شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۲)

نهایت كوچك بوده قطرش بيش از ده ميل نمی شود. مدت گردش دور آفتاب بنابر ارجح
اقوال دو سال و چند روز می شود. این سیاره را در اوائل اکتو بر سال گذشته رصد كرده
بودند در برج جدی بود. و چون این جرم فلکی از مقدار دوازده یا اندکی زیاده می شود
خیلی ضعیف است و جز با تلسکوبات بزرگ دیده نمی شود. و از رصد این سیاره استنباط و اخذ
میگردد که سیارهٔ مذکور از شمارهٔ همان یکهزار و پنجصد جرم كوچك فلکی است كه در فضا در بین
هر دو فلك مريخ و مشتری چرخ میزنند و همه این اجرام بدور آفتاب می چرخند و فقط در انجا
دو جرم است كه مدت دورهٔ هر دو از سائر سیاره هائیکه ما بصدد آنها هستیم كوتاه تر است.

شنیدم در عدم پروانه میگفت دمی از زندگی تاب و تبم بخش
پریشان کن سحر خاکسترم را و لیکن سوزو ساز يك نفسم بخش
علامه داکتر اقبال

۸۲۱


[BLANK PAGE]


یک حصه مقبرۀ شهنشاه افغانستان سلطان غیاث الدین غوری در جامع هرات


شماره (هشتم) سال دوم
انتقاد
(۹۳)

تقریظ و انتقاد

انتقاد
بقلم جناب قاری عبدالله خان

بعضی از چیز نویسان کم تتبع در آخر کلمات تنازع، تبادل و امثال آن (ها) زیاده کرده تنازعه، تبادله و غیره مینویسند مانند بحث تنازعۀ چین و چاپان در جینوا، حال آنکه این گونه اسمها یکرقم مصدر عربی هستند و آنها را مصدر باب تفاعل میگویند. مصدر باب تفاعل جز همین يك صورت که وزن تفاعل باشد صورت دیگری ندارد و در آخر آن ابداً (ها) نمی آید. زیاده کردن ها در آخر آن از بعضی نویسندگان دانشمند سهو الفکر یا سهو القلم خواهد بود و نمیتوان این زیادت را در ذیل تصرف و تفریس قرار داد. چه در کلمات از برای تخفیف یا آرایش زبان میباشد وغالباً تصرف در کلمات بواسطۀ تبدیل حرفی بحرفی یا حذف کردن حرفی صورت میبندد و چه تخفیف درین صورتها حاصل میشود چنانچه پیش نوشتیم که ها لفظ: کلمه، عالیه و غیره را در فارسی به های مختفی بدل میکنند یا همزۀ اجرا و صحرا را حذف می نمایند. و همچنین در تفریس تبدیل حرفی بحرفی یا تخفیف آن میباشد مانند لفظ (ادیره) که در اصل خطیره و کلمه ایست عربی و عوام خا وظا آنرا بالف و دال بدل کرده اند وظاهر است در لفظ ( ادیره ) نسبت به ( خطیره ) تخفیفی حاصل است پس تصرف یا تفریس در کلمه بسبب حصول تخفیف یا آرایش زبان است و در صورتی تخفیف یا آرایش حاصل می شود که ادبا در کلمۀ تصرف یا تفریس روادارند یاعوام مطابق لهجۀ زبان تصرفی در ان نمایند. بلی تصرف

۸۲۲


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٩٤ )

عوام در کلمة طبعاً مطابق به لهجهٔ زبان واقع میشود . آمدیم به کلمة تنازع و تبادل و امثال آن
که زیاده کردن ها در آخر آن ها نه از طرف ادبا واقع گشته و نه از طرف عوام زیرا
مشهور ترین این مصدرها کلمة ( تغافل ) است که هر فارسی زبان آنرا میداند و تلفظش
مطابق اصل یعنی بدون ها میکند درینصورت ؛ سر وصورت تنازع و تبادل را تغییر دادن
و حرفها در آخر آنها بی‌سبب زیاده کردن جز آنکه مسخ گوئیم چیز دیگر نیست زیرا در تلفظ
این کلمات همراه (ها) بجای آنکه تخفیفی بیاید ثقالتی پیدا کشته .
بعضی لفظ (فی) را که بمعنی (در) ، و در اقسام سه گانه از جملهٔ حرف است جمع بسته
( فیات ) می نویسند و این خطاست زیرا جمع از خواص اسم است . فعل و حرف را باجمع
ابداً آشنائی نبوده . بلی فعل را جمع می‌بندند ولی بواسطه ضمیر وضمیر نوعی است از اسم پس
حقيقةً فعل هم جمع بسته نمی شود . و در گفتند ـــ و شنیدند و امثال آن (ند) علامة جمع
و ضمیر است که در آخر آنها لاحق گشته و گرنه اصل فعل همان گفت و شنید است که
مفرد است .
ازینجا معلوم شد که حرف نه مانند اسم جمع میشود و نه مانند فعل دران تصریف
و تغییری بواسطهٔ لحوق ضمیر جمع یا غیره راه مییابد . ازینجهته کتب صرف بحث حرف را
در آخر سائر بحث ها قرار داده اند و درانجا هم محض از عده و شمارهٔ حرف وتقسیم آن بانواع
و اقسام باعتبار معنی صحبت میکنند .
دیگر کلمة محارب ( اگر بضم میم باشد اسم فاعل مفرد است از محاربه ) مصدر باب مفاعله
و اگر بفتح باشد جمع ( محرب ) می شود نه جمع حرب یا ( محاربه ) زیرا جمع حرب ،
حروب می آید ( بضم حاء و راء ) و جمع ( محاربه ) محاربات می شود ، پس استعمال کردن
( محارب ) را بجای جمع حرب یا محاربه خطاست دیگر ( نفاسه ) مصدر است و معانی متعدده
دارد و یك معنی آن زچه شدن زن است و ازین مصدر اسم صفت ( نفساء ) آمده بضم نون
و فتح فا که بمعنی زن زچه است و در فارسی استعمال نمی شود مگر بندرت خود ( نفاسته )
را اسم صفت دانستن و عوض ( نفساء ) استعمال کردن غلط صریح است از همه بهتر

٨٢٣


شماره ( هشتم ) سال دوم
انجمن ادبی قندهار
( ٩٥ )

نوشتن لفظ ( زچه ) است كه كلمه فارسی عام فهم است و هر كس معنی آنرا میداند وتلفظ
قلم هم میباشد فرهنگ جها نگیری می نویسد : « زچه ؛ عورت نوزائیده را گویند تاچهل روز »
در كمك كه كلمه سه حرفی است يدو كاف ويك ميم در بین هر دو بعضی كه ( ها ) زیاده
نموده كهمك می نویسند هم غلط است. بلی اگر عوض ها واو زیاده بنویسند جا دارد
چه موافق برسم الخط تر كی میگردد و واو علا مۀ ضمۀ کاف می شود و كمك هم اصلا كلمه
تر كی است چنا نکه از غیاث اللغۀ ظاهر است بلکه این کلمه را باواو مجهول تلفظ میکنند.

( انجمن ادبی پشتو در قندهار )

با کمال مسرت از مطالعۀ جراید وطنی خبر گرفتیم در ین روزها از طرف ادبا وفضلای ولایت
قندهار موسسه بنام انجمن ادبی پشتو دایر وبغرض اصلاح وتدوین زبان وكتب لازمه این
زبان با پرو گرام مشخص وبسیط اما نافع آغاز بکار كرده اند، انجمن ادبی کابل عجالتاً تهانی
و بتریکات صمیمانۀ خودش را بکار کنان محترم این انجمن تقدیم كرده و از خداوند توفیقات
کامله برایشان تمنا میکند تا بتوانند در راه اصلاح وعلمی ساختن این زبان كوهستانی
افغانستان وبالآخره نزديك نمودن و آمیختن او را باز بان شهری افغانستان (فارسی) وآخرأ به
توحید زبان ملی افغانستان خدمات مفید وتاریخی انجام دهند. انجمن ادبی کابل بعلت ضیق
وقت باین مختصر تهنیت کفایت كرده ونظریات مفصله علمی خود را ( در ین موضوع )
بشمارهاي آيندۀ كابل شرح خواهد داد. ( انجمن )

٨٢٤


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٩٦)

گلهای پژمرده

درین روزها رساله كلك كوچك و قشنگی بنام گلهای پژمرده بانجمن ادبی کابل رسیده قطع
مناسب ، کاغذ خوب ، حروف ثابتی داشته و حاوی یکدسته محررات متفرقه نویسند های
معروف فرانسه از قبیل هوگو ، له مارتین ، موسه و غیر هاست ، مترجم آن یکی از متعلمین و
مترجمین جوان کابل جلال الدینخان طرزی و ناشرش ریاست محترم دار التالیف وزارت
معارف افغانستان است .
مضامین این رساله که نمونه از ادبیات اروپائی است برای طلبه مدارس خالی از دلچسپی
نخواهد بود و گمان کنیم اگر بعض پارچه های آن در ذیل منتخبات فارسی جزو نصاب صنوف
متوسط مکاتب ما گردد برای آشنا ساختن طلبه بسبك نگارش مغربی ها مفید خواهد بود .
انجمن در حالیکه از ظهور مترجمین جوان و باذوق در محیط کابل مسرور بوده و آینده
خوبی را امیدوار است مناسب میداند اظهار کند اگر مترجمین جوان کابل قبل از اقدام به
تراجم و انتشار آثار اروپائی در انتخاب کتب قدری دقیقتر بوده و اندازه افتقار و احتیاجات
علمی ، تربیه وی ، اخلاقی ، اجتماعی ، تاریخی و . . . محیط خویش را خوبتر سنجیده بعدها به
ترجمه و طبع آثار اروپائی به پردازند خدمت خوبتری را نسبت بجامعه انجام داده
خواهند بود .
هکذا بعد از ترجمه و قبل از طبع اگر تراجم خود را نزدیکی از استادان ادبیات فارسی
تصحیح کنند و خود نیز در نگارش فارسی اسلوب سهل و صحیح را متعقد باشند لا محاله بر قیمت
تراجم خود ها خواهند افزود . شك نيست برای حصول این مطالب بعلاوه ادبای خصوصی
موسسه های علمی و ادبی دار التالیف و انجمن ادبی نیز مستعد كمك و امداد استند .
باری اگر هر انچه ما گفتیم در مورد تراجم مترجمین جوان ما تطبیق شود هر آئینه اغلاطی
در لغات و محاورات و تراکیب جملات و استعمال ناقص استعارات و غیره ها در نوشته های
آنها پیش نخواهد شد مثلیكه بعضاً در گلهای پژمرده عارض شده و از آنجمله است استعارات
ناقصه مقدمه مترجم راجع به صرصر وحشت به نخل های تربیه الخ وامثالها . ( انجمن )

٨٢٥


شماره (هشتم) سال دوم

آثار گرامی

(۹۷)

آثار گرامی

درین روزها دو نسخه از آثار منظوم با نجمن ادبی کابل رسیده که عبارت است از دیوان
غزل و مجموعة رباعیات شاعر شهير هند شيخ غلام قادر گرامی تخلص . دیوان غزل ٢١٦ صفحه
و سه قسمت است اول قسمت غزل و این قسمت از صفحه ۲ - ۱۰۲ است دوم قسمت
مثنوی از ص ۱۰۲ - ١٦٠ - سوم قسمت قصائد و قطعات از ص ١٦٠ - ٢١٦ وسط صفحات
آن متفاوت و از چار تا بدوازده بیت میباشد .
دیوان رباعی ۳۰۲ صفحه یا ۳۰۲ رباعی است چه در هر صفحه يك رباعی تحریر گشته
و هر دو نسخه طبع لاهور و آثار قلم منشى عبد المجيد است ملقب بپروین قلم كه از مشاهير
خوش نویسان هند در عصر حاضر بشمار میرود و در کاغذ سفید خوب بدرستی طبع یافته
چنانکه لائق مطالعه است . شاعر شهیر او شیخ غلام قادر درین سالها وفات کرده اصلا
از اهالی جندر علاقه پنجاب بود و بدر بار اعلیحضرت نواب دکن بسمت شاعری حضور
امتیاز داشته و گرامی تخلص میکرده . گرامی پیر و مذهب جعفری و مرید جناب مستان شاه
کابلی است از عرفای مشهور افغانستان غزلیاتش بیشتر عشقیه و وصف خط و خال یا همان
مضامین چند صد سال قبل است اما در رباعیات غالباً سخن از تصوف میزند و گاه گاه نوای
منصوری کشیده و همه اوست میگوید . نعتهاى متعدد و قطعاتی در مناقب حضرت خلیفه چهارم
و بعضی از مشاهیر عرفای هند هم دارد و ازان خوش بینی او بگروه متصوفه معلوم می شود
بر علاوه اشعارش از موضوعات اجتماعی هم خالی نیست و از خصائص اوست که کلمات ذیل را
بیشتر استعمال میکند مثل : داروگیر ، جلوه ریز ، وارفتگی ، لگد کوب ، رمز آشنا ،
هان دهان ، علم کردن ، چکیدن شیشه در آغوش ، تمام کاران و بعضی ازین الفاظ تراشدادگی
خود اوست . غزلیاتش طولانی و بیشتر آن سیزده و چهارده بیت و استقبال از استادان است
ولی درین استقبالها از عهده چندان خوب بر نیامده ما يك دو مثال بطور نمونه در ذیل مینگاریم :
شيخ كمال خجند : گفت یار از غیر ما پوشان نظر گفتم بچشم وانگهی دزدیده در ما مینگر گفتم بچشم
مولانا گرامی: گفت میخور غوطه در خون جگر گفتم بچشم ریز خوناب جگر از چشم تر گفتم بچشم

٨٢٦


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۸)

کلیم : به یغما برد دین و دل که دست انداز ناز است این نهادم سر بکف من هم که تسلیم نیاز است این
گرامی : وقار اکاریستم جان برافشاندم نیاز است این بخون نامرادی غوطه ها خوردم نماز است این
صائب: گل اندامی که میدادم بخون دیده آبش را چسان بینم که گیرد دیگری آخر گلابش را
گرامی : پلا در هر شکن پیچیده زلف نیمتابش را اجل در يك گریبانست چشم نیمخوابش را
اجل در يك گریبان با چشم چندان معنی ندارد باید میگفت اجل با چشم نیمخوابش از يك گریبان سر کشیده چه از يك گریبان سر کشیدن در اصل کنایه است از کمال اتحاد در بین دو نفر و شاید مولانا هم میخواست چشم نیمخواب را در جا نستانی با اجل متحد نشان دهد ولی رعایت قافیه لفظ سر را از خاطرش فراموش ساخته و تنها گریبان بدست او مانده و از همین غزل اوست بیت ذیل :
زمین بوسم اسیرم تو نیازم حلقه در گوشم تبسم را تکلم را تغافل را عتابش را
تکرار ( را ) درینمصرع بسیار ركيك مینماید و رکاکتش بحدیست که مصرع را از لهجهٔ فارسی بدر ساخته کاش بجای ( را ) کلمهٔ ( هم ) را مکرر می آورد که حرف عطف و برای ربط است و اینجا هم محل ربط بوده بر خلاف را که افادهٔ عطف نمیتواند بر علاوه ضمیر شین هم در عتاب بیجا معلوم میشود و در صورتیکه هم عوض را می آمد هم این نواقص بر طرف میگشت و هم مصرع فی الجمله سرو صورتی پیدا کرده از حال موجود اندکی بهتر مینمود و از همه بهتر تکرار باو اسقاط ضمیر شین بوده باید و چنین میگفت : به تبسم به تکلم به تغافل به عتاب . مگر درینصورت تغییر قافیه و اختلاف وزن در بین هر دو مصرع پیش می‌آید و نیز موهم توارد میشود با کلیم درین بیت : به تکلم به تبسم بخموشی بنگاه - میتوان برد بهر شیوه دل آسان از من و از منقبت اوست : علی اللهم رمز علی از من چه میپرسی - علی در هر مکانستى علی در لامکانستى
اگر بیت فوق تأویل یا حمل بر غلوی شعری نشود اینچنین عقیدهٔ باطل از امثال مولانا دور مینماید . بر علاوه دخول «در» که حرف ظرف است بر (لامکان) دور از صحت است .
از قصائد اوست در مدح :
حضرت ظل آله قیصر انگلندو هند جارج شهنشاه ماست خسرو مالك رقاب
جارج سلیمان بود زیر نگین شرق و غرب رشك جم و کیقباد غیرت افراسیاب

۸۲۷


باغ شاہی جلال آباد

کوتی فرح بخش لغمان


شماره (هشتم) سال دوم آثار گرامی (۹۹)

يا للعجب!! در عصر يكه لقب (ظل الله) را بر تاجداران مسلمان همچندان پيرزو ندارند جناب مولانا جارج را بصدای بلندگاه ظل الله میگوید وابداً باك ندارد و قطع نظر از رتبه مالك رقابی که باو داده و گاه سلیمان خطاب میکند و شرق و غرب را زير نگینش میدهد.
از رباعیات اوست :
پر ریخته و شکسته بالم چکنم با گرگ وسگان بيك جوالم چكنم محاوره مشهور در فارسی با خرس در يك جوال افتادن است : « با گرگ و سگان بيك جوالم » .
میگویند مصرع چهارم رباعی بسیار بلند و خوش آیند و بمنزله نتیجه است از سه مصرع نخست مگر رباعیات مذکور اینچنین مصرع چهارم کمتر دارد.
از ابیات بلند مولناست : -
قیامتی است تماشای باغ جلوه یار که نخل فتنه بود قامت بلند آنجا
صبا زکوچه زلف بتان تو می آئی چه رفت بر سر دلهای مستمند آنجا

حکم عشق است که از اهل ریا بگریزیم آنچه بر شیخ حلال است حرام است اینجا

ما چه بر بندم که از خود بکسلم چشم یا زنار یا احرام را

آتشین آه ما اثر دارد آسمان از زمین ما بگریخت

طاق را از جفت نشناسیم ما سودائیان ابروان را جفت بر خواندیم طاق افتاده بود
انسان کشید بار امانت نگه کنید « مارا ازین گیاه ضعیف این گمان نبود »
در بیت فوق از مصرع مشهور خیلی خوب تضمین نموده . ( انجمن )

۸۲۸


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (100)

( مجله شریفه آئینه عرفان )

مجله کابل از مدتی در نظر داشت بابی بعنوان انتقاد در صفحات خویش گشاید ، چه پای انتقاد
تادر میانه نیاید محاسن امور از اضداد او آشکا رانگردد و در حالیکه معایب یکشی یا عمل مستور
است فرصت و وقت در اصلاح او کدان را میسور نباشد ، کابل چون مجله ادبی است لامحال
انتقاد های او نیز در دایره ادب و ادبیات منظور و بالخصوص موضوع همان ادبیات افغانستان
خواهد بود
واقعادر نتیجه حوادث چندین قرنه سررشته ادب در مملکت بسی ژولیده و پریشان گردیده
و ما ازین مطلب قبلا در تحت عنوان ادبیات در افغانستان ( شماره اول سال اول ) سخنی
چند گفته بودیم ، احتیاج های ما سخت متقاضی بود دیگر مجالی بضیاع وقت داده نشده
و تا میشود قدمی در راه اصلاح و ترقی ادبیات افغانستان برداشته شود ، در دوره حاضره
ایفای این وظایف را انجمن های ادبی و مطبوعات مملکتی ما عهده داراست و میتوان گفت
بحکم زمان و مکان این انجمن ها و مطبوعات نه تنها مصلح نقایص ادبی بشمار می روند بلکه
پیشوای جمع غیر قلیلی اند از ارباب قلم و نوجوانان مملکت که چشم تتبع و اقتفا بآنها دوخته اند پس در
صوره سوء استعمال وظیفه ، این انجمن ها و مطبوعات نه آنکه فرایض خویشتن را اهمال کرده اند
بلکه از متعدیان بحقوق ادبیات اجتماعی محسوب خواهند بود ، لهذا توجه و دقت در ادای
وظائف انجمن ها و مطبوعات ملی ما از واجبات افراد با اطلاع و علاقه مند بشئون ادبی
افغانستان است .
نکته دیگری که از قبول واجبات مذکوره مفری نمیگذارد اینست که نقایص امور وقتی
در ردیف مشاهدات قرار گرفت دیگر نمیشود مردمان را از فهم و اعتراض نسبت باو ممنوع
داشت پس اگر ما خواسته باشیم نقایص ادبی خویش را بادیده اغماض و عفو یا ملق و مداهنه
تماشا کنیم دلیل آن نیست که دیگران ندانند و نخندند ، صحیح و در سترین کارها درینم وارد
همان است که در صورت امکان قبل از انکه بوجود نقایص خویش فرصت قهقه اجانب را
تهیه نمائیم خود در صدد انتقاد و تحلیل و در عین حال چاره جوئی بر آمده از یکطرف باصلاح

829


شماره (هشتم) سال دوم مجله آئینه عرفان (۱۰۱)

نقیصه و از دیگر طرف بسلب فرصت اعتراض دیگران کاری کرده باشیم .
ما از مدتی می دیدیم که درین بحرانات ادبی مملکتی ، محکم طبیعت ادبای ما مشغول فحص
و جستجوی طریقهٔ صحیح و ثابتی بوده ولهذا چنانیکه عادت است دسته دسته براههای مختلفی
قدم میزنند مثلا عدتی هنوز بهمان و تیرهٔ ماضیه در نوشتن مصروف چیدن مقدمات
طولانی و تهیهٔ اسجاع و اغلاق کلام بوده برای اثبات دعوی ایراد يك مقوله عرب را قائممقام
برهان منطقی شمار میکنند ، دستهٔ دیگر که کم و بیش بالغات تورك سرو کار دارند
اسلوب نگارش افغانستان را متصل در سلاسل و ترکیبات نا مانوس ترجمهٔ
تحت اللفظی می پیچند ، گروهی هم هستند که مفتون سبك ( فارسی ها ) بوده و بعضاً
مصطلحات غیر مروج را از قبیل چه جور ( یعنی چه قسم ) دارد میرود ( یعنی میرود ) آغا
هنگامه کرد ! ( معنی این را پوره نمیدانیم جز اینقدر که مثل نپیچوای روسی کلید هر قفل بوده
و در هر محل استعمال میشود ) وصدها چیز دیگر را از همین قبیل دستاویز دنیا و آخرت
خودها در نویسنده گی میدانند . قسمت دیگری از بس در تراجم زبان هندی توغل ورزیده اند
در ترکیبات مقلوب بیمعنی و مصطلحات ناجایز از قبیل ستم ظریف ، هی دلعزیز ، و غیر ها
بحدی افراط میکنند که دیگر محال است یکشخص هر قدر هم ادیب زبان افغانستان باشد بکنه
حقیقت نگارش آنها پی برده بتواند ، والحاصل در عرصهٔ چنین محشری بمشکل میتوان
اسلوب خاص ادبی افغانستان را معین نمود تاچه رسد باصلاح و ترقی آن ، در نتیجه امروز
فرضاً صفحات يك مجله را ورق میزنید در يك صفحه اسلوب تورکی و در دیگر آن هندی
و در يك مقاله مصطلحات ایرانی و در دیگرش اسلوب بخارائی را ملاحظه میکنید .
مجله کابل برای انکه اقلا هموطنان ملتفت این اوضاع نا گوار ادبی بوده باشند چندی
پیشتر فصلی بعنوان تقریظ ها و انتقادها باز نمود ولی در آغاز بمقصد تردد داشت و غالباً در
زیر عنوان مذکور به تحریر متفرقاتی مشغول گردید ؛ چه اندیشه داشت اگر ناگهانی
وارد این مبحث گردد شاید طرف ما که بالطبع یکی از روزنامه ها و یا مجلات وطنی خواهد
بود قبل از آنکه ملتفت نیت ما باشد مسئله را حمل براغراض شخصیه نمایند و درینصورت
عکس العملى واقع شود ، و یا نویسنده گانی که نو قلم در کف گرفته اند اندکی رمیده از نگارش

۸۳۰


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)

منصرف گردند، درحالیکه این هر دو منافی آن است که ما میخواهیم. بهرحال مسئله محول
بوقت دیگری گردید تا اینکه درین روزها مجله شریفه آئینه عرفان (مجموعه نمره ۶، ۷، ۸)
باداره کابل واصل گردیده و مطالعه مضامین آن موضوع را دوباره بیاد داد، و هر قدر در
صفحات آن دقت بعمل آمد بهمان اندازه مسئله لزوم انتقاد در خاطرها روشن گردید چون
اهمیت موقع و قیمت این مجله نفیس که از مقام بزرگی انتشار مییابد با علویت منزلت علمی
کارکنان آن مجله شریفه در نظر بوده و میتوان آن را در ردیف اولترین مطبوعات مملکت
قرار داد لهذا با اطمینان بوسعت صدر و حوصله علمی آن مجله شریفه مناسب دیدیم که این باب
انتقاد نخست از طرف مجله کابل بآن مجله خوب افتتاح شده و ضمناً عادی و نافع بودن انتقاد
در نظر سایر مجلات و جراید مملکت روشن و مانوس گردد و البته ما با کمال میل و مسرت
ازان کفو کریم انتظار داریم که بمطالعه مضامین و انتقاد نقایص صفحات پریشان
کابل تنزل فرموده و ما را بایقاظ و اخطارهای ادبی ممنون و متشکر ساخته باشند، اما آنچه را که
در مجله آئینه عرفان انتقاد مینمائیم اینهاست (شماره ۶، ۷، ۸):
در صفحات اخیر از شماره (۶-۷-۸) آئینه عرفان مقاله بعنوان (آفتاب رو، پیتاو) درج
است، آهنگ الفاظ، لهجه جمله بندی طرز ترتیب فقرات و روی هم رفته سبک عباره
شگفت آور این مقاله اسباب حیرت گردید، مثلا در آغاز مقاله مینویسند:
۱ - در آنروز از حسن توجه مدیر این مکتب که بشاگردان رشید سرایت (؟) کرده
دعوت نامه گرفته بتفریح آنها یک جزو مقوی (؟) و برای خود مظهر نشاط شدم
(یعنی چه؟)
۲ - فقره های عطف در عطف آن خیلی جای حیرت ی خصوص عطف بواسطه
(های خفی) که در آخر فعلهای ماضی آمده عباره را سخت و دارای تعقید نموده
چنانکه فاعل و مفعول این افعال پی در پی چندان فرق و تمیز از هم نمیشوند و از بنجهه مدعا
بوره بفهم نمی آید مثلا از فقره: «گویا ببرق رنگ تا عباره هرم مخروطی تشکیل نموده»
ص ۱۱۳ سطر ۶ - ۱۶ یازده فقره بواسطه های خفی آخر فعل بر یکدیگر طوری عطف یافته
که همه بمثابه یک فقره مفصل گشته اما چنان تفصیل که بمقدار الفاظ معنی ندارد.

۸۳۱


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله آئینه عرفان
(۱۰۳)

۳ - گذشته ازین در سه بیت مسطور درین مقاله سه غلطی واقع است ، و بقسمت هر بیت يك غلطی رسیده اگرچه غلطی بیت اول نسبتاً خفيف است چه يك واو عطف را در سر مصرع آن ننوشته اند و در اصل در بین دو فعل واقع در سر مصرع مذکور ( واو ) هست بدینگونه : بهار رفت و نکردیم سرجای خوشی ) مقاله ( واو ) واقع در بین این دو فعل را ترك داده و چنين نوشته : بهار رفت نکردیم سر جای خوشی ) دوم سر مصرع بیت دوم را چنین نوشته اند : چون قفل ابجدم به تن عقده گشته بود . این مصرع باینصورت نوشته شده و ازینجهه بسیار سست و بی وزن مینماید برعلاوه بی تقدیر اسمی معنیش مستقیم نمیگردد . زیرا ( گشته بود ) فعل ناقص است و معنی فعل ناقص تنها بفاعلش تمام نمیشود تا صفت فاعل هم ذکر نگردد . هرگاه (عقده) را فاعل تراش دهیم ، باید صفتی برای آن مقدر نمائیم از قبیل ( واقع ) یا ( پیدا ) وغيره زيرا لفظ ( به تن ) صفت عقده نمیشود بلکه از سببی که جار و مجرور است تعلق بهمان لفظ مقدر میگیرد . و اینچنین تقدیرها در نظم بنظر ائمه فن مستحسن نمینماید و بیت را از رتبه می اندازد ، اما از حيث وزن این بیت از بحر مضارع احزب مكفوف مقصور محذوف است بروزن : مفعول فاع لات مفاعیل فاعلن ، و حزب عبارت است از سقوط میم و نون مفاعیلن که بعد از سقوط این دو حرف به ( مفعول ) نقل میشود ــ اما حزب در رکن اول واقع میشود نه در حشو و اگر مصرع مذكور بطور نوشته فوق باشد در ( مفاعیل ) حشو نيز حزب لازم آمده ( مفعول ) می شود و چنانکه در فوق نوشتیم حزب ، در رکن حشو نا روا ست تنها در رکن صدر می آید پس اصل مصرع محققاً چنين است : ( چون قفل ابجدم همه تن عقده گشته بود ) چه در ینصورت هر دو نقص بر طرف گشته هم معنی مصرع بدون تقدير مستقيم میشود وهم وزن آن برابر میگردد چنانچه باعتبار معنی ( همه تن ) فاعل از فعل ناقص و عقده صفت فاعل می شود و بیانش چنین است : مانند قفل ابجد سرآپای پیکر من گره در گره گشته بود . و باعتبار وزن حزب در رکن حشو نمی آید تا محذور لازم گردد .
آمدیم بر بیت مشهور غنی که چنین نوشته اند :
( بت سبزی ) بخط سبزمرا کرد اسیر دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم

۸۳۲


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ١٠٤ )

از عهد رودکی که قافله سالار کاروان شعر است تا امروز هيچكس كلمۀ ( سبز )
را صفت بت قرار نداده و ( بت سبز ) نگفته و این سخن بر متتبع کلام استادان
پوشیده نیست ، آري بت سيمين ، بت سيم اندام وغيره گفته اند و سرخ بد و خنك
بدهم نامهای بتان باميان است بالفرض اگر ( بت سبز ) گفته باشند ازین تركيب
چه معنی اراده کرده خواهند بود . هر گاه بمعنی معشوق باشد عوض تعريف مذمت میشود
زیرا از لفظ ( بت سبز ) و هم مجسمۀ را تصور میکند که آنرا بارنگ سبز رنگ کرده باشند و درینوقت
با کدام علاقۀ آنرا از بهر معشوق استعاره کرد و ( بت سبز ) گفت و باز ( بت سبز ) را
بزمين چگونه تشبیه کرد ؟ زیرا مستعار منه ، مستعار له يا مشبه از امر ثالثی نمی شود ، غنی که استاد
فن است اینگونه يك تركيب مضحك چسان در کلام خود می آورد . بلی غنی ( حسن سبز )
گفته (بكسرۀ نون و احتمال سکون هم دارد بمعنی حسن مليح يا صاحب حسن مليح ) و در ديوان
او چاپ هندص ٩٧ همین لفظ نوشته است :
حسن سبزی بخط سبز مرا کرد اسیر
دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم
این غلطي را سهو كاتب هم نميتوانگفت چه علت سهو كاتب غالباً تجنيس خطي است بين
کلمات ، و در بین حسن و بت تجنیس خطی هم نیست .
٤ ـ بطوريكه بیدل علیه الرحمه از زبان شبانی بیت غنی را . . . . . . . . بگمان اینکه
از مرزا جلال اسیر است شنیده بی محابا گفته بود اگر این بیت از مرزا جلال اسیر می بود
ترك شاعری میکردم . ) ص ١١٤ - سطر ٨
اگر حضرت مرزا بیت را از جلال اسیر گمان کرده بودند حاجت باین سخن چه داشت
که میگفت : اگر این بیت از مرزا جلال اسیر می بود ترك شاعری میکردم و لفظ ( شنیده )
جایش را بحمله : « بگمان اینکه از مرزا جلال اسیر ست ، چرا داده و خود پائین نشسته این
مدعا اینقدر عبارت میخواهد : « بطوريكه بیدل علیه الرحمه این بیت غنی را از مرزا جلال اسیر
گمان کرد و خواست ترك شعر گوید ،
حکایۀ فوق در تذكرۀ حال غنی که از شارح دیوان اوست و در آخر دیوان غنی طبع هند
نوشته اند چنین است راقم الحروف میگوید عزیز معتمدالقول نقل میکرد که مرزا عبدالقادر

٨٣٣


شماره (هشتم) سال دوم مجله آئینه عرفان (105)
بیدل میگفت اگر این بیت ........
از اسیر می‌بود ترك شعر میکردم . در فقره فوق گمان یا یقینی بمرزا نسبت نگشته بلکه
بیان از نظریه مرزا ست نسبت به بیت مذکور .
همچنین است حال سائر فقرات غریب آن مقاله که محض بطور نمونه در اینجا می نگاریم :
5 - خط شعاعی آفتاب ... در شانه وبازوی ما زور (؟) آورده .
( شاید ازین فقره شدت حرارت آفتاب مدعاست ؟ ) ص 115 سطر 10
6 - پروفيسر صاحب این سکوت را برداشت عوض آن بفرمائید را گذاشت (؟)
تعارف متقابل شد ( یعنی چه ؟ ) ص 115 سطر ماقبل آخر
7 - در تعریف گلهای پله های زینه میگوید : ... این پله گانها ( پله گانها طرفه
جمعی است قطع نظر از جمع بین های خفی و گ که بدل و مبدل منه هردو را آورده )
قطع شده گویا دلبری بود با جامن زربفتی روی زانو وقت رقص بلند شده یا مثل سربازان
که در جای خود استاده قدم میزنند و بدور خود میرقصند (؟)
8 - یکبار زمزمه گفتگو و چکامه مصاحبه‌های شیرین که از پشت سر شعور ما را تسکین
میداد قطع شده ( شعور را تسکین دادن یعنی چه ؟ ) ص 116 سطرهای اخیر .
9 - ما در اطراف برج کبوتران مثل کبوترهای آموخته حرف میزدیم ، دور میخوردیم
( کبوتر آموخته - میگویند - نامه می‌برد ، اما نگفته اند حرف میزند ) ص 120 سطر 4 .
10 - جمله های که در ص 118 سطر 10 - 13 تحریر است قطعاً بجمله های بعد آن ربطی
ندارند چه این جمله ها موهم آن است که جمله های ما بعد برخلاف نظریه جناب عزیز الرحمن
خان خواهد بود حال آنکه جمله‌های مابعد تماماً مؤید نظریه آقای مذکور است . پس ترتیب
جمله‌های مذکور خلاف اصول نویسدگی است .
11 - کلمه وکلمه بنديهای غریب : شجر گوناگون - آهنگ شطارت ناك - قصر احتشام
اندوخته ، گلگشت مخمور و مزین - صحیفه ( بمعنی صفحه ) تمدد عضلات ( يعنى هواخوري )
و چندين الفاظ بو قلمون دیگر ازین قبیل ....
معذرت میخواهیم فرصت مساعد نیست تا تمام مندرجات مجلة شريفه مذکور را
834


تجزیه و تحلیل نموده و نقیصه آنرا یگان یگان در پیشگاه مطالعه رفقا
تقديم نمائیم از قبیل اغلاق عبارة اغلاط ، لغات، محاورات ، مصطلحات ، جملات ، تراکیب ،
تشبیهات ، استعارات ، حتی نفس مضامین وتراجم وعدم تناسب عناوین با متن مضامين ، وغلطی
در تقسيمات فهرست مضامین، و چندین غلطی هاي فاحش ادبی وعلمی دیگر که فقط چند عددآن
نیز کافی است که اسلوب نگارش ادبی افغا نستان را بمنطق الطير تبدیل نماید چنانکه در تمام
زبان های حيه وميته دنیا نظیر آن نباشد . رجوع شود بمقاله ( صفحات چند از علم تربیه )
مندرجه ص ۱ - ۹ - ومقاله ( در گوشه نشسته ) مندرجه ص ٤٥ - ٤٨ همین شماره هاي
مذکور آئینه عرفان . وما انتقادات خود را راجع بهمه اینها در آتیه به تفصیل خواهیم
نگاشت . ( انجمن )

٨٣٥


[BLANK PAGE]


۹۳
در سلک رسالجات
ع الهداد خان غند مشر خطه گردیز مطاله شود


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی
۲۱


مجله کابل
( آدرس )
( ماهوار )
( اشتراك )

انجمن ادبی ، جاده ارگ
عنوان تلگرافی- کابل انجمن
مخابرات
با مدیر انجمن

تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول حوت ۱۳۱۱ ه ش- ۱۹ فروری ۱۹۳۲ م
کابل :   ۱۲ افغانی
ولایت داخله   » ۱۴
» خارجه    نیم پوند انگلیسی
طلبای معارف   نصف قیمت

فهرست مندرجات مجلۀ کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ توازن در جامعه مدیر انجمن ادبی ۱ ۴
۲ دین اسلام ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۵ ۱۷
۳ اقتراح شعری « کلیم » « قاری عبدالله خان » ۱۸ ۱۹
۴ لغز آقای آزاد کابلی ۲۰
۵ انعکاس آئینه یا استقبال غزل صفا « عاشق » « غبار » « فارغ » « نوروز » « غنی » « نوید » « شائق » « اعظمی » ۲۱ ۲۶
۶ اسیران بابل ترجمه ( محمد اقبال خان ) ۲۷ ۳۱
۷ چمن جناب مستغنی ۳۱ ۳۲
۸ زمستان اعظمی ۳۲ ۳۳
۹ برف جناب قاری ۳۳
۱۰ زمستان حفیظ الله خان ٣٤
۱۱ مهتاب تیریل آقای حبیب الله خان طرزی ٣٥ ۳۷
۱۲ علاقه بندی مرحوم مولانا عاصی کابلی ۳۸ ٤١
۱۳ ترجمه قطعه عربی (للصفى الحلى) آقای آزاد کابلی ٤٢
١٤ اهمیت دارالفنون اعظمی ٤٣ ٤٧
۱۵ مشاهیر افغانستان ( سرور خان جویا ) ٤٨ ٥٦
١٦ شعرای افغانستان سرور خان گویا ٥٧ ٦٣
۱۷ آندره شینیه ترجمه سید قاسم خان ٦٤ ٦٨
۱۸ افغان در هندوستان م ، غبار ٦٩ ٨٨
۱۹ انتقاد جناب قاری عبدالله خان ٨٩ ۹۰
۲۰ چای رایگان ترجمه ۹۱
۲۱ صنعتهای مفقود قدیم » ۹۱
۲۲ سبب احساس تکایف » ۹۳


نمره
۲۳
٢٤
۲۰

مضمون
طیارات
دئیکه ژغ
د پشتو بدلی

نگارنده
از جریدۀ ایتالوی مترجم محمد نعیم خان پیلوت افغانی
جناب ولی محمد خان مخلص
محمد دلاور خان

صفحه
٩٤
۹۷
۹۹

الی
٩٦
۹۸

تصاویر :-

۱ گل
۲ استور کابل — مناظر پغمان
۳ ع ، ج رئیس واعضای مجلس عالی اعیان
٤ یاور اول حضور همایونی
٥ محصلين فاكولته طبی
٦ هیئت اداری یاوری اول حضور همایونی
۷ سراج العمارت جلال آباد — چمن حضوری
۸ وزارت حربیه
۹ تراکتور
۱۰ میدان طیارات
۱۱ تراکتور

صفحه
۱
۹
۲۱
۲۷
٤٧
٥٧
٦٣
۸۱
۸۹
٩٦
آخر


مطبعه عمومی کابل


شماره ( نهم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )

كابل

KABUL

قسمت علمی

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

« توازن درجا معه »

امروز در اکثر نقاط دنیا عموماً و در سر زمین مشرق خصوصاً يك هيا هوی بیجا
در بین متجددین وقدامت پسندها برپاست ولی نزد ما همه از سوء تفاهم است که هر دو فریق
یکدیگر را در راه تکامل فریق محارب گمان کرده بهم پیچیده اند .
از طرفی متجد دین خود را مخترع ، عالم ، موجد ، متنور ، کشاف و .... تصور نموده
قدامت پسندها را در راه تکامل بشریت سد عظیمی شمرده با ایشان دست و گریبان اند ،
و از طرف دیگر اشخاص قدامت پسند بهبود انسانیت را در قدامت پرستی و اقوال حکمای
سلف دیده مردمان متجدد را بر علیه مسلك خود می پندارند و « مخرب مذهب » میگویند ،
ازین رو فریق سوم که عبارت از عوام است گمان میکنند که « شاید بین علم ومذهب مجادله

٨٣٦


شماره (نهم) سال دوم
مجله کابل
(٢)

بر پاست، و این خیلی جای تعجب و افسوس است.
ما میخواهیم بقارئین کرام این مسئله پیچیده را حتی الوسع حل نمائیم تا متجددین در راه تاخت و تاز علم و تکامل، وجود قدامت پسندها را از روی (علم تکامل بشر) بسیار مغتنم بلکه نعمت بزرگی انگاشته ایشانرا جلوگیر و سد راه علم و معرفت ندانند، و آقایان قدامت پسند نیز علم و دین را ضد یکدیگر گمان نکرده متجددین را تحت انتقاد و تشنیع نگیرند ازینجهة مباحث مذکوره را بدو قسمت علحده تشریح میدهیم.

اول:
بر محضر شریف آقایان متجددین پوشیده نیست که جماعتهای انسانی دارای شعور میباشند ولی صاحب فکر نیستند. بلکه میگویند اندازه ارتقای شعوري جماعة همان فرد اوست که از همه بیشتر فکر ضعیف و از همه زیاد شعور مضطرب داشته باشد، جماعت چنانکه تنها دارای شعور میباشد همانطور از جمود هم لبریز است، و این جمود او در ميادين وسيع ترقى جهة توازن قدمهای او لازم است.
علمای اجتماع از سالهاست که نظریه گستاو لوبون را تعقیب مینمایند ولی این حقیقت هیچگاه بخیال شان نگذشته که بدانند جماعت يك مخلوق جامد است، چنانکه تغیر و تبدل را بزودي قبول نمیکند، ما را درین اطراف تنها قول «کارل پیرسن» (١) بدست آمده مشارالیه میگوید: -
«در آثار دارون (٢) و اسپنسر (٣) فرق بزرگ اینست که تحریرات اسپنسر با وجود قوت و تاثیر خود زود محو شدنی ولی تصانیف دارون جاویدانست زیرا این تحریرات در خود يك قوت بصیرت و قوت ادراکی موجود دارد، این کتابها براي حيات انفرادی و اجتماعی اصول و مبادی را پیش کرده که دنیا را به تغییر افکار قدیم مجبور ساخت و مطمح نظر اخلاق ما را بلند و بوسعت دادن میدان در پیشروی ما شروع نمود، ولی اثر این اصول و مبادی فی شبه خیلی بطی بوده

(١) KarlPearson يك عالم و فيلسوف امريكائی (٢) داروین Darwin یکی از فلاسفه طبیعی و يك شخص معروف انگلیسی است. (٣) اسپنسر Herbert-Spencer فیلسوف معروف انگلیسی است.
۸۳۷


شماره (نهم) سال دوم توازن در جامعه (۲)

مگر با وجود آن این بطو و آهستگی ما را ناامید نباید سازد، زیرا موثر قوی تری که تعمیر حیات
اجتماعی ما را محافظه میکند عبارت است از همان صفت که ما آنرا بسیار مکروه میدانیم یعنی
«صفت جمود و قدامت» بلکه صداهای مخالفانه بیمناکی که بر علیه تجدد پروران از طرف جماعة
بلند میشود برای محافظه حیات اجتماعی ما قوی ترین موثری بشمار میرود، این جمود جماعت
بر علاوه ازینکه صالح را از غیر صالح واصلح را از غیر اصلح متمایز کند از جسم او نیز محافظه
کرده نمیگذارد که تخته مشق تجارب نو بنو گردد.
در عالم مادی وتکوین جماعة انسانی تشابه زیادی موجود و هر دو دارای عناصری اند که
نظام و توازن آنرا محافظه میکنند و مانندیکه در جزء لایتجزا ( Atom ) دو موج متضاد کهربائی
«ایجابی و سلبی» جاری، یا در تمام دقائق مادی دو قوه مخالف «جذب و دفع» یکجا میباشد
در اجتماع انسانی نیز دو عنصر مخالف «تقدم و جمود» موجود است، برای حیات
مرگ و برای مرگ بعثت لازميست بنا برین اگر دقت کنیم میدانیم که
صفات سلبی جماعة که ما او را نمی پسندیم در حقیقت جهة بقای او ناگزیر است.
برای تو ضیح این مطلب میگوئیم هر گاه ما ماده نرمی را فشار متعددی بدهیم می بینیم
شکل تازه اختیار میکند و صورت جدیدی میگیرد پس اگر مزاج جماعة انسانی هم مانند همین
ماده تنها نرم می بود، صفات سخت جمودت وقدامت پرستی را نمیداشت ظاهر است چقدر
انتشار می یافت و چگونه طوایف الملوکی ها بمیان می آمد، و تغیرات هر روزه نظام انسانی را تا
کجا ها زیر و زبر میگردانید.
فلسفه های عملی را مطالعه کنید! مسلك سقراط را بینید! مذاهب دیو جانس کلبی؛ اپی
کوری، رواقی و مشائی واشراقی و غیره را غور نموده دقت بفرمائید که اگر مزاج انسانی
مانند همان ماده نرم قابلیت تغیر هر وقته را میداشت در برابر این مذهبهای متضاد بیشمار
احوال این بیچاره چه می بود؟ بی شبه تمامی نظام و فکر اوزیر و رو شده هیچ جاده راست
و مستقیمی برای سلوک او پیدا نمی گردید.
ثانیاً: این دعوی که «در فطرت علم و مذهب بر علیه یکدیگر اساسهای

۸۳۸


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )

تنافر وعناد مخفیست ، از مدتیست زبان زد خواص وعوام شده برعلا وه تاریخ نیز شاهد است ، بلکه نه تنها تاریخ مشاهدۀ ما نیز تائید آنرا میکند ، ولی با اینهمه ما را بر صحت این دعوی تا حال کدام ثبوت قطعی بدست نیفتاده ، واقعات تاریخی و مشاهدات ماهر قدر بسیار باشد باز هم بطور یقین اثبات مخالفت و تضاد در بین علم و دین ممکن نیست :
يك نگاه سطحی برحالات تمدن حاضره در مشكوك نمودن این دعوي كفايت می کند ، با وجود آنکه علم در عصر حاضر با نتهای قوت وعظمت رسیده ولی وجود مذهب با متانت بسياري شانه بشانه با او روان است ، اگر از نقطۀ نظر عمومی به بینیم رسوخ که روح مذهبی درین عصر دارد ابداً پیشتر نداشت ، بلی ما تسلیم میکنیم که عالم در ادوار تمدن خود گاهی بطور موقت از شوکت وعظمت دین كاسته و صداي خود را بر عليه ماديت بلند نتوانسته مگر اساس او در روح مدام یکسان استوار بوده ، تمام تاریخ انسانی از بیان تزلزل ارکان دین قاصر است و نمیتوان عهدی یافت که در آن عهد از دین نشانی نباشد .
اگر حقیقة بین علم ودین گفتگوی واقع می بود تا حال فیصله میگشت و لی از بیست و پنج قرن باین سو این هر دو حریف نام نهاد شانه بشانه می روند ودنیا تا حال فيصلۀ قطعی در بین این دوشخص قوی بازو نمي بيند آيا اين عرصة طويل وعريض برای فیصله کافی نبود ؟
بلی اگر در حقیقت نزاعی در بین می بود آنوقت فیصله هم امکانی داشت ولی چون در بین علم صحیح وديانت فطری اصلا جنگی نبوده البته فیصله هم لازم ندارد ! حقيقة هريك ازين هر دو در حد ذات خود در مفکورۀ انسانی میدانهای جداگانه تهیه کرده اند ، بنابرین هرکدام بجای خود پاینده وباقی مانده در بین تصادمی واقع نمی شود ، بلکه صواب آنست که هر يك را « مظهر جداگانه فکر انسانی » بگوئیم ، لهذا اگر حقیقت امر اینست باز مجادلۀ طرفداران علم را بادین و بر عکس منازعۀ جانبداران دین را باعلم (١) چه تأویل خواهیم کرد ؟ پس مسلماً میگوئیم : – در بین دینی که موافق بطبیعت انسانیست و علمی که نتیجه عقل آدمیست هیچگاه تصادم واقع نگشته و اگر تصادمی باشد در بین مذاهب ترا شداد کی مدعیان کیش ومذهب وبين علمهای غیر نافع و کج اندیشان خام فطرت خواهد بود . ( انتها )
(١) چنانچه در فرانسه شد .
٨٣٩


شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ٥ )

دین اسلام

ترجمه و اقتباس از الهلال مصر
شماره (١) سال ٤١
مترجم جناب قاری عبدالله خان

کلمۀ اسلام : اصل ومعنی و تطورات آن .
١ - نظریات مختلفه
در معنی لغوی و معنی شرعی کلمۀ اسلام
١ - دین پیغمبرما ( محمدابن عبدالله ) صلى الله عليه وسلم که در سنه ٥٧١ م درمکه معظمه تولد یافته و درسنه ٦٣٢ م در مدينه منوره بقرب الهي شتافته ، از آغاز ظهور بنام ( اسلام ) معروف گشته . ودین را ( سلم ) بفتح سین و ( سلم ) بکسرسین نیز میگویند . ماده وصيغة این هرسه لفظ ؛ عربی است و در زبان عرب معانی حقيق لغوي دارند . و چون نصوص ( آیه وحديث ) مقدس اسلامی این الفاظ را نام از برای دین ساخته بالضرور درمعنی اصلی لغوی آن تصرفی واقع شده .
در عرف علما نامهای شرعی عبارت ازلفظهائی است که شرع از برای معانی وضع کرده ما نند: صلوة ، زکوة ، حج ، ايمان ، كفر . گاهی نامهای متعلق بعقائد را نامهای ( دینی ) میگویند اصول فقه در نامهای شرعی اختلافی ذکر میکند یعنی نامهای لغوی را که شرع استعمال کرده آیا باین استعمال از وضع اصلی بوضع تازه خروج نموده اند یا بهمان وضع اصلی خود بوده و درمعانی شرعی بطور مجاز استعمال می شوند . قاضي ابوبکر باقلانی متوفى سنه ٤٠٤ هـ باول يعنى بوضع تازه قائل است . و معتزله وخوارج و فقها بدوم قائلند ، که عبارتست از استعمال الفاظ در معانی شرعی بطور مجاز ، .
واز بیان فوق ظاهر می شود که علماي اسلام ؛ معانی شرعی را فرع معاني لغوى و مربوط بآن میدانند . ( چنانکه سیف الدین ابوالحسن علی آمدی متوفی سنه ٣٨٣ درکتاب ( الاحکام فی اصول الاحکام ) ج ١ ص ٤٨ ، ٦١ درینباب تفصیلی داده ) .

٨٤٠


( ٦ )
مجلة کابل
شماره (نهم) سال دوم
۲ - مفسرین و متکلمین و لغویها وغیره معنی شرعی لفظ « اسلام » را باصل لغوی او رد میکنند . امام رازي متوفی سنه ٦٠٦ در تفسیر آیه کریمه : « ان الدين عندالله الاسلام » تمام مذاهب را جمع نموده میگوید : در معنی اسلام در اصل لغت سه وجهست : اول عبارتست از در آمدن در « سلم » یعنی در انقیاد و متابعت . و بهمین معنی است در آیه کریمه : « ولا تقولوا لمن القى اليكم السلم الست مومناً ...... » سورة ٤ نسا مدنی ٩٤ آیه ) یعنی بکسا نیکه منقاد و تابع شما گشته . دوم « اسلام » مأخوذ است از ( اسلم ) بمعنی در آمد در سلم مانند « اقحط » بمعنی در آمد در قحط . واصل سلم بمعنی سلامت است سوم ابن انباری متوفی ۳۲۸ ه میگوید : معنی مسلم ؛ مخلص است یعنی شخصیکه خالصاً لله عبادت کند و ماخوذ است ازین محاورة عرب که میگویند : « سلم الشئ لفلان یعنی خلص له » . پس معنی اسلام اخلاص دین و عقیده است از برای اوتعالي . ج ٢ ص ٤٢٣ تفسير كبير مطبعة خیر یه سنه ١٣١٨ ه .
٣ - جمهور مستشرقین میگویند : اسم اسلام رجوع میکند بمعنی طاعت وخضوع غیر ارادي يعنى مسخریت با اراده قاهره ، گولد سیهر میگوید : اسلام بمعنی خضوع است یعنی خضوع مؤمن بحضرت الهی و این کلمه وافی و جامع ترین کلماتست در تعیین منزلتی که محمد « صلی الله علیه وسلم » در علاقه مؤمن بمعبودش مقرر کرده و دارای فصاحتی است ظاهر که هیچ کلمه باین فصاحت نبوده چه منتهای تبعیت از ان استنباط می شود و بر انسان واجب میگردد که خود را تسلیم نموده از هر حول وقوتی تبرا جوید . ( عقيده و شریعت اسلام) ص ٠٢ ارنولد نیز در فصل اسلام از دائرة المعارف الاسلامیه اشارتی به این سخن میکند . سخنان ( با بئکر ) در فصل اسلام از کتاب ( ادیان العالم ) با کلام گولد سیهر هم در هیچ چیز مخالفت ندارد .
وچون ( سید امیر علی ) اطلاع یافت که مستشرقین انقیاد را در تفسیر اسلام بمیل خود معنی کرده انقیاد مطلق می پندارند یعنی انقیاد باراده که تسلطتش را ابداً حد و نهایتی نبوده ونه با آن تسلط احدی را موقع کسب حاصل است . از پنجه در هر دو کتاب خود روح
٨٤١


شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ۷ )

اسلام و اسلام میگوید: در استعمال کلمه اسلام لغةً و شرعاً چیزی نیست که بمعنی انقیاد مطلق و خضوع بمعنی جبر دلالت نماید طوریکه اکثر علمای غرب عادتاً اینمعنی را فرض میکنند . برعلاوه سید امیرعلی تقریر میکند که معنی شرعی اسلام عبارتست از رنج و مشقت کشیدن در تحری و فکر رشاد و التماس فلاح بتزکیه نفس چنانچه از آیات کریمه مستنبط میشود :- « وانا منا المسلمون ومنا القاسطون فمن اسلم فاولئك تحروا رشداً » س ۷۲ – جن – مکی – ١٤ آیه . « و نفس وماسوا ها . فالهمها فجورها وتقواها . قد افلح من زكاها . وقد خاب من دساها . » س ۹۱ – الشمس – مکی ۷ آیه . و این آیات مستلزم معنی طاعت ارادی است ظاهراً وباطناً . رشد هم عبارتست از هدایت وفلاح و عبارتست از هدایت قرآن کریم که ما را بتصدیق خبر الهی و فرمان برداری امر او رهنمونی میکند . ابن قیم جوزی متوفی سنه ٧٥١ هـ در مفتاح دارالسعاده - ج ١ ص ٤٠ - ٤٠٢ اینچنین گفته .
و ازینجا تعسف سخنان ادوار دسل بخوبی ظاهر میشود : ادوار دسل مقاله راجع باسلام داشته ( ج ۷ دائرة المعارف دينيه وخلقيه ) و سیدامیر علی بر مقاله مذکور رأی قائم نموده و بعدها ادوار دسل رأی سید را تأویل بیجا نموده .
ادوار دسل میگوید : اگر مؤلفین اروپا لفظ ( اسلام ) را بمعنی فرمانبری کامل میگیرند ( یعنی فرمانبری کامل با ارادة الهی در تمام شئون عقائد و احکام ) این تعبیر محض از برای وسعت است در فهم معنی لفظ وگرنه اسلام بر معنی مخصوص تر از انقیاد و فرمانبری مطلق دلالت دارد یعنی بر انقیاد عملی دلالت میکند و مشار الیه این قول سیدامیر علی را « اسلام تحری و فکر رشاد است » شاهد می آرد .
بعدها ادوار دسل میخواهد آنچه در قرآن از لفظ اسلام و مشتقات آن آمده همه را بمعنی انقیاد ظاهری وطاعت جوارح واندام بگیرد و پندارد که مفسرین ظاهرا در استعمال لفظ بمعنی ظاهري اجماع کرده اند و میگوید کلمة ( اسلام ) در سوره هائی که اول نزول یافته نیامده بلی هشت بار کلمة اسلام مکرر شده شش در سوره های مدنی و دو در سوره های اخیر مکی و رجوعش بآن میشود که ارکان عملی بطور قاطع از اجزای دین نبوده تا آنکه محمد

٨٤٢


(۸)
مجلة كابل
شماره ( نهم ) سال دوم
(صلی الله علیه وسلم) دین خودش را در مدینه تکوین داد و وجود بخشید. خلاصه هرگاه بنظر محمدیه (صلی الله علیه وسلم) در اسلام نگاه شود خیلی از حسن و جمال روحیش که عبارتست از خضوع کامل باراده الهی کم و کاست می شود و بلکه مبدأ یهودیت را تائید میکند چه یهودیت میگوید:
روح شریعت اهمیتی ندارد بلکه تنها رعاية ادای صوری واجبات ظاهر مهم است .
و اگر ادوار دسل دعوی میکند که از مفاد کلام سید امیر علی معلوم می شود که اسلام تنها خضوع جوارح است بدون خضوع قلب؛ از کتابهای سید ابداً چیزی استنباط نمیگردد که مؤید آن شود. و آنکه میگوید: مآل کلمه اسلام و مشتقات آن در قرآن بمعنی انقیاد ظاهر و طاعت بدنی است هم اساسی ندارد زیرا تمام لفظ اسلام و مشتقات آن که در قرآن مقابل ومخالف ایمان ذکر یافته در سه آیه است اگر به ( حجج القرآن ) ابو فضل احمد ابن مظفر رازی حنفی به بینیم و در واقع چهار آیه است زیرا حجج القرآن آیه (۵) سوره تحریم مدنی را شمار نکرده . و اینکه میگوید : ـ مفسرین بطور اجماع لفظ اسلام را در معنی ظاهري استعمال کرده اند نیز صحتی ندارد چنانچه بر مطلعین تفسیرهای مختلفه ظاهر است تائیدش در ذیل میشود - و نیامدن لفظ اسلام در سوره هاي اول نتیجه برای مؤلف نمیدهد . زیرا صیغه اسم فاعل از (اسلام) درسی و نه آیه وارد گشته که ٢٤ آیه مکی و ١٥ آیه مدنی است و بعضی ازین آیه هاي مکی در سوره هائیست که نزولش پیش بوده مانند آیه های ذیل : -
۱ - «افنجعل المسلمين كالمجرمين» این آیه از سوره نون است که مکی است و دو مین سوره است در ترتیب نزول قرآن چنانکه صاحب فهرست از نعمان ابن بشیر نقل کرده .
۲ - آیه ١٤ از سورة جن و درین آیه اسم فاعل وفعل ماضی هر دو ذکر یافته . (سورة جن هم مکی است) کارادی فو نیز در معنی و اصل کلمۀ اسلام نظریه داشته و بر وجه آتی بیان کرده : -

(۱) درین آیه ها اسلام بمعنی عمل ظاهر است و ایمان بمعنی تصدیق آمده .
(۲) در حدود سنه ٦٣٠ هـ تالیف یافته .
٨٤٣


از مناظر استور کابل

از مناظر پغمان


شماره ( نهم ) سال دوم
دین اسلام
( ۹ )

پیروان ابراهیم را ( عليه السلام ) حنیف می نامیدند . حنیف بمعنی مائل است . پیروان
ابرا هیم از بت پرستی که در آفاق فاش گشته بود میل کرده کناره جستند . یا آنها را مسلم
میگفتند باینمعنی که توحید خالص را تجدید و صیانت کردند چه مسلم بمعنی شخصی است که
تجدید و صیا نت يك چیز را بسلامتی نماید . و تفسیر کردن ( مسلم ) را به مستسلم لله
( فرمانبرخدا ) یا تسلیم کننده نفس از بهر او تعالی ، معنی است که بتصوف نزديك تر است
تا بمعنی اصلی ( کارا دی فومفکرین اسلام ص ٥٥ ج ٣ ) این رأی از جنبه لغوی نیکو
نمی نماید زیرا نه درمادة اسلام ونه در صورتش چیزی مؤید آن یافت نمیشود اگر با قتضای
اصول لغت و قواعد اشتقاق نظر شود و از معنی این لفظ تجدید وصيانت هم نيست و نه
صیغة افعل ( اسلم ) مفید یکی ازین دو معنی می گردد .

ب - نظریۀ راجحه

در معنی لغوی و معنی شرعی کلمه اسلام .

ار باب لغت در مادۀ ( سلم ) وصیغه های مختلفۀ آن معانی ذکر کرده اند و بر متامل اصل
و فرع آن ظاهر گشته میداند کدام معنی اصل و کدام فرع میتوانشد . بلی کتب معتبرۀ لغت
ما نند : کتاب اشتقاق ابن درید صحاح جوهری ، المفردات فی غريب القرآن ، لسان العرب
ابن منظور و مصباح منیر ابن فیومی مینویسند که : ـ (سلام ) به كسر سين و ( سلم ) بكسر لام
سنگ سخت را میگویند از جهتی که سالم است از رخاوت و نرمی و ( سلمه ) مفرد آنست .
استلام ( ۱ ) ( بروزن افتعال ) هم از ( سلمه ) اشتقاق یافته . و نيز ( سلم ) بفتحتين
درختی است بزرگ خار دار و برگش را قرظ کویند و دباغت چرم بآن می شود ـ گویا
برای درخت مذکور همین نام گذاشتند از سببي كه بزعم عرب درخت موصوف از آفتها
سالم است . و چون پوست را به ( سلم ) دبا غت کنند ، ( سلمت ( ۲ ) الجلد ) میگویند
که از همین سلم اشتقاق میشود وشايد برای مادۀ سلم همین معانی اصل نستين وديگر معانى

(۱) بمعنى استلام حجر اسود .
(۲) ازضرب ، يضرب

٨٤٤


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠ )

فرع باشند . چه این معانی ، از امور مادی محسوسی است و بحیات بدوی نزديك تر است و شاید
که در وضع معنی مجرد اصل باشد ـ بعد ها عرب از معانی فوق دیگر معانی وضعی حقیقی پیدا
کردند و در همه مانند معانی اول ؛ معنی خلوص ملحوظ است بر وجه ذیل :
( ١ ) بمعنی خلوص از شوائب ظاهر یا با طن . معاجم اللغت می نویسد : سلم بفتح
اول وسکون دوم وسلام وسلامه بمعنی خالص وعاری شدن است از آفتهاي ظاهر وياباطن .
٢ ـ معنی صلح و امان . ارباب لغت میگوید : سلم وسلم بكسر وفتح سین دو لغتست در
صلح ومانند ( سلام ) گاهی مذکر وگاهی مونث استعمال می شوند .
٣ ـ بمعنی طاعت وانقیاد : ( سلم ) بفتحتین وسلم وسلم بفتح و كسر هر سه در كتب
لغت بمعنی گردن نهادن ، انقياد وطاعت آمده .
سلام از اسمای حسنی وسلام بمعنی تحیت ودعا را نیز ارباب لغت بمعنی خالصی وسلامتی
میگیرند یعنی از سختیها و آفتها . سلم بمعنی سلف هم اگر باید معنی رد شود چندان دشوار نمینماید.
فعل ( اسلم ) از باب افعال در لغت دو نوع مستعمل شده : (١) لازم (٢) متعدی .
فعل لازم بمعنی درآمدنست در سلم یعنی در صلح وطاعت ، علمای صرف میگویند که ـ باب
افعال لازم بمعنی در آمدن دريك چيز مى آيد ما نند اقحطت ( در آمدم بقحط ) اعرقت
بعراق درآمدم .
مکر فعل متعدیش ؛ فاعل فعل را مفعول می سازد مانند : اسلم الشيئی لفلان كه لفظ شی
مفعول واقع کشته و در سلم الشي لفلان فاعل بوده ومعنی اسلم وسلم يك چيز است .
لفظ (اسلام) مصدر اسلم لازم باشد یا متعدی مانند فعل خود بتمام معنى هاي سابق دلالت
میکند اصل معنی لغت ( سلم ) وفرعش همه در فوق بیان گردید ، و در قرآن کریم صیغه های
بسیار ازین ماده در معانی لغوي خود استعمال یافته از انجمله بمعنی خالصی و پاکیزگی از شوائب
ظاهری و باطنی درین آیه است از سورة بقره ( قال انه يقول ا نها بقرة لا ذلول تثير الارض
ولا تسقى الحرث . مسلمة لاشية فيها )
و در این آیه از سورة شعرا : ـ الامن اتى الله بقلب سليم (١)

(١) در رکوع پنجم سوره شعر است این سوره مکی و سوره ٢٦ است .

٨٤٥


شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام (۱۱)

در آیات دیگر نیز باینمعنی آمده - و بمعنی صلح در آیه های ذیل است ( فلاتهنوا وتدعوا الي السلم و انتم الاعلون والله معكم ) آیه ۳۵ از سوره ۴۷ - محمد - مدنی
۲ - ( وان جنحوا للسلم فاجنح لها وتوكل على الله انه هو السميع العليم. ) آیه ۶۱ از سوره ۸ انفال
بعض صیغه های این ماده در قرآن بمعنی انقیاد و خضوع نیز مستعمل گشته ما نند این آیه از سوره صافات بل هم اليوم مستسلمون (۱)
۳ - لفظ اسلام و صیغه های مشتقه اش از فعل و وصف بمعنی مخصوص شرعی نیز در قرآن استعمال شده و در آنمعنی شرعی اختلاف نموده و سه مذهب گشته اند بروچه ذیل :
۱ - بعضی اسلام را ایمان گویند و معنی ایمان باتفاق ار باب علم ( از لغویها و غیره ) تصدیقست چنانچه در لسان العرب آمده - امام رازی بهمین مذهب است و آیه ( ان الدین عندالله الاسلام ) را دلیل گرفته و در تفسیرش مذکور است .
ب - بعضی گویند اسلام در زبان شرع بدو معنی اطلاق می شود : اول ؛ ایمان دوم. بمعنی عامتر از ایمان یعنی مطلق انقیاد ظاهری باشد یا از صمیم دل . و این مذهب را امام نووي در شرح مسلم از خطابی نقل کرده .
و بعضی از قا رئین همین مذهب اسلام را موافق راغب اصفهانی تفسیر کرده میگویند : يك معنی آن ایمانست و ایمان عبارتست از اعتراف بزبان و معنی دوم فرق تر است از ایمان یعنی اعتراف بزبان واعتقاد بدل ووفا بفعل و تسلیم بحضرت الهی در تمام مقتضیات قضا وقدر .
ج - بعضی گویند اسلام شرعاً بر سه معنی اطلاق می شود و امام غزالي در احيا بر همین رفته و بروچه آتی است :
اولا - اسلام بمعنی انقیاد ظاهری است بزبان و جوارح ؛ و ایمان تنها تصدیق قلب است و بنا برین اسلام و ایمان باهم اختلاف داشته .
ثانیاً - اسلام عبارتست از تسلیم محض چنانچه بدل وقول وعمل تماماً تسلیم گردد و ایمان تصدیق دل است و بنابرین ایمان خاص تر است از اسلام .
ثالثاً - ایمان و اسلام هر دو عبارتست از تسلیم کلی هم بدل وهم بظاهر و بنابرین ایمان

(۱) استسلام : - گردن نهادن . صراح .

٨٤٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )

و اسلام باهم مرادفند.
۳ - این اختلاف در بین فرق اسلامی تاثیر قوی نموده چنانچه مسئله کفر صاحب کبیره
هم ارتباطي باين اختلاف داشته. اشعریها به هیچکس از اهل قبله هر طور گناه هم کرده باشد
نسبت کفر نمیکنند مگر در صورتیکه شخص مرتکب همان گناه را حلال شمرده و معتقد
به تحریم آن نباشد بر خلاف خوارج که میگویند صاحب گناه کبیره کافر میشود و ایمانش
زوال مییا بد.
قدریه و معتزله میگویند: صاحب کبیره از دائره ایمان خارج میشود ولی بکفر داخل
نمیگردد و بنابرین در بین کفر و ایمان باشد. ابانه اشعری ص ۱۰ و شرح فقه اکبر ابو منصور
ما تريدي متوفی سنه ۳۳۳ هـ ص ۲ - ٤ طبع هند.
با لکه فرقه هاي اسلام مسئله معنی شرعی اسلام و ایمان را صریحاً از اساس نزاع
قرار داده اند اشعری در ابانه ص ۱۰ میآ ورد: ما میگوئیم که اسلام نسبت بایمان وسعتی
داشته و هر اسلام ایمان نباشد.
طبرسی شیعه در تفسیر مجمع البیان میگوید: اسلام و ایمان هر دو بنزد ما و معتزله
یکی است ص ۱۷۵ ج - ۱ - طبع فارس.
اختلاف درین مسئله حقیقة از موشکافیها و دقائق بحث فرقه های اسلامی است چنانکه
آن را از حقیقت بجانب صنع کشانده اند.
٤ - ولي میخواهند برای این اختلاف سببی هم از خود قرآن پیدا کنند چه در بعضی آیات
اسلام مقابل و مغایر ایمان واقع شده و از بعض آیات مرادف بودن هر دو معلوم میگردد.
از جمله آیه های مشعر به تغاير بر وجه ذیل است.
۱ - قالت الاعراب آمنا قل لم تومنوا ولكن قولوا اسلمنا ولما يدخل الايمان في قلوبكم.
آية ١٤ از سورة حجرات - مدني سورة ٤٩
۷ - عسي ربه ان طلقكن ان يبد له ازواجا خيراً منكن مسلمات مؤمنات ، سورة
تحريم مدني ٦٦
۳ - ان المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات .

٨٤٧


( ١٣ )
دین اسلام
شماره ( نهم ) سال دوم

سورة احزاب مدنی .
٤ ـ « الذين آمنوا بآياتنا وكانوا مسلمين » سورة زخرف ـ مکی .
و آيه های مشعر بترادف اینهاست : قال موسى يقوم انكنتم آمنتم بالله فعليه توكلوا
ان کنتم مسلمين آية ٨٤ از سوره یونس که ۱۰ و مکی است .
۲ ـ « فاخرجنا من كان فيها من المؤمنين . فما وجدنا فيها غير بيت من المسلمين ، وسورة
زار یات مکی
٣ ـ « يمنون عليك ان اسلموا قل لا تمنوا علي اسلامكم بل الله يمن عليكم ان هداكم للايمان
ان كنتم صادقين . » سوره حجرات مدنی و ٤٩ .
و از بهر حل این اشکال ؛ در زبان شرع برای ( اسلام ) معانی مختلفی مقرر نمودند
و چندان حاجت نبود چه قرآن کریم از مادة ( سلم ) صیغه های بسیاری استعمال کرده همه
بمعنی لغوی مطابق باستعمال عرب ولي برای لفظ (اسلام ) ومشتقاتش يك معنى شرعی تازه
هم پیدا کرده و در آيتهاي متعدد استعمال يافته و آیمعنی عبارتست از توحید و اخلاص نفس
تنها باو تعالی که هیچکس را در عبادت شريك او نداند و اله نگوید و اینمعنی از معنی
لغوی او که خالصی و سلامتی است ، اخذ شده . ابن درید در کتاب اشتقاق ج - ۱ - ص
۲۲ میگوید : اشتقاق لفظ مسلم ازین قول عرب است که میگوید اسلمت لله ( یعنی ضمیرم
تسلیم او شده ) ولی سائر استعمالهای این ماده در قرآن لغوي است و بر اوضاع و استعمالهای
حقيقي عرب جریان یافته بیانات زمخشری در تفسیر « ان الدین عندالله الاسلام ، مفید مطالب
فوق است .
٥ - گفتیم که معنی شرعی اسلام ؛ همین توحید و اخلاص ضمیر است بحضرت الهی
واينمعنی دلائل بسياري داشته بروجه آتی : -
(۱) قرآن ثابت میکند که : دین بزبان جمیع انبیای کرام یکی است و عبارتست از ایمان
آوردن با موریکه ایمان بآن واجبست مگر شرائع یعنی احکام اختلاف پذیرفته چنانچه
آیه کریمه است : شرع لكم من الدين ما وصی به نوحاً والذي اوحينا اليك وما وصينا به ابراهيم

٨٤٨


( ١٤ )

مجله کابل

شماره ( نهم ) سال دوم

و موسی و عیسی ان اقيموا الدين و لا تتفر قوا فيه كبر على المشر كين ما تدعوهم اليه . الله يجتبي
اليه من يشاء و يهدي اليه من ينيب . آیه ۱۳ از سوره شوري که مکی و سوره ٤٢ است .
رجوع به تفسیر طبري و کشاف و رازی و بیضاوی .
۲ - اولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده قل لا اسئلكم عليه اجرا ان هو الا ذكرى للعالمين )
آیه ٩٠ از سوره انعام مکی و ٦ - رجوع بكشاف .
۳ - وانزلنا اليك الكتاب بالحق مصدقاً لما بين يديه من الكتاب ومهيمناً عليه فاحكم بينهم
بما انزل الله و لا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة و منها جاً . آية ٤٨
از سوره مائده که مدنی و سوره پنجم است رجوع به تفسیر طبری و كتاب مفتاح دار السعاده
نخستین طبع مصر ج ۲ ص ١٢٦ - ۱۲۷ وحجة الله البالغه ج ١ ص ٦٨ - ٦٩ .
قرآن کریم دین الهی را اسلام نام گذاشته و این دین یکی است چنانچه هیچ منسوخ
نشده و باختلاف انبیا مختلف نگشته و از آیات ذیل مطلب فوق برمی آید : - ان الدين
عند الله الاسلام و ما اختلف الذين أوتوا الكتاب الا من بعد ما جاء هم العلم بغياً بينهم ومن يكفر
بآيات الله فان الله سريع الحساب . فان حاجوك فقل اسلمت وجهي لله ومن اتبعن . وقل للذين
او توا الكتاب والاميين ااسلمتم فان اسلموا فقد اهتدوا وان تولوا فانما عليك البلاغ والله بصير
بالعباد . از سوره آل عمران است که مدنی و سوره سوم است - آيه ۱۹ - ۲۰ رجوع بکشاف
و دیگر آیه سوره مائده است که مدنی است و روز عرفه در حجة الوداع نزول یافته و میگویند
پیغمبر صلى الله عليه وسلم بعد از هشتاد و هشت روز از نزول آن وفات کرده و عبار تست
از آية و اليوم اكملت لكم دينكم واتممت عليكم نعمتي . از آیات فوق ظاهر است که دین
همین اسلام است و اسلام آشکار ساختن قواعد عقائد و توقيف بر اصول شرائع است
و این قواعد واصول در قرآن تکمیل یافته .
اما احکام عملی بسبب اختلاف پیغمبرها و امتها اختلاف مییابد و گاهی بتغیر مظان
تغیر می پذیرد و قرآن احکام عملی را بطور اجمال جمع کرده یعنی اصولي چند بيان نموده که
این احکام از ان استنباط میشود و تا نزول آیه فوق هنوز تکمیل نیافته بود . رجوع بتفسیر

٨٤٩


شماره ( ٣م ) سال دوم
دین اسلام
( ١٥ )

آیه (اليوم اكملت لكم) در بيضاوی و موافقات شاطبی ص ٦٢ ازج ٣ وص ١١١ - ١١٧ج ٤
از بيان فوق ثابت میشود كه دين در عرف قرآن كريم همین ايمان آوردن است باصول
دین و اصول دین حقائقی است ثابت و جاوید كه نه نسخ را دران مدخلی است و نه پیغمبران
( عليهم السلام ) در ان اختلاف كرده اند و اسلام عبارتست از همین دین زيرا
دین پسندیده الهی فقط همين دين است و بس .
(وجه دوم) صيغة ( اسلام) كه در قرآن آمده (مضاف و بدون) آن در هشت آيه است
١ ــ فمن يرد الله ان يهد يه يشرح صدره للاسلام . ، سورة انعام مکی آیۀ ١٢٥
٢ ــ افمن شرح الله صدره للاسلام فهو على نور من ربه ) سورة زمر مکی آیۀ ٣٩
٣ ــ و من اظلم ممن افتري على الله الكذب و هو يدعى الى الاسلام والله لا يهدى القوم
الظالمين ( . سورة صف مدنی آیۀ ٧ ) در هر سه آيه فوق اسلام بمعنى ايمان است و ايمان
تفسير آن مى شود بدليل این سه آيه ذيل : ـ
١ ــ يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمة الكفر و كفروا بعد اسلامهم، وهموا بمالم ينالوا . . .
سورة توبه ـ مدنی ـ آیة ٧٤ . زيرا اسلام درين آيه در مقابل کفر ذكر يافته . و در آية : ـ
ولا يامركم ان تتخذ وا الملائكة و النبيين اربابا . ايأمركم بالكفر بعد اذ انتم مسلمون و آیة ربمـا
يود الذين كفروا لو كانو مسلمين ، اسم فاعل اسلام مقابل كفر ذكر شده .
و در چند آيۀ دیگر اسلام در مقابل شرك ذكر يافته و از انجمله است آيۀ ( ما كان ابراهيم يهوديا
ولا نصر انياً ولكن كان حنيفاً مسلماً وما كان من المشركين ) سورة آل عمران مدنی ـ آیه ٦٧
٢ــ قل اغير الله اتخذ ولياً فاطر السموات والارض و هو يطعم ولا يطعم . قل انی امرت
ان اكون اول من اسلم ولا تكونن من المشركين .
و از آیه های مدنی است : ( يمنون عليك ان اسلموا . . . ) كــه از سورة حجراتست و
( كتاب حجج القرآن ) آنرا در بحث توحيد اسلام و ايمان بطور دليل آورده . و دو آيه از
سورة آل عمران است بدين ترتيب ( ان الدين عندالله الاسلام . . .) (ومن يبتغ غير الاسلام
ديناً فلن يقبل منه وهوفى الآخرة من الخاسرين . ) و آیۀ ( اليوم اكملت لكم دينكم . . . )
از سورة مائده .
٨٥٠


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٦ )

در تفسیر آیه های فوق زمخشری و سائر مفسرین میگویند : ( اسلام ) درین آیه ها
عبارتست از توحید واسلام وجه بحضرت الهی . وازین معلوم می شود که لفظ اسلام
در قرآن فقط بمعنی شرعی خود آمده و مرادف است با ایمان .
٤ - قرآن پیروان محمد را ( صلی الله علیه وسلم ) در چند آیه : الذين آمنوا ، ودرچند
آیه ( مسلمین ) نام مانده وازان برمی آید که معنی اسلام وایمان یکیست و اختلافی نداشته
از انجمله است : ـ « ان الذين آمنوا . والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن بالله
و اليوم الآخر و عمل صالحا فلهم اجرهم عندربهم ولاخوف عليهم ولاهم يحزنون » سورة بقره
وآية (ان الذين آمنو والذين هادواوالصابئون والنصارى من آمن بالله واليوم الآخر و عمل
صالحاً فلاخوف عليهم ولاهم يحزنون » سورة مائده .
« ان الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين و النصارى والمجوس والذين اشركوا ان الله
يفصل بينهم يوم القيمة . ان الله على كل شئی شهید . » از سورة حج . مدنی .
و آية وجاهدوا في الله حق جهاده . هو اجتباكم وماجعل عليكم في الدين من حرج . ملة
ابيكم ابراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفى هذا . . . . )
و آية « يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله حق تقاته ولا تموتن الاوانتم مسلمون . »
٦ - اسلام در عرف قرآن عبارتست از ( قواعد اصولية ) که تصدیق وایمان آوردن بآن
واجبست وقواعد مذکور را قرآن کریم کاملاجمع کرده واز پنجة مشهور و معرفست که اسلام
همان عقائد و احکامیست که خدایتعالی درقرآن به پیغمبرش وحی کرده وفرموده که بمردم بیانش کند
چنانکه آیة کریمه بآن اشاره میکند که : « وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس مانزل اليهم . . »
و هريك از اسلام و دین شامل اصول اعتقادی وفروع عملی هر دو گردیده و دین را
مسلمانها چنین تعریف کرده اند : دین ؛ وضعی است الهی که ذوي العقول را بصلاح حال
و فلاح مآل سوق میدهد بسببی که دین را اختیار میکنند . تعريف فوق شامل عقائد واعمال
هردوست (١) و تا امروز مسلمانها دین را باصول و فروع قسمت میکنند . قسمتی معرفت
که اصل دین است وقسمتی طاعت که فرع است . و میگویند : عقائد یقینی است و از پنجة

(١) کشاف اصطلاحات الفنون .

٨٥١


شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ١٧ )

ثبوتش هم باید بطریقی باشد که قطعی ویقینی بوده باشد و این طریق قطعی یقینی تنها قرآن است اجمالا وتفصیلا. بلی در احکام عملی ظن و گمان کفایت میکند. شرح مواقف ج ۱ - ص ٣٨ موافقات ج ٤ ص ٣.

و گویند: نسخ در مسائل علم کلام نمیباشد و در مسائل فقه میباشد.
اختلاف در شیون احکام عملی بین مسلمانها مانند اختلاف امور اعتقادی نیست و خطری ندارد. و آرای مختلفه در احکام را مذاهب میگویند. پیروان هر مذهبی اعتقاد دارند که مذهب خود شان، صوابست و احتمال خطا دارد ومذهب غیر خطاست مگر احتمال صواب داشته بلکه بنظریهٔ بعضی حق در مسائل اجتهادی متعدد میباشد یعنی خدا یتعالی مردم را ببذل جهد مکلف فرموده تا بکوشش و فکر حکم حق و صواب را بیابند و چون پس از فکر و کوشش امری را حق دانستند امر مذکور نسبت بخود شان واقعاً حق بوده عدول از ان روا نیست. اما در امور اعتقادی اختلافی نیست که سبب تفرقه و تکفیر در بین مسلمانها شود. در مسئله های اعتقادی حق یکی است و غیر آن باطل است. نیکوترین فرضها برای شخصیکه اعتقاد باطل دارد عذر آوری است از عقیدهٔ باطل خودش تا از عذاب آن نجات یابد. ( فصول البدائع فى اصول الشرائع ) ج ٧ ص ٤١٧ - ٤٢٤ .
نفس اعمال بدنی را باعتبار صورت ظاهری ابداً قیمتی نباشد بلکه قیمتش وابسته به نیت وهیئت نفسانیست که مصدر اعمال است. ( رجوع بحجة الله البالغه) ج ۱ ص ٤
و از آیهٔ كريمه « لن ينال الله لحومها ولادماء ها ولكن يناله التقوا ى منكم . . . » سورهٔ حج .
و حدیث مشهور ( انما الاعمال ( ۱ ) بالنیات وانما لكل امرئ ما نوی ) نیز برمی آید که ثواب اعمال وابسته به نیت بوده صورت ظاهرش را اعتباری نباشد.
( شيخ مصطفى عبد الرزاق )
(۱) حدیث فوق را قسطلانی متواتر میداند ، امام شافعی واحمد میگویند: ثلث علم در ین حدیث داخل می شود واز حدیثهائی است که میتوان مدار اسلامش گفت وازینجهت سر عنوان اکثر کتب حدیث گردیده .
٨٥٢


شماره ( نهم ) سال دوم مجلة کابل ( ١٨ )
اقتراحات
. اقتراح شعری .
بغرض مشغولیت و طبع آزمائی شعرای هموطن ، غزل ذیل استاد قاري عبدالله خان که
باستقبال غزل شاعر زبردست و معروف فارس (کلیم همدانی) سروده شده ، بمعرض مسابقه
گذاشته میشود ، از تمام غزلیاتی که درین زمینه باداره کابل میرسد هر کدام بقضاوت هیئت
انجمن ادبی حایز نمره اول گردید ، بصاحب آن یکدوره سالانه مجله کابل ويا يك جلد كتاب
منتخبات بوستان بطور جایزه تقدیم میشود .
اصل غزل کلیم همدانی :
کلیم
نمك ز گریه و تاثیر از فغان رفته دعا اثر نکند گر بر آسمان رفته
دهان تنگ تو گاهی بچشم می آید کمر کجا ست که یکباره از میان رفته
دل شگفته نمانده است در جهان ورهست گلي است چیدنش از یاد باغبان رفته
چگونه سیل بزنجیر موج بند شود مگوي پند که ما را ز کف عنان رفته
همه بقدر ادب بهره می برند ز دوست مزاج فهم بمسند ز آستان رفته
بهار رفت و گلی در چمن نمی شگفد صبا بسجده آنخاك آستان رفته
٨٥٣


شماره ( نهم ) سال دوم اقتراح شعري ( 19 )

ز بسکه پيروی خلق گمراهی آورد برويم براهی که کاروان رفته
كليم لاف زبان آوري مزن چندين
كه شمع آخر ازين بزم بي زبان رفته

غزل قاری عبدالله خان که مطرح مسابقه است :

نفس زسینه به تنگ آمده است و جان رفته ز دل مپرس که از دست او عنان رفته
قرارو صبر و شکیبم برفت و داغ بجاست چو آتشی كه بجا مانده كاروان رفته
زدو ریش بدل تنگ آنچه رفت مپرس به غنچه بین که چه از موسم خزان رفته
دگر بروی زمین داد رس نیافت کسی فغان بی اثرم گر بر آسمان رفته
چه شد که شور درین کاروان نمی بینم مگر زياد جرس ناله و فغان رفته
دل اسير نگردد چگونه محشر غم قیامتی بسر از یاد دوستان رفته
کران بچشم نگفتیم هیچگه مژه را زياد تير تو داغ دلم چسان رفته
سراغ دل نشد از گوشه دگر پیدا مرا بگو شه چشم تو این گمان رفته
چرا زغم نشود قامتم کمان ( قاری )
چوتیر از برم آنشوخ شیخ کمان رفته

٨٥٤


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل (۲۰)

« لغز »

لغزیست که از طرف جناب آزاد کابلی شاعر شیرین بیان وطن برای طبع آزمایی محصلین
مدارس ساخته و بمقصد اشاعه در مجله کابل پرداخته شده. محصلینی که بحل کردن این دو لغز
موفق شوند با دفتر مجله مخابره خواهند فرمود و بحسب وعده شاعر محترم بطور جایزه يك
جلد کتاب اخلاقی داده خواهد شد.
چیست آن کز سه حرف بیرون نیست چون شمارش از دو افزون نیست
زو چو يك يا دو يا سه برداری دو بماند بجا چو بشماري
ور بخواهی ازین فزون تشریح بشنو تا بگويمت بصريح
یعنی زان سه گر یکی شد كم با قیش درست بل چهار نه كم
و را زان سه دو حرف سازی دور ما بقی نیز دو بود ضرور
طرفه تر آنکه زان سه چون سه بری باز باقی همان دو را نگری
لغزي لغز گفته است آزاد
صله خواهم يك آفرین زاستاد

ايضاً

مخدوم بزرگوار بنده آن چیست که هم نه است و هم ده

٨٥٥


[BLANK PAGE]


ع ، ج ، فاضل محترم قاضی « میر عطا محمد خان » رئیس واعضای محترم مجلس عالی اعیان


شماره ( نهم ) سال دوم انعکاس آئینه ( ۲۱ )
ادبیات
انعکاس آئینه
چندی پیشتر مسابقه منظوم در مجله شریفه آئینه عرفان (شماره ۶، ۷، ۸ ) بنظر
رسید ، ذوق نفیس آقای فاضل هاشم خان ( شایق ) غزل برجسته آقای صفارا که مطلع آن این است
لاله را هم سینه وقف داغ سوزان بوده است گوئیا چون من اسیر خال جانان بوده است
در مطرح مسابقه گذاشته و غزلی چند در آن ردیف جمع و انتشار دادند ، ملاحظه آن
غزلیات شیرین اسباب انشراح طبع جمعی در انجمن گردیده و بعضاً باستقبال غزل صفا
شتافتند ، اينك آنچه سروده شده بمعرض مطالعه قارئین محترم گذاشته می آید ، (درین میانه
آقای عبد الولی خان عاشق غزلی سر کرد ولی قصیده شد درینجا عیناً قصیده عاشق نیز مندرج
گردید : )
از طبع آقای عبدالولی خان
« عاشق »
برادر کهتر شاعر شهیر « مستغنی » صاحب
چشم مستش آفت دین و دل و جان بوده است کفر ز لفش رهزن گبر و مسلمان بوده است
طبعم از یاد سر زلفش پریشان بوده است اشکم از عکس لب لعلش بدخشان بوده است
خضر میداند که لعلش آب حیوان بوده است چون دهانش این سخن برخلق پنهان بوده است
٨٥٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۲ )

چشمة حیوان گرش چون خضر بخشد زندگی دل همان لب تشنه چاه زنخدان بوده است
ریخت دامن دامن ازوی گوهر سیراب اشك چشمة چشم ترم دریای عمان بوده است
موج اشکم در غمش پهلو بدریا میزند در بر هر قطره این بحر طوفان بوده است
الحذر ای خلق سر زد اشکم از تنور دل بیم طوفان دگر زین خانه ویران بوده است
نرگس مستت بدستش داده جام بیخردی یا ز عکس عارضت آئینه حیران بوده است
شمع خوانم ماه دانم عارضش یا آفتاب در خور این ماه نيك اختر چه عنوان بوده است
گر بدور چشم مستت باده ارزان شد رو است پیش مستان ساغر می دستگردان بوده است
چون کنم ای نا مسلمان خال هندوي توام غارت دل آفت دین خصم ایمان بوده است
در چمن بستیم عهد ناله ما و عندلیب زانکه گل همرنگ با آن سست پیمان بوده است
باغبان گر راست پرسی چون نهال قامتش سرو موزونی کجا در طرف بستان بوده است
تا کرا درد دل پر خون توان گفت ای حنا خون ما پا مال بیداد نکویان بوده است
بوده هر فردی سر افراز از نشان دیگری عرت دیوانه از چاك گریبان بوده است
هر نهالی را طراوت از بهار دیگر است آبیار کشت مجنون سنگباران بوده است
تا سحر پروانه دل میطپد اندر برم امشب اراشك شرر خیزم چراغان بوده است
نور چشم و تاج سر روح و روان مملکت این زمان بی شبهه شاهنشاه افغان بوده است
نادر دوران امیر بی نظیر داد گر آنکه از تدبیر او دشمن هراسان بوده است
ملك و دولت گر منور شد ز رایش دور نیست شرق را امروز این خورشید تابان بوده است
نی دماغ شعر و نی طبع روان نی عزم جزم دل غمین خاطر حزین طبعم پریشان بوده است
داخل بزم سخن گشتم پس از ترك سخن عذرم ار مقبول یاران سخندان بوده است
فکر شعر نغز اگر گاهی کند باور مکن آنکه روزان و شبان در فکر جانان بوده است
عاشق از بهر چه میگرید چه میپرسی زمن گریه او را سبب آن لعل خندان بوده است

٨٥٧


شماره (نهم) سال دوم انعکاس آئینه ( ۲۳ )

از طبع آقای م . غبار

تا بسر سودای آن زلف پریشان بوده است صبح صادق در نظر شام غریبان بوده است
هر بن مو از غم او طرح شیون میکند این دل صد چاك من گوئی نیستان بوده است
خون دل خوردم بیاد لعل میگون کسی دوستی را دیده باشی دشمن جان بوده است
این دل وحشت سرشت از من چه میخواهد دگر عمرها آواره گرد کوی جانان بوده است
بهر بازی در دل بشکسته ام دیگر میا الحذر ای شوخ من کاین خانه ویران بوده است
رفته رفته طفل اشکم ریخت سیلاب بلا قطره ما خانه زاد جوش طوفان بوده است
سرمه سان منظور چشم یار خواهد شد (غبار) گوشه گیریها نصیب خاكساران بوده است

از طبع آقای حافظ محمداکبرخان فارغ
کاتب انجمن

دل نه از شوقت همین امر وز نالان بوده است عمر هـا شد بلبل ما ناله سامان بوده است
نقد دنیا داد و جان هم در سر او میزند دل کی از سودای آنكاکل پشیمان بوده است
دور ماندم گزز فیض لعل نوشین کسی سد راه من همین چاه زنخدان بوده است
سبزه خط گر بعمر خضر مینازد رواست آب یاریهای او از آبحیوان بوده است
آسیا پیوسته میگوید بآواز بلند این همه سرگشته گیها از پی نان بوده است
از تماشا نیست غافل یکمژه بر هم زدن اینقدر آئینه بر روی که حیران بوده است
تا بدل جا کرده رنگارنگ غمهای جهان طبع ما (فارغ) ز نعمت های الوان بوده است

٨٥٨


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

از طبع نوروز خان

از جمالت دیده آئینه حیران بوده است وز لبت خون در دل یاقوت رمان بوده است
گر بصحرا ور بباغ است ای مه گل پیرهن لاله بیروی تو داغ و گل پریشان بوده است
بسکه پاس عاجزان دارد بلندی های ناز مور را جا در کف دست سلیمان بوده است
شانه را صد پاره شد دل تا بتار مو رسید معنی باريك فهمیدن کی آسان بوده است
شمع از دست زبان خود در آتش سوخته شعله خورا خود نمائی آفت جان بوده است
گر چه بر فرهاد سخت افتاد کار عشق ليك بهر شیرین جان شیرین دادن آسان بوده است
هر که بیند خوب میداند چو زلف گلرخان کین غزل از طبع « نوروز » پریشان بوده است

از طبع آقای عبدالغنی خان
زینکو گراف

بهر خسرو گرچه شیرین راحت جان بوده است کوهکن را شور بختی ناله عنوان بوده است
تا که دور از دیده زلف و روی جانان بوده است صبح صادق بر سرم شام غریبان بوده است
نقد جان شد قیمت يك بوسه در بازار حسن راست پرسی بر خریدار تو ارزان بوده است
جای مردم نیست در چشمم بغیر از جای تو نيك سنجیدم که صاحب خانه مهمان بوده است
كام جوئی گر زلیخا را نبودی مطلبی یوسف مصری چرا در قید زندان بوده است
نیست کاری سختر از عشق بازی در جهان گرچه پیش بوالهوس این کار آسان بوده است
بی وصال یار آید بر من از هر سو بلا هجر یار آری غم دل آفت جان بوده است
چند میخندند بر حال ( غنی ) پیر و جوان بد نباشد گر مرید عشق خوبان بوده است

٨٥٩


شماره ( نهم ) سال دوم
انعکاس آئینه
( ٢٥ )

از طبع آقای غلام محمدخان
« نوید »

خون بسا غرجان بلب اشکم بمژگان بوده است
در شب هجرت نگر حالم بدین سان بوده است
بی گل رخسار او سوی گلستان چون روم
هر رگ گل در نظر خار مغیلان بوده است
زخم دل را از برای آن نکردم مرهمی
زانکه ما را یادگار تیغ جا نان بوده است
مدتی شد خانه بر دوشم چو گیسوی بتان
روزگارم تیره چون شام غریبان بوده است
شب که حسن یار در پیش نظر بی پرده بود
در شبستان خیال ما چرا غان بوده است
تنگدستی وا رها نیدم ز چنگ روزگار
جامۀ عریانی ما بی گریبان بوده است
نزد ما جنس ریا کاری ندارد قیمتی
این ردا باب دکان خود فروشان بوده است
کسب شهرت گر « نوید » ما نکرد از ابتدا
مشك هم يك مدتی در نافه پنهان بوده است

از طبع آقای شائق کابلی
شاعر وطن

عهد الفت با تو بستن کار آسان بوده است
ليك مشکل بستن چشم حسودان بوده است
حسن سرکش خویش را هم بی بلا نگذاشته
عمرها یوسف میان چاه و زندان بوده است
پیش مستان جام می خوشتر بود از جام جم
طرفه قیمت این متاع دست گردان بوده است
گه قبای سرو در بر گه لباس فاخته
هر کجا دیدیم عشق خانه ویران بوده است
در حقیقت از غلامیهای حسن بیوفا
سرخط آزادی ما خط جانان بوده است
در خرابی صحنۀ تمثیل میدان حیات
سینمای بیخلل سیر گریبان بوده است

٨٦٠


( ٢٦ ) مجلة كابل شمارة ( نهم ) سال دوم

بی گل رویتو خیزد ناله ازهر موی من آشیان بلبل ما در نیستان بوده است
پیش دندان تو گوهر ای در دریای ناز با وجود آبداری آب دندان بوده است
برده از خود عالمی را حیرت دیدار او پیش رویش فی همین آئینه حیران بوده است
عارف از مکر بداندیشان بجانی میرسد بعثت آدم همان تلبیس شیطان بوده است
شائق از بخت سیه منظور اهل بینشم
سرمه دائم همنشین چشم جانان بوده است

از طبع آقای غلام جیلانخان اعظمی

از نسیم روح پرور غنچه خندان بوده است آبروئی سبزه را از اشك نيسان بوده است
در چمن گل کرد حرف غنچه از عشق نسیم این سخن پیدا ز شور عندلیبان بوده است
قیمت شبنم فزون از ساغر گل میشود آتش مل در دل مینا فروزان بوده است
سرخ رو گردد شفق از پرتو رخسار مهر گرمی بازار گل از روی خوبان بوده است
عشق دارد عزتی کز یاد مجنون تا هنوز گرد صحرا سرمۀ چشم غزالان بوده است
رنگ بر رخسار گل میجوشد از ذوق بهار لطف موسم آشناي این گلستان بوده است
می طپد در خون سرشك از سوز حسرتهای دل تا لبش ساغر پرست بزم مستان بوده است
سودۀ مشك تر او را که می نامند خط فتنۀ نو خیز حسن خانه ویران بوده است
کی بگلشن میکشد خاطر که از جور بتان این دل پرداغ رشک صد گلستان بوده است
حسن می بالد ز صبح چهره و از رشك زلف شب همه آشفته و حالش پریشان بوده است
اعظمی از سینه بیرون ساز آه پر شرر
چون ترا این تحفه مقبول نیستان بوده است

٨٦١


ع ، ج ، « الله نواز خان » یاور اول
حضور همایونی


( ۲۷ )
شماره ( نهم ) سال دوم
اسیران بابل
اسیران بابل
ترجمه محمد اقبال خان بعد از تصحیح

فرشتگان معروف به هاروت و ماروت که در بلند ترین طبقات آسمان نغمه سرای تقدیس خداوندی بودند گاه به فضای فردوس برین پرواز داشتند و گاه ناله های مبتلایان دوزخ دنیا را شنیده به زهد و تقوی خود ناز میکردند روزی باهم گفتند .
ها روت : ما در قلمرو ستاره ها وسیاره های کائنات سیر وسیاحت کرده ایم اما حالات کره ارض تا هنوز بما راز سربسته و مخفی بوده است .
ما روت : خوب گفتی ولی از سیاحت وسر گردافی این خاکدان چه حاصل خواهد شد بگذار میل از بلندي به پستى چندان كاري خوش آيند نیست .
ها روت : این پستی قرارگاه همان موجود مکرم است که وقتی مسجود ما گشته و بقرار امر الهی ماهمه باو سجده کرده ایم وچون معلم ملكوت ازان سجده سر کشی کرد راندة ابدی شد .
ما روت : بی شک لیکن اخیراً لغزشی از آدم سرزد و بجزای آن از بهشت بر آمده و بدین پرتگاه در افتاد و بعد ها این خاکدان محبس خودش و اولادش مقرر گشت اکنون ما دیده و دانسته چگونه درین خاکدان فرود آئیم مگر نه بینی که نوع انسان به پاداش نا فرمانی خود به سلسله لایتناهی وجود ازلا وابداً مبتلا گشته ایام زندگی خودش را به چه پاس و اضطرابی بسر می برد وچنان بسزا و عقوبت انس گرفته که همچو وحشی مانوس بقفس دلش آزادی میخواهد مرگ برایش مقرر است و حرکات مذبوحی او در دم واپسین تماشا دارد گاه به ثروت فراهم آورده و نقد ذ خیره خود با نگاه پاس و نا امیدی می بیند و گاه به اعزّه و اقارب خود نظر حسرت آمیزی می اندازد ليك اخيراً با يك عالم آمال باطوفان آه و افغان رهسپار وادی عدم میگردد .
ها روت : تو همیشه پهلوي تاريك يك چيز را مى بينى ، آدم مر تکب لغزشی شد ولی دران لغزش رازي مضمر بود ، اگر آن لغزش نکرده بود ماه و آفتاب ستاره و سياره گان

٨٦٢


شماره ( نهم ) سال دوم مجلة کابل ( ٢٨ )

و روی همرفته تمامی متاع گرا نهای کائنات بی کار محض میگشتند و این زمین که تو آنرا
خاکدان می نامی رشک مینو وغیرت کوثر نمیشد و سرسبز تر از جویبار بهشت به نظر نمیآمد
مگر نه بینی که انسان از قابلیتهای خداداد خود چه خارقه ها که نشان نمیدهد انسان بال ندارد ليك
از بلند پروازی های عقل به آن فضاهای بلند می رسد که مرغ و هم تیز پرواز هم قوة
پرواز در ان فضا ندارد از آب و آتش از برق وهوا کار ها ئی میگیرد که عالم را در ور طة
حیرت انداخته تصویر را قوة حرکت و کویائی بخشیده اگر این جسد خاکی دوام حیات
میداشت خدا میداند هنوز چه کارهای خارقه از و سرمیزد ، باز هم در اجرای سلسلة فعالیت
انفرادی هرفرد اگر کار خودش را بسر نرساند جانشینش تکمیل میکند همچنین دور
ارتقا و انقلاب هر روز مناظر عجیب وغریبی نشان میدهد .
ماروت : واقعی از خاکدان دنیا اطلاع حاصل کردن امر مهمی است ولی ترسم در
سراغ این طلسم خود را نبازیم .
هاروت : ني طلسم دنیا به ما اثر نمیکند زیرا روحانیت ما در مژه برهم زدنی همه سحر را
باطل خواهد نمود .
ماروت : بسیار خوب هر قسم که رضای تست .
هاروت : بگذار که تارکی شب به روشنی سپیده دم بدل گردد آنگاه بطرف زمین
بپرواز می آئیم .
شفق دمید هر دو فرشته بدوش اشعة آفتاب سوار کشته مرحله پیمای کرة خاک شدند
تا بسر زمین بابل رسیدند و در آنجا بصورت انسان در آمده مانند اجنبی ها از صبح تاشام
هر طرف میگشتند تا عجائبات آن طبقه را ملاحظه نمودند در ینوقت ظلمت شب بروی آفاق
پهن گردید و این هردو دور از شهر به سایة يك نخلستان قیام پذیر شدند .
هاروت : در دنیای خاکی چه چیز را بسیار عجب و طرفه دیده ای .
ماروت : هر چیز در طرفگی بردیگري سبقت داشت لیکن بیشتر جاذب نظر همان
موجود بود که ما در ازل اورا سجده کرده ایم زیرا حقيقة روح اختراعات همین موجود بود
و چون ملاحظة صنعتی باعث از تعریف صانع آن می شود برای ما هم لازم که از موجد این
٨٦٣


( ۲۹ )

اسیران با بل

شماره ( نهم ) سال دوم

ایجادات ستائش نما ئیم .
هاروت : خوب اشاره ات بطرف انسان است .
ماروت : آری بجا نب انسان .
ها روت : بخیا لم مدعای تو کدام شخص معینی است .
ماروت : بلی همان فرد معین که شجر ممنوع را به آدم خورا ند .
ها روت : کدام زن است .
ماروت : بلی همان که دران با زار پر رونق حسن خودرا آرایش داده جلوه گری داشت چنانچه هر رهروی که درانجا میرسید و يك نظر بدان اعجوبه میکرد متحیر گشته پروانه جمال او می شد مگر تو اورا ندیدی ؟
هاروت : آری دیده ام بی شك عجب صورتی دلکش داشت صانع ازلی درین مشت خاك کمال قدرت خویش را ظاهر ساخته و در خمیر پیکر او پرتوي از نور خویش انداخته .
ما روت : بخیالم که حور است و براي تماشاي این عالم خاکی آمده و میخواهد جائزه از عقل و هوش انسانی بگیرد .
ها روت : نی حور مجاز نیست از بهشت بدرآید مگر کوه قاف نزديك است شاید ازانجا پری آمده باشد .
ما روت : هر کسی هست هست مگر فتنه قیامت است .
ز فرق تا بقدم هر کجا که می نگرم
کرشمه دا من دل میکشد که جا اینجاست
ساعتی از شب بگذشت هردو از نخلستان برآمده و بیخودانه به عشرت گاه آن عشوه فروش در آمدند آن غزال رعنا هم در خاطر داري و مدا رای آنها دقیقه فرو گذارشت ننمود و جلوه های دلبائی چنان سرکرد که سیل خانه هوش و برق خرمن تقوی گشت و در حالیکه دلهای آن دوراتسخیر نمود بر هوش و حواس آنها هم تسلط یافت بايك ادای عشوه خیز پرسید .
شما کیستید و درینجا برای چه آمده اید ؟

٨٦٤


شمارۀ ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )

« ما فرشته ایم وبرای سیر این دنیا آمده ایم .
« در اینجا چیزی دیدید ؟
« فقط ترا .
« بس ؟
« بلی بس باقی هوس ـ اسم شما چیست ؟
« زهره .
« مشغولیت ؟
« خدمت عوام .
« اگر اینطور است باید مارا از راز این دنیا آگاه بسازید و بر عجائبات وکمالات آن اطلاع بخشید .
« در اینجا آنچه بیشتر غرابت داشته جادواست که در چشم زدن قلب ماهیت میکند .
هاروت و ماروت : به ما یاد داده میتوانید ؟
بلی لیکن در ینجا بخوبی یاد داده نمیتوانم بیائید از شهر دور به ویرانۀ برویم هر دو فرشته با يك عالم بیهوشی از زهره دنبال کردند و قریباً به فاصلۀ دو میل به نخلستان انبوهی نزديك بجاهی رسیدند .
زهره گفت در اینجا من علم الارض را به شما تعلیم میدهم لیکن پیش از ین که من برای شما تعليم دهم يك شرط دارد .
ماروت گفت یعنی چه ؟
همین قسم که شما سیر زمین را شوق دارید من هم اشتیاق سیر آسمان دارم شما بآسانی به زمین رسیده می توانید ولی من بآسانی پرواز نمی توانم اگر میخواهید از راز های زمین سراغی بشما دهم باید شما نیز مرا از علم آسمان اطلاعی بخشید .
ماروت گفت : ما بکشف راز های آسمانی مجاز نیستیم
زهره ـ درین صورت من هم نمیتوانم علم زمین را که مرکز کائنات است

٨٦٥


شماره (نهم) سال دوم
اسیران بابل
(۳۱)

بشما تعلیم کنم مردم زمین هر چه داشته باشند تحفه مهمان میکنند مگر اهل آسمان این عادت ندارند و بمهمان بخل میکنند، شما فی الحال با من دم از محبت نزنید ؟
ماروت : ولی ممکن نیست که راز آسمانی به شما آشکار شود .
زهره گفت پس من نیز بوعده وفا نمیکنم .
ماروت : نی این شرط وفا نیست مادل بتو دادیم .
زهره گفت باز بگوئید !
هاروت وماروت در عالم بی خودی علم کائنات علوی را به زهره تعلیم میدهند و زهره آنها را از علم سفلی آگاه نموده گفت که درین چاه سیر کنید . به مجردیکه نگاه کردند هر دو سرنگون در چاه معلق ماندند و زهره بزور علم علوی به آسمان بلند گشت و ستاره شد .

«چمن»
از طبع جناب مستوفی

وقت آن آید که از گل باز در گیرد چمن
چون مجوس آتش پرستی را ز سر گیرد چمن

میشود این برف و سرمای زمستان برطرف
از گل سوری بآتش خشك وتر گیرد چمن

باز چون باد صبا آرد پیام نو بهار
ابر چون چتر سلیمان زیر پر گیرد چمن

دمبدم چون کورهٔ حداد از طغیان رنگ
شعله برخیزد ز گلشن در شرر گیرد چمن

آتش از رنگ شقائق باز در گیرد بباغ
بار دیگر زیر دامن ابر تر گیرد چمن

خاکش از بس نکهت از مشک ختن گیرد خراج
از گل وسرو وسمن رنگ دگر گیرد چمن

باز نرگس همچو مستان جام می گیرد بکف
جعفری از رنگ سر تا پا بزر گیرد چمن

چهرهٔ سوری برافروزد چو روی دلستان
همچو عاشق سرو ناز خود ببر گیرد چمن

میفرستد قاصد آب روان در هر طرف
تا که از حال گل و سنبل خبر گیرد چمن

٨٦٦


شماره (نهم) سال دوم مجلة كابل ( ٣٢ )

تا رگ گل را کشاید از پی اصلاح خون زا نسب از خار با خود نیشتر گیرد چمن
گر دلش دامان صحرا می‌کشد یا سیر دشت جدول آب روان را راهبر گیرد چمن
شاهد گل را ستایم هر نفس ای عندلیب بلبلی چون من بمداحی اگر گیرد چمن
طبع مستغنی چو لعل یار ازین شیرین غزل
يك شب مهتاب در شیر و شکر گیرد چمن

از طبع غلام جیلانی خان
اعظمی معاون انجمن

زمستان

با ستقبال تابلوی بهار اثر طبع جناب قاری عبدالله خان منتشرهٔ شمارهٔ (٦ - ٧ - ٨)
آئینهٔ عرفان.
ای رنگ فسردهٔ زمستان همرنگ دل حزین ما نی
با این دل درد مند تا کی این وضع فسرده مینمائی
پوشید کفن طبیعت از تو
چون دید همه اذیت از تو
دانی که چه شد به بلبل زار گل مرد و خراب شد گلستان
در ماتم سبزه اشك ریزد از دیده سحاب همچو باران
تا دید تن چمن کفن پوش
شد سکته هزار و گشت خاموش
بی مهری و سرد خوئی از تست مخصوص بحال درد مندان
عریان و برهنه باغ گشته بی خانه و یار عندلیبان
از تست همه مظالم ای دی
این سردی و جور گوی تا کی

٨٦٧


( ٣٣ )

شماره ( نهم ) سال دوم برف

لب بسته فرو زناله انهار يخ بسته زغصه قلب تالاب
از چادر برف رخ بپوشید برك كل و سبزه های شاداب
زنجير زيخ كشيد نادي
شد قيد تن طبيعت از دی
كافور طبيعت ترا برف باشد بحجان مثال سردي
كرم است چو آرزوی مردم زين وضع خنك چرا نگردی
آتش برخ تو ای زمستان
سوزی بعتاب مهر تابان

برف

از طبع جناب قاری عبدالله خان

بیا که برف کنون نقره فام میبارد هوای روشن او سیم خام میبارد
برای تشنه لبی های کشت تیر مهی هوای برف چه خوش جام جام میبارد
صبا بگوی بدهقان کارگر از ما بیا که برف کنون خوش بکام میبارد
مگوی برف با طفال سبزه بی مهر است ببین چه گو نه بمیل تمام میبارد
زمين کابل ما نقره کار تنها نیست که ابر دامنه دار است و عام میبارد
پی تدارك خشكي جدی تر برفی گرفته پی به پی و صبح و شام میبارد
قياس نظم جهان میتوان ز برف گرفت که دانه دانه او بانظام میبارد
بهر طرف نگری برگ نسترن ریزد اگر بروی زمین ورببام میبارد
گرفته است در و دشت را بشوشة سيم هوای برف نکوئی بنام میبارد
دگر به ثروت كوهسار ما بیفزايد بدامنش اگر این سیم خام میبارد
سفید میزند از دور قله های بلند به کوهسار وطن بسکه عام میبارد
هنوز حرف زمستان مگر سفید نشد که برف باز بطور دوام میبارد

٨٦٨


( ٣٤ )

شماره ( نهم ) سال دوم
مجلة کابل

بقلم آقای حفیظ الله خان
عضو انجمن ادبی

« زمستان »

آسمان نیلگون که شبها از ستارگان سیمین بود در حجاب ابر مستور گردیده ، و آفتابیکه كائنات را زرین مینمود رخ از جهان و جهانیان پوشیده است .
بادهای سرد بوزیدن آغاز نهاده ، ودانه های برف مانند پرهای مرغانیکه تیر صیاد جفا بنیاد از بدن ایشان جدا میکند آهسته آهسته بر زمین میآید .
سبزه ها در ته برف مستور گردیده شاخساریکه از اوراق سبز ولرزان عریان گشته بود مناظر قشنگ تري بخود داده و از برف شوشه هاي شكوفه بسته است .
این منظره در ديده من مانند نوبهار جلوه کرده اثر لذیذ وفرح انگیزی می بخشد گمان میکنم همان بهار است .
بلي اين منظره با مناظر بهار شباهت تامی دارد اما طیور خوش الحان بنواهای خوش آیند خود خاتمه داده بگوشه لانه های خاشا کی خردکه بالعاب منقار كوچك و نازك معماري نموده اند خزيده و از ترانه سازی دست کشیده اند چهچهه بلبل از فراز شاخه گل بلند نیست ، ناله هاي گنجشکان در مقابل نواهای قشنگ و روح افزای بلبلکان از زیر پوششهای سقف مارا بخود مشغول میسازد .
يك ماه قبل بیاد ايام بهار بباغ رفتم ، دیدم از بهار طراوت بار اثری پدیدار نیست ، گلهای قشنگ پژمرده و اوراق اشجار برنگهای زرد و سرخ در پای گلستان و درختان افتاده منظره میناکار ونظر فريبي تشکیل داده است ، وقطعات زمردکار چمن از تاثیر مهرگان طلا کار گشته ، و از نهرهای یخ بسته بدور آنها جدولهاي سيم كشيده اند .
اما امروز تمام كائنات خود را در لحاف کافوری پیچیده بجز چهرۀ نقره فام برف دیگر منظره که عواطف و احساسات ما را بجوش آرد نیست . اگر آفتاب از زیر ابر اندکی رو بنماید . باخنده های برف از شاخسار افتاده ، اشجار بان عریان وهيكل باردی جلوه گر انظار میشود .
پس ما میمانیم و این اشجار بی برگ و بار و زمستان و طي وناله هاي مرغان خانگي .

٨٦٩


شماره (نهم) سال دوم
مهتاب تیرپل
(٢٥)

از هات نگارش آقای حبیب الله خان طرزی

« مهتاب تیرپل »

هوای لطیف مر مر کنان از روی دریای قشنگ نقره فام برخاسته شب را سرد میسازد ولی نه سردی که بدن را بلرزه درآورد بلکه طراوت آن فرحت خوشگواری بجان میرساند . ابرهای پاره پاره که به پارچه های بلور بیجلا مشابهت میرساند از پیشروی این جسم نورانی جوق جوق گذشته و مثل فانوس های برق بتماس قمر روشن و دوباره تاریک می شوند ولکه های آن بر وادی قشنگ ، گهی برآب و گهی برجاده واشجار خزان رسیده و گاهی برین تماشا بین بیچاره می افتد . من که بگوشۀ سنگلاخی خزیده بر روی کائنات نگاه میکنم و گاهی از فراق دلدار آهی میکشم ، از مهتاب دوهفته و ابرهای پاره پاره و چشمک زدن ستاره ، حظ فوق العاده بر می دارم .
صدای ریختن آب ازیک حصه دور وادی آهسته آهسته میرسد و از عبور رمه و چوپان سنگریزه های کنار دریا بطور مخصوص بآواز میدرآید . رمه ها درسایه وادی پنهان میشود وصداي خفيف نی از عقب آنها در فضا می پیچد .
سکوت شب ، نور سفید مه ، عالم خاموشی ، منظره دلکش دریا در دره ، و نواي روح افزای نی مرا باندازه مسحور ومجذوب ساخت که طاقت نفس کشیدن نداشتم ، تا آنکه ازخود بیخود گردیدم !
نمیدانم چقدر وقت من بیجان بودم و قمر برمن مینگریست ؟ و آرای سخن زدن نداشتم و کائنات با من حرف میزد ؟ تاآنکه آوازچوپان دیگری مرا ازعالم بیخبری چتکه داده برخیزانید!
آواز نی خاموش وتصویر وادی قشنگ تر شده است . مهتاب برنیمۀ آسمان ایستاده بانظر نور افشان بروادی مینگرد . رباط کهنه در روشنی آن بيك كنار خميده نیم منور و نیم مظلم معلوم می شود . پل باسایه خودش برآب سیمین خمیده مانند عفریتیست که پری را درآغوش کشیده باشد . دریا دروادی پیچ و تاب خورد در ابدیت میرود واز نورقمر وسایه جبال جدول خاتم کاری شده ایجاد میکند !

۸۷۰


( ٢٦ )
مجلة کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

این منظره قشنگ مرا اجازه نداد که خود را ازین تماشا محروم ساخته و باطاق سیاه برگردم
و خود بخود بهمان طرفیکه صدای نی ازان می آمد حرکت نمودم . بعد از انکه چند دقیقه در بین
وادی حرکت نمودم روشنی سرخ رنگی در پیش چشم خود دیدم چون خوب متوجه شدم
دیدم دو نفر چوپانیست که آتش برافوخته و در کنار آن نشسته اند . بدست یکی نی و ديگري آتش را
میکاود . چون دیدم بنای نی زدن را دارد به پناه بته نشستم .
آوازی دوباره بلند شد و رفیق دیگرش بچهار بیتی خواندن نیز شروع کرد ، در خاموشی
شب نوطه های غم آلود نی و آواز آهسته و محزون مالدار یگان یگان بطرف بدر بالا میرفت
و موها را بر بدن من راست کرده روحم را بعالم دیگر می برد و باز بعالم وجود میآورد !
در حقیقت که انسان نظر کند حظ حیات در چنین لحظه هاست . انسان سالها زحمت
میکشد بمشقت بسر می برد ، رنج و تعب می بیند ، تلخی روزگار را در هر ثانیه میچشد ولی
لحظه میرسد که همه آن مصائب و آلام را فراموش میکند ! این لحظه از همان لحظه ها بود
که تمام آلام ، تکدرات و تکالیف این حیات شاقه را از نظرم محو کرده ، وجد و سرور
حیات تازه بمن میبخشید ! ای بدر توجه اثر مغناطیسی داری که زنگ دل را میبری و با ذرات
نور که از تو جدا میشود ، غم و الم را از لوح قلب دور میکنی ! در مظلم ترین ساعات شب
اگر چشم بیماری از کدام روزن برتو بیفتد ، او را تسلی و امیدواری میدهی و اگر عاشقی
در بادیه عشق راه گم کند ، رهنمائی می نمائی ! جواب عشاقیرا که در زیر پرتو تو گرم معاشقه
ومغازله هستند ، با تبسمهای شیرین میدهی و عاشق شوریده حال هجران رسیده را بنور جمال
خویش دلجوئی میکنی ! چه خبرهاست که از عشاق به عشاق نرسانیده و چه آه و فغانهاست
که گوش نداده ای ! چه جنایت هاست که در خاموشی شب در پیش چشم تو واقع نگردیده
و چه اسرارهاست که بروشنی خود انکشاف نکرده ای ! آیا این نگریستن تو بمن از روی
احساس است یا بی احساسی ؟ اگر از روی احساس است چرا از درد دل من مکدر نمیشوی ؟
با من صحبت نمیکنی و ازان يار جانی که من نمی بینم ولی تو می بینی حرف نمیزنی ؟ آیا استغنا
میکنی یا توهم مثل من بی مجالی ؟

۸۷۱


شماره ( نهم ) سال دوم
مهتاب تیر پل
( ۳۷ )

آه محبوب رعنا ! خدا کند که توهم در ینوقت بطرف ماهی که من می بینم ، به بینی ؟ ای ماه !
تو که اثرات فوق العاده بروجود ها داشته و خاطرات گذشته را بیاد میدهی ، اي کاش یکی
از خاطراتیکه بیاد معشوقۀ من میدهی ، من باشم ؟ تو از کابل خوبتر معلوم میشوی ! گهی
بر آسمانی می ایستی و گاه شیر دروازه را منور میگردانی ! از هر در و دیوار سر میکشی !
هنوز تیرماه هست و خنك نشده که از تو بیزار شده زیر صندلیها بخزند ! ترا که ضروری بیند ،
ای کاش صداي روحنواز ئی را که من میشنوم ، نیز می شنید ؟ اگر بشنود کم از کم
چهار بیتی های ( کوهستانی ) که شنیده و ازان ها محظوظ میشوم ، بگوش او خواهم رسانید : -
فغان و ناله ها دارم گل من ازین بخت سیه دارم گل من
خدا قسمت کند رویت به بینم که امید از خدا دارم گل من
بچهره زردم از داغ جدائی بدل صد داغ دارم از جدائی
چو مجنون سر بر هنه پا بر هنه بیابان گردم از داغ جدائی
ترا از دور می بینم چه فائده به پهلویت نمی خوابم چه فائده
درخت حسن تو گل بار دارد ازین گلها نمی چینم چه فائده
سمند سر بلند بلغار بلغار لجامـت نقره و تنگت طلا کار
سحر گاهی مرا با یار رسانی توجو بشکن که من بوسم لب یار
این چهار بیتی ها نمونۀ اشعار و احسا سات ملی است من کوشش دارم که بعضی
ازانها را بقسم نمونه بعد ازین تقدیم نمایم .

۸۷۲


( ۳۸ )
مجله کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

از طبع فاضل ومتصوف مرحوم مولانا عاصی کابلی
متوفی در حدود ۳۰ سال قبل

منتخبات نفیسه
« علاقه بندی »

یا رب بکه شد علاقه بندم
کز جان و جهان علاقه کندم

تا از لب جانفزاش دورم
از آب خضر رسد گرندم

دیگر نکنم هوای طوبی
دلداده آلقد بلندم

از جان رمقی بمن نمانده
تکلیف دوا حکیم چندم

مغز سرم این هزار پا خورد
واعظ چه دهی هنوز پندم

در دیده جان بجای سرمه
جز خاك درش نمی پسندم

گردن چه کشم زچنبر عشق
من صید حقیر این کمندم

تا از دل و دیده محو او یم
نقشی زرخش درین دو کندم

هر لحظه از ان همي طپم من
كو آتش تیز و من سپندم

از جان خودم علاقه کنده
تا گشته بدو علاقه بندم

دارم ز لبش امید لطفی
من گرچه حقیر و مستمندم

قانع شده ام از و بدشنام
بالطف اگر نه ارجمندم

بر دستم اگر پی نثارش
مهر آید و مه نمی پسندم

از دست شد اختیار اگر نه
خود را بیلا نمی فگندم

باید نکند کسم ملامت
گرناله کنم که دردمندم

هر گه گذرد سواره ای باد
گردی بده از سم سمندم

مثلش چونه در زمانه باشد
کوبا که جزاو علاقه بندم

با عشق چه چاره آید ازمن
در پنجه گرگ گوسفندم

درکویش اگر بخاره و خار
پهلونهم آن بود پرندم

بینم برخش از ان که کرده
از سحر دو چشم چشم بندم

خندیدنم آیت خوشی نیست
هست از غم هجر زهر خندم

۸۷۳


شماره ( نهم ) سال دوم علاقه بندی (٣٩)

تا با تو مرا علاقه بند است جان از دل و دین علاقه کند است
دارد ز تو دفع چشم زخمی بر آتش رویت ار سپند است
دامی چه نهی ز طرة خویش دل صید تو بی خم کمند است
خاك درت ایصنم تبارك از افسر شا هیم پسند است
سر چون برهت فدا نسازم کاین شیوه زعشق نا پسند است
پندت بدلم رهی ندارد واعظ بگذر چه جای پنداست
می نازد اگر بلطف طوبی خجلتکش ازان قد بلند است
ای شهره تو در علاقه بندی جان را بتو هم علاقه بند است
چون جان بهوای تست چندی فارغ زخیال چون و چند است
جان را بده ای طبیب دلها از لطف دوا که درد مند است
دیده است که آن رخ نکو دید دل را ببلا اگر فکند است
خواهان بلا شدیم و آفت باعشق مگو که چشم بند است

ای باتو مرا علاقه بندی از من زچه رو علاقه كندي
افتاده خوشست علاقه كندن با آنکه تو خود علاقه بندي
آخر بهواي قامتت یافت آوازة عشق من بلندي
گر من زغمت چو ابر گرییم چون گل توچرا بآن نخندی
در دشت جنون بسان مجنون دارم زغمت سر نژندي
گوبا که شود علاقه بندد ای دل گر ازو علاقه كندي
در فکر خلاص ازان نباشی تا آنکه اسیر این كمندي
کامم ز تو تلخ گشته چون زهر ای برده دلم بنوش خندی
شكرانة خواجگی رهی را این سان ز نظر نمی فگندی
از پند تو می فزایدم درد واعظ تو چه در بنای پندی
مپسند بذلتم ازین سان ای آنكه تراست ار جمندي

٨٧٤


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٠ )

از درد منت خبر چه باشد چون خود تو بآن نه درد مندی
عاصی بسرت نمی نهد پا افتاده چو خاك تا بخندی
ای تلخ ز لعل نوش خندت کامم شده با لب چو قندت
آهم بشب از فلك بلند است در آرزوی قد بلندت
از من نکنی علاقه هم نیز گر شد بکسی علاقه بندت
ای دل چه بد و علاقه بندی کز سنگدلی علاقه کندت
با آنکه زمن علاقه کندی از جان شده ام علاقه بندت
جان را نبود هوای طوبی دل برده زمن قد بلندت
گر بر تو رسیده چشم زخمی پیش آی که جان کنم سپندت
رویم بمژه رهت ولی کی افتد زمن این عمل پسندت
گوشم ز سرود عشق واعظ پر شد که نماند جای پندت
ای آنکه دلم به بند کس نیست تا آنکه فتاده ام به بندت
نازکتی از سمن نخواهم کز برگ گلی رسد گزندت
شد طاقت و صبر طاق ما را جفتیم به فراق تا به چندت
ای جای ترا به شور بازار از عشوه مرا به شور بازار
تا شد عملت علاقه بندی از من نکنی علاقه زنهار
تا با تو شده علاقه بندش جان کنده زمن علاقه ناچار
می داشتی التفات باری گر پیش خودم نمی دهی بار
از خواجگیت مباش منکر جان کرده به بندگیت اقرار
اندر نظرت اگر چه خوارم گل عار ندارد آخر از خار
کس از دهنت نشان نیابد آئی مگر از کرم بگفتار
در ظلمت خط آن لب لعل آبیست حیات بخش هر زار
آخر زچه روت زلف بر روست بیرون شده از بهشت اگر مار

٨٧٥


شماره (نهم) سال دوم
علاقه بندی
(٤١)

يك جا نشود فرشته با دیو نی جمع شوند روشن و تار
با هم نبوند خود شب و روز دارد نه ثبات دود با نار
ابر سیه آفتاب پوشید یا یافته زاغ ره به گل زار
فرخار و چکل عیان زرویت در موت نهفته چین و تا تار
امسال بجان رسید کارم اي آنکه ربودیم دل از پار
تسخیر تو نیز میتوان کرد گر رام شود پری با شعار
چون چشم مفتنت نباشد در دور زحل سیاه مکار
بر در دهیم اگر غلامی از منصب شاهم بود عار
ناید بتی از دیار خلج مانند تو با رخ چو گلنار
ماه چکلی بجهره لیکن روشن نشد از توام شب تار
دارم بخیال چشم مستت از باده خون دو جام سرشار
فرخاری و خلجی توئی تا کابل بتو خلج است و فرخار
یغمائی اگر نه به یغما دلها بری از چه روي پری وار
ره برده مگر بعطر آن مو زین سان که صبا شده است عطار
از جور تو ام علاقه بندا بگسست علاقه جان افکار
رفتم تو و کابل ای پریرو گشتم ز محبت تو بیزار
یادت نکنم دگر چو عاصی از بسکه رمیدم از تو آزار

۸۷۶


شماره (نهم) سال دوم
مجله کابل
(٤٢)

قطعه عربی «لصفی الحلی» را که شاعر
شیوا بیان آقای آزاد کابلی در نظم فارسی
يك بيت و دو بیت ترجمه کرده اند:

لصفی الحلی

قتل ان العقيق قد يبطل السحر
بتختیمه لسر حقيق
واري مقليتك تنفث سحرا
وعلى فيك خاتم من عقيق

ترجمه آقای آزاد در يك بيت :

قضا ازان بدهانت عقیق لب بنهاد
که سحر چشم تو در حسن کارگر نشود

ایضاً در دو بیت

در خواص عقیق میگویند
کائر سحر را کند زایل
جادوی چشم شوخ تو زچه رو
از عقیق لبت نشد باطل

٨٧٧


شماره (نهم) سال دوم
اهمیت دارالفنون
(٤٣)
اجتماعیات
اهمیت دارالفنون
در وطن
بقلم آقای غلام جیلانی خان (اعظمی)
معاون انجمن ادبی
یکی از چاره های اساسی و معالجات صحیح برای درد بیعلمی ورفع بدبختی های متراکمه مملکت وجود دارالفنون است ! دار الفنون آن احتیاج مهم وبزرگ عرفانی ماست که سالها افکار بزرگ وآمال صحیح اشخاص اصلاح طلب متوجه بآن بوده و وجودش را آرزو میداشتند تا اینکه باین آرزوی بزرگ امروز در اثر توجهات وطن پرورانه و افکار حکیمانه شهریار وقاید مدبر افغانیان اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی نایل شده وخوش بختانه این موسسه عالی در کشور ما معرض وجود نمود.
دارالفنون ها نه تنها طرف آرزو و احتیاج ما میباشد بلکه دنیای امروزه انسانیت هم از وجود آن بی نیاز شده نتوانسته است ؛ چه دار الفنون ها در دنیا همواره موقعیت بلندی داشته ومیتوانند برای تامین سعادت و افتخارات يك ملت ومملکتی رجال و اشخاص لایقی بوجود آورده ومصدر افادات مهمی واقع شوند .
دار الفنون ها ما در و مربی داناء و مستعدی هستند که برای کشور خود
۸۷۸


شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (٤٤)

فرزندان قابل و مقتدری تربیه و پرورش کرده وعموم يك ملت را از نتایج علم و عملیات آنها
مستفید میگردانند.
امورات مهمه امروزه جهان از نتیجه افکار ودر تحت اداره اشخاصی هست که غالباً آنها
در آغوش دارالفنون ها تربیه شده اند .
استعداد قدرتی و سعی و مجهودات شخصی البته در يك جماعه اشخاص معدودی را مثل
بهزاد هراتی یا بوعلی سینای بلخی صاحب فضل و مالك امتیاز میگرداند ولی در صورتیکه از علم
وفضل آنها دیگران استفاده نکرده و منحصر بخود شان بوده باشد بدیهیست بطور کافی مردم
ازانها مستفید نشده وفیض شان تسلسلی نمیتواند ! بالعكس اگر در مملکتی دارالفنون موجود
از ینگونه فضلا پذیرائی و بتعلیم وتربیه یکعده اولاد مملکت اشغال کرده می شوند گویا آنمملك
وملت درقلمرو خود چندین فضلا وعلمای بزرگی را دارا شده و هر کدام مثل آن ماهرین
بزرگ مصدر فیوضات عمده خواهند گردید . بدیگر عبارت : دارالفنون ها ناقل فضایل وکمالات
عالیه انسانهاست که یکطرف این فضایل را ازطبقه اولی بطبقه مابعد میرساند دیگر سو بتوسعه
این فضایل خدمت کرده فیضش را جهان شمول و بتکثیر ارباب کمال
می پردازد .
هرگاه وجود دارالفنونها در عالم نمیبود باید پس از مرگ ادیسن معروف امروز
الكتريك بواقعی یتیم شده و چراغ بشريت بكلي خاموش میگردید .
هرگاه ما بترقيات فعلي ممالك متمدنه امروزه تدقیق کنیم می بینیم در يك مملکت پرنفوس
ويك ملت مشهور مثل برطانیای بزرگ یا جرمنی وفرانسه فقط يك عده دو هزار نفری
یا کمتری از تربیه شدگان دارالفنونها هستند که زمام تمام امورات مهمه مدنی واجتماعی مملکت
خود را در دست گرفته و چرخهای ساکت و بی اراده دیگرطبقات را بگردش میآورند .
این عده ها درآغوش دارالفنون ها تخصص وبصیرت کامله در امور حاصل کرده وفکر
و اعمال آنها مستقیما مملکت شانرا مستفید وملت شانرا آسوده و نیکنام میگرداند .
یکی از اسرار مهمه ترقيات مغرب زمین امروز همین موضوع است یعنی ملل مذکوره

۸۷۹


شماره ( نهم ) سال اهمیت دارالفنون ( ٤٥ )

برای اداره امورات مهمه خود شان قبلا در دارالفنونها رجال کار پرورش میدهند و در نتیجه این تربیه شدگان با مهارت و تخصص کامله در راس کارها قرار گرفته امور راجعه بزندگانی يك ملتی را فدای راه تجربه خود نمی سازند بلکه آنچیز یرا که باید در موقع ابراز عمل امتحان بدهند آنها را قبلا در دارالفنون مشق و تجربه کرده و از عهده بدرستی بر آمده میتوانند .
گرچه وجود همه گونه مکاتب و مدارس برای يك مملکتی نافع است اما وجود دارالفنون را نمیتوان با هيچيك مکتبی مقایسه نمود چه فارغ التحصیلان دیگر مدارس فقط در نتیجه برای خود استفاده کرده و از عهده تکالیف شخصی برآمده خواهند توانست ولی محصلین دار الفنون ها خادمین حقیقی عموم بوده ملت و مملکت را از نتایج تحصیلات خود شان مستفید میگر دانند .
حوائج ضروریه و کارهای عمده ممالك جهان را هر چند خیلی سرمایه دار هم بوده باشند افراد بیگانه تکمیل و تهیه کرده نمیتواند چه سر رشته انتظام يك خانه بطوریکه از علاقه مندي و دلسوزی اهل آن صورت میگیرد و درینمورد از ملازمین آنخانه کمتر توقع میرود . اموريك كشور هم بکفایت و تخصص اولاد خود آن خوبتر سامان پذیر خواهد شد .
کشور مداران جاپان هر چند در آغاز اصلاحات داخلیۀ خویش سعی کرده و پول خطيری بمصارف و معاشات متخصص اجنبی میرسانیدند باز هم تا موقع تاسیس دارالفنون داخلی و تکمیل لیاقت خود اولاد جاپانی نمیتوانستند در راه مقصد گامهای سریعی بردارند ولی امروز در نتیجه پیدایش و بوجود آمدن یکعده اشخاص متخصص و مجرب از خاك خود جاپان دیگر درك و استفاده از صنایع و کمالات مغربی در آنملك مشکلاتی ندارد .
اکنون از مدتی باینطرف موضوع تاسیس دارالفنون در وطن بوسيله بعضی اشاعات جراید داخلیه گوشزد عامه شده و هموطنان عزیز ملتفت گردیدند که دارالفنون نام مؤسسة تازه از طرف تاجدار ترقیخواه شان در مرکز تهیه دیده شده و عمارت واملاك دارالامان

٨٨٠


شماره (نهم) سال دوم
مجله کابل
(٤٦)

که يك سرمایه هنگفت دولت است از طرف ذات شاهانه برای این موسسه اعطا گردید؛ ولی ممکن است بعضی طبقات ملی نظر بعدم سابقه اهمیت این موسسه بزرگ را که یکی از نعمهای غیر مترقبه و از برجسته ترین لطف و مراحم پاد شاه وطن پرور ما اعلیحضرت نادر شاه غازیست خوبتر فکر نکرده باشند! لہذا شرح و توضیح اینگونه خدمات بزرگ دوستداران نامی وطن وبالمقابل اظهار قدر شناسی و شکریه وظیفه حساسین آنمملکت است درینموقع ما هم از ابراز و ظیفه خود داری نتوانسته بنوشتن اینمراتب خود را موظف دانستیم! چه ما امروز برای وارسی و اداره امورات عمده وطن عزیز از قبیل : طب و داکتری ، اقتصادیات ، شیمی انجنيری ها ، حقوق و سیاست ، تشکیلات مالیه و امور اداری ، صنایع مستظرفه ، فلاحت وزراعت ، و دیگر چیزها اشخاص لایق ومتخصص بکار داریم و نمیشود ، ما این همه اشخاص را که بتمام حوائج مملکتی ما وارسی کرده بتوانند از خارج استخدام کنیم پس قائد شریف و پاد شاه مدبر مانسبت بدرد های متعدد و احتیاجات مختلف وطن دلسوزی ورأفت کرده مملکت را بتاسیس این دارالفنون مرهون ابدي فرمودند و نخستین شعبه طبی آنرا که حروف به ( فاکولته طبی ) است رسماً افتتاح و يك عده طلبه چندیست دران شامل شده اند که ما محض چشم روشنی دوستان فوتوی این طلبه جوان را درین نمره بنظر آنها میرسانیم .
وضمناً از مراحم بیگرانه و رأفت پدرانه اعلیحضرت تا جدار غمخوار حقیقی وطن عرض شکریه وامتنان نموده میگوئیم : اعلیحضرتا ! کارنامه های درخشان وخدمات بزرگ و برجسته شما هر کدام در قلب وروح حساسین این ملت قیمت و مقام مخصوص داشته و ابداً از صحایف تاریخ محو نمیشود و لی این موسسه بزرگ که از نقطه تامین سعادت آتیه وطن و بوجود آمدن یکعده اولاد لایق و قابل کا ر برای افغا نستان در نظر اشخاص اصلاح پرست موقعت و علاقه ديگری ايجاد ميکند ؛ مقام مهمتر دیگری دارد !
لهذا محبوبیت اعلیحضرت همایونی را در قلوب ما اینمطلب بیشتر کرده و بی اندازه بمسروریت و دعا گوئی ما افزوده است . واقعاً از زمامداران نامی و دوستان حقیقی اینگونه آثار بزرگ بیادگار می ماند چه ملت و مملکت ما امروز بقصور رفیعه وشهرهای زیبا و غیره لوازم راحتی
۸۸۱


[BLANK PAGE]


از موسسات مهمه عصر همایون نادرشاهی
فاکولته طبی یکی از شعبات دار الفنون وطن که فعلاً رسماً افتتاح یافته و این محصلین جوان دران شامل
ومصروف تحصیل میباشند .


شماره ( نهم ) سال دوم اهمیت دارالفنون ( ٤٧ )

اینقدر احتیاج ندارد که فعلا بوجود یکعده خادمین لایق و بصیر از اولاد مملکت خود محتاج
اند ! بناهای عالی و قصور مجلل را رجال لایق يك ملت طبعاً بوجود می آورد و تمدن عصر از
پیدایش آن نا گزیر است ولی در يك ملت پس مانده اگر اقدامی بتربیه و بوجود آوردن
رجال لایق نشود بسی آثار قیمتی و زیبا با خاك نیستی هم آغوش خواهد گردید .
اعلیحضرت ! ثمر خدمات ذیقیمت گذشته و حالیه شما اگر اهالی موجوده وطن را
محظوظ و مستفید ساخته است این اقدام قابل قدر و خدمت بزرگ شما طبقات آتیه و اولاد
آینده را خوش بخت میگرداند ؛ چه بتجربه پیوسته که تاسیس دارالفنون در يك مملکتی بنای
متین و سنگ اولین تاداب تمدن و ترقی آنمملکت برده و به ثمر رسیدن اولاد نخستین این
مؤسسات بزرگ چراغ هدایت طبقات ما بعد واقع شده است .
پس این موسسه عالیه که از محصولات بزرگ عصر زمامداری شاهانه بشمار میرود امید
است در آتیه بطوریکه متمنی است مصدر فیوضات برای این خاك واقع شود .

۸۸۲


شماره (نهم) سال دوم
مجله کابل
(٤٨)

مشاهير
مشاهير افغانستان
(بقلم سرورخان جويا)

جهان گذشته واقعاً اسرار آلوده است فقط نظر دقیق و فکر عمیق میخواهد تا از مشاهده يك صحنه عتیق بچندین رمزهای مکتوم و مطالب مجهول آشنا گردد، عیناً همین حالت را دارد وقتی خواننده کنجکاوی اوراق پوسیده تاریخی وصفحات پارینه بدست آورد، و با دیده بصیرت در آنها نگریست هر آئینه به قضایا و خبایای حیرت آوری دانا و بینا خواهد گردید:
بسی اموات و خفته گانی هستند که بر زنده ها و بیداران منجمد برتری دارند هکذا ویرانه هائی که بر آبادانی ها رحجانیتی ثابت مینمایند، بعضاً استخوانهای پوسیده بزبان حال از مجد و عظمت اجساد بزرگواران و دانشمندانی می سرایند و برخی سفال شکسته ها از آثار هنروران قدیم رنگ و رونق از جواهرات می ربایند؛ هستند حصارهای مخروبه که عمرانات مدنی اعصار ماضی را بیاد می آرند و بسی وادی های بی صدا و متروکی که از اجتماعات پر غوغای دیروزی حکایاتی دارند.
آری همین شواهد ساکت و خاموش اند که بما میگویند در عصرهای گذشته مردمان ما بمدنیت و افتخاری میزیسته و در بین خود ها دانشمندان وهنوررانی داشته اند که امروزه هم تاریخ آنها باعث تحیر و تفکر اقوام حیه دنیا و شکست و ریخت آثارشان اسباب زینت موزه های باشکوه عالم است.
از عظمت مقام ناموران گذشته است که بمردمان حالیه ذوق تفحص و قدر دانی

٨٨٣


( ٤٩ )
مشاهیر افغا نستان
شمارة ( نهم ) سال دوم
پیدا شده و برای احزاب مختلف وسایل سرگرمی فراهم گردیده .
دسته بنام مؤرخین وجمعی باسم عتیقه شناس ها زنده ساختن اسم ورسم آنها را فریضهٔ
اجتماعی خود و موجب بیدا ريهاي نسل آتیه می گما رند وگروهی محض بمنسو بيت قومی
ایشان سرشار بادهٔ غرور ومست افتخارند ، درین میانه تنها مائیم که بغفلت وکهالت ها ئی
گرائیده واقلابیاد افغانستان قدیم وعزیز از دوره های باتجمل و پرحشمت او ازکار نامه هاي
مردان نامور وبا حذاقت او سخنی نگفته ونه سرائیده ایم :
یاد ایامی که ماهم روز گاری داشتیم !
ما ها که تا کنون با بسیار ادعای بزرگ نتوانسته ایم اندکی از مراتب عالیه گذشتگان خودرا
احراز کنیم اینهم شایسته نخواهد بود آنها را ترك كفته واقلا بنام قدر دانی ازان ثروتهای
نهانی یا بعبارة دیگر از پیش آهنگیانی که استحقاق آنها را اذهان عمومی فراموش کرده اند
بعلاقه مندان حالیه و آینده یاد دهانی نکنیم .
متاسفانه اگرچه از دوره های پیشتر مأخذ تاريخي واضحتری بدست نیست که از حالات
مشاهیر قرون قدیمۀ این سرزمین بحث رانده شود ولی این فقدان تاریخی قدیم باعث آن نیست
که از روشن ساختن نامهاي بزرگان ما بعد دریغ ورزیده شود . هرگاه کسی از دور هوس
گار تجسس بوده و یا از نزدیکان ما دل و دماغ تحمل رنج ومحن و سر پاسداری از ناموران
وطن داشته باشند دلایل و وسایل بی شماری خواهد بود که انهارا در گوشه و کنار این
سر زمین بیافتن ذخایر قیمتداري رهنمونی کند .
افغانستان اگر مزایای آریائی و باختری قدیم قبل الاسلام و محاسن دوره های
غزنوی وغوری بعد الاسلام و ترقیات دوره های ابدالیان را در دو قرن پیشتر باخته
ویا مضافات وملحقاتش را فعلا از دست داده معهذا بهر سوئی از جنبهٔ اعتبارات تاريخي
هزاران نمونه های آثار گران بهای مدنی و نشانه های خوابگاه یامقدم مردان ناموری دارد
که بیننده هنگام مقایسه بانقاط دیگر آن متحیر می ماند .
الحاصل سرتاسر آب وخاك این کشور با دفینه های پر بها ئی مخمر است که اگرما منسوبین
٨٨٤


( ٥٠ )
مجلة کابل
شماره ( نهم ) سال دوم

هر نقطه را جداگانه از قبیل علما ، حکما ، روحانیون ، مصنفین ، مولفین ، رسام ها ، نقاش ها ، خطاط ها ، معمارها وغیره در حدود و مناطق مسکونه خود شان نام ببریم سخن بدراز کشد .
از مدتی بدین سو نگارنده ملتفت این وجوه شده و میل مفرطی در خود احساس میکردم که اگر موقع مساعد بود حتی المقدور بايك فرصتی لازم و ترتیبات مفصلی از رجال نامور وطن پاس داری کرده باشم ولی تشویق و ترغیب همقطار عالیمقدار ما آقای غبار درین روزها بحدی محرك و سلسله جنبان آن تمایل طبیعی گردید که نتوانستم از نوشتن خود داری کنم ویا منتظر فرصتی بشوم تا مشاهیر وطن را از هر نقطه وهر عصر یا هر صنفی علیحده ترتیب وتفریق نمایم اینست مصمم شدم كه يك سیر سریعی در زوایای تاریخ پیش گرفته و بهر شهر ودیار و ویرانه ومزاری نظری افگنم شاید بتوانم بحقایقی خبیر شده وصفحاتی چند در قید تحریر آرم ، این‌هم ناگفته نماند که نگارش بنده در شرح حال مشاهیر این سامان ( باستثنای شعرای وطن که رفیق شعر پسند و شاعر دوست ما آقای گویا تحت نگارش دارند ) با اندازه توان از اوایل دورهٔ اسلام ببعد شروع شده وهم ترتیب آن از حروف هجا بیرون نخواهد بود .
در ولایت ما مرسوم است که درشهرهای مخروبهٔ قدیمه در هوای نمناك هنگامیكه قطرات باران دانه دانه ونم نم می بارد مردم بیشتر متوجه به تفحص آثار عتیقه شده و خوبتر نایل بمقصود می گردند اينك من هم این جواهرات قیمت داری را که بتوجه خاطر حسرت تاك ومدد چشم نمناك از افشاندن قطراتی چند بر صفحات تاریخ وطن بدست آورده ام بانهایت افتخار به پیشگاه قدر شناسی نسل آینده ایثار میکنم :
ابو اسمعیل
یکی از معروفترین رجال قرن چهار هجري افغانستان كه بعالم اسلام فوق العاده قدر ومنزلتی داشته و بخطهٔ هرات بیشتر منسوبیتی دارد .
٨٨٥


( ٥١ )
مشاهیر افغانستان
شمارة ( نهم ) سال دوم
حضرت خواجه عبد الله انصاري رحمة الله علیه میباشند ، حضرت خواجه را بعضي
پیر هرات میخوانند و برخی شیخ الاسلامش میگویند . در کتب تواریخ وتذکره ها اغلباً
بنام شیخ ابو اسمعیل فرزند ابو منصور یاد شده وسلسله نسبی شان بمت انصاري وايوب
انصاری ( رض ) میرسد مت انصاری در عصر خلافت حضرت عثمان (رض) در هرات
تمكن جسته وخود ایشان بهمین خطه در بهار ٣٩٦ ھ از کتم عدم پا بعرصه وجود
گذاشته اند .
حضرت خواجه از کوچکی دا رای ذکاوت سرشاری بوده ودورۀ تحصیلات ابتدائیه
را بسرعت بسیاری طی نموده چنانچه در سن نه سالگی شعر عربی سروده ولیاقتی در علم
عروض از خود بروز داده در دوره های جوانی و پیری هم به نسبت مراتب عالی علم وفضل
ومقام روحانیت از رجال محترم وبزرگواری بشمار میرفته .
هشتاد و پنجساله مدت زندگانی خواجه انصاری در هرات نه تنها مایۀ سعادت متمكنين
آنولایت گردیده بل بزرگترین وسیلۀ استفاده وهدایت عامۀ مسلمین بوده که از اطراف
واکناف در آن دیار مسافرت ومهاجرت اختیار میکرده اند چه حضرت خواجه عبدالله
از هنگام طفولیت بمشقات حیات عادت کرده بود با حافظۀ قوی وهوش سريع الانتقال وی
که هر چه را یکبار می نوشت برلوحۀ خاطرش ضبط میگردید ، بحدی در تحصیل علوم منهمك
میشد که از خور و خواب فراموش میکرد ، وباندازۀ شیخ الاسلام در طریقت واخلاق خویش
پابند بود که بسی اوقات بجامۀ عاریت بمجلس میرفت و در سرما های شدید بفرش بوریا ئی میخفت
روز های طولانی از عدم بضاعت بخوردن گیاهی بسر برده ، شبهای بسیاری وقت خواب نمد
پارۀ پوشیده و پارچۀ خشنی زیر سر نهاده ، با این احوال دست از وعظ و افادۀ خلایق
برنمی داشت وازکمال عزت نفس فقر ومسكنت خویش را ظاهر نمیساخت ؛ گرچه یاران
وشاگردان او از توانگران و سیم داران آن زمان بودند .
اینهمه زحمات بوجود ذیجود آنها طبعاً بایستی اهلیتی را می بخشود که سرسلسلۀ علما وادبا
و سردستۀ روحانيون و صوفيون آنولا محسوب شوند ، صاحب رسالۀ مزارات هرات
عبدالله مشهور باصييل الدين واعظ مینویسد : شیخ الاسلام يكصد هزار بيت عربی بحافظه
٨٨٦


شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )

داشتند و اشعار منظومهٔ خودشان از ششصد هزار بیت عربی افزون است و همچنان از قول خود شیخ الاسلام اعلام میکند که : من سه صد هزار حدیث با هزاران اسناد یاد دارم که هیچکس در روزگار من باین اقتدار نبوده .
همینطور جناب میر موجودۀ گازرگاه که از خدام مقرب آن بارگاه اند در یکی از مقالات شان منتشرهٔ شمارهٔ ١٦ کابل در وصف آثار حضرت شیخ الاسلام می نویسند : « مصنفات عدیدهٔ این بزرگوار بعضی بطبع رسیده مانند ( كنز السالکین در اخلاق و منازل السایرین ) در علم تصوف و بعضی منحصر به رساله های قلمی مانده است و از اجل مصنفات ایشان تفسیر کشف الاسرار است ، همچنان از نگارش آقای وحید زاده در ارمغان ظاهر است که حضرت خواجه بنام ( مناجات ) ( دل و جان ) ( قلندر نامه ) ( محبت نامه ) ( واردات ) ( هفت حصار ) هم رساله هائی نوشته اند .
رسالهٔ كوچك الهی نامهٔ شان را که نگارنده در هرات طبع و نشر کرده ام جملات بر جسته و عبارات مقفی و موزون یا مفاد نثر و نظم آن برگزیده ترین سندی خواهد بود تا لیاقت های ادبی آن سخنور بلیغ و فصیح را در زبان فارسی ثابت کند الحاصل این فاضل ربانی در سال چهار صد و هشاد و يك هجری حیات مستعار را بدرود گفته و در خطهٔ گازرگاه که از حصص شمالی شرقی هرات و بیشهٔ خوش آب و هوا نیست برای ابدی آرمیدند .
و قطعهٔ گازرگاه فقط از میمنت مقبرهٔ حضرت خواجه انصاری یکی از قراء مشهوره و معمورهٔ هرات بحساب میرود چرا که اکثر از سلاطین مانند ابوسعید میرزا در ٨٣٢ بر تربت آن بزرگوار عمارات عالی بنا ساخت و شاه رخ شاه میرزا در ٨٥٩ بسی الحاقات به او نموده و بتوسعه اش پرداخت و اعلیحضرت عبدالرحمن خان در ١٣٠٤ بذریعهٔ فرا مرز خان نائب سالار هرات تزئینات لوحه و پنجرهٔ مرقد شیخ الاسلام را از چوب و سنگ رخام انجام داد .
فعلا مجاورین بسیاری در دور و بر آن مکان با احترام اقامت دارند و عقیدت مندان خاص و عام برای زیارت در رفت و آمد خویش تا کنون شبا روزی مداومت میورزند .

٨٨٧


شماره (نهم) سال دوم مشاهير افغانستن (٥٣)

ابو علی سينا:

ابن سينا حكيم و فيلسوف مشهور قرن چهار هجری است كه صيت فضل و شهرتش شرق و غرب عالم را فرا گرفته و مخصوصاً در عصری كه او میزيسته فی مابین همقطارانش در فضیلت حكمت و علوم دیگر کمتر نظیر و عديل داشته ، بلکه اغلب او را بمنزله ارسطو و سقراط دانسته اند و بوعلی در عالم اسلام بنام شيخ الرئيس پيشواى حكما و اطبای اسلامی شناخته شده و در اروپا از قرون وسطی تا بحال باسم اويسن Avecenne معروف گردیده چنانچه بسیاری از تالیفاتش از قدیم به لاتين ترجمه شده و در اكثریه مدارس دنيا مورد استفاده طلاب طب بوده پدر شيخ الرئيس عبدالله از مردمان روشناس بلخ و مامور امور دیوانی آن بلد بوده كه در زمان منصور عبد الملك سامانی به بخارا رفته و بقریه خرمثين ماموريتى تقرر یافته ، مادرش ستاره از قريه افشنه میباشد ، اسم اصلی ابو علی ، حسين و مولدش خرمثين در تاریخ ولادت او نزد مورخين اختلافاتيسنت يكی ماه صفر ٣٧٣ میگوید و دیگری ٣٦٣ بحرانی هم ٣٧٠ دیده شده ، از سن پنجسالگی پدرش او را برای تحصیل به بخارا آورده بمعلمش سپرد بدواً بآموختن علم دین و بعد باصول ادب مشغول گشت ، علم حساب را از محمود مساح ، فقه را از اسمعيل زاهد و منطق را از ابو عبدالله ناتلی آموخت ، اما در تحصيل هندسه استاد منطق او پس از دوسه درسی عاجز آمده و خودش بمطالعه کتاب اقليدس آشنا شد ، پس ازینها علم طب را از حسن بن نوح فرا گرفته و درين علم دارای لیاقتی بسزا گردید و امراض صعبی را علاج كرد ، بعضی ها مینویسند که شيخ الرئيس در سن هجده سالگی فراغت از تحصیل یافت و برخی میگویند در نزديكى بيست سالگی دو باره آمادهٔ تحصیل گرديد بهر حال در مطالعات فلسفی و طبی زحمات زیادتری را متحمل میشد .

غرض شیخ در همین حالت استفاده از کتب در طبابت هم اوقاتی مصروف میداشت تا امیر نوح بمرضی مبتلا گشت که اطبا از علاج عاجز آمدند و شیخ از تشخیص مرض و تداوي او شهرت شایانی کسب کرده وحتی در زمرهٔ ندیمان خاص او تقرب جست

٨٨٨