صفحه ( ۲۷ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۷ )

منثوری صنعت تلون را اختصار داده است خورشیدی شرحش را نوشته کنز الغرائب نام نهاد . (۱)
نمونه کلام : ـ
یکی دریا پدید آمد زمین از مشک و آب از زر
معلق موج زرینش باوج اندر کشیده سر
غضائری رازی . (۲) اسمش ابوزید محمد بن علی است متوطن ری (۳) بود وعوفی وصاحب مجمع الفصحا وخزانۀ عامره او را از فضلای عراق مینویسد چون پدرش کاسه گر بود لہذا تخلص خود را به نسبت کسب پدر غضائری گذاشت ( ٤ ) نخست بهاءالدوله دیلمی را تاچهارده سال مدح نمود ـ هرسال يك قصیدۀ غرا بمدح سلطان محمودیمین الدوله فرستادی وصلۀ هزار دینار گرفتی آخر بوفات بهاءالدوله بغزنی آمده داخل بار گاه سلطانی شد و مکرمتهای بسیار دید ـ بعض تذکره نویسان ، رقابتش را باعنصری گفته اند ، بتعریف ایاز رباعی گفته از حضور سلطان دو هزار درم صله گرفت و در شکرانۀ شاهنشاه سلطان محمود به قصیدۀ لامیه تا هفتاد وهفت بیت پرداخت .
اگر کمال بجاه اندر است و جاه بمال
مرا ببین که ببینی جمال را بکمال
( ۱ ) حدائق السحر تصنيف رشيد وطواط صفحۀ ١١
( ۲ ) مرآة الخيال صفحۀ ۲۲ تاریخ ابوالقاسم فرشته جلد ۱ تذکرۀ دولتشاه سمرقندی صفحۀ ٣٣ خزانۀ عامره صفحه ٣٦١ .. عوفی جلد ۲ صفحۀ ٥٩ طبع هاليند مجمع الفصحا جلد ١ صفحۀ ٣٦٨ .
( ٣ ) بعضی از مرو نیز نوشته اند .
( ٤ ) الغضارة مولدة لانها من حرف وفضا العرب من خشب غضائری ( مزهرا لغة ازعلامه جلال الدین سیوطی ) .


صفحه (۲۸) سال اول - مجله کابل شماره (۷)

مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان بران صنوبر عنبر عذار مشکین خال
دوبدره زر بفرستاد هر هزار تمام برغم حاسد و (۱) غماز و بد سگال تکال . الخ
درین قصیده باز بمدح ایاز پرداخت و سلطان مسرور گردیده دامنش را
از صله چهارده هزار درم مملو نمود. عنصری ازین انتقاد وتعرض بهم برامده
در همین ردیف وقوافی يك قصیدهٔ غرای گفت و غضایری باز در همین زمینه
جوابش نوشت، میگویند آتش رقابت بحدی رسید که روزی عنصری تمام
دیوانش را شست و بر باد داد (۲) وا کنون از اشعارش بجز چند قصائد
در مدح سلطان محمود اشعار پراکنده که در تذکره ها دیده میشود دیگر
اثری نمانده - در تشبیب تازگی ولطف غزل را نمایان دارد.
چنانچه دريك قصیده سلطان میگوید.
نمونه کلام : -
با همه گیتی عدو يك تير باران تو بس نی غلط کردم چه حاجت تیر پیکان توبس
وانگه کاندر نوردند آسمان چون نامه آسمان جاودان از سقف ایوان توبس
دولت باقی چه گفت این عمر نا انجام را گفت رای اوبگاه درد در مان تو بس
در شعر مثال خوب میگوید چنانچه : -

(۱) اشاره به عنصریست که باوی میگویند رقابت داشت.
(۲) مجمع الفصحا صفحهٔ ٣٦٨ طبع ایران ، خزانهٔ عامره صفحهٔ ٣٦٣ طبع هند ،
آتشکدهٔ آذر صفحهٔ ۲۲۰ طبع بمبائی اما از اخلاق يك چنين فاضلی و ملك الشعرای
سلطان بعید می نماید که مرتکب چنین کار شده باشد ، وقتیکه سلطان عادل با غضایری
نوازشات بیکران هم داشت ، و درین هم جای انکار نیست که عنصری از غضایری پایهٔ
بلندی داشت ودر علم وفضلی نیز پیشتر بود باز چرا دیوان او را بشوید ؟


صفحه ( ٢٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )

سیاه انگشت چون روز جدائی میان آتشی چون داغ هجران
سیاه اخگر میان آتش سرخ چو چشم درد مند از دور تابان
وله : ـ
چو برق از میغ بدرخشد تو پنداری یکی زنگی
ز خرگاهی بخرگاهی دواند پاره اخگر
وزان اخگر بسوزد دستش از گرمی و بیتا بی
وزان آسیب بخرو شد روانی بفکند آذر
غضا ئری در سنۀ ٤٢٦ ه به اوایل عهد سلطان مسعود وفات یافت . عسجدی هروی ـ اسمش حکیم ابو نظر عبد العزیز بن منصور عوفی ( ۱ ) از خاك مرو وصاحب مجمع الفصحا درعنوان همراه اسم مروزی « القزوینی » را بی سند نوشته ( ۲ ) اما بقول دولتشاه سمرقندی مولدو موطن این ادیب فاضل خطۀ مردم خيز هرات ( ۳ ) ( افغا نستان ) است . صاحب آ تشكده را از شا گردان عنصری ( ٤ ) وصاحب مجمع الفصحا ه از اقران حكيم عنصری و حكيم فرخی و حکیم فردوسی و سایر شعرای در با ر سلطان محمود غز نوی ، می نگارد ( ٥ ) ازشعرای مشهور و بلند پایۀ غزنه و از مشاهیر دربار سلطان محمود بود ـ ا گرچه کلامش مقبول عوام گشت ولی الا ن دیوان شعرش از

( ۱ ) لباب الا لباب محمد عوفی جلد ٢ صفحه ٥٠ طبع ها ليند .
( ۲ ) مجمع الفصحا جلد ۱ صفحه ٣٤٠ طبع ايران .
( ۳ ) تذ كرۀ دولتشاه سمرقندی صفحه ٤٧ طبع ليدن ها ليند .
( ٤ ) آ تشكدۀ آذر صفحه ١٣٦ طبع بمبئی .
( ٥ ) مجمع الفصحا جلد ١ صفحه ٣٤٠ طبع ايران .


شماره ( ۷ )
سال اول - مجله کابل
صفحه ( ٣٠ )
عرصه بسیار نا پیداست . در کلام خود روش استادانه و پختگی تمام دارد -
بلندی و سلا ست در نظمش توام است .
نمونه کلام
در تهنیت فتح سومنات و مدح سلطان محمود میگوید : -
تا شاه خسروان سفر سومنات کرد
کردار خویش را علم معجزات کرد
آثار روشن ملکان گذشته را
نزديك بخردان همه از مشکلات کرد
بزدود زاهل کفر جهان را براهل دین
شکر و دعای خویشتن از واجبات کرد
محمود شهریار کریم آنکه ملک را
بنیاد بر مجاهد و بر مکرمات کرد
شطرنج ملك باخت ملك با هزار شاه
هر شاه را بلعب دگر شاهمات کرد . الخ
وله : -
به بخشش کف او ساعتی و فانکند
اگر ستاره درم گردد و فلك ضراب
وله : -
باران قطره قطره همی بارم ابر وار
هر وروز خیره خیره ازین چشم سیل وار
زان قطره قطره باران شده خجل
زان خیره خیره خیره دل من زنجیر یار . الخ
وله : -
صبح است و صبا مشك فشان میگذرد
در یاب که از کوی فلان میگذرد
برخیز چه خسبی که جهان میگذرد
بوئی بستان که کاروان میگذرد
وله : -
از شراب مدام و لاف مشرب توبه
وز عشق بتان سیم غبغب توبه
در دل هوس شراب و بر لب توبه
زین توبه نادرست یارب توبه


صفحه ( ٣١ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ٧ )

این حکیم فاضل و شاعر کامل بدوران سلطان مسعود در سنه ٤٢٢ جان
بجان آفرین سپرد .
اسدی (۱) اسمش حکیم ابو نصیر احمد بن منصور و نسبتش بملوك عجم
میرسد ـ مولدش طوس خراسان است .
استاد فردوسی بود و خواهرش را نیز بعقد نکاح خود در آورد نخست
در عراق و آذر بایجان بدر بارملوك بویه وآل زیار مداحی کرد باز در مصاحبین
ابو دلف کر کری حاکم آران داخل و بفرمایش و زیرش گرشاسب ( ۲ )
نامه را بنام ابودلف در سنه ٤٥٨ ه به انجام رسانید ـ چنانچه خود میگوید .
بمن گفت فردوسی پاك مغز بداد است داد سخنهای نغز
به شاهنامه گیتی بیاراست است و زان نام نام نیکو خواست است
توهم شهری اورا و هم پیشه چو او در سخن چابك اندیشه ای
ازان همرهان نامه باستان به نظم آر خرم یکی داستان
باز دربار گاه غزنه تا عرصه دراز سلطان محمودرا مداحی نمود ، قصائد گفت
و نوازشها دید لغت فارسی را از همه اول او تدوین کرده است که موسوم
به فرهنگ اسدی طوسی ( ٣ ) است و برای هر کلمه اشعار اساتذه را بطور
استشهاد می آورد ـ گویند فردوسی وقت رحلت خود اسدی را جهت تکمیل شاهنامه
توصیه کرد و او در « احوال تسلط عرب بر عجم » در دو روز چهار هزار بیت

(۱) پسرش علی بن احمد نیز اسدی تخلص داشت از همینجاست که اکثر تذکره
نویسان بین هردو امتیاز نکرده هر دو را یکی دانسته در تذکار خود سهو مینمایند .
(۲) این مثنوی کتاب بخط خود اسدی در کتابخانه شاهی « ویانا » موجود است
بعضی این مثنوی را از فردوسی انگاشته بشاهنامه الحاق دادند .
(٣) این کتاب در سنه ١٨٩٧ میلادی بمقام کوتنگن بطبع رسیده .


صفحه ( ۳۲ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۷ )

گفت ( ۱ ) در کلامش رنگینی با سنگینی آمیخته است . در پیرانه سری دل
جوانی دارد ذکر باغ و بهار ـ حسن و شراب و شاهد و ساقی را طول میدهد
ولطف می اندوزد در تشیب مناظرات را تمهید نموده گریز می زند ـ در مناظرات
« لیل و نهار » « ارض و سما » « عرب و عجم » « نیزه و کمان » « گبر و مسلمان » او
بدنیای شعر ندرت دارند .
نمونه کلام : —
در گرشاسپ نامه قلم و روانی شاگردش را یاد میدهد .
ز کردار گرشاسپ اندر جهان یکی نامه بد یادگار از جهان
ز فرهنگ و نیرنگ و داد و ستم ز خوبی و زشتی و شادی و غم
ز رستم همی چونکه خواهی شنود گمانی که چون او بمردی نبود
گر از رزم گرشاسپ یاد آیدت همه کار رستم به باد آیدت
همی رستم آن بد که دیو نژند ببردش به ابرو بدر یا فگند
ستوه شد ز هومان بگرز گران ز دش دشتپانی بمانند ران
زبون کردش اسپندیار دلیر به کشتنش آورد سهراب زیر
سپهدار گرشاسپ تا زنده بود نه کردش زبون کس نه افگنده بود
به شاهنامه فردوسی نغزگوی چو از پیش گویندگان بردکوی
بسی یاد رزم یلان کرده بود و زین در سخن یاد ناورده بود
نهالی بد این رسته هم زان درخت شده خشک و بی بار و پژمرده سخت

( ۱ ) صاحب آتشکده مینویسد « این سخن در نظر فقیر خالی از غرابت و تعذر نیست
چه در دو روز نتوان نوشت » ( آتشکده اقلیم طوس ـ صفحه ۸۹ طبع بمبائی ) مانیز
این را از يك افسانه بیش نمیدانیم زیرا که فردوسی بمد ختم شاهنامه زنده بود و باز که
در عراق رفته مثنوی « یوسف و زلیخا را » را نوشت پس شاهنامه را چرا ناتمام می گذاشت ؟


صفحه ( ٣٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )

من ایدون ز طبعم بهار آورم مر این شاخ را نو بهار آورم
بیاد هنر گل كفانم بر او ز ابر سخن در فشانم بر او
سراینده دهقان موبد نژاد ز گفت دگر مو بدان كرد ياد
اسد طوسی در عهد سلطان مسعود درسنهٔ ٤٢٥ هـ وفات یافت . (باقی دارد)

بقلم
آقای سرور گویا

بهزاد و نگارستان هرات
( ٢ )

آثار بهزاد : ـ
با آنکه استاد کمال الدین بهزاد در يك محل با يك روح آزاد و خاطر آرام مقيم نبوده و چندین بار از هرات به تبریز و از تبریز به اصفهان و غیره مسافرت نموده در انقلابات و شورشهای داخلی گاهی ضمیمه لشکر کشیها و گاهی ملتزم رکاب سلطان بوده است رویهم رفته هر گاهی که فرصتی جسته از وقت استفاده نموده آثار گرانبهای از خود بیاد گار گذاشته است آرام ترین و درخشنده ترین روزهای زندگانی این مصور زبر دست هرات همان ایامیست که در عهد سلطان حسین بایقرا بايك خاطر آرام در شهر هرات میزیست از يكطرف سرپرستی ریاست کتابخانهٔ سلطنتی را مینمود و ازسوی دیگر اداره اکادمی صنایع ظریفه هرات را که از مساعی و فعالیت خود بروی کار آورده بود بوجه احسن نموده و خود نیز با يك شور وغلیانی که در سر داشت درین راه ، ظریف ونفیس سیلابه روح برورق رانده زیبا ترین و قشنگ ترین یادگارهای ابد مدتی برای شهر و وطن


صفحۀ ( ٣٤ )
سال اول - مجلۀ کابل
شماره ( ٧ )
خویش باقی گذاشت چنانچه پروفیسور مارتین میگوید : جای بسیار تأسف است
که بهزاد طرز واسلوبی را که در نقاشی های در و دیوار قصر سلطان هرات
بکار برده بود بعد ها تعقیب نکرد ورنه هیچکدام از استادان ایتالیائی در تزئین
و نقاشی قصر واتیکان روم حتی رفایل و به نوزو گوزولی بقدر نقاشیهای قصر
سلطان هرات که از طرف استاد بهزاد بعمل آمد در فن دیکو ریشن ( تزئین )
هنر نشان نداده اند . پس آثار قلمی و میناتور های بهزاد که تمام موز های عالم
و کتابخانه های سلطنتی شرق و غرب بدان ها غنی و توانگر است قسمت مبهم
آن محصول زنده گانی حوزه زندگی بخش هرات است . زیرا مرقعات و کتاب
هائیکه نقش بهزاد را بخود دیده اند حتماً صنعت خوش نویسی خطاطان هرات
از قبیل سلطان علی و سلطان محمد خندان و محمد ابن عطار بآنها همراه و توام بوده است
علاوه برین محکم ترین دلیل و قوی ترین برهانی که برای اثبات نظریۀ خود در دست
داریم همانا تاریخ های تصویر و محل ارتسام آن است که در پایان مرقعات خطی
و گوشۀ لوح های مصورۀ منقوشۀ آن عهد مرقوم است مثلاً همایون تپه ، قصر
نمکدان ، کاخ هری ، قصر لاجورد ، برج فیروزه ، باغ بهشت ، چهل ستون و غیره .
مرقعات فوق تماماً در موزیم افغانستان که از کتابخانۀ سلطنتی امیر حبیب الله خان
و نائب السلطنه مرحوم وغيره فراهم شده بود موجود ولی متأسفانه که در اثر
شورش و اغتشاش خانمان سوز چند ماهۀ داخلی تماماً بر باد و تلف گردید
علاوه بران آثار ذیل نیز یادگار شهکاریهای بهزاد و محصول نقاشیهای آنوقتۀ
هرات در موزۀ کابل موجود بود .
( ١ ) سلامان و ابدال مولانا جامی که از طرف سلطان علی خوشنویس
استنساخ و نقاشی های آن بدست خود استاد بهزاد با میناتورهای متن و زرنگاریهای
حواشی کتاب صورت گرفته است چون استاد مذکور با حضرت مولانا جامی


صفحه ( ٣٥ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٧ )
دوستی و رابطه تمامی داشت بنابران در این اثر نفيس شاعر ، بطور دلخواه اظهار هنر نموده و یاد گارا بحضرتش سپرده است .
( ٢ ) مرقعات یا بهارستان بهزاد که مجالس سلطان هرات را بصورت های گونا گون و مینیاتورهای قشنگ ترسیم نموده وازان گنجینه گرانبها چهل مرقع آن که یکطرف آن کارهای نفیس بهزاد وطرف دیگر آن صنعت خطاطی وخوش نویسی خطاطان معروف آنعهد را شامل بود در جمله کتابهای مرحومی نائب السلطنه موجود واخیراً بدست موسیو فوشه فرانسوی آمده یاد گارا بموزیم لو پاریس هدیه نمود .
باقی آثار بهزاد را تماماً صاحب کتاب سر آمدان هنر در مجموعه خود قید نموده است چون کتاب مذکور از نقطه نظر صنعت شناسان قیمت بسزا داشته علاوه بران در دسترس عامه قرار نگرفته است بنابران تمام آثار ذیل را که منسوب به حضرت استاد بهزاد از روی تحقیقات و تفحصات خویش میداند از انجا نقل مینمائیم :
نخستین آثار بدیعه بهزاد صورت های کتاب سفر نامه تیمور میباشد که بخط شرف الدین یزدی برشته تحریر کشیده شده است . این کتاب ظریف در تاریخ ١٤٥٣ میلادی انجام یافته است . بعضی از مورخین را عقیده برانست که این کتاب برای مرزا ابراهیم سلطان نوشته شده است و برخی از تاریخ نگاران را ظن قوی بران است که این کتاب همان کتاب اکبر نامه میباشد که مال کتابخانه شاهی همایون پسر بابر شاه مغول بود واز طرف سلطان علی استنساخ شده و بهزاد نیز نقش وتذهیبش کرده است .
این کتاب در ١٥٣٠ میلادی از طرف لشکر گجرات به یغما رفته بعد


صفحه (٣٦) مجله كابل سال اول شماره (٧)

از طرف سلطان اکبر گرفته شده و در ١٥٥٦ بواسطهٔ نادر شاه بایران رفته
و بدست سلالهٔ قاجار رسیده است. در حاشیهٔ کتاب مهرها نشان میدهند
که این کتاب از کتابخانهٔ دولتی برامده و مدت مدید در کتابخانهٔ مغول هندی
مانده و بالاخره بدست سلالهٔ قاجار رسیده است. در خصوص قیمت این اثر نادر
متخصصین فرنگ مینویسد که با قیمت ترین کتابهای دنیا بوده است .
يك اثر دیگر بهزاد بنام باغ بهشت هرات بسیار لایق تمجید است و بخصوص
سرستون ها که با ترتیب استلا كتیت کشیده و حاشیه ای که در دور گنبد کشیده
سزاوار همه گونه تعریف و تحسین است . بهزاد در معماری نیز مهارت داشته
چنانکه قدرت خود را در این فن مینا توریکه باسم مسجد سمرقند کشیده مخرج
داده است. برای شناختن طرز معماری در زمان وی این اثر نمونهٔ خوبی
میتواند بود . دیگر بعضی نقشهای آجر و مرمر و کاشی تصویر کرده که یگان
یگان سزاوار مدح و تحسین است . يك جلد کتاب خمسه امیر خسرو دهلوی
که در ١٤٩٦ نوشته شده دارای ٣٣ مینا تور میباشد که از کارهای بهزاد است.
و نیز در شهر نیویورك در موزهٔ متر پول يك جلد بوستان سعدی هست که
مینا تورهای آن نیز از کارهای بهزاد است . در موزهٔ برتش لندن و در استانبول
در سرای یلد زنیز از آثار بدیعه بهزاد موجود است چنانکه درین اواخر
در استانبول ار مناك بيك عضو وزارت اوقاف کتابچه بنام آثار بهزاد در زبان
فرانسه نوشته و شرحی درین خصوص داده است تصویر ضحاك یكی از شمه كارهای
بهزاد شمرده میشود . در واقع لوحهٔ ضحاك به تماشا کنندگان تاثیر فوق العاده
می بخشد مثل این است که تماشا کنندگان را با نتقام نیاکان خود که آغشته خون
شمشیر ظلم و استبداد او بوده اند تهییج و تشویق میکند در تاریخ ١٥٣٧ يكنفر


صفحه (۳۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۷)

کاظم نام از آثار بدیعۀ صنعتکاران معروف مرقعی جمع آوری کرده و به شاه
طهماسب تقدیم نموده و این تصویر ضحاک نیز در میان آنها بوده است . قدیم ترین
و معروف ترین اثر بهزاد مرقع تاریخ تیمور است که در ١٤٦٧ به اتمام پیوسته است
این مرقع دارای صفحه ها میباشد که هر دو طرف آنها نقش و طلا کاری شده
و هیچ نوشته ندارد . این آثار بدیعه نمونه خوبی است برای شناختن استعداد
فطری بهزاد .
استاد مذکور در اکثر آثار ابد زندۀ خود تمام صحایف را با تصویر پر کرده
وجای خیلی کمی برای نوشته خالی گذاشته است . کار دستی بهزاد غیر ازینها
صورتهای يك نسخه از بوستان سعدی است . که در ١٤٨٧ نوشته شده
و در موزه قاهره مصر موجود است ولی بدبختانه از اوراق این اثر بدیع قدری
ناقص است . در کتابخانه ملی برلن نیز ۳۳ پارچه از مینا تورهای نگارخانه
بهزاد موجود است و این میناتورها را در يك نسخۀ دیوان امیر خسرو که در
١٤٩٦ نوشته شده کشیده است و بعید نیست که چند پارچه از آنها کار دستی
خود بهزاد باشد . یکی از شاهکارهای بهزاد تصویر شخص سلطان حسین مرزا
میباشد که این تصویر وقتی در جزو کولکسیون مارتین بوده است . وصورت
يك شهزاده که در حال امارت نقاشی شده است نیز از کارهای بهزاد میباشد .
يك نسخه بسیار قشنگی که در ١٥١١ در شهر هرات برای کتابخانه
سلطان حسین بایقرا که شش سال پیش از انجام یافتن همان کتاب در ١٥٠٤
وفات یافته استنساخ شده است که حالا در کتابخانه موزه برتش لندن موجود است .
برای تمام کردن يك چنين كتاب نفیس اغلب سالهای دراز لازم میشود . این
نسخه خطی که ازان سخن میگویم در ١٤٧٥ از طرف محمد ابن عطار استنساخ


صفحه (۳۸) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)

وبهزاد نیز باصورت های چینی پیرایه اش بسته است . قیمت واهمیت این به همین
جهت است که صورت های او از شهکاری های استاد بهزاد است بعقیده مارتین
درمیان این صورت ها درویش های رقص کننده ومجلس پذیرائی خسرو از شیرین
وولادت مجنون ومنظرۀ بهار ، وتصویر مردیکه طوطی سبز رنگ در دست
دارد از جمله شهکار های بهزاد میباشد .
بهزاد بطرز و ترتیب صنعتکار های فرنگ کار میکرد وباندازه آنها
در کار های خود دقت وسعی بخرج میداده است . یکی از بهترین وقشنگ ترین
صورت های که هیچ نقاش چنین اثر بدیعی بوجود نیاورده لوحه میباشد که
منظره روح فزای بهار را نشان میدهد . این تصویر فصل بهار پرتو آفتاب
و يك زندگانی خرم و يك روشنائی تند را بما الهام میکند که این دور نمای قشنگ
و این منظرۀ دلکش فقط منحصر بسر زمین آریا است در واقع هیچوقت
چنین جلوۀ طبیعت درممالك فرنگ وحتی در ایتالیا نیز مشاهده نمیشود لوحه که پذیرائی
شیرین را نشان میدهد بی شبهه از يك پرده نقاشی دیواری ماخوذ وملهم میباشد
زیرا زمینه تصویر بسیار وسیع بوده نظر ربائی رنگهای شدید حیرت آور نیز
خیلی بزرگ است باوجو این در جزئیات آن بعضی چیز های حیرت بخش
دیده میشود مانند طارمی های چوبی که باوجود آن نازک کاریهای دوربینی نقشهای
آنها از همدیگر فرق دارد کار آخر بهزاد که در موزه پطر سبورك موجود
است درجه احساسات و افکار قوه مبتکرۀ اورا بخوبی نشان میدهد . دراین
میناتور ها قصه لیلی و مجنون را تصویر کرده است ودر واقع در نقش کردن این
میناتور ها ودر نشان دادن طبایع مختلف حیوانات قوه جذبات عشق اظهار
خارقه نموده است که در یکی ازین تصاویر شکل مجنون را بطور واضح کشیده


صفحه ( ۳۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )

مثل اینکه يك عاشق دلسوخته سالها است که پی معشوقه خود گردیده وبعد از طی را های خطر ناك بوصال محبوبه خود رسیده سر محنت دیده خود را در روی زانوی دلداده خود گذاشته و چشمان حسرت کشیده خود را به جمال کعبه آمال خود دوخته است . در یکطرف شتریکه از قیود امور زندگانی و از مبارزه جانبازی میدان عشق آزادانه از آتش فراق سوخته و نه از جام مستی بخش وصال سرمست شده با طبیعت حیوانی خود لاقیدانه مشغول خوردن خار است . وباز در اطراف لیلی و مجنون سایر حیوانات از قبیل غزال و خرگوش وشغال وغيره هر یکی در حال طبیعی خود مشغول چریدن و دویدن هستند . در نصف دیگر آن كه بايك نهر جدا میشود حیوانات درنده از قبیل شیر و ببر و پلنگ و غیره مشغول خورد وخواب میباشد . بهزاد در واقع در کشیدن و ترتیب دادن این میناتورها بقدر نقاش های امروزی فرنگ ابراز هنر نموده و نقاشی را از خیالات واهی بطرف حقیقت هدایت کرده است چنانکه در ایران وهند وستان چندین بار تصویر لیلی ومجنون را کشیده اند و در اکثر آنها حیوانات اهلی را با حیوانات درنده در یکجا نشان داده اند بدیهی است که این مسئله را غیر از اغراقات شاعرانه اسم دیگر نمیتوان داد زیرا که پلنگ هیچوقت نمیتواند این نکته را خیال بکند که لیلی و مجنون یکدیگر را ازته دل دوست میدارند و نباید بایشان دست بزند و یا برای خاطر ایشان بره و آهوی را که پیش چشم او خوابیده اند راحت و سالم بگذارد تانشه لیلی و مجنون بهم نخورد . ولی ذکاوت بهزاد این مسئله غامض را بطوری حل کرده است که هم از اسلوب قدما دوری نورزیده وهم قدمی بطرف تجدد برداشته است چنانکه حیوانات درنده و وحشی را با يك نهر از حیوانات اهلی تفریق کرده است . انتهی


صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٧ )

يك صفحه از حیات توماس اديسون
بقلم آقای لطیفی مخترع وعالم معروف
امریکا
بمناسبت فوت او :
اخیراً تلگرافات بیسیم خارجی خبر فوت توماس اديسون مخترع وعالم مشهور امریکائی را اشاعه کرده ، تمام محافل علمی دنیا و بلکه بسی افراد ملل گیتی را ازین خبر متاسف نمود اديسون مرد و بفقدان خویش دنیای علم و اختراع را یتیم گذاشت .
دنیای پیر خیلی از مشاهیر ونوابغی را كه بيك وسیله شهرت و نبوغ پیدا کرده اند دیده و در آینده هم خواهد دید ، ولی نظیری چون ادیسون را کمتر تاریخ زمانه نشان داده توانسته و ما در ایام چون او نابغه وزنی را در آتیه نیز کمتر خواهد پرورید بسیاری از مشاهیر و نامداران را صحایف تاریخ بنشان میدهد که از پهلوی افنا و انهدام همنوعان خود شهرت و نامی حاصل کرده و بیرق مجد و افتخار خویش را بر روی کله منارهای جنس بشر برافراشته اند ، اما آنهائیکه فقط حیات را خدمت کردن بنوع خویش دانسته و زندگانی خودرا وقف سعادت ورفاه و اعتلای بشریت نموده اند در صحنه پهناور گیتی خیلی کم بوجود آمده و بر روی اوراق سیاه تاریخ كه مملو از سفاکی ها و خونریزی ها ، قتل وقتالهای عمومی در راه منافع و مطامع شخصی است دران نقطه های سفید بسیار کم دیده می شود .


صفحه (٤١) سال اول - مجله کابل شماره (٧)

هرگاه از گذشته ها صرف نظر کرده و تنها تاریخ قرون معاصر را ورق بزنیم بخیلی از اینگونه اشخاص بر میخوریم ، که یا از راه علم و اختراع یا فتوحات و جهانگیری شهرت و نبوغ حاصل کرده اند ، منتها چطوریکه نمیتوان فتوحات شاندار قایدین اوایل اسلام را که در دنیای تاريك مثل ستاره درخشانی تابیده و از پرتو آنها عالم روشن شد با وحشت ها و قتال و انهدام های چنگیز واتیلا طرف مقایسه قرار داد همچنان نمیتوانیم برای مخترع گاز زهر دار و چراغ برق يك اندازه قیمت قایل شویم .
توماس ادیسون بین علما و مخترعین قرن معاصر بمثابه چراغی بوده که در روشنائی آن اختراعات و علوم دیگران نوری نداشته وبقدريكه از خدمات و ثمره افکاروی دنیای انسانیت فایده برداشت از مخترعین دیگر بآن پایه استفاده نبرد .
یکی از بزرگان میگوید : « ایام صحایف اعمال شما است در آن بهترین کار نامه های خود را بیادگار گذارید » ادیسون در صحیفه ایام چنان آمده ها و یادگار های جهان قیمتی گذاشت که در نسل های گذشته کمتر نظیر داشته ونسل معاصر و آینده آنها را با تمجید واحترام یاد خواهد کرد و برای اینکه حرف ما بمبالغه تعبیر نشود مثال کوچکی میآریم :
در اواخر وقتی که بکتابچه های ثبت اختراعات او رسیده گی کردند تعداد آنها به پنجصد جلد بالغ شده و هر جلدی قریباً دارای هزار صحیفه بود که از روی این مثال كوچك اهمیت این عبقری بزرگ و قیمت خدمات مهم و بزرگش را برای جامعه بشر میتوان درك كرد .
ادیسون در مدت حیات خویش گاهی راحت نکرده و به آسایش و تنعم آشنا نشد ، بلکه بگفته خودش فقط راحت را در کار یافته و در حقیقت بهمان علت


صفحة (٤٢)
سال اول ـ مجلة كابل
شماره (۷)

فعالیت همیشه گی در اواخر حیاتش علیل و ناتوان شده و زود تر نسبت به پدر
و اجدادش رخت ازدنیا بست زیرا میگویند متوسط عمر پدر و اجداد ادیسون
بين ٩٤ و ٩٦ سال بود . واز روی آن ادیسون گوئی بعمر طبیعی خود نرسید.
موانع ومشکلاتی که برای اینگونه اشخاص غالباً پیش می شود ومخصوصاً ادیسون
در بدائت حیات خویش خیلی بآن دچار شدهر چند برای برانداختن قوی دل ترین اشخاص
کافی بود معهذا در عزم و متانت و تحمل و بردہ باری ادیسون ادنا سکته وارد
نتواسته و بگفته یکی از مشاهیر که میگوید : علم خزینه است که کلید آن عمل
میباشد و به تیشه علم و عمل تمام سدها و موانعی که در جلو آمال و آرزو هایش
واقع می شد دور میکرد و سیر تدریجی خویش را جانب شهرت و ارتقا ادامه
میداد .
هر چند خامه ناتوان من قادر آن نیست که تمام تاریخ حیات این مرد بزرگ
و مخترع قرن نوزده و بیست را طوریکه لازم است شرح داده بتواند معهذا
برای اینکه هموطنان و مخصوصاً آنهائیکه ازین شخص کمتر اطلاعات دارند از
فقدان وی بسوگواری دیگران شرکتی داشته باشند مختصراً تاریخچه حیات وی
از روی مآخذی که در دست است نگاشته می شود : ـ
تو ماس الوادیسون در ١١ فوریه سال ١٨٤٧ بدنیا آمده پدرش کارگر بانک و
مادرش قبل از اینکه شوهر نماید سمت آموزگاری دریکی از مدارس داشت .
اديسون دوره طفولیت را تماماً در دامان مادر طی کرده واز آنجا کسب
فیوضات نمود ، زیرا ادیسون در کدام دارالعلوم و او نیورسیته و حتی مدرسه
ابتدائیه تحصیل نکرد. وفارغ التحصیل کدام جامعه علمی هم نیست , بلکه از
آغوش مادر یکسر بميدان عمل داخل شده و تنها استعداد سرشار و ذکاوت
طبیعی او بطرف علم و اختراعات محیرالعقولی که چشم دانشمندان بزرگ را


صفحهٔ (٤٣) سال اول - مجله کابل شماره (٧)

خیره ساخت سوقش داد . زیرا در طفلی برای اولین دفعه که داخل يك مدرسه
ابتدائی دهاتی گردید بزودی بعلت اینکه غبی است و قابل تلقی دروس نمیباشد
از مدرسه خارج شد و تا سنه ١٨٥٩ که بسن دوازده ساله گی واصل شد سربار
خانواده اش بود . اما این مدت را هم بیهوده صرف نکرده و در زیر زمینی
خانه پدریش در پورت هیرون با وجود موانع مادرش يك عده مواد شیمیائی را
دور خود جمع کرده و بالای آن تجربیات خویش را اجرا میکرد ، اما چون
خانواده اش تا آنزمان از وجودش فایده نبرده و بلکه برایشان خرچهای زیاده گی
می تراشید ادیسون را بشغل روز نامه فروشی در قطار آهن داخل کردند .
دخول ادیسون باین وظیفهٔ جدید که باشغل پیشترش بکلی منافات داشت عامل
یاس و افسرده گی برای او نشده و برعکس از همان روز دخول کار بجدیت
مصروف وظیفه اش شد و در عرصهٔ یکسال موفقیتهای شایانی نصیبش گردیده
و توانست سه نفر کاریکر دیگر را نیز برای فروش جراید و مجلات استخدام نماید.
ادیسون بار وظیفه که بگردن داشت و آنرا بوسیله استخدام سه شاگرد دیگر
سبك ساخت وقت زیادی برای قرائت کتبی که از پولهای پس اندازش میخرید
پیدا کرده ومخصوصاً بمطالعه کتب شیمى وفيزيك خيلى شوق وانهمك ميو ورزید
ولا براتوار کوچکی نیز در یکی از وا گونهای مال برایش تاسیس کرد ، باین
وضعیت چند وقتی که به شغل روز نامه فروشی در قطار ریل مصروف بود
اوقات خود را بسه قسمت کرده قسمتی را بمطالعه کتب میگذشتاند وقسمتی را
تماشای ماشین ریل و رفتن در مطابع جراید و تلگراف خانه ها برای دیدن
طرز ساختمان ماشین ها وغیره ملحقات شان بسر برده و يك حصهٔ وقتش هم
در لابراتوارش صرف می شد جریدهٔ موسوم به ( دی کریت ترنکٹ رایلوی


صفحه (٤٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)

هير الد) را نیز که در مطبعه شخصیش چاپ میکرد و بسانها شهرت و رواج زیادی بین مسافرین
یافته بود نیز در همین مدت کارش در قطار آهن نشر نموده و حتی یکوقتی روز نامه تیمس
لندن نیز از ان تعریف و تقریظ نمود . اما در نتیجه حادثه احتراق ، جریده و
مطبعه و لابراتوار کوچکش بکلی از بین رفته و پس از مدتی که جریده انتقادی
دیگری در پورت هیرون نشر کرد ، در آنهم پیشرفت نصیبش نشده و در نتیجه
حادثه دیگری برای ابد از جریده نگاری دست کشیده و داخل تلگراف خانه شد
و برای اولین دفعه قانون مورس Morse را که عبارت از صحیح نوشتن و ثبت
آوازها بود یاد گرفت . اما چون درین وظیفه اش نیز دست از تتبعات و مطالعات
خود نکشیده و غالب اوقات خود را بمطالعه کتب صرف میکرد ، دیر مدتی دوام
نکرده و از آنجا طرد شده ویکسر به استاسیون میشیگان رفت و داخل کار شد
معهذا پس از کم مدتی از آنجا هم طرد شده به لویزوپل و از آنجا به اندیانا پولیس
و بالاخر در پورت هیرون مستقر گردید .
در سنه ١٨٦٤ که ادیسون در تلگراف خانه «مفیس » مشغول کار بود بفکر
اختراعی که بتوان چند خبر را در یك سیم و در آن واحد توسط آله دوبلیکس
مخابره نمود افتاده و وقتی مفکوره خویش را بمدیرش شرح داد ، مدیر خنده بلندی
نموده اظهار داشت : فرزندم تو دیوانه هستی !
ادیسون بعد از این حادثه ازین دفتر نیز طرد شده و بدون شغل و عمل ماند
اما چون در حیات کم خویش به بسیار پیش آمدهای مأیوس کن دیگری نیز مصادف
ودست و گریبان شده و بابرده باری تمام تحمل کرده بود ازین حادثه نیز مأیوس
نشده و پس از مدتی به نيويورك مسافرت کرد و در آنجا در شرکت موسوم
به « گولدان ستوك » مستخدم گردید . روزی ماشین اوتوماتیکی که اسعار بورصه


صفحه (٤٥)
سال اول - مجله بل وشما
(٨)

را ثبت مینماید خراب شده وادیسون در ظرف چند ساعتی مجدداً آنرا اصلاح ودرست کرد.
مدیر شرکت ازین استعداد عجیب ومقدرت فنی او خیلی متعجب شده و بلا فاصله ۱۲۰۰ پوند معاش سالیانه برایش مقرر کرد .
ادیسون از پول این عایدی جدیدش بعض اسباب های ساخت فارا دای را خریده و باین وسیله يك دنيا معلومات جدیدی در مقابلش پهن شد .
ازین به بعد ستاره طالع ادیسون بصعود شروع کرده وسحاب تاريك فقر واحتیاج از بالای سرش یکطرف شد ودورۀ نا کامیهای متواترش گذشت ، چنانچه بعد ازمدت قلیلی در دو شرکت بزرگ بحقوق گزافی مهندس برق مقرر شده واولین اختراعات خویش را نیز بالای این شرکت ها فروخت . ازین بابعد وظایف و مشاغلش خیلی زیاد شده و کثرت کار و علاقه وميل اورا بشغلش از اینجا میتوان یافت که در سنه ۱۸۷۳ موقعیکه عروسی کرده و بازوجه ومدعوينش از کلیسا بطرف خانه بازگشتند برای چند دقیقه از زوجه ومدعوينش اجازه خواسته و داخل لابراتوارش شد ، اما در آنجا مصروف تجارب خویش گردیده وفراموش کرد که درین روز ازدواج کرده است چنانچه موقع صرف چاشت رسیده وبعد از آن موقع صرف شام شد وبالاخر درنصف شب بسراغ او رفته در لابراتوارش یافتند که بکارش منهمك بوده وهمه را فراموش کرده بود .
درسنه ١٨٧٦ ادیسون لابراتوار منلو پا ك را تاسیس کرده و در سنه ۱۸۷۸ ازیونیون کالج باخذ درجه دکتوری در فلسفه موفق گردید و در همین سال دولت فرانسه نیز نشان ( لژیون دو نوررا ) برایش فرستادند .
واقعاً اديسون همان طوریکه عاشق کار بود وازهر چیزی بیشتر احراز موفقیت


صفحه (٤٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۷)

در اعمالش را دوست داشت بهمان اندازه در طول حیات ٨٤ ساله اش توانست که دنیای علم و اختراع و مدنیت را بقدم ها پیش ببرد ، چنانچه ربع اخیر قرن نوزدهم را اگر زمان مخترعات و مستکشفات و پیشرفت صنایع بشماریم شاید نام ادیسون يك صفحه علیحده ومجلل تری در طلیعه رجال این عصر و عصرهای آینده تشکیل بدهد ، و برای تائید ادعای ما تنها همین کفایت می نماید که ادیسون در (٦٢) سال حیات خویش از ١٤ تا ١٦ ساعت را در لا برا توارش به تجربه و عمل در راه خدمت انسانیت گذشته و از دستگاه دماغش آلاتی بیرون آورد که چشم زمانه ندیده وفكر قاصر بشر كمتر در پی آن میرسید ، در سنه ١٩٠٤ عدد اختراعاتی را که ثبت کرده بود به (٦٠٠) رسیده و در سنه ١٩٢٠ بهزار واصل شد و تا آخر روز حیاتش به (١٠٧٨) فقره اختراع مؤفق شده بود که معظم ترین آنها عبارت از اینهاست .
فونو گراف که در سنه ١٨٧٧ اختراع کرد .
چراغ برق که در سنه ١٨٧٩ اختراع نمود .
دینامو واولين تراموای برقی که در سنه ۱۸۸۰ الی ۱۸۲۰ اختراع کرد .
انشای اولین استاسیون برقی مرکزی در سنه ١٨٨٣ .
تلگراف بی سیم که بین قطارهای آهن در حالت رفتار و بین قطارها و استاسیونها در سنه ۱۸۸۱ الی سنه ۱۸۸۷ اختراع نمود . و همچنان اختراع سینمای ناطق ، اصلاح ریکاردهای گرامو فون ، میکرافون ، تيلفون اوتو ماتيك و غیره که از برجسته ترین مخترعاتش میباشد ، اما باقی اختراعات او در اینجا گنجایش ندارد و بایستی در اطراف آنها مقاله ها نوشت ، بالاخر اديسون مرد واز فقدان وی دنیای علوم وفنون یتیم و بی مربی ماند .


توماس الوا اديسون پدر مخترعين


[BLANK PAGE]


صفحه (٤٧)
سال اول - مجله کابل
شماره (۷)

يك ضرب المثل فرانسوی است كه میگوید ، علوم و طن ندارد بواقعی
همچنانیکه علوم وطن ندارد علما و مخترعين نيز مختص يك ملت نبوده و چون
فوائد شان بتمام مجامع بشرى بلا استثنا میرسد از فقدان آنها تمام ملل عالم
متألم و متأثر میگردند چنانچه غالباً اشخاصیکه از خبر مرض ادیسون مضطرب شده
واز مرگش متألم گردیدند با او بكدام رابطه دوستی یا آشنائی و خویشاوندی
مربوطـه نبوده وتنها خدمات شاندار و عظمت شخصی او بود که دوستان
وطرفدارانی برایش پیدا کرده ومرگش امریکائی هانی بلکه تمام ملل عالم را
محزون ومتألم ساخت - لطیفی .

بقلم آقای غلام جیلانی خان
اعظمی
از مشاهیر تاریخی رجال وطن
سلطان غیاث الدین غوری
(۲)

مملکت این سلطان عادل غرباً شامل تمام ولایت خراسان حالیه وسیستان
وجنوباً بلوچستان وشرقاً تمام ممالك سند و پنجاب الی دهلی ونواحی آن بود و
ازجهت شمال ولایات مرو بلخ وطخـارستان وبدخشـان الی کوه هـای پامیر و
چترال بود که اساساً تا اواسط دوره حکومتش تمام این خاک وسیعه در تحت
شهنشاهیت خود وی مستقیماً اداره و احکامات بعمال و مامورین دولتی داده میشد
سپس که کارنامه ها و خدمات شایان تقدیر از اعلیحضرت شهاب الدین برادر
کوچك خود مشاهده نمود بصورت سلطنت مستقله بلوچستان وسند و پنجاب را
بوی وا گذار شـده غالباً رسیده‌گی بمهمات داخلیه وطن را هم تحت استشاره
وعملیات وی قرار می داد ! گرچه دراثر تجاوزات حكام ماورالنهر یکبار


صفحه (٤٨) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)

اعلیحضرت شهاب الدین غوری مجبور شد که بداخلۀ خاك آنها تاخته و مملکت
های خیوه و بخارا را تصرف نماید ولی محض همت بلند دوباره آنرا بحکام خود
آنجا گذاشته تنها بگرفتن باج و خراجی قناعت می ورزید . سلطان شهاب الدین
غوری و قطب الدين ايبك غلام وی که هر دو از تربیه شدگان دربار و حضور
این پادشاه بزرگ بودند حقیقتاً در موقعی که زمام ادارۀ سلطنت بآنها مفوض
گردید هر کدام بنوبۀ خود داد لیاقت و کفایت را داده و کارنامه های درخشانی
از خود بیادگار گذاشتند .
خاندان سلاطین غور .
خاندان سلاطین غور از طائفۀ سوری افغان است و سوری ها بین اقوام
افغانى يك سوانح با افتخاری دارند! چه غالباً در محاربات رشادت ها و غیرت
شایان تقدیری بروز داده و شاهان و ناموران بزرگی ازین خانوادۀ افغانی
بوجود آمده است که ممتاز ترین آنها اعلیحضرت غیاث الدین و شهاب الدین
و شیر شاه پادشاه معروف سوری است .
اجداد غیاث الدین غوری از زمانه های قبل از اسلام ریاست اقوام افغانی
غور وجبال فیروزه را دارا بودند و در هر موقع سلاطین سابق بكمك وامداد
آنها محتاج شده است مخصوصاً شمشیر و فتوحاتی که این خانوادۀ رشید در عهد
شاهان اسلام و غزنوی ها ابراز نموده اند آخراً همین مجاهدات سبب ارتقا و
شهرت آنها گردید .
(باقی دارد)


صحفه ( ٤٩ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٧ )
بقلم آقای میر غلام محمد خان
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
( ٥ )
سکاستین ( سیستان و فراه )
سکاستین یا سیستان ولایتی است در جهت غرب افغانستان که شمالاً بولایت آریانه و جنوباً بولایت گد روسیا ( بلوچستان ) شرقاً بولایت غرج و غورو اراکوسیا ( قندهار ) و غرباً بولایت قهستان و کویر لوت مملکت فارس محدود و متصل است . دریای ایتی مندر ( رود هلمند ) که از جهت غربی کوهای پغمان بنعان کرده و تا قلب سیستان میدود ، یگانه رودی است که حیات اهالی را ضمانت مینماید ، هلمند مستعد کشتی رانی بوده و در عهد اصطخری بین بست و زرنج کشتی ها حرکت می نمود . رود های هاروت و فراه خاش و هلمند دو پارچه یا باطلاق تشکیل می دهند : ـ هامون فراه ( محل ریختن دورود اولی ) هامون سواران ( محل ریختن دو رود دیگر ) محوطه واقعه بین این دو دریاچه معروف به ( نی زار ) است و نی انبوهی دارد ، در مواقع کثرت آب دریاچه ها بهم متصل میشوند و اگر احیاناً آب زیاد تر گردد تمام جلگه هامون غرق آب میشود ، اما این اتفاق کمتر می افتد .
جغرافیا نویسان قرن دهم از دریاچه هامون که اعراب آنرا بحیره زره میگفتند و در نزد نویسنده گان كلاسیك به Aria Polus معروف است ، اسم می برند و طول او را ( ٣٢ ) فرسخ و عرضش را از ٤ تا ٨ فرسخ مینویسند ، دریاچه مذکور بکلی خشکیده است . تشکیل کود وزره را اهالی قطعاً بخاطر ندارند .


صفحه (٥٠)
مجله کابل سال اول
شماره (۷)
چون وضعیت سیستان بسته به کثرت و یقلت آب بوده لهذا مملکت غالباً دوچار تغیرات بزرگی میشد، اکثراً خرابیهای عمرانات سیستان بواسطه طغیان آبها پیش شده و بهمین جهة است که سیاحین مغرب میگویند آنقدر خرابه شهرها و قصبه ها که در بعض اراضی آنجاست متناسباً بدیگر جا نظیر ندارد. مسیویار تولد از قول کمیسون سرحدی انکلیز که در سال ١٨٨٥ در امتداد سیر رود خانه هلمند از خواجه علی تا هامون سیاحتی کرده اند مینویسد تمام محوطه بین لندی و قلعه فتح مملو از خرابه های قلاع و قرأ و آثار قنوات قدیمه می باشد .
دریک منزلی بالای شهر زرنج قبل از دوره اسلام سدی بوده که از هلمند نهرها با و کشیده بودند، این بند بنام پهلوان افسانه سیستان (رستم) موسوم بود، ولی امیر تیمور کورکان و شاه رخ پادشاه هرات بند رستم را خراب کردند. صفحات شمال شرقی سیستان (فراه حاله) دارای بهترین مراتع او بشمار میرفت. وجهات جنوب شرقی او (کرم سیر) که زمینداورش گویند از حاصل خیزترین وادیهای افغانستان شمرده میشد بقول کرزن هیچ يك از ولایات افغانستان مانند کرم سیر از هوا و هوسهای انسانی صدمه ندیده. و بیلو با تعجب از حاصلخیزی و وفور آب انجا سخن میراند.
وزش بادهای گرم در سیستان و طوفانهای ریگی او، باندازه اسباب زحمت میشد، که اهالی مجبور شدند برای حفظ اراضی مزروعه از هجوم ریگها، حصارهای چوبین احداث کنند. از طرفی بادهای تند مساعدت مینمود اسیا های بادی دایر گردد. رو بهمر فته سیستان با آب و هوای گرم خود ولایت حاصل خیزی بشمار می آید.


صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )

سیستان قدیم چنانیکه در تعین حدود او گفتیم بمراتب از سیستان حالیه وسیع تر
بوده و این اسم به تمام اراضی واقعه در مصب هلمند رود اطلاق میشد . مستر
بیلوسیستان را در جهت شرق شامل منابع دریا های ترنك و ارغسان و سلسلهٔ
کوه توبه و در غرب بسلسله کوه نه بندان و دشت نا امید متصل می شناسد
در جهت جنوب سلسله کوه خواجه عمران ودشت بلوچستان را نشان میدهد ،
باین حساب ولایت قندهار حالیه را نیز جزو سیستان میشمارد ، و این تعیین او
مطابق به تقسیمات یونانی هاست که سیستان را بدو حصه تقسیم كرده يك حصه
را در نگیانه و دیگرش را ارا کوسیا مینا میدند . چنانیکه فارسی ها سیستان و
زابلستان میخواندند . سرحدات شمالی سیستان بدرستی آشکارا نمیشود جز اینکه
تقریباً خطی که شرقاً از جنوب ولایت اسفر از گذشته وبجانب جنوب صفحات
قائینات غرباً میرود ، سیستان را از ولایت آریانه منفصل میسازد .
با کل حال در قرون وسطی نیز سیستان وسیعتر از صفحاتی بوده که امروزه
بنام سیستان مشهور و بین افغانستان و فارس منقسم است ، و باستثنای صفحات
ارغنداب که جزء ارا کوسیا است سایر صفحات سابق الذكر همان ولایت سیستان
را تشکیل میداد. نام قدیم سیستان مکاستین بود. یونانیان او را بنام شهر زرنگ
ذرنگیانه و در نگیانه نامیدند ، فارسی ها این ملك را نیمروز میگفتند و پساتها سیستان
خواندند که تعریب آن سجستان گردید در قرون وسطی اهالی سیستان شکزی
شکزائی موسوم بودند بلاد سیستان نظر بوضعیت جغرافی و تأثيرات مخرب آب و
هوا بيك حال نمانده ودایما تبدیل محل و صورت کرده است ، و آنچه مینماید
اینها ستند : ـ زرنگ ( زرنج ) فراه ، پیشاوران ، بست ، جون ،
طاق ، قلعه فتح ، رودبار ، شکوهه ، نصر آباد ، نادعلی .


صفحه (٥٢) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)

اما شهر زرنج قدیمترین شهرهای سیستان است که در سمت یمین رود هلمند بنا، و بقول مورخین اسم اسکائی ها نخست روی او گذاشته شده، نویسنده گان كلاسيك او را بنام ذرنك شناخته، و آباد کردۀ پهلوان افسانه ملی سیستان رستم میدانند. یونانیان این شهر را درنك نامیدند و اعراب زرنج خواندند. شهر زرنج نه تنها در دورۀ قبل الاسلام دارای عظمت مقام بوده، بلکه در قرون وسطی نیز عمده ترین شهرهای سیستان بحساب میرفت. شاهان صفاری سیستان به ترقی و تعمیر روز افزون زرنج پرداخته کما فی السابق او را بپایه تختی سیستان گزیدند. خرابه های شهر زرنج را اکنون بین ناد علی وقریۀ زاهدان جهان آباد میتوان یافت. شهر فراه حالیه در ساحل یسار و جنوب فراه رود واقع است، در قرن دهم مسیحی بقول بارتولد شهر در هر دو طرف ساحل رود خانه آباد بود، و بقول فریه خرابه های جنوب رود خانه در درۀ کوه که بفاصلۀ نیم ساعت از شهر افتاده قدیمترین شهری است که بمدتی قبل از حمله اسکندر مقدونی معمور و آبادان گردیده است. شهر حالیه که به نمونۀ هرات آباد گردیده بمراتب ازان کوچکتر، و امروز سوای دیوارها و خاك ریزهای محیط شهر، آثاری ازو باقی نمانده است.
برجسته ترین خرابه های بلاد قدیمۀ سیستان از حیث عظمت، خرابه های شهر پیشاوران در شمال نیزار است که یادی از مجدد و جلال گذشته او میدهد. از جمله آثار جالب توجه هم قلعه طاق است در يك منزلی شهر زرنج، که کونولی Konolly سیاح قرن نوزده از و ذکر میکند، در قرن دهم میلادی طاق شهر کوچکی، و در قرن یازده قلعۀ مستحکمی بود که سلطان محمود غزنوی در سال ١٠٠٣ ع با زحمت زیاد او را اشغال نمود، طاق در انوقت محاط بهفت بارو


صفحه (٥٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)

و خندق عمیقی بود که بقول بارتولد عبور ازان بواسطهٔ پل متحرکی میسر میشد. بست یکی از شهرهای بزرگ سیستان و در زمانهٔ مدنیت اسلامیه معمور و آبادان بود، از باغهای او شمس الدین سامی تعریف میکند و او را منشأ علمای بزرگ و متبحری میشمارد، یاقوت خرابه های آن را بعظمت ستایش میکند، حالیا نیز قلعهٔ مخروبه بست بیننده را با تعجب بحیرت می اندازد.

نادعلی ورود بار قرائی بیش نمانده و امروز اهمیت مدنی را مالک نمیباشند. هکذا جوین در نزدیکی لاش در عهد خود از بلاد عمده بحساب رفته، منشأ علما و رجال مدیری بود، جوین حالیه دیگر از ان اعتلائی که داشت سقوط کرده و جزء فراه بشمار میرود. بلاد عمدهٔ امروزهٔ سیستان در سمت یسار هلمند سکوهه و نصرآباد هستند که موخر الذکر مرکز حکومت سیستان فارس و اول الذکر حکم قریه دارد.

شعبهٔ اسکائی یک شاخهٔ از آرین های افغانستان است که بعد از هجرت از بین النهرین سیحون و جیحون در آریانه، بسیستان سرازیر شده و نام خود را روی وطن جدید شان گذاشته سکاستین خواندند و ما درین موضوع اشاره در مقالهٔ آریانه نمودیم. اما در کدام تاریخ اسکائی ها بسیستان داخل شدند معین نمیشود، بطوریکه مسیو بارتولد میگوید اطلاعات اولیه راجع به اسکائی ها ظاهراً بقرن هفتم قبل از میلاد منتهی میشود. اسکائی ها که در کتیبه های دارا باسم ساکارا اوکها یاد شده اند و آنها را مورخین ساکا اسکیت واسکیث وسك میخوانند، نه تنها در کیپ حماسه افغانستان تاثیر نفوذ نموده، بلکه در حماسه های همسایه غربی خود مملکت فارس نیز مدخلیت تامی داشته اند و مشهورترین این داستانها قطعه پهلوان معروف سیستان رستم است که با جوانان


صفحه ( ٥٤ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٧ )

زابل و کابل حمله های تورانیان را از آرین های افغانستان و فارس دفاع نموده است.
بعد از قرن هفتم قبل الميلاد که مذهب زرتشتی بلخ در آریانه نفوذ پیدا کرد ، بالطبع ولایت جوار خود سیستان را متأثر ساخت ، و در عقاید قدیمه آریائی که نوعی از بت پرستی بود تاثیر نفوذ نمود. در قرن شش قبل الميلاد ظهور دولت هخامنشی های فارس و فتوحات کوروش مشهور ولایت سیستان را مثل سایر ولایات افغانستان ضمیمه دولت هخا منشی نمود ، حتى دارا یوش ولایات سند و پنجاب را نیز الحاق نمود.
در قرن سیوم قبل الميلاد اسکندر یونانی هخا منشی ها را سقوط داده و بر افغانستان مستولی شد ، ازان ببعد دولت یونانی باختر بر افغانستان حکومت نموده و سیستان با لطبع جزء حکومت باختر بشمار میرفت. یکی از حکمرانهای یونانی سیستان انتی ماکس پادشاه فاتح ( ١٧٠ ـ ١٤٠ ق . م ) است از مسکوکات نقرئین این پاد شاه که بسیار زیبا و مقبول است فاتح بودن او واضح میشود خرما که علامت فتح است در سکه او نمایان بوده و پرو فیسر فوشه شرحی راجع باین مطلب مینویسد. و پرو فیسر مذکور میگوید سکه این شهزاده را شهزاده گان کوین نیز تقلید کرده اند ، کوین را بعلاقه سیستان منطبق دانسته اند.
نفوذ یونانیان باختر در سیستان ، نشر تمدن جدیدی نموده و سیستان را رو بعروج سوق نمود. ولی دولت پارتها در قرن دويم قبل الميلاد قوت گرفته و اسباب اختلال دولت یونانیان باختر گردیدند ، حکومت یونانی سیستان نیز خاتمه یافته و موقة پارتها بر صفحات سیستان تسلطی قایم کرده ، حتی در جنوب حوزه هلمند رود به تشکیل دولتی پرداختند. ولی بطوریکه فوشه مینویسد این تسلط پارتها موقتی بوده و اهالی سیستان بسرعت از قید دولت پارت آزاد گردیده


صفحهٔ ( ٥٥ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۷ )

وبقول بار تولد اسکائی ها در جنگهای که با پارتها نمود نداشك هفتم ( فرهاد دویم )
جانشین مهرداد اول ( ١٤٠ - ١٢٥ ق . م ) را در رزم گاه کشته و مملکت
پارت را غارت کردند ، حتی از قول کو تشمید ثابت میکنند اینکه گویند مهرداد
اول سلطنت خود را تا هندوستان بسط داد صحیح نیست ، بلکه این هجوم بهندوستان
از طرف اسکائی ها ـ که در تواریخ چین باسم ( مات سه ) مسطور است بعمل
آمده است .
کوشانی ها که در قرن اول قبل الميلاد در باختر ظهور کرده بودند ، در قرن
اول بعد المیلاد سیستان را مثل سایر صفحات جنوب هندوکش بحکومت کوشانی
ملحق نمودند . در قرن سیوم میلادی دولت هياطله جای کوشانی ها را در افغانستان
گرفته و سیستان بالطبع جزء حكومت هيطل بحساب رفت . در قرن چهارم ساسانیان
فارس قوتی گرفته و بسیستان دستی دراز کردند و نایب الحکومه های شان
در انجا حکومت مینمود . اما دولت هياطله ها بزودی سیستان را مسترد نموده ،
و شاهان فارس را مکرراً در محارب مغلوب و منهزم کردند . بعد از انقراض
دولت هیطل در نصف قرن ششم انوشیروان مشهور سیستان را ضمیمه فارس
ساخته ، و در تقسیمات مالكیه قسمت سیوم ( جنوب مشرقی ) مستملكه فارس
قرار داد . این تسلط سیاسیه در سیستان تا ظهور اسلام طول کشید .
در ازمنه قبل الاسلام سیستان دارای مدنیت باختری یونان بود ، و در عهد
کوشانیان صنعت و مذهب بودائی ها در صنعت یونان و مذهب زرتشت نفوذ
و حلول نمود . زبان آریائی قدیم سیستان در طی این تطور است وتسلط السنه
یونان وهند و فارس آهسته آهسته از هم رفته ، و در دوره ساسانیان مقام خود را
بزبان جدیدی گذاشت ، این زبان نوین وطنی را بنام سکزی حالیا میشناسند .


صفحۀ (٥٦)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٧)
زبان سکزی مثل السنه هروی وزابلی از زبان آریائی افغانستان مشتق شده وبهم مربوط بودند . این زبان تا بسط زبان عرب در سیستان باقی ومعمول بود .
ظهور عرب واسلام باب يك تمدن جدیدی را در سیستان کشود ، واورا در دورۀ اسلام در زمرۀ ولایات عمدۀ ومترقی افغانستان بشمار آورد . اما اعراب در مملکت سیستان دوچار مقاومت های شدید اهالی گردیده و مدتی مصروف مبارزه بودند . مسلمین در سال ٢٣ هجری بقوماندانی عبدالله ابن عمر الخطاب رضی الله عنه ، سیستان را بعد از محاربات صعبي استیلا ، و شهر ذرنك پایه تخت آنجا را مفتوح نمودند و امیر سیستان تسلیم اردوی عرب گردید . این تسلط عرب در سیستان تا ظهور دولت فوشنجی هرات ( آل طاهر ) طول کشید ولی هیجانهای ملی دایما بروز مینمود ، چنانیکه در عهد خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه سیستان سخت بشورید و اعراب با تحمل مشکلات برفع آن قادر شدند . در خلافت حضرت معاویه رض این انقلاب تکرار شد ، وزیاد بن ابوسیفان بزحمت آن را خاموش نمود . وقتا که خلیفۀ یزید اموی در دمشق فوت شد سیستان مجدداً انقلاب کرد ، وسلم بن زیاد باطفای آن پرداخت در عهدی که عبیده بن بکره عامل حجاج یوسف در سیستان بود ، رتبیل کابل ( کا بلشاه ) سیستان و زابل (قندهار) را جزء کابل حساب کرده و خراج سیستان را از اعراب بازداشت، عربها بجنگ پرداختند ، رتبیل کابلی حاکم عربی را مغلوب و سپه سالار عسکری آنها را اعدام نمود . حجاج بیست هزار عسکر بقیادت عبدالرحمن در مقابل رتبیل سوق نمود . رتبیل بعد از انکه با عبدالرحمن صلح نمود، پس از چند که او معزول و پسر اشعب بجایش منصوب گردید ، عبدالرحمن را با فوج زابل بدفع حجاج گسیل عراق نمود ، و این اردوی زابل بخصال در مقابل


صفحۀ (٥٧)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (۷)

حجاج بجنگید. رتبیل بعد از شکست عبدالرحمن باردیگر او را با فوج کابل بدفع والی عربی هرات سوق نمود، و بعد از کمی او را با خود بکابل برد. طبری این محاربات را به تفصیل ذکر میکند.
آخرالامر حجاج وفدی بدربار کابل فرستاده، و انصراف خودش را از اخذ خراج سیستان و زابل برای هفت سال تعهد نمود. قتیبه ژنرال زبردست و فاتح مشهور عرب قرار داد حجاج را با رتبیل تجدید نمود. و رتبیل او را در محاربات ماوراءالنهر معاونت نمود، ولی عاقبت همین قتیبه سیستان را اشغال کرد. در اوایل قرن دویم هجری موقع ظهور ابو مسلم مشهور مروزی سیستان به ولات عباسی ها انتقال نمود، و در اواخر همان قرن از دربار هارون الرشید جزء ولایات خراسان بـجـاگـیـر مامون پسر او اعطا گردید. بعد از انکه شاهـان طاهری فوشنج به استقلال خراسان پرداختند، سیستان جزء حکومت آریانه شده، و سوای شورش حمزه سیستانی در عهد دولت طلحه بن طاهر دیگر انقلابی واقع نشد.
در قرن سیوم هجری خانوادۀ معروف صفاریها در سیستان ظهور نمود، و یعقوب پسر لیث، درهم بن نصر بن رافع بن لیث بن نصر سیار والی سیستان را طرد و تبعید نمود، صالح و نصر پسران درهم نیز به رتبیل کابل پناه بردند، یعقوب بعد از تصرف سیستان نائب الحکومۀ طاهریان را از هرات براند و امیر محمد طاهری، فوشنج پایه تخت آل طاهر را گذاشته به نیشاپور پایه تخت دویمی طاهریان پناه برد. یعقوب متعاقباً تخارستان و باختر و زابل و کابل را اشغال نموده به فارس مستولی شد، عمر و برادر یعقوب لوای اصفهان، کرمان، ماوراءالنهر را از دربار بغداد حاصل نمود. سیستان و پایه تخت او زرنج درین عهد مدارج ترقی را سیر مینمود. اگرچه عمرو صفاری در محاربه با سامانیان بلخی


صفحه (٥٨) سال اول - مجله کابل شماره (۷)

مغلوب ومقید و بالاخره در زندان بغداد جان داد ، ولی خانواده واخلاف صفاریان
ازان بعد تا قرن دهم هجری بصفت ریاست در سیستان باقی و پایدار بودند ، واگر
درین میانه بعضاً بخانواده صفار مربوط نبودند هم از حسن شهرت آنخاندان
قدیم استفاده کرده و خود را باین سلسله منسوب نموده اند .
در طی اینمدت سلطنت های مقتدره سایره به سیستان استیلا کردند ، ولی
رو بهم رفته حکومت داخلی را بهمان منسوبین خاندان صفار باقی گذاشتند ، و
یا منسوبین این سلسله خود شوریده و زمام ریاست را در دست گرفتند . در دورهٔ
سامانی ها ، عمر وثانی وخلف بن احمد حکمرانهای سیستان از همین قبیل
موخرالذکر بودند . خلف را سلطان غزنی محمود در زندان هندوستان مقید
داشت تا بمرد ، یاقوت عظمت مقام علمی و مملکتداری این شاه سیستانی را
تذکر میدهد . در قرن پنجم که زمانهٔ فتور غزنویان بود سلاجقهٔ خراسان
بر سیستان استیلا کردند . در عهد سنجر سلجوقی (قرن شش) حکمران
سیستان طاهر بن محمد از اخلاف خلف صفاری بود ، و در فتنه حشم غز ملك
شمس الدین محمد یکی از شاهان همین سلسله صفاری بود که سیستان را ازان بلیه
محفوظ نگهداشت . خطبهٔ سلاطین غور در عهد حکمرانی ملك تاج الدین سیستانی
در سیستان خوانده شد .
سیلاب مغول در عهد حکومت نصرة الدین شاه سیستانی سرازیر گردیده
ودر سال ٦١٧ هـ = ١٢٢٢ ع سیستانرا خراب کردند و در سال ١٢٢٩
بالقطع مسخر ساختند . تاریخ سیستان در دورهٔ مغول تاريك است ، جز اینکه
میتوان فهمید هنوز شاهان بومی در انجا ریاست داشتند ، چنانیکه در هجوم
امیر تیمور کورکان بسیستان (قرن نهم هجری) پادشاه بومی فراه ملك
جلال الدین بود که به تیمور تسلیم شد ، و پادشاه بومی سیستان مرکزی ملك


صفحه (٥٩)
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره (٧)
قطب الدین مغلوب تیمور گردیده، و شهر جلال آباد پایه تخت سیستان خراب شد. (۱) صاحب تاریخ حبیب السیر از قول ملك شاه یحیی حکمران بومی سیستان معاصر سلطان حسین میرزا شهریار هرات، قصه میکند که او خود را از احفاد صفاریان شمار میکرد.
در نصف دویم قرن هشتم هجری هنگام هجوم ابوالقاسم بابر میرزای شاهرخی گورکانی بسیستان حکمران بومی آنجا شاه حسین بن ملك علی بود که بدست یکی از ملازمانش بقتل رسید. در اوایل قرن دهم حکمران بومی سیستان ملك شاه محمد بن شاه یحیی معاصر شاه اسمعیل صفوی بود و درهمان قرن صفویهای فارس بر سیستان استیلا کرده، و بنیاد امرای بومی را برانداختند.
در قرن ١٢ هجری دولت قندهار سیستان را از دولت فارس مسترد کرده، و کرمان را الحاق نمودند، و متعاقباً بر مملکت فارس استیلا و به تشکیل دولت افغانی در انجا پرداختند. نادر شاه ترکمان در همان قرن سیستانرا مثل سایر ولایات افغانستان اشغال و ضمیمهٔ فارس نمود، ولی بلافاصله درهمان قرن دولت ابدالیه قندهار در عهد سلطنت احمد شاه بابای بزرگ سیستانرا مثل خراسان بافغانستان مسترد و ملحق ساخت. در اواخر دورهٔ سلطنت سدوزائی و اوایل ظهور دولت محمد زائیه افغانستان، فارسی ها قسمتهای غربی سیستانرا آهسته آهسته اشغال کردند و عاقبت مسئله به نزاع دولتین افغان و فارس منجر شد. بالاخره بحکمیت کمیسون سرحدی انگلیزها در ۱۸۷۲ مسیحی سیستان کنونی که قسمت کوچکی از سیستان قدیم بود - بین افغانستان و فارس تقسیم شد، و ضمناً فارسی ها توانستند بمعاونت انگلیس ها قسمت بهتر آن را تصاحب نمایند.
(۱) جلال آباد را بعض ها در جای زرنج نوشته اند و آن را دو شاك نیز خوانده اند.


صفحه ( 60 )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( 7 )

دوره اسلام زبان سکزی را در سیستان متروک نموده ، و زبان علمی و ادبی آنجا زبان عربی قرار گرفت . و مؤلفین بزرگی بزبان عربی بوجود رسید . معهذا زبان عرب نمیتوانست بکلی زبان ملی سیستان گردد ، لهذا زبان نوین فارسی افغانستان با لتدییج زبان ملی آنسرزمین گردید ، و بسی شعرا و مؤلفینی درین زبان ظهور نمود .

در مرور این اعصار اختلاط نسلی در سیستان وقوع یافت و این اختلاط عبارت بود از آمیزش طوایف بلوچ و سربندی و قومی و کیانیان . با اینمراتب محققین اوروپا ، اهالی سیستان را مثل طوایف جمشیدیهای هرات ، از صاف ترین نژاد آرین های افغانستان حساب می کنند ومسیو روانسون این مقوله را تائید مینماید .

سیستان در دوره اسلام ، مراتب تمدن و ترقی علمی و عقلانی را با صفوت و صراحت اخلاق طی نمود ، و این مطلب از آثار عمرانات و مشاهیر علمی و ادبی آنها بوضاحت آشکار است . یاقوت حموی بعلا وه شجاعت ، بسی از محاسن اخلاق اهل سیستان تمجید میکند . واقعاً در عهدیکه اغراض سیاسیون جاه طلب عرب سبب شد ، که در منابر مسلمین شرق و غرب ، حتی در مساجد حرمین شریفین ، به نسبت حضرت علی رضی الله عنه ناسزا گفته شود . درین میانه تنها اهالی مهذب حنفی مذهب سیستان بود ، که بومسببین این مقولات ناجایز و ننگین ، بادیده حقارت نگریست ، وجداً در مملکت خود از شیوع آن جوانمردانه جلو گیری نمودند .

علی ای التقادیر ولایت سیستان یکی از ولایت عمده و تاریخی افغانستان بوده ، و رجال عالی مقام او در ردیف مشاهیر علمی و ادبی مملکت افغانستان قرار دارند و ازان جمله اینها ستند : ـ ابو حاتم بستی عالم متبحر و صاحب تصانیف متعدده .


صفحهٔ ( ٦١ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٧ )

ابی حاتم محمد بن حبان بستی عالم اجل و دارای تالیفات عدیده . الخطابی ابوسلیمان
احمد بن محمد بستی عالم متبحر . ابوالفتح علی بن محمد بن حسن بستی شاعر ماهر
و نویسنده زبردست . اسحق بن ابراهيم بن اسمعیل ابو احمد قاضی بستی فقیه
و محدث مشهور . ابا احمد اسحق بن ابراهيم القاضی مفسر و محدث معروف .
ابا الحسن محمد بن عبدالله بن جنید بستی فقیه و محدث بزرگ . ابوالفتح بستی
شاعر معروف . شمس الدین بستی شاعر شیوابیان . ابونصر فراهی مشهور .
محسن فراهی شاعر شیرین بیان . ملا معین فراهی صاحب تصنیفات عدیده .
مرزا برخوردار ترکمان فراهی صاحب کتاب مشهور شمس و قهقه . مجد الدین فراهی
صاحب گنج اللغات وحلل مطرز . عطا ملك جوینی صاحب تاریخ جهانکشا ،
شمس الدین محمد صاحب دیوان وزیر معروف دوره هلاکو و آباقا آن بهاو الدین
محمد جوینی عامل معروف هلاکوئیان . امام الجرمین جوینی استاد امام محمد غزالی
مروزی . دعلج بن احمد دعلج السجستانی صوفی معروف . ابوداؤد سلیمان ابن
الاشعث بن اسحاق السجستانی فقیه مشهور . احمد عبد الجليل السجزی از مشاهیر
منجمین وریاضین قرن چهار هجری ( ۲۹ کتب مؤلفه او در مکاتب اوروپا
موجود است ) ابوبكر عبدالله سجستانی فقیه و محدث بزرگ . امام یحیی بن
عمار سجستانی عالم وصوفی مشهور . خلیدت السجستانی صاحب تاریخ آل محمد.
زین الدین و جلال الدین شعرای مشهور سیستانی. استاد فرخی معروف سیستانی .
استاد ابوالفرج سجزی شاعر مشهور و استاد عنصری بلخی . شيخ سعد الدين
حموی سیستانی صوفی معروف و دارای تالیفات متعدده. ابوسلیمان منطقی سجستانی
عالم وریاضی دان دوره متوکل عباسی . قاضی احمد لاغر سیستانی عالم متبحر
و مصنف قرن چهارم هجری . طبیعی وعاشق شعرای شیوا بیان سیستانی وامثالها .


یاد آوری

از مشترکین عظامیکه تا حال وجه بدل اشتراك این مجله را نپرداخته‌اند متمنی است که
مبلغ اشتراك خود شانرا بخزانه جات محلی پرداخته رسید عوض معاوضه یا مستقیماً
پول بخود دفتر مجله ارسال و رسید حاصل داشته زاید ازین ما را بانتظار نگذارند.
دفتر مجله کابل


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی حفظ وتدوین لغات واصطلاحات مخصوصه زبان افغانی وفارسی کوهستانی وطن را درنظر دارد .
هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان وادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات واصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده وبين نویسندگان فعلی معمول ومتعارف نباشد ترتیب داده وباین انجمن اهدا بفرمایند متشکراً برسم یاد گار برعلاوه اظهار قدرشناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .


کابل

شماره هشتم

مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع ونشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه

کابل ١٢ افغانی
و لایات داخله ١٤ «
« خارجه نیم پوند انگلیسی

طلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند
رایگان

سائر طلبه معارف وطن
نصف قیمت

۲۷ شعبان هـ ق = ١٥ جدی ١٣١٠ هـ ش = ٦ جنوری ١٩٣١ میلادی


فهرست مندرجات

نمره مضمون نویسنده صفحه
١ : زندگی وقرن حاضر محمد بشیرخان منشی زاده ١ الی ٧
٢ : اخلا قیات آقای غلام جیلانی خان اعظمی ٧ « ١١
٣ : جبلی غرجستانی آقای سرور گویا ١١ « ١٥
٤ : نکوئی جناب مستفی ١٦ « ١٨
٥ : فاریاب وظهیر آقای اعظمی ١٨ « ٢٢
٦ : یادی از فضلای غزنی شهزاده احمد علیخان درانی ٢٣ « ٢٨
٧ : از مشاهیر تاریخی رجال وطن آقای اعظمی ٢٨ « ٣٢
٨ : اسلام وكشف امريكه اقتباس وترجمه شهزاده احمد علیخان درانی ٣٣ « ٣٨
٩ : کوشش محمد سرور خان صبا ٣٩ « ٤٠
١٠ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آن آقای میر غلام محمد خان ٤١ « ٥٨
١١ : فضلای فرا موش شده بقلم آقای عبدالله خان افغان نویس ٥٩ « ٦٠
١٢ : تصا ویر ٢


[BLANK PAGE]


يك قسمت از منظرهٔ داخلی تالار شورای ملی
کابل


صفحه (۱)
سال اول - مجله کابل
شماره (۸)

آدرس
محل اداره : جاده ارگ
انجمن ادبی
عنوان تلگرافی : کابل انجمن
مخابرات : با انجمن

مجله کابل

اشتراك
کابل : ۱۲ افغانی
ولایات داخله = ١٤
خارجه = نیم پوند
انگلیسی
طلبه معارف نصف قیمت

مجله ایست ماهوار: علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخی
۱۵ جدی ۱۳۱۰ هـ ش = ٦ جنوری ۱۹۳۱ م

مطالعات بقلم محمد بشیرخان منشی زاده
زندگی و قرن حاضر

عصر کنونی عصریست که از روی قیمت و اهمیت زندگانی فعلی و از نقطه
نظر موفقیت یا ناکامی درین هنگامه پرگیر و دار ، هر روزش بقدر سالی وهر
سالش معادل قرنی بحساب میرود ؛ چه وقتاً که ما در قرون خواب آلود اعصار
فترت اندود ، صفحات حیات گذشتگان را تحت مطالعه میگذاریم ، می بینیم
اعصار گذشته باستثنای نهضت های مقدس دینی میدان گاه قتال وجدال در راه
مقاصد و آمال محدودی قرار گرفته بود ، که جز اوهام و خرافات وخود پرستی
نتیجه را متقابل آمال سعادتمندی و خوشبختی بشر ارائه نمی نمود .
ولی عصریکه ما در آنیم حیات بشر در راه تکامل و تقدم عقلانی و حسی ،
پیشرفت و تطور مادی و جسمی بمقصد ارتقا و خوشبختی مخلوق قدمهای فراخی
برمیدارد و نوع بشر را باین مسابقه حیاتی دعوت مینماید - امروز بشریت را


صفحه (۲) سال اول - مجله کابل شماره (۸)

انقلابی فرا گرفته که محرك این انقلاب بزرگ عقل بشر است و میل دارد همان
خصایص عظیمه و فضایل عالیه انسانی را بمنصه حیات از خود بروز داده ، و در
پرتو آن جهانرا منور و حقیقت و شرافت انسانی را اثبات نماید ! این انقلاب عظیم
زنده گی و اجتماع بشر مخصوص کدام طایفه و ملتی در دنیا نبوده ، بلکه تأثیراتش
عمومی و بلا فاصله شامل كافه ساکنین کره غبرا ئیست . و هیچکس و هیچ قومی
نمیتواند باین داعیه طبیعی جواب رد داده و از وی کناره جويد ، ولو در زاويه
تنهائی و گوشه سکونت و آرامی فرو رفته و اطرافش را با سدهای فولادینی حصار
کرده باشد . چه این کناره گیری و انزوا حاوی اجسام خواهد بود . ولی
عقول و ارواح دیگر بحکم زمان بکلی تبدل وتغير نموده و داعی این هیجان
تکامل را لبيك اجابت گفته است . آری تحولات عقلیه وحسیه از احکامات نفسی و
طبیعی انسان است و هیچ قوتی نمیتواند بشر را از ین تطور و تحول بازدارد الا ماشاء الله .
وقتيكه ما بمقتضای اوضاع امروزه نظر کرده و روش روحی و عقلانی بشر
امروزه را تدقیق میکنیم البته می بینیم در راه این تکامل عظیم بشری مبارزه
طبقات مختلفه بشریت بشدت جاری و هر که درین میانه فاقد سعی وعمل وچاره
جوئی بوده مغلوب پهلوانان میدان معرکه گردیده و راه فنا را در پیش میگیرد در
عین این گیر و دارها لازم است فکر کنیم آیا درین مبارزه تكامل ما چه
خواهیم کرد و وظایف ما كدام است آیا درین زمان انقلاب و نهضت بشری
ملتی می تواند بخواب غفلت بسر برده و گول پلتيك جهل و نادانی بخورد
و با مشاهدات جاریه عصری در بطالت و تنبلی عمر خود را کم کند ؟
در ينصورت آگاه باید بود نتیجه غیر ازین دو نیست : - يا گرفتاری
به دردهای بی درمان پریشانی و بالاخره در هجوم قوای غالبه محو ومعدوم شدن


صفحه ( ۳ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۸ )

یا مفتون شدن بعصر وزمان وتن بمقتضیات عصری دادن و در راه تکامل و تقدم
قطع مراحل نمودن ، آن تکامل وتقدمی که اساسات دین مقدس نبوی هم نیز
بشر را بسمت آن سوق می نماید . یکوقتی یکی از فضلای حکیم عرب مخاطبین
مصری خود را خطاب کرده بود : - بدون رفتار بروش زمانه اگر فرداست
یا جماعه چاره ندارد ، انسان مجبور است که خود را تابع محیط زندگانی ساخته
و بنای حیات را توام باشالوده عصر خویش دانسته و بر طبق آن عمل نماید ،
ورنه هیچ گاه قابل زیست و مستحق عفو از مجازات روز گار نیست . عشایر
واقوام تا تدارك مميزات عصری و تدبیر محیط وصلی خود را نه نموده و متخلق
باخلاق عصر ، یعنی مجهز بوسایل حیاتیۀ اقران زمان نگردند ، مشکل است
که در راه مبارزه بحیات قدمی به کامیابی برداشته بتوانند . حضرت علی رضی الله عنه
چقدر عصرها پیشتر فرموده بودند : - ( علمو اولادكم بغير زمانكم لان
زمانهم غير زمانكم ( میتوان گفت که غالب ممالك شرق را خمودی فرا گرفته
واز ٦ ، ٧ قرن باینطرف غرق جمود گردید است . بحدیکه حاليا این ممالك
منجمده را فقط يك موجود غیر زنده میتوان نامید. زیرا موجودی که اظهار
زندگی نتواند موجودیتش متزلزل و دست خوش حوادثی است که امید بقارا
ازان نتواند داشت . اگر ما آرزومند حیات حقیقی باشیم لازم است که عوامل
حیات و ترقى وفنارا در عصر موجوده دانسته و بلا درنك داخل میدان این تنازع
جهان شمول حیات شویم ، تا دست حوادث غفلتاً بنیاد ما را از پا در نیندازد .
پس لازم است از قدما حفظ آبرومندی ماضی و از خلف نوین استحكام مستقبل
خود نمائیم . آیا درین قرن طلائی چگونه میشود از اعصار هجری وما قبل الاسلام
تقوية عقول وعادات ، تمدن ، واخلاق جست ، فی المثل اگر قدری بطرف عالم


صفحه (٤) سال اول - مجله کابل شماره (۸)

بر انبوه چین دیده شود ، بانتیجه که آنها در سالیان دراز بدست آورده اند
گاهی بیننده و ناظر ، از احوال حاضر شان حظی نخواهد برد خصوصاً اگر
با یادگار پرافتخار ماضی آنها يك مقايسه‌ئی بعمل آورده شود ، آنگاه قلوب
اهل خبرت تشکک میگردد .
چون اکثر آراء ، افکار ، عادات ، اطوار مشرقیان ماخوذ از سلاسل
پرپیچ و تاب قرون ابتدائی است که بقسم میراثی از همان قرنهای دیرینه آمده
وحتی در برابر اوامر مذهبیه نیز بدبختانه مقاومت کرده اينك موجود است .
پس گاهی باین عصر ترقی و تکامل مدنی موافقت ومطابقت نخواهد کرد . واقعاً
چقدر براهل خبرت وبصارت فشار آور است وقتی که می بینند رسم ورواجی را
که از تاریکی های روزگار جاهلیت میراث و یا یادگار مانده ، ودیده باشند
ظواهری را که از باطن اثری ندارد ، آری می شنویم کلماتی را که معانی آن‌را
درك نميكنيم وهكذا ازین قبیل بسی اعمال واخلاقی داریم که مضر زندگانی
در عصر حاضر است . بسی‌دیده باشند که مردمان برذکر اساطیر تفاخر کرده
واز کار حال تغافل مینمایند یعنی اهتمام بعرض غیر جوهری داده اند ، وحقیقت را
گذاشته به موهومات پرداخته اند . بالعکس اقوامی‌که خواسته اند در میدان
حیات عصری مستحق زنده گی کرده اند لاچار بسی ازینگونه حجابهای افکار
واعمال سؤرا مردانه وار از هم دریده اند ! خوبست که ما از عادات و آرای
منتشره سؤ که موجب انتباه و ایقاظ نفوس است دو سه را زیر بحث آوریم ،
مثلاً موضوع تعلیم وتربیه را اگر هدف قرار بدهیم مجاری ذیل بنظر می آید
که تعلیم خاص را آشکارا میکنند : -
(١) اولاً بطبقة معين که آن عبارت اند از آسان پسندان . دین مقدس


صفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٨ )

اسلام گفته است طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة .
( ٢ ) بمكان معين عبارت از مكاتب و مدارس . حضرت رسول صلعم ميفرماید . اطلبو العلم و لو كان با الصين !
( ٣ ) بزمان معين ( از فلان سال تا فلان سال ) حالا نكه علم نبايد مخصوص طبقه بوده بلکه ملك تمام ورایج عام باشد زیرا بسا کاريگران عالم يابزرگان معاریف از هر کنج و كنار بر جهیده یا از محیط غریبان سر کشیده اند وكذا نبايد بمكان محصور باشد زیرا علما گفته اند بهر جا بجوی ! از هر جایاب ! وهمچنان نبايد بزمان انحصارش دهی پیغمبر برحق ما میگوید : ــ اطلبو العلم من المهد الى اللحد ! بايد طلب كرده و سعی كنی كه بهر آنی از عام در خود چیزی بیافزائی . تعلیم و تعلم نه تنها حفظ امثله ها ، جواب دادن تمرین ها ، و دادن امتحان ها ، یا طوطی بودن از افسانه ها ، فرا گرفتن حادثات ، سردادن واقعات ، است بلکه از ينها كرده وظیفه مهمتر است : یعنی اصل کار مدرسه تربیه انسان حقیقی ، تکامل شاگردی تربيه ذهن و ذكا قبل از تعليم علوم ــ هكذا تربيه جسم ــ تربيه عواطف تربيه فکر و دماغ ــ تربیه اراده میباشد ــ تربیه که رجال همدرد نوع خواه به پروراند . حق و حقیقت مدرسه آن است كه يك صورت عالم صغير از مظهر عالم كبیر گردد . واجب است که فرزندانرا برای وطن بهترین خدمت کار بسازند ، وقبل از همه متحلی بحلیه اخلاق متین و متقن و آماده پیشرفت هر گونه امداد مملکت خویش گردانند .
انسان نباید جز بر شد و قوت خود اعتماد کند اگر چه غالبیت و سیطره ملك و مال صاحب قوت و شدت میباشد ولی انسان ذکی میتواند اقویا را بعلم


صفحه ( ٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٨ )

ودها خود نوکر سازد ، پس سیطره حق علم ودها است ، اگر امروز علم
بهمه طبقات عام شود سیطره بدارندگان اخلاق راقیه ، باهل اقدام و ثبات ،
بصاحبان جلادت وشجاعت محول میشود ، وسيطره ملك صاحبان عزم آهنین
شده ، عزمیکه در دنیا چیزی مانع آن شده نمیتواند .
باز مثالاً تماس بنکات دیگری مینمائیم که عبارت ازلغت وادب باشـد . اولین
چیزیکه دراین راه ما باید خاطر نشان نمائیم این است که لغت برای مفاهمه ونقل
دادن معانی است ، نه در حد ذات غايه ومقصود که اعتناً بلفظ نموده از جواهر معانی
پروائی نه نمائیم . حالیا مر دمان بکلمات نظر انداخته از موضوع می برایند، بقالب
اهتمام داده از قلب خبر ندارند ، بلکه ازین شیوه و همی برما استیلا یافته که هر کس
قادر بسوادی گردید ، یاچند جمله مقفی از خود بافید ، و بدعوای صرف ونحوهم
تازید، خود را محرر و نویسنده معین داشته ، واز ارباب حل وعقد و غور وخوض
پنداشته ، گرچه مباحث از علم دقیق یا سیاست عمیق باشد خواه کار مهم اجتماع
يافكر رزين اقتصاد ، سر جنبانده و قلم میراند وازین اكتفاً واستيفاً خود خبری
هم ندارد که عالمی را غرقاب فنا میگرداند ! وحالانکة آنچه ذکر یافت محض
فرع الفرع میباشد تا باصل کجا وکی رسیم ، و باید از ذهن نبریم که لغت بمنزله
بوجود آورنده زندگی است ، والفاظ و عبارات در مقام تنازع للبقا است ، که
اصلح شان ماندنی است ، وباز لغت تابع سیر احوالات ، واستكشافات واختراعات
و استنباطات انسان است ، پس چگونه آن را جامد میخوانیم ، در صورتیکه
خود به استکشاف و استنباط و اختراع نه پرداخته ایم ؟ لهذا ادب نیز باید بروح
عصرى موافقت نماید ، بلی درست است که قدمای ادب برای ما نشاید مهیج
و نماذج بدیع الصنعه گذاشته و رفته اند ، ولی ا گرما برانها اکتفا و اقتفا


صفحه ( ۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۸ )

ورزیده توقف نمائیم نه تنها از پست همتی ما است بلکه ارتجاع و تقهقر است . چگونه میتوان راهی به تقدم و ارتقاء سپرید اگر نداشته و انباشته قدیمه قانع و بمیراث مانده اکتفا میکنیم .
زیرا تقدم و پیشرفت بدون استحداث و اختراع امکانی ندارد . بعضی مسایل قابل بحث داریم که تقطیع نشر ووقت به ما بعدها گذاشته و انشاءالله الکریم بآینده بحسب اقتضاها پرداخته می آید .

( بقلم آقای غلام جیلانی خان )
اعظمی

اخلاقیات
۲
اعتیاد بملکات عالیه

خادمین نوعی دراثر مساعی وزحمات و تحقیقات خویشتن نسبت بعلل وامراض دماغی وقوای روحی انسان ، که اساس اعمال وارادات غیر صحیحهٔ آن شمرده میشود ، نتایجی را مکشوف میدارند ؛ وبایستی انسان نظر باین تحقیقات مسلمه معتقد شود زمام اراده و اعمال وی در طریق خوب و حقیقی در دست اقتدار فکر و خیالات صحیح و باترتیب وی است ! یعنی در مجاری حیات در صورتیکه قوای باطنی خود را بطور منظم وبمطالب نافع وسود مند ورزش داده و آنهارا بعملیات موزون ولایق عادت میدهد ، البته عادات ردی اکتسابی یاموروثی را در وجود خویش مغلوب ساخته و روش نامرغوب و خصائل بد را منکوب می سازد .
فضلای دانشمند عصر از قبیل ! نیوتن lsaac Newton هاین ریش


صفحۀ ( ۸ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۸ )

لو به Heinrichloube لیسنگ Lessing و امثالها از علمای علم الروح
و علم النفس میگویند اعمال و ارادات صحیحۀ شماها تابع احساس و عکس العمل
خیالات سالمۀ شماست ، هر گاه نتیجۀ صحیح و ثابت از اعمال ظاهر نمیشود ،
نقصش را باید در عقول و افکار خود جستجو نمود ! خیال شما میتواند اراده را
بصورت خوب و صحیح یا بطور غلط و ناخوب القا و تحريك نماید ، مثلاً خيال
میکنید که حتماً صبح ساعت ( 6 ) بایستی از خواب بیدار شوید ، و این خیال
بصورت جزم و تصمیم در دماغ شما تمرکز مینماید ، البته صبح در سر ساعت
بیدار خواهید شد .
پس اگر تصمیمی در خیال و ارادات باطنی خود کرده و آنرا بمقاصد و اعمال
مستحسن معتاد میسازید البته ارادات و اعمال ظاهری از حدود صحت و اعتدال
تجاوز کرده نمیتواند .
برای اینکه انسان از عادات خوب و ملکات فاضلۀ خويش يك حظ روحی
برده و بعکس آن يك انقباض وتأثری در روح پیداشود ، يك قوۀ مميزه را
خداوند متعال در باطن انسان خلق کرده که آنرا « وجدان » مینامند . و
از خصایص اعمال وجدانی این است که فرق بین اعمال خوب و بد گذاشته ،
در صورت بروز اعمال صالحه و خوب انسان در روح خود يك مسرت و انبساط
و بارتكاب اعمال سوء وغیر حسنه بمقابل نفس خود يك خجالت و سرزنش
باطنی احساس می نماید . همین احساسات خوب و ناخوب باطنی اعمال و فعالیت
وجدانی انسان را ظاهر میدارد و گفته می شود که واقعاً قوۀ شریفه بنام
وجدان در وجود انسان موجود است .
ولی چون نفوذ عادات ردی و مشق رذایل یکنوع تسلط قاهرانه در اخلاق


صفحه (۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۸)
وعواطف کرده ، ورفته رفته ضمیر را زنگ آلود وقلب را قسی میگرداند،
البته در چنین انسانی فعالیت وجدان مخنق شده ، تاثیراتش روح را خوب تر
تألم یا انبساط داده نمیتواند ، چنانچه چشمهای علیل وتاريك از مناظر زشت
یا زیبا کمتر محظوظ یا متألم میشوند .
هر گاه انسان در میدان ابراز تکالیف نوعیت ومبارزه در حیات حاضر شده
ومایل باشد : طرق پر پیچ و تاب زندگانی را بدون مخاطره ومغالطه مشى ،
وفضايل اخلاقی ومقتضيات انسانی را درین رزمگاه پر ولوله و آشوب مفقود
نکند، یعنی از حدود تکالیف اوامر و نواهی وجدانی خارج نشود لازم است
موقع ارتکاب عمدی یا تصادف بیکی از اعمال خلاف اخلاق سرزنش و تحقیرات
وجدانی را تماماً گردن نهاده نفس خود را معتوب و مستحق بنکوهش بداند
و نادم باشد . یعنی سرزنش و توبیخ وجدانی را که بعلت اعمال زشت در نفس
انسانی تولید اضطراب مینماید .
اگر انسان مطیعانه آنرا تلقی میکند، البته آتیه خودش را از تکرار اعمال
سوء حفظ و برای پرهیز کاری و تقوای قوای باطنی خودش را مستعد
کرده خواهد بود .
اشخاصیکه بر خلاف این سرزنش و تادیب وجدانی ، بالحاجت وبمبا لاتى وجدان
خود شانرا نگریسته ، و مقابل الزامات آن يكنوع دليل تراشی وفتاوى غير
معقول اقامه ، و باقناع وجدان خویش میکوشند ، گویا آنها عمداً خود را در
کرداب عمیق جهل وبدبختی پرتاب کرده ، ومیل دارند دیده روشن باطن
خویش را کور کرده و پرتگاه عدم را بادیده نا بینا استقبال نمایند .
همت بلند ونیروی عقل واستعداد عالی و قابل انسانی ، در قبول و اعتیاد


صفحه ( ١٠ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ٨ )

بملكات فاضله و خصايل حمیده خیلی قوی وزاید از کفایت است : چه وقتاً
که انسان عظمت مقام عقلانی و قوۀ بزرگ اراده وتصميمات خودش را در
کارهای سایره ، از قبیل اختراعات وكشفيات وغيره بسنجد البته سهل است
که برای معتاد شدن بیکعده ملكات وخصايل خوب تصمیم گرفته و فکر
وخیالات خود را باین اعتیاد مجبور ومانوس بسازد
عادت يك عامل بزرگ و مؤثريست که جلو ارادات انسانی بهر طرفی که
میل داشته باشد میکشاند ، وقتاً که انسان خصل خوب وشایسته را اعتياد
ومشق مینماید ، البته عادات همیشه ارادات و اعمال او را بطرفی خوبی سوق
میکند ، ولی در اول وهله عادت را بمقصد جلوداری اعمال صالحه و ملکات
فاضله جز بعزم و تصميم تسخير كردن ممكن نمیشود یعنی شخص معتاد بافیون که
تقلیل آنرا مایل باشد تا تصمیم نکند که از مقدار گذشته کمتر باید استعمال نماید
البته باين عمل معتاد شده نخواهد توانست .
عزم و تصميم قطعی ولايتزلزل خصايل خوب وملكات فاضله را در عادات
تمرکز داده ومطبع آن میگرداند ! مثلاً انسان تصمیم مینماید که هیچگاه
زبانرا بدشنام ومذمت معتاد نخواهد کرد ! و بمقصد نفاق انگیزی بین همنوعان
وسیله قرار نخواهد گرفت ! و گوش را بشنیدن الفاظ بی فایده وسخن
چینی حاضر نمی نماید ! و دست را بحق غير يا اذيت نوع دراز نمیکند !
چه این چیزها همه مغاير اخلاق وبرخلاف اوامر وجدانی و مضر شرافت
انسانی است ! پس آنرا مرتکب نمیشود بلکه هر زمان ازین افعال نفرتی در خیال
و ضمیر خود می پروراند ، البته رفته رفته بايك تصميم و ثباتی درین راه ، این
ملکات جزو عادت وی قرار گرفته ، اعمال ناخوبی را مرتکب نخواهد شد !


صفحه (۱۱)
سال اول - مجلۀ کابل
شماره (۸)
وضمناً باینوسیله ملکات عالیه را تملك خواهد نمود .
همچنان برای غلبه و نفوذ اخلاق ردی و خصایل مذمومه ، همین طریق
اعتیاد است ، که اگر انسان حسیات و عواطف صحیحه را مغلوب هوسات
وطغیان شهوات ساخته ، ضعفی در تصمیم او طاری و بمقابله قیام نورزد ، البته
عادات ردیه در انسان نفوذ کرده و ارادات و اعمال او را بجاهای پستی می کشاند .
فقط غلبه وموفقیت انسان درین مبارزه مربوط به این است که از قوهٔ ممیزه
و وجدان در تفریق خصایل وملکات زشت و زیبا كمك و همراهی خواسته ،
و به نیروی عزم و تصمیم عادت را مطیع اعمال و کارهای خوب قرار دهد .

جبلی غرجستانی
اسم ونسب : -
بقلم آقای سرور گویا
تمام تذکره نویسان نام او را عبدالواسع جبلی که جبلی را از مقاطع اشعارش
دریافته اند مینویسند مگر صاحب مجمع الفصحا اسم پدرش را هم علاوه کرده
او را پسر سید عبد الجامع ابن عمر ابن ربیع میداند . از اشعار خود شاعر که
بمنزلهٔ آئینه سراپای نمای شاعر است نیز استنباط میشود که از خاندان محتشمی بوده
ونسب برسول اكرم ص میرسانده است . اما اینکه اورا حمد الله مستوفی
صاحب تاریخ گزیده پسر دهقانی دانسته و در بنه زاری اشاره کرده وکتب
مابعد او از قبیل روضة الصفا وحبيب السیر و آتشکده آذر بدان اتکاء و استناد
کرده اند تماماً عاری از حقیقت است زیرا اولاً خود شاعر بانهایت صراحت
قول وصداقت لهجه نسب وسلاله خود را روشن نموده هیچ اشتباه وترددی


صحفه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۸ )

نگذاشته است . ثانیاً عبدالواسع جبلی در آغاز سلطنت سنجر از شعراء مبرز و زبردست زمان خود بوده و بمدح امراً قصاید میساخته است چنانچه صاحب سخن و سخنوران از قول عماد الدین صاحب تاریخ سلجوقیه مینویسد که در مدح طغرلنکين محمد قاروی بن انکتجی که پدرش فرمان فرمای خوارزم و بخوارزم شاه موسوم و در سال ۴۹۰ بدست قودن و با رقطاش از امراء سلجوقی کشته گردید قصیدۀ گفته و او را بفتح خوارزم تهنیت کرده گوید :-

وارث گنج ونگین میر اجل طغرلنکین ـ پهلوان ملك ایران شمس شاهان بشر
میر فرزانه قماروی بن انکتجی که داد ـ ایزد او را فضل بر شاهان عالم سر بسر

و طغرلنکين در سنه ۴۹۰ بر خوارزم استیلا یافت و در همین سال سنجر از طرف برادر خود برکیارق بامارت خراسان منصوب گردید . علاوه برین دولت شاه سمرقندی که سخنان وی در بین تذکره نویسان و تتبع کنند گان بنهایت اعتبار است در تذکرۀ معروف خود مینویسد :
آنچه مشهور است که عبد الواسع در اول حال جلف عامی بوده و آنها که برو می بندند که در اول چگونه شعری گفت بالتمام سخن عوام است و در تواریخ ندیده ام ازین جهت بقلم در نیاید چون اصلی ندارد چه شخصی که در سخن وری یکی از بی نظیران روز گار بوده باشد عقل قبول نمیکند که در پایان شباب چنین عامی بوده بتربیت اهل شده باشد اشاره بقول حمد الله مستوفی صاحب تاریخ گزیده است ( ۱ )
( ۱ ) عبدالواسع معاصر سلطان سنجر سلجوق بود گویند در اول بزرگر سلطان بوده در پنبه زاری او را دید که میگفت : - اشتر صرا می گرد تا دانم چه خواهی کرد تا گردن درازی میکنی پنبه بخواهی خورد تا سلطان در او بوی لطف طبع یافت او را ملازم کرد و تربیت فرمود تا بدان مرتبه رسید که بطرز شعرا و تا غایت شعرا نگفته ( تاریخ گزیده )


صفحه (۱۳) مجله کابل سال اول - شماره (۸)

مسقط الراس و خطوط مسافرت :
باتفاق تمام مورخین وسفینه نگاران مولد ومنشأ او غرجستان افغانستان (غور وهزاره جات حالیه) بوده است . در آن عهد ظهور اینچنین شاعر زبردستی ازسینه کوهساران مرکزی وطن افغانستان استبعادی ندارد چه افغانستان در دوره اسلام مدارج مدنیت ثانوی خودش را در همین قرنهای پنج وشش هجری به منتهای عروج و ترقی سیرمینمود و بلاد افغانی چون بلخ ، هرات ، غزنی ، زرنج ، بست وامثالها یکی پی دیگری در پرورش نوابغ عالم و رجال مشهور آفاق میکوشیدند ، غرجستان که در جهات شرق وغرب خود دارای معمور ترین بلاد مدنی از قبیل بامیان و فیروزه کوه و غیره بوده ، نیز در پروریدن مشاهیر علمی وادبی قصوری نورزیده و ازان جمله است شاعر شهیر کوهستانی که در سنه ٤٧٠ هجری بدامان جبال فلک سای غرجستان بروز گار دولت غزنویه و آل سلجوق ظهور کرده و بقول دولت شاه سمرقندی در اول حال از جبال غرجستان بدار الملک هرات آمده و از انجا بخدمت سلطان بهرام شاه مسعود که سلطان غزنی بود رفته و در غزنین بخدمت او مشغول شده مدت چهار سال مدایح او گفته است .
و بعد از این تاریخ ملتزم رکاب سلطان سنجر بوده و گاهی هم با سلطان موصوف بغرض مملکت گیری و تاخت و تاز اقالیم مسافرت های چندی اختیار کرده است که آخرین آنها در سنه ٥٤٤ هجری حرکت سنجر بطرف عراق در زمستان و فتح آن بلاد است و قصیده غرا و بلند بالای هم درین فتح سلطان سروده است .
سلاطین وشعرای معاصر
(۱) یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود ٤١١ - ٥٥٢ که بقول دولت شاه


صفحه (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٨)

پادشاه فاضل دانشمند و شاعر پرور بوده دارالملک غزنین بروزگار او مرکز اهل فضل شده و تربیت این فرقه را ازو بهتر کسی نکرده است کتاب کلیله و دمنه را در روزگار او حمیدالدین نصرالله که تلمیذ ابو حامد غزنویست از عربی بفارسی ترجمه کرده و بنام بهرامشاه پرداخته و داد فصاحت و بلاغت دران کتاب داده است و شیخ سنائی حدیقه را بنام او میگوید و این بیت از وست :
ای فلك همچو بارگاه هستی شاه بهرام شاه شاهـتی
عبدالواسع جبلی چهار سال تمام در زمرهٔ شعرای پای تخت او بوده قصاید غرا و گرانبهای اوایل روزگار شاعری خود را وقف نام او کرده است .
(٢) معزالدین سنجر بن ملک شاه سلجوقی ٥١١ ـ ٥٥٢ که دربار سلطنت او از حیث شعرا و ادبا یکی از بهترین دربارهای آسیا بوده علما و شعرای از قبیل امام محمد غزالی و حکیم سنائی غزنوی و حکیم انوری بلخی و ادیب صابر ترمذی و رشید وطواط بلخی و سید حسن غزنوی و مختاری غزنوی و امیرالشعرای معزی سمرقندی ولامعی جرجانی و فتوحی مروزی و عبدالواسع جبلی و غیره ستارگان روشن عصر او بوده نام و نشان سنجر را در صحیفهٔ روزگار تا ابدالدهر زنده و جاوید گذاشته اند شاعر مؤخرالذکر که مقصود ماست در دربار سنجر بانهایت افتخار و آبرومندی تمام در بین اقران و معاصرین خویش که هر يك رقیب و معارض يك ديگر بوده هجوها شنیده و اهانتها دیده اند زیست نموده و زندگانی هشتاد ساله خود را بامنتهای علو وعزت نفس بپایان رسانیده است چنانچه خود جرس دعوی می جنباند .
شاهان همی کنند بفضل من افتخار اقران همی کنند برسم من اقتد
باخاطر منیرم و با رای روشنـم کالبرق فی الدجية و الشمس فی الضحی
عالیست همتم بهـمه وقت چون فلك صافیست نسبتم بهمه حال چون هوا


صفحه ( ۱۵ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۸ )

بر همت منست سخنهای من دلیل
بر نسبت منست هنرهای من گوا
هرگز ندیده و نشنیدست کس ز من
كردار ناستوده و گفتار ناروا
در پای جاهلان نه پراگنده‌ام گهر
وز دست ناکسان نپذیرفته ام عطا
این فخر بس مرا که ندیداست هیچکس
در نثر من مذمت و در نظم من هجا
وانرا که او بصحبت من سر در آورد
جویم بدل محبت و گویم بجان ثنا
ور زلتی پدید شود زو معاینه
انکارمش صواب و نپندارمش خطا
اهل هری مرا نشناسند بر یقین
تا رحلتی نباشد ازین منزل فنا
مقدار آفتاب ندانند مردمان
تا نور او نگردد از چشمها جدا
اندر حضر نباشد آزاده را خطر
کاندر حجر نباشد یاقوت را بها

و همین همت نفس و علو مقام شاعر است که تمام امرا و وزرا و شعرای معاصر حتى سلاطین وقت باو بنظر تفخیم و احترام می‌نگریسته‌اند چنانچه از اشعار او برمی‌آید که سلطان سنجر باو علاقه شدیدی داشته و وقتی که از حضرت او دورمانده بدو نامه سراپا احترامی نوشته و با نهایت اکرام احضار در بارش کرده است .
( باقیدارد )


صفحه (١٦) سال اول – مجله کابل شماره (۸)

اثر طبع
مستغنی
نکوئی

نهان خوشست به مخلوق و آشکار نکوئی
بود بسند بهر کس بهر دیار نکوئی
بود زیاده اگر يك بدی کنند به دبری
ولی کم است نمایند اگر هزار نکوئی
نمیخرند متاع بدی بهیچ دیاری
همیخرند اگر باشدت بیار نکوئی
بهر طرف که بسودای سود سیر نمائی
زیان ندارد اگر بسته بار نکوئی
بود نجات ز رنج خزان بیار نهالش
بگشنی که نمایند آبیار نکوئی
چو گل به نکهت خود صید میکند دل مردم
کمند خلق نکو میکند شکار نکوئی
کمال خلق حسن فرق خوب و زشت نداند
کند به خار و به گل ابر نوبهار نکوئی
سر خلاف بنا سازی زمانه ندارد
بهر مزاج نمودند ساز گار نکوئی
به حسن زیور دیگر چه حاجت اهل خرد را
چو گوشوار همین بس بگوشدار نکوئی
همین صفت ز دل خلق زنگ کینه زداید
کند آینه ات منع این غبار نکوئی
ز یاد کار دگر هرچه در جهان بگذاری
همین خوشست گذاری بیاد گار نکوئی
بصفحه که بماند بیاد گار زمانه
گرت ز دست بر آید همی نگار نکوئی
بدی بدست که باشد بدهر شیوه عاقل
نکو بود که کند پیشه هوشیار نکوئی
بدی نموده بود منتظر نشسته بدی را
توان کشید نکو پیشه انتظار نکوئی
خوشست هر بدو نيك جهان بمرض مقامش
کسی نکرده بدشمن بکار زار نکوئی
جلیس بد مگزین ای نکو نهاد که دارد
ز اختلاط بدو زشت ننگ و عار نکوئی
به خلق نيك توان از هزار حادثه رستن
مدار غم چو ترا هست غمگسار نکوئی
بد آن کسی که بنام بدست شهره عالم
خوش آنکه داد بدورانش اشتهار نکوئی
بهر صفت که توان بهر طریق که دانی
مده ز دست خدا را باختیار نکوئی
هزار کار دگر گر بود بکار نیاید
همین بهر دو جهان آیدت بکار نکوئی


صفحه ( ۱۷ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۸ )

بدی كنند اگر ماه من باهل زمانه نميكنند ندانم پی چه كار نكوئی
بكار تخم نكوئی بهر طريق كه دانی روان بكار كه می آيدت ببار نكوئی
مكن به لكه منت خراب جامه جودت نكو نباشد اگر گشت داغدار نكوئی
گرت اميد نكوئی بود بدا من محشر بكن مجای بدی نيز باز بار نكوئی
كسی نميشود از كردهای نيك پشيمان بزندگی نكنی ترك زينهار نكوئی
نگفته بد به نكوئی كسی بهيچ زمانه بود ستوده خلق اين ستوده كار نكوئی
بود بدهر جز اين شيوه ننگ مردم دانا بهر زمان بود اسباب افتخار نكوئی
مكن رويه جز اين پيشه ستوده كه دارد به پيش خالق و مخلوق اعتبار نكوئی
جز اين طريق نكو نسپری بدهر طريقی رها كنی چه بدهر از چه رهگذار نكوئی
نموده اند همين نام نيك حاصل هستی بهر دو كون نمودند بختيار نكوئی
جز اين صفت نبود پرده پوش خلق جهانرا بصد هزار عيوب است پرده دار نكوئی
اگر بدام غم و رنج روز گار اسيری كند زهر غمت آزاد غم مدار نكوئی
بما ر خلق حسن باد سر زمين وطن را كه سر چو سبزه برارد زهر كنار نكوئی
به نيك وبدا گرت شيوه نكوست رعايت شود بهر قدمت هر نفس دوچار نكوئی
بدی بعاقبت بد كند دوچار كسانرا شنيده ؟ كه سری را دهد بدار نكوئی
كند صيانت از آفات زشت دور زمانش كشد بدور نكويان جنان حصار نكوئی
خلل پذير بود از بدی بنای محبت حصار الفت ما سازد استوار نكوئی
سزد كه نيك و بد خلق را كنند شماری نه آنكه محو كند يك بدی هزار نكوئی
ز خلق نيك توان كرد جای در دل مردم خوش آنكه باشدش اندر جهان شعار نكوئی
سبكسری و بدی توام هم اند بعالم چو كوهسار بود صاحب وقار نكوئی
كمال خواجه نباشد به جمع مال مقرر بگو كمالت اگر هست جمع دار نكوئی
طبيعی كه بعمر از بدی نگشت پشيمان تو از طبيعت نيكو برو كمار نكوئی


صفحه ( ١٨ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٨ )

نکرده است فراموش اگر زخلق بدی را یقین نمیرود از یاد روز گار نكوئى
به تشنه كامى مستغنی اند اگر بمعارف كنم يمات ازين شعر آبدار نكوئى

بقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمی
« فاریاب »
ظهیر

ام البلاده بلخ ، در روزگاران قديم يكی از بلاد معروفه فضل خیز مشرق زمین و از جمله محبوب ترین قطعات تاریخی خاك پاك وطن بوده و بسی بعظمت و افتخار مشهور و تاريخ مشعشعی دارد .
بلخ در عهد عظمت و ترقیات عرفانی و مدنی نه تنها اینکه سعادت و مزيت را منحصر بخود ساخته و یگانه آفتاب درخشان افق وطن محبوب بشما ميرفت؛ بلکه قطعات كوچك و شهر های صغیر دور و نواحش را هم سعادتمند ساخته و هر كدام مثل ستار های درخشانۀ بحول خورشید عزت و جمال وی نور افشانی و ضیا پاشی داشته و از انوار فضل و تمدن بلخ استفاده واستناره مینمودند .
از انجمله شهر كوچك و مقبول « فاریاب » قديم يا دولت آباد حاضره است که در قرن ( ٦ ) اسلام در تمدن و معارف چون ستاره روشنی در افق مغربی شهر معمور و زیبای بلخ افغانستان می تایید .
فاریاب در تقسیمات کشوریه و اداريه آنوقته مملکت ما جزو ولایت جوز جان بوده جوز جان حاوی شهر های میمنه، اندخوی ، فاریاب ، سرپل شناخته میشد و مرکز اداره اش گاه شبرغان و گاهی سرپل قرار میگرفت . ولایت جوز جان در تقسیمات ملكيه همیشه از مربوطات ولايت بلخ بشمار رفته است .


صفحه (۱۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۸)

موقع ظهور اسلام که مدنیت قدیم افغانستان سپری شده و مدنیت جدید
اسلامی آغاز نمود ولایت جوز جان نیز دوره مشعشعی را طی می نمود .
در قرن دهم عیسوی جوز جان داخل سلطنت بومی آل « فریغون » بود که
اینها تا کوهستانات غور اجرای نفوذ مینمودند و پای تخت شان نیز گاهی شبرغان
و موقعی فاریاب می بود.
در قرن یازده عیسوی دولت غزنوی مرکزی افغانستان حکومت بومی جوزجان
را بکلی خاتمه داده و جزو ایالات غزنی قرار داد ، سپس جوزجان مثل عهد
غزنوی های افغانستان مربوط سلطنت غوری ها بشمار میرفت ولی این تصرفات
شاهان غزنی و غور بدون اینکه صدمه در بنیان مدنیت و سعادت آن وارد کند
بیشتر اسباب ترقی و وسیله پیشرفت و ترقیات وی واقع گردید ؛ چه درین زمانه هائیکه
طوفان حوادث جنگ و مبارزات خونین از خارجه جاری و غالب ممالک از صدمۀ
آن کناره شده نمیتوانست فاریاب و دیگر هم قطارانش در مهد خوش بختی و امنیت
در تحت لوای وحدت قومی و ملی افغانستان روز گار بسر میبردند .
در قرن «۱۳» عیسوی تند باد سخت و بیرحم حوادث وزیده و اکثر به چراغ های
روشنی را از ممالك شرق خاموش نمود فاریاب ماهم در پیش آمد سیل بنیان کن
فتنه مغول و آنحادثه شومۀ هستی و موجودیت خودش را حفظ نتوانسته با خاك نیستی
برابر شد که امروز جز خرابه زاری از ان بیش نمانده است » اکنون که فاریاب
قدیم باسم دولت آباد مشهور و مختصر آثار عمرانات محقر و نهر آب تازه روی خرابه زار
آنجا باقی و جاری دیده میشود بعقیده نگارنده از بقایای آثار اقوام آنطرف رود
آمو به است که در قرن (۶) باکثر حصص شمالی افغا نستان مسلط شده و در
فاریاب قدیم باساس جغتائی ها بنا ئی برپا و بنام دولت آباد موسوم کردند .
و الحاصل فاریاب قدیم که گفتیم یکی از محبوب ترین شهرهای زیبا و مدنی


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۸)

زمانه ترقیات افغانستان بوده و مهد پرورش رجال شهیر و مردمان فاضل و بزرگ
بشمار میرفت ؛ ازین خاک یکدسته فضلا و شعرا و حکمای معروفی بوجود آمده
است که شهرت و حیثیت تاریخی آنها عظمت مقام مدنی و عرفانی فاریاب قدیم را
در انظار جلوه گر می سازد .
از جمله فصحای نامی و شعرای بزرگ و گرامی که فاریاب آنروزه پرورش
داده و بمنصه سخن وری موقع بخشید : « ظهیر الدین فاریابی است » : این
شاعر شهیر و ادیب شیرین سخن از معاریف شعرای قرن (۶) اسلام و در میدان
شعر و ادب اکثریه بلاد مشرق عرصه جولان گاه خیال و فضای پرواز کلام او
بوده شاهان بزرگ در بارهای خود شانرا بنور جمال و لطف کلام این شاعر
شهیر افغانستانی روح و فروغی میدادند . اسم این شاعر شیوا بیان ظهیرالدین
ابن طاهر بن محمد است که بحلاوت گفتار و بلاغت کلام یگانه عصر خویش و
مخصوصاً در قصاید رنگین و الفاظ متین از سر آمدان سخن بشمار رفته است ،
در اهمیت مقام شعری وی است که گفته اند :
دیوان ظهیر فاریابی در کعبه بدزد اگر بیابی
ظهیر الدین فاریابی پس از اینکه در اوایل قرن (۶) اسلام در خاک زیبای
فاریاب بدنیا آمده نشوونمای در هوای آزاد، و روح پرور وطن محبوب نمود ،
تاثیرات موقع جغرافیائی این خاک پاک روح و استعداد اورا مثل سایر رجال نامی
این کشور بلیاقت و قابلیت پرورش داد ظهیر دوره تحصیلات فارسی و عربی خودش
را در وطن طی کرده چون روح حساس و ذوق سرشارش توسن خیال او را
بطرف شعر و ادب می کشانید لابد در خدمت رشید بلخی مشهور به سمرقندی (۱)
که از ادبای نامی آنوقته بود این فن شریف را اکمال و سپس جبهه آزمایش

(۱) بقول مفتاح التواریخ و چهار مقاله عروضی سمرقندی که مسقط الراس رشیدی
از بلخ افغانستان است .


صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۸ )

طبع و اظهار فضل و لیاقت بطور سیاحت عازم خاک فارس گردید.
نخستین اتابك محمد پهلوان جهان بن ایلدکز كه از اتابكان مشهور عراق و
آذربایجان بود صیت فضل و شهرت كمال ظهیر شاعر افغانستانی را شنیده
دربار خویشش جلب ولوازم احترام ومحبت را درباره اش بعمل آورده و چندی
مجمله ندیمان خاصۀ دربار این پادشاه میزیست ـ پس در خدمت قزل ارسلان
حكمدار عراق شتافته همان موقعیت را حاصل کرد و قصیدۀ معروفىكه :
نه كرسی فلك نهد انديشه زير پای ـ تا بوسه بر ركاب قزل ارسلان دهد
آنرا در مدح وی سرود و بسی مورد تحسین درباریان و دوستان وی و
موجب حيرت هم كاران واقع شد .
ظهیر در ابداع سخن و روانی طبع مشهور است چنانچه گویند روزی که
در معیت سلطان طغانشاه ثانی سلجوقی عازم تماشای معدن فیروزه معروف نیشابور
بود سلطان ازوی خواهش کرد كه فی البدیهه درانخصوص چیزی ازطبع ظریفش
بسراید ظهیر بدون تسامح از قدرت سخنوری و سرشاری و شادابی طبع خویش
بداهةً باین قصیده مترنم شد که بعضی ابیاتش این است :
ترا ست لعل شکر بار و در میان گوهر میان لعل چرا کردهٔ نهان گوهر
بخنده چون لب یاقوت رنگ بکشائی ز شرم زرد شود همچو زعفران گوهر
رخم چوزر شد و ازجزع دیده هر ساعت فشانم ارغم آن لعل در فشان گوهر
اگرچه سیم و زرم نیست هست گوهر نفس كه نزد عقل به از صد هزار كان گوهر
همین بس است که الماس طبع من دارد چو خنجر ملك شرق در میان گوهر
خدايگان ملوك جهان طغانشه ازانكه كه بذل میکند از جود برجهان گوهر
گرچه ظهير الدين در خدمت این پادشاه خیلی به عزت و احترام میزیسته
و موقعیت عالی داشت باز هم از فکر و عشق وطن مسقط الراسش افغانستان


صفحه ( ٢٢ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۸ )

خالی نبوده گاهی طایر عشق و آرزویش شوق پرواز بآشیانه پدری کرده و آرزوی ترخیص وطن اصلی را تمنا و در خواست از خدمت سلطان می نمود ولی محبت وعلاقه که سلطان بظهیر میداشت کمتر این استدعای وی را پذیرفته است چنانچه ازین ابیات ظهیر آرزو و ناکامی اش ظاهر میشود :
سد مژه بر دیده گریان نتوان بست
از دسته خاری ره طوفان نتوان بست
هر چند ظهیر از وطن خویش بنالم
بر باره سلطان خراسان نتوان بست
ظهیر گرچه در مقام شعر و غزلیات مرتبه عالیتری از غالب شعرای معاصر خود داشته و پایه رفعت وی را در مقام شعر بعضی استادان فن ادب از قبیل : رشید و طواط و ادیب صابر از انوری شاعر معروف بلخی تصدیق داشته اند ولی اهمیت و مقام او در قصاید بالاتر ازان بشمار رفته است .
در شعر الفاظ برجسته وشیرنی دارد از قبیل :
دلم چنان بسر زلف یار میلرزد
که در کمند دلیران شکار میلرزد
والحاصل پس ازینکه مدت زیادی را ظهیر در دربار حکمداران سلجوقی خطه فارس بسر برد و سن شریفش داخل مرحله کهولت گردید طبعاً افکار بلند وی بمقامات عالیتری سیر کرده طبع وقادش در حکمت وفلسفه در های معانی را برشته نظم میکشید که امروز غالب آن از قبیل :
گیتی که اولش عدم و آخرش فناست
در حق او گمان ثبات وبقا خطاست
وامثالها ضرب المثل محررین و متفکرین عصر است .
آخراً بشوق انزوا و عشق خدا پرستی افتاده از در بار و تجملات دنیوی کناره کرده در تبریز بعبادت خالق مشغول و از خلق منزوی شد تا اینکه پیمانه حیاتش لبریز شده در سال (٥٩٢)هجری در عهد سلطنت اتابك بن قزل ارسلان از جهان در گذشته در سرخاب تبریز در جنب قبر خاقانی شاعر مشهور همکار خویش مدفون گردید.


صفحه ( ۲۳ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۸ )

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
یادی از فضلای غزنی
در عهد سلطان محمود یمین الدوله
قافیه طرازان دربار غزنی
( ٤ )

فردوسی . اسمش حکیم ابوالقاسم منصور (۱) مولدش شاداب طابران (۲) ( نواحی طوس خراسان حالیه ) و پدرش اسحاق (۳) هنگامیکه در چارباغ حاکم طوس پیشه باغبانی داشت باغ مرادش ازین میوه نورس ( فردوسی ) بار آورد و فردوسی در همانجا نشو و نمو یافت ـ طبع موزونش جوهر خدا داد داشت از تکلفات دربار و صحبت امرا بر کران بود لذا خلوت صحرا و دشت کلامش را ساده ، سلیس و رجزیه گردانید ـ از آنجا که فردوسی شاعر آریائی نژاد خراسانی بود بنا برین خود را همه تن بیاد آوری مفاخر سلاطین ایرانیان و پهلوانان زابلستان و کابلستان در مقابل تورانیان مکلف پنداشت . نامه باستان ( شاهنامه ) را دقیقی بلخی آغاز نموده بود ولی چندی نگذشت که جامه حیات او بدشنه يك غلام ترکی از هم درید و این کار بدست فردوسی افتاد ـ فردوسی حالات و تذکار تاریخی مجوس را از « جاماسب نهاد » ( ٤ ) و « آئین بهمن »

(۱) کنیتش ظاهرا مادر اسمش اختلاف است کسی احمد کسی منصور و کسی حسن میگوید .
(۲) این قول دولتشاه سمرقندی است ولی صاحب چهار مقاله از قریه پاژ یافاژ می نویسد . و بعضی از قریه رزان می گویند ـ ولی این مسلم است که او در نواحی طوس متولد شده .
(۳) اسحق بن شرف ، کسی علی بن شرف و بعض احمد بن فرخ نوشته اند .
(٤) این کتاب را دانایان عهد قدیم مجوس نگاشته اند ولی بنام طهمورث ختم میکنند .


صفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

و « داراب نامه » و « دانش افزای نوشیروانی » ( ١ ) و « شاهنامه » ( ٢ )
و « باستان نامه » و « دانشور نامه » و « خرد نامه » و از زبان مؤبدان آتشکده
بهم آورده به غلو ( ٣ ) بسیار نظم نمود که اکنون « بشاهنامۀ فردوسی »
مشهور است ـ خیالات بی کران فردوسی قوت کلامش را طوفانی ساخته بروی
کاغذ آورد ـ نخستین « عروج ضحاك ، وزوال جمشید » را به پیرایۀ نظم آراست
و پیرا مونیان بنظر استحسان دیدند ـ صیت قدر دانی سلطان محمود یمین الدوله
که عالم را فرا گرفته بود او را بدربار غزنی جلب نمود ـ عنصری بلخی ملك الشعرای
دربار فردوسی را با ابو العباس احمد اسفرائنی معرفی نموده تا آستان حضرت
سلطانش برسانید ـ فردوسی بطرز مخصوص خود در مدح سلطان قصیدۀ غرائی
سرا ئید که از انجماله است :
ز یزدان بر شاه باد آفرین که نازد به او تاج و تخت و نگین
جهاندار محمود شاه بزرگ با بشخور آرد همی شیر و گرگ
جهان آفرین تا جهان آفرید چو او مرزبانی نیامد بدید
چو كودك لب از شیر مادر بشست بگهواره محمود گوید نخست
ببزم اندر او آسمان وفاست برزم اندر او شیر جنگ آزماست
به تن ژنده پیل و بجان جبرئیل به کف ابر بهمن به دل رودنیل

( ١ ) جامع آن حکیم دانا بزر جمهر وزیر نوشیروانست .
( ٣ ) يك شاهنامه از ابوالموید بلخی و دگر از امیر ابوالمصور بن عبدالرزاق است که
بفرمائش منصور بن نوح پاد شاه سامانی در نثر نوشته شد .
( ٢ ) چنانچه فردوسی درین شعر خود قول بالارا تصدیق میکند ـ
منش ساختم رستم داستان ـ و گرنه یلی بود در سیستان .


صفحه (٢٥) سال اول ـ مجله کابل شماره (٨)

داستان « رستم واسفندیار » را هم که نوشته بود رو بروی سلطان خواند .
کنون خورد باید می خوشگوار که می بوئی می آید از جویبار
هوا پر خروش و زمین پر زجوش خنك آنکه دل شاد دارد زنوش
درم دارد و نقل و نان و نبید سری گوسفندی تواند برید
چندی نرفته بود طبیعت سلطان به تحريك حاسدان از و منغص شد وفردوسی هم به صله شاهنامه قیمتی نداده از غزنی بهرات آمد چنانچه در بین راه از بخت خود شکایت کرده میگوید .
حکیم گفت کسی را که بخت والا نیست بهیچ روی مر او را زمانه جویا نیست
خجسته درگه محمود زابلی دریاست کدام دریا کا نرا کرانه پیدا نیست
شدم بدر یا غوطه زدم ندیدم در گناه بخت من است این گناه دریا نیست
در هرات فردوسی بخانه ادیب اسمعیل وراق ترمذی پدر ادیب صابر تا شش ماه نهان ماند سپس به طوس و باز بمازندران نزد اسپهبد شهریار که از نسل یزدجرد بود رسید و گفت که شاهنامه را عوض اسم سلطان بنام تو تقدیم مینمایم ولی آنشهریار راضی نشد فردوسی از انجا بمکه معظمه رفت و مثنوی « یوسف زلیخا » را در وزن تقارب نوشت . سلطان افغانستان را ازین بادیه گردی و بی نوائیهای فردوسی که خبر رسید دل بسوخت و برایش چندین بدره زر بفرستاد ولی فردوسی در سال ٤٦١ مصادف روز رسیدن این دولت ازین عالم بیع و شرایی نیاز گردید .
فردوسی علاوه از « شاهنامه » و « یوسف زلیخا » دگر اثر مشهوری ندارد اما یوسف زلیخای او که از داستانهای بزمیه شمار میرود ابداً در برابر شاهنامه رزمیه این رزم سرای مشهور وقعی ندارد ـ فردوسی در انتظام نظم و تراکیب چست شکوه معانی و شوکت کلام دارد ـ تشبیهات نزديك گفتارش


صفحه (٢٦)
سال اول ـ مجله كابل
شماره (۸)

را مطبوع وقريب الفهم میسازد اضافت و استعارات پیچ در پیچ هيچ ندارد ـ كلامش از الفاظ گل و بلبل و هجوم سبزه ومل خاليست ـ قدرت زبانش تنها با مطلب آشناست طلاقت بیان الفاظ ساده ونزاكت محاوره را با سلاست و اختصار مربوط نموده .
نمونه کلام : ـ
کس نمیخواست رستم و اسفندیار بهم بياويزند مفاهمه و پيام رستم به نزد اسفنديار صلح را نتيجه نداد ، شاعر در اينمورد از زبان زال ( پدر رستم ) افسوس ميکند .
ببينيم تا اسب اسفندیار
سوی قلعه آید همی بی سوار
و یا بارۀ رستم جنگ جو
به آخور نهد بی خدا وند رو
فردوسی در تشبيهات حقیقی كیفيت قدرتی دارد چنانچه افراسیاب سهراب يل را از مدنيت شهر در جنگلی می بیند .
شه ترك ناگاه يکی بنگرید
کشاورز مردی تناور بدید
ستاده در ان دشت همچون هيون
به تن همچو کوه و به چهره چو خون
کشیده برو ساعد و یال برز
درختیست در دست مانند گرز
قوی گردن و سینه و بر فراخ
به تن چون درخت و به بازو چو شاخ
این فرزند تل و صحرا ( فردوسی ) نغمه طبع زادش را بتکلفات خیالی نمی آلاید بلکه در لوازمات حسن هم كيفيت حقيقي را تصوير ميکند ـ چنانچه در تعریف عروس رستم میگوید : ـ
لبان از طبر زد زبان از شکر
دهانش مرصع به لعل و گهر
دو ابرو کمان و دو گيسو کمند
زبانش چو خنجر دهانش چو قند
هنگام ملاقات خسرو از چشم اشك ميريزاند .
به نرگس گل ارغوان را بشست
که بیمار بد نرگس و گل درست


صفحۀ (٢٧)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٨)

وله : ـ
یکی دختری داشت خاقان چو ماه
کجاه ماه دارد دو چشم سیاه
بدنبال چشمش یکی خال بود
که چشم خودش هم بدنبال بود
بهم بسته مو را بصد پیچ و تاب
گره داده شب را پس آفتاب
جنگ اشکبوس را با رستم تصویر می کشد : ـ
تهمتن به بند کمر برد چنگ
گزین كرديك چوبه تیر خدنگ
خدنگی بر آورد پیکان چو آب
نهاده برو چار پر عقاب
بمالید چاچی کمان را بدست
به چرم گوزن اندر آورد شست
ستون کرد چپ را و خم کرد راست
غریو از خم چرخ چاچی بخواست
چو سوفارش آمد به پهنای گوش
زچرم گوزنان بر آمد خروش
چو بوسید پیکان نر انگشت او
گذر کرد از مهرۀ پشت او
قضا گفت گیر و قدر گفت ده
ملك گفت احسن فلك گفت زه
بزد تیر بر سینۀ اشکبوس
سپهر برین بر کفش داد بوس
کشانی هم اندر زمان جان بداد
تو گفتی که هر گز ز مادر نزاد
در اختصار کلام خصوصیت تام دارد ، این لف و نشر مرتب ازو ست :
بروز نبرد آن یل ارجمند
به تیغ و به خنجر به گرز و کمند
درید و برید و شکست و ببست
یلان را سرو سینه و پاو دست
وله : ـ
پی مشورت مجلس آراستند
نشستند و گفتند و برخاستند
وله : ـ
اگر جز بکام من آید جواب
من و گرز و میدان و افراسیاب
رستم قهرمان تصنیفش است و فردوسی با این نیروی خیالی اش محبت بدرجۀ


صفحه (٢٨) سال اول - مجله کابل شماره (٨)

عشق دارد چنانچه میگوید : -
جهان آفرین تاجهان آفرید سواری چورستم نیامد پدید
وله : -
غم در دل من درآمد و شاد برفت باز آمد و رخت خویش بنهاد و برفت
گفتم به تکلف که زمانی بنشین بنشست کنون رفتنش از یاد برفت
وله : -
شبی در برت گر بر آسودمی سر فخر بر آسمان سودمی
قلم در کف تیر بشکستمی کلاه از سر ماه بر بودمی
جمال تو گر زانکه من دارمی بجای تو گرزانکه من بودمی
به بیچاره گان رحمت آوردمی بدلداده گان بر به بخشودمی

بقلم آقای غلام جیلانی خان
اعظمی
از مشاهیر تاریخی رجال وطن
سلطان غیاث الدین غوری
(٣)

مورخین گویند که سجا نام یکی از اجداد غیاث الدین از مشاهیر اشراف غور و معاصر فریدون پادشاه اساطیری فارس بوده و بوی همراهی های زیادی در محاربات کرده است ؛ همچنان « شنسب » جد اعلای این خاندان بزعم مؤرخین معاصر خلیفه چهارم بوده و بردست او اسلام آورده ولوا از حضرتش گرفته است « بنجی » نام بن نهاون معاصر هارون رشید و سوری جد معروف این خانواده معاصر حکام صفاریه و از قائدین حربی آنزمان بشمار می رفت « محمد سام » معاصر سلطان محمود غزنوی بوده و بآن پادشاه بزرگ در


صفحه ( ۲۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۸ )

فتوحات هند خدمات شانداری کرده که ازان ببعد تاریخ خانواده و اولاد او در صفحات تاریخ درخشندگی حاصل مینماید . طائفه افغانان سوری از عهد جد اعلی شان سوری باسم فامیل خود معروف و مثل دیگر فروعات طوائف افغان باین اسم فامیلی شهرت حاصل کرده اند .
شاهان محلی سوری غور در سال ( ٥٤٥ ) هجری در اثر شمشیر علاؤ الدین جهان سوز سوری بنای يك سلطنت وسیعتی را گذاشته اند که بعدها چندین طبقه دیگر از بخانواده در ممالك هندوستان سلطنت های بزرگ و کوچکی تشکیل داده اند مشهور ترین شاهان این طایفه سلطان غیاث الدین و سلطان شهاب الدین معروف وشمس الدین کرت شاه ( هرات ) وجلال الدین فیروز شاه ، شاه ( هند ) و سلطان حسين ملقب بدلاور خان شاه ( مالوه ومندو ) ومحمد بختیار شاه ( بنگال ) و محمد خان سور ملقب بجلال محمد شاه بانی سلطنت بنگال می باشند .
محمد سام سوری شخصاً در اوایل حکومت سلطان محمود غزنوی گاهی تجارت بین افغانستان وهند مشغول بوده و تمایلی بخانی وریاست نداشت ولی همینکه لشکر کشی های سلطان در هند شروع گردید وی با قوم خود بجمعیت سلطان پیوسته بامر جهاد قيام وخانواده اش مورد عزت واحترام دربار شده سپس در يك مسافرت بحرى غرق واسیرلجه امواج گردید . در عهد سلطان ابراهیم غزنوی حسين بن محمد سام بریاست قراولان خاصۀ شاهی تقرر داشت و دختری از خانوادۀ شاهی سلاطین غزنوی را سلطان ابراهيم بحباله نکاح او در آورده بود حسین را ازان شهزاده خانم غزنوی هفت پسر بوجود آمد که آنها مشهور به هفت اختر و ازینقرار بودند : فرزند اولش : ـ ملك فخر الدين مسعود که سپس پدرش ویرا والی بامیان مقرر داشته واولاد او را ملوك باميان ميگويند.


صفحه ( ۳۰ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۸ )

دوم قطب الدین محمد که آخر بهرام شاه غزنوی دختر خود را بوی داد. سوم شجاع الدین علی
که در عنفوان جوانی مرد چهارم ناصر الدین محمد که ولایت زمین داور بوی متعلق
بود . پنجم سیف الدین سوری که بعد انقراض خاندان محمودی پادشاه غزنی شد. ششم
بهاؤالدین سام پدر غیاث الدین پادشاه محلی غور . هفتم علاؤ الدین جهانسوز معروف .
والحاصل پس از وفات سلطان ابراهیم که پسرش سلطان مسعود بر اریکه شاهی تقرر
یافت شاه حسین غوری را بفرما نروائی غورات اعزام نمود ، چون ضعف در
امور اداره غزنویان واقع شده بود حسین باستقلال تمام بحکومت پرداخته و
اولاد خود را در ولایات بامیان که حاوی قسمت های افغانستان مرکزی و شمال
شرقی بود و هم بحصه زمین داور که شهر معتبر آنوقته ولایت قندهار و حصص
فراه و پشت رود و غیره مربوط بآن بود تعیین نمود . بعد از فوت حسین شاه
پسرش قطب الدین محمد پادشاه غور گردید . قطب الدین محمد خيلي يك ذات لایق
و قابل و در بین اولاد شاه حسین غوری ممتاز بوده هوای بزرگی و عظمت
در سر داشت شهر فیروز کوه را بنا نهاده محل اداره غورات قرار داد و قصور
ملوکانه ساخته روش سلاطین بزرگ را اختیار نمود . بهرام شاه غزنوی
از شهرت ولیاقت قطب الدین هراسیده وی را ببهانه از غور بغزنین طلب ومحبوس
و بالاخره مسموم نمود .
در اثر این واقعه مسئله اتحاد غوری ها و غزنویها خراب شده اولاد شاه حسین
بر سر انتقام آمد نخست ملك سيف الدين برادر قطب الدین که بغزنین اقامت
میداشت از قتل برادر متألم شده بغورات آمده به تشکیل لشکرهای افغانی
پرداخته متوجه غزنی شد ، بهرام شاه را خلع و فرار هند ساخت و خودش
بر تخت شاهی غزنی جلوس و سکه و خطبه بنام خود جاری کرد آخر همان سنه
مردم غزنی بوی مخالفت کرده بهرام شاه را دوباره بسلطنت برداشتند و ملك


صفحه (٣١)
سال اول - مجله کابل
شماره (٨)

سیف الدین بدست بهرام شاه بقتل رسید .
قتل سیف الدین بعلاوه انتقام گذشته سرداران و ناموران غوری را مشتعل ساخت علاؤ الدین برادرش با دوازده هزار افغانان غوری بغزنی ریخته غزنی را فتح و آنچه لوازم انتقام بود از اهل غزنه بعمل آورده دوباره عازم غورات شد و بهاؤ الدین سام پدر سلطان غیاث الدین در اول این معرکه آبله کشیده از جهان رحلت کرد .
علاؤ الدین جهان سوز بعد تقرر بحکومت مستقله غورات ، ولایات را بین برادر زاده های خود قسمت نمود از انجمله حکومت سنجه «گرم سیر» را بغیاث الدین و برادرش شهاب الدین واگذار شد تا اینکه پس از ٦ سال فرمان روائی علاؤ الدین از جهان در گذشت و در مدت حیات او را محارباتی باسنجر سلجوقی نیز دستداد . ملك سيف الدين بن علاؤ الدین بجای پدر متمکن سریر سلطنت شد و حکومت سنجه را کمافی السابق بهم زاده های خود غیاث الدین و شهاب الدین ارزانی داشت و خودش بعد از یکسال سلطنت در یکی از محاربات بدست ابوالعباس نام یکی از بنی اعمام خود کشته شد .
سلطنت سلطان غازی غیاث الدين :-
تولد سلطان غیاث الدین در سال (٥٣٦) هجری قمری در جبال غورات وطن اتفاق افتاده پدرش بهاؤ الدین سام بن اعر الدین حسین است که قبل از جلوس علاؤ الدین جهان سوز بدرود زندگانی نمود . موقعیکه علاؤ الدین جهان سوز ولایت قندهار را از دست اولاد محمود غزنوی کشیده و بران قبضه نمود . سلطان غیاث الدین را با وجود کوچکی سنش در انجا والی گماشت و او آنقدر جود و سخا و تفقد بحال رعایای آنجا میفرمود که عمش از موقعیت او رشك برده وی را بقلعه سنجه محبوس نمود ولی پس از رحلت علاؤ الدین جهان سوز که پسرش


صفحه ( ۳۲ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۸ )

ملك سيف الدین بجای پدر متمکن شد دوباره وی را از حبس رها و محكومت
سنجد بر قرار نمود .
در سال ( ٥٥٦ ) هجرى كه ملك سيف الدين بشهادت رسيد چون غیاث الدین
نسبت بسایر بنی اعمام خود لایق وسزاوار مقام حكومت بود از طرف عموم بسلطنت
پذیرفته شد .
سلطان غیاث الدین که تا آنموقع خیالات بلند وافكار عالی خود را مكنون
خاطر داشته و منتظر چنین فرصتی بوده لقب سلطانی بخود گذاشته و عامه رؤسا
و سرداران قومی را از فكر جهانگيرى وشاهنشاهی خود مطلع فرمود وميخواست
دوباره شئون وشوكت محمود غزنوی را در افغانستان تجدید کند . پس برادر
اعیانی خود شهاب الدین را به تسخير ولايت قندهار فرستاد وخودش شخصاً
پایه تخت غزنی را در نتيجه يك حرب خفیف از اخلاف سلطان محمود متصرف
شده بشهاب الدین تحویل داد .
در سال ( ٥٧٢ ) شهاب الدین را رسماً بسپه سالاری کل قشون خویش
برقرار ساخته به تسخير ولايات متصرفه محمود غزنوى در هند اعزام داشت
شهاب الدین نخست ملتان که بدست قرامطه آنجا در آمده بود تصرف نموده
بطرف را جوالی ( اجه ) متوجه وآنراهم بسهولت تسخير كرده در هر دو ملك
مفتوحه علی كرماج نامی را از طرف خود والی گماشته دوباره عازم غزنی شد .
در سنه ٥٧٥ دوباره سلطان غیاث الدین بعزم فتوحات هند شهاب الدین را
بالشكر منظم اعزام نمود شهاب الدین دران سنه بعضی ترتيبات لازمه در خصوص
جلب قلوب اهالی پنجاب ووسايل راجعه به پیشرفت حرب وعسکریت گرفته
بسال دوم در پنجاب سوقيات عسکرى نمود وخسرو ملك آخرين دود مان
محمودی را از آنجا اخراج و اکثریت پنجاب را متصرف شد . بسال دیگر ولایت
سند را فتح کرده مظفرانه بغور مراجعت نمود . ( باقیدارد )


صفحه (٣٣) مجله کابل سال اول - شماره (٨)

اقتباس و ترجمه بقلم شهزاده احمد علی خان
اسلام و کشف امریکه

از چهار صد و سی و سه سال قبل باین طرف تمام عالم «کولمبس» معروف را کاشف امریکا دانسته واسم او را باحترام میبرند - و وی را در کشف این دنیای جدید اولین مرد مبارز و شخص کامیاب میدانند.
اخیراً تحقیقات و تدقیقات که از طرف علما نسبت بمسئله قارهٔ بزرگ امریکا کرده شده است نتیجهٔ خیلی شگفت آوری ظاهر میدارد که اگر این مسئله بکلی اسم کولمبس را از میان نبرد لا اقل از شهرت او چیزی خواهد کاست.
در نتیجه تحقیقات کنونی ثابت میشود که اگرچه کولمبس يك مرد بزرگ و مجاهد این طریق است و بعد از مسافرت او مسئله امریکا برای بشریت آفتابی شده میرود ولی او امریکا را کشف نکرده بلکه در حصه این مقصد نظریات مختلفی ما را نسبت بخود «کلمبس» متوجه میسازد.
محققینی که درین خصوص صرف قوای دماغی نموده اند اعلان بالجهر میکنند که کشف امریکه سهواً بنام کولمبس شهرت و خاتمه یافته است ! ؟
گرچه این اظهارات و اعلامات تاهنوز تودهٔ عوام را بخود متوجه نساخته و خواص هم در بخصوص استعلام نکرده اند که این صداها امروز بتواند رخنهٔ در بنیان شهرت کولمبس واقع نماید زیرا نتایج تحقیقات فعلی تاکنون بکلی مطبوعات عالم را بخود مشغول نساخته است. تنها مقالاتیکه درین نزدیکیها راجع بموضوع مذکور از طرف لیووینر آف هارورد (Leowiener of Harward) باسمه مجله کتاب طبع و شائع شده است این آثار بنهایت وضاحت و الفاظ برجسته به اثبات میرسانند که ابداً «کولمبس» امریکا را کشف نکرده است ، ولی


صفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجله كابل شمارة ( ٨ )
از آنجا كه این كتاب نیز با عبارات پیچیده ومبهم تدوین یافته و مطالعه كنندگان
در بادی نظر نمیتوانند بآسانی این مطلب را استفاده كنند باز هم تا هنوز این راز
از پرده بخوبی نبر آمده است . ولی اگر مطالعه كننده با ذوق كمی زحمت بخود
داده و در پیچ و تابهای عبارات غور وتدقیق نماید البته این نتیجه را درك واستفاده
خواهند نمود والامطالعهٔ سطور وصفحات مقدماتی این كتاب مثل رسالهٔ اقلیدس
خاطر خواننده را خسته ومتنفر میسازد .
اسم این كتاب كه موضوع بحث ماست ( كشف افریقه و امریكه است ) كه
بدواً خواننده ازین اسم حقایق این مطلب مهمه را گمان كرده نمیتواند .
چند سال قبل حینیكه مستر « وینر » ( ١ ) بمطالعه و تدقیق لغات باشندگان
حقیقی وقدیمی امریكه آغاز نمود در نتیجه شگفت زیادی بوی رخ داد ! چه
( وینر ) در لغات باشندگان اصلی امریكا كه فعلاً در زبان قدیمه شان لغات
انگلیسی فرانسه و پرتكال شامل شده نيز يك عده زیادی از لغات عربی را
استنباط می نماید .
وبه این مناسبت « وینر » گمان میكند كه این الفاظ در زبان باشندگان
اصلی امریكه در حدود سنه ١٢٩٠ ع داخل شده و این سنه مسئله را مردد
مینماید چه كولمبس دو صد سال بعد این سنه بكشف امریكه موفق شده است
لذا از تحقیقاتیكه (وینر) نموده ثابت كرده است كه در سال سنه ١٢٩٠ ع یعنی
دوصد سال قبل از مسافرت « كولمبس » این لغات عربی در زبان باشندگان
(۱) كسانيكه لیاقت و حيثيت وینر را میدانند البته نظریه او را درین خصوص تأئید
خواهند نمود چه وینر به زبانهای مختلفه اقوام وقواعد وقوانين مخصوصه شان تخصص ومهارت
فوق العاده داشته وبیست و شش زبان به سهولت نطق ميكند و درمعرفت لغات متعارفه
انسانی در دنیا مقام درجه اول حائز است .


صفحه ( ٣٥ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ٨ )
اصلی امريك جا گزين ومتعارف شده است ، همچنین قبل ازینکه ( وینر ) اظهار
این نظریه مینمود چند اشخاص ممتازی نیز این عقیده را دارا بوده و زمزمه
مینمودند «کولمبس» تنها کاشف امریکه گفته نمیشود از آنجمله سفیر سابق
فرانسه متعینه نیویارك است که وی دارای این عقیده بوده ولی این عقیده خود را
نظر به اینکه بر بنای علوم السنه استوار نمیدانست چندان اعتمادی بآن نمیکرد
تا اینکه اظهارات « وینر » شبهات را از فکر او رفع کرده و این نظریه را بالتمام تائید
نمود ، درین مسئله شکی نیست در مطالب شگفت آور طبیعت انسانی برای تفتیش
و تدقیق حاضر نمیشود متلیکه فعلاً ما گمان نمیکنیم اقوام سلف مثل وقت حاضر ما
مهذب ومترقی بوده باشند ولی حقیقت اینست که اقوام عالم در قرون چهارده
و پانزده در بحر پیمانی وجهاز رانی چنان کارهای حیرت آوری از خود نشان
داده اند که امروز پایۀ اطلاعات ما نسبت به آنها يك چيز ابتدائی گفته میشود
مثلاً بقدری که این مسافرت «کولمبس» در بحر اوقیانوس اطلس اسباب حیرت
جهانیان شده است ، تحقیقات امروزه بما ثابت میکند که قبل از « کولمبس »
هم بحر پیمایان و تاجران اروپائی مغربی کاهیسابانه درین بحر بزرگ سیاحت
و مسافرتهای زیادی کرده پیداور نفیس آمريك را بمحاکمهای خود شان نقل
داده اند ، حتی اکثریه این محمولات تجارتی امریکه در یورپ عبارت از مقدارهای
طلائی بوده که نجار اروپائی سراً وعلناً در خاك خود نقل میدادند ، بنابرین
غالباً كشف قطعات جديد عالم در اثر احتیاجات تجارتي يك امر طبیعی و اتفاقی
بوده است .
ممكن است درینجا سوالی واقع شود که اگر امریکه قبل از « کولمبس »
كشف شده بود پس چرا تا زمان « کولمبس » اسم این قطعه بزرگ و موجودیتش
در افواه انام مخفی ماند وچنین رازی که ذکرش در هیچ يك تاریخی نشده


صفحه (٣٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٨)

مردم از کنجکاوی آن غافل بودند؟ ولی این اعتراض بلا فاصله تردید شده است
زیرا کم از کم یکصد سال قبل از «كولمبس» تاجر های فرانسه دیپی (Deppei)
ورون (Roven) طلا و عاج مصالح پوست و سنگهای قیمتی را از ساحل
کنی (Guinea) و غالباً از خلیج های جنوبی امریکا می آوردند و تقریباً
این تجارت شان مثل کمپنی های امروزه منظم و مستحکم بوده ولی آنرا
به پنهانی مجری می داشتند زیرا درین مواقع بعضی جنگها و هنگامه ها بین
حكومات كوچك يورپى بمقصد شهرت و نام آوری ها جاری بوده و بواسطهٔ
ادخال طلا که تجار ممالك مذکوره ثروتمند و نقطهٔ مطلوب حکومات خود ها
واقع شده و دیگر رعایا بغربت زیست داشته و متحمل مصارف جنگ و تادیهٔ
ماليات حكومات خود شده نمیتوانستند لا بد محصولات و مالیات زیادی بتجار
تحمیل میشد و آنها در زیر بار کمر شکن آن مضطرب شده بنا بران غالباً
این گونه تجارت خود شان را مخفیانه اجرا میکردند. چنانچه جهازات تجارتی
شان از سواحل دیپی ورون خيلی بصورت مخفی و بی صدا در حرکت افتاده
و همچنین بخاموشی عودت مینمودند که جز خود تجاریکه شامل این کار بود
کسی دیگر ملتفت نمیشد .
طوریکه در پسانها معلوم شده يك دفتر مهم بحری در مقام « دیپی » تا چندی
بر پا بود و این دفتر حاوی اطلاعات مهمهٔ بحر پیمائی و مطالب تجارتی و خطوط
کشتی رانی شناخته می شد ، کپتانهای ماهر آنروزه این اطلاعات را بعد از عودت
برای مالکین خود ها و رهنمائی کپتانهای مابعد تقدیم مینمودند ـ کپتانهای
مذکور از جمله جهاز رانهای ماهر دنیا بشمار بوده و در قطعات جدید عالم بمقصد
توسیع تجارت سیر و مسافرت زیادی کرده و برای پیدایش نقاط تازه جهتۀ بازار
تجارت خود سعی بلیغ مینمودند و هر کپتان بگرفتن اجازه نامه مکلف بود.


صفحه ( ٣٧ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )

در سال سنه ١٦٩٢ ع يك مصیبت ناگهانی به این دفتر بحری واقع شده موجودیتش را اخلال نمود که آن در هنگام جنگ فرانس و انگلیس واقع شد یعنی بر مقام دیپی گله باری شدیدی آغاز و آتش در کدام و دفتر بحری افتاده جمله نوشته جات و غیره را طعمۀ حریق نمود ولی با اینهم خوشبختانه برای استناد و تمسک صاحب این عقیده يك چیزی باقی ماند که ویرا درین مقصد تائید زیادی مینماید ، طبیعی است که بین تجار هر عصر اختلافاتی واقوع میشود در آنموقع هم اتفاقاً بین بعضی تجار « دیپی » اختلافاتی رو داده بود که آنها در محکمۀ آنوقته بمراجعه مجبور گردیده بودند و در محکمه اظهارات و صورت حال شان که لازم می نمود خوش بختانه چیزی کا غذات اصلی یا نقول مصدقه قید دفتر گردیده و آن نوشته جات تجار دفتر دیپی در اوراق محکمه محفوظ بماند .
آخراً از مطالعۀ این اوراق مدققین مطالب زیادی را نسبت به اهمیت تجارت بحری « دیپی » و کار و بار آنها و مسایل ترقی و رفعت مقام بحر پیمائی ایشان کشف و استعلام نمودند مثلاً این نکته معلوم شد که در « دیپی » علاوه بدیگر کمپنی های تجارتی يك کمپنی بنام انگوت برادران (Angot Brothers) موجود بود که این کمپنی از سال سنه ١٤٧٠ الی ١٥٥١ عروج و رونق داشت و شهرت این کمپنی در آن زمان بقدری بود که امروز کمپنی ( روته چارلدز) Roth Charlds این شهرت را در عالم دارا میباشد .
پس موقع کار و بار و شهرت کمپنی « انگوت برادران » بیست و پنج سال قبل از « کولمبس » بوده است ، که باین حساب معلوم است چنین کمپنی های معروفه در زمانهای کمی تا این اندازه مالك شهرت و حیثیت شده نمیتوانند بلکه برای معراج و ترقی کار و بار آنها عمر زیادی در کار است .
مسلم است که کمپنی « انگوت برادران » چندی قبل از ساحل « کنی »