( صفحهٔ ٨٩ ) شیر بامیان و شارغرجستان ( سال ششم )

بدیشان نیز نوشت که بسهم خود عده وعده فرستند ایشان عصیان گونه ای نمودند سلطان
بجنگی که در پیش داشت رفت و چون مظفر و فیروز باز گشت از نو بشار شاه نامه
نوشت و با طاعتش خواند و امان داد لکن ایشان در عصیان ماندند سلطان محمود
حاجب کبیر خویش ابوسعیدالتونتاش و والی طوس ابوالحارث ارسلان جاذب
را با سپاهی بسیار بتصرف غرش فرستاد و پس از چند فقره پیشرفت که لشکریان
سلطان را حاصل شد ابونصر پدر سر باطاعت پیش آورد و از حاجب امان خواست
و از فعل پسر خویش برأت جست التونتاش او را بهراة فرستاد و روی بقمع پسرش
آورد شار شاه در قلعه ای که زمان ابوعلی سیمجور گفتیم که بدان پناه آورده
بود متحصن گردید لشکریان قلعه را در حصار آوردند و منجنیقها بپا کردند و
دیوار قلعه را کوفتند و وی را اسیر نمودند و هر چه در قلعه بود بتصرف آوردند
و او را شکنجه کردند تا پنهانیها را نیز بروز داد و خراج غرش را با بوالحسن منعی
مقاطعه دادند و قلعه را بکوتوالی سپردند و باز گشتند و اسیر خود را بغزنه بردند
و با مر سلطان چوب بسیار بزدند آنگاه پدرش را از هرات خواستند و سلطان
بعین عنایت بدونگریست و املاك خاص آن دو را بنام خود ازیشان خرید و
بفرمود که بهای آنها نقداً دادند تا برای معاش خود چیزی داشته باشند
و شمس الكفاة احمد بن حسن میمندی شار ابونصر را در سایهٔ مرحمت خویش گرفت
تا آنکه در سال ٤٠٦ در گذشت .

٨٩


در منطقهٔ آموي عليا
۳ ترجمه جناب عبد الغفورخان ترجمان
قسمت اول بقایای قدیمۀ واخان
راجع به زمان تعمیر استحکامات زمر :
بدون حفريات اصولی نمیتوان تاریخ صحیح ساخت استحکامات زمرآتش
پرست ( و نیز استحکامات « قلعهٔ قعقع » Qaqa واقع بقرب « لمدگوت » را که
از حیث بنا با اول الذکر شباهت نزدیکی دارد ) بطور قطع تعیین نمود . مگر بدون
وجود سکه یا کدام برهان دیگر تاریخی هم می توان بعض ملاحظات عمومی دران
باره اظهار کرد : مثلاً از وسعت و محکمی استحکامات مزبور بخوبی مبرهن است
که در زمان تعمیر آن ، واخان نفوس و منابع عایدی خیلی زیادی را نسبت با مروز
دارا بوده است (۱۷) و وسعت زمین قابل زراعت از حیث مادی بمرور ازمنهٔ
تاریخی بندرت تغییر کرده ، همچنین مقدار آبیکه از دورشتهٔ جبال همجوار برای
آبیاری واخان بکار میرفته است ، خیل کم تفاوت نموده . گله و مواشی هم
متعلق شمارهٔ ٦٠ صفحهٔ ٩٣ (١٦) رجوع شود بکتاب Unknown Pamirs
( پامیرات نا معلوم ) تالیف « اولوف سن » صفحه ۱۲۳ و ما بعدها .
(۱۷) از احصائيه نفوس واخان طرف روس ، من اطلاع ندارم . بنا بران درینجا تعداد
خانه های پنج اقسقال نشین را از قول قاضی قدم شاه با شندهٔ « شيت خرو » Shitkharw که
شخص عالم و معتمدی است ذکر میکنیم : لنگر ٤٤ خانه ـ زنگ ٤٠ خانه ـ وانگ ٢٦ خانه ـ
پتپ ( بشمولیت یامچن ) ٣٤ خانه ـ شيت خرو ٣٦ خانه ـ بمن گفتند که تعداد فاميل يك خانه از ٥ نفر
تا قریب ٣٠ نفر بود . و اگر تعداد اوسط اعضای يك خاندان را ١٠ نفر بگیریم ، نفوس واخان
طرف روس ( بالای اشکاشم ) قریب (٢٠٠٠) نفر می شود . اما نفوس واخان افغانی ( بشمولیت
سرحد ) با وجود زمین های بائر و خشك آبی ازین عده بیشتر است .


( صفحه ۹۱ ) در منطقه آموی علیا ( سال ششم )

در اقتصادیات واخان سهم بزرگی داشته ، و در اوقاتی که حکمران مقتدری
بر روی کار آمده و حملات همسایه ها را ( از طرف شغنان و پامیرات ) مسدود کرده ،
مواشی عائدات محلی را خیلی می افزوده است . بعلاوه تجارت حوضه طاریم
و بدخشان که در زمان امنیت از همین راه عبور می نموده ، زمینه دیگری برای
عائدات واخان فراهم میکرده است . از ملاحظه پوزه بالای پامچن ( در قرب
خاندوت یعنی پای تخت قدیم وغالباً بهترین و مناسب ترین محل طبیعی واخان )
که طبعاً خیلی مستحکم است ، چنین معلوم می شود که غالباً بمقصد پناه گاه
حکمرانان واخان اعمار یافته ـ و همین حکمرانان مدبر و دانا بوده که چنین طرحی
برای ساخت استحکامات مزبور ( و برای تقرر محافظین بر قسمتهای مخصوصه
آن ) ریخته اند .

شکل استحکامات ز مربی با استحکام کوهی « آدهی سموده » Adhi Samudh
واقع در جوار کوهات ( که من در سال ١٩٠٤ مشاهده نمودم ) و یا استحکام « قز
قرغان » واقع در « سر کول » ( ١٨ ) مطابقت تامی دارد و در هريك ازين
استحكامات يك پناه گاه موقتی ( نه دایمتی ) برای زمان خطر استعمال می شد .
و این نظریه از کمیابی خزف پاره ها در موضع بالای پامچن (من فقط عده اندکی
از سفالهای شکسته را از عقب منطقه استحکامات بزرگ زمین و از مابین قلعه آن
دستباب نمودم ) ونیز از نبودن بقایای اقامتگاها ( باستثنای ما بین قلعه ) بیشتر
تائید می شود نا گفته نماند که بقایای « قز قرغان » از يك جنبه اهمیت خصوصی
دارد . چه بقراریکه در تمات سرهند Serindia ثابت کرده ام ، از همان استحکامات

(۱۸) رجوع شود بکتاب Archaeological Surveyworkinin NW Frontier
Provence طبع سنه ١٩٠٥ صفحه ٢ وما بعد آن ـ تالیف سر آر ل ستین ـ و کتاب
سر هند ( Serindia ) جلد اول صفحه ۷۳ وما بعد آن ـ تالیف سر آرل ستين .

۹۱


( صفحه ۹۲ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )
کوهی نمایندگی میکند که « هوان تسانگ » آن را موضع يك واقعهٔ داستانی منسوب به عهد سلسلهٔ « هان » خوانده و مدت مدیدی قبل از عبور سیاح مزبور ( در ٦٤٢ م ) منهدم گردیده است حال اگر اینمقدار از دیوارهای قزقرغان ( که با خشت خام و سنگ بر نشیب های تندتر از زمر آتش پرست بنا یافته ) تا بامروز باقی مانده باشد پس ناممکن نیست که استحکامات زمر آتش پرست قبل از زمان عبور « هوان تسانگ » از واخان و یا کمی بعد از عبور او ، تعمیر یافته باشند. زیرا بخاطر باید داشت که اقلیم واخان تقریباً مانند « سرکول » خشك بوده و برفباری در قزقرغان (بارتفاع تقريباً ۱۳۰۰۰ فت ) نسبت به منطقهٔ مذکورهٔ واخان ، شدیدتر است .
«صخره لیو بر» نزدیک شیپ خر و :
در ه ستمبر از جوار دهکدهای زیبائی که جمعاً بنام پتپ Putup یاد می شوند، بطرف پائین وادی حرکت کرده پس از طی تقریباً ۷ میل به قسمتی از راه وادی رسیدیم که ریگهای بادآورده ( که از فرشهٔ وسیع دریا بوسیلهٔ بادهای غربی رانده شده بود ) آن را به ریگستانی تبدیل نموده و درختان مخروطی موسوم به « تا مار سک » Tamarisk و خارها و بته های آن یاد از حوضهٔ طاریم میداد. پس از قطع ۷ میل مسافهٔ دیگر ، در قریهٔ كوچك «شیت خرو Shitkharw رسیدیم و درینجا با « قاضی قدم شاه » ملاقات کردم ( چند روز اندك آتی را هم بمعاونت همین شخص لایق و دانا بود که برای بدست آوردن نمونه های زبان اشکاشمی که شعبهٔ زبان غلچه بوده و قبلاً در قید تحریر نیامده بود گذرانیدم ) پائین ترازین قریه در جائیکه صخرهٔ سراشیبی (عکس ٤٤٨) بالای دریا ایستاده بود، قاضی موصوف یعن راه باریکی را نشان داد که « لیوبر »


( صفحه ۹۳ ) در منطقه آموی علیا ( سال ششم )

Liwbar ( بفارسی « دیو دره » ) نامیده میشد . و میگفتند قرارا فواه قدما در پنجا دیوی که رهروان را میکشت با ثر نفرین کدام ولی ، بدرون کوه در آمد .

تنگنای عمیق نهر « در شی » :

برای ورود در قریهٔ « درشی » Darshai مجبور بودیم از پلی که بر روی تنگنای باریکی واقع بود ، عبور کنیم . درین جا نهر در شی بسبب حلول يك پوزه از راه خود منحرف میشود ـ و عرض قسمت فوقانی تنگنا ٥ ـ ٦ فت بیش نمی باشد .
در کناره شرقی تنگنای مزبور ، در سنگ چند شکاف گرد ، بقطر تخمیناً ٣ انچ بنظر میرسد که بمهارت مخصوصی کنده شده اند ـ و آن را به «کافران» زمان قدیم نسبت میکنند ـ و بی شبه وقتی سر شاه تیرهای پل قدیمی در ان قرار داشت . بغرب تنگنا ، سنگ بزرگی دیده میشود که بروی آن ، شکل بزهای کوهی و شکار چیان بقسم بدتر کیبی رسم شده است ـ تاریخ آنها نا معلوم است .

نشیمن گاهای خراب بالای نهر در شی:

بر سر يك پشته کوهی ( که تا به تیغه های برهنه کوه واقع در شمال پل رسیده و از پل بقدر ۲۰۰ فت ارتفاع دارد ) خرابه های اقامت گاها ( چنانکه از نقشه افتاده نمرهٔ ٤٨ مشهور است ) وجود داشته و به « کافر قلعه » درشی معروف اند . موضع آن طبعاً مستحکم است ، چه غرب و شمال آن را صخره های نا قابل صعود حفاظت نموده و طرف جنوب و جنوب مشرقی آن از بالا بخوبی دفاع می شود. دیوارهای این مساکن مخروبه ، در بعض جاها ٦ الى ٧ فت بوده و از سنگهای آب سائیده و گل مرکب است ـ دیوار هائی که در بلند ترین نقطه پشته واقع اند ، از حیث بنا نسبت بدیگر حصص محکمتر بوده و مانند دیوار
٩٣


( صفحه ٩٤ )
کابل
(شماره اول ودوم)

های زمر آتش پرست ، از تخته سنگهای نا تراش اعمار یافته اند ــ و هنوز آثار
گچ و چونه در روی آن ها پدیدار است ــ از وضع ظاهری این نقطه رفیعه چنان
معلوم میشود که وقتی بذریعه دیوار با بر آمدگی کوه واقع در شرق خود،
( که بقدر ۱۰۰ فت پائین تر از آن ، بر روی يك سطح هموار ، بقایای چند بنای
كوچك وجود دارد ) مربوط بوده است راجع بتاريخ این « کافر قلعه » فقط
همینقدر میتوان گفت که در ازمنه قبل الاسلام برای سکونت استعمال می شده ، و
ممکن تا ادوار ما بعد ، بهمین وتیره ادامه داشته است.
قسمت دوم ــ عبور از اشکاشم وغاران
عبور از سر حد اشکاشم :
سفر روز ششم ستمبر ما دلچسپ واقع شد، چه بدان قسمت وادی آب پنج
رسیدیم که در حوضه بزرگ و شمالی دریای پنج واقع است ، گرچه نظر به نقشه
كوچك جفرافیائی ، این ناحیه ، دنباله طبیعی منطقه واخان معلوم می شود ، مگر
از حیث زبان و سیاست ، میتوان آن را قسمتی از ناحیه علیمحده جغرافیائی دانست
بفا صله کمتر از يك ميل در پائین « درشی » مجرای دریای پنج بصورت تنکنانی
می شود و راه واقع در فوق آن ( در کناره راست دریا ) بر نشیب کوه امتداد
دارد. کشت کاری درین ناحیه کمتر بعمل آمده و در حدود خانه های « رمنت »
Ramanit و « اودت »Udit هیچ زراعت نمیشود . پوزه سنگلاخی « سنگ »
Sang از مدت قدیمی سرحد بین واخان و اشکاشم ( واقع در ساحل راست آب
پنج ) شناخته می شود . پس از عبور ازین پوزه، بر جاده که از روی زمین سنگزار
وپکه مانندی میگذرد روان بوده به قریه نمدگوت که در میان باغها ومزارع واقع
است ، رسیدیم ــ نمدگوت که واخی ها در آن سکونت دارند مربوط به اشکاشم میباشد.


در منطقه آموی علیا
۳
ترجمه جناب عبد الغفور خان ترجمان
قسمت اول بقایای قدیمه واخان

راجع به زمان تعمیر استحکامات زمر :
بدون حفريات اصولی نمیتوان تاریخ صحیح ساخت استحکامات زمر آتش
پرست ( و نیز استحکامات « قلعه قعقع » Qaqa واقع بقرب « لمدکوت » را که
از حیث بقایا اول الذکر شباهت نزدیکی دارد ) بطور قطع تعیین نمود . مگر بدون
وجود سنه یا کدام برهان دیگر تاریخی هم می توان بعض ملاحظات عمومی در ان
باره اظهار کرد : مثلاً از وسعت و محکمئی استحکامات مزبور بخوبی مبرهن است
که در زمان تعمیر آن ، واخان نفوس و منابع عائدی خیلی زیادی را نسبت بامروز
دارا بوده است (۱۷) و وسعت زمین قابل زراعت از حیث مادی بمرور ازمنه
تاریخی بندرت تغییر کرده ، همچنین مقدار آبیکه از دورشته جبال همجوار برای
آبیارئی واخان بکار میرفته است ، خیلی کم تفاوت نموده ، گله و مواشی هم

متعلق شماره ٦٠ صفحه ٩٢ ( ١٦ ) رجوع شود بکتاب Unknown Pamirs
( پامیرات نامعلوم ) تالیف « اولوف سن » صفحه ۱۷۳ و ما بعدها .
(۱۷) از احصائیه نفوس واخان طرف روس ، من اطلاع ندارم . بنا بر ان درینجا تعداد
خانه های پنج اشغال نشین را از قول قاضی قدم شاه با شنده « شیت خر و » Shitkharw که
شخص معظم و معتمدی است ذکر میکنیم . لنگر ٤٤ خانه - زنگ ٤٠ خانه - و انگ ٢٦ خانه -
پتپ ( بشمولیت یامچن ) ٣٤ خانه - شیت خر و ٢٦ خانه - بمن گفتند که تعداد فامیل یك خانه از ٥ نفر
تا قريب ٣٠ نفر بود . واگر تعداد اوسط اعضای یك خاندان را ١٠ نفر بگیریم ، نفوس واخان
طرف روس ( بالای اشکاشم ) قريب ( ٢٠٠٠ ) نفر می شود . اما نفوس واخان افغانی ( بشمولیت
سرحد ) با وجود زمین های بائر و خشك آبی ازین عده بیشتر است .

٩٠


حل کتیبه های مکشوفه
ترجمۀ جناب عبد الباقی خان لطیفی
از مهنجو دیرو

هنری هراس - اس - جی - پروفیسور تاریخ و عتیقه شناسی هند بتاریخ ۱۳ مارچ ۱۹۳۶ در گریت هال بمبئی بحضور جمعی از مورخین و فضلا راجع بشهر مهنجودیرو که در علاقه سند واقع در نتیجه حفريات چند ساله که اخیراً در شهر مذکور بعمل آمده اسناد و وثایق تاریخی مهمی از آنجا مکشوف شده است کنفراسی در تحت عنوان فوق ایراد نموده که از نقطه نظر تاریخ خیلی ها مهم و قابل قدر گفته میشود لهذا ؛ ترجمۀ کنفرانس مذکور که پروفیسور موصوف در طی آن با نظریات صائب و تحقیقات استادانۀ خودش خیلی از مفروضات و مسلمات مهمۀ تاریخی را تحلیل و تفسیر کرده است ذیلاً بمعرض استفادۀ قارئین اینمجله گذاشته میشود.
عبد الباقی لطیفی عضو انجمن

« مدنیت معروف وادی سند که عبارت از مدنیت تمام هندوستان ما قبل آریان میباشد از جمله قدیمترین مدنیت های قارۀ آسیا و مبدأ اصلی مدنیت سومیری که بعدها بمدنیت های بابلی و آشوری کسب تبدل و ترقی کرده بود
٩١


( صفحه ۹۷ ) حل کتیبه های مهنجودیرو ( سال ششم )

بوده والد و واجد مدنیت چین که در ما بعد در کوریا و جاپان نیز پهن و منتشر گردید گفته میشود ،
حقیقت فوق یکی از حقایقی است که هنری هراس ـ اس ـ جی ـ پروفيسر تاریخ و عتیقه شناسی هند در سینت اکزاویر کالج بمبئی بآن واصل و راجع به کتیبه ها و نوشته جات تاریخی مهنجودیرو در محضر شعبهٔ بمبئی ( رایل آسيا تك سوسابتی ) در روز چهار شنبه ۱۸ ماه جاری در حالیکه سر جان بیومونتو رئیس سوسابتی سمت ریاست محفل را داشته بود در طی يك کنفرانس ایراد نمود .
پروفيسر هراس در اول کار های را که از جانب سائر فضلا در مورد اسناد و نوشتجات مهنجو دیرو بعمل آمده بود مورد معاینه و بازدید خود قرار داده و معلوم نمود که نظریات فضلاء مذکوره که میتوان آن ها را تصدیق بلا تصور گفت حاکی از مفکورهٔ پهن شدن مدنیت آریان در هند و امتزاج آن با تمدن ماقبل آریائی آن بوده و باین علل راجع بحل کتیبه های مهنجودیرو آنقدر ها توجهی بعمل نیامده است بنا بران لازم است گفته شود که مهنجو دیرو از قرار معلوم دارای مدنیت ما قبل آریانی میبا شد چنانچه بعد از مطالعه در آثار و بقایای مواقع مذکوره اینمطلب طوری بکا میابی اثبات و تائید میشود که اگر کدام روزی فضلا و محققین مجبور شوند که تهاجم و نهضت آریان را بیشتر از تاریخها و زمانه های که این شهر ها بآن منسوب میشود اذعان نمایند همانطور ما هم در آنوقت مجبور خواهیم بود اعلان نمائیم که مدنیت مهنجودیرو اگر ما قبل آریان نیست ظاهراً آریانی نیز نمیباشد . درینجا پر و فیسرمذکور در اطراف نظریات و فرضیه های جديديكه نسبت بعلت معروف بدر لوید ها موجود میباشد يك سلسله توضیحاتی داده بایراد اطلاعات و مطالعات خودش که در مورد

۹۷


( صفحهٔ ۹۸ )
کابل
( شماره اول و دوم )

کتیبه ها و نوشتجات تاریخی مهنجودر و و همچنین شانزده عدد کتیبه های
قدیمی دیگر از قبیل کتیبه آئیریا ئی (۱) اتیر و شان (۲) مینو ان (۳) مصر
شومر، چین ، هندوستان براهمائی جنوبی و شمالی ، جزیرهٔ شرقی Easserc Island
و یکعده علامه ها و نشانات ما قبل التاریخ هند جنوبی و علامه های موجوده
در سکه های پیورانا (٤) بعمل آورده بود که ما اينك نتایجی را که از خلال
مطالعات او نسبت بآثار مزبور کشیده میشود بحسب ذیل بمعرض استفاده
قرار میدهیم :
۱ : کتیبه هایمذکور غالباً بر سر مهر هائیکه از يك نوع تلق (٥) یا سنگ صابون
تراشیده شده میباشند یا بر روی صفحات و لوحه های مسین و یا بر روی پارچه های
شکسته سفالین نگارش یافته و قسمت اعظم مهرها و لوحه ها بعلاوه کتیبه حاوی
تصویر یکی از حیوانات که با مهارت کلی بر روی آنها حکاکی شده است میباشد
چنانچه حیوانات که بر روی این مهر ها تمثیل گردیده عبارت از کرگدن؛ گاومیش
گاو ؛ واگویا تمساح ؛ بز نر؛ فیل وغیره بوده نشانها وعلائم موروثی قبائل
هند قدیم را که نامهای شان هنوزه در اثرات ادبی قدیم سنسکرت امثال : ماهی
شیز؛ نا گاس ؛ گاروداس ؛ وانارس؛ ما تسى آس وغیره مرقوم است وانمود
میکند و اما سایر مهر ها دارای تصاویر مختلفه دیگر یکه احتمال میرود معانی مذهبی
دیگری در بر داشته با شد میباشد .
(۱) آثیریا : جزیره نمائیست واقع بجنوب مغرب اوروپا ومشتمل بر ممالک هسپانیه و
پرتگال .
(۲) اتیروشان : مراد از «اتیر و ریا» است که نام سابقهٔ ایطالیای شمال غربی بوده
و مطابق به «تشکنی » و « لازیوی » امروزی میباشد .
(۳) مینوان : تمدن جزیره کریت ( از جمله تمدن جزایر بحر آژه )
(٤) پیورانا : کتاب نوشته جات مذهبی سنسکرت .
(٥) تلق : نوعی از سنگ صابون است .

۹۸


( صفحهٔ ۹۹ ) حل کتیبه های مهنجو دیرو ( سال ششم )

۲ : نوشته های متذکره قسماً از حروف تصویری وقسماً از حروف صوتی متشکل هستند اما اکثریت بطرف قسم اول الذکر میباشد . علامات که دارای مفاد و معنی صوتی هستند در مورد تفسیر و تعبیر مطالب ونظریات معنوی و اسمای بی مسما مثلاً سال مورد استعمال قرار گرفته میباشد و انگاه يك حركت جزئی با يك اكسانت ( علامه که بر روی یکی از حروف هجاى يك کلمه بغرض تکیهٔ صدا گذاشته شده و تلفظ قوی حرف مذکور را تفهیم میکند ) معنی و ارزش صوتی آن را تغییر داده و میتواند بكلى يك معنی دیگری بوی بدهد.
۳ برعکس توقع وانتظار پروفیسرمذکور اما مطابق با نظریات پروفيسر لینگدن پروفیسر اکسفورد وهنتر پروفیسر ناگپور نوشتجات کتیبه های مذکور ازراست بچپ قرائت گردیده ، معهذا ازما بين يك تعداد مهرهای که قبلا استخراج وحل شده اند دو عدد مهر دارای چنان نوشتجاتى هستند كه از چپ براست قرائت میشوند .
٤ : کتیبه هائیکه تا اینوقت مكشوف وحل شده به شش رقم تقسیم شده اند : مهرهای مخصوص - کتیبه های متعلق بامور مذهبی - كتیبه های متعلق با مور اجتماعی كتیبه های متعلق بمسائل جغرافیائی - كتیبه های متعلق بمسائل تاریخی و کتیبه های متعلق بقضایای نجومی .
٥ : مهرهای مخصوص آنهائی هستند که گفته میتوانیم - با مورات مخصوصه و با اشخاص مخصوص مربوط و متعلق میباشند چنانچه بعضی از اینها منسوب بسو دا گران و یا زر گران و بعضی ها باشخاص دارای سایر پیشه ها متعلق گفته میشوند ؛ در مابین طبقهٔ اول الذکر بعضی اشخاصی هستند که نامهای شان بصورت بسیار کامل ونزدیك با پیشه های شان ظاهر وموافق شناخته شده وباین ترتیب پیشه و مشرب شان بیگننوع خیلی دلچسبی مكشوف و آشکار گردیده است مثلا : يك سو داگر ماهی
۹۹


(صفحه ۱۰۰) کابل (شماره اول و دوم)

بعنوان (مرغابی) و دو نفر بافنده ها بنامهای عنکبوت موسوم و خوانده شده
هستند و اما در ما بین مهر های متعلق بسایر پیشه ها برجسته ترین آنها هما نا مهرهای
بعضی از قضات میباشند که یکی متعلق بقاضی یکشهر و دیگری منسوب بقاضى يك مملكت
شناخته شده و يك عدد ديگر بيك قاضی قدیمی و معمریکه ( بخانه خودش رهایش داشته )
تقاعد و کناره گیری او را تفهیم مینماید متعلق گفته میشود :
۶ کتیبه های مذهبی نه بآن تعدادیست که فضلا و محققین سابقه حدس زده
و بگر فت مصمم کشف و حل آن شده بودند معهذا : وقتی که تمام کتیبه ها کشف
و تحلیل شود شک نیست که يك نتیجه مرغوب ولا یقی راجع بمذهب ما قبل آریان
و تعلیمات آن خواهد داد. از ملاحظه کتیبه ها ئیکه تا اکنون حل شده است
چنان معلوم میشود که پرستش درخت و اشجار خیلی عمومیت داشته هکذا : در میان
بت ها یا معبود های باطله که پرستیده میشدند بق معروف به ماهی چشم بمشاهده
میرسد (همان لقب و تسمیه که به «مینا کاشی») معبود ما قبل آریانی و به «یاء اواتی»
در ماد پورا داده شده بود در حالیکه بت مندرجه یکی از مهر ها نیز دارای همین
تسمیه بوده تطبیق و تشابه آنرا به «سیوا» و انمود و خاطر نشان میکند زیرا «سیوا»
چنانچه بضبط آمده دارای سه چشم بود.
۷ ملاحظه کتیبه هائیکه حیات اجتماعی را مشعر و مظهر است چنین و انمود
مینماید که ما بین عامه ملت و قائد بن ایشان آنقدرها مودت و محبتی وجود نداشته
و علت آنرا هم میتوان ترس و رعبی که طبقه اول الذکر از طبقه اخیر الذکر داشته اند
حدس زد - هکذا نشان میدهد که اراضی قابل الزراعة نیز متعلق بشهر یعنی جامعه
که شهر از انها تشکیل مییافته در آنجا وجود داشته چنانچه این رسم در غالب
نقاط هند قدیم نفوذ و جریان داشته و هنوز هم در خطهٔ «گوا» قلمرو پورتگالیها
۱۰۰ /


(صفحهٔ ۱۰۱) حل کتیبه های مهنجودیرو (سال ششم)

تداول دارد ـ بالآخره فرقه ها و قبایل قدیمه (پاراواس) و (ماراواس) که تا
اینوقت در هندوستان جنوبی وجود دراند و بعضی فرقه های دیگر تماماً بانقوش
و تصاویر مندرجه در کتیبه های مذکو رمشابهه و موافق دیده میشوند .

۸ : در کتیبه های جغرافیائی جنوب هندوستان دو مرتبه بضبط آمده در یکی
از مهر ها شهری که محتمل است پای تخت یاراداس باشد تذکار شده است در حالیکه
سایر مهر ها از کوه های وسطی که شابد عبارت از همان سلسله که هندوستان را
از مرکز آسیا و چین غرباً از حدود کابل و شرقاً از حدود برما جدا و علیحده میسازد
باشد باحث و حاکی میباشد .

۹ : حقائق تاریخی که تا اینوقت در کتیبه های مذکور یافت شده آنقدرها دارای
اهمیت گفته نمیشود معهذا مسلم است که وقتی تمام کتیبه ها کشف و حل شود برای
تاریخ ماقبل آریائی هند دارای قیمت و ارزش بزرگی خواهد بود ؛ یکی از کتیبه
ها حفر دو عدد کنال های را (کاریز) در ماهای اکبودام (داو) و نیا (حوت)
در مملکت و دیگر نشان داده کتیبهٔ دیگر از حفر يك کنال دیگری که
علی الظاهر خیلی ها نسبت بدیگر کنالها بزرگتر بوده حکایه مینماید زیرا در حفر مذکور
سیزده ماه صرف دقت گردیده بود برعلاوه چیزیکه فهمیدن آن از همه دلچسپ تر
میباشد این است که آبیاری و امور متعلق بآن در وقت ملت مذکور خیلی ها ترقی
و پیشرفت داشته است ؛ يك مهردیگر جملهٔ هفت مملکت یا هفت دولت را که بعد ها
در ادبیات سانسکرت نیز بمشاهده پیوسته است حاوی میباشد .

۱۰ ـ : مهرهای که از همه دلچسپ تر شمرده میشوند آنهائیست که حقائق
و فرضیات مهمهٔ نجومی بالخصوص راجع به بروج دوازده گانه در آنها جمع و ذخیره
شده است چنانچه معلوم میشود که مردمان ماقبل آریائی هند وقت را بذریعهٔ

۱۰۱


( صفحه ۱۰۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )

ماهای شمسی تعیین و حساب مینموده اند و در حالیکه اختراع و ایجاد مسئله منطقة البروج
همیشه تا بحال منسوب بكلدانیها گفته شده است از ملاحظه مهرهای مذکور معلوم میشود
که آنمردمان هندی که معروف بدراویدها هستند قبل از انها ترصدات و ملاحظات
نجومی شان را با ساس منطقة البروج قید و ضبط کرده وكلدانیها هزارها سال قبل
مسئله منطقة البروج را از مردمان مذکور فراگرفته میباشند. در یکی از کتیبه ها
این حقیقت که: «برج حمل منجمله بروج دوازده گانه سریعتر رفتار
داشته می باشد» تذکار شده است. اینمسئله وقتی واقع شده میتواند که برج
حمل در نقطه انقلاب شتوی و یا خیلی نزديك بدین نقطه باشد. امروز برج حمل
با اپریل و می مطابقت میکند ولی در حدود ۶۵۰۰ قبل الميلاد بباعث حركت
مدار ظاهری آفتاب، برج حمل در نقطه انقلاب شتوی و یا خیلی نزديك بآن بوده
است. بهر حال آنچه بایست گفت این است که در حالیکه ما شروع سال
شمسی را از نقطه اعتدال ربیعی میگیریم این مردمان آنرا از نقطه انقلاب
شتوی حساب می کرده اند چنانچه از ملاحظه چندین كتیبه ها این حقیقت
تائید می شود. نا گفته نماند که بعضی کتیبه ها حاوی مشاهدات ماهتاب نیز
می باشد.

۱۱ مشکلترین مسئله که در مورد حل این مهرها بمشاهده پیوسته است
مسئلة زبان است چه هيچيك سند كتبي نسبت بزبانيكه در اثنای آن عصر قدیم
در هندوستان تکلم می شد در دست نمیباشد. مسلم است که زبانهای مذکور
با همه زبانهای دراویدی که در ینوقت رایج میباشد فرق و مباینت داشته است
اما در عین حال اینهم مسلم است که بهمه زبانهای مذکور ربط و تعلقی داشته
بوده و می شود آنرا زبان ما قبل دراویدی موسوم نمود . تنها چیزیكه
ممکن است ما را تا حدی باشكال و صوريكه به كم و كيف،

۱۰۲


(صفحهٔ ۱۰۳) حل کتیبه های مهنجودیرو (سال ششم)

طرز ادا و فهماندن آن زبان نزدیکتر باشد رساند ، بتواند همانا یک مطالعهٔ عمیق و تتبع مقایسوی خواهد بود که در مورد تمام زبانهای جدیدهٔ دراویدی ها و همچنین اشکال قدیمه و ادبی آنها و زبانهای تولو ؛ براهوی ؛ یورون بعمل آورده شود . از پهلوی انتخاب نمودن ریشه ها ؛ انتخاب کردن الفاظ و لغات تشریحی و توصیفی و یا محروم ساختن زبان از دستورات و آرایش های صرفی و نحوی یعنی رساندن آنرا تا درجه ممکنه بحالت ابتدائی با رعایت از بین نرفتن خاصیت و علامه های مخمصهٔ آن ( نمیکوئیم که بکلی کامیاب میشویم) بلکه ممکن است بصورت یقین بمنطق و کلام آن ملت قدیمه قریب و آشنا شویم . همچنین از چیزهای دلچسپ قابل تذکار یکی این است که ترتیب و انتظام اکثر کتیبه ها کاملا بانتظام و ترتیب اغلب تراکیب و ساختمانهای دراوید ها موافق و مطابق دیده میشود.
در اخبار و روایات شومیر یها مرقوم است که مدنیت آنها از طرف جنوب آمده یعنی از سمت جنوب اخذ مدنیت کرده اند . کذا اخبار و روایات بودائیها که در « جاتا کاس » بضبط آمده برای اولین دفعه ورود هندی ها را در میسوپوتامیه ( بین النهرین ) نشان میدهد چنانچه مهرها و کتیبه های شبیه و مانند بمهر ها و کتیبه های مهنجود یرو که در « اور » « کیش » « سوسا » و سایر شهرهای قدیمهٔ ممالک مذکوره کشف گردیده صحت و حقیقت روایات متذکره را تائید و تصدیق مینماید لهذا بیجانیست اگر گفته شود که کتیبه ها و نوشنجات هندی مهنجود یرو و الدین اسناد و نوشنجات سومیری و هکذا از کتیبه های میخی که جانشین نوشته های سومیری شده میباشد بوده و یا نوشنجات و اسناد مذکوره بوده که مدنیت معروف بدرا ویدی در ما بین شومیر ؛ بابل و آشور ( چنانکه مسئله منطقة البروج نیز تثبیت کرده است ) پهن و منتشر گردیده است.
۱۰۶


( صفحهٔ ١٠٤ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )

بهمین ترتیب از روی روایات و اخبار های چینی ها که در کتب قدیمه و تاریخی
ملت مذکور محفوظ است معلوم می شود که ملتی که از هندوستان کوه ها را عبور و وارد
چین شده بودند بسا اختراعات و ایجادات را در سر تا سر مملکت چین در سه هزار
سال قبل المسیح اشاعه و انتشار داده اند که اختراع خط و کتابت را یکی از آنها
می توان شمرد هکذا در کتیبه های ما قبل چینی عهد سلاطین «شانگ» به بسا علاماتی که
اگر مساوی گفته نشود تا درجهٔ زیادی شبیهه و مانند به علامات مهر های مهنجو دیرو
هستند بر خورده شده است .

سعی و عمل

تا قید حیات کار میباید کرد
از تنبلی که مرد نش باید گفت

سعی و عمل اختیار میباید کرد
گر عقل بود کنار میباید کرد
« مستغنی » مرحوم

١٠٤


از ابنیۀ تاریخی مزار شریف قسمت شمال غربی روضۀ مبارک


[BLANK PAGE]


رهنمای بامیان
ترجمه جناب احمد علیخان
دسته سموچهای G :
حينيكه انسان زينه راکه به سر بودا میرود تعقیب نموده، دالان گرد سر مجسمه
را دور و باز بجانب دیگر طاق فرود آید به دسته سموچهای ( شکل ه ) بر میخورد
که روی هم رفته مرکب از يك برنده، يك معبد و يك اطاق اجتماع میباشد . از روی
قواره های ابتدائی و رسم های نیم کاره برنده اینجا معلوم میشود که تزئینات برنده
تکمیل نشده و صنعت گران بامیان در طرح تزئینات و نقاشی های خویش سبك
( تا به کاری ) را که در آسیای مرکزی رواج زیاد داشت استعمال ننموده اند بلکه
تمام صدد و آهنگ بدست اشخاص را بچنان خوبی بدست رسم نموده اند که کمال
مهارت آنهارا نشان میدهد . درین برنده اشکال بوداها، « بودیس اتواها » و اقسام
مختلف « استوپه ها » مشاهده میشود . تزئینات خود معبد هنوز حدبحد باقی است
روی گنبد اشکال بودائی محال رفتار معلوم میشود که پلالهای بلند خاکی در بر
کرده اند. متاسفانه روی های این تصا و بر خراب شده و بدن های ایشان در هاله های
نور محصور میباشد. این نوع تزئینات در مقام « سم سم » آسیای مرکزی هم
بمشاهده رسیده اما اشکال منقوش با میان واضحاً نسبت تصاویر « سم سم »
مقدم تر است. در طاق ته اطاق اجتماع اصلا بودائی نشسته و به مصاحبت او
دو « بودیس اتوا » قرار گرفته بود بالای این طاق از اشکال منقوش مزین
بود. دورا دور این سموچ را اشکال اشخاصی زینت داده بود که برجسته
١٠٠


( صفحهٔ ١٠٦ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )

ساخته و در دیوار میان هاله های نور آنکه منسوب به هند گنبد از یکسلسله کمانهای مختلف الشکلی مزین بود که در هر کدام آن سه مجسمه بر قرار بود : يك بودا و دیگری « بودیس اتوا » این مجسمه ها همه در هاله های نور محاط بودند . در حصص خالی بالا و پائین کمانهای اشکال گل و برگ كوچك غير طبیعی ملاحظه میشود . حصهٔ وسطی فوقانی گنبد کاملاً رنگه بوده .
دسته سموچهای D :
باز اگر زینه را که به دسته G منتهی میشود تعقیب و فرود آمده شود به دسته خواهند رسید که شامل يك برنده و يك معبد میباشد ، برنده تصاویری رنگه داشت که حصهٔ زیاد آن خراب شده و در دیوار های برنده اشکال بودا ها مشاهده میشود . سقف برندهٔ مذکور که فعلاً بحالت خیلی خرابی موجود است حایز یکعده دایره هائی میباشد که در میان یکعده آنها سرهای گراز جنگلی به دیگری برگ های (لوتوس) و به دیگری دو مرغی موجود است که گردن های خود را برگردانیده و در تول های شان گردن بند مروارید میباشد تزئینات صفحهٔ دیوار خارجی این برنده ( چون معاینهٔ سموچها تمام شد از پای جدار آنرا ملاحظه کنید ) عبارت از نوك های مصنوعی ستونها و پائین تر آن تزئیناتی بشکل کمان ملاحظه میشود . بین نوك های ستون ، در میان دایره ها عوامل تزئیناتی از قبیل سر گراز جنگلی و پرنده هائی که در نول خویش گلوبندهای مروارید را گرفته اند مشاهده میشود . علاوه برین یکسلسله کمانهای سه گوشه هم موجود است که تحت آنها یکعده بوداهای رنگه ترسیم شده است اولین کمان مذکور رنگه و بقیه برجسته قالب گرفته شده اند پائین تر در دیوار چجهٔ یکقطار بوداهای كوچك نشسته ترسیم شده اند .
١٠٦


(صفحۀ ۱۰۷) رهنمای بامیان (سال ششم)

معبد حایز پلان مثمنی است که در هر صفحه جدار آن کاشی کشیده شده و در هر طاقی اصلاً بودائی نشسته وضع شده بود بالای این طاقها کمربندی روی دیوارهای معبد دور زده است که حایز تزئینات مار پیچ میباشد و درمیان این تزئینات بین هاله های نور بوداهای نشسته بصورت خفیف برجسته و به نزاکت تمام قالب گرفته شده اند در حصۀ تحتانی این کمربند تزئینات رنگه دیگری معلوم میشود. این تزئینات عبارت از تنه و شاخه های قرمزی رنگ اشجاری است که تحت شاخسار آن بوداها نشسته بودند. بالای این کمربند پلان مثمن (هشت ضلعی) تغییر کرده شکل جدار سموچ ترتیبات دیگری میگردد که عبارت از ١٦ صفحه باشد. این ترتیبات را بقسمت فوقانی روی کمربند دیگر محدود میسازد طوریکه ملاحظه خواهیم کرد کمانهای این معبد با کمانهای مکیده سموچهای مجاورت هیکل بزرگ (سموچ نمبر ١ نمبر ٢ نمبر ١١) شبیه و بین هر دو کمان شکل قواره (کرتی کا) وضع شده که آن قسمت را تزئین میکند به تحت این کمانها بوداهای نشسته وضع شده بود چنانچه هنوز فعلاً جاهای آنها مرئی است سقف این سموچ علی الخصوص خیلی مهم است و در آن هشت ستون مصنوعی مشاهده میشود که دو بدو به زاویۀ قائمه قرار گرفته اند. چهار پارچه چوب مصنوعی بمقصد اتصال در خارج این دسته ستونهای مصنوعی منصوب بود چنانچه یکی از آنها هنوز بر جا و دوی آنرا برداشته يك يك در موزه کابل و موزه گیمه پاریس نهاده اند اینها عبارت از صورت های انسانی است که ریش و بروت انبوهی دارند و کلاه مخروطی بسر نموده نوک های انتهائی ستونهای مصنوعی نیز حایز اشکال قواره (کیر تاموکا) میباشد. در قسمت مرکزی اجتماع ستونهای مصنوعی مسدسی مشاهده میشود که وسط آن از تزئینات لوزی و مثلث شکل مملو میباشد عمومیت این ترتیبات را بعد ها در يك سموچ مجاور بودای بزرگ مشاهده خواهیم کرد (سموچ ٩)
۱۰۷


( صفحه ۱۰۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )

رویهمرفته این سموچ خیلی مهم و آثارچندین صنایع مختلف در آن مشاهده میشود
و اختصاصات تزئیناتی ومعماری آن چنین اجازه میدهد که تاریخ ساختمان
آنرا به قرن ۴ یا ۵ مسیحی نسبت دهیم .

سموچ DI سموچ DI که تحت دسته D واقع است سموچی است که ازپای
جدار کبیر میتوان بدان رسید، این سموچ حایز پلان مثمن (هشت ضلعی)
خیلی منظم وسقف آن گنبدی است ۵ طاق بزرگ در صفحات پلان هشت ضلعی
و در اطاق كوچك بطرف راست وچپ مدخل کشیده شده است. طاقهای بزرگ
را طاقهای کوچکی محصور نموده که کمانهای بد ساختی بالای آنها قرار گرفته
است . درین طاقها چه بزرگ و چه كوچك مجسمه های قالب گرفته شده منصوب بود
درین سموچ آثاری از تصاویر رنگه ملاحظه نمیشود و دیوارها تماماً ازورقه ضخیم دود
پوشیده شده اند. حصه هشت ضلعی سموچ را کمربند نازکی ازحصه مدوری جدا میکند
درین حصه اخیر الذکر ۷ طاق کشیده شده است . حصه مدوری را از گنبد کمربند
دیگری مجزی میکند که در آن به اندازه و اشکال مختلف ۱۸ طاق کشیده شده است.

سموچ E در سقف يك سموچ دیگری که بودای نشسته دران وضع شده بود
( خراب شده ) هنوزآثار و بقایای تصاویریقشنگی معلوم می شود که بدبختانه بحالت
خرابی رسیده است . این تصویرعبارت از ' بودیس اتوای ' نشسته ایست که تحت
کمان سه ضلعی قرار گرفته ، بدن این تصویر خیلی لطیف چهره اوجذاب ونگاه
ثابتی دارد، به کلاه وتاج او فیته های بسته است که بهر دو طرف صورتش
منبسط شده است این تصویر بتمثالی شباهت دارد که در مرکز گنبد معبد ككرك
ترسیم شده است ( وفعلاً در موزه کابل موجود است ) درین تصویر عوامل اریائی
وهندی بآهنگ محسوسی ترکیب شده اند بطرف راست وچپ سرطاقی سه ضلعی که

۱۰۸


( صفحه ۱۰۹ )
رهنمای بامیان
(سال ششم )

تحت آن « بودیس اتوای » قشنگ قرار گرفته است دو شخص نیم تنه باهاله نور مشاهده میشوند .
دسته سموچهای K : دسته سموچهای K (۱) به مجاورت بودائی واقع است که تازه فوقاً ازان صحبت نمودیم وعبارت از ٦ سموچی است که سقف های آنها بشکل نیم استوانه می باشد . یکی ازین سموچها که حائز پرنده نیز می باشد اهمیت و مقاد خاصی در بر دارد. اصلاً در دیوار ته اطاق ، در طاق بزرگی ، بودای نشسته قرار گرفته بود در دو جدار اطرافی در طاق دیگری کشیده شده بود که از حیث وضعیت بهم متناظر نمی باشد. این سموچ کاملاً از تصاویر رنگه مزین و ترتیب تصاویر آن واضحاً سبك تزئیناتی معبد ككرك را بیاد میدهد. تصویر عمده سقف عبارت از تمثال يك «بودیس اتوا » ( میتریا ) است که در دهن سقف ترسیم شده سائر تزئینات عبارت از دائرهائی میباشد که در هر کدام آن هفت بودا قرار گرفته است . « بودیس اتوا » زیوراتی از قبیل گلوبند و بازوبند ها نیز دارد . مشارالیه کلاهی بسر دارد که تاج آن شامل سه ماه نو و سه تاوه میباشد و فیته های مواج بهر دو طرف سرش منبسط شده است .
روی های تصاویر کم کم خراب شده . این تصاویر را که میتوان به اسم سبك کوشانی و آریانی یاد نمود از تصاویر طاق بودای ٣٥ متری متمایز میباشد،
دسته های سموچهای j :
دسته سموچهای j (۲) مرکب از شش سموچی است که صد قدم از دسته قبل الذکر دورافتاده است . اول این سموچها که حایز سقف نیم استوانه میباشد اصلاً از اشکال بوداهای رنگه مزین بود که گرد هم در دایره جمع شده بودند.
(۱) در سموچهای مهم رسیدن مشکل است (۲) زمین در ین دسته سموچ مشکل است .
۱۰۹


( صفحه ۱۱۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )

روی هم رفته دیوار های این سموچ را ورقه کاه گلی پوشانیده بود که برداشتن
آن اشکالی نداشت .

دومین سموچ دسته ز که از نقطه نظر وسعت كوچك ، پلانش مربع و سقفش گنبدی
میباشد از تصاویر رنگه مزین است که ورقه نازك لایه روی آنرا پوشانیده است الوان
در جائی که معلوم میشود فوق العاده تازه بنظر میخورد . تمثال « بودیس اتوا »
( میتریا ) در قسمت اولی گنبد، در وسط دایره بزرگی بنظر میخورد. و ۹ بودای كوچك
بدور تصویر مرکزی قرار گرفته است . در مرکز کمربند جدار ته سموچ که بدبختانه خیلی
خراب هم شده است . صحنه وفات بودا نمایش یافته است. روی جدار های اطراف
به استثنای صفحه دیوار راست كه يك « بودیس اتوا » در آن ملاحظه میشود . يك
بودای نشسته با دو بودای ایستاده موجود است و بر علاوه اشخاص نیم تنه بین هاله
های نور نمایش یافته اند .

سموچ چهارمی که از نقطه نظر معماری دلچسپ است حایز پلان مربع و سقف آن
گنبدی خیلی هموار کنار برامده است که روی کمالهای خیلی منحنی زاویه ها و کمربند
کنار برامده قرار گرفته است این نمونه سموچها انبساط و تكامل اخير آن سبك
معماری اولیه را نشان میدهد که سموچ G و اطاق اجتماع A به آن رویه ساخته
شده اند . حصه زیاد تزئینات این گنبد را ورقه چونه پنهان نموده که بخود
دیوار ملتصق می باشد در ته این سموچ طاقی است که در ابتدا بودائی
در آن منصوب بوده و امروز جز بعضی آثار الوان چیز دیگر در اطاق معلوم نمیشود
به دیوار اطراف سمت چپ يك بودای نشسته و به جدار سمت راست يك بودا
و دو « بودیس اتوا » ایستاده نمایش یافته اند . روی کمربند اشکال بودا و يك صحنه

۱۱۰


( صفحه ۱۱۱ )
رهنمای بامیان
( سال ششم )

وقات او که بد بختانه بحالت خراب رسیده است نمایش یافته . سموچ ۵ که ناتمام است ما را به دهلیزی رهنمونی میکند که به سموچ ۶ منتهی میشود ؛ این سموچ از صفحه خارجی جدار کسب نور میکند. در مرکز این سموچ بزرگ که حایز پلان مربع و سقف گنبدی میباشد استوپه وجود داشت که در آن بعضی پارچه های نوشته جات بدست آمده است . در امتداد دیوارهای سموچ صفه ساخته شده که در صفحات بیرونی آن بعضی تصاویر معلوم میشد :

دسته سموچهای H : ــ به مجاورت دسته سموچهای j بزرگترین بوداهای نشسته ( شکل ۶ ) وجود دارد . این مجسمه کاملاً خراب شده و در طاق آن هنوز بعضی آثار و بقایای تصاویر رنگه هوید است . در قسمت اولی سقف شخصی معلوم میشود که بد بختانه خیلی خراب شده و ( متریا ) ( بودیس اتو ابودا ) را نشان میدهد. بطرف راست خط الراس سقف ۹ بودا متشکل است که ۹ آن جوره قرار گرفته و سه آن روی يك خط وضع شده اند . دایره هائی که رف راست را تزئین میکنند مخصوصاً دلچسپ اند دو ژلی معه خانم های خویش بطرف هیکل بودا به پروازاند و به او بطئوس تحایفه تقدیم میکنند. این اشخاص استثنائی در کلاهای خویش اشکال ماه او و گل های بادام شکلی دارند . در رف چپ بصورت خیلی مبهم اشخاصی معلوم میشوند بحالت پرواز زالوهای خویش را قات نموده اند .

سموچ I : در طاق کوچكترین بودای نشسته یعنی سموچ I ( شکل ۷ ) که بمجاورت بودای ۵۳ متری واقع است هنوز پارچه های قشنگ تصاویر منقوش رجود دارد : خود مجسمه نشسته کاملاً از بین رفته . در قسمت فوقانی سقف تصاویر منقوش بوداهای نشسته و جود دارد که در میان آنها بکمال وضاحت بودای مزینی تشخیص میشود که

۱۱۱


( صفحه ۱۱۲ )
کابل
(شماره اول ودوم)

کلاه تاج داری در سر و «کمیل» Camail سه گوشه در بر نموده است بکنار راست و چپ بوداهای قسمت فوقانی سقف تمثال های خانم هائی مشاهده میشود که اعضای شان فربه و بصورت نیم تنه نمایش یافته اند، این خانم ها گرد صورت خویش هاله نور دارند و در غنچه مجلس ساز و سرود تشکیل داده اند. این صحنه غالباً در (كنزل و کانتوورا ) اسیای مرکزی بمشاهده رسیده است. در میان اشکال فوق الذکر «نژاد مختلف هندی با پوست تاريك وموی سیاه و آریه های مرکزی با پوست سفید و موهائی که با گل ها مزین شده تشخیص میشود ، سینه های این خانم ها تماماً برهنه و به زیوراتی از قبیل گلوبند، بازوبند و حمایل های مواجی خود را مزین کرده اند.

هیکل بودای ۵۳ متری :
هیکل بودای ۵۳ متری مانند مجسمه ۳۵ متری در خود جدار کبیر سنگی تراشیده شده اما هیکلی که فعلاً از آن بحث میکنیم خیلی ها مکمل تر وخم وشكن لباس آن از نقطه نظر تخنيك خیلی مختلف است این مجسمه که به ۴۰۰ متری غرب هیکل ۳۵ متری واقع است حایز اعضای متناسبی میباشد. حصه زیاد صورت این مجسمه را از پیشانی و چشم ها گرفته تار خساره ها و بینی اصولاً تراشیده اند. دست راستش برای تحمیل حرکت ( بهایا مودرا ) (حرکت اطمینان) بلند و دست چپش در امتداد بدن آویزان بود و امروز هر دو دستش از بین رفته است و انهایش در اثر فیر توپ نادر افشار وارگ زیب خساره براشته است.
( نا تمام )
۱۱۲


سفرای هرات بدربار پیکن
سفر نامه را که موسوم به « سفرنامه چین » است و بخامه خواجه غیاث الدین
نقاش هروی سفیر بایسنغر میرزا شهزاده علم پرور هرات بنهایت دقت و
احتیاط نگاشته شده و خوشبختانه مورخ مشهور دیگر هرات حافظ آبرو
این سیاحت نامه عجیب و غریب را در آخر جلد چهارم اثر معروف خود
زبدة التواريخ محفوظ و مصئون نگهداشته است و مورخین بعد مانند
خواجه عبدالرزاق سمرقندی صاحب مطلع السعدین و خوند میر صاحب
حبیب السیر و غیره مورخین غربی این سفر نامه را از زبدة التواريخ نقل
و در مؤلفات خود بطور مختلف آورده اند اخیراً فاضل گرامی جناب
مولوی محمد شفیع ایم ای استاد تاریخ و ادبیات دار الفنون پنجاب و
سردبیر اورینتل کالج میگزین که از وجودهای مغتنم امروز عالم ادب و تاریخ
اسلامند این سفر نامه را با چندین متن و نسخه های مختلف دیگر مقابل کرده
با حواشی و نسخه بدلهای مفید و الحاقات جدید در مجله معروف خود
اورینتل کالج میگزین انتشار داده اند چون این موضوع ربطی بعالم تاریخ
و ادب کشور عزیز ما داشته و قابل استفاده اهالی دیار و کشور ما بود
۱۱۳


( صفحه ١١٤)
کابل
( شماره اول و دوم )

مقدمه و حواشی آنرا از اردو ترجمه کرده و با دو سه یادداشت تازه تری ذیلاً نشر
مینمائیم ضمناً از جناب فاضل محترم استاد محمد شفیع مشکور و سپاس
گذاریم که غالباً راجع بموضوع تاریخ و ادبیات کشور ما عطف توجه فرموده
مقالات مفید و رشیقی با بهترین تحقیقات و تفحصات علمی باسلوب امروز
در هر شمارهٔ خود انتشار می دهند .
سرور گویا

ترجمه واقتباس از اورینتل کالج میگزین
نمره مسلسل ۲۴
سفر نامهٔ چین

حاوی یادداشت های روزانهٔ خواجه غیاث الدین نقاش سفیر بایسنغر میرزا ابن شاهرخ میرزا،
ابن امیر تیمور گورکان است که حافظ ابرو در زبدةالتواریخ درج نموده .
خواجه غیاث الدین نقاش که وی را بایسنغر میرزا با سفرای ( شاهرخ میرزا ) و اعمام خود
در ٦ ذیقعده سنه ۸۲۲ هـ ( مطابق ۲۳ نومبر سنه ۱۴۱۹ ع ) بسوی چین فرستاده و این جماعه
سفرا با تجار و خدمهٔ خود بالغ بر چهار صد و شصت نفر میشدند درین جماعه عدهٔ کثیری را سفرای
سلطان شاهرخ ( جانشین امیر تیمور گورکان ) وبایسنغر میرزا شهزادهٔ هرات با ملازمین و خدمهٔ
خود تشکیل داده بودند .
شاهرخ بفرستادن سفرا در ممالک مجاور و دور دست تمایل بسیار داشت چنانچه در چین ( ۱ )
چند نوبت سفیر از هرات اعزام نمود همچنین در سنه ٨٤٥ هـ کمال الدین عبدالرزاق ( صاحب
مطلع السعدین ) را در هند نزد راجای بیجا نگر بسمت سفارت فرستاد و بعد در سنه ٨٥٠ نزد
والی گیلان ادای سفارت نمود آخرین مرتبه بدر بار مصر نامزد گردیده بود ولی درین نوبت سلطان
هرات بدرود زندگی نموده و این کار نا کرده بماند .
یاد داشت های روزانهٔ این جماعهٔ سفرا که در متن مندرج است از تاریخ ۲۳ نومبر سنه ١٤١٩ ع
شروع میشود که درین روز از هرات ( که دارالسلطنهٔ شاهرخ بود ) روان شده بلخ ، سمرقند ،
(۱) درین زمانه در چین خانوادهٔ منگ ( سنه ١٣٦٩ ع تاسنه ١٦١٦ ع ) فرمان فرما بودند
این خانواده را تامنک ( یعنی نور اعظم ) میگفتند ازین رو صاحب مطلع السعدین را مغالطه دست داده
که بجای نام خانواده اسم شهنشاه چین دانسته و دای منگ نوشته است .
١١٤


( صفحه ١١٥ ) سفر نامۀ چین ( سال ششم )

کوه تیان شان و صحرای گوبی را عبور نموده وارد سلطنت چین گردیده و اخیراً در خان بالغ
( پیکن ) رسیدند مدتی درین دیار اقامت نموده وبعد ازدوماه وپنجروز در ٢٩ ا گست سنه ١٤٢٢ع
واپس به هرات عودت نمودند .
کوایف و واقعات این سفررا خواجه غیاث‌الدین نقاش نماینده بایسنقر میرزا بطور یاد داشتهای
روزانه تحریر نموده وحافظ ابرو (۱) عینا همان یاد داشت‌هارا درنصف اخیر جلد چهارم زبدة‌التواریخ
خود درج کرده است این قسمت خیلی ها دارای اهمیت است زیرا مصنف درین قسمت كرايف
و وقایع دقیق عهد شاهرخ را تا سنه ۸۳۰ ه بحيث يك شاهد وناظرعینی نگاشته است این قسمت را
صاحب مطلع السعدين باندك تغییری در کتاب خود آورده است و از سؤاتفاقات روز گار که
زبدة التواريخ بکلی ناپدید و فقط يك نسخه از قسمت مذکور در کتابخانة بادلی اکسفورد ( ۲ )
موجود است و بس .

(۱) اسم حقیقی حافظ ابرو شهاب الدین عبدالله ابن لطف الله ابن عبد الرشيد الخوافی وی یکی
از مقربان بار گاه امیر گور کان بوده است در بازی شطرنج مهارت بسزا داشت در سنه ۸۱۷ ه
بامر و فرمان سلطان شا هر خ برای ترتیب و تدوين يك جغرافيا مامور گردید نامبرده این کتاب را
در سنه ۸۲۳ ه به دو مجلد به اختتام رسانید بامر همین شهريار يك تاريخ عالم‌را نیز نوشته ومرتب نمود
نسخه کامل این کتاب در قسطنطنیه موجود است همین مولف در سنه ۸۲٦ ه بامر و فرمان
بایسنقر ميرزا بتدوین و تالیف زبدة‌التواريخ مصروف شد که فقط نصف اخیر جلد اول و چهارم آن
در دست است حافظ ابرو در سنه ۸۲۸ بامر سلطان شاهرخ ملحقات و هوامش جدید جامع التواريخ
رشیدالدین فضل‌الله وزیر را ترتیب نمود تاریخ وفات وی در سنه ۸۳۳ ه است ماخوذ ازدايرة‌المعارف
اسلامی در ذیل حافظ ابرو .
(۲) نمره این کتاب ٤٢٢ ایلیت Elliot پروفیسور بار تولد يك نسخة كامل ازين کتاب را
درایران سراغ داده ولی کوایف آن را نمیدانم چگونه است* ازروی فهرست کتب خطی کتابخانه
مجلس شورای ملی ایران معلوم میشودكه يك نسخة ناقص ازین کتاب در کتابخانه مذکور موجود است
چنانچه معرلف فهرست کتابخانه مذکور مینویسد: نسخه کتابخانه مجلس شامل ربع ثانی تاریخ است
در احوال پیغمبر آخر الزمان وخلفاء را شدین وبنی امیه وبنی عباس وقایع بترتيب سنوات مذ كور
گردیده و درسال ٦٥٦ هجری درحادثۀ انقراض دولت بنی عباس بدست هلا كو بپایان رسیده .
تاريخ تاليف . ۸۱۷ - ۸۲۰ ، تاریخ کتابت ۱۲۲۹ خط نستعلیق صفحه ۲۷ سطر سه صفحه سفید
در اول کتاب ، قطع رحلى طول ٣٦ سانتیمتر ونیم ، عرض ٢٣ عدد اوراق ٥٦٠ ( شماره ۳۸۲۹ )
برعلا وه در همین فهرست مرقوم است که نسخة كامل زبدة التواریخ در موزة اكادمي بتر سبورك
( لینن گراد ) موجود وراجع بتاريخ عمومی است که به چار جلد تقسیم شده ، جلد اول و دوم درتاریخ
وقايع ازازمنه متقدمه تا خلافت بنی عباس ، جلد سوم در تاریخ سلاطین معاصرین خلفاء بنی عباس جلد
چارم در احوال تیموریان . واز قرار مسموع در نزد فاضل محترم جناب ملا محمد صدیق آخند زاده
صاحب هرات نیزنسخۀ کاملی ازین کتاب موجود است. «مترجم»

١١٥


( صفحه ١١٦ ) کابل ( شماره اول دوم )

متنی که در صفحات آتیه مندرج است از همان نسخه زبدة التواريخ کتاب خانه اکفورد استنساخ گردیده است. با آنکه این سفرنامه را صاحب مطلع السعدین در کتاب خود اقتباس کرده و بعد از و کاتر میر (۱) فرانسوی Notices et extraits در قسمت اول جلد ١٤ با ترجمه فرانسوی و حواشی مفیده بمعرض اشاعه گذاشته است ولی با این هم بار اول است که این متن از طرف ما شایع میشود . در خاتمه حبيب السیر ( در ذيل خان بالیق) همین بیانات مطلع السعدين بتفصيل و در نگارستان احمد غفاری به اجمال آمده است. خطائی نامه هم (که در زبان ترکی است) از مطلع السعدین اقتباس نموده است (۲) الغرض این سفرنامه را قبل ازین تاریخ هیچ يك كتاب شایع نکرده است (۳) زیرا هر کس از مطلع السعدين گرفته و به زبدة التواريخ دسترسی نداشته اند و این هم ظاهر است که این سفرنامه در زبدة التواريخ خیلی مفصل و حاوی جزئيات كوایف این سفر است ولی تنها مزیتی که مطلع السعدین دارد فقط اسلوب نگارش و انشای شیرین و سلیس آن میباشد .
سفرنامه چین از زبدة التواريخ حافظ ابرو
(٤) ذکر آمدن ایلچیان که بخنای رفته بودند وحكايات وقواعد خطائيه
(۱) اسم حقیقی وی کاتر میر ١٧٨٢-١٨٥٧ از شاگردان دسامی که بعد از دسامی پیشوائی مستشرقین و فضلای عصر خود گردید . و در دوره حیات خود مقاماتی از قبیل سمت استادی در اکاد می شهر روان فرانسه و كوليز دو فرانس ومدرسة السنه شرقيه وعضویت اکادمی و غیره مراتب بلند علمی نایل و كتب ذیل از و بیاد گار مانده است ١- تاریخ ممالك مقریزی که بفرانسه ترجمه کرده در چار جلد و حواشی برآن کتاب اضافه کرده و در ١٨٤٥ در پاریس بطبع رسیده - ٢- کتابی در انتقاد و انتخاب وملاحظات تاریخی و جغرافیائی ( مطبعه پاریس ١٨١٦) ٣- مقالات متعدده در آداب عرب و اسلام ٤ مقدمه ابن خلدون ومنتخبات امثال میدانی و کتاب روضتين را نیز طبع کرده ٥- کتابی در آثار مصر قديم وبيت النهرين وسامره «مترجم». (٢) کاتر میر ص ٤٨٩ . (٣) بقول بار تولد این سفرنامه را مصنف تاريخ الخيرات محمد ابن فضل الله موسوی ( ٨٣١ ه تا سنه ٨٥٠ ) با نهایت اختصار در کتاب خود آورده است ( ترکستان ص ٥٦ ) برعلاوه كنج البحر مصنفة غلام محى الدین نیز بنظر رسید که تاریخ اتمام آن سنه ١٢٤٧ است که زمان تصنیف این کتاب است ( نسخة قلمى ) ظاهراً مولف این کتاب سفرنامه را از مطلع السعدین گرفته ولى الحاقات دیگر را از سائر مآخذ بدست آورده است .
(٤) رجوع كنيد به Cathay and the way thither مصنفة سرهنری یول Yule جلد اول . برای تعلیقات بسیار مفیده برین سفرنامه که بعضی از حواشی صفحات آینده هم ازان کتاب ماخوذ است . در کتاب مطلع السعدین همین سفرنامه باختصار درج شده است ، وازین روی مقابله متن بآن کتاب کرده شد ، و دو نسخه از و بکار برده اولا نقل فوتوگرافی این کتاب که در خزانه مخطوطات پنجاب یونیورستی موجود است و از اصلی حاصل کرده اند که به کرالست کالج كمبرج محفوظ است و ثانیا نسخة مطبوعه این سفرنامه که کاتر میر از روی مطلع السعدین Notices et ex traits ج ١٤ شائع کرده ـ زیاداتی که از روی مطلع السعدین درج متن شد محدود است به قوسین این طور [ ] ، و آنچه قیاسا افزوده شد این طور ( ) .
١١٦


( صفحه ۱۱۷ )

صفر نامه چین

( سال ششم )

در یازدهم (۱) رمضان المبارك سنه خمس وعشرين وثما نماة (٨٢٥) ایلچیان که ( از ) پیش بندگی
حضرت (۲) اعلی خلد الله تعالى ملكه وسلطانه مقدمهم شادی خواجه و کوکچه و از پیش مخدوم
و مخدوم زاده عالم و عالمیان بایسنغر (۳) بها در خلد الله تعالى ملكه وسلطانه بختاي رفته بودند
مقدمهم سلطان احمد و خواجه غياث الدین نقاش بدارا لسلطنت هرات رسیدند ، رفتن ایشان
در ششم (٤) ذی القعده سنه اثنی [ و الصواب : اثنتين ] و عشرين و ثمانماة بود و آمدن
در یازدهم (٥) رمضان مذکور که مدت دو سال و ده (٦) ماه و پنج روز باشد ، بیلا کاتی
و تنوقاتی که پادشاه ختای فرستاده بود رسانیدند و حکایات غریب از اوضاع و رسوم آن
ممالک تقریر کرد و خواجه غياث الدین مذکور ازان روز باز که از دارا لسلطنت هرات ( به )
عزیمت سفر ختای بیرون رفته بود تا بآن روز که باز آمد بهر موضع که رسید آنچه دیده بود
از چگو نگی راه و صفت ولایت و عمارت و قواعد شهر ها و عظمت پادشاهان و طریقه
ضبط و سیاست و عجایبی چند که دران دیار مشاهده کرده ( بطریق روز نامچه ثبت نموده )
بجهت آنکه معتمد علیه بود و بی غرض و تعصب نبشته مضمون و محصل آن حکایات نقل افتاد ،
در ششم (۷) ذی القعده از دارا لسلطنت هرات بیرون رفتند و در نهم ذی الحجه
به بلخ رسیدند و تا غره (۸) محرم سنه ثلاث وعشرين و ثمانماة بسبب بارندگی و سرما آنجا
بودند و بعد ازان کوچ کرده از گذر کلف (۹) گذشته در بیست و دوم به سمر قند رسیدند
و پیشتر از انکه ایشان برسند بدو ماه امیر زاده اعظم الغ بیگ کورکان ایلچیان خود
سلغا نشاه و محمد بخشی را با جماعتی ختائیان که میرفتند فرستاده بود ، ایلچی امیرزاده سیورغتمش
نور الله (۱۰) مرقده نیز رسیده ار غداق بنام و ازان امیر (۱۱) شاه ملک اردوان نام وازان
شاه بدخشان خواجه تاج الدین جمع شدند و در عاشر (۱۲) صفر با پلچیان ختای از دارالسلطنت سمرقندروان
(۱) مساوی ۲۹ اگست سه ١٤٢٢ ع ، (۲) یعنی شاهرخ سلطان پسر تیمور گورکان ( ۳ ) بایسنغر
پسر شاهرخ سلطان بود و چون ذکر برادرانش و غیر هم در سطور آینده میآید نسب و وفیات ایشان
درج ذیل کرده میشود .
تیمور ( م سنه ۸۰۷ ه )
شاه رخ (م سنه ٨٥٠ ه)

عمر شیخ

الغ بیگ
ابراهیم سلطان
بایسنغر
سیور غتمش
محمد جو کی
رستم

(م.سنه٨٥٣ ه)
(م سنه ٨٣٨ ه)
(م. سنه ٨٣٧)
(م.سنه ٨٣٠)
(م.سنه ٨٤٨ ه)
(م.سنه.٨٤ ٨)

(٤) مساوی ۲۳ / نومبر سنه ١٤١٩ع (٥) اصل پانزدهم (٦) اصل دو، (۷) در مطلع السعدین
گفته است که میرزا بایسنغر « بتا کید تمام خواجه غیاث الدین را گفته که هر چه بیند بطریق روز
نامچه ثبت نماید » . (۸) یکم محرم سنه ۸۲۳ ه مساوی ۱۷ جنوری سنه ١٤٢٠ ع ، (۹) برکنار
آمو دریا بر راه تغتب در ضند ۱۸۰ فرسخ از بلخ ، (۱۰) وفات این امیر زاده در سنه ۸۳۰ ه
واقع شد ، پس ظاهر است که این جمله بعد از وفات امیر زاد ه افزوده شد (۱۱) والی خوارزم
(۱۲) ۱۰ / صفر سنه ۸۲۳ ه مساوی ٢٥ / فروری سنه ١٤٢٠ غ

۱۱۷


( صفحه ۱۱۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )

شدند. و در ( اوائل ) ربیع الاول به تاشکند رسیدند و در دوازده هم (۱) به سیرام (۲) و در غره ربیع الاخر
(۳) به آشپره و در حادی عشرین ربیع الاخر بایل (٤) مغول در آمدند مرغزارها خوش بود و فصل بهار ،
هر روز کوچ میکردند ناگاه خبر رسید که اویس (٥) خان شیر محمد اغلان را عقب داشته بود تا قتل کنند و قتل محمد
و بعضی از امراء مغول بدان جهت از اویس خان یاغی شده و ایل بیقم برآمد ، ایلچیان متوهم شدند و کوچ کردند
بعد ازان خبر رسید که فتنه تسکین یافت و امرا باویس خان ( اطاعت ) کردند و امیر خدایعاد که امیر
معتبر آن دیار بود برسید و ایلچیان را استمالت داد و پیش اویس خان رفت ایلچیان ایمن شده براه خود
رفتند ، تا در هزدهم ( ٦ ) جمادی الاول بموضعی رسیدند که بلغوتو می گفتند و آن از حساب ایل
محمد بیک بود آنجا توقف کردند چندانکه بعضی از داعیان (۷) و نوکران شاه بدخشان و غیره که
متوجه ختای بودند چنه برسیدند و در بیست ( ۸ ) و یکم جمادی الاول از انجا کوچ کردند و در بیست
و دوم از آب ( ۹ ) کنگه گذشتند و در ثالث عشرین ایلچیان محمد بیک را که حاکم این الوس بود
دیدند ویس محمد بیک سلطان شادی کورکان داماد شاه جهان بود که ( ۱۰ ) خاتون ( ۱ و ) خواهر
خاتون امیرزاده اعظم جوکی بهادر خلد الله ملکه باشد ، در بیست و ششم جمادی الاول در مرغزار
و جلکاء یلدوز در آمدند و از نجا گذشته بایل شیر بهرام رسیدند ، و پسر شیر بهرام آنجا بود ،
با وجود آنکه آفتاب ( ۱۱ ) بسرطان رسیده بود یخ می بست چنانکه دو انگشت بر یخ میشد
در هشتم ( ۱۲ ) جمادی الاخر خبر رسید که پسران محمد بیک داجی را که ایلچی اویس خان بود غارت
کرده ، داعیان و ایلچیان متوهم شده گفتند ما را سعی می باید کرد که خود را زودتر بسرحد
ختای رسانیم و دروها ( ۱۳ ) و کوههای سخت بود واکثر اوقات باران و ژاله می بارید .

در اواخر جمادی الاخر به شهر طرغان رسیدند و درین شهر اکثر کافران ( ١٤ ) بودند و بت
می پرسیدند و بتخانه بزرگ داشتند در غایت تکلف و بتان بسیار در انجا ، بعضی نو ساخته و بعضی
کهنه ، و در پیشانی صفه یك صورت بزرگ که میگفتند این صورت ساکمونی ( ١٥ ) است و در دوم
( ١٦ ) رجب ازین شهر کوچ کردند و هوا در غایت گرمی بود ، پنجم رجب به فرا خواجه رسیدند ،

( ۱ ) ۱۲ ربیع الاول سنه ٨٢٣ هـ مساوی ۲۷ مارچ سنه ١٤٢٠ ٠ ( ۲ ) سیرام واقع بود
برکنار روداریس که معاون سیحون است و هشت میل بشرق چیمکن است ، قبل از حمله های مغل این شهر
را اسپیجاب نام بود ( ٣ ) ١٥ اپریل سنه ١٤٢٠ ع ( ٤ ) یعنی بلاد مغول ( یول ) .
( ٥ ) رك به یول ص ٠٥٢٥ ( ٦ ) ٣١ می سنه ١٤٢٠ ع ( ٧ ) رك به يول ج ۱ ص
٠٥٥١ حاشيه ١ ، (٨) ٤ - جون سنة مذکور ، (٩) مطلع السعدین : آب کنگر ، اما بقول کاتر
میر غالباً این همان آبی است که آن را رود کزن کثر گویند ( ۱۰ ) حاصل این که شاه جهان
را دو دختر بود ، یکی در حباله ازدواج سلطان شادی ولد محمد بيك و ديگر در عقد میرزا محمد جوکی
ولد شاهرخ بهادر . ( ۱۱ ) یعنی قریب به ۲۱ ماه جون سنه ١٤٢٠ ع ، ( ۱۲ ) ٣٠ جون سنه ١٤٢٠ ع ،
( ۱۳ ) اصل کهای سخت ، ( ١٤ ) یعنی بودائیها بودند ( ١٥ ) یعنی سا کیا منی ، ( ١٦ ) ١٣ جولائی
سنه ١٤٢٠ ع .

۱۱۸


( صفحه ۱۱۹ )
سفر نامۀ چین
( سال ششم )

در دهم رجب جمعی ختائیان رسیدند و گفتند اسامی ایلچیان و عدد ایشان بنویسند ، در نوزدهم رجب بموضعی رسیدند که آنرا صوفی اتا می گفتند و یکی از سادات ترمذ که او را خانقاه زده تاج الدین نام بود آنجا لنگری ساخته و ساکن شده و ( او ) داماد امیر فخر الدین حاکم مسلمانان قامل بود و در حادی عشرین رجب بشهر قامل رسیدند و درین شهر امیر فخر الدین مسجدی بزرگ ساخته بود و در مقابل بتخانۀ ساخته بودند بغایت بزرگ و در وی بتی بزرگ ساخته ، از چپ و راست بتان دیگر خورد تر بسیار بودند و در پیش بتی بزرگ مقدار بچه ده ساله صورتی از مس ساخته در غایت صنعت و خوبی ، و بر دیوارهای خانه صورت گریهای استادانه کرده و رنگ آمیزیهای خوب و بر در بتخانه صورت دو دیو که بر یکدیگر حمله کرده باشند ، و منگلی تیمور بایری (۱) جوانی بغایت صاحب جمال حاکم قامل بود (۲) .
در خامس عشرین رجب از انجا کوچ کردند و بعد از ان (۳) راه اکثر چول بود هر يك روز دو روز بآب میرسیدند تا دوازدهم (٤) شعبان بموضعی رسیدند که از آنجا تاسکچو (٥) که اول شهر ختائیان و قراول (٦) ایشان بود ده (۷) روزه راه چول بود ، جمعی از ختائیان بموجب حکم پادشاه باستقبال ایلچیان آمده بودند و سر غزاری فره بود هم در ان روز [ در ] سر غزار [ ی ] صفۀ عالی ساخته و سایبانهای کرباس زده و شیر (۸) ها و صندلیها نهاده و انواع ماکولات از قاز و مرغ و گوشت پخته و فواکه و میوههای خشك و تر بر طبقهای چینی مرتب کرده و بر هر شیرۀ نخلی بسته ، القصه در ان بیابان طوی که در شهر ها بدان تکلف نتوان ساخت ترتیب کرده بودند و شیر ها و خوانها نهاده ، و بعد از طعام انواع مسکرات از عرق و سرمه (۹) در کار آوردند و مجموع را مست ساختند و بیرون طوی هر کس را بقدر مرتبه گوسفند و آرد وجو وما يحتاج سفره عرقی وسرمه بدادند و این ساختگی مجموع از سکچو آورده ، و آنجا نسخه کردند که با هر کسی چند نوکرند و داجیان حجت میگرفتند که می باید که نوکر زیادتی ننویسند که یاساق ختای زیکت ( اینست ؟ ) و هر کس در وغگوی شد او را وقعی ننهند و بسیار بازرگانان پیش ایلچیان
( ۱ ) اصل : پایری ، مطلع ( نسخۀ کاتر میر ) : پایری ، حبیب السیر : پایری ،
( ۲ ) در مطلع السعدین می نویسد : و از انجا به بیست و پنج کوچ راه چول و بادیه قطع کرده بهر دو روز آب می یافتند و دواز دهم ماه شعبان در اثناء بیابان بشیر و گاو قطاس دوچار شدند و آنجا گاو چنان بزرگ می شود که گویند توپلی سوادی را از پشت زین بسر شاخ ربوده و مدتی بر سر شاخ بود ( بجای شیر در بعضی نسخ شتر نوشته است یعنی شتر وحشی و گاو قطاس ( ۳ ) یعنی مفازۀ گوبی را عبور می کردند ، چول بمعنی بیابان و ریگ زاراست . ( ٤ ) ۲۲ ر اگست سنه ١٤٢٠ع ، (٥) Sucheu (٦) پاسگاه (۷) مطلع : دو ،(۸) خوانچه پایه دار ، (۹) نوعی از شراب متعارف ترکستان . ( بهار عجم )

۱۱۹


( صفحه ۱۲۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )

و کر می شدند و خدمت میکردند القصه نسخه نبشتند بدین تفصیل : -
امیر شادی سلطان از غداق از دوان خواجه تاج الدین
خواجه و کوکجه احمد و خواجه غیاث الدین شست پنجاه نوکر شاه بد خشان
دویست نفر صدو پنجاه نفر نفر نفر پنجاه نفر
نوکران امیر و امیر زاده اعظم الغ بیک کور کان خلدالله ملکه پیشتر رفته بودند و نوکران
امیر زاده ابراهیم سلطان خلدالله تعالی ملکه ، هنوز نرسیده بودند .

روز شانزدهم (۱) ایلچیان را خبر کردند که امروز دانك داچی طوی می دهد و او از جانب
پادشاه ختای حاکم آن سرحد بود که از طرف قامل است و از سکچوتا شهر وا ( او ؟ ) نه یام بود
و او بالشکری پنج شش هزار سوار باستقبال آمده بود و مجموع ایلچیان سوار شدند و نزديك يورت
دانك داچی آمدند ، طریق فرود آمدن ایشان در صحرا چنان بود ، لشکریان مربع فرود آمده بودند
چنانك پرکار و سطاره مربع کشد و خیمها طناب در طناب کشیده چنانچه بهیچ جا راه پیاده نبود
که بدان میان درآید و چار دروازه بر چار طرف آن مربع گذاشته و میان آن مسافتی بزرگ ، و در وسط
آن مسافت صفه بزرگ ساخته بمقدار يك جريب وخیمه بزرگ دوتیرا (۲) ختائی در پیش اوزده مثل
شاه نشینی دامنهابرداشته و تا لازی از چوب ساخته واز کرباس سایبانها زده چنان که از (۳) يك جریب زمین
تمام سایه کرده بود و در زیر دوچو به صندلی(٤) داجی نهاده وازچپ وراست صندلیهای دیگر ( وایلچیان
بر جانب چپ وامرای خطا برجانب راست نشستند) از انکه (٥) ( پیش ایشان تعظیم) جانب چپ زیاده
از جانب راست است و بعد از ان پیش هر کسی ایلچیان وامرا دوشیره نهادند و دریکی نعمت الوان
میوهای خشك ختائی و قاز و مرغ وسان (٦) گوشت پخته و در یکی کلیچه و نانهای خوب و نغل (٧)
پندی از کاغذ و ابریشم چنان خوب که صفت کرد ( کذا ) و در پیش سایر مردم يك شیره هريك
را ، ( و ) در برابر کور که بلند نهاده و خمها و خمرهای چینی و صراحیهای بزرگ و خرد از چینی و نقره
وزر پهلوی کور که ، از چپ و راست جمعی از مطربان ایستاده و با توقین و کمانچه وپینۀ ختائی ونی
از دولوخ ، بعضی نفس در سرنی میکنند و بعضی در پهلوی نی ، و طنبك (۸) ختائی وموسیقار و طبلی
دو رویه بر سر سه پایه نهاده باصول میزنند و سنج و چهار پاره و دهل در پهلوی ایشان ، وبازی گران
ایستاده ، پسران صاحب جمال سرخی وسفیدی مالیده که هر کس بیند کور دخترانند کلاه ها بر سر
و مروارید در گوش وبازی گریهای دارند مخصوص ختائی که مثل آن در عالم هیچ نیست ، واز پیش آن

(۱) ١٦ شعبان سنه ٨٢٣ هـ ١٤٢٦ م است سنه ١٤٢٠ع (۲) مطلع السعدين : نیزه ، حبيب السير :
تیره ، ( وعرض ۱۰س اینجای دوچوبۀ آن خیمۀ دوتیره ) (۳) کذا در اصل اما غالباً صوابش و مقدار
است چنانکه درس ۱۷ ، (٤) ( Steingass ) چوکی ـ نشیمن گاه ـ چوکی دراز ـ تخت (٥) اصل :
چنانکه از ، تصحیح قیاسی است و زیادات از مطلع . (٦) پارچه ـ حصه ـ قسمت ( ٧) مطالع : نقلى ،
(۸) مطالع : تبنك ، در برهان قاطع می گوید که تبنك دهلی باشد دم در از که از چوب وسفال سازند
وبازیگران در زیر بغل گرفته بنوازند .

۱۲۰


( صفحه ۱۲۱ )

سفر نامه چین

( سال ششم )

صفه تا چار دروازه که آن خیمها زده اند مردان جبه (۱) پوش با نیزه های دراز در دست ایستاده چنانکه
يك پای برپای دیگر نمی جنبد و یساول خود حاجت نیست جهت آنکه بساق و سیاست ایشان ازان زیاده است
که وصف توان کرد . بعد ازانکه مردم را بنشاندند کاسهٔ داشتند و قوش دادند فراو و خوردند .
میردوسون که دیوان در حکم اوست برخاست و کاسه داشت و صندوق (۲) نخل بندی با او برند و هر کس را که
کاسه داشت يك شاخچه نخل بندی در سر دستار اوزد، و يك ساعت مجلس را گلستانی ساخت ، و بعد ازان
بازیگران را فرمودند تا بازیها کردند بانواعی که شرح آن تقریر نباید . ازان جمله از کاغذ
مقوی صورتها ساخته اند (از) هر جانوری که در عالم با برید ( باشد ؟ ) و بر رو می بندند که هیچ
رخنه از کنار گوش و روی پیدا نیست که گوئیا وصلهٔ ازان حیوانست ، و بیان آن صورت در
میروند و بر اصول ختائیان رقص میکنند چنانکه عقل در ان خیره ومدهوش میگشت ، دیگر پسران
همچو آفتاب خاوری صراحیها و پیالها در دست ایستاده و بعضی طبقهای نقل از قند (۳) و عناب
و چهار مغز و شاه بلوط مقشر و لیمون و سیر و پیاز در سرکه پر ورده و دیگر ترها (٤) که
درختای میباشد که در ین بلاد نیست و کس ندیده و نام او نشنوده وخربزه (ه) بریده و هندوانه
اینها مجموع بر طبقی خانه خانه ساخته و هر يك را جدا جدا در جای کرده ، چون امیری (٦)
را کاسه داشتند فی الحال آن پسر پیش آمد و طبق پیش داشت تا به نقلی که طبیعت بدان میل کند
تنقل کند دیگر لکلکی ساخته اند از کرباس و ترقو (۷) و پرها بروی زده و منقار و پای او
سرخ کرده بچنانچه مطلق بلکلگ ماند اما بزرگترست چنانکه پسری بمیان آن صورت در
میرود و همه جای خود را میپوشد چنانکه همین صورت لکلگ مینماید و بر اصول نغماتی که ختائیان
میزنند پای میکوبد و سر ازین طرف و آن طرف جنبا ند که (۸) حاضران ( حیران ) مانده
بودند فی الجمله آنروز بآخر رسید به همین نوع گذرانیدند و آن استعداد ده روزه راه چول
باستقبال ایلچیان آورده بودند .

و در سابع عشر شعبان المعظم از انجا کوچ کرده بچول در آمدند اما آن زمان (۹) . . . . بقراول
(۱۰) قلعه ایست محکم و خندقی عمیق در گرد آن کشیده و راه بر میان آن قلعه ( آ نچنان

( ۱ ) مسلح ( ۲ ) اصل صندل ، : تصحیح از روی مطلع . ( ۳ ) مطلع : فندق ، ( ٤ )
اصل : ترها کرده . ( ه ) اصل : جریره مطلع : خربزه های ( ٦ ) مطلع : امیر کسی را
کاسه داشت . (۷) ترغو نوعی از بافته ابریشمی سرخ رنگ باشد ( هفت قلزم ) (۸) مطلع :
که مردم حیران میشدند . (۹) کذا ناقصا در اصل بدون بياض ، مطلع السعدین : بعد از چند
روز بقراول رسیدند و این قراول قلعه ایست الخ در آخر سفر نامه گفته است که در جمعه ۱۹ /
شعبان سنه ۸۲۳ ه از قراول ختای گذشتند . (۱۰) قراول در لغت بمعنی کسی که سیاهی ببیند
و برعیده بآن نیز اطلاق کنند و میرشکاری که صید را از دور ببیند وفوجی که پیش پیش رود و از سیاهی زدن
غنیم خبر دهدچه اوهم دید بان است ( بهار عجم ) غول یول درین موضع از قراول دروازه دیوار چین مراد
است که بصورت قلعه ایست و او را کیا یوگوان ( یعنی قلعه دروازه یشم ) مینامند و هیوانگ سانگ
در ماه ششم ذکری از و آورده و در اواخر عهد شاهان منگ حد سلطنت چین این جا منتهی میشد .

۱۲۱


(صفحا ۱۲۲) کابل (شماره اول و دوم)

(۱) که از در قلعه ) میاید آمد و بدر دیگر بیرون رفت ، چون بقلعه در آمد تمام مردم را بشمردند
و نام بنوشتند وازان دیگر بیرون گذاشتند ، بعد از انکه از قراول بگذاشتند بشهر سکجو رسیدند و بام
(۲) خانه بزرگ بر در آن شهر ( بود) چنانکه جله در آن یام خانه فرود آمدند و ایلچیان را
نیز گفتند اینجا فرود آیند که رسم این ولایت همچنین است ، بعد ازین هر چه مایحتاج شما
باشد جله از یامخانه بدهند و چهار پایبان ور خوت ایشان جله بدفتر بردند و از ایشان ستانده
بمعتمدان سپردند و بعد از ان هر چه ما یحتاج ایلچیان بود از مرکوب ( و ) ماکول و مشروب و
مفروش جله در یامخانه مرتب میداشتند هر شب آن مقدار که بودند هر یکی را کنی و يك دست
جامه خواب ابریشمین با خدمتگاری که هر چه فرمایند بجای آورد ، و این سکجو (۳) شهری
بود بغایت پاکیزه و قلعه محکم ، و وضع شهر مربع درست نهاده چنانچه بسطاره و پرکار (٤)
سازند و میان بازار پنجاه گز شرع پهنا داشت ، مجموع آب زده و جاروب کشیده چنانچه مثل
اگر روغن بریزد جمع توان آورد ، و در خانهای ایشان خوك اهلی بسیار بود ، و در دکان
قصابان گوشت گوسفند و خوك پهلوی یکدیگر آویخته ، و انواع محترفه دکانها نهاده و در
بازار ایشان چهارسوی بسیار و بر سر هر چهار سوی چهار طاق از چوب بعوره (٥) (؟) بسته
در غایت تکلف و کنگر های بر وی نهاده هم از چوب و مقرنس (٦) ختائی بسته و در باروی شهر
در هر بیست قدم برجی سر پوشیده ساخته و چهار دروازه بر چهار دیوار آن در برابر هم ساخته
واز غایت راستی ازین در آورد آن يك مینمود چنانکه کسی تصور میکرد که نزديك است وحالی
بدانجا خواهد رسید اما بسیار راه بود ، و بر پشت هر دروازه کوشکی دو طبقه ساخته بر طریق
ختائی که ایشان پوشش عمارت مجموع خر پشته (۷) می سازند ( و ) چنانکه در مازندران بسفال
بی رنگ می پوشند ختائیان اکثر بکاشی چینی پوشیده اند و درین شهر بتخانه ( ۸ ) های بسیار
بود هر يك مقدار ده جریب کم و زیاده ، مجموع زمین آن از خشت پخته تراشیده ( ۹ ) فرش
انداخته ، و خشت پخته ایشان مثل سنگ جوهری دارد و محکم است و بتخانه های چنان
می دارند که قطعا از قاذورات دران نتوان یافت و پسران خوش شکل بر در بتخانه ایستاده
مردم غریب را راه بری میکردند ، از شهرهای که بر حکم دیوان پادشاه بود اول آن شهر ست
که رسیدند وازانها تا خان بالق (۱۰) که تخت گاه پادشاه بود نو درنه یام بود مجموع معمور (۱۱) چنانکه

(۱) بر قیاس عبارت مطلع ، (۲) قراول خانه (۳) اصل: شکجو ، ( ٤ ) اصل : پر سکار ،
(٥) مطلع : مجوزه ( ودرنسخهٔ بحوره ) درص ۲۷ این لفظ را بخوره نوشته است ، (٦) مقرنس بنای
بلند ومدور را گویند که با نردبان بران روند ..... و بمعنی رنگ برنگ هم آمده و در کنز اللغات
عربی نوشته : عمارتی را گویند که نقاشی کرده باشند ( هفت قلزم ) ، کاتر میر آنرا مرادف
وزنش داده شده قرار داده است و یول آنرا این طور ترجمه کرده : پوشیده شده از لاك
Cathay اما بگمانم محال نیست که مراد مصنف مینار های نوکد اویست که به سبك معماری کتبی
ساخته شده .

۱۲۲


(صفحۀ ۱۲۳) سفرنامۀ چین (سال ششم)

هرجا می برابر شهری وقصبه و مابین شهر ها چند قرغو (۱) و کی (۲) دی قو، قرغو عبارتست از خانه که بمقدار بیست (۳) گز بلندی ساخته اند و دائم ده کس درین خانه ساکن اند بكشك (٤) واليه آنرا چنان ساخته اند که قراغوی دیگر نماید ، اگر ناگاه قضیۀ پیدا شد مثل لشکری بیگانه از آنجا که سرحدست فی الحال آتش کردند و آن قرغوی دیگر چون علامت آتش دید او نیز هم چنین در يك شبانه روز سه ماه راه واقف شدند که حالی هست و درعقب آتش آن حال که واقع شده است مکتوب کردند ودر کیدی قوها بدست یکدیگر رسانیدند ، وكيدى قوعبارت از خانه (٥) واری چند است که در محلی ساکن گردانیده اند و با ساق (٦) ومهم ایشان اینست که چون خبری برسید شخصی معد ایستاده فی الحال آنرا بتعجیل بکیدی قوی دیگر رسانید هم چنین با آن دیگری تا آنزمان که بپای تخت رسانیدند واز کیدی [قو] تا کیدی قوی دیگر ده مره متعین است و هر شانزده مره يك فرسنگ شرع است وجماعتی را که در قرغومی نشانند بنوبتت چون ده روز می گذرد ایشان می روند وعوض ایشان ده کس دیگر بنوبت (۷) می آیند اما جماعتی که در کیدی قومی باشند آنجا ساکن اند وخانها ساخته عمارت وزراعت دارند وكار ایشان آنست که خبری پرسید بکیدی قوی دیگر رسانید ( كذا ) واز سکجو (۸) تا قمجچو که شهری دیگر بود بزرگ ، بام بود و قمجچو (۹) از سکجو بسیار بزرگتر و معمورتر بود ودانک داچی که بزرگتر داچیان سرحد [بود] دران شهر حاکم بود و در هر بامی چهارصد و پنجاه اسپ ودراز گوش یرغه (۱۰) از برای ایلچیان که پیش حضرت (۱۱) سلطنت شعاری وفرزندان رفته بودند می آوردند و پنجاه شست عرابه و پسران که موکل اسپان بودند ایشان را با قو میگفتند وآنها که موکل دراز گوش بودند لوفو ، آنها که عرابه می کشیدند جینو (۱۲) ( چیفو ؟ ) ، وایشان بسیار بودند از برای آنکه ریسمانها برعرا بها بسته اند وآنرا همان پسران بدوش میبرند، اگریارندکی
بقیه حاشیه صفحۀ گذشته (۷) خرپشته پشته بزرگ ماهوار را گویند که میان آن بلند و دوطرفش نشیب باشد وخیمه و طاق و ایوان و هر چیزیکه مانند اینها باشد و آنرا ماهی پشت هم گویند ( هفت قلزم ) همچنان آسمان را خرگاه کا و پشت می گویند - پوشش بمعنی سقف است . (۸) اصل : ختای ، عبارت مطلع السعدین این طور است : ودرین شهر چند بتخانه هر يك قریب به ده جریب ، (۹) جلا داده . (۱۰) پیکن (۱۱) اصل : معذور ، تصحیح از روی مطلع .
(۱) اصل قوعو ، اما در مواضع دیگر قرهو وقراغو ، اما در مطلع السعدین در هر موضع قرغو نوشته است . (۲) كذا بهر موضع ، اما در مطلع السعدین کی دی قونوشته است . ( ودر بعضی نسخ قور بجای قو ) ( ۳ ) مطلع پشت . ( ٤ ) چوکی و پاسداری . ( ٥ ) خانواده ها ( ٦ ) نظام وقانون . ( ۷ ) اصل پیوست . ( ۸ ) اصل : شکجوه تا همجو ، تصحیح از روی مطلع . (۹) قمجچو از شکجو ، تصحیح از روی مطلع ، قنچو Kamchu (۱۰) اصل : برغه : مطلع السعدین برقه ( در بعضی نسخ یرغه) ، یورغا اسپ راه وار را گویند( رساله فضل الله خان ) یورقه آمدن - به ترات آمدن ( ستائن گاس ) (۱۱) یعنی شاهرخ سلطان . (۱۲) مطلع «جینو» چنو، جیسغو (باختلاف نسخ )، کاتر میردرترجمه اش Tcchifuu نوشته است، یعنی که چیقو بوده باشد در اصل .

۱۲۴


( صفحه ١٢٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )

واگر کوه پیش می آید که ( کذا ) آن اسبان بدوش وقوت آن عربها را از بام بیام میرسانند و هر عرابه
دوازده کس میبرد ، پسرانی همه خوش شکل مروارید های دروقی ختائی در گوش ومویها بر (۱) میان
سر گره زده (۲) اسبان که می آرند بازین ( و ) لجام وقمچی ( می آرند ) ، واین باقو یان تا بام جلاو (۳)
میدوند چنانکه درین بلاد پیکان با عصب ( ٤ ) بدوند بهر بامی بقدر مرتبه که معین شده گوسفند و قاز
و مرغ وبرنج وآرد وعسل ودراسو (٥) وعرق وسير وپیاز د ( ر ) سرکه پرورده و انواع ترها و بقول
که درسر که پرورده اند بیرون آن مایحتاج کـ در یام خانهای مقرر کرده اند
( می دهند و ) بهر شهر که میرسیدند ایلچیا نرا طوی میکشدند ، و دیوان خانه را د سون (٦) میگویند
در دسون که طوی میدهند اول در پیش کور که روی بطرف خان یا لق که تخت گاه پادشاه ایشا نست
تختی نهاده اند و پردۀ از ان پهلوی تخت آویخته وشخصی پهلوی تخت ایستاده تمندی (۷) بزرگ پاك
در پهلوی تخت انداخته اند امرای بزرگ وا یلچیانرا پهلوی آن تمد (۸) ندا شتند و سائر مر دم
(۹) در پس پشت ایشان صف می ایستند و آن شخص که در پهلوی تخت ایستاده است بزبان ختائی
ندا کرده سار (۱۰) بعد ازان داجیان سر بر سریر زمین نهادند وایلچیان وسائر مردم را نیز تکلیف کرده اند
که سر بر زمین نهند و صفها چنان راست ایستاده اند که مسلمانان در نماز ایستند ، بعد ازان که این سر نها دند
از انجا هر کس بسر شیرها که از برای ایشان نهاده اند رفته، درین روز که دانك داجی در قمجـو جاءت ایلچیان
راطوی میداد دوازده هم رمضان المبارك بود ، از ایلچیان درخواست کرد که طوی باد شاه است و پادشاه
شما را عزیز داشته ا کنون شما چیزی بخورید شادی خواجه و اصحابی که کلانتران ایلچیان بودند ایشان
نیز درخواست کردند که مارا این تکلیف میکند که در دین ماروا نیست دانك داجی ایشان را معذور داشت
و شیرها و آنچه از برای ایشان ترتیب ساخته بود بوتاقهای ایشان فرستاده . و درین شهر قمجو بتخانۀ
بودبس بزرگ چنانکه عمارت اصل بتخانه و آنچه داخل او بود پانصد گز در پانصد گز بوده باشد و درمیان
این عمارت بتخانه بود دروی بتی خفیده ساخته اند که پنجاه قدم طول آن بت بودونه قدم طول كف ، ودور كعله سراو
بیست و یکگز شرع ، وگرد برگرد آن عمارت بتكلف بتان دیگر در پس پشت وبالای سر اوهر يك بيست (۱۱)
گز و کمتر و بیشتر وصورت بخشیان (۱۲) هر يك بمقدار آدمی چنان متحرك كه کسی تصور کند که
ا ين کافران زنده اند و بر باقی دیوار ها صورت گریها کرده اند که مجموع نقاشان عالم انگشت

( ۱ ) مطلع : برسر گره . اما رجوع کنید به ص ٢٤س٦ ، ( ٢ ) یعنی اسبه ، ( ٣ ) همان جلوست .
( ٤ ) اصل : ينعصب ، مطلع : به تعتب ( و دربعضی نسخ بتعصب ) : ( حبيب السير: باقویان بتعصب يكديگر
پیش پیش اسب دوند ) ، ( ٥ ) شراب برنج چینی ها ـ و آن يك نوع شرابی است که کرما کرم می نوشند
و جوشاندۀ برنج خام است ( پول ) . در مطلع السعدین این لفظ را در اسون نوشته است .
( ٦ ) مطلع : دوسون ( ٧ ) اصل : تمد ( ٨ ) عبارت مطلع السعدین این طور است : باقی مردم
در پس پشت ایشان صف صف بسان مسلمانان در صفهای نماز ستاده ( ٩ ) مطلع : سه بار ( ١٠ ) اصل بزهای
تصحیح قیاسی است ، ( ١١ ) اصل : در ین ، تصحیح از روی مطلع گزی ( ٢١ ) یعنی درویشان
بودائی مذهب ، لامه ها، رجوع کنید به انسائيكلو پیدیا آف اسلام بذیـل بخشی .

١٢٤


( صفحه ١٢٥ ) سفر نامه چین ( سال ششم )

حیرت بدان کبر ند . و این بت بزرگ خفته ، یکدست بزیر سر نهاده و يك بر روی ران ،
و تمام آن بت بزرگ را مطلا کرده اند و انواع رنگها و لباسها پوشانیده و نام آن شکمانی
(۱) قومی گفتند ، و فوج فوج از کافران میآیند و پیش آن بت سر بر زمین مینهند ، دیگر بیرون
آن عمارت بتخانها گرد بر گرد همچون کاروان سرائی خانها در پهلوی یکدیگر چنانك هر خانه
پسر خود بتخانه بود وا نواع پرد های زر بفت و کرسیهای مطلا و صند لیها و شمع دا نها و صراحيهای
چینی و آرایش تمام درین فمجو ده بتخانه چنین معظم بود و يك خانه دگر ساخته بود ند که مسلمانان
آنرا چرخ فلك ميخو اندند مثل کوشکی مثمن و از زیر تا بالا پانزده طبقه و در هر طبقه منظر ها
ساخته ، در هر منظری مقر نس ختائی بسته و غرفها و ایوانها ، ( و ) کرد منظر ها در افریتها
(۲) و انواع صورت ساخته مثل تختی زده و پادشاهی نشسته واز چپ و راست خادمان و غلامان
و دختران ایستاده و هر يك بخدمتی مشغول ، علی هذا این پانزده طبقه که درو منظرها ساخته اند
از خورد و بزرگ مقدار يك وجب(۳) و خرد تر و بزرگتر تا مقدار يك گز در يكديگر ( يك گز ؟ )
ودرز یر همه صورت دیوان ساخته اند که كوشك را بردوش گرفته اند و دور (٤) آن كوشك بيست گز بود و
بلندی ( ٥ ) آن دوازده گز و این مجموع از چوب (٦) تراشیده اما چنان مطلا کرده اند
که کسی تصور کند که آن تمام از طلا ساخته اند ، و سردابه زیر آن ساخته و میل ( ٧ )
آهنین از زیر تا با لا تعبیه کرده و سر آن میل در زیر بر سر کرسی آهن نهاده و يك سر
دیگر بر سقف خانه که آن کوشك در آنجا است محکم کرده چنانکه در آن سردا به باشد ك
حرکتی این كوشك بدين عظمت در چرخ می آید ، و مجموع درود گران و آهنگران و نقاشان
عالم می باید که تفرج آن کنند و از انجا تعلیم صنعت گیر ند ، و ازین یا مهای گذشتند و شهر
هائی که می رسیدند صوبها به (۸) ایلچیان و نوکران میدادند ، چندانك بخان بالق نزديكتر
می شدند تکلفات زیاده می شد ، و رختها و چار پایان ایلچیان ونو کران که بگذاشته درین قمجو
سپردند که در وقت مراجعت باز تمام و کمال بایشان سپردند و آنچه از برای پیشکش پاد شاه
آورده بودند از ایلچیان بستاندند (۹) و خود غم خواری آن می کردند ، همچنین هر وز پیامی

(۱) اصل : سکابی ، تصحیح از روی مطلع ، این شکمانی محرف سکیامنی ست (۲) کتاره های
چوبی یا آهنی (۳) بمعنی بالشت (٤) اصل : در تصحیح از روی مطلع وحبیب السیر. (٥) مطلع
( نسخه کاتر میر ) : بلندی دوازده گز ، ( نسخه کرایست کالج ) : بلندی دوازده گز حبیب السیر
ارتفاعش دوازده گز ، یول ( در حاشیه اول کتاب خود ) می گوید عبارتی که به ابعاد این كوشك
تعلق دارد ( یعنی دویست گز و دو ازده ده گز ) محرف ونا قابل فهم است (٦) اصل جواب تصحیح
از روی مطلع (٧) اصل : سیل ، (۸) اصل : که ( ۹ ) در مطلع السعدین افزوده است مگر شیری
که میرزا بایسنغر فرستاده بود و پهلو ان صلاح الدین شیربان خود بدرگاه پادشاه رسانید ،

١٢٥


( صفحه ١٢٦ ) كابل ( شماره اول و دوم )

و هر هفته شهری میرسیدند تا در چهار دهم (١) شوال بآب (٢) فراموران رسیدند و آن آبی
بزرگ بود قریب بجيحون ، بر وی پلی بسته بودند بکشتی در غايت خوبی و محكمی ، زنجیری
بعظمت از آهن بستبری ران آدمی بود ازان طرف و ازين طرف تا ده گز بر خشكی گذشته ،
و (٣) بر (دو) طرف دو میل آهن هر يك بستبری میانه مردی در زمین محكم كرده ، و آن زنجيرها بران
استوار كرده و بقلابهای (٤) بزرگ كشتی را بدين (٥) زنجيرها بسته ، بیست ( و ) سركشتی بود
بر (٦) بالای كشتیهای تختهای بزرگ انداخته بودند در غايت محكمی و همواری چنانكه ( بی ) زحمت
مجموع چارپايان از بالای بگذشتند ، و ازان طرف آب قرموران شهری (٧) معظم بود ايلچيان
را طوی كردند از همو طویهای بزرگتر كه پیشتر كرده بودند ، و درين شهر بتخانه بود بغايت
بعظمت و تكلف چنانكه از سر حد تا آنجا مثل آن عمارت ندیده بودند و سه خرابات بزرگ بود
درين ( ٨ ) شهر ( و ) دختران صاحب جمال دروی ، میگفتند كه ازين دختران بعضی هنوز
مهر بكارت دارند ، و اصناف پیشه وران بسيار در غايت حذاقت درين شهر بودند ، اگرچه
مردم ختای اکثر صاحب حسن اند ، اما این (٩) شهر را حسن آباد می خواندند و از انجا بر شهر
(١٠) دیگر گذشتند ، تا دوازدهم (١١) ذی القعده بآبی (١٢) رسیدند كه دو برابر جيحون بوده باشد
موجهاى بزرگ داشت ، كشتيها را حاضر كردند ، مجموع از آن آب بسلامت بگذشتند ، و چند
آب ديگر بعضی بكشتی و بعضی به پل گذشتند ، در سابع عشرين ذی القعده بشهر صدين ١٣
قور رسيدند ، شهری معظم و غله بسیار و عمارات خوب ، از جمله بتخانه بعظمت چنان كه در ميان
خانه بتى ساخته بودند از برنج ریخته و مطلا كرده گويا تمام از طلاست ، مقدار پنجاه
گز بلندی آن بت بيانشد و اعضای آنرا جمله مناسب هم ساخته اند و بر جمله اعضای او صورت
دست كشيده اند و بر كف هر دست سورت چشمی كشيده و آن برابت هزار دست میخوانند
و در مجموع (١٤) شهرق دارد ، اولاً دكانی بزرگ محكم ( از ) سنگ تراشيدهای خوب كرده كه
اين بت و عمارات اطراف او بران دكانی است و دیگر رواقها ومنظرها وغرفها بسيار برگرد آن چند
آشام ، (١٥) چنانكه ، شام اول از كله (١٦) پای او گذشته و آشام دوم بر انوی او رسیده ، و آشام سیوم
از زانو گذشته و دیگری بمیان اورسیده و دیگری بسینه او رسیده هم چنین تا بسر او عمارات متکلف

( ١ ) مطلع : ١٤ شوال سنه ٨٢٣ - ٢٢ - اكتوبر سنه ١٤٢٠ ع ( ٢ ) درياى
هوانگهو ( ٣ ) مطلع : بر دو طرف آب . ( ٤ ) چنگك ها ( ٥ ) اصل : برين ( ٦ ) اصل :
كه . ( ٧ ) بقياس يول اين شهر غالباً Lanchou بوده باشد كه دارالخلافة صوبه
كانسواست ، و اغلب كه خواجه همین را حسن آباد خوانده ( ٨ ) اصل: و درين ( ٩ ) اصل:
بشهر . ( ١٠ ) مطلع : چند شهر ( ١١) ظاهر است كه ایلچیان رود خانه هوانك هو را بار دگر
عبور می كنند بمحلى كه اوحد فاصل است ميان صوبه شنسى وشانسی ( يول ) (١٢) اصل: جهدين
قو. (١٣) مطلع : صددين فور . بقياس پول این شهر Shingtingfu بوده باشد . ( ١٤ ) مطلع
خطا (١٥) پله ، مرحله ، درجه ، منزل ، حبيب السير : طبقه . (١٦) بند پا - كعب هفت قلزم .

١٢٦


صفحۀ ۱۲۷ )
سفر نامۀ چین
( سال ششم )

استادانه ، و بعد ازان سر آن عمارات بفرنس (۱) در آورده و چنان پوشیده که مردم در آن حیران
میشد و آن هشت آشام شده است در هر آشامی هم از بیرون برگرد عمارت میتوان گردید و هم از اندرون ،
این بت بر پا ایستاده ساخته اند و دو قدم او که هر يك قرب ده گز باشد بر بالای ، تیغۀ (۲) ریخته
ایستاده ، همچنان قیاس کرده اقلش می باید که صد هزار خروار برنج دران محل خرج شده باشد ،
و دیگر بر گرد آن بت بزرگ بتها ( ی ) خورد ترساخته از گچ و رنگ آمیزی و مطلا کرده اند و کوها
و کمرها (۳) و مغارها صورت گری نموده چنانچه بخشیان و راهبان و جوگیان در چله نشسته اند وریاضت
میکنند و قچقارها (٤) و تکهای (۵) کوهی و ببر و پلنگ واژدها و درختانهای مجموع در گچ کاری نموده
و باقی دیوارها را صورت گری کرده اند چنانچه استادان ماهر در (و) حیران بمانند و عمارات اطراف
برین قیاس ، و درین خانه چرخی گردانی مثل آنکه در قمجو ( دیده ) شده اما این را ( و الصواب :
ازان ) بسیار متکلف و بزرگتر ، همچنان کوچ کردند و چارپنج فرسنگ میراند تا روز هشتم (٦) ذی الحجه
شبگیر کردند هنوز تاريك بود که بـ «دروازۀ (۷) خان بالق رسیدند . شهری بغایت بزرگ چنانکه
هر دیواری يك فرسنگ بود که چار فرسنگ دور آن باشد و بر گرد دیوار ها ( ی ) شهر بسبب آنکه
هنوز عمارت میکردند (۸) صد هزار چوب مخوره (۹) ( ؟ ) که هر يك پنجاه گز بدرده باشد
خوازه (۱۰) ( بسته (۱۱) ) بودند و چون هنوز پگاه بود و دروازه نگشوده بودند ازان برج که عمارت
میکردند ایلچیان را بشهر در آوردند ، و بر در کریاس (۱۲) پاد شاه فرود آمدند و بر در اردو مقدار
هفصد قدم فرش سنگ تراشیده انداخته بود ، چون بکنار فرش رسیدند ایلچیان را فرمودند که
پیاده شوید ، پیاده از روی آن فرش بگذشتند و بر در اردو (۱۳) رسیدند بران طرف درده پیل پنج

(۱) اصل : بمقرنش : ( ۲ ) اصل : تیغه ، اما تیغه : ـ در مطلع السعدين ، كاتر مير اين لفظ را
بمعنی پایه ، بنیان گرفته ، و محتمل نیست که تیغه باشد که مرادف تیپه و بمعنی پشته است ، در مطلع
السعدين بعد لفظ ایستاده جملۀ ذیل را افزوده است « و آن خود نمی نماید و گوئی معلق ایستاده »
(۳) یعنی کر پوه ها و پشته ها ، (٤) قوچقار بمعنی گوسفند شاخ دار است ، ( رساله فضل الله خان ) ،
کاتر میر ( در حواشی این سفر نامه ) نوشته است که قوچقارقوچی است جنگی و وحشی بزرگ که علی الخصوص
در بلادی که بنواح منبع جیحون است یافت میشود ، (۵) اصل : تکهای ، تصحیح از روی مطلع ، تکه
بز نر را گویند ( رساله فضل الله ) اما در هفت قلزم تکه بالفتح نوشته است و گفته که بمعنی بز نر آمده اعم
از بز کوهی وغیر کوهی و بزی را نیز گویند که سر گروه ( و ) پیش رو گلۀ گوسپندان باشد :
(٦) ١٤ دسمبر . (۷) اصل : هنوز ، تصحیح از روی مطلع . (۸) بقول پول ، شهر مذبور
پس از انکه مرکز حکومت به نانکن انتقال یافت ، دوباره اشغال و مسکون گردید (۹) در ص ۱۲
س ۱۳ این لفظ را بحوره نوشته است . (۱۰) چوب بندی که بجهت نقاشی کردن عمارت و یا آئینه
بندی وامثال آن بندند ( از هفت قلزم ) (۱۱) بیاض در اصل ، از روی مطلع نوشته شده . (۱۲) قصر ،
در بار (۱۳) سرا پرده شاهانه یا کاخ شاهی .

۱۲۷


( صفحه ۱۲۸ )
کابل
( شماره اول و دوم )

ازین طرف و پنج ازان طرف ایستاده بودند و خرطومها بر راه داشته ایلچیان از میان خراطیم
پیلان بگذشتند و درون رفتند قریب صدهزار آدمی آن زمان را که هنوز روشن
نشده بود بر در سرای (۱) پادشاه بودند چون از در اوّل در آمدند مسافتی (۲)
مقدار سی صد گز در دویست و پنجاه گز بود در پیش آن مسافت کرسی (۳) سی گز بوده باشد
و بر بالای از کرسی ستونهای پنجاه گزی بر پای کرده و عمارت بر بالای (٤) طنبی (٥) ساخته
شصت گز در چهل گز و بعد ازان سه دروازه بود میانهٔ بزرگتر و چپ و راست خورد تر و آن
میانه ممر پادشاه است و هر کس ازان نمی گذرد ( کذا (٦) ) واز ممر چپ وراست گوژ که ( و )
ناقوس نهاده و آویخته و دو (۷) کس منتظر [ تا ] پادشاه کی بتخت بر آید و قریب سی صد هزار
آدمی درین فضا از زن و مرد جمع گشته و قرب دو هزار مفتی ایستاده آواز بم وزیر با هم
ساز کرده و بزبان ختائی و اصول ایشان دعا ( ی ) پادشاه میگویند و قریب [ دو هزار ] دیگر
بودند که هر يك در دست سلاحی داشتند بعضی ناجخ (۸) و بعضی دورباش (۹) و بعضی ژوپین (۱۰)
و بعضی حربه و بعضی خشت (۱۱) فولاد و بعضی تبرزین و بعضی نایزه و بعضی شمشیر و بعضی گرز
وبعضی باد بزن (۱۲) ختائی وبعضی [چتر (۱۳) ] گرد برگرد آن حوالی (١٤) خانهاودرپیش خانها

(۱) قصر (۲) مطلع : فضائی . (۳) مطلع : کوشکی کرسی آن سی گز (٤) مطلع : بالای
آن . (٥) طنابی و طنبی ایوانیکه توی ایوان کلان باشد : سنجر کاشی .

فتاد برف ، بخاری سبك بر افروزیم که وقت صحبت شبهاو گوشهٔ طنبی است (بهار عجم)
حافظ به نیم جو نخرم طاق خانقاه و رباط مرا که مصطبه ایوان و پای خم طنبی ست

در شا لا مار لاهور چون براه امرتسر رود از دروازه کلان داخل می شویم اواین جاها که
درو قدم می نهیم خانه ایست طنبی که صاحب پادشاه نامه ( جلد ۲ ص ۳۱۲ ) در صفتش می نویسد :
عمارت شمالی که آرام گاه اقدس [ یعنی آرام گاه شاه جهان پادشاه ] است . . . . خانه ایست
طنبی بطول ده گز و عرض هفت و در وسط آن حوضی ست منبت کار از سنگ مرمر چهار گز
در چهار ، در بازوی آن دو حجره ، این حوض درین وقت موجود نیست اما تا چند سال پیش
ازین بود ، و این در وازه کلان که حالا موجود است در زمان صاحب پادشاه نامه نبود ، وخانه طنبی
مذکور مدخلی از جانب شمال نداشت ، (٦) مطلع : وبر بالای كوشك پشت دروازه (۷) مطلع :
ده ، (۸) تبر زین ، (۹) نیزه بود که سنان آن را دو شاخه می ساختند ( رجوع کنید به بهار عجم
برای جزئیات مفیده (۱۰) نیزهٔ کوچکی که سر آن دوشاخ باشد ( هفت قلزم ) . (۱۱) خشت : نیزه
كوچك كه دروسط آن حلقه باشد و صیاد دران کرده بسوی دشمن اندازند ( بهار عجم ) اما کاتر
میر بمعنی تیری دارای پیکان چهار پهلوی فولادی نوشته است (۱۲) بادبزن یا پکه چینی (۱۳)
در اصل ندارد، ازروی مطلع نوشته شد . خرگاهی (١٤) مطلع : فضا بجای حوالی .

۱۲۸


از آثار تاریخی کابل
يك ظرف فلزی تاریخی


[BLANK PAGE]


( صفحهٔ ۱۲۹ ) سفر نامهٔ چین ( سال ششم )

صفهای سر پوشیده و ستونهای معظم بر کنار صفها و دیوار خانها مجموع شبکو (۱) ( کذا ) از چوب ، و فرش سنگ تراشیده چنانکه مجموع استادان هر صنعت دران حیران بمانند . القصه چون روشن شد نا گاه آنها که بر بالای كوشك بودند و منتظر که پادشاه کی بتخت بر آید گوز که و دهل و دما مه و سنج و نی و ناقوس فرو کوفتند و آن سه دروازه بکشادند و خلائق درون دویدند ، و قاعدهٔ ایشان چنانست که بدیدن پادشاه دویده روند . چون ازین فضا بفضای دوم رفتند و آن قریب سیصد قدم بود و در برابر کوشکی ازان كوشك اول بعظمت تر و پیش کشاده ، تختی آوردند مقدار چار گز و گرد تخت متل (۲) بلسك خر گاه قسین گرفته از اطلس زرد (۳) مجموع زر نشان ختائی کرده ، باز در ها و سی مرغ و نقوش ختائی . بر بالای تخت کرسی از زر بنهادند و از چپ و راست ختائیان صف کشیده ایستادند ، اول امرای تومان و هزاره و صده قریب (٤) صد هزار و هر یکی در دست تخته مقدار يك گز در چار يك شرع و زهرهٔ آن ندارند که بغیر از ان تخته بجائی نگرند و در عقب ایشان مقدار ( ٥ ) دویست هزار دیگر جیبه پوشان و نیزه داران و بعضی شمشیرهای برهنه در دست ایستاده و صفها راست کردند . و مجموع آن کافران چنان خاموش که گویا هیچ متنفس آنجا نیست و شاه از درون حرم بیرون آمد و نردبانی از نقره آوردند مقدار پنج پایه و بران تخت بنهادند و بر بالای تخت صندلی از زر بنهادند و پادشاه ببالای برآمد و بر صندلی بنشست و پادشاه میانه بالا محاسنی بزرگ و نه كوچك (٦) اما مقدار دویست سیصد موی از میانهٔ محاسن او چنان دراز که بر بالای صند(لی)کی بود سه چهار حلقه زده بود و از چپ و راست تخت دو دختر ماه روی مویها بر میان سر (۷) کرده و گردن و عارض کشاده مروارید های بزرگ خوب در گوش کاغذ و قلم در دست گرفته منتظر که پادشاه چه گوید و چه حکم فرماید ، هر چه آنروز بر زبان پادشاه بگذرد ایشان قلمی کنند ، اگر حکم را تغییر میباید کرد خط بیرون فرستند تا اهل دیوان بران موجب عمل میکنند ، القصه چون پادشاه بر تخت قرار گرفت و از جانب ختائیان صفها کشیده بایستادند از مقابل روی پادشاه این (۸) جماعت ایلچیان را با بندیان دو تا دوش پیش پادشاه بردند اول باز غوری (۹) بندیان پرسیدند (۱۰) و مقدار هفتصد کس بودند بعضی دو شاخه (۱۱) در گردن و بعضی زنجیر و بعضی یکدست بر تخته گرفته و

(۱) مطلع : شبکه ( وشبكه باختلاف نسخ . (۲) مطلع : متك همچو قسین مفهوم چنه بقول کاتر میر عبارت از سایبانی بوده که از پارچهٔ ساتن ساخته و بگردا گرد تخت افراشته شده بود . بلسك سيخ آهنی باشد که سر آن را پهن کرده باشند برای نان از تنور جدا کردن ( هفت قلزم ) وقسین نام موضعی ( ستاین گاس ) ( ۳ ) اصل : زر و بحرور ژیشان . تصحیح از روی مطلع ۰ ( ٤ ) مطلع : افزون از حدود شمار. (٥) اصل : کوچ ، در مطلع بعدش افزوده : نه کوسه ، ( ٦ ) مطلع : گره زده . (۷) اصل : واین (۸) گناه ، جرم ، ذات مظلومیت . (۹) اصل رسید ، تصحیح از روی مطلع . ( ۱۰ ) دوشاخهٔ چوبی را گویند که دو شاخ داشته باشد ، و آن را بر گردن مجرمان و گنه کاران گذارند ( برهان قاطع ) .

۱۲۹


( صیحه ۱۳۰ )
کابل
( شماره اول و دوم )

بعضی پنج و شش را گردنها بر يك تخته دراز بند کرده و سرها از تخته بیرون هر کس حسب مرتبه و قدر گناه ، هر یکی را يك كس موکل که موی آن گناه گار گرفته و منتظر بادشاه که چه حکم فرماید ، بعضی را بزندان فرمود و بعضی را بحکم کشتن و [ در ] مجموع خطای هیچ امیر و داروغه [ را ] حکم کشتن نیست و هر کسی که گناهی کرده گناه او را بر تخته پاره بنوشتند و بر گردن او بستند بزنجیر (۱) و دو شاخه (و) آنچه حد گناه اوست در کیش کنازی ایشان ، و آن گناه گار را روانه خان بالیغ کرد ، اگر یکساله راه است هیچ جای نمی تواند بود تا آنجا رسد القصه چون بندیان رفته ایلچیان را پیش ( بردند ) چنانکه تا به تخت بادشاه مقدار پانزده کس ازان میران که تخته در دست دارند آمد و زانو زد و بخط خطائی احوال ایلچیان را نبشته بر خواند مضمون آنکه از راه دور از پیش حضرت خاقانی خلافت پناهی و فرزندان ایلچیان آمده اند و برای بادشاه تبرکات آورده اند و بپای تخت ( به ) سر زدن آمده اند ، چون شرح تمام بخواند مولنا حاجی یوسف قاضی که از جمله امرای تومان و مقربان بادشاه بود و زبان دان عربی و پارسی و ترکی و مغولی و ختائی و کلچی میان پادشاه (و) ایلچیان ، و از دوازده دیوان یکی تعلق بدو داشت پیش آمد ، با چند نفر مسلمانان زبان دان عربی و پارسی و غیره که تابع او بودند برگرد مسلمانان بایستادند و گفتند که اول دو تا شوید و بعد ازان سر بر زمین نهید سه کرت اما پیشانی بر زمین [ نه] رسانیدند ، بعد ازان مکتوب حضرت اعلی سلطنت شعاری خلد الله ملکه و مکتوب مخدوم و مخدوم زاده عالمیان امیر زاده بایسنقر بها در خلد الله ملکه (۳) در پارچه اطلس زرد پیچیده بدو دست بلند گرفته که قاعده چنان است که هر چه تعلق بجانب بادشاه دارد درزرد می پیچند (٤) مولنای قاضی آمد و آن مکتوب (٥) بستاند و بدست خواجه سرای داد ، (٦) بعد ازان آن پادشاه از تخت فرود آمد و بر صندلی نشست و سه هزار جامه آوردند یکی دگله و توقبا ، واسم او خویشان و فرزندان ایشانرا جامه پوشید ، بعد ازان هفت نفر ایلچیان پیش بردند اول شادی خواجه و کوکچه (۷) بعد ازان سلطان احمد و خواجه غیاث الدین و ارغداق واردوان و تاج بدخشی (۸) و ایشانرا گفتند زانو زنند ، زانو زدند ، بادشاه از ایشان احوال بندگی حضرت سلطنت شعاری خلد الله تعالی ملکه و سلطانه پرسید و بعد ازان پرسید که قرا یوسف (۹) ایلچی میفرستد

(۱) اصل : بخیر ، تصحیح از روی مطلع (۲) بقول ( پو ل ) این درست نیست ، در قانون خطائی فقط حکم قتل باید اولاً در دارالسلطنت در عدالتی خاص تصدیق شود . (۳) در مطلع افزوده : باقی شاهزادگان و امرا را ، ( ٤ ) اصل : پیچید ، مطلع پیچند (٥) مطلع مکاتیب (٦) در مطلع افزوده است ، و بادشاه گرفت و کشود و دید و باز بخواجه سرا داد ، (۷) اصل : کوچکه ، (۸)مطلع : تاج الدین (۹) قرا یوسف از تراکمه قراقوینلو بود و اینها اولاً بجنوب بحیره وان متسلط شده و بعد هنگامی در ارمینیه و آذربایجان بنای حکومت خود نهادند ، جلوس قرا یوسف در حدود سنه ۷۹۰ ه بود ، در یورشهای تیمور بمرات از ملك خود فرارشد و باز آمد و بآلاخر بعد وفات تیمور در سنه ۸۰۷ ه باز به اطمینان برتخت سلطنت نشست و در سنه ۸۲۳ ه مرد ،

۱۳۰


( صفحه ۱۳۱ ) سفر نامه چین ( سال ششم )

و مال می آورد (۱) در جواب گفتند که آری ایلچی و مال میفرستد و دایجان نیز دید ( كذا ) كه ایلچیان او آمده بود و مال آورده ، دیگر پرسید که آنجا نرخ غله گران است یا ارزان ، در جواب گفتند كه غله ارزان است ( و ) نعمت فراوان ، گفت آری چون دل پادشاه با خدای درست است (۲) حق تعالی نیز فراخی نعمت ارزانی داشته ، دیگر گفت که ایلچی می خواهم که نقرایز مند فرستم كه آنجا اسپان خوب باشد ، در راه ایمنی هست ؟ در جواب گفتند که از این ایمنی هست اما اگر حکم شاه رخ سلطان باشد توانند رفت ، گفت آری آنرا دانسته ام گفت بعد ازان كه از راه دور آمده اید بر خیزید و آش بخورید و از آنجا (ی) که ایلچیان را بفضای اول که نشسته بودند بردند و هر کس را يك شیره ( و ) صندلی بنهادند و برهر شیره از نقل وغیره چنانچه پیشتر گفته شده ، چون آش بخوردند ایشانرا بپامی كه از برای ایشان تعین کرده بودند بردند و سلطان شاه و بخشی ملک كه نوکران امیر زاده اعظم مغیث الحق والدین الغ بيك كور كان خلدالله تعالی ملکه (۳) بودند ایشان را در یامخانه نزدیك آن فرود آورده بودند درین یامخانها در هر خانه کیتی بشکاف و بستر و بالش اطلس و كخاو و كفش كمخا در غایت نازکی دوخته و كوشكه (٤) و صندل و منقل (٥) آتش و ده کت دیگر از چپ و راست آنها همه با بستر و بالش اطلس و کمخا و زیلوچها و حصیر های نازك که از طول و عرض پیچیده میشود و نمی شکست ، و هر کس را بدین نسق یکخانه (٦) مقرر کرده و يك دیگ و کاسه و چمچه وشیره ، ( و ) هر روز آن ده کس رايك گوسفند ويك قاز و دو مرغ و هر يك را دو من شرع آرد و يك کاسه بزرگ برنج و دو کاسچه بزرگ اندرون پر حلوا و يك ظرف عسل ( و ) سیر و پیاز و سرکه و نمک و از ترها ( ی ) ملون که در ختهای میباشد و دو (۷) کوزه دراسون و يك طبق نقل و چند خدمتکار چست و چالاك همه صاحب حسن بر دو قدم ایستاده از بام تا شام و ( از ) شام تا بام كه يك لحظه غایب نشوند ، روز دیگر که نهم ذی الحجه - بود که سجين (۸) آمده و سجين (۹) آن ها را میگویند که ایشان را ملازم ایلچیان کرده و در اردوی پاد شاه هر جا که باشد كراق ( ١٠ ) ايلچيان ايشان

(۱) مطلع آورند ( و در بعضی نسخ ، دهد ) ( ۲ ) مطلع را ستست ، (۳) اصل : بودند كه (٤) مطلع : كوشكه و جنيلق ( یا چینلق ) ( ٥ ) مطلع : منقل و جایگاه آتش ، (٦) مطلع : در يك خانه ، (۷) اصل : در تصحیح از روی مطلع ، ( ۸ ) اصل : همچنین ، مطلع : سجين ( و سجين در اکثر نسخ ) اما پول می گوید که لفظ چینی sse-gin است که بمعنی حاجب یا خواجه سرا است و مرادش درین محل رئیس تشریفات سلطنتی است (۹) اصل : سجین گمان میشود که در نسخه اصل این کتاب سجین نوشته بود که مقارب غیر مستوی سجین است ، اما در بعض جاها این لفظ در کتاب محرف شد (۱۰) بظاهر بمعنی ساز و سامان است ، كرك پوستین و پشم را گويند ویراق بمعنی سامان ضروری ست ( چنانچه یراق کردن در صفحه ۳۹ س ۱۲ بمعنی سامان سفر کردن آورده است ) پس گویا معنی تركيب اولاً سامان پوشیدنی ، باشد . و در آئین اکبری کر گیرقخانه بمعنی صندوق خانه و خانه لباس آمده است ) و به تعمیم مطلق ساز و سامان در كتب لغه این لفظ را نیافتم .

۱۳۱


( صفحهٔ ۱۳۲ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )

می سازند چنانکه اینجا شقاول ( ۱ ) ( شقاول ) گویند ایشانرا بیدار کرد که برخیزید که
پادشاه طوی میدهد و از برای هر کس اسپان زین کرده آورده ایلچیان ( را ) سوار کرده پار دوي
پادشاه بردند و ایشان را در کریاس اول بنشاندند ( ۲ ) و ایلچیان را بپای ( ۳ ) تختی که دادگاه
( بود بردند و از بهر پادشاه پنج بار سر بر زمین نهادند و پادشاه از تخت فرود آمد . باز ایلچیان را
بیرون آوردند و فرمودند که از اردو بیرون روید که طوی خواهد بود و خود را سبك سازید که ناگاه
در میان طوی بقضای حاجت محتاج نشوید که آنزمان بیرون نمی توان آمدن ، جماعتی بیرون آمدند
ویرا کنده شدند باز جمع گشتند و درون رفتند و از کریاس اول ، گذشتند و بکریاس دوم که تخت گاه
داد است رسیدند و از انجا گذشته بکریاس سیم در آمدند ، صحنی بغایت کشاده و فرشهای سنك تراشیده
در غایت خوبی و لطافت ، در پیشانی آن عشقی بزرگ که مقدار شصت گز بود ، وروی ( ٤ ) اردو ( و )
آن کوشکهای جانب جنوب میکند ، و در درون طبقتی تختی بعظمت نهاده ( از قد مردی بلند تر و از سه
طرف نردبانهای نقره ) یکی از پیش و دو از چپ وراست ، و دو خواجه سرای ایستاده و بردهان
( ه ) چیزی بسته از مقوی کاغذ تا بن گوش و باز تخت دیگر خود(ر) تر بر بالای آن تخت نهاده
که پادشاه بربالای آن می نشیند که آن مثل صندلی است که بر تخت می نهند اما از صندلی بزرگتر و بسیار
گوشها و متکا دارد و پاهای غریب ، از چپ وراست آن مثل عود سوزی بلند با قبه که بر سر آن
نهاده و آن تخت ( و ) عود سوز و صندل مجموع از چوب (٦) ترا شیده اند و مطلا کرده اند (مولنا قاضی
گفت هشت سالست که این تخت طلا کرده اند درین مدت آن طلا کاری او هیچ خاییده نشده است
و دیگر ستونها و پاها و چو بها که درین عمارت بود مجموع از جوشه (۷) رنگ کرده اند و روغن داده که
قطعاً استادان عراق و خراسان مثل آن رنگ و روغن بکار نمی توانند برد ، وشير ها ( ی ) طعام
و نقل و نفل بپای پیش پادشاه نهاده ، واز چپ و راست تخت داجیان صاحب و جود ترکش و شمشیر بسته
وسپر حائل کرده و در پس پشت سپاهان قاچقهای دراز در دست گرفته و در پس پشت ایشان جماعتی
دیگر شمشیر برهنه در دست گرفته و بر طرف دست چپ که پیش ایشان مرتبه آن زیادت از دست
راست است جای ایلچیان مقرر کرده ، پیش امرا ، و آنکس که تعظیم می کند سه شیره می نهند وازان
فرود تر دو تا يك شيره ، و می باید که دران روز هزار شیره مرتب کرده ( پل ) زیاده پیش مردم
نهاده باشد ، دیگر در برابر تخت پادشاه پیش پنجره (۸) طبقی کور که بزرگ نهاده شخصی بر بالای

(۱) مطالع : شقاول ، صاحب لغات نوائيه می نویسد که شقاول آن کسی ست که ایلچیان را
مصاحب باشد بقول کاتر میر ( در حواشی این سفر نامه )رئيس تشریفات و بحواله تاریخ رشیدی
شقاول را مرادف مهماندار قرار داده ، shaw در فرهنگ ترکی نوشته است که شقاول صاحب
منصبی کبیر است نزد شاهان ایغبای و مغلی و حاکم بر قاضی ها وملا ها (۲)در مطلع افزوده است :
تا روز آنزمان قریب دویست و سیصد هزار آدمی جمع شده بودند چون روز شد آن سه دروازه را کشادند
(۳) مطالع : بپای تخت داد گاه (٤) اصل روی از دوان (٥) اصل دوهانی . (٦) اصل : چپ
تصحیح از روی مطالع ، (۷) اصل : حوشه ، مطالع : جوشه ، ( ۸ ) اصل : لكن ، مطالع : بفركنی
(۹) هرچیزیکه مشبك باشد .

۲۳۲


( صفحه ۱۳۳ )
سفر نامۀ چین
( سال ششم )

صندلی بلند ایستاده و پهلوی او اهل ساز از انواع منتظر و مترصد ، و پیش تخت هفت چتر ، آن هريك
از رنگی ، در غایت تکلف ، و دیگر بیرون طنابی از (۱) چپ و راست مردم جیبا پوش ایستاده قریب
دویست هزار نفر ، واز برابر تخت پادشاه مقدار يك گز ( ۲ ) و ار كه بکمان سخت بند از ند
مثل [ جبلق (۳) ] بزرگی که ده گز باشد [ در ده گز ] يك (٤) دیوار او از اطلس زرد ، و در اندرون
آن آتش پادشاه ترتیب میکنند ( و ) در آسون ، و هرگاه ( ٥ ) بجهت آش پادشاه دراسون
( ٦ ) و نعمتی می آورند ، یکدفعه اهل ساز بنیاد ساز زدن می کنند و آن هفت چتر پادشاه
آن در چرخ می آید و بآن خوردنی روان میشود تا نزدیک تخت ، و آن آش بادر اسون را در
حقه بزرگ نهاده که پایهادارد و سر پوشی از آن جنس بروی می پوشند ، چون ازین جنس استعدادات
مرتب شد ایلچیان برپای ایستاده منتظر دری (۷) از پس تخت که در حرم بود [ و ] پرده بزرگ آویخته
وطنابی (۸) ابریشمین برگوشۀ (۹) آن بسته ازد و طرف ، و سر طناب بدست دو خواجه سرای و میان
طناب بربکرۀ (۱۰) بود که چون طناب بکشیدند آن پرده پیچیده شد بمثل حصیری که در پیچند به مقدار
يك قدم وی [ باین نوع در بازشده ] و پادشاه بیرون آمد و سازها می نواختند چون پادشاه برتخت بنشست [ همه
خاموش شدند و بالای سر پادشاه بده گز بلندی کله بسته بودند چون سایبانهای چارده گزی از اطلس زرد
و چهار از در که باهم در حمله بودند بران پاسه (۱۱) زده ] و [ چون ] قرار گرفت ایلچیانرا نزديك تخت بردند
و فرمودند که سر برزمین نهید ، پنج کرت سر برزمین نهادند پس اشارت کرد که ایشانرا بنشانید هريك
را بجای او پیش شیرها که نهاده بودند بنشاندند و غیر آن که بر شیرها بود ساعت بساعت آنها و گوشتهای بره
و قاز ومرغ و دراسون آوردن گرفتند ، وبازی گران بپازی درآمدند ، اول جماعتی پسران چون [ ماه ]
مثل دختران سرخی و سفیدی برروی مالیده و حلقهای مروارید در گوش کرده و جامهای زربفت ختائی
پوشیده و نخلها و گلها ولالها ( ی ) ملون که از کاغذ رنگین وابریشم بسته بودند بر دست گرفته ( و ) در
(۱۲) سرخلاپید (ه) براصول ختائیان رقص کردن (۱۳) گرفتند بعد ازان دو پسر قریب بسن ده سالگی
بر بالای دو چوب معلقها زدند وانواع بازیها کردند بعد ازان شخصی براستان (١٤) خفته و پای خود
بالا داشت و چند نی بزرگ برکف پای او نهادند و شخصی دیگر اینها را مجموع بدست بگرفت و پسری ده دوازده
ساله آمد و بر بالای اینها رفت و درازی هر نی هفت گز بوده باشد بر سر اینها بانواع بازیها کرد و بآخر يك
[ يك ] نی می انداخت تا يك نی بماند ، بر سر آن يك نی معلقها زد و بازیها [ کرد ] بعد ازان حرکات غریب
تا گاه از سر آن نی خطاشد چنانکه همه گفتند که افتاد ، آن شخصی که خفته بودونی برکف پای او بود برجست
(۱) اصل : است از (۲) گژنوعی از تیر است که بدان بازی کنند واین قسم تیراندازی را گژاند ازی
گویند ( ۳ ) بیاض در اصل ، این لفظ که معنی اش معلوم نشد در بعضی نسخ مطلع جينلق و در بعضی
دیگر جنبلق نوشته ، ( ٤ ) در مطلع ندارد ( ٥ ) اصل : نیرگاه ، تصحیح از روی مطلع ( ٦ ) اصل :
و دراسون (۷) اصل که دری ، ( ۸ ) ر یسمان ( ٩ ) اصل : آن گوشه ، ( ۱۰ ) اصل : بگره ، تصحیح
از ر و ی مطلع ( ۱۱ ) نقش و نگار ـ چاپ( ١٢ ) اصل : در سرحدادند ، مطلع : برسر خلانیده ، (۱۳)
اصل : کردند ، ( ١٤ ) یعنی ستلقی شده ، راستان ضد کژان است ( هفت قلزم ) .

۱۳۳


( صفحه ١٣٤) کابل (شماره اول و دوم )
و اورا درهوا بکرفت ، دیگر جماعتی گویند كان واهل ساز پهلوی یکدیگر، شخصی یاتوغن نواخت و دوازده
مقام اصل نموده برخلاف اصول و آهنگ ختائیان ، وشخصی دیگر پیه ( ۱ ) مثل آن ، ودیگر ی موسیقار
و [ باز هم ازینها یکی یک دست برموسیقارو ] یکدست برپینه وصاحب پیه یکدست برپینه و یکدست انگشت
بر ثقبهای ( ۲ ) نی که برد هان دیگر یست ، و صاحب نی دهان برنی وچار [ یا ]ره بردست ، مجموع
بر اصو ل که هیچ یک خـارج نه کردند ، و این مجلس تا آخر نمـاز پیشین برداشت و پـاد شـا ه هم
در مجلس باز ( ی ) گرا نرا انعام فرمود تا چا و (۳) آورد ند و نقد بدیشان د ا د ، و پاد شـاه
بر خاست (٤) و بحرم در آمد و ایلچیانرا اجازت شد ، و در میان صحن آن بارگاه چند هزار جانور
پرنده مثل زاغ و زغن و خاد و فاخته و قمری و مو سـچه میو ها ( ٥ ) و ریز هـا که افتا د ه بو د
می ربود ند و هیچ از آدمی نمی رمید ند و چون شب میشود هم بران درختان میان سرای میآرامیدند
و آنرا کسی مزاحم نمی شد ، ا لقصه این ایلچیان از هشتم ذی الحجه سنه ( ٦ ) اثنی [ اثنتین ]
و عشرین و ثما نما ة تا [ اوا ئل ] جمادی الاول سنه ثلاث و عشرین و ثما نماة که مدت پنج ما ه با شد
درین شهر بودند و هر روز علفه که د ر روز او ل مقرر کردند بتمام و کمال بدیشان رسید و بیر و ن
آن چند ین کرت ایشا نرا طویها داد ند و ترتیبها کرد و در هر کرت که طوی شد بازیگران از (۷)
نوعی دیگر این طوی دیگر و تکلفات ز یاده از مقدم ، فی ا لجمله روز دیگر که عید ا ضحی بو د
[ و] درین شهرخان بالق پادشاه ازبرای مسلمانان مسجدی ساخته است ایلچیان و جمعی مسلما نان که
دران شهر بود ند در ( ٨ ) [ ا ن ] مسجد رفتند ونماز عید گذارد ند و بعد از دوروز د یگر باز
ایلچیان را طوی دادند و هر باریکی را طوی میدادند عظمت خود را پیشترو بنوعی دیگر ایلچیان [ را ]
مسعود وبازی گران بانواع دیگر بازی گری میکردند وحقه بازی ها (ی) غریب . در هفدهم ذی الحجه
جماعتی گناهگارانرا بسیا ست گاه فرستادند و قاعدۀ کافر ان ختائی در دفتر های ایشان نبشته ا ست که
ز بهر هر گناهی چه نوع (۹) عقوبت کنند بعضی ( را ) گردن میزنند و بعضی ر ا از داری آ ویز ند
و بعضی را پاره پاره میکنند ، چون حکم شد که یکی را بعذاب ( قتل (۱۰) کنند) قدری آهك در سر

(۱) اصل : بیشه ( درین موضع وجاهای دیگر بسه بسه) ، مطلع بینه و ( پنیه ) (۲) اصل بثقهای .
(۳) چاو پارچه کاغذ بود که نام و لقب پادشاهان چین بران نقش میکردند و خلق آن دیار بجای تنگه
طلا و نقره صرف می نمودند ( تاریخ فرشته منقول د ر تعليقات كاثر مير) و هم كـاتر میر گفته که چاو
كـا غذ زر است که از قشر درخت تو ت ساخته میشد ، يا نك نوت یا پول كـا غذی . ( ٤ ) اصل
ومیوه ها (٥) اصل : خواست ( ٦ ) این سهو یست از مصنف ، ازانکه رفتن ایلچیان از هرات به ٦
ذیقعده سنه ٨٢٢ ه بود ( س ٢ ) ورسیدن ایشان به خان بالق به ٨ ذی الحجه سنه ٨٢٣ه (س٢١)
نه ٨٢٢ ه که درینجا (وبه تتبع زبده درمطلع السعدین نیز نوشته است ٠ (٧) مطلع : نوعی دیگر بهتر
از پیشتر بازی ها کردند ، شاید در اصل ، بازی گری از نوعی دیگر ازین طوی دیگر » بوده باشد،
(٨) اصل : از (٩) تفصیل انواع عقوبات را صاحب مطلع مرفوع القلم كرده ، و مضمون ص ٣٣ س
٢ تا ص ٣٤ س ٧ را ندارد ، تصحیح درین سطور قیاسی ست (١٠) بیاض در اصل بقدر د و سه لفظ
وبعدش لفظ او آ نچه محدود بقوسین است از روی حدس و تخمین افزوده شد .
١٣٤


( صفحة ١٣٥ )
سفر نامۀ چین
( سال ششم )

ایشان میمالند تا مویشان بال [ بال ؟ ] شود بعد ازان گرد سرش بکارد (۱) ببريدند و پوست سرش بر مثال کله پوشی (۲) از سرش در ربود ، بعد ازان آن پارۀ آهك بر آن سر پوست کنده ریختند و بعد ازان بر دار (۳) می بندند از سه موضع اول از گردن دیگر از میان دیگر از ساق پای ، و دستها از پس پشت بسته ، و جلادان روی بروی می ایستند و اگر صد کس را حکم کشتن شود البته صد جلاد ایشان را بکشتند و رسم نیست که جلاد دو کس را بکشد ، و بعد ازان ( که ) همچنين بسته است جلاد کاردی و قلابی در دست دارد و بقلاب از روی سينۀ ایشان گوشت بر میگیرد و بکارد میبرد مقدار يك روی ناخن تمام روی سینۀ او (٤) پلنگ رنگ کردار از چوبی درشت ( که ) مثل سوهانی ساخته اند بدو دست محکم بر روی سينۀ ایشان میمالند چنانکه خون ناب روان می شود ، بعد ازان دیگ آب جوشان کرده اند ( و ) آفتابۀ آب جوشان شخصی دیگر بران جراحتها می ریزد و دیگر جارو یی در دست آنرا می شوید و آن کافران نعره می زنند و بعضی خاموش اند و تحمل می کنند ، و چون این عمل کردند و جراحتها را بآب گرم تازه تر ساختند دو کارد پیش شانۀ او فرو بردند و سیخی آهن سرخ کرده کارد برمی کنند و بجای آن سيخ آهن تافته فرومیبرند تا آن سوراخها (٥) داغ می شود وبعد ازان بر می کشند و فمی مسین که گلاب بدان در شیشه ریزند ناثرۀ آنرا بموضع سیخ نهادند و آب جوشان در وی می ریزند چندانکه از آب جوشان گوشت سرخ ایشان سفید میشود ، چون عملها کردند و هنوز نمرده بود باز بنیاد بریدن (٦) می کنند ، القصه تا آخر روز آن شخص را بدین نوع عذاب میدهند واگرمی خواهند که عذابش زیاده باشد تا بده روز بدین نوع نگاه میدارند ، و بعد ازين عذا بهاچون مرد شکمش بازمی کنند و مجموع آلات بیرون کرد وقبر غه (۷) جدا جدا گردن گرفتند و هر فیرغه که جدا کرد کبار دمثل قصابان در دهان میکردند تا تمامت استخوان ریزه ریزه کردند و پس ازان عرابه آوردند و آن مردار بها بران بار کردند در بیرون شهر مغاکی است آنجا می اندازند .

و در باب گناهکار احتیاط کنند چنا نچه باد شاه را دوازده دیوانست (۸) اگر شخصی بگناهی متهم [ شد ] میباید که بهرد وازده دیوان گناه برو ثابت شود و خصمان اورا باو مجادله فرمایند چنانکه مثلاً اگر در یازده دیوان گناه بروثابت شده است و در دیوان آخرین ثابت نشد آن شخص را امید خلاص هست (٩) ، اگر حجتی پیدا کرد که بدان سبب شخصی که در شش ماه (٥) راه زیاده یا کمتر است حاضر میباید کرد تاتحقیق شود اورا نمیکشند (١٠) و در حبس نگاه میدارند وبطلب آن شخصی

(۱) اصل : بكارند ببريدند (۲) کلاه (۳) اصل برادر ، ( ٤ ) تصحیح قیاسی است ، پلنگ رنگ کردار که جلدش چون پلنگ نقطها از رنگ دیگر داشته باشد ، (۷) اصل : ساوخها . (٥) اصل : بردیدن ، (٦) قبرغه ـ پهلو (۷) دیوان عدالت . ( ٨ ) پيول میگوید : شك نیست که مصنف درین بارۀ اشتباه کرده است ، (٩) مطلع : مساهه (١٠) اصل : کشتند .

۲۱۹۳۰


( صفحه ١٣٦ )
کابل
( شماره اول و دوم )

میفرستند تا اوباید و حجت کنند و بعد از ان قضیه بآخر رسانند و بسیار گناهکار در حبس ایشان میمیرد ،
و هر کس که مرد تا حکم باد شاه نشود در خاك نمی توانند کرد .
و در روز بیست (۱) و سیم محرم مذکور نبشته بود که آنروز بغایت سرد بار دوی باد شاه رفتند
بسیاری ختائیان که بودند و بندیان که از شهرها ( ی ) دور آمده بودند مجموع از سرما مرده و بر در
کریاس پادشاه و بر در ره گذر ها افتاده و مرده و اسبان پای بر ایشان می نهادند و می گذشت ،
و شخصی روایت کرد که آنجا اندرون شهرست و پناه است ، در بیرون شهر قریب یك تومان ( ۲ )
آدمی از دی بازان سر ما مرده اند و مثل سگ که در ولایت اسلام مرده باشد و در کوچه ها
زیر پای آوردند آن کافران از ان خوار تر افتاده بودند ، و بندیان پادشا با دوشاخه و زنجیر بر دست
و پای همچنان چنگ (۳) شده بودند ( و ) با خاك شدند ،
در سابع عشرین محرم مذکور مولينا قاضی کسی پیش ایلچیان فرستاد که فردا سر سال نو ست
و پادشاه به اردوی نو می آید و قولی پادشاه است که هیچ کس دستار و جامه و طاقیه و موزه سفید
نپوشد ، و رسم ایشان آنست که لباس سفید در تعزیه می پوشند ، و در شب بیست و هشتم هنوز
نیم شب بود که سجین (٤) آمد و ایلچیان را بیدا کرد و سوار ساخت و باردوی بردند و آن عمارتی
عالی بود که بعد از نوزده سال تمام شده بود و آن شب در چنان شهر معظم هر کس در خانه و
دکان خود چنان فنار (٥) و شمع و چراغ افروخته بودند که گفتی مگر آفتاب بر امده است
چنانکه مثلا اگر سوزنی بیفتادی پیدا شدی و آن شب زهر سرما شکسته بود مردم [ را ]
باردوی نو (٦) در آوردند ، و از مجموع ختای و چین ما چین ( ۷ ) و قلماق (۸) و تبت و قامل
و قرا خوجه و چورچه ( ٩ ) و دریا بار ر سائر ولایات که نام آن معلوم نیست صد هزار آدمی
در ان اردوی بودند و پادشاه امرای ولایات خود را طوی میداد ، ایلچیان را در بیرون تخت(١٠) گاه
شیرها نهادند و امرای خود را در درون بارگاه و تخت گاه خود نشانده بود و هم چنان غلبه دویست هزار آدمی
شمشیر و گرز و ناچخ و ژوبین و دور باش و حربه و تبر زین و آلات حرب در دست گرفته ، قريب يك
دو هزار آدمی باد بیزن ختائی در دست گرفته ملون و منقش ، هر یك برابر سپری ، و بر دوش
نهاده ، و بازی گران و پسران رقص میکردند بطریقهای غیر مکرر و بخلعتهای و تاجها لباسهای

(۱) ۲۳ ر محرم سنه ٨٢٤ھ = ٢٨ ر جنوری سنه ١٤٢١ع ، (۲) ده هزار (۳) شل ، خمیده
(٤) اصل : همچین سخن ، مطلع : سجين ( و سحين ) ، رجوع کنید به حاشیه ص ۲۷ ، (٥) اصل
قتار ، تصحیح ، فنار ( فانوس کاغذی ) ها وا (٦) اصل ، بود ، تصحیح از روی مطلع ، ( ۷ ) اصل
کاجین ، تصحیح از روی مطلع ( نسخه کرانیت کالج ) (۸) اصل : فلماق ، تصحیح از روی
مطلع ( نسخه مذکوره ) ( ٩ ) یول در نقشه ايشيا كه در جلد اول کتاب خود شامل کرده است
بلاد چورچه را در مانچوریا نشان داده است ، و در حاشیه ص ٢٦٧ گفته است که ایشان اجداد ما نچو های
این زمان بودند ، (۱۰) اصل : نخو کأة ، تصحیح از روی مطلع ( نسخه مذ کوره )

٣٦


( صفحه ۱۳۷ )
سفر نامه چین
( سال ششم )

خود راست کرده که شرح آن در وصف نگنجد و صفت آن عمارت مقدور بیان نیست ، فی الجمله از
در بار گاه تادر بیرون یکهزار و نهصد و بیست و پنج قدم بود ودر درون حرم خود کسی را راه
نبود ، از چپ و راست عمارت در عمارت و سرا در سرا و باغ در باغ و مجموع فرش سنگ تراشیده
(۱) که از خاک چینی پخته اند که مطلقاً جو هر او بسنگ می میماند و مقدار دو بیست یا سیصد
گزطول وعرض ، و هر حوالی که بودسنگ فرش مقدار موئی کج( ۲) شده و ( نه ) پیچیده که کسی
گوید بقلم جدول کشیده اند ، و سنگ تراشیدها ( به ) ازدر و سیمرغ ختای منبت و منقر (۲)
مثل یشم تراشی که آدمی دران حیران می شد ، سنگ تراشی و درود گری و گلکاری و نقاشی
و کاشی (۳) تراشی در مجموع این بلاد هیچ کس ( چون ایشان ) نمی توان کرد مگر (٤) استادان این
بلاد بینند تا با ورکنند وانصاف دهند ، فی الجمله درنیمروز این طوی آخر شد و هر کس بوتاق خو درفتند ،
و در نهم (ه) صفر سحر گاه اسبان آوردند و ایلچیان را پیش بردند و هشت روز بود که
پاد شاه از حرم بیرون رفته (۶) بود و در بیرون شهر خانه سبزی ساخته بود و دران خا نه هیچ
صورت وهیچ بت نبود و پادشاه را عادت بود که هر سال آن چند روز حیوانی نمی خورد و پیش حرم نمی رفت
و کس را پیش خود نمی گذاشت و میگفت که خدای آسمان را عبادت میکنم و بعبادت خود مشغول بود ،
القصه آنروز بازگشته بود و بحرم می آمد و بسیار تجمل وعظمت ولشکر وخدم همراه بود پیلان آرایش کرده
پیش می بردند و محفه (۷) مدور مطلا بردوش گرفته بودند ، علمهای سیاه و سرخ وزرد وسبز و زنگاری
منقش بصورت آفتاب و ماه و ستاره گان وکوه ودریا وخطوط ختای در پس و پیش او ، دیگر نیزه داران
وشمشیر (و) تا بیغ و ژوپین و دورباش وحربه وگرز وشمشیر و تبرزین وجوگانها با زلف دراز و باد بیزن
ختائی و چتر میر (د) نه ، و پنج محفه دیگر آرایش کرده مجموع مطلا بردوش مردم ، و سازها که شرح آن
نمی توان داد بسیار ، ومقدار از پنجهزار (۸) نفرآدمی از پس و پیش پادشاه میرفتند که یکی پیش و یکی
پس بی قاعده زهره نداشتند که بروند ، وکس را زهره نبود که آواز برآرد چنانکه گوئی هیچ متتفس
نیست بجز آوازسازهای ختائیان که دعای پادشاه میگفتند ، چون پادشاه بحرم بیرون رفت بازگشتند و هرکس
بوتاق خود رفتند .
دیگردران ایام رسم ایشان چنانست که شب چراغ میگویند ، هفت شبانه روز ، دراندرون کریاس پادشاه
کوهی از چوب میسازند و روی چوب بشاخ سرو می پوشند چنانکه گوئی کوهی از زمرد است و صدهزار چراغ
تعبیه کرده اند وچند هزار آدمی از مقوی کاغذ ساخته ورنگ چهره وجامه چنا نکه ازدور بآدمی میماند
وریسما نها بران چراغها تعبیه کرده اند وموشکها از نفط ساخته که چون يك چراغ را بر افروختند موشك
بر آن ریسمانهادویدن (۹) گرفت و بهرچراغی که رسیدند روشن شد چنانکه به يك نفس آن چندان چراغها (كه)
از بالای کوه تا پایان (۱۰) هست روشن میشود ، در شهر نیز بردرخانهاودکانها چراغ بسیاری افروزند ودران
(۱) در مطلع بعدش افزوده، وخشت تراشیده (۲) پوشیده شده (۳) مطالع : کاشی کاری (٤) مطلع
اگر (ه) ۹ صفر سنه ٨٢٤ ه ۱۳ فبروی سنه ١٤٢١ع (٦) مطلع : نرفته (۷) اصل انخفه در مطلع
مثل متن (۸) مطلع پنجاه هزار (۹) اصل ، وبدويدن (١٠)اصل : بان ماه ، تصحیح از روی مطلع ،

۱۴۷


( صفحه ۱۳۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )

هفت روز هر کس هر گناه که می کنند برو نمی گیرند و پادشاه بسیار بخشش میکند و کسانی که با قی
دیوان دارند و بندیان زندان همه را آزاد می کند .
و دران سال منجمان چنان حکم کرده بودند که آتشی پیدا خواهد شد که خانهای پا د شاه را
ازان ضرر رسد بدان سبب شب چراغ [ نه ] ساخته بود اما امرای ختائی بدان وعده شب چراغ
جمع شده بودند و ایشان را طوی داد و انعام فرمود .
در روز یکشنبه سیزدهم سجنلن (۱) آمدند و مجموع ایلچیان را پیش پادشاه بردند و در کریاس
اول نشاند و مجموع خلایق که از هر دیار آمده بودند صد هزار (۲) زیادت جمع گشتند و در کو شك
اول تخت مرصع نهادند و درهای كوشك کشادند و پادشاه بر تخت نشست و مقدار صد هزار آدمی
در پای تخت زانو زدند و سر بر زمین نهادند و بعد ازان بنشستند و نظاره می کردند که تخت دیگر
آوردند بلند (۳) ودرییش روی پادشاه نهادند وسه كس بر بالای تخت بر آمدند و حکمی و یرلیغی
که از پادشاه شنیده بود دو کس آن پرلیغ را نگاه داشتند و یکی بآواز بلند برخواند چنانچه مجموع
خلایق شنیدند اما بزبان ختائی بود و مردم ما فهم نمیکردند و مضمون آن حکم این بود که دهم
این ماه سر سال بود و شب چراغ بود و مجموع بندیان و گناهکاران و آن (٤) کسانیکه باقی دیوان
داشتند بخشیدیم مگر کسی که خون کرده بود و ایلچی تا سه سال به هیچ دیار نرود ، و ز و نقل
( ٥ ) احکام بهر دیار فرستادند ، چون ( ٦ ) آن حکم خوانده شد بجهت تعظیم حکم پاد شاه
چتری آوردند وبرسر احکام داشتند وبر چوبی که آن چوبرا درزر گرفته بودند وحلقه بران بود وطنابی
ابریشمین زرد بران حلقه ، آن (۷) حكم را ازان بالا فرو گذاشتند وچتر بر بالای آن فر و می آید ، و
در پای كوشك مجموع سازها بادهل و دمامه میزدند در فرود آمدن (۸) حكم و دو محفه معللا آماده
بود ، چون آن حكم فرود آمد در يك محفه نهادند و يك محفه از پیش دوان روان شد و مجموع
سازها همراه او و خلایق بیرون آمدند ، از اردو آن حکم آوردند تا بدان یامی که ایلچیان
بودند تا ازانجا نقل احکام بهر دیار فرستند ، اما پادشاه چون از كوشك فرود آمد مجموع ايلچيان
را طلب کرد و طوی داد تا نیمروز ، چون طوی آخر شد هر کس بطرفی رفتند .
در غرة (٩) ربیع الاول ایلچیان را طلب داشتند و پادشاه فرموده تا ده شانقار (۱۰) حاضر کردند
و گفت شانقار بکسی نمیدهم که اسپ خوب برای من ( نه ) آورده است و بكنايت وصريح ازین نوع
سخن گفت آخر ازین ده شانقار سه بسلطانشاه ایلچی مخدوم زاده عالمیان الغ بیگ کور کان و
سه بسلطان احمد که ایلچی شاهزاده بایسنغر بها در خلد ملکه بود و سه دیگر بشادی خواجه که ایلچی

(۱) اصل : سخنان ، مطلع سجنین ( و سجین و سجینیان با ختلاف نسخ (۲) مطلع : زیادت
از صد هزار ، ( ٣ ) اصل و بلند ( ٤ ) اصل : انکسانيك که ( ٥ ) در مطلع ندارد ، ( ٦ ) اصل :
حکم بود چون (۷) اصل : حاکم ، تصحیح از روی مطلع . (۸) اصل آمدند (٩) یكم ربیع الاول
سنه ٨٢٤ هـ - ٦ مارچ سنه ١٤٢١ ع ( ١٠ ) شاه ، رجوع کنید به حاشیه یول (Yule)

۱۳۸