شماره (دهم) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل (١٥)

مقام شعر در تکوین ملل
اقتباس از المقتطف مصر
ترجمه جناب قاری عبدالله خان

روزي که بشر بر هر چیز نام گذاری داشت؛ روزی بوده که تاریخ ارتقایش نوشتند تا از صف حیوانهای گنگ در مرتبهٔ انسانیت در آمد. این کلمات که ما اسماءش میگوئیم در بین امم شأن مقدس بزرگی داشته حتى نصرانیت در خصوص ( کلمه ) بزبان یوحنا میگوید : –
«کلمه در آغاز بود ، زیرا کلمه با فکر مجرد ازلی که برتر است از احاطه ادراك و در هیچ ظرفی نمیگنجد موجود گشته. از ینجهۀ خودش اصل و ما سوایش هر چه هست عارضی است. «کلمه» باینمعنی در حکمت افلاطون ؛ مشابهتی بفکر دارد چه «فکر مجرد در نزد افلاطون حقيقه دائمي و ما سوایش صورهٔ منسوخه است و چون کلام ؛ قالب افکار است اگر (کلمه را) بقدر انطباقش بواقع حقیقهٔ دائمی خوانیم نیز بی وجه نیست . آمدیم در اسلام ؛ خدا یتعالی آدم را از خاک بیافرید و اگر او را همانطور سر بخود میگذاشت البته از سائر مخلوقات زنده چندان فرق نمیداشت ولي توجه مخصوصی با و فرمود و در مدرسه الفت و اجتماعش جاداد و تمام نامها را با و آموخت و چون بدرس اسما براعت حاصل کرد شهادتنامهٔ کفو انسانی گرفت و اجازه یافت تا بموجب آن در صناعت ابوهٔ بشری رنج کشد و آموخته شود. بلی سزاوار این رتبه همین انسان بوده. این اعجوبهٔ عالم خلقت قدرتی یافت که میتواند رنج و المکشی خود را بزبان آه و ناله شرح دهد و عمیق ترین اسرار دل را با كلمات منسجم اظهار کند .
اگر سر نوشتش چنان بودي که محض مانند کلوخ چشم دار میدید و هیچ نگفته و شنیده نمیتوانست حالش چه می بود؟ بلی حالش مانند اشخاص کر و گنگ و بلکه ضعیف تر و فروتر از انها می بود چه اشخاص کر و گنگ از ار تقای بشر استفاده کرده واز خصائصی که بطریق زبان و گوش حاصل میشود هم بهره میگیرند .
اشخاص کر و گنگ اگر چه در تیزي چشم وقوهٔ لمس و ذوق نظیر ندارند . حركات هر کسی را میدانند ، خط پیشانی را میخوانند یاد داشت خوبی دارند ولی چون از معانی ابهیهٔ

٩٥١


شماره ( دهم ) سال دوم سراج الاخبار افغانيه ( ۱۶۰ )

کلا میه محرومند از تمام امتیاز ها عالی زیرکی و دانش بی بهره اند . زبان آفتاب درخشنده ایست در آفاق ولی گوشهای کر مانند چشمهای کورر نور ساطعش را نمی بینند .
اگر کلمه که این جنس دو پا بآن تکلم میکند نمی بود و آنر اسم اشیای مرئی نمی ساخت همانا قوه عقلیش برابر می بود بقوه ریاضی در قبائل ابتدائی امروز که هنوز رقم اعداد را نمیدانند تا جمع و تفریق یا ضرب و تقسیم نمایند . قبائل ابتدائی از حساب ، جبر ، هندسه و روی هم رفته از سائر فروع عالی ریاضی بیخبراند . کر و گنگ از ادب و موسیقی و سائر علوم و شاخه های آن بیخبر اند . قبائل ابتدائی واحد قیاسی حساب یعنی رقم هندسی را نمیدانند ؛ کر و گنگ واحد قیاسی ادراك را که عبارتست از کلمه نمیدانند .

شعر وکلمه
از « کلمه » نخستين وحالتش که انسان تلفظ کرده صحبت نمودیم ولی نمیدانیم چگونه نطق از بهر او آسان گشت ؟ آیا در ربط اصوات با فکار چگونه بر خورد واسما را بمسمی ها چگونه پیوند داد تا بفکر ادراکی ( بطريق مبتدا وخبر ) تواناشد . شاعر وجد میکند بسيار بطرب می آید ازین که میداند مجالس شعري و معاني شعری و اوزان شعری فریاد خواه ( کلمه ) است همین کلمه که فصل الخطاب و بیان شافی است در بین هر دو دوره جوهری در حیات بشری ما .
متخصصين لغات که در اصول آن تتبع دارند برین عقیده اند که عیدها ، رقاصخانها ماتمخانها مهلکه ها سلاخ خانها و بالآخره سائر عادات ومجلسهای شعری که باعث سرور و اندوه اجتماعی ومخصوصاً سبب از غلغله وفریاد مشترك جوقی میشود ( مانند صدای گاوهای گله ) همه اینها مصدر وسرچشمه نطق است وچون صوت جوقی از سبب انفعالات نفسانی صادر شود ـ مانند فریاد در حال هیجان ـ شکل موزونی میگیرد و بر اصول متناسبی تکرار مییابد . بعضی حیوانها هم بر فهم الفاظ مأموريه خود انحصار نمی ورزد مانند ( بيا ) و « بخواب » و « بخور » بلکه آوازی میکشد مشابه به ( تعبير وبيان ) که فرد ندا میکند وجماعت جوابش رد میکنند و این تعبيراست از شعور که بواسطه اصوات آهنگی دلی

۹۵۷


شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل ( ۱۷ )

بسیط می شود و بسیاری از اصناف حیوانها دران اشتراك دارند وغالباً در انسان در آغاز
از صدا و فریاد فطری بغنا و آهنگ جوقی مشترك متدرجاً نقل کرده وازان بكلام مقطع
صریح ترقی جسته وار جح آنست كه بسیاری ازین اصوات جوقی كه بغنا و آهنگ بسیط
تحویل میشود در آغاز حکایه از اصوات حیوا نها و اشخاص بوده که جوق مجتمعاً ازان
حکایه و از کارهای آنها باشاره و رقص ( پنتو میمي ) صامت تقلید میکنند . اینچنین هرگاه
بعض اصوات باشياي معين يا بجنس آن قرین گردد و اقترانش متلازم و متکرر باشد بحيثی
که این اقتران ؛ عادت در نفس گردد مجرد ذکر این اصوات صورت همان اشیارا مفرداً
يا جنساً بذهن می آورد ــ و این صورت جنسی اساس ادرا ك انسانی است و این تلازم
و اقتران معنوی در محکمی ارکان نطق علامه قطعی میباشد .
پس اسباب اجتماعی خورسندیها وغمها وسائر نمایشگاه های هیجان انگیز شعری بشر را
بر سر نطق آورد و با تیز ترین سلاحی مسلحش ساخت تا از قعر ظلمت بطرف نور راه بکشایند

قصائد نخستین

وچون نخستين نطق در آهنگ و وزن شبیه به شعر بوده آيا بقصيده های پیش از فن
تدوین که انسانهای اول سروده اند پی خواهیم برد ؟ آیا موضوعات آنقصید ها چه بوده ؟
درس ابتدائی اقوام معاصر و تتبع حکایاتی که اطفال متمدنها در آغوش ما در حتی در
وسط شهر های متمدن میشنوند بما اجازه خواهد داد که گوئیم : انسان اول ؛ نطق موزون
کرده وحرفش دارای اوزان بوده اگر چه مقفی نبوده و در ( قصائدش ) اخبار ظفرمندی
بوده بر حیوانها و بیان ترس حیوان از گرفتاریش بدام وسعی در رهائی ازان ورعشه
ولرز آن بیچاره در حین بستن و کشتن وحکایة اصوات آنها مانند هنگس و بانس وعوس
و غرش که در قاموسهای امم جزوی افزوده .
و نيز اخبار عید ها وعروسیها ( که گوشت این حیوانها دران بخرج میرسید) و بیان
خورسندی و سخنان گریختاندن زنان و عشرت با آنها و گریه از بهر رفقای کم شده وبرادران

۹٥٣


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۱۸)

و پسرانی مسافر و روی هم رفته خوشخوانیهای رقص تقلیدی و سرودهای رقص روحی از بهر تقرب و رعايت تمجید از اعمال آلهه وحاجت خواهی از کرم وعطای آنها همه اینچیز ها از موضوعات آنقصائد بوده و انسانهای اول ادیان و عقائد وحکم وخرافات و آداب خود را در بین این کلام موزون برای اولاد خود بمیراث گذاشتند و گذشتند و مساعد زیرکی آنها بوده و مانند مساعده خط و صنعت طبع در قرنهای اخیر چه حفظ و نقل و خواندنش آسان بوده .
حقيقة موضوعات قصیده های آنها اساس موضوعاتی است که شمول آن در قصائد ما امروز سبب مباهات و فخر ما می شود و تمامی اوضاع ما از محاربه ها و کمکهـا با یکدیگر وعروسیها وما تمداریها و ادیان و عبادات و تقلیدها و شعائر تا بملوك همه قیام بروي دارد و نیز آن قصائد پر از نالشهای درد انگیز بوده و بدل انسان کار میکرده درد والم دلخراشی را که از دشمن سخت یعنی از برا در انسانش میدید بخاطرش نقش پذیر میساخت ومیتوان گفت که حسن تازه وزنده شعر دران قصائد بوده همان حسن زنده که درین عصر در قصائد موعظه ( از انانیت ولئامت و ایذاء بشر) می بینیم از پنجهۀ قصیده که هزار و دوهزار سال پیش نوشته یا خوانده شده امر وز هم چنان خوانده می شود که گوئی دیروزش نوشته اند زیرا موضوعش زنده و باعماق حیات انسانی پیوند دارد .

یاد داشت و شعر قدیم
حقيقة ما درقرن بيستم زند گي میکنیم ولی غذای ما هنوز ادبیات پیش از تاریخ است اولاد ما در طفلی که سن انطباع ثابت است در آغوش ما در برفرش گسترده نرم و گرم قصه های دیو و پری و اخبار عمالقه و دلیران و اسرار و سخن آداب و گذران وحسن معاشرت آنها را چنان میشنوند که از دوره همان مادرها که در مغارها وسيمجها با فرش کاه و لحاف پوست گذران میکردند چندان فرق نمیکند . و لازم است یادآوری کنیم که مثل این اخبار شعریه ( که با حیات منفعلۀ اول متصل است ) و نمایشگاه های پر اضطراب هیجان خیز آن هیچگاه از نفوس گم نمي شود بلكه اهل تتبع و استقصا در یافت کرده اند
٩٥٤


شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل ( ۱۹ )

که مثلا طوائف امی جاهل که در نواحي منطقة كوهستانی در دو ولايت ( کنتکی )
و ( تنسی ) از ولايات متحده فرود آمده اند بعض قصائد طویل را تکرار میکنند که
در نفوس آنها تاثر کرده يا بطريق عنعنه بآنها رسیده و از قصه هاي قديم شعری است که
اجداد شان از انګلتره آنرا با خود دران بلاد وقتی برده اند که بواسطة صيانت دین از فشار
مخالفين فرار کرده بودند . و چون این قصائد با كتابهای مسائل اصلی شعري که در آخر هاي
قرون وسطي تدوين يافته مقابله شد در اصل خود درست و سالم بر آمد و بی ربطیش اندك
بوده و آنهم بسبب انتقال و سیرش بوده که از زبان بزبان و از دل بدل سفر کرده .
همانا مثل اين دور حفظي که متوقف بوده برقوة ذاکره و یاد داشت در شعبه های امی قدیم
قرنها نگهبان گنجینه های ادبی ما بوده پیش از انکه تدوینش سهولت پذیرد . بلی این شعبه ها از
چهچه سرائی عندلیبان سخن که در صبحگاهان مدنیت ترانه ساز بودند سراغ یافته و آنرا
بر صفحات دلها نګارش داده و در عید ها بزمها شبها تکرارش نمودند چه در تدوین این سرود
شور انګیز جز این وسیله نداشتند و این تکرار برادیوی انجمنهای امروز ما با بوده . اکنون ازان
درهاي گرانبهاي ادبي که در قرون تديعه پردة ظلمت را برداشته و آفاق را مستنير ساخته نام
می بریم تا قارعین محترم ؛ مقام ادب و شدت نفوذ آن بتخصیص نفوذ شعر را بدانندکه تا کجاها
در تکوین ملل و در حكمرانی بصیرت آنها کار کرده . از انجمله است ( ایلیاد ) و ( اوديسة)
هومر و ( اعمال و ایام ) هزیود و سرود هاي ( انقيدا ) در نژدهند و کین و اجزای شعري
از عهد قديم و از ان يبعد غرائب اشعار نادرة جزيرة عرب است در دو قرن جاهلیت و اسلام
پیش از رسم تدوين و انتخاب استخوان و شاخة خرما و ورق پوست آهو براي نوشتن
اين گنجينه های گرانبهای ادبی میراث روحی و جاويدی ما ست و نشانی است از تسلط
شعر بر ملل مختلفة يونان و روما و پسرعم آنها از هنود و آریا و یهود سامی و ملل نصرانی
نزديك بعهد قديم و عرب و سائر اقوام نزديك باسلام در شرق و غرب .

شعر عربی .
اشعار جاهلیت با آنهمه تحریف و تلفیقی که قصه خوانها و راویها دران کرده اند هنوز
آیینة صافی است که مجالس قرنهای قدیم بجملا ازان جلوه میکند . و بوظيفة خود که عبارتست

٩٥٥


شماره (دهم) سال دوم مجلة كابل (۲۰)

از استحکام حیات عربی و تائید اخلاق سلیم فطری تنها بجزيرة عرب قیام نورزید بلکه
در تمام اقطار عالم در همانجا هائیکه عساکر اسلام استیلا یافت منبر نصب کرد و اذان خانه را
بلند ساخت ، او این وظیفه را بجا آورد . اگر در هند یا قرم یا در ترکستان چینی برویم و در
سیرت اشخاص و مقیاس اخلاق آنها تأمل کنیم بسی از اخبار جاهلیت را بیاد ما میدهد .
گذشته از ادب اسلامی عرب که بواسطه دین مبین ؛ اعجاز ها درین میدان نموده .
از غرائب آنکه نخبه از معلمین مدرسه امريكا در بيروت هنگامی که بدرس برخی از
شيون اجتماعی در شرق ادنی به تخصیص در سوریه قیام داشتند ؛
فضائل ذیل را که عبارت است از (۱) عزت نفس (۲) وفا (۳) مهمان نوازی (٤)
میل فطری بدین (٥) عطوفت و مواسا (٦) اهتمام بعرض و آبرو و امتياز خاصه زن ؛ در
اهالی یافتند .
هر که رساله از ادب عربی بخواند ادب جاهلیت باشد یا اسلام ، ظهور این اخلاق را
دران مانند آفتاب نیمروز در نهایت روشنی می بیند . حقيقة اگر شخص را پوست بر کنند
ممکن نیست از تاثير عقل ادبی اجتماعی محیط او بدر آید . انکاخ را ز تاثیر آب و هوا وانهار
وجبال ، دشت و وادی در پیکر شخص آسان وانكار از تاثیر ادب در عقلش دشوار می نماید .
واقعاً ما در لجه این بحر که از ششجهة برما احاطه نموده مانند ماهی شناوری داریم .
گویا جزء عقلی در آمیخته با جزء ادبی در شعر ؛ شعر را از سائر فنون جمیله برتری بخشیده
اگر تصویر ، تمثالی است که بخطوط و الوان صورت میگیرد یا موسیقی ؛ تمثالی که ار نغمه و
الحان وجود می پذیرد شعر هم تمثالی است که از قافیه و اوزان ظهور می یابد . آری تصویر ؛
شعر است صامت و خموش و شعر ؛ تصویری ناطق و گویا .
(سيو دوروتس) میگوید : شخص يك كلمه هم در شعر گفته نمیتواند تا تازه تولد نگردد
از عالم بالا مرتبه دوم فرود نیاید .
در بین شاعر و چیز نویس ؛ چه فرق است ؟ آیا روانست کاتب ؛ بچیز دیگری غیر شعر هم
متحلی باشد ؟ میشاید که مانند اسکیلوس ؛ جنگجو و مانند شکسپیر تاجر و مانند تشوسر ندیم
پادشاه و مانند کویته فیلسوف و آمیخته با مردم باشد ! آری می شاید ولی در همان وقت در همان

٩٥٦


[BLANK PAGE]


عالیقدر جلالتمآب المراعلی نشان والاحضرت سردار شاه ولیخان فاتح کابل وزیرمختاراعلیحضرت در ( پاریس ، بلجيك ، وسویس )
عالیقدرجلالتمآب والا حضرت سردار محمدعزیزخان وزیرمختاراعلیحضرت در « برلین » عالیقدر جلالتمآب سردار محمدنعیم خان وزیر
مختار اعلیحضرت در « روما » و عالیقدر جلالتمآب محمدنوروز خان سرمنشی اعلیحضرت همایونی وعالیقدرجلالتمآب فیض محمد خان
وزیرخارجه درروز ورودبمبائی در استیسن بمبائی سنترل دراثنای پذیرائی که ازطرف اعیان واشراف بمبائی ازآنها بعمل آمده است .


( ۲۱ )
شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل
آن که شاهد شنگول خیال شعري با او هم آغوش می‌شود از لباس دينوي که سالها در برداشته برهنه میگردد. علم ؛ انانیت استخفاف مردم، کبر و خود نمائی و بالاخره از تمام اینگونه احساس بیرون آمده و از سر نو طفل تازه ماهمی گردد هر دو گوش بر آواز نغمات خوش آیند همان آهنگها که از ( ان عصر طلائي ) باهتزاز می‌آید. زیر افرشته سعادت هر دو بالش را براین انسان رنجکش گسترده و از بوی دلاویزش که پراکنده میشود سرتاسر این خاکدانرا پاك و پاکيزه میسازد.
علمای تربیه و اجتماع اهتمام مخصوصی بتاریخ ادبیات دارند. چه برای نشر تربية اجتماعی و زرنگی فنی میدان فراخی دران می‌بینند. آری ادبیات آئینه ایست که صورت جامعه دران بر تازه ترین طرازی جلوه میکند. چه ادبیات در شکل و ماده خود وابسته و مربوط است براحوال تجدد پرور اجتماعی شعر ابطور جامعه بیشتر شعور دارند. دلهای اینطائفه تارهای حساسی است که بسرعت هرچه تمامتر با حرکات شورش و انقلاب در اهتزاز می‌آید شعر صورت شاعر وشاعر صورت جامعه است. بلکه شاعر بقول استاد ( پایندر ) نقطة مشتعلی است که تمام اشعه پراکنده از حیات اجتماعی که دورا دور آن را درخشان ساخته در آن نقطه بهم پیوست ميشود و از ميزه و خصائص شخصی او كسوت شکل فنی و بیان لفظی می‌پوشد. فیروزمندی شعر در تاثیر بدلهای مردم متوقف است براحوال اجتماعی آنان که درزیر آسمان آن گذاره دارند. اعم از انکه شعر غنائی باشد یا قصصی یا ار شادی یا هجوي يا تمثیلی.
شعر عربی هم مانند سرود عربی ؛ لبريز حزن و اندوه و درد و گریه است چه تنها از مظالم انسان از قبیل کشت و خون و بی ناموسی‌ها سلب و نهب شکوه ندارد. بلکه از مظالم طبیعت نیز فغان کرده مرضهای کشند ؛ سیلهای تندبادهاي سموم انگيز گرسنگیهاي سخت و روی همرفته سائر حوادث ناگوار واقع در جزیره عرب را با نالش جگر خون کنی يکيك می شمارد. واقعاً جزیره عرب دارای طبیعت مخصوصی است در شدت تاثیر در نفس و بر کشیدن دردانه های شعری از اعماق دلها. ستاره ای درخشانش در آسمان صافی ؛ نظر بدوی را از قدیم چنان بطرف خود حیران و مجذوب ساخته که نزديك است بدون پر وبال بطرف آن پرواز کنند. باديه هاي خشك و خالي از سبزه و گياه آن ساکنین را
٩٥٧


شماره ( دهم ) سال مجله کابل ( ۲۲ )

مستعد بنظاره جمال نمود چنانچه ازهر غنچه و گل ازهر درخت که باشد حتی بته خار نیز حسن زنده طبیعت بنظارش جلوه نموده و او را بهت و حیران میسازد . زمینهای کربلا نمای سوزانش رهروان تشنه کامرا چنان مشتاق يك جرعه آب میسازد که بمجرد رسیدن بدند آبی مزة می یابد که ناز پرور دگان سرچشمه هاي زلال ونهرهاي جاري بچشم آنمزه را ندیده اند . درآخرهای سنه ١٩١٥ درهنگامیکه اتحاد یون بد نبال من افتاده بودند ـ اتفاقاً ببادیة وحشتناکی از ( تدمر ) تا نزديك ( ميادين ) در افتاده و بآبهای گندیده و بد بوی که مبالغی بر تشنگیم می افزود گرفتار آمدم تا بفرات رسیده و جرعۀ از آب شیرینش نوشیدم چنان تازه گشتم که بآواز بلند فریاد بر کشیده گفتم : «کوثر . . . جنات عدن تجري من تحتها الانهار » همین است . هجرتهای دور و دراز ؛ در نور دیدن بیابانهاي کویر و دور از منازل درغزوات ؛ جستجوی مرغزار و چراگاه ؛ نظاره تلها و معالم و آثار ؛ یاد از سر گذشتها و روزگار ماضی همه اینها اسباب مخصوص شعریست در جزیره . شخص از خانمان آوارۀ گرسنه و تشنه هرگاه سیاه خیمۀ بیابد و در پناه اهلش بیار امد ؛ جود حاتمی با روشن ترين مظاهری در جلو چشمش ظاهر میشود . کاریکه سد رمق درین روز میکند خوان الوان قصر پاد شاهان نمیتواند . درحرم در نزدش هزار بار از قلعه های دولتی بهتر است چه همین در است که اورا از دشمنان مانع آمده و حمایه میکند .
خلاصه اینچنین منزلهاي كوچك خشك و خالى و تنگي عيش ؛ در اظهار معانی شعری دستی دارد و میتواند این شاهد شنگول را در جامهٔ فتنه پرداز طبیعت جلوه دهد
فقر اروپا امروز در شعر : ملل مغرب زمین از وجود شاعر مفلسند . وعلتش را اهل فحص و بحث همین مدنیت مادیه را میدانند که ارپا تا بگردن دران غرق شده گویند : وسایل نقلی ، انتشار اباحت ، برداشت حجاب دلکش از رخساره انسانیت مشغولي دول بامور اقتصادي وسيا سي ، انهماك افراد در تحصيل قوت لايموت وبالآخره زوال احوال روانی ازروي زمين همه اینها اسبابی است که حسن رشافت نظم ودولت شعر را کاسته و برباد داده . درین نزدیكیها در فرانسه جائزه بسياري برای مسابقه در شعر گذاشتند ، هیچکس در میدان مسابقه تاختی نکرد که جایزه را بگیرد . ولی از خوش قسمتی است که هر گاه شعر را کمی پذیرند

۹۵۸


شماره (دهم) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل (۲۳)

بازهم مستمعین حسن ظنی بآنها می پروراند . بعقیده من تنها شخص بنظم شعر
شاعر و بخوش الحانی موسیقی دان نمی شود . بلکه گاهی بفهم شعر و طرب از آهنگ
نیز شاعر و موسیقی دان گردد . بلی آن دو فن ایجابی و این دوفن سلبی است . بگمان
میرود این فترتی که در شعر مشاهده می شود مرقتی یا ابر بهاری است که درنگ ناکرده
بزودی پاره پاره و دور شود و این در هنگامی خواهد بودکه ما بمحیط تازه پر ازحوادث وسکان
خود الفت گیریم . قلق و هیجان ما شورش پذیرفته این دنیای زشت هوای خوش و جذاب
خودرا دوباره تازه سازد .
شعر و هیجان
دور ازصواب نیست اگر گوئیم این انقلابات مادی اقتضای که درین عصر مشاهده
میشود چندان دور ازشعر نیست بلکه شعر بمعنای سیکولوجی خود از بزرگترین دواعی اوست
و سببش آنست که این حیات عقلی که مادر آغوش تربیه او تولد گشته حرکت میکنیم و پرورش
مییابیم و عبارتست از (عقل اجتماعی) باصطلاح علم و متصرف است درحرکات و سکنات
ما اگر زبان و ادبیات خوش آیند آن نبود این عقل تسلطی بردلهای ما نمیداشت و بسببی که
احداث رأی مشترك میکند نام (رأي عام) هم بخود میگیرد . ازرأی عام درافراد هیجان
تولید میشود وغذا میخورد . در بین نمایشگاه های شعری وتاثیر در (رأي عام) علاقةمتینی
موجود است بساکه نوحه و نالش شاعر درمظالم ؛ (رأی عام) را بهیجان و آشوب انطفا
ناپذیری درآورده که شعله این غضب جز بانقلاب خموش نگشته . جمعیتها ئیکه خطرناك ترین
ادوار را در سیاست ملل تشکیل داده همه از دعوتهای هیجان خیزشعری بوده که تحريك رای
عام نموده .
(اوغست کونت) درفلسفه خود میگوید : (فکر) است که بعمل میکشاند ولی فکر
افسرده خالی از روح ـ فکر بارد مجرد ـ مباشر عملی نمیتوانند . بلکه ضرور است اولافکر
منفعل هیجان خیزی مزین بادب و پیراسته بشعر با اوهمراه باشد تا بر اراده مردم غلبه یابد .
سخن زن بدوی باخاندانش در قصیده که شکوه از دشمنان دارد وقتی که آنان را اسیر گرفته
بودند : مضر بوا موضع العفة منی بالعصا . و صدای آنزن شهری که استغاثه بخلیفة بغداد

۹۵۹


شماره (دهم) سال دوم مجلۀ کابل (٢٤)

پرده «وا معتصماه» ندا کرده و بیت متنبتی که می سراید:
لا يسلم الشرف الرفيع من الاذي حتي يراق من جانبه الدم
و بالاخره امثال این سخنان در عالم عربی سبب از شورشهائی گشته که اقلیدس بهندسه
خود و بقراط با مزجه خود و نیوتن با جاذبۀ خود و رونتجن با اشعۀ خود نتوانسته اند مصدر
اینچنین يك هیجان گردند. مجاهدین بنی معروف در آخرین انقلاب سوریه در حالی که گله
های توپ فرانسه ها سینه های آنها را هدف ساخته بود؛ نعره ها میکشیدند و واقعات گذشته
خود را بیاد جنرال غاملان داده می سرائیدند:
« ممدوح وسامى قبلك خرجوا من السويداء »
کلمه هاي ( حريت ) ( مساوات ) اخوت وسائر الفاظ زنده ازین قبیل که زمین را
چپه کرده و بخون آغشته نموده و از اعماق دلهای اسیران ظلم و استعباد برای داد خواهی از زخم
کاری آن بر می خیزد؛ اگر استدلال های شعری نیست پس چیست؟ آیا نمایشگاهی هیجان
خیز تر غیر ازین خواهد بود که انسان برادر انسانش را اسیر زنجیر و پامال اقدام
و دستخوش استثمار بیند و بنگرد که آن بیچاره را مانند گوسفند برای کشتن؛ هی میکنند.
امروز این نمایشگاه های الم انگیز شعری در شرق؛ کاری میکند که فکر (حقوق طبیعی)
در دو انقلاب بزرگ امریکا و فرانسه نموده بود.
بدیهی است که افکار ؛ باعث عمل و سبب حرکت و انقلاب میشود ولی بمقدار عناصر
انفعال و هیجان در ان. ( ورد ورس ) شاعر میگوید: هر چه از دل فوران میکند باز
بطرف دل سیلان مینماید، تا وقتیکه تصویر؛ موسیقی؛ شعر؛ وسایط تعبیر و اظهار است از
بلند ترین شعور و دقیق ترین نقوش منطبعه بر صفحات دل؛ تا وقتیکه این فنون جمیله جلوه
گاه و آئینه تأثر طبیعت ما ست که با غم و سرور خویش؛ از ششجهة بما احاطه کرده بی شك
در قوۀ دافعۀ اجتماعی مقام اول را میگیرد. هر گاه آدم؛ آن بشر حقيقي بقول ( منسن )
نخستین شخصی است که آلة ساخت تا نسلش باستعانت آن ؛ مقابله با طبیعت كنند حواء
حقیقی آنان ؛ هم زنی است که پسران خود را نشیده های شعري آموخت و ارواح خمول
و فسرده آنان را بدان بیدار ساخت . چنا نچه رك و ريشه اجسام ما ؛ مرکب است از عناصر

٩٦٠


شماره (دهم) سال دوم
کمال اخلاقی
( ٢٥ )

مادي محيط نما ، همچنان رگ و ریشهٔ عقلهاى ما مركب است از حبات عقلی كه ما او را در يافته
و در وسطش نشو و نما داريم . وطوريكه طفل ؛ از پستان مادر شير ميخورد ؛ ما نيز از الهام
عقلى شير ميخوريم .
( مونتسكيو ) از تفاعل سياسى بين دولت و افراد وصف خوبى نموده ميگويد : در عهد
طفلى امم ؛ دولت را مرد تربيه ميكند ولی در هنگام رشدش مرد را دولت تربیه مینماید »
اینچنین است حال در تفاعل ادبی روحی که در حیات ابتدائى ؛ دولت ادب را عقول تربیه
ميكند و در حيات راقيه عقول را دولت ادب ؛ تربيه مينمايد و همه شعرا وادبا وعلما وحكما را
مربی میشود . ما هما نطور كه ابناي محيط مادي خوديم ؛ همانطور ابنای محیط عقلی خویش
نیز هستیم .
داکتر عبدالرحمن شهبندر

کمال اخلاقی

كمال اخلاق ، صحت ، علم بارفاه مالى
( سعادت ) است :
مترجم از ترکی آقای میرغلام احمد خان
ضابط استحکام

کمال اخلاق ؛ يك چيزيست كه نظر بملكات روحيه ، افعال و حركات اعتياديه واجرا آت
قصديه انسان بوجود آمده و اطلاق خصایل خوب بآن کرده میشود . و عموماً خصايل باين
ترتيب تکوین می یابد :
اولا : – در انسان ؛ بتأثیر مزاج و بنیه که از والدین ارثاً باو انتقال کرده و بحسب
طرز اداره و اعاشه در زیر تأثيرات مادیه تشکل میکند .
ثانياً :– انسان ؛ بتأثير معامله که که ابتدا می بیند و تأثیرات محيط طبيعى و اجتماعی ،
که مؤخراً در وی تاثیر می بخشد و ضمناً اصول تصادفی که بآن معروض میشود حصول
مییابد .

٩٦٧


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٦ )

ثالثاً : ـــ نظر ببعضی چیزها مثل : سن ، محیط ، شرائط حیاتیه ، معلومات و احوال صحیه
که معروض تبدلات و انقلابات است در چار تبدلات و استحالات میشود .

( خوی خوب )

متفکرین و محررین زیادی خوی خوب را باین طرز تعریف کرده اند « بنفس خود
و بنی نوع خود ایقاع مضرت نکردن ! »
نظر با ین تعریف انسان ؛ براي اینکه صاحب خوي خوب شود باید ازهر فعل وحرکت
سوء اجتناب ورزد زیرا : معلوم است هر فعل و حر کت ؛ یا بالای صاحب آن و یا بالاي
دیگری اجرای تأثیر مینماید پس انسان ها برای اینکه بنفس خود شان و دیگران ضرر
نرسانند باید دایما از فعالیت و حر کت سوء ترسیده إفعال وحرکات خود شانرا از روي
قاعده ملاحظه و تدقیق داشته باشند .
حالانکه تعریف حقيقي خوی خوب اینست که : ـــ « انسان ؛ بشرطیکه بدیگری ایقاع
ضرر ننما ید ، و نفس خود ، نفس دیگران را متضرر نسازد باید بخیر و منفعت دیگران
حس ، فکر و حر کت خودش را معطوف داشته باشد » نظر با ین تعریف ؛ خوی خوب را
میتوان در افعال و احسا سات اشخاص معلوم کرد .
برای یك انسان ؛ خوی خوب مستحسن میباشد و اساس تمام خوی های خوب اینست
که : یك فعل و فکری که با فعال و افکار خود او موافق نباشد نباید به بدی آن حکم کند .
مقتضاي عدالت اینست .
صاحب یك فکر و فعلی که بمزاج و طبیعت ما موافق نباشد از آنجای که فکر وفعل ما هم
بمزا ج وطبیعت او موافق نمیشود خیلی محق و طبیعی است که : وي بامادر خوي و خصلت
موافقت نكرده يك تلقي بدي را تعقیب خواهد کرد .
اینحال يك کیفیتی دا رد که : در بین انسان ها تولید اختلاف دايمي کرده و بادی انکسار
روابط مدنیه و اجتماعیه شمرده میشود .

٩٦٢


( ۲۷ ) کمال اخلاق شماره ( دهم ) سال دوم

بناء علیه برای انسان های عالی غیر از قبول يك حریت افکار و اعمال مطلقه ؛ دیگر چارة
نیست . اما برای افکار فاسده و افعال شریره هیچ يك قسم حریت شناخته نمیشود .
بافعال و افکاری که به صاحب آن و اشخاص محدوده و هیئت اجتماعیه مادتاً و حالا ايقاء
ضرر نماید نظر بماهیت و درجه تاثیر آن قلباً ، لساناً و فعلا مخالفت و ممانعت کردن از وظائف
انسانیه است .
لاکن درینجا شرط اینست : - ضرری که وقوع مییابد باید مادی بوده واثر آن
حالا ظهور کند ولی در اضرار موهومه و محتمله بهیچ وجه حق مداخله را جایز نمی شمارند .
يك سفیه از اعمالش باز داشته میشود اما يك مسرف عادی از تصرفات قولیه و فعلیه آن
اسقاط کرده نمیشود . چونکه : ضرر فعل سفیه حالا در نفس آن ظاهر است . اما نتیجه افعال
مسرف ؛ شکلی را که کسب میکند باستقبال مجهول عائد است .
حق و وظیفه مخالفت و ممانعت کردن لساناً ، قلباً و فعلا بافکار فاسده و افعال شریره
آیا به چه قسم اشخاص عائد است . . . ؟
این امر در کسانی که براه راست از آن متأثر و متضرر گردیده اند بصورت حق تجلی
میکند . اما مخالفت و ممانعت آنهای که وجداناً و انسانیتاً متأثر شده اند بشکل وظیفه است .
در يك جمعیت هيچ يك فعل و فکری از افراد صادر نمیشود : مگر که اعضای آن
جمعیت خواه وجداناً و اخلاقاً و خواه مادة و ذاتاً کم و بیش متأثر نشود بناءعلیه در يك جمعیت ؛
بهر فکر وفعل فاسد و شریر ؛ برای اعضای جمعیت هم بصورت حق و هم بصورت وظیفه سبب
مداخله موجود میباشد . حالانکه حقوقی که بعامه توجه میکند اداره آن بطور هیئت مجموعی
بشخص معنوی که حائز وکالت عمومیه باشد متعلق است که خود این حقدار عمومی :
حکومت است . زیرا اگر اینچنین نباشد : -
اولا : - چون هر کس بعین درجه حائز قوت و وسائطی که ذریعه آن احقاق کرده
شود نبوده و نمیشود استحصال حقوق نمایند .
ثانیاً : - چون هر کس تبعاً نظار به مجبوریت اخلاقیه و وجدانیه خود بایفای وظیفه اقدام
نمیتواند بسیاری از وظائف انسانیه هستند که دو چار اهمال میشود .

٩٦٣


شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (۲۸)

اما از حق و وظیفه مداخله بافعال فاسده و شریره در کسانی که براه راست بافراد توجه میکنند هم موجود است.
تنها یک چیز قابل دقت و حفظ موجودیت است که: باید در مقابل افکار فاسده و افعال شریره از طرف افراد برضد آن و مثل آن مداخله کرده شود.
یعنی: باید یک فکر فکراً و بفسادی صلحاً و يك فعل فعلاً و در برابر شر با خیر مقابله کرده شود.
حكومات: ــ براي نفوذ بروح ارباب مفاسد و مقابلة فکري بافکار آنها از آنجا که ما لك يك تعلقات نزديك و واسطه قریب نمیباشند، لهذا منحصراً در خصوصيات مادي و فعلی حق مداخله را برای خود قبول کرده و چیز هائ را که در خارج آن می ماند بافراد گذاشته اند.
حتی در اقوام و اممی که مظهر يك تربیت عالیه شده اند هم حکومت غیر از امور متعلقة مناسبات با سائر ملل و در بین مملکت بجز ازامور متعلقه به توزیع عدالت وغیره؛ بدیگر امور وخصوصیات اهالی براه راست علاقه مندي نشان نمیدهد.
در جمعیات و مللی که خیلی ترقی کرده اند بعضی ها ادعا میکنند که: ــ چون دائرة حيات روز بروز توسیع کرده و وظائف افراد دائماً رو بتزاید است لهذا با ساحه مداخلات حکومت با امور عامه تناقض میکند.
انسان نمیتواند در تشکیلات هیئت اجتماعیه از حدود وظیفه سر باز زده و امور عامه را دچار اختلال و بد نظمی نماید.
غايه مسلمانی: شخصاً سعادت دارین و انسانيت وحدت اجتماعیه است. مسلمانی انسان ها را در اطراف كلمة واحده مجتمع ساخته و بحسن استحصال آمال ومقاصد روحيه وحياتيه بحال يك كتله واحده متحركه آوردن میخواهد.
حكومات؛ نظیر تشکيل ورابطة خصوصی فامیل هاست بطوریكه در يك عايله شخصي را رئیس قضایای عایلوی قرار میدهند عيناً در يك ملتی حکومات هم همین مقام را دارا ست پس طور يكه يك عايله بدون وجود يكنفر رئیس امور خود را انتظام نمیتواند ملل هم

٩٦٤


شماره ( دهم ) سال دوم کمال اخلاقی ( ۲۱ )

در برابر تأمین و انتظام امور معاشرتی و مملکتی خود شان از وجود رئیس ناگزیرند .
در مسلمانی آزادی طلاق ؛ ازینجا اخذ اساس میکند . بناء علیه رؤسای عائله بامور
افراد عائله حق مداخله فعلی و فکری را حائز اند . در حالیکه بافعال و افکار کم و بیش مخالفت
و ممانعت تجویز گردیده است بحس انسانها ادنی درجه هم مداخله جائز نیست
شرافت آنقسم حس را که مخصوص و منحصر بنفس باشد يك تعدي خيلي عادي هم
اخلال میکند . چون که : حس ؛ يك امر باطنی بوده در چیزیکه تعلق گیرد اثر آن ظاهر
نمیشود . ماهیت و حقیقت آن تنها بجناب , عالم الغيوب , و صاحب آن معلوم است .
اينك : حريت وجدان ؛ با این اساس مبنی است . ديگر يك دین ؛ مضرت فعلی و خارجی
ایقاع نمیکند . و تحسسات و تلقینات آن اگر در نفس سالك آن محصور ماند حرمت کردن
بآن از واجبات اخلاقیه است .
براي هر کس ، حس وقناعت وجدانیه خود او يك چيز عالي ومقدس بوده و تمام
معنویاتش مربوط بآن میباشد .
تجاوز کردن بآن اگر ظاهراً مشروع دیده شود هم این تجاوز در نظر او يك چيز خيلي
شنيع وخيلي ظالمانه دیده میشود .
حريت وجدانیه در بعضی صنوف و طبقات هرمات بدرجه که ایجاب کند حرمت
نشان داده نمیشود در هر طرف دنیا از سبب اختلاف دین ؛ دو گونگی و چگونگی و حتی
خصومت و تضاد در بین انسانها مشاهده میشود .
این حال ؛ از طرف انتریکه باز اینکه بآمال و احترامات مخصوصه گرفتار اند برای
استحصال مطلوب خويش يك واسطه قرار میگیرد حتي يك علتی است که بعضاً راحت
و حضور تمام انسانیت را اخلال می کند .
چاره که در مقابل این موانع سنجیده شود عبارت از تنمیۀ حسیات انسانیه است
در ابنای بشر ؛ اسلامیت غیر از مشرکیت رعایت تمام ادیان را امر می کند .
ذات مقدس رسالت پناهی علیهم الصلوة و السلام در باره غیر مسلمین که توسع آن
با مدنیت لازم آید بدرجۀ که حوصله ما قبول نمیتواند اظهار التفات فرموده اند . تنمية يك

٩٦٥


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )

حس در انسان ها انفاذ آن حس است با تربیه و تلقین در نفس .
تربیه بصورت دینی ، ملی و انسانی سه نوع است . و مسائل اجتماعیه بسیاری از سبب تعیین اینکه آیا ازین سه نوع تربیه کدام آن برای انسانها بسیار نافع است ظهور می کند .
یکوقتی تربیه در حالیکه منحصراً شکل و ماهیت دینی را داشت بسببی که برای تأمین سعادت فردیه و اجتماعیه کفایت نمیکرد و روابط و تساند بین الافراد خللدار میشد بتربیه ملیه بسیار تر اهمیت داده شده .
این حال ؛ اخوت و روابط انسانیه را بقدر اخوت و روابط ملیه ودینیه يك حال لا زمی آورده و ازینعصر باینطرف اساس يك مسلك جديد وتربيه انسانیه وضع كرده شده است . تربیة دینیه ، تربية ملیه وتربیه انسانیه مخالفین وطرفدا رانی دارد .
حالا نکه : اصول تربیة ملیه که نظر بيك لزوم وضع گردیده است نه تربية دینیه را امحا میکند ونه بجای آن قایم گردیده است بلکه تربیة انسانیه هم باین دو تربیه انضمام کرده تأثیرات فیاضانه و مسعودانه آنها را که در نفس دارند تنزیل و تقلیل نمی کند . برای يك جمعيت ؛ تربیة دينيه ، مليه وانسانیه و براي يك شخص محبت نفس ، محبت عائله و محبت اقربا يكديگر آنرا سلب نکرده بلکه تقویه میکند .
بناء عليه لازم است که انسان ها ازین سه نوع تربیه سوم آن را هم کسب کنند درینحال هر کس باید دیندار بشود . و علاوه برینکه خود او حرمت دین را کند باید دیگران را هم بحرمت آن توجه داده و مانع از تجاوز و تحقیر شود . این وظیفه وحق براي هر کس اگر شناخته شود در بین افراد متقابله دینیه شان را تأمین میکند .
مسلمانی این را امر میکند حضرت نبوت پناهی علیهم الصلوة والسلام غیر از مشرکین در بارۀ تمام ادیان ابراز حرمت کرده اند .
در تربية دينيه اساس اول اینست كه : انسان بدین خود خادم وصادق باشد . براي يك انسان ؛ در دیانتی که متدین بآنست حریت نیست چونکه : يك انسان وقتيكه متدین بودن را بيك دين قبول کند گویا باتباع تمام مستلزمات آن راضی شده است .

٩٦٦


شماره ( دهم ) سال دوم کمال اخلاقی ( ٣١ )

اگر يك سالك يك دينی که بر خلاف اساسات واعتقادات آن حركت كند
گفته شود که : -
یا با تباع این دین حال و حركات آن را باصول و قواعد آن قبول كن و توفيق حركت
نما يا اين دين را ترك كن ! چونکه جماعت به مخالفت تو تحمل کرده نميتواند ، يك كار خيلي
درست و بحق برا بر است .
چونکه حریت شخصیه وحريت وجدانیه بقدریکه مقدس با شد مثل قوانین حکومت که
با ساس من وجه تساند و تناصر در بین افراد مستند است رعایت دین هم که اينچنين يك
ماهیت را دارد در بین ایشان آنقدر واجب الاحترام ميباشد .
اساس وماهيت تربية ملیه هم اینست که : هم شهري و هم ملت خودرا مثل افراد عائله خود
و مملکت و وطن خود را مثل خانه پدر خود دانسته و اینهارا بهر چیز ترجیح داده و بسیار
دوست دا شته و برای اکتساب فیض و تعالی اینها کوشیده و در وقت تهلکه و لزوم فداكاري
کرده باشد .
فقط در بعض ملت ها تربية ملیه برای اشخاص مثل انتقام که مضر است بحس تحکم و
تغلب باینچنین آمال استناد میکند .
با ينحال ! از همه زیاده تر در ملل جديده ويادر ممالک که جدید محتاج و مجبور انکشاف
بو ده با شند تصادف کرده میشود . لا کن اینچنین آمال سقيمه و حسیات شیرین در قلب اولاد
يك بطنی که کا شته شده اگر نشو و نما پیدا كند سبب این میشود كه : -
بطن های دیگر هم بقا نیافته و ملل مذكوره از سجیه و از يك طرز اجتماعی ثابت ومعين
محروم میشوند . ایجابات بسیار صاف و مشروع تربیه انسانیه ، روابط دينيه و روابط ملیه را
بهیچ يك وجه اهمال نکردن : ـ درباره تمام انسانها خیر خواه بودن ؛ معموریت و سعادت
تمام دنیارا با سكون و انتظام آن آرزو کردن است . كذا اسباب اختلاف دين و مليت و يا مملكت
را رغماً برابطۀ خلقية و نوعیت میدان ندادن با ضلال آن نفس را از ایجابات تربیه انسانیه
دور نسا ختن است .

٩٦٧


شماره ( دهم ) سال دوم مجلة کابل ( ۳۲ )

بناء عليه برای مدنی شدن و تکمل کردن ؛ بگرفتن این سه نوع تربيه لزوم قطعی
وارد است . عقل چنانیکه بايك قسم واحدۀ علم و فن كسب نشو و نما نميتواند روح بشر هم
تنها بايك نوع تربيه اکتشاف و تعالی نمیتوان کرد .
امروز عدم انتظام يك جمعيت ؛ چنانیکه ارکان جمعیت را متضرر می کند اختلال عالم
انسانیت هم باعث عذاب و انحلال تمام جمعیت هاي بشریه میشود . عالم انسانيت يك جمعيت
کبیری دارد ؛ حکومت ها روسای این اجتماعیات و انتظام ترقی حکومت وابسته بانتظام و
مکملیت جماعات شان بوده و اساس انتظام جماعات وابسته بنظام و متانت عايله ها
میباشد .

٩٦٨


از مناظر پغمان

از مناظر بیکتوت پغمان


شماره (دهم) سال دوم ضرب المثل هاي وطنی (۳۳)

ادبیات

ضرب المثل های وطنی
بعضی از ضرب المثل های وطنی است که از طرف آقای آزاد کابلی برشتۀ نظم کشیده
و بطور دوبیتی ساخته شده است.
(يك بام و دو هوا)
تا چند دل آشفته گیسوی تو باشد
تا چند بجنگ دگران وبتو باشد
بر غیر بهشت است و بما گشته چو دوزخ
آن بام که دارد دوهوا كوي تو باشد
(درد بد و دوای بد)
یار چون دید بیقراري من
در غم عشق او گذشت از حد
در دلم داغ ماند و گفت از ناز
درد بد را سزد دوای بد
(مار گزیده از ریسمان میترسد)
دلم زآهوی چشم تو آنچنان ترسد
که آهوي حرم از شیر نیستان ترسد
بیاد زلف تو آزاد ترسد از سنبل
که شخص مار گزیده ز ریسمان ترسد
(شب در میان خدا مهربان)
شب از ناز آن غیرت مهوشان
بزلف سیه کرد رخ را نهان
سحر دید چون رویش آزاد گفت
که شب در میان و خدا مهربان
(دیوانه بگریز که مست آمد)
باز آن صنم باده پرست آمده است
اندر صف عشاق شکست آمده است
سرمست رسید و گفت آزاد بدل
دیوانه تو بگریز که مست آمده است

٩٦٩


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )

در دامان کوهسار
( بقلم آقای سید قاسم خان )
آن روز بعد از ظهر ، خورشید پر افتخار بالاخره بخارات مواج را که بر اثر ریزش
باران های بهاری متواتر حادث شده بود ، خشك کرده ، اشعۀ تابناك خود را بر تمام ییلاق
گسترده بود ؛ پرتو سرور افزای او تمام دره را احاطه کرده در نباتات ، حیوان و مردمان
نفوذ میکرد ، پرنده گان مسرورانه در هوا میپریدند و بالها را بر هم کوفته یکدیگر را
صدا میزدند . . .
بقصد گردش و هوا خوری بر آمدم و بجای آنکه راه پائین یعنی سمت باغ عمومی را که
گردش گاه باصفای تمام اها لیست در پیش گیرم ، به سرك با لا متوجه شده ، سوی دره آهسته
آهسته بقدم زدن مشغول گشتم .
آب پاشی عصری سبزۀ کنار جاده و لب جویچه ها را زمردگون ساخته ، آب نقره مانندی
که میان این جویچه های با طراوت رخ به پائین جاری بود و در هر چند قدم بواسطۀ سراشیبی
زیاد ، شلالۀ خفیفی تشکیل میداد در آفتاب ملائم بعد از ظهر منظرۀ دلکشی ایجاد کرده
بود که بیننده را محو و قلبش را از مسرت مملو میساخت .
نهال های جوان بید و چنار که پی هم ردیف ردیف در دو طرف عرض اندام می نمود ،
برگ و ساقه های شان براق بنظر می آمد و نسیم خنك نوك برگهای شان را عبور کرده ترنم
خفیف و دلنشینی تولید مینمود .
شرشر خواب آور آب دریا که با سنگ های بزرگ کوهی تصادف میکرد و از اثر این
تصادم کف های سفید و انبوهی بوجود آمده و ترشحات قطرات آن مثل باران ملائمی به
اطراف پراگنده میشد ، اعصاب را سنگین مینمود ؛ عظمت کوه های مرتفع که هر سو
مقابل دیده ایستاده بودند خیالات گوناگون و آلوده بايك نوع خوف باطنی ، در قلب
انسان القاء میکرد . . . .
من هم به همین تخیلات که از تماشای جمال طبیعت کوهستانی و تلذذ از هوای فرحناك ییلاقی
در مفکره ام جا گرفته بود ، رخ به بالا پیش میرفتم و بجز آنکه چشم به نظاره زیبائی آن

۹۷۰


شماره (دهم) سال دوم
در دامان کوهسار
(٣٥)

سر زمین قشنگ دوخته و دماغم مصروف افکار متنوع بود ، دیگر از اطراف خویش خبری
نداشته و با يك حالتی شبیه به بیخودی قدم میزدم ... تا اینکه تقرب صدای رودخانه که از وسط
دره در سراشیبی تند ، بآواز غرش مانندش در جریان است ، مرا بخود آورد ، سر برداشتم
و اطرافم را نگاه کردم خود را در دهنه دره در نزد یکی دریا یافتم :
شلاله آب سریع السیری که از طالاق کوه در دامنه آن و از آنجا بدریا می افتد از اثر تصادم
با صخره ها و سرعت رفتار خود کف کرده و سفید گشته ، قطره وار مانند دانهای مروارید
به اطراف پراگنده میگردد ، يك قسمت از سنگهای اطراف را شسته و رنگ خاکستری
شان را مبدل به سیاه می نمود ، تو گوئی رشته تار سفیدی است که بروي پارچه سیاهی کشیده
شده و یا رگ سنگ است که بروی آن برجسته گی نموده ...
صدای لرزان آب رودخانه و آبشار روح مرا از سرك به نزديك خود جلب نمود . در روي
صخره بزرگی که اطراف آن را آب احاطه کرده و به اصطلاح جغرافیه جزیره اش گویند،
نشستم . در اثر سقوط آب و تصادم آن باسنگی که بالایش قرار گرفته بودم ، ترشحات خنك
و لطیفی روی بوتها و جرابهایم پریده تار های وجودم را متحسس و مرتعش مینمود .
لحظه به آثار طبیعت که در اطرافم پراگنده بود نظر انداختم : در دامنه کوه و ساحل
رودخانه يك قسمت بیشه زار غلو و پر درخت است که در اطراف آن اشجار چنار سر بر فلك كشيده
و خلوت گاه های آن جنگل كوچك طراوت و لطافت دلپذیری دارد که هر بیننده را مشتاق
میسازد تا باخاطرات زندگانی بالای آن صفه های طبیعی سایه دار ساعتی نشسته نظاره کند و یا
مانند من روی سنگی قرار گرفته جمال طبیعت را تماشا و تفسیر و ترسیم نماید .
آخراً ترنم آبشار نظرم را بخود جلب کرده سرفرو کردم و جریان طبیعی آب را میدیدم
حباب هاي نا پایدار که به زنده گی موقتی و ناچیز انسان شباهت تامه دارد بیشتر فکر و نظر
مرا بخود میکشید ! چه یادم آمد از عمر ناپایدار و این لمحات سریع السيري که زندگیش نامند !
ضمناً تصور مینمودم از غفلت و بی مبالاتی نوع انسان که با وجود هزار نوع دلایل حسی
و شهود عقلی و مسلمی که مرگ را در فکر و عقل آنها هر دم تجسم میدهد چرا در ایر از تکالیف

۹۷۱


شماره (دهم) سال مجله کابل (٢٦)

نوعی و وظائف انسانی معامله کرده : رحم ، شفقت ، عشق و علاقه بهمنوع ، احترام حقوق
وطن ، ملت و جامعه را فراموش ساخته درین دهر سه پنج نه در خور آخرت کاری می نمایند
نه برای عالم و حیات آینده خود و اولاد خودها افتخاراتی باقی میگذارند .
درین میانه بعضی کلمات برجسته که از رجال معروف و حکمای بزرگ در همین خصوص
مخاطر داشتم ، لبهایم بخود بخود به تذکار آن مترنم شده به گویندگان آن تحیت گفتم واقعاً
کسانیکه در راه سعادت اجتماع و خوش بختی نوع خود خدمت کرده و آثاری باقی میگذارند
روح آنها حیات ابدی داشته و همیشه در خاطره ها حاضر و طرف تذکار خیر واقع می شوند.

اثر طبع جناب قاری عبدالله خان عضو انجمن ادبی کابل
باستقبال قصیده مشهور آقای ملك الشعراء
بهار فارسی که مطلعه قصیده اش اینست
( دوش در تیره گی عزلت جانفرسائی
بود روشن دلم از صحبت روشن رائی )

راز حیات

شب که بودم بخرد صحبت جان افزائی
داشت با من سخن از هر طرف و هر جائی
پاسخهای دقیقش همه تن گوش شدم
رازها داشت بدل خواست کند افشائی
نکته ها سر زدش از چشمه زاینده فکر
موج زن از ته هر نکته او دریائی
دقت فکرت او تیزتر از سرعت نور
وسعت طبع چو پهنای فلك پهنائی
گوهری نیست گرانمایه تر از جوهر عقل
آب و تابش چو دهد فکرت معنی زائی
هرچه مشکل بنظر بود بایما بکشود
حل مشکل چقدر خوش بود از ایمائی

۹۷۲


شماره ( دهم ) سال دوم راز حیات (٤٧)

گفتمش در نظرت معنی انسان چه بود گفت نوری بدل چند تن از دانائی
گفتم از فیض که آفاق درخشان شده گفت سرزد از مشرق ما مهر جهان آرائی
گفتمش منزل تحقیق چرا دور نماست گفت سهل است چو باشد نظر بینائی
گفتمش کس نفتد چون پی افکار بلند گفت دشوار بود رفتن سر بالائی
گفتمش از چه درین پست مغاک افتادیم گفت تا کشف شود برتر ازین دنیائی
گفتمش دل زچه بازیچه سودا شده گفت دل مگو آنچه بود دستخوش سودائی
گفتمش پرتو اسلام جهان از چه گرفت گفت از خلق خوش و از نظر والائی
گفتمش راه درین دشت پرسور فتست گفت بر جادهٔ دین رو که رسی در جائی
گفتمش قفل دل از هیچ کلیدی نکشود گفت شاید کند ابروی کسی ایمائی
گفتمش خاطر خرسند که دارد فرمود هرکه از سود و زیانش نبود پروائی
گفتمش مردم دنیا زچه مستند چنین نیست جای چودرین محفل و نی صهبائی
گفت ای بیخبر از مستی پندار و غرور نشه مخصوص نباشد بمی و مینائی
گفتم آخر زچه رو سر شکن یکدگریم گفت دلهاست زبس سخت تر از خارائی
گفتمش از چه شفق خون جگر گردیده است چون ندارد غم امروز و نه از فردائی
گفت پیوسته دلش بر من و تو میسوزد باشدش شام و سحر دیده خون پالائی
گفتمش دهر چرا همهمه خیز آمده گفت رونق دهر بود همهمه سر غوغائی
گفتمش هر چه بعالم همه سرگشته چراست گفت هر زنده کند کوشش جانفرسائی
گفتمش کار پسندیده داناست کدام گفت از دست بود خار کشند از پائی
گفتم اسرار ترقی جهان چیست بگو گفت قول و عمل و فکر جهان پیمائی
گفتمش عاقبت سستی و بیکاری چیست گفت از مرگ بدتر زندگی رسوائی
گفتم اکنون پی بهبود چه میباید کرد گفت کاری که نمانی بغم فردائی

۹۲۳


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٣٨ )

علم و عمل
اثر طبع جناب مستغنی

تا چند عزیزان همه بیدار و تو غافل
در کار جهان عاقل و هشیار و تو غافل

بیهوده چرا تا بکی ای ملت افغان
عالم همه از علم خبر دار و تو غافل

غیرت نکنی چند که این آدم خاکی
چون مرغ هوائی شده طیار و تو غافل

بیدار شو از خواب گران چند رقیبان
خوانند ترا تنبل و بیکار و تو غافل

این عصر و زمانیست که از فیض معارف
سنگ آمده هر گوشه بگفتار و تو غافل

بیدار و غیور اینهمه کار آگه و واقف
تو دنگ و تو بی ننگ و تو بی عار و تو غافل

اندوخت جهان سود ز سودای معارف
گویند ترا چند زیانکار و تو غافل

انتباه

بملت مینماید درد دل اظهار مستغنی
بشور و ناله افغان میکند بیدار مستغنی

چسازم چون ندارد ناله بیدرد تاثیری
وگرنه شور و افغان میکند بسیار مستغنی

با فغان تا نماید فیض علم و معرفت حالی
نماید عمر فانی صرف در گفتار مستغنی

فلك فرسا شد اکنون خاکیان میمیرم از حسرت
که افغان را بلندی باید این مقدار مستغنی

که تا جان در بدن در کار ملت میکنم کوشش
مبادا یکنفس از کار او بیکار مستغنی

زبان در کام خاموشی نبندی تا دم مردن
زحرف قوم وملت در وطن زنهار مستغنی

تو ئی امروز گلزار وطن را بلبل گویا
ترا باشد بکابل شکرین اشعار مستغنی

٨٧٤


شماره ( دهم ) سال دوم بهار ( ۳۹ )

نمونه از ادبیات غرب
اثر پاتیف
مترجم آقای سید قاسم خان

بهار

سرمای عاطل و خسته کننده نوبت خود را گذاشته ، اینك فصل خوشگوار بهار دلفریب است كه شروع می شود زمین باسبزه مزین است و سبزه را گل های خوشرنگ والوان ، زیبائی بخشیده ...
درخت ها برگ كرده و جنگل را سایه دار ساخته است . گل های خودرو در بیشه ها سر كشیده و آوازنی چوپان كه بلبل خوش خوان را اذیت میكند بگوش میرسد ...
آب صاف و شفاف در جویبار پرپیچ وخم ، امواج خفیفی تولید كرده ، شر شر دلپذیرش را تكرار نموده از سر میگذرد و تصویر قشنگ بته های دو طرفة ساحل را در خود منعكس میسازد ...
بحر آرام و بی چین و آسمان صاف وخالی از ابر و غبار است ، كشتی باد بان كشاده سوی افق ار غوانی رنگ بی انتها روان و باد مسا عدی برفتارش كمك مینماید ...
زنبور های خوشرنگ اینجا و آنجا آواز های مطبوعی كشیده برای چیدن عصارة لذیذ گل ها ، سوی باغ در پروازند و در لانه های كوچك خود ، بهترین گل ، گل ها را جمع نموده ، از آن مواد پاك مائع شیرینی را كه عسل خوانده میشود ، مهیا میسازند .
ازهر جنس پرنده گان ، آواز های رسا بلند می شود ؛كاكلی در مزارع وقوروي آب ها بصدا می آیند ...
پرستو در سقف های منازل و بلبلان درشاخسار جنگل ، باحنجرة خوش آهنگ خود نغمات روح نوازی سرمیكنند و مقدم بهارسرورآوررا بهمدیگرخود تهنیت وتبريك میگویند ...
پس اگر تمامی این مظاهرات نشاط انگیز ، روحم را نوازش میدهد و از مشاهدة آن درخود يك جنبش باطنی شبیه به شباب احساس میكنم ، برای این است كه هر چیز با فصل خرمی و سرور ( بهار ) جان تازه میگیرد وزنده گی را از سر شروع میكند ...
انتها

۹۷۵


شماره (دهم) سال دوم مجلة كابل (٤٠)

موسیقی
نگارش مادام دوستائل ـ ترجمه سید قاسم خان

اثر موسیقی به روح نسبت بسایر صنایع مستظرفه بیشتر است اما سایر شعبات آن
روح را با افکار مشتت ، متردد میسازد ولی تنها موسیقی است که سر راست به نهانخانه
وجود راه یافته ترتیبات داخلی آن را بکلی تغییر میدهد.
کیفت سرور را هم وقتیکه از زبان موسیقی میشنویم اثر عمیقی بر ما مینماید و مانند سایر
حبور نبوده از خوشوقتیهای بیهوده نیست که بذهن و روح ربطی نداشته باشد . در تحت
خورسندی که دران حال پیدا میشود احساسات شاعرانه و تخیلات مطبوعی مضمر است
که شوخی های الفاظ زبانی هرگز نظیرش را بروح نمیتوان القا کرد؛ موسیقی يك تفریح
گذري ونا پایدار است، هر قدر بیشتر حس گردد و مسموع نمود ، انسان گمان میکند
که لذت و نغمات آن دور شده فرار میکند بقسمیكه يك احساس حزن، با مسرتیكه بوجود
می آورد، مخلوط میگردد .
اما موسیقی در ایجاد موسیقی احساسی از حزن را با مسرت اختلاط و امتزاج میدهد ،
درد والم نيز يك حس دلنشینی نشان میدهد .
از استماع موزيك طپش قلب بیشتر میشود ، انتظام ووزن آهنگهاي مطبوع و بهم آمیخته
آن در قلب تماثلی تولید و ضمناً از کوتاهی وقت اشعار میکند و شخص را توصیه میکند که
باید از عمر بی ثبات كاري بگيرد .
درين زمان يعنى موقعیکه آوازهاي دلپذير موزيك بر تمام تارهای وجود اثری افگند،
هیچ خالیگاه و هیچ خاموش در اطراف انسان باقی نمیماند و گمان میرود تمام موجودات باصداهای
زير و بم و يك آهنگ خود شان دور إنسان جمع آمده و در پیشرفت خيالاتش اظهار همراهی
و آماده گی میکنند، خون بشدت در جریان می افتد، يك نوع جوش و حرکت در شخص پیدا میشود
که دران لحظه خود را برای هر کار ولو بهترین و مشکل ترین امورباشد آماده و مقتدر، می بیند
وهیچ ترس در وجود باقی نمانده سدها وموانع بزرگ در نظر كوچك و بى اهميت مینماید.

٩٧٦


شماره (دهم) سال دوم مشاعره (٤١)

موسيقي فكري را که انسان در بارهٔ نیرو و قوهٔ روحی خود دارد ، یعنی اعتماد به نفس را مضاعف میسازد .
بواسطهٔ موسيقي است که انسان با وجد سوی مرگ میرود .
موسيقي چنان يك عاملی است که در هیچ زمان و موقع مسبب القای احساسات پست خودسازی و دروغ نمیشود .
شرح بدبختی هم از زبان موسیقی ، بی مرارت و بدون آشوب و جراحت و خالی از هر نوع غضب بگوش میرسد — موسيقي با ملائمت تمام سنگینی را که تقریباً همیشه بر ما فشار آورده و بآن معتاد شده ایم درد از روی قلب برمیدارد و دور میکند ، مگر بشرطیکه شخص عمیق و قابل ابراز محبت حقیقی با شد .

مشاعره

يك توشهٔ راحتی و يك كهنه حصير با كوزهٔ آب و لقمهٔ نان و پنير
گر دست دهد به است در پیش حقیر از مملکت کیخسرو و دارای كبير
امیر رضوانی مدیر گلشن
راحت طلبا اي متخلص بحقير نان گر بودت دگر چه حاجت به پنیر
مقصود اگر ترك علائق باشد برخاك بخواب و بگذر از کهنه حصیر
رئیس مالیهٔ سیستان
در عالم فقر هر که گردید بصیر فکرش سوی حق است نه نان و نه پنیر
بر آنچه خدا عطا کند شکر کنیم گر نان دهد و پنیر یا شکر و شیر
آزاد کابلی

۹۷۷


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

قوس قزح

اقتباس از دانشکده

و قد نشرت ايدي النجوم مطارفا علي الجو دكنا والحواشي على الارض
بطرزها قوس السماء باصفر علی اخضر فی احمر تحت مبيض
کا ذیال خود اقبلت فی غلائل مصبغة والبعض اقصر من بعض
سيف الدولة ابن حمدان

بر بسته هوا چون کمر قوس قزح را از اصفر و از احمر و از اخضر معلم
گوئی که دو سه پیرهن است از دو سه گونه و زدامن هر يك زدگر پارگکی کم
ملك طائر افغانی

با مدادان برهوا قوس قزح بر مثال دامن شاهنشہی
چار دیبای ملون بر تنش باز جسته دامن هر دیبہي
منوچهری

روز باران از فروغ مهر گردد آشکار آن کمان رنگ رنگ از دامن چرخ اثیر
چون حریر چندر نگین بر تن چینی عروس بازجسته يك زدیگر دامن رنگين حرير
ملك الشعراء بهار

نغمات تاگور

نغمه ۱۳ :
آن نغمه که برای سرودنش آمده بودم تا حال سروده نشد و روز خود را تما ماً ببالا
و پائین کردن دستگاه تارها صرف نمودم . هنوز فرصت خو بی نیا فتم و الفاظ قشنگی
موزون نشده ، تنها قلب من از درد ها و آلام آرزو لبریز است .
هنوز غنچه گل برگهای خود را تکان نداده تنها باد آه هاي سرد میکشد ، نه من

۹۷۸


شماره (دهم) سال دوم نغمات تاگور ( ٤٣ )

رویش را دیدم و نه بر نغمات دلفریبش متوجه گردیدم. فقط صدای شمرده پا هایش را
از ان خیابانی شنیدم که رو بروي منزل من است.
یکروز تمام در گستردن فرش او گذشت و شمع تا آنوقت روشن نشده ( بنا برین )
من او را در حریم خانه خود نمی خواهم - من به امید ملا قات او زندگی میکنم ولی
هنوز آن ملا قات میسر نگردیده .
نغمة ١٤ :
خوا هشا ت من بسیار است و ناله هاي من قابل رحم و بی تو مدام از باعث انکا رهاي
شدید خود مرا از وخامت مآ ل خواهشا تم صیانت کرده ای و این ترحم بی پایان تو علی الدوام
در حیات من اثر کرده است .
تو مرا روز بروز دارای عطایای ساده و عظیم می سازی عطایا ئیکه بی سوال بخشیده
و مرا از هجوم خواهشات نگهداشته عنایت میکنی ( آن عطایا چیست ) این آسمان و زمین
این جسم این حیات و نفس .
بعض اوقات چنین است وقتیکه من بحال افسردگی در انتظار میباشم و گاهی که
بیدار میشوم و در تلاش مد عای خود میدوم لیکن تو خود را از نزد من بیرحمانه
پنهان میکنی .
نغمهٔ ١٥ -
تو مرا به انکار مکرر خود از خطرات تمناهای بیجا نگهداشته حسن قبول تامه می بخشی .
من درین جا محض برای نغمه سرائی بحضور تو آمده ام درین بار گاه تو من هم در کنجی
نشسته ام .
در قلمرو ملك تو چيزي از دست من نمی آيد جز آنكه زنده گي بیکار بدون کدام
مدعائی شکسته شکسته فقط لحن و نغمه تیار میتوان شد .
در معبد تاريك نيم شب وقتی که اعلان پرستش خاموش ترا میکند آقای من در انوقت
مرا نیز امر بفرما که بحضور تو براي نغمه سرائی بر خیزم .

۹۷۹


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٤٤ )
وقتیکه در هوای صبگاهان ساز بربط زرین كوك شود مرا نيز از حاضرين ممتاز
و سر افراز بگردان .
نغمه ١٦ :
مرا هم درين عشرت گاه دنیا نوید شرکت داده اند ، از پنجا حیات من مسرور است
که چشمهایم دید و گوشهایم شنید .
درين عشرت گاه نواختن ساز را بمن سپرده بودند و هرچه که در حیطهٔ تصرف وقدرتم
بود از خود بروز دادم .
اکنون از تو می پرسم آیا هنوز وقت آن نیامده که من در حجله گاه تورفته و سیمای
ترا دیده سلام خاموش خود را بحضور تو اهدا کنم .
نغمه ١٧ :
من منتظر محبت تو میباشم تا در انجام آن خود را بدستت بسپارم از همین جهت است
که اینقدر تا خیر شد و از همین سبب است که من مجرم اینقدر بی اعتنائی گردیدم .
مردم با قواعد و قوانین خود می آیند که مرا پا بند بسازند ولی من همیشه از ایشان بر
کران مانده فقط منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .
مردم بر من ایراد میگیرند و مرا بی پروا میگویند ولی هیچ ترددی ندارم آنها راست
میگویند .
روز با زار ختم شده و كار يك آدم مشغول به انجام رسیده مردمانیکه رایگان برای
خواستن من آمده بودند اظهار دلتنگی نموده عودت کرده اند من فقط منتظر محبت تو میباشم
تا در انجام خود را بدستت بسپارم . ( مترجم مدیر انجمن )


[BLANK PAGE]


ع ، ج ، فیض محمد خان وزیر امور خارجه ،
طرف راست ایشان:
( ١ ) ع ، ص ، غلام یحیی خان معین اول (٢) محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی .
طرف چپ:
(١) ع ، ص ، محمد عثمانخان معین دوم ( ٢ ) ع ، سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری
( ٣ ) ص ، محمد کریم خان دفتر دار خصوصی وزیر صاحب خارجه .


شماره ( دهم ) سال دوم بهار وطن ( 45 )

بهار وطن

اثرطبع جناب مستغنی

وگریز بمدح

اعلیحضرت هما یونی محمد نادرشاه غازی

باز آید نوبهاران فصل دی جوید کنار
رعد خندد قاه قاه و ابر گرید زار زار

آتش گل باز افرو زد دم باد صبا
میشود دامان گلبن باز دست آویز خار

باز از رنگینی مشاطه کاریهای طبع
سرخ گردد چهرة گل سبز گردد شا خسار

باز گیرد لاله چون سودا ئیان دامان دشت
وا نکهن داغ جنونش تازه گردد آشکار

باز بینی از نسیمی همچو مستان گاه وجد
شاخ دست افشان رقص و کف زنان گردد چنار

باز آرد در تن چو جان نو آب روان
باز بینی سرو بیحاصل که دل آرد بیار

باز گردد بید مجنون از غم بیحاصلی
باز سودا خشك سازد مغز مرد هوشیار

باز سازد شاهد گلبن کمان شاخ گل
غنچه پیکان نگہت گل را خدنگ دلشکار

باز گردد چشم نرگس نیمباز از خواب ناز
باز گردد طرة طرار سنبل تاب دار

باز پوشد سرخ گل در بر قبای لعل فام
باز سازد جعفری دا مان گلشن زرنگار

باز آید بیستون را خون فرها دی بجوش
باز گردد پر ز خون لاله تیغ کوهسار

با ز گردد لا له را یاد كسی داغ جگر
باز گردد نرگس از جام تهی سر پر خمار

شاهد گل باز افروزد عذار آتشین
نوعروس شاخ باز از غنچه بندد گوشوار

زلف سنبل باز کرده دام راه مرغ دل
رنگ گل دیگر زند آتش بنیاد چنار

ا بر گرید باز در یاد کسی چون چشم من
برق خندد باز براحوال من چون لعل یار

باز بینی چهرة سوری چنان افروخته
راست کز تاثیر جام می گل روی نگار

باز خواند مدح خوبر،ای گل را عند لیب
همچنان باصد زبان راند ثنای او هزار

باز همچون پار گردد ابر میراب چمن
تانماید بار دیگر نخل حاصل برگ و بار

981


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
(٤٦)

باز اندر باغ و راغ از لطف فیض فرو دین
باز گوید سرو با نخلی که شد از بار خم
باز از کیفیت اندوه سوداي كسی
باز هر سو سرخگل خون سرخ مل آید بجوش
از نسیم صبح باز آید همي بوي گلي
باز بینی سبزه نو رسته را خنجر بكف
شاخ گل بندد کمان و سرو بردارد علم
نرگس اندر دست ششپر غنچه اندر کف عمود
قمریان گوید که هی هی پردلان کو کوخزان
قامت افرازد نهال تر چو قد دلستان
باز در فصل چنان از خجلت افسرده کی
زاهد آن فصلیست گر باشد دل سخت تو سنگ
آیدت پیوسته در گوش از لب جواین سخن
سوسنت با ده زبان گوید که هر گزلب مبند
نرگست چشمك زنان كاي بي بصيرت يك نظر
باغ بینی از شکوفه آسمان پر نجوم
طبلهٔ عطار خواهد شد هوای بوستان
میشود گلشن بهشت و هر طرف از گلرخان
آید از کوکوی قمری سروو گل در وجد وحال
گل به اند از شگفتن چون زمی رخسار دوست
نرگس از تقلید مست شیوه چشم کسی
نالد از یاد گل رویی بگلشن عندلیب
رقصد از وجد هواي فصل فروردین نسیم

خواب مخمل می کند بیدار جوش سبزه زار
حاصلت زینبار بیحاصل چه باشد غیر بار
سر چه افیونی به پیش افگنده بینی کو کنار
هر طرف آواز قمري هر طرف بانگ هزار
باز از قوس قزح گردد عیان ابروي يار
باز گردد صحن گلشن عرصه گاه کار زار
گل سپر بندد به پشت وخار گردد نیزه دار
سنبل پیچان کمند و سبزه تیغ آبدار
بلبلان خنددکه وه وه گلرخان دي شد فرار
چهره افروزد گل احمر چو رخسار نگار
سنگ بگدازد چو مینا کوه گردد بیقرار
سنگ هم از خویش خواهد رفت بر دوش شرار
باری از خود رفتنی آخر بهار آمد بهار
تا زبانی در دهان داري ز ذکر کردگار
چشم بکشا صنع صانع بین که این شد عین کار
گردد از عکس شکوفه کهکشانش جویبار
میشود خاك گلستان خجلت مشك تتار
حور و غلمان اندر و بینی قطار اندر قطار
همچنان کز قلقل مینای صهبا میگسار
غنچه را لب پر تبسم چون دهان تنگ یار
زلف سنبل خم خم و چین چین چو گیسوي نگار
بالد از عشق قدی برخویش سرو جویبار
آنچنان کز شور مستی شوخ رند باده خوار

٩٨٢


شماره (دهم) سال دوم
بهار وطنی
(٤٧)

قمری از عشق هوای سرو خاكستر نشين بلبل از انديشه هجر رخ گل بیقرار
گل همه تن گوش گردد چون کند با ده زبان سوسن آزاد اوصاف و ثنای نوبهار
وقت آن آید که چون قوس قزح اندر هوا گل کند رنگ پر طاوس از طبع غبار
گاه آن آید که باز از خاك زينسان تیره دل رنگهای مختلف جوشد بصد نقش و نگار
میشود هنگام آن کز چوب خشک و خار بن شاهد گل سر بر آرد حاصل آید برگ و بار
آید آنساعت که از جوش شگوفه بر زمین گوئیا یکباره کرده است آسمان انجم نثار
مینماید بوستان را چون بهشت اردی بهشت ای خوش آن ایام روح افزاخوش آن لیل و نهار
چار فصل از ما مپرس ایدل که ما و عندلیب از گلستان خوانده ایم و بس همین فصل بهار
نو بهار از یاد روی کیست زینسان تازه روی گلشن از تاثیر خلق کیست عشرت در کنار
راحت افزا پیش ازین زینسان نبودی ای نسیم باز گو از گلشن خلق کسی عشرت شکار
سایه احسان ولطف از کس نمیداری دریغ بید برگواز که داری نقد این حاصل بیار
گل ندانم از که دارد یاد زینسان حسن خلق سرو چون وضع که گردیده است آزادی شعار
همچو دست کیست یارب ابر با جود آشنا یا چو طبع کیست زینسان خرمی افزا بهار
از کف راد که دارد نخل تقلید كرم پردل از دست که با شد آستین شاخسار
گل برنگ دوستان کیست زینسان تازه روی چون دل خصم که باشد لاله زینسان داغدار
آب از طبع كه میگیرد روانی را سبق یا که لطف و سینه صافی از که دارد یادگار
سوسن از بهر ثنای کیست سر تا پا زبان نرگس از شوق جمال کیست چشم انتظار
غنچه از فکر دهان کیست زینسان تنگدل از شگفتنهای طبع کیست گلها وامدار
وسعت دامان صحرا طرز حسن خلق کیست دارد از وضع که این تقلید تمکین کوهسار
کیست آن کز جود و احسانست فخر بحر و کان کیست آن کز طبع خندانست رشك نوبهار
کیست آنکو را بود خلق نکو خلق نکو کیست آنکو را دهد عزو سعادت کردگار
آنکه باشد در همه حالی رضا جوی قضا آنکه باشد بییگمان خشنود از پروردگار
آنکه باشد پیرو دین نبی (ص) از صدق دل آنکه باشد از دل و جان دوستدار چار یار

۹۸۳


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )

آنکه خورشید از ضمیر او کند کسب ضیا آنکه باشد حسن اخلاقش چو انجم بیشمار
آنکه دارد دل تمنای حضورش هر نفس آنکه مستغنی بمدحش گفت نظم آبدار
تاج افغان نادر عصر و زمان شاه زمن نور چشم ملت و دولت امیر نامدار
تا بود سیار گردون دور گردونش بکام تا بود ثابت زمین دوران عیشش بر قرار
تا جهان باشد خداوندا جهانش بر مراد تابود دور زمان باد از زمانه کامگار
آفتابش كوكب طالع که اقبالش بلند دور ماه و اخترش تابع که یارش کردگار
دشمنانش بارخ کاهی چو اوراق خزان دوستانش سرخرو چون تازه گلهای بهار

٩٨٤


ع سردار محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی وزارت خارجه با مدیران شعبات سیاسی و اعضای اداری شان


شماره ( دهم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٤٩ )

منتخبات نفیسه

مقاله ایست از فیلسوف معروف شرق مرحوم سید جمال الدین افغانی
در لزوم دین و مذمت لا دینی

« من لم یرا لاشیاء بعین البصیرة یضل و هو ملوم» انسان انسان است بتربیت و هیچ یك از اقوام
بنی آدم اگر چه وحشی بوده باشد بالمره از تربیت خالی نمیباشد اگر کسی انسان را در حین
تولد بنظر اعتبار در آورد خواهد دانست که زیست او بلا تربیت از جمله محالات عادیه است
و اگر فرض کنیم که بلا تربیت هم زیست آن ممکن است بلاشك بود و باش او درینحالت
اشنع و اقبح از بود و باش حیوانات خواهد بود و تربیت عبارت از مجادله و مقاومت
با طبیعت و علاج آن چه آن تربیت در نباتات بوده باشد و چه در حیوانات و چه در انسان
و تربیت اگر نيك بوده باشد طبیعت را از نقص بکمال و از خست بشرف میرساند و اگر
نيك نبوده باشد البته حالت اصلیه طبیعت را تغییر داده موجب تنزل و انحطاط آن خواهد شد
و این امر بارباب فلاحت و مقنیان حیوانات و مربیان اطفال و ناظمان بلاد ورئیسان ادیان
بخوبی ظاهر است و بالجمله حسن تربیت درین عوالم ثلثه باعث همه کمال و همۀ خوبیها است
و سوء تربیت سبب همه نقص و همۀ زشتیها و چون این فهمیده شد باید دانست اگر قومی
از اقوام به تربیت حسنه تربیت شوند جمیع طبقات و اصناف آن برحسب قانون تناسب
طبیعی به یکبارگی متفقاً متدعرع شده روی بترقی می آورند و هر صنفی وطبقه
در آن قوم بر حسب پایه و مرتبۀ خویش در اکتساب کمالاتیکه اورا
در خور است سعی مینماید و آن کمالات را استحصال میکند و همیشه اصناف
آن قوم برحسب مراتب خود با یکدیگر در تکافا وتوازن و تعادل خواهند بود
یعنی چنانچه بسبب حسن تربیت سلاطین عظیم الشان در آنقوم یافت خواهند شد همچنین
حکماً فاضلین و علماً متبحرين وصناع عارفين وزارع ما هرین وتجار متمولین و دیگر
ارباب حرف بارعین نیز بوجود خواهند آمد و اگر آن قوم بسبب حسن تربیت بدرجه

٩٨٥


شماره ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٥٠ )

برسند که سلاطین آنها از سلاطین سائر اقوام ممتاز گردند یقین باید دانست که جمیع
طبقات آن نیز از جمیع اصناف اقوام دیگر ممتاز خواهند بود ــ چونکه کمال ترقی هر صنفی
مربوط است بترقی سائر اصناف ، اینست قانون کلی و ناموس طبیعت و سنت الهیه و چون
فساد در تربیت آنقوم راه یابد بقدر تطرق فساد ضعف از براي جميع طبقات آن
علی حسب مراتبهم روي خواهد داد یعنی اگر در سلطنت ایشان وهن حاصل شود باید
دانست که این وهن طبقه حکما و علما و صناع و زراع و تجار و سائر ارباب حرف آنقوم را
همگی فرا گرفته است زیرا آنکه کمال همه اینها معلول تربیت حسنه است
و چون در تربیت حسنه که علت است ضعف و خلل و فساد حاصل شود لا محاله
در معلومات آنهم ضعف و خلل حاصل خواهد شد و این گونه قومی که در حین
تربیت آن فساد راه یافته است گاه می شود که بسبب افزونی فساد تربیت
و بجهت تباهی عادات و اخلاق اصناف و طبقات آن باعث قوام و سبب پایداریند خصوصاً
طبقات شریفه تدریجاً مضمحل شده احاد آنقوم بعد از خلع لباس اول و تبدیل اسم جزو
قوم دیگر میگردند و به پیرایه جدیدی ظاهر میشوند چون کلدانیان و فنيقيان و قبطیان و احزاب
ایشان و گاه میشود که عنایت ازلیه آن قوم را در یافته در حین تطرق فساد اصحاب عقول
عالیه و خداوندان نفوس زکیه چندی در آن ظهور مینمایند و ایشان موجب حیات تازه شده
آن فسادی را که سبب زوال تربیت و اضمحلال بود ازاله میکنند و نفوس و عقول را از
امراض طارئه سوء تربیت نجات میدهند و آن تربیت حسنه را برونق و بهجت اولیه خود
بر میگردانند و عمری دوباره بقوم خود می بخشند و عز و شرف و ترقی اصناف آن را باز اعاده
میکنند ازین جهت است هر قومی که روی بانحطاط می نهد و ضعف بر طبقات و اصناف آن
مستولی میگردد همیشه احاد آن قوم بجهت ترقب عنایت ازلیه منتظر این باشند که شاید مجددی
خبير و حکیمی صاحب تدبیر در ایشان یافت شده بسبب تدبیر حکیمانه و مساعی جمیله خویش
عقول و نفوس ایشان را منور و مطهر سازد و فساد تربیت را زائل کند تا آنکه ببرکت تدابیر آن
حکیم باز بحالت اولای خود رجوع نمایند و شکی نیست که درین روزها از هر طرف پریشان حالی
و بیچارگی و ضعف بر جمیع طبقات و اصناف مسلمانان احاطه نموده است و لهذا هر يك

٩٨٦


(٥١)

شماره (دهم) سال دوم
منتخبات نفیسه

از مسلمانان شرقاً وغرباً وجنوباً وشمالا گوش فرا داشته منتظر و چشم براه است که
از کدام قطعه از قطعات ارض واز کدام بقعه از بقاع زمین حکیمی و مجددي ظهور
خواهد نمود تا آنکه اصلاح عقول ونفوس مسلمانان را نماید و فساد های طاری شده را
رفع سازد و دوباره ایشان را بدان تربیت حسنه آلهیه تربیت کند شاید بسبب آن
تربیت حسنه باز بحالت مسرت بخش خود رجوع کنند و من چون بیقین میدانم که حق
مطلق این دیانت صدقه و شریعت حقه را زائل نخواهد کرد بیش از دیگران منتظر آنم که
بر حکمت حکیمی و تدبیر خبيري عقول ونفوس مسلمانان بزودترین وقتی منور ومقوم گردد
ازینجهت همیشه خواهشمند آنم که مقالات ورسا ئلیکه درین روزها از قلم مسلمانان
بظهور می رسد مطالعه کنم و بر خیالات نویسندگان آنها احاطه نمایم شاید
در بین مطالعات خود با فکار عالیه حکیمی پی برم که موجب حسن تربیت
و صلاح و فلاح مسلمانان بوده باشد تا آنکه بقدر توانائی خویش مساعد
افکار عالیۀ او بوده باشم و در اصلاح قوم خود یار و انباز آن گردم و درین
عالم بحث و تفتیش از افکار مسلمانان شنیدم که شخصی از ایشان در حالت کبر سن
و كثرت تجربات سیاحت ممالك فرنگ را نموده و پس از کد و جهد بجهت اصلاح مسلمانان
تفسیری بر قرآن نوشته است بخود گفتم اينك همان که میخوا ستی و چنانچه عادت سامعين
امور جدیده است خیال خود را در جولان آورده تصورات گو ناگون در حق آن
مفسر و آن تفسیر نمودم و گمان کردم که این مفسر بعد از همۀ این تفاسیر کثیره ایکه محد ثین
وفقها ومتكلمين وحكماء وصوفيه ادبا ونحويين وز ناد قه چون ابن را و ندی وامثال آن
نوشته البته داد سخن را داده و کشف حقیقت را نموده به نکتۀ مقصود رسیده باشد چون
که بر افکار شرقین وغر بین هر دو پی برده است و اندیشه نمودم که این مفسر از برای
اصلاح قوم خویش حقیقت ماهیت دین را چنانچه حکمت اقتضا می کند در مقدمه تفسیر
خود بیان نموده و لزوم دین را در عالم انسانی ببراهین عقلیه اثبات کرده و قاعده کلیۀ خرد
پسندي از برای فرق در میانه دین حق و دین باطل در نهاده است و پنداشتم که این مفسر بلاشك
تا ثير هر يك ازاد یان سالفه و لاحقه را در مدنیت و هیئت اجتماعیه و آثارهی واحدی از آنها را

۹۸۷


شماره ( دهم ) سال دوم مجله كابل ( ٥٢ )

در نفوس وعقول افراد انسانیه توضیح نموده است وعلت اختلاف ادیان را در بعضی از امور
باتفاق در بسیاری از احکام وسبب اختصاص هر زمانی را بدینی و رسولی بر نهج حکمت بیان
کرده است و چون این تفسیر را چنانچه ادعا میکند از برای اصلاح قوم نوشته است یقین
کردم که آن سیاسات آلهیه و اخلاق قرآنیه ایکه موجب برتری و برومندی امت عربیه شد
در جمیع مزایای عالم انسانی همۀ آنها را در مقدمۀ کتاب خود بطرزی جدید و نهجی تازه بر وفق
حکمت شرح وبسط داده است و آن حکیمی را که سبب اتفاق کلمۀ عرب و تبدیل افکار
وتنویر عقول و تطهیر نفوس ایشان شده بود با آنکه در غایت شقاق و نهایت توحش وقسوت
بودند يك يك استنباط کرده در سطور آن مقدمه درج کرده است و چون تفسیر بنظرم
گذشت دیدم که بهیچ وجه این مفسر از این امور کلیه سخن در میان نیاورده است وکلامی
در سیاسات آلهیه نرانده است و بهیچ گونه متعرض بیان اخلاق قرآنیه نشده است و هیچ
يك از آن حکم جلیلیه را که باعث تنویر عقول عرب وتطهیر نفوس ایشان گردید ذکر ننموده
است بلکه آن آیاتی که متعلق بسیاست آلهیه است ومتکفل بیان اخلاق فاضله وعادات حسنه
و معدل معاشرات منزلیه و مدنیه و سبب تنویر عقول میباشد همه را بلا تفسیر گذاشته
است فقط در ابتدای تفسیر خود چند سخنان در معنی سوره و آیه و حروف مقطعة اوائل
سور رانده است و پس از ان همت خود را برین گماشته است که هر آیه ایکه در آن ذکری از
ملك وياجن وياروح الامین و یا وحی و یاجنت و یا نار یا معجزۀ از معجزات انبیا علیهم السلام
میرود آن آیه را از ظاهر خود برآورده بتاویلات باردۀ زندیقهای قرون سابقۀ مسلمانان
تاویل نماید فرق همین است که زنادقة قرون سالفة مسلمانان علماء بودند و این مفسر بیچاره بسیار
عوام است لهذا نمیتواند که اقوال ایشان را بخوبی فرا گیرد فطرت را محل بحث قرار داده
بدون براهین عقلیه و بلا ادلة طبیعیه چند سخنان مبهم و کلمات مهمله در معنی آن ذکر کرده
است گویا ندانسته است که انسان انسان است بترتیب وجمیع فضائل و آداب او مکتسب
است و اقرب انسان ها بفطرت آن انسانیست که دورتر بوده باشد از مدنیت و بعید تر باشد از
تربیت و بعیدتر باشد از فضائل و آداب مکتسبه و اگر انسانها آداب هاي شرعيه
و عقلیه را که بغایت صعوبت و مشقت اکتساب میشود ترك نموده زمام اختیار را

۹۸۸


شماره ( دهم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٥٣ )

بدست طبیعت و فطرت خود بدهند بلاشك از حیوانات پستر خواهند شد و عجب تر
اینست که این مفسر رتبه مقدسة الهیه نبوت را تنزل داده بپایه ( رقارمر ) فرود آورده است
و انبيأعليهم السلام را چون ( واشنگتن ) و ( ناپلیون ) و ( پالموستن ) و ( گاري بالدي )
( ومستر گلاوستون ) و ( موسیو گامبتا ) گمان کرده است چون این تفسیر را بدین گونه
دیدم حیرت مرا فرا گرفت و در فکر شدم که این مفسر را ازین گونه تفسیر چه مقصود باشد
و مراد این مفسر چنانچه خود میگوید اگر اصلاح قوم خویش باشد پس چرا سعی میکند
در ازالة اعتقاد مسلمانان از دیانت اسلامیه خصوصاً درین وقتی که سائر ادیان از براي
فرو بردن این دین دهنها کشوده اند آیا نمی فهمد که مسلمانان با این ضعف و پریشانی چو بمعجزات
و جنت و نار اعتقاد نکنند و پیغمبر را چون ( گلاوستون ) بدانند البته بزودی از حزب
ضعیف مغلوب بر آمده خود را بغالب قوی خواهند پیوست زیرا آنکه درین هنگام
هیچ رادع وزاجري و هیچ خوفی و بیمی باقی نمی ماند و مقتضی تبدیل دین از طرف دیگر
موجود است چونکه همشکل و هم مشرب غالب شدن همه نفوس را پسند است . پس ازین
افکار و خیالات ابتداء چنین بخاطرم آمد که البته این مفسر گمان کرده است که سبب انحطاط
مسلمانان و موجب پریشانحالی ایشان اعتقادات است و اگر این اعتقادات از ایشان برود باز
عظمت و شرف نخستین خود را استحصال خواهند نمود ولهذا سعی در ازاله این اعتقادات میکند
و ازین جهت معذور باشد باز تدبر نموده بخود گفتم که یهودیان بهر کت همین اعتقادات از ذل
عبودیت فراعنه رسته دماغ جبابره فلسطین را بخاك مالیدند خود را به سلطنت و مدنیت
رسانیدند آیا این مفسر این را نه شنیده است که عربها از میمنت همین اعتقادات از اراضی
قفره جزيرة العرب برآمده در سلطنت ومد نيت وعلم وصناعت وفلاحت وتجارت سيد
و سرور همۀ عالم شدند و فرنگان همین عربهاي معتقدین را در خطبه ها بآواز بلند استاد هاي
خود می نامند آیا این خبر بسمع این مفسر نرسیده است البته رسیده باشد و بعد از ملاحظة
تاثیرات عظيمة این اعتقادات حقه و معتقدین آنها نظر بر معتقدين بعقائد باطله نموده دیدم
که هندو ها در آنوقتی در قوانین مدنیت و علوم ومعارف و اصناف صنائع ترقی کرده بودند
که بزارها (اوتار) و (بهوت) و (دیوتا) و (راكس) و (هنومان) اعتقاد داشتند این مفسر
*٨*٤*


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )

جاهل بدین خبر نیست که مصريها دران هنگامی اساس مدنیت وعلوم وصنائع را نهادند
و استاد يونانيان شدند که به بتها وگاوها وسگها و گربه ها ایمان داشتند این مفسر بلا شك
این را میداند که كلدا نیان دران زمانه پايه هاي رصد خانها میگذاشتند و آلات رصديه
میساختند و بنای تصاویر عالیه مینمودند و در علم فلا حت کتا بها تصنیف میکردند که به
ستارها میگر دیدند بر مفسر پوشیده نباشد که فينيقين در ان عصر باز از تجارت بريه و بحريه
وصناعت را رواج داده بودند و اراضي بريطش ( یعنی انگلیس ) اسپانيا و يونان را
مستعمرات کرده بودند که بچه های خود را بجهت قربانی اصنام تقدیم مینمودند این امر
بر مفسر آشکار است - يونانيان در آن قرن سلطان عالم بودند ودر آن زمان حکمای عظام و
فيلسوفهاي كرام از ايشان بظهور میرسیدند که بصدها آله وهزارها خرافات دلبسته بودند
مفسر را این معلوم باشد فارس درانوقت از نواحی کاشغر تا نواحی استنبول حكم ميكرد و
و در مدنیت و حید عصر شمرده میشد كه صدها خزعبلات در لوح دلش ثبت
بود - مفسر البته اين را یاد داشته باشد همین نصارای متاخرین درهمان هنگامی
كه اذعان داشتند به تثلیث و صلب و قيامت و معمودیه و مطهره واعتراف
و استحاله ساهتهای خود را قوت دادند قدم در دائرة علوم و معارف و صنایع نهادند و
باوج مدنیت رسیدند و اکنون هم غالب ايشان با همه علوم و معارف رهسپر همین طریقه
ميباشند و مفسر این را به نهج احسن میداند . چون این امور را تصور نمودم دانستم كه
مفسر را هرگز اینچنین خیالی نیست كه اعتقاد بدین عقائد حقه سبب انحطاط مسلمانان
گردیده است زیرا آنکه اعتقادات را چه حقه بوده باشد چه باطله بهیچ گونه منافات ومغايرتی
با مدنيت و ترقیات دنیویه نیست مگر اعتقاد بحرمت طلب علوم و کسب معاش و سلوك
و مسالك مدنيت صالحه و باور نميكنيم كه در دنیا دینی باشد که ازین امور منع كند و اين
مطلب از انچه پیش گذشت بخوبی ظاهر شد بلکه میتوانم بگویم که بی اعتقادی بغیر از خلل و
فساد در مدنیت و رفع امنیت هیچ نتیجه دیگر نداده است و اگر بی اعتقادی موجب ترقی
امم ميشد ميبایست كه عربهاي زمان جاهلیت در مدنيت گوي سبقت را ربوده باشند
چونکه ایشان غالباً رهسپر طريقة دهريه بودند ازین جهت همیشه بآواز بلند میگفتند


شماره ( دهم ) سال دوم غزلی از رابعة بلخی (٥٥)

( ارحام تدفع و ارض تبلع و ما يهلكنا الاالدهر ) و نیز علی الدوام این کلام را بزبان
می آوردند ( من يحي العظام وهی رمیم ) و حال آنکه ایشان در غایت جهل چون حیوانات
وحشی بسر می بردند پس ازینهمه خیالات و تصورات گوناگون مرا بخوبی معلوم شد که
نه این مفسر مصلح است و نه تفسیر آن از برای اصلاح و تربیت مسلمانان نوشته شده است
بلکه این مفسر و این تفسیر از برای ملت اسلامیه در این حالت حاضر مانند همان امراض
خبیثه مهلکه است که در حال هرم وضعف طبیعت انسان را عارض میشود و مرا از ان
جرح و تعدیل سابق ظاهر شد که مقصود این مفسر ازین سعی در ازاله اعتقادات مسلمانان
خدمت دیگران وتوطید طرق دخول در کیش ایشان است لاحول ولا این چند سطر
بر سبیل عجله نوشته شد و فی مابعد بحول خداوند تعالی مفصلا سخن در این تفسیر و در مقاصد
مفسر خواهیم راند .
( اقتباس از کتاب بزم ایران طبع هند )

غزلی ازرابعه بلخی
نخستین شاعره افغانستان در قرن چارم هجري
ز بس گل که درباغ مأوي گرفت چمن رنك ار تنك ما نی گرفت
صبا نافه مشك تبت نداشت جهان بوی مشک از چه معنی گرفت
مگر چشم مجنون بابر اندر است که گل رنگ رخسار لیلی گرفت
بمي ماند اندر عقيقين قدح سرشکی که در لاله مأوي گرفت
قدح گیر چندی و د نیا مگیر که بدبخت شد آنکه دنیا گرفت
سر نرگس تازه از زر و سیم نشان سرتاج كسرا گرفت
چو رهبان شد اندر لباس کبود بنفشه مگر دین ترسا گرفت

٩٤١


شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (٥٦)

اقتراحات

صورت کشف لغز

مندرجه شماره ۲۱ کابل از طرف عبدالحکیم خان متعلم مکتب امانیه بقرار ذیل حل شده

چیست آن کز سه حرف بیرون نیست چون شمارش از دو افزون نیست
باب سه حرف است که عدد آن پنج در حساب می‌آید و ملفوظی پنج که پ ٢ ن ٥٠ ج ٣
باشد جمعاً ٥٥ میشود ـ دوهم ٥٥ است زیرا د ٤ و ٦ جمعاً ده میشود د ٤ ه ٥ که مرکب
از دال و ها باشد ٩ و نه که ن ٥٠ و ه ٥ باشد ٥٥ میباشد پس عدد باب که پنج حرف است
از دو افزون نشد
زو چو يك يا دو يا سه برداری دو بماند بجا چوبشماري
از باب اگر يك حرف کم شود دو حرف باقی میماند و اگر دو حرف یعنی ب ا وضع
شود باز ب باقی میماند كه عدد آن دو ست و اگر سه یعنی ب و الف که عدداً سه بحساب
می آید از آنجمله برداشته شود باز هم ب یعنی دو باقی است .
صورت کشف لغز تحریری آقای آزاد که در شماره ۲۱ درج شده بود و محصلین عزیز
وطن بکشف آن توجه نموده اند خوش بختانه تمام آنها بکشف لغز مذکور که باسم باب
میبا شد موفقیت حاصل کرده و همه جواب صحیح نوشته اند ولی چون آقای عبدالحکیم خان
از همه پیشتر بصورت حل و ارسال آن بکابل پرداخته اند لهذا از طرف آقاي آزاد يك جلد
کتاب اخلاقی به عبد الحکیم خان جایزه داده شد .

٩٦٢


شماره (دهم) سال دوم سوالات مرموز (٥٧)

(سوالات مرموز)
« رموز پیچیده » ایست که درین جدول از طرف آقای آزاد کابلی طرح و بمجله کابل بغرض
اشاعه و حل فرستاده شده است مجله کابل عیناً جدول مذکوره را با نگارش خود آقای
موصوف که در پایان مسطور است بنظر قارئین مجله میرساند .

اگرچه برای تشویق وطبع آزمائی محصلین عزیز وطن نشر میشود ولی حضرات قارئین محترم
مجله و اهل ذوق وطن هم دعوت میشوند که هنگام فراغت بطور تنزه ادبی یا ورزش فكري
بكشف آن توجه فرمایند .

طریقه كشف واستخراج
هر يك از خانه های فوق برای نوشتن يك حرف مفرد میباشد ـ مطابق نمراتی که در
خانه های ذیل نوشته شده شرح هر كدام از جداول افقی و عمودی در تحت عنوان خودش
نگارش یافته ـ هر نمره را بشرح آن مراجعه فرموده و اسم متعلقه را از همان خانه مربوطه
شروع نموده تا بآن خانه که مد و مبدا معین داده اند . میر محمد علی آزاد

٢٩٣


(٥٨)
شماره (١٠م) سال دوم
مجلة كابل

جداول عمودی

(١) یکی از جراید مشهور وطنی
(٢) نا چیز
(١٧) جسمی است نهایت شفاف
(٢٣) در فارسی حرف اشاره وضمیر غا یب
(٢٦) یکی از بلاد تاریخی افغا نستان
(٢٧) یکی از اعضاء انجمن ادبی
(٢٨) یکی از معادن وطن
(٢٩) چيزي است كه براي هر كار - مضر وخطرناك است
(٣٠) از نام هاي پيشوايان غير دين اسلام
(٣١) چیزی ز شت
(٣٢) بمعنی برادر
(٣٣) عضو مهم اجرای کار بعضی کسبه
(٣٤) همه انسانها بلكه تمام مواليد ثلاثه بآن محتاج اند
(٣٥) از نام هاي انسان
(٣٦) عالم علم دين بآن متصف است
(٣٧) بمعنی صورت انسان وتصحیف آن فعل امر است
(٣٨) اهل مذهب حقه - ویکی از القاب اعلحضرت غازی
(٣٩) بمعنى زمين
(٤٠) در بدن انسان بكثرت و از قطع بعضی ازانها هلا کت است
(٤١) یکی از اسماء الله
(٤٢) بخشش
(٤٣) قایم مقام
٩٩٤


شماره ( دهم ) سال دوم سوالات مرموز (59)

( 44 ) یکی از شعرای معروف وطن که مرحوم شده
( 45 ) هر که بسن بلوغ برسد بآن مرتبه واصل میشود
( 46 ) لقبی است که بعضی از ملوك اسلام بآن مستحق و مفتخر میشوند و از برخی سلاطین قدیم و اخير افغانستان نیز کسب این سعادت را نموده و بتحصیل آن موفق شده اند و اعلیحضرت شهریار غازی را نیز نصیب شده
( 47 ) چیزی است که جدائی او باعث هلاکت فوری است
( 48 ) پرنده کوچکی است

جداول افقی

( 1 ) اسم یکی از دول مشهور دنیا
( 2 ) انچه صاحب آن بهمه جا قدر دارد
( 3 ) یکی از دهات نزديك شهر کابل
( 4 ) یکی از صنایع لفظی در علم ادب
( 5 ) جانوری است شکاری
( 6 ) نسیان
( 7 ) از نام های اخبار
( 8 ) یکی از شعبه های ادارات دولتی
( 9 ) چیز خوب باصطلاح خارجه
( 10 ) چیزیکه موقع خواب بکار می آید
( 11 ) اطلاق آن بهر آدمی زاده میشود
( 12 ) آنچه برای هر انسان وحیوان لازم است
( 13 ) نوعی از حلویات
( 14 ) هنگام مسافرت و قطع منزل برای تان ضرور است
( 15 ) چیزی که دو شخص یا دو چیز را بهم اتصال و پیوند میدهد

995


(۹۰) مجله کابل شماره (دهم) سال دوم

(١٦) طرز کلام
(١٧) یکی از فواکه
(١٨) یکی از دهات سمت شمالی
(١٩) فارسی معصیت
(٢٠) مربوط باطفال شیر خوار
(٢١) جانوري است درنده که درین اوقات بکثرت دیده می شود
(٢٢) رتبه و منصبی است که مخصوص رؤسای کنندهاي دولت میباشد
(٢٣) از نام های فارسی خدا جل شانه
(٢٤) دو چیز است که در تمام مدت زندگانی از هم جدا نمي شوند
(٢٥) یکی از نام هاي خدایتعالی ویکی از ضمایر
کسانیکه بحل کردن این رموز موفق شده و بدفتر مجله معلو مات بدهند در صورتیکه معلومات
شان مقرون بمطلب بوده با شد از طرف انجمن ادبی یکد وره مجله کا بل بطور جا يزه
را ده میشود .

٩٩٩


[BLANK PAGE]


ع سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری وزارت خارجه و مدیر های دوایر مربوطه با اعضای اداری شان


شماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یا ورزش ( ٦١ )

اجتماعیات

سلامتی جامعه
یا ورزش

بقلم غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

جوامع بشري در ایفای تکالیف آدمیت محتاج بصحت و سلامتی قوای مادي و معنوی
خویش اند . این آرزو صورت نمیگیرد مکر بوسیله تربیت !
تربیت در مورد تحصیل صحت معنوی و مادی اساساً مختلف ولی حصول يكى موجب تقويه وكمك
دیگر آن میشود ؛ یعنی صحت معنوی میتواند در موقع لزوم از صحت جسمانی یا مادي دفاع کند
همچنان که صحت مادی موجب تقويه صحت معنوی بوده است .
این موضوع اساساً متعلق و مرتبط است با عوالم حیات بشری که بایستی از آغاز تولد
اولیای اطفال بآن متوجه شده و مراتب تربية جسمی و روحی اولاد خود شانرا در تحت
این قواعد یعنی مقتضیات علم تربیه تطبیق کرده و نظارت داشته باشند .
کنو نیکه مقصد ما از تعریف یا ظاهر ساختن اهمیت ورزش sporte است از آنقستیکه
بقول اطبا متعلق بتربیه مبادی بدنی اطفال و خصائص مهمه این فن در سنین مختلفه حیات
است براي وقت دیگری گذاشته عجالتاً میگوئیم از نقطه نظر حفظ الصحه عمومی و تحقیق و
توصیه اطبا ورزش بصحت و سلامتی وجود این مطالب را تائید و تقویه مینماید مثلا ورزش :-
۱ : تنظیم و تصحیح و تقویه استخوان بندی را نموده و در نتيجه موجب تشكيل يك هيكل
متناسب وثابت براي انسان واقع میشود .

۹۹۷


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۲ )

۲ : باعث نموی منظم و باقاعده جسم است یعنی ورزش از عوارض زمان جلو گیری کرده
یکطرف مانعی برای نموی طبیعی نمیگذارد دیگر سو نموی وجود انسانی را مثل
پرورش نباتات فنی موزون و با قاعده ساخته و بسر میرساند .
۳ : تنفس صحیح و مرتب است که اگر شخصی ورزشی نباشد ممکن است در پیش آمد کدام
حرکت جبری و یا تغیر حالات تنفس بی قاعده کرده و موجب تالم شش واقع گردد
ولی اشخاص ورزش کار عموماً بواسطه اعتیاد ورزش میتوانند همیشه تنفس باقاعده نموده
و از تألمات ملحوظه شش خود شانرا آسوده و محفوظ بدارند .
٤ : موضع تنفس عیناً در مورد طپش و حرکت قلب نیز منطبق بوده و قلب اشخاص ورزشی
در ضربان خود استقلال و تنظیم صحیحی را دارا میباشد .
ه : قوت و انبساط عروق است که بوسیله این مطلب يك مقدار خون کافی در بدن دوران
کرده و عضلات ازان بدرستی تغذیه مینمایند .
٦ : مقصود عمومی از ورزش تامین صحت عضلات است چه عضلات مرتباً احتیاج دارند
که مواد مضره بدنی را دفع و بعوض از مواد مفیده متمتع شوند که خود این مطلب
محتاج به تنظیم وصحت دوران خون است و بصورت صحیح آنها ئی دارای دوران منظم
خون میباشند که معتاد بورزشی بوده باشند ، رویهمرفته ورزش بقول اطبا از خادمین
بزرگ صحت بدنی محسوب و در حسن ترکیب استخوان بندي وجود ، صحت عضلات
واعصاب ترتيب صحیح تنفس ، صحت جریان خون ، ضربان مرتب قلب ، قوت و استقامت
عروق و شرائین بدن انسانی خدمات مهم و بزرگی مینماید .
سلامت وجود دهقانها و کار گران نسبت بآنها ئیکه مشاغل اداري و تحريري دارند
درین مطلوب برهان ثابت و قطعی شمرده میشود .
اما ورزش از نقطه نظر عمومی و اجتماعی مفاد مهمه ديگري در حيات بشري داشته
و نمیشود آنرا باین اظهارات ساده و مختصر تعریف نمود ! چه حيات اجتماعی مقصد از
مبارزه و غلبه و کامیابی در حیات است .
یعنی از مقتضیات قانون طبيعي خلقت است که اقویا راحت و مسعود بوده ضعفا مغلوب

۹۱۸


شماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یاورزش ( ٦٣ )

و مقهور آنها باشند. پس براي حفظ حیات و تأمین خوش بختی البته هر انسانی مجبور است خودش را قوي ساخته از حق خود مدافعه و از نعماي زندگی و لذات جهان بهره مند شود، لذا درینموضوع بطوريكه ما به الاحتیاج فردي است عیناً درحق اقوام وملل نیز تطبیق شده میتواند.
ملل جها نگیر وفاتح مرکب از افرادی است که هر فرد آن از نقطة نظر تربیة جسمی و معنوی ترقی کرده و داراي قوت اعصاب وعضلات قوي، فعالیت، صفوت دماغ، قوت قلب میباشند و باین وسایل مالك هوش سرشار، حافظة قوي، و افکار صحیح بوده از علم وتربیه زودتر متأثر و خوبتر مستفید شده وبرای مبارزه درحیات پهلوانان قابل وماهرین لایق بعمل می آیند. از مقولات ثابته وتحقیقات مسلمه است که عقل با صحت علاقه توأمی دارد پس اگر صحت عادی افراد بشری بوسیلة ورزش ترقى ميكند شك نيست استعداد عقلى وحسی آنها نیز برای تطبیق و استفاده از مطالب علمی واجرای عملیات منظم وصحیح نسبت بسایرین خوبتر قابل ومستعد شده میتواند.
برای پرورش دادن يك قريحه ودماغ صحيح مقاومت جسمی در کاراست لهذا ابدان سالمه برای اینمطلب زمينه های مساعدي بوده ومیشود بسی موضوعات مهمه وعالية علمى وعملی را بآنها تزریق و تطبیق نمود.
برای غلبه و کامیابی در حیات نه از امروز بلکه در ادوار مختلفه زندگی خود بشریت کوشیده و بوسیله ورزش های مختلفه بتقویة جسمی پرداخته اند.
از جمله اقوام گذشته موفقیت های ملت گريك و آنهمه پیشرفت ها وجهانگیری های شان را با تفصیلاتیکه در تاریخ زندگانی آنها مستور است مثال برجسته بوده البته این حکایات میتواند انسان را قانع بسازد كه يکی از عوامل عمده ترقیات وغلبه ملت مذکوره همین مسئله يعنى انهماك وعلاقه داشتن شان بورزش بوده است.
باز هم امروز در بین تمام ملل جهانگیر وفاتح اقواميرا ممتازتر ومقدم ترمی بینیم که آنها بورزش خیلی اهمیت داده و تمام طبقات ملت آنها اعم ازاطفال جوانان، پیران ذکور وانات بورزش منهمك ميباشند. مثلا آمریکائیها، انگلیس ها، آلمان، جاپانیها،

۹۱۹


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

وقتاکه انسان یکی ازین ممالک سیاحت و مسافرت میکند می بیند موضوع ورزش آنقدر طرف اعتنا و انهماک اهالی آنجاست مثلیکه احتیاج عمومی انسان ها بغذا و خوراک میباشد .
کسانیکه درین طبقات عقلا اهمیت ورزش را میدانند بلا استثنا هر نوع ورزشی را استقبال کرده و بآن علاقه مندی نشان میدهند ولی محض برای آنهائیکه از اسرار مهمۀ ورزش کمتر اطلاع داشته باشند انواع و اقسام ورزش های تفریح آوری قرار داده اند که باید آنها را از روی ذوق پذیرائی کنند مثلا : تینس ، فوت بال ، کرکت ، والی بال ، هاکی ، پولو ، بلیارد و غیره که همه ظاهراً در نظر مشاغل ساده وحرکات کودکانه می آید ولی آنهائیکه باین بازیها شامل و علاقه مندی دارند یکطرف لذت روحی وحظ معنوی برده و فقط این لذت و محظوظیت آنها را بقدر يك موزيك اعلى و يك تابلوی زیبائی متأثر مینماید دیگر سو از صحت جسمی مستفید شده و آنچه درینمطلب ملحوظ خاطر است آنها را دانسته یا ندانسته متمتع میگرداند.
گرچه هر نوع ورزش که مبنی بحرکت جسم بوده باشد مفید و طرف احتیاج انسانها از نقطۀ نظر حفظ الصحه میباشد ولي حكما همين قسمت ورزش هاي فرحت آور را باقسام دیگر آن ترجیح داده واهمیت زيادي بآن ميدهند چه اينگونه ورزش ها اگر يکطرف موجب قوت بدن وتصحیح اعمال دوران خون و تنفس و غیره است ديگر سو باعث انبساط روح و بالیدن ذوق و نشاط فكر نیز میشود .
در ملت عزیز ما اگر حساب كنيم از ساليان قدیم تا حال از صد رقم ورزش هاي تفریحی بيشتر داشته و تا امروز هم هر طایفه باجراي يك قسمتی از انها منهمک ميباشندولي متأسفانه درین سنوات اخیر مخصوصاً در اهالي شهر نشين ها می بینیم این ذوق رو بانحطاط گذاشته و بطور سابق اهالی گرمجوشی و علاقۀ شانرا باین موضوع نشان نمیدهند .
با وصف آن نميتوان ادعا نمود که آنهمه ورزش ها از نقطۀ صحت تماماً موزون ویا قاعده بوده باشد ؟ چه درین قرن منور که عقول وافكار بزرگ و مقتدر بشر امروزه بسی عادات ومراسم سابقه را تحقیق وتصفیه نموده و مضرات هر چیز یرا اخراج و آن مراسم وعادات را بصورتهای منظم و صحیح اصلاح نموده اند در موضوع ورزش ها نیز

۱۰۰۰


شماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یا ورزش ( ٦٥ )

متوسل بقواعد خوب و منظم حکمی شده و فواید کلية صحیه و مطالب دلچسپ فرحت و
خوشی را نیز بیشتر دران رعایه مینمایند البته اقوام و ملل جهان از تامی و پیروی باین
اصطلاحات ناگزیرند . لهذا که این مطالب اخير قبلا کمتر در مملکت مارواج داشته و
موسسات معینه سابقاً نداشت در وقت حاضر حکومت دانا و دوستدار سلامتی ملت افغانستان
اعلیحضرت محمد نادر شاه غازي این مطلب مهم اجتماعی را تحت توجه شاهانه قرار داده و
بترویج و ترقی آن در وطن میکوشد .
کلوپ هاي مخصوص ورزش و تهیه اسباب و وسایل لازمه آن در وزارتخانه ها مثل
حربيه و خارجه و معارف وغیره مخصوصاً در تعلیم گاه های عمومی و مدارس کشوري و عسكري
و قوماندانی های عسکری از کارنامه های برجسته و قابل شکریه و تقدیر این حکومت بشمار
میرود . ضمناً ما بوسيله این مراتب از دوائر عالیه بلدي افغانستان تمنا مينمائيم در شهرهاي
مملکت عزیز آنها هم پیروی از اراده و افکار این مربی وقائد نجیب افغانستان از نقطه ایجاب
وظيفه خویش بتاسیس اینگونه موسسات نافعه ورزش اقدام ورزیده و موجبات صحت و
فرحت ملت خود را فراهم آورند چه در دیگر شهرهای دنیا هم براي اين مطلب دوایر بلديه
و بعضی از کمپانی ها در برابر يك اجرت قلیلی این خدمت ملی را متکفل میشوند . آخراً ما
آرزو داریم ملت عزیز افغانستان موضوع ورزش را وسیله یگانه موفقیت در حیات دانسته
و برای اینکه فضایل قوت وقدرت و غلبه تاريخي ملی را فاقد نشده و باین مطلب بزرگ اهمیت
داده ورزش های تاريخي را در وطن احیا و تجدید نمایند بلکه باید بدانند آنورزش های
موروثی ما امروز صورت های زیبا ومطبوع تازه بخود داده که ما باجراي آن نظر بذوق و
افکار امروزه خود بیشتر محظوظ وخورسند شده ميتوانيم .
یعنی مقابل ( توپ دنده سابقه ما ) فوت بال و تینس و مقابل ( توپ بازي مرغ )
کرکت ، و در برابر ( غرسی ) باکس و غیره بصورت هاي مهذب تري امروز عرض
اندام کرده است پس براي تعلیمیاته ها و شهر نشين هاي ما که مهذب شده و ازان

۱۰۰۱


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )

ورزش هاي پدری کناره میگیرند ، همین بازیها و تفریحات عصري لازم است و آن اشخاص
مملکت که این ورزش ها و تفریحات عصری را بنظر یگانه گی می بینند يا محقر و بي اهميت
میشمارند باید آن ورزش هاي پر صلابت و هیجان خیز ملی را که خاصه جبروت افغانی
است از دست نداده و بآن منهمک با شند .

۱۰۰۲


شماره ( دهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٧ )

مشاهير افغانستان

( ٢ )

بقلم سرور خان جويا

ابو معشر بلخی

ابو معشر جعفر بن محمد بن عمر از علما و بزرگان نام آوری است که سر مین زمین بلخ بنام وطنیت او در عالم شان و شهرتی یافته و دستگاه عباسیان در قرن ٣ هجری از وجود چنین منجم معروفی اعتلای مقام و منزلتی داشته .

اگر چه بعضی او را عامل و فیلسوف خوانده و برخی منجم و مورخش نوشته اند ولی صیت لیاقت و مهارت او در علم نجوم شهره آفاق بوده و بیشتر باسم منجمی مشهور است .

ابو معشر ابتدا از اصحاب حدیث گفته میشد در جانب غربی بغداد مسکن داشت و با یعقوب ابن اسحاق کندي فیلسوف معروف مخاصمت می ورزید و به ایذا و آزارش عوام الناس را بر و می انورا زيد كندى باطناً جمعی را بر و بگماشت تا علم حساب و هندسه را در نظر وي جلوه دهند که ابو معشر به تحصیل آن ها راغب شود ، ابو معشر به تعلیم ریاضی مشغول گشته و پیش از تکمیل آن به تعلیم نجوم پرداخت و دیگر فرصتی نیافت بمخاصمت های قدیم توجه کند چه با كندي تا اندازه همکار و هم قطار گردید گویند ابو معشر علوم نجوم را در سن چهل سالکی آموخت با این ، طوری درین رشته دست یافت که اغلب کتب و تذکره ها وی را استاد و پيشواي منجمين عصر خودش یاد کرده اند کار نامه هائی را که در آن اعصار بوي نسبت داده اند ذکر آن درین اوقات خیلی حیرت آور بلكه از جمله قصص غیر قابل قبول شمارش خواهند نمود ، مثلا گویند وقتی مجرمی از بیم مجازات پادشاهی

١٠٠٣


شماره (دهم) سال دوم
مجله کابل
(٦٨)

در خانه پنهان گشت مجرم بعلتی که از استخراج ابو معشر غرایبی دیده بود طشتی را پر از خون ساخته و هاونی طلا روی آن بگذاشت و خودش روی هاون قرار گرفت پادشاه چون از یافتن او عاجز آمد از علم ابومعشر استمداد نمود، ابو معشر پس از استخراج و دقایق تفکر در حالت تعجب گفت مقصر در فراز کوه طلائی که با بحر خون محاط است جا دارد هرچه بخواهش پادشاه در عمل تکرار مینمود همان کیفیت نتیجه استخراج او بود تا آنکه مجرم در محل عفو تقصیر خود را از منادی شنیده و با اطمینان خاطر بحضور پادشاه شتافت و قضیه را باز گفت انوقت صدق اقوال ابو معشر بظهور و ثبوت پیوست . ولی معلوم نیست این امر در عصر کدام پادشاهی بوقوع انجامید، ابو معشر چندی نزد المتوفق بالله عباسی برادر المعتمد علی الله منجم بوده و چندی هم در دوره خلافت المستعین بالله نیز درین کار روزگار بسر برده و همچنان که علم او گاه وقتی وسیله عزت او گردید، گاهی هم ذرایع اذیت او را فراهم آورده چنانچه استخراج يك خبری که ذریعه او قبل از وقوع منتشر گردیده بود سبب شد تا ابو معشر را بفرمان مستعین چند تازیانه زده و اذیتش کردند ، منجم بلخی پس از یافتن این ازار همیشه این منقوله را تکرار میکرد : حکم صواب را که پاداش چنان است در حکم خطا چه مکافات خواهم دید ابو معشر متجاوز از یکصد سال عمر داشت و در سال ۱۷۲ هجري وفات یافت تالیفاتی که در نجوم و علوم باقنون دیگر از و یادگار مانده بتقريب ٤٠ کتاب میشمارند کتاب الطبایع کتاب الالوف ، مدخل كبير ، زيج كبير ، دول و ملل ، زيج صغير و مدخل صغير ، زيج هزارات ( متجاوز از شصت باب دارد ) در اثبات علم نجوم و غیره بعضی تمام و برخی ناتمام کتب بسیار است ولی معلوم نیست چه بطبع رسیده و چه به نسخه های خطی در اطراف و اکناف عالم پراگنده خواهد بود گویند بالفعل از آثار او در کتابخانه های اروپا دوازده جلد موجود است .

ابو العباس سرخسی
احمد بن محمد بن مروان ابن طبیب سرخسی هم یکی از علمای متبحر و نامدار های قرن سوم هجری است که اهمیت مقام و شهرت فضیلت او از افتخار قومیت و ملیش گذشته در قطار

۱۰۰٤


(٩٩)

شماره ( دهم ) سال دوم مشاهیر افغانستان

فلاسفه و حکما یا مشاهیر عالم اسلام جا یافته است .

ابو العباس علاوه بر لیاقتی را که در علوم طب و حکمت ، فلسفه و ریاضی ، هیئت و نجوم
دارا بود در ادبیات ید طولائی و از موسیقی هم بهره کافی داشته و از فصحای عصر خودش
بشمار میرفت ، ابوالعباس را در بعضی علوم بشاگردی یعقوب ابن اسحاق کندی نسبت
داده و منزلت فلسفی او را مدیون توجه استادی آن فیلسوف مشهور دانسته اند .

سرخسی در ریاضی و منطق و موسیقی بدواً سمت معلمی معتضد بالله عباسی را داشت
و بعدها بمرور ایام در نزد خلیفه تقربی پیدا کرده و از زمرهٔ ندیمان خاص بجسات قرار
گرفت ، همانطوریکه برای عزت و شهرت فوق العاده خود در دستگاه خلیفه تقرب جست
بالآخره حیات خویشتن را نیز در اثر قرب این آتش سوزنده وداع گفت ، گویند ابوالعباس
در اکثر مسایل سیاست و اداره امور حکومت طرف مشوره خلیفه واقع میشد ، و با آنکه
ندیم و مشاور عالم و فیلسوفی شناخته شده بود ولی علم او بر عقلش غالب نیامده و به نسبت
افشای بعضی اسرار دولتی بغضب خلیفه دچار و در سال ٢٤٦ یا بقولی در ٢٨٦ بامر معتضد
بالله عباسی مقتول گردید .

آثار قلمی این حکیم معروف در اطراف تمام علوم عقلیه و نقلیه که دانا بود، بالغ بر پنجاه کتاب
و رساله بوده بعضاً اختصار کتب حکمای قدیم تر و بسیاری مستقلا آثار خود اوست علاوه
برخی مقالات که در رشتهٔ نگارش کشیده .

کتب جبر و مقابله ، مدخل در طب، کتاب النفس ، الاغشا و صناعة الجسة الكبير ،
غشه الصناعة و الجسة الصغير نزهت النفوس وسياست الصغير المدخل الي صناعته النجوم ،
موسيقي الكبير ، موسيقي الصغير ، مسالك وممالك ، زادالمسافر وخدمت الملوك ، منفعت الجبال ،
ماهية النوم والرؤيا ، در عشق ، در عقل در فرق بین نحو عرب و منطق ، در احداث جو ،
رد برجالینوس درمحل اول ، اخلاق النفس ، سيرة الانسان ، از آثار مشهور و معروف او است .

١٠١٥


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۷۰)

شعرای افغانستان
(۸)
در عهد غزنویان
بقلم سرور خان گویا

ابو المظفر پنجشیری محمد عوفی در جلد ثانی لباب الالباب در فصل شعرای آل سبکتگین اسم او را بسیاق ذیل : ابو المظفر مکی ابن ابراهیم ابن علی الپنجیری ( پنجشیری ) نوشته، واورا یکی از اما ثل و اعیان جهان میداند. از سه سطری که عوفی در حق این شاعر نگاشته معلوم می شود که در عهد غزنویان و دولت محمودیان معروفیت تامی داشته و ذکر جمیل او بقول عوفی در تواریخ مسطور و بر زبان افاضل مذکور بوده است زیاده ازین چیزی در باره او بدست نیامد.
نمونهء سخن :
لبش خسته زو هم بوس هر كس
تو لب دیدی زوهم بوس خسته

پر ورده بلخی :
اسم او بقرار گفته عوفی . ابو محمد عبد الله ابن محمد المعروف بپر ورده البلخی است که از معاریف بلخ و صدور خراسان بوده و در نوبت دولت آل ناصر بتنعم روزگار گذرا نیده تاریخ تولد ووفات وغيره عوارض زندگانی او چندان روشن نیست و تذکره های موجودۀ فارسی اضافه تر ازین چیزی در باره او نشان نداده اند . ما برای اینکه تا اندازه ممکن هم اگر بتوانیم شعرای حقیقی و تاریخی افغانستان را در يك محل احصا وضبط نمائیم بهمین قدر نیز اکتفا نموده و برای کسانی که در آینده بخواهند تذکره مفصل و مبسوطی از شعرای افغانستان تهیه نمایند اقلا يك مأخذ كوچك و يا يك اسمی از شعرای وطن قبلا برای آنها ارائه کرده باشیم بهر حال از اشعار او چیزی در میان نیست وفقط پنج بیت او را عوفی در تذکره خود ضبط کرده است.

عماد غزنوی :
عوفی او را استاد الائمه عماد الدين لغزنوي نوشته و دیوانی هم بنام او نسبت میدهد

١٨٠٦


شماره ( دهم ) سال دوم شعرای افغانستان (71)

از نگارش عوفی معلوم میشود که در زمره مدارک و مآخذ خویش دیوان عمادی غزنوی را در دست داشته زیرا عبارت ذیل در شرح حال عمادی موئید مدعای ماست : ( دیوان اشعار او دیده را نور افزاید ودل بسته را بمطالعه آن بکشاید اشعار او عذب ودل آویز و سلیس و طرب انگیز است ) ولی هدایت طبرستانی اسم دو عمادی را در تذکره مبسوط وجامع خود قید کرده است که یکی آن عماد زوزنی و دیگری عمادی شهریاری است که گویا همین عمادی غزنوی باشد ولی صاحب مجمع الفصحا در شرح حال این دو عمادی متردد بوده و حقایق احوال ایشان را از دست داده است . چنانچه در شرح حال عمادی شهریاری می نویسد : ( اسمش عماد الدین و مداح عماد لدوله دیلمی بوده بعضی نوشته اند که غزنویست و بعضی آنرا پسر مختاری دانند و در باب عمادی اقوال مختلف بسیار است ) و بعضی اشعاری هم که از عمادی شهریاری در تذکره خود ضبط کرد است همان اشعاریست که در لباب بنام عماد الدین غزنوی درج است و عمادی زوزنی از معاصرین سلاجقه و بقول دولت شاه سمر قندی از ارشاد یافتگان امام محمد غزالیست و تا اندازه شرح حال روشن و شخصیت برجسته ای دارد و در تذکره دولت شاه و حبیب السیر ذکر او مرقوم افتاده است .
علی ای حال عمادی غزنوی از شعرای معروف زمان خویش و بقول عوفی استاد شعرای عصر و مقتدای فضلای دهر بوده و در صورتیکه پسر مختاری و شاگرد و مداح حسن غزنوی بوده باشد از شعرای دوره غزنویان و شاهانیکه در اواخر ممدوح پدر واقع گشته اند لا محاله ممدوح پسر نیز بوده اند تاریخ وفات او معلوم نشد .
نمونه شعار :
گلبد مشکین شدست چرخ ز بوی بهار غالیه پیوند گشت باد ز رخسار یار
جدول تقدیم باغ کرد هوا پر نقط فله زرین گل کرد صبا پرکار
زاتش لاله شمال سوخت سحر گه بخور قرصه خورشید را خلخله کرد از بخار
دی بتمنای دوست خیمه بباغی زدم تا بکف آرم گلی از رخ او یادگار
پیش شکوفه شدم ریختن آغاز کرد گفتمش این چیست گفت قاعده روزگار
یاسمن اندر عرق راند بر آهنگ او گفتم مشتاب گفت قافله بر بست بار
سبزه میان سرشک موج نماینده بود گفتم دریابست گفت چون غم تو بی کنار

1007


شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (72)

لاله پدیدار شد برنگ قبا چون عقیق گفتم چونست گفت ریخته انتظار
نرگس چون چشم دوست غمزه بمن بر گماشت گفتم ز نهار گفت شرط بود زینهار
بلبل رنگین سخن راند برآهنگ او گفتم مقصود گفت یافتن غمگسار
گل زسر طنز گفت چیست بدامن ترا گفتم زر است گفت نیست بدین اختصار
بو العجب آمد بچشم شکل بنفشه مرا گفتم این چیست گفت حلقه زلف نگار
گرد رخ شنبلیذ داشت نسیم از بهشت
گفتم مشکست گفت خاک در شهر یار
روحانی غزنوی یا سمرقندی :
عوفی اسم اورا بسیاق ذیل الاجل الافضل تاج الحکما عطار دالتابی ابوبکر بن محمد بن
علی الروحانی نگاشته شعر او را راحت نفس صباح ولذت صبوح دانسته است و از شش
قصیدهٔ او بعضی ابیات آن را بطور انتخاب با يك قطعه اشعاری که از زبان سلطان یمین الدوله
بهرام شاه گفته در تذکرهٔ خود ضبط کرده است. صاحب مجمع الفصحا در اسم او با عوفی اختلافی
ندارد و فقط فقره های ذیل را اضافه کرده نوشته است ( در غزنه و بخارا نشو و نما کرده
شاگرد رشیدی سمرقندی معروف بار شدیست در زمان سلطان بهرام شاه غزنوی (٥٠٢-
٥٤٧) بعرصهٔ وجود آمده و شاعری کرده و مداحی دیگر سلاطین نیز نموده ) دولت شاه
سمرقندی هم او را شاگرد رشیدی میداند ولی صاحب آتشکده اشتباه نموده او را از شاگردان
رشید وطواط بلخی و مداح سلطان محمد خوارزم شاه دانسته است . تاریخ تولد ووفات او معلوم
نشد اشعار او از همه بیش در جلد دوم لباب الالباب عوفی مرقوم افتاد. قطعهٔ ذیل او را
ارباب تذکره از قطعات بسیار بلند و غرای زبان فارسی میدانند .
مرد آزاده بگیتی نکند میل دو کار تا همه عمر ز آفت بسلامت با شد
زن نخواهد اگرش دختر قیصر بدهند وام نستاند اگر وعده قیامت باشد
نمونه اشعار :
ای ماه روی خوب تو بستان دیگر است ما را لب تو چشمه حیوان دیگر است
چاك از فراق روی چو خورشیدت ای پسر چون صبح صد هزار گریبان دیگر است

1008


ع عبدالصمدخان مدیر تشریفات وزارت خارجه وسایر اعضای اداری مدیریت تشریفات


شماره ( دهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ۷۳ )

چشم بد از تو دور که در چشم روزگار از عکس چهرة تو گلستان دیگر است
سوی تو همچو گوی روان آمدم بسر از بهر آنکه زلف تو چوگان دیگر است
خورشید هم ز عشق تو بی صبر شد از آنکه بر تو ز سایه تو نگهبان دیگر است
یا رب چه طالعست که هر ساعتی مرا در کفر آن دو زلف تو ایمان دیگر است
مسعود انوکی :
عوفی اسم او را سعد الدین و لقب او را مختار الشعراء نوشته است مسعود از شعرای
دربار غزنویان و اختصاصی بسلطان بهرام شاه غزنوی داشته است و دو قصیده که در لباب
بنام این شاعر ضبط افتاد. هر دوی آن در مدح سلطان بهرام شاه و در مخلص قصیده اول
اسم شاه ممدوح را صریح و واضح یاد کرده است تاریخ تولد و وفات او معلوم نشد .
نمونه اشعار :
ماه اگر نظارة آن شمع خوبان ایستد چون شود بیدار خش از شرم پنهان ایستد
دل زچوگان دو زلفش زان نیا ساید که گوی کم بود ساکن که پیش زخم چوگان ایستد
پیش چشمش دسته نرگس بخدمت ایستاد در چمن چون پیش لاله سرو بوستان ایستد
سرکجا باشد نیامیزد زروی و زلف او مشك گل ریزان نشیند بوسه ریزان ایستد
ورچو زهره عارضش را مشتری آید مزد مشتری گر پیش آن خورشید خوبان ایستد
برگلش هر لحظه شرمش قطره آرد پدید تا که گردآید که در چاه زنخدان ایستد
گر به پیش خد گل رنگش قمر بندد کمر بنده باشد که پیش تخت سلطان ایستد
سراجی خراسانی :
اسم او جمال الدین محمد ابن علی ملقب به فخر الشعرا ومتخلص بسراجی است و اشعاریکه
از و مانده معلوم میشود که شاعر توانا و مقتدر بوده و نزد همگان معروفیت تامی داشته است.
سراجی بگفته عوفی و صاحب مجمع از بار یافتگان سراج الدوله خسرو ملك ٥٤٧ که شانزدهمین
سلطان از سلاطین غزنویست بوده و در حضرت او تقرب زیادی داشته است و گمان میرد
تخلص او که سراجیست نیز منسوب بنام آن سلطان که معروف بسراج الدوله است بوده باشد

۱۰۰۹


شماره (دهم) سال دوم
مجله کابل
(٧٤)

و دو قصیده که بنام این شاعر در لباب موجود است هر دو در مدح و توصیف سراج الدوله
خسرو ملك است تاریخ تولد و وفات او معلوم نشد .
نمونه اشعار :
( شب )
چون خواست روی خویش نمود از حجاب شب
بر روی روز بست زظلمت نقاب شب
سیمرغ آفتاب چو افتاد در غروب
ناگه طلوع كرد چو پر غراب شب
با لشکر نجوم بر آمد ز باختر
تا تیغ زماه ساخته رخ از شهاب شب
گوئی که عرض کرد همی بهر جنگ روز
در صحن آسمان سپه آفتاب شب
زانسان جهان گرفت که گوئی فلك مگر
فیروزه خیمه ایست مر او را طناب شب
گیتی که گشته بود ز عمر دراز پیر
کردش زمشك سوده وعنبر خضاب شب
آفاق تیره گشته و از تیرگی درو
من همچو اکنهی که بود در سحاب شب
کوتاه کرده صبر مرا محنت فراق
بر من دراز گشته چو یوم الحساب شب
بودم بدان امید که خورشید وصل را
بر من یکی بتابدی چون ماهتاب شب
بر من گذشته بی لب شیرین یار تلخ
چون روز خصم خسرو مالك رقاب شب

ابی الفتح هروی ؛
اسم و كنية او بگفته عوفی : ضیاء الدین عبدالرائع ابي ابی الفتح هرویست . در علم لغت
وفن طب مهارتی بسزا داشته و روزگار زندگانی را در در بار خسرو ملك سلطان غزنوي
بسر برده و در حضرت او منزلت نیکو و مقام محترمی داشته است و رساله جلالیه که در تفسیر
نوروز است از منظومات اوست عوفی مینویسد که در نوبت سلطان شهید معز الدنیا و الدین نیز
محترم مانده و بواسطة فضل و هنر مراعات خاطر او میگردید چهار قصیده غرای او در لباب مرقوم
است که یکی آن بنام سلطان محمد ابن سام و ديگري در مدح سلطان خسرو ملك و سوم آن در رديف
آستین که بقول عوفی تا حال هیچ شاعري نظير آنرا نیاورده است : زیاده ازین چيزي
در باره او بدست نیامد .
۱۰۱۰


شماره (دهم) سال دوم شعرای افغانستان (70)

نمونه اشعار :
شاه فلك ز تخت شرف بار میدهد گل همچو نو عروسی دیدار میدهد
سروان چو سروران حشم صف همی کشند یعنی که شاه تخت فلك بار میدهد
تا بر سر عروس چمن در فشان کنند دریا بابر لؤلؤ شهوار میدهد
هر گوهر نفیس که در کان نهاده بود خورشید باد صبح بگلزار میدهد
گلبن حکایت از بت کشمیر می کند سوسن نشان زلعبت فرخار میدهد
گردون لاجوردی ازخاك نيل رنگ شنگرف میدماند و زنگار میدهد
قارون شدست باغ پس از نیستی ازانك سیم و زرش شکوفه بخروار میدهد
یاقوت آبدار گرامی همی شود هر قطره که ابر بگلزار میدهد
بلبل بياد مجلس تو می خورد بصبح هر باده که ابر بگلنار میدهد
از بهر گوش و گردن ایام دولتت دریای طبع لؤلؤی شهوار میدهد
خسروی :
اسم و کنيۀ او بقرار نوشتۀ عوفی : شیخ العميد جمال الدین ابو بکر ابن المساعد ولقب او
فخر الشعرا است . و خسروی که تخلص اوست شاید منسوب بنام خسرو ملك با شد زيرا
خسروي از شعراي مقرب و معزز زمان خسرو ملك است و بقول عوفی : در دولت خسرو
ملك اقبالها دیده و ایام سلطنت سطان معز الدنيا و الدین را نیز دریافته و مورد الطاف شاهی
گردیده است و قصیدهٔ نیز در مدح آن سلطان شهید سروده و در لباب بايك قصيده
و دو غزل دیگر او درج است .
نمونه اشعار : غزل
تا چند پیش تیر غمت دل سپر کنیم در عشق نام خویش بگیتی سمر کنیم
از بیم ناوك مژه و تیر غمزه ات گاهی کمان زپشت گه از دل سپر کنیم
هر ساعتی ز موج فراقت به بحر غم خانه ز آب دیده بسان شمر کنیم
گه از هواي لعل تو از دیده در کشیم که بر امید سیم تو از چهره زر کنیم
سوگندها خوریم که بودیم در بهشت چون در میان كوی توجانا گذر کنیم
از فرماه روی تو چون بدرشد هلال تا وصف روی خوب ترا با قمر کنیم

۱۱۱


شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٩ )

تقریظ وانتقاد

انتقاد جناب قاری عبدالله خان

کلمه ( قرض ) را قرضه نوشتن و ( ها ) در آخرش زیاده کردن یا لفظ ( موقع ) را
موقعه نوشتن هم خطاست چه این هر دو لفظ ؛ زبان زد عمومی فارسی زبانهاست و هیچکس
با های خفی تلفظ نمیکند بلکه تلفظش در نزد فارسی زبانها مطابق باصل عربی بدون ( هـا )
میباشد . تمام روز مردم میگویند : قرض دادم ، قرض گرفتم ، نمیگویند : , قرضه دادم ،
قرضه گرفتم ، یا میگویند موقع خوب است . نمیگویند موقعه ، خوب است .
آری از قواعد مقرر در زبان عربی است که در آخر مصدرهای ثلاثی مجرد (سه حرفی)
اگر ( تا ) نباشد ( تا ) زیاده میکنند و دیگر حرف زائد را اگر دران مصدر باشد حذف
می نمایند . مگر در وقتیکه معنی شماره یا نوع فعل دران مصدر (١) ملحوظ باشد مانند (قومه) ،
( جلسه ) که در اصل قیام و جلوس است و چون قومه وجلسه وسائر افعال در نماز مکرر
می شود و معنی شمار درین مصدر ها ملحوظ میباشد تا در آخر شان زیاده گشته رکعة وقعدة
نیز از همین قبیل است . این قاعده هم در خود زبان عربی جریان دارد نه در زبان فارسی
تا قرض را هم قرضه سازند .
همچنین لفظ ( موقع ) بدون تاست زیرا موقع اسم ظرف است و اسم ظرف بدون تا
( ١ ) هر گاه در مصدر معنی شمار ملحوظ با شد بفتح اول می آید واگر نوع ملحوظ باشد بکسر
اول . مگر حرف دوم در هر دو حال ساکن است .

١٠١٢


( ۷۷ )
شوراي افغا نستان
شمارة ( دهم ) سال دوم

می آید ما نند موضع ، مسجد ، مکتب و غیره که صدها مثال آن در فارسی استعمال میشود و یکی تا ندارد جز لفظ مظنه و مقبره که بطور استثنا آمده و مطبعه این لفظ همراه ( تا ) و بدون آن نیز بقرار اصل آمده و هر دو شکل استعمال می شود .
بعضی در بین کلمۀ (جاه) بمعنی عزت و منزلت و شرف که کلمۀ عربی است و ( جای ) بمعنی محل که کلمۀ فارسی است فرق نمیکنند ـ گاه کلمۀ اول را بدون ( ها ) و گاه دوم را با ( ها ) می نویسند ولی فرق لازم است و باید جاه ( بمعنی عزت ) را باها نوشت و جای (بمعنی محل) را بدون ها . یاء آخر آن در نظم گاهی نوشته و گاهی حذف میگردد و در نثر بیشتر ثابت می ماند .
رفاه ــ که بمعنی آرامی و فراخی عیش است بعضی در آخرش عوض ها همزه می نویسند و در اصل ( ها ) ست و از ( رفاهیت ) که نسبة مشهور تر ومزید علیه آن ست آشکار است که آخر رفاه (ها) ست نه همزه ، پس عوض ها همزه نوشتن خطاست .
ارکان مشبوه ـ لفظ ( مشبوه ) غالباً لفظ موضوع و معنی دار نیست وشاید بجای کلمۀ ( مشتبه ) استعمال یافته ، زیرا در سه چار کتاب لغت که حاضر بود مانند صراح ، منجد منتخب وغیاث اللغت جستجو رفت لفظ مشبوه که ظاهر ا اسم مفعول مجرد می نماید یافت نشد بلکه در صراح ومنجد از فعل ثلاثی مجرد این ماده هم ذکری نرفته باوجودی که ابواب مزید آنرا مانند اشباه ، تشبیه ، مشابهه ، تشبه ، تشابه واشتباه همه را ذکر کرده اند وازان معلوم میشود که لفظ ( مشبوه ) لفظی موضوع و مستعمل نیست ـ بلی از مجرد این ماده دو کلمه بسیار مستعمل است شبه و شبه بکسر اول و سکون دوم و هم بکسر اول و فتح دوم و هم بفتحتین بمعنی مانند .

۱۰۱۳


( ۷۸ )
مجلة کابل
شماره ( دهم ) سال دوم
مجله د پشتو
لمري شماره د نفیسی او ښایسته مجله د « پښتو » و اداري ته د « کابل » را ورسيده له او
تر نظر تیره سوه ــ هغسی چه و فضیلت د کاركو ونكو د هغه عالی انجمن ته انتظار او
امید وه شريفه مجله د « پښتو » په آسمان کښ د وطن د مطبوعا تو په ښه شان سره طلوع
او را وخته . په ملی مطبوعا تو کښ اسباب د خوشحاليا د شوقمندا نو اوعلاقه مندا نو
و گر زید له .
مجله د « پښتو » مجله ده : علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی چه اوس به ( ٧٤ ) مخه کښ
په متنا سب قطع او حجم او حروفی چاپ به میاشت کی یو و ار په قلمی مساعی او
فکري مجهو دا تو سره د كار كو و نكو د محترم ادبی انجمن دقند هار شايع كيري .
ځای دإ دا ري ددي شريفى مجلى خاص عمارت دقند هار او تلگرافي عنوان ئى ( قند هار
پښتو ) دي ، مخا برات د جناب محمد عثمانخان بار کزائی رئیس دانجمن ، سره كيږی .
ادبی انجمن او مجله د « کابل » طلوع ددي روڼا او ځلیدونکی ستوري پآ سمان دملی مطبوعاتو
کښ خپلو هموطنا نوته تبريك او تهنیت وائی او ترقی او لور تیا ئی له خدایا سه سره
د موفقیاتو د كار كو و نکو دهغه شریفى مجلی دخدایه غواړی ؛ چه زیات پرزیات لپاره دلورتیا
او ترقى ددی ملی ژبی خدمت و کړی سی او ستر کی دار مان لرونکو په ښه آثار ددوی
رو ښا نه سی ـ او ضمناً علاقه مندانو ته دملی مطبوعاتو په لوستلو او اشتراك دهغه توصيه
او تا کید کوی . كابل
١٠١٤


[BLANK PAGE]


قسمت شرقی بالاحصار «کابل»


شماره ( دهم ) سال دوم تعمیر جدید بالا حصار کابل ( ۷۹ )

متنوعه

تعمیر جدید بالا حصار كابل يا التيام يك جريحه تاریخی مملکت

بالا حصار در حوضه شهر کابل بسطح مرتفعی واقع بوده وغالباً در تاریخ ها نام مستقلی
نداشته جزو شهر کابل یاد شده است . اما شهر کابل شهر قدیمی است که جغرا فیون یونان
مثل بطلیموس از و بنام هاي نكا بوره ، اورتوسپا نه ذکر کرده و کتاب ویداس هندآنرا كبها
خوانده ، کابل از قرون قبل الاسلام شهر معمور ومرکز تجارت هاي هند ، فار س
ماوراء النهر بوده ، و در دوره ظهور اسلام معرض حملات سخت مسلمین قرار گرفته است ، از
دفاعی که کابل در مدت یکنیمقرن از عساکر اسلام نموده معلوم میشود شهر محکمی بوده
و در روی کوهاي خود ديوار طویلی داشته است ، حتی بعض ها همین دیوار حالیه کوهاي
کابل را از همان اعصار و ساخته رتبيل ها ( شاهای وطنی کابل ) میدانند .
اما بالا حصار که در تواریخ قرون وسطی بنام قلعه با لا حصار كابل ياد شده حتماً در
دوره هجوم و تسلط چغتائی ها موجود بوده است ، ولی تعجب است چسان از تخریبات
چنگیز یان جان بسلامت برده ، در عهد بابر شاه کورکانی یکی از شهزادگان تیموری که
مامای بابر بود حاکم کابل و در بالا حصار سکونت داشت ، بابر بالاحصار را محاصره و فتح
کرد در آنوقت آبادی شهر کابل در حوضه جنوبی بالا حصار ( چمن قلعه هاشم خان و جبه )
واقع بود و بابر از ان در توزیك خود ذكر میکند ، بابر شخصاً در بالاحصار تعمیراتی نکرد ،
و بعد ازو کامران مرزا درین تعمیرات افزود .
در هجوميكه همایون ببالاحصار برده و گله باری زیاد نمود قسماً تعمیرات داخلی قلعه
دو چار خرابی گردید . اکبر جلال الدین خرابی هاي بالا حصار را ترمیم و دیوار خارجی
قلعه را بساخت . جهانگير تزئينات زيادي در بالا حصار نموده و کاشی کاریهای قشنگی نمود .
علی مردان خان مشهور حاکم کابل ( بسان میر عمارات شاه جهان در کل هندوستان
و انجنیر عمارات معروف هندوستان ) در اطراف بالاحصار تعمیرات زیاد نمود ،

١٠١٥


شماره ( دهم ) سال دوم مجله كابل (٨٠)

حتی چهار چته حالیه کابل را تعمیر کرد و باغ علیمردان را اعمار نمود ، این تعمیرات
علیمردانخان شهر کابل را بکلی از جلگه جنوبی بالاحصار بحوضه شمالی او ( شهر حالیه کابل)
انتقال داد ، مسجد گدری نیز در کابل حالیه از طرف اورنگ زیب تعمیر یافت .
در دوره سدوزائی ها در بالاحصار تعمیرات زیادی گردید و احمد شاه با با در دور شهر
حالیه کابل دیوار بزرگی بساخت . انگلیزها در سال ۱۲۹۶ قمری قلعه بالاحصار و شهرآنرا
با چهارچته کابل بخونخواهی کیوناری انگلیس توسط باروت یکجا بهوا نمودند ، و این شهر
قشنگ و معموری که تقریباً در مدت شش قرن مرکز حکمرانی کابل و گاهی پایتخت کل
مملکت افغانستان بود باینصورت محو و منهدم گردید .
درین روزها مطابق اطلاعات رسمی امر و اراده سنیه اعلحضرت محمد نادرشاه غازی پادشاه
افغانستان برای تجدید تعمیرات این بالاحصار تاریخی بمقام های رسمی صدور یافت که
در آن امر و هدایت داده شده تا عجالتاً عمارت و محوطه بزرگ و عظیمی در آنجا برای
مكتب حربيه افغانستان ساخته شود و متعاقباً سررشته تعمیرات جدیده دولتی و ملی مطابق
نظا منامه مخصوصی کرده آید . انجمن که خود را خادم زنده داشتن مفاخر تا ریخی این
مملکت قدیم و قویم می شمارد ازین دقت نفیس و حکم محكم شهر یاری بی اندازه متحسس
و متأثر گردیده بتقدیم شکر نامه بحضور ملوکانه اقدام نمود و اينك نقل آن معروضه را
با سواد فرمان پادشاهی که در جواب انجمن عز اصدار یافته ذیلا نقل و چاپ مینماید .

سواد عریضه هیئت انجمن ادبی
بحضور اعلیحضرت قائد نامدار افغانستان :

هیئت انجمن ادبی کابل نظر به التيام يك جریحه تاریخی یا تجدید تعمیر بالاحصار كابل كه
می بینیم خوشبختانه بعد از مرور زمانهای مدیدی دوباره بدست حق پرست اعلیحضرت
همایونی صورت و هستی جدیدی مییابد ؛ خواستیم بهترین تشکرات و نفیس ترین احساسات
قلبی خود ها را بحضور مبارك همایونی تقدیم نمائیم : ــ با لاحصار کابل که در پنجاه و هفت سال

١٠١٦


شماره (دهم) سال دوم سواد عریضه هیئت انجمن ادبی (۸۱)

قبل قسمت عمده آبادی زیبای شهر عزیز ما و محل آرامش شاهان عظیم الشان وطن بوده و چراغ روشن این مملکت شمرده میشد ! این نقطه شاندار تاریخی که محل پرورش فرزندان رشید و نامی افغانستان بوده و مردان بزرگی را در آغوش خویش تربیه کرده بود ! همان بالا حصار یکه قلب مملکت عزیز ما افغانستان و محل صدور احکام قائدین نجیب ملت افغان بوده و در سال ۱۲۹۶ قمری در اثر طغیان حرص و آز اجنبی به آتش بیداد سوخته و قلوب عامه این ملت را در فقدان آن جریحه دار ساخته است، این یادگار بزرگ تاریخی وطن که از لحاظ شئون مدنیت سابق و درخشان افغانستان خاطره هائی شیرین و از جهة حوادث شومه سیاست گذشته تذکارهای تلخ و ناگواری را در روح اولاد این کشور القا می کرد سالها بهمین وضع ویرانی و خاکساری مانده و دستی نبوده تارخنه ها و شکستگی هایش را که نمونه از دلهای مجروح اولاد حساس این وطن است مرهم گذاشته و اقلا کمکی به تعمیر آن مینمودند حقيقة منظره الم انگیز خرابه های بالا حصار قلب هر افغان جدی را داغدار کرده و آن مقتدرینیکه قبل از ذات شاهانه گذشته و این نقطه محبوب وطن را به این حال خرابی باقی گذاشته مسئولیتی در برابر انصاف و تاریخ خواهند داشت.
امروز خدای متعال را شکر میکنیم که دست حق پرست و مقتدر اعلیحضرت غازی که همیشه افتخارات و منافع ملی را در وطن عزیز تائید بل که تخلیق فرموده و به مقاصد شخصی ترجیح داده اند این بار هم اراده سنیه وطن پرورانه اعلیحضرت غازی ملت صادق خود را رهین احسان ساخته و به تعمیر و تجدید این بنائی تاریخی قد مردی و مردانگی را علم فرموده اند.
اعلیحضرتا ــ واقعاً مردان نامی و بزرگ به اینگونه مرام عالی و آمال بلند اقدام ورزیده و صحائف تاریخ آینده را بنام نامی خود مجلل میگردانند ـ حقیقتاً ملت صادق افغانستان و عموم فرزندان حساس اعلیحضرت غازی افتخار و خورسندی دارند که در عصر همایون اعلیحضرت شما این گوشه مخروبه خاك وطن را دوباره معمور و آبادان دیده و جراحات چندین ساله اش را بدست توانای قائد نیرومند خود بحال آبادی مشاهده میکنند ـ إعلیحضرتا

۱۰۱۷


شمارهٔ ( دهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٨٢ )
در ازاء اینهمه خدمات و مجاهداتیکه بمقصد آبادي و حصول افتخارات این ملت متحمل شده
و شب و روز جوانمردانه درین راه میکوشید خدای متعال پاداش نیکو و اجر جمیل به اعلیحضرت
غازي عطا کناد . درخاتمه ترقی عمر و دوام سلطنت ذیشوکت اعلیحضرت همایونی را از خداي
بزرگ مهربان خود استدعا مینمائیم .
نقل فرمان پادشاهی
عزیزانم مدیر و اعضاي انجمن ادبی کابل !
معروضهٔ خالصانهٔ شما مبنی بر تقدیر اقدامات نافعهٔ حکومت در عمران مقام تاریخی
بالاحصار کابل بمطالعه رسید من و حکومت متبوعهٔ تان ازین احساسات وطتخواهانهٔ شما
مسرور و رضامند گشتیم ، این یکی به تمام ملت عزیز عموماً و آن فرزندان خصوصاً معلوم
و مبرهن است که براي حفظ موجودیت و شئونات وطن عزیز همیشه با حکومت ابراز
مساعی و مساعدت نموده ام . از آن فرزندان و سائر سعادت خواهان مملکت
چشم دارم که در ادای تکالیف و ابراز خدمات صحیحه بوطن و ملت اثبات لیاقت کرده
نام خودشان را در صحائف تاریخ وطن یادگار گذارند .
( محل امضاً همایونی )
۱۰۱۸