : در ١٤٥٤ م با بر نواسهٔ شاه رخ برای
رد حملهٔ ابو سعید سلطان سمرقند ، جانب شمال رفت . معین الدین می نویسد « با اینکه ابوسعید چون
از عزم و روانگی با بر خبر یافت و از بلخ به پایتخت مراجعت کرد ، با بر بازهم در پیشرفت خود
ادامه داد و چون ببلخ رسید با صوفی ابونصر ملاقی شد . ابونصر بسیار کوشید تا او را
از عزمش منصرف سازد ولی نتیجه نداد . »

این تاریخ که عبارت از ١٤٥٤ و توام بشرح فوق است بزرگی و صفوت خواجه نصر پارسارا
مبین میسازد . از اینرو تعمیر این روضه را بگمان اغلب میشود بثلث اخیر قرن پانزده منسوب کرد .

طرز قابل یاد داشت این ساختمان قبهٔ قبرغه دار آنست که شاذ وغیر معمولی گفته میشود
و مشابه به قبر تیمور در سمرقند و مقبرهٔ تیموری در هرات است ، که موخرالذکر تاریخ خود
را در سال ١٤٣٠ نشان میدهد . با اینهم خصوصیت کاشی کاری این روضه بدورهٔ تازه تری
مطابقت دارد . نقشه هائیکه در این جا دیده میشود به نسبت یادگار ها و آثار قدیمتر تیموری
شوخ تر، ورنگ آمیزی عمومی آن ساده تر واکثر منحصر به سیاه و آبی روشن و بیشتر
سفید است که در بعضی جای ها برنگ سیاه آمیزش یافته تا حصص مختلف نقاشی را ثبوت و
تمرکز بخشد . در اصل تزئین و نقش کاری این محل عبارت از آبی شفاف ونقرئی است
وطور کلی از رنگ ارغوانی، که مناره ها و مقابر هرات را سایه دار وبا شکوه جلو میدهد
و در نصف اول این قرن تعمیر یافته اند، عاری است .

این تعمیر بشکل هشت ضلعی است که هر ضلع آن شش و نیم قدم طول دارد . چهار ضلع
متبادل آن بهم وصل یافته و صورت کثیرالاضلاعی را نشان میدهد که از زوایای مرکزی
هشت ضلعی بفاصلهٔ چهار قدم منشعب گشته . باینصورت اضلاع مربع که تمام سطح تعمیر را
در بر میگیرد تقریباً هر يك هفتاد قدم طویل است . ارتفاع این گنبد تا انتهای رواق مخروطهٔ
آن در بین هشتاد و نود قدم تخمین میشود . قطر رواق تقریباً ۳۰ فت است .

۲۹۸


در منطقهٔ آموی علیا
ترجمهٔ جناب عبدالغفور خان مترجم انجمن
قسمت دوم ـ عبور از اشکاشم و غاران
در اشکا شم ـ زيباك و نیز در وا خان ، حاکمان محلی که عموماً خویشا و ندان میر های بدخشان می باشند حکومت می نمایند . « مارکو پولو » نیز هنگا میکه در سال ١٢٧٣ـ ١٢٧٤ در واخان وپامیر سیاحت می کرد ، در ین باب تذ کار داده است . امروز علاقهٔ زيباك وقسمت اعظم اشکا شم (که بجنوب دریای آمو واقع است) شامل ولایت بدخشان افغانی می‌باشند . اشکاشم واقعه بشمال دریای آمو بطرف بالا تا کو تلهای بالائی قریهٔ نمندکوت و بطرف پائین تا دهکدهٔ ملواچ Malwach و تنگناهای «غاران » ممتد است .»
قلعهٔ قعقعه :
در ٧ و ٨ ستمبر ، حین توقف در نمندکوت ، به معاینهٔ قلعهٔ مخروبهٔ موسوم به قلعه قعقعه که قریب یکنیم میل در زیر دهکدهٔ مرکزی نمندکوت واقع است ، برفتم . از ارتباط نام قعقعه ، بپهلوان داستانی عرب با قلعهٔ مزبور بخوبی آشکار میشود که نمیتوان راجع به اصل ومبدء آن پی برد ـ وهر چه اطلاعاتی دران باره وجود داشته بکلی از بین رفته است . این قلعه بروی صخرهٔ بلندی بنا یافته که بساحل راست دریا واقع است و از دامنهٔ کوه بواسطهٔ يك فلات تقریباً نیم میل وسیع (که در حقیقت دنبالهٔ سطح مرتفع نمندکوت می باشد) جدا می شود . و بارزهٔ مذکورا ز دو رشته گرد که خیلی باهم نزديك بوده وتقریباً بسمت مشرق و مغرب افتاده اند ، تشکل یافته است (نقشهٔ افتاده نمرهٔ ٤٩) . رشتهٔ شمالی و بزرگ ، درانجام شرقی خود بقدر ٤٠٠ فت از سطح دریا و بقدر ٢٢٥ فت از فلاتی که بران ایستاده است ، ارتفاع دارد ـ و درینجا رشتهٔ مزبور باسنگلاخهای سرا شیب و نا قابل صعود خود متدرجاً بطرف غرب پائین میرود و درین حال سمت شمال آن خیلی سراشیب و سمت جنوب آن يك سلسله مرتبه ها را تشکیل میدهد .
استحکام طبیعی آن :
رشتهٔ جنوبی (عکس ٤١٢) نسبت به شمالی کوتاه تر ولی نشیب آن نسبت به رشتهٔ شمالی بیشتر متحد الشکل است . و از رشتهٔ شمالی بواسطهٔ يك گودال جدا میشود و انتهای غربی آن سنگلاخی بوده و قدری دورتر از گودال برآمده و رویهمرفته يك شكل سه کنج را ارائه میدهد قلهٔ باريك این رشته بارتفاع تقریباً ٣٥٠ فت از سطح دریا کائن است . هرگاه از مرتبه های باریکی که درپای هر دو رشته وجود دارد (عکس ٤١٤) بطرف دریا پائین برویم ـ به نشیب های خیلی
٦٩٩


( صفحه ۱۰۰ ) کابل ( شماره سوم )

تند برمیخوریم این بارزه را سنگلاخهای سراشیب (که قسمت اعظم محیط آنرا اشغال نموده) ویکطرف
آنرا حفرۀ دریا مصئون نگاه میکند . وبنابران يك موقع مستحکم طبیعی بشمار رفته و در زمان قبل از کشف
آلات ناریۀ ، تقریباً فتح نشدنی محسوب بوده و کوشش وزحمات دست انسان برین مزایا افزوده است.

استحکام گوشۀ شرقی قلعه قعقعه : ـ

در بیان استحکامات قلعه قعقعه ، بهتر است که اول از قسمت خارجی آن شرع کنیم : در قله انجام
شرقی رشتۀ اصلی (۱) می‌بینیم که کناره‌های سنگلاخی فلات مانند آن ، بايك دیوار خشتی محاط است
و دیوار مزبور درینجا بباعث این استحکام طبیعی (که باشیب های تند مستحکم تر گردیده وزیاده
از ۲۰۰ فت ارتفاع دارند ) فقط از ۳ تا سه ونیم فت ضخامت داشته و امروز خیلی خراب شده است.
ساخت دیوار از خشت خام متوسط الجسامت (۱٤ تا ١٥ انچ در ۱۰ تا ۱۱ انچ در ۳ نیم تا ٤ انچ )
بوده و خود دیوار ونیز برجهای آن در بعض جاگرد ودر بعض جا چار کنج ساخته شده وبر تهدابهای
پست سنگی بنا یافته اند ـ ومورچالپای آن يك قطاری و قدری بلند تر از تهداب سنگی مرتب گردیده
و ارتفاع آن ها درداخل تا ۳ فت و ۳ انچ ودر خارج تا ۲ فت و ۱۳ ئنچ میرسد وعرض آنها بطرف
خارج باریکتر شده واز ۷ تا ۸ انچ می باشد . در حصص شرقی وشمالی این منطقۀ استحکامات يك
دیوار دیگر نیز دیده می شود که موازی به دیوار اول یا خارجی بوده و ٦ فت ازان فاصله دارد
و ضخامت آن از یکنیم تا ۲ فت بوده وخیلی صدمه دیده است وهیچ مورچالی دران دیده نمی‌شود
وعیناً همین ترتیب در منطقۀ استحکامات زمر آتش پرست نیز مشاهده میرسد چنانکه نذکار یافت .
مقصدا اصلی دیوار مزبور مشكوك است .

سمت شمالی استحکامات خارجی : بطرف شمال استحکامات خارجی ، ارتفاع رشتۀ
اصلی کوه متدرجاً کمتر شده بجانب مغرب میرود ـ ولی صخره های طرف خارج فلات ، خیلی سراشیب
بوده واین سمت ، ارتفاع قسمت های وسطی کوه تخمیناً ٦٠ فت میباشد ، در جاهائیکه ارتفاع رشتۀ کوه
کم است استحکامی از خشت خام ساخته شده و آب اکثر حصص داخلی آنرا خراب کرده ولی سمت
خارجی آن باستثنای دو جای ( نقشه افتاده نمره ٤٩ ـ ۱۱ ) محکم معلوم میشود ضخامت این استحکام
در نزديك ( ii ) ١٦ فت بوده و تا ۳۳ فت بطرف گوشۀ شمال غربی زیاده شده میرود و درین
گوشه يك برج بزرگ و گرد ( iii ـ عکس ٤١١ ) بنا یافته . ارتفاع استحکام مزبور از بالای
دیوار سنگی خارجی ، اوسطاً ٢٥ فت است ـ از کناره و برجهای آن امروز اثری نمانده .
از گوشۀ شمالی مغربی ( iii ) ، دیوار مزبور ، بطرف جنوب مغرب بر گشته و از روی
خالی گاه بین دو رشتۀ کوه عبور میکند . ضخامت سه دیوار در ینجا ۲۲ فت و مابین دو برج
چهار کنج vi که در نقشه افتاده نمره ٤٩ نشان داده شده است ، قریب ۱۲فت میباشد ـ وبرجهای
بر آمدۀ آن بر روی تهداب های بزرگ سنگ بنا یافته وقریب ۲۰ فت از دیوار ها یا پرده ها
جلو تر بر آمده وشاید بغرض تحفظ درب داخلی ومابین آنها چنان کرده باشند .
( ناتمام )

۲۰۰


چهارمین سالنامهٔ کابل
چهارمین سالنامه کابل متعلق بسال ۱۳۱٤ در پنجصد و چند صفحه بزرگ بکاغذ اعلی
و حروف جدید، دارای زاید از چهار صد قطعه فوتو های مهم و نقشه وجداول مفید
که از حیث خوبی مضامین و برجسته گی طباعت و لفاست نسبت بدیگر سنوات امتیاز
خاصی دارد . اينك از طبع خارج شده برای فروش بقیمت فی جلد دوازده افغانی در انجمن
ادبی حاضر است - شایقین میتوانند محض ترسیل رسید خزانه یا تحویل وجه نقد نسخه های
مذکور را بوسیلهٔ پسته مستقیما حاصل نمایند . قیمت سالنامه خارج از کابل بتیزاد
محصول پستی ۱۳ افغانی و در ممالك خارجه نیم پوند انگیسی (استرلنگ) است -
اعلان
سالنامه های سال اول و دوم وسوم مجله کابل وغیره آثار انجمن را ذواتیکه خیال خریداری
داشته باشند بقیمت های آتی از خود انجمن بدست آورده می توانند .
۱ سالنامه سال اول سنه ۱۳۱۱ در کابل ۷ افغانی در ولایات ۸ افغانی در خارج سه کلدار
۲ » » دوم سنه ۱۳۱۲ » ۱۲ » » ١٤ » » ده شلنگ
۳ » » سوم سنه ۱۳۱۳ » ۱۱ » » ۱۲ » » »
٤ کلکسیون های مجله سال اول ودوم وسوم مجله کابل فی جلد در کابل ١٤ افغانی در ولایات
١٦ افغانی در خارج ده شلنگ
ه کلکسیون های سال چارم مجله کابل یکدوره آن در دو جلد قیمت آن در کابل ۱۷ افغانی در
ولا یات ۱۸ افغانی در خارج ده شلنگ
٦ کتاب الفاروق مجلد در کابل هشت افغانی
۷ منتخبات بوستان سعدی علیه الرحمه در کابل دو افغانی وسی وشش پول
قابل توجه
حضر اتيكه بمجله کابل سابقاً اشترك داشته ومحض فرمایش کتبی قبل از وصول وجه
مجله برای شان فرستاده میشد .
چون در نتیجه اینگونه معامله اداره محاسبه دچار مشا کلات گردید. لذا از مشترکین عظام محترمانه
خواهش میشود که هرگاه آرزوی اشتراک مجله را داشته باشند باید قبلاً وجه نقد یا رسید خزانه
بدفتر مجله بفرستند و الا بصورت نسیه قبول اشتراک نخواهد شد .
(اداره مجله کابل)


کابل
نمره (٦٤) (٦٥) سال ٦


آدرس : انجمن ادب ، جاده ارگ
کابل
اشتراک
کابل : ۱۲ افغان
عنوان تلگرافی : کابل انجمن
مجله مصور ماهوار
ولايات داخله : « ١٤
مخابرات : با شهزاده احمد علی خان
( درانی ) مدیر انجمن
خارجه : نیم پوند انگلیسی
(ادبی، اجتماعی، تاریخی) طلبای معارف نصف قیمت
تحت نظر انجمن ادب نشر میشود

اول سنبله ١٣١٥ هجری شمسی - ٢٤ اگست ١٩٣٦ میلادی

فهرست مندرجات

مضمون نگارنده صفحه
جشن هجدهمین سال انجمن ۱
استقلال وطن
مقدمه در تاریخ آسیای ترجمه جناب محمد قدیر خان تره کی ۶
وسطی
ژاپور عمل « جناب عبدالغفور خان ترجمان ۱۰
عمر ها ترجمه و نگارش جناب ۱۷
سید قاسم خان رشتيا
بحث فلسفی - حيه نگارش جناب محمد قدیر خان ۲۱
تره کی
تاثیر تمدن ن اسلام « حفیظ الله خان ۲۸
بر تمدن اروپا
خصوصیات شاعری روه ترجمه « امین الله خان ٤١
زمر لای
يك شاعر فراموش شده نگارش « علی اصغر خان ٥٤
متعلم مكتب غازی
تنقید و عمل از طبع جناب امین خان ٦١
زمر لای
ادبیات قدیم و ادبیات نگارش « سید قاسم خان ٦٢
جدید رشتيا
چهار قصیده بچهار سبك انتخاب ۷۳
ادبیات پشتو نگارش جناب غلام جیلانی خان ۸۳
جلالی
توضيح يك نام تاریخی « « امین الله خان زمرلای ٩٦
در منطقه آموی علیا ترجمه « عبد الغفور خان ۱۰۲
ترجمان

مضمون نگارنده صفحه
معمار تاج محل و لعل قلعه ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۲۰۸
ملك الشعرا
ارمغان بدخشان نگارش « شاه عبدالله خان ١٤٤
بدخشی
گزارشات هجدهمین سال استقلال
نطق افتتاحيه اعليحضرت معظم همایونی ٢٤٩
معروضه تبريكيه شورای ملی بحضور همایونی ۱۵۳
نطق والا حضرت صدر اعظم صاحب ١٠٠
سواد تبريكيه شيخ السفرا بحضور اعليحضرت همایونی «
جوابيه اعليحضرت همایونی به شيخ السفرا ١٤٦
وظائف مدنیه یا اخلاق خطابه جناب محمد قدیر خان
اجتماعی تره کی «
تهنیت جشن اثر طبع جناب قاری عبدالله خان
ملك الشعرا ۱۰۸
شور شایق « « شایق ۱۰۹
استقبال از جشن « « بیتاب ١٦٠
تهنیت جشن « « خانمیر خان هلالی ١٦١
د استقلال ملی نشیده « « جلالی ١٦٤
وقت شناسی شیوه اقتباس ١٦٨
تمدن است
باستقبال جشن از طبع جناب محمد سرور خان صبا ۱۷۱
ارمغان آزادی « محمود الحسنخان كوكب ١٧٤
بمناسبت افتتاح نمایشگاه « شیر علیخان قانون ۱۷۰
صنایع در روزهای جشن
تهنیه جشن « « محمد طاهر خان ١٧٦


مضمون
جشن وطن
امساك واسراف هر دو خصايه
مخرب اقتصاد است
نصب العين صحيح وسيله
موفقیت است
معروضه اختتامیه جشن انجمن
دوره هشتمین جریده
شريفه اصلاح
طبع درامه منظوم
یقین کنی یا نکنی
ساحه جدید زندگانی

تصاویر
اعليحضرت شهریار شهید
اعليحضرت المتوكل على الله
والاحضرت صدر اعظم صاحب
والاحضرت وكيل صاحب حربيه

نگارنده
جناب محمد حسن خان
« محمد قدیر خان
تره کی
ترجمه جناب عبد الباقی خان
لطیفی
« محمد صدیق خان
طرزى رادیو میخانيک

فهرست تصاویر :

صفحه
۱۷۸
۱۷۹
۱۸۱
١٨٥
۱۸۸
۱۸۹
١٩٦

صفحه
۱
٦
۱۲
۳۰

تصاویر
والاحضرت وزیر صاحب حربیه
اعلیحضرت شهید و والاحضرتین
يك گروب مهم تاریخی
از مناظر حرب استقلال
در محاذ جنگ
اعلیحضرت شهید و مجاهدین استقلال
صورت حمل و نقل توپها
سردار شاه محمود خان در استحکام
و الاحضرتين در محاذ حرب
قوای مجاهدین ملی
میلهای توپ
ذات همایونی بروز اول جشن
رسم گذشت قطعات عسکری
رسم گذشت صنف توپچی و تانکهای حربی
رسم گذشت سکوت های کابل
رسم گذشت تفری سبورت
تيم فت بال
مسابقة بزغاله تازی
محفل دعوت قونسلگری شاهی افغانستان در بمبائی
وزارت جليلة حربيه
منظرة عمومی جشن

صفحه
۲۸
٤٠
٥٣
٥٣
٦٠
٦١
۷۲
۷۳
٧٦
۷۷
٨٤-٨٥
۹۳-۹۲
۱۰۰
۱۰۹-۱۰۸
١١٦-١١٧
١٢٤-١٢٥
۱۳۲
١٤٠-١٤١
١٤٨
١٥٦
۲۰۰


مرد تاریخی و محصل استقلال افغانستان اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید که ملت افغانستان
و نسلهای آتیه آن ؛ خدمات بزرگ تاریخی این ذات جلیل القدر وطن دوست را فراموش نه نموده قدر
و احترام خواهند نمود .


کابل
بسم الله الرحمن الرحیم
جشن هجدهمین سال
استقلال و طن
بمناسبت انعقاد جشن پرمسرت و یادگار با افتخار هجدهمین سال استقلال
کشور عزیز خود افغانستان ، هیئت انجمن ادبی تهانی و تبریکات قلبی
خود را بحضور شهریار مهربان و پدر نوجوان المتوكل على الله اعلیحضرت
همایونی تقدیم داشته بقای استقلال وطن و سعادت ملت عزیز خود را از خدای
پاك تمنا و نیاز مینماید .
جشن استقلال وطن که یادگار مهم ترین خدمات تاريخي يك فرزند
بزرگ و قاید وطن پرور افغانستان یعنی اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید
۳۰۱


صفحه ( ۲ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

و تاجدار نامدار فقید ما و بهترین نمونه سربازی و فداکاری اولاد رشید اینخطه است حقیقةً قابل مسرت وافتخار اهالی افغانستان میباشد ، چه عزت وسربلندی ملل در نظر اقوام گیتی باهمنوعان آنها اول باول داشتن حریت کامله و استقلال ملی است .

استقلال وطن یا این افتخار بزرگ ما که در اثر تراکم حوادث ناهنجار مدتی دوچار وقفه بوده وبالاخره روح شهامت وشجاعت فطری ملت بجنبش وحركت آمده ودرعين حال مطابق آمال قلبی ملت قاید توانا ومرد دانائی مثل ذات ستوده صفات شهریار شهید ـ مجری عواطف و آمال ملت درینمورد قرار گرفت ، خوش بختانه لكهٔ اسارت از دامان ملت مردانه افغانستان بسهولت زدوده شده و آنحریت کامله که حق مشروع طبیعی افغانیان بود حاصل گردید ، البته برای اعاده افتخار تاریخی و آزادی طبیعی خود اولاد اینخطه خیلی مبتهج و مسرور بوده و این روز فیروز تاریخی را بخوشی و انبساط تمام پذیرائی می نمایند .

استقلال حق فطری هر ملت است و هر ملتی حق دارد بخانه و ماوای خود یعنی ( وطن ) مختار و حاکم باشد پس آنانیکه فاقد این حق شده وتحت قیمومیت غیر میروند نه تنها قلادهٔ آمریت اجنبی بگردن شان گذاشته میشود ، بلکه در اثر این حاکمیت

٣٠٢


( صفحة ٣ ) جشن هجدهمین سال استقلال وطن ( سال ششم )

بیگانه روزمره دوچار ضعف و بیماری مادی ومعنوی شده ازسعادت علم
صحیح ، اقتصادمالی ، تربیۀ کامله انسانی، تمدن معقول ، اخلاق وتهذیب
صحیح و هزاران نوع فضایل بشری محروم مانده حیات شان چون بیمار
محتضر سپری میشود . غریزۀ حریت پسندی وحس استقلال خواهی گرچه
بقدر مراتب علمی و ذهنی درهرقومی موجود و هيچيك فرد يا جماعتی نمیخواهد
محکوم دیگری باشد ولی بالعقابل حس خود خواهی و منفعت پرستی و یا
بدیگر عبارت مقتضیات جنبه حیوانی بشر در صدد است که ضعفای نوع خودرا
بلع کرده خودرا راحت و آسوده بسازد، پس برای نایل شدن باین مقصود اقویای
بشرهواره دو اسلحه جارحه را بمقابل ضعفا استعمال کرده و موجبات کامیابی
خود وسلب استقلال آنها را فراهم می آورند که رویهمرفته این اسلحه ها
اولاً عبارت است از سلاح مکر وحیل که اقوام پس مانده را در خواب جهل
و نفاق فرا گرفته و بوسيله خود آنها قلاده اسارت را بگردن شان میگذارد،
ثانیاً درصورتيكه بین طبقات اینگونه اقوام ضعیف و پس مانده مردان دانا
ورجال بیدار وکار آگاه موجود بوده واز پشیرفت حیل ودسایس طامعين
اجنبی جلو گیری نماید ، آنگاه اجنبی باقوۀ قاهرة واستعمال اسباب قتاله
مادی با هر گونه تشبثات بیرحمانه وظالمانه پیش آمده محض تسکین شهوات
مادی وحرص منفعت پرستی خود از هر گونه ظلم وستمی خود داری نمینمایند.

۳۰۳


( صفحه ٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

هر گاه ما در صفحات تاریخ واقعات اسارت و سلب استقلال ملل محکومه را جستجو کنیم می بینیم که غالباً موجبات اسارت آنها ازین دو نوع کمتر متجاوز بوده است .

بهر حال طوریکه در بالا گفته شد که استقلال حق فطری اقوام گیتی و هر قومی هم بقدر استعداد طبیعی و علمی خود آزادی خود را دوست داشته و از لحاظ عواطف و نوامیس انسانی دیگر قومی حق ندارد که حریت و استقلال آنرا محو کند، ولی از انجا که حس غلبه و تفوق در منافع بمزاج انسانی بتحريك همان جنبه حیوانی سرشته است، لهذا اقوام قوی همواره مرتکب بلع و امحای اقوام ضعیف شده و میشوند و تا هنوز يك قوة مقتدره منصف و يك عواطف پاك و بی آلایشی در جهان حاضره حکمفرمائی ندارد تا دست متجاوزین را از گریبان مظلومین قطع نماید. پس امروز ملل و اقوامیکه طالب استقلال و دوستدار حریت و آزادی خود اند بایستی منتظر همراهی و امداد دیگری نبوده خود شان خود ها را مستقیماً برای مدافعه از حقوق مشروعه و حفظ حاکمیت ملی خود حاضر و مستعد بسازند.

تحصیل استعداد این مدافعه را باید سنجید که چطوری ممکن و چگونه بحصول آن موفق شد، لهذا طوریکه سابقاً اشاره شد اقویا همواره یا از ضعف معنوی و جهل و نفاق اقوام ضعیف و پس مانده استفاده می نمایند یا در صورت

٣٠٤


( صفحه ٥ )
جشن هجدهمین سال استقلال وطن
( سال ششم )

ابراز شهامت ملی و شجاعت ذاتی و مقاومت اقوام مبتدی ، اقوام قوی
باستعمال قوهٔ جبری و آلات مدهش حربی و مادی بنیان هستی و استقلال
ضعفا را بخاک عدم برابر می نماید، لهذا یگانه وسیلهٔ مجهز شدن برای دفاع
از حقوق و استقلال وطن همین دو مطلب موثر است یعنی اول ترقی و اصلاح
امور معنوی که خود مربی و ممد آن علم صحیح و آگاهی و بصیرت است
از مکر و فریب کاری دشمن ، ثانیاً مجهز شدن بوسائل مادی که اقلاً هر
ملتی باید مستعد آن شوند که استعداد حربی و نیروی جنگی خود را
ضرورتر و برتر از هر احتیاج و ضرورتی دانسته و بذل مال و هستی و
موجودیت خود را درین راه به چیزی و به پشیزی اهمیت ندهند.
بالاخره امروز که بعنایت خداوند قادر متعال افغانستان عزیز ما در
تحت لوای زمامداری يك حکومت غمخوار و دانا و با استقلال کامله اداره
میشود و در سایهٔ توجه و رهنمائی حکومت معظم متبوع ملت ما بضروریات
حیاتی و احتیاجات عصری خود متحسس شده و متفقاً با حکومت خود مصروف
تدارك وسایل و اسباب حفظ حیات آبرومندانهٔ ملی است پس ما از خدای
قادر متعال تمنا می کنیم که همین روح اتحاد و اتفاق و همین غریزهٔ فعالیت
و استقلال دوستی در کافهٔ اولاد این خطه مترقی و متزاید شده و این کشور
اسلامی همواره مستقل و معمور باشد . ( انجمن )

۳۰۰


مقدمه در تاریخ آسیای وسطی
(۲)

کنفرانس بایان آفت
ترجمۀ جناب محمد قدیر خان تره کی

هم کارانم !
در زمانه های Mezolitik ( دورۀ متوسط عصر حجر ) ومخصوصاً ادوار نيوليتيك Neolitik
( مدنيت حجر جديد يا حجر نقيه ) ديده ميشودكه دوعرق اساسى يعنى انسانهاى جمجمه طويل وجمجمه قصيرها
در چين ، هند، هندچين آسيا ، مصر و مخصوصاً در اروپا بيك مقياس زيادى باهم ديگرى در آمیخته است
چه در سنه ١٨٩٦ از ٦٦٨ جمجمۀ که در فرانسه جمع کرده شده بود و منسوب بدورۀ نيوليتيك بوده است
٪ ۵۸ آن ازطبقۀ جمجمۀ کوتاه و ٪ ۲۱ آن منسوب به نژاد جمجمه دراز و ٪ ۲۱ آن يك صورت
ممزوج از هر دو بوده است (۱) وعين همين نسبت در جمجمه هائیکه در ايطاليا و هسپانيه كشف كرده
میشود دیده میشود و در انگلستان تا دورۀ تمدن تو نج انسانهای دارای جمجمۀ کوتاه سکونت داشتند
ولی در همین دوره بوده است که جزائر انگلستان از طرف نژاد جمجمه طويل استيلا گرديده :
سويت زر ليند تنها مملكتى است كه دران جا ميتوان يك شكل مخلوط كامل تمام نژادها را
پیدا کرد.

انسانهای منسوب بدورۀ نيوليتيك در جرمنی اکثراً از طبقهٔ جمجمه کوتاه بوده اند .
طوريكه در فوق اشاره نمودم در اروپا نژاد های قدیمیۀ دورۀ پاليو ليتيك Paleolitik ( دورۀ قدیم
عصر حجر) وجود داشت و دیدیم که این نژاد اولا از طرف عرق جمجمه کوتا هان استیلا و سپس
مورد هجوم نژاد جمجمه طویل واقع شد چنانچه Rene Gerin در صفحهٔ ٤٢ كتاب معنون به
Les Hommes awantl'Histoire خود كه در سنه ۱۹۳۰ نوشته است سطور ذيل را
مینویسد :

(۱) اشارۀ که باین طور (٪) گذاشته شده رمز ( صกير ) را القا میکند مثلاً ا گر بگوئیم صد بر ٢٠
ونوشته کنیم بر ۲۰ عين همان مطلب است لهذا براى اختصار مجلات رمز مذكور ترجیح داده شد « تره کی » .

٣٠٦


شهریار جوانبخت افغانستان المتوکل علی الله اعلیحضرت محمد ظاهر شاه مربی
ترقیات و حامی استقلال وطن خلد الله ملکه


[BLANK PAGE]


( صفحه ۷ )
مقدمه در تاریخ آسیای وسطی
( سال ششم )

بهر حال پس از دوره نیو لیتيك موجودیت جمجمه طویل ان با مدنیت جدید و آن مدنیت هم با شرائط جدید زندگانی توأم ظهور مینماید . ( درین جا خانم مشار الیها عین جمله فرانسوی را هم ذکر مینماید ) .
پروفیسور آنترو پولوژی دارا لفنون ژنو مسیو Ewgen Pitard در صفحه ۶۰ کتاب خود که زیر عنوان Lesraceetl'Histoire نوشته بعین همین نکته تماس کرده میگوید : « در دوره متوسط نیو ليتيك هم يك واقعه عرفی که دارای اهمیت بسیار بزرگی میباشد روداد زیرا در همین وقت بود که انسانهایی به میدان برآمدند که منسوب به تیپ جمجمه طویلها بودند و این طور يك تیپ مور فولوژيك (۱) چیزی بود که تا آن وقت در قطعه اروپا نه دیده شده بود نه شنیده بلکه در قطعه ما مجهول بودند و اینکه این عرق جدید از کجا وارد سرزمین اروپا شده بودند ؟ آیا بواسطه اینکه حفريات متعلق بدوره پا لیو لیتيك تا كنون بخوبی تعقیب نگردیده این نکته را روشن ننموده است ؟
یا اینکه این انسانهای جدید که در دوره حجر نفیسه به نزد اروپا مجهول بود آیا از يك قطعه همسایه وارد اروپا گردید ؟ در صورتیکه این طور است به عقل ما طبیعی تر این است که این انسانها از دوجها مسکونین آسیائی بوده اند اول اینکه وطن جمجمه درازها آسیا است دوم اینکه آسیا نزد يكترين هم سایه اروپا میباشد احتمال دارد که از آسیا وارد اروپا گردیده باشند » ( درین جابا ز خطية مذكوره به ذکر عبارت فرانسوی متوسل میشود ( مقایسه بین ادوار ما قبل التاريخ وطلوع تاریخ در مصر ، آسیای غربی ، اروپا تصدیق مینماید که علت تبدلات عمیق که در عرق انسانها و طرز زندگانی ایشان رو داده است وارد اقوام شرقی در اروپا و نقاط دیگر بوده است .
پروفیسور مذکور در صفحه ۱۸۱ کتاب خود وقتی میخواهد بگوید که اولین قافله جمجمه طویل ها در دوره نیوليتيك از معابر آلپ از شرق وارد اروپا و در سرزمین سویت زر لیند دیده شدند چنین مینویسد :
« نظر به ثبوتیکه بخوبی بوقوع پیوسته مساکنی را که در سر زمین گول وجود دارد همین نژاد جمجمه طویلها بنا کرده بودند واگر چنین است مجبوریم اعتراف کنیم که تا آن وقت این گونه آثار مدنی عبارت از تظاهرات مادی بود که در نزد انسانهای غربی مجهول بوده است غیر ازین نژاد مذکور وقتیکه وارد اروپا شدند اصول زرع حبوبات و اهلی نمودن حیوانات را هم با خود به اروپا آوردند و طریقه مسافرت را در آب هم آنها ابتکار نمودند پس چون چنین است میتوان گفت که مهمترین
(۱) اين يك موضوع بسیار دقیقی است که زیاده تر از تاریخ مربوط به جغرافیای بشری و اجتماعیات میباشد رویهمرفته اگر از معضلات علمی آن که درین جا مورد ندارد منصرف شده لغت آن را معنی کنیم همین است که : هر جمعیت در تحت تاثیر عوامل طبیعی محیط مسکونه خود میباشد و عوامل جغرافیائی آن جمعیت را خواصی میبخشد که نمونه مورفولوژيك او را تشکیل میدهد . تره کی

۴۰۷


( صفحه ۸ ) کابل ( شمارۀ ) چهارم و پنجم

تحولات اجتماعی را نیز آن ها با خود به اروپا ارمغان آوردند . ( باز اشاره به جملۀ فرانسوی ) !
نوت : « نطقۀ موصوفه پس از نقل اقوال هر کدام از مقدسین عین عبارت کتاب مؤلفۀ او را نیز ذکر
میکند که در عین اینکه لزومی در ذکر آن عبارات ندیدیم از اشارۀ این که بگوئیم که درینجا و اینجا
عبارت را نقل نموده نیز معذرت میخواهیم و البته از ارائه عین کنفرانس به ارباب ذوق
خود داری هم نمی شود . مترجم »
و هم او در صفحه ١٥١ کتاب مذکور خود وقتیکه میخواهد در اروپا از نمونه انسان های آلپ
Homo Alpinus بحث کند به منشأ نژاد جمجمه طویل ها تماس کرده مینویسد : « پوره حق
داریم اگر بگوئیم که تیپ آلپ از راه سواحل بحیرۀ سیاه ووادی طونه از آسیا وارد اروپا شده اند
و چنان گمان دارم که این انسان ها از سراب های شرق بصورت سوق الطبیعی غربی احساس ووارد
غرب شده اند زیرا نظر به حال حاضر معلومات ما منشأ دیگری را غیر ازین قبول کردن صعب است .

پروفیسور شرا در متبحر علم جغرافیا هم درین زمینه نظریۀ مؤید همین نظریه اظهار کرده
میگوید : « اروپا علی العاده زائد از نیم جزیرۀ ( جزیره نما ) آسیا نمی باشد و این جزیره نما
شبیه جزیره ایست که ناز کترین ودقیق ترین و موازنه دار ترین جزیرۀ آسیا میباشد وروحهمرۀ نه اروپا
فرزند رشید آسیا است » Pittard بعد ازینکه نظریه جغرافیا دان مذکور را تا اینجا نقل مینماید
جملۀ ذیل را علاوه میکند :
« فقط اگر این جمجمه طویل های دورۀ نيوليتيك حقيقتاً از آسیا به اروپا آمده باشند هیچگونه
احتمالی در بین نیست که آنها منسوب به عرق زرد باشند » آقایون ! درینجا لازم است سخنان
پروفیسور مذکور را قطع كرده يك نکته را تنویر بنمائیم : برای این مهاجرت هائیکه پروفیسور بآن
اشاره کرده است از شرق به غرب امکانی پیدا کرده باشد لازم است همان طور یکه در بالا گفتیم
شرائط طبیعیه مبدل شده وراها ئیکه از شرق به غرب مهاجرت کرده میشود عاری از عوائق و موانع
شده بعد ازان مهاجرت صورت گرفته باشد، بلی حقیقتاً همین طور است چه در دوره های قبل التاریخ
از شرق بغرب مهاجرت های زیادی واقع و مهاجرین شرقی تا دروازۀ ویانه رسیده بودند و بعد از آن
یعنی در ادوار تاریخی هم دنباله این مهاجرت ها منقطع نشده هجرت و استيلا های پیهم شرقی ها
به غرب رو داده است بدرجه که تمام اروپا را ته و سر کرده اهالی بومی آنجا را با خود و خون خود مخلوط
گردانیدند و هم پروفیسور مزبور در صفحۀ ۹۱ کتاب فوق الذکر خود راجع باین نکته سطور ذیل
را مینویسد : « این طور امتزاجی که در اقوام مذکوره رودا ده اختلاط نژادی را روی کار آورد
که تخیل کردن آن امکان نداشت و يك فصلی جدیدی را در تاریخ دنیا آغاز کرد . . . » در ادوار
معادن ( مدعا دوره های مس ، طونج وامثال است « مترجم » ( زیاده تر از ادوار ما قبل آن
مهاجرت رو داده است .

٣٠٨


( صفحه ۹ ) مقدمه در تاریخ آسیای وسطی ( سال ششم )

مهاجرت هائیکه نژاد جمجمه طویل مسکونین آسیای وسطی در اروپا ونقاط دیگر نمودند و در اثر
تاثیرات وتضییقات این مهاجرت ها در تمام افغان ها مخصوصاً تجددات وامتراجاتیکه در اروپا رو نماشد
تمام آن هارا در تاریخ كلاسيك بعنوان ( مهاجرت های عمومیه و مؤثرات آن ها ) ذکر میکنند .

خانم ها ، آقایون !

تمام گفته های خود را که تا این جا امتداد دادم میخواهم خلاصه نمائیم :
مدنیت ها و در مدنیت ها در يك زمان واحد در تمام نقاط روی زمین ترقیات مماثلی رو نداده است
چه طوریکی در دوره های تاریخ دیده میشود چون انسان ها مطابق قانون تکامل وتطور به بسیا ر
بطائت رو به ترقی سیر میکنند لهذا ديده ميشود كه يك قوم از قوم ديگر در تکامل و کولتور
( تربية ذهنی و مجموع خصائص عالية يك ملت ) بهزار ها سال تقدم نموده است زیرا این يك امر
مسلمی است که فعالیت های طبقات انسانی نظر به اقتضای زمان و مکان تکامل مینماید چه غیر از
آسیای وسطی دیگر در تمام قطعات خشکه مانند افریقا ، اروپا و سائر انسانی پرورش نیافته است
که خودش شخصاً بدون تعاون اهالی آسیا بدوره نیوليتيك يعنى مدنیت حجر جدید قدم گذاشته باشد
و قطه اروپا از نقطه نظر مدنیت های متنوعه قديمه ضعيف ترين قطعه ربع مسکون بوده است
زیرا قدیم ترین صنايع ( پاليوليتيك دوره قدیم عصر حجر ) هم به قطعه اروپا از قطعه افریقا سرایت
نموده است و بعد از انکه اروپا از افریقا بواسطة حائل گردیدن بحیرۀ سفید ( بحر الروم ) منفک شد
و دروازه های آسیای وسطی بطرف غرب باز گردید اوضاع جهان یکبار دگر گون شده بعد از ین
راه های مدنیت از انجا یعنی از حوالی آلکای و پامیر به اروپا سر راست گردید رونده گان این راه ها نه تنها
با مدنیت های قبل التاریخ بلکه بمدنیت های تاریخی هم مجهز شده بجا هائیکه اکنون سکونت دارند رفتند.

Rene gerin در صفحه ۱۳۳ کتاب مؤلفه خود چنین مینویسد : « يك مدت در ازی چنان
گمان کرده میشد که کلده وعیلام گهوارکان مدنیت های تاریخی میباشند ولی امروز قبول کردن
این ادعا خارج از امکان گردیده است زیرا این مملکت ها قبل از دورۀ نيو ليتيك مسكون نبودند
و مسکونین آن این سرزمین هارا پس از کشف معادن اشتغال کردند و ا مر وز متفق علیه تمام
علما این است که عناصریکه حوالی بحیرۀ سفید و اروپا را تعمین نمودند در اوائل دوره نیوليتيك
از آسیای و سطی آمده بودند و این ها قافله قافله وارد اروپا میشدند و در روی آن ها دوراه
باز بوده است از راه شمال حوالی بحیره خزر و اطراف طونه را و از راه جنوب سواحل شرقی
بحیرۀ سفید را سیر مینمودند و اهالی آسیائیکه راه جنوب را اختیار کرده بودند سکنه کلده و
عیلام را تشکیل دادند و همین ها بودند که بعد ازان تا مصر هم رسیدند و انسانهائی را که قبل از ان
ها بصورت عشائر از افریقا آمده با موهای درشت به مصر استیلا نموده بودند از مقام شان
بر انداختند . این مهاجرت های بزرگ پنج یا شش هزار سال قبل از ولادت ( حضرت عیسی
على نبينا و عليه السلام ) بوقوع پیوسته است » « باقی دارد »

۴۰۹


زنبور عسل
ترجمه عبد الغفور خان مترجم انجمن
يك زندگی کوتاه و پرمشغله

چوچه های زنبور عسل ، اولین مرتبه که در کشت زار ها قدم می نهند ، آب و پروپولس Propolis
راجع می کنند . پروپولس يك مادهٔ چسبناك وصمغ ما نند یست که به « سرش زنبور عسل » معرف
بوده و از فندق نباتات ودرختان مختلفه بدست می آید وزنبوران آن را برای مسدود کردن درز های
لانه ولشم سا ختن جاهای درشت لانه ومحکم کردن وجابجا نگاه داشتن خانه ها وبالاخره جهة متناسب
مدخل لانه ها ( تا بهتر بتوان از ان مدافعهٔ نموده ودرجهٔ حرارت را تحت اداره آورد ) استعمال میکنند .
وظیفهٔ دوم این چوچه های کار کر ، فراهم آوردن گرده كك های گل اخیراً شیرهٔ
نباتی است ، ولی موقع ضرورت ، مجدداً وظایف پرستاری را نیز ایفا میکنند .
چوچهٔ زنبور عسل در ابتدا از موهای طلائی ونرمی مستور میباشد ولی بعد از انکه مدت ٤
هفته در کشت زارها بسر میبرد ، رنگ آن تیره میشود وبسیاری از موهایش فرومیریزد وبالهایش شکسته
و معیوب میگردد ( عکس ششم ) - وعاقبت الامر نمیتواند خوراك خودرا تهیه نماید . ازین رو ،
اکثراً عمر زنبور کارگر را از مقدار کار یکه کرده است ، اندازه مینماید ، زنبورانی که درموسم
خزان تربیت شده اند ، چون درین موسم - تقریباً هیچ کاری درکشت زارها ندارند ، تمام زمستان
زنده میباشند .
بمجردیکه نباتات سرشگوفه می آیند وهوا برای پرواز بقدر کفایت گرم میشود ، زنبوران
در طلوع آفتاب ازلانه برآمده وتاشام یاتازمانیکه هوا بسیار سرد نشده وباران نباریده است ، کارمیکند
وقطره قطره شهد نباتی را به لانه می آورند ، وعلاوه از تکافوی احتیاج لانه ، ذخیره میکنند چنانکه
در لانه های که موقعیت مساعد دارند ، دريك روز حتی بقدر يك سیر شهد نباتی فراهم کرده می توانند
زنبور عسل ، بالعموم از لانه بیش از يك يا دو میل دور نمی روند ـ ولی گاه گاه بطلب آذوقه
تا فاصلهٔ ۸ نیم میل نیز پرواز کرده اند .
٣١٠


( صفحه ۱۱ )
مقدمه در تاریخ آسیای وسطی
( سال ششم )

شعور زنبور عسل در انتخاب گل

زنبوران عسل ، مانند پروانه ها ، بی مقصد از يك گل بدیگر گل پرواز نمی کنند ـ بلكه منظور
معینی را تعقیب می نمایند ـ اگر يك زنبورعسل ، مرتبهٔ اولی در گل گلاب کار می کند ، مرتبهٔ دوم
از گلاب به عنصری نمیرود ـ بلکه بعد از آنکه شیره و گرده گلکهای گل گلاب اول را حاصل کرده
به لانه برد ، دفعه ثانی نیز بجستجوی گلاب می شتابد و در میان سائر گل ها گلاب را می خواهد .
همچنین هر گاه يك زنبور عسل دیگر ازهمان لانه ، بار اول ، شکوفهٔ سیب را مورد انتفاع قرار داد ،
دیگر تغییر مسلك نمیدهد بلکه همه جا دوستدار و طلب گار شکوفهٔ سیب است ، و برای تحصیل آن
از فراز هزار ها درخت تاك و آلو پرواز می کند ، بدون آنکه بروی شگوفه های آن نشسته
شیرهٔ آنرا بمکد . ازین رو ، میتوان زنبور عسل را کار گر معتمدی در تحصیل شیره و گرده گلکهای
مخصوصهٔ نباتات دانست . زنبور عسل هر گاه بدون شعور از هر گل استفاده کند ، کارش مثمر ثمر
خوبی نمی شود . گرده گلك های شگوفه یکدرخت به گرده گلك شگوفه در خت دیگری که از حیث
نوع با درخت اولی اختلاف داشته باشد ، فایده رسانده نمیتواند . نا گفته نماند که تحولات هوای محیط
با تغییرات خود نباتات ، در پرو گرام و خط مشی زنبوران عسل ، تبدل کلی را وارد می کند .
بعضی نباتات ، روزانه ۲ - ۳ ساعت شیرهٔ نباتی ترشح میدهند ـ و برخی تمام روز در تراوش اند
و چون زنبور عسل ، غنی ترین منبع شیرهٔ نباتی را می یابد موقع اختتام شیرهٔ شگوفهٔ يك نبات ،
به نبات دیگر میرود ـ و چون گرده گلك گل برای فلاح و بهبود مستعمره ، نهایت لازمی است ،
ازین رو زنبور عسل همواره شگوفه ها و گل های بی شمار و مختلفی را ( ولو خالی از شیرهٔ نباتی بوده
و یا ترشحات خیلی اندک داشته باشد ) جستجو می کنند تا گرده گلك های آن ها را فراهم نمایند .

علت عطر افشانی گل چیست ؟

زنبور عسل کار گر ، برای فراهم آوردن گرده گلك گل ، مخصوصاً مستعد و موافق میباشد .
چه تقریباً تمام بدن آن از موی پوشیده شده ( عکس ۵ ) و اکثر ازین موی ها دراز و دارای
شاخه های انبوه و تور مانند می باشد ـ و حتی مویهای نیزه مانند درمیان چشمان مرکب آن میروید
( عکس هفتم وهشتم ) و بنابرین وقتیکه برسر گلی مملو از گرده گلك‌ها می‌نشیند ، این‌دانه‌های كوچك
در موهای آن آلوده وبند میشود ـ و موقعیکه آنها را جمع کرده میخواهد به لانه ببرد ، به تکمهٔ نباتی
آن گل و گل دیگری تماس کرده میگذرد ـ و با لوسیله چند گرده‌گلك گُل در روی چينتاك تکمهٔ نباتی
می ماند . اينك ازهمین عمل ، گل زنده و تازه میشود و در عوض ، عطر روح افزا وشهد از خود

۲۱۱


( صفحه ۱۲ ) کابل ( شماره چهارم پنجم )

بروز میدهد . مگر گل دیگر اندکی پس ازانکه گرده گک های آن گرفته شد ، پژمرده میشود .
زنبور عسل کارگر بعد ازانکه تمام بدن خود را با گرده گک گل بیالود ، چند ثانیه در بالای
گل پرواز کرده ضمناً گرده گک ها را از تمام بدن خود بوسیله شانه مخصوصی که دارد ( عکس ٥ )
جمع نموده و درمیان سبدهای مخصوصه پاهای پسین خود جامیدهد . در هر يك ازين دو سبد ، مواد
غذائیه بمقدار یابه بزرگی سر زنبور گنجیده میتواند .

نان زنبور عسل

وقتیکه زنبور عسل کارگر به لانه رسید ، پاهای پسین خود را درحجره داخل کرده محتویات
هر دو سبد را دران خالی میکند - وزنبور چوجه کارگر ، به گرده گك های مزبور بهرای سرفشار
آورده آن را سخت و درته حجره جامیدهد ، زنبوران عسل ، گرده گك ها را باشهد مخلوط نمیکنند -
بلکه آن را درحجراتی نزديك به محل چوچه کشی ، ذخیره می نمایند ، تا بآسانی در دسترس
پرستاران قرار گرفته بتواند .
گرده گك نباتی ، دارای چربی و پروتین ( ماده غذائی مرکب ازهایدروجن . آکسیجن -
نایتروجن - کاربن وگوگرد ) - و شیره نباتی دارای کاربوها یدریت ( ماده مرکب از هایدروجن -
اکسیجن - قند - نشایسته و چندین مواد غذائی مولد حرارت ) است که رویهمرفته برای نشو و نما
وزندگی زنبور عسل لازم اند . زنبور عسل که بحد رشد رسیده باشد ، میتواند به خوراکی که تنها
کاربوهایدریت خالص داشته باشد ، زندگی و گذاره کند - ولی برای زنبور عسلی که درحال نمو
است ، وجود هر دو جز و ضروریست . گرده گک های نباتی را که سخت و در حجرات لانه ذخیره
شده است اکثراً « نان زنبور عسل » میخوانند .
در اوائل بهار ، هنگامیکه درختان ، شگوفه میکنند ، زنبوران عسل کارگر بطلب آذوقه میشتابند
تا مادر بخوبی تخم داده بتواند ، وازین وقت ببعد ، بر سرعت تخم دادن و چوچه کشی مادر می افزاید
( البته زیادت تخم و چوچه بر موسم و مقدار غذای حاصله منحصر است ) - بدین طریق ، چند
هفته نمی گذرد که تمام لانه از تخم و چوچه پر می شود و جائی برای نهادن دیگر تخم و ذخیره کردن
عسل نمی ماند - کارگران غذای زائده را که از هزاران گلها بچنگ آورده و جائی برای ذخیره کردن
آن ندارند ، بخورد افراد مستعمره خود میدهند . اندکی بعد وقتی میرسد که بایستی بعضی ازین نفوس متراکم،
لانه را ترك گويند و آن وقتی است که چوچه ها بال پیدا می کنند و از لانه پرواز کرده در خارج
زندگی ازسر میگیرند . ولی زنبوران عسل کارگر، برای پرستاری چوچه ها بداخل لانه باقی میمانند
و از جمله زنبوران کلان و سالخورده لانه ، فقط مادر و زنبوران بالداره ازین لانه هجرت کرده
مقام دیگری را انتخاب و لانه جدیدی بنا می کنند . اولین نشانه این هجرت ، اینست که زنبوران

۴۱۲


والاحضرت اشرف سردار محمد هاشم خان صدر اعظم که زحمات شبا روزی این مرد ترقی خواه
وطن پرور برای حصول ترقیات وحفظ شئون استقلال افغانستان واکتساب عظمت و سطوت این
وطن تاریخی بنظر هرفرد ملت مبرهن میباشد . این ذات بزرگ محبوبیتی را که از صمیمیت وخدمت
خود درقلب هر فرد ملت حاصل نموده اند بسیار قیمت دار میباشد .


( صفحة ١٣ )
زنبور عسل
( سال ششم )

مرو بدهن لانه بر آمده این طرف و آن طرف بگردند و گوئی لانه از زنبور جوش میخورد . و اگر درون لانه را تفتیش کنید ، خواهید دید که چندین حجرات حاوی مادرهای ملکه آینده (عکس ۳) آویزان بوده ازان استنباط میشود که وقت مهاجرت نزديك شده است.

پرواز مهاجرت
اما مادر فعلی و دختران وی ، منتظر وارته نمی نشینند ، بلکه در اولین روز گرم و روشن بعد ازانکه سر حجرات مزبور را بسته کردند ، مهاجرین موصوف همگان به پرواز می آیند ( و این پرواز بالعموم در ١٠-١٢ بجهٔ روز بعمل می آید ) و با مادر در تلاش لانهٔ جدید میشتابند و به اولین درختی که در جلو راه آنها می آید ، در ابتدا چند زنبور و بعد دیگر زنبوران شروع بفرود آمدن می نمایند و در ظرف ١٠-١٥ دقیقه تمام درخت را می پوشانند . اندکی پس ازین توقف ، زنبوران پیش آهنگ ، بهر سمت بطلب مسکن جدید و مناسب میبرایند - بلکه درین زمینه پیش بین بوده چند روز قبل بکار آغاز می کنند . و بعد ازانکه مأوای فراخور احوال خویش یافتند ، سائرین را اطلاع میدهند ودر چند دقیقه آنجا را اشغال میکنند و بنای ترمیمات و تعمیرات لازمه را می گذارند .
بعض اوقات میشود که مسکن خوبی بدست آورده نمیتوانند . درینصورت ، مجبوراً در روی دشت لانه می سازند .
پیشتر گفته شد که مهاجرین ، چوچه ها ، تخم ها و عسل را در لانهٔ سابق ترك میگویند . در ظرف چند روز ، از میان قدیمترین حجرات حاوی مادرهای آینده ، چوچه و یا مادر جدید بیرون می آید و بزودی برای امحای رقبا در جستجو شده حجرات دیگر را مورد تفتیش قرار میدهد ـ و بالاخره تمامی خواهران خود را که در سلطنت مادری حق وراثت دارند ، بقتل میرسانند .

پرواز مادر آینده برای جوره شدن
این مادر آینده ، چند روز بعد از اینکه دنیا را دید ، يك روز گرم و صاف و آرام را برای انتخاب همسر خود تعیین می کند . زیرا ماه عسل آن اندك مدت بوده و بایستی از ان بخوبی استفاده کند ـ وانگهی پرواز ثانوی ، عین یکسال بعد ، موقع مهاجرت از لانهٔ قدیم صورت میگیرد .
مادر زنبور نرو قوی را انتخاب میکند ودر هوا با آن جوره میشود . واگر احیاناً یاعثی نتواند پرواز کند ، البته تا اخیر عمر هما نطور بدون ازدواج خواهد ماند . پس از جوره شدن ، نر بزمین افتاده میمیرد و مادر بارور بتلاش در یافت و بنای مستعمره فرود می آید .

۳۱۳


( صفحه ١٤ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

چون مادر وظائف خصوصی دارد ، و نیز بياعثی که در کار خارج از لانه اشغال نورزیده
و بالوسیله دستخوش موسم و دشمنان نمیشود ، بنا بران بالعموم سه یا چار سال عمر می کند. وقتیکه مادر
بسیار پیر شود ، یا اینکه دیگر نتواند مادر و کارگر تولید نماید، و یا وقتیکه ناگهان مفلوج گردد ، درین
صورتها زنبوران عسل ، از دختران این مادر مادر دیگری تربیت می دهند و چندی مادر و دختر یکجا
کار می کنند ولی اندکی بعد ، مادر جوان ، جانشین مادر سابق میگردد .
اختلافاتی که بین مادر و کارگر موجود است ( با اینکه هر دو ازيك نوع تخم بوجود می آیند )
قبلاً بیان یافته ـ كبار گر دارای نیش راست و تقریباً دندانه دار است و بدین سبب وقتیکه نیش میزند ،
نمیتواند نیش خود را پس بیرون نماید ـ در اثر این کوشش احشاء آن که بانیش پیوسته است ، خارج
شده و در ظرف چند دقیقه میمیرد . زنبور کارگر عادةً در تمام عمر فقط یکدفعه نیش میزند و آن
نیش زدن هم برای دفاع لانه میباشد نه بغرض مدافعة وجود خودش .
مادر فقط با مادر می جنگد
اما نیش مادر مثل زنبور کارگر نبوده بلکه لشم و کج است و بطوری ساخته شده که پس
از گزیدن ، بخوبی می تواند آن را پس بکشد . قرار معلوم ، مادر از ین اسلحهٔ مفید خود واقف
نیست، چه به گزیدن چندان عادت نداشته و مثل چوچهٔ مرغ ، میتوان آنرا بخاطر جمع بدست
گرفت . ولی شعور جنگجوئی مادر از ملاحظهٔ مادر دیگر بیدار می شود .
هر گاه مادر از جوره شدن در هوا ، و موقع فرود آمدن ، در لانهٔ مادر دیگری داخل
شود، جنگ بین هر دو حتمی است و تا زمانی که یکی نمیرد ، دیگری قرار نمیگیرد . طرفه تر اینکه
زنبوران کارگر برای حفاظت مادر نمی کوشند ـ و فقط آنوقت مداخله می کنند که ببینند قریب
است هر دو میمیرد و آنها بی مادر می مانند ، درین صورت يك لحظه هر دو را جدا می کنند و باز
می گذارند که کار فیصله شود . درین مجادله ، اگر مادر سابق کشته شود ، مادر نو وارد فوری
مورد احترام قرار گرفته و جانشین مادر سابق می شود .
هر گاه اینطور اتفاق افتد که مادر بی شعورانه نیش خود را استعمال کرده و از کار انداخت
طبیعی است در موقع مجادله بادشمن بزودی مغلوب شده جان می سپارد .
زنبور نر
زنبور نر بالعموم فرد تنبل و ناکارهٔ خاندان خود بشمار میرود . چه نه خوراك جمع میکند
و نه در مدافعة لانه كمك مینماید . نه آلاتی برای گرد آوردن شیرینی نباتات و نه نیشی برای مدافعة
وجود خود دارد . معذلک چون پدر است ، دارای احترام بوده و در اثنای زندگی قلیل خود ،

٣١٤


( صفحه ١٥ ) زنبور عسل ( سال ششم )

نسبت بخواهران دارای امتیازاتی میباشد . مثلاً در حالیکه مادر و کارگران (زنبوران مادۀ عقیم)
میتوانند در لانه های اجانب محفوظانه داخل شوند ، زنبور نر بخاطر جمع وارد شده و برعلاوه
پذیرائی خوبی میبیند یعنی مجاز است که از شهد لانه تغذیه کند . ولی وقتیکه موسم فعالیت و پرورش
زنبور عسل ، ختم میشود زنبوران عسل اقتصادی شده ، نمی گذارند ذخیره خورا کۀ شان که
در تمام زمستان بایستی ازان بخورند ، دستخوش یغما گران گردد . و بدین علت ، زنبوران نر را
در چنین وقتی از لانه میکشند ، و این بیچاره ها در خارج نسبت بعدم غذا وبنا گاه بزودی
تلف میشوند .
فراموش نباید کرد که زنبوران عسل ، در تمیز افراد خانواده و بیگانگان استعداد
فوق العاده دارند ـ ودرمیان يك فميل مرکب از ٨٠٠٠٠ افراد ، هرفردرا علیحده میشناسند لاکن
این شناسائی توسط چشم نیست ، بلکه بواسطه حس شامه قوی آنها میباشد .
هرخانۀان، بوی مخصوصی دارد که ازدیگر خانهان تفاوت است . بنابراین هرگاه یکفرد يك خانواده
درلانه دیگری برود ، دروازه بانان لانه بوسیله بوی کردن ، آنرا شناخته بزور از لانه می کشند
( عکس اول ) هرگاه يك مستعمره دوقسمت کرده شود و هرقسمت دارای مادرها یاخواهران مادر
باشد ، زنبوران عسلی هر يك ازین دوقسمت ، بوی علیحده ومتمایزی بخود اختیار میکنند ـ چنانکه
در ظرف يك هفته ، ازهم بکلی بیگانه میشوند ـ واگر هردو قسمت راباز یکی کنند را بطۀ قدیم را
ازسر نمی گیرند .
بعضی اوقات ، پرورندگان زنبور عسل ، دو یا زیاده مستعمرات زنبور عسل را ( که کمزور بوده
وعلیحدۀ نمیتوانند ذخیره جمع کنند و یا از زمستان سخت برایند ) باهم گد می کنند ، طریقۀ این
ترکیب ، بالعموم چنین است که يك لانه را برسير لانه ديگر گذاشته ودربين آن يك ورقه کاغذ می نهند
زنبوران ازهر دوطرف ، شروع به شگاف کردن کاغذ می کنند ـ تا آنیکه سرهای آنها بهم تماس میکند
ولی شگافها درابتدا این قدر وسعت ندارد که زنبوران این دولانه مجال پیدا کرده داخل جنگ شوند
بلکه توسط این شگاف ها ، بوی مخصوصۀ يك لانه به لانه ديگر راه پیدا کرده آمیزش می یابد ،
و وقتیکه شگاف ها بقدر کفایت برای دخول زنبوران کلان می شود ، بوی افراد هردولانه يك قسم
شده و بنابرین زنبوران در هر دو لانه بآرامی و بدون جنگ و جدل با هم زندگی می کنند .

معرفی مادر جدید

موقعیکه مادر جدیدی در يك لانه طرف احتیاج واقع می شود ، ضروریسیت که اورا بطور مناسبی
معرفی کنند . زنبوران کارگر ، اقلاً یکساعت بعد از اخراج مادر سابق از لانه ، مادر جدید را
وارد می کنند . دراثنای این وقفه ، افراد مستعمره ، کشف می کنند که بی مادراند ، ودرمستعمره

١٥*


( صحيفة ١٦ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

بایستی حجرات جدید برای مادر ساخته شود با اینکه افراد مستعمره ، مادر جدید را آرزو دارند ، ولی بوی مادر تازه وارد بمشام آنها بد خورده و برای اینکه مبادا این امر منجر به ایذاء مادر شود، مادر را در قفسی می نهند تا از خطر بدخوئی وحملات آنها محفوظ بماند . و در عین حالیکه اگر مادر از قفس بر آید ، آنرا پاره پاره خواهند نمود ، از شگافهای قفس زبانهای خود را داخل کرده او را غذا میدهند .

پس از اینکه مادر دو سه روز درین قفس ماند ، بوی لانهٔ سابقه از وجودش زائل شده میرود و در عوض بوی لانهٔ جدید را اختیار میکند . از طرف دیگر ، چون قفس از شیرینی نرمی ترکیب یافته ، زنبوران عسل دو سه روز کار دارند تا آنرا نقب زده داخل قفس شوند - و در اثنای اینقدر مدت ، بوی مادر با بوی افراد لانه مخلوط شده یکقسم می شود و مادر محبوس میتواند از قفس بدون کدام خطره بیرون بر آمده در لانه گردش کند .

زنبوران عسل در گرد آوردن شهد باقی گاهی سیر نمی شوند و همواره میخواهند ازین رهگذر به نژاد خود كمك نمایند . زنبوران عسل بر خلاف گاو زنبور ، زنبور سرخ ، زنبور زرد و زنبور سبز ، با صطلاح بقسم « دست و دهن » زندگی نمی کنند بلکه لزوماً در تابستان غذائی کافی برای روز های زمستان ذخیره می کنند . چهار قسم زنبور فوق الذکر در زمستان همه در لانه های خود از گرسنگی میمیرند ، باستثناء مادرهای جوره شده و جوان که خود ها را در جاهای محفوظی رسانیده ، زمستان را درانجا بدون خوراك بسر میبرند .

يك مستعمرهٔ اوسط زنبور عسل ، در اثنای زمستان و اوائل بهار از ٣٠ تا ٥٠ پا وشهد صرف میکنند و این مقدار به استحکام مستعمره و حرارت آن و اوضاع لانه منحصر است . ماهرین زنبور عسل ، در زمستان مستعمره های زنبور عسل را با برادهٔ چوب یا کدام مادهٔ دیگر که عائق حرارت باشد می پوشانند و یا در حجراتی که سرما وخنکی دران تا ثیر نکند ، قرار میدهند . و بدین وجه از صرف زیاد شهد و نیز از زود پیرشدن آنها جلو گیری کرده وبر علاوه استعداد می بخشند تا در بهار به فعالیت های چوچه کشی و تربیت چوچه ها بخوبی اشتغال ورزیده بتوانند . انتها

٤١٩


عمرها! ...
ترجمه و نگارش جناب سید قاسم خان رشتیا
موضوع عمر از چنان موضوعاتی است که بشر از روز اول حیات خود، در اطراف آن مشغول کنجکاوی شده و تا امروز از تمام وسائلی که بدست آورده، درین راه کار گرفته وسعی نموده است تا عمر خود و باقی مخلوقات را بفهمد. واقعاً عمر انسانی و همچنین عمر بعضی حیوانات اهلی بسیار کوتاه بوده، در تمام ادوار، اسباب نگرانی نوع بشر را فراهم کرده است حضرت علی کرم الله وجهه در ضمن اندرزهای قیمت دار حکیمانه خویش نسبت به عمر انسان میفرماید: «بنی آدم چقدر يك مخلوق ضعیفی است، از خاتمه حیات خود خبر ندارد، امراض خویش را نمی شناسد، از گزیدن يك كيك متالم میشود، باندك خسته گی از کار باز می ماند، واز يك صرفه می میرد.»
همچنین بسا فلاسفه و شعرا راجع به کوتاهی عمر انسان اظهار نظریه و ابراز نگرانی نموده اند که اگر ما درینجا همه را نقل کنیم، موضوع بسیار کشال خواهد شد، بنابران، برای آنکه يك نظریه صحیح نسبت به عمر مخلوقات

۳۱۷


( صفحه ۱۸ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

زنده پیش خود قائم کرده بتوانیم، اينك ذيلاً ، ميزان عمر اوسط هريك از
طبقات مخلوقات حیه را که عبارت از انسان و حیوان ونبات است، شرح
داده ضمناً عمر انسان را نیز تشریح مینمائیم :

اولتر از حیوانات شروع کرده، از روی کوتاهی عمر اسم می بریم :

درجمله تمام حیوانات آنکه ازهمه کمتر عمر دارد، يك قسم مگس كوچك
است که فقط ٢٤ ساعت دوام میکند یعنی از وقت تولد تا زمان مرگ او
تنها ٢٤ ساعت سپری میشود. زنبور طلائی (سوسك) ٦ هفته عمر میکند،
پروانه ( شب پرۀ گلها ) و كيك دوماه ، مگس از ٣ تا ٤ ماه، پشه ٦ ماه، مورچه
زنبور، و سوسك حمام ( صرصر ) يكسال، کرم زنبور طلائی ( سوسك )
٣سال، خرگوش صحرائی ٦ تا ده سال، خرگوش خانگی ۸ سال، گوسفند
۸ تا ۱۰ سال ، مارافعی ده سال، سگ ۱۰ تا ۱٤ سال، بلبل ۱۲ سال
گرگ و پشك ۱۲ تا ١٥ سال، بقه و گاو جنگی ١٥سال، سهره (سایره)
وقناری ( کناری بلبل زرد ) ۱۸ سال، کور بقه ( قوربقه )
۲۰ سال، گاو ٢٥ سال، اسپ ۲۵ تا ۳۰ سال عقاب ۳۰ سال،
گوزن، لکلک و اشتر ٣٥ سال، بوزینۀ اورانگ اوتانگ ٤٠ سال،
شیر، خرس و کلنگ ٥٠ سال .

٣١٨


( صفحهٔ ۱۹ )
عمر ها ! . . .
( سال ششم )

اگر بعمر انسان از نقطهٔ نظر علم حیوانات پیش آمده وحساب نمائیم،
می بینیم که عمر اوسط انسان ۶۰ سال است . بعد از انسان از روی طول
عمر زاغ است که ۸۰ سال عمر میکند، سپس ماهی قنات، ( برو شه )
و ماهی پر خور ( کارپ ) و طوطی و فیل و ماهی تخمی ( استور ژون )
که عموماً عمر شان به ۱۰۰ سال بالغ شده میتواند .
اکنون می بینیم که نباتات چه مقدار زیست میکنند ؟ درینجا از
نباتاتی که عمر کمی دارند صرف نظر میکنیم و فقط بذکر نباتاتیکه عمر
قابل ملاحظهٔ دارند، اکتفا می ورزیم زیرا هر کس می داند که در نباتات
هم بمثل حیوانات عمر ۲۴ ساعته تا عمر صد ساله بسیار وجود دارد : -
بتهٔ عشقه پیچان ( غیر از عشق پیچان عادی ) دو صد سال عمر میکند ،
درخت نارون از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال ، درخت اکاسی ( اقا قیا ) تا ۴۰۰
سال ، درخت بلوط از ۴۰۰ تا ۶۰۰ سال ، پنجه چنار ۸۰۰ سال ، درخت
زیر فون ( پشه خانه ) ۱۰۰۰ سال ، سرو از ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ سال ، درخت
سر خدار ( که چوب آن را مثل چراغ روشن میکنند ) ۳۰۰۰ سال
درخت باو باب تا ۴۰۰۰ سال وبالاخره درخت (متوزالم) و (دراکو نا)
از ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال عمر میکنند .
از این قرار معلوم میشود که نباتات نسبت به حیوانات که دران جمله

۳۱۹


( صفحه ۲۰ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

انسان هم شامل است ، خیلی بیشتر عمر کرده از این لحاظ بخت عجیبی دارند.
چنانچه در بین حیوانات اگر یکی دو جنس بصد سالگی میرسد ، در جمله
نباتات چندین جنس آن هزارساله و چندهزار ساله میشود . اکنون است
که ما بهتر می فهمیم و یقین حاصل میکنیم که عمر انسان واقعاً چقدر کوتاه
و کم دوام است ولی آنچه قابل حیرت میشود ، همانا ذکا و نیروی
شگفت انگیز انسان میباشد که درین عمر کوتاه خود ، بسا کار های
بزرگ را انجام داده ، آثاری از خود باقی میگذارد که خیلی بیشتر از
نباتات هزار ساله ، در دنیا باقی می ماند .

از علم علاج جهل باید کردن
در ترك کمال و کار نا اهل مشو

دشوار زمانه سهل باید کردن
خود را بکمال اهل باید کردن
« مستغنی مرحوم »

۳۲۰


والاحضرت سردار ( شاه ولیخان ) فاتح کابل که شجاعت و عزم این مرد دلیر در تحصیل
ا -تقلال افغانستان رول مهمی بازی نموده ملت را مرهون فدا کاری خود نموده اند . .


[BLANK PAGE]


بحث فلسفی سجيه
نگارش جناب محمد قدیر خان تره کی

مقدمه ، سجیه چیست ؟ سجیه از جنبهٔ علم النفس ، افکار فلاسفه و علما ،
سجیه و عناصر آن : مزاج ، خوی ، عادت
روح ملل و جماعات بشری که در حال تحول میباشند بسیار شبیه است به روحیات اطفالیکه تازه قدم به مرحلهٔ حیات گذاشته از طرف والدین و مربیون زیر تربیه اصولی گرفته میشود زیرا مللیکه تازه میخواهند در صحنهٔ حیات امروزی قدم بگذارند طبعاً دستخوش عوامل چندی از قبیل وراثت های ازمنهٔ قدیمه ، ناموس تطور ، تقلید اجانب و امثال آن میگردند بصورتیکه اولی او را محکوم مینماید تا هر طور هست بحیات قدما خاتمه ندهد اما دوم و سوم او را برای قبول زندگانی تازه و جدیدی دعوت میکند تا در نتیجه آن کشمکش و این کوشش شبه و ترددی را در نهاد ملت تولید مینماید درین جاست که باید به تجربهٔ چندین هزار ساله بشر رجوع کرد و از تحقیقات علمی و فلسفی آنها تا حدیکه اوامر دینی و شعائر ملی اجازه میدهد مطالبی استخراج و زمینه های مشروع تری را برای تعمق و غور بجامعه فراهم نمود .
اکثری از علمای علم النفس و علم الاجتماع میگویند باید اول ملت را از جنبهٔ فضائل روحی تربیه کرد و بعد ازان در نوامیس دیگر حیاتی او دست زد ، بهر حال موضوعیکه امروز روی دست داریم و میخواهیم بمدد افکار فلاسفه ، علمای علم النفس ، علم الاجتماع در اطراف آن صحبت کنیم موضوع سجیه Caractere است که به عقیدهٔ تمام علمای منسوب به علوم نامبرده شده بالا اساسی ترین و مهم ترین و قابل اعتناترین عامل روحی بشریت میباشد .

سجیه چیست ؟
از کلمهٔ سجیه معانی مختلفی میگیرند چه وقتی گفته میشود فلان آدم دارای سجیهٔ خوب است و مدعای متکلم ازان تعریف اخلاق شخص موصوف میباشد این گفته او ثبات و متانت در فکر

۲۲۱


( صفحه ۲۲ )
کابل
( شماره چهارم وپنجم )

و حرکات و عزم و اراده و امثال آن را در بر میگیرد و اگر بمالکی گفته شود فلان آدم
دارای سجيه نیست مدعا این است که در فکر و حرکات وعزم و اراده
او ثبات و دوام و استقامت وجود ندارد و باین صورت میتوان تمام انسانها را به دوصنف بزرگ و عمده
تقسیم کرد از قبیل : خوش اخلاق یا بد اخلاق و یا به عبارهٔ دیگر انسان های خوب و انسان های بد .
این بود تعريف سجیه از نقطه نظر اخلاق ولی باید توجه فرمود که ما درین مقاله نا چیزانه
خود سجیه را نه از نقطه نظر اخلاق بلکه از جنبهٔ پسیکو لوژيك ( روحی ) مذکور زیر مطالعه
و تحقیق میگیریم .

تحقیق سجیه از جنبه نفسیات :

توصیفی که اخلاقیون در سجیه مینمایند توصیفی است بسیار محدود زیرا اگر به نفسیات انسان
رجوع کنیم می بینیم که سجیه به مفهوم عمومی و اصلی آن عبارت از مجموع تفکرات و حرکات
افراد است که مخصوص به شخص خود همان آدم بوده او را از دیگران تفریق و تمیز میدهد .
علمای نفس و متخصصین جدید تربیه هر کدام در اطراف ماهیت و چگونگی سجیه مطالعاتی
نموده و تعریفاتی کرده اند که از دو نفر آن را نمی توان مطابق هم دیگر یافت و اگر ما رعایت
اختصار را نموده تمام آن نظریات را درین جا ترجمه و اقتباس کنیم یقیناً کتابی می شود
در همین زمینه و چون درین مقاله نصب العین ما تقديم يك نظریه اجمالی است لهذا از مطالعات
اکثر آن منصرف شده تعریفات چند نفر مذکور را برای وضاحت دادن زمینه ترجمه
و تلخیص میکنیم .
در کنگرهٔ تربیهٔ بین المللی که هفت سال قبل ازین یعنی در سنه ۱۹۲۹ در شهر Elsnour
فرانسه تربیه شناسان اکثری از ممالک اجتماع نموده بودند و وظیفهٔ آن ها تنها تحقیقات در اطراف
سجیه بوده است یکی از علمائیکه دران مجلس عضویت داشته کنفرانسی درین زمینه ایراد کرد عالم
معروف تربيه و روحیات دکتور Banen بوده است و چون به عقیدهٔ علمای مذکور
کنفرانس این شخص ازهمه بیشتر به حقیقت این مسئله برخورده بود لهذا ما هم کنفرانس موصوف را
برای تثبیت ادعای خود تا جائیکه مربوط به بحث روی دست ماست در ذیل مینگاریم .
« ( سجیه Caractere ) يك نوع عمل مخصوصی است که از حیات و زندگانی بالای انسان و از انسان
بالای حیات بصورت انطباع تولید میشود زیرا اگر بسیار عمیق شویم درك ميكنيم كه همين چيزيكه

۳۲۲


( صفحه ۲۳ ) بحث فلسفی سجيه ( سال ششم )

ما آنرا حیات نام میگذاریم غیر ازيك سلسله فعالیت هائی که در داخل محیط جریان و تمادی مینماید دیگر چیزی نیست .»
« سجیه عاملی است که حد فاصل بین انسان و محیط میباشد مثل اینکه يك خط ساحلی خشکه و بحر را از هم تفكيك مينمايد مثلاً ما در زندگانی وحيات روزمره خودها همیشه احساس میکنیم که از يك طرف انسان با تمام قوه و قدرت و الجاءت شخصی و خواهشات نفسانی خود بسوی امیال خود می شتابد از طرف دیگر عوامل طبیعی و تاثیراتی که از محیط اجتماعی بانسان وارد می شود از قوه و قدرت مذکور کاسته اکثری از اقدامات او را عقیم میگذارد ، اینک همین دو قوه متضاد که حیات روزمره افراد را تشکیل میدهد سجیه او را بوجود میآرد ! ازین جهت است که میتوان گفت بهمان اندازه که سجیه افراد مولود عوامل نفسی اوست محیط هم دران حصه دارد . چونکه هر دو عوامل متشکله سجیه اند .»
« البته میدانیم که فردیت و شخصیت نه تنها در انسان بلکه در نباتات و حیوانات هم تظاهر مینماید وصرف چیزیکه درین مورد انسان را از حیوان و نبات امتیاز میدهد این است که چون انسان بلند ترین طبقه مخلوقات زمینی اند لهذا شخصیت و فردیت ( مقصد امتیازی است كه يك فرد از دیگر افراد همنوع خود داشته میباشد « تره کی » ) در انسان ها شكل بارز تری دارد بدرجه که میشود بگوئیم هر انسان في حد ذاته فردی است علیحده و دارای استثنای مخصوصی که دیگران ازان محروم اند »
« طوری که یکی از فلاسفه میگوید : « انسان ها زیاده تر از چهره فرق و تفاوت سجیه و ی دارند » بلی حقیقت دارد ! گر گفته شود که در تمام دنیا نمی توان دو نفر را پیدا کرد که در سجیه با هم توافق داشته باشند مبالغه نیست زیرا هم چنانکه در بشره از هم متفاوت اند در سجیه هم فرق دارند و آیا میشود معلوم کرد که این تفاوت چهره وسجیه چرا وجود دارد »
« چون هيچ انسان از جنبه چهره با هم دیگر مطابقت ندارد لهذا وقتی دو نفر باهم ازدواج میکند اولاد های ایشان هم نمونه چهره پدر وهم نمونه چهره مادر خود را داشته شكل ثالثی اختیار مینماید كه بكلی شبيه بهيچكدام نمی باشد هم چنین است سجیه هم زيرا وقتيكه اخلاق دو عامل نفسی از دو نفر در خمیره اولاد تخمیر میشود اخلاط عناصر روحیه والدین بهمان شكل و نسبت های مختلف باهم میآمیزد که طبیعی است در نتیجه آن سجایا هم بهمان تنوعات شایان حیرتی مبتلا شود كه هر روزه مشاهده میکنیم . » (۱)
فیلسوف دیگری در بارۀ سجیه چنین میگوید : « سجیه در انسان چنان عنصر ما به الامتیاز و خاصیت غیر قابل تقلیلی است که میتوان آن را با مسبع در ماهی و قُول در طیور و دندان در حیوانات گوشت خوار تشبیه کرد» یعنی اگر خواسته شود صفت مميزه يك شخص از دیگران معلوم كرده شود

(۱) ما خوذ از صفحه ۲۹۸ كتاب ( Pedagogi ) مؤلفه S.elal

۴۲۴