شماره ( ششم ) سال دوم
شعرای افغانستان
( ۲۳ )

بنگاه تو سپاه زمستان بغارتيد هم گنج شایگانت و هم در شاهوار
معشوقگانت را گل و گلنار و یا سمن از دست یاره بربود از گوش گوشوار
خنیا گرانت فاخته و عندليب را بشکست نای در کف و طنبور در کنار
نوروز ماه گفت بجان و سر امیر تا چند گه بر آرم از ماه دی دمار
گرد آورم سپاهی دیبای سبز پوش زنجیر جعد و سروقد و سلسله عذار
قوس قزح کمان کنم از شاخ بید تیر از برگ لاله رایت و از برق ذوالفقار
از ابر پیل سازم و از باد پیلبان وز بانگ رعد آئینه پیل بیشمار
نوروز پیش از آنکه سرا پرده زد بدر بالعبشان باغ و عروسان مرغزار
این جشن فرخ سده را چون طلای کان از پیش خویشتن بفرستاد کامگار
گفتا برو بنزد زمستان بتاختن صحرا همی نورد و بیابان همی گذار
مسمط
آمد با نگ خروس مؤذن می خوارگان صبح نخستین نمود روی بنظارگان
گه بکتف بر گرفت جامه بازارگان روی بمشرق نهاد خسرو سیارگان
باده فراز آورید چاره بیچارگان قومو الشرب الصبوح يا معشر النائمين
خوشا وقت صبوح خوشامی خورد نا روی نشسته هنوز دست بمی بر د نا
مطرب سر مست را باز هش آورد نا در گلوی او بطی باده فرو گرد نا
گردان در پیش روی بازن و گرد نا ساغرت اندر یسار باده ات اندریمین
کرده گلوبر زباد قمری سنجاب پوش كبك فروریخته مشك بسوراخ گوش
بلبلکان با نشاط قمريكان با خروش در دهن لاله مشك در دهن نحل نوش
سوسن کافور بوی گلبن گوهر فروش وزمی اردی بهشت کرده بهشت برین
چوك ز شاخ درخت خویشتن آویخته زاغ سیه بر دو بال غالیه آمیخته
ابر بهاری ز دور است بر انگیخته وز سم اسب سیاه لولوتر آویخته
در دهن لاله باد ریخته و بیخته بیخته مشك سیاه ریخته در ثمین

٥٥٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

سرو سماطی کشید بر دو لب جویبار چون دو رده چتر سبز در دو صف کارزار
مرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنار چون سپر خیز ران بر سر مرد سوار
گشت نگارین تذرو پنهان در کشت زار همچو عروسی غریق در بن دریای چین
گوئی بط سپید جامه بصابون زد است كبك درى ساق پاى در قدح خون زد است
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زداست لشکر چین در بهار بر کوه وهامون زداست
لاله سوی جویبار خرگه بیرون زد است خیمه او سبز گون خیمه او آتشین
بهرامی سرخسی.
اسمش ابوالحسن علی ابن البهرامى ومولد او سرخس هرات است غیر از صنعت شعر در فن عروض وقافیه نیز سر بر آورده روزگار خود بوده است چنانچه نظامی عروضی سمرقندی در مقاله دوم کتاب خود در فصل چگونگی شعر و شعرا می نویسد : هر کرا طبع در نظم شعر راسخ شد وسخنش هموار گشت روی بعلم شعر آرد وعروض بخواند و گرد تصانیف استاد ابوالحسن السرخسى البهرامی گردد چون غایة العروضين و كنز القافيه علاوة بر دو تصنيف فوق رساله موسوم به خجسته نیز باو نسبت داده اند وشمس الدين محمد ابن القیس رازی در کتاب نفیس المعجم في معايير اشعار العجم خود مکرراً از کتب او نقل کرده است امین احمد رازی در تذکره هفت اقلیم خود او را از شعرای محمود غزنوی شمرده وصاحب مجمع الفصحا او را از معاصرین ناصرالدین سبکتگین میداند و وفات او را در سنه ٥٠٠ هجری مینویسد واین سهو بزرگیست که ظاهراً صاحب مجمع کرده است زیرا تا ریخ وفات سبكتگین به اقوال معتبره در ۳۷۸ بوده است شاعری که از معاصرین و هم روز او ست چگونه در سنه ٥٠٠ وفات نموده است بهرحال چیزی اضافه تر ازین درین باره او معلوم نگردید نمونه کلام .
همیشه خرم و آباد باد ترکستان که قبله ثمنان است و جایگاه بتان
بتان او همه گویا و شکر ین سخنند بیوسه راحت جان و بغمزه آفت جان
یکی بیامد از ایشان و این دلم بر بود بجان و دل بنهاد آتش زبانه زنان

٥٥٣


شما رۀ ( ششم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٢٥ )

بتی شمن کش و جادو فریب وسحر نما برخ بهار بهار و به مهر باد خزان
بجلوه اندر چون آهوی رمیده زیوز برزم اندر چون شیرو اژدهای دمان
بزیر ساده دوزلفش همه زیادت و سود بزیر سایۀ تیغش همـه بـلا و زیا ن
بدان ز مان که سخن بر کشاد و بست کمر سخن دلیل دهان شد کمر دلیل میا ن
دلم ببرد دل خو یش را نداد بمن برفت و ماند غم عشق و آتش هجران
دلم تنور شد و هر دو چشم چشمۀ آب چگو نه خواست گهی نوح جز چنین طوفان
چو نامه ایست رخانم نبشته از غم عشق زخون دیده مر آن نامه را زده عنوان
کا رجهان بود به همه حا ل درد سر بی کردن خطر نشود مرد باخطر
محنت بسان آتش تیز است و کس ندید هیچ آ تشی که میل نبودش سوی زبر
نیکی به نسبت پدران مرد را چه سود آن بد بود که مرد کند نسبت از پدر
عطاری فراهی .
عوفی اورا در لباب الالباب بنام الامام ابو عبدالله عبدالرحمن بن محمدالعطاردی می نویسد.
و صاحب مجمع الفصحا در مقدمۀ کتاب خود جائیکه شعرای هر دوره را اسم برده و منسوب
بآن عصر می نماید درسلك شعرای محمودی اورا عطاردی فراهی می نویسد . وعوفی نیزاورا
ازما دحان سلطان محمود دانسته است چنا نچه می نگارد : ازما دحان حضرت يمینی بود
و در ان دولت اقبالها دیده و در قصیده میگوید :
ملك قلاده است او میان قلا ده زین نگیرد قلا ده جز بمیا نه
حشمت او بردهان دهر دها نه است فضل نیا رد لگام جز بدها نه
در شکستگی اعضای معشوق خود گفته :
سیلی بارم برخ پر از خون جگر آن روز که مژگان ترا بینم تر
ای چون شکر شکسته از پاتا سر مگری که تباه گردد از آب شکر
تاریخ وفات وغيره حالات او معلوم نشد واز اشعار او نیز چیزی نما نده است .

٥٥٤


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کا بل ( ٢٦ )

مظفری پنجدهی :
صاحب لباب الالباب اسم او را در سلك شعرای آل سبکتگین آورده است غیر از تخلص او که مظفری و مولد او که پنج ده است دیگر چیزی در تذکره های فارسی در باره او ملاحظه نشد صاحب مجمع الفصحا مختصراً مینویسد از استادان مشهور بوده صاحب لباب الباب گفته که از شعرای آل ناصر است . و از حواشی چهار مقاله عروضی نیز معلوم میشود که از شعرای آل ناصر و مخصوصاً از دوره محمود است زیرا که اسدی طوسی اشعار او را در فرهنگ خود مکرراً باستشهاد آورده است تاریخ وفات او معلوم نشد .
نمونه سخن :
به هفت کشور تا مدح پنجده گویم چو باد گشتم اندر زمی زمی پیمای
دو پای دارم چار دگر بیا ید ازان به هفت کشور نتوان رسید بی شش پای
قطعه
همی به بینی آتش میان خاکستر چو آفتاب که گیرد ز میغ تیره حجاب
چو روی دختر دوشیزه کو خجل گردد نقاب را برخ اندر کشد بوقت عتاب
ز داغ فرقت آن چهره چو لاله و گل همی زلاله و گل زرد تر کنم بگلاب
بدان نشان که ز سیماب زر همی گیرند من از فراق تو گیرم همی بزر سیماب
شتاب وصل تو دارد مرا همی دلتنگ درنگ هجر تو دارد مرا همی بشتاب
خمار خواب چرا در دلم فراوانست اگر لب تو برنگ گلست و بوی شراب
بشب ز فرقت آن قامت چو قامت رمح سنان شود مژه من ز بهر جستن خواب
گهی بگریم و باشم چو نرگس تو دژم گهی بنالم و گردم چو سنبل تو بتاب
حقوری هروی :
عوفی او را ابوالحرث حرب بن محمد الحقوری الهروی می نویسد و صاحب مجمع الفصحا ابوالحرث ابن محمد حقوری بهر حال بايك نقطه در عوفی زیاد است و بايك نقطه در مجمع کم ولی از شعرای معروف زمان خود محسوب است زیرا هر دو تذکره نویس متقدم و متاخر او را بدرجات عالي و مراتب بلندی ستوده اند حتی عوفی می نویسد شعرش از شعری

***


شماره (ششم) سال دوم    شعرای افغا نستان   (۲۷)
در گذشته و فضلش بساط هنر عنصری در نوشته روزگار شاعریش در زمان سلطان محمود
بوده است و صاحب مجمع الفصحا علاوه بر شاعری او را حکیم و عالم زبردست نیز
دا نسته است از اشعار او مقدار کمی باقیست .
نمونه سخن
جواب وسوال .
گفتم این گه گه نمون روی جباری بود   گفت قدر مردم اندر خویشتن داری بود
گفتم آن زلفین تاری زاستر بر وان دورخ  گفت مه را روشنی اندر شب تاری بود
گفتم ای مه راست گوئی ماه را مانی همی  گفت مه را دور خط از مشك تاتاری بود
گفتم این بازی لری با هر کسی چندین چر است  گفت بازی گر بود كودك چو بازاری بود
گفتم آسانی و ناز از من ربود این عشق تو   گفت عشق نیکوان بارنج و دشواری بود
رباعی
تا بر گل تو نگشت پیدا عنبر  از مشك زره نبود وز سیم سپر
تا روی تو و لب تو ننمود اثر  از لاله نمک که دید و از پسته شکر
امینی بلخی :
اسم او بقول عوفی ابو سراقة عبدالرحمن بن احمد البلخي امينى النجار است چون پدرش
نجار بود خود بدان نام شهرت یافته است امينی مداح یمین الدوله سلطان محمود غزنویست
و بقول صاحب مجمع الفصحا با جمعی از فصحای آن عهد صحبت داشته مانند عنصری و فرخی
و غیرهم اشعارش مانند اشعار اکثر فصحای آن عهد کمیاب است و ازین قصیده او که در
مدح سلطان محمود است معلوم می شود که اشعار او زاده همان عصر فصاحت و قرن بلاغت
است و بروش شعرای معروف محمودی قدم می زند . تاریخ وفات او بدست نیامد .
نمونه سخن .
قصیده
زره پوش ترك من آن ماه پیکر   زره دارد از مشك بر ماه انور
٥٥٦


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۲۸)

که دید است مشك مسلسل زره سای که دید است ماه منور زره ور
بمشك اندرش تیرو بهرام و زهره بماه اندرش سوسن و مشك و عبهر
دو یاقوت خوانم لبش را نخوا نم که یا قوت را کی بود طعم شکر
بنزد من آمد کر بسته روزی یکی جامه پوشيده يك رنگ اخضر
مرا گفت ای کوفته راه دانش سفر کرده و گشته گیتی سراسر
نگوئی که این اهل معنی بدنیا مسافر نه اندر جهان نه مجاوز
بدو گفتم ای سرو سیمین ندانی که رنج سفر مان ازانست رهبر
که در چرخ ساکن ز انجم بسی اند ز رفت مسافر بود حكم اختر
ز شاهان و از خسروان زمانه چه آن کز مقدم چه آن کز موخر
چو محمود خسرو نبود و نباشد سفر پیشه شاه و سفر کرده بی مر
گهی سوی جیحون رود چون فریدون گهی سوی ظلمت رود چون سکندر
گهی تخت جیپال بر در بدارد گهی چتر خاقان بیاویزد از سر
گهی رایتش را پری روی بینی امین ملك خسرو هفت كشور
یمینی که اندر یمینش یمانی امان داده اسلام را تا به محشر
مسرور طالقانی یاخراسانی:
عوفی اسم او را ابوالفضل مسرور ابن محمد طالقانی نوشته و از شعرای در بار محمودی دانسته است صاحب مجمع الفصحا می گوید که از در بار محمودی بمسعودی رسید، بهرحال جز يك قصیده که در مدح وزیر سلطان محمود خواجه احمد ابن حسن میمندی سروده است دیگر اشعار او را تذکره های فارسی سراغ نداده اند و تاریخ وفات او نیز معلوم نشد.
نمونه کلام :
چونا پدید شد از چشم چشمهٔ روشن دراز گشت شب دیر باز را دامن
بروی گنبد گردنده برشدند پدید ستارگان قوی قوت بدیع بدن
چو تیغ باختر افرا خته نمود هلال چو هفت فندق سیماب رنگ نجم پرن
مدبران فلك بر فلك چو هفت ملك نهاده روی بتدبیر زی ده و دو و طن

٥٥٧


شماره ( ششم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۲۹ )
یکی قرین شتاب و یکی عدیل درنگ مسیر این سوی هند و مسیر آن بعدن
بزیر پرده آسایش اندرون شده روز شب سیه سر اندر کشیده پیراهن
از ارتفاع شب تیره بهرۀ چو گذشت بیامد آن بت شادان بهار سوی چمن
بصورتی که نمازش برد زناز پری بزیبتی که زمین بوسدش به مهرو سن
گرفته گنج ملاحت زقهر مان جلال ربوده خاتم خوبی ز نیکوان ختن
به نرم نرم چنین گفت مر مرا که چرا همین جدائی جوئی بخیره خیره زمن
مرو که با منت ای بت خزان بهار بود که هم رخم گل سوریست هم زلخ سوسن
بساغر می اگر بنگری نیاری یاد زبرگ لاله سیراب و آب دار سمن
جواب دادم اگر ضامن روان رهی به سست عهدی تا کی بری بمن بر ظن
بطبع و طوع همی سوی او روم که ندید چنو جواد جهان و چنو کریم زمن
شهاب دولت شمس الکفات ابوالقاسم حمید حمد هنر خواجه احمد ابن حسن
بوقت نرگس ار خواند کسی فردوس گیتی را نيك معنی رو اباشد که دل مان داردش باور
ز بهر آنکه جز در خلد کی شاید بدن هر گز درختی کش تن از مینا و برگ از سیم و بار از زر
ابو منصور هروی :
غیر از عوفی صاحب لباب الا لباب اسم این شاعر را دیگر تذکرهای فارسی نبرده اند
حتی صاحب مجمع الفصحا که تقریباً کتاب او ذ خیرۀ خوبی از شعرای معروف و غیر معروف است
و در زمرۀ ماخذ و مدارک خود کتاب لباب الالباب عوفی را هم در دست داشته است باز
اسم این شاعر را نیاورده است رویهم رفته عوفی اسم او را ابوالمنصور عبدالرشيد بن احمد
ابن ابی یوسف الهروی نوشته و در سلك شعرای آل سبکتگین قرار داده است و در حق
او این دو سطر ذیل را نوشته است . از معاریف هرات بوده است و نقادان سخن شعری
او را پسندیده اند و در سلك شعرا کشیده ، اگر چه شعرا و کم روایت کرده اند و در
مطلع قصیدۀ میگوید :
اي قمر چهر عطارد فکر ناهید اتصال شمس فر ، بهرام کین ، برجیس اثر کیوان جلال
رباعی ذیل نیز بنام او در لباب الالباب ضبط است .
٥٥٨


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )

رباعی

گفتم که چه دارد علمت گفت قمر
گفتم که بار د قلمت گفت گهر
گفتم که چه دارد حشمت گفت ظفر
گفتم که چه کار د کرمت گفت خطر

محسن فراهی
عوفی او را محسن قزوینی و هدایت طبرستانی صاحب مجمع الفصحا او را محسن
فراهی می نویسد هر دو تذکره نویس متفق اند که از شعرای آل ناصر است
علاوه برین صاحب مجمع او را حکیم هم میگوید زیاده ازین از احوال او چیزی معلوم نشد.
نمونه سخن :
آتش دیدی که با شدش آب نقاب
ایمن شده آب از آتش و آتش از آب
بنگر تو بدین شراب و این جام شراب
تا آب فسرده بینی و آتش ناب
عسجدی مروزی یا هروی :
عوفی در لباب الالباب اسم او را ابو نظر عبد العزیز بن منصور العسجدى المروزى
مینویسد امین احمد رازی در تذکره هفت اقلیم و عبد الرحمن جامی در بهارستان از عوفی
پیروی نموده او را مروزی دانسته اند و دولت شاه سمرقندی او را اصلا هروی
و شاگرد عنصری میدانند صاحب مجمع الفصحا او را قزوینی دانسته است بهر حال
عسجدی مروی یا هروی از شعرای معروف و مقتدر دربار سلطان محمود
غزنوی بوده است و همه جا اسم او ردیف با اسم عنصری و فرخی آمده است
عوفی می نویسد مقبول حضرت یمن الدوله بود و نقد سخن او در بازار دولت این شاه
نيك رايج و اکثر قصاید او بمانند عنصری در مدح سلطان محمود و مشتمل برفتوحات
و جهانگیری این سلطان نیرومند آسیا است ولی متاسفانه که دیوان درست و مرتبی از حضرتش
نمانده است و اشعار پراگنده که در تذکرها و فرهنگهای فارسی از و باقیست بسیار قلیل
و اندك است چنانچه دولت شاه نیز مینویسد دیوان عسجدی متعارف نیست اما سخن او
در مجموعه ها ورسایل فضلا مسطور و مذکور است . در تذکره ها از همه اضافه تر صاحب

۵۰۹


( ٣١ )
شماره ( ششم ) سال دوم
شعرای افغانستان

مجمع الفصحا یکدسته اشعار او را گرد آورده است و تاریخ وفات او بقول صاحب مجمع
در سنه ٤٣٢ که زمان سلطنت سلطان مسعود است اتفاق افتاده است .
نمونه سخن .
در فتح سومنات و مدح سلطان محمود

تا شاه خسروان سفر سومنات کرد
آثار روشن ملکان گذشته را
بز دود زاهل کفر جهان را براهل دین
محمود شهریار کریم آنکه ملک را
شطرنج ملك باخت ملك با هزار شاه
شاها تو از سکندر پیشی بدان جهت
عين الرضاء ايزد جوئی تو در سفر
تو کارها به نیزه و تیر و کمان کنی

کردار خویش را علم معجزات کرد
نزدیک بخردان همه از مشکلات کرد
شکرو دعای خویشتن از واجبات کرد
بنیاد بر محامد و بر مکرمات کرد
هر شاه را بلعب دگر شاه مات کرد
کوهر سفر که کرد بدیگر جهات کرد
باز او سفر به جستن عین الحیات کرد
او کارها بحیله و كلك و دوات کرد

یاد احباب

فغان ز دست ستمهای گنبد دوار
چه اعتبار بر این اختران نا مسعود
جفای چرخ بسی دیده اند اهل هنر
دلا چو صورت اهل زمانه می بینی
طمع مدار که با تو وفا کند دوران
بکجا شدند حکیمان کار دان کریم
چرا ز پای در آمد درخت باغ هنر
بساز کار قیامت بقوت ایمان

فغان ز سفلی و علوی و ثابت و سیار
چه اعتماد برین روزگار نا هموار
ازان بهرزه شکایت نمیکنند احرار
سزد اگر بدرآئی ز پردۀ پندار
که بر کسی بفسون مهربان نگردد مار
که برلباس بقاشان نبود ماند و نه تار
بموسمی که زسر تازه میشوند اشجار
بشوی روی طبیعت بآب استغفار

یمینی غزنوی :
بقول صاحب مجمع اسمش محمد ابن عثمان وتخلصش منسوب است بنام يمين الدوله سلطان محمود


( ۳۲ )
مجلة کابل
شمارۀ ( ششم ) سال دوم

غزنوی يمینی از شعرای در بار محمود و تازمان بهرام شاه ابن مسعود در قيد حيات بوده است
وباز بقول صاحب مجمع باسوزنی سمرقندی و مختاری غزنوی صحبت داشته و تاليفات پسنديدۀ
در صفحه روزگار بيادگار مانده و محمد عوفی از تصانيف او کتابی بنام بزم آرای فخری
که در بدايع تشبيهات وغيره شعب فن شعر نگاشته در تذکرۀ خود قيد کرده است . ابن
یمینی با صاحب تاریخ یمینی اشتباه نشود زیرا اسم او ابونصر ابن عبد الجبار العتبی و مورخ
معروف زمان ناصر الدين سبکتگين و سلطان محمود غزنويست و تاریخ جهان قیمت
او موسوم به يمینی است که احمد انیسی متوفی ( ۱۰۷۲ ) بران شرحی نوشته و لغات
مشکلۀ آن را حل کرده است این شرحی که موسوم به فتح الوهبی است در سنه ١٢٨٦ در
بولاق طبع شده و خود تاریخ یمینی را دکـتر اسپرنگر در سنه ١٨٤٧ در شهر
د هلی بطبع مرغوب رسانده و پروفیسر نولدکی مستشرق معروف المان بزبان جرمنی ترجمه
نموده و در سنه ١٧٥٧ به ویانا بطبع رسانده است .
نمونۀ کلام :
حلقه حلقه مشك دارد بر کران ارغوان
توده توده لاله دارد در میان ضيمران
خيره گشت از خدا و ماه دو هفته بر فلك
طیره شد از قد او سرو سهی در بوستان
گه سخن گوید به مجلس چون عطارد بی دهن
که کر بند دمیدان همچو جوزا بی میان
جز ز نخدانش شنيد ستي ة سيم ساده گوي
جز زز لفش ديدة از مشك سوده صولجان
سنبل پستش کشاده بر دل و دینم کمین
نرگس مستش کشیده بر تن و جانم کمان

٥٦١


پاد شاه معارف ومدنیت پرور افغانستان در قرن ( ۱۹ ) اعلیحضرت شیر علیخان


شماره (ششم) سال دوم بشر (۳۳)

(بشر)

از طبع ادیب دانشمند کابل
قاری عبدالله خان

بشر بدیعه بیمثل عالم صنع است
کلید راز دو عالم بدست او باشد
بدرسگاه کمالش فرشته زد زانو
ذره تافلك گر بغور وا نگری
رئیس معتبر کارخانه صنع است
بجهل و علم و گمان و یقین و عقل و سفه
چو روح او نتوان یافت نسخه جامع
خمیر پیکر او گرچه خاك تیره بود
بشر بود که برآورد بولهب از بین
بشر بود که کند دعوی خدائی پیش
بشر بود که کشد نعره های آمنت
بشر بود که کشندارۀ دو سر بسرش
بشر بود که کند گم زسفلگی خود را
بشر بود که جهان زنده میشود بدمش
و گر بخلق دم او فسون ریو دمد
بشر بود که بتعمیر ظاهری و باطن
بشر بود که شودکاشف رموز یقین
بشر بود که جهان قدرتش مسخر کرد
بشر بود که شود بیگمان خلیفه حق

که کائنات ندارد نظیر او اصلا
که داده اند باو قابلیتی بسزا
که تا ازو شنود سر علم الاسما
نظیر او نتوانی بذره بین پیدا
فرشته را نرسد هم برتبه اش دعوا
بعزو ذلت و نازو نیاز و فقر و غنا
چو جسم او نتوان دید لوحه اعلا
همیشه رابطه دارد بعالم بالا
بشر بود که برانگیخت خواجه دو سرا
بکام خویش به بیند چو اندکی دنیا
هلاك خویش چو بیند بو رطه گاه بلا
شود چورهر و تسلیم در مقام رضا
چو در دماغ دهد از غرور نخوت جا
اگر شود نفسش چون مسیح جان بخشا
نماید از دم قتال خویش روح گرا
مکلف است بفرمان ایزد دانا
بشر بود که شناسد حقایق اشیا
ولی سرشته عجزست طینتش قطعا
اگر نهد سر فرمان حضرت مولا

٥٦٢


( ٣٤ ) مجله كابل شماره ( ششم ) سال دوم

بشر بود كه جهان را حیات می بخشد چورهنمای شود خلق را براه هدا
و گر براه خطا قائد ضلال شود كشد بوادي او بار خلق را زقفا
بشر بود كه شود مالك زمان و زمين چوهتمش نبود پای بند باغ و سرا
بشر بود كه ازو دیو میكند لا حول چو منحرف شود از جادة رضای خدا
بشر بود كه حیات ابدكیانی اوست اگر ازو اثری یادگار ماند بجا
بشر بود كه حقیقت بزند گی مرده است چو ماند تنبل و بیحس ز جهل جانفرسا
بشر بود كه نماید جهان گلستانش اگر دهند باو چشم و دیده بینا
بشر بود كه جهان حلقه می شود بسرش ز تنگنای طبیعت اگر نگشت رها
بشر بود که چو گاهی ثبات می ورزد بود بسیل حوادث چو كوه پا برجا
بشر بود كه چو تمكين خویشتن بازد شود زحا دثة دست او زپای خطا
بشر بود كه ز مستی بهوش می آید پرد چو نشۀ او در خمار رنج و عنا
بشربود كه مرضهای ظاهر و باطن مسلطند بر او در نهان و در پیدا
گهی شود تن او تخته مشق از سل ودق گهی بود دل او سخر گاه حرص و هوا
بخار حصبه بسر سامش آشنا سازد چو در تنش زند آتش حرارت حمی

ترکیب بند شبلی نعمانی

نقل از كليات مرحوم
علامه شبلي نعمانى
ایكه پرسی چه كسانيم؟ و چه سامان داریم آنچه باهیچ نیرزد بجهان آن داریم
ما نه آنیم كه ديهيم سكندر طلبيم ما نه آنیم كه اورنگ سلیمان داریم
ما نه آنیم كه بر شیوة ارباب حشم روی و راهی بدر دولت سلطان داریم
ما نه آنیم كه با حاجب و در بان باشیم ما نه آنیم كه بام و در و ایوان داریم

٥٦٣


شماره ( ششم ) سال دوم ترکیب بند شبلی نعمانی ( ٣٥ )

ما نه آنیم که با مسند و بالین ار زیم ما نه آنیم که سرداب و شبستان داریم
ما نير زیم بدان پایه که چون محتشمان جامه از قاقم و استبرق و کتان داریم
ما نه آنیم که يك شيوه بآئین گیریم ما نه آنیم كه يك كار به سامان داريم
خاكساران جهانیم و ز اسباب جهان بوریا نیست که در کلبه احزان داریم
جزنی خامه و اوراق پریشان نبود بیش و کم آنچه به پیدا و به پنهان داریم
گاه گاهی بسوی کلبۀ ما باز خرام تا به بینی که چه برگ و سروسامان داریم
تو کباب بره و شهد و شکر می جوئی ما همان پارۀ نانی بسر خوان داریم
تو غلامان کمر بسته بفرمان خواهی ماغلام خود وخود گوش بفرمان داریم
هم يك حال بود بی سر و سامانی ما
کهنه هرگز نشود جامۀ عریانی ما
عجز و افتادگی و طوع و رضا خواهی هست گر زما شیوۀ پیشینه ما خواهی هست
افسر و تاج و کمر بند و کله جوئی نیست جامۀ کهنه و بارینه ردا خواهی هست
قصر و بام و حرم و گنبد، اگر خواهی نیست مسجد و منبر و محراب دعا خواهی هست
آن می کوز فرنگست نداریم بجام بادۀ خمكده صدق و صفا خواهی هست
شرح افسانه « رومن » نتوان جست زما دردلاویز حدیث « خلفا» خواهی هست
ما مداوای تپ و درد ، ندانيم ولی گر زرنجوری« الحاد » شفا خواهی هست
ما خرافات کهن یاد نداریم ولی گرزما سلسلۀ « حدثنا » خواهی هست
گفته «بیکن» و «دیکارت» نداریم بیاد ور حدیثی «زرسول دو سرا» خواهی هست
بی نوائیم زما فرۀ دنیا مطلب
آنچه در کیسه نداریم، تو از ما مطلب
ما که با آن همه نیرنگی این چرخ دون هیچگه پای زخلوت ننهادیم برون
ما که از جای نرفتیم بصد جور و جفا که بما رفت زدست فلك سفله دون
تا چه پیش آمده باشد ! که بیکبار زما رفت تمکین و قرار وخردوصبر وسکون

٥٦٤


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )
تا چه پیش آمده باشد ! که زهر گوشة ملك پرسیدیم سرا سیمه باین حال زبون
درد زا ندازه گذشت و بلغ السيل زباه رفت سر رشته صبر از کف و لله در فنون
بار این غم که زما تاب شکیبائی برد خود به بینید که چند است و مپرسید که چون
چند در سینه توان داشت نهان شعلة غم خوش بود صبر ولی خود نتوانیم کنون
شرح این آتش جانسوز نگفتن تا کی
سوختم سوختم این سوز نهفتن تا کی
جمع اسلام که صیتش بدیار افتاد است حالیا باغم و در دش سروکار افتاد است
آن که در معرکه تاج از سر « قیصر » بربود دست و بازوش بیکبار زکار افتاد است
آن که چون مهر جهانتاب بعالم میتافت خاك ره گشته ، و در راه گذار افتاد است
آن که صد قلعه روئين بيكى حمله کشود حالیا از همه سو خود بحصار افتاد است
دست و سر پنجة آن شیر ژیان رفت زکار تهمتن در تنگ چه آمد و خوار افتاد است
آن که در پیکر صد مرده همی جان بدمید هست بر بستر بیماری و زار افتاد است
آن غز یزیكه جهانش همی داشت غزیز حالیا خسته و آواره وخوار افتاد است
مرغ خوش زمزمه را کار بصیاد افتاد دا من شاهد گل در کف خار افتاد است
می نه بینی که نژاد عرب و آل لوي خوار و سر گشته بهر شهر و دیار افتاد است
دست هر سفله بغار تگریش گشته دراز همجو بغداد که در دست تتا رافتاد است
ورق دفتر عباس بتاراج برفت اختر فاطمیان خود زمدار افتاد است
کار وان رفته و اندازه جاهش پیداست زان نشانها که بهر راه گذار افتاد است
آسمان از حرکت مانده واختر زمدار مهر گم گشت و جهان تیره و تار افتاد است
وين عجب بین که باین فتنه و آشوب بلا هر کس از ما بهمان خواب وخمار افتاد است
سنگ میبار دو در خواب خوش اند اهل حصار رخنه ها در کمر و پاي حصار افتاد است
علما را همه پیکار و نزاع ست ، كزو آتش فتنه بهر شهر و دیار افتاد است
امرا را که بود نیروی ما ازدم شان کار با بر بط و رود و دف تارا فتاد است
٥٦٥


شماره (ششم) سال دوم ترکیب بند شبلی نعمانی (۳۷)

بكه نالیم؟ و به پیش که بفریاد رویم؟ کار ما بافلك عربده کار افتاد است
تنگ با شد که به پیش شه و در ویش شویم
همت آن ست که خود چاره گرخویش شویم
در چنین حادثه صعب که برما افتاد چاره آن نیست که از عهد کهن داری یاد
چاره آن نیست که بر رسم کهن طرح نهی مکتب و مدرسه هادرهمه اطراف و بلاد
تاچه سودت دهد آن فلسفه عهد قدیم تاچه سودت دهد آن هیئت پارینه نهاد
از عناصر سه و شصت آمده اينك به شمار توهمان در گرو آتش و آبستی و باد
تاچه سو دت دهد آن شیوهٔ تعلیم قدیم که برویت در رزقی نتوانست کشاد
دست بالاست هر آئینه ز زیرین بهتر این حدیث نبوی هست ترا رفته زیاد
نبود وجه کفاف تو مگر هدیه و نذر نبود حاصل بخت تو مگر کبر و عناد
نتوانی که خود از گوشه برائی وانگه عرض اسلام کنی در همه امصار و بلاد
خود بفر مای ، کزین مشغله مقصود چه بود
گروجود تو زیان نیست بگو سود چه بود
اینکه بر مائده یورپ مهمان باشی حیف باشد اگر از جمله ایشان باشی
حیف اگر از اثر فلسفهٔ مغربیان منکر فلسفۀ سنت و قرآن باشی
«مسمر» ار شعبده جلوه دهد، سرنبنهی منکر معزهٔ « موسی عمران » باشی
گفتهٔ « سولن » و آئین جهانبانی او بر زبان داری و بیگانه ز « نعمان » باشی
از « هنیبال » صدافسانه و دستان گوئی جاهل ازمعرکه های « شه مردان » باشی
قیصران را همه يك يك بشماری زآغاز بیخبر «ازعمر» و«حیدر» و«عثمان »باشی
از خداوند جهان ، یاد نیا ری گاهی روز و شب خود به پرستاری سلطان باشی
ور بپرسی که درین کارچه تدبیر بود
دین و دنیا بهم آمیز که اکسیر بود
گر چه این مرحله دشوار گذار افتاداست پای را کار درین راه به خار افتاد است

٥٦٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۸ )

دین ودنیا بهم آمیختن آسان نبود گوئیا کشتی و گرداب ، دو چار افتاد است
نسبت فلسفه و شرع بدان می ماند که خزان در عقب باد بهار افتاد است
حل اینمشکل اگر خواهی از ندوه (۱) بخواه او کشاید گرهی را که بکار افتاد است
حکمت و شرع درینجا بهم آمیخته اند نمک و باده ـ درین میکده یار افتاد است
عقل را نیست سرعربده اینجا با نقل پنبه را آشتی اینجا به شرار افتاده است
شبلی آهنگ دعا کن که سخن گشت دراز گرچه دانم که قلم سحر نگار افتاد است
هان بدرگاه خدای دو جهان روی بنه که نم رحمت او بر گل و خار افتاد است
می تواند اثر قدرت او داد، امان خرمنی را که بهر گوشه شرار افتاد است
صدره افتاد که طوفان زده از کرمش رسته از لطمه موج و به کنار افتاد است
صدره افتاد که فیض کرمش جان بدمید مرده را که در آغوش مزار افتاد است
ای خدا و ند جهان رحم بفرما بر ما که چو ما برد ر فیض توهزار افتاد است
طرح انجام مرا نیز ، چو آغاز انداز
ای خدا ، هان نگه لطف به ما باز انداز

(۱) ندوه مدرسه ایست بنام ندوة العلوم که خود مولینا شبلی نعمانی مؤسس اوست .

٥٦٧


شماره (ششم) سال دوم خزان و شاعر (۳۹)

خزان وشاعر

از طبع جناب قاری عبدالله خان
عضو انجمن ادبی

باد از برگ ریز فصل خزان میدهد باغ سبز و سرخ نشان
در نظر باز برگهای درخت می نماید بگونه گون الوان
باز از زرد و سرخ و نارنجی گشته اوراق بوستان افشان
کرده در بر لباس بوقلمون سبز پوشان صفحه بستان
زعفران کاری خزان اکنون میزند خنده بر بهارستان
از خزان تا چمن طلائی شد گشته چون نقره صاف آب روان
تیغ بر روی آب میکشد بعد ازین موج خیزی طوفان
میدهد یاد از بهار بسنت برگ ریزان دره و دامان
رنگ آمیز برگها گوئی میدهد گلشنی دگر سامان
از خزان پنجه چنار کنون می نماید چو پنجه مرجان
در خزان غنچه طلا گردد شاخهای زمرد بستان
جدول باغ را طلائی کرد خامه زر نگار فصل خزان
شوشه زر بهر طرف ریزد چون بگلشن شود نسیم وزان
آسمان نیلگون هوا صافست گرد بنشسته از نم باران
باغ از دور جلوه دارد که در و مانده چشمها حیران
یا بهار دگر نمایان است در دل و بر صفحه بغمان
کلك قدرت نگار صنع کشید خوش درین صفحه تابلوی خزان
یارب این فصل برگ ریزان است که زراندود شد از وبستان
باغ را غوطه داده اند بزر یا بشد برگ ریز برگ ریزان
از بهار خوشش بر نگینی نیست کمتر خزان این سامان

٥٦٨


شماره (ششم) سال دوم
مجله کابل
(٤٠)

«انتباه»
شاعر نو آقای غلام احمد خان
رایگان بگذشت و ماه سال ما تیره شد زین حال استقبال ما
نی هنر داریم و نی علم و کمال نی زر و سرمایه مال و منال
نی صناعت کار و صاحب پیشه ایم ملتی بی فکر و بی اندیشه ایم
نزد ما بهتر بود جهل از هنر نزد ما خوشتر بود زهر از شکر
ما گریزانیم چون خفاش ها از شعاع شمس وز نور و ضیا
ملتی بی علم و قوم بی سواد فرقه پر کین و قوم پر عناد
ملتی پر جنبش و پر اضطراب دایماً در شورش و در انقلاب
علم و عرفان نزد ما نبود حلال با هنر باشیم دایم در جدال
ملتی پس مانده ایم و بی خبر جهل نزد ما بود علم و هنر
جملگی با درد غفلت مبتلا نی طبیب و نی علاج و نی دوا
مکتوبی نادیده و ملا شدیم بر فراز منبری بالا شدیم
کنفرانس نطق و لکچر میدهیم عالمی را درس از بر میدهیم
سارق بر ما جهان بانی کند دزد ما دعوی سلطانی کند
تیغ بر روی برادر می کشیم ملت خود را سراسر میکشیم
خانه خود را خود آتش میزنیم تیشه بر پای ستمکش میزنیم
بین خود باشیم دایم در فساد نی بدین پابند و نی بر اعتقاد
رهبر ما علم را تائید کرد بر حصول معرفت تاکید کرد
گفته آن پیغمبر خیرالبشر دوست دارم شخص با علم و هنر
منع فرمودند از بغض و نفاق امر فرمودند بهر اتفاق
ما خلاف قول پیغمبر کنیم گفته های غیر را باور کنیم
ملتی ما جمله از پیر و جوان نیست بر يك راه ويك مسلك روان

٥٦٩


شماره ( ششم ) سال دوم انتباه (٤١)

تا طرفدار نفوذ الیم ما
هر يكي خان و امير خودسريم
ما همي خوانيم قانون و نظام
بر ديار ما به تعداد و شمار
هر يكي باشيم خان خود سري
گر چنین باشد همیشه حال ما
جهل ما باشد كنون ضرب المثل
در جهالت گشته در دنيا علم
گرچنین خصلت بود باما مدام
این سخنها از برای عبرت است
هست حرف من ركيك و نيشدار
مینماید گرچه چون جنك و جدل
راست گفتن دايما مارا شعار
حرف من از درد و سوز دل است
نیستم من آدم خارج پرست
نيستم من محو كردار فرنگ
ملت من نیست در چشمم زبون
ليك مذموم است نزد من ثنا
مادحين ممدوح را احمق كند
قصه و افسانه احباب خوش
مقصد ما هست بیداری نه خواب

بی ره و بی كار بی حالیم ما
هر يكي دارای تیغ و خنجريم
مست و مخموريم بی ساقی و جام
بيش باشد از دومليون شهريار
خان بی تان و سری بی لشکری
وای صد افسوس بر احوال ما
در میان جمله اقوام و ملل
خوش بودصدبار زين هستی عدم
كار ما ختم است باق والسلام
بی زروی کین و بغض و نفرت است
همچو طاوسی بود در جلد مار
ظاهرش زهر است در باطن عسل
رو برو گویم همه آئينه وار
قلب من مايل باین آب و گل است
نزد من ملت نباشد خوار و پست
نیست در آئينه ام يك ذره زنگ
من بعشق خاك خود دارم جنون
شخص مداح است پر مکر و دغا
كار را بی نور و بی رونق كند
ميبرد اطفال را در خواب خوش
باتشدد کرده ام زین رو عتاب

٠٧٠٠


شماره ( ششم ) سال دوم مجلة كابل (٤٢)

شب پائیز

نمونه از ادبیات خارجی
ازالفرد و موسه شاعر اشك و غم
مترجم آقای محمد رضاخان

هنگامیکه در مدرسه بودم شبی در خانه خود تنها بیدار ماندم جلو میزم طفلی بی نوائی که
جامه سیاه در بر داشت آمد وبنشست این طفل چون برادر بمن شبیه بود چهرة او محزون
اما خوشگل می نمود این طفل سر خود را بر روی کتاب که در برابرم بود خم کرده
و درروشنائی چراغ بناخواندن گذاشت و تا صبح کاهان با تبسم نمکین مایل بفکر و تامل بود
در سن پانزده روزی آهسته آهسته در جنگلی قدم میزدم در پای درختی که جوانی جامه سیاه در
بر داشت آمد و بنشست این جوان چون برادر بمن شبیه بود در دستی بربط و در دستی
غنچه نسترن داشت ازو راه خویش پرسیدم دوستانه سلامی داده و اندکی مائل گشته
با نگشت تپه بمن نشان داد.

در عنفوان جوانی که آغاز عشق است روزی در منزل خود تنها بودم
و به نخستین کشاکش روزگار میگریستم ناشناسی که لباس سیاه در بر داشت در نزديك
بخاری من آمد وبنشست این ناشناس چون برادر بمن شبیه بود در یکدست شمشیر آبدار
و در دست دیگر آسمان ها را نشان میداد و چنان مینمود که از دردهای دلخراشم می نالد
ولی بیش از آهی نکشید وچون خیالی از نظر ناپدید گشت.
در دورۀ هوس رانی در حلقه میگساران ساغر خود را بلند کردم مهمان سیاه پوش
که چون برا در بمن شبیه بود رو برویم آمد و بنشست

سالی بعد شبی نزدیك به بستر پدر خود که محتضر بود زانو زده نشسته بودم ناگاه
فراز بالینش یتیمی که رخت سیاه در بر داشت آمد و بنشست این یتیم چون برادر بمن
شبیه بود چشمانش پر از اشك و چون فرشته غم و اندوه تاجی از خار بسر داشت
بربط خودش را انداخت ودشنه را بطرف سینه مایل کرد ولباسش ازخون قرمزی زد

٥٧١


شماره (ششم) سال دوم شب پائیز (٤٣)

چهره اش را آنقدرها بخیال سپرده ام که در هر آنی از حیات خود او را شناخته و این
منظره شگفت انگیز ملك است یا شیطان همه جا در نظرم چون خیال دوست تجسم مینماید.
هنگامیکه از غصه و رنج بستوه آمدم و برای تجدید دوره زندگی و نشاط جوانی
خواستم از فرانسه سفر کنم گویا دل بی اختیار شد و قدم میخواست آثار امید را درین سفر
جستجو کند در سواد «پیس» بدامنه «اپنیان» در کلونی مقابل «رود رن» «د نیس» در سراشیب
دره ها در «فلورانس» در زیر قصرها در بريك در کهن کلبه های دهاتی و در کوهای خالی
از باشندگان «الپ» در شهر «ژون» زیر درختان نارنج در «ديوي» در زیر درختان
سر سبز سیب «در هاوز» به پیشگاه اتلا نتيك در «وينز» ولید وی خالي از لطف همانجائیکه
موج های رنگ باخته بحر در روی سبزۀ مقبرۀ دیگر نور خودش را جلوه نمیدهد هر جا که
در زیر این آسمانهای نامحدود دل و دیده را بزخم جاوید خونین ساختم هر جا که رنج
و اندوه مرا بدنبال خود کشیده و خسته نمود . . . . . . . . . . .
هر جا که در طول راهها پیشانی خود را رو بروی هر دو دست گذاشته و چون
زنان نوحه کرده ام . . . . . . . . . . . . . . . . .
روی همرفته هر جا که میل کردم بخوابم هر جا که خواهش کردم بمیرم هر جا که پایم
بزمین رسید بد بختیکه لباس سیاه در بر داشت و چون برادر بمن شبیه بود در سر راهم آمد
و بنشست . آخر تو کیستی ؟ که پیوسته در حیات سر راه من پیدا می شوی با این تلطفی که
داری نپندارم که سر نوشت بدی باشی لب خند شیرنیت حکایه از منتهای طاقت میکند
و اشکهایت انتهای ترحم را نشان میدهد. زمانیکه تومونس آمال من میشوی از جام هستی
بخش ایزدی سیراب میشوم درد تو و غم من چون دو خواهر با هم مهربا نند.
آخر تو کیستی؟ اگر فرشتی چرا بمن نمیگوئی تو در مصائب من چشم بینا داری تو
آن منظره عجیبی که از بیست سال با ینطرف در راه افکار من قدم میزنی و صدای باطنی
مرا میشنوی نمیدانم ترا بچه اسم یاد کنم! آخر تو کیستی؟ اگر تو ... هستی آنکه ترا بمن

٥٧٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )

میفرستد اوکیست ؟ تو بمن تبسم میکنی و هرگز از مسرتم حصه نمیگیری تو بمن شکایت داری
و هرگز مرا دلداری نمیکنی .
امشب باز در نظرم مجسم گشتی شاید نوبت خرابی های تازه درین شب رسیده باشد .
همه امواج نسیم پی در پی از غرفه من شنیده می شود و من در ساحه خلوت روی بستر
افتاده محل دل آویزی را مینگرم .

ناگهان در تاریکی شب شکل ملایمی در گذشت و روی پرده سایه آن نمودار شد ،
سپس آن سایه آمد و بر روی بسترم بنشست آیا این رویا حقیقت ندارد ؟ آیا این تمثال
شخص من است که در آئینه بنظرم بر خورده .
ای منظره غم انگیز دل شکسته ای قیافه خیره سیاه پوش ! ای مرغ حزین و گذرنده
تو از من چه خواهش داری؟ آخر تو کیستی ؟ ای شبح جوانی من چیزی نتوانسته ترا از پا در آرد،
بمن بگو ، چیست که ترا بدون درنگ در سایه هائی که من آنجاها میگذرم نشسته مییابم ، آخر تو
کیستی ای پرستار انزو اجوی ای مهمانی که از آرام من زجرهای تلخ می چشی ! چه چیز
ترا وا دار بدنبال کردن من نموده آخر کیستی ، آخر کیستی ؟ و جز در روزهای ناله واشك
سیمای ترانه می بینم .
منظره یا ملکه شعر
من و تو زاده يك پدریم ، من نه ملك نگهبان و نه سرنوشت شوم انسانهایم ، آنچیزهائیکه
بمن دوست مینمایند ، نمیدانم که در این خاکدان فنا در این توقفگا ها قدمهائی او بکدام
طرف مایل است .
من نه . . . ونه شیطان ، وقتیکه تو مرا برا درت خواندی ، نامم را دانستی ، هر کجا

۲۷۳


رئیس و هیئت محترم مجلس شورای ملی در کابل


[BLANK PAGE]


( ٤٥ ) منتخبات نفيسه شماره ( ششم ) سال دوم

روی من ترا در آنجا دائماً دنبال میکنم حتی در روزهای آخرین تو هم میآیم و بر روی
لوح سنگ تو خواهم نشست .
آسمان قلب ترا بمن حواله کرده است ، هنگامیکه بسرپنجۀ غم گرفتار آئی ، سوی من
بیا و تشویش مکن من ترا بمنزلت تعقیب مینمایم مگر نمیتوانم دستت بگیرم عزیزم !
مرا تنهایی میگویند .

منتخبات نفیسه
تدبير

همی تا برآید بتدبیر کار مدارای دشمن به از کارزار
چو نتوان عدو را بقوت شکست به نعمت بیابد در فتنه بست
گر اندیشه داری ز دشمن گزند به تعویذ احسان زبانش به بند
عدو را بجای خسك زر بریز که احسان کند کند دندان تیز
بتدبیر شاید جهان خورد ولوس چو دستی نشاید گزیدن ببوس
بتدبیر رستم در آید به بند که اسفند یارش نجست از کمند
عدورا بفرصت توان کند پوست پس اورارعایت چنانکن که دوست
حذر کن ز پیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسی
مزن تا توانی بر ابرو گره که دشمن اگرچه زبون دوست به
بود دشمنش تازه و دوست ریش کسی کش بوددشمن ازدوست بیش
مزن با سپاهی ز خود بیشتر که نتوان زد انگشت بر نیشتر

٥٧٤


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )

و گر زو تواناتری در نبرد نه مردیست بر ناتوان زور کرد
اگر پیل زوری و گرشیر چنگ به نزديك من صلح بهتر زجنگ
چو دست ازهمه حیلتی در گسست حلالست بردن بشمشیر دست
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ و گر جنگ جویدعنان بر مپیچ
که گردي به بندد در کار زار تراقدرو هیبت شود يك هزار
وراو پای جنگ آورد دررکاب نخواهدبمشر ازتو داور حساب
توهم جنگ راباش چون فتنه خاست که بر کینه ور مهربانی خطاست
چو باسفله گوئی بلطف و خوشی فزون گرددش کبرو گردنکشی
چو دشمن در آمد بعجز از درت بدر کن ز دل کین و خشم ازسرت
چوزنهار خواهد کرم پیشه کن ببخشای و ز مکرش اندیشه کن
ز تدبیر پیر کهن بر مگرد که کار آزموده بود سالخورد
بر آرند بنیاد روئین ز پای جوانان بشمشیر و پیران برای
ببندیش در قلب هیجا مفر چه دانی کز آن که باشد ظفر
چوبینی که لشکر همه پشت داد به تنها مده جان شیرین بباد
اگر بر کناری برفتن بکوش و گر در میان لبس دشمن بپوش
وگرخودهزاری و دشمن دویست چوشب شد در اقلیم دشمن مابست
شب تیره پنجه سوار از کمین چو پا نصد بشوکت بدرد زمین
چه خواهی بریدن بشب راهها حذر کن نخست از کمین گاهها
میان دو لشکر چو یکروزه راه بماند بزن خیمه بر جا یگاه
گر او پیش دستی کند غم مدار ور افرا سیابست مغزش برآر
میان دولشکر چو یکروزه را ند سر پنجۀ زور مندش نماند
تو آسوده بر لشکر مانده زن که نادان ستم کرد برخو یشتن
چو دشمن شکستی میفکن علم که با زش نیاید جراحت بهم

٥٧٥


(٤٧)
شماره (ششم) سال دوم
منتخبات نفیسه

بسي در قفای هزیمت مران نباید که دور افتی از یاوران
هوا بینی از گرد هیجا چو میغ بگیرند گردد بژوپین و تیغ
بدنبال غارت نراند سپاه که خالی بماند پس پشت شاه
سپه را نگهبانئی شهریار به از جنگ در حلقه کارزار
(بوستان سعدی)

عسکر پروری
دلاور که بار تهور نمود بیاید بمقدارش اندر فزود
که بار دگر دل نهد بر هلاك ندارد ز پیکار یاجوج باك
سپاهی در آسودگی خوش بدار که در حالت سختی آید بکار
کنون دست مردان جنگی ببوس نه آنگه که دشمن فرو کوفت کوس
سپاهی که کارش نباشد ببرگ چرا دل نهد روز هیجا بمرگ
نواحی ملك از کف بدسگال بلشکر نگهدار و لشکر بمال
ملك را بود بر عدو دست چیر چو لشکر دل آسوده باشند و سیر
بهای سر خویشتن می خورد نه انصاف باشد که سختی برد
چو دارند گنج از سپاهی دریغ دریغ آیدش دست بردن به تیغ
چه مردی کند در صف کارزار چو دستش تهی باشد و کار زار
(بوستان)

بی التفاتی باهل دنیا
اگر در جهان از جهان رسته ایست در از خلق بر خویشتن بسته ایست
کس از دست جور زبانها نرست اگر خودنمایست و گر حق پرست
اگر بر پری چون ملك زاسمان بدامن در آویزدت بد گمان
بکوشش تو آن دجله را پیش بست نشاید زبان بد اندیش بست
فراهم نشینند تر دامنان که این زهد خشك است و آن دام نان

٥٧٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )

تورو از پرستیدن حق مپیچ بهل تا نگیرند خلقت بهیچ
چو راضی شد از بنده یزدان پاك گرانها نگردند راضی چه باك
بداندیش خلق از حق آگاه نیست زغوغای خلقش بحق راه نیست
از آن ره بجائی نیاورده اند که اول قدم بی غلط برده اند
دو کس بر حدیثی گمارند گوش یکی نکته چین و دگر مرد هوش
یکی پند گیرد دگر نا پسند نه پردازد از حرف گیری به پند
فرو مانده در کنج تاريك جای چه در یابد از جام گیتی نمای
مپندار گر شیر و گر رو بهی کزینان بمردی و حیلت رهی
اگر کنج خلوت گزیند کسی که پروای صحبت ندارد بسی
مذمت کنندش که زرقست وریو ز مردم چنان میگریزد که دیو
و گر خنده رویست و آمیزگار عفیفش ندانند و پر هیز گار
غنی را به غیبت بکاوند پوست که فرعون اگر هست در عالم اوست
و گرمرد درویش در سختی است بگویند زادبار و بد بختی است
و گرکامرانی در آید ز پای غنیمت شمارند و فضل خدای
که تا چند ازین جاه و گردن کشی خوشی را بود درقفا نا خوشی
وگر تنگدستی تنگ مایه سعادت بلندش کند پایه
بخایندش از کینه دندان بزهر که دون پروراست اینفرو مایه دهر
چو بینند کاری بدستت در است حریصت شمارند و دنیا پرست
و اگر ناطقی طبل پر یا و ۀ و گر خامشی نقش گرماوۀ
تحمل کنا نرا نخوا نند مرد که بیچاره از بیم سر بر نکرد
واگر در سرش هول مردانگیست گریزند از وکاین چه دیوانه گیست
تعنت کنندش گرانذك خوراست که مالش مگر روزي ديگر است
و گر نغز و پاکیزه باشد خورش شکم بنده خوانندو تن پرورش

٥٧٧


پيش آر [جامی؟] [پياپی؟] شراب لعل فام
مجلس انيس و حريف همدم و شرب مدام
ساقی شکر دهان و مطرب شيرين سخن
همنشينی نيک کردار و نديمی نيک نام

شاهدی از لطف و پاکی رشک آب زندگی
دلبری در حسن و خوبی غيرت ماه تمام
بزمگاهی دل نشان چون قصر فردوس برين
گلشنی پيرامنش چون روضه دار السلام

از آثار تاریخی موزه کابل یکصفحه از دیوان قلمی حضرت خواجه شیراز بخط محمد محسن هروی
که در موزه کابل موجود وصنعت خطاطی ورسامی هرات را در عهد سلطان حسین بایقرا نشان میدهد .


شمارهٔ ( ششم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٤٩ )

و اگر بی تکف زید مال دار که زینت بر اهل تمیز است عار
زبان در نهندش بایذا چو تیغ که بدبخت زر دارد از خود دریغ
و اگر کاخ و ایوان منقش کند تن خویش را کسوت خوش کند
بجان آید از دست طعنه زنان که خود را بیا راست همچون زنان
و اگر پارسا ئی سیاحت نکرد سفر کردگانش نخوانند مرد
که نا رفته بیرون ز آغوش زن كدامش هنر باشد و رای و فن
جها ندیده را هم بدرند پوست که سرگشته بخت برگشته اوست
گرش خط از اقبال بودی و بهر زمانه نراندی زشهرش بشهر
عزب را نکوهش کند خرده بین که میلرزد از خفت و خیزش زمین
و گرزن کند گوید از دست دل بگردن در افتاد چون خر بگل
نه از جور مردم رهد زشت روی نه شاهد زنا مردم زشت گوی

خطاب به حکام

دیو با مردم نیامیزد مترس بل بترس از مردمان دیو سار
هر که دد یا مردم بد پر ورد دیر و زود از جان برآرندش دمار
با بدان چندانکه نیکوئی كنی قتل مار افسون نباشد جز بمار
با بدان بد باش با نیکان نکو
جای گل گل باش جای خار خار
( طیبات سعدی )

ابرهای بهار
در آسمان غزنی

برآمد نیلگون ابری ز روی نیلگون دریا چورای عاشقان گردان چو طبع بیدلان شیدا
چو کردان گشته سیلابی میان آب آسوده چو کردان گردبادی گردگردی تیره و ذزوا

٥٧٨


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )

يبار بدوزهم بگسست و گردان گشت بر گردون چو پیلان پراکنده میان آبگون صحرا
تو گفتی گرد زنگارست بر حراقه چینی تو گفتی موی سنجابست بر فیروزه گون دیبا
تو گفتی آسمان دریاست از سبزی و بر رویش به پرواز اندر آورده ست نا که بچگان عنقا
همیرفت از برگردون گهی تاري وگه روشن وزو گه آسمان پیدا وگه خورشید نا پیدا
بسان چندن سوهان زده بر لوح فیروزه بکر دار عبیر بیخته بر تخته مینا
چو دردا آتشی کابش بروي اندرزنی ناگه چو چشم بیدلی کز دیدن دلبر شود تنها
( فرخی سیستانی )

علم عصری
وعشق حق

آب حیوان از دم خنجر طلب ازهمان اژدها كوثر طلب
سنگ اسود از در بتخانه خواه نافه مشک ازسگ دیوانه خواه
سوز عشق از « دانش حاضر » مجوي
كيف حق از جام این کافر مجوی
علامه دا کتر اقبال

بی اختیاری در عشق

الست و عد تنی يا قلب انی اذا ما تبت عن لیلی تتوب
وها انا تايب عن حب ليلى فمالك كلما ذكرت تذ وب
لا ا دری

از دواج با که ؟

آن دخ رستاق زادی جاهلی پست بالائی سطبري بد گلی
نا تراشی پرورش ناداده کم نگاهی کم زبانی ساده
دل ز آلام امومت کرده خون گرد چشمش حلقهاي نيلگون

٥٧٩


شماره (ششم) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٥١ )

ملت ار گیرد ز آغوشش بدست يك مسلمان غیور و حق پرست
هستی ما محکم از آلام اوست
صبح ما عالم فروز از شام اوست
وان تهی آغوش نازك پیکری خانه پرورد و نگاهش محشری
فکر او از تاب مغرب روشن است ظاهرش زن باطن او نازن است
بند های ملت بیضا گسیخت تا ز چشمش عشوه ها حل کرده ریخت
شوخ چشم و فتنه زا آزادیش از حیا نا آشنا آزادیش
این گل از بستان ما نارسته به
داغش از دامان ملت شسته به
علا مه داکتر اقبال

نمونه از سبك فارسی نویسی
علامه
سید جمال الدین افغانی که در
موضوع تعلیم و تربیه نگاشته
اقتباس از کتاب بزم ایران
منطبع هند

انسان را با جلالت قدر وعزم شان وقوت ادراك وحدت ذهن وجودت قريحه وسعهٔ
عقل وصنایع بدیعه و اختراعات عجیبه که با خارق عادات سرمبا رات ومجا رات دارد
و تیزی فکری که از ارضیات در گذشته ید تطاول در آسمانها دراز کرده است عجیب وغریب
حالت و حیرت افرا خلقت و پیدایشی است زیرا آنکه انسان چون تولد میشود و از کمون
ببر وزو از غیب بشهود جلوه میکند و قدم بر عرصهٔ وجود می نهد از همهٔ حیوانات پست تر

٥٨٠


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )

وعاجز و نادان تر میباشد هر حیوانیکه زائیده میشود بيا رائی فطرت و الهام آلهی جمیع مضار ومنافع خود را میداند و دشمن جان خویش را میشناسد و در ماکل و مشرب و مبیت محتاج بمعلم نیست و در دفع وجلب وتقارب و تنافر و صیانت وجود استاد نمیخواهد و اما انسان چون بدین عالم پا مینهد لوحيست ساده کتابیست نانوشته وزمینی است با ثرو بجز فطرت بسیطه و قوهٔ محضه و طبیعت صرفه چیز دیگری وارد نیست زهر را از تریاق تمیز نمیدهد وقریب را از بعید فرق نمیکند توانا بر ادراك مصالح ومفاسد ومنجيات و مهلکات نیست و قدرت بر دفع منافرات واكتساب لائامات ندارد وضروريات معیشت ولوازم حیات را نمیداند واز اکل وشرب یومیه عاجز است واو را یارای ایستادن وحرکت کردن نمیبا شد نه صفات حسنه را درو اثري و نه خصلتهای نا ستوده دامن عصمتش را آلوده نموده است وبالجمله انسان در حین تولد هیولا ایست بلاصور وماده ایست بدون نقش و اثر و پدر وما در وخويش واقارب آنچه درخود دارند از اخلاق وسجايا و عادات و آداب و افکار دران مولد جدید بمرور ازمان ودیعه میگذارند وبصورتیکه آنها را مقبول افتد اورا مصور ساخته آنچه ایشانرا پسند آید در او نقش میکنند و آنرا بعد از بیرنگی بلون خود رنگ کرده در جمیع امور مماثل خویشتن میسازند و اگر پدر و مادر وخويشاوندان او متخلق با خلاق فاضله و متصف بآداب پسندیده و دارای افکار عالیه بوده با شند البته آن مولود جدیدرا بواسطه اکتساب این امور که بوا عث حقیقه نيك بختی است سعادت مطلقه دست خواهد داد وا لا در مهوات شقاوبد بختی ومحضرهای اتعاب ورنجها و وادیهای بلایا و مصائب در افتاده بجهت رذائل و آداب نا ستوده افکار خسیسه که از آنها استحصال نموده است از سعادت بالکلیه محروم میگردد وچون باحوال پدران ومادران نظراندازیم ظاهر میشود که آنها غالباً از خود چیزی نداشته اند بلکه هرچه در ایشان بوده است از نیکی و بدی و استقامت واعوجاج همه بنهج ارث ودیعه بوده است وحلقاب این سلسله در آخر بعلماء و دانشمندان و پیشوایان آنها منتهی خواهد گردید لهذا اگر ما ذره بین بصیرت و بینائی را بر دیده عقل نهاده از جنایای عقول هر امتی از امم و از زوایای نفوس هر قومی از اقوام و از مکامن عادات هر عشیره از عشائر تفتیش نما ئیم بغیر از افکار علما و اخلاق دانشمندان

٥٨١


شماره ( ششم) سال دوم نمونه از سبك فارسي نويسی (٥٣)

و سيرت پيشوايان آنها هيچ چيز ديگر چه خورد بوده باشد چه بزرگ در ايشان نخواهيم ديد پس
في الحقيقه سائق وقائد وروح حیات ومحرك و ولاب هر امتی از امم علما و پیشوایان آن
امت میباشند و علمای آن قوم را اگر افکار عالیه و نفوس مهذبه وعادات جمیله بوده باشد
هیئت مجموعه ایشان را آناً فآناً نمود ازدیاد و بهجت و نضارتی تازه دست خواهد داد وهمگی
آحاد آن بنخوت وشمم وعزت نفس وسلامت و به اتحادکلیه و محبت تامه وبصيرت وبينائي
متصف خواهند گردید وچون مجموع این امور آنها را حاصل گردد بي هيچ ريبي برمدارج
نیکبختی ارتقا نموده غنا و ثروت و امنیت و راحت و علو شان دنیوی را استحصال خواهند نمود
بسعادت ابديه فایز خواهند گشت و اگر پیشوایان آن قوم خود را عالم نامیده در واقع
و نفس الامر از علم حصه و از افکار عالیه بهره نداشته باشند و یا اخلاق وعادات خود را
تهذیب و تعدیل نکرده باشند البته پیروان ایشان بچاه ضلالت افتاده آن امت را فقر وفاقه
و شقاق و نفاق فرا گرفته رفته رفته اجزای آن که عبارت از آحاد امت بوده باشد روی
بتلاشی آورد و بالمره مضمحل و نابود خواهد گردید وچون تاثیرات پیشوایان در امم
وعظم شان علمای کاملین و مضار و مفاسد ناقصین عالم نما روشن گردید پس باید دانست
که خست شرف و قوت وضعف معلولات چه در عالم کبیر وچه عوالم صغیره وچه در افعال اختیاریه
انسان بر حسب علل آنها است و در هیچ عالمی از عوالم ممکن نیست که خسیسی علت شریف
ویا خود ضعيفی علت قوی گردد و در اعمال انسانیه هیچ عملی اشرف و اقوای از اعمال فکر
در طرق سعادت واستعمال نظر در دقائق علوم حقه ومعارف صدقه نمیباشد و وجه اشرف
بودنش بدانچه گفتیم ظاهر شد و اما اقوی بودنش از جمیع اعمال بجهت آنست که دشواری
وثقل هر صناعتی از صناعات وگرانی وتعب هر حرفه از حرف بر عضوی مخصوص وجارحه
مخصوصه میباشد و سائر اعضا وجوارح را در حین استعمال بدان صناعت نوعی راحت
و آرامی حاصل است و بار وگرانی اعمال فکر درعلوم بر مجموع عصبي ودماغ ميباشد وچون مجموع
عصبي را کلال و ضعف پدید آید جمیع اعضا وجوارح را ناتوانی و سستی و خستگي
فرا خواهد گرفت و لهذا با بدکه علت آن در نهایت شرف وقوت بوده باشد تا آنکه او در عالم
وجود در آید وصورت هستی پذیرد ، پس مجرد احتیاج طبقه ارباب صناعت فکریه در عالم تعاون

٥٨٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )

تو ازربا عمال سایر طبقات انسان موجب وعلت صناعت آن طبقه نخواهد شد چنانچه نفس
آن احتیاج در سائر طبقات علت وباعث اعمال و حرف می شود بجهت آنکه اولا خود
احتیاج باعمال سائر طبقات اقتضا نمیکند مگر عملی را که معادل سائر اعمال بوده باشد در
شرف و قوت و صعوبت و دشواری چو نکه مقصود درین هنگام مجرد مبادله خواهد بود
وما مقدار شرف صناعت فکریه وقوت و دشواری آنرا بیان کردیم وثانیاً احتیاجات
این طبقه باعمال طبقات دیگر فی حدی ذاتها بسیار کم است زیرا آنکه غالب احتیاجات
مردم بیکدیگر از برای کمال در معیشت وزینت در ملابس وزخرف در مساکن وتانق
درماکل و توغل در شهوات است وارباب این طبقهٔ راسعه عقل از تلذذات ملابس
موشحه ومساکن مزخرفه منزه ساخته و اعمال فکر واستعمال مجموع عصبی موجب فتورسائر
اعضا وجوارح آنها گردیده ایشانرا از تانق در ماکل وتوغل درشهوات محروم نموده است
خصوصاًکه این جماعت علی الدوام سرمایهٔ شهوات وتلذذات را که شیلبوبیه و جوانی بوده
باشد در راه طلب علوم ومعارف صرف مینمایند پس واجب شدکه سببی فعال وباعث دیگری موثر
باحتیاج این گروه منضم شود تا آنکه این مجموع علت صناعت فکریه توانند شد وچون اعمال
بدنیه و افعال نفسانیه استقراء شود هیچ عملی فعال وهیچ فعلی موثر درآنها یافت نمیشود که ضمیمهٔ
احتیاج آن فرقه شده متمم علت تامه اعمال فکریه گردد دیدار دان جماعت را برتحمل بار گران
وحمل ثقیل این صناعت مگربحمدت حقه واعتراف بشرف علم وتبجیل وتوقیر وتعظیم و تفخیم
ارباب آن چنانچه شاید وباید و تجربه نیز برحقیقت این استنباط دلالت میکند زیرا آنکه
مشاهده میکنم که کثرت علوم ومعارف و وفور علماء وفضلاء وبسیاری مولفات ومصنفات
در ممالك باندازهٔ شرف منزلت و عظم مقدار اهل علم است در نزد اهالی آن ممالك حتى
در بعضی بلاد چون شرف خدا و ندان معارف بدرجهٔ رسیده است که هیچ شرف
و عزتی بدان پایه نتواند رسید وجمیع مراتب پیش آن مرتبهٔ جلیله پست و حقیر گردیده
است علم را چنان صعود وعروجی حاصل شده است که پس ماندگان عالم انسانی بنظارهٔ
رصدیهٔ خیال هم ادنی پایهٔ اورا دیدن نتوانند وتالیفات وتصنيفات آنقدر بسیار گردیده است

٥٨٣


شماره ( ششم ) سال دوم نمونه از سبك فارسی نویسی ( ٥٥ )

که نادانان حساب و شمارهٔ آنها را هم ندانند چون ظاهر شد که اعتراف آحاد امت بشرف
منزلت عالم موجب حصول علوم حقه است و حصول علوم حقه علت وجود سعادت مطلقه است
اکنون باهزار تأسف و اندوه میتوان گفت که سبب فقر وفاقه و مسكنت و ذل و بدبختی اهالی
مشرق زمین از ان است که آنها بهیچ وجه مقدار علم وعالم را نمیدانند و شرف ومنزلت
دانشمندان را نمی شناسند و خداوندان معارف را توقیر و تعظیم نمیکنند و چنان خیال
میکنند که علم صناعتیست فضول وزائد و پیشه ایست بیفائده و بي ثمره و كار و حرفه
بیکارانست لہذا عدد علما در آنها آنقدر كم شده است كه بانگشت شمار توان كرد و اینرا ندانستند
که جمیع سعادت آبا واجداد ایشان بلکه جمیع سعادتیکه در عالم یافت شده است همه نتيجة
علم و معرفت بوده است و این را ادراك نکردند که آنها سزاوار تراند بتعظیم علم و عالم
از دیگران اولا از برای اینکه مریض را بطبيب احتياج بيشتر است از صحيح المزاج
وايشـان بالبداهه همگی مبتلا میباشند بمرض مسكنت وذلت واين بيماری را طبيبی
بجز عالم عارف کی خواهد یافت شد و ثانیاً چون نظر كنيم براهالی مشرق مي بينم كه جل آنها
از اولاد علما و حكما و عرفا، فضلا و انبياء كرام و رسل عظام میباشند پس آنها حقند بتمجید و تکریم
ورثه آباء خویشتن از دیگران که اجداد ایشان همگی وحشی و بربری ( یعنی جنگلی ) بوده اند
و اگر اهالی مشرق زمین ازین خواب غفلت بیدار نشوند و بجهت اصلاح شان خویش
وخلاصی از بیماری ذل و بیچارگی بتعظیم دانشمندان نكوشند البته آنها رفته رفته
استجیر بالله مضمحل و نابود خواهند گردید و شرف آبا و اجداد خود را بعـار وننگ
مبدل خواهند ساخت وعجيب آنست كه اين بيماران بیچارگی بجای احترام اطبای خود كـه
علما بوده باشند سعي ميکنند درتوقير اغنياء بخلاء و كوشش مینمایند در تعظیم اولاد ظالمان
وستمكا ران وجد بليغ بجا می آوردند درتکریم آنان که عظام بالية محتال ومحتاليرا بردوش
گرفته با شند و غافل ازينكه اینها ثروت را احتقان الدم ومهلك وراحت را صداع دا ئمی
و سعادت را داء عقام میباشند افسوس هزار افسوس ازین روش وازين بينش و ازین
دا نش وباید دانست که مراد ما ازعالم آن عالم است که معارف آن گمرا هان طریق سعادت را
ها دی و رهنما باشد و دانشش دلهاي مرده را حیات وزندگاني تازه عطا کند وسخنانش بیماران ذل

٥٨٤


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٥٦)

و مسکنت را شفا بخشد و عباراتش چون مقناطیس اجزاء متلاشیه امت را جمع کند و کلماتش صیقل
دهد نفوس را از کدورات بواعث شقا که عبارت از اخلاق رذیله بوده باشد و علمش تابان آفتابی
و درخشان خورشیدی باشد که چون طلوع کند از مشرق عقل آنعالم نور وضیا ئش
بر ساحت نفوس جمیع امت بتابد و همگی احاد آنرا منور و بینا گرداند تا هر يك منافع
و مضار و مصالح و مفاسد خود را بدانند و سعادت دارین را از روی بصیرت استحصال
کنند نه آن عالمیکه در ظلمتکده وحشت ناك اوهام نشسته علی الدوام بهمهمه و دمدمه مشغول
میباشد و افساد را اصلاح گمان میکند و خود راه نمیداند و راه بری دعوی میکند و نه آن
عالمیکه در گورستان های کهنه پر خوف وحشیت گمانها و ویرانه های سهمناك تخیلات
مسکن گرفته چون بوم گاه و بیگاه ندای دهشت ناك در میدهد و بخرابی و دمار و هلاك مژده
میرساند اجارنا الله منهما و اینگونه اشخاص را فی الحقیقه عالم نباید گفت بلکه علامات ویرانی
و نشانهای تباهی و مبشران هلاکت و پیکهای مصائب و احزان و عالم نما باید نامید و این است
مجمل آنچه می خواستم در این معنی بیان کنم .

٥٨٥


از آثار تاریخی موزه کابل مسکوکات خلفای « اموی » صفحه ( ۱ )


شماره ( ششم ) سال دوم منتخبات نفيسه ( ٥٧ )

« احسان با کسی که سزاوار احسان نباشد نشاید »

شنيدم كه مردی غم خانه خورد
که زنبور در سقف او لانه کرد

زنش گفت ازینان چه خواهی مکن
که مسكين پریشان شوند از وطن

بشد مرد نادان پس کار خویش
گرفتند يك روز زن را به نیش

زن بیخرد بر در و بام و كوى
هميكرد فریاد و می گفت شوي

بیامد ز دكان سوی خانه مرد
بر آن بیخرد زن بسی طیره کرد

مكن روى بر مردم اي زن ترش
تو گفتی كه زنبور مسكين مكش

کسی با بدان نيكوئی چون كند
بدان را تحمل بد افزون كند

چو اندر سری بینی آزار خلق
به شمشیر تیزش بیازار حلق

سگ آخر چه باشد كه خوانش نهند
بفرمای تا استخوانش دهند

چه نیکوزداست این مثل پیرده
ستور لگد زن گران بار به

و گر نيك مردی نماید عسس
نیارد بشب خفتن از دزد کس

نی نیزه در حلقه كار زار
به قیمت تر از نیشکر صد هزار

نه هرکس سزا وار باشد به مال
يكى مال خواهد یكی گوش مال

چو گربه نوازی کبوتر برد
چو فربه كنى گرگ يوسف درد

بنائيكه محكم ندارد اساس
بلندش مكن وركنى زو هراس

بوستان

در پیش بینی و عاقبت اندیشی

چه خوش گفت بهرام صحرا نشین
چو يكران توسن زدش بر زمین

دگر اسپی از گله باید گرفت
که گر سر كشد باز شاید گرفت

٥٨٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٨ )

به بند ای پسر دجله گر آب کاست که سودی ندارد چوسیلاب خواست
چو گرگ خبیث آیدت در کمند بکش ور نه دل بر کن از گوسفند
ز ابلیس هرگز نیاید سجود نه از بد گهر نیکوئی در وجود
بد اندیش را جای فرصت مده عدو در چه و دیو در شیشه به
مگو شاهد این مار کشتن بچوب چو سر زیر سنگ تو دارد بکوب
قلم زن که بد کرد بازیر دست قلم بهتر او را بشمشیر دست
مدیر که قانون بد می نهد ترا می برد تا به آتش دهد
مگو ملك را این مدیر بسست مدیر مخوانش که مدیر کسست
سعید آورد قول سعدی بجای که تو قیر ملك است و تدبیر و رای
بوستان

«اعتماد بنفس»
دلا نارائی پروانه تا کی نگیری شیوه مردانه تا کی
یکی خودرا بسوز خویشتن سوز طواف آتش بیگانه تا کی
علامه داکتر اقبال
کوشش کار
زپائشت آتش تا نشد خاکستر اجزایش بسی پستی هم کوشش کار اینچنین باید
حضرت بیدل

٥٨٧


شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (٥٩)

اجتماعیات

علم و تکامل بشر

بقلم غلام جیلانی‌خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

واضحترین دلایل ارتقا و تکامل بشر در صحنه حیات همانا شواهد و مثال‌های ایست که تاریخ بما ارائه می نماید! یعنی ما بوسیله تاریخ میدانیم که انسانها چگونه بمدارج عالیه زندگی ترقی کرده و برخلاف سایر حیوان این مخلوق شریف چطور امتیاز مبهم و بزرگی را حاصل کرده توانسته اند.
تاریخ این نکته را بما مدلل میدارد که انسانهای مترقی قدیمه با وجود استعداد فطری مدنی و دارای عقل ذاتی خویش صرف بوسیله انهماک و علاقه داشتن بعلوم و معارف ترقی کرده اند و اسباب یگانه تمدن و پیشرفت آنها قوت علم و علت انحطاط آنها نیز تخطی از ایجابات علم بوده است.
کذا اقوامی‌که در استعداد ذاتی مثل ملل مترقیه مذکور بوده ولی آنها بعلم و معرفت اهمیتی نمیدادند از قافله ترقی و تمدن خیلی عقب مانده طرز حیات آنها بادیگر حیوانات کمتر تفاوتی داشته است؛ یعنی اگرچه قانون خلقت عموم بشریت را بلا استثنا جهاز و اسبابی از قبیل: عقل و حواس و استعداد ترقی بخشیده و این عطیه فطرت انسان را نسبت بحیوان بحیوان ممتاز میسازد ولی از آنجا که قوت تعدی و حس شرارت نیز در بشر تخلیق شده البته بشر جاهل بدون علم و دانائی و تزکیه اخلاق مقتضیات این قوا را در وجود خود تعدیل

٥٨٨


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٦٠)

نتوانسته لا بد خصایل حیوانیت بیشتر از وی بروز میکند.
علم اساساً فضائلی بانسان می‌بخشد که بآن وسیله ثبوت ممیزات انسانی نسبت بدیگر حیوان کرده میشود مثلا : علم عقل وحواس را تزکیه و نفس و اخلاق را مصفا و مهذب ساخته قوة ممیزه و تفکر را در وجود انسان قوی میگرداند؛ یعنی همان استعداد و قابلیت های را که خداوند در وجود بشر نسبت بدیگر مخلوق اضافه تر ودیعه فرموده در پرتو علم روشن شده و انسان از ان ها کار گرفته میتواند.
شک نیست بشر مدنی الطبع بوده و حس جاه طلبی و ترقی خواهی فطری آنهاست! ولی وقتا که ما بطریقه نشو و نما و تاریخ ادوار مختلفة زندگانی گذشته بشر مراجعه و تدقیق میکنیم می بینم ترقیات بشر اولا تدریجی و باز انفرادی بوده هرگاه رایحة علم ومعرفت بمشام قومی یا طبقة نرسیده است آنها سالیان متمادی بحال وحشت و بدبختی مانده نهضتی در حیات کرده نتوانسته و همان استعداد فطرت بداد شان نرسیده است مثلا : اقوام گذشته تاریخی البته مثل بشر امروزه همه دارای عقل و استعداد فطری بودند ولی آن اقوامی بمدارج عالیه تمدن و ذروة ارتقا رسیده توانستند که علم وعرفان را هادی خویش قرار دادند. موقعیکه علم ومعرفت بین ملت آشوری پیدا شده و آنها بمدارج ارتقا رسیده بودند اقوام همجوار شان بضعف و بدبختی بسر میبردند، سپس که علوم وصنایع در بابل ترقی کرده و رواج علم در آشوری کمتر شد ملت آشوری حضیض ذلت را می پیمودند! همچنان موقع ظهور علما وحکما وترقیات علمی در یونان ملت رومی اسمی و شهرتی در عالم نداشتند ولی همینکه علم ومعرفت یونان بروم منتقل شد دیگر ملت ومملکت یونان دست خوش اقتدار رومی ها گردیده در باره سر افتخار بعالم بلند کرده نتوانستند.
نزدیکترین مثالها واقعات تاریخی وطن عزیز خود ما افغانستان است! چه در شش صدو پنجاه سال قبل ملت ومملکت ما دارای همه گونه افتخارات مدنی واقتصادی وسیاسی بوده بعزت وکامرانی میزیست و آن ترقیات تماماً مرهون نشر علوم ومعارف بوده ودر

٥٨٩


شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (61)

هر شهری از بلاد معروفه مثل بلخ، غزنی، هرات دارای ششهزار، پنجهزار مکاتب و مدارس علمی بودیم وقتاً که حملهٔ مغل آن تمدن عالی ما را خراب و بخاك عدم برا بر کرد جهل جانشین آن گردید طبعاً سویهٔ اخلاقی هم در مملکت ما تنزل نموده و پس ازان تاریخ تا حالا دوباره ملت ما قدراست کرده نتوانستند؛ لهذا اگر بگوئیم آن تمدن بوجود جامعهٔ ملی و افراد لایق ما مربوط بود بعد از مرور آن زمانه ها دیگر افراد لایق نیز پیدا کرده و جامعهٔ ملی ما هم تکثر و اجتماع ثانی بهم رسانید ! همچنان ثروت ها و سرمایه های قدرتی خاك ما بطوریکه آن زمان قابل و مستعد بود بعد ازان و امروز هم دارای آن استعداد و قابلیت میباشد کذا اگر شاهانی را از قبیل غزنوی ها و غوری ها فاقد گردیدیم بجای آنها شاهان بزرگ و با عزمی از قبیل غلجائیها و درانی ها پیدا کردیم که هر کدام آنها در کشور کشائی و وطن دوستی کمتر از اسلاف خود نبودند ولی باین همه مراتب تمدن عصر غزنوی و غوری دوباره دستگیری برای ما نکرد .
چرا ؟ برای اینکه پس از ان تاریخ نه زمامداران امور کشور نه پیشوایان ملی نه جامعه ما هیچکدام در فکر تشکیلات عرفانی عصر غزنوی ها و غوری ها نیفتاده و آن علوم و معارف را دوباره بمملکت معرفی و تأسیس کرده نتوانستند ، ملت ما در تاریکی جهل مانده بمعایب اخلاقی و نواقص زندگانی خود نمیدانستند و صرف اگر گاهی بفتوحات مثل زمان غلجائی ها و درانی ها موفق شده اند آن موفقیت ها در سایه نیروی بازو و لیاقت قایدین آنها بوده است پس باید اذعان نمود که اسرار ترقی ملل تاریخی همه در دست معجزه نمای علم و وسیله یگانه پیشرفت اقوام جهان تماما در سائقه علم بوده است امروز هم علم است که آمید عا را تثبیت کرده و قسمت عمدهٔ بشریت را بمدارج عالیه زندگانی رسانیده است .
دانایان رموز اجتماعی میگویند : عقل بی علم ماشین بی بخار است ؟ یعنی عقل و استعداد فطرت را ، علم بکار می اندازد و بغیر آن عقل و حواس جز سکوت یا سرگردانی کاری نمیتواند بکنند .
مقدس ترین هادئیکه قبلا ما را از فضیلت و مؤثرات علمی در مورد تکامل ما خبر داده

590


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٦٢)

و هدایت میفرماید قرآن کریم است! چه با وجود آیات و اشارات متعدده تنها موضوع
تکامل بشریت را در سایه علم بموضوع خلقت حضرت آدم علیه السلام ابو البشر تمام
کرده و روایت تاریخی آن حاوی مطلبیست که یعنی: خدای متعال پس از تکوین جسم
و حلول روح علم الاسماء را بآنحضرت آموخت و سپس خلعت خلافت ذات باری خویش را در
زمین بوی عطا فرمود! یعنی خدای متعال علم یگانه وسیلۀ تکامل نوع بشر قرار داده است
موقعیکه حضرت رسول اکرم و پیغمبر خاتم (ص) ما بمنصب رسالت رسیده و ذات مقدس شانرا
معراج نبوت حاصل میگردید نخست پيك امین الهی ذات رسالت پناهی شانرا بتعلیم دعوت
کردند یعنی سوره مبارکه (اقره) را بآنجناب ارشاد فرمودند.
و الحاصل: خدای متعال و پیغمبر اقدس ما صراحة ملت ناجیه اسلام را بتعلیم و تحصیل
علم امر و تشویق و فضیلت علم و عالم را توصیف فرموده اند؛ آیات بینات قرآنی (قل رب
زدنی علما) (هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون) و احادیث شریف نبوی:
(طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة) اطلبوا العلم من المهد الى اللحد) (اطلبوا العلم
و لو كان بالصين) (العلم نور يقذفه الله فى قلب من يشاء) همه مشعر باینمدعا میباشند.
خدای متعال طوریکه مجاری کائنات را وابسته بنظام و اسباب مخصوصی فرموده طبیعی است
عقل و استعداد ذاتی را هم متوقف بكمك اسبابی فرموده که مهمترین آنها علم میباشد علم و عقل
و حواس مستلزم روشنی و ترقی همدیگرند یعنی عقل و حواس بمقتضای فطرت طالب تجسس
و تحقیق اند و در نتایج این تکاپو و تحقیقات خورده خورده تجاربی بوجود می آید که
بالآخره از يك عده تجارب مختلفه افراد و یا تواتر این تجارب و تحقیقات علم تدوین میشود
پس این علم دوباره در حواس ادراك و افراد روشنی انداخته آنها را بتکرار عمل یا اقدام بتجارب
و تحقیقات ثانی خوبتر مسبوق و زرنگ ساخته اقتدار و ملکات آنها را قابل تر و صحیح تر
میگرداند.
گر چه نشو و نما ئی امور عقلانی بشر در تأثیر این قانون تدریجی یعنی بذریعة ملكات
و تجارب وقتی ممکن است! ولی چون انسان برای درک این تجارب تدریجی وقت کافی ندارد
و همینکه جسم وی تکامل کرده و بسرحد رشد و جوانی رسید تکالیف متعددی را در حیات

٥٩١


شماره (ششم) سال دوم
علم و تکامل بشر
(63)

دارا میشود لهذا لازم است قبلا در مدت قلیلی علومی را که نتیجه صرف وقت وزحمات
دیگران است تحصیل کرده واران استفاده نماید.
مثلا: سیاحی تن بزحمت مسافرتهای خطرناکی داده تا جغرافیای قطبین یا یکی از قطعات
عالم را معلوم کرده مخترعی عمر عزیز خود را صرف کشف و ایجاد امور الکتریکی ساخته،
حکیمی راحت وحیات خود را وقف مطالب شیمی کرده پس کسانیکه درین رشته ها میل
دارند معلومات و سابقه داشته باشند لازم نیست این مطالب را مجدداً مثل علمای اول تعقیب
کنند بلکه تا جائیکه آن مطالب روشن است بی زحمت دقت میتوانند از آثار آنها
استفاده نمایند.
بازهم: وقتا که ما بتاریخ حیات اقوام گذشته مراجعه میکنیم می بینیم علم در تکامل بشر
بچه اندازه مصدر افادات مهمی گردیده و چگونه انعکاس این افادات علوم را وسعت و
ترقی بخشیده است! مثلا: انسان ابتدائی یعنی انسان قبل التاریخ بعریانی میزیست، احتیاج
حر و برد احساس وی را برای رفع این زحمت تحريك نمود، عقل تدارک این احتیاج را
از پوست حیوانات یا برگ نباتات تجویز کرد، این تجربه كوچك تدریجاً انسان را بتدارك
ملبوس اجبار نمود بالآخره تکرار این عمل وتدقیقات فکریه وعقلیۀ انسان در اطراف آن
علم نساجی را بمیدان کشیده، انسانها در تهیه مواد قابل اینکار برآمدند تا اینکه رفته رفته
ملبوسات پوست حیوان را بحریر و دیبا تبدیل داده توانستند. كذا انسان ابتدائی بمقصد
امنیت و رفع پاره حوایج مجبور شد آلات و افزاری از سنگ درست کند، این ملکات
وتجارب آخراً فکر واقتداری را در انسان تولید نمود که دست در صنایع فلزی پیدا کرده
و تدریجاً بسی اسباب و وسایل معاشرتی خود را از فلز درست نماید وقس على هذا.
امروز تجارب مختلفة بشر در مورد مواد طبیعی یعنی هر چیزیرا مورد امتحان ساختن
و ازان ها کار گرفتن یکمقدار علوم بزرگی را از قبیل شیمی و تخنيك و غیره بوجود آورده
که بشریت بوسیله آنها میتواند خیلی حوائج مهمۀ حیاتی را رفع کرده ومصدر افادات بزرگی
در عالم واقع شود.

592


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

امروز از نتایج تدوین و ترقی علوم و تجارب مهمه بشریت مدارج بلند تکامل را
طی میکند و بجائی رسیده اند که دیگر مشکلات و عوایق طبیعی جلو آنها را گرفته نمیتواند.
بشر امروزه بشر مجهز و مسلح است ! و میتواند با این تجهیزات علمیه با هر مانعی مقابله
کند . بشر امروزه دیگر بجز مقدرات و احکام الهی محکوم قیود طبیعت نیستند ؛ یعنی
گذشت آنروزهای که سردی و کم مهری هوا برودت یخ و برف ، صدمة تگرگ ، شدت
باران ، قهر طوفان حمله حیوانات و غیره مشکلات انسان را دوچار عجز و بیچاره گی
ساخته بتواند .
نیز گذشت آنروزها ئیکه انسان بکم وکیف عوامل ما دی خیره مانده جریان آب ،
وزش باد ، نشو و نمائی نباتات را بحیرت میدید ؛ امروز در سایة علم وعقل ومميزات عاليه بشر
تقریباً در دوره تکامل خود رسید است . پس بشر امروزه با ید اقتدار فطری خود را
که ودیعة قدرت است در محل آزمایش آرد یعنی بشر امروزه نمیتواند پیش ازین بعوامل
طبیعی مقهور شده و در میدان مقابله بآنها حاضر نشود .
امروز در سایة علم ، عقل و حواس بشر تکمیل یافته ! بشر امروزه عالم است ! بشر امروزه
با عقل روشن و جوان بمیدان مبارزه در حیات حاضر شده ! بشر امروزه حواس و اقتدار
خود را خیلی قوی ساخته و این کره خاکی را با آب و هوایش میدان جولا نگاه خیال و
هو سات خود قرار داده و بطور دلخواه بران حکمرانی می نماید .
گوش ضعيف بشر که جز مسافة نزدیکی نمی شنید امروز بوسیله آلاتی
از قبیل رادیو ، تلگراف ، و تیلفون از مسافة پنجصد فرسخ بیشتر می شنود
چشم آنها بواسطه اسباب تلسکوب و مکرسکوب دور ترین مسافه را مثل سیاره مریخ
و كوچك ترين جسمی مثل قسمت هزارم حصهٔ خشخاش را خیلی بخوبی دیده میتواند .
قدرت انسان امروزه در بحر پیمانی چه بوسیله جهازات روی آب چه بواسطة
تحت البحرها حيوانات بزرگ وكوچك بحار را بکلی ساکت و مضطرب ساخته سینه بحار
مواج و مغرور را بی سیر مسافرت و تفریح خویش قرار داده است ، دشت ها و صحاری
هولناک که مقبرهٔ اموات غالب مسافرین بشر گذشته است بشر امروزه آنها را بزنجیر

٥٩٣


از آثار تاریخی موزه کابل مسکوکات خلفای « اموی » صفحه ( ۲ )


[BLANK PAGE]


شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (٦٥)

خط آهن پیچیده و قطارهای ریل از دها آسا آنرا بلحظه عبور و مرور می نماید.
بشر امروزه نه اینکه تنها بحاکمیت زمین قانع و راضی گردیده بلکه جو هوا را نیز محکوم خواهشات خود ساخته بوسیله بالونها و آیرو پلانها سیر و مرغان هوا را از بلند پروازی تعطیل و تحقیر مینماید.
دیگر امروز زحمت و طول مسافرت شرق و غرب و جنوب و شمال جز افسانه نیست بشر امروزه بعد ازین از احوال ممالك همدیگر و تماشای اوطان همدیگر محروم نمی ماند.
این موفقیت بزرگ و پیشرفت محیر العقول بشر امروزه را دست معجز نمای علم و معرفت تهیه کرده یعنی کلید همه این مخازن اسرار آلود ترقی علم بوده است و بس.
بشر امروزه در انتخاب خط مشی طریق زندگانی و تدارك وسایل حیات مثل بشر سابقه تردد و اضطرابی ندارند بلکه برای این مقصد طرق معلوم و مشخصی تعیین کرده و هدف عمومی آنست یعنی راه مکتب و تحصیل علم! بشر امروزه بقول شاعر شرق :
برو دامن علم گیر استوار که علمت رساند بدار القرار

فقط متوسل بعلم و معارف شده معیار خوش بختی و وسیله سعادت و ترقی فقط علم را میدانند و در هر مملکتی که تعداد مکتب و اشخاص باسواد زیاد باشد آنرا ملت و مملکت مترقی مینامند که واقعاً در نقاطیکه مدارس علمیه و اشخاص باسواد زیادتر است تمدن عالی، سرمایه، وسایل راحتی و خورسندی دران ممالک نیز نسبت بدیگرجا بیشتر است.
امروز علم منکری در جهان بشریت ندارد! اقوام جهان خاصه آنهائیکه فضیلت علم را بوسیله دین هم نشناخته اند محض تحريك احساس و راهنمایی عقل پیروی بعلم کرده و آنرا عزیز و محترم می شمارند.
ملت مسلمان ما اگر فرمان واجب الاذعان الهی و فرمایشات حضرت نبوی را بخاطر آورده و نسبت بفضیلت و شرافت علم تعظیم و تسلیم کنند و تهیه حوایج حیاتی را عقلا و تاریخاً جز در سایه علم متعذر بدانند البته با تمام قوا، خود و اولاد خودرا مصروف تحصیل علم ساخته و تحصیل علم را نسبت بهر چیزی مقدم تر قرار خواهند داد! یعنی ملتفت خواهند گردید که نسبت بابراز تکالیف دینیه و تدارك حوائج دنیوی جز وسیله علم دیگر اسباب

٥٩٤


شماره ( ششم ) سال دوم محلة کابل ( ٦٦ )

و وسایلی در دست نخواهند داشت .
خاصة ملت ما باید است باین خوش بختی خود را تبريك بكويند که تحصیل علم در مملکت
برخلاف ديكر ممالك برای اولاد ما سهل تر و خوبتر تمام میشود ! یعنی حکومت غم خوار
و معارف پرور افغاننستان مکاتب و تحصیل علم را مجانی قرار داده که اولاد مملکت
بدون صرف پول مفت ورایگان در مکاتب و مدارس مملکت پذیرفته میشوند .
پس این مسئله موهبت آلهی است که ما دارای مکاتب مجانی و در صورت تحصیل علم
هم رضائیت خالق خود را حاصل میتوانیم و هم همان علمیکه مقابل نظر ما امروز دیگر
اقوام جهان را خوش بخت وراحت ساخته ماهم باین وسیله بخوش بختی متوسل میشویم .
در خاتمه این معروضات احصائیه مکاتبیکه امروز مصدر خوش بختی اولاد بشر واقع
شده و دنیای متمدن آنها را قدرشناسی و در ترقی وپرورش آن مساعی بکار میبرند محض
اثبات مدعای فوق درینجا متذکر و بقارئین محترم ارائه مینمائیم .
برطانیه
انگليند وويلز :— ( ٣١ – ١٩٣٠ )
نوع مكتب
تعداد مكتب
تعداد طلبه
تعداد معلمين
مكاتب ابتدائيه
٢٠٨٦٩
٤٩٣٠٠٧٦
١٦٨٩٣٤
(٤٣٥٣٨مرد-١٢٥٣٩٦زن)
مكاتب رشديه
١٩٥٧
٢٦٣٥٢٦ متعلم
٢٢٩٠٥٢ متعلمه
٢١٦٩٤
بيت العلوم ها
١١
٣٠٦٧٨١
٣٠٢٧

٥٩٠


( ٦٧ )
شماره ( ششم ) سال دوم
علم و تکامل بشر
مکاتب که در آنها کور ها و کرها ، اطفال لنگ ولش تعلیم میگیرند عده طلبۀ ٣٠٥٢
و منجمله آنها ١٦٤٥ کور میباشند .
سکات لیند :ــ ١٩٣١١
نوع مکتب
تعداد مکتب
تعداد طلبه
معلمین
مکاتب ابتدائیه
٢٩٢٤
٥٩٤٠٦٦
١٩٤٥٥
رشديه "
٣٥١١
١٥٥٣٨٩
٦٥٧١
بيت العلوم
٤
١١٦٩٢
٩٩٨
اطالیه
تعلیم ابتدائیه در اطالیه مفت و جبری است
نوع مکتب
تعداد مكتب
معلمين
طلبه
ابتدائیه خانگی و عمومی
مجتمعاً
١٠١٣٢٤
١٢١٣٥٣ زن و مرد
٥٠٦٤١٥٤ دختر و بچه
رشدیه سرکاری
و خانگی
١٧٢٣
٢٢٧٥ زن ٥٩٦٠ مرد
١٦٥١٧٩ بچه ــ
٨٥٣٠٩ دختر
دارالعلوم
٢٥
٤٥٦٣
٢٩٦٨٠
٥٩٦


( ٦٨ )
مجله کابل
شماره ( ششم ) سال دوم

روس سوویتی

نوع مکتب
تعداد مکتب
طلبـــــــــــــــــــــــــــــه

مکاتب ابتدائیه
١٣٧٧٩٩
١٣١١٢٤٩٧

مکاتب هفت ساله
٧٩٧٠
٣٥٦٩٩٧٠

« رشدیه
٦٧٣
٣٩٥١٢٥

« اطفال دهقانها
٤٤١٤
٦١٤٧٧٠

« برای کلان سن‌ها
٣٤٧٢
١٦١٤٠١

علاوتاً زاید از ۱۳ هزار مکتب براي صنایع متفرق و زراعت و انجنیری و غیره
در روسیه جاری است ـ برای کور و کرهم مکاتب علیحده وجود دارد .

٥٩٧


( ٦٩ ) علم و تکامل بشر شماره ( ششم ) سال دوم

جاپان
احصائیه تعلیمی ( ۲۹ - ۱۹۲۸ ) تعلیم ابتدائی در جاپان جبری است

نوع مکتب عده مکتب عمله معلمين طلبه
مکاتب ابتدائیه ٢٥٦٠٦ ۲۲۹۱۸۸ ٩٦٨٠٧٣٢
رشدیه برای بچه ها ٥٤٦ ۱۳۳۷۷ ٣٤٣٧٠٩
,, دفتر ها ۷۳۳ ١٤٣٣٠ ٣٣١٥٧
دارالمعلمين ١٠٤ ۲۸۲۷ ٤٨٩٣٠
بيت العلوم و مکاتب عالی ٤٠ ٤٩١٠ ٦١٤٩٧
مکاتب فنی براي اختصاص ١٥٢٩٧ ١٧٧٩٦ ١١٨١٠٩٧

علاوه مکاتب عديده برای کورها و کر ها و فنون مختلفه نیز وجود دارند :

٥٩٨


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل

ریاست های متحده امریکا
احصائیه تعلیمی ( ۳۰ - ۱۹۲۹ )

نوع مکاتب | عده مکاتب | معلمین | طلبـــــــــــــــــــــه
| | مرد | زن | بچه | دختر
ابتدائیه | ٢٥٤٧٢٦ | ۱۳۸۱۹۳ | ٦٩٢٧٤١ | ١٢٧٠٣٥٢٥ | ١٢٤٧٦١٧١
رشدیه | ٢٤٠٠٠ | ٦٥٢٨٦ | ۱۱۱۳۸۸ | ۱۸۸۱۸۸۷ | ۲۰۲۹۳۹۲
دارالمعلمین | ۲۷۳ | ٥٣١٥ | ٧٥٨٨ | ٥٥٥٤٦ | ٢٠٣٤٦٥
بیت العلوم و مکاتب عالی | ۱۰۷۸ | ٥٢٠٦٣ | ١٤٩٤٦ | ٥٦٣٢٤٤ | ٣٥٦١٣٧

علاوه بر ان مکاتب متعددی برای تعلیم کورها و کرها و دینیات و طبابت و بیطاری و قابله ها
و تجارت و غیره وجود دارند - مکاتب دگر خانگی هر نوع اضافه بران است .

٥٩٩


شماره (ششم) سال دوم
علم و تکامل بشر
(۷۱)

فرانسه
احصائيه (۳۰-۱۹۲۹)

نوع مکتب
عدۀ مکتب
طلبـــــــــــــــــــــه

مکاتب اطفال معصوم خانگی و عمومی مجتمعاً
٣٦٧٩
٣٦٩١٩٠

بتدائیه خانگی و عمومی مجتمعاً
٨٠٢٢٤
٤٣٥٨٨٨٧ بچه و دختر

رشدیه برای بچه ها
٣٦١
١٢٨٣٠١ بچه

,,  ,,  دخترها
٢٠٥
٥٩٣٣٩ دختر

بيت العلوم
١٧
٧٣٦٠١ در سنه ١٩٣٠

برای هر شعبه تعلیم و فن مکاتب جداگانه نیز وجود دارند که تعداد آنها بسیار است.

٦٠٠


شماره (ششم) سال دوم مجلة كابل (۷۲)

جرمنی

در جرمنی تعلیم بسیار زیاد و عمومی تر است ـ بعد از تعلیم ابتدائیه مکاتب رشدیه برای
بچه ها و دخترها جدا جدا میشوند . این مکاتب رشدیه وظایف مختلفی را انجام میدهند مثلا
مکاتبی هستند که مخصوص برای حصول اسناد بغرض ادخال بیت العلوم میباشند . ومكاتب
دیگری اندکه در آنها صرف کسب و صنعت را یاد میگیرند .

نوع مكاتب عده مكاتب معلمین طلبــــه
مرد زن بچه دختر
ابتدائيه ٥٢٨٢٥ ١٤٠١٩٨ ٤٦٦٥٥ ٣٣٥٧٧١٧ ٣٣٠٤٠٧٧
ابتدائیه خانگی ٥٧٢ ٣٦٩٩١
بچه ودختر
مکاتب رشدیه برای
بچه هاکه کدام کسب و ١٤١١ ٢٧١٣٩ زن ومرد ٢٣١٢٨٢٠
برای ادخال دار العلوم بچه
,, دخترها ٨٦٦ ١٥٣٥٤ زن و مرد ٢٦٩٥٩١
برای ,, دختر
دارالعلوم ٢٣ ٥٧٥٨ ٩٧٤٠٩
بچه و دختر

٦٠١


شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر ( ۷۳ )
ترکیه
احصائیه سنه ۳۰ - ۱۹۲۹

نوع مكتب تعداد مكتب معلمين زن مرد طلبه بچه دختر
ابتدائیه ٦٦٧٢ ٤٣٩٧ ۱۱۸۳۰ ٣١٥٨٤٥ ١٦٣٥٩٧
رشدیه ١٤٤ ٤٨٠ ١٩٣٤ ٢٥٤٤٨ ٩٠٦٢
مکاتب کسبی ۱۸ ۱۸۳ ١٩٦٢ ٤٨٣
مکاتب عالی ۱۹ ٥٥٩ ٣٢٤٤ ٦٥٤
مکاتب صنایع نفیسه ۱ ٣٥ ۱۳۷ ٥٤

٦٠٢


( ٧٤ )
شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل
چکوسلاویکه سنه ۱۹۳۰

نوع مکتب | تعداد مکتب | طلبه |
| بچه | دختر
ابتدائيه عمومی و خانگی | ١٤٩٠٠ | ٨٦٢١٤٣ | ٨٥٩٤٧٢
مکاتب بلندترعمومی و خانگی | ١٨٦٨ | ١٢٣٠٣٦ | ١٠٨٧٦٦
دار العلوم ها | ٤ | ١٩٣٤٢ | ٣٥٢١
مکا تب عالی فنی | ٤ | ١٠٣٤٤ | ٢٨٤

٦٠٣


از آثار تاریخی موزۀ کابل ، سرپوش سنگی یکظرف قدیم که در آن تصاویر میدان جنگ کنده گی است.


شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (75)

مطبوعات

« مطبوعات و نشریات ما »
( 6 ) بقلم سرور خان جویا

مجموعه اردوی افغان
مجله اردوی افغان عبارت از نشریاتیست که ماهوار از دایره تعلیم و تربیه ریاست ارکان
حرب بغرض ترقیات معنوی نظام و اعتلای روحی نظامیان با سواد افغانستان خدماتی را
انجام میدهد. این مجله هم در مطبوعات وطن مراحلی را طی کرده و وقفه و تطوراتی را دوچار
گشته است، در نخستین مرحله که این مجله از وزارت حربیه منتشر گردیده « مجموعه
عسکری » نام داشته و همان هنگامیست که اعلیحضرت همایونی بوزارت حربیه تشریف داشتند
و این مجله را تأسیس فرموده اند
اولین شماره مجموعه عسکری در اول عقرب 1300 شمسی بطبع سنگی در 32 صفحه از
ریاست ارکان حربیه بمدیریت جناب عبداللطیف خان غند مشر انتشار یافته، سال دوم
آن مرتباً بدست نیامده یکی دو شماره اوایل سال دوم نیز بهمان طریق سابق شایع گردیده،
در اوایل سال سوم مدیر و سر محرر این مجموعه جناب محمد گل خان غندمشر ( وزیر داخله حالیه ) بوده
اند در اواخر سال سوم وظیفه مدیریت و سر محرری بآقای عبدالحمید خان غند مشر تعلق گرفته
که این غند مشر های محترم هر کدام در آن مواقع سمت ریاست ارکان حرب را دارا

604


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٧٦)

بودند بعد در سالهای چهارم و پنجم الی هفتم مدیر و سر محرر آن از خود مجموعات معلوم
نمی شوند ولی از همان منبع اولی (ریاست ارکان) بهمان اسم سابق بیرون آمده اند که در
آن زمان ها آقای محمد عمرخان غند مشر (فرقه مشر و رئیس ارکان فعلی) بعهده ریاست
ارکان حرب در وزارت حربیه تشریف داشتند، سال پنجم این مجله در مطبعه حروفی
شرکت رفیق چاپ شده و همچنان تا سال هفتم شماره های ٥ - ٦ که مصادف است باسنبله و
میزان ١٣٠٧ بيك قطع مناسب نظیر اوایل سال تاسیس در صفحات تقریباً ٦٠ و ٧٠
منتشر گشته اواخر سال ٦ و اوایل سال ٧ اوراق قیللی زنگوگراف هم وارد و نسبتاً همین
سالهای او از حیث کثرت مقالات و طرز طباعت بهتری دارد.
این مجله هم مانند سایر مطبوعات ما اواخر سال هفتم دچار انقلاب داخلی شده و نشریاتش
بتعویق افتاده، پس از رفع اغتشاشات و نجات وطن که افغانستان حیات عرفانی خویش را
در سایه آمریت پادشاه عسکر پروری تجدید نمود مجموعه عسکری از تاریخ اول جدی ١٣٠٨
باز بهمان اسم و رسم سابق خود در ٣٨ صفحه بطبع حروفی مطبعه عمومی از شعبه تعلیم و تربیه
در تحت اداره آقای عبد اللطیف خان غند مشر که مجدداً ریاست ارکان را اداره میکردند
در صحنه مطبوعات وطن ظاهر گردید این مرتبه تا حوت ١٣٠٨ - ٣ شماره بیرون آورده
باز نسبت تشکیلات جدیدی که در وزارت پیش آمده چهار ماه معطل و از اسد ١٣٠٩ بنام
مجموعه اردوی افغان بطبع حروفی از دائره تالیف و ترجمه منتشر و سر از نو شماره اول
و سال اول نام نهاده شده این مرتبه در سر لوحه مجموعه تا آخر سال اول اردوی افغان
اسم محمد یعقوب خان مدیر شعبه ترجمه مندرج است و در سال دوم پس از شماره دوم
اسم محمد اکبرخان مدیر ترجمه دیده می شود این دو سال بهمان تقطیع كوچك در حدود
صفایف ٣٠ ، ٤٠ ، ٥٠ ومعكس نشر گردیده از اوایل سال سوم به تقطیع بزرگتر و تغیر
پشتی با وضعیت زیباتر و تصاویر قشنگ تری در حدود ٤٠ صفحه جلوه گر عالم مطبوعات
گردیده و علاوتاً این شماره را بگذشته وصل داده و نسبت بسال تاسیس شماره اول سال
(١٢) گرفته اند و هم در سر مقاله آن نظر بعده معاونین معنوی مجله را که از جوانان فاضل
و تربیه شده گان نظامی افغانستان انتخاب کرده و نشان داده اند میتوان حدس زد که این

٦٠٥


شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۷ )

مجله باسرعت فوق العاده مراحل ترقی را پیموده و در آتیه قریبی پس از اینکه همین اختلاف
سبک تحریر را هم بوحدت تبدیل بدهند از حیث ظاهر و باطن بمجله های عصری نظامی پهلو بزند .
آئینه عرفان :
آئینه عرفان یکی از مجله های مشهور وطن ماست که در هر ماهی یکبار از دارالتالیف
وزارت معارف باصفا و جلائی در جهان مطبوعات ظاهر شده و بشایقین علم و ادب موقع
دیدار میدهد ، همچنان که بعضی از جراید هفته گی ما بمرور زمان خوردی و بزرگی دیده
و در ظاهر و باطن پستی و بلندی داشته اند آئینه هم گاگاهی مصفا و غبار آلود است ، بدون
عکس و با تصاویر قشنگی ، به طبع حروفی و سنگی با مجلات ساده و وقایه های زیبائی خود
نمائی کرده اما کسی که بسمت یک مدیر و مهتمم دایمی یا ناشر اساسی آن از بدو تاسیس
تاکنون پرده از روی نگار شش برداشته و آئینه را هر وقت و ناوقت در جلوروی هر
طالب دیداری اظهار داشته جناب هاشم شایق معاون ریاست دارالتالیف هستند اگرچه
اغلباً نویسنده گان فاضل وطن و اهل معارف به کومک های معنوی از آئینه روگردان نشده اند
ولی گاگاهی اینطور هم اتفاق افتاده که شخص ایشان بی مددگار مانده اند ، و برعلاوه وظایف
اداری قسمت های عمده نشریات مجله را نگارش خودشان تهیه دیده باشد ، چنانچه فهرست
های مجلات نیز باین مقال گواهی میدهد .
این مجله بدواً در جوزا ۱۳۰۳ تاسیس شده و سال اول خود را در ثور ١٣٠٤ مرتباً
بانجام رسانیده ، بعد از آن تاریخ بملحوظات بسیاری از قبیل بی مطبعه گی و اشتغالات
و حوایج دیگری دوچار عوایق گردیده ، ولو در جوزا ، سرطان واسد ۱۳۰۵ هم شماره هائی
از طبع بیرون داده باز آئینه را زنگ و غبار تعطیل گرفته از ارائه و انعکاس
اشکال عالم معارف و مدنیت قاصر مانده ، مخصوصاً درین تعطیل اگر تا سنوات ١٣٠٦ و
و ۱۳۰۷ عذر مشاغل و بی مطبعه گی آن شمار شود ازان به بعد آوان انقلاب معذرت
طول توقفش را یقیناً معقولتر نشان خواهد داد ازین رو جاداشته مهتمم و ناشر ، دوره گذشته
آنرا بحکم سقوط گرفته و دوره جدید آنرا از سر بگیرد .
این سلسله ( ١٥ ) شماره دوره گذشته آئینه تماماً بطبع سنگی و قطع ربع يك تخته

٦٠٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجلهٔ کابل ( ۷۸ )

کاغذهای معمولی همگی بدون عکس و هر شمارهٔ ٤٨ صحیفه بوده
پس از جلوس اعلیحضرت همایونی نادر شاه غازي که معارف حیات معنوی خویش را درین
خطه تجدید کرد آئینه عرفان نیز زندگانی دو باره خود را از حمل ١٣١٠ خاطر نشان عامه
اهل سواد افغانستان نموده بطبع حروفي تقریباً بهمان قطع گذشته ولي در ٢٤ صفحه بهمان
مسلك علمی و ادبی در صحنه نشریات نمودار گردید .
این مرتبه با ادعای بلند تری از سوابق در سر مقاله شماره اول به افادهٔ مرام مشی کلام
آینده را نیز معین گردا نید ناظرین و منتظرین که از جهات مادی و معنوی آن اطمینان کلی
گرفته بودند و ما بتحمل وجه زیاد پس از نشر چندین شماره منشوره کمتر نتایجی میدیدند
چیزی نما نده بود ، سیر و گرانی از هر گوشه بوضع تنقید با اشارات و علایم عجیب و غریبی
بلند کرده و زمزمه گرفته گی این آئینه ماه مثال را بصدا در آورند ، ولي حقیقتاً ظهور
شماره های اوایل سال دوم آن درین روز ها با سطور درخشنده و تصاویر زیبا ، صحایف
بزرگ و پر معنی ، وقایه قشنگ و نظر ربا ، نوری و سروری در دل و دیده علا قه مندان
مطبوعات رسانیده علاوه ازا نکه زبان منتقدین را کوتاه ساخته باشد ، طرفداران
و شایقین علم و ادب را بمطالعه دورهای مترقیتری نیز امیدوار گردانید .
بلی آئینه عرفان فعلا بقطع برا بر مجله کابل وطبع حروفی و معکس در ٤٨ صفحه
بمطبعه عمومی چهاپ و از شیعه دار التالیف وزارت جلیله معارف بزیر اداره مدیر و مهتمم
اولیه آن به انتشارات خویش مداومت داشته و سال دوم از دوره نادری را مرحله پیماست .
مجموعه صحیه :
یگانه اثر برجسته و نافعی که امروزه شئونات صحی مملکت عزیر ما را حفاظه کرده
و در صحنه مطبوعات وطن ماهوار عرض زیبائی دارد مجموعه صحیه است .
هموطنان باسوادما اگر بمطالعه این آثار سود مند آشنا شده و بوصیای صحی آن دل داده
و گوش بگیرند بطور یقین از مرور هر يك شماره آن همانقدر بهره مند خواهند شد که
بتوانند با قلب قوی در مقابل بعضی امراض موجوده جسمی مبارزه کرده و تهدیدات تصوری
روحی آنرا هیچ و پوچ شمر دند .

٦٠٧


شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۹ )

مجموعۀ صحیه درین محیط يك دوره يك سال و يکماه عمل سابقه هم دارد که بنگارنده گی
آقای حسن سلیمی از مدیریت مستقله طبیه شایع میگردید ، از آغاز دورۀ نادري که دوباره
تجدید حیات کرده وجمله ( خادم حیات و صحت عموم طبقات جامعه) را بطور شعاري باسم خویش
ضمیمه ساخته اگرچه باز از همان منبع اولی ( مدیریت مستقله طبيبه ) اظهار موجودیت کرده
وحاضر خدمت می شود ولی این مراتب هنگام تدوین و ترتیب یا تحریر بعضی مقالات وتراجم
آثار نافعه آن ، ذوق لطیف وقلم رسای ( رشید لطیفی) سرمحرری میکند دورۀ اول این مجله
از اول قوس ۱۳۰۶ شروع شده و بشمارۀ اول سال دوم یعنی به قوس ۱۳۰۷ اختتام یافته
عموماً بقطع كوچك در چهارم حصه يك تخته كاغذ معمول در ٢٤ صفحه اشاعه یافته
باستثناي يك شماره ۱۳ كه در ۳۲ صحيفه ميباشد شماره اول ودوم آن در مطبعه سنگی
شرکت رفیق از شماره ۳ الی ۱۱ در مطبعه حروفی امان افغان و ۳ شماره اخيرهم بطبع حروفی
در مطبعه شرکت رفیق بچاپ رسیده نشرش ماهوار و مجانی است مباحث آن صحي
وقسمت عمده مقالات دکتورهاست مانند مجلات فعلی متنوع مضامين وتقسيمات موضوعات
جدا گانه ندارد وهم بی عکس است اگر بندرت بعضی شماراۀ آن كدام گراوری داشته باشد .
دوره دومی از ۳۰ جوزا ۱۳۱۰ آغاز نشریات کرده واکنون مراحل وسطي سال
دوم را با وضعیت متر قیتری می پیما ید سه شماره اول سال آن باهمان قطع وعدد صفحات
مجلدات قدیمه در مطبعه انیس چاپ شده مابقی تا آخر سال در مطبعه عمومی بقطع بزرگتری
ما نند مجله موجوده كابل طبع وباحروفات رييزتری ولی در ۲۰ صفحه منتشر گردیده ۳ شماره
۹ – ۱۰ – ۱۱ اخیر سال اول آن بطور فوق العاده ، معکوس از طبع بیرون آمده و در عوض
آخرین شماره ( شماره ۱۲) خود يك كتاب صحی مفیدی بخوا ننده گان وعده داده (اما تا کنون
این وعده ایفا نشده ) وسه شماره اوایل سال دوم بهمان قطع در ٢٤ صحیفه و بعد ازان چهار
صفحه دیگر هم علاوه گردیده و تا ایندم که نیمۀ سال دوم را طی میکند در ۲۸ صفحه از طبع
خارج میگردد ، زنکو گرافی آن از شماره ۳ سال اول كم كم شرع شده و پایان سال اول و اوایل
سال دوم دارای تصاویر بهتر و بیشتر است ،

۶۰۸


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۸۰)

از شماره فوق‌العاده پایان سال آن باینطرف که وقایه مجله بتغیر رنگ و با وضعی بس شوخ و شنگ از دستگاه طباعت بیرون آمده کلیشه‌های خوبی مانند: یادداشتهای صحی، شئونات اطفال، عالم طبابت، سپورت، راپورت صحی مرکز و ولایات برای سرلوحه‌های مقالات و تقسیمات موضوع دارد، علاوه ازان يك سلسله اختراعات طبي اروپا و امريكا و غيره وصایای صحی نیز در پاورقی صفحات مجله مندرج است اگر چه اکثر اطبای شرق و غرب فضلای داخلی باین مجله مقاله میدهند ولی به نسبت ترقیات روز افزون نشریات و ترتیب دلفریب این مجله نمیتوان منکر زحمات سر محرر با ذوق و سلیقه او شد،
انصافاً من كل الوجوه مادی و معنوی ظاهر و باطن بعباره زیباتر رنگ و بوی آن به نفیس ترین دسته گلی مشبه است که از بوستان با نظافت صحیات این مملکت با سر انگشتان رشید و لطیفی چیده و بسته شده بیادگار با افتخار طرفداران مطبوعات این خطه اهدا کرده باشند.
پشتون ږغ
یکی از مجله‌های ملی ما که سه چهار سال پیشتر ازین تاریخ در پیشگاه بصارت و ذوق علاقه‌مندان مطبوعات وطن مانند يك برفكى جلوه داده و مقارن طلوع ناکامانه افول نمود همین مجله پشتون ږغ (صدای افغان) است.
اولین شماره این مجله ماهانه و تقریباً در حدود پانزده صحیفه بطبع حروفی و قطع بزرگتری از مجله کابل در مطبعه امان افغان طبع و نشر گردیده، مدیر مسئول آن آقای فیض محمد خان ناصری است ولی یکعده از فضلای وطن که بزبان افغانی آشنا بودند مانند جنابان عبد الهادی خان و میر سید قاسم خان هم در نشریات این مجله اشتراك عمل داشتند، نصف اول این مجله بفارسی و نیمه اخیر آن در زبان افغانی انتشار یافته،
مسلک مجله: حقوق ملی، ادبیات ملی، اقتصاد ملی و ضمنا مطالب عمده را که ناشرین از نشر این مجله در نظر داشتند همانا توحید سبك تحریر و تقریر زبان فارسی و طنی و احیای زبان ملی افغانی بوده، مع‌الاسف حوادث زمان بطرفداران حقیقی این اثر نافعه موقعیت ادامه عمل و فعالیت در مردم نداده و پس از نشر اولین شماره‌اش در اثر آغاز اغتشاش داخلی شنواریها بسقوط و غیبت ابدی مبتلا گشت.

۶۰۹


شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشر یات ما ( ۸۱ )
اقتصاد :
مجله اقتصاد از مجموعه های نفیس وطن ماست که در هر پانزده روز یکمرتبه از وزارت تجارت انتشار می یابد ، اقتصاد از عرصهٔ قلیلی که عبارت از یکسال و نیم باشد بنویسنده گی مدیر و نگارنده باذوق و فعال آن آقای زمانخان ترکی زینت افزای عالم مطبوعات این سرزمین گردیده و با این آب و تاب مجله در ادوار گذشته هیچ سابقه ندارد .
اولین شماره آن بطبع حروفی از مطبعه عمومی کابل باول حمل ۱۳۱۰ در ٢٤ صفحه بیرون آمده ، قطع مجله در بدو امر كوچك و تقریباً چهارم حصۀ يك تخته كاغذ بوده ولی بمرور وضعيات ظاهر و باطن او ترقيات طباعتی و نشریاتی را حائز گردیده :
از شماره های ۹ - ۱۰ سال اول قطع آن در چند گذشته بزرگتر و طبع آن در ۲۰ صفحه با حروفات ریزتری تحویل یافت زنکو گرافی آن نیز از شمارهٔ ۹ شروع شده ، در سال دوم بدواً همان ۲۰ صفحه و بعد تر در ٢٤ صحیفه بیرون آمد و همچنان در تعداد تصاویر افزوده و بتنوع مضامین تقسیمات مستقلی را نشان داده و برای هر موضوع از قبیل فلاحت و زراعت ، تجارت ، صنایع ، حمل و نقل و حوادث پانزده روزه کلیشه های جداگانه ترتیب داده و بصورت يك مجله عصری منتشر گردید .
بعلاوه سر مقاله های نافعه که از قلم مدیر و نگارنده مسئول آن در هر شماره نوشته می شود یکعده از تربیت یافته گان ما که از خارج فارغ التحصیل برگشته و در وزارت تجارت اشتغالاتی دارند هم همیشه باین مجله كمك های قلمی کرده مقالاتی میدهند ، گذشته از همه چون رهبر اصلی این مجله فنی ذوق سرشار و فعالیت های نویسنده گی آقای ترکی بوده و علاوتاً نشریات این مجله بيك مسلك وطريق معینی مرحله پیمای سرمنزل مقصوداست بدون شك و شبهه میتوانیم بگوئیم دقیق سنجیهای اقتصادی یا محتویات این مجموعه فنی نه تنها اهل فن تجارت ، بل عامه رشته داران عالم اقتصادیات این خطه را باسهل ترین وسیله و دلچسپترین اسلوبی مایل مطالعه و نایل استفاده میدارد .
٦١٠


( ٨٢ )
شماره ( ششم ) سال دوم
مجلة کابل

حی علی الفلاح
چطوریکه در نتیجه اغلب انقلابات تکاملی جامعه ، فرق متعددی تولید و تا يك اندازه کسب قوه مینمایند پس از دوره انقلاب داخلی مطبوعات ابتدائی مملکت هم بصورت های مختلفی ظاهر گردیده و با مضامین رنگا رنگی صحنه نشریات را اشغال کردند منجمله اولین مجله مذهبی بنام ( حى على الفلاح ) از مرکز وزارت عدلیه از طرف جمعیت العلمای محترم که نو احداث شده بود ، ماهانه در معرض انتشار آمد .
اولین شماره این مجله شریفه از اول جوزا ۱۳۰۹ شمسی به نظارت کفیل جمعیت العلما ملا بزرگ صاحب تکاب و سر محرری آقای محمد میرغلام خان منشی قدم بعالم مطبوعات گذاشته و اينك عمری سه ساله خودش را می پیماید .
این مجله در قطع چهارم حصه تخته کاغذ های معموله وبطبع سنگی در مطبعه عمومی در حدود ٤٨ صفحه منتشر میشود شماره سوم سال سوم آن به تغير وقايه طبع شده و اغلباً نظافت امورات طباعتی را حائز است ، مضامین و موضوع مجله رویهمرفته مبنی بر اظهارات مزایای مذهبي وجلب افکار ملت باقسمت و تحذیر از شئون مدنی فرنگی ومضرات اخلاق اوروپی است ، وجود این مجله برای حفظ توازن اخلاق جامعه بشری لازم ومطالعه آن عامه اهالی را ضروری است .
حقيقتاً ذوق سرشار اسلامیت خواهانه ومجاهدات بی شمار آقای میرغلام خان از نظر اعتداليون قابل تقدير است .
هرات
تازه ترین اثری که برای اولین مرتبه ذوق اد بي واستعداد علمی فضلای موجوده هرات را در افغانستان بل در اغلب نقاط نما يندگی میکند همین مجله اد بي است كه بنام ( هرات) از ولایت هرات ماهوار انتشار می یابد .
اگرچه تا یاد دا ریم آوازه دانشکده هرات آویزه گوش عامه هموطنان با ذوق ما بوده وشهرت تاریخی علم وادب آنسرزمین به متمکنین دور ترین نقاط عالم هم جرئت انکار

٦١١


شماره (ششم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (۸۳)

ندا ده بازهم چون در مقابل هر ادعائی در هر عصر عملی دلیل گرفته می شود گفته میتوانیم اقدام انجمن ادبی هرات با عدم بعضی وسایل مادی به نشر این مجله بهترین عامل اثبات شئونات علمی و ادبی هرات واقع شد نیست.
مخصوصاً مژده که به نسبت ترقی و توسعه نشریات آتیه آن درین اوان گرفته ایم، بطور یقین از آینده درخشان هرات امید واری میدهد.
این مجله از انجمن ادبی هرات در ماه یکبار بمعرض انتشار گذاشته می شود، نخستین شماره آن از ۱۵ حمل هذا سنه ۱۳۱۱ شمسی شایع شده و قطعی چهارم حصه يك تخته کاغذ معموله، هر شماره دارای ٤٠ صفحه و محل طباعت آن مطبعه دانش هرات میباشد مسلك مجله اگرچه ادبی است برخی صفحات آن بقسمتهای تاریخی نیز مشحون است اداره و نگارش این مجله بنظارت عالم فاضل و ادیب کامل قاضی محمد صدیق خان رئیس انجمن از طرف یکعده شعرا و نویسنده گان حساسی مانند آقایان احراری، بیدار غزنوی و غیره افراد دانشمندی انجام میگیرد که در انجمن ادبی آنجا بصفت عضویت شمولیت دارند.
(انتهی)

تبصره : درین مقاله اکثراً تقطیع جراید و مجلات به اوراق معموله دفاتر یا حصه از يك تخته کاغذ نسبت داده شده و ممکن است این مسئله بعضی قائلین دور و نزدیک مارا کمتر دوچار تفکر نماید، لازم دیدیم این موضوع را در اخیر مقاله باین صورت خاطر نشان کنیم : عموماً کاغذهای سفیدی که برای دفاتر و مکتوب نویسی ها در همه جا مستعمل است قطع يك تخته آن ٤١ سانتیمتر طول و ۳۳ عرض دارد وقتی این تخته از هم قات کرده شود دو ورق گفته خواهد شد ازین مطلب نسبت كوچك و بزرگي يك تخته کاغذ و يا تخمين سطحیه اوراق معمولی دفاتر را بخوبی میتوان ساخت .

٦١٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )

عالم تاریخ

نگارش م . غبار
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
( ١٦ )

افغان در هندوستان

سلاطین لودیه دهلی
بطوریکه در قسمت ١٥ گفتیم خاندان خضرخانیه افغان در دهلی سقوط کرد ، ولی جای خود را بخاندانی تحویل داد که در تاریخ هند مقام مهمتری دارند . اینخاندان جدید عبارت است از فامیل ملك بهلول معروف لودی پسر ملك كالاخان ، ملك بهلول بعد ازانكه بتخت سلطنت عروج نمود دست بکاری زد که خانواده سلف او از اجرای آن عاجز آمدند ، یعنی اعادهٔ عظمت تاریخی افغانها در هند ، سلطان بهلول نخست ولایات داخله شهنشاهی هند را تامین نمود و ولایات میوات ، برن ، سنبل ، كول ، برهان آباد ، را بری ، اتاوه و غیره را شخصاً سفر کرده منتظم ساخت ، معاونین جدی بهلول که ٣٤ نفر روسای دانشمند افغان بودند ( فرشته اسمای آنها را ذکر میکند ) آنقدر زحمت کشیدند تا سر تا سر مملکت شهنشاهی هندوستان سراز نو دارای رونق و انتظام گذشته گردید ، بهلول در نظر داشت ممالك مستقله هند را از قبیل دکن وغیره ها دوباره الحاق نموده و نقشه سیاسی شهنشاهی هند را مثل زمانه سلاطین غلج توسیع نماید . متاسفانه عمر او وفا نکرد ، و تازنده بود در محارب عظیم رقیب زبردست خود سلطان محمود غلجی شهریار جاپنور و اخلاف نامدار او سلطان محمد شاه و سلطان حسین ( مشهور به سلاطین الشرق ) مصروفیت داشت ، و بالاخره نه اینکه هجومهای مهیب آنها را دفاع کرد ، بلکه مملکت آنها را اشغال و

٦١٣


از نمونه های قشنگ نجاری وطن يك ( جار ) مشبك چوبی در موزه کابل .
اثر دست محمد نوری خان مدیر زنگو گرافی مطبعه عمومی


[BLANK PAGE]


( ٨٥ ) افغان در هندوستان شماره ( ششم ) سال دوم

جونپور پا به تخت شاهترا بشهزاده بار بك پسر خویش عنایت نمود ، و خودش در حالیکه طرح بزرگی در نظر داشت درسال ٨٩٤ هجری بقرب مقام بهاولی ( ازمضافات سیکت ) با دنیای فریبنده وداع نمود .
خلف بهلول نظام خان ملقب بسلطان سکندر همان نقشه پدر در پیش گرفت ، بغاوتهای ولایات را از قبیل بیانه و آگره فرو نشاند ، و تخمه سلاطین الشرق را از بیخ و بن برآورد ، و از تمام راجهای تحت الحمایه باج گرفت . سپس بفتح بلاد خارجه و اشاعه دیانت و مدنیت اسلامیه مشغول گردید ، و ازانجمله بود قلعه مند رایل ( مربوط به گوالیار ) و را جپوت نشین های گوالیار ، و قلعه او دیت نگر ، و قلعه نرور من ( از توابع مالوه ) که از سال ٩١٠ تاسال ٩١٤ مفتوح شدند ، و سکندر کنایس و معا بد اراضی مفتوحه را تخریب و مساجد اعمار و شعائر اسلامی را مروج و معمول ساخت . بعدها سکندر به آبادی مملکت و نشر معارف همت گماشت و او پایه تخت را از حصار سیری معروف به دهلی نو در شهر مشهور آگره نقل داد . سکندر فضلا و علما را بنواخت ، خط و زبان فارسی را میان هنودی که هنوز معمول نبود رواج داد ، مؤلفین در عهدا و وبنام او کتابها نوشتند که یکی ازان جمله فرهنگ معروف سکندری است ، سکندر خودش نیز شخص فاضلی بود ، ومورخین ازو به حدت فهم وصف کرده اند ، واو شعر همیگفت و در اشعار گلرخی تخلص میکرد . محمد قاسم مینویسد در عهد سکندر امرا وار کان دولت حتى سپاهیان او بكسب فضایل مشغول شدند . والحاصل این پاد شاه فاضل و مدبر که مورخین او را بدیع الجمال وعادل گفته اند در ذیقعده ٩٢٣ هجری رخت جانب آخرت کشید .
بعد از سکندر پسر بزرگت او ابراهیم که بصفات نیکو ، و دانشمندی متصف بود تاج سلطنت بسر گذاشت ، ولی ابراهیم عیبی که داشت بی اندازه متکبر و خود خواه بود . و همین عیب او بودکه بالآخره منجر بزوال خاندان او گردیده و مملکتی که تقریباً سه ونیم قرن در زیر سیادت افغان زندگی میکرد بدست مغل افتاد . اخلاق سلطان بهلول وسلطان سکندر روح مساوات در افغانها دمیده بود چنانیکه بهلول وسکندر با امرا و دانشمندان قوم مساو یا نه

٦١٤


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٨٦)

رفتار مینمودند و در مقابل آنها حتی به تخت نمی نشستند، لهذا مشکل بود تکبر و خود
خواهی ابراهیم باسانی این روح را از انها سلب نماید، پس از همان روزیکه سلطان ابراهیم
بقولی فرشته به تخت مرصع و مکلل بجواهر در دیوانخانه آگره (١٥ ذی الحجه ٩٢٣)
جلوس نمود، نفاق و دو رنگی بین پادشاه و امرای دربار شروع شد نخست شهزاده جلال
برادر سکندر در جانپور اعلان استقلال کرد و متعاقباً بفتح آگره عسکر کشید، ولی
شجاعت زا یدالوصف ابراهیم او را مغلوب و معدوم نمود، بعدها ابراهیم به امرای دربار بدبین شد
و سرداران بزرگ را از قبیل اعظم همایون شیروانی و فتح خان شیروانی و غیرها حبس نمود،
اعظم همایون قضاء در محبس فوت شد و مرگ او اسباب یأس و نفرت و خوف سایر رجال
افغان گردیده بناچار در مخالفت کوفتند، و ازان جمله بود اسلام خان پسر اعظم همایون
شیروانی که در ولایت کره علم عصیان برافراشت، اعظم همایون لودی و سعید خان لودی
از دربار گریخته به لکنهر رفتند و اعلان استقلال نمودند، ابراهیم که بی نهایت شجاع بود
باین عاصیان نیز فایق آمد، ولی متعاقباً سایر امرا از قبیل دریا خان لوحانی حاکم بهار و خانجهان
لودی سر از جاده اطاعت کشیدند، ابراهیم درین میانه مرتکب خطائی گردید که برای او بسی
گران تمام شد چه او برای دفع دشمنان خود متشبث بچاره شده و به پاره شیخ زاده های چندیری
نوشت که حسن خان فرملی را در خفا کشتند، اتفاقاً این راز فاش گردیده و یکباره گی مردم
را دل از جای بشد و هر کس از ترس جان از در مخالفت داخل گردید، بهادر خان پسر حاکم بهار
علناً اعلان سلطنت کرد و امرای دربار باو پیوستند و مکرراً عساکر اعزامی ابراهیم را شکستند.
در عین حال غازیخان پسر دو لتخان نائب الحکومه پنجاب که در دربار آگره زندگی مینمود
از طبع نااعتماد سلطان خائف شده و جانب پدر فرار کرد، پدر او که مراتب بی اعتمادی درباریان
و شاه را حالی شد بجان خود ترسیده دست توسل بدا من دشمن دیرینه دراز کرد، این دشمن
عبارت از یکنفر مغول گرم و سرد دیده بود که بر تخت کابل نشسته و از فاصله صدها میل
بجانب تخت و تاج مشعشع هندوستان با چشمان كوچك اما پر از حرص و آز تماشا میکرد
و الحاصل دشمن (با برکورکانی) که منتظر چنین فرصتی بود شهزاده علاء الدین برا در
سلطان ابراهیم را که از نا اعتمادی برادر تاجدار خود بدربار او پناه همده شده بود، روکش

٦١٥


( ۸۷ ) افغان در هندوستان شمارۀ ( ششم ) سال دوم

کرده و بنام استرداد حق موروثی با قطعات عسکری بجانب هند اعزام نمود ، شهزاده
باتفاق نائب الحکومة پنجاب دولتخان لودی عسکر بدهلی کشید ، سلطان ابراهیم
از تجاوز برادر شنیده در صدد دفاع بر آمد ، ولي صاحب منصبان نظامی او که آزر ده
دل بودند بر عکس دفاع ، برقیب و لینعمت خویش پیوستند و در یکشب اردوی سلطان
تاراج گردید . اگر شجاعت مفرط سلطان ابراهیم نمیبود و شخصاً در موقف برادر هجوم
نمیبرد هر آئینه اینبار بکلي از تاج و تخت محروم میشد ، ولی یکبار دیگر دست قضا و شجاعت
فوق‌العاده اش او را برعلیه عاصی ها غالب ساخت .
ابراهیم هرچند بعاصیان مملکت غالب آمد اما نفاق های داخله دیگر کار او را ساخته
و بنیاد دولت را متزلزل کرده بود ، بحدیكه کداگر یکضربت محکمی باو وارد می‌شد دیگر
مقاومت محال بود ، این ضربت را نیز دشمن مغولی بالآخره حوالۀ پیکر او نمود . بابر پادشاه
کابل از وقتیکه سلطان ابراهیم به تخت هند جلوس کرد از نفاق های داخله پادشاه و رعیت
آگاه شده و در صدد حمله بود ، چنانیکه بار اول در سال ۹۲۰ تا کنار رود بار سند
عسکر کشید ولي درعرض راه معرض هجومهای شدیدافغانان یوسف‌زی گردید ، ومثل مسافرت
سال ۹۲٤ در باجور دو چار خسارتهاي هنگفتی شد ، بالآخره بعد از تخریبات مدهشه
بزراعت و مدنیت یوسف زی ها با آنها مصالحه نموده بکابل عودت نموده ، وبطوريكه
گلبدن دختر او در همایون نامه مینویسد بابر درین سفر دختر رئیس قبیلهٔ یوسف زی ملك
منصورخان را که موسوم به ( افغانی اغاچه ) بود در حباله ازدواج خود کشید .
بابر در مسافرت دویم خود بجانب هند بلحاظ مقابله های شدید افغان ها از پشاور
مجبور بعودت کابل شد ، و در مسافرت سوم خود ( ۹۲۶ ) تا سیالکوت پیش رفت و تمام
اراضی مفتوحه را تخریب نمود . سفر چهارم بابر در سال ۹۳۰ بوقوع پیوست و او حسب
در خواست دولتخان نائب الحكومة پنجاب که از شهریار متوهم بود تا شش کروهی
لاهور رسید ، سایر امرای افغان برخلاف درخواست دولتخان جلوخصم را گرفتند ، ولي
بابر غالب آمده لاهور را متصرف شد و بنوعیکه فرشته مینویسد : ـ چنانیکه رسم وداب
چنگیزیانست بازارهای معمور شهر لاهور را جهت فال وشگون آتش زد و قلعة دیپالپوررا

٦١٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۸ )

قتل عام نمود . دولتخان نائب الحکومه که اینحال دید بر خلاف سابق از در مخالفت داخل شد ،
اما بابر که اقتداری بهمرسانده بود او را محبوس کرده و خودش بعد از قتل و تاراج اکثر
حصص ، پنجاب را بعمال مغلی سپرده ، بکابل عودت نمود ، بعد از عودت او ، دولتخان
نائب الحکومه که از حبس خلاص شده بود جمعیتی بهمرسانده مغل ها را مغلوب و پنجاب را
تخلیص کرد . دیری نگذشت که بابر برای مرتبه پنجم (۹۳۲ هجری) عسکر به پنجاب کشید ،
دولتخان لودی نایب الحکومه پنجاب و غازیخان پسر او در جوار لاهور بابابر مقابل شدند
ولی از عساکر کابل مغلوب گردیدند ، بابر قلعه ملوت (مقر غازیخان لودی) را تاراج و کتابخانه
نفیس غازیخان را ضبط نموده فرشته درین مورد مینویسد : ( غازیخان لودی از علم بهره
تمام داشت و شعر خوب میفهمید درینصورت از همه قسم کتابهای نفیس صحیح خوشخط
جمع کرده بود القصه ( بابر ) بعضی ازان را برای خاصه خود نگهداشت و پاره بشهزاده
محمد همایون ( پسر بابر ) داده باقی را برای شهزاده کامران مرزا ( پسر دیگر بابر ) بکابل
فرستاد ) درعین حال دولتخان نائب الحکومه فوت و پسرش غازیخان بعد از جنگها و
مغلوبیت ها بدربار سلطان ابراهیم در آگره پناه برد . متعاقباً بابر به تحریض امرای دهلی عسکر
به پایتخت هندوستان کشید ، و در کنار آب گهگر مدافعین افغان را با حمید خان حاکم
حصار فیروزه مغلوب نمود .
سلطان ابراهیم که هنوز متوجه اصلاح نفاق های داخله بود از استماع این خبر ۲۷
هزار عسکر بسرداری جرنیل های معروف خود داؤد خان و خاتم خان در مقابل بابر سوق
نمود ، و خود بلافاصله باشصت هزار عسکر دیگر حرکت نمود ، اما بابر مقدمته الجیش ابراهیم
را مغلوب و تمام اسرای جنگ را قتل عام نمود . تصادم عساکر بابر با ابراهیم در صحرای پانی
پت اتفاق افتاد و جنگ عظیم بین دو لشکر در گرفت و در حالیکه با لذات دو پادشاه در میدان
کار زار میکوشیدند طالع بداد بابر رسید و تاریخ افغانها در هند دو چار یکسوء قسمت شد
یعنی سلطان ابراهیم با ششهزار سوار شاهی خود در يك منطقه کشته شد و شانزده هزار افغان
دیگر در میدان جنگ مقتول افتاد ، عساکر هندی ابراهیم هم فرار کردند ، و در نتیجه
بابر پادشاه کابل فاتح هندوستان گردید .

۶۱۷


از موسسات جدیدهٔ عصر همایون نادر شاهی ( رفقی سناتوریم ) واقع علی آباد کابل .


شماره ( ششم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ۸۹ )

بابر بعدازین فتح بزرگ در ۱۲ رجب ۹۳۲ شهر دهلی را کشاد و در ۲۲ رجب آگره
را داخل شد و تمام آن خزاینی را که در عرصهٔ عمر ها جمع شده و در آسیا نظیری نداشت
در یکروز متصرف گرید وازان جمله بود یکدانه الماسی که از خزانهٔ سلطان علاؤ الدین خلجی
شهر یار مالوه بدست شهنشاه دهلی افتاده بود فرشته مینویسد این الماس مشهور را که هفت
مثقال وزن داشت و جوهریان خراج یکروزهٔ تمام ربع مسکون میدانستند بابر به همایون
پسر خود بخشید (۱) بعلا وه بابر از فرط خوشحالی تمام خزاین نقدی را بفا میل و سر داران
اردوی خود بخشیده وحتی در افغانستان و ثمرقند و کا شغر مقداری بدوستان خود فرستاد،
منجمله بفرمود تا نفوس شهر شهیر کابل را که بابر اورا میپرستید شمار کردند واز روی
سر شماری بهر نفر یکشاهرخی ( یکمثقال نقره ) ار سال کرد ، هندیها که این وضع دور
از عقل بابر را دیدند اورا قلندر نام نهادند .
بابر با آنکه در نظر اول فاتح هندوستان بنظر آمده از پنجاب تا آگره بدست داشت
معهذا هنوز شهنشاهی هند اورا مسلم نشده بود ، زیرا انقراض قطعی قومی مثل افغان
که از سه صد سال متجاوز در سر تا سر هند ریشه دوانده بودند چندان آسان بنظر نمی آمد،
از طرف دیگر هند و ها هم که قرن ها در زیر تاثیر عادات ، مدنیت ، زبان افغانها پرورش
یافته بودند بسهولت نمیتوانستند حاکمیت قوم جدید تری را تن دهند ، لہذا در تمام حصص
مملکت هند علم های جهاد افراشته گردید ، چنانیکه قاسم خان افغان در سنبل ، علی خان
فرملی افغان در میوات ، محمد رتبون خان در دهولپور ، تا تار خان افغان در گوا لیار ،

( ۱ ) این همان الماس معروف به ( کوه نور ) است که در زمانه فتور خانوادهٔ بابر در هند در قرن
۱۸ مسیحی بدست نادر شاه ترکان افتاده بعداز مرگ نادر شهنشاه مشهور افغا نستان احمد شاه بابای
بزرگ الماس مذکور را زیب تاج خود قرار داد ، در قرن ۱۹ مسیحی هنگامی که شه شجاع الملك افغان
در محبس رنجیت سنگ پادشاه لاهور بود این الماس را مجبوراً از دست داد : بعداز انقراض دلیپ سنگ
آخرین پادشاه لاهور ، گورنر انگلیس هند او را به و کتور یا ملکه انگلستان هدیه کرد که تا هنوز
در خانوادهٔ سلطنت انگلیز باقیست . و این الماس قبل از انکه تراش شود ۳/۸ ۷۹۳ قیراط وزن داشت
و حالا ۱/۱۶ ۱۰۶ قیراط و زن دارد ، واز جملهٔ ده پانزده دانه الماسهای مشهورهٔ عالم بشمار میرود .

۶۱۸


( ۹۰ ) مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ششم ) سال دوم

حسینخان لوحانی در رابری، قطبخان افغان در اتاوه، عالمخان درکالپی، نظام خان دربیانه؛
نصیرخان لوحانی و معروفخان فرملی در ما ورای گنگ، دم از استقلال زده و بغرض
استخلاص هند از دست مغول بحرکات عسکری آغاز نمودند، و در ما ورای گنگ
عجالتاً بهار خان لودی را ملقب به سلطان محمد ساخته و با اردوی زیاد از قنوج
جانب آگره حرکت کردند، در عین حال بین خان جلوانی سردار بزرگ افاغنه که در
دربار بابر بود ازو جدا شده و باردوی قنوج پیوست، فرشته میگوید اهالی قرا و قصبات نیز
سر به مخالفت برداشتند و راها را قطع کردند لهذا بابریان مشوش شدند و در مجلس بزرگی
فتوای تخلیه هندستان دادند. شخص بابر که حقیقة مردالوالعزم و بزرگی بود این فتوا را نه
پذیرفت و برای مقابله حاضر شد، اما زبر دسترین سرداران مغل خواجه کلان نامی
که فی الحقیقت فاتح تمام محاربات هندوستان بود از مصلحت پادشاه خودسرتافته و با کسان
خود عزیمت بافغانستان نمود و در حین عودت روی دیوار یکی از عمارات دهلی این بیت را
نگار داد:
اگر بخیر و سلامت گذر ز سند کنم
سیاه روی شوم گر هوای هند کنم
علی کل حال بابر در سایهٔ عزم متین خود بمرور زمان براکثر عصیان های هند غالب
آمد و از نفاق های داخله افغانها استفاده نمود، و ملکه مادر سلطان ابراهیم را ( که بابر را
توسط مطبخیان شاهی مسموم کرده بود ) محبوس و پسر دیگرش را بکابل تبعید کرد.
بابر تازنده بود بکندن ریشه های نفوذ افغان درهند مساعی ورزید، ولی چنانچه میخواست
موفق نشد، حتی همایون خلف او نیز درین کوشش های خود ناکام ماند، عاقبت افغانها
در زیر قیادت نابغه معروف شیرخان سوری شهنشاهی موروثی خود را از چنگال مغل
خلاص کرده و آنها را از رودبارهای هند یکسره بجانب شرق روفتند.

۹۱۹


(۹۱)
شماره (ششم) سال دوم
سوال از انجمن ادبی

تقریظ
و انتقاد

«سوال از انجمن ادبی»

بعد القاب !
یکعده از کلمات عربی است که در آخر «ت» دارند مانند اصالة وکالة و رحمت ، برخی
از آنها را با «ت» طولانی و برخی را با «های» مدور مینویسند و هم در بعض احوال
در آخر اینچنین اسما الف میآورند و نیز کلمه «ابن» در فارسی بعضی با الف و بعضی
بدون آن مینویسند .
خواهشمندم انجمن محترمه توضیح بفرمایند آیا این تصرفات مطابق بقواعد عربی یا
بقواعد فارسی است یا مطابق هيچيك قاعده نبوده و لغزش بعضی از نویسندگان خواهد بود .
امضای یکی از محصلین مکاتب رشدی .

جواب

م . ی
آقای سائل جواب موضوع خواهش شما را انجمن ادبی ازین شماره ببعد در تحت عنوان
تنقید قرار آتی مرتبا در مجله کابل نشر وامید است موجب قناعت شما و استفاده نویسنده گان
وطن واقع شود .
«انجمن ادبی»

٦٢٠


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۲ )

تنقید
بقلم جناب قاری عبدالله خان

اصالة و وكالة ورحمت و امثال آن را بالف نوشتن یا کلمۀ ابن را بدون الف نگاشتن هردو خطا و مخالف رسم الخط است . اما اصالة وامثال آنرا بالف آخر نوشتن در رسم الخط فارسی و عربی هردو خطا بوده و نوشتن ابن بدون الف آغاز در فارسی مطلقا و در عربی در بعض صور خطا میباشد زیرا رسم الخط (۱) یا املا ؛ نوشتن الفاظ و کلمات زبان است موافق باصول وقواعد موضوعه خط دران زبان و چون املا تابع لهجه و تلفظ است باید کلمات عربی را مطابق لهجه عربی نوشت یا مطابق بلهجۀ فارسی در صورتیکه در فارسی دخیل گشته و تصرفی دران راه یافته باشد . وقاعدۀ مطابقت املا بلهجه و تلفظ در همه جا جا یست مگر در بعض کلمات مانند خورشید در فارسی که واو دران نوشته می‌شود و بتلفظ نمیآید و طاوس که هم در عربی و هم در فارسی بيك واو نوشته می شود و بدو واو تلفظ میگردد . اینچنین حروف مکتوب غیر ملفوظ در بعض کلمات بطور استثنا و نادر در هر زبانی موجود خواهد بود و از بهر آن عذری هم تراش داده باشند . آمدیم باملای عربی ، رسم الخط عربی حالت انفرادی هر کلمه را استاد گرفته قطع نظر از تلفظ آن در حال تالیف و ترکیب بکلمۀ دیگر وچون کلمات را تنها وجداجدا تلفظ کنند آخر شان را ساکن تلفظ میکنند و این سکون را در اصطلاح وقف مینامندمانند اتصال . انفصال که در حال انفراد وقف گشته بسکون لام تلفظ میشوند و از خواص اسمای عربی است که در آخر بعضی از آنها در حال تركيب يك نون ساکن پیوست میگردد و این نون را تنوین می گویند . تنوین صورت کتابتی ندارد و از حروف

(۱) رسم خط یا املا عبارتست از صورت نویسی لفظ یا حروف هجای آن و در هر کلمه قاعده آنست که صورت لفظش نوشته شود باعتبار آغاز تلفظ بآن و هم باعتبار وقف بران وازنجهرة همزة وصل را در اعلم – ابن – الشمس و امثال آن ها می نویسند زیرا اگر ابتداء تلفظ باینها شود همزه تلفظ می گردد ، و تا ء رحمة ومانند آن به ها نوشته می شود چرا که این تا در حال وقف ها تلفظ می شود – اقتباس از شافیه بحث خط .

۶۲۱


شماره (ششم) سال دوم تنقید (۱۹۳)

ملفوظ غیر مکتوبست مگر در حالی که حروف آخر اسم دارای فتحه باشد تنوین آن را بصورت الف می‌نویسند و این هم از جهتی است که اگر در آخر این چنین اسم وقف شود تنوین آن که نون ساکن است الف تلفظ می‌شود و مانند اتصالاً مثلا که همیشه (در حال وصل و وقف تنوینش بالف نوشته می‌شود اگر چه در حال وصل (اتصالاً) تلفظ می‌شود و چون پیشتر گفتیم که املای عربی حالت انفرادی یعنی حال وقف کلمه را معتبر می‌داند اصالة و وکالة و دیگر ازین قبیل اسمها که در آخر تاء زائده دارند تنها تاء آن ها بصورت هاء مدوره نوشته می‌شود و برخی مانند رحمت را بتاي مثناة نیز می‌نویسند ولی تنوین آن‌ها را ابداً نمی‌نویسند زیرا که تنوین این اسما در حال وقف از تلفظ می‌افتد اگر چه آخر شان مفتوح هم باشد و تا به ها بدل میشود و چون چیز نویسان فارسی این چنین اسمها را بافتحه و تنوین در عبارت خودشان دخیل ساخته و بدون هیچ تصرفی قبول کرده‌اند. این است که موافق برسم الخط عربی اتصالاً و امثال آن را با الف واصالة و افراد آن را بدون الف در آخر می‌نویسند پس تخلف ازین قاعده و نوشتن الف (۱) در آخر اسمائیکه مختوم بتاء مدوراند خطاست که نه برسم الخط عربی سر میخورد و نه برسم الخط فارسي. هنوز در بعضی این اسماء فارسی زبان‌ها تصرف هم کرده‌های مدور را های مختفی شمردند و آنرا محض علامه دانند برای اظهار حرکت ما قبل
اما ابن را نیز باعتبار حالت انفرادی آن با ثبات الف (همزه) در ابتدا می‌نویسند زیرا ابن در حال انفراد با الف تلفظ می‌شود و الفش کسره دارد - اگرچه در حال وصل الف از تلفظ می‌افتد و باء ابن باحرف آخر اسم سابق یکصدا میدهد ويك سیلاب میگردد مثل : المسيح ابن مريم.
آری در صورت مخصوصی الف ابن از نوشته هم می‌افتد و آن صورتی است که ابن در بین دو اسم علم واقع شود مثل : عبدالله بن عباس.

(۱) بلکه در ینصورت دو خطا لازم میشود یکی نوشتن هاء مدور را که مخصوص آخر کلمه است بصورت تاء وسط ودوم نوشتن الف در ذیل آن.

٦٢٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )

و این نیز مشروط است بآنکه اسم سابق و این هر دو در يك سطر نگارش یافته باشند
و اگر در يك سطر نباشند چنانکه اسم مزبور در آخر سطری و ابن در سر سطر دیگری واقع
شود درین وقت نیز الفش را می نویسند . اثبات الف ابن و عدم اثبات آن در نوشته بطرز
فوق از خصائص عبارة عربی و رسم الخط آنست و چون طرز وصل دو کلمه در نثر فارسی
مخالف طرز وصل آن در عربی است چه مانند عربی آخر کلمۀ مقدم با اول كلمه مؤخر بيك
صدا تلفظ نمی شوند و يك سيلاب ( ۱ ) نمیگردند بلکه کسرۀ آخر کلمۀ مقدم برای وصل
بكلمة مؤخر كفايت میکند پس انداختن الف ابن از نوشته خطای فاحش میتوان شمرد .

اگر چه گاهی در نظم بعضی حروف بایتدای کلمه مؤخر وصل گشته و يك صدا می دهد . شیخ
شیراز می گوید : یکی از بزرگان اهل تمیز حکایت کنند زابن عبدالعزیز
در مصراع دوم ز که مخفف از است با باء ابن يك سيلاب گشته ولی این چنین وصل مخصوص
نظم است و دلیل بر انداختن الف ابن از نوشته نمی شود.

٦٢٣


از موسسات جدیده عصر همایون نادر شاهی منظره يك حصه از عمارت تربیه حیوانات حصه ( گاوخانه ) واقع علی آباد


شماره ( ششم ) سال دوم
علاج نقص بصارت
( ٩٥ )
کثیفیات جدید یا اخبار علمیه
« علاج نقص بصارت »
داکتر امریکائی بیتس نام بعد از تجارب متعدد ثابت نموده است که نقص بینائی بدون
امداد عينك هم رفع میشود - از تجارب عدیده آنها بعضی را در ذیل بیان میکنیم : -
(۱) پلك زدن بسرعت : ــ این طریقه برای نظر مفید ثابت شده است ، چشمها را
مکرر بند کردن موجب راحت چشم است ، اگر بدون پلك زدن سوي چيزي بنگريد
و يا کدام عبارات را بخوانید درست بنظر نخواهد آمد .
(۲) برای اندازه کردن قوت بینائی حروفیکه بخط جلی نوشته شده میباشند باید هر روز
از فاصله ده الی بیست فت خوانده شود ، بواسطه عمل مذكور نه فقط روشنی چشم ثابت میماند
بلکه بهتر هم میشود .
( ٣ ) بواسطة عينك كه دارای شیشه تیره رنگ باشد چشمها زیر بار و فشار میآیند
کسانیکه اینچنین عينك ها را استعمال میکنند بزودی و یا چندی بعد در چشمهای خود خرابی
تولید می نمایند بغرض اینکه چشمها قوت بینائی خود را استوار داشته باشند محتاج به روشنی
میباشند ، پس کسانیکه روشنی عادی را برداشت کرده نمیتوانند باید هر صبح پلك های
خودرا بهم آورده چشمهای خود را از ٥ الی ١٥ دقیقه بالمقابل آفتاب بگیرند ، بواسطه این
عمل شکایت مذكور رفع خواهد شد .
(٤) پلك ها را بند کرده چشمها را با کف دست خود بمالند لیکن بطوریکه بر تخم چشم
هیچ فشار نرسد ، باز تصور کدام چیز زیبا و خوشرنگ را بکنند مثلا گل و سبزه ، چشمها
تا پنج دقیقه بند باشند بعد ازان باز کرده حروف جلی را بخوانید خواهید دید که حروف بسیار
صاف به نظر می آیند ، لیکن زود خیره معلوم خواهند شد ، وقتیکه باز خیره بنظر آیند
باز عمل مذكور را تا ٥ دقیقه اعاده کنید ، اقلا پنج بار همین عمل را هر روز تکرار کنید
چند روز بعد نظر شما به حالت اصلی خود عود خواهد كرد . ( معارف )
٦٢٤


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )

متفرقات

پاداش خیانت

هر جرم مذموم و هر امر خلاف اخلاق منفور است ! ولی بقدریكه « خیانت » مذموم
خاطرها و منفور دلها است هيچيك جرمی باین اندازه قلب شنونده و بیننده را مرتعش و روح
آنها را تكان نمیدهد !!
خیانت عموماً از پست ترین رذایل اخلاق بشری است خواه فردی باشد یا اجتماعی ؛ ولی
خیانت کردن باجتما عيات يك مملکتی بعقیده تمام علمای حقوق مذموم تر و اندازه مجازات آن
نسبت بهر خیا نت فردی و خصوصی شدید تر است چه خائن خصوصی هستی و موجودیت
یا شرف و نوامیس شخصیه و اخلاقیه يك فردی را بتهلکه می اندازد، ولی خاین عمومی دشمن
سعادت و هستی و آ بروی عموم يك ملت بشمار میرود .
ملل جهان در ادوار مختلفی صدمات مدهش و سنگینی از دست خائنین داخلی خود دیده
و خسارات هنگفتی را متحمل شده اند ولی باز هم اگر خیانت و اضرار وارده خائنین آنها به احوال
بعضی خائنين خاك ما كه خوش بختا نه بكيفر كردار ناهنجار خود رسیده اند مقایسه
شود انصا فاً ملت و مملكت ما بیشتر خساره این گونه خیانت های اجتماعی را از دست
خائنین خود متحمل شده اند .
احوال فلاکت اشتمال یا تعزیه کبریائی را که ملت ما در شورش خانمان سوز

٦٢٥


از موسسات جدیده عصر همایون نادر شاهی منظره يك حصه از عمارت تربیۀ حیوانات حصۀ بیرونی
« مرغ خانه » واقع علی آباد .