( ۲۰ ) مجلة كابل شماره ( چهارم ) سال دوم

میگذرد صدای زنگ ساعت بزرگ جامع پغمان با آهنگ مخصوصی در فضا منعکس میگردد و نصف شب را اعلان مینماید. من که ازین شب نشینی خود محظوظ شده ام بهمین قدر اکتفا نموده لامپه را رخصت و کتاب را قات کرده و با عالم کائنات وداع گرفته سوی غرفهٔ منزل خود آهسته آهسته بحرکت میشوم .

« تابلوی شاعرانه پغمان »

اثر طبع قاری عبدالله خان

یارب این مرغزار پغمانست که در او عقل و هوش حیرانست
یا رب این صفحه گلشن حرم است که هوای خوشش مسیح دم است
خاک پاکش ز بسکه شد دلکش آمد آب و هوای او جان بخش
قله کوه او بلند آثار آسمانش صفا ز گرد و غبار
از درخت بلند و میوه نغز کوه او راست طرفه دامن سبز
نهرش اندر میان دره روان دو طرف صفحه صفحه باغستان
قطعه قطعه زمین او هموار سطح هر قطعه ليك مرتبه دار
دور هر قطعه ز چم کاری هست از سبزه سبز دیواری
هر کجا گوشه و کناری هست اندرو طرفه آبشاری هست
در نظرها نظارتی دارند سبزه ها خوش طراوتی دارند
ز آب جاری و سبزه های غلو میدهد فرحتی بد ل لب جو
فیض باغ عمومی پغمان می برد زنگ از دل انسان
منظرش جلوه کرد پیش نظر روم از خود بسیر او دیگر
دور آن باغ رسته های چنار می نماید زمردین دیوار
در کنارش صفای جدول آب میزند موج لجه سیماب

٣٤٦


ذات شاهانه باوزرا ورجال مملکتی وهیأت کور ديپلوماتيك درسايه بان مخصوص ملوکانه
( درموقع رسم گذشت عسکری )


[BLANK PAGE]


شماره (چهارم) سال دوم ❁ تابلوی شاعرانه پغمان ❁ (۲۱)

بر سر حوضش از در غلطان
قطراتش شود گهر افشان
بهر پرواز عالم بالا
گشته گوئی فرشته بال کشا
راست فواره قامتی دارد
قد کشیدن قیامتی دارد
قطره ها خوشه خوشه پروین است
نیست فواره سرو سیمین است
در نظرها ستاره دارد
صبح پغمان نظاره دارد
در هوای خوش نسیم سحر
دل تهی میشود ز رنج کدر
افق از فیض صبح روشن شد
وقت سیر و صفای گلشن شد
هر طرف مرغکان نغمه طراز
میکشند از سر درخت آواز
مرغکاند صبحدم بیدار
سر ز خواب گران تو هم بردار
دل کشاید هوای روشن صبح
خیز و محکم بگیر دامن صبح
پیش از اندم که گیردت کابوس
چست برخیز بر اذان خروس
چند بر خفتگان عالم خاك
سحر از غم کند گریبان چاك
تا گشاید دل از هوای نسیم
خویش را کن بصبحدم تسلیم
پر پر مرغ و شر شر دریا
می زند خوش بخفتگان آوا
که وضو تازه کن نماز گذار
خوش بود دل بیار و دست بکار

٣٤٧


شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده ( ۲۳ )

جناب «اختر» - مترجم کتاب طبقات الامم ابن صاعد اندلسی
در خصوص تواردات ابوالعلاء و خیام در مجلهٔ بلند پایهٔ معارف
(که از دارالمصنفین اعظم گده - یادگار شبلی مرحوم - بزبان
اردو شایع میشود) مقاله نوشته است ، ما بر ملاحظات ذیل به
ترجمهٔ آن پرداختیم :
۱ - تدقیقات ادبیهٔ مملکتهای غیر ایران را به نظر ادبای
وطن رسانیدن بیفایده نیست، تدقیقات ایرانی کمتر لزوم ترجمه دارند.
۲ - این مقاله بیطرفانه نوشته شده است و تعصب ملیه را در
افکار نویسنده دخلی نیست ، درین ایام نظریات خالصه یافتن
از غنایم است .
۳ - فارسی برای اشعار لطیفه ، ولطافت تعبیر شهرت دارد
ولی معری را ببینید که در بعض تعبیرها از خیام کرده محققاً لطیف تر
نوشته است ، خصوصاً رباعی های که بالفاظ ذیل درین مقاله
آغاز میشود .
غیرمجد ، خفف ، اباتی
......

« ابوالعلاء المعری »
و
خیام مترجم آقای عبد الهادیخان
داوی

مثل مشهور فارسی است که آدم از آدم رنگ میگیرد. خیالات انسانی در دنیا بهمین
اصول ، تکامل کرده رفته است که یکشخص از افکار و آراء دیگران استفاده کرده ، به قوت
اختراعی خود ، فکر مذکور را ترقی میدهد
نیرنگی خیالات انسانی رنگارنگ است ، اگرچه همه یکرنگ انسانها هستند ولی مبداء
فیاض لیاقت دماغی و ذهنی همه را یکمقدار عطا نفرموده است ، فضلنا بعضکم علی بعض.
لهذا برای کم استعدادها موقع استفاده از آنانکه استعداد بیشتر را مالکند همیشه موجود است.

٣٤٨


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

امکان دارد که خیال واحد در دماغ چند نفر پیدا بشود ، اما طریقه های اظهار آنها یکی نبوده و ضرور مختلف خواهند بود ، هر کس يك خیال را بآن خوبی و خوشنمائی که یکصاحب استعداد فوق العاده تصویر میکند ، اظهار نموده نمیتواند . اگر کسی دیگر همان خیال را بعینه یا بتفاوت جزوی ( در ترکیب و طرز ادا ) اظهار کند به « سرقه » ملزم خواهد شد ، بشرطیکه بصورت یقین معلوم شود که این خیال را ازيك متقدمی اخذ کرده ولی اگر چنین قراینی موجود نباشد آنرا توارد باید خواند چنانچه تفتازانی میگوید :
حکم سرقه وقتی داده میشود که اخذ یکی از دیگر معلوم شود یا اینکه در وقت نظم کردن شعر قول ناظم سابق بیادش باشد ، یا او خود اقرار کند ، ورنه محض بجهت سابق بودن یکی و آخر بودن دیگر حکم سرقه نباید کرد چرا که توارد خاطر ( بلا قصد و اتفاق ) بسیار ممکن است و چون معلوم نباشد که ثانی از اول اخذ کرده است بهتر است که گفته شود : - که فلانی چنین گفته و فلانی ازو پیشتر همین مضمون را باین زبان ادا کرده بود ، فضیلت صدق را غنیمت باید دانست و از صدمه رساندن بدیگری خود را محفوظ باید داشت .
( مطول مطبوعه شاه جهانی )
( ٤٣٣ )
تصادم (۱) خیالات انسانها دلیل همرنگی تخیلات آنهاست اگر دقت کرده شود معلوم خواهد شد که هیچ سخنور از توارد محفوظ نمیاند ، آزاد بلگرامی میگوید :
اگر کسی بنظر تفتیش ملاحظه کند کم شاعری
را از توارد خالی یابد چه احاطه جميع
معلومات خاصه علم حضرت الهی ست تعالی شانه
خامه معنی نگار تیری بتاریکی می افگند چه داند که صید
وا رسته است یا بال و پر بسته .
( سرو آزاد ٦٩ )
(۱) بجای لفظ تصادم لفظ توافق یا توارد بهتر نیست ؟ ( مترجم )
٣٤٩


والاحضرت وزیر صاحب حربیه باصاحب منصبان رشید افغانی
( در موقع انداخت عسکری )


شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده (٢٥)

در عالم ادب و شاعری. التقاط یا انتحال خیالات در نظم نسبت به نثر بیشتر معیوب است
ولی اگر خیال يك شاعر را قصداً گرفته و آنرا بلندتر و بهتر ساختن مقصد باشد ، این عیب نی
بلکه دلیل لیاقت و مهارت است از وظایف دنیای ادب است که خیال يك شاعر مقدم را
با شاعر متأخر مقابله بنماید تا برای تحسین کلام (یعنی ترقی دادن زبان) . (مترجم)
عناصر ترکیبی آنرا تحلیل و انتقاد صحیح اجرا نموده بتواند.
مردم گمان میکنند که فن «مقایسه» و «انتقاد» شعر نیز از فیوضات مغرب است ،
حالا نکه در عربها این فن بسیار ترقی کرده بود. در ادبیات و خصوصاً در شاعری این
شعبه انتقاد اهمیت خاصی داشت چنانچه نقادان سخن برینموضوع کتابهای متعدد نوشته اند ،
و در اکثر کتب معانی ، بیان ، بلاغت و بدیع نیز انتقادات زیادی یافته میشود.
این بیان يك جمله معترضه بود ، سردست ما دو نفر شعرای نامور فلسفی عالم اسلام را
که بنام ابوالعلاء معری و عمر خیام شهرت دوام خود را بر جریدۀ ادبیات عالم ثبت نموده اند
مقایسه مینمائیم .
معری در ٤٤٩ وفات یافته است (١) ، و سال ولادت خیام ١١٠ و سنه وفات او
٥١٧ (٢) است ، یعنی در وقت وفات او ، خیام ٣٩ ساله بود ، معری شامی و خیام
خراسانی است ، اینهم معلوم شده است که در زمانه مذکوره شهرت ابو العلاء به عراق
و شام (٣) رسیده بود چنانچه يك سوانح نگار او مینویسد :
از معره گرفته تا به اواخر اندلس و خراسان شهرت او شایع شده بود (٤) لهذا قرين
قياس است که خیام شعر ابوالعلاء را در حین حیات یا متصل وفات او شنیده باشد و باینصورت
بلا واسطه رنگ سقط الزند ولزومات ابوالعلاء رباعیات عمر خیام را رنگ داده باشد.

(١) ابن خلكان جلد اول صفحة ٣٤
(٢) در تاریخ ولادت و وفات خیام اختلاف است ، درمآخذ معتبره ولادت او (٤١٠) و وفاتش
از ٥٠٨ تا ٥٣٠ مقرر کرده شده ( مجمع الفصحا و چار مقاله ) .
(٣) ابوالعلاء وما اليه صفحه ٢٠٢ طبع سلفيه مصر .
(٤) رسیدن شهرت او بعراق و شام مقصود صاحب مقاله نخواهد بود چه این وطن ابوالعلاء بود ،
شاید سهو قلمی است و مطلب خراسان است . (مترجم)

٣٥٠


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٢٦)

فکر مقایسه معری و خیام از همه اولتر بدماغ «سالون» مستشرق فرانسوی (که بنام
«شاعر نابینا» Lepetitaveugle بر احوال معری کتابی هم نوشته و بسال ١٩٠٤
در پاریس طبع شده است) افتاد، درین کتاب سالمون معری را پیشرو خیام Pcecursor
نشان داده است .
سالمون می پندارد که در تعریف «شراب ار غوانی» خیام همنوای معری است (۱)
ولی این خطای صریح است و پر و فیسر نیکلسن نیز این ادعا را قبول ندارد زیرا که اشعار
معری شراب را منفور میسازد، پر و فیسر مذکور مینویسد:
«اگر ما قبول کنیم که خیام در خیالات خود مشابه معری است پس باید این را هم قبول
کنیم که در تراجم انگلیسی رباعیات خیام شهادت کافی و معتبری برای مشابهت هر دو شاعر
موجود نیست، البته اینقدر گفته میتوانیم که بعض خط و خال حیات فلسفی هر دو شاعر
مشترك است و در لزومات معری بسیار جاهاست که بعض رباعیات خیام را به یاد می آرد. (۲)
غیر از سالمون، «امین ریحانی» نیز بعض اشعار معری را بنام رباعیات ابوالعلاء
در انگلیزی ترجمه کرده است مشار الیه در مقابل اشعار معری بعض رباعیات خیام را نیز
نقل کرده است که در ان ها وحدت خیال یافته و مطابقتی دیده میشود بنابرین خیام را پیرو
معری نشان داده است، چنانچه در دیباچه آن مینویسد:
من بآن مشابهتی که در خیالات خیام و معری
یافته میشوند اشاره میکنم، من بادلایل قبول
کرده ام که خیام مقلد یا شاگرد معری بود،
در و لادت خیام و و فات معری فرق زیادی
موجود نیست هردو در اواسط عصر یازده
گذشته اند (۳)
(۱) كتاب سالمون صفحه (٤٠)
(۲) ستیدئزان اسلامك پوتپری (٢٠٥)
(۳) رباعیات ابوالعلاء صفحه ١٨، ١٩، ديباچه .

٣٥١


شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده ( ۲۷ )

ولی امین ریحانی با وجود این مماثلت و مشابهت تسلیم نمیکند که خیام از معری سرقه کرده است
چنانچه مینویسد :
من نمیگویم که خیام سرقه کرده است من میگویم
بسی از خیالات ملحدانه خود را خیام از ابوالعلا
حاصل نموده است . (۱)
ادیب عیسائی مصر ودیع البستانی که رباعیات خیام را در عربی ترجمه کرده است ، با ریحانی
متفق است :
بعض مردم میگویند که طرز رباعیات خیام طرز لزومیات
معری است ، و خیام شاگرد معری و پیرو خیالات
اوست . در ین شبهه نیست که در کلام هر دو
مشابهت های واضح موجود است
لهذا وجود این احتمال ظاهر است زیرا خیام در
زبان عربی و علوم و آداب آن دستگاه کامل داشت
بلکه در عربی کتابها می نوشت و شعر می گفت
ولی برای ما مناسب نیست که باین شاعر فارسی
الزام سرقه از شاعر عربی وارد کنیم ، زیرا چیزی
که در هر دو مشترك است تصویر فطرت و استدلالهای
عقلیه اند که در قالب شعر در آورده شده اند ، از
قبیل استعارات و کنایات و خیال آرائی ها نیستند
که فخر آن بمتقدم راجع باشد و چون دلیل سرقه حکم
محض تقدم و تاخر زمانی است پس ممکن است معری را نیز
مقلد فلاسفة قدیمه خوانده از فضیلت معری کنیم . (۲)

(۱) ایضاً صفحة ١٩
(۲) مقدمه رباعیات عربی ۱۲ .

٣٥٢


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۲۸)

در رباعیات خیام ولزومیات معری امور مشترك حسب ذیل است :
(۱) موضوع سخن هردو حکمت واخلاق است .
(۲) هردواز آرایش وزیبایش دنیا بیزار وتعليم زهد و ترك دنیا میدهند .
(۳) هر دو از افکار حکمای یونان متاثرند .
(٤) هر دو مذهب را بمعيار عقل میگذارند .
(٥) عايد ببعض اعتقادات رنگ ملحدانه اظهار میکنند .
درین شبهه نیست که در رباعیات خیام همان روح دایر وسایر است که در هر صفحة
لزومیات معری دیده میشود ولی مسلم نیست که این را از معری اخذ کرده باشد . از مآخذ
معتبره سوانح خیام تاریخ الحکمای قاضی اکرم بن القفطی است مشارالیه مینویسد :
امام خراسان وعلامة عصر خود است ، علوم
یونانی را میداند واز پاکیزگی اعمال جسمانی
صفائی نفس انسانی میطلبد و بآن ذریعه به طلب
خدای واحد وجزا دهنده ترغیب میدهد
ومطابق قواعدیونانی ها حكم التزام سياست مدن
صادر میکند . (۱)
ازین تحریر معلوم شد که خیام عالم فلسفة یونان بود وغالباً از همین جهت است که اورا
يك رنگ الحاد داده است ، بقول بستانی بهتر است که بجای لزومیات معری جمهوریت
افلاطون را ماخذ خیالات خیام بدانیم .
اگر خیام افکارخود را از معری میگرفت باید یکی ازینهمه تذکره نویسان اشارة
با ينطرف ميكرد خصوص يك مؤرخ متجسس وفلسفی مزاج مثل ابن القفطی .
بهر حال ازین مسئله انکار ممکن نیست که در کلام هر دو مشابهت هائی موجود است ،
کلام های مشابه هر دورا برای مقایسه درج میکنیم .

(١) تاريخ الحكما ٢٤٤ طبع جرمنی

٣٥٣


شماره ( چهارم ) سال دوم

از اشعار فرا موش شده

( ۲۹ )

( ۱ ) معری .
غیر مجد في ملتي واعتقادی بعقیدۀ من نو حۀ غمناك و ترنم
نوح باك ولا ترنم شاد مسرور هیچ مجد و بزرگی ندارد
ابكت تلكم الحمامه ام غن آن کبوتر برشاخ شکستۀ (درخت)
ت على فرع غصنها المياد چه گر یست و چه نغمه خواند !
سقط الزند صفحه ۸۱
( مطبع هند مصريه )
خیام
آنرا که وقوف است بر احوال جهان شادی وغم ورنج برو یکسان دان
چون نيك و بد جهان بسر خواهد شد خواهی تو بدرد باش خواهی درمان
این بیت غالب نیز همین خیال را به پیرایۀ خاصی میگوید .
ايك هنگامه به موقوف هی گهرکی رونق رونق خانه مو قوف يك هنگامه
نو حۀ غم هی سهی نغمۀ شادی نه سهی است ، اگر نغمۀ شادی نباشد
نوحۀ غم هم کافی است .

( ۲ )
خفف الوطأ ما اظن اديم ال قدم آهسته گذار چرا که بخیالم ادیم زمین
ارض الامن هذه الاجساد غیر از همین اجساد از چیز دیگری
و قبیح بنا وان قدم العهد ساخته نشد است ، عیب است برای ما
و هو ان الآباء و الاجداد اگر چه از آرام کردن آبا واجداد ما
سقط الزند ( ۸۲ ) بسیار وقت گذشته باشد .
عجبا لنا ولمن مضى اقدامنا عجب است برای ما که قدم های خودرا
يمشين فوق جسومهم و الارؤس میگذاریم بر جانها و کله های آنانکه
و لسوف يفعله بنا من بعدنا گذشتند . عنقریب همین معامله با ما

٣٥٤


شماره (چهارم) سال دوم

مجله کابل

( ٣٠ )

ان المنون سهامها فی الاقوس
لزومیات جلد ٢

خواهند کرد که مرگ تیرهای خود را
در کمان دارد (حاضر کرده است)

خیام
(٤٢)

هر سبزه که بر کنار جوئی رستست
هان برسر سبزه پا بخواری ننهی

گوئی ز لب فرشته خوئی رستست
کان سبزه زخاک لاله روئی رستست

غالب
سب کہان کچه لاله و گل میں نمایاں هوگئیں (١)
همه کجا ؟ صرف یکقدری از انها برنگ لاله و گل
ظاهر شدند

خاک میں کیا صورتیں هونگی که پنہاں هوگئیں
چه صورتها در خاک پنهان شده خواهند بود؟

یا روح كم تحملين الجسم لا هيته
ابليته فاطرحیه طالما لبسا
ان كنت أثرت سكناه فخطه
فيما فعلت و كم من ضاحك عبسا
لزوميات ج ٢
( ٢٧ )

ای روح تاکی بار جسم را بیهوده خواهی
برد، دیر بست که پوشیدی و آزمودی
حالا بینداز .
و اگر سکونت را دران خوش کرده
خطا نموده ! ای بسا خنده کننده ها که
پیشانی شان ترش شده است .

خیام

ای دل ز غبار جسم اگر پاک شوی

تو روح مجردی بر افلاک شوی

(١) بخيال من رباعی ذیل خیام بسیار تر به رباعی های معری مشابه است .
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است
زنهار قدم بخاک آهسته نهی

گردنده فلك نيز بکاری بوده است
کان مردمک چشم نگاری بوده است

رباعی ذیل نیز در مضمون « احترام خاک پدران » با معری سخت شبیه افتاده :
این کوزه گران که دست در گل دارند
مشت و لگد و طپانچه تا چند زنند
سعدی نیز این مضمون را یافته

عقل و خرد خویش بران نگمارند
خاک پدران است چه می پندارند
که عیون است و جفون است و خدودست وقدود
( مترجم )

٣٥٥


شماره ( چهارم ) سال دوم
از اشعار فراموش شده
( ۳۱ )

عرش است نشيمن تو شرمت با دا
كائی و مقیم خطه خاك شوى (۱)
عيوبي ان سئلت بها كثير
اگر از عیبهای من می پرسی بسیار خواهی یافت
و اى الناس ليس له عيوب
كيست که از عیب خالی است
و للانسان ظاهر ما يراءه
یكی ظاهر انسان است که آنرا نشان
و ليس عليه ما تخفي الغيوب
داده میتواند ولي آنچه پوشیده است اظهار
لزومات ج ۱
نمی تواند.
(۷۳)
خیام
نا کرده گناه در جهان كيست بگو
آنكس كه گنه نكرد چون زیست بگو
( ٥ ) معری
خذ الآن فيما نحن فيه و خليا
از الآن که ما دران هستيم استفاده كن
غداً فهو لم يقدم و امس فقد مرا
فردا ئی كه هنوز نیامده و دیروزی را كه گذشت
لزوميات جلد اول ۳۸۸
بگذار .
خیام
روزی كه گذشت آن دگر یاد مكن
فردا که نیامده است فریاد مكن
بر نا مده و گذشته بنیاد منه
حالی خوش باش و عمر برباد مكن
( ٦ ) معری
هفت الحنيفه والنصارى ما اهتدت
مسلمين ترك دین كردند و نصاری هدایت
و يهود حارت و المجوس مضلله
نیافتند یهود حیران ماندند و مجوس گمراه شدند
اثنان اهل الارض ذو عقل بلا
اهل زمین دو قسم اند عقلای بی دین و متدینین
دین و آخر دين لا عقل له
بی عقل
لزومات ج ۲ ( ١٧٥ )

(۱) بخيال من مطالب رباعی معری وخيام مخالف هستند ، چه مقصد خیام تزكيه نفس و اعتلای
معنوی روح است ، چنانچه مقصد حافظ ازینب :
من ملك بودم و فردوس برین جایم بود
آ دم آ ورد درین دیر خراب آ با دم
همان است ولی معری تا بینا صرف ازطول حیات ملول گردیده است . ( مترجم )
٣٥٦


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٢ )

خیام (١)
جمعی متفکرند در مذهب و دین جمعی متحیرند در شک و یقین
نا گاه منادی برآید زکمین کای بیخبران راه نه آن است و نه این
شعرای عربی و فارسی ما از معشوقه قدم خود بنت العنب، هر کس به رنگی یادی میکند، شهرت باده پرستی خیام شرق و غرب را مست ساخته است، ولی معری که بعض مشابهت ها در فلسفه خود با خیام دارد درین خصوص - یعنی عشق با دختر رز - کامل مخالف خیام است، یا شراب در شعر معري بسيار تر است ولی همانطور که پروهی فی شقست مشهور امريكاً، جان پسي فوت، ياد ميكند معرى خرابيها و نقصهای عقلی و اخلاقی شراب را به کرات و مرات ذكر و اجتناب از ان را توصیه میکند، ( و این مطلب خود آنقدر مهم است که محتاج يك مقاله جداگانه است ) ولی گاهی آرزو میکند که کاش برای فراموش کردن غمها نوشیدن شراب را الله تعالی جایز میساخت.
(٧) معری
تمنت ان الخمر حلت نشوه ايکاش شراب برای نشه آور دن
تجهلني كيف الحمانت بى الحال جایز میبود تا فراموش من
دیگر دانید آنچه بر من گذشته است.
ايا تى نبي يحمل الخمر طلقه آیا پیغمبری که شراب را روا کند
فتحمل شيئاً من همومى و احزانى خواهد آمد ؟ شاید قدری از حزن های مرا
بردارد.

(١) بخیال عاجز این هر دو رباعی نیز هم مضمون نیستند، رباعی معری هریت مضمون علیحده است که یکی تأسف برضیاع دین حقیقی است، و بیت ثانوی از فرق دين وعقل حاکی حال آنکه مقصد خیام دیگر است که آنرا حافظ بالفاظ :
جنگ هفتادو دو ملت همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت در افسانه زدند
و عرفی بصورت
حرم جویان دری را می پرستند فقیهان دفتری را می پرستند
بیفکن پرده تا معلوم گردد که یاران دیگری را می پرستند
ظاهر نموده است

٣٥٧


والاحضرت شهزاده محمد ظاهر خان در موقع اهداف ( انداخت ) ماشیندار


شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده (۳۳)

(۱) ای ب بکشای بر من از رزق دری بی‌منت مخلوق رسان ما حضری
از باده چنان مست نگه‌دار مرا کز بی‌خبری نباشدم دردسری
غالب دهلوي :
می، می غرض نشاط هی کس رو سیاه کو کدام رو سیاه شراب را بخیال نشاط
اک گونه بیخودی مجھی دن رات چاهئی مینوشد؟ شبا روز را بايك گونه بیخودی
بسر كردن مقصد است
(۸) معری
ارواحنا معنا ولیس لنا بها حالا که ارواح ما با ماست ما بران علم
علم فكيف اذا حوتها الا قبر نداریم، وقتیکه قبرها بر آنها
لزومیات جلد اول احاطه کردند چه خواهیم فهمید؟
٢٦٤
خیام
دل سر حیات اگر کما هی دانست در موت هم اسرار الهی دانست
امروز که با خودی ندانستی هیچ فردا که ز خود روی چه خواهی دانست
از چند مثال فوق معلوم میشود که اثر خیالات فلسفیانه معری تا چه اندازه در رباعیات خیام موجود است، حتی توارد خیالات و یکرنگی تخیل بعضاً انسانرا فریب میدهد که این سرقه است علاوه برین اشعار اشتراکیاتی دیگری نیز در موضوعات کلام هر دو شاعر یافت میشوند، مثل بی‌ثباتی دنیا، جبریت، تعلیم اخلاق مذمت فقها و واعظین، آزاد خیالی مذهبی، وغیره.

(۱) رباعی ذیل خیام بیشتر موافق است، و به بیت نفیس غالب نیز نزدیکتر.
می خوردن من نه از برای طرب است نه ز بهر نشاط و ترك دين و اديبت
خواهم که دمی ز خویشتن باز رهم می‌خوردن و مست بودنم زان سبب است
(مترجم)

۳۵۸


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٣٤)

شعرای افغانستان
(٣)

نگارش آقای
سرور خان گویا

عهد چغانیان و آل زیار:
(دقیقی بلخی) اسم او بنابر قول تذکره‌ها محمد بن احمد یا محمد بن محمد بن احمد و یا منصور بن احمد و کنیه او یقیناً ابو منصور است صاحب مجمع الفصحا او را بلخی میداند، در اوایل زندگی مداح و شاعر امرای چغانیان (آل محتاج) بوده است چنانچه عروضی سمرقندی صاحب چهار مقاله در قصه فرخی مینویسد: چون خواجه عمید اسعد این قصیده شنید (اشاره بقصیده داغگاه است) حیران فروماند که هرگز مثل آن بگوش او فرو نشده بود جمله کارها فرو گذاشت و فرخی را برنشاند و روی به امیر نهاد و آفتاب زرد پیش امیر آمد و گفت ای خداوند ترا شاعری آورده‌ام که تا دقیقی روی در نقاب خاک کشیده است کس مثل او ندیده است و حکایت کرد آنچه رفته بود. ازین حکایت صریحاً معلوم میشود که دقیقی شاعر و مداح امیر ابوالْمُظَفَّر چغانی قبل از ورود فرخی بوده است علاوه برین فرخی در اولین قصیده‌اش در مدح این امیر گوید:
تا طرازنده مدیح تو دقیقی درگذشت زآفرین تو دل آگنده چنان کز دانه نار
تا بوقت این زمانه مرور آمدت نماند زین سبب گر بنگری زامروز تا روز شمار
هر نباتی کز سر گور دقیقی بردمد گر بپرسی زآفرین تو سخن گوید هزار
دقیقی در زبان فارسی از اساتید سخن محسوب است و بعضی قطعات او سرمشق استادان بزرگی از قبیل عنصری و فرخی و معزی بوده است.
دقیقی با دو نفر از امرای سامانی امیر سدید ابوصالح منصور بن نوح ٣٥٠ و امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور ٣٦٥ معاصر بوده و این هردو را ستوده است و بامر نوح بن منصور شهنامه به بحر تقارب اختیار کرده است ولی مجال اتمام آن نیافته پس از گفتن یک پاسه یا ٢٠ هزار ابیات منظوم در عین جوانی در سال ٣٦٨ یا ٣٧٠ بدست غلامی ترکی

٣٥٩


شماره ( چهارم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٣٥ )

نژاد مقتول گردید و این نامه نا گفته ماند و از منظومه وی جز ١٠٠١ بیت که فردوسی
در داستان گشتاسب وار جاسب در شهنامه خود نقل کرده است دیگر ابیاتی نمانده است
و از سایر اشعار او هم اندکی با قیست صاحب مجمع الفصحا بعضی از ان ها را ضبط کرده است .
سوانح مفصل زندگانی این استاد قیامت کار سخن در شماره ٤ و ٥ سال پنجم کاوه بقلم
محصل و شماره ٤ سال ٥ انیس بقلم دوست عزیز و نویسنده فاضل آقای م . غبار انتشار
یافته است . نمونه سخن .
در افگند ای صنم ابر بهشتی هوا را خلعت اردی بهشتی
چنان گردد جهان هز مان که در دشت پلنگ آ هو نگیرد جز بکشتی
ز مین بر سان خون آلوده دیبا هوا برسان مشك اندوده مشتی (۱)
بدان ماند که گوئی از می و مشك مثال دوست بر صحرا نبشتی
بتی رخسار او همرنگ یاقوت می بر گونه جامه . گشتی
جهان طاوس گونه گشت گوئی بجای نرمی و جای در شتی
ز گل بوی گلاب آید بد انسان که پنداری گل اندر گل سرشتی
قصیده در مدح ابوسعید مظفر چغانی :
پری چهره بتی عیار و دلبر نگار سرو قد و ماه منظر
سیه چشمی که تا رویش بدیدم سرشکم خون شده است و برمشجر
اگر نه دل همی خواهی سپردن بدان مژگان زهر آلود منگر
و گر نه بر بلا خواهی گذشتن بر آتش بگذر و بر درش مگذر
بسان آتش تیز است عشقش چنان چون دورخش همرنگ آذر
بسان سرو سیمین است قدش وليكن بر سرش ماه منور
فریش آن روی زیبا رنگ چینی که رشك آرد براو گلبرك تر بر
فریش آن لب که تا ایدر نیامد ز خلد آئین بوسه نامد ایدر
از ان شکر لبان است اینکه دایم گدازانم چو اندر آب شکر

(۱) حریر نازك .
٣٦٠


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )

از ان لاغر میان است آنکه عشقم چنین فربه شد است و صبر لاغر
به چهره یوسف دیگر ولیکن به هجرانش منم یعقوب دیگر
اگر بتگر چنان پیکر نگارد مر او آن خجسته دست بتگر
و گر آذر چنو دانست کردن درود از جان من بر جان آذر
مرا گوید ز چندین شعر شاهان ز چندین عاشقا نه شعر دلبر
بمن ده تا بدارم یادگاری بپرده چشم بنویسم به عنبر
بحلقه زلفك خویشش به بندم چو تعویذی فرو آویزم از بر
چو نام آن نگار آمد بگوشم فرو باریدم از چشم آب احمر
فرو بارید ابر از دیدگانم بران خورشید کش بالا صنوبر
همی بگریستم تاز اب چشمم چوروی یار من شد روی کشور
چو روی یار من شد هر گوئی همی عارض بشوید بآب کوثر
بکر دار درفش کاویانی بنقش ونی و کوفی سراسر
بپوشیده لباس فرودینی بیفگنده لباس ماه آذر
گل اندر بوستانان بشگفیده بسان گلستان باغ بربر
تو گوئی هر یکی حور بهشتی است بدست هر يك از یاقوت مجمر
سحرگاهان که باد نرم جنبد بجنباند درخت سرخ و اصفر
تو پنداری که از گردون ستاره همی باریده بر دیبای اخضر
نگار اندر نگار و لون درلون هزاران در شده پیکر به پیکر
بزیر دبية سبز اندر اينك ترنج سبز و زرد از بار بنگر
درخت سبز تازه شام و شبگیر که ماه از برهمی تابد براوبر
درخش میر بوسعد است گوئی فروزان از سرش بر تاج گوهر
( نقل از حواشی حدايق السحر طبع طهران مطبع مجلس )

فرخی سیستانی
اسم و کنیهٔ او را تمام تذکرهای فارسی متفقاً ابوالحسن علی بن جولوغ سیستانی

٣٦١


دره شاهی که دریای ارکنساس از بین آن عبور و در میدانها سرازیر
میشود ، از آثار انجنیری منحصر و بی نظیری که درین دره بنظر می آید تصویر
دورنمای پل مشهور و معلق است که یک خط ریل نیز در آن رفته است و کادر های
آهنی این خط در دوجانب دیوارهای سنگی دره نصب شده این پل معلق به
ارتفاع (۱۰۵۳) فت از سطح دریا بدو طرف دره ممتد گردیده طول این
پل شبکه دار یا طورمانند (۸۸۰) فت میباشد و بفاصله شش میل شهر کنیان
(از شهرهای امریکا) واقع است و این امتداد شش میل راه دارای هوا
و فضای نهایت دلکشی میباشد .


[BLANK PAGE]


شماره ( چهارم ) سال سوم شعرای افغا نستان ( ۳۷ )

نوشته اند و پدرش بقول صاحب مجمع از ملازمان در بار امیر خلف بن احمد
حکمران سیستان بوده است فرخی از ابتدای ایام جوانی بخط شعر و شاعری
افتاده به تحصیل علوم پرداخت و در علوم ادبیه کامل گشت موسیقی نیز بیاموخت
و در سیستان خدمتی یکی از دهاقین مینمود بنا بر پارة معاذر از ملازمت دهقان
سیستانی دلتنگ گردیده بدربار چغانیان رو نمود و بساختن دو قصیدۀ مشهوره
در مدح امیر ابوالمظفر چغانی منظور نظر امیر واقع شده بتوسط آن امیر در
غزنی بدر بار سلطان محمود زابلی راه یافت و مورد الطاف سلطانی واقع شده تا حدیکه
بعد از عنصری ملك الشعرای محمودی بر همه شعرای دیگر تفوق و برتری داشت و سلطان
روز بروز بر اجلال و حشمت او میافزود . خلاصه فرخی از شعرای زبردست زبان فارسیست
و اشعار او بهترین نمونه های بلاغت و خوبترین شهکارهای فصاحت ادبیات فارسی محسوب
است . رشید وطواط در حدایق السحر گوید سخن سهل ممتنع در عرب مخصوص ابوفراس
و در عجم خاصه فرخی است و بعضی متنی را در عرب ردیف فرخی دانسته اند صاحب چهار
مقاله میگوید : « طبعی بغایت نیکو داشت شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی » علی ای حال
وفات او در سال ٤٢٩ أواخر سلطنت مسعود غزنوی واقع شده است دیوان شعری او
دارای ۹ هزار بیت و بر مدایح سلاطین و بزرگان عصر مشتمل است کتاب باسم ترجمان البلاغه
که در صنایع شعری بوده هم داشته و تا وقت رشید وطواط آن کتاب در میان بوده و یکی
از ماخذ حدایق السحر بشمار آمده است و اکنون از میان رفته سوانح زندگی این شاعر
نیکو بیان سخت دلکش و گیرنده افتاده .
نمونۀ سخن :

با کار وان حله بر فتم ز سیستان با حلۀ تنیده ز دل با فته ز جان
با حلۀ بریشم ترکیب آن سخن با حلۀ نگار گر نقش آن زبان
هر تار آن برنج به آورده از ضمیر هر پود آن بجهد جدا کرده از روان
از هر صنایعی که بخواهی بر آن اثر وزهر بدایعی که بجوئی در ان نشان
نه حلۀ کز آب مز او را رسد گزند نه حلۀ که آتش دارد ورا زیان

٣٦٢


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۸ )

نه رنگ آن تباه کند تربت زمین
نه نقش او فرو سترد گردش زمان

بنموده نیز تعبیه در وي بيان حال
واندیشه را نیاز بر آن کرده پاسبان

هر ساعتی بشارت دادی مرا خرد
کاین حله من ترا برسانم بنام و نان

این حله نیست بافته از جنس حله ها
این را تواز قیاس دگر حله ها مدان

این را زبان نهاد و خرد رشت و عقل بافت
نقاش بود دست و ضمیر اندران میان

تا نقش کرد و بر سر هر نقش بر نوشت
تحمید بو المظفر شاه چغانیان

میر احمد محمد شاه سپه پناه
آن شهریار کشور گیر جهان ستان

گرد سرای اوست همه سیر آفتاب
سوی بقای اوست همه چشم آسمان

از بیم خویش تیره شود بر سپهر تیر
گر روز کینه دست برد سوی تیر دان

وای آنکه سر زطاعت او باز پس کشد
گردد سرش بمعرکه تاج سرسنان

روزی که سایه گردد بر تیغ او سپر
روزی که مایه گیرد از تیر او کمان

شیر درنده دیده فرو افگند زچشم
پیل دمنده زهره بر اندازد از دهان

بر پیل گرز او بسه پاره کند کر
برشیر تیغ او بدو نیمه کند میان

ای شاه شاهزاده و شاهی بتو بزرگ
فرخنده فخر دولت و دولت بتو جوان

جائی که بر کشند مصاف از برمضاف
و آهن سلب شوند یلان از پس یلان

از رویها بروید گلهای شنبلیذ
بر تیغها بخندد اغصان ار غوان

آن دشت را که رزمگه تو بر آن بود
دریای خون لقب شود و کوه استخوان

آنکس که روز جنگ هزیمت شود زتو
تا هست جامه گیرد ازو رنگ زعفران

روزی درخش تیغ تو بر آتش اوفتاد
آتش ز بیم تیغ تو در سنگ شد نهان

و اکنون چو آهنی زبر سنگ برجهد
آسیمه گردد و شود اندر جهان جهان

تا تو بصدر ملك نشستی قبادوار
هرگز براه نخشب و راه قبا دیان

بی سیم سائل تو نرفت آنچه قافله
بی زر زایر تو نشد آنچه کاروان

ای برهمه هوای دل خویش کامگار
وی برهمه مراد دل خویش کامران

ای خسروی که مملکت اندر سرای تو
آب حیات خورده بود زنده جاودان

٣٦٣


شماره (چهارم) سال دوم شعرای افغا نستان (٣٩)

من بنده را بشعر بسي دستگاه نبود زين پيش ورنه مدح تو گفتی ازین مهان
وا كنون كه دستگاه قوی گشت و دست نيز بی مدح تو مرا نه پذیرفت سیستان
راهی دراز و دور زپس کردم ای ملك تا من بكام دل برسيدم بدين مكان
بر آرزوی آنكه كنم خدمتت قبول امروز آرزوی دل من بمن رسان
وقتی نمود بخت بمن این در نشاط کز خرمی جهان نشناسد کس ازجنان
وقت بهار تازه و نوروز و دلفریب گشته همه زمین و هوا پر ز مشك و بان
تاج درخت باغ همه لعل گون گهر فرش سرای راغ همه سبز پر نیان
هر ساعتی سرشك گلاب از هوا چكد هر لحظة نسیم گل آید ز بوستان
فرخنده باد بر ملك اين روز گار عيد وين فصل فرخجسته و نو روز دلستان
تا این هوا بسيط بود این زمین بجای تا آن یکی سبك بود و اين دگر گران
ای طبع تو هوای دگر با هوا بباش وی حکم تو زمين دگر با زمين بمان

مرگ سلطان محمود غزنوی

شهر غز نین نه همان است كه من دیدم پار چه فتاده است که امسال دگرگون شد كار؟
خانه ها بینم پر نوحه و پر بانگ و خروش نوحه و بانگ و خروشی که کند روح فگار
مهتران بینم بر روی زنان همچو زنان چشم ها کرده ز خونابه برنگ گلنار
حا جبان بينم خسته دل و پوشيده سيه كله افگنده یکی از سر و دیگر دستار
با توان بینم بیرون شده از خانه بكوی بر در میدان گریان و خروشان هموار
خواجگان بينم برداشته از پيش دو دست دست ها بر سر و سرها زده اندر دیوار
عاملان بینم باز آمده غمگین ز عمل کار نا کرده و نا رفته بدیوان شمار
این همان لشکر باند كه من ديدم دی وین همان شهر و زمین است که من دیدم پار

٣٦٤


( ٤٠ )

شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل

مگر امسال ملك باز نیامد زغزا
کاشکی چشم بد اندر نرسیدی به امیر
رفت و ما را همه بیچاره و درمانده بماند
آه و دردا كه بيك بار تهی بینم ازو
آه و در دا که همه برهمنان همه هند
وای و دردا که کنون قیصر رومی برهد
میرمی خورد مگر دی و بخفت است امروز
دهل و کوس همانا که همی زان نزنند
ای امیر همه میران و شهنشاه زمان
خیز شاها که رسولان شهان آمده اند
خیزشاها که جهان پر شغب و شور شده است
خیز شاها که پدیدار تو فرزند عزیز
که تواند که برانگیزد ازین خواب ترا
خفتن بسیار ایشاه که خوی تو نبود
سفری داری امسال شها اندر پیش
شعرا را بتو بازار بر افروخته بود

دشمنی روی نهاده است برین شهر و دیار
آه ترسم که رسیده است شده زیر غبار ؟
من ندانم که چه درمان کنم این را و چه چار
کاخ محمودی و آن خانه پرنقش و نگار
جای سازند بتان را دگر از نوبه ( بهار )
از تکاپوی بر آوردن برج و دیوار
دیر برخاست مگر رنج رسیدش ز خمار ؟
تا نخسپد خوش و کمتر بودش بر دل بار
خیز و از حجره برون آی که خفتی بسیار
هدیه ها دارند آورده فراوان و نثار
شور بنشان و شب و روز بشادی بگذاز
بشتاب آمده بنمای مراو را دیدار
خفتی خفتی کز خواب نگردی بیدار
هیچ کس خفته ندیده است ترازین کردار
که مران را نه کران است پدید و نه کنار
رفتی و با تو بيك باره برفت آن بازار

خسروی سرخسی :
اسمش ابو بکر محمد ابن علی خسروی و مولد او سرخس هرات است عوفی او را حکیم میخواند صاحب سخن و سخنوران میگوید خسروی نخستین شاعر است که افکار فلسفی را با خیالات شعری مخلوط ساخت و بعد از و این طریقه پیروان بسیار پیدا کرد و شامل قسمت مهمی از اشعار فارسی گردید خسروی از شعرای آل زیار و با شمس المعالی قابوس مقتول ٤٠٣ وصاحب بن عباد ( متوفی ٣٨٥ ) معاصر بوده است و از شعرای معروف و مقتدر عصر خویش محسوب است و از اشعار او مقدار بسیار قلیلی باقی است .

٣٦٥


قرآن دستخطی حضرت امام حسن بن حضرت علی رضی الله عنهما
قرآن نامکملی در نود ورق بخط کوفی در پوست آهو در کتابخانۀ موزۀ کابل موجود است که این قرآن حاوی
سوره های مبارکۀ نحل ، اسری ، کهف بوده و منسوب بخط حضرت امام حسن است ، شیخ محمد
رضا خان مدیر موزه معلومات می دهد : این قرآن کریم در انقلاب سقوها پریشان و در دورۀ نادری
دستیاب گردید ولی متأسفانه نه ورق ازان با تصدیق خط شیخ بهاء الدین محمد آملی صوفی
معروف که در آخر قرآن نوشته واظهار کرده بود قرآن مذکور خط حضرت حسن
است ، مفقود گردید ، در عین حال زنکوگرافهای اوراق مذکوره و تصدیق
خط شیخ بهاء الدین محمد آملی که قبلاً برداشته شده بود خوشبختانه در موزۀ
کابل موجود است . این صفحه که درینجا زنکوگراف شده از اوراق
موجودۀ موزه و شامل چند آیت قرآن از سورۀ نحل است که از
( تحسبن الله غافلاً الخ ... ) تا کلمۀ ( فیقول الذ )
مرقوم میباشد .


شماره (چهارم) سال دوم ۞ مرگ سلطان محمود غزنوی ۞ ( ٤١ )

نمونه سخن:
ای بسا خسته كز فلك بيم بى سلاحی همیشه افگار است
وی بسا بسته كز نوائب چرخ بند پنهان و او گرفتار است
وی بسا کشتگان که گردون راست ندود خون و کشته بسیار است

بدیع بلخی:
اسمش ابو محمد بدیع بن محمد بن محمود و مولد او شهر بلخ است روزگار شاعری او در عهد چغانیان و یا طاهر بن فضل چغانی متوفی در ٣٧٧ كه خودش نیز شاعر بلند پایه ایست معاصر بوده است يك مثنوی بنام پند نامه انو شیروان باو نسبت داده اند و صاحب مجمع اکثر ابیات آن را در جلد اول مجمع الفصحا نقل كرده است علاوه بران تخلص او را سهواً بدایعی ضبط میکند.

نمونه سخن:
چه پوشی جوشن غفلت که روزی تو باشی تیر محنت را نشانه
امل با عمرت اندر نه بمعیار نگه کن تاکجا گردد زمانه
(نا تمام)

۞ منتخبات نفيسه ۞
مدینه طیبه
( على سا كنها افضل الصلوات و التسليم )

این بوی روح پرور از ان کوی دلبر است وین آب زندگانی ازان حوض کوثر است
ای باد بوستان مگرت نامه در میان ؟ وی مرغ آشنا مگرت نامه در پر است
بوی بهشت میگذرد یا نسیم دوست یا کاروان صبح که گیتی منور است
این قاصد از کدام زمین ست مشک بوی وین نامه درچه داشت که عنوان معطر است
برراه باد عود بر آتش نهاده اند
یا خود دران زمین که توئی خاک عنبر است ( طيبات سعدی )

٣٦٦


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

( منتخبات نفيسه )

نقل از الفاروق
مترجمه علیا جناب مرحوم

اقوال حضرت عمر فا روق رض
ما خوذ از اطواق الذهب علامه زمخشری
( مترجم فارسی منظوم محمد ابن عمرالرشيد الوطواط كاتب )
تفقهوا قبل ان تسود وا
پیش از کدخدا شدن از تحصیل علم فا رغ شوید
قطعه
علم آموز وا نگهی زن کن گر توئی طا لب نصاب علوم
را نکه اندیشه مصالح زن باز دارد ز ا کتساب علوم
من ذهب حيا.ه مات قلبه
هر که بیحیا ئی پیش گیرد دلش بمیرد
قطعه
مرد بی شرم مرده دل با شد از رسوم كرم ندا ند هيچ
هر كرا شرم رفت از ديده در دلش زندگي نما ند هیچ
ان العمل كثير فا نظر كيف تخرج منه
کارها بسیار است اما به بین که چطور از عهده کار بر آمدن میتوانی یعنی نشیب و فراز
کار را فکر کرده شروع کن
قطعه
ای که جوئی عمل همی نگر تا ز شاخ عمل چه خواهی چید
راه ا ندر شدن همی بینی راه بیرون شدن بیاید دید
لكل شئی شرف و شرف ا لمعروف تعجيله

٢٦٧


شماره ( چهارم ) سال دوم منتخبات نفيسه (٤٣)
هر چیز در نفس خود شرفی دارد و شرف نیکی در عجلت عمل است .
قطعه
هر چه اندر ممالك يزدان گشت موجود از کثیر و قلیل
هست هر چیز را ازان شرفی شرف خیر نیست جز تعجیل
افلح من حفظ عن الطمع والغضب والهوى نفسه
هر که خود را از غضب وطمع وهواى نفس بازگرفت فلاح یافت .
قطعه
هر که راه هوا وخشم و طمع بر دل و طبع نفس خویش بیست
برور و حضور و ناز رسید وز بلا و عـا و رنج برست
لا ينبغي لمن اخذ بالتقوى و تزين
بالورع ان يتواضع لصاحب الدنيا
اهل تقوی و ورع را خوشامد وتملق اهل دنيا بكار نیست یعنی
کسیکه متقی و پرهیزگار باشد او را چه حاجت که تملق دنیا داران بکند
قطعه
ای که ذاتت خزانه ورع است وی که شخصت نشانه تقوی است
خویشتن را خلف نباید کرد بهر آنکس که صاحب دنیا است
لاخير فيما دون الصدق من الحديث
در کذب وسخن دروغ خیری نیست
قطعه
در سخن راستی همی باید کار در تازه و کهن نبود
هر سخن کا ندران نباشد صدق هيچ خیر اندران سخن نبود
من كذب فجر و من فجر هلك
هر که دروغ گفت ارتکاب فجور کرد وهر که فاجر شد هلاك شد
٣٦٨


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٤٤)

قطعه
مرد پاکیزه نفس آن باشد که زبان از دروغ دارد باك
در دروغ است ارتکاب فجور در فجور است اکتساب هلاك
ينبغي للرجل ان يكون في اهله كا لصبي
فاذا التمس ما عنده و جد رجلا
مرد را باید که با اهل بیت خود مانند كودك زندگی کند یعنی بی تکلف
گذران کند اما در موقع طلب چیزیکه نزد اوست مردانه وار حاجت براری شان بکند

قطعه
باعیالان خود چو كودك باش جز بلطف و معاشرت مفزا
چون کنند از تو التماس آنگه مردی مردمی خود بنما.
ريحانة اشمها و عن قريب ولد بار ام عدو حاضر
يك چيز خوشبوی را بوی میکنم و در عرصه قلیل يك مولود مسعود خواهد گشت
یا دشمن مکار .

قطعه
بچه ریحان بود زاول عهد باز انسان شود به آخر کار
يا ترا دو ستی بود مشفق يا ترا دشمنی بود مکار
يا معشر القراء ار فعو رءو سكم
لا يزيد الخشوع على ما في القلب
ای گروه قاریان یعنی ای جماعه علماء وصوفیان سرها را بلند بگیرید زیرا خشوع بدل است
نه بزیر انداختن سرها ـ یعنی از سر بزا نو فرو بردن خشوع قلب نیفزاید .

قطعه
زاهدا سر بر آرو تازه بزی سیرت شاهدان چنین شاید
سر فرو بردنت بظاهر تو در خشوع دلت نیفزاید
حرفة يعاش بها خير من مسئلة الناس

٣٦٩


( ٤٥ )

شماره ( چهارم ) سال دوم منتخبات نفیسه

دست رنجی و محنتی که کفیل معاش یومیه بود از گدائی پیش مردم بهتر است یعنی از مزد
دست خود نان پیدا کردن بهتر است از دست حاجت پیش مردم دراز کردن و بران کفایت کردن
قطعه
حرفتی گرچه نيك مختصر است که بدان قوت روز بتوان ساخت
بهتر است از سوال صد ساله که بدان قوت عمر نتوان ساخت
ثلث خصال من لم يكن فيه لم ينفعه الايمان ـ (١) حلم يرد به جهل جاهل ـ (٢) و ورع
يحجزه عن المحارم ـ (٣) و خلق يدارى به الناس ـ هر که دارای این سه خصلت نباشد
ایمانش هیچ نفع نرساند ، (١) حلمی که باو تحمل جهالت جهال بتواند ـ (٢) تقوی
که مانع ارتکاب معاصی باشد ( ٣ ) خلقی که بوسيلة او با عموم خلائق مراوده بتواند .
قطعه
مرد را سود کی کند ایمان گرچه ایمان اوست بایسته
تا نباشد درو سه خصلت خوب ورع و خلق و حلم شایسته
اذا توجه احدكم فى الوجه مرات فلم ير خيرا فليدعه
کاری که مکرر بنا کامی انجامد تر کش اولی تر است ، یعنی اگر چندبار در کاری سعی کرده
شود و هر مرتبه نتیجه اش ناکامی باشد ترك آن کار بهتر است .
قطعه
هر که او بار ها بکاری رفت جست و زانکار هیچ نفع نیافت
دست زان مطلبش بیاید داشت روی زان مقصدش بیاید تافت
عليكم بالا بكار فانهن اشد حباً و اقل خبأ
باید که زنان بکر را نکاح کرده باشید زیرا که زنان باکره خیلی محبت میکنند و خیلی
کم مکر میکنند .
قطعه
تا توانی مخواه جز زن بکر تا نمانی بداغ محنت در
بکر را دوستی بود افزون بکر را گر پزی بود کمتر

٣٧٠


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )

من عرض نفسه للتهمة فلا يلومن من اساء به الظن
هر که از محل تهمت اجتناب نورزد مردم را به بدگمانی در حق خود ملامت نکند.
اینکه هستی بموقف تهمت تا نگردد عفاف تو معلوم
گر برد عاقلی گما نی بد در تو نبود بنزد عقل ملوم
لا تبغضوا الله الى عباده
علما وقاریان را باید که در وعظهای خود در صفات جباری و قهاری ذات باریتعالی مبالغه نکنند و در دل مردم نفرت پیدا نکنند و وظائف و اوراد طولانی مردم را تلقین نکنند تا که در دل مردم از عبادت الهی نفرت پیدا نشود. در حضور خدا وند عبادت کم با حضور دل بس میکند.
قطعه
هر امامیکه هست پیش نماز هم مذکر اگر نه اند احمق
هر دو موجز کنند تا ندهند خلق را نفرت از عبادت حق
العبد اذا توا ضع لله رفع الله حكمة
هر که با بندگان نظر به رضا جوئی حقتعالی تواضع کند خدای کریمش سرافرازی دهد – یعنی تواضع برای خشنودی خداوند موجب سرافرازی و عزت است.
قطعه
از براي خدای با خلقش در تواضع فزا و لطف نما
که خدا یت بزرگوار کند چون تواضع کنی برای خدا
العبد اذا تعظم وعد اطواره نهضه الله الي الارض
چون شخصی به تکبر سر افرازد خداوند بی نیازش بخاك ذلت فرو نشاند.
هر که چون دولتش بدست آید با خلائق تكبر آغارد
باز گیرد خدا از و دولت پس زجاهش بچاه اندا زد
ایا کم و نومه الغداة فأنها منجرۃ مجفرة
از خواب صبح مدام پرهیز داشته باشید زیرا موجب کنده ذهنی و قاطع قوای

۳۷۱


شماره (چهارم) سال دوم منتخبات نفیسه (٤٧)

رجولیت است - یعنی از خواب قبل از چاشت به پرهیزید زیرا که دردهان بوی بد پیدا
میشود و در قوهٔ رجولیت ضعف می آرد.
قطعه
دست از خواب بامداد بدار که حلاوت زجان تو ببرد
بیخ نسل از نهال تو بکند بوی خوش ازدهان تو ببرد
کذب بکر و بخل تمیم
قبیلهٔ «بکر» در «عرب» به کذب و قبیله «تمیم» به بخل شهرت دارد. اهل «عرب» را باید که
بر قول «بکر» اعتماد کم کنند و از «تمیم» امید مروت قطع کنند. و کسیکه این هر دو عادت
ذمیمه داشته باشد زنهار دوستی را نشاید.
قطعه
هست «بکر» و «تمیم» را ز «عرب» کذب و بخل آن دو هست وصف ذمیم
آه زان سفله که مجتمع است نزد او کذب «بکر» و بخل تمیم
لا حلم احب الي الله من حلم امام عادل ورفقه
ولاجهل ابغض الى الله من جهل امام جابر وخرقه
امیری و پادشاهی که عادل و حلیم باشد نزد خدا یتعالی محبوب ترین خلائق است و امیری
که جاهل وجابر باشد نزد باریتعالی مبغوض ترین بندگان است.
قطعه
نیست نزد خدای عز وجل هیچ خصلت چو بنگرد عاقل
بدتر از جهل و الي جاهل بهتر از حلم والی عادل
ما ولی احد الاحام على قرابته فرعى في غيبته
هر کسیکه بمرتبه ولایت و حکومت فایز گردد باید که برخویشاوندان خود مهربان بود
و در غیاب شان هم حقوق خویشی وصلهٔ رحم را مراعات کرده باشد.
قطعه
هر کرا دولتی بدست آمد لازم است این وظیفه اش ز نخست

۳۷۲


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )

غم خویشان خورد ز اول عهد باز باید بحست کار درست
اذا رايتم القارى يحب الاغنياء فهو صاحب الدنيا
وقتیکه عالمی را به بینید که با توانگران الفت دارد پس او را از اهل دنیا یعنی دنیا
پرست باید شمرد .

قطعه
زاهدان را بصدق باید بود از وداد توانگران يك سو
هر که حب توانگری جوید نیست زاهد که هست دنیا جو
اذا رايتموه يلزم السلطان من غير ضرورة فهو لص
شخصیكه با سلطان بی ضرورت مصاحبت و ملازمت پیش گیرد دزدش باید پنداشت

قطعه
زاهدی کوست همنشین ملوك بی ضرورت نه طالب مزد است
او نه صادق که فاسق رند است او نه صائم که خائن و دزد است
لا تكر هوا فتيا تكم على الرجل القبيح فانهن يحببن ما تحبون
دختران و خواهران خود را بمناکحت با آدم بدگل مجبور نکنید زیرا
آنها نیز آنچه شما دوست دارید همان را دوست دارند

قطعه
گر دهی دخترک بشوهر زشت به ستم زان فساد افزاید
دخترك آدمی است او را نیز چون تو همخوا به نکو باید
قن ما اد برشي فاقبل
چیزی از دست رفته باز کمتر بدست می آید یعنی دولتی
که از دستت رفت باز بدست آمدنش از جمله نوادر است

( باقی دارد )

۳۷۳


شماره ( چهارم ) سال دوم سلطان محمود زابلی ( ٤٩ )

نقل از زين الاخبار گردیزی
تالیف در قرن پنجم هجری صفحهٔ
٨٠ تا ٨٥ منطبع برلین ١٩٢٨
مسیحی .

سلطان محمود زابلی و مسافرت درماورای جیحون »

و اندر سنه اربع عشر و اربعمائه بفرمود ( سلطان محمود ) تا لشکر را تعبیه کردند پنجاه و چهار هزار سوار آمد که بدست شاه بهار بعرض گاه حاضر آمدند بیرون از سوارانی که باطراف مملکت بودند و شحنگان نواحی بودند و هزار و سه صد فیل با برگستوان و آلت تمام بشمار آمد که اندرین تعبیه آمده بود . و ستور را از اشتر و اسپ خود قیاس نبود . وچون سنه خمس و عشر واربعمائه اندرآمد امیر محمود رحمة الله قصد بلخ کرد که آنجا شود و زمستان بباشد وچون به بلخ رسید بهروقت متظلمان علی تکین از جانب ما وراءالنهر بنزديك وى همي آمدند و از علی تگین تظلم هميكردند كه ناروائیهای بسیار میکند و مردمانرا همی بدرد دارد و بر رعایا و اهل صلاح وی رنج است . و چون تظلم بسیار شد امير محمود قصد کردکه آن جست ( كذا ) بكند و آن مسلمانان را از آن رنج و بلا برهاند و نیز آرزوش بود که از جيحون گذاره شود و آن دیار را مطالعه کند و اندر آن تدبیر ایستاد وگفت اگر بکشتی بگذریم باشد که خللی اوفتد ( ورق ١٢٣ ب ) و چندگاه اندر آن بود تا آلت آن بساختند و آنچنان بود که بفرمود تا زنجیر های سطبر ساختند نر و ماده هر يكي مقدار دو ارش وسه ارش و همهٔ زنجیرهارا اندر چرم گاو گرفت وكشتيها بياورند و اندر عرض جيحون بر یکدیگر ببستند بدان زنجیر های نر وماده وبر قرینهای که اندر کشتیها تركيب کرده بودند و از سیستان لیفهای قوی آورده بودند چنانكه هر لیفی را اشتری بر داشته بود و بدان لیفها کشتیها را نیز ببستند و تجویفهای کشتی را بحشو بيا گندند چنانکه

٣٧٤


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )

سوار و پیاده واشتر و استر و خراسان بر آنجا بتوانست گذشت و پس لشکر را برین
پل گذاره کرد و خود گذاره شد و چون خبر یمین الدوله بما وراء النهر رسید هر آهن اندر
اهل آن دیار او فتاد و ملوک آن دیار متحیر شدید ، اول کسی امیر چغانیان بود که بخدمت
ا و آمد با همه لشکر خویش و خود را عرضه کرد و خدمتی که توانست بکرد و پس
خوارزم شاه حاجب التونتاش با همه لشکر خویش بنزديك امیر محمود آمد . و پس
امیر محمود بفرمود تا سرای پرده بزرگ بزدند چنانکه ده هزار سوار را اندر آن
سرای پرده جای بود و یکی سرای پردۀ دیگر خاصه او را از دیبای شستری لعل
بزدند و ستاره او و خر پشته از دیباج نسج . پس فرمود تا لشکر را تعبیه کردند
میمنه و میسره و قلب و جنا حین بساختند و فرمود تا زراد خانه اندر فضای هر تعبیه
( ورق ٣٤ ) آ ) بداشتند و فیلان با برگستوان و پا لان بستانیدند ( کذا ) و پس
فرمود تا بیکبار بوق و دبدبه و دهل و طبل بزدند و بر پشت فیلان تهالی و آئینه فیلان
و مهره سپید و سنکه و شدف و مخنور بزدند و جهان از آواز ایشان کر خواست گشت .
و مردمان مدهوش گردیدند و هر کس که از ترکستان و ما وراء النهر اندر آن لشکرگاه
حاضر بودند زهره شان بخواست کفید .
ملاقات یوسف قدر خان با سلطان محمود رحمها الله
چون قدر خان که سالار همۀ ترکستان بود و خان بزرگ او بود خبر یافت از گذاره
شدن یمین الدوله از جیحون ، از کاشغر برفت وقصد التقاء امیر محمود کرد که تا بیاید و باوی
دیدار کند . و عهد تازه کند پس از کاشغر برفت ، سوی سمر قند آمد و از آنجا پیشتر آمد
بر سبیل صلح و دوستی تا بيك فرسنگي سپاه امیر محمود رسید و آنجا فرود آمد و سرای پرده بفرمود
تا بزدند و رسولان بفرستاد و امیر محمود را رحمة الله از آمدن خویش خبر داد و اشتیاق نمود
بدیدار او . امیر محمود همچنان جواب نیکو داد و جای مسما کرد که آنجا دیدار کنند ، پس
امیر محمود رحمة الله با سواری چند و قدرخان با سواری چند آنجا آمدند و چون یکدیگر را
بدیدند هردو پیاده شدند . و امیر محمود رحمة الله یکتا گوهی بیش بها با دستار چه بخزینه دار
داده بود فرمود تا در دست قدرخان داد ، و قدرخان همچنین گوهری آورده بود از رعب

٣٧٥


( ٥١ )

شماره ( چهارم ) سال دوم

سلطان محمود زابلی

وفزع كه بدو رسید فراموش كرد وچون از پیش محمود باز ( ورق ١٢٤ ب ) گشت یادش
آمد ، بدست كس خویش بفرستاد وعذر خواست و باز گشت و چون روز دیگر بود
امیر محمود رحمة الله بفرمود تا خیمهٔ بزرگ از دیبای منسوج بزدند و كار بساختند میزبانی را
ورسول فرستاد و مر قدرخان را مهمان خواند .

صفت مجلس ومهمانی - وچون قدرخان بیامد بفرمود تا خوانی بيا راستند هر چه
نیکوتر و امیر محمود رحمة الله باری بهم دريك خوان نان خوردند وچون ازخوان فارغ شدند
بمجلس طرب آمدند و مجلس آراسته بود سخت بدیع از سپر غمهای غریب ومیوه های لذیذ
وجواهر گران مایه ومجلس جامهای زرین وبلور و آئينهای بدیع ونوا در چنانجه قدرخان
اندر آن خیره ما ند وزما نی نشستند وقدرخان شراب نخورد از آنچه ملوك ما وراء النهر
را رسم نیست شراب خوردن خاصه آن ملکان ترکان ایشان ( كذا ) و زمانی سماع
شنیدند و برخاستند پس امیر محمود رحمة الله بفرمود تا نثاری كه بایست حا ضر كردند
از اداتهای زرین وسیمین و گوهر های گرانمایه و طرا يفهای بغدادی وجا مهای نيكو
وسلاحهای پیش بها واسپان گران بها باستامهای زرین وبمصای مرصع بجواهر وده ماده فیل
باستامهای زرین و بعصا های مرصع بجواهر ، اشتران بردعی با هراها بزر وهود جهای
اشتران باكهرها وماههای زرین و سیمین وجلاجل وهود جهای از دیباج منسوج و نسج
وفرشهای گرانمایه از محفور بهاء ارمنی وقالي هاء اويسي ( ورق ١٢٥ آ ) وبوقلمون ودستهای
منسج و منسوج وطبرهای معلم مور و تیغهای هندی وعود قمارى وصندل مصغري وعنبر
اشهب و گوران ماده و پوستهای پلنگ بر بری وسگان شکاری و چرغان و عقاب شكوه داده
بر کلنگ و آهو و نخجیر ومرقدرخان را با عزاز و اكرام باز گردانید و او را لطف بسیار
كرد و عذر خواست و چون قدرخان بلشکر گاه خود رسید و آن چندان چیز از طرايف
و متاع و سلاح و مال بدید متحیر گشت و ندانست كه مکافات آن چگونه کند پس بفرمود
خزینه دار را تا در خزینه بگشاد و مال بسیار بیرون آورد و بنزديک امير محمود فرستاد
با چیز های که از ترکستان خیزد از اسپان نيك باثار و آلت زرین و غلامان ترك باکمر

٣٧٦


شماره (چهارم) سال دوم مجلۀ کابل (٥٢)

و کیش بزر و بازو شاهين و مویهای سمور و سنجاب و قاقم و روباه و اداتها ساخت از پشت
و دو میشۀ ختو و طریف و دیبای چینی و دار خاشاک چینی و آنچه بدین ماند و هر دو ملك
از يكديگر جدا شدند برضا و صلح و نیکوی. و چون علی تگین خبر یافت بگریخت و اندر
بیابان شد و امیر محمود صاحب خبران نصب کرد از جهت علی تگین را ، پس خبر آوردند
که اسرائیل بن سلجوق بجای پنهان شده است و يمين الدولة کسان فرستاد تا او را از آنجا
بیرون آوردند و سوی غزنین بفرستاد و از آنجا سوی هندوستان فرستاد او را ، تا آخر عهد
آنجا بود . پس خبر آوردند که عیال و بنه علی (ورق ١٢٥ ب) تگین بر اثر او همي اندر
بیابان بخواهد شد ، امیر محمود رحمة الله مرحاجب بلکاتگین را بطلب ایشان بفرستاد ، او برفت
و حیلتها کرد تازن و دختران و بنۀ علی تگین را بدست کرد و پیش امیر محمود آورد و این
اندر سنه ست و عشر و اربعمائة بود .

دیده اعتبار
گر هر دو دیده هیچ نه بیند «باتفاق بهتر ز دیدۀ که نه بیند خطای خویش
چاه ست و راه و دیدۀ بینا و آفتاب تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش
( سعدی )
خلوت
در هجوم کارهای ملك و دين یکز مان با خویشتن خلوت گزین
هر که یکدم در کمین خود نشست هیچ نخجیر از کمند او نجست
( اقبال )
شعر و سوز
قول مطبوع از درون سوزناک آید که عود چون همی‌سوزد جهان ازوی معطر میشود
آب شوق از چشم سعدی میرود بر دستخط لا جرم چون شعر میآید همه تر میشود
( طیبات سعدی )

۳۷۷


شماره (چهارم) سال دوم ۞ فرمان سلطان غیاث الدین بلبن ۞ ( ٥٣ )

نمونه طرز نگارش تخمیناً
هفتصد سال قبل افغانستان
که از دربار سلطان غیاث الدین
بلبن پاد شاه افغا نستان
امر به تحریر آن رفته

نقل از صفحه ٢٤٣ کتاب
(فرامين سلطانى) منطبعه
(پر ننتنگ ورکس) سال
١٣٤٤ هـ دهلى

فرمان سلطان غیاث الدین بلبن

اسمه اعلى وحده اولى

الواثق بتائيد الرحمن ضیاء الد نیا والدين ابو المظفر سلطان
غیاث الدین يا ايها الذين آمنو اطيعوالله و اطيعوا لرسول
واولى الامر منكم ابو الظفر غیاث الدین محمد پادشاه غازی سنه احد
بعرض اشرف اعلی رسید چون که سیادت و نقابت نجابت و صفوت دستگاه خواجه
حیدر موازی چهار جریب زمین سکنی در بلدة مفاخر دار الخلافه دهلی در قبض و تصرف
مالکانه خود دارد و با او لاد صلبی خویش در انجا آباد است در ينولا اراضی مذکوره
درون احاطه قلعه ظفر اثر محوط گشته لهذا حكم جهان مطاع آفتاب شعاع شرف نفاذ
یافت که اراضی مسطوره از محل قدیم بدستور سابق در قبض وتصرف مشار اليه مقرر
و مسلم باشد تا که مومی الیه با فرزندان موطن مستقل دانسته پشت بپشت وظهر بظهر
وبطن ببطن بمحل آباد باشد و احدی بعلت انتقال محال وبجميع تکالیف دیوانی و مطالبات
سلطانی مزاحمت نرساند و هر قومی را که او آباد سازد ارباب امور سلطنة در کار
پردازان ریاستهای هند از عهدهٔ آنها معاف دارند الزمست که متصدیان حال و استقبال
در استمرار این حکم عالى تخلف و انحراف نور زند تحرير في السابع شعبان سنه الرابع
جلوس مطابق سنه احد وسبعون و ستمائت هجری .

٣٧٨


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )

« رباعیات »

دل میبرد از دست بهار کابل گل ریخت سعادت بکنار کابل
زین خسرو نادری که دارد افغان مشهور جهان شود دیار کابل

كودك منشان شیر و شکر میخواهند دنیا طلبان لعل و گهر میخواهند
اهل خرد و کمال و دانش بجهان عقل و ادب و علم و هنر میخواهند

هر مملکتی که اهل کاری دارد از حادثه دهر حصاری دارد
گو ناز کند که ناز برداری هست گو غم مخورد که غمگساری دارد

راحت نبود هنر نیندوخته را حسرت باشد علم نیاموخته را
از حلم فسرده ساز کانون غضب آبی بزن این آتش افروخته را

نی علم و هنر دگر چه خواهی کردن جز خاک بسر دگر چه خواهی کردن
نی حرف شنیدن و نه صنعی دیدن ای کورای کرد گرچه خواهی کردن

خوبست بهار و موسم گل خوبست در صحن چمن چه چه بلبل خوبست
امروز که فضل نو بهاران وطن اشعار من و صفحه کابل خوبست

بلبل همه دم صحن چمن میخواهد هر جا که غریبی است وطن میخواهد
چون شمع هر انکه طبع روشن دارد طرح سخنی در انجمن میخواهد

خوبست که علم و ادبت کار بود از جهل بدت ننگ بود عار بود
افسوس کند بعمر اگر پیر شود هر تازه جوانی که زیانکار بود

هر مملکتی راست نگهبان عسکر هر ملك و وطن جسم بود جان عسکر
اما ز شجاعتی که دارد ذاتی بالطبع بود ملت افغان عسکر

۳۷۹


شماره ( چهارم ) سال دوم رباعیات ( ٥٥ )

خوبست بروز گار کاری کردن خدمت زنی ملك و دیاری کردن
باید بمعا رف وطن کوشیدن شرط است باین شیوه قراری کردن
آن گل طلب ایدوست که بی خار بود آن گنج نکو بود كه بی مار بود
آن نوش طلب کند که بی نیش بود هر کس که بروزگار هشیار بود
ای کار تو صدق نیست کاری به ازین عرفان طلبی نیست شعاری به ازین
بنموده قرار علم و اخلاص عمل خوش یاد دلت نیست قراری به ازین
ای بوده بدنیا غم دینت خوبست ای نور دو دیده این چنینت خوبست
سر بر فلك از غرور و نخوت مفراز چون خاك شوندهٔ زمینت خوبست
از کف ندهی جان برادر فرصت کز هر چه بروز کار بهتر فرصت
تا فرصت هست در هنر کوش و کمال فرصت چو رود بکاست دیگر فرصت
شد پیشه کار دار رشوت خوردن عام است بهر دیار رشوت خردن
رشوه خورد و روزه هنوزش باقی شرم است بروزه دار رشوت خوردن
ای وقت زدست داده غم باید خورد اینست غذا که بیش و کم باید خورد
ای هیچ نیا موخته عمرت سپری جز مرگ علاج نیست سم باید خورد
بگذشت خزان و نو بهاران آمد شد سرو علم الی بگلستان آمد
از فرط نشاط و شاد مانی و طرب بلبل بچمن بشو رو افغان آمد
شد خوشتر و بهتر و نکو تر کا بل باز آی و ببین جان برا در کا بل
تعمیر جدید کرد و ترمیم قدیم آن کابل ما شد است دیگر کابل
صحرای وطن خوشست و کهسار وطن دانند چو سلسبیل انهار وطن
در چشم وطن پرست ملت پرور بهتر ز گل غیر بود خار وطن
دانا بکمال و سفله بامال خوشست هر کس که نظر کنی بهر حال خوشست
کا بل نازان بطبع مستغنی خویش ایران و بهار و هند و اقبال خوشست
باقی دارد

۳۸۰


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )

مشاهير

« خواجه انصار يا پير هری »
بقلم ميرصاحب گازرگاه شريف
از هرات
جناب پير هرات خواجه عبدالله انصاری قدس سره مناقب و مزايای لازمی و متعدی آن بزرگوار در مدونات علماء سلف و جمهور مشايخ متقدمين و متأخرين متفق عليه است و مصنفات عديده آن بزرگوار بعضی به طبع رسيده مانند ( کنز السالکين ) در اخلاق و ( منازل السائرين ) در علم تصوف و بعضی منحصر برساله های قلمی مانده است و از اجل مصنفات شان تفسير کشف الاسرار است تفسير مذکور باسره ديده نشده است يکپاره آخر ازان که بمطالعه خادم مزار مبارک ممدوح رسيده و از تعداد سور آن استنباط ميشود که مفسر قدس سره متعلقات هر سوره را از سور تفسير خويش منقسم و متخصص بسه نوبت مقرر داشته اند اول ترجمه فارسی تحت اللفظ بمثابه تفسير جناب ملاحسين رحمه الله تعالی دوم استيعاب آن بر اخبار و احاديث مرفوعه مبينه آيات کريمه بانضمام قواعد عربيه نحويه آن سوم حاوی است بر مواعظ و نصايح مفيده و مقالات مسجع و موزون اخلاقيه وفات جناب قدس مآب ممدوح بمدلول رباعی آتی مستخرج از لفظ ( مات ) است که ( ٤٨١ ) قمری باشد :
آن خواجه که در صورت و معنی شاه است واز سر حقيقت دو کون آگاه است
از روی حساب جمل اردا ني ( مات ) تاريخ وفات خواجه عبد الله است

٣٨١


( نمونه گچی )
( مسجد الحمرای غرناطه )
نمونه از گچ با منتهای صنعت از یکقسمت منظره خارجی مسجدالحمرای غرناطه ساخته
شده و بطور چوکات در موزه کابل موجود است که از خلال رواق های دوگانه او یکقسمت
منظره مرسومه آنجامع مشهور پدیدار است .


[BLANK PAGE]


شماره ( چهارم ) سال دوم خواجه انصار یا پیر هری ( ٥٧ )

و در سنه ٨٥٩ خاقان سعید شاهرخ شاه مزار آن بزرگوار را بعمرانات بی عدیله مانند بقعه ها و تکایا و ایوان رفیعه و حوض ها و مساجد الحاق نموده است و يك لوح مرتفعی که در ستایش آن لوح جناب مولوی عبدالرحمن جامی انشاد نموده اند که میلی سر مزار پر انوار او کشد - زوار را بدیدۀ دل کحل انتباه - منصوب و اقامه کرده است و این بقعۀ مبارکه محط رحال و مخیم آمال و پناه گاه اهالی معرفی شده است چنانچه مولوی صاحب جامی بتایید این مدعا میفرمایند .
بندد بروی خود همه درهای حادثه هر کس که آورد بحریم درش پناه
جامی حریم کعبۀ هر حاجت این در است روی دعا بکعبه کن و حاجتی بخواه
اينك خادم مزار موصوف تيمناً رشحۀ از دریای فضایل و فواضل و برخی از حالات آن بزرگوار اعتراف و بافاضۀ هیئت انجمن ادبی شکر الله تعالی سعی با نیه اتحاف نمودم و در آتیه از هدایای علمی و اخلاقی حسب مقدور خویش افتخارا بآن انجمن عليه تقدیم خواهم داشت انشاء الله تعالي

غض ابصار
جهد کردم که دل بکس ندهم چه توان کرد با دو دیدۀ باز
زینهار از بلای تیر نظر که چو رفت از کمان نیاید باز
مگر از شوخی تدر وان بود که فرو دوختند دیدۀ باز
طیبات سعدی
ازین بیمار چشمان بلا خیز طبیب مهربان فرمود پرهیز
غلیمت
دل از خوبان بی پروا نگهدار حریمش جز به او دادن حرام است
اقبال

٣٨٢


( ۵۸ ) مجله کابل شماره (چهارم) سال دوم

اجتماعیات

«نگاهی به مانچوریا»
تحقیق آقای مولوی محمد یعقوبخان
ترجمان انجمن ادبی

چند ماه پیش در مشرق اقصی ابرهای محاربه فضای ما نچوریا را فرا گرفته و انظار عالم را با تشویش زیاد به نتایج و خیم آینده جلب نموده بود - بالاخره جنك بزودی باختتام رسیده و مانچوریا از سلطنت چین مجزا و ظاهراً دارای يك پادشاه مستقلی گردیده و استقلال خود را رسماً اعلان نمود.
مانچوریا نام مملکتی است که بشمال مشرق چین خاص واقع و مساحت آن (۳۸۲۰۰۰) مربع میل و تخمیناً یکنیم چند مملکت افغا نستان است، وقتیکه دول اروپائی باچین روابط تجارتی را آغاز نمود خاندان مانچو ( ١٦٤٤ - ۱۹۱۱ ) بر سلطنت وسیعۀ چین حکمرانی میکرد - و باید دانست که مانچوریا مسکن آبائی خاندان مذکور بود و از روز غلبه و استیلای مانچو با چین الحاق یافته است - قبل از اعلان، استقلال، بنام «سه ایالت مشرقی» (فنگتین و یا شنگ کنگ، کیرین، هیلنگ کیانگ) مشهور بود.

تاریخ مختصر ما نچوریا
مانچوریا در تاریخ چین از زمانهای بسیار قدیم نمایان وحصۀ مهمی را داراست در ازمنه سابقه ریاستهای متعدد تیولی از خاندان چوبريك قسمت مانچوریای

۳۸۳


شماره (چهارم) سال دوم نگاهی به مانچوریا (٥٩)

جنوبی قابض و حکمران بودند - و وقتاً فوقتاً خاندانهای قوی تر چینی
بر حصص مذکوره دست تعدی دراز میکردید - منجمله ریاست های بومی مانچوریا مشهور
ترین خیتانها بودند که در قرن دهم میلادی ازین قوم خاندانی موسوم به لیاو زمام
ریاست در دست گرفت و آنها نه فقط بر قسمت مانچوریا حکمرانی میکردند بلکه
قطعات «منگولیا» و «چهلی» را نیز در تصرف خود آورده بودند - در قرن دوازدهم
قوم «نوچن» خیتانها را بر انداخته دودمان «کین» را بر سر حکومت آوردند - کین ها
که شاخی از قوم «نوچن» بودند چین شمالی را گرفتند، ازان به بعد مغولها استیلا نموده
«نوچن» هارا بر انداختند - در قرن شانزدهم میلادی مانچوها (پادشاه موجوده
مانچوریا از همین خاندان است) زیر قیادت «نورها چو» اقتدار و برتری حاصل کرده
قوتی را نایل شدند که بالآخره در قرن هفدهم منجر به فتح کل چین گردید.
بعد از کشف امریکا (١٤٩٢ میلادی) دول مغربی به آسیا شوق حکمرانی داشته
و برای گرمی بازار تجارت مصروف شده هسپانیه و فرانس در صف اول قدم میزدند -
انگلیس و هالیند نیز در تعاقب آنها روان بودند، روس ها در دورهٔ پتر کبیر به
توسیع سلطنت پرداختند و در نتیجه در قرن هفدهم تهاجمات آنها طرف مشرق آغاز نموده
بسرعت پیش رفت، لیکن (کیا نگ هسی) پادشاه آنوقت مانچو پیشرفت
آنها را معطل نمود، اما چون سلطنت مستبده و مطلق العنان چین با وجود
وسعت زیاد به اصلاح نظام و اداره های حکومتی هیچ توجه نداشت لهذا در
حالت جمود و خمود مانده بعد از فوت پادشاهان مقتدر از جلوگیری روس عاجز آمد
یعنی بالآخره سلطنت تزاری روسیه در قرن نوزدهم (١٨٥٨) بر کل علاقهٔ شمالی دریای
آمور قابض گشت، و در سنه ١٨٦٠ علاقهٔ مشرق (آسوری) را گرفت در مرور این زمان
سایر دول اروپائی برسواحل چین تجارتخانه ها بنا نموده حقوق تجارتی از خاقان چین حاصل
کرده رفتند و در ٤٩ بندر چین اروپائی ها آزادانه تجارت مینمودند - سلطنت وسیعهٔ چین
بسبب ضعف خود دائما در مقابل مطالبات دول اروپائی ها سرخم کرده شرایط آنها را
قبول میکرد و مراعات میداد و قوت اداره برای دولت و حکومت چین بدرستی باقی نمانده

٣٨٤


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٦٠)

ملت را به انقلاب مشهور سنه ١٩١١ مستعد نمود .
درین ضمن ملت بیدار جاپان مآل کار را دیده بسرعت فوق العاده به تهیه وسایل ترقی
و ذرایع حفاظت از دست تطاول اجانب متوجه گردید و بالعکس جاپان نه اینکه خود را
صیانت نمود بلکه اقدامات دول اروپائی را در چین نیز تايك درجه منع کرده توانست
و در عین حال میخواست که خودش استفاده کند - درسنه ١٨٩٥ جاپان جزیره نمای
(لياؤ تنگ) را قبض نمود ، لیکن روس این تفوق جاپان را در میدان عالمگیری خود
خار راه دیده به امداد فرانسه و جرمنی علاقه مذکور را به چین مسترد نمود - متعاقباً خود
روس در همین سال ١٨٩٥ اول اجاره بندر (آرتھر را) تابیست و پنجسال گرفته و فوراً
يك خط آهن را (از هاربن) الی مکدن تمدید نمود - ثانیاً درسنه ١٩٠٠ روس فوجی
در مانچوریا گسیل نمود تا بغاوت (بکسرها) را فرو نشاند ـ و بعدها با وجود اجتماع ها
در اعاده فوج خود لیت ولعل نموده حتی در مقبوضه خود به تعمیر استحکامات پرداخت -
جاپان ، برطانیه و ریاستهای متحده امریکا هر چند خواستند روس را ازین حرکات باز
دارند ممکن نشد - بالاخره جاپان از موجودیت کوریا اندیشه مند گردیده و در سنه ١٩٠٤
خلاف روس اعلان جنگ داده و در نتیجه روس را مغلوب نمود ، بواسطه معاهده
پورتسمتپه مقبوضات روسیه را متصرف گردید - از روی این معاهده اجاره خط آهن
بجنوب (چانگچون) به جاپان تعلق گرفت ، و او درین ناحیه بغرض ترقی وسایل اقتصادی
خود کوشش و مساعی بکار برده نسبت به روسی ها در علاقه مانچوریا خوبتر قایم و محکم
گشت ، روسها هم در مرور زمان عده کثیر روسی را در مانچوریا آباد نموده رفتند .
درسنه ١٩١٥ جاپان جنگ عمومی و گرفتاری ملل اروپائی را غنیمت شمرده از چین
بیست و يك مطالبه نموده اجاره خود را تا به ٩٩ سال امتداد داد - در سنه ١٧ - ١٩١٨
روس از باعث انقلاب داخلی خیلی مضمحل و پریشان گشت و احتمال میرفت جاپان بفراغت
در قوای خود افزوده خواهد رفت ، اما در ظهور حکومت سوویتی نفوذ روس باز در مشرق
جان گرفت و بقرار معاهده سنه ١٩٢٤ در « خط آهن چین مشرقی » مکرراً شرکت نمود .

٣٨٥


شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ٦١ )
حدود جغرافیائی
حدود جغرافیائی مانچوریا بصحت معین نیست ـ حدود بین المللی آن بالعموم گذرگاهای
دریا های ارگون ، آمو ، واسوری بقسم خط فاصل مابین سلطنت های چین و روس
بواسطة يك سلسلة معاهدات اختیار کرده شده ، اولین معاهده در سنه ١٦٨٩ بمقام
« نرچنسك » امضاء شده بود یعنی زمانیکه روس طرف مشرق به توسیع سلطنت اقدام نموده بود ـ
حدود روسی بواسطة معاهدة « نرچنسك » تابه « ارگون » بواسطة معاهدة ایگون ( ١٨٥٨ )
تابه « آمور » و بوسیلۀ معاهدۀ پیگنگ سنه ١٨٦٠ تابه اسوری پیش آمد ــ ازین تمدید و نگاهی
بر نقشۀ مانچوریا ظاهر میشود که مانچوریای شمالی هدف حملات روسی است ، دریای
« تومین » و « یالو » از وقت خاندان « منگ » حد فاصل ما بین کوریا و مانچوریا قراریافت ،
و بهمراه وسعت زراعت و تزاید کوچ نشینان چینی حدود مانچوریا طرف مغرب در
منگولیا در آمده رفته است .
( مهاجرت چینی ها در مانچوریا )
پیشتر گفتیم که خاندان مانچو از مانچوریا ( ١٦٤٤ – ١٩١١ ) برکل چین حکمرانی
میکرد ــ این مانچوها مملکت مانچوریا را سرزمین اخذ سربازان می شمردند تا بزور با زوي
این عسکر مانچوریا بر چین حکمرانی کرده بتوانند .
این مهاجرت چینی ها در نفوس وحالت اقتصادی مانچوریا اهمیت بزرگی را دارد ،
مانچوها در اوایل تا عرصۀ در از چینی ها را اجازۀ آباد شدن به مانچوریا ندادند ــ لیکن
در سنه ١٧٧٦ حکومت چینی ها را اجازه داد که به علا قۀ « فنگتین ایالت جنوبی مانچوریا
هجرت کرده آباد شوند ــ در اواخر قرن نوزدهم خاندان شاهی مانچو مجبور شده اجازه داد
که به علاقه « کی رین » هم اقامت کرده میتوانند ــ عدۀ کثیر دهقا نهای چین شمالی
در قطعات لامزروع مانچوریا که از باعث عسکر گيري قریباً غیر آباد شده بودند رهایش
اختیار کردند ، نفوس چینی بدین تعداد زیاد هجرت کردند که احصائیه مانچوریا به اختتام
قرن نوزدهم به ١٤ ملیون رسید و هشتاد فیصد چینی ها بودند ـ درین مهاجرت عموماً مردها
٣٨٦


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )

از چین آمدند و با زنهای مانچو ازدواج نمودند ـ اکنون مانچوهای خالص فقط در مانچوریای شمالي در علاقه « ایگون » یافت شده میتوانند و آنها اخلاف عسکریانی اند که شهنشانان مانچو در وادی آمور آباد کرده بودند .
علاوه تصرف جاپان بر مانچوریا هم چینی ها را به مانچوریا جلب کرد ـ چرا ؟ جاپانی ها از سنه ١٩٠٥ درما نچوریا پول زیاد ( ٢٣٠ الی ٥٠٠ ملیون پوند ) خرج کرده حالت اقتصادی و زراعتی مانچوریا را که پیشتر از باعث عسکر گیری و بی انتظامی بدرجه صفر بود بسیار ترقی دادند ، و از روی معاهده پور تسمته در انجا فوج نگاه میکردند تا حفاظت « ریل مانچوریای جنوبی » و تبعه جاپانی را نمایند ، بعد از انقلاب چینی و خلع پاد شاه ( ١٢ ـ ١٩١١ ) چون در داخله چین قحط و خانه جنگي و کشت و خون و خطره جان و مال حکمفرما بوده چینی ها ازین بدامنی و اختلال کناره جسته به تعداد زیاد بعلاقه پرامن مانچور پناه آورده آباد شده رفتند ، اول مزدور ان چینی از چین شمالی بوقت فصل میآمدند و قریباً نصف و یا سه ربع پس میرفتند ، بعدها این مهاجرت فصلی مزدورها صورت يك هجرت مستقل خانواده ها را گرفته چنانچه در سنه ١٩٢٧ يك مليون نفر و در تابستان سنه ١٩٢٨ چهل هزار نفر بيك هفته در مانچوریا داخل شدند ـ این دهقانها در قرب و جوار خطوط آهن رهایش اختیار کرده در مرکز و جنوب مانچوریا آباد شده میروند ـ در جولائی ١٩٢٧ احصائیه مانچوریا ٢٤،٥٠٠،٠٠٠ از انجمله ٩٠ فیصد چینی ها بودند و در سنه ١٩٣٢ تابه ٢٧ ملیون رسیده است لیکن نفوس جاپانی ها فقط تابه ( ٢٥٠،٠٠٠ ) نفر است .
تغیرات در وضعیت مانچوریا
ظن غالب همین است که کثرت نفوس چینی ها بر استقلال سیاسی مانچوریا يك اثر مهمی خواهد انداخت و غالباً باچین اتحاد قومی را پیدا خواهد کرد ، معهذا از سالهای آخری مانچوریا صورت يك علاقه سرحدی را اختیار کرده است و برای نام ما تحت جمهوریه چین میباشد ، ودول خارجه خصوصاً روس و جاپان نگاه حرص و آزجانب او دوخته اند ،

۳۸۷


شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ٦٢ )

وقتیکه در اواخر قرن نوزدهم چین بسیار کمزور شد دول خارجه خواستند که اول بنام
تحت الحمایه مانچوریا و باقی حصص چین را زیر اثر خود داشته منافع تجارتی حاصل نمایند
روس تزاری تصمیم داشت مانچوریا را استحکام شرقی سلطنت وسیع خود
سازد و جاپان محتاج بود که نفوس متزایده خود را در انجا آباد کند و از استعداد
زراعتی و فراوانی معدنیات آن استفاده نماید
بعد از غلبه جنگی ژاپان بر روس اگر رسمی نباشد هم ژاپان حقیقتاً بر ما نچوریا
رسوخ ونفوذ مکمل دارد ومطالبات بیست و یك گانه مشهور ژاپان برین اقتدار او
بسیار تائید کرده است
در مجلس واشنگتن سنه ۲۲ - ۱۹۲۱ اگرچه جاپان یکی از نه دولتی بوده که معاهده
نه دولتی را ( Nine Power Pact ) بوجود آورده بودند و از روی این
معاهده پالیسی منطقه زیر اثر را کلیه رد واصول باب مفتوح را قبول کرده بودند
وجاپان ضمناً بعض تخفیفاتی راجع به اجاره ریل داد لیکن در اساس و وضعیت او هیچ
تغیر واقع نشد ، بدوران خانه جنگی چین که بلافاصله بعد از سنه ۱۹۲۲ برپا است جاپان
اقتدار وقوت خود را در مانچوریا استوار نموده رفت وبوسیله اقامت فوج خود امنیت
عامه را در مانچوریا نگاه کرد، جاپان بغرض ترقی زراعت وخط آهن واخراج معدنیات
قریباً از ۲۳۰ الی ۵۰۰ ملیون پوند بکار انداخته است ، وکل خط آهن متعلق جاپان
هفت صد میل مسافه دارد .
( ثروت زراعتی و معدنی مانچوریا )
کل جزایر جاپان قریباً کوهی است واگرچه ازباعث فراوانی باران به زراعت مستعد
است لیکن نفوس متکاثره جاپان میدان زراعت کاری را بسیار تنگ کرده وچون
میدانهای وسیع در انجا نیست تربیت حیوانات هم مشکل گردیده لذا جاپانی ها در جزیره
نمای کوریا برای تربیه مواشی چرا گاه ها نگاه داشته ، بعلاوه چون جاپان اقلیم مرطوبی
دارد برای نساجی نهایت مساعد است برای اینکه پشم آنها برای نساجی بسهولت و قیمت

۳۸۸


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

نازل بدست آید باید چراگاه های زیادی نه تنها در کوریا بلکه در ما نچوریا هم آباد کند ؛
مانچوریا برای تکمیل این مدعا میدانهای وسیعی دارد .
زمین وسیع و میدانی مانچوریا برای زراعت نهایت مستعد است ، از همین باعث چینی ها
به تعداد زیاد بمانچوریا هجرت کرده میروند چینی ها از قدیم الایام در کسب زراعت مهارت
دارند و به مزدوری قلیل کار کرده میتوانند اما باشندگان کوریا نسبت بچینی ها زیاده تر
جفا کش میباشند و بخوراك بسیار معمولی گذران میکنند اینها هم بمانچوریا آباد شده میروند
و از باعثی که رعایای جاپان هستند بالنسبه برای آنها سهولت ها مهیا است مابین این هردو
طائفه رقابت هم موجود است .
در مانچوریا کتان بسیار اعلی که از کتان بلجیم نفیس تر و چقندر که از چقندر جرمنی
بهتر است میروید و در بعضی حصص گندم میشود لیکن مهمترین ثروت زراعتی مانچوریا
باقلاست این پیداوار برای مانچوریا بطوری اهمیت دارد و سود مند است مثلیكه نیشكر
برای جزیرۀ کیوبا و كافی برای برازیل ـ عایدات سالیانه آن خیلی زیاد و نیز مساعد حاصل
خیزی زمین است مثلیكه روغن وطعام برای زندگانی انسان وحیوان ضرر ریست .
معدنیات مانچوریا عبارت است از طلا ، نقره ، آهن ، و زغال سنگ ليكن آهن و
خصوصاً زغال سنگ بسیار فراوان است چنانچه میگویندکه مقدار زغال سنگ مانچوریای
جنوبی بیست چند همه جزایر جاپان و هیچ مملكت دنيا من حیث زغال سنگ با آن همسری
کرده نمیتواند ، با وجود این دارائی های زیاد مانچوریا جاپانی ها در آن جا خلاف توقع
بتعداد زیاد آباد نگردیده و کسا نكه هستند منتظمین و ملا زمین خط آهن ، نظامی ها ،
ودکاندراها میباشند زیرا جاپانی ها وطن خود را بسیار دوست دارند و از مساكن خود هجرت
ومفارقت را چندان خوش نمیکنتد ، معهذا هجرت آنها نسبت بمانچوریا جانب برازیل
بیشتر است و احتمال می رود که در زمان قریب تزايد نفوس چینی و دیگر ضروریات سیاسی
آنها را مجبور سازد که بر مانچوریا هجرت نمایند .
الحاصل جاپان میتواند :
بقرار معاهده پورتسمته ( ١٩٠٥ ) بطور آتیه از مملكت ما نچور یا استفاده کند ـ

٣٨٩


شماره (چهارم) سال دوم نگاهی به مانچوریا (٦٥)

جاپان مانچوریارا « مانچوریای جاپانی » نامیده میتواند - « ریل مانچوریای جنوبی » « از ویرین »
الی « چنگچون » (پایه تخت حالیه) که سابقاً روسیها آنرا تمدید کرده بودند به جاپان
تعلق گرفت و شاخ ریلی را که «مکدن» را به «انتونگ» ملحق بسازد نیز جاپان قبض
نمود - جزیره نمای « لیاو تنگ » ( بندر آرتر بگوشهٔ انتهائی جنوبی آن واقع است
و برین به مشرق بندر آرتر) دارای مساحت (١٤٤١) مربع میل و انجام « ریل
مانچوریای جنوبی » را باجاره گرفت -
نیز بقرار معاهده سنه ١٩١٥ اجاره «گوان تنگ» تا سنه ١٩٩٧ واز خط آهن
مانچوریای جنوبی » تا سنه ٢٠٠٢ واز « خط آهن آنتونگ مکدن » تا سنه ٢٠٠٧
به جاپان داده شده است - جاپان میتواند اجاره های خود را طول بدهد - میتواند از
معدنیات مانچوریا استفاده نماید - جاپان حق دارد در مانچوریای جنوبی زمینی را باجاره
بگیرد - دولت چین اختیار ندارد که در مسابقه ومقابله « خط آهن مانچوریای جنوبی »
کدام ریلی از خود تعمیر نماید - اما « معاهده نه دولتی » اقتدار چین را بر مانچوریا تسلیم
وصیانت مینماید و کل دنیا حقوق تجارتی در مانچوریا مساویانه دارد -
(علل محاربه چین وجاپان سنه ١٩٣١)
برای توضیح مطلب باید تکرار کنیم - ملت چین در مقابل تجاوزات مکرره دول بکرات
ومرات احتجاج ها و اعتصابهای شدید نموده است ؛ مثلا در سنه ١٩٠٥ بائیکات (قطع روابط)
بمقابل ریاست های متحدهٔ امریکا نمود در سنه ١٩٢٢ و سنه ١٩٢٥ وسنه ١٩٢٧ خلاف
دولت برطانیه اعتصاب کرد ؛ بالاخره در سنه ١٩٣١ اعتصاب شدیدی برعلیه جاپان نمود حتی
در هر شهر چین اموال جاپانی را در دادند وجان ومال اتباع جاپان بخطر افتاد .
ملت چین در اثر فشار های زیاد خارجی مجبور بانقلاب و خلع پاد شاه خود گردیده ؛
(این پاد شاه عبارت بود از پاد شاه حالیه ما نچوریا که در سنه ١٩٠٦ پیدا و در سن
دو سالگی پاد شاه چین و در سنه ١٩١٢ مخلوع شد در سنه ١٩٢٢ دختر يك رئيس ما نچوریارا
ازدواج کرد) اگر چه ملت چین میخواست حقوق غاصبانه دول خارجه را رفع و يك
حکومت قوي جمهور یه چین را تشکیل دهد ؛ لیکن بعد از انقلاب نایره خانه جنگی

٣٢ /م


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )

افروخته شده چین را فرصت و مهلت نداد که بمقصد خود نایل گردد : معهذا با وجود ضعفی که داشت بعضی امتیازات دولت ها را مسترد نمود و نیز خواست در مانچوریا اقتدار قدیم خود را مجدداً قایم و استوار ساخته جمله امتیازات سیاسی و اقتصادی روس و جاپان را محو نماید . بقرار معاهده چین حق نداشت که در مانچوریا بدون موافقت جاپان خط آهن را تمدید کند جمهوریت چین معاهده را يك نوع غصب حقوق و توهین خود شمرده خط آهن را متوازی « ریل مانچوریای جنوبی » تمدید نمود .
جاپان که از نفوس روز افزون چینی ها در مانچوریا و قیام و قوت گرفتن حکومت جمهوریه چین می اندیشید الحاق مانچوریا را ضروری پنداشته بهانه ئی را میپالید اگر چه جاپان پابندی « معاهده نه دولتی » را اعلان میکند لیکن حقیقتاً خواهان تجزیه مانچوریا از چین است .
جاپانی ها بغرض محافظت ریل بهمراه خط آهن بهانه ها را ساخته بودند و چینی ها بالمقابل در ما نچوریا فوجی را فراهم کرده بودند .
جاپانی ها دعوی نمودند که چینی ها قصداً يك حصه ریل مذکور را بواسطه دینامیت پرانده اند و متعاقباً يك كپتان جاپانی موسوم به « ناکا مورا » که با هیئت خود برای تفتیش « خط آهن تا ونن سولون » برآمده تحقیقات میکرد از طرف چینی ها بقتل رسید - قتل کپتان مذکور آتش محاربه چین و جاپان را مشتعل کرد ( ۱۸ ستمبر سنه ۱۹۳۱ ) - و این همان وقایعی است که اغلب مطبوعات ملل ماها ازان ذکر مینمودند .

( دعوی جاپان )
دولت جاپان اظهار میدارد که : ـ جاپان این حقوق را در مانچوریا بعد از ریختاندن خون هزار ها فرد عزیز وطن حاصل کرده است پس چطور آنرا گذاشته میتواند در حالیکه روس تیار است در صورت کمزور شدن ژا پان فوراً مانچوریا را الحاق نماید مثلیکه بر منگولیا غلبه نموده است ـ چین حق نداشت که کدام خط آهن تعمیر نماید لیکن او ریلی را متوازی « خط جنوبی » تمدید کرده است تا فوج خود را نقل و حرکت داده بتواند باید چین پابندی معاهده ها را داشته باشد ـ مثلیکه دول دیگر امتیازات و مراعات از چین حاصل کرده اند جاپان هم حقوقی بدست آورده و تا وقتیکه دیگر دولتها امتیازات خود را از دست

۳۹۱


امپراطور سابق چین هان تنگ ( با کلاه سلیندر ) برقراری خودش را بریاست حکومت جدید منچوریا اعلان می نماید .
در صف اول طرف چپ شاه شخص دوم : جنرال جاپانی ( هانجو ) و شخصیکه در اخیر سمت چپ مشاهده میشود کنت یوشی وای جاپانی میباشد .
نصب و برقراری « هانگ تنگ » امپراطور خورد سال سابق چین بریاست حکومت جدید منچوریا در ( چانگ چن ) پایتخت جدید در حضور کنت یوشی وا ( وزیر خارجه سابق جاپان و رئیس راه آهن جنوب منچوریا ) و جنرال ( هان جو ) ( قوماندان قوای جاپان در منچوری ) در ٩ ماه مارچ بوقوع پیوست .


شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ۶۷ )

نمید هند جاپان نیز از حقوق خود نمیگذرد ـ بعلاوه ژاپان در زمانه خانه جنگی های
مدهش داخلی چین که مال و جان اتباع خارجی و رعایای خود چین در معرض خطر و
هلاکت بود با مصارف گزاف فوجی امنیت را قایم داشته است و بالعکس تمام چینی ها
به امداد و اجبار حکومت چین در مقابل ژاپان مقاطعه میکنند .

وضعیت حاضره مانچوریا

اگرچه حکومت چین در ین جنگ مغلوب شده است ولی از دعوی مانچوریا دستبردار
نگشته ـ چنانچه بعض افراد هنوز بنام « قطاع الطريق » شور و شر بپا میکنند و حکومت
جدید را قبول ندارند و جاپان آنها را بقوهٔ حربی خود سرزنش مینماید ـ اگر زارعین چینی
بر غلبهٔ جاپانی ها اعتراض نداشته باشند لیکن سیاسیون چینی استیلای آنها را بهیچ طریق
برداشت کرده نمیتوانند .
بهر حال در مانچوریا يك « حکومت مستقل آزاد » تشکیل شده و « هسوان تنگ »
« شهنشاه خورد سال مخلوع » چین پادشاه مانچوریا بعنوان چن چنگ ( دکتاتور )
اعلان گردیده ـ جاپان مانچوریا را « خط اول مدافعه » خلاف تجاوزات روسیه میشمارد
نه بر علیه چین .

روس چرا درین جنگ شرکت نورزید ؟

پیشتر گفتیم که روس میخواهد ما نچوریا را « استحکام مشرقی » سلطنت وسیعه خود
سازد لذا در مانچوریا نفوس زیاد روسی آباد شده و « خط آهن چین مشرقی » زیر
مراقبت آنها قرار گرفت و در منگولیا اثر آنها بسرعت زیاد شده میرفت ـ پس چرا
از ین موقع استفاده نکردند ؟ يك مسئله ایست قابل سوال ـ قارئین میدانند که در سنه ۱۸۹۴
روس بامداد فرانسه وجرمنی دولت جاپان را از جزیره نمای « لیاؤتنگ » کشید و خودش
بران قابض گشت ـ برطانیه ، ریاستهای متحده امریکه وجاپان خلاف این قبضه احتجاج
نمودند لیکن روس قبول نکرد بالاخره محاربه روس و جاپان به وقوع پیوسته روس
شکست خورده از علاقه مذکور برآمد ـ درین محاربه انگلیس كمك زیادی به جاپان

۳۹۲


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٦٨)

نموده بود گویا این جنگ در اصل محاربه بود مابین روس و برطانیه .
حال روس به چشم سر می بیند که هیچ دولت درین معامله معاون و مددگار حقیقی
او نیست پس تنها از عهده این جنگ برآمده نمیتواند – معهذا بعض روسيها ازين وضعيت
جاپان در حق چین متاثر شده برای اقدام حاضر اند وروسها از داخل مملکت خود هم
مطمئن میباشند پس یقین است که مسئله مانچوریا در بین روس و جاپان آتش جنگ را
خواهد افروخت و شاید امن تمام دنیا را در خطر خواهد انداخت .

(شاعر بلبل و پروانه)-
شاعر
ای بلبل خوشنوای بستان این ناله و زاری و فغان چیست
هر صبح و مسا شوی غزلخوان مقصود غزل سرائیت کیست
در آتش عشق روی تابان از جان و تنت بگو چه باقیست
ای مرغک ناتوان نادان زینان بجهان نمی توان زیست
گلزار به نیم جان نیرزد

بلبل
ای بلبل گلشن معانی از داغ دلم خبر نداری
کیفیت ناله ام چه دانی در سینه زغم اثر نداری
نا محرم سوزش نهانی شاید که دل و جگر نداری
پیوسته بشغل شعر خوانی کاری بجهان مگر نداری
صد شعر به يك فغان نیرزد

پروانه
ای بلبل و شاعر غزلگوی سرمایه تان سخن طرازیست
بیهوده چراست این من و تو عشق است بلای جان نه بازیست
باشید زدهر مدعا جو یکعمر بصرف کام سازیست
کار من ناتوان کم گو بر شعله حسن جان گدازیست
صد سود باین زیان نیرزد

معارف اعظم گده

٣٩٣


شماره (چهارم) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما
(٦٩)

مطبوعات

بقلم آقای سرور خان جویا

مطبوعات و نشریات ما
-( ٤ )-
طلوع افغان
جریده طلوع افغان از اوایل سرطان ١٣٠٠ در شهر قندهار هفته یکبار انتشار یافته این جریده از بدو نشر تا کنون بطبع سنگی شایع میشود اولین مدیر و سر محرر آن مولوی صالح محمد خان بوده و نخستین صورتش يکورقه دريك تخته کاغذ معمولی دورو ، از سال دوم آقای عبد العزيز خان در طبع و نشر آن موظف شده بدواً وضعیت ظاهری جریده تغییر یافته و بمرور در معنویات آن نیز تبدلاتی دیده شده گاهی هفته وار و گاهی هفته دو بار وقتی چهار صفحه و زمانی در هشت صفحه منتشر میگشت مضامین آن هم متدرجاً از يك جریده عصری میخواست پیروی کند ، مدیریت و نگارنده گی آقای عبد العزيز خان درین جریده تا سال نهم ادامه ورزیده ، تنها در سال هفتم چندی خواجه محمد خان بنام معاونی و مدت قلیلی سید حسین خان به کفالت در غیاب آنها انجام وظیفه نشریات را عهده دار بوده اند ، در سال هشتم شماره ٢٧ در زیر اداره خود اوشان شایع شده . این جریده از هنگام شروع تا حال کمتر با وقفه و تعطلی که نگارنده ها اعتذارش مینامند

٣٩٤


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۰ )

دو چار گردیده در آوان اغتشاش سقوی طلوع افغان برای پنج ماه افول کرده در عوض
بهمان شکل و صورت جریده هفته واری بنام (مؤید الاسلام) از همان مطبعه
بیرون داده و مدیر و نگارنده آن هم آقای عبد العزیز خان است از ۳ عقرب ۱۳۰۸
دو باره بنگارنده گی آنها جریدۀ طلوع افغان در دوره نادری تجدید شد تا شماره ۲۲
سال نهم، از شماره ۲۳ همان سال که مصادف است با ۱۹ ثور ۱۳۱۰ نشر این جریده را
آقای عبد الحی خان که سابقاً سمت معاونی داشتند عهده دار گشته و تا الحالی که در طی
مرحله سال دهمین خود است بمدریت آقای موصوف ادامه دارد. فعلا در دو ورق بزرگ
و کاملا بزبان افغانی شایع میشود و در بهمرقعه از جراید خوب ولایات ما بحساب است.
اتحاد :
جریدۀ اتحاد همان مؤسسۀ عرفانی است که در سنۀ ۱۳۰۰ هنگامیکه اعلیحضرت همایونی
بسمت قطغن و بدخشان بریاست تنظیمیه تشریف برده بودند بتصویب ایشان
اساس گرفته و اولا بنام « اصلاح » . در شهر خان آباد طبع و نشر می شد
اولین شمارۀ آن بروز شنبه ۲۹ دلو ۱۳۰۰ بطبع سنگی بصورت یکورقه متوسط
از کاغذهای رنگه ومضامین مختلفه در تحت مدیریت آقای مولوی محمد بشیر خان عضو سابق
انجمن ادبی کابل بمعرض انتشار گذاشته شده این جریده هم از آوان شروع الی ایام حاضر
بطبع سنگی است و در هر وقت و نا وقت بصورت های مختلفی در میدان نشرات ظاهر
گردیده از تاریخ آغاز نشر تا بیکرۀ تی بنام اصلاح منتشر میشد بدورۀ اغتشاش داخلی
افغانستان معطل ماند در زمانه های سقوی بنام « نهضت الحبیب » دفعۀ ثانی بسر محرری مولوی
محمد بشیر خان دایر گشت پس از سقوط حکومت موقتی سقوی بنام « اتحاد » دایر شده
شمارۀ اول سال اول آن ۲۱ عقرب ۱۳۰۸ دفعۀ ثالث بمدیریت محمد بشیر خان بتقطيع اوراق
معمولی در هفته چهار صفحه اشاعه یافت و پس از سه ماه در همان سال آقای محمد ابراهیم خان
اداره و نگارش آن را بردوش همت خویش قبول کرده و تا اندازه بموقعیت های ظاهری
و باطنی جریده رنگ و رونقی بخشید مگر از شماره ٣٤ که مصادف با عقرب ۱۳۱۰ باشد

٣٩٥


( ۷۱ )
شماره ( چهارم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما

بنا بر کدام معذوریتی از وظیفه نگارنده گی کناره شده و بعد ازان چندی برهان الدینخان
خوگیانی کار میکرد تا از شماره های ٤ و ٥ سال سوم ( جدی ١٣١٠ ) اخبار اتحاد بکفالت
آقای محمد یوسف خان و نگارنده گی فخری آقای غلام جیلانی خان جلالی بنشریات خود
دوام داد وا کنون هم بهمان حالت با قیست .
ارشاد النسوان :
جریده ارشاد النسوان در عالم مطبوعات افغانستان اولین نشریاتیست که مستقلا عامل
نهضت های نسائی در وطن واقع گشته و از طریق نافعه در تنویر افکار و توسعه معلومات
نسوان افغان کوشیده ، مدیره و سر محرره آن از زنان فاضله وطنی است که اسمای خود شان را
در سرلوحه اخبار بطور مخفف مدیره ( ا - ر ) و سر محرره ( ر - ا ) رقم میکردند .
ان اخبار هفته وار و بطبع سنگی و اوراق رنگه بقطع سراج الاخبار در شهر کابل
انتشار مییافت ، اولین شماره آن در ٢٧ حوت ۱۲۹۹ حوت شمسی شایع شده و آخرین
شماره اش معلوم نیست ، از بعضی اوراق پراگنده آن که در هر گوشه و کنار نمودار است
تا اندازه میتوان حدس زد که آثار این مؤسسه بحدود پنج شش ماهی دوام ورزیده باشد
عدد صفحات آن اولا در چهار صفحه و بعد تر تا ٨ صفحه هم دیده شده در نشر مضامین
از جهات بسیاری : معلومات علمی اخلاقی و سیاسی آنچه بعوالم نسوان بیشتر ارتباطی
پیدا میکرد با اطلاعات داخله و خارجه بحث مینموده رویهمرفته از جراید خوب و زیبای کابل
در آنعصر بشمار میرفت .
افغان :
يك روز نامه یومیه ایست که به اوراق ملون و خط خوشی از مطبعه سنگی یازده سال
پیشتر ازین در شهر کابل طبع و نشر میگردید ، مدیر و سر محرر آن آقای محمد جعفر خان
قندهاری بوده و نخستین شماره آن از تاریخ ١٤ سرطان ۱۲۹۹ میبا شد دوره نشریات
او را بعضی ها زیاد میگویند لاکن بدون شماره ٢٢٧ سال دوم آن که مصادف با جدی
١٣٠١ است کدام شماره آخر تری که طول مدت را نشان بدهد بنظر نگارنده نرسید ،

٣٩٦


شماره ( چهارم ) سال دوم محله کابل ( ۷۲ )

مباحث آن قسمت عمده اطلاعات داخله و خارجه بوده گاهگاهی از موضوعات اجتماعی
سخن رانده و مقالات دیگران را بنام مکتوب وارده مندرج میساخته .
بطور دایم این اخبار مشترکین معین نداشته و همه روزه در بازارها بقیمت دو پیسه
فروخته میشده .
الغازي :
جریده هفته وار ( الغازی ) بسال ۱۲۹۸ در سمت جنوبی نشر میگردید این جریده
در مطبعه سنگی چاپ شده و در هر هفته چهار صفحه به تقطیع اندکی کوچکتر از اصلاح
موجوده از طبع بیرون می آمد .
مباحث آن اغلباً اتحاد و اتفاق اقوام و غیره مضامین انتباهیه را نیز با اخبار خارجی
و داخلی بمردم ابلاغ مینموده و تا اندازه جنبه سیاسی هم داشته . مدیر و نگارنده آن مولوی
یعقوب حسن خان یکی از مهاجرین لایق هندی است که فعلا در انجمن ادبی بصفت ترجمانی
اشتغال دارد .
این اخبار تقریباً يك سال و چهار ماه جاری بوده و هنگام حکومت والا حضرت
شاه محمود خان وزیر حربیۀ موجوده در آن سر زمین به اواسط ۱۲۹۸ تأسیس یافته و در
اواخر ۱۲۹۹ سقوط کرده است متاسفانه شماره های اولین و آخرین این جریده موجود
نیست تا مفصل تر ازین مینگاشتیم .
ابلاغ :
از نشریاتیست که چندی بنام ( اخبار رایگان ) و چندی باسم ( مفت دیواری ) بطور
اعلانات منتشر و در دیوارها الصاق میگردید ، این اخبار دولتی و در هفته ۳ روز
يك ورق بزرگ يكرويه بمطبعه سنگی چاپ میشد تبلیغات آن اکثراً نظامات وقوانين
دولتی و كوايف جشنها تفصيلات عیدین واطلاعات رسمی داخله است که نمیتوان بتمام
معنى يك جریده مستقلش نامید .
موظف به ترتیب و انتشار آن بدو آقای میرزا محمد اکبرخان مکاتب دارالتحریر شاهی

۳۹۷


شماره (چهارم) سال دوم مطبوعات ونشریات ما (۷۳)

و با لهای سوم آن آقای سید ایشان خان خطاط بوده سال اول در سنه ۱۳۰۰
شروع شده و سال سوم آن با وایل سال ١٣٠٤ تصادف میکند دورۀ اختتام آن
نا معلوم است .
اخبار حقیقت :
این اخباری است که یکروز درمیان يك شماره بطبع سنگی در چهار صفحه از اوراق
معمولی اشاعه می یافت مدیر ونگارندۀ آن آقای برهان الدین خان کشککی بوده ومحل
نشر آن وزارت حربیه در ٢٢ اسد ١٣٠٣ اولین شمارۀ خود را از طبع بیرون کشیده
ودر ۱۷ سرطان ١٣٠٤ آخرین شمارۀ آن عالم مطبوعات وطنی را وداع گفته است .
قسمت بیشتر نشریات این جریده مشعر وقایع اغتشاش ومحاربة سمت جنوبی است
که بنام جنگ منگل یاد میشود .

ثروت :
جریدۀ پانزده روزۀ ثروت هم از اخبارها ئیست که درشهر کابل تاسیس شده این
جریده هم بطبع سنگی است ودر هشت صفحه از کاغذ های معمولی درهر نصف ماه
شایع می شد .
محرر آن آقای صلاح الدین خان سلجوقی است و مسلك جر یده اقتصا دی دینی
و سیاسی ، اولین شماره اش بتاریخ اول برج قوس ١٣٠٣ از مطبعۀ تجارتی کاظمی منتشر
گردیده متأ سفانه تاریخ سقوط آن معلوم نیست گماندارم دورۀ نشریات این اخبار هم
از یکسال تجاوز نکرده باشد چه با تفحص زیاد علاوه ازشمارۀ بیستم آن بنظر نرسید .

ا نیس :
جریدۀ انیس ازان اخبارهای نامور ومعروف شهر کابل بشمار میرود که من حيث
ظاهر و باطن ازوضعیت های اواخر (امان افغان) سبقت داشته واگر نسبت های محیطی
و بعضی موقعیت های دیگر جریده نگاری را مراعات نکنیم گفته میتوا نیم در نظر
هموطنان یکی دوسال آن همسر سراج الاخبار افغانی بوده .

۲۹۸


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )

این موسسه هم در اثر ظهور برخی حوادث زمان و علالت نگارنده مسئول و با ذوق خود
متاسفانه بظرف چهار پنج ساله دوره نشرياتش دو چار تغیرات و دست خوش تبدلات
بسیاری گشته .
جریدۀ انیس از ١٥ ثور ١٣٠٦ بقطع موجوده در ١٢ صفحه پانزده روزه آغاز به
نشریات نموده از شماره ١٨ سال اول که مصادف است به ٢١ جدی ١٣٠٦ بهمان ١٢
صحیفه در هفته یکبار و از اوایل سال پنج بهمان اوقات هفته گی در ١٦ صفحه شایع گردیده .
انیس از بدو نشر تا کنون در مطبعۀ حروفی چاپ شده و میشود عهدۀ طبع سال
اول آن در مطبعۀ شرکت رفیق بوده و از شروع سال دوم برای خودش مطبعۀ جداگانه
یافته تا اکنون که در طی مرحله ششم است (بمطبعه حروفی انیس) طبع میشود از شماره های
٨ و ٩ سال اول بعضی تصاویر در آن دیده شده ولی بسال های دوم و سوم شعبه
زنکوگرافی آن مترقی و پساتتر عدد عکس ها کمتر شده و فعلا بدون تصویر انتشار مییابد .
صاحب امتیاز و نگارندۀ مسئول این جریده آقای محی الدین خان است و مسلك آن در سال
اول بنا بر نظریاتی که در شمارۀ اول آن به نسبت اهمیت مامورین درین محیط متذکر
است علمی ، قانونی ، روحی ادبی معین شده و بیشتر از قانون و حقوق اداری وغیره مربوطات
قانونی بحث رانده ولی از سال دوم آن جنبه های سیاسی و ملی بخود گرفته و مخصوصاً
در مباحث اجتماعی و نهضت های روحی و فکری ملت افغا نستان بصراحت
لهجه سخن میراند و ازین مسلك در کسب شان و شهرت خویش استفاده بیشتر هم نمود .
انیس از بدو نشر تا کنون بدون تعطیل چند ماهۀ سقوی مرتباً بيك وضعیت از طبع
خارج و در معرض نشر و توزیع گذاشته شده و اکثراً در جشن های ملی شماره های
فوق العاده منتشر ساخته و مخصوصاً در اواخر ١٣٠٧ حین اغتشاش سقوی بنام آقای رشیدخان
لطیفی محرر انیس تقریباً یازده شماره یومیه بیرون آورده تا اوایل سال چهارده هم که عارضۀ
ناگهانی و بی رحم (سل) در سینۀ نگارندۀ آن جایگرفته بود بترقیات روز افزونی در عالم
نشریات خدمت می نمود تقریباً دو سه ماهی در ١٣١٠ بعلت شدت نا خوشی محي الدينخان
جریده معطل و پس از ان باز تا اوایل سال ٥ افتان و خیزان بعالم مطبوعات نام و نشانی ظاهر

۳۹۹


[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]
[ILL]

( نمونه خط از خطاط معروف کابل )
از قطعات نفیسی که خطاط معروف و مرحوم کابل السيد عطا محمد شاه خان از قطعۀ
( حمام پندی ) شیخ سعدی شیرازی بنام نامی اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان پادشاه افغانستان
مرقوم نموده و اينك در موزۀ کابل موجود است ، يك صفحه زنکوگراف شد .


[BLANK PAGE]


شماره (چهارم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (٧٥)

میساخت از شماره ١٧ سال پنجم (١٥) سنبله ١٣١٠) بر حسب تکلیف و تعهد مؤسس
مسئول و صاحب امتیاز آن که بسی رنجور و ناتوان شده بود مدیریت و نگارنده گی این
جریده را بنده (سرور جویا) عهده دار شدم اگرچه منهم بشخصه از مجاهدات لازمه
هیچ مضایقه نکردم ولی اینقدر میتوانم بگویم که همان روحیات تنقیدی و معنویات اساسی آن
تا اندازه زنده نگهداشته و برای ٦ - ٧ ماه مانع از سقوط اسم و رسم آن گردیدم.
از شماره ٢٤ سال پنجم که مصادف است با ٢٤ حوت ١٣١٠ آقای محمد امین خان
خوگیانی وظیفه مدیریت این مؤسسه را بذمه همت خویش قبول کرده و تا کنون که شماره های
سال ششم آن دیده میشود اثر اداره ایشان است. (باقی دارد)

٤٠٠


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )

عالم تاریخ

( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن )
( ١٤ ) بقلم آقای میر غلام محمد خان غبار
افغان در هند و ستان

سلاطین تغلقشاهیه دهلی ( ٩ نفر ) از سال ٧٢١ تا ٨١٦ هجری :
چنانیکه در قسمت ١٣ گفتیم غازی ملك خان افغان نائب الحکومه پنجاب در شعبان ٧٢١ هجری قدم به تخت شهنشاهی هند وستان گذا شت ، پدر غازی ملك به ( تغلق خان ) موسوم و یکی از امرای دربار سلطان غیاث الدین بلبن بود لہذا خانواده او بعد از نایل شدن بسلطنت مشهور به سلسله تغلق شاهیه گردیده و مورخین هم به همین نام آنها را ذکر نمودند ، ولی بعضی مورخین بعلت آنکه تغلق خان را ذاتاً از غلامان سلطان غیاث الدین بلبن شناخته اند نسب او را نیز به غلامان تورکی نژاد درست کرده اند ، در حا لیکه افغانیت این خانواده از اسم ورسم و عادات و واقعات تا ریخیهٔ آنها در نهایت وضوح آشکار است و این مطلب که ما میگوئیم در ضمن مطالعات تاریخ این فامیل مشهور نظر اکثر مورخین محقق را جلب نموده است و از ان جمله است مستر تامس ولیم بیل صاحب مفتاح ، مشار الیه در صفحات ١٠٥ ، ١١٢ کتاب خود ( منطبع نول کشور کانپور سال ١٨٦٧ مسیحی ) در شرح حال سلطان نصرت شاه ابن فتح خان ابن سلطان فیروز شاه بار بك تغلقي وسلطان ناصر الدین محمود برادر سلطان همایون سکندر ثانی ابن سلطان محمد شاه تغلقي واضحاً مینویسد که نصرت شاه لودی ( قبیلهٔ مشهور افغان ) وسلطان محمود شاه ابن محمود شاه لودی است ، وازین صاف نژاد افغانی واسم قبيله وی خاندان تغلقشاهیه ظاهر و پدیدار است

٤٠١


شماره ( چهارم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧٧ )

وهکذا ميرزا محمد شیرازی در کتاب زینت الزمان فی التاريخ هندوستان و یا تاج التواریخ
خود ( منطبع بمبئی سال ١٣١٠ هجری ) راجع بانقراض سلطان محمد تغلقى واضحاً مینویسد
سلطان محمد لودی است ( ص ٣٠ ) وما برای آنکه خواسته باشیم سهولتی در شناخت
این سلسله فراهم آيد شجرۀ از آنها را در ذيل مرتب مینمائیم :
تغلق خان ( از امرای در بار سلطان غياث الدين بلبن )
غازی ملك خان موسوم به سلطان غياث الدين تغلقشاه بانی خانوادۀ شاهی تغلقيه
فخر الدين جونا
ملقب به سلطان
محمد تغلقشاه
سالار رجب
سلطان فيروز شاه
باربك
ظفر خان
سلطان ابو بكر
فتح خان
ناصر الدين
محمد شاه لودی
سلطان
غياث الدين دويم
سلطان
نصرت شاه لودی
سلطان همايون
سکندر ثانی
محمود مشهور به ملوخان و ملقب
بخواجه جهان پس از ملقب به
سلطان ناصر الدین شاه لودی
سلطان غياث الدين تغلقشاه بعد از انکه پادشاه هندوستان گرديد شهنشاهی هندوستان را
تأمین نموده وعصیان های هنود را در لكهنوتى وتلنگ با حرب های بزرگی خاموش نمود.

٤٠٢


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۷۸)

مغولها نیز که ضرب دست او را در جنگهای پنجاب مکرر دیده بودند در دوره سلطنت
تقریباً هشت ساله او دیگر آرزوی هندوستان نه نمودند پس غیاث الدین برای آرامش
داخلی رعایا و تلافی خسارات عسکر کشی ها مالیات باقی مانده را تخفیف نمود و در عمرانات
دولتی بیفزود از انجمله است ارگ تغلق آباد در جوار دهلی قدیم که تا هنوز خرابیهای
آن پدیدار است غیاث الدین امور دولت را باهل آن بسپرد ولایقترین رجال افغان را
بوزارتها و حکومتها بگماشت از قبیل ملك تاج الدین جعفر ، ملك برهان الدين ، ملك بهاءالدين
ملك اسد الدين وغيرها . ملك اختیار الدین مشهور مؤلف كتاب بساتين الانس سمت دبیری
دارالانشاء ( سرمنشی ) حضور غیاث الدین داشت ، امیر خسرو کتاب تغلقنامه را بنام
نامی این پادشاه کمالات آگاه نگارش داد . غیاث الدین در سال ۷۲۵ هجری در قصبه افغان
پور نام در جوار دهلی هنگامیکه از جنگ عودت کرده بود زیر سقف خانه شد و جایش
به ولیعهد او ملك فخرالدین سپرده گردید
ملك فخرالدین ولیعهد ملقب به الغ خان بود و بعد از نیل بمقام سلطنت مشهور به سلطان
محمد شاه گردید ، محمد شاه یکی از پادشاهان تربیه شده و بلند همت افغان بشمار میرود ،
بطوریکه مورخین مینویسند محمد شاه سخنگوی فصیح و نویسندۀ ماهری در زبان عرب و فارسی
بوده بداهۀ مکاتیب و فرامینی مینوشت که منشیان حضرت از تحریر او بحیرت می اوفتادند ،
و در عین حال خط را سخت نیکو نوشتی ، محمد شاه را در تندی هوش ، حافظه قوی
بسی میستایند و محمد قاسم تصریح میکند این پادشاه در تاریخ ، حکمت طبیعی ، طب ،
نجوم ، ریاضی ، منطق مهارتی بسزا داشت و در تشخیص امراض غالباً با اطبای معروف
مناظره مینمود ، اکثر اوقات محمد شاه مصروف تحصیل علوم معقوله و فلسفه بوده و دائما
مباحث او باسعيد منطقی ، نجم الدین انتشار ، عبید شاعر که از دانشمندان مشهوری بودند
دوام داشت ، محمد شاه بالذات از شعرای شیرین بیان عهد خود محسوب بود و با آنکه
بقول فرشته باعلوم منقوله چندان سر و کاری نداشت از ارتکاب ملاهی و مناهی مبرا
و در ادای فرایض و اوامر منهمک بود، سخاوت محمد شاه بحدی مفرط بود که میتوان مسرفش

٤٠٣


شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۹)

نامید در یکروز به ملک سنجر بدخشانی هشت ملیون تنگه نقره (هر تنگه ئی مساوی شانزده پول مسی) اعطا کرد، و یکباری به ملک الملوک عمادالدین هفت ملیون تنگه (بحساب امروز) بخشید، عضدالدین که فاضل مشهور و استاد محمد شاه بود روزی چهار ملیون تنگه از حضرت سلطان بخشش گرفت، هکذا بهرام خان نام برادر خوانده سلطان بعطای ده ملیون تنگه، صد فیل، یکهزار اسپ سر فراز شد، سلطان بفضلا و شعرا معاش هنگفتی میداد وازا نجمله بود ملک غازی شاعر که بقول فرشته سالیانه صد هزار تنگه موجب داشت محمد شاه بعلاوه عیب اسراف يك صفت مذمومه دیگری داشت که عبارت از سفاکی و مبالغه در مجازات اهالی بود فقط این دو نقیصه اخلاقی بود که نگذاشت او بجائی برسد که میخواست و مستحق بود بلکه منجر به تباهی مآل کار و زوال روزگار او گردید. بهر حال محمد شاه در سال ۷۲۷ هجری مقابل بحمله مغول گردید و ترماشیرین خان چغتائی بهندوستان تاخته تا حدود دهلی رسید چون محمد شاه منتظر چنین حمله ئی نبود برخلاف اسلاف نامدار خویش با دشمن از در دوستی داخل شده و مصالحه را پیش گرفت ترماشیرینخان هر چند بصلح گرائید ولی در وقت عودت گجرات را تاراج کرد، و این اول باری بود از ظهور مغل تاحال که مثل در هندوستان فاتح گردید لهذا هیبت دولت در نظر ملت خفیف شد و این اهانت بحمیت و عصبیت محمد شاه برخورد ازان رو در تعداد عسکر افزود و بغرض تخلیص افغانستان و فتح ایران و توران سه صد و هفتاد هزار عسکر سواره تهیه نمود و مصارف این اردو را در مالیات ملت افزود، تحمیل این بودجه سنگین حالت زمینداران را مغشوش کرد و بر عصيان های اهالی تائید نمود، محمد شاه از دیگر طرف چون بواسطه اسراف و تبذیر دوچار افلاس مالی گردیده بود مسکوکات مسین و برنج را بجای نقره و طلا ضرب زده و بقانون عسکری بین ملت مروج و مقبول ساخت و مخالفین این سکه را مجازات شدیدی داد، بنا چار رعایا سر از جاده اطاعت کشیده و در هر گوشه و کنار مملکت آتش انقلاب در گرفت، عاقبت محمد شاه مجبور شد اعلان نماید که اهالی مسكوك مسى و برنجی را بخزاین دولت تحویل و عوض آن مسكوك نقره وطلا بازیافت دارند هنود مسکوکات جعلی و قلب را در خزاین سپرده و طلا و نقره کشیدند این مطلب

٤٠٤


شماره ( چهارم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )

بر بحرانهای مالی دولت افزود و انتظام حکومت سستی گرفت . در عین حال صد هزار
اردوی سواره محمد شاه که در تحت فرمان خسرو ملک خواهر زادۀ شجاع او از راه
کوهای هماچل بفتح و اعظم چین حرکت کرده بود در حدود ثبت نارسیده از اثر برودت
هوا ، صعوبت راه ها ، عدم آذوقه ، تمرد اهالی عرض راه اکثراً تباه و کشته و بعضاً
از خوف سلطان فرار گردید . متعاقباً قحط و غلای شدیدی در پایه تخت دهلی مکرراً در
چندین سال واقع شد و رعیت سخت پریشیده و بر باد گردید . محمد شاه شهر ابادان دهلی را
تخریب کرد و شهر جدیدی در ( آجین ) که تقریباً اورا مرکز هندوستان میگفتند قهراً
بساخت و پایه تخت خود قرار داد و اهالی دهلی را محکوم بیسکونت در پایتخت جدید نمود
این تبدیل فوری وجبری پایتخت بر پریشانی های رعیت افزود و امور اجتماعی را ژولیده
ساخت لہذا کاسۀ صبر ملت لبریز گردید وزعمای افغان در تمام ممالك پنجاب و دکن
وهندوستان علم بغاوت افراشت . محمد شاه چاره ندید جز آنکه اردو های مسلح خودش را
که برای تسخیر ایران و توران آماده کرده بود در داخلۀ مملکت بتا راج ملت فرمان دهد.
پس جنگ های خونین و متعددی بین پاد شاه ورعیت واقع شده و در تمام این جنگها
سلطان بر رعیت غالب آمد ، والحاصل این وقایعی که شمردیم رویهمرفته از سال ٧٢٧
تا ۱۷۵ هجری طول کشید .
سلطان محمد شاه در اواخر سال ٧٥١ با لذات عسکر بگو شمالي بغات سند کشید
ودر عرض راه گرفتار تب محرق گردیده بالاخره در محرم ٧٥٢ در کنار آب سند این
شهنشاهی که هندیها اورا سلطان اعظم میخواندند رخت بسرای دیگر کشید در حالیکه
اکثر ولایات مهمۀ هند از دولت قاهره او مجزا شده و دم از استقلال میزدند ، بزرگترین
آنهمه مملکت و سیعۀ دکن بشمار میرفت که در تحت رایت سردار مشهور اسمعیل فتح افغان
به تشکیل دولتی پرداخته و اعلان استقلال نموده بود . بهر حال این چند بیت از طبع آن
سلطان قهار و ناکامی است که پس از ۲۷ سال فرمانروائی در بستر نزع و احتضار سرائیده :
بسیار درینجهان چمیدیم بسیار نعیم و ناز دیدیم
اسپان بلند بر نشستیم تورکان گران بها خریدیم
٤٠٥


شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (۸۱)

کردیم بسی نشاط و آخر چون قامت ماه نوخمیدیم
ملاك فیروز بار بك پسر سالار رجب که برادر زاده سلطان غیاث الدین تغلقشاه و ولیعهد سلطان محمد شاه بود بعد از فوت سلطان در محرم ۷۰۲ در سن متجاوز از پنجاه قدم به تخت سلطنت نهاد، فیروز شاه پادشاهی عاقل و فاضل و حلیم، مجرب و مدنیت پرور بود، او از یکطرف به حلم و مدارا نفرتی را که مظالم محمد شاه در قلوب ملت نسبت بخانواده سلطنت تولید نموده بود محو کرده و از دیگر طرف بقوت و سیاست فتنه های بغاوت و عصیان متمردین مملکت را فرونشاند، خراجهای باقیمانده و مالیات گذشته را از غالب راجهای باجگذار هنود حصول وخزاین را آباد کرد، فیروز نگذاشت مغل در حملات هند جسارت سابقه را تجدید نمایند، و خود به آبادی هند و تمدن او غلو ورزید . فیروز شاه در سال اول جلوس خود در تحت فرمان خداوند زاده عماد الملك امير على غورى عسکر بسر کوبی طغی نام طاغی درسند سوق نموده و او را در حدود گجرات بکشت، و عساکر مغل را که بسرداری امیر التون از افغانستان بنام امداد سلطان محمد شاه در مقابل عاصی های داخله هند آمده بودند با امیر نوروز گرگین داماد ترما شیرین خان پاد شاه چغتائی ماوراء النهر و افغانستان بعودت از هندوستان مجبور نمود . فیروز شاه در سال ۷٥٤ مالیات و خراج چندین ساله را از اودیسنگه راجه کور کهپور وراجه کهپور قهراً بستد و عسکر کشیده حاجی الیاس خان افغان را که در لکنہوتی مخاطب به شمس الدین شاه شده و اعلان استقلال کرده بود بشکست ، و در سال ۷۵۹ مغـل ها را که به دیپالپور تاخته بودند طرد نمود، در سال ٧٦٠ ولایت متمرد جاجنگر را بتاخت و در سال ٧٦٢ بالذات عسکر بجانب نگر کوت کشیده راجه سرکش آنجا را مغلوب نمود ، و متعاقباً جام مالی بن جام غفره حكمران سند را که سر از اطاعت فیروز شاه پیچیده بود مطیع ومنقاد دربار دهلی ساخت، در سال ٧٦٦ بغاوت گجرات را فرو نشاند و در ۷۶۷ طغیان ولا يت اتاوه را خاموش نمود ، مهمترین این شورش های داخله انقلابات هنود علاقة کہیتر بود که بر خلاف اسلامیت حرکت میکردند فیروز شاه ملك داؤد افغان را بتأديب وتنبیه آنها بگماشت و داؤد تا سال ۷۸۷ هجری بفیصله این امر قیام

٤٠٦


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۸۲)

داشت . با این مراتب فیروز شاه در صدد الحاق سلطنت افغانی دکن برنیامد وازان بعد
است که سلطنت دکن بصورت قطعی از شهنشاهی هندوستان تا ظهور خانوادۀ بابری مجزا ماند .
فیروز شاه نخست در سال ٧٥٤ در کنار آب سرستی ( سرسوتي ) عمارات عالیه بنیاد
نهاد ، و در سال ٧٥٥ شهر فیروز آباد را در جوار دهلی بساخت ، در ٧٥٦ جوئی از نهر
ستلج تا جهجر در فاصله تقریباً ٧٢ میل کشید ، و در ٧٥٧ از نهر جون در جبال هندوی و
سرمور نهری جدا کرده و هفت نهر دیگر باو افزود و این نهر جدید را به هانسی وازانجا به
ایسین برده در انجا حصاری بنام فیروزه تعمیر کرد ، متعاقباً جوی دیگر از نهر کهکر کشیده
از حصار سرستی عبور داد و به نهر سرکهتره رسانده در انجا شهر جدیدی بنام فیروز آباد بنا
نهاد و جوی از نهر جون در تالاب آنشهر انداخت ، در سال ٧٦٢ به حفريات تپه عظیمی
امر داد که میان آب سرستی ( از کوه ها برا مده در نهر ستلج میريخت ) و آب سلیم ( به سرهند
میرفت ) واقع بود فیروز میخواست کانالی در تپه مذکور کشیده آب سرستی را در آب سلیم
اندازد و آن نهر عظیم را به سرهند ، منصور پور ، سنام دايم الجریان نماید پس برای
این مقصد بزرگ بطوریکه فرشته مینویسد پنجاه هزار نفر عمله بکار انداخت در ضمن این حفريات
استخوانهای فیل و دست های انسان پیدا شد بنوعی اگر بقول مؤرخین افسانه نویس اعتماد ممکن
میشود این استخوانهای دست انسانی تاسه زرع طول داشته و بعضاً تحجر کرده بودند . بهرحال
فیروز حصار دیگری نیز در ده کروهی = ١٥ میلی سمانه بساخت و آنرا فیروز پور نام
نهاد ، محمد قاسم میگوید این حصار فیروز پور قلعه متین و سنگر عسکری بوده و در ده میلی
بداون تعمیر شد مردمان چون از کثرت تعمیرات فیروز شاه سخت خسته شده بودند این
قلعه را آخرین پور نام گذاشتند بالآخره آنچنان شد که در دهن عام اوفتاده بود یعنی فیروز
شاه را دیگر میسر نشد آبادی جدیدی نماید . چنانیکه تامس ولیم بیل میگوید فیروز شاه
شهر جانپور را بنام نامی عم خود فخر الدین جونان ( سلطان محمد تغلق ) در سال ٧٧٢ هجری
اعمار نمود بهر حال بعلاوة قصبات و شهرها ، استحکامات نظامی و باغهای که سلطان فیروز شاه
باربك در هندوستان تعمیر نموده مؤرخین آبادی های مشهور او را بقرار ذیل تعداد مینمایند :
بند آب ( ٥٠ عدد ) مسجد ( ٤٠ عدد ) مدرسه ( ٣٠ عدد ) خانقاه ( ٢٠ عدد ) قصر ( ١٠٠ عدد )

٤٠٧


شماره ( چهارم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ۸۳ )

شفاخانه ( ۵ عدد ) حمام ( ۱۰ عدد ) مقبره ( ۱۰۰ عدد ) چاه ( ۱۵۰ عدد ) پل ( ۱۰۰ عدد )
حتی بعض مؤرخین هندی تعمیر نخستین سرك معروف شیر شاه سوری را که از دهلی تا آگره
کشیده نیز منسوب بفیروز شاه میدا نند و مینویسند شیر شاه بعد از خرابی آن را تعمیر و ترمیم
نموده است . فیروز شاه بعلاوة این بسط مدنیت و تعمیر شفا خانها و مدارس در ترویج علوم
و فنون بسی انهماك داشت چنا نیکه بعد از فتح نکرکوت وتخريب بتخانها کتا بخانهٔ
مشهورۀ جا لا مکهی را که دارای یکهزار و سه صد کتاب برهمنی بود در معرض استفاده
گذاشته و قسم مفید آن را بفضلای همرکاب خویش امر ترجمه داد و از ان جمله است
کتاب دلایل فیروز شاهی که در حکمت طبیعی توسط شاعر معروف اعز الدین خالد خانی
بنظم تر جمه و تدوین گردید . ضیاء الدین برنی تاریخ فیروز شاهی را بنام نامی این پادشاه
نوشت ، فیروز شاه شخصاً دارای فضیلت علمی بود و کتاب فتوحات فیروز شاهی از
مصنفات اوست و این همان کتابی است که مبنی بر هشت فصل و حاوی شرح وقایع
فیروز شاه بوده و بآصرا و در گنبد مثمن مسجد جامع وا قع در شهر جدید فیروز آباد
( در جوار دهلی قدیم ) مر قوم گردید ، این چند سطر ذیل از فصل دویم همان کتاب
است که مؤرخین بضبط آن پرداخته اند :
« بازمنهٔ سابقه خون ریزی مسلمانان باندك جریمه شدی و اقسام تعذیب مثل بریدن دست
و پای و گوش و بینی و کور کردن چشم و کوفت استخوانهای اعضا به میخ کوب و سوختن
اندام بآتش وزدن میخ آهنین بردست و پای و پوست کشیدن ونی بریدن و دو پاره کردن
آدمی و دیگر انواع سیاست شیوع تمام داشت حق سبحانه تعالی مرا توفیقی داد که
جمیع آنها را منسوخ ساختم و دیگر بعضی وجوهات نامعقول وبيحساب كه بظلم داخل مال
واجبی کرده هر سال بزجر میگرفتند مثل چرائی و گلفروشی و و . . . . . همه را برطرف کردم
که گفته اند : —
دل دوستان جمع بهتر که گنج خزینه تهی به که مردم برنج
ومقرر داشتم که هر مالی که خلاف سنت پیغمبر است علیه السلام نگیرند ، و پیش ازین
رسم بود که مال غنیمت را پنجم حصه بسپاهی داده وچهار حصه بدیوان میگرفتند ومن

٤٠٨


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (84)

موافق شریعت مطهره پنجم حصه بدیوان قرار دادم و ........ و دیگر جامه
ابریشمی پوشیدن و استعمال طلا و نقره کردن که مردان روزگار را عادت شده بود
همه را دفع نمودم و ....... و ....... و اهل خدمت بر جمیع مدارس و مساجد و
خوانق و حمام و چاه معین ساخته وظیفه قرار دادم که تفصیل آنها دراز است .......
نظام الدین احمد گفته بود فیروز شاه قوانین نافعی وضع نموده و بسه تدبیر
مملکت را آرام و آباد نگهداشت یکی آنکه مظالم و سیاست را ترک گفت و مردمان را
به احسان بنده ساخت لهذا محتاج به سیاست شدید نشد. دیگر آنکه برخلاف
سلاطین سابق مالیات را معتدل ساخت و اضافه از توان رعیت طلب نکرد ازان رو
ملک آباد گردید. سوم آنست که امور دولت را باشخاص لایق و خدا ترس سپرد
و هیچ شریر و بدنفسی را بخدمتی نگماشت. با کل حال در سال 789 فیروز شاه
بسبب کثرت عمر و دردی که از فوت ولیعهد جوان خود شهزاده فتح خان در دل
داشت از کار سلطنت استعفا نمود و تاج و تخت را به پسر بی تجربه خود شهزاده محمد
عطا کرد ولی بعد از پنجماه سرداران افغان برخلاف شاه جوان داخل اقدامات شدند
بناچار محمد شاه فرار اختیار کرد و از حضور فیروز شاه سلطنت به تغلق شاه
بن ولیعهد مبرور تعلق گرفت. متعاقباً فیروز شاه باربك در رمضان 790 راه آخرت گرفت.
بعد از فیروز شاه غیاث الدین تغلقشاه رسماً پادشاه شد ولی ظلم و اعتساف او عمر این
پادشاهی را در پنجماه کوتاه نمود سرداران افغان شاه را مقتول و جایش را به
ابو بکر شاه بن ظفر خان بن فیروز شاه سپردند. چندی نگذشت امیران صده (رؤسای
افاغنه سمانه) به تائید شاه فراری سلطان ناصر الدین محمد شاه پسر فیروز شاه پرداختند
لهذا ابو بکر شاه مخلوع و فرار و محمد شاه در سال 792 مکرراً بر تخت سلطنت عروج کرد.
ایندفعه محمد شاه شورش گجرات را خاموش کرد و غلامان در بار را که پوربی و بنگاله
نژاد بودند و بر امور دولت احاطه کرده بودند قتل عام کرد و خودش در سال 796 عازم
جهان دیگر گردید. همایون پسر او ملقب به سکندر شاه تاج دولت بر سر نهاد اما عمر او
از یکماه تجاوز ننموده وفوت شد. پس از همایون کوچکترین پسران سلطان ناصر الدین

409


شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (٨٥)

محمد شاه لودی محمود خان مشهور به ملوخان و ملقب بخواجه جهان بنام سلطان ناصر الدین
محمود شاه ملقب و شهنشاه هندوستان گردید، ولی انقلابات شش ساله خانوادۀ سلطنت
و طغیانهای راجپای تحت الحمایه از قبیل رای بهنسور و امثالها بنوعی ضعف و فتور
در ارکان دولت تولید نموده بود که مملکت برای تجزیه و انفلاق مستعد میشد ، در عین
حال بود که سیلاب آفت انتساب چنگیز ثانی امیر تیمور کورگانی سرازیر گردیده
و بکلی بنیاد این شهنشاهی عظیم را بر انداخت و اگر تدبیر سرداران زبردست افغان نبود
هر آئینه قبل از ورود بابر در همان آن دولت افغانها هندوستان را وداع میگفت .
والحاصل در عهد ناصر الدین محمود شاه درباریان متنفذ دهلی از قبیل ملك مقرب خان
افغان حاکم دهلی و ملك ملو خان افغان بر علیه شهنشاه خود داخل فتنه ها گردیدند ، هنود نیز سر از
اطاعت پیچید ، متعاقباً ملك سعادت خان افغان در حالیکه ناصر الدین محمود شاه در پایتخت
دهلی تاج سلطنت بر سر داشت شهزاده نصرت خان بن ولیعهد فتح خان بن فیروز باربک را
در شهر فیروز آباد بسلطنت برداشت (۷۹۷ هـ) واو به نصرت شاه معروف گردید ،
سه سال مابین دو پادشاه در اقلیمی جنگ مشتعل بود ، در سال ۷۹۸ سارنگ خان
افغان در دیپالپور و ملتان علم استقلال برافراشت و ملو خان افغان ملقب با قبال خان حاکم
حصار سیری اعلان بیطرفی نسبت بسلطنت دهلی در قبای آن نمود در سال ۸۰۰ میرزا پیر محمد
جهانگیر نبیره تیمور گورگان از سند گذشته اوچه را محاصره کرد و متعاقباً ملتان را
از سارنگ خان قهراً اشغال نمود . در ضمن این واقعات ملو اقبال خان نصرت شاه را بشکست
و ناصر الدین محمود را بازیچه دست خویش ساخت ، لهذا مرکزیت و اقتدار غائب گردید ،
نفاق و اختلاف سر کشید و دعویداران سلطنت در هر کنج و کنار مملکت ظاهر شد ،
عاقبت در حالیکه کشتی شکسته شاهنشاهی عظیم هندوستان در بحر حوادث متزلزل و سرگردان
بود مغل جانب هند سرازیر شد و يك حمله بنیاد آن دولت فرسوده را از هم ریخت .
تیمور و هند :
تیمور بعد ازان که در نتیجه محاربات خونین افغانستان را اشغال نمود در سال
۸۰۰ هجری عسکر بجانب هندوستان کشید ، وسند را عبور نمود در اوایل سال

٤١٠


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٦ )

٨٠١ اولین مقابله او در حدود دامن کوه نام با سرحد داران هند افغانی واقع شد
شهاب الدین مبارک افغان حاکم آن نواحی با همه مقاومتی که بخرج داد بالآخره
پریشان گردید و تیمور متعاقباً بتا راج شهر تلبینه ( واقع در حد اتصال نهر جود چناب )
پرداخت و اهالی را بوحشت قتل عام نمود و غله و ارزاق را آنچه اضافه از
تاراج ماند آتش داد ، پس از ان شیخا کهکر افغان سرحد دار محل شهنواز را مغلوب
و مرزا پیر محمد را که در ملتان محصور افغانها شده بود تخلیص نمود ، اما
در محاصره حصار بتهنیز تیمور دوچار مقاومت شدیدی ژنرال مشهور افغان
بهادر خان غلجی گردید بنا چار مصالحه را تن داد و بهادر خان بملاقات او شتافت
ولی تیمور بر خلاف میثاق خائنانه او را بقتل رساند و حکم قتل عام اهالی
صادر کرد، پسران بهادر خان نسوان و اطفال صغیر خود شان را در
داخل قلعه کشته و خود با اتباع خویش با نهایت رشادت برفوج مغل حمله کردند
و آنقدر کشتند تا یکسره کشته شدند، تیمور بسی برآشفت و احصار متین را بخاک
برابر کرد و بجانب سرستی روان شد هندیها از خوف راه ها را گذاشتند و بهر طرف
فرار کردند ولی تیمور تعاقب کرد و هر قدر یافت بکشت و خود از طریق سمانه براه های
متعدد بجانب دهلی عسکر براند ، تیمور تا رسیدن دهلی دیگر بهیچ قوای دولتی دوچار نشد
چون که دولتیان مشغول خانه جنگی ها و نفاق داخله بودند ، تیمور در رسیدن دهلی
بقتل عام اهالی جنوب دهلی فرمان داد و خود در صحرای فیروز آباد مقابل پایتخت دهلی
معسکر ساخت و برای تولید رعب در دلهای مقابل امر داد تمام اسرای جنگ را که
تا حال در هندوستان گرفته بودند و بالغ برصد هزار انسان میشد سر بریدند، از دهلی
یعنی آن پایتختی که همیشه سه صد هزار عسکر تحت السلاح داشت امروز پادشاه هندوستان
( سلطان ناصر الدین محمود ) با سپه سالار خود ملوخان فقط توانست با پنجهزار سواره
افغان و یکصد و بیست فیل جنگی در برابر دشمنی که بزرگترین قوای حربی آسیا را دارا بود
عرض موجودیت نماید ، نتیجه چنین مقابله ئی خود معلوم است که منجر به تمامیت
اردوی افغان و فرار شهنشاه جانب گجرات و مسافرت سپه سالار بصوب برن گردید

٤١١


( ۸۷ )
افغان در هندوستان
شماره ( چهارم ) سال دوم
جهانگشای مغل دهلی را تاراج و اهالی را قتل عام نمود وزوی دهلی (باغ و حش یادگار مدنیت
فیروز شاه بار بك) را به اردوی خود تحویل داد، والحاصل تیمور بعد از پانزده روز توقف
و تخریبات وحشیانه جانب سمرقند عودت نمود وصنعت کاران و معماران دهلی را باخود برد
تا مسجدی در سمرقند به نمونه جامع سنگی سلطان محمد تغلق بسا زند ، و در حین عودت قلعه
میرت را که از بهترین قلاع افغانی در حدود پانی پت بود فتح و تخریب و قتل عام نمود ،
و بعد ها به تخریب تمام قلاع واقعه در عرض راه و تاراج دامان جبال سوا لك پرداخت .
تیمور در وقت خروج شدن از هند حکومت پنجاب را به خضر خان افغان ( طائفه سربنی )
داد ، چونکه خضر خان و ملك بهاؤ الدین ( طایفهٔ نیازی پختانه ) و ملك یوسف سروا نی
و ملك حبيب سر بنی قبلا ضعف دهلی و اندازه اقتدار تیمور دانسته با او از راه مواسات
و امداد داخل شده بودند ، وملك خضر خان سربنی همان شخصیست که بالاخره در هندوستان
بانی سلطنت جدیده افغان بشمار رفته وخا نوادهٔ خضر خانیه مدتی در هند سلطنت نمودند .
باکل حال بعد از تیمور نصرت شاه فراری جمعیتی بهمرسانیده و داخل دهلی شدولی شهر
شهیر دهلی و سیری معمور را که دوچار تخریبات مدهشه و قحط و وبا شده بودند با چشم
اشکبار ملاقات نمود ، نصرت شاه هنوز به تنظیم پایتخت آغاز نکرده بود که ملو اقبال خان
عسکر بدهلی کشید و نصرت شاه بناچار راه میوات در پیش گرفت ، در عهد ملوخان مردمان
دوباره بدور او مجتمع گشتند و به تعمیر و ترمیم حصار سیری پرداختند لهذا دهلی نو آبادان
تر گشت اما دهلی قدیم بهمان حال خراب باقماند ، ملوخان اگرچه به تشکيل دولتى كوچك
کامیاب آمد ولی نفاق های داخلی که مثل ماری در آستین افغانها بازی میکرد بحدی
قوی گردیده بود که دیگر اعاده عظمت گذشته تقریباً محال بنظر میر سید ، و لایت
گجرات در تحت را ست خان اعظم ظفر خان افغان و و لایت مالوه بسرداری دلاور
خان غوری و ولایات قنوج ، او ده ، جونپور، كره در زیر اداره سلطان الشرق
خواجه جهان و پنجاب وملتان بحکومت خضر خان سابق الذكر و ولايت
سمانه در تحت اقتدار غالب خان افغان وولا یت بیانه بحکمرانی شمس خان اوحدى وولايت
کالپی بریا ست محمد خان بن ملك زاده فيروز اعلان استقلال کرده و هر يك در حدود
٤١٢


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۸۸)

خود دولت های مطلق و مستقلی بحساب میرفتند، ملوخان فقط بولایت میان دو آبه و
پایتخت دهلی مالک بوده ، و او در خیالات خود که مجدداً تشکیل یکدولت واحده شهنشاهی
میخواست همیشه ناکام ماند ، ملوخان هر چند در سال ۸۰۳ سمانه را مسترد کرد و باری هم
باسترداد جونپور و اوده متوجه شد ولی در سال ۸۰۵ از استرداد گولیار عاجز آمد
و سلطان ناصرالدین محمود که باو پیوسته و صرف بنام و نانی قناعت مینمود دوباره از
او جدا شده و در قنوج رایت حکومت برافراشت، بالاخره ملو اقبال خان در جمادی الاول
۸۰۷ در محاربه پنجاب با خضرخان فرمان فرمای آن ولایت مغلوب و معدوم گردید و آنهمه
آرزوهای بزرگ را با خود در خاک برد.
سلطان ناصر الدین محمود از مرگ ملوخان استفاده و یکبار دیگر داخل دهلی شده اعلان سلطنت
نمود و گرچه عمر این سلطنت تا سال ۸۱۵ طول کشید ولی تجزیۀ ولایات معظمۀ هند دیگر
موقعی برای سلطنت مرکزی نگذاشته و در واقع از ایالتی بیشتر قیمت نداشت ، سلطان
ناصرالدین در خاتمه کوشش های که برای استرداد بعض قرا و قصبات هند بعمل آورد
عاقبت ناکامانه راه آخرت اختیار نمود و سرداران پایتخت جای او را در سال ۸۱۶
به سردار دولت خان لودی سپردند. خضرخان سربی نایب الحکومۀ کار آگاه پنجاب
که سالها در کمین سلطنت نشسته و تهیۀ نفوذ و اقتدار می نمود ازین پیشآمد و انقراض
خانواده شاهی موقع بدست آورده با شصت هزار عسکر عزیمت دهلی نمود و در
ربیع الاول ۸۱۷ دهلی را مفتوح و دولت خان را محبوس نمود ؛ ازین بعد است که
تاریخ شهنشاهی هندوستان چندی بعنوان سلاطین خضر خانی افغان اختصاص می یابد
و ما از انها در آینده سخن خواهیم گفت ...

٤١٣


( يك سنگ نبشته تاريخى )
چند سال پيشتر يك لوحهٔ شكسته سنگى بخط سانسكريت قديم از نزديكى پل درنتهٔ
لغمان دستياب و در موزهٔ كابل تحويل يافت ، هنوز مضمون آن خوانده و مفهوم نشده و
اصل سنگ فوق در موزهٔ كابل موجود است .


شماره (چهارم) سال دوم اسامی قدیم و جدید شهرها (۸۹)

اسامی حالیه و قدیمه شهرها، ولایات، مملکت افغانستان تا جائیکه بنظر رسید
در جدول ذیل ترتیب یافت . م غبار

نام حالیه
نام قدیم
ملاحظات

افغانستان ( مملکت )
آریانا
یونانیان ( اکسیمیا ) و گاهی ( ارا گواری ) میگفتند . فارسی‌ها ( آریا ورتا ) میخواندند. هندیها (باهلیکا) و اعراب (خراسان) مینامیدند.

ایبک (شهر)
سمنگان
چینی‌ها (سی تین تسزیان) و عربها سمنجان نام نهادید.

ارگ هرات
قلعه اختیار الدین

اشکمش (علاقه)
وز والین
در حصه قطغن حالیه واقع است

بلخ (قلعه قدیم)
هندا ون

بلوچستان (ولایت)
اوری شیا
یونانیان (گدروسیا) میخواندند.

پنجکوره (علاقه)
گواریس

٤١٤