شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )

کتب علمی بیشتر است از ظهورش در نظم . قاری نثر فارسی در اکثر احیان حس میکند که گوئی نثر عربی میخواند . تمام اصطلاحات موجوده در علم بلاغت فارسی وعروض وتوحيد وفقه اصطلاحات عربی است بلکه زبان فارسی همیشه برای اختراعات جدید از زبان عربی اقتباس مینماید مانند طياره و امثال آن . و ازینجهته درس زبان و ادب فارسی برای متادب عربی خیلی سهل و آسان بوده و پس از اندك درسی بفهم عباراتی توانا میشود که فهم آن بر مستشرق اروپائی خیلی ها دشوار می آید مانند رمز واشاره با یه قرآنی يا ضرب المثل عربی .
ارتباط ادب فارسی با ادب هندی
گفتم : آیا ادب فارسی را با ادب هند هم ارتباطی هست ؟
گفت : ارتباط و علاقه ادب فارسی با ادب هند در ادبیات قدیم پیش از اسلام ظاهر است اما علاقه این دو در ادب جدید بدو چیز ظاهر میگردد . اولا ـ در بعض معتقدات قديم مشترك در بين امم آریه که آثارش در هر دو ادبیات باقی مانده مانند حکایت جمشید در شاهنامه و حکایت برهما در کتب هندی دوم ـ علاقه ظاهری که در بین ادب فارسی و ادب هندی است آنست که زبان فارسی از عهد مغل در هند زبان ادبی اعتبار یافته تا حدیکه بدربار جلا الدین اکبر که از اعظم سلاطین تاریخی بشمار میرود بقدر پنجاه نفر از نوابغ شعرا حاشیه نشین بزم بوده و همه بفارسی شعر میگفتند . بلکه عدهٔ کثیری از ادبای هند در وقت حاضر نیز اشعار فارسی میگویند از انجمله است شاعر شهیر داکتر اقبال که امسال بسیاحت مصر آمد . اما علاقه در بین ادب سلامی هندی و ادب فارسی نیز آشکار و اول از دوم بی نهایه تأثر پذیر است چنانکه خواننده زبان اردو الفاظ فارسی را در ان زبان بیشتر از الفاظ هندی مییابد مانند ادبیات قدیم ترك كه در الفاظ وافكار خود از حيث صورت ادبیات فارسی بوده .
نزاع در بین قدیم و جدید
گفتم : در ادبیات فارسی نزاعی بین قدیم وجدید هم هست یاخیر ؟
گفت : بی شبهه در بین ادبیات قدیم و جدید در عصر حاضر نزاعی موجود است ولی


شماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٣١ )

از حقیقته این نزاع اطلاعی ندارم اینقدر میدانم که در ایران نزاعی است و نوجوانان آن
در رجوع نمودن به ادبیات باستانی ( پیش از اسلام ) بی نهایت غلو دارند و در عین حال
بتقلید جدید نیز غلوئی می ورزند ولی در اینجا نمیتوانم مظاهر این نزاع را بدقت بیان
کنم بهر حال این نزاع در ایران خیلی خفیف است نسبت بترك پیش از انقلاب کبیر و امید
میرود بپایه که ترك رسیدند نرسند .
آیا ادب صورتی از حیات قوم است ؟
گفتم : آیا ادب فارسی صورتی از حیات فرس هست ؟
گفت : بلی ادب فارسی مانند ادب مصری در وقت حاضر دارای بسی از وسائل سیاسی
و اجتماعی است ولی عموم فارسیها بشعر فارسی آشنائی دارند برخلاف اشعار عربی که عموم
را بهره ازان نباشد عامه فارسی ها در هر شهر و دیاری از ابلغ اشعار شعرا می سرایند و از
تعصب بشعرای خود دم میزنند شاهنامه را که نمونه ایست از شعر خالص فارسي از الفاظ
عربي در محفلهای عامه می سرایند و در هر جای مردم بآن شوق و شغفی دارند .
بزرگترین شعرای فارس
گفتم : بزرگترین شعرای فرس کدامین اشخاصند ؟
گفت : بزرگترین شعرای قصصی ، فردوسی ، نظامی، جامی است
و بزرگترین شعرای تصوف حکیم سنائی عطار مولانا جلال الدین بلخي و خواجه شیراز است .
و بزرگترین شعرا در موضوعات دیگر انوری ، خاقانی ، شیخ شیراز قاآنی است .
عمر خیام
گفتم : عمر خیام مگر از بزرگترین شعرای فرس نیست ؟ که اعداد شمارش نمیکنید
گفت : واقعاً در بین کتب تراجمي که در اینجاست و تا حدی از آنها اطلاع دارم کتابی یافت
نمي شود كه عمر خيام را در سلك شعرا بشمارد بلكه حكيم در بین فارسیها مشهور بفيلسوف
فلکی ریاضی دان میباشد و این سخن منافی آن نیست اگر رباعیاتش از ابلغ اشعار فارسی شمار
میشود و در رباعیات حکیم زیادت بسیاری راه یافته که تفرقه در بین رباعیات او و رباعیات

۱۵۱


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۲۲)
الحاق دشوار است شهرت حکیم را نیز از اروپا شنیده ایم نه از ایران و سبب آنست
که افکار فلسفیه حکیم درین رباعیات با تماثلات جدید در اروپا متفق افتاده و از پنجهۀ روانی
بزرگ یافته و چند بار بلغات حيه عالم ترجمه گشته .
خلاصه این افکار فلسفیه آنکه معمای عالم اشکالی دارد که حل آن از حیز امکان
بیرون می نماید پس واجب است برما که در پناه گاه ازجهد طاقت آن گریخته
تمتعی گیریم و مشکلات و مصائب آن را بقدر امکان فراموش سازیم .
ابو العلای معری آغاز فلسفه خودرا بهمین فکره و نظریه بنا نهاد ولی به نتیجه بلند
تری انتها پذیرفت این حیات را حقیر شمرد و از ملاذ و متاعش زهد ورزید و ازغرور و فریبش
در حزن و آرامی دلتنگ شد .
من وقتیکه خیام را با معری می سنجم اول را بمرغی گرفتار و دوم را بشیری محبوس
شبیه می یابم که هر دو در قفس فتاده اند ولی مرغ حر کت و اضطراب و ناله بسیار میکند
وشیر تلخی اسیری و حبس را حس نموده بوقار وهیمنه بنظر می نماید . طاهر طناحي
معارف وطن
اثر طبع جناب مستغنی
وطن را از معارف میدهد اهل وطن رنگي بلی باشد چمن را از گل و سرو سمن رنگي
دهند از سعي خويش اهل وطن اينخانه را زينت که بی جوش ریاحین نیست بر روی چمن رنگي
ز سعي باغبان گلزار گردد هر کفي خاكي وطن دار ار نکوشد نیست در خاک وطن رنگي
کند هر چیز را ممتاز اقران کوشش فردي که دارد بیستون از جوش خون کوهکن رنگي
گلستانرا بلند آوازه سازد نالۀ بلبل که گلزار وطن را میدهد اهل سخن رنگي
کجا این صفحه را بی کوشش نقاش تصويری تو گر نقشي نبندی نیست در بنیاد من رنگي
وطن را رونق ادراك بخشد همت مردی يقين از پرتو يك شمع گيرد انجمن رنگي
عار بیکاری
سودی نتوان برد زبیکار نشستن کاری نکند بهر تو از کار نشستن
قطع ره مطلب نتوان کرد نشسته لنگي نکنی تهمت بسیار نشستن
۱۰۲


شماره (دوم) سال دوم
تأسی واستقبال
( ۳۳ )

منظورت اگر منزل مقصود رسیدن
ماندن عقب از راهروان گر بودت ننگ
جسم تو توانا شود از گردش و از کار
ای بسکه نمود است کسان را بزمانه
بر خیز پی کسب معاشی غم کاری
مگذار کشد پیش تو دیوار نشستن
هشدار برای تو بود عار نشستن
زنهار مکن پیشه و زنهار نشستن
افسرده و دل مرده و بیمار نشستن
سودت نکند آه زیا نکار نشستن

تأسی واستقبال
کلیم همدانی

آمد آن هوش ربای دل کار افتاده
حسرت ناوك او میکشدم این چه بلاست
همرهان رفته ومن بیکس ورهزن درپی
نامه ام کاغذ آتش زده را میماند
حسن در کسوت یکرنگی عشق ار نبود
بحساب زر خود میکند ایمان تازه
کشتهٔ عشق شوایدل که زخس خوار تر است
نیست در محفل این مرده دلان راه چراغ
قیمت و قدر کلیم ای بت رعنا بشناس
زلف آشفته بیا یش چو نگار افتاده
که اگر تیر خطا گشته شکار افتاده
دستم از کار فرو مانده و بار افتاده
جا بجا اشك چو افشان شرار افتاده
گل بخون لاله بر آتش بچه کار افتاده
خواجه آندم که نفس ها بشمار افتاده
هر که زین بحر سلامت بکنار افتاده
کار پروانه بسر های مزار افتاده
سروبنی فاخته از چشم بهار افتاده

جناب بیتاب شاعر معاصر کابل

با رقیبان دغایش سروکار افتاده
نتوانیم تماشای رخ یار دگر
نیست این غنچه که غلطیده بخون می بینی
بی سخن عذر سیه کاری خود میخواهد
باز گردیده دلم صید غزالی یاران
گر فراق گل رخسار تو اش کور نساخت
آتش رشك بجان دل زار افتاده
کز خطش در نظر امروز غبار افتاده
از غم دهر دل باغ و بهار افتاده
زلف این رنگ که در پای نگار افتاده
که خدنگ نگهش شیر شکار افتاده
اینقدر گل زچه در چشم بهار افتاده

۱۰۲


شماره ( دوم ) سال دوم محلة كابل ( ۳٤ )

دود دلسوختگانش بفلك رفت چرا گر نه منظور لب یار سگار افتاده
بلبل نغمه سرایت نه همین بیتاب است عند لیب گل رویتو هزار افتاده است
می سزد گر بفلك ناز فروشی بیتاب یا ر را بر سر خاك تو گذار افتاده

شاعر شهیر جناب قاری عبدالله خان عضو انجمن ادبی

دل شوریده بفکر خط یار افتاده باز دیوانه بسودای بهار افتاده
تا گل از رنگ حنا در کف یار افتاده داغ حسرت بدل رنگ بهار افتاده
پنجه شانه مگر عقده دل باز کند که بیکارش گره از زلف نگار افتاده
بوسه از دور زنم حاشیه بزم کسی در سر من هوس بوس و کنار افتاده
میرسد یار مگر دیده گهر ریز شود که دل ما به غم ذوق نثار افتاده
هر کف خاك چمن گشته برنگی سرخوش ساغر مل مگر از دست بهاو افتاده
نگه او سر نخچیر دل خسته نذاشت مژه برگشت بشوخی که شکار افتاده
تا بکجا دامن نازش بکف آرد قاری خط پی موکب حسنش چو غبار افتاده

انتباه

از آثار چند سال پیشتر سردار عبدالرسول خان
چقدر شعله اثر ناله و فریاد کنم شکوه از سوزش داغ شرر ایجاد کنم
خاك پروانه دل بر سر خود باد کنم تا ترا با خبر از حیلهٔ صیاد کنم

دل بیدرد ترا طرز نیاز آموزم
شمع خاموش ترا رسم گداز آموزم

خبرت هست چه آتش بجهان افتاده است شرر برق جهان سوز بجان افتاده است
در چمن برق چمن سوزخزان افتاده است آتش اندر پر پرواز فغان افتاده است

موج سیل ستم خانه بر انداز رسید
دشمن حسن بهار چمن ناز رسید

١٥٤


شماره (دوم) سال دوم
انتباه
(٣٠)

بجمر داغ دل سوخته آتش خیز است ساغر آبله از درد شرر لبریز است
آنقدر آتش درد دل بلبل تیز است که همان بوی گلش بهر فغان مهمیز است
شیون بیکسی بلبل بسمل بشنو
نوحه درد دل از عاشق بیدل بشنو

خانه خانه خرابی شرر میل میناست سنگ سار ستم جور تغافل میناست
یعنی ماتم کده نوحه قلقل میناست آه مینای شکسته دل بلبل میناست
شد پری خانه آن نشه سرشار جنون
مونس بادیه پیمائی درد مجنون

نگهت مرغ اسیری قفس مژگان است مژه بکشا که تماشای چمن عریان است
پیش پرواز نظر اوج فلك حیران است سیر افلاک نمودن چقدر آسان است
قفل غفلت بدر دیده بینا زده
سنگ بر شیشه صد جلوه تماشا زده

جلوه جور خزان تا به نظر میگردد عقرب غم بسر لوح جگر میگردد
روح پروانه دل گرد شرر میگردد ناله آواره بی سوز اثر میگردد
خامه مشاطه رخساره در دست اینجا
که مداد قلم از چهره زرد است اینجا

بحر احمر بخدا دیده گریان کسیست پر تو نور نظر یوسف کنعان کسیست
گوهر اشك همان لولوی عمان کسیست گردش چرخ کهن تابع فرمان کسیست
که شرر در سر و سامان تغافل زده است
آتش شوق بر اسباب تجمل زده است

تو بجز نام به اسلام چه نسبت داری به پیمبر تو چه اخلاص و عقیدت داری
چه نشان از عمل صالح امت داری بچه کردار تو امید شفاعت داری
کفر را عار ازین ضعف مسلمانی تست
شمر را شرم ز رسوائی و بد نامی تست

١٠٠


شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (٢٦)
بکن از صاحب دین جان برادر شرمی ای مسلمان بکن از همت کافر شرمی
از رسول عربی شافع محشر شرمی وز شه کون و مکان ساقی کوثر شرمی
به دو مثقال درم گوهر ایمان مفروش
به دو عالم شرف نام مسلمان مفروش
منتخبات مفیده
قصیده (داغگاه) فرخی شاعر معروف سیستانی در مدیح امیر ابوالمظفر چغانی که یکی از قصاید مشهوره او بوده و در قرن ٦ هجری سروده شده است، مجله کابل بطوریکه در شماره ۱۳ خود متذکر گردیده این قصیده را با موضوع مشخص در معرض مسابقه گذاشته است:
(قصیده داغگاه)
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
خاک را چون ناف آهو مشک زاید بی‌قیاس بید را چون پر طوطی برگ روید بیشمار
دوش وقت صبحدم بوی بهار آورد باد حبذا باد شمال و خرما بوی بهار
باد گوئی مشک سوده دارد اندر آستین باغ گوئی لعبتان جلوه دارد بر کنار
نسترن لولوی بیضا دارد اندر مرسله ارغوان لعل بدخشی دارد اندر گوشوار
تا برآمد جامهای سرخ مل بر شاخ گل پنجه‌های دست مردم سر فرو کرد از چنار
باغ بوقلمون لباس و شاخ بوقلمون نمای آب مروارید گون و ابر مروارید بار
راست پنداری که خلعتهای رنگین یافتند باغهای پرنگار از داغگاه شهریار
داغگاه شهریار اکنون چنان خرم بود کاندرو از خرمی خیره بماند روزگار
سبزه اندر سبزه بینی چون سپهر اندر سپهر خیمه اندر خیمه چون سیمین حصار اندر حصار
هر کجا خیمه است خفته عاشق با دوست مست هر کجا سبزه است شادان یاری از دیدار یار
سبزه‌ها با بانگ چنگ مطربان چرب دست خیمه‌ها با بانگ نوش ساقیانی می‌گسار
عاشقان بوس و کنار و نیکوان ناز و عتاب مطربان رود و سرود و خفتگان خواب و خمار
١٠٦


شما رۀ ( دوم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٢٧ )

بر در پرده سرای خسرو پرویز بخت از پی داغ آتشی افروخته خورشید وار
بر کشیده آتشی چون مطرز دیبای زرد گرم چون طبع جوان و زرد چون زر عیار
داغها چون شاخهای بسد یاقوت رنگ هر یکی چون نار دانه گشته اندر زیر نار
کره گان خواب نادیده مصاف اندر مصاف مرکبان داغ ناکرده قطار اندر قطار
خسرو فرخ سیر بر باره دریا گذر با کمند اندر میان دشت چون اسفندیار
همچو زلف نیکوان مرو گیسو تاب خورد همچو عهد دوستان سال خورده استوار
میر عادل بوا لمظفر شاه با پیوستگان شاد مان و شاد خوار و کامران و کامگار
هر کرا اندر کمند شست بازی در فگند گشت نامش بر سرین و شانه و رویش نگار
هر چه زین سو داغ کرد از سوی دیگر هدیه داد شاعران را بالگام و زائران را با فسار

مملکت داری

یکی از قطعات معروفه شاعر مشهور افغانستان دقیقی بلخی که در قرن ه هجری سروده شده و در جمال اسلوب و بلاغت کمتر نظیری در زبان فارسی دارد .

ز دو چیز گیرند مر مملکت را یکی ارغوانی یکی زعفرانی
یکی زر نام ملك بر نبشته دگر آهن آب داده یمانی
که را بویه (۱) وصلت ملك خيزد يكي جنبشی بایدش آسمانی
زبانی سخنگوی و دستی کشاده دلی همش کینه همش مهربانی
که ملت شکاری است کورانگیرد عقاب پرنده نه شیر ژیانی
دو چیز است کو را ببند اندر آرد یکی تیغ هندی دگر زر کانی
بشمشیر باید گرفتن مر او را بدینار بستنش پای ار توانی
که را تخت و شمشیر و دینار باشد نبایدش تن سرو و پشت کیانی
خرد باید آنجا و جود و شجاعت فلك مملکت کی دهد رایگانی

( ۱ ) بويه آرزو

١٥٧


( ٢٨ )
مجلة کابل
شماره ( دوم ) سال دوم

فرمان سلطان افغانستان بپاد شاه کاشغرستان

یکی از فرامین تاریخی افغانستان که سلطان محمود غازی غزنوی ( بقلم منشی زبردست افغانستان ابو نصر مشکان رئیس دارالانشاء حضور ) بعنوان قدرخان پاد شاه کاشغرستان در سال ٤٢٢ هجری تحریر کرده ، این فرمان بهترین ممثل اسلوب تحریر و نویسنده گی قرن ه هجری وطن افغانستان بحساب میرود .

سواد مکتوب سلطان بپاد شاه کاشغرستان

بسم الله الرحمن الرحیم

و چون در ضمان سلامت و نصرت ببلخ رسیدیم زنده گانی خان اجل دراز باد ـ وهمه اسباب ملک منتظم گشت ، نامه فرمودیم با رکابداری مسرع تا برانچه ایزد عز ذکره متيسر کرد ما را ازان زمان که به سپاهیان برفتیم ، تا اینوقت که به اینجا رسیدیم از فتحهای خوب که اوهام و خاطر کس بران نرسد . واقف شده اید و بهره از شادی و اعتداد یگانگی ها که میان خاندان ها مؤکد است ، بر داشته اید و یاد کرده بودیم که بر اثر رسولان فرستاده شود در معنی عقد و عهد تا قواعد دوستی که اندران رنج فراوان میرود آمده است تا استوار گشته ؛ استوار تر گردد و درین وقت اخی معتمدی ابو القاسم ابراهیم بن عبدالله الحصیری را ادام الله عزه که از جمله معتمدان مجلس ماست در درجه ندیمان خاص و امیر ماضی پدرما انا رالله برهانه ویرا سخت نیکو و عزیز داشتی ، واز احوال مصالح باوی سخن گفتی . و امروز ما را بکار آمده تر یادگاری است . و حال منا صحت و کفایت وی ظاهر گشته است به رسولی فرستاده آمد ، تا سلام و تحیت ما را اطیبه و از کاه ـ بخان رساند و اندر آنچه او را مثال داده آمده است مشروع کند تا تمام کرده و پخته و به اصلی درست راست باز گردد .

وقاضی ابوطاهر عبدالله بن احمد النسفی ادام توفیقه را باوی ضم کرده شد تا چون نشاط افتد که عهد و عقد بسته اید بر نسختی که با رسول است قاضی شرایط آنرا بتمامی بجای

١٥٨


( ۲۹ )

شماره ( دوم ) سال دوم منتخبات نفیسه

آرد در مقتضی شریعت . و این قاضی از اعیان علمای حضرت است شغلها و سفارتها با نام
کرد ، و در هر یکی از ان مناصحت و دیانت وی ظاهر گشته .
و با رسول ابوالقاسم مشافهه است که اندران سخن کشاده تبريك گفته آمده است .
چنانکه دستوری یابد آن را عرض کند و مشافههٔ دیگر است باوی در بابی مهمتر ، که
اگر در آن باب سخن نرود عرض نکند و پس اگر رود نا چار عرض کند ، تا اغراض
بحاصل شود و اعتماد بروی تا بدان جایگاه است که چون سخن در سوال وجواب افتد ؛
و در ازبر کشد ، هر چه وی گوید همچنان است که از نقطهٔ ما رود آنچه گفتنی است در
چند مجلس با ما گفته است ، وجوابها جزم شنیده تا حاجت مند نگردد بدان که در بابی از
ابواب آنچه میباید نهاد اندران استطلاع رای باید کرد ، که کار ها تمام کرده باز گردد و
نیز باوی تذکره است چنانکه رفته است ؛ و همیشه از هر دو جانب چنین مهادات و
ملاطفات می بود است ، که چون چشم رضا بدان نگریسته آید ، عیب آن پوشیده ماند . و
سزد از جلالت آن جانب کریم که رسولان را آنجا دیر داشته نباید ، و بزودی بر مراد
باز گردانیده شود ، که مردم اقلیم بزرگ که چشم بدان دارند که میان ما دو ، دوستی
قرار گیرد .
چون رسولان را باز گردانیده شود با ایشان باید که رسولان آنجانب محروس واقف
مضمون گردند که تا چون بحضرت ما رسند ، ما نیز آنچه شرط دوستی و یگانگی است ،
چنانکه التماس کرده آید ، بجای آریم باذن الله عز وجل . ( نقل از تاریخ بیهقی )
( ناتمام )

ترك خود بینی
با خلق خدا سخن بشیرینی کن
اظهار نیاز و عجز و مسکینی کن
تا بر سر دیده جا دهندت مردم
چون مردم دیده ترك خود بینی کن
امامی خلخالی

١٠٩


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(٤٠)

شعرای افغانستان

(بقلم آقای سرور خان کویا)

افغانستان در دوره اسلام یکی از بهترین ممالک ادبی آسیا بشمار رفته در طی قرون شعرا و ادبائی درین خاك پرورش داده که نظیر آن در ملل دیگر کمتر مشاهده میرسد معهذا هموطنان هنوز از آنهمه شعرای مملکت اطلاعی کافی نداشته و تاریخ ادبیات دورة اسلام افغانستان تقریباً مثل تاریخ ادبی ماقبل الاسلام آن نزديك است مغشوش گردد چونکه تاحال افغانستان نه تنها از داشتن تاریخ ادبی مملکت محروم است بلکه هنوز تذکره هم از شعرا و ادبای خود در دست هموطنان قرار نداده است بنوعیکه گفته شده انجمن ادبی کابل در صدد است تاریخی درین موضوع تحریر نماید ولابد مسایل غامضة ادبی ادوار ماقبل اسلام و مابعد آن روشن سازد عجالة ما خواستیم در يك سلسلة مختصر فقط اسامی شعرای افغانستان را در دوره اسلام اعم از انکه به پشتو شعر گفته اند یا فارسی از غالب ماخذی که بنظر رسیده جمع و نشر دهیم چونکه هنوز در کتاب واحدی تدوین نگردیده لا بد برای تذکره نویسان ذخیره کوچکی بحساب خواهد رفت ولی ملتفت باید بود نوشته ها نما در نهایت اختصار است چونکه مقاله منظور است نه رساله بعلاوه چون ما در قید اسامی شعرا حدود جغرافیای طبیعی و تاریخی افغانستان را در نظر گرفته ایم برای رفع اشتباه هموطنان عامل خوبی خواهد بود زیرا تذکرها غالباً شعرای افغانستان را با شعرای ممالک دیگر مخلوط نوشته و افکار را مشوش گذاشته اند و ما در اینجا شعرای افغانستان را بلحاظ ادوار تاریخی بدورهای ذیل تقسیم مینمایم . شعرای آل طاهر یا طاهریان ـ شعرای آل لیث یا صفاریان ـ شعرای سامانیان ـ شعرای چغانیان ـ شعرای آل زیار ـ شعرای آل بویه ـ شعرای آل ناصر یا غزنویان ـ شعرای آل شنسب یا غوریان ـ شعرای خوارزم شاهیان ـ شعرای سلجوقیان ـ شعرای افغان در هندوستان ـ شعرای افغان در ایران ـ شعرای چغتائیه ـ شعرای تیموریه . شعرای دوره فترت ـ شعرای ازبکیه ـ شعرای صفویه ـ شعرای دوره ابدالیه ـ و شعرای دوره معاصر وانشا الله ازین شماره ببعد از شعرای هر عصر با اختصاصات ادبی و آثار

١٦٠


شماره (دوم) سال دوم شعرای افغانستان (٤١)
مهم آنها بترتیب فوق در نمرات آینده کابل بیان مینمائیم وسخن میگوئیم من الله التوفيق .
اول ـ شعرای آل طاهر و صفاریان سیستان .
آل طاهر اگرچه اغلب ادیب وفاضل بوده و بعلم وحكمت توجه داشته اند ولي چندان بزبان فارسی اعتنائی نکرده اند و هم چنین صفاریان نیز بواسطۀ اشتغال بجنگ وفتح بلاد وامصار مجالی پیدا نکرده اند که کاملا بادبیات و زبان فارسی وطنی اعتنا نمایند ، معهذا دربار این شاهان افغانستانی از چند نفر شاعر معروف که شعرای اولیه زبان فارسی شناخته شده اند نیز خالی نبوده و ما اسامی آنها را بقرار ذیل بیان مینمائیم .
حنظلة باد غيسي هراتی :-
حنظلة بادغيسي هراتی شاعر معروف عهد طاهریان در سنه ٢٠٥ - ٢٥٩ بوده است وبقول محققین امروزی اولین شاعر فارسی زبان بعد از اسلام نیز همو است و دیوانش بقول نظامی عروضی صاحب چهار مقاله تا مدتی وجرد داشته و احمد ابن عبد الله خجستانی بر اثر مطالعه دو فرد از اشعار او از چوپانی بمقام عالی ارتقا یافته است وفاتش بقول صاحب مجمع الفصحا ٢١٩ وبقول شاهد صادق ۲۲۰ بوده است عوفی دربارۀ لطافت اشعار او چنين مینویسد « لطف لفظ او حاکی آب کوثر وشعر اورا طراوت شمرل ولطافت شمال » و از اشعارش جز دو قطعه ذیل در تذکرها نقل نشده است .
یارم سپند گر چه بآتش همی فگند
از بهر چشم تا نرسد مرورا گزند
او را سپند و مجمر ناید همی بکار
باروی همچو آتش و با خال و چون سپند
مهتري گر بکام شیر در است
شو خطر كن ز كام شير بجوی
یا بزرگی و ناز و نعمت و جاه
یا چو مردانت مرگ روبا روی
درینکه اول شاعر فارسی بعد از اسلام کی بوده است اختلافی دارد و اقوال تذکره نویسان واشخاصی که در پی تحقیق این مطلب بوده اند مختلف ومضطرب است واغلب طرف حنظله را اختیار کرده اند به همه حال چهار نفر شاعر را به اولیت شناخته و افکار محققین شرقی واروپائي گرد این چهار نفر میگردد که سه نفر یعنی (حنظلة بادغیسی هراتی ، ابن وصیف سیستانی . وابو العباس مروزی ) از افغانستان ویک نفر آن حکیم سغدی مربوط به سمرقند است.
١٦١


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٤٢ )

محمد ابن وصيف سکزی :-
در سیستان اول کسیكه شعر فارسی گفته محمد ابن وصیف سکزیست كه در سال ٢٥٣ در مدح يعقوب بن ليث صفاری شعر گفته و تا سال ٢٩٦ هم زنده بوده است از کتاب تاریخ سیستان که در بین سنه های ٦٧٥ - ٦٨٠ نوشته شده است ( تاریخيست قلمی و منحصر بفرد و نسخه قلمی آن در طهران تعلق بملك الشعرای بهار دارد ) معلوم میشود که علاوه بر شاعري سمت منشی گري يعقوب و عمر و ابن ليث صفاری را هم داشته است از اشعار او غیر از قطعه كه در فتوحات يعقوب صفاری ساخته است دیگر شعری در تذکر های موجوده فارسی بنظر نرسید .
اما فاضل ایرانی جلال الدین اصفهانی در جلد دوم تاریخ ادبیات ایران اتکا بتاريخ سیستان نموده مینگارد : ( كه شاعر مزبور بعد از وفات یعقوب متوفی ٢٦٥ حیات داشته و در سال ٢٨٣ در خصوص كشته شدن رافع بن هرثمه شعر ساخته و در سال ٢٨٧ قطعه ساخته و بعمر و بن لیث فرستاد که دران موقع در بلخ بدست امیر اسمعیل سامانی اسیر و بسمرقند او را فرستاده بوده است و نیز اشعاری تاسف آمیز ساخته ودران ها اشاره بضعف خاندان صفاری کرده است ) كه صاحب تاریخ سیستان در ضمن وقایع سال ٢٩٦ آنها را ذکر میکند تاریخ وفات او معلوم نشد و تا ٢٩٦ حتماً زنده بوده است : -
ابوالعباس مروزی :-
علامهٔ ایرانی مرزا محمدخان قزوینی مقاله كه در خصوص قدیم ترین شعر فارسی در جریده کاوه نوشته است مینویسد : ( اغلب کتب ادبيهٔ فارسی و تذکرهای شعرا قدیم ترین شعر فارسی را به ابوالعباس مروزی نسبت میدهند که بزعم ایشان در سنه ١٩٣ هجری ( ١ ) در شهر مرو قصیدة در مدح مامون گفته بوده که مطلعش این است .
ای رسانیده بدولت فرق خود بر فرقدین
گسترا نیده بفضل و جود در عالم یدین

( ١ ) صاحب مجمع الفصحاج ١ ص ٦٤ در سنه ١٧٠ مینویسد و آن سهو واضح است چه فقط در در سنه ١٩٣ هارون الرشید خراسان وفات شرقی ملك خود را بتامون واگذاشت ومامون خود فقط در سنه ١٩٣ یعنی همان سال وفات هارون بمرو رفت نه قبل ازان .

١٦٢


( ۱۳ )
شمارۀ ( دوم ) سال دوم
شعرای افغانستان

الی آخر الابیات که در تذکرها مسطور است و تا آنجا که راقم سطور اطلاع دارد
اولین کسی که این فقره را ذکر نموده نورالدین محمد عوفیست در تذکره لباب الالباب .
و لباب الالباب در حدود ٦١٧ تالیف شده است یعنی پیش از ۱۰۰ سال بعد از عصر مامون
و از متقدمین و معاصرین عوفی مثل رشید وطواط صاحب حدایق السحر ونظامی عروضی
سمرقندی صاحب چهار مقاله وشمس قیس صاحب معابر اشعار العجم کسی را سراغ نداریم
که متعرض ذکر این فقره شده باشد . و این بعد عهد و سکوت سایرین از ذکر این حکایت
عجیب که قطعاً اگر راست باشد از اعتماد بقول عوفی بکلی میکاهد . ) جلال الدین همائی اصفهانی
در جلد ۲ تاریخ ادبی ایران بر خلاف قول قزوینی مینویسد ! « صاحب روضات ص ٣٤٥
در ذیل ترجمۀ ابوالاسود دیلی از کتاب الاوائل سیوطي نقل میکند که :
« اول من نظم الشعر الفارسي ابوالعباس بن جيود المروزى »
و خود میگوید که برخی « ابوحفص سغدی » را اولین سازندۀ شعر فارسی گفته اند و مقصود
صاحب روضات از کتاب الاوایل کتاب ( الوسائل الی معرفته الاوایل است که جلا الدین سیوطی
( متوفی ۹۱۱ هجری ) آن را از کتاب ( الاوايل ابو هلال عسکری متوفی ٣٩٥ ) گرفته
و نظم و ترتیبی مطلوب بدان داده و مطالبی از خود افزوده است و در صورتیکه این مطلب را
هم سیوطی از عسکری اخذ کرده باشد اولین کسی که متعرض این فقره شده باشد عسکری خواهد
بودنه عوفی چنانکه آقای قزوینی نوشته اند ) صاحب مجمع الفصحا ترکیب این شعر را در
یکجا از کتاب خود در سال ۱۷۳ و در جای دیگر ١٧٥ دانسته و صاحب لباب الالباب ترکیب
آن را در سال ۱۹۳ هجری گفته است فاضل محقق فارسی عباس اقبال آشتیانی در تاریخ ادبی
خود که بعض قسمت های آن در مجلات دانشکده درج است درین موضوع میگوید . بعضی
از مستشرقین مثل دکتر اطه این حکایت را واقعۀ صحیح تاریخی پنداشته و بنظر حقیقت بدان
نگریسته اند و برخی دیگر مانند کازیمرسکی و پروفیسور برون در صحت آن تردید کرده اند اگر
قدری دقت شود حق بجانب کازیمرسکی و برون داده خواهد شد زیرا : اولا اسلوب سخن و
طرز ترکیب کلام این قطعه به هیچوجه با کلمه بندی شعرای قرن سوم حتی گویندگان قرن چهارم
هم شباهت ندارد بلکه این قسم کلام از جنس گفته های قرن پنجم بوده است ثانیاً مامون در

١٦٣


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(٤٤)

١٩٨ بخلافت رسیده تواریخی که ارباب تذکره ذکر کرده اند یعنی بسالهای ١٧٠ - ١٧٣ - ١٩٣
عدم صحت اصل موضوع را میرساند چه بقول همان تذکره نویسان بمفاد خود شعر که :
مر خلافت را تو شایسته چو مردم دیده را   دین یزدان را تو بایسته چورخ را هر دو عین
این شعر در سالی گفته شده که ما مون خلیفه بوده است و بر فرض صحت انتساب باید
این اشعار بعد از ١٩٨ یعنی سال رسیدن مامون بمرو گفته باشد خلاصه بقول محققین امروزی
زبان و تلفیقات آن اشعار مسلم میسازد که در قرون بعد سروده شده و بیشتر باشعار قرن ششم
شبیه است و بقول مجمع الفصحا تاریخ رحلت شاعر در سنه ٢٠٠ و یکی از شعرای آل ليث
صفار بجستانی بوده است .
فیروز مشرقی : -
از شعرای دربار عمر وليث و بقول صاحب مجمع الفصحا با حنظله باد غیسی و محمود وراق
معاصر بوده است و بقول نفیسی در سال ٢٨١ وبقول صاحب مجمع الفصحا در سال ٢٨٣
رحلت کرده و عوفی دو بیت او را در جلد اول لباب الالباب بدين صفت نقل کرده است
از لطايف اشعار اوست که در صفت تیر خدنگ میگوید .
مر غیست خدنگ ای عجب دیده   مرغی که همه شکار او جا نا
داده پر خویش کرگش هدیه   تا بچه اش را برد به میهما نا
محمود وراق هروی :
اصلش از هرات و خودش در عهد صفاریان در سیستان زیست می نمود و بقول صاحب
مجمع الفصحا تاریخ نيكوئي قلمی کرده است وفاتش در سنه ٢٤١ و از اشعارش سوای
این دو بیت چیزی درمیان نیست .
نگا ر ینا بنقد جانت ند هم   گرانی در بها ار زانت ند هم
گرفتم بجان دامان وصلت   نهم از جان کف و دامانت ند هم
ولی فاضل فارسی آقای سعید نفیسی برخلاف تذکره نویسان محمود وراق را از شعرای
قرن پنجم در سال ٤٥٠ که زمان سامانیان است دانسته و در حق او مینویسد : که در اواخر
قرن پنجم مؤلف دیگری بوده است باسم محمود وراق که در سال ٤٥٠ تاريخ بسيار مبسوطی تمام

١٦٤


شماره (دوم) سال دوم
شعرای افغانستان
(٤٥)

کرده و از آغاز تاریخ تا سال ٤٠٩ وقایع را دران ضبط آورده و آن کتاب از میان رفته
ولی ابوا لفضل بیهقی مؤرخ معروف قرن پنجم ازان ذکر کرده و تا زمان
او معمول بوده است این محمود وراق ظاهراً شعر فارسی هم می‌گفته ولی او را
با محمود حسن بن وراق شاعر عرب که در حدود سال ٢٣٠ رحلت کرده است اشتباه کرده اند .
مسعودی مروزی :-
در بین سنه های ٢٦٥ - ٢٨٩ در خراسان شاعری بوده است باسم مسعودی مروزی که
داستان های قدیم ایران ( نژاد آرین ) را نظم کرده بود و آن منظومۀ وی بدرجۀ
شهرت داشت که همه‌گان آنرا میخواندند و بدان فخر میکردند و برای آن تصاویر ساخته
بودند همچنان که درین زمان برای شه نامۀ فردوسی معمول است و از آن منظومه فقط ٣ بیت
باوزان مختلف مانده است ( سالنامۀ فارسی مقالۀ آقای سعید نفیسی ) .
شعرای سامانیان یا قرن چهارم : -
قرن دوم و سوم هجری که شامل سلسله های طاهریان و صفاریان است آغاز جلوۀ ادبیات
فارسی و شعرای آن دوره ها بمنزلۀ مهندسین کاخ ادبیات و شعر فارسی بوده اند ولی قرن چهارم
یا دورۀ سامانیان دورۀ ترقی و اوج فارسی بوده و مقدمۀ دورۀ درخشان قرن پنجم و ششم که
منتهابندی و عظمت نظم و نثر فارسیست در قرن چهارم فراهم گردید . و سلاطین سامانی در
تاریخ ادبیات این سرزمین دخالت بزرگی داشته چه از پذیرفتن شعرا بدربارهای سلطنتی
و چه بابذل جوایز و صلات گرانبها شهرهای بخارا ، هري ، بلخ و سمرقند را از
درخشنده ترین و ادبی ترین مراکز آسیا قرار داده اند و شعرای این دربارها و شهرهای
مربوط بافغانستان طبیعی و جغرافیايي از بزرگترین شعرا بشمار آمده اند و ما اسامی
آنها را بقرار ذیل تذکار میکنیم .
ابو شکور بلخی :-
از شعرای دورۀ امیر نصر بن احمد سامانی بوده و از بزرگترین شعرای زمان خود میباشد
چهار مثنوی نظم کرده بود که یکی از آنها در سال ٣٣٣ تمام شده است و بقول عوفی کتابی هم
باسم آفرین نامه در سال ٣٣٦ در عهد نوح بن منصور تالیف کرده و بیشتر اشعار او به بحر تقارب

١٦٥


شماره ( دوم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤٦ )

بوده است و قدیم ترین مثنوی های که در زبان فارسی موجود است همین اشعار بحر تقارب
شاعر بلخیست صاحب مجمع الفصحا با اینکه ظهورش را در سنه ۳۳۶ میداند او را به رودکی
متوفی در سنه ۳۲۹ و شهید بلخلی که مسلم پیش از رودکی وفات یافته مقدم میشمارد و در
تذکره ها مقدار قلیلی از اشعارا او مانده است .
اشعار :
از دور بدیدار تو اندر نگریستم مجروح شد آن چهرۀ پر حسن و ملاحت
وز غمزۀ تو خسته شد آزرده دل من وین حکم قضائیست جراحت بجراحت
این معنی را ابو الفتح بستی دبیر و شاعر معروف دورۀ غزنویان اخذ و بتازی ترجمه
کرده است .
رمیتك عن حكم القضا بنظرة و مالی عن حكم القصاص مناص
فلما جرحت الخد منكم بمقلتی جرحت فوادی والجروح قصاص
قطعه
بدشمن برت مهربانی مباد که دشمن درختی است تلخ از نهاد
درختی که تلخش بود گوهرا اگر چرب و شیرین دهی مرورا
همان میوۀ تلخ آرد بدید ازو چرب و شیرین نخواهی مزید
که بعد از مرور یکقرن این قطعۀ شاعر بلخی بتوسط فردوسی شاعر توانای سخن
لباس نیکو تری پوشیده و بصورت ذیل جلوه کرده است .
درختی که تلخست ویرا سرشت گرش در نشانی بباغ بهشت
ور از جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب
سر انجام گوهر بکار آورد همان میوۀ تلخ بار آورد
( باقی دارد )

١٦٦


شماره ( دوم ) سال دوم اشعار منثور ( ۱۷ )

اشعار منثور
« ماه در پغمان »

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی .

امشب خاطر مشوش مرا نگذاشت خواب شوم بنا چار سر از غرفه برون کردم ، دیدم
قرص ماه چهارده برمن و تشويش من همی خندد ، من به نظارهٔ دلکش سلسله های کوه نظر
ميكردم همه غرق در یای نور بودند یا تو گوئی ماهتاب جبال پغمانرا بسیلاب سیال خود شست
و شو داده و از شبستان ناز بسیر و تماشای وادی و دشت برون آمده فروغ جمال و ضیای
نور پاشش جامهٔ نسترن در بر نموده ، دلم ازین منظرهٔ تابناك و این طغيان نور و سیلاب درخشان
سیر نشد ، زود از عمارت با عظمت انجمن ادبی فرود آمدم ، ماهتاب تنستهٔ نقره فام خود را
از کوهی بكوهی میکشید ، طبیعت با تبسمهای شیرین خرد حیات بشري را راهنمونی میکرد ،
چشم فلك بر پرتو جلوهٔ خورشید منور بود ، منظر حسین پغمانرا زیر چنین چادر نور تنها
چشم تماشا میکند ، رقص اشعهٔ تابناك اين كرهٔ نور ما حول خود را در يك ارتعاش نورانی
داخل کرده بحديكه حواس بشری از تاویل آن قاصر است، شاخهای پر از گیلاس و آلوبالو
مثل گوشواره های یاقوتی که از کنار قطیفهٔ زمردین مرتعش باشد بنظر می آمد ، مطالعهٔ این جلوه گاه
فطرت هجوم احساسات مرا با افکار رنگین مملو ساخت ، تمام شجر و حجر سبزه و گل ،
آبشار کف آلود و شرشره های مست و بیخود از مکمن تاریکی بیرون بر آمده در تالاب
نورانی ماهتاب به غسل عریان مشغول است، اشعهٔ ماهتاب مثل نکهت گل که هنگام گلناری
شفق از میان کاسهٔ لاله برآید از قرص ماه قاجه کنان با همه رعنائی خود بسوی گلزار ها
مائل به تفرج است ، این نور سرا پا ارتعاش با پیشانی مسرور کوهسار پغمان بازی میکند
تو گوئی دست فطرت کاسهٔ ماهتاب را بصدمهٔ سنگی پاش پاش نموده والماس آب کردهٔ آنرا
بروی زمین ریخته است یا نرگس و گلاب از شاخسارها جدا شده به امواج نور تحویل می
یابند ، گمان میکنم که ماه پیش ازین گاهی اینقدر حسن و ماهتابی نداشته ، يك مصور نمیتواند
کیفیت ماهتاب را بیش ازین ترسیم نماید که « حمایل مروارید دوشیزهٔ فلك شكسته و لولو هائی

١٦٧


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۱۸ )

شهوارش بر زمین میپاشند ، « یا تاج شب » در دانه های منور خود را که هر يك او خراج حبش است روی زمین میریزد یا ماهتاب يك زاهد شب زنده دار است « که ماهتابی » انوار تنفس اوست که نور از انفاس ملائک دزدیده .
امشب حوزهٔ پغمان از ضیای تبسم آسمان مسرور است یا خود در پاره های الماس غرق در پای نو برگشته و با همه رعنائی خود سرا پا نشاط است . ماهتاب يك بوسهٔ محبت فلك است بر رخسارهٔ این جمال مقبول ، يايك نغمهٔ وجدانیست که ازین مسکن کوهستانی سوی فلك مائل پرواز است .
امشب پغمان را که یوسفستان حسن زمین است ماهتاب با بادلهٔ دامن ضیا پاش خود در بر گرفته اسرار مبهم کائنات را باو قصه میکند ، امشب در حریم پغمان انجمن حسن و جمال برپاست ، امشب نظارهٔ نشیب این دره های حسین بچشمان خراب آلود کسی میماند که بلمس نسیم تعطر آمیز بروی عاشق خسته دل نیم باز شده ، من این نقاشی فطرت و اختراع جمیل قدرت را گاهی به یاسمن زار رقصان تشبیه مینمایم و گاهی میگویم حسن کائنات با همه زیبائی خویش جبین نیاز را به درگاه خلاق کائنات می ساید .
من سراپا شوق هنوز از تماشای این موسیقی رنگین و حسن کیف سیر نشده بودم که خواب بیخودی در حریم پلکهایم مثل بو در گل ، کیف در نغمه ، بیتابی در شوق ، راحت در غنود و نور در ماه قدم نهاد و من در حالیکه از خود رفته بودم داخل بستر شدم ، یادم می آید ، زمزمه میکردم « فتبارك الله احسن الخالقين » .

صحرا

استقبال از مستغنی
چه خوش باشد برون بردن دل دیوانه در صحرا
شدن ساکن بآزادی ز قید خانه در صحرا

خوشا عمری بآزادی حیات ساده پیمودن
بآغوش طبیعت ساختن کاشانه در صحرا

ز رنگ دهر چون نفرت دل چادر نشین دارد
نمیسازد تعلق جز سپاهی خانه در صحرا

چرا در کنج غم بودن برنج دهر فرسودن
بیا ای بیخبر بیرون دمی از خانه در صحرا

۱۶۸


شماره (دوم) سال دوم
استقبال از مستغنی
(19)

گره در سینه میدارد فغان این عشرت موهوم
ز ترك محفل رندان مکن تو بیخم ای ساقی
ز موج لالة دامان چرا غا نیست چون انجم
رهائی یابی از دام تکلف زودتر ای دل
خرد خواهد درین محبس که سازد رخنه در هستی
ز فطرت جلوة دارد جمال ساده چون آهو

یا ای ناله چون مجنون برا مستانه در صحرا
چون کیفیتی دارد به از میخانه در صحرا
كه سوزد ز آتش حسرت دل پروانه در صحرا
ترا گر جذبه باشد ز آب و دانه در صحرا
چون میل سفر دارد ازین غم خانه در صحرا
نه چشمش سرمه میخواهدنه زلفش شانه در صحرا
(اعظمی)

عمل صالح واكل حلال
فرخ آن کاختیار او همه سال
هست به نزد من درین ایام

عمل صالح است و اکل حلال
بينوا زیستن ز كسب حرام
سنائي غزنوی

جاهل و منافق
بیر از جاهل ار چه خویش باشد
مکن دل خویش بسود بیکرانش
تبرا کن زهر بد فعل و بد نام
منافق را مدان یار موافق

که رنج وی زراحت بیش باشد
که صد سودش نیرزد يك زبانش
که بد نامت کند چون خود سرانجام
منافق را منافق دان منافق
ناصر خسرو

169


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( 50 )

اجتماعيات

بقلم غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

ظهور حقایق

صحنه زندگانی درشتی‌ها و ناهمواریهائی دارد که بشر بیچاره با عوارض طبیعی و بدایت عقل
قاصر خویش نمیتواند یکبار این‌همه عوایق و ناملایمات دهر را کافی مستحضر شده از سر راه
خود دور سازد.
ترقیات تدریجی بشر از روز پیدایش تا زمانه حاضر شاهد این مدعاست، یعنی ایجابات
حیات اجتماعی و تکمیل لوازم آن طبعاً بشریت را باین مسئله وادار مینماید که یکطرف برای
حفظ موجودیت خود بکوشد و دیگر سو بقدر خواهشات طبیعی و مقتضیات حسی و عقلی خود
در تهیه وسایل و اسبابی باشد تا زاید از حوایج حیاتی از آنها کسب تفریح و تلذذ نماید.
از انجا که سرحد خواهشات بشری لایتناهی بوده و همینکه انسان از تکمیل حوائج مهمه
و مابه الحیات ابتدائی فارغ میشود طبعاً بطرف يك هوسات زایده تمایل میکند که رفته رفته
این هوسات باندازه های زیادی در طبیعت آن نافذ شده و صورت يك فطرت ثانی را حاصل مینماید ،
و آخراً غالب آنها مخل نظام آسایش اصلیه فطرت و قوانین ثابته اجتماع واقع میشوند .
ادیان سماوی غالباً برای تعدیل و جلوگیری از همین گونه امراض اجتماعی نازل شده
و کوشش نموده است که حیات اجتماعات بشری را در حد يك توازن واعتدال
متوقف ساخته از افراط و تفریط جلوگیری کند .

١٧٠


شماره (دوم) سال دوم
ظهور حقايق
(٥١)

آخرين مساعي و اكمل ترين قوانینی را که قسما برای همین مقصد مهم بوجود آورده دیانت حقه اسلام است، چه این دین مقدس نسبت بهر دیانتی کاملا از امراض اجتماعی مطلع بوده و خوبترین چاره هائیکه از قدرت فکریه عقلای زمان بالاتر است برای این امراض سنجیده است.
دیانت اسلام برای هدایت بشر در طرق مستقیم و بیخطری وصایا و هدایات مکملی داده و هيچيك امری از امور ضرورية حیاتيه نخواهد بود که نوع بشر بمقصد زندگانی مسعودانه از این دین مقدس استفاده نکنند؟ البته کسانیکه با بیطرفی و عقل کافی مطالب حقه این دیانت را تدقیق مینمایند میدانند در میدان مبارزه با حیات مشکلی نیست که اسلام آنرا سهل نکرده باشد.
بطور مثال يك موضوعی را مادرینجا متذکر شده و مشکلات امروزه که انتظام سلسله نسلی مغرب زمین یا دنیای متمدن را تهدید میکند آنرا نسبت بتدابیریكه قبلا اسلام برای عدم پیش آمد این بلیه سنجیده توضیح میداریم: راجع بخطرة تقلیل نسل آینده مغربیان بفغان آمده و از انجمله مجله" الستراسيون پاریس مقاله مبسوطی نوشته كه ما ترجمه آن را در پایان این معروضات ارقام خواهیم نمود. ولی ما باید بمسلمین جهان این بشارت را بدهیم که اگر افراد مسلمین پیروی بنظام مقدس دین خود داشته و قوانین آنرا در هر زمان محترم بشمارند مثل ملل سایره در انتهای تجارب و تحمل يك جهان خساره بفغان نیامده و قبلا از پیش آمد اینگونه حوادث مشومه بر کناره خواهند بود مخصوصاً در همین موضوعیکه امروز اسباب زحمت ملل متمدنه شده خواستیم يك قانون ثابت ولا يتزلزل اسلامی را متذکر شویم:
١ : اسلام را جع بحفظ نسل و صحت سلالة اولاد بشر قانون ازدواج را حتمی ساخته یعنی هر فرد ذکور و اناث بالغ باید قبول ازدواج نماید تا شجر ازدواج مثمر اولاد و انسال بنی آدم شود.
٢ : اسلام برای صورت یافتن این امر مبارك مهریه، جهز دیگر لوازم زنا شوئی را خیلی ساده و سهل قرار داده تا هر کس بدون مشکلات یا تکلیف و خساره مالی بازدواج مبادرت کرده بتواند.
۱۴۱


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٥٢ )
٣ : رویت و رضا را اسلام شرط قرار داده تا این امر بمیل و رغبت طرفین صورت گرفته در صحت و حسن ادامه زندگی عایلوی کمک کند .
٤ : تعدد زوجات که یکطرف فطرت طبقه ذکور انسانی مقتضی آن است و دیگر سو از لحاظ فزونی تعداد جمعیت اناث نسبت بذکور اعاشه واداره آنها بطور عادلانه بر ذمه طبقه مؤخر الذکر لازمی است آنرا جایز می شمارد .
ه : تجدید یک مرد را برای زن در صورت حیات همان مردیکه شوهر شرعی آنست اسلام مطابق باصل فطرت زن ها و هم از نقطه نظر اداره و وظایف تربیه اولاد و مراعات بقای نسل امر میکند یعنی یک زن باید صرف یک شوهر داشته و بمرد ثانی مقاربت ننماید تا اختلالی در امور حیات عایلوی و صدمه در نظام توالد واقع نشود .
٦ : طلاق را اسلام جایز ساخته تا در صورت اختلاف مرد وزن اخلالی در نظام عایلوی و تربیه اولاد یا تعطیل در مولودات واقع نگردد .
٧ : زنا و فحاشی را اسلام جدا منع و مرتکب را سخت مجازات میدهد تا ازین راه تفرقی بین زوجین واقع نشده و هم مسئله ازدواج بی اهمیت نماند و ضمنا از نفرت زوجین و عدم ازدواج و پیدا شدن مکروب های مضره ضد نطفه یعنی امراض تناسلی که از رهگذر زنا تولید و مولودات را در حال تعویق می اندازد سلسله نسل در بشریت قطع نشود .
٨ : نفقه و عدالت را اسلام بطبقه ذکور انسان ها امر مینماید تا زوجات بکمال مرفه الحالی بتربیه اولاد و تدبیر منزل بپردازند .
٩ : اسلام مسکرات ، دخانیات ، کم خوابی ، جلتی ، و غیره امور اخلال کننده صحت را که یک قسمت عمده اینها بامور تناسل و نقطه اولاد تعلق میگیرد منع میفرماید .
١٠ : اخلاقیون و علمای اجتماعی اسلام مسلمین را بانتظام امور عایلوی و تربیه اولاد بلا فاصله تشویق و در پیروی تحسین و تمجید کرده درس های مهمی درینخصوص میدهد که باید هر فرد مسلمان خودش را نسبت بداشتن و بوجود آوردن فرزندان خیلی خوش بخت و مسعود و صواب کار بداند . و به ضائع نمودن آن گناه گار شمارد یعنی «برای منع حمل » .
١٧٢


( ٥٣ )
ظهور حقايق
شماره (دوم) سال دوم

خلاصه اسلام پیروان خویش را در مورد حفظ بقای نسل وتکثیر جمعیت هدایات کافی داده و امروز مسلمین در صورت تعمیل واطاعت باین قوانین مقدس محتاج نمیشوند که از پیش آمد این بلیه شکایت کرده و از حکمای عصر طالب مداوا شوند.
مسلمین با ید ملتفت شوند که حالات امروزه مغرب زمین یا ملل متمدنه حاضره بنهجی است که اسباب اندیشه عقلای شان شده و آنها پیروان خود را اخطار کرده بجلوگیری ازین حادثه بزرگ مرتباً فریاد مینمایند و ضمناً از عدم پیشرفت این بلیه در خاك مشرق یعنی وطن مسلمین تذکر نموده خوش قسمتی اهالی مشرق را یاد آوری میکنند.
بیمورد نخواهد بود که ضمناً عرض کنیم تمدن مجلل و مشعشع کنونی مغرب زمین اساساً دو جنبه دارد که یکی باساس حوائج عصر و ایجابات فطری که آنرا عقل می پسندد و جنبه ثانی عبارت از یکدسته هوسات و زواید یست که بیشتر آنها مطبوع خاطرها بوده ولی در عین حال مضر صحت، مخل اخلاق، نسل، اقتصادیات و غیره است که اکنون سقوط تولدات نیز در نتیجه ایجابات همین جنبه ثانی تمدن حاضره اروپائی میباشد که باید آنرا امراض تمدن نامید.
موضوعی را که مجله السترا سیون پاریس درینمورد متذکر شده محض اثبات معروضات فوق درینجا نقل و بقارئین محترم ارائه میدهیم:

ترجمه از : الستراسیون پاریس :
صفحه : ٣٩ الى ٣٩٦ نمره : ٤٦٤٨
٢ اوریل ١٩٣٢

آیا نژاد سفید از بین خواهد رفت؟
سوالی بخاطر میرسد که آیا نژاد سفید از بین خواهد رفت ؟ آیا عده اروپائیان در مدت يك قرن مضاعف نشده و از ۱۸۸ ملیون به ۱۸۰۰ و از ٤٠١ ملیون به ۱۹۰۰ تجاوز ننموده ؟ ازین تاریخ بیعد با وجود مهاجرت های زیاد و جنگ های ٣٠ ساله کافیست تا رقم مذکور به یکنیم ملیارد برسد.
بلی در ظاهر چنین معلوم میشود لیکن حقیقت امر طور دیگر است. ارقام مدحش احصائیه هائیکه ازدیاد ساکنین را نشان میدهند در حقیقت خبطه ایست که چشم را بازی میدهد چنانچه

١٧٣


شماره ( دوم ) سال دوم 	مجله کابل	( ٤٥ )
اگر از نزديك امتحاناً نگاهی به اروپا کرده شود معلوم می شود که رقم تولید یکه در آخر قرن قبل ترتیب شده بود از ۲۰ سال باینطرف خیلی نازل شده و هم رو به تنزل میرود : در عوض نسبت به سابق فقط عمر اروپائیان ممکن است زیاد شده باشد.
در طی قرن ها باوجود بعضی تزلزل وعوارض مقدار تولد و وفیات تقریباً متناسب بوده است . چون عدهٔ تولد زیاد بود و تلفات جنگ ها و امراض را جبران میکرد تودهٔ ساکنین اروپا آهسته آهسته روبه ازدیاد رفته توانست خالیگاهای را که در اثر مهاجرت ها بوجود آمده بود و آنرا مملو ساخت ولی امروز اروپائیان متمدن با وجود بعضی احتیاط های لازمه و پیشرفت بعض عوامل مثل : انتشار مباحث صحی ، ترقی داکتری ، اخراج امراض طفلی ، اجوره و تنخواه های بهتر ، کم کردن ساعات کار ، تنظیم حیات بلندتر طبقهٔ مزدور کار با سرعت « وفات » در اول قرن حاضر مقابله کرده آن سرعت را ضعیف نموده و موفق گردیدند که زمان پیری و کهولت ومرگ خود ها را عقب اندازند . ولی چون این مسئله ناممکن است که حیات انسانی از يك حد محدودی متجاوز گردد لهذا وقت آن نزديك شده که دیگر اطفال مریض را نجات داده نخواهند توانست ، زیاد مریض ها علاج نخواهند شد وعلی الخصوص حدود کهولت بیشتر بعقب نخواهد افتاد و دران فرصت انحطاط وفیات در مقابل آستانی متوقف خواهد شد که عبور ازان غیر ممکن خواهد شد .
در طی همین عصر علامه تولد هم نزول نموده لیکن به وضعیت ورفتار منعکس چنانچه در ابتدا بطی و مرور ده ، ده سال سریع شده توانست ؛ از سالهای اولین قرن ۲۰ تنزل ناگهانی شروع و این تنزل در غالب ممالك عين انحطاط بشمار میرود .
لهذا باین قرار در مقابل نگاه ما دو حرکت متوازي در جریان است : یکی وفیات که ابتدا سریع بوده و تدریجاً ضعیف شده رفته است و دیگری تنزل تولد که در ابتدا کم بوده و در آخر ترقی کرده رفته است .
ازین جهت است که در آخر قرن نوزدهم وحتی تا ۱۹۱۰ – ۱۹۰۰ متناسب به احوال هرمملکت انسانها مدت مدید تری زیسته وصورت تولد تازه داخل دایره انحطاط شده بود
١٧٤


شماره ( دوم ) سال دوم ظهور حقایق (٥٠)

و در همین موقع است که میگویند ساکنین اروپا زیاده شده است . و احصائیه ها ارقام
زیاد را نشان میدهند حال آنکه این مسئله را ملاحظه نمیکنند که اکثر نفرات این ازدیاد
ساکنین اروپا اشخاص سالخورده و ناقص الاعضا های علاج شده میباشند بلکه در صورت
کم شدن وفیات و انحطاط تولد ؛ ازدیاد ساکنین اروپا ئی يك نسبت غیر موزونی کرده میشود
در حالتیکه دو خطوط منحنیكه این حرکت دوگانه را نشان میدهند بیکدیگر ملحق
شوند ازدیاد ساکنین منقطع خواهد شد . و این عصر ( ركود ) و انحطاط چندان دوام
نخواهد کرد زیرا وقتيكه خط منحنی علامت تولد تحت خط منحنی وفیات نزول کند؛
چنانچه این وضعیت آمدنی است زیرا در صورتیکه وفیات دیگر کم نشود و تولد هم لا ینقطع
رو به انحطاط بود طبعاً خط منحنی وفیات تنزل خواهد کرد و انحطاط ساکنین اروپا
شروع خواهد شد .
خطوط منحنی ذیل احصائیه تولدی ، فوت ، ایزاد نفوس اروپا را از قرار هزار در
ممالکی مثل : سویس ، فرانسه ، سویدن ، بلژيك ، ناروی ، دنمارك ، انگلستان ، و ممالك گال ،
اسگاتلند ، ایطالیا ، هالیند ، آلمان ، را ازسنه ۱۸۸۱ - الی سنه ۱۹۲۹ نشان میدهد .

۱۷۰


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (٥٦)

سویس
فرانس
سویدن

١٧٦

Naissances (A), décès (B) et accroissement naturel (C) de la population par ۱۰۰۰ habitants, de ۱۸۸۱ a ۱۹۲۹
Suisse.
France.
Suede.


شمارة ( دوم ) سال دوم ظهور حقايق ( ٥٧ )

بلجیم

ناروی

١٥٧


( ٥٠ )
مجلة كابل
شماره ( دوم ) سال دوم
د نمارك
انگلستان و گال
سکا تلند
١٥٨

Danemark
Angleterre et Pays de Galles.
Ecosse.
Naissances (A), décès (B) et accroissement naturel (C) de la population par looo habitants, de 1881 à 1929


شماره ( دوم ) سال دوم ظهور حقایق ( ٥٩ )

ایتالیا

هالند

آلمان

Italie
Pays-Bas
Allemagne.

Naissances (A),décés (B) et accroissement naturel (C) de la population par 1,000 habitants, de 1881 à 1929

١٥٩


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۱۰ )
خط A : تعداد نفوس در سنوات مختلفه در ممالک فوق متولد شده نشان میدهد .
خط B : " " " " فوت شده ظاهر میدارد .
خط C : " " " " تعداد را که بجمعیت ممالک مذکوره ایزاد شده نشان میدهد
شفر هائیکه در تحت خطوط مذکوره عمودی تحریر شده سنوات و نمره هائیکه در اخیر افقی است تعداد نفری را نشان میدهد .
نا گفته نماند که تنها اروپا دچار این حادثه نیست بلکه امریکا ئی ها نیز تحت این قانون رفته و حتی نسبت به اروپا زیاده تر متحمل انحطاط جمعیت میباشند . در اتا زیونی از ١٨٥٠ باینطرف ازدیاد جمعیت لا ینقطع رو به تنزل گذاشته و در بعضی ممالک نسبت به ازدیاد تولد وفیات به صفر رسیده است .
بناءً علیه چون خواستند بر ضد قانون طبیعی حیات انسانی را طوالت دهند ؛ در نتیجه طوالت عمر ، چندین مدتی ، فقدان ثمر حیات متمدنین مغرب زمین را مخفی نگاه داشت . نتایج این تغیرات دو گانه که عبارت از ، عقب افتادن مرگ ، وضعف تولد است بصورت مدهشی که هر روز شدید تر شده میرود : چنانچه عمر متوسط بلند رفت ، صحت و عمر پیر مردان مزید شد ، عدهٔ نسل دهندگان کم گردید ، والبته آتیاً اندازهٔ تولد بیشتر ازین تنزل خواهد کرد و در نتیجه نژاد سفید مانند شمعی که از دو طرف بسوزد راه عدم پیش خواهد گرفت .
این تغیرات بيك لحظه و اصول ورفتار در تمام ممالک اروپائی بعمل نیامده است بلکه بعضی ها پیشتر داخل جاده شده اند و برخی پسان تر وارد اینمرحله گردید و امروز طوریکه بایستی وقت ضایع شده را بدست آرند منازل این راه خطر ناك را طی میکنند و بالاخره بعضی ها تازه جاده پیما گشته اند . بهر صورت در ان ممالکیکه تازه این خطره قیام نموده بصورت عمومی سیر آن مملکت ها جانب کهولت و مرگ سست تر بنظر میخورد . جای تعجب نیست که تمثال این حرکت دوگانه را که نتیجهٔ پیشرفت فوق العادهٔ تمدن است اولاٌ فرانسه ظاهر کرده است زیرا خیلی ها قبل در اوائل قرن ۱۹ تنزل وفیات شروع و در اواخر قرن ۱۸ صورت تعداد تولد آن مملکت انحطاط نمود ( اطلاعات دقیق تاریخ این گیف را سال های اولین
۱۸۰


شماره (دوم) سال دوم ظهور حقایق (٦١)

قرن ۱۹ تعیین میکنند ) ابتدا این حادثه بصورت جریان مشاهده نشدنی بروز کرده بلاعجله صورتی بخود داده آهسته آهسته در طی قرن مذکور منظر مدحشی پیدا کرده در هر ۱۰ سال به ده سال ارقام تولدی تنزل کرده رفت و امروز کار بجائی رسیده که در بعضی ایالات نصفه ساکنین آن باقی مانده و در بعضی قریه ها چراغ حیات بکلی خاموش گردیده است .
«موسیو (هودووي نودو) درین باب تحقیقات خوبی نموده و فریاد مدحشی در اینجا برای بیداری عامه که یقیناً جادارد کشیده است . و نیز امروز تقریباً تمام علمای احصائیه انحطاط نسل را بفرانسه اختصاص داده « ار تیکل پاریس » نامش میدهند حال آنکه اثرات این کیف از دیگر نقاط هم مثل المان، اطریش، انگلستان، سویس، بلژيك، بروز کرده و مالك اسكاندیناوی با سرعت فوق العاده دوچار این انحطاط دو گانه است که عنقریب حالش از فرانسه مدحش تر خواهد شد .
على هذا لقياس سكسون ها كه تا اخیر قرن ۱۹ از نقطۀ نظر ازدیاد نسل اولین قوم اروپا بودند امروز بجائی رسیده که نسبت به همه صورت تولد آن ضعیف تر میباشد. مقدار تولد آلمانها در ده سال قبل از جنگ بهمان نسبتی نزول کرده که فرانسه مدت يك قرن دچار آن بوده است. چنانچه امروز علامۀ تولد فرانسه و آلمان مساوی می باشد. علامۀ تولد انگلستان در ۱۸۸٦ شروع به تنزل نموده در ۱۹۳۱ باین طرف تنزل بقدری سریع شده که اندازۀ افزایش تعداد انگلیس ها در ۱۹۳۹ نزديك صفر یعنی ( ۹ ر ۲ ) شده بود . حال آنكه قبلا علامۀ تولد فرانسه ( ۳ ر ۰ – ) تحت صفر آمده بود . درین فرصت علامۀ تولد سوید «۰ ر۳» از بلژيك «۸ ر ۳» از اكوس «۷ ر ٤» و از سویس «٦ ر٤» بود. پوشیده نماندکه نزول وفیات در تمام این ممالك تا مدتی چندی هنوز نتائج ناگوار تولدرا پوشیده بود حال آنکه فرانسه به استثنای شبه جزیرۀ « ايريك » اولین مملکت اروپا است که علامۀ وفیات آن خیلی ها بلند است و بدین جهت است که عدم ازدیاد ساکنین فرانسه واضحاً معلوم میشود و دیگر ممالك هنوز در عصر تنزل سریع وفیات اند که باعث مملو نمودن احصائیه های آنها شده است .
ایتالیا، چکسلوواکی، هنگری ۱۰ سال نسبت به اروپائی مرکزی و شمالی عقب میباشند

۱۸۱


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٢ )

و چون هنوز نزول وفیات تنزل مدهش تولد را میپوشد ممالک فوق جز آنهائی بشمار میروند که ساکنین در بین آنها رو به ازدیاد است . در ایتالیا يك علت افزایش عده ساکنین ، قدغن مهاجرت شده است چنانچه در نتیجه جنگ باینطرف ۲ ملیون نفر مجدداً بعمل آمده است . بعضی نویسندگان ایتالیا از صحت وقوای نژاد قوم خود لاف میزنند ولی عنقریب احصائیه را آراء خواهند نمود که ایتالیا هم ازین قانون عمومی که اروپا را محکوم خود ساخته خلاصی نیافته است .
رو سیه کبیر به استثنای « ایوکرین » بلغاریا ، رومانیا هنوز خیلی عقب وبواسطۀ نزول تازه وفیات در عصر ازدیاد سریع جمعیت میباشند . ایشان خودها را با مغرب « پوسیده » مقایسه کرده انحطاط او را اعلام میکنند ولی ازین بیخبراند که ایشان نیز ازین ورطه رهائی نخواهند داشت ! ممکن است چند مدت دیگری نیز بوضعیت فعلی دوام کنند لیکن عنقریب خودها را درین ورطه هولناک انحطاط نسل خواهند دید .
زیرا فرا موش نباید کرد که انحطاط تولد نتیجه لا یتجزای پیشرفت فوق العاده تمدن غربی است چون اساس ترقی اجتماعی اروپا بدان گذاشته شده است که زن ها و تمام طبقات و توده های بشری آزاد بوده برطبق اصولات اولیه رفتار کنند ، این اساس هر فرد را تشویق به رفتاری میکند که بخسارت نوع بشر تمام میشود .
« از نیم قرن باینطرف است که زن یکنفر شهری آهسته آهسته شغل « مادری » را وظیفه عمده خود دانسته است و هنوز عده زیادی هستند که این وظیفه را پشت پازده از قبول آن ابا میکند . از طرف دیگر چون لا ینقطع اوضاع اقتصادی سخت تر شده میرود بدوش ایشان کار نیز بار شده رفته است و از روزیکه ایشان حقوق حیات انفرادی خود ها را طالب شده اند دروازۀ تمام مشاغل : مکتب ، قصر ، دفتر ، کارخانه بر روی ایشان باز شد و زیاده بر زیاده ازان وظیفه اصلی خود ها شانه کشیده از ایفای آن کناره نموده اند . خانم های مز دور کار ، دهقان زن هائی را که شهر بخود میکشد ، خانم هائی که دارائی قلیلی دارند از ترس اینکه آن پول قلیل شان تقسیم و ترکه نشود از کثرت زاد واولاد میترسند و رم میکنند . بالآخره چون سلیقه « خوش گذرانی » تمام طبقات جامعه را فرا

۱۸۲


شماره (دوم) سال دوم ظهور حقایق (۱۳)

گرفته ، حس راحت طلبي و فراغت كه صفت بارزه يك فرد متمدن است عالم گیر
شده ، شوق ساعت تیری و تفریح و معتاد شدن به ورزش های مسافرت های
طولانی کار را بجائي رسانده که خانم ها نزديك است عموماً از وظایف مادری خود
روگردان شوند واگر جنبه عوامل فوق الذکر منبسط تر گردد تمام وضعیات شهری های
بیچاره و مزدور کاران بهدر خواهد رفت . »
يكنفر خانم جوان ، واب يك نفر اخلاق نویس میگوید : يك پسر بار آوردن « باری
پیر شدن » است .
حتماً در زمانه نزدیکی ، روزي خواهد آمد ، كه در اروپای غربی و جنوبی
کم شدن طبقات جوان بصورت خطر مدهشی بروز کرده آنوقت تعداد طلاب مکاتب آهسته
آهسته محدود شده میرود و کلاس ها بسته قریه ها ساکت و خموش ، املاك بلا وارث ،
و اراضی حاصل خیز مبدل به خار زار خواهد شد . آنوقت طبقه جوانان و اطفال اقلیت های
زیادی را در بین از دحام و جمعیت سالخوردگان و کهن سالان تشکیل خواهند داد و خواص
پیر مردان را حایز شده و هر چه بزرگ شده بروند آسایش طلب شده خواهند رفت .
بعد ازین عصر دیگری شروع خواهد شد که آنرا میتوان : « عصر معدومیت تدریجی
اروپائیان نامید . »
ساکنین آسیا هنوز ازین خطره دور اند لیکن مدنیت مغرب زمین مترصد آنها است و آیا
موفق باین خواهند شد که خود ها را از غمزه سحر آمیز آن نجات دهند ؟ وقتیکه خانم های نژاد
زرد حقوق حیات انفرادی را دعوی نمودند و طبقه کارگر و زحمت کش نسبت به خوش
گذرانی و پول علاقه و احتیاج پیدا کردند آنوقت ایشان هم به نوبه خود دچار این
مصیبت خواهند شد . »
علمای تاریخ طبعی بشری میگویند که Hamosapieus ( انسانی است که در
ناحیه نورماند فوسیل آنرا یافته اند ) بزودی مانند ( شاخه خشکیده ) ازدنیا معدوم
شد و انسان Neaudertal که در دره رود « رن » فوسیل پیدا شد چندین هزار سال
نسلش باقی مانده است ، علماي مذکور فرض میکنند که علت بقای نسل Neandersthal

۱۸۳


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٤ )

این بوده که نتوا نسته اند بقدر کافی قوای دماغی خودر را انبساط بدهند بناء علیه با شرایط
متغیرة حیات موافق آمده بودند : در صورتیکه Hamosapien میخواست قوای
اختراعیه اش را مضاعف کرده حیات جسمی وقوای دماغی خودرا به خدمت بنی نوع صرف
کند بالعكس ترقى وجودش را فانی ساخت .
آیا حس محافظه صحت وبدن بداد عالم انسانیت نخواهد رسید؟ امید است که وجدان
درین فرصت فریادی بلند کند ! و یا مذ هب ندای بیداری دهد ! آیا بعد از تزلزل مدهش
موجوده ملل وظايف نژادی خودهارا نخواهند شناخت ؟ آیا حیات اقتصادی و اجتماعی طوریکه
ترقی نماداده است هر شخصی را که به کوشش زیادی وادار نمیکندکه آنها وظایفی را که شرعاً
متروك گمان کرده بودند دوباره متحمل گردند ؟ آیا در ضمن تدریجی که تمدن اروپا بلند
رفته میرود سقوط اتو ماتيك تولد هرگز متوقف نشده است ؟          انتها

گل و بلبل
صبحدم مرغ چمن با گل نوخواسته گفت
نازكم كن كه درین باغ بسی چون توشگفت
گل بخندید كه از راست نرنجيم ولي
هیچ عاشق سخن تلخ بمعشوق نگفت
حافظ

نمودن نيك وبد
جمال الدین اصفهانی
گر شرم همی ز آن و این باید داشت
پس عیب کسان زیر زمین باید داشت
ور آینه وار نيك و بد بنمائى
چون آئینه روی آهنین باید داشت
در نیکی کردن
صد خانه اگر بطاعت آباد کنی
به زین نبود كه خاطری شاد كنی
گر بنده كنی بلطف آزادی را
بهتر كه هزار بنده آزاد كنی

١٨٤


[BLANK PAGE]


مقبره و لوحه سنگ مزار عليه حضرت «بابر شاه»


( ٦٠ )
هما یون نامه
شماره (دوم) سال دوم
تقریظ
و انتقاد
همایون نامه
بقلم آقای سرور خان گویا
از نفیس ترین کتاب های که بزبان فارسی در دورهٔ مغل هند برشتهٔ تحریر آمده یکی
از آنها همایون نامهٔ گلبدن بیگم دختر سومی بابر پاد شاه مغل است که بخواهش و امر
برادر زادهٔ خویش اکبر جلال الدین این کتاب نفیس را تصنیف نموده و از دقیق ترین
سوانح و کوایف حوزهٔ زنده گانی آن پاد شاه دریغ نکرده است . گلبدن بیگم که مصنف
این کتاب است دختر سومی بابر شهنشاه مغل و در سنه ۹۲۹ در شهر کابل متولد گردیده است .
وقتا که شاه مذکور از دنیا رحلت نموده گلبدن بیگم مرحلهٔ هشتمین دورهٔ حیات را سیر
مینمود و خود در آغاز کتاب گوید . وقتی که حضرت فردوس مکانی از دار فنا بدار بقا
خرا میدند این حقیر ۸ ساله بود و بیان واقعه شاید کمترک بخاطر مانده باشد بنا برحکم
پاد شاهی ( اکبر جلال الدین ) آنچه شنیده و بخاطر بود نوشته میشود .
همایون نامه شامل وقایع خانوادگی ، طرز زندگانی ، طریقهٔ خوراک و پوشاک مراسم
عروسی و اعیاد و سائر رسومات فامیلی بوده و درعین حال باعتبارات سلیس و محاورات خانگی
که در نهایت لطافت است مرقوم گردیده است و درین زمینه نظیری جز دو کتاب دیگر
(که تالیف عباسه خواهر هارون الرشید و ولاده دختر مستکفی خلیفهٔ عباسی است )
ندارد و در حقیقت ظهور همایون نامه يك فصل روشنی بتاریخ مغل افزوده است با اینکه
يك عدهٔ مؤرخین خوبی در دورهٔ مغل بوجود داشته و کتابهای مفیدی تالیف کرده اند ولی مانند
۱٨٥


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٦ )

اکثر مؤرخین ووقایع نگاران مشرق اقتدار تحیر وقوت کلام خود را در گیر و دارهای میادین حرب و تاخت و تاز اقالیم صرف نموده ازین جهت کتب آنهايك قصاب خانة متحرك و مصوری بنظر می آیند ولی مورخ همان نامه بر خلاف این رویه کتاب خود را از مضامین مطلوب و فصول مرغوب و وقایع دلفریب مملو نموده و هر واقعه را مانند يك مصور زبر دستی تصویر مینماید شاید درین سبك خلقت او که مراد از نسائیت او باشد دخیل بوده از نگارش خون ریزانه و مطالب شور انگیز او را جداً باز داشته و برعکس آن از مطالب آرام و عبارات ملایم کار گرفته است مثلا رسیدن حرم بابر شاه را از کابل به هند بدین الفاظ تصویر میکند حضرت پادشاه خیال داشتند که تا کول جلالی پیشو از روند نماز شام یکی آمده گفت که حضرت را در دو گروهی گذاشته ام حضرت پاد شاه با بام تا اسپ آوردن تحمل نکردند و پیاده روان شدند و در پیش نخبه باهم در خور دند اکام میخواستند که پیاده شوند باد شاه بابا نماندند و خود در جلو اکام تا خانه خود پیاده آمدند .
علی ای حال کتاب مذکور در انقلاب دهلی سنه ١٨٥٧ ع بدست شور شیان افتاده بکلی مفقودالاثر گردید ولی خوشبختانه يك نسخة نا مکمل آن بتوسط کرنيل جارج وليم هملتن در سنه ١٨٦٧ شامل کتابخانه بر تیش موزیم لندن گردید و از همه اول داکتر چارلس ریو این کتاب جهان قیمت را در جزو فهرست کتب پیش بهای برتیش موزیم لندن معرفی نمود و پس ازان در سنه ١٩٠٢ ع مسزانیت ایس بیورج معة فهرست اعلام و ترجمه لغات ترکی بايك مقدمة مبسوط وشرح حال مصنفه و حواشی کامل بزبان انگلیسی از طرف ایشياتك سوسایتی لندن شایع نمود بعد ازان تاریخ این اثر نفیس و قشنگ که زادة افکار یکی از شهزاده بیگم های اسلام است در حوزة اطلاع مستشرقین آمده و امروز هر یکی از وجود چنین اثر نفیس و با قیمتی اطلاع دارند . ولي متاسفانه که از غلط کاری مطبع و بی پروائی صحیح کنندگان پروف در عبارات کتاب و فیاتی دست داده است. که برای همه خواندن کتاب سهولتی نداشته فقط عدة خواص میتوانند که عبارات آن را بطوریکه مراد نویسندة آن بوده است بفهمند .
ما مطالعه اینکتاب را بهمو طنانی که ذوق تاریخ دارند توصیه مینمائیم .
١٨٦


( ٦٧ )
مطبوعات و نشریات ما
شماره ( دوم ) سال دوم

مطبوعات و نشریات ما
۲
بقلم سرورجان جویا

سه چهار سالی بعد از آنعصر در زمان فرمان فرمائی امیر عبدالرحمن خان مطابع سنگی
يك ميزان وسیعتری در کابل دایر گشت ولی چه چاره که مجادلات داخلی واقدام سرکوبی
بعضی اقوام متمرد افغانستانی بتصور تامین امنیت و ترقی ملک وملت ، موقعیت تاسیس فابریکه
های حربی و صناعتی و نظم و نسق امور اداری را در نظر حکمداران اولویت و برتری میداد
به نسبت توجه یا توسعه در امور مطبوعات و نشریات یاغیره مؤسسات عرفانی ، مع هذا
کم و بیش یکرشته مطبوعات مستقلی مانند بعضی کتب و رسایل از قبیل آئینه جهان نما
( منتخباتيست از كلیله و دمنه ) نصایح نامه فارسی ( از گفتار خود امیر عبدالرحمن خان است )
دیوان عایشه درانی شاعره قندهار ، رساله در امراض اطفال ، کتاب مساحت ، ترغيب بالجهاد،
مبادی کیمیا وغیره در انعصر نیز بطبع رسیده و تا کنون هم در گوشه و کنار وطن موجود
و مهیاست که بعضی را خود نگارنده دیده ام وبرخی را از رفقای همقطار شنیده ام ، مگر
مقتضیات آنعصر چون برای ملیون امتیاز اینگونه مؤسسات طبع و نشر را ایجاب نمیکرد لذا
همه مطابع مجتمعاً اداره شده و بنام مطبعه سرکاری یاد میشد ازین رو اسمای جداگانه از مطابع
نیافته ایم که تعدد و ترقی موسسات عرفانی را شهادت بدهند ، اغلب آثار چاپی سنه ١٣٠٣

١٨٧


( ٦٨ ) مجله کابل شماره ( دوم ) سال دوم

و ١٣٠٤ هـ قری بطبع سنگی دیده شده و بنام مطبعه دار السلطنه کابل محتوم و مطبوع است ،
ناشرین و مهتممین آنها گاهی منشی عبدالرزاق خان است و گاهی سارجن میجر میر محمد عظیم خان .
تا سنه ١٣٠٣ هـ قمری هر چه بطبع رسیده اثر همان مطابعی بوده که از دوره اعلیحضرت امیر
شیر علیخان مانده ولی اوراق مطبوع مابعد آن تاریخ از مطابعی میباشد که در ١٣٠٤ به امر
امیر عبدالرحمن خان با کارخانه جات دیگری از خارج وارد شده است و بیشتر اوقات این
مطابع بطبع اوراق صکوکات، وثیقه جات و تکت های پستی و برخی فرامین اشتهاریه و اعلانات
دولتی که در اطراف واکناف مملکت انتشار مییافت مصروفیت داشتند و همین حالت دوام
ورزید تا عصر سلطنت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان گویا کشمکش ها یا مجاهدت و کوشش های
دوره امیر عبدالرحمن خان بدوره سراجیه ثمره امن و آرامش داد که بازار علم و معارف رواج
خوبتری یافت مدارس و مؤسسات عرفانی بهر طرف قائم گردیده دستگاه مطابع هم وسیعتر شد
نشریات هم نبویه خود شروع شد او این مرتبه ماشین های تیپوگراف و زنکوگراف از اروپا به
افغانستان در آن او ان وارد و دایر گشت چنانچه اولین شماره سال دوم سراج لاخبار افغانی که مصادف
است بتاریخ ۱۲۹۱ شمسی از نخستین کارهای همان مطابع حروفی میباشد و غیر آن یکسلسله کتب
دیگری هم از تالیفات جناب طرزی مانند ( ادب در فن ) ( روضه حکم ) ( از هر دهن
سخنی و از هر چمن سمنی ) سیاحت : در جو هوا ، دوره کره زمین ، در بحر و غیره در یکی
از ان مطابع که بنام عنایت موسوم است بطبع رسیده .
در دوره امانی این مؤسسات باسلوب تازه تر تعمیم یافت و تا اندازه قویتر گردید ،
مطابع حروفی وسنگی در مرکز مواضع و اسمای مختلفی مانند مطبعه وزارت معارف ، مطبعه
امان افغان ، شرکت رفیق ، اداره انیس ، شرکت کاظمی و در ولایات هم بتاریخ ١٢٩٩ و
١٣٠٠ شمسي يك يك پايه مطابع سنگی دایر گشت فقط اغتشاش داخلی و دوره حبل سقوی
اگر برای مدت قليلي يك سكته و پراکندگی در مطبوعات و نشریات ما وارد کرد آن هم
بشروع سلطنت اعلیحضرت نادر شاه برطرف شده در دوره عرفانی نادری برعلاوه نظم
و ترتیب با ترمیمی که نصیب شکست و ریخت آن مؤسسات گردیده و یکعده ماشین ولوازم
تازه تری از خارج وارد گشته و نواقص آنها تکمیل گردید ، مؤسسات طبع و نشر و عمال

۱۸۱


( ٦١ )
شماره ( دوم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما
آنها نیز بنظر و قرو اهمیتی دیده شده و میشوند چنانچه اولین شماره سال دوم مجله کابل و مجلات دیگریکه درین ماه و سال از دستگاه مطبوعات بیرون آمده و میآیند بهترین گواه مقال ما شناخته خواهد شد .
موضوع مطبوعات را وقتی بآخر رسانیدیم بموجب تقسیمات این مقاله بایستی برویم سر نشریات جرائد و مجلات که مبدأ تاریخ آنهم در وطن از دوره زمامداری اعلیحضرت امیر شیر علیخان است تا مسلسلا باین آوان برسد .
قسمت های نشریات از آوان شروع آنها در دنیا تا کنون همینطوریکه بحسب ظاهر تغییرات رنگ و صورت بخود گرفته اند در عالم معنی نیز تغییر رویه و رفتار داشته و در هر وقتی بروي مسالك مختلفی منتشر شده اند و همین حالت های نشریات عمومی نشرات وطنی ما را نیز فرا گرفته است مثلا جراید یکوقتی تنها مبشر اطلاعات بوده اند وقتی موعظه و هدایات میدادند و زمانی مانند آئینه رو بروی هر فردی واقع شده خوب و زشت هر کسی را بچشم خود او و دیگران تجسم میکردند نیکی ها را تحسین و بدی ها را تقبیح و تنقید مینمودند ، غرض اگر ما جراید و مجلات منشوره وطنی را با روحیات نویسنده گان آنها بخواهیم مورد بحث و تذکر درین مقاله قرار بدهیم بسیار طولانی شده عدم فرصت و علل ديگري شايد فعلا مساعد نباشدلذا مصمم شدیم یکسلسله جراید وطنی را با اسمای نویسنده ها و تاریخ تاسیس ایشان اختصاراً در قید نگارش بیاوریم اگرچه این مسئله هر وقت و ناوقت در صحایف جراید موجوده نیز یاد شده و برای ما تکرار گفته خواهد شد اما دور از فایده نخواهد بود در کلکسیون مجله کابل هم تاریخ مرتب و تا اندازه نزدیک بحقیقت از مطبوعات و نشریات وطن برای استفاده علاقه مندان آنها مندرج و مهیا داشته باشیم .
شمس الاخبار :
اولین جریده که در افغانستان جلوه گر عالم مطبوعات و نشریات گردیده همین جریده شمس الاخبار است كه بعضی ها آن را بنام شمس النهار هم یاد میکنند اگر چه متاسفانه با کوشش زیاد بدیدن اصل آن اوراق نایل نیامده ایم ولی بکثرت اقوال دانشمندان وطنی میتوان شمس الاخبارش گفت ، شمس الاخبار همان جریده ایست که تقریباً ۵۸ یا ۶۰ سال پیشتر
۱۸۹


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۷۰ )

ازین در عصر اعلیحضرت امیر شیر علیخان در مطبعه شمس النهار بطبع میرسید و وعظ نامۀ
تاریخي ١٢٩٤ ه قمری را که پیشتر ذکر کردیم از علاوه های این جریده می شمردند ،
در سر لوحۀ اخبار موصوف بصفت نگارنده گی اسم قاضی عبدالقادر خان دیده شده طبع آن
سنگی و قطعش را طوریکه میگویند از روز نامۀ اصلاح موجوده کوچکتر و از اوراق
کاغذ های سفید معمولی که فعلا در دفاتر بکار میبرند بزرگتر است عدد اوراق آن اصلا
دو ورقه بوده و گاه وقتی تا ١٦ صفحه هم از طبع بیرون می آمده مباحث آن بیشتر مسایل
سیاسی ، دینی و اجتماعی و تطبیقات تمدن با تدین بوده ضمناً از اطلاعات داخله و خارجه نشریات
مینموده شمارات آن پیش از ایام انقلاب هم که نزد اهل ذوق موجود بوده تا ٢٤ شماره دیده
شده است بهر حال این موضوع را میگذاریم برای آینده بعد از بدست آوردن اصل این
جریده عیناً مشاهدات خود را در مجلۀ کابل منتشر خواهیم نمود .
سراج الاخبار :
سراج الاخبار افغانیه یکی از آن جراید نامدار وطن ماست که از بیست و یکسال
قبل خدمات تنویریۀ این محیط را متعهد بوده و مدت ٨ سال تمام با استقامت و پافشاری
نویسندۀ فاضل خویش محمود طرزی و با منتهای لیاقتی که در خور شان يك جریده و جریده
نگاری باشد در پیشرفتهای معنوی و عرفانی افغانستان خدمات قابل تقدیری را انجام داده
اگر چه این اخبار در سال چهارم از دورۀ سلطنت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان باهتمام مرحوم
عبدالرؤف خان قند هاری هم بنشر يك شمارۀ خویش ، در فضای تاريك مطبوعات این سرزمین
با روشنی خفیفی نمودار گشته بود ولی پیش از نشر شمارۀ دوم برای شش سال دیگر سقوط نمود
بعضی از دوستان که ازان اوان اطلاعات صحیحی دارند میگویند متجاوز از شش ماه همان
يك شماره هنگام طبع معطل ماند تا امتیاز و اجازۀ نشر آن ارا از حکومت حاصل نمودند ،
مگر چه سود که پس از سقوط او هيچيك پرزه باقی نیست .
دورۀ دوم سراج الاخبار افغا نیه تقریباً در سالی دهم عصر سراجیه بمدیریت و سرمحرری
جناب محمود طرزی و نگرانی علی احمد خان ايشك آقاسی حضور پاد شاه دایر شد اولین شمارۀ
سال اول آن از تاریخ ١٦ میزان ١٢٩٠ شمسی بطبع سنگی و قطعی مناسب که ازین کاغذهای

۱۱۰


یاد گار بودا در حدود شیوکی « کابل »


( ۷۱ ) مطبوعات و نشريات ما شماره ( دوم ) سال دوم

معمولی عريضه باشد درهر ۱۵ روز يك شماره ۱۲ صفحه انتشار می یافت ، ولی بمرور ایام در ترقیات صوری و معنوی خود افزوده مثلا پس از دوره شش ماه در اوراق او چهار صفحه علاوه شده که باستثنای صفحات وقایه آن مجموعاً ۱۶ صفحه طبع میگردید ، همچنان در اواخر سال هم يك يك مجموعه کوچکی بطور هديه و فوق العاده از طبع بیرون می آورد ، از آغاز سال دوم آن مسلسلا بمطبعه حروفی و مصور چاپ گردید . بعد از یکسال و نه ماه اسم نگران بموجب مرقومه خود او که در جریده مندرج است از سر لوحه اخبار بر داشته شده و از شماره ۱۹ سال ۲ بطور يك اخبار ملی بنام مدیر و سر محرر موصوف مستقلا نشر گردیده و همینطور مضامین از موضوعات علمی ، فنی ، سیاسی و اخلاقی بحث رانده و در سایر امور طباعت بايك آب و تابی که تا کنون در جراید وطنی نظیر آن دیده نشده در راه نهضت های فکری و انتباه عامه انجام وظیفه نموده سلسه نشریات این جریده دوام ورزیده تاسال هشتم و از سال هشتم ۶ شماره هم سه ماهه را از طبع خارج ساخته که شماره آخرین آن از تاریخ ۲۷ قوس ۱۲۹۷ و سقوط این جریده مصادف است با ختام دوره سراجیه .

صاحب سخن

چو صاحب سخن زنده باشد سخن
به نزد همه رایگانی بود
یکی را بود طعنه بر لفظ او
یکی را سخن در معانی بود
چو صاحب سخن مرد آنگه سخن
به از گوهر نغز کانی بود
زهی حالت خوب صاحب سخن
که مرگش به از زندگانی بود
از محمد ابن نصیر

طمع بریدن

تا کی گوئی که اهل گیتی
در هستي و نيستي لئيمند
چون تو طمع از جهان بریدی
دانی که همه جهان کریمند
رودکی


(۷۲)
شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل

عالم تاریخ

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(۱۲)
افغان در هندوستان

سلسله موالی غور ( شاهان قطبیه ، شمسيه ، غياثيه )
بعد ازانكه سلطان شهاب الدین غوری بمرد و سلطان محمود غوری بر تخت شهنشاهی افغانستان جلوس نمود عنوان پاد شاهی هندوستان از در بار افغانستان به قطب الدین ايبك غوری سپه سالار ونائب الحکومه هندافغانی اعطا شد . ازین بعد است يك سلسله پادشاهان افغان درهندوستان سلطنت نمودند وعمر این سلطنت ها از سال ٦٠٢ هجری تا ظهور خانواده بابر در هند طول کشید ، در طی این زمان دولت های مختلفه ومستقله افغان در اکثر حصص هندوستان از قبيل ممالك بهار ، گجرات ، مالوه ، مندو ، د كن وغیره فرمانفرمائی کرده وبه نشر آداب ومدنيت افغانی پرداخته اند ، ولي ما درينجا در ترجمه حال اینخاندا نهای شاهی افغان ابتدا به تحریر شرح حال سلاطین هند که پایه تخت آنها قلب هندوستان وشهر دهلی بوده مینمائیم ، چونکه مرکز عمده تر افغان درهندهمان دهلی بوده وسلاطین دهلی برسایر دولت های افغانی هند رجحان داشته وگاهی هم بر آنها استیلا جسته اند .
سلسله او لین پادشاهان افغان در دهلی آغاز ازملك قطب الدين ايبك غوری کرده ومنتهى به سلطان معز الدين كيقباد میگردد که از سال ٦٠٢ تا ٦٨٧ هجری درمدت ٨٥ سال سه خاندان ( قطبيه ، شمسیه ، غياثيه ) به تعداد ( ۱۰ ) نفر حکمرا نی نموده اند ، این سلسله در تاریخها غالباً بنام سلسله غلامان يا موالى غور ذکر شده ولهذا در معرفت خود اذهان مطالعین را
٠٠١٩٢


شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۳)

در اشتباه گذاشته اند، چه دران عهدها که ما از ان سخن میگوئیم غالباً غلامان دربار سلاطین مشهوره آسیای وسطی از نژاد تورک بوده اند، و بهمان جهت است که قسماً مؤرخین این سلسله افغان را که به موالی معروف شده بودند نسلا تورك شناخته و گذشته اند، و از آن جمله است محمد قاسم مؤرخ دکنی که در چاه این اشتباه گردیده و اغلب مؤرخین ازو پیروی کرده اند، فرشته عادت دارد در اکثر مواقع پادشاهانی را که نسلا پادشاه نبود و از مراتب پست دولتی بغتتاً قدم بسر پر سلطنت گذاشته اند بلا استثنا جزو غلامان دربار پندارد و غلامان را نیز رو بهمرفته از دودمانهای تورك شمار نماید، واقعاً این قضیه مسلمۀ تاریخی که: نسل افغان هیچگاه عبد و غلام نشده، نیز این اشتباه بعض مؤرخین را تقویه و تأئید مینماید، در حالیکه مؤرخین و محققین مغرب در نتیجه تتبعات و تحقیقات عمیقه خود ها تا اندازه کافی برفع این اشتباه کوشیده اند و از ان جمله است مستر فریو فرانسوی که در کتاب خود موسوم به (افغانستان فریو) ابتدا به ترجمه حال سلطان قطب الدین ايبك غورى سرسلسله غلامان غور بسخن آغاز کرده و او را نه غلام سلطان شهاب الدین غوری و نژاداً تورك می شناسد بلکه توضیح میکند قطب الدین جرنیل یکی از قبایل افغانی غور بوده و نژاداً منسوب به قبیله (لود) افغان های غور است (رجوع شود برای شناختن قبیله لود در شجره های انساب قبایل افغانی) بعض مؤرخین خرافاتی و افسانه پسند مشرق که معتادند برای هر قضیۀ قصۀ جعل نمایند گفته بودند در توركها معمول بود کسیکه انگشت كوچك او مقطوع میشد به ايبك موسوم میگردید، چون قطب الدین انگشتی نداشت ایبك خوانده شد . ما میتوا نیم از مطالعه تاریخ این افسانه را تکذیب کنیم و مدلل نمائيم انگشتان قطب الدین کامل بوده و وجه تسمیه او به ايبك ازان جهت است که او منسوب به قبیله (ايبك شعبۀ سنی شاخۀ سروافی شجره افغانان غور) بوده و قبیله ايبك در شجره انساب باقبیله (لود) که فریو یاد کرده یکجا میشود (برای فهم این مطلب رجوع شود بشجره های انساب قبایل افغانی) پس قطب الدین چنانیکه بین افغانها رسم بوده و نام هر شخص با اسم قبیله وی او ضم میشد، قطب الدین ايبك معروف گردید، و این نه تنها قطب الدین است که منسوب بقبیله ايبك بود بلکه چندین نفر سرداران مشهور دیگری از این قبیله است که بهمان نام قبیله وی اييك خوانده می شدند

۱۹۳


شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (٧٤)

در صورتیکه با فامیل شخصی قطب الدین هیچ ربط و بسته گی نداشتند از قبیل :- طغاج ايبك غوری حاکم پتهنده در عهد نائب الحكومه گی قطب الدین ايبك وملك سيف الدين ايبك غوری ژنرال ملكه رضیه سلطان بنت سلطان شمس الدين التمش وملك محمد كشلى ايبك غوری در عهد دولت سلطان غیاث الدین بلبن و امثالها (برای شناختن این سر داران ایبکی رجوع شود بتاریخ فرشته در حوادث سلسله موالي )
هكذا مؤرخین افسانه پرست راجع بشرح حال سلطان شمس الدین التمش و غیاث الدین بلبن مثل شرح حال قطب الدين ايبك قصه های خوانده اند که نمیتوان بآنها اعتماد نمو از قبیل آنکه این سلاطین غلامان تورکی نژادی بوده و در طفولیت بيك ماجرای حیرت آوری بعد از چندین سرگردانی ها شمس الدین بدربار قطب الدین ايبك وغياث الدين بدربار شمس الدين واصل شده اند مثلیكه عيناً قطب الدین بهمان طرز بدربار شهاب الدین رسیده بود. در صورتیکه بر عکس این اقوال میتوان از ملاحظه تاریخ بخوبی مدلل شد شمس الدين وغياث الدين مثلیکه آنها گفته اند غلامان اسير وطفلان بيخانمانی نبوده بلکه هر يك فاميل شخصی داشته اند که چه در عهد سلطنت خانواد های خود شان و چه در عهد سلطنت خاندان غلجيه ( شهریاران دهلی صاحب اسم و رسم معروفی بوده اند و زان جمله است ملك مهجور كه او را ملك چمچو نيز خوانده اند پسر ملك كشيلی خان ايبك و شیر خان مشهور برادر زاده های سلطان غیاث الدین بلبن که از اول الذکر در عهد ملك جلال الدين فيروز غلجي شهنشاه هندوستان نائب الحكومه ولایت (کره) مقرر ومؤخر الذکر در عهد دولت ناصر الدين محمود بن شمس الدین التمش بحكومت پنجاب مامور گردید، و فرشته خود نیز از اسم و رسم اینها و نسبت برادر زاده گی شان سلطان غیاث الدین بلبن مكرراً ذکری مینماید. و ازين پاك معلوم میشود غیاث الدین بلبن منسوب بقبیله ايبك شاخه سروانی افغانان غور بوده است. و بهمین جهت هاست که غالب تاریخهای کلاسی انگليسی هند سلسله غلامان غور را از قطب الدین ایبک و شمس الدین التمش گرفته تا خاندان غیاث الدین بلبن رو بهر فه جزو سلاطین افغان در هند می شمارند و ازان جمله است تاریخی کلاسی هند که مستر مارسدن انگلیس برشته تحریر آوریده . بهرحال میرویم به مقصد :

١٩٤


شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (75)

خانواده قطبیه
قطب الدین ایبک غوری ژنرالی
فاتح و سپاهی کار آزموده بوده در
عین حال انترست مخصوصی به تعمیر
وعمرانات داشت در سخاوت نیز
ضرب المثل وجهان جهت معروف
به (لک بخش) گردید بهاؤ الدین
أوسی که یکی از فضلای عهد بود در
مدیح قطب الدین اشعاری گفت که
این دو بیت ازو ست :

موزه کابل

ای بخشش لك ، تو در جهان آورده
کان را کف تو ، کار بجان آورده
از رشك كف تو ، خون گرفته دل کان
در لعل بهانه در میان آورده
قطب الدین در سال 588 هجری
از طرف سلطان شهاب الدین
غوری سپه سالار ونائب الحکومه
هندوستان مقرر وولايات كهرام ،
سمانه بمضافات او افزوده شد .

سلطان قطب الدين ايبك پاد شاه هند وستان
از کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابل
عکس برداشته شد .

قطب الدین بعد از نیل باین رتبه قلعه میرت را فتح ومتعاقباً بعد از محارب خونین شهر دهلی را
از راجپوتها متصرف شد و او را در عوض شهر لاهور پایه تخت کل ممالك هند افغانی قرار داد

295


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )

و در سال ٥٨٩ قلعه کول را کشاد هنگامیکه شهاب الدین بغرض تسخیر ولایت بنارس
از افغانستان عسکر کشید قطب الدین پنجاه هزار عسکر سواره از ملاحظه سلطان عبور
داده و بصفت مقدمه الجیش در بنارس هجوم برد این هجوم قطب الدین باندازه دهشت ناک
بود که تمام از ذوی چپچند رای شهریار بنارس مغلوب و خودش مقتول گردید ، شهاب الدین
بعد ازین فتح تا اقصی بلاد بنگاله بتاخت و بقول فرشته یکهزار معابد هنود را تخریب نمود ،
پس از عودت شهاب الدین در افغانستان قطب الدین اجمیر را که با جگگذار بود بصورت
قطعی اشغال و مستقیما نشیمن گاه حکام افغانی قرار داد و در سال ٥٩١ ولایت گجرات را
بتاخت ، قطب الدین یکباری هم بدریار غزنی عزیمت نموده و پس از عودت او در ٥٩٢
بنای جامع کبیر او در دهلی با تمام رسید ، متعاقباً قطب الدین در رکاب شهاب الدین بیانه را
فتح نمود و در ٥٩٣ در تلافی شکستی که از راجهای راجپوتانه و نهر واله دیده بود با اتفاق
عساکر امدادی افغانستان و ژنرال های نو وارد غزنی از قبیل اسلام خان ،
اسد الدین خان ، ارسلان خان غلجائی ، نصیر الدین حسین ، اعز الدین مؤید ، شرف الدین
محمد غوری ، بنهر واله عسکر کشیده سرداران راجپوت را شکست سختی داد
و درین جنگ معروف پنجاه هزار مقتول و بیست هزار اسیر از دشمن گرفت و بعد ها
بگجرات کشید ، در سنه ٥٩٩ ولایت کالنجر را باجگزار و پنجاه هزار هندو را مسلمان ساخت
و از انجا بفتح کالپی عازم و شهر مهوبه پای تخت او را اشغال نمود ، پس از ان بداون را
مسخر کرد و در سه شنبه ١٨ ذی قعده ٦٠٢ هجری بفرمان سلطان محمود غوری در لاهور به
تخت سلطنت هندوستان جلوس نمود و بقول خورشید جهان ملك بتنی متی ( متی قبیله از
افغان است ) را بخطاب خانعالم و وزارت مملکت و ملك قاورد متی را بخطاب خانخان و سپه
سالار کل اودوی هندوستان مخاطب و مقرر ساخت ، سلطان قطب الدین در ٦٠٣ بگوشمالی
تاج الدین یلدز غوری عازم پنجاب و از آنجا وارد شهر غزنی شد و بعد از عودت در پنجاب
در سال ٦٠٧ هجری در لاهور وقتیکه چوگان میباخت از اسپ اوفتاده و بمرد .
آرام شاه پسر قطب الدین بعد از فوت پدر تاج دولت بر سر نهاد ، ولی در کمتر از سالی
ضعف اداری و عشرت پرستی او در ارکان دولت تولید فتور نموده هنود از تأدیه باج

١٩٦


شماره (دوم) سال دوم
افغان در هندوستان
(۷۷)

استنکاف ورزیدند ناصر الدین قباچه غوری در نواح ملتان واو چه وبکگر اعلان استقلال
نمود و سر داران غلجائی در بنگاله دم از خود مختاری زدند لهذا رؤسای پایه تخت در صدد
جلو گیری از تجزیه امپراطوری بزرگ برآمده ارامشاه را خلع و ملك شمس الدین غوری
را که دا ما د قطب الدين ا يبك و حکمران بداون بود در دهلی احضار و بصفت شهنشاه
هند و ستان قبول نمودند .
خاندان شمسیه :
ملك شمس الدین که در دربار قطب الدین مشہور به آلتمش و یکی از اقارب و مامورین صمیمی او بود
بکثرت تجارب و صفات زمامداری متصف و چندی حکومت گوالیار و بعد ها از بداون داشت
و در سال ۶۰۷ هجری قدم بسر یر سلطنت گذاست و ٢۶ سال با نتهای کیاست و سیاستمداری
حکومت نمود، شمس الدین در حین آنكه يك پادشاه عادل و مدنيت پرور بود يك نظامى مجرب
نیز محسوب میشد و غالب عمر او در محارب بسر رسید و از انجمله است حرب تر این در سال
۶۱۲ که تاج الدین یلدز غوری پادشاه غزنی و پنجاب را مغلوب و محبوس نمود و در سال
های ١٤ - ۶۱۵ در کنار آب چناب با ناصرین قباچه غوری شهریار ملتان و سند رزم داده
او را مغلوب و متعاقباً منقرض نمود ، و در سال ۶۲۲ حکومت غلجائي افغان را در لگنپوتی
و بهار مطیع اوامر پایه تخت دهلی ساخته باین وسیله دوباره بتوحيد اداری و سیاسی شهنشاهی
عظيم هند افغانی نائل و کامیاب گردید . شمس الدین در سال ۶۱۸ جلو هجوم جلال الدین
خوارزم شاه حریف فراری چنگیز خان را در هند گرفته و او را مجبور بفرار جانب سند
نمود و در سال ۶۲۴ قلاع مندو وعلا قهای سوالک را مسخر نمود فاضل معروف امير روحاني
این فتوحات مشعشع او را استقبال کرده و منجمله گفت :
خبر باهل سماء برد جبرئیل امین
زفتح نامۀ سلطان عهد شمس الدين الخ .
شهرت شهامت و عظمت مقام سلطان شمس الدین خليفة المسلمين را وادار نمود در سال
۶۲۶ توسط هیئت سفارت عرب جامۀ سلطنت در خدمت او ارسال نماید .
شمس الدین در سال ۶۳۱ ولایت مالوه را فتح و بتخانه های سه صد سالۀ آنرا تخریب
اصنام را در برابر دروازۀ جامع دهلی بخاك فرش نمود و خودش در سال ۶۳۳ در پایه تخت

۱۹۷


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۷۸ )

دهل رخت بسرای دیگر کشید .
پس از شمس الدین پسرش رکن الدین فیروز شاه در سال ٦٣٣ بادشاه شد ولی او را
ب شور جوانی خیال شیرین لبان در سر بود لہذا بعشرت وانٹ مشغول گردید و سررشته امور
از هم ژولید ، ملکه مادرش دست تعدی بسایر زوجات شمس الدین دراز کرد بناچار سران
افغان دست از کار کشیده و طريق مخالفت اختیار نمودند ، بالاخره ملك اعز الدين
محمد غوری سالار بداون و ملك علاؤ الدين شيرخانی نائب الحكومة لاهور و ملك سيف الدين
کوچی حاکم ہانسی بانظام الملك جنیدی وزیر مملکت و سایر درباریان دهلی چون تاج الدین
غوری و ملك محمد دبير و بهاؤالدين حسن غورى وملك كريم الدين وضياء الملك شير خانی
و غیره متفق گردیده شاه جهان را خلع و جایش را بشهزاده خانم زیبائی سپردند این
شهزاده خانم که ملکه هندوستان گردید رضیه سلطان بن شمس الدين التمش و اولین ملکه
افغانستان است در دوره اسلام که قدم برتخت سلطنت گذاشته .
ملکه رضیه بقول فرشته از عارم فی الجمله نصیبی داشت و قرآن با لحن خوش همی خواند
و او در سال ٦٣٤ قبای سلطنت در بر و کلاه بادشاهی در سر نهاده و بقول مؤرخین مانند
آفتاب بیحجاب قدم بسریر دولت گذاشت ، رضیه هوس سرشاری داشت و در اندك مدت به تمام
مخالفین خود فایق آمد ، رضیه وزارت مملکت بخواجه مهدی غزنوی که یکی از افاضل افغان بود
اعطا و نیابت عسکر به ملك سيف الدين ايبك ( ايبك قبيله از افغانان سروانی غور است )
داد و در تمام مملکت محروسه قوانین را که در آن زمان ( قواعد وضوابط ) گفتندی نافذ
نمود ، یکبار هم با هنود حزب داده و قلعه رنتهور را تخلیص کرد . معهذا وقتی آمد که سواران
افغان در صدد خلع این ملکه تاج دار بر آمدند ومورخين علت آنرا ترقيات
زاید الوصفی در دربار دانند که ملکه بیکی از اشخاص پست و ناکرده کاری داد ، اینشخص
که اسباب انقلاب سلطنت گردیده جمالدین یاقوت نامی بود که از درجه میر آخوری
اسپان به مراتب امير الامرائی آنزمان ارتقاء بود ، اخراً هنگامیکه رضیه سلطان عسکر
بگوشمالی ملك التونيه حاكم بتهنده میکشید از طرف سرداران مخلوع گردیده و برادرش
معزا لدين بهرام شاه بپادشاهی قبول شد ، خود ملكه در یکی جنگ های که بر عليه

۲۸۱۹۸


شماره ( دوم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٧٩ )

برادر نمود کشته گردید. بهرامشاه در سال ٦٣٧ پادشاه شد اما نفاق امرای دربار و مامورین دولت بحدی زیاد شده بود که از اصلاح آن عاجز بود ، مغول در عهد او بمحاصره لاهور مشغول گردید و نائب السلطنه هندوستان که در انعهد وکیل السلطنه خوانده می شد سردار قطب الدین حسن غوری در سال ٦٣٩ از دهلی بدفع مغول عسکر کشیده و آنها را طرد نمود ، لیاقت نائب السلطنه غوری نمیتوانست از اختلاف آرای روساء جلوگیری کند لهذا بزودی بهرام شاه خلع و سلطنه به علاو الدین مسعود شاه بن فیروز بن التمش تحویل یافت .

در عهد مسعود شاه مغولها مکرراً بهند هجوم آوردند و بار اول لکنهوتی را محاصره نمودند عساکر مسعود در سال ٦٤٢ آنها را از لکنهوتی فرار داد ، فرشته قیاس کند مغول از راهی به لکنهوتی وارد شد که سلطان محمد بختیار غلجی از همان راه عسکر به مملکت تبت و خطا کشیده بود . در سال ٦٤٣ عساکر مغول از قندهار گذشته به سند رسید و سلطان مسعود بالذات بجنگ آنها عسکر کشیده و شکست سختی بدشمن وارد نمود . بعد از کمی سلطان بشرب مدام پرداخت و نفاقی که در غالب امور مخصوص افغانها است در میان آمده بالنتيجه منجر بخلع مسعود وسلطنت عمش ناصر الدین محمود بن شمس الدین التمش گردید .

از حسن اتفاق سلطان ناصر الدین محمود که در سال ٦٤٤ تاج سلطنت بسر نهاد پادشاهی عاقل وسیاس و در عین حال عادل وفضیلت پرور ، متقی و مهذب بود ، او توانست از طرفی نفاق و سر کشی عمال دولت را که از سالهای چندی باینطرف علت هرج و مرج امور مملکت گردیده بود بکلی رفع نمایدو از طرفی به تنبیه عاصی ها ومحارب با هنود مشغول گردد ، ناصر الدین در سال اول پاد شاهی خود عسکر بسند کشیده وطوایف زبر دست کهکران را که متمرد بودند سرزنش سختی نمود و در سال آینده ( ٦٤٥ ) در حوالي آب جون راجه آنولایت را شکست صعبي داد ، سه سال بعد تر ( راجه انرور ) جاهیر دیو نام را مغلوب قطعی کرد ، در طی این زمان ژنرال دلاور او شیر خان افغان بافغانستان تاخته و پایه تخت قدیم افغانستان را از چنگال وحشیان مغول تخلیص نمود و چندی در انجا خطبه بنام سلطان خواند در سال ٦٥٣ مغولها بسندوملتان هجوم نمودند و سلطان محمود بشدت آنهارا مغلوب وفراری ساخت . سلطان محمود با اینهمه قدرت عسکري و فتوحات پیاپی قدم از جاده اخلاق حسنه

١٩٩


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(۸۰)
بیرون نگذاشت وباوجود جلال وجمال در باری شخصاً درحرمسرا فقیرانه زیست می نمود، محمد قاسم گوید روزی ملکه هندوستان (زوجه سلطان) از شوهر تاجدار خود التماس نمود اقلا کنیزی که طبخ طعام نماید باو ارزانی دارد تا دستهای او اندکی از خشونت تطبیخ آسوده و بهتر گردد ولی سلطان جواب داد بیت المال المسلمین حق بندگان خداست نه از من پس مرا از انجام خدمتی که موقوف به پول است معذور دار. معهذا سلطان برای حفظ شئون مملکت در خارج حرم در بار خودرا بانتهای عظمت وشوکت نگه میداشت بنوعیکه جلال درباری او را در آنزمان نظیری در ممالك آسیا نبود در سال 658 هلا كوخان مغل فارس سفارتی در حضرت سلطان کابل نموده از طرف سلطان در خارج شهر دهلی ملك غیاث الدین بلبن خورد که خان اعظم و سپه سالار هندوستان بود با دوصد هزار عسکر پیاده وپنجاه هزار سوار رساله و دو هزار فیل جنگی و سه هزار عراده توپ سفارت هلا کورا پذیره نمود، سفارت مغول از دیدن اینهمه صلابت عسکریه نه مبهوت بلکه مرعوب گردید ومقصدی که سلطان از تخویف با الواسطه هلا کو خان داشت بعمل رسید، سلطان درحالیکه در بار او به منتهای جمال آراسته بود وبعلاوه صدور وعلما وفضلا بیست و پنجنفر شهزاده فارس وماوراءالنهر (فراریان چنگیز و پناه آورنده گان بدبار هند افغانی) و چندین نفر رای ورای زاده گان هندوستانی در پیش تخت او صف بسته خدمت بودند، سفیر هلا کو را قبول نمود، قاضی منهاج السراج جرجانی آن شاعر ونویسنده معروفی که کتاب تاریخ طبقات ناصری را بنام سلطان محمود نوشت در مدیح این در بار سلطان اشعاری سرائید که ازانجمله است:
زهی جشنی کزان اطراف چون خلدبرین گشته خهی بزمی کزان اکناف عدن راستین گشته
زفر ناصر الدین شاه محمود بن التمش ملك نزدش دعا خوانده فلك پیشش زمین گشته
مبارك باد بر اسلام این بزم شه عالم کزین ترتیب هندوستان بسی خوشترز چین گشته
والحاصل این سلطان قابلی که دوره عظمت ومدنیت قطب الدین ايبك وشمس الدین التمش را در هندوستان تجدید نمود در سال 664 هجری رحلت فرمود.


شماره ( دوم ) سال دوم افغان در هندوستان ( 81 )

خاندان غیاثیه :
بعد از فوت ناصرالدین چون در خاندان سلطنت شخصیکه بتواند از عهده نگهداری
این سلطنت عظیم بر آید موجود نبود لهذا بمشوره امرا و سرداران پایتخت ملك غیاث الدین
بلبن خورد كا وزیر وسپه سالار هندوستان و در عین حال داماد سلطان شمس الدین
التمش بود بلا فاصله در قصر سفید دهلی بر تخت پادشاهی عروج نمود ( غیاث الدین
را بدانجهت بلبن خورد میخواندند که با ملك اعز الدین بلبن بزرگ حاکم ولایات اجمیر ،
ناگور ، سند - در عهد بهرام شاه التمشي - مشتبه نشود ) غياث الدين بنوعيكه پیشتر
گفت ایم منسوب بقبیله ايبك شاخه سروانی افغانان غور بوده و چون او پروریده دربار
شمس الدین التمش بود لهذا متأثراً در غالب امور رویه شمس الدین را تعقیب مینمود ،
جز آنکه در موارد اداری وسیاسی بسی از او قهار و سخت گیر تر و به جمال و جبروت
درباری مبالغه کار تر بود . بعضی مؤرخین می نویسند که در باریان غياث الدين خنده
او را از وقت عروج به تخت سلطنت تا هنگام مرگ ندیدند ، محرمان خاص سلطانی
حتی در خلوت و شبانگاه اور ابدون موزه و کلاه شاهی نیافتند . بهرحال غیاث الدین در پیرانه سری
تاج سلطنت بسر نهاد و با قلب جوانی بکار آغاز و نخست امور دولت را باهل آن سپرد
و بعدها به تنظیم کشور پرداخت . غياث الدين در محارب با باغیان هنود مخصوصاً از ساکنین
کوهپایه بسی گشت و غنایم وغرامات جنگ در نهایت و فرت بدست آورد بحدیکه اسپی
بسي تنگه در اردوی سلطان قیمت پیدا کرد . معهذا سلطان غياث الدین در علم و ادب پروری
نیز مشهور بود و دربار او آرامگاه علما وفضلای متعدد زمان و از انجهت غالب مؤرخین
اسلام اورا نظیر دربار سلطان محمود زابلی دانسته اند ، بالطبع اخلاق غیاث الدین که شمشیر
و قلم را توام می پرورید در درباریان او مؤثر بود لهذا رجال در معرض شهود آمد که
هريك در حد ذات خویش از رجال تاریخی بحساب میروند و از انجمله است سردار ايبك
محمد کشلیخان غوری که در تمام فنون جنگی سرآمد اقران بوده و سایر صاحب منصبان آنزمان
حتی شهزاده های شجاع مغول در خدمت او بمقصد استفاده میشتافتند . هكذا علاء الدين محمد
بن اعز الدین کشلی غوری که در بزم و سخا و فضیلت پروری معروف عهد بوده وافاضل از
بغداد ، عراق ، افغا نستان ، ماور أ لنهر در خدمت او میرسید ، در رأس اینهمه رجال نامور

201


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٢ )

دربار غیاث الدین پسر و ولیعهد او شهزاده محمد سلطان قرار داشت و او یکی از شهزاده های بافضل و ادب آسیا میتوان بشمار رفت امیر خسرو دهلوی این شهزاده را بسی می ستاید و در فهم شعر و ادب وحدت هوش، حافظه قوی، حسن خط او را تمجید می کند بقول فرشته محمد سلطان جنگی از اشعار بخط ملیح خود نوشته که دارای بیست هزار بیت منتخب بود، صوفی های معروف آنعهد مثل شیخ عثمان ترمذی و شیخ صدرالدین ابن شیخ بهاءالدین زکریا در ملتان مکرراً در مجلس شهزاده تنزل مینمودند، محمد سلطان دوبار تحف و هدایای زیادی در خدمت شاعر و فیلسوف فارس سعدی شیرازی فرستاده حتی التماس ورود او را نمود ولی بعلت ضعف و پیری شاعر این آرزو عقیم ماند، امیر خسرو و خواجه حسن معروف دهلوی پنجسال در ملازمت شهزاده بسر بردند، این شهزاده بافضل و جوان در راه امنیت هندوستان قربان و در یکی از تهاجم مغول در نواح رود بار سند کشته شد و مرگ او قلب غیاث الدین پیر را که تا آنوقت از هیچ صدمه روزگار از کار نیفتاده بود شکست . بهر حال غیاث الدین تازنده بود امپراطوری بزرگ هند را از هر گونه اختلالی حفظ و در مدنیت سوق نمود وغالب عمر او در محارب مغول صرف گردید، آری مشغولیت او در جنگهای مغول آنقدر زیاد بود که فرصتی برای استرداد ممالك گجرات و مالوه ( دران زمان مستقل شده بودند ) نیافت، غیاث الدین برای حفظ حدود درعلا قبای کنسیل، پتیالی، بهوجپور قلاع متینی ساخته وانهمه را بقول فرشته بسرداران افغان تحویل داد، غیاث الدین تخریبات متواتره مغول را در لاهور دوباره تعمیر نمود و حصار شهر لاهور را مجدداً بساخت، و او در جنگهای مغول بسیارتر ممنون شجاعت و غالبیت های عمزاده دلیر خود شیرخان سردار و سپه سالار پنجاب بود این سردار تا هنگامیکه زنده بود هیچگاه مغول در حمله های خود کامیاب نگردید و دائماً در جنگهای پنجاب مغلوب شدند . با کل حال سلطان غیاث الدین در سال ٦٨٥ هجری در دهلی رخت بجهان دیگر کشید .
بعد از غیاث الدین نبیره جوان و هژده ساله او شهزاده معزالدین کیقباد زمام این سلطنت بزرگ در دست گرفت و بحکم صغر سن و فقدان تجربه او رخنه در ارکان دولت پیداشد، مامورین خود خواه و متملق پادشاه جوانرا احاطه کرده و قدرت سلطنت را بمنافع شخصی

٢٠٢


شماره ( دوم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٨٥ )

بنام لباب الالباب در پایتخت افغانی هند تالیف و تدوین مینمود . بعلاوه در دوره موالی غور
صدها هزار نفوس افغان در غالب ممالک هند و پنجاب از قبیل لاهور ، دهلی ، بنگال ،
گجرات ، بهار و غیرها رحل اقامت افگنده بسیاست و حکومت ، تجارت وزراعت مصروف
و مشغول گردیدند .

شهنشاه هندوستان و پادشاه افغانستان
سلطان شهاب الدین غوری
از کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابل عکس برداشته شده
۲۰۸


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )

و شرقاً بحدود و حواشی مملکت آسام که در جوار ولایت بر ماست تماس کرده و حد فاصل آن در جهت غرب رود بار سند بحساب میرفت ، پس باینحساب طول این شهنشاهی عظیم را شرقاً غرباً بالغ بر ( ١٢٦٥ ) میل جغرافیائی میتوان شمار کرد .
اما راجع بادبیات افغانستان درین دوره موالی غور در هندوستان میتوان بطور اختصار گفت بعد از انکه زبان فارسی وطنی افغانستان در عهد پاد شاهان طاهری هرات و صفاری سیستان پرورش یافت و در عصر سلاطین سامانی بلخ دارای رونق و جمال ادبی گردیده حتی در ماورألنهر شعاع افگند در دوره سلاطین غزنوی این جمال ادبی در منتهای کمال رسید چونکه در انعهود مثل امروز زبان ادبی و رسمی افغانستان همان فارسی وطنی بود پس در سایه علم و ادب پروری دولت های افغا نستان شعرا ئی درین زبان پیدا شدند که هنوز مثالی در عرصه گاه جهان ندارند . هنگامیکه قطعات عسکری افغانستان در زیر علم غازی بزرگ محمود زابلی رود بار های هند را عبور مینمود یکعده از علما و فضلای افغا نستان در عقب ایند سته های نظامی قدم در خاک هند گذا شته و به اشا عۀ شعا ئر اسلامی و علوم عربی و اد بیات افغا نستانی صرف مساعی ورزیدند ، ناشرین بزرگ اد بیات افغا نستان در هند شعرای مشهور افغان بودند از قبیل فرخی سیستانی ، مختاری غزنوی معزی غزنوی ، مبارکشاه سیستانی ، یوسف بن نصر و غیرها ازان بعد چون زبان رسمی و ادبی حکام افغان در هند زبان فارسی بود باالتدریج در قرن شش هجري ادبیات افغان در اکثر مراکز مهمه پنجاب و هند بسط یافت بحدیکه در دوره سلطنت پادشا هان غور بعلاوه مسافرتهای شعرای افغان در هند از قبیل محمد فراهی ، نصیر سیستانی ، مبارکشاه مرورالرودی ( مرغاب ) و ابن نصر سیستانی و امثالها استعداد ادبی در خود هندوستان آنقدر نضج یافته بود که شعرائی در انسر زمین بزبان فارسی قدم در عرصه شهود گذاشتند همچون سعد سلمان لاهوری ، فریدالدین دهلوی ، منهاج السراج لاهوزی ، امیر خسرو دهلوی ، حسن دهلوی و غیرها در دوره سلطنت موالی غور در حالیکه علم و ادب مدنیت و جمال مملکت افغانستان لگد کوب جهل و تعصب وحشیان مغول بوده و از آنهمه گلستان فضل و ادبیات سوای خار زاری باقی نمانده بود ، هندوستان مرکز علم و ادب افغانستان بشمار میرفت و امثال محمد عوفی تذکرهٔ

٢٠٤


شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (80)

بنام لباب الالباب در پایتخت افغانی هند تالیف و تدوین مینمود. بعلاوه در دوره موالی غور
صدها هزار نفوس افغان در غالب ممالك هند و پنجاب از قبیل لاهور، دهلی، بنگال،
گجرات، بهار و غیرها رحل اقامت افگنده بسیاست و حکومت، تجارت و زراعت مصروف
و مشغول گردیدند.

شهنشاه هندوستان و پاد شاه افغانستان
سلطان شهاب الدین غوری
از کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابل عکس برداشته شده

205


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(٨٦)

کتیبهٔ تاریخی افغان در ارض مقدس حجاز

در شمارهٔ ۱۳ کابل تصاویری از ع، ج، والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر دربار
دولت علیه افغانستان با اعلیحضرت ابن السعود شاه حجاز انتشار یافت ولی کابل در زمینهٔ
این مسافرت وزیر دربار افغانستان در حجاز و عملیات رسمی اوشان بنا بر عدم مساعدت وقت
که شمارهٔ ۱۳ ترتیب یافته بود چیزی نگفت متعاقباً جراید وطنی تفصیلی از عملیات
عالیقدر جلالتمآب وزیر صاحب در حجاز نوشته بودند اکنون کابل نیز به نوبه خود ازین خاطره
تاریخی ذکری نموده وارد موضوع میشود:
مسافرت عالیقدر جلالتمآب وزیر دربار بر حسب اوامر دولت متبوعه مخصوصاً ارادهٔ
اعلیحضرت پادشاهی در حجاز یکی از اقدامات عالیهٔ دولت افغانستان و از نقطه نظر تاریخ
دارای اهمیت مخصوصی است چه می بینیم معاهدهٔ اتحاد و علایق دوستانه بین ملتین افغان
و عرب حجاز منعقد و افتخار نمایندگی این معاهده عاید به آقای وزیر صاحب دربار است
و میتوان گفت در تاریخ سیاسی این دو قرن اخیر افغانستان این اول باریست که افغانستان
و حجاز بعلاوه روابط معنویهٔ اسلامیه و اشتراك بعضی صفات بارزه شجاعت و حمیت بین
ملتین، رسماً بهمدیگر معرفی و داخل علایق مودت و اتحاد میگردند .
ثانیاً تهیهٔ عمارتی است در جوار سجده گاه مسلمین و کعبهٔ رب العالمین بنام «حاجی خانهٔ
افغان» که عالیقدر جلالتمآب جناب وزیر صاحب دربار در ارض مقدس حجاز در مقابل
دوصدر هفتاد هزار افغانی خریداری نموده است این عمارت که در آینده رفاه و آسایش
حجاج افغان را ضمانت میکند در محلهٔ (شبکه) نام واقع و یکی از عمارات معظمهٔ مکهٔ
محترمه بشمار میرود، تهیهٔ این حاجی خانهٔ افغان در حجاز در تاریخ قرون اخیرهٔ افغانستان
این بار دویم است که ذکر میشود .
از وقایع تاریخی چیزی که جالب توجه گردیده همان یادگار تاریخی دو قرن پیشتر
افغانستان یعنی (کتیبهٔ) ایست که در حاجی خانهٔ قدیم افغان معروف به (رباط سلیمانی)
واقع در مکهٔ معظمه بوده و یادی از کارنامهای شاندار پادشاه مشهور افغانستان اعلیحضرت

٢٠٦


شماره (اول) سال دوم کتيبه تاريخي افغان در ارض مقدس حجاز (۸۷)

احمد شاه غازی میدهد، این کتیبه در اثر مساعی عالیقدر جلالتمآب جناب وزیر صاحب دربار
از خرابهای رباط سلیمانی (که وقتی بهترین آسایشگاه حجاج افغانستان در ارض حجاز بوده
و در یکصد و هشتاد و یکسال پیشتر تعمیر گردیده (۱۱۷۰ هجری)) بدست آمده است
کابل مناسب میداند منظومات آن کتیبة تاريخي را درينجا عيناً نقل و بیان نماید:
( نقل منظومات کتیبة تاریخی )
گشاده باد بدولت همیشه این در گاه
بحق اشهد ان لا اله الا الله
حسب الامر مقدس امر و مقرر شد که بر سنگ مر مر در کاروانسرای که در کعبة معظمه
زادها الله شرفاً و تعظیماً ساخته میشود بنویسندکه: چون جماعة سلیمانی که عبارت از جماعة افغانی
بوده باشد در مکة معظمه زادها الله شرفاً و تعظیماً محل سکونت را نداشتند و بخصوص
چگونگی آن بعرض اقدس رسید بنابر دعای خیر جهت ذات بابركات شاهنشاه درانی نورزائی (۱)
خلد الله ملکه و سلطانه در بلدة مقدسة محلی فرمودند که جهة جماعة سلیمانی (۲) چه درانی
و غیره درانی هر افغانی که در آنجا وارد گردد در کاروانسرا که ساخته میشود فرود آید
و بحسب قسمت الی هر وقتیکه در حجره های کاروانسرای مزبور ساکن باشد احدی بایشان
رجوعی نداشته بعلت وجه کرایه مزاحمت نرساند، بنا بران عالیجاه حاجی الحرمین الشریفین
حاجی محراب دیندار خان درانی نورزائی و حابی الحرمین الشریفین حاجی عبدالکریم خان
درانی بارکزائی را مامور ساختن کاروانسرای در آن بلده مقرر و مامور فرمودیم و باهتمام
ایشان با تمام رسیده است و هر کس از جماعة سلیمانی چه درانی وغیر درانی که افغان
(۱) سهواً كاتب سلالة نسب در دوران اعلیحضرت احمد شاه غازی را نورزائی نوشته
حالا نگه سدوزائی میباشد.
(۲) در انعهدها افغانها در ارض حجاز موسوم به سلمیانی بودند و این تسمیه از تاریخ
قدیمتری است که اعراب افغانها را منسوب بجبال سلیمان شناخته ولهذا سلیمانی خوانده
اند. درین کتیبة اعلیحضرت احمد شاه نیز بلحاظ مفهوم اعراب اسم سلیمانی به ملت
افغانستان اطلاق شده.
۲۰۷


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۸۸)

بوده باشد وارد آنجا گردیده در حجره های کاروانسرای مزبور ساکن شود؛ تا مادامی که در آنجا باشد هیچکس بعلت کرایه ازو چیزی نگیرد ، تا که این ذات دولت خدا داد روز افزون به ثواب همایون ما از جناب اقدس الهی پایدار باشد .
کرایه حجره های کاروانسرای مزبور بجماعه سلیمانی بخشیده ایم و من بعد الی یوم رستخیز نیز کرایه آن بجماعه سلیمانی چه درانی و چه غیر درانی هر افغانی که بوده باشد در کاروانسرای مزبور سکونت مینماید وقف باشد و هر گاه حجره های کاروانسرای مزبور اضافه از جماعه مزبور باشد و به اشد رضا بدیگر مردم بکرایه بدهد بعد از ان کرایه آنرا اولا بر تعمیر آن صرف کنند و اضافه آن تعمیر هر چه باشد آن را نیز به جماعه سلیمانی صرف مایحتاج نمایند . وسوای جماعه سلیمانی چه درانی وچه غیر درانی هر افغانی که بوده باشد دیگری در آنجا طمع وتوقع نکند و در وجه جماعه مزبور الی یوم رستخیز وقف داند ، و هر گاه احدی درینجا طمع وتوقع نماید نزد خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله واصحابه وسلم مواخذ و مخاطب بازخواست خواهد گردید . فی غرة شهر ربیع الاول ۱۱۷۰ هجری .

۲۰۸


خیال شیخ الرئیس بو علی سینای بلخی بقلم آقای عبدالغفور خان « برشنا »
رسام انجمن ادبی


[BLANK PAGE]


٥٢
ع، اله داد خان غندمشر قطعه دارت


علمی ، ادبی
کابل
اجتماعی ، تاریخی
١٥


مجله کابل

( آدرس )
انجمن ادبی ، جاده ارگ
عنوان تلگرافی - کابل انجمن
مخابرات با انجمن

( ماهوار )
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول سنبله ١٣١١ هـ شـ - ٢٣ اگست ١٩٣٢ م

( اشتراك )
کابل ۱۲ افغانی
ولایت داخله ١٤ "
خارجه نیم پوند انگلیسی
طلبای معارف نصف قیمت

فهرست مندرجات

نمره | مضمون | نویسنده | صفحه
(١) بمناسبت جشن سال چهارده هم استقلال وطن | انجمن | ١ الی ٢
(٢) چهاردهمین سال استقلال افغانستان | مجله کابل | ٣ « ٥
(٣) ما و استقلال | شهزاده احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی | ٦ « ١٣
(٤) استقلال | جناب قاری عبد الله خان | ١٣ « ١٤
(٥) جشن | « مستغنی | ١٥ « ١٦
(٦) افغان و ایران | علامه داکتر اقبال | ١٧ « ١٧
(٧) عدم استقلال | بیتاب | ١٧ « "
(٨) قانون در حیات | غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن ادبی | ١٨ « ٢٥
(٩) زبانها | مترجم میر غلام احمد خان | ٢٦ « ٢٨
(١٠) من و ماه | م . غبار | ٢٩ « ٣١
(١١) نامۀ سمانی | اورنگ زیب عالمگیر شهنشاه هند | ٣٢ « "
(١٢) صبح در پغمان | شهزاده احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی | ٣٢ « ٣٥
(١٣) ملت افغان | علامه داکتر اقبال | ٣٦ « "
(١٤) عرفان و استقلال افغان | جناب مستغنی | ٣٧ « "
(١٥) غزل | متصوف کابل حافظ مجذوب | ٣٧ « ٣٨
(١٦) بهار باد غیس هرات | انجمن | ٣٨ « ٤٠
(١٧) در مدیح سلطان محمود غزنوی | استاد سخن عنصری بلخی | ٤١ « ٤٢
(١٨) شعرای افغانستان | سرورخان گویا | ٤٢ « ٥٢
(١٩) سقراط | محمد عظیم خان آریزوی | ٥٣ « ٥٩
(٢٠) شوق بی گد | ترجمه قاری عبدالله خان | ٦٠ « ٦١
(٢١) رسین | محمد زمانخان متخصص زراعت | ٦٢ « ٦٦


(۲۲) ژان ژاك رو سو حبيب الله خان متعلم ٦٦ « ٧١
(۲۳) عصر ولوازم عصری غلام جيلانی خان اعظمی ۷۲ « ٧٦
(٢٤) مطبوعات ونشريات ما ميرورخان جويا ۷۷ « ۸۲
(٢٥) طبابت عرب در قرون وسطی ترجمه از ( الهلال ) هندوستان ۸۳ « ۸۷
(٢٦) مکتوب از روما به بغداد مترجم قاری عبدالله خان ۸۷ « ۹۲
(۲۷) افغان در هندوستان م . غبار ۹۲ «۱۰۳
(۲۸) آثار بابر در نواح علیگده ترجمه ١٠٤ « ١٠٥
(۲۹) کشفیات جدیده « ١٠٦ « ١١٠
(۳۰) تقريظ « ۱۱۲
(۳۱) پشتو « ۱۱۳ « ۱۱۸
تصاویر : - صفحه
(۱) اعلیحضرت غازی « محمد نادرشاه » اول
(۲) مینار استقلال «
(۳) ع ، ج والا حضرت شاه محمود خان وزیر حربیه ۱۷
(٤) ریاست ارکان حربیه وزارت حرییه ۲۷
(ه) « اردو « ۲۹
(٦) « لوازمات « ۳۱
(۷) « حربی « ٣٥
(۸) « اصلاح وترقى « ۳۹
(۹) دائره استخبارات « ٤٣
(۱۰) « تحریرات « ٤٧
(۱۱) « اوراق « ٥١
(۱۲) شفاخانه مرکزی عسکری ٥٥
(۱۳) شوقی پيكت ٦٠
(١٤) والی بال « ٦٣
(١٥) « « ٦٧
(١٦) هاکی ٧١
(۱۷) « « ٧٥
(۱۸) « « ٧٩
(۱۹) اطبای عرب ۸۳
(۲۰) عمارت قوما فی طیاره ۸۷
(۲۱) « وزارت حربیه ۹۱
(۲۲) تخت رستم در ايبك ۱۰۳
(۲۳) طاق قلعه بست قند هار ١٠٤
(٢٤) فوتوگرافی ع ، ج والا حضرت وزیر در بار ۱۱۱
(٢٥) « آخر


محصل استقلال افغانستان اعلیحضرت غازی « محمد نادرشاه »


شماره (سوم) سال دوم
نمره خصوصی (۱)
كابل
KABUL
بمناسبت جشن سال چهاردهم
استقلال وطن
بحضور اعلیحضرت تاجدار نامدار استقلال بخشنده و مربی یگانه شرافت و ترقی ملك
و ملت افغانستان «محمد نادر شاه» غازی بمناسبت ورود جشن سال چهاردهمین استقلال
وطن ؛ هیئت انجمن ادبی تهانی و تبریکات خالصانه خود را عرضه میدارد.
اعلیحضرتا! این افتخاریكه ملك و ملت افغانستان حاصل داشته و چهارده سال است
ملت مصادف ایام حصول این شرافت بزرگ احتفال گرفته و اظهار سرور و سرفرازی
می نماید ؛ این افتخار محصول شمشیر مردانه و مساعی ملت پروانه اعلیحضرت همایون شماست !
سربازیها و مجاهدات فوق العاده را که در راه حصول سعادت و شرافت کشور و ملت
صادق خود ابراز فرموده و امروز ملت دارای این افتخار است ؛ هیچگاه این ملت قدرشناس
احسان اعلیحضرت غازی را فراموش نکرده و مدیونیت ابدی در مقابل ذات همایون
خواهد داشت !
نمره مسلسل ۲۰۹


شماره (سوم) سال دوم
مجلهٔ کابل
(۲)
فی الواقع ما این روزهای بامسرت ومسعود را یادگار خدمات وطن پروانه وعواطف
شریفانهٔ ملت خواهانهٔ آن یگانه فرزند وظیفه شناس مملکت خود دانسته وعقیده داریم در
میدان فداکاری وابراز عمل طوریکه بایستی يك سرباز حقيقي ويكفرد وظیفه شناس افکار ،
عملیات و یا لآخره از موجودیت خود در راه حصول سعادت وطن خود داری نمیکند همانا
ذات شرا فتمند اعلیحضرت شمامثل این شرافتمندی اشخاص وطن پرست واقع شده و نسبت
بآنچه توقع میرفت بیشتر وخوب تر از عهده این امتحان بزرگ بر آمده اید .
اعلیحضر تا ! طوریکه ذات هما یون شما نه تنها یکی دوبار بلکه بطور متعدد و در
مواقع مختلفی مصدر خدمات بزرگ وکار نامه های درخشندهٔ نسبت بکشور وملت خود
شده وبسي یادگارهای پر قیمت وبا افتخاری در صفحات تاریخ وطن تهیه فرموده اید ؛ باری
ما از همان نیات پاك واحساس شریف اعلیحضرت هما یونی آرزو وانتظار داریم در آتیه
نیز این استقلال پر افتخار ملی ما بتوجه همایونی تامین شده واین سعادت بزرگ براي ملت
افغانستان مستدام شده بتواند یعنی آنچه محرك رو حیات زنده شده واحساس استقلال پرستی
را در يك ملتی تهیج میدهد واقوم جهان باساس این آرزو و آمال مقدس معنوياً ومادتاً
برای حفظ شؤن ملی خود میکوشند ملت ما هم در قبال این شرا فت مستحصله دارای آن
چیز ها نیز شده بتواند .
درخاتمه ازخدای متعال دوام این افتخاریعنی استقلال ملی را باهمه نوع خوش بختی وسعات
در تحت ر ایت زمامداری وسایه اعلیحضرت غازي برای ملك وملت افغانستان خواستار
بوده و میگوییم : زنده باد اعلیحضرت محی استقلال وطن ! پاینده باد استقلال افغانستان !
( انجمن ادبي )
۲۱۰


شماره ( سوم ) سال دوم چهارده همین سال استقلال افغانستان (۳)

چهارده همین سال استقلال افغانستان

استقلال برای فرد و جماعت يك حق طبیعی است چنانکه ، يك فرد غیر مستقل ومختار
در جامعه مثل مجرمی است که حق زنده گی از خود نداشته ، و در زیر اوامر ( محبس ) ذلت
حیات میکشد ، همچنان ملت غیر مستقل در صف مجامع مستقله بشریه حق برادری و برابری
واذن توقف نداشته ، در انظار ملل دنیا از عباد ذليله وحقیره بیشتر قیمتی را مالك نیست .
زیرا او حق طبیعی خودش را از دست داده ، عواطف و امیال نفیسۀ خویش را محکوم
شهوات دیگری ساخته ، پس او نه بکلی مسلوب الحقوق بلکه عاری از عواطف عالیۀ انسانی
ولهذا مستوجب تحقیر و تذلیل شمرده میشود .
ملت اسیر مثل آدم اسیر نمیتواند در راه تکامل ، استعداد بشري خودش را بکار برده
از تجدد و جمال حیات متمتع گردد ، بجهت آنکه او مختار نیست و این سلب اختیار سدی است
که در راه جریان نوامیس طبیعی کشیده شده . پس جامعۀ غیر مستقل نه آنکه از خط تکامل
عقب مانده بلکه طبعاً در قعر انحطاط معنویه فرو رفته است .
عدم استقلال يك ملت اگر طول میکشد جامعه را آنقدر دچار پستی و فتور اخلاق
مینماید که بحکم توالی و توارث معدوم میشود یعنی در ملت غالب غائب وتحلیل میگردد ،
صفحات تاریخ برای فهم این مطالب کشاده است .
نگویند حمایت دول متمدنه بر ملل غیر متمدنه ثمر نیکو داده ، و آنها را بمطالب
عصر به آشنا ساخته ، و لا بد این ثمر و شنا سائی ها عما قریب آن ملل محکومه را باداشتن
روح تمدن دوباره احیا خواهد نمود ! چونکه می بینیم حمایت اجانب ( یا بعبارت اصلی
حاکمیت اغیار ) ملل محکومه را عمرهای دراز از سیر تکامل موقوف داشته ، و اگر
حاکمیت اجانب نبودی ، آنها ( ملل محکومه ) بمراتبی بیشتر طی منازل کردی ، و با اخلاق
متین و معنویات قایم و تمدن ملی زنده گانی بسر بردی . به پرسید از تاریخ ژاپان و چین تا تفاوت
حیاتی بین این دو ملت و اندازۀ خسران محکومیت را آشکارا جواب دهد .

٢١١


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(٤)

گفته بودیم استقلال برای فرد وجماعت ناموس وحق طبیعی است، ولی دانیم حوادث عالم وفطرت بشری این حق بزرگ را در معرض یغما گذاشته، چه قوتهای جلب و دفع غریبی در نفس انسان حکومت میکند، و اگر پای دفاع درمیانه ناید حق طرفی بطرف دیگر جلب شود واین‌نه تنها حال حق استقلال بوده بلکه جمیع حقوق بشر برا حال بدینمنوال است. آری کسی را تا آنوقت حق ثابت بود که درحفظ آن کوشیده وازو دفاع کند، فی‌المثل اگر از حفظ و دفاع منصرف گردد دیگر حقی را برای او قایل نباشند، بهمین جهت بود که گفته اند (حق عبارت ازقوت است) واقعاً خوب وصحیح گفته اند، این قضایا نه تنها در حیات بشری تطبیق میشود بلکه در زندگانی سایر حیوانها وحتی نباتات حکومت میکند، باری به بینید گنجشك را در چنگل باز و ساقة كوچك گل را در جوار ریشه های درخت تنومند وقوی.

شریف ترین فرد وجماعت آنهائی هستند که از حقوق طبیعی ومشروع خویش در مقابل هر قوتی ولو بهراندازه دهشت ناك باشد محافظه و دفاع کند، نثار خون در راه حفظ حقوق از مراتب علیای صفوت وتهذیب اخلاق بشری است، افراد وجماعت جوانمرد هم از همین سبب است که دایماً ممدوح ومحبوبند.

جامعه غیر مستقل جبان است ومجبون محکوم بمرگ، ملت دلیر مستقل است ومستقل در راه تکامل پیشقدم. ملت افغان تاجائیکه تاریخ ازان مبدأ آغاز کرده غالباً مستقل بوده و یا در راه استقلال جهاد نموده اند، افغانستان از زمان هجوم کوروش فارسی واسکندر یونانی تا حمله های مغول و بریتانیا گاهی بسهولت تن بحاکمیت اغیار نداده و در راه حفظ حق از مبارزه و مقاومت خود داری نکرده عاقبت نیز در سایۀ همین احساس و وظیفه شناسی‌ها بوده که از میدان کار زار فاتح ومظفر باشاهد استقلال در بغل بیرون آمده اند، به بینید بکار نامهای دولت های باختری وتخارى وملوك هياطله، نظر کنید بواقعات شاهان طاهری و صفاری وسامانى وسلاطین غزنی وغور.

در قرن هژده مسیحی افغانستان دولت بزرگ وفاتحی با نام بود، درقرن نوزده مقابل با دولت مسلح وبزرگترین مغرب زمین گردید و در نتیجه تنازع حیاتی صدماتی به استقلال

۲۱۲


یادگار فتح جنگ سال ۱۲۹۸ هـ ش یا مینار استقلال افغانستان
در کابل


شماره (سوم) سال دوم چهارده همین سال استقلال افغانستان ( ٥ )

ملی او وارد شد، اما قیام وهیجان ملی افغانستان عمر این صدمه را که عبارت از تنها اخلال حقوق سیاسی خارجی او بود کوتاه گردانید آخراً غیرت وحمیت ملیه افغانیه در سال ۱۹۱۹ مسیحی که اینک چهارده سال ازان میگذرد باستحصال استقلال وطن عزیز فایق آمده و بیرق فتح وافتخار استقلال افغانستان در بزرگترین پایه تختهاى شرق وغرب عالم افراشته گردید، اینک با فتخار آنروز بزرگ تاریخی ما هر ساله حفله های جشن وسرور اقامه می نمائیم
هموطنان بیائید که با اتفاق دعاهای مغفرت و آمرزش بارواح پاك شهدای استقلال وطن هدیه نمائیم ؛ بیائید که متفقاً صداهای تبريك وتهنیت خود را به ملت شجیع واعلیحضرت همایون نادرشاه غازی محصل استقلال افغانستان تقدیم کنیم .
زنده باد ملك
زنده باد استقلال
(مجله كابل)

۲۱۳


( ٦ )
مجلة کابل
شماره (سوم) سال دوم
ما و استقلال
بقلم شہزادہ احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی
وقتیکه ظلمت لیل بمنتهای کمال خود میرسد خطوط شعاع مهر تابان معجر قیر گون شب را از هم دریده بجاي سیاهی تیره نور متبسم می باشد ، حرارت آفتاب که خیلی تند می شود به برودت شام گاهان مبدل میگردد ، یعنی پس هر ظلمت ضیاست و پس هر محنت راحت، پس این نظریه که « هر کمالی را زوالی » و هر زوالی را کمال « اگر مقرون بصحت است باز این را نیز تسلیم باید بکنیم که در ته انتهای تنزل ، زوال قوت وحق تلقی هم مضمر است وکسی اگر حال و منوالش را تغییر دادن بخواهد بسعی و پامردی ، به قربانی و جانفشانی میتواند تبدیل نموده بر سر این بربادیها يك ایوان ترقی و سعادت و يك قصر حریت و رفعت جهت خویش برپا بکند ، میگویند تاریخ اوراق وقایع خودرا عودت میدهد اما در حقیقت انسانیت مسئول است که دائماً تجدید حیاتش را از حیات بعدالممات اقوام وامم بگیرد ، مللی که ازصحنه این تیاترکون وفساد به نظاتر گریز پای خود چشم عالم را خیره نموده پس پرده انقراض رفته بودند باز پس می آیند، و در اجساد نیمجان آن اقوام که از جانب ظاهر بینان جهت شان فتوای مرگ و فنا صادر شده بود باز حرکت و حرارت در آنها دیده می شود ، آن سلطنتهای وسیع فسیح که از دوائر عالمگیر خود منقرض شده به نقاط ناقابل التفات آمده بودند باز از يك نقطه خود مثل يك چشمه جوش زن وسعت و پهنا وری گرفته مانند بحر ذخاری پر موج و چین معلوم می شود ، بعضی دولی که يك وقت متمدن ترین اقطاع عالم بودند و در اثر تصادف روزگاران سوء چندی محکوم و مقهور گردیدند اکنون باز مترقی گردیده قدم بجاده عظیمه رفعت میگذارند . خون پاکیزه اتراك باز بجوش و غلیان آمده طلسم نفاق و زبونی را پاره کرده امروز در اثر اتحاد کامله وسعی ومجاهدت وطن پرستانه در طرق سعادت و استقلال کا مله خویش قدم بجاده پیشرفت ترقی و تعالی برداشته اند ، سلطنت قدیمه و فخیمه فارس که چندی در عالم بینوا لاتی بوسایل زندگی
٢٦٤


شماره (سوم) سال دوم ما و استقلال (۷)

عصر توجه نداشته و اوضاع داخلی آن متشتت معلوم میگردید اکنون باز از تحت اثر و
نفوذ جهل و شقاق رسته بهوای حریت کامله نفس راست میکند ، عراق عرب که بهترین
گهواره علم و فضل اسلام و دانش و بینش عباسیان بود با مدنیه الاسلام بغداد دارای
ترقی گردید - حجازیان ملك شکار که این توده غبرا را از گوی اطفال و قعتی کمتر میدادند
امروز باز از برق نیزه های افعی مثال و جوهر تیغه های زهر دار خود بچشمه خاور نور
افشانی می آموزند .
حینکه جنگ جهانگیر صحنه مدنیت را از خونریزی جدال و قتال سرخ و تاریخ
عصر جدید را بخون ریزی عنوان نمود قوای مشغله حرص و آز بعد از زد و خورد
چهار سال منطفی گردید آنوقت تعصبات قومی اقوام مغرب و پستی ملل
شرقیه احساس کرده شد يك موج بیداری در روح شرق حلول کرد ملت نجیب
افغان نیز همین را حس نمود که بغیر استقلال احیا امم مجروح وفقدان استقلال موجب
رخنه های قصر باشکوه اجتماعی میگردد ، ملت ما دانست که عدم استقلال ، ما را در چشم
دیگران بیحرمت نموده بمرور زمان و امتداد دوران ضعیف و در آخر رو بانحطاط میبرد ،
یعنی ملتفت گردیدند که عدم استقلال اضرار متعدی بر شئون و منافع مالی و حرمت قومی شان
وارد کرده از آنجمله ابواب تجارت ، و وسائل اقتصادش که موجب ترقی و تعالی اوست مسدود
گردیده ملت خود را خواه مخواه در پرتگاه مذلت و ضعف معنوی سوق مینماید ، از فقدان
تجارت رعايا مفلس و بد حال میگردد ، و از افلاس رعایا خزانه خالی و معاش مامورین کم شده
باعث ازدیاد رشوت ستانی سوء اخلاق و عادات رزیله و مفسده میشود ، برعکس این از استقلال
صنعت و تجارت فروغ میگیرد زیرا که اقوام مستقل جمله ذرایع تجارت خود را میتواند
باهر کس آزادانه استعمال بکنند ، تا اولاد شان در کسب علم و صنائع و دیگر اعمال مدنیه
قدمهای آزاد بجاده سعادت و ترقی بگذارند ، این يك قاعده کلیه است که « ملل غیر مستقل
علم را تحقیر میکنند ، زیرا که علم آن بیچارگانرا هیچ منفعت مادی و معنوی بخشیده نمیتواند ،
اگر چه کدام ملت علم بسیار نداشته باشد ولی استقلال وحریت او را مالك يك فكر صحيح
و رای درست میسازد که حرکت را پسند وجود را نفرت میکند و بر عکس این تفکر

۲۱۵


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۸)

و تعقل، دانش و تدبیر، بازو و شمشیر يك قوم زير سايهٔ دیگران مفلوك و مفلوج گردیده
ملت را تا اندازه میرساند که دران هيچ همت انفرادي گنجيدن ندارد.
ملت بیدار ما که در عروقش خون پاك و بی آلایش موجزن است باوطن خودش محبت
زیادی دارد، حب الوطنی مدام همت عالی ملت ما را ده چند بلند کرده است، ملت افغان نجیب است
شجاع است و از مرگ بیمی ندارد، شجاعت و وقار که در تمام عالم وصف امتیازی ماست آیا
در فقدان استقلال و غياب حريت اين اوصاف حميده و اطوار ستوده که از اسلاف خود بميراث
گرفته ایم بجا میماند؟ نی، بلکه این اخلاق و جسارت ما به نكن نكن غير بالتدرج مرخص
میشد، و این حالت پر ملالت قواى مردانگی و شجاعت ملت غیور را تدریجاً تباه و جمله فضائل
و کمالات صوری و معنوی را برباد میساخت حتی که ما روز بروز معنويت بي مثال خود را
مثل اقوام مغلوب عهد عتیق گم کرده میرفتیم چنانچه احباب و اغیار هردو گمان میکردند
که تاریخ این ملت خدا نخواسته بروزی ختم میشود ولی (پنجاه) سال هم نگذشت
كه سلاسل خارجی ما بحمدالله بيك ضرب نادری از هم شکست و این ملت بلند اختر
باز بميدان شجاعت و شهامت به كسب علم و ضیای معرفت دیده شد و این
طلسم خواب آور بسعی دلاوران حساس از هم شکست و چشم تمام بیدار دلان
ملت ازین خواب مدهش و پریشان باز گردید، گویا اشتداد مرض بیمار (پنجاه)
ساله را آماده علاج ساخت - از آنجا که ملت غیور برای حصول استقلال برزد و خوردها
مجبور بود و جز این دگر چاره هم نداشت لذا زمامدار تهمتن شکارما دست حق پرستش را
جهت گسیختن سلاسل دراز و شمشیر آبدارش را آماده پیکار و جهاد گردانید، زیرا که
از روی تاریخ استقلال را تاحال کسي به نطق و سیاست نگرفته، استقلال به كلك و مداد
و بقلم و قرطاس بسته نیست «استقلال» جوهر تیغ و قبضه شمشیر را می بوسد. چنانکه گفته اند:
العلم اول محتاج الى العلم وشفرة السيف تستغنى عن القلم
عروس استقلال از دریای خون شناور گردیده بکنار راد مردان جهاد میرسد، استقلال
در راه خود گلوهای بریده و اجساد طپان و جوانان نیم بسمل را به استقبال خود میخواهد.
حافظ صبور باش که در راه عاشق هرکس که جان نداد بجانان نمی رسد

۲۱۶