صفحه ( ٥٧ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۰ )

بايك لحن مذهبی سخن میراند . انتشار ديانت مقدسة اسلام در درهای دشوار گذار کندهارای شمالی نیز درهمان قرنهای ۸ ، ۹ هجری بکلی تعمیم یافت .
ظهور دولت هوتكية قندهار در اوایل قرن ۱۸ مسیحی تأثیری در وضعیات کندهاریانه نمود ، چونکه مساعی وهمم دولت مذکوره فقط مصروف مسایل ممالك غربي وتسخير مملكت فارس بود . اما نادر شاه تركمان بعد از سقوط دولت هوتکیه در همان قرن کندهـار ارا بغرض فتح هند با مشکلات زیادی عبور نمود ، و چندین بار در حدود خورد کابل و ننگهار و خيبر و پشاور معروض هجوم های شدید اهالى وحتی دوچار سوء قصد افراد گردید. تشكيلات قوية دولت ابدالية قندهار ، بعد از چندین قرن اختلافات داخله و تجاوزات خارجه را برطرف ، و مملكت افغانستان را بتوحید اداره موفق ساخت ، و منجمله کندهـارا بصفت عمده ترین ولایات افغانستان قد علم نموده بعد از کمی کا بل سمت پایه تختی امپراطوری افغانستان را کسب کرد . این اهمیت سیاسی کندهـارا تانصف اول قرن ۱۹ مسیحی برقرار بوده وبعدها رو بانحطاط رفت .
در سال ۱۸۰۹ مسیحی اولین سفارت دولت انگلیز در پشاور شرفیاب حضور شه شجاع شده ، ومعاهده نخستین بین دولتین امضا شد . در سالهای ٣٤ - ١٢٤٤ قمری بواسطة فتور خاندان احمدشاهی و مشغولیت داخلی برادران وزیر فتح خان رنجيت سنگهه اتك را تا کشمیر بهمان تفصیلی که در مجله ۹ گفتیم اشغال نمود، و در ٤٩ - ١٢٥٠ قمرى = ١٨٣٤ مسیحی پشاور و نواحی آن را استیلا کرد اما ژنرال اویتا بل در سنه ١٨٤٨ مسیحی این ولایت را ضمیمه حدود هند انگلیزی نمود . معاهدة لاهور ( ۱۸۳۹ مسیحی ) تمام حصص اتك ، پشاور ، یوسف زی، هشت نگر را تا حد خیبر باولایت کشمیر ارکندهـارا مجزا نمود ، محاربات اولین افغان وانگلیز در سالهای ٣٩ - ٤٠ - ١٨٤٢ مسیحی آغاز نمود ؛ وتلفات تاریخی


صفحه (٥٨)
سال اول - مجله كابل
شماره (١٠)

باردو های منهزم برتیائی در ولایت گندهارا وارد شد . (١٨٤٢ مسيحی) در بلوای عام هندوستان پشاور مخزن قوا بود ، سرجان انگلیز لازم دید برای حفظ حصص باقیمانده شمالی ، پشاور را بدولت افغانستان واگذار نمايد ، ولى اتفاقات نگذاشت . حرب دويمين افغان و انگلیز نیز بدواً در ولایت گند هارا شروع گرديد ، ومعاهده گندمك (١٨٧٩) دره خيبر را تا کنار شرقی لندی کوتل از گندهارا جدا نمود ، در سپتمبر ١٨٧٩ مسيحی سفارت انگلیز در کابل مصادف بهمان حادثه تاریخی گردیده و متعاقباً شهر بالاحصار کابل در معرض عتاب حکومت انگلیز واقع گردید و بعد از ان مطابق معاهده ۱۸۹۳ مسيحی وحد بخشی دیورند علاقه ای سوات ، باجور از گندهارا منتزع گرديد ، وحاليا امرای مقتدر آن مناطق مستقله از قبيل نواب دير ، پادشاه سوات بعنوان امرای دوستدار مجاور انگلیس امرار عمر مینمایند . حرب سومين افغان و انگلیز در سال ۱۹۱۹ مسیحی هم از همه جهات زود تر در ولایت گندهارا مشتعل گرديد ، و اهالی شجاعت زاید الوصفی در دفاع وطن از خود بروز داد .
و الحاصل ولايت گندهارا یکی از منابع قدیمترین نژاد بخنانه و دارای افتخارات يك تمدن تاريخی افغانستان بوده ، از حیث پولتيك و اقتصاد از مهمترين ولايات او بشمار میرود .


صفحه ( ٥٩ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره ( ١٠ )

تشكر
ازجناب اديب فاضل آقای سردار عبدالعزيز خان بسمل ديروز و حيرت
كنونی مديرخارجۀ هرات و جناب شجاعت مآب عبداللطيف خان قوماندان عسكری
سمت شمالی و جناب ميرزا سخی داد خان مكتوب نويس حكومت غوری كه از
طريق قدرشناسی بعالم عرفان و ادبيات وطن اين انجمن را باهداء بعض كتب
نفيسه ويك ماه معاش خودرا بطور اعانه ممنون وابراز عواطف صمیمانه فرموده
اند ، انجمن ادبی بوسيلۀ اين مختصر از ذوات عالی شان تشكر نموده ازدیاد
امثال لايق شان را در وطن ازخدا تمنا مینماید .

ياد آوری و پيشنهاد
آقایان طلبه مدارس ، اهل ذوق و سایر محترمینیکه بنويسندگی وشاعری
شهرتی ندارند هر گاه بطور اظهار فضل وارائه نمودن نمونه های آثار منظوم
و منثور خويش در موضوعات مختلفی ازقبیل ، اخلاقیات ، اجتماعیات ، تاریخ ،
فكاهيات ، ودیگر حصص مختلفه علوم ادب آثار ومقالاتی باين انجمن بفرستند
انجمن ادبی بطور مسابقه آثار شانرا حکمیت کرده برای حايزين نمرۀ اول و
دو مكافاتاً يكساله مجله كابل را باشتراك مجانی تقديم خواهد نمود وضمناً در
صورت برجسته گی وخوبی آثار مذكوره يك شئی نفیسی ازقبیل ، تصاویر
مناظر بدیعه یاظروف وغیره اضافه خواهد شد .


صفحۀ ( ٦٠ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٧ )

غلط نامه مجله دهم

صفحه ـ سطر ـ ( غلط ) ( صحيح )

۲ ١٦ Elepnessifs Depressifs
» ١٩ Eneruewt Enervement
٣ ١ Cenethepq Cenesthesique
» ١١ Enotion Emotion
٤ ١١ Réflisce Reflexe
» ١٦ از احضار از آن احضار
٥ ١٤ بحرکتی محرکتی
٦ ٨ Inclinussion Incliaison
٧ ١ Affectivite ( تاثرات ، تألمات )
( افکتويته )
» ٣ Activite Activite
( تمام احشای عمومیۀ داخليه ) ( فعاليت ، زندگی )


از مناظر پل درونه جلال آباد
مطبعه عمومی


[BLANK PAGE]


یاد آوری

حضراتی که باشتراک سال دوم مجله کابل متمایل باشند قبل از اختتام سال اول بایستی
ورقه اشتراک ورسید معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات
سال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسید . دفتر انجمن ادبی


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسی
کوهستانی وطن را در نظر دارد .
هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك
نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات و اصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی
که مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده و بین نویسنده گان فعلی معمول
و متعارف نباشد ترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكراً برسم یاد گار
بر علاوه اظهار قدر شناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .


شمارهٔ یازدهم
مجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراک سالانه
کابل ١٢ افغانی
ولایات داخلیه ١٤ "
خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبهٔ معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ باشند رایگان
سائر طلبهٔ معارف وطن نصف قیمت
٢٧ ذیحجه هـ ق = ١٥ حمل ١٣١١ هـ ش = ٤ اپریل ١٩٣٢ میلادی


فهرست مندرجات

نمره مضمون نویسنده صفحه
۱ : دین فطریست غلام جیلانی خان اعظمی ۱ الی ٦
۲ : شهریار شاعر سرور گویا ۷ « ۹
۳ : گوثه وصدمین سال فوت او عبدالملك خان ۱۰ « ١٤
٤ : احتیاجات عصری جناب مستغنی ١٤ « ۲۳
٥ : قضایای اجتماعی در اطراف مدنیت ترجمه محمد بشیر خان ۲۳ « ۲۸
٦ : فضلای فراموش شده عبد الله خان افغان نویس ۲۸ « ۳۱
۷ : پادشاه فیلسوف اقتباس از دانشکده ۳۲ « ۳۳
۸ : عفت زبان اعظمی ٣٤ « ۳۷
۹ : دیانت و تهذیب اخلاق محمد کریم خان قاضی زاده ۳۷ « ٤٣
۱۰ : افغانستان ونگاهی بتاریخ آن میر غلام محمد خان غبار ٤٤ « ٦١
۱۱ : تقدیر و تشکر انجمن ادبی ٦١
۱۲ : تصاویر ٤


« مقبرۀ شهنشاه معروف افغان احمد شاه بابای بزرگ ، در شهر قندهار که اينك
مجدداً از طرف بلدیه قندهار ترمیم و تزئین میشود . »


صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره : ( ۱۱ )

آدرس
محل اداره : جاده ارگ
انجمن ادبی مجله کابل
عنوان تلگرافی : کابل انجمن
مخابرات : با انجمن
اشتراك
کابل : ۱۲ افغانی
ولایات داخله = ۱۴ «
« خارجه = نیم پوند
انگلیسی
طلبه معارف نصف قیمت

مجله ایست ماهوار : علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
۱۵ حمل ۱۳۱۱ هـ ش = ۴ اپریل ۱۹۳۲ م

بقلم غلام جیلانی خان ( اعظمی )
دین فطریست

طوریکه در عالم حیات اغذیه ، احساس حب ، بغض ، تجمل ، دیگر شهوات
و خواهشات متعلق بیکی از امور مادی یا معنوی فطری انسان است ، حس
پرستش و تدین نیز جبلی و فطری انسان بوده و نوع بشر خلقتاً مفطور باین
کیفیت مقدس می باشند .
عقول نارسای ما به طوریکه فهمیده نمیتواند انسان چرا حسن و جمال ، نغمه های
دلکش و نواهای خوب ، صنعت بدیع وغیره را دوست میدارد ؛ همچنان
نمیتواند از روی کدام قاعده ریاضی یا فلسفی این عقده را حل کند که چرا
پرستش و علاقه داشتن بدیانت اسباب خشنودی و تسکین روح و قلب انسان میشود ؟
عقل محدود بشر نه تنها درینمورد بلکه در بسی مطالب عمده هستند که هنوز
از رسیده گی عاجز مانده وضعف خودش را در احاطه بکم و کیف این عالم


صفحه ( ٢ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ١١ )

بزرگ و پر اسرار خدائی تسلیم و اعتراف می نماید .
وقتا که انسان از روی انصاف و تعقل محدودیت و عجز امور عقلانی خویش را
قناعت حاصل نمود ؛ میتواند بکمال صداقت و فروتنی بمقام بلند تدین و پرستش
تقدیس و تسلیم نماید که دین محبوب فطری ماست .
مسئله عقیده بدیانت و حس شریف پرستش از ان کیفیات بزرگ و قدیمیست
که وجود آنرا با پیدایش نوع بشر میتوان توان ادعا نمود ! چه تاریخ ادوار
حیات امم هيچيك قوم و دسته را از طبقات بشریت عاری از وجود این حس
شریف نشان داده نمیتواند ! ولی تنها اینقدر بوده است که طرق این تجسس
و اصول این پرستش در طبقات بشری مختلف و متباین بوده و هر قوم در اثر تحريك
و آرزوی همان احساس مقدس فطری بمقصد حصول وصال محبوب و مطلوب
روحی خویش بقدر عقول و مفکوره شان در راه های مختلفی پویان گردیده
و متوسل بيك چيزی شده و آنرا نقش قدم محبوب حقیقی دانسته سرنیاز و
عبودیت مقابل آن منکسر ساخته اند .
مثلاً : قومی اجرام فلکی و برخی عوامل زمین و بعضی قوت و جبروت و
دسته بت ها و هياکل مصنوعی و غیره را پرستیده اند . بقول شاعر شرقی :
گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد ، مطلوب توئی کعبه و بت خانه بهانه .
هرگاه ما در طبقات وحشيه و جاهل يا صنوف ممتازه وعاقل انسان ها نظر میکنیم
می بینیم یکی با وجود فقدان عقل و دليل تراشی و دیگری با وجود خورده بینی
و منطق عقلی هردو بيك اراده غیبی و احساس غیر اختیاری بطرف دین و پرستش
پویان بوده اند : طبقه اول بدون تفکر و تعقل وصنف ثانی از خسته گی وضعف
عقل و مفکوره بآستانه مقدس دین سرعجز وانكسار سوده وهردو بلا اختيار جبهه
عبودیت و تسلیم درین مقام مقدس سوده اند البته معترف میشویم که این کیفیت


صفحه ( ٣ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۱۱ )

مقدس آتش فیروزا نیست که در اعماق روح ما تابیده و حرارت آن ما را بلا اراده درین راه غیر مفهوم می کشاند و ما بایستی ندانیم برای چه میرویم ؟ و بکجا منتهی و متصادف خواهیم شد ؟
این حس شریف و خصلت بزرگ که جز حس فطری انسان تا امروز دیگر تعبیری از طرف عقلا و فلاسفه بزرگ نیافته البته بایستی ما مطابق مفکوره و فیصله دانایان مذهبی خویش آنرا تعقیب و تقدیس نمائیم ! چه یکی از محققین اسلامی میفرماید :
دین و ایمان را بود دل جایگاه
وندران جز حق کسی را راه نیست
دین و ایمان رشته از مهر اوست
کس نسازد قطع کردن غیر دوست
محققین و مطلعین اسلامی بفلسفه تدین قطع دارند که روح انسان خلقتاً از امر وجلوه از جمال الهی وقطره از فیضان بحر بی کرانه وحدت خدائیست ! لذا اگر ما عقل وافکار خویش را از ذلت وسرگردانی وارهانیده ومعترف میشویم که این عالم بزرگ خلقت را مدبری واین مخلوق را خالق و آفریده کاریست ! آنگاه بسهولت میتوانیم عظمت مقام روحانی خویش را فهمیده و این هیجان و تشنه گی روح خود را بوصال محبوب ومطلوبی که مبداء ومنشأ این روح عالی ماست مرتبط دانسته وحس پرستش را يك کیفیت فطری یعنی یکی از خواص فطری روح خود خواهیم شمرد یعنی روح ما مجبور است بنقطه مرکز اصلیه خویش تمایل داشته باشد ! هر گاه ما ماهیت و کیفیات خصوصی روح خویش را عقلاً و منطقاً فهمیده نتوانیم جای تفکر و دلتنگی نیست ! زیرا عقل و حواس ما در پرتو اشعه تابناك این کیفیت مقدس مثل شیشه چراغ الکتریکی بیش نخواهد بود ! پس نباید این کیفیت مقدس یعنی روح آنقدر شیء غیر مبهم باشد که عقل ما یعنی این آله اجرای مقاصد روح آن عامل بزرگ متبوع خود را


صفحه (٤) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)

بشناسد!

پس در صورتیکه عقل ما انصافاً از معرفت روح باید عجز داشته باشد
طبیعی است که از عشق و خصوصیات روح که یکی از آنها حس پرستش و علاقه
باندین است عاجز و بی خبر می ماند.

یکی از متصوفین اسلامی میفرماید: همین روح بزرگ که در مسند
وجود ما حکمرانی می نماید ناشی از پرتو ذات احدیست که بمشیت و اراده
بالغه وی درین قالب مادی داخل شده و انوار تابنا کش اعماق و زوایای تیره
و نجس ما را مشعشع و متحرک ساخته است تا ما در تاثیر قوانین خلقت و احکام
الهی بوظائف حیاتی و مخلوقیت خویش قیام کرده واجبات بشری را ایفا نمائیم.
ولی اگر این روح مقدس یادی از مبداء و منشاء خویش می نماید طبعاً يك هيجان
و طپایشی می نماید که عقل و حواس ما از درك آمال وی عاجز است صرف ما
اینقدر می توانیم که بوسیله پرستش و توجه بساحه معظم کبریائی قدری وی را
متسلی و آرام سازیم.

یعنی آنچه درین مطلب عقل و محسوسات ما خدمت و کشفیاتی میتوانند اینست
که روح ما ما را بيك حركت و اراده غير شعوری بعشق پرستش و تدين بيك عالم
غیب و بلندتر از محسوسات ما وادار می کند.

وقتا که آتش مقدس دین و اشعه تابناک پرستش در کانون سینه ما مشتعل
میشود می بینم عقل و ادراك ما از فهم این کیفیت عاطل و بیگانه مانده و ما واله
و مجذوب بکیفیتی میشویم که لذت آن را بهيچ يك وسیله شرح داده نمیتوانیم.

علمای روح شناس کنونی میگویند روح ما عظمت می پرستد ، عشق بالدین
یکی از خصائص روحی بوده و حل این معما وابسته بمعرفت ماهیت روح
خواهد بود!


صفحه ( ٥ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ۱۱ )

تاريخ نشان ميدهد ! قبل از بعثت انبیای کرام هم در بشريت حس تدين و
عشق پرستش موجود بوده ولی اين عشق وعلاقه بقدر رشد عقلی انسان ها
بمرور زمان تكامل كرده انسان را از پرستش اصنام بمحبت خالق انام رسانده
است ولی محرك ومربی در راه این عشق مقدس یكی بوده است .
گواه بزرگ این مقصد همانا واقعات امم آشوری و اعراب قبل الاسلام است كه
می خواستند آتش افروخته قلوب خود شانرا بآب زلال پرستش سرد وتسكين
كنند ولی از نارسائی هوش دست طلب بدامان بت ها و هيا كل خود ساخته
خويش زده طرق آن سر چشمهٔ فيضان حقيقی را نميدا نستند ؛ تا در پرتو فضل
ورحمت الهی استعداد بزرگ وضمير عالی حضرت خلیل الرحمن و محمد (ص)
آخر الزمان بنور خلعت نبوت منور وروشن شده ، وبوسيلهٔ آن هاديان طرق
توحيد انسانهايمذكور مطلوب و محبوب خویش را شناختند .
امروز در نتيجهٔ انتشار علوم و فنون و تكامل ملكات عقلی و روحی این
فلسفه بتدريج در تمام روی زمين منتشر وقبول خواهد شد كه دين محصول ایمان
است و ايمان يك امر وجدانی و يك رابطهٔ قلبی است كه ميان فرد بشر و
آفريدگار او حاصل ميشود و هیچ فرد ديگر حق مداخله بدان امر ندا شته
و هيچيك قوهٔ قاهره بقطع كردن آن را بطه قادر نیست . مدتيست در ممالك
متمدن مغربی این فکر منتشر شده ميرود وروز بروز بنفوذ و انتشار خود می
افزايد كه دين فطری بشر است و بشريت بحكم این رابطه محكم وباطن خويش
طبعاً باین جاذبه مقدس تسليم شده و آخراً این فکر ممالك مشرقی را هم استيلا
كرده رفته رفته دين از بغض ودشمنی اشخاص نجات يافته ومقام قدسی خودرا
بلا استثنا در اعماق روحها ودلها احراز خواهد نمود !
يعنی طوريكه فطری بودن دين را ديانت حقهٔ اسلام تثبيت می نماید ( فطرت الله


صفحه (٦)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)

التی فطر الناس عليها) فرموده حضرت مخبر صم صادق است امروز در جهان تمدن طرفداران این عقیده نیز ظاهر شده میروند؟ در نتیجه میگوئیم خوشا بحال اقوامیکه مثل ملت دیندار ما این عشق مقدس را از طریق مستقیم و معقول اسلامیت از سالیان متمادیست که دریافته و زمینه وصال محبوب حقیقی را با اساس های زیبا و درخشنده شریعت کبرای اسلامی نصب العین خویش قرار داده اند .
پس میگوئیم ای ملت محبوب این طریق مقدسی که شما را نسبت بهمه گم گشته گان راه وصال زود تر بمنزل مقصود و نقطه مطلوب میرساند آنرا ذیقیمت بدانید! و آنچه از عوامل جهل و اوهام غبار تاریکی را در مقابل خط مشی شما می خواهد حایل سازد آنرا با چراغ شریعت و نور احکامات قرآنی محو و نابود کرده براه مقصود تان بشتابید! و دران ضمیر اقدسیکه تخم عشق حق و حقیقت را کاشته اید آنرا بخاشاک و اجزای مضره بغض، نفاق، حسد، کینه، والحاصل مطالب خلاف اخلاق مغشوش و مکدر نسازید! تا ثمرات پاك و مقدس و مطلوبیکه در نظر دارید بار آورده و بوصال محبوب خود نایل گردید.


صفحه ( 7 ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( 11 )

بقلم سرور گویا

شهریار شاعر

قیمت هر شاعری را از روی محیط زندگانی و عوارض طبیعی آن محیط باید
شناخت در ملت های ضعیف و مغلوب شعرای حماسی حکم سیمرغ و عنقا دارند
ولی در ملت های غالب و فاتح که روح سلحشوری در نهاد آنها بخشش قدرت است
قهراً شعرای آن ملت طبع حماسی داشته و شعر آنها دارای همان روح و همان
صفات بارزۀ ملیست که میتوان آئینه روحیات و زندگانی آن ملت نامید پس به
همین نسبت اگر نگارنده گان سیر و کاوش کنندگان ادبی ما در ادبیات افغانی
ودان وسفاین شعرای فخور و نامدار ملی آن يك سير عميقانه نموده زحمت تحقيق
و تدقیق را برخویش هموار نمایند آنوقت حقیقت حال را درك كرده و برای
خود ادبیات شاندار و آبرومندی را قایل خواهند شد و رنج های فراوان « مستر
جوزف وراورنی » را که بغرض تحقیق و تفحص از دور دست ترین نقاط عالم
سفر نموده واز دامان جبال وسينۀ كوهساران وسياه خانه های قبایل چادرنشین
کوچی افغان مقصود و مطلوب خود را که تدوین تاریخ ادبیات افغانی و شناختن
روحیات افغانها از روی آثار واشعار شعرای ملی آن باشد ، تقدیر خواهند نمود .
شاید تا امروز غالب هموطنان ما از قیمت آثار واشعار وسوانح زندگی شعرای
بزرگ و نامدار افغانی بی خبر بوده و برعکس آن در بزرگترین پایتخت های عالم
چندین مرتبه سفاین اشعار ، خوشحال ، حمید ، رحمان ، شیدا ، سلیم ، نوروز وغیره
طبع گردیده است . در تحت همان تاثیرات محیطی و كوایف روحی و استعداد طبیعی
این مملکت است که حتی سلاطین نامدار و كشور كشایان معظم اين مملكت


صفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )

قریحۀ ادبی و ذوق شاعرانه داشته و از خود دیوان های منظوم و سفاین اشعار بیاد گار گذاشته و گذشته اند . و از ان جمله است شاهنشاه بزرگ افغانیان اعلیحضرت احمد شاه کبیر که در پرورش آن محیط زندگانی او اندك قصوری نورزیده از یکطرف واجد روح سلحشوری و کشور کشائی و از سوی دیگر مالك افكار عالی وقابليت اداری وجهانبانی بوده و با این همه صفات عديده قريحۀ نفیس شعر و شاعری را نیز داشته و در لسان افغانی در سلك ادبای طراز اول آن قرار گرفته است و تنها این شهریار هوشمند است که شرافت شمشیر و فضیلت قلم را دريك ميزان معتدل محافظه نموده و روزگار با افتخاری را بداشتن این دو فضایل عالیه سپری کرده است اينك از حسن اتفاقات درین روز ها دیوانی از ان شهریار بزرگ بدست ما افتاده و مطالعه آن ما را مسرور نمود دیوان مذكور طولاً ١٤ سانتي متر و عرضاً ١٠ سانتی متر است جلد آن چرم نسواری و شیرازۀ آن قبتان وطنی که سابقاً بافتن آن در کار گاههای وطن معمول بود . رنگ حواشی کاغذ آن زرد چينائي ومتن آن طلا کوب و اصل آن خان بالغ خوقندی بخط زیبای نیمه درشت نستعلیق از سر تا پا يك دست نوشته شده است که اندك تفاوتی محسوس نمیشود و ابیات مندرجه آن دارای سه قسمت است قسمت اول قصايد وقسمت ۲ غزليات وقسمت ۳ مخمسات ورباعيات كه عده تمام اشعار آن ( ۳ ) هزار فرد است و در مقاطع ابیات گه احمد و گاهی احمد شاه تخلص میکند و درینجا محض برای تيمن يك غزل آبدار او را انتخاب نمودیم باری اگر وقت مساعدت کرد البته در آتیه قریبی دیوان این پادشاه بزرگ بطبع خواهد رسید .


صفحه (۹) سال اول – مجله کابل شماره (۱۱)
غزل

نن بیا همی د گلزار په شنداره ځم چه لیاره سره خوښ همکناره ځم
توری سترگی سره لبانو شنه خالونه ستاد لب به می و مست و مستانه ځم
مست درخت د چندن زلفی ښهماردی رقیبان که غایښ چیچی سر بریده ځم
هله لاند تر هاتی اوس نی مهوت یم چه دا فتح می روزی شوه نن ښکاره ځم
چه رقیب د رقیبانو خدای فنا کړ به ټولی دښو یارانو هموا ره ځم
چه بر کړی می خدای لاس برقیبانو ترو به زه دهند بر لور په نماشه ځم
چه د هند د ملکو فتح می روزی شوه نور ایران لره پتوغ به نغاره ځم
بردا کړی دادی خدای نشی پښیمان ترتسکین می ایران لاند شاهانه ځم
معشوق دایران ډیر ترکی شوخ خدای چه را کی ترکی هندته دوباره ځم
زه تسخیر دولایت دخدای په داد کړم به مدد د حبیب هره خواه تازه ځم
چه ځما د ولایت فتح روزی شوه ترو بځه دیار لنا زه کنا ره ځم

زاحد دنیا فانی گڼم چه نښته
د نیا فا نه لا یمان بسره ځم


صفحه ( ۱۰ ) سال اول - مجلۀ کابل شماره ( ۱۱ )

بقلم عبد الملك خان
گوئته وصدمین سال فوت او

روزی که چمن سر سبز ودمن رنگین است ، گل می جوشد و بلبل می خروشد،
باران الم بوستان ادب وادبیات المانرا پژمرده ، وسحاب ماتم آسمان شعر و
شاعری ایشان را تیره می سازد .
دوم حمل روزی که از طلیعه درخشان آن جهانرا منور وتابان می بینیم ،
تاریخچۀ ادبیات المان خاتمه حیات ادیب محترمی را چون گوئته به پیشگاه اولادهای
بافضل ومعرفت خویش تذکار می نماید . ملت المان يك عشق پاك وعاطفه بی آلایش
نسبت باین مرد فاضل خود دارد که البته اخلاف آن نیز این علاقۀ شیرین را
حفظ و صیانت خواهند کرد ؛ چه رشحات قلم این ادیب زبر دست نخلستان
ادبیات المانرا سیراب وشاداب گردانید .
حقیقتاً گوئته یکی از نابغه های ادبی دنیاست که درقرن هژدهم مانند آفتابی
طلوع وتاسالیان دراز ملل حیهٔ اروپا را مرهون احساسات ادبی و فلسفی خود
نمود . انصافاً اگرنظری به سوانح وشاهکارهای زندگانی این مرد برجسته
انداخته شود لایق تقدیر ، و مقام بلند این ادیب دانشمند بآرأ عموم مظهر
تمجید است .
يوهان و كفکنگ گوئته Y. W. Gaethe در ٢٨ اوکست ١٧٤٩ به فرانك
فورت ماین (یکی از شهرهای جرمنی ) تولد گردید مادر آن کاتارينا اليزابت وپدراو
يوهان کسپار ، گوئته که از مشاغل رسمی سبك‌دوش وملقب به مشاور قيصر
بود، شاعر والدين محترم خودرا بارث معنوی که از ايشان برده تشكر نمـوده
می گويد :-


صفحۀ (۱۱) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ (۱۱)

از پدر خود وقار و نموی زندگانی و از مادر خود طبيعت سرشار و ذوق
حكايه گوئی دارم . وقتيكه فرانك فورت در اثنای جنگ هفت ساله از فرانسویها
تسخير گرديد خانۀ پدری خود گوثه را يك نفر منصبدار فرانسوی «گراف
توران » اشغال نمود ، دراين وقت برای طفل احساسات جديدی عائد می شود
چه توران دوستدار صنعت و شايق ادبیات و ازاين رهگذر دراطراف خود رسامها
ودراما نويسان مشهور فرانسه را گرد می آرد و گوثه دراين وقت خود را
بمطالعۀ درام‌های شعرای معروف فرانسوی وقوانین درامانويسی ايشان مصروف
ميسازد . علاوه برآن این سالهای جنگ يك معلومات بسیطی برای گوثه
جوان نسبت به تناسبات سیاسی آلمان نيز دست ميدهد .
درس وتعليم اورا شخص پدرش کفیل است و دراين وقت گوثه يك قسم
رومان را به هفت زبان : ـ یونانی ، لاتينی ، فرانسوی ، انگلیس ، ايطاليائی ،
جرمنی و یہودی تأليف مى كند واثرات شعرای جرمنی را نيز مدققانه می خواند
مخصوصاً مسیح كلپ شتك را پسند وبه سبك او غزليات واشعار می نویسد .
پس ازينكه گوثه ، براثر تعليم وتربيۀ والدین خود نمو وبأتناسبات خوبی اكتساب
فهم و ذکاوت كرده به سن ١٦ سالگی ( ۱۷۶٥ ) در دارالفنون ليبزيك داخل
وپاس پدر خود در دائرۀ محصلين حقوق شامل شد . تحصيل حقوق به مذاق
گوثه موافقت نكرده و همچنین به فلسه رغبت پيدا نكرد توجه اورا علم اخلاق
وعادات جلب نمود و علاوه بر آن براثر همان احساسات طفلی كه دراو بوديعت
گذاشته شده بود صنائع نفيسه را بحضور « آدم اويزر » مدیر مدرسه صنائع لیپزيك
تحصيل كرد .
در ليبزيك شاعر جوان برای اولين تجربه دراما نويسی خود طبیعت عاشق را
در ١٧٦٧ مجرمين متحد را در ۱۷۶۸ نوشت تمايلات طبیعی ادیب را در كمند


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )

عشق دختر جوانی اما تارينا انداخته واو را به عروج مراتب ادبی راهبر گرديد .
١٧٦٨ گوئته بواسطه مرض سختی که برای او عايد شد از لايزيك عازم
فرانك فورت شد تا در خانه پدری صحت خود را اعاده نمايد .
پس از مدت زيادی که از چنگ مرض مهلك نجات می‌يابد در بهار ۱۷۷۰
عازم شتراس بور گ می‌گردد تا در آنجا فرموده پدر خود را بجا آورده
تحصيل حقوق را تکمیل نماید . درین موقع باز گوئته درضمن تحصیل حقوق
به طب و طبيعيات ميلان می‌كند ( بلی این تمايلات گوئته را یکی از مردان
نامی علمای طبیعت میگرداند . )
گوئته در این مدت رابطه مخصوصی با «هردر» شاعر فاضل جرمنی پیدا میکند
و می گوید که از مناسبات دوستانه هردر و افکار و اخلاق او متشکر است . پس
از اینکه گوئته تحصیل حقوق خود را تکمیل و درجه داکتری را احصال میکند
در بهار ۱۷۷۲ مدت ٤ ماه در محكمه قضاء حکومتی کار و از آنجا واپس بطرف
فرانك فورت عودت می‌نماید . بجز از سفرهای کم و کوتاه الی ١٧٧٥ در مولد
و مسکن ارثی خود می‌ماند ، این جا است که طبع سرشار گوئته چون سیلاب ،
حوضه شعر و شاعری المان را ما لا مال ميسازد و بر دسته اشعار و درامهای
قيمتدار او می‌افزاید . نوشتن وقائع و سوانح گوئته تفصيلاً کتابی است که
خود او بنام «شعر و حقيقت از حيات من » در ۱۸۱۱ تحریر کرده است .
مجملاً آثار و گزا رشات شاعر : ــ
درین وقت يك درام معروف او که سانحه حيات يك جوان را در قرن ١٦
نشان میدهد و مجموعه مکتوبهای که بنام دردهای ورتر جوان ناميده است
تحریر میشود . گوئته در ١٧٧٥ وارد ويمار و از آنجا پس از مدت کمی برتبه
وزارت مائل می‌گردد . این دوره نیز شاهکارهای زیاد او را نشان میدهد .


صفحه ( ۱۳ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شمارهٔ ( ۱۱ )

پس از چندی این مرد فعال را بارهای گران وظائف رسمی ، تحریرات ادبی ،
مواد علمی چون كان شناسی ، جراحی ، طبيعات ، حيوانات ، نباتات خسته
ساخته باعث زحمت میگردد ولو اینکه به موسیقی و رسامی و نقاشی نيز مصروف بود ،
مگر تفجر باطنی او را آرام ساخته نمیتوانست . پس تصمیم سفر ايطاليه را
مینماید و روم ، سی سل و ناپل را گردش نموده به ۱۷۸۸ پس به ویمار عودت میکند
و مشاهدات خود را بنام سفر ايطاليه شيرازه بند می سازد .
درسنه ۱۷۷۹ گوته و شیلر در مدرسه کارل برای اولین دفعه ملاقات
می کنند . گوته با شيلر يك صميميت معنوی پرورده بود گفته می توانیم که
گوته وشيلر چون دو برادر ويا دو ستارهٔ درخشان بودند که در آسمان ادبیات
جرمنی میدرخشیدند . شیلر پس از مراجعهٔ فلسفه به ادبیات برای گوته
مینویسد : ـ شاعر یگانه انسان حقیقی است وبهترین فیلسوف تنها يك كاريكاتور
است در مقابل آن گوته به شخص خود جهان را به صورت عادی آن معاینه کرده
تحریر و در اثرات خود با کمال بی آلایشی تصویر می نمود در حاليكه شيلر يك
ادیب ایدآل پرست بود .
گوته در ۱۸۰۵ از فوت ادیب معاصر و دوست جوان خود متأثر می گردد
و خامهٔ رسای او به صحایف نوشته جاتش می افزاید در سفر ايطاليه ، وسفر
سومین سویس ، محاصرهٔ مانیس را در ۱۸۰۹ برشتهٔ تحریر می کشد .
گوته در اثنای جنگ های ناپليون والمان به تحصیل زبان عربی وفارسی
مشغول میشود و يك مجموعهٔ ابیات خود را بنام « دیوان شرق وغرب » یادگار
میگذارد ، و به نسبت استقلال جرمن درام Epiménides Ernachen
را تکمیل و در ۳۰ مارچ ۱۸۱۵ در برلین برای نمایش تقدیم کرد ، درین اواخر
شاعر ( گوته ) با مساعيات زیادی خدمات صحيح خود را بوطن ارائه میدهد و
لحظهٔ آرام نمیشود . در ۱۸۳۲ در سال ۸۲ حیات خود Faust فاوست همان


صفحة (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (١١)

اثری را که المانها بعد از انجیل اولین کتاب معتبر دنیا میدانند بعد از دورهٔ
٦٠ سال با تمام رسانید ، و در ۲۲ مارچ ۱۸۳۲ درویمار بعد از مرض کوتاهی
دنیا را وداع گفت . اطاق کار و حجرهٔ فوت او بهمان صورت اولی باقی است
مگر دیگر حصهٔ عمارت پر و مملو از آثار و اسباب اوست که بنام موزیم گوته
حفظ گردیده و ازان مرد نامی یاد می کنند .
ملت المان این نابغهٔ بزرگ و مرد تاریخی خودرا با کمال محبت و صمیمیت
استقبال و بنام او در دنیای مدنیت افتخار مینمایند و از آنجا است که به مناسبت
صدمین سال فوت ادیب المان ترانه های آتشین آن در فضای مملکت انعکاس
و روزنامه ها ، مجله ها و عموماً عالم مطبوعات مقالات خودهارا چون برگ سبز
در دسته های گل پیچیده بر مزار شاعر محبوب نثار می کنند . ( ما هم بنام يك
نفر ادیب ازویاد میکنیم . )

اثر طبع جناب مستغنی
احتیاجات عصری

دلا سر نه پیچی ز آداب هستی بشر را ضروراست اسباب هستی
جهان است تعبیری از خواب هستی جگوید کسی آه در باب هستی
توان تا باین رشته پابند بودن
بکوشش توان شاد و خرسند بودن
بهستی توان کرد اظهار کوشش بود فرض هستی نفس وار کوشش
بود زندگانی و بسیار کوشش حیات ترا هست در کار کوشش
حیات است بی کار همرنگ مردن
چنین زندگانی بود ننگ مردن


صفحه (١٥)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (١١)

هستی هر انکس که بیکار گردد
بود گر عزیز جهان خوار گردد
اگر منصرف شخص ارکار گردد
گر اقبال دارد که ادبار گردد

ندیدم کسی را که از کار مرده
ولیکن بود مرد بیکار مرده

گرت زندگی نیست بهتر ز مردم
تو خود را مپندار دیگر ز مردم
بعلم ار نباشی نکوتر ز مردم
دگر خویش را هیچ مشمر ز مردم

رهائی نباشد ز حاجات هستی
توئی وهمین احتیاجات هستی

شب و روز با زندگی کار داری
زکارش چرا وقت بیکار داری
به هستی اگر غفلت اظهار داری
درو گر ز سعی و عمل عار داری

حرامت بود خوردن نان هستی
به بیکاریت نیست امکان هستی

بهر قوم باشد سزاوار غیرت
کند سر فرازت مهر کار غیرت
نمیترسد از سهل ودشوار غیرت
به کاهی نسنجیده کهسار غیرت

بغیرت مهمی که یك فرد سازد
بقر آن گر آنرا دوصد مرد سارد

نداری مگر غیرت افغان نه تو؟
بهمت کم از قوم جاپان نه تو
بخلقت باین قوم یکسان نه تو ؟
که میگوید از نسل انسان نه تو

بصنعت چرا همچو جاپان نباشی
چو جاپان چرا محو عرفان نباشی


صفحه (١٦)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)

بعرفان گرت اندکی هوش بودی
بحرف كمالت اگر گوش بودی
چو امروز اگر در هنر دوش بودی
با قوام دنیا هم آغوش بودی
بعلم و معارف زدو ران گذشتی
ازین داشتی سبقت از آن گذشتی
بهر پیشه کادمی پیش گیرد
نصاب عمل اندران پیش گیرد
دران خویش را سبقت اندیش گیرد
اگر صید عنقاست از خویش گیرد
اگر فی المثل درد درمان نماید
اگر سر بسر مشکل آسان نماید
به جهد آدمی خاك زر می نماید
شبه را شبیه گهر می نماید
بکوشش روان بحر بر می نماید
بهر چیز سعیش اثر مینماید
كم از هیچ مخلوق مشمار خود را
توان داشتن قدر بسیار خود را
چه بود آنکه او را نه تدبیر کردی
اگر خود بر بزاد تسخیر کر دی
فلك را در اندیشه ات پیر کردی
تو در دانش خویش تاخیر کردی
فلك پيش قدرت زمین می نماید
ملك سجده ات را کمین می نماید
ممدان عاجز از هیچ کردار خودرا
شناس اینقدر قدر و مقدار خود را
زخاك اى فلك سیر بر دار خود را
بلندی گزین پست مگذار خود را
ترا جوهری هست پنهان چه داری
نمایان کن آخر نمایان چه داری


صفحه ( ۱۷ )
سال اول - مجله كابل
شماره ( ۱۱ )
كنون كار كن ای وطندار آخر ز ملك و وطن رنج بر دار آخر
ترا شد كنون نوبت كار آخر بسعى و عمل كوش و كر دار آخر
تو بيكار آه ای خرد مند تا كی
بکار کسان محو تا چند تا کی
تو آخر مگر دست کاری نداری ز بیکاریت ننگ و عاری نداری
خرت مانده بیکار باری نداری تو ای سنگ سود اشراری نداری
ز چیزی که اندر وطن کار داری
بگو تا چه چیزای وطندار داری
گرت کار خانه گرت کار باشد چرا در وطن شخص بیکار باشد
زکی اگر کس خبر دار باشد نه افلاس باشد نه ادبار باشد
چو در ملك بسیار شد کار خانه
نخسپد زن و مرد بیکار خانه
ز يك كارخانه كه بنیاد گردد ازو اهل يك شهر دلشاد گردد
زيك خانه صد خانه آباد گردد ز رنج و غمش قوم آزاد گردد
ملازم شود جمع بسیار در وی
شود کارگر خلق بیکار در وی
بکار چرا طبع مائل نداری چرا دست شل پای در گل نداری
چوبيكاريت کار مشکل نداری نخواهد دلت كار يا دل نداری
اگر کارت ای قوم و ملت نباشد
جز ادبارت از کنج عزلت نباشد


صفحهٔ (۱۸) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (۱۱)

نمائید شرکت بهر کار باهم زکم کم شود جمع بسیار باهم
شوید از سر راستی یار باهم برانید از ملک ادبار باهم
چه کاری خود از دست يك فرد خیزد
که از يك سواره کجا گرد خیزد
بهم جمع شد افراد و لشکر نماید صحایف شود جمع و دفتر نماید
چو کل دسته گردید خوشتر نماید که شرکت بهر کار بهتر نماید
نه يك خوشه عاقل بخرمن گزیند
نه دانا بيك جمع يك تن گزیند
به تنها نمائی چنین کارناکی بیاران نگردی مددگار ناکی
نکوشی بی سود بسیار ناکی نشینی بدینسان زیان کار ناکی
به تنها نمائی چه از کار حاصل
که تنها نمایند بسیار حاصل
گر این خانه را خلق معمار گردد بشرکت معین و مددگار گردد
بهمت بهم یاورو یار گردد همین گلبنی چند گلزار گردد
چو افراد یکجا شد انبوه باشد
چو شد سنگها سر بسر کوه باشد
بهر وقت نیکو بود کار شرکت منافع کند پیش تجار شرکت
که دایم بود گرم بازار شرکت الهی شود قوم معمار شرکت
پی کار سازند بنیاد خانه
کزیین خانه میگردد آباد خانه


صفحة ( ۱۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۱ )

اگر ملتی کار خانه ندارد زن و مرد راحت بخانه ندارد
تمتع ز کار زمانه ندارد از کار غفلت بهانه ندارد
هزاران چنین خانه بنیاد بهتر
چنین خانه ای خانه آباد بهتر

بشرکت قطاری چو سیار گردد بهر کار ملت مدد گار گردد
سفر فارغ از رنج رفتار گردد دلت بیغم از اسپ رهوار گردد
بسرعت بهر سوی رفتن نماید
وطن خالی از دزد و رهزن نماید

اگر شرکت راه آهن نمائی وطن امن از دست دشمن نمائی
بهر گوشه دلخواه رفتن نمائی زهر گلشنی گل بدامن نمائی
کند شهری آباد در هر ستیشن
کزو میتوان مایۀ جان خریدن

ازین رهبرت ای برادر چگویم ازین قاصد مفت کشور چگویم
ازین بحر پوینده در بر چگویم چگویم ازین مرغ بی پر چگویم
هران ملك كاين برق جولان ندارد
یقین است کاندر بدن جان ندارد

ز ریلت نکوتر تجارت نباشد تجارت چنین بی خسارت نباشد
متاع ترا بیم غارت نباشد سزد گرجزاین هیچ کارت نباشد
تماشای هر بقعه هردم نمائی
بخانه درون سیر عالم نمائی


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)

نه سیر ترا رنج و آزار در پی
نه پای ترا زحمت خار در پی
نه سهل ترا فکر دشوار در پی
نه از رهزنت سوء رفتار در پی
محالی نگر خواب و رفتن توانی
تو در عین رفتار خفتن توانی

ز کابل برد زود تا قندهارات
چه اسرار در وی شود آشکارات
نماید بعین خزان نو بهارت
چه گویم ز اوصاف حسن قطارت
کند قوم و مات ازو کام حاصل
ازو میکند مملکت نام حاصل

بسرعت چو سیر پیاپی نماید
بيك روز يك ساله ره طی نماید
سحر مشهد و دیگرت ری نماید
کسی سیر زینسان کجا کی نماید
برفتار چون سرعت آهنگ گردد
جهان پیش جولان او تنگ گردد

ز افغان متاعی بایران فرو شد
پی درد هر ملك درمان فرو شد
گران هر چه باشد بارزان فرو شد
جهان هر چه دارد بدکان فرو شد
ازو میتوان آنچه بهتر خریدن
دات هر چه خواهد میسر خریدن

بصحرا روان شهر همراه دارد
ندارد چه چیز آنچه دلخواه دارد
گدا اندرو مسکن شاه دارد
دات هر چه خواهد از و خواه دارد
جهان هر چه دارد از و کم ندارد
ندارد همين يك ندا رم ندارد


صفحه (۲۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

زقحط و غلا کشور آزاد سازد دل جمع غمدیده را شاد سازد
وطن را بهر گونه آباد سازد تمدن بهر گوشه بنیاد سازد
بپای خری سیر و رفتار تاکی
بود انتظارت بخر کار تاکی
بهر گوشه مملکت تار خواهم قطاری بهر سوی سیار خواهم
نه از خارج این برق رفتار خواهم که از شرکت ملت این کار خواهم
بود زندگی آنقدر آرزویم
که ریل وطن بگذرد رو برویم
وطن خواهد امروز سامان عصری بلی درد عصری و در مان عصری
جهان سر نه پیچد ز فرمان عصری ضرور است گشتن ز باندان عصری
که هر عصر دارد تقاضای دیگر
بهر فصل باب است کالای دیگر
زخاک وطن نیست گلزار بهتر وطن از برای وطندار بهتر
نمائی برای وطن کار بهتر وطن پروری از تو بسیار بهتر
چمن را چسان قدر بلبل شناسد
چنان کابلی قدر کابل شناسد
ترا تا بود جای آرام کابل ز سعی تو روشن کند نام کابل
ز علم تو حاصل کند کام کابل کمال تو سازد نکو نام کابل
وطن مر ترا ای وطندار نیکو
بود جای بلبل بگلزار نیکو


صفحه (۲۲) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)

وطن چون وطنخواه بسیار داری سزاوار نازی خریدار داری
ز گلبانگ بلبل اگر عار داری چو من عندلیبی بگلزار داری
وطن را کند نام بردار ملت
گر اقبال بخشد گر ادبار ملت
شود خاص هروقت کاری بمردی سر آید بهر عصر صاحب نبردی
براید بهر ملك يكروز فردی نمایان شود هر زمان اهل دردی
کند قوم ممتاز صاحب تمیزی
بهر مصر هر عصر خیزد عزیزی
حکیمی گهی از دیاری براید یکی فرد از صد هزاری براید
زقومي یکی اهل کاری براید ز گردی گهی شهسواری براید
سرآید بهر عصر كامل عیاری
براید گهی نادری از دیاری
گهی این نماید گهی آن ترقی که المان کند گاه جاپان ترقی
که ایران کند گاه طوران ترقی بنوبت کنند اهل دوران ترقی
بهرکس نصیبی ز دوران رسیده
کنون نوبت قوم افغان رسیده
دگر بس کن این قصه بسیار گفتی تو هر گفتنی را دو صد بار گفتی
زهر چیز گفتی زهر کار گفتی اگر گوش دارد وطن دار گفتی
دگر پیشه گردان شما ر خموشی
نکوتر ز گفتار کار خموشی


صفحۀ ( ۲۳ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )

چه خیزد از ینگونه گفتار گفتن مخاطب کند رنجه بسیار گفتن
چرا گشته آخر ترا کار گفتن چه کار آید اینگونه بیکار گفتن
بعلمت عمل ای نکو کار نیکو
که باشد ز گفتار کردار نیکو
تو هر چند طبع گهر بار داری تو در جی ز در های شهوار داری
تو مرغوب هر طبع گفتار داری تو شیرین تر از قند اشعار داری
تويك لحظه مستغنی از جوش بنشین
زمانی زبان بند و خاموش بنشین

ترجمه از المقتطف مصری
بقلم محمد بشیر خان منشی زاده
قضایای اجتماعی در اطراف مدنيت

مدنيت عبارت از تنظیم و تلفیق اجتماعیات است ، و آن وقتی حاصل می شود که ارتقاء تدریجی یا نسبتی در سیر علوم وفنون وتدبیر مملکتی جاده پیما گردد ؛ مراد ما از سیر تدریجی یا نسبتی این است که سلاسل نسبتى يك بديگر بنوعى انسلاك پذیر باشد که در نظم ونسق آن خللی وارد نیاید ؛ یعنی درجۀ لاحقه بصورتی آغاز شود که بمدارج سابقه ارتباطی داشته گره های متین آنرا استوار گرفته تا از هم گسسته نیا ید ، البته باینطریق اکمال و تکامل مدنی صورت تحلیل انتهائی را ، در برگرفته مؤظف بایفای ارتقاء پذیر اعمال انسانی می گردد .
بی مناسبت نخواهد بود که در سیر این طریق ارتقاء یاد آوری بعضی از حیوانات را که در این راه مدارج ، ایفای وظایف نموده بلکه در مبادی می توان گفت


صفحه ( ٢٤ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ١١ )

اعمالی در راه مدنیت بجا آورده ، و نمونه های امتثال گردیده اند که دانایان این
راه ، از عملیات قابل قدر شان تذکار داشته ، در سیر مدارج از
کار روائیهای آنها تدوینات مسجل گذاشته اند ، مثلاً در راه
معاش و شکار گشت و گذار یعنی تحمل خطرات و مصائب گزکا نرا ،
برای حراست و نگهبانی رمه ها از انواع چراشه بز را تعریف کرده اند ؛
وهكذا در راه مطلوب ازسعی وعمل صف وقطار محارب وتعاضد نوعی مورچگان را
وصف نموده اند ، درصنع ونساجى وجد وجهد زنبور عسل بیانات روشن
داده اند ، حتی در انثیال از حیوانات علیا و تنظیم عایلوی شان و
مثالهای قواه غضب وشهوانی بلکه رشك ( انباق داری ) در تعدد زوجات ،
رقابت وحریفی آنها را نشانداده صدها مثال دروس عملی و امثال حسی را که
برای رحم و رافت در پرورش و تربیه صغار خود ابراز داده اند از مشاهدات .
اینگونه موضوعات عملی بلكه ذرایع مشهودی را در تميزانشان مینمایانند ،
چنانچه علاقه سگ بصاحبش بسا اوضاع اخلاقی نشانداده موجب تمدید اخلاص
وجالب محبت گردیده وفای خودرا شهرت داده است ، همچنان از بعضی شادیها
اعمال شگفت آور وعجیبی بروی کار آمده وحیله های غریبی استنباط نموده اند ؛
ذكاء فیل در ضرب المثل بانسانها آورده میشود . چنانچه بعضی عالمان از این
يك متعذر گردیده نادر بین حیوانات علیا وانسانهای متوحشه ومنحطه از جاده
ترقی فرقی بدهند بحدی که عالمی گفته بعضی از حیوانات مذکور در بعضی
خصايل وكيفيات نسبت بانسانهای موخر الذکر سبقت جسته اند . اما علا وه
برینکه فرق واضح در بين عمل انسان وحيوان موجود است ، نگارنده اعمال
وارادات حيوانات را غریزه کورکورانه دانسته و پیشرفت آنها را بدون کدام
غايه ومقصود فی الذهن میدانند ولی انسان حقیقی درکار گذاری خویش موضوع


صفحه (٢٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)

ونصب العین مدرکی داشته ، بيك غایهٔ ذهنی طی مراحل مرام واکمال ارتقاً می ورزند.

چونکه از عادت نویسندگان متأخرین این است که هر گاه کلمه مدنیت را استعمال مینمایند مقصد شان از مدنیت حاضره است در مقابل وحشت ایام گذشته بشر که هنوز بعضی از انسانهای منحطه در عمق مذاك ادبار آن گرفتار است ، موضوع بحث قرار میدهند ، وحالا نكه وصول انسان باین مدنیت حاضره بعد از گذشتن ادوار خطیر است که تحقیق واستعلام تاحال غير مقدور و بزرگترین اخبار آن از چشم تاریخ بشر پنهان مانده است چنانچه استاد ( جد یجز ) (١) بسه دور آنرا تقسیم می نماید که تعریف آنها قرار آتی است :-

( ١ ) دور تأسیس یعنی هياكل و مجسمه و مصنوعات مدنیت های قدیم بابل و فراعنه مصر که اینها بصورت غیر مودت و در يك دایره احتیاط و مخاطرات اجتماعی حیات بسر می بردند یعنی از صفوت و اتحاد نوعی و امنیت اجتماعی بهره و حاصلی نداشتند و ایشان را بفقدان توصل و رجوع به بهبود یکدیگر معرفی می نماید وصاحبان اینگونه اجتماع مجبور بدفاع خویش علی الدوام میبودند مثلیکه آنها را عالم متوحشی احاطه کرده باشد یا مزاحم وموانع حول واطراف فرا گرفته تهدید شان مینمود یعنی قوای این شعب اولا" متوجه محاربه وتضامن سیاسی از تأسیس نظم عسکری بین افراد برای تغلب جمع خود ودفع اعدای شان یا بالفاظ دیگر

( ١ ) چنانچه هیگل نیز گفته یقین دارم که تاریخ را سه دوره است . اول دوره شرق و در آن دور هر واحدی حربیود . دوم دور روما و یونان درین دور عده کمی از افراط حر و آزاد گشته اند . سوم دور ما بعد شان است که ازان ببعد در این دوره سومین روح حریت خود را اشعار میدارد دولت و اقتصاد را نظم و نسق میدهد گویا مساعی جلیله دارد تا همه را حر و آزاد بگرداند که سرمنشه این الیوم کلمات ليكم دينكم می باشد لمترجم


صفحه (٢٦)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)
به تضمین سلامت خودها مشغول بودند ، باز تا این هدف ها نشانه به تحقیق رسد دور ثانی آغاز مینماید ؛ اینان امتیاز بسیاست منحصره داشته و تضیق را باقامت نظام عسکر آغاز می نماید . در بین شعب نیز از روی عقل ، شخص ، آزادی اختیار می نمایند ، چنانچه رجال آن دوره تحت انتقاد آمده از طرف تنظیم اجتماعی ، آنچه دران دور از امکانات ضعف است اصرار می نمودند ؛ از امثال این دوره مدنیت یونانی و رومانی است خصوص از عهدهای آتنه ، روما با آنکه این دو مدنیت چونکه ثابت و مستقر نبودند متوقف ماندند با یصال به دوره سوم ، اگر چه ثروتی خارق العاده ، ومطمح الانظار وسامان طمع آور زیادی را جمع نموده بودند که نظر بی بصر اقوام منحطه وحشی بر آنها افتاده خواسته تا بزودی ثروت شانرا در ربوده با محای شان دریغی نداشتند ـ تا اینکه بر آنها عذاب ها آمده و تمدن و موجودیت شانرا برباد فنا دادند .
ولی این دور سوم که ما در ان زندگانی داریم عبارت از دور اقتصادی و اخلاقی است چنانچه متخلقین بسعی و کوشش درین دور سوم منهمك در شئون صنعت وفنون و جمع ثروتهای اجتماعی میباشند ، و سر گرم استکشافات جدیده و طرق استخدام آنها ، در راه تعلیم وتربيه ونشر ثقافت عموم برا زنده است ، محتاج بتوصیف نیست که دول مترقی به تمدن امروزی ، باین نشئت نرسیده مگر بعد از مرور دهور در سایه وقوف وتجربات و آگاهی خویش ؛ آری دور ثانی به بوته گداز انقلابات تصفیه شده در منتهای جوش و خروش اجتماعی از نهضت ادبیه اروپای اقتصادی قرنهای پانزده تا نوره یا نهضت فرانسوی سن بسن توارث بهتری در آنها حلول نموده ، این صور نافعه نافخه اشتغال وسیعی در خدمت مدنیت و عمران که اطراف عالم را فرا گرفته ، دورا دور راس المال ، شرکت ها وتوزيعات مال التجاره ( شیوعه ) یکصورت اکمال پذیر ، مجهز بلوازم اخلاق


صفحه (۲۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

واقتصادی به تطورات عصر حاضره است که آنها را هدیه عصر خویش نموده توانست .
چون در این بیان ما تقسیمات «جد نجز» را آوردیم از دو رهگذر بود (۱)
نسبت به تقسیمات دیگران در شعب تغیر بلند ذهنی از جهتی وتبدل عالی بنائی در
تنظیم اجتماع از جانب دیگر بخشیده (۲) در آن واحد حسی و شهودیست . بهتر
است در اینجا ما برای تنویر بعضی اذهان بآنچه حکیم فرانسوی متوفی ١٨٥٧
(كونت اوغست) اسناد جسته اشاره ببریم یعنی از دستور هائیکه در فلسفه حسیه
بمقتضای تاریخ بشری سر می نماید و آن عبارت از جا گرفتن انسان در مدارج عالیه
این دو دوره است ، با سوابق توطیه دخول به دور نهائی سومین باشد ، پس
دور اول نزد این حکیم دور لاهوتی است یعنی روزیکه عقل بشرى تفسير اسباب
و مسببات را مینماید ، درین دور انسان خرافی بوده عقل جزوی ابتدائی داشت ،
و بطريق خلق و عنايه مباشر به دخالت آلهیه گردیدند ، زیرا تا زمانیکه ادراک
انسان بدینگونه در فهم عالم باشد گویا هیچ راهی در مشی حصول علم صحیح نه بر آورده
از علم معرفت در بین مسببات و اسباب را هرگز ندانسته وارتقاً مادی ومعنوی را
در بر نگرفته چرا که آن بدون علم صحیح محال است .
اما دور ثانی دور بحث در ماوراء الطبيعه است ..... پس شروع میکنند
تفسیر دنیا را بقواعد ونظريات مجرده . . . که اکثراً خبران از نظر عمیق
در ابحار بی پایان اینجا برده اند ، هر چند ازين يك انكار نميتوان کرد که عقل
حریت زیاد در این دوره حاصل کرده ، عبودیت کور کورانه موهومات را هیچ
دانسته بعبادت خالق گرائیده اند زیرا ازین صرف کردن اوقات در مسایل مجهول
فی الكنه ، محجوب في الجوهر بسا ضیاع اوقات می نماید . ولی دور سوم علمی
وحسی است یعنی زمانیست که نظریات حل گردیده تجربه ومشاهدات جايگير
آن میشود و در این دور مشعشه قواعد كلية استقرأ وملاحظه ، شموليت اعظم


صفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )

دارد ؛ ازین است که بشر ملتفت گردید که عالم حقیقی که امکان وصول بآن
است بسیار وسیع است ، و آن عالم بزرگ فرا گیرنده جمیع اوقات بوده و مصروفیت
همه قوای ما را بآن اجازه میدهد تا مقاصد بلند و رتبۀ ارجمندی را بگیریم رهروان
این طریق باتخاذ اساس و حقایق متین برسیدن به مقامات محتاج به پویان و خواهان
میباشند تا از اسرار فطرت و قدرت واقف گردند .
از اینجاست که تا درجات بسیاری انسان غلبه بکشف مطالب و غوامض مادیه
و بر حصص بزرگ امور معنویه حاصل کرده و برای بهبود و پیشرفت حیات بدنی
و ارتقای اوضاع زندگانی بشر امروزه موفقیتی حاصل نموده توانسته اند .
بقلم عبدالله خان
افغان نویس
فضلای فراموش شده
( ٤ )
(١٦) ملا عمرا صاحب معروف به ملا عمرای کابلی فاضل معروف و دارای
تصانیف عالی بوده بر فواید ضیائیه مولوی جامی حاشیۀ مستقلی که موسوم به حاشیۀ
کابلی است نوشته و طبع شده است مولدش لنگر وردك قومش تركى سنين
عمرش ( ٨٥ ) در سنه ١٣٠٩ بدرود زندگی نموده و در لنگر علاقۀ وردك
دفن است .
( ۱۷ ) ملا عمر صاحب كه يك عالم جيد وقت خویش و در علوم منطق
وهيئت و فلسفه و الهیات و ریاضیات صاحب تصانیف عمده بوده بر صدر احاشیۀ
مستقلی نوشته و چاپ شده . ولدش موشی لهوگرد سنین عمرش ( ٦٧ ) در سنه


صفحۀ (۲۹) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۱)

۱۳۰۵ بدرود حیات نموده است در خود موشئ لهو گرد مدفون است .
(۱۸) ملا وسیم گل معروف به ملا صاحب باسول صاحب تصنیف وتالیف
ودر علم نحو بر شرح ملاجامی حاشیۀ موسوم به با ولی نوشته وبه طبع رسیده
مولدش باسول سمت مشرقی درسنه ۱۲۹۹ داعی اجل را لبيك گفته ودرباسول
علاقه جلال آباد مدفون است .
(۱۹) ملا سعدالله صاحب قندهاری عالم وفاضل صاحب تصانیف درعلم نحو
بر کتاب مولوی عبدالغفور ودر تفاسیر برجلالین شریف حواشی نوشته وطبع شده
مولدش شهر قندهار قوم او خروتی درسنه ۱۲۰۹ بدرود حیات گفته در مقبرۀ
عمومی شهر قندهار مدفون است .
(۲۰) قاضی عبدالحق صاحب افغان درسنه ۱۲۳۵ در وردك تولد وايام
شباب را در کابل وقندهار بوطن مالوف خود به تحصیل علم پرداخته پس
از آنکه رتبۀ کمال را نایل آمد برای سیاحت رهسپار هند گردیده در علاقۀ
بهوپال نظر به فضیلت وتقوی مورد ظن عامه واقع ودر محاکم شرعیه بهوپال
منصب رسمی قضاوت بهوپال را اشغال واز تصانیف وتألیفات متعددۀ خودش
شهرت بزرگی حاصل نمود وبرقاضی سلم حاشیۀ مطبوع موسوم به قول مسلم
علی شرح سلم بیادگار گذاشته وبر میزاهد کلان وتلویح توضیح وقاموس اللغات
نیز حواشی دارد که به طبع نرسیده مولدش وردك قومش اندر در سنه ۱۳۰۵
جهان فانی را وداع گفته در بهوپال مدفون است .
(۲۱) عبدالاحد آخند زاده صاحب قندهاری فاضل معروف وبرنصر المدارك
حاشیۀ نوشته که به طبع رسیده مولدش شهر قندهار سن عمرش (۹۱) قوم او
الکوزائی درسنه ۱۳۰۱ بدرود زندگانی نموده ودر مقبرۀ شهر احمد شاهی
قندهار مدفون است .


صفحه ( ۳۰ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۱۱ )

( ۲۲ ) مولوی عطا محمد صاحب قندهاری فاضل عصر ودر علوم معقول و منقول
والهيات وفلسفه ونحو وریاضی یدطولائی داشته است وصاحب تصانیف عمده بوده
بر عبد الغفور وقاضی سلم وشرح چغمنی و شرح نازی حواشی مستقلی نوشته ولی
مولفات او تا هنوز بطبع نرسیده مولدش ارغستان قندهار سنين عمرش ( ۶۹ )
قوم او شيخ محمدی در سنه ۱۳۰۲ عالم فانی را وداع کرده ودر خود ارغستان
علاقه قندهار مدفون است .
( ۲۳ ) احمد الله آخند زاده معروف به ملاصاحب کند يا عالم جید و در منطق
ونحو وفلسفه والهيات اختصاص نامی داشته است در منطق برسلم وكتاب مولوى
عبدالغفور حواشی مستقلی نوشته وبطبع رسيده مولدش کندیای علاقه کوهستان
اباسین پشاور سنین عمرش تخمیناً ( ۷۰ ) در سنه ۱۳۰۱ داعى اجل را لبيك
گفته در قصبه کندیای علاقه پشاور مدفون است .
( ۲٤ ) عبدالحق آخند زاده صاحب علی زائی ملقب باستاد کل در فضلیت و
علم یگانه عصر دارای تصانیف عمده بود برصحیح بخاری شریف وشرح حكمت
و مطول وجامی حواشی مستقلی دارد که بطبع رسیده و نزد احفاد شان جناب
مولوی عبدالكريم خان ركن جمعيت العلما موجود خواهد بود مولد این فاضل
مبرور شهر قندهار سنين عمرش ( ۸۰ ) در سنه ۱۲۸۸ بد رود حیات گفته و به
مقبره عمومی شهر قندهار مدفون است حضرت قدوة السالكين ملا نجم الدين
آخند زاده صاحب معروف به آخند زاده صاحب هده از جمله تلا میذ آنها بوده
در ايام جوانی در قندهار از حضور شان کسب تعلیم کرده است .
( ۲٥ ) عبيدالله صاحب مشهور به قاضی صاحب شمسپور عالم و فاضل
در علوم فقه یگانه عصر بوده بر کتاب عینی موسوم به حاشیه شمسپوری کتابی
نوشته و به طبع رسيده مولدش ( شمسه پور ) در سنه ۱۲۹۸ بدرود حیات


صفحه ( ۳۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )

گفته و در شمسه پور علاقه جلال آباد مدفون است .

( ٢٦ ) ملا احمد صاحب معروف به ملا صاحب سنبت در علم و فضیلت یگانه وقت بوده بر کافیه ابن حاجب حاشیه نوشته و بنام سنبت طبع رسیده مولدش سنبت علاقه اباسین پشاور قوم او یوسف زائی سنین عمرش « ۷۲ » در سال ۱۲۹۹ عالم فانی را بدرود گفته مقبره او در سنبت علاقه پشاور است .

( ۲۷ ) دارا شکوه آخند زاده عالم جید و در منطق و الهیات صاحب تصانیف بوده برمیر زاهد کلان حاشیه مستقلی نوشته که بطبع نرسیده مولدش دنده لغمان سنین عمرش ( ٦٧ ) قوم او اسحق زائی در سال ١٢٥٦ فوت و در دنده علاقه لغمان دفن است .

« ۲۸ » عبدالقدوس آخند زاده صاحب در نحو و منطق و فلسفه و الهیات اختصاص تامی داشته بر قاضی سلم و میر زاهد کلان حواشی نوشته ولی به طبع نرسیده مولدش دیره میان صاحب لغمان سنین عمرش « ۷۰ » ساله قوم او صافی در سنه ۱۲۸۰ فوت و در مقبره میان صاحب علیه الرحمه مد فون است .

[ornament]


صفحه (۳۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

اقتباس ازدا نشکده

پاد شاه فیلسوف

فردريك دوم ملقب بفردريك كبير ، امپراطور مشهور المان یکی ازسلاطین فاضل ودانش دوست دنیا بوده ومانند نوشیروان شهنشاه فارس ومامون خلیفه معروف عباسی ، غالب اوقات خودرا بمصاحبت فلاسفه بسر میبرده وبا آنان بمحاضره میپرداخته . امپراطور مزبور عشق غریبی بقرأت كتب داشته ومالك كتابخانه با انسبه مهمی بوده که بعدها آن کتابخانه اساس تشکیل كتا بخانه معروف خانواده سلطنتی المان ( هوهن زلرن ) گردیده است . اخیراً كتابدار ویلهلم دوم کتابی برشته تألیف آورده ونام آن را « فردريك كبير و کتاب های او » گذارده کتاب مذکور حاوی حکایات و نوادر چندیست در خصوص عشق فردريك بقرائت وشوق او به جمع آوری کتب ادبی وفلسفی . فردريك مذكور میگفت اگر يك روز كتاب همراه نداشته باشم عشق من بجنون مبدل خواهدشد . کالسکه اوهمیشه پراز کتاب بود وامپراطور کبیر ، هیچگاه بی کتاب نمیتوانست مسافرت نمایدوقتی در جنگ سور Soor تمام اسباب سفر و اساسیه ئیکه امپراطور همراه داشت دشمن بغارت برد . فردريك فوراً مراسله به پوتسدام ( محل اقامت امپراطور المان ) نوشته درخواست کرد که برای اويك دوره کلیات بو آلو يك دوره كلیات بوسوبه خطابه های سیسرون ، ودمستن ، يکدوره کلیات لوشین ، ترجمه فرانسه وچندجلدازتألیفات ولتررا بفرستد . درمدتیکه فردريك دوم مشغول جنگ هفت ساله بود ، پی درپی ازپای تخت او برای او کتابها ئیکه با ذوق امپراطور موافقت داشت ارسال میداشتند فن کات Fuoncott که قاره


« کانفرانس مشهور خلع اسلحه در جینوا » میز اول از طرف چپ در قطار وسطی
۱ عبدالحسین خان سفیر کبیر ۲ محمد عمر خان رئیس ارکان حربیه ۳ محمد حیدر خان سرکاتب نمایندگان دولت افغانستان در کانفرانس مذکوره


[BLANK PAGE]


صفحه (۳۳) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

مخصوص امپراطور بود دریاد داشت های خود نکات غریبی از نیات فرد ریک
در قرائت کتب و میل مفرط او بان اشتغال نقل کرده است مثلاً میگوید
امپراطور مزبور چهل جلد کتاب تاریخ Histaryeclésiostique تألیف
فلوری را بادقت خوانده و تاریخ انقلابات جمهوری روم تألیف ورتورا روزی
يك جلد مطالعه کرده است. فرد ریک دوم با وجود جنگهای بزرگی که در
دوره حکمداری خود کرده و اصلاحات نظامی وداخلی که درامور عسکری و
حکومتی پروس نموده يك قسمت بزرگی از عمر خود را بمطالعه کتب ادبی و
فلسفی گذرانده، عادت او در مطالعه کتب این بود که با کمال دقت بمطالعه
میپرداخت و هرجا نکته نظراورا جلب میکرد فوراً آنرا یاد داشت مینمود.
ولی گاهی اتفاق می افتاد که مسطورات و محتویات کتب چنان در وجود وی
تأثیر مینمود که نمیتوانست در قرائت مداومت نماید و ناچار کتاب را رها میکرد.
وقتی فن کات قاره سابق الذکر یکی از تراژدیهای راسین را برای او قرائت مینمود
اشعیار راسین بطوری در فرد ريك كبير تأثير كرد كه امپراطور فن كات
را از قرائت مانع آمده گفت « من بیش ازین توانائی ندارم ، راسین
قلب مرا می شگافد » خلاصه امپراطور مزبور بی نهایت دانش گستر
و عالم دوست بود علما و ادبا را از اطراف بدربار خود میخواند از جمله ولتر
فیلسوف و شاعر مشهور را از فرانسه بپروس طلبیده سه سال در پیش خود
نگاهداشت و با وصلات گرانبها و نشانهای افتخار عطا کرد. در مدت اقامت
ولتر در دربار فردریگ امپراطور با او در خصوص ادبیات واشعار و فلسفه
صحبت میکرد و گاهگاهی بزبان فرانسه قطعات شعری نیز ترکیب کرده از نظر
ولتر میگذراند و فیلسوف مزبور آنها را تصحیح مینمود. بواسطه همین
معاشرت فردریگ باولتر و فلاسفه دیگر است که علما و محققین امپراطور
مزبور را پادشاه فیلسوف Heroiphilosophe لقب داده اند.


صفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ١١ )

بقلم غلام جيلانى خان اعظمى

عفت زبان

شريف ترين عضوی كه كرامت و افضیلت آدمى را نسبت بسايرمخلوق متمایز مى سازد زبان وناطقۀ اوست ! زبان سند شرافت وتمسك فضيلت وقابليت نوع انسان است كه درمحضر خلقت انسان بوسيلۀ آن بهرجنسى ادعاى بزركى و افتخار مى تواند .
زبان شمشيرقاطع انسان است تا درميدان مبارزۀ حيات هرمدعى را مغلوب ناطقۀ سحرآفرين ومحكوم اثرات حكمت آئين خود قرار دهد .
زبان با این عطيه وموهبت بزرك كبريائى بما عنايت شده تابدان بذكرخالق خود مشغول بوده ضمناً درمورد حوايج خويش بوسيلۀ آن متكلم ودرمورد افاده بديگران بذريعۀ آن ناصح ، واعظ وناطق باشيم .
بقدريكه چشم ، كوش ، دست ، پا وديگرجوارح واعضاى ما مقيد ومكلف اند كه زايد از وظائف خويش درحدود عفت و آنچه مشروع عقلى واجتماعى است كارى نبايد بكنند البته زبانما هم در اجزاى وجود داراى این قيود ومخصوصاً نسبت بهمه اعضا وظيفه ومسئوليت سنگينى دارد .
چه بقدريكه همين زبان برای نفع و مفاخر و خوشبختى بشر نسبت بسايراعضا عامل بزرك وموقعيت اولى را در وجود انسان احراز مى كند همينطور اكر زبان از حدود خود تجاوز واز دايرۀ عفت انحراف نمود بهمان اندازه موجب خسران وبدبختى مى شود .


صفحۀ ( ٣٥ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( ١١ )

استاد الشرق سعدی می فرماید :
زبان در دهان خرد مند چیست
کلید در گنج صاحب هنر

حضرت بیدل می فرماید :
تحسین خسیسان هیچ نفربی نمیباشد
بروی تیغ بگذر بر لب بیجوهران مگذر

مقتدایان و اخلاقیون اسلام درین خصوص دفاتر بزرگی با خلاف خویش نوشته وتوصیه فرموده اند ولی متاسفانه بقدریكه اولاد مشرقی از بسی فضایل ارثی خویش صرف نظر كرده وكاری بمقصد حفظ شئون انسانی ونظام امور اجتماعی ازان نمیگیرند این موضوع بزرگ هم در عالم فراموشی وزاویه خاموشی مانده است !!
گرچه اساسا حسن استعمال زبان یا ایراد صحبت وناطقه وابسته بقابلیت وزما مداری افكار واحساس است كه آنها چه القائی درین قالب می نمایند تازبان بدرستی قیام بایرداد نطق و الفاظ كرده بتواند ، ولی در بعضی ها نمیتوان منكر تاثیر اعتیاد شد كه این دسته اشخاص باوجود قابلیت فكر و احساس آنقدر زبان را بكار كردن و ناطقه والفاظ را بایراد عادت داده اند كه ضمیر را بیجا كه وفكر وخيال را بسنجش وتعقل موقع نداده آنچه خیال سطحی شان تخیل میكند فوراً آنرا باید بزبان جاری كنند .
علمای علم النفس میگویند انسان دارای دو خیال است : یكی خیال اساسی كه بلفظ « خارجی » نامیده می شود دیگر خیال سطحی « » كه این خیال مؤخر الذكر در موقع خواب ، هزیان سرائی ، جنون وغیره موجود بوده وبجای خیال اساسی عامل و كار فرما در وجود انسان می شود .
لهذا اشخاصیكه باوجود صحت حواس گاهی بالفاظ نامربوط و سخنان بی لزوم زبان میگشایند گویا دران حال توجه بخیال اساسی خویش نكرده


صفحه ( ٣٦ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ١١ )

صرف در اثر تمایل همان خیال سطحی آنچه می خواهند میسرایند ولی
همینکه بعد گفتن و ایراد همان الفاظ ضرر و زیان یا عدم درستی آن نتیجه داد
گوینده بخیال اساسی خود متوسل شده و بمیزان عقل می سنجد که سهو
کرده و گفتار او عدم صحت را دارا بوده است ! آنگاه نادم و منفعل
خواهد بود .
کسانیکه اولا دارای این قریحه شریف و ذکاوت خداداد میباشند که باید آنچه
میخواهند بگویند البته قدری فکر میکنند که این گفتار شان دارای چه نتیجه خواهد شد
بمحض این محاکمه كوچك خيال اساسی آن حاضر شده و برا در مفاد و اضرار
کلامش رهنمونی کرده و بصحت و درستی ابراز مقصد کرده میتواند .
اینچنین اشخاص اگر عادتاً در محاکمه خویش سهو نشده و همیشه پابند این قانون
بوده باشند وجود شان از جمله اشخاص فوق العاده بشمار میرود و بالجمله اشخاصیكه
کمتر این سوی محاکمه را گرفتار میشوند آنها هم در جمله عقلا و دانشمندان
محسوب خواهند بود ؛ ولی آنهائیکه غالبا بدون تعقل و محا كمه چیزی میگویند
اینگونه گفتار همواره موجب خسران گوینده و زحمت شنونده واقع خواهد شد .
اخلاقيون وعلما بنام « مناظره » علمی را عنوان و تدوین کرده اند ولی ما
از صرف وقت و زحمت تحصیل آن صرف نظر کرده میگویم اگر سخن
بقدر لزوم و در حوضه تعقل و احکام خیال اساسی انسان ایراد کرده شود
هیچگاه گوینده موجب خسران و برای مستمع که خواه فرد خواه جماعت باشد
مغالطه ، اشتباه ، زحمت واقع نشده بالاخره موجب نفوذ سوء اخلاق و پریشانی
حواس و اختلال زند گانی يك قوم و ملتی نخواهد گردید .
کسانیکه زاید از مطلب فوق بمقصد فتنه انگیزی و تفرقه شیرازه جمعیت
و اتحاد يك ملتى يا عدم محاكمه صحیحه فكر ، زیاده روی کرده و این گناه


صفحه ( ٣٧ )
سال اول - مجلۀ کابل
شماره ( ١١ )

بزرگ را مرتکب می شوند معلوم است در مقابل تکالیف ایمانی و اخلاقی مسئولیت شان در جامعه خیلی خطر ناك و زیاده از هر گناهی سنگین تر است.
بقلم م . كريم قاضی زاده
( قل الروح من امر ربی ) آيه
دیانت وتهذیب اخلاق
ازمدت مدیدی است به اینطرف ، که موضوع موجودات ، تحت مباحثه بسا ازمتفكرين وفلاسفۀ بشرى قرار گرفته ، جولا نگاه افکار و عقول آنها گردیده است. دراثر آنهم.ه بتتبعات عميق وتحقيقات موشکافانۀ ایشان است که مباحث مختلفۀ فلسفی ومذاهب غربيهٔ آن از کتم عدم بعرصهٔ شهود پا گذاشته ، انقلابات پرشوری ، در دائرهٔ عقول طبقات مختلفه جوامع بشرى تولید نمود . در کانون دماغهای حساس و متجسس دانشمندان وعقلاى روز كار يك نائرهٔ ملتهب وجوال ازتفحص وكـنجكاوى ، يك حرارت شديد و سوزان راجع به ادراك حقايق ومعرفت بدان ، برافروخته ، درعالم يك هنگامه وولولهٔ شهر آشوبی برپا کرد . که برای خوب ذهن نشین نمودن آن مجبوریم ، كه يك اندازه معلومات مجملی راجع به اصل واساس هريك ارآن نظریات مختلفه فلسفى تقدیم قارئین نموده، بعدها بموضع اصلی ( كمك ديانت در تزكيه نفس وتهذيب اخلاق ) که مرام ومقصد اساسی ما بوده ، روح این مقاله وعلت غائی ازینتحریر است ، برگردیم.
همچنانيكه ؛ رفتار ووضعیت این گردون پرشور از بسکه دگرگون و فتنه انگیز است . موضوع تحليل حقايق وتحقيقات آن نیز نهایت پیچیده و فوق العاده غوغا خیز بوده ، عرصه گاه ظهور آراء چند ومنا قشات حيرت آور عده از


صفحه ( ۳۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )

فلاسفه و متعمقين بشری گردیده است : که تا کنون از سالیان درازی به این سو
در جریان است .
موضوع کائنات و حقائق اشیا مطرح مباحثه و مذاکرات تحمل فرسائی قرار
گرفت . عده بمیان آمده در امکان وصول بحقیقت و اقتدار انسان بمعرفت و
ادراك كنه آن ره پیمای بادیۀ ضلالت شك و ارتیاب گردیده ، نه درامكان ادراك
ووصول بمعرفت آن و نه در عدم امکان ادراك و وصول بمعرفت آن ( چه این هم یکنوع
ادعای منافى شك مطلق است ( تسليم نا کرده گذشتند . مانند Protagoras (۱)
پروتاغوراس ، Gorgias (۲) جور جياس سوفسطائی و Biyrrhon (۳)
پایرون و بالاخره Hume ( ٤ ) هیوم و پیروان ایشان که تا ریخ آنها را
بنام Sceptcime ارتیابیین یاد میکند .
و قسمت دیگری مظهر افکار و آرا خویش گردیده ، اساس کل اشیا را
بجز از ماده چیزی دیگری کمان نکردند ، از وجود روحی که قائم بذات
خویش بوده گاه متصل و گاه منفصل از ماده میشود . انکار نموده ، راه
استنکاف و تمرد پیش گرفتند . از قبیل Epicurus ( ٥ ) اپییکورو

( ۱ ) یکی از رؤسای فلاسفه سوفسطائی یونان قدیم است تولدش در ٤٨٥ ق م ووفاتش
در ٤١١ قبل میلاد .
( ۲ ) یکی از سر بر آوردگان سوفسطائيون یونان قدیم بوده از تلامذه Zenon d , Elee
زينون الیائی است تولدش در ٤٨٥ وفاتش در ۳۸۰ قبل از میلاد واقع شده است .
( ۳ ) نیز یکی از فلاسفه متشکیکین یونان قدیم است که در سال ۳۷۰ قبل میلاد در Elis
نام شهری از شهرهای پلیپونیز تولد یافته در ۳۷۰ ق . م وفات کرد .
( ٤ ) يکی از مشاهیر فلاسفه ارتیابی انگلیس است . که در ۱۷۱۱ میلادی تولد یافته
در ١٧٩٦ در اکسفورد وفات نمود .
( ه ) از فلاسفه معروف یونان قدیم است . تولدش در يك از ضواحی آتنه در سال
٣٤٢ قبل از میلاد و وفاتش در ۲۷۱ ق . م واقع شده است .


صفحه ( ٣٩ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۱ )
Condillac ( ١ ) کندیلاك و Lamarck ( ۲ ) لامارك وغيره پيروانشان
که بنام Materialistes مادیون یاد میشوند .
و چندی دیگری رویكار آمده از حقیقت عالم خارجی انكار نمودند تمام
موجودات را بجز از عمل فكر ( اعنی تصور و وهم ) چیزی دیگری ندانسته
گمان نمودند كه بجز حقیقتی ظاهری چیزی نیست مانند Malbranche ( ۳ )
مالبرانش و Berkley ( ٤ ) بركلی و ( ٥ ) Locke لاك وساير تلاميد
و همفكرانشان که Idialistes بتصوريين و مثاليين معروفند .
وقسمتی دیگری قیام نموده گفتند كه اساس ماده و روح هر دوشئ واحدی
بوده روح است كه در هر ماده موجود و هر ماده در او موجود است مانند
Sqinoza ( ٦ ) اسپینوزا ( ٧ ) Fichte و فیخته Hagel ( ٨ ) وهیگل
كه عنوان حلولی بآنها داده شده است .
( ۱ ) از فلاسفه - مادی فرانسه است . تولدش ( ۱۷۱۰ میلادی و وفاتش در ۱۷۸۰
میلادی .
( ۲ ) از فلاسفه مادی فرانس است سال تولدش ١٧٤٤ ميلادی وفاتش ۱۸۲۹ م .
( ۳ ) مالبرانش از فلاسفهٔ مشهور فرانسه است كه بسال ١٦٣٨ م . در پاریس تولد
یافته و در ١٧١٥ میلادی وفات کرد .
( ٤ ) از فلاسفهٔ مشهور آیر لند است كه در ١٦٨٤ م . تولد یافته در ١٧٥٣ م .
و فات نمود .
( ٥ ) از فلاسفهٔ مشهور انگلیس است که تولدش بسال ١٦٣٢ م . در Wrington
و وفاتش ١٧٠٤ م .
( ٦ ) اسپینوزا درامستر دام بسال ١٦٣٢ تولد یافته ١٦٧٧ م . وفات كرد ، وازاجلهٔ
فلاسفه حلولی است .
( ٧ ) از فلاسفهٔ آلمان و شاگرد Kant کانت است تولد در ١٧٦٢ م . وفاتش
١٨١٤ م .
( ٨ ) از فلاسفهٔ مشهور آلمان است . تولدش ١٧٧٠ م . وفاتش ١٨٣١ م .


صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )
وعده دیگری فلاسفه روحانی Spiritualistes یا Socnato سقراط فیلسوف شهیر یونان قدیم و Platon افلاطون و سایر تلامیذ و پیروان اوست که بوجود واجب الوجود صانع كل اشيا نفس روحانیه و خلود آن و ماده مکونه برای جسم معتقد گشته ، در هدایت خلق بشاهراه سعادت و تهذیب اخلاق که غاية آفرینش انسان است میکوشیدند . در صدد اشاعه حق و بطلان باطل برخاسته از پیشرفت Mateirialisme ماده پرستی و Naturalistes وطبیعیین جلوگیری نمودند ) که از چندی به اینطرف عقائد وارا برصلاحشان در زاویه های نسیان وفراموشی افتاده ، بل مورد استهزا وتمسخر مخالفين (مادیین) گردیده بود.
تا آنکه در اواخر قرن هفده Descartes (۱) دیکارد نام یکی از فلاسفه فرانسه برخلاف سائر مسالك فلسفی خروج نموده . مجدداً بهمان نظریات خدا پرستانه سقراط وافلاطون تاسی جست ، با منطق قوی ریاضی اکتشاف خویش که مخالف منطق قیاسی ارسطوی یونانی بوده به منطق ( دیکارد شهرت دارد ) به تردید عقائد و آراء مخالفین برخاسته و با ثبات ادعای خویش یا احیای همان عقاید متالهین شدیداً اقامه نمود . حس و وجدانرا مشارا الیه مذکور به تنهایی از ادراك عوالم ماوراء طبیعت و ارواح عاجز وقاصر دانسته ، عقل را بهترین وسیله و واسطه اكتساب معرفت وادراك اسرار غامضه ماوراء طبيعت ادعا می نماید ماده وروح هريك را اشياء و هستیهای مستقلی دانسته بخلود روح ، از رهگذر

( ۱ ) از معاریف فلاسفه عقلیین دنیا بوده ، از اهالی هالند است که دران وقت جزء فرانسه شمرده میشد، تولدش بسال ١٥٩٦ م . در شهر LaHey لاهی اتفاق افتاده و در ماه فروری سال ١٦٥٠ م . در استا کهالم از جهان در گذشت . جسدش بعد از فوت به پاریس نقل داده شده در آنجا دفن گردید .


صفحه ( ٤١ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۱ )

تقاضای منطق وعقل معتقد است . ذات واجب الوجود باری را که کائنات را
باچنين يك انتظام حيرت انگيزی اداره می نمايد ، قادر ، عالم ، صانع وخالق کل
اشياء منزه ومبری از جمیع عوارض دانسته ، در افادهٔ نظریات خویش برای هدایت
حق بوسیله تالیف وتصنيفات متعدده مبادرت ومساعی جميله ورزید .
وبعدها V. Cousin (١) ویکتور کوزین و سائر پیروان غيور ومنسلكين
مسلك اودامنه این نظریات وعقائد منزه او را رها نکرده ، از بذل هیچگونه جدیت
ومساعی خود داری ودريغ نکردند . سلسلهٔ يك‌دسته از منطق ریاضی وعقائد
اورا هادی ساخته ، درمقابل ماده پرستان وطبيعيون ، که عالم را مسخر جادوی
لاقيدی وبيباکی خويش نموده میرفتند ، اقامه نموده ، درهدایت خلق بمرجع
حقيقی آن فعاليت های فوق العاده بروز دادند .
لاكن ، متأسفانه با اینهمه، کلیه مساعی وزحمات شان به در رفته ، دوچار سکته های
ياس باری گشت ، بعكس همان ماديت ولاقيدی تا قران ( ٢٠ ) پيش بردی نموده ،
ابرهای تیره و تار مفاسد و بی با كیها بشریت را ، از صراط مستقیم بيگانه و منحرف
ساخته ميرفت . كه دفعهٔ در اواخر قرن ( ١٩ ) و اوائل قرن ( ٢٠ ) از بين
آنهمه كدورت وتيره كیهای ماده پرستی ، كه محيط يورپ وامريك را فرا گرفته
بود . سر ازنو روشنائی هدایت و نور حقيقت فلسفهٔ روحانی تابيدن نمود .
ايندفعه ، عالم بشریت را بواسطه مشاهدات عملی بجادهٔ سعادت که عبارت از
دوری گزيدن از ماده پرستی ومتوسل شدن بمايهٔ نجات وسلامتی ( خدا پرستی
باشد ) دعوت کرد . انجمن های بزرگت روحی در نقاط مختلفهٔ يورپ وامريكا
توسط مهمترین فلاسفه وعلمای روحانی این دورهٔ جديد تاسیس یافته ، از عوالم
ارواح وكوايف بقای آن سخن ها رانده شد . تحقیقات عمیقی بعمل آمده ، کتب

( ۱ ) از فلاسفه روحیون فرانس است تولدش ١٧٩٢ م . وفاتش ١٨٦٧ م .


صفحه (٤٢)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)

مختلفه درین باب تالیف ودرجمیع ضواحی مهمه دنیا اشاعه وتوزیع یافت . تاباین
وسیله ازمفاسد اخلاقی که امروز ازماده پرستی نشئت نموده بشررا به پرتگاه
ضلالت وبدبختی سوق داده میرود ، کاسته اورا انتباه نمود .
وباری این نظریه وفکر را دراساس یکنوع اکتشاف نوی تصورنمیتوان کرد،
بل اين يك جزء ازهمان اعتقادات اساسی دین مقدس اسلام و سایر ادیان حقه
آسمانی است که تقریباً ازهزا، ها سال به اینطرف بوسیلۀ مبعوثین و پیغمبران برحق
ازجانب خالق کل اشیای بشریت به آن هدایت ورهنمائی شده است . که اينك
بعد ازچندیها علما و دانشمندان مخالفین آن به غوامض اسرار آلودآن پی برده .
سرتسلیم واعتراف بمقام صحت آن اوامر و فرموده های الهی گذاشتند .
اگر انسان درصدد تحقیق مبادی اصلی جمیع ادیان سماوی و خصوصاً دین
مقدس اسلام برآید ، می بیند . که دراساس همۀ آنها دواصلی است ، که حاکمیت
ونفوذی دارد . و آن عبارت از ایمان بذات واجب الوجود واعتقاد و جزم به
ابدیت وخلود روح است . زیرا که غایه هردین ومقصد از پیروی آن ، همانا عبادت
تهذیب نفس واحتراز از نواهی وفحشا است .
اعتقاد بخلود ارواح وعالم بعث بعد ازموت است ، که ایفای اوامر الهی ورو
گردانی ازنواهی او ( که کتب سماوی بما القا وتلقین می نماید ) بدان وسيله
انجام می یابد ، وازینروست که انسان مورد صدور اعمال نيك و حسنه گرديده،
بدرجات عالیۀ انسانی و تهذیب نفس نائل میگردد . درنتیجه سعادت آخروی او
که غايه خلقت وآفرینش اوست تامین میشود .
ازباعث تأثيد وتأكيد اعتقاد مذکور تشویق و ترغیب بشر براه راست ادیان
سماوی « خصوصاً دین اسلام » و انجاح افعال حسنه است که جميع ادیان سماوی
روی یکعده از وعده ووعید استوار بوده بشررا درحدوسط واعتدال خوف ورجا


صفحه (٤٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

میگذارد . بتعبیر دیگر جمیع ادیان سماوی بالخصوص دین مقدس اسلام است که
دائماً بشر را مسرور و آرزو مند مختلط با خوف و هراس داشته و میدارد .
اما سرور ورجائیکه با خوف و بیم آمیخته است یا ترس وهر اسیکه ازان شمیم
ورائحة عفو ورحمت می آید .
نعوذ بالله در صورتیکه اگر دین و جودی نمیداشت ویا برطبق فرمود های
کلام الهی برای بقاء روح حقیقی و عالم آخرت متیقن نبوده ، در آنجا هر
کس مجزای اعمال و کردار خود نمیرسید . چگونه يك انتظام ورونقی درامور
اجتماعی وحیاتی بشر حکمفرما بوده ، از تصور پاداش نيك اعمال حسنه خویش
غریق بحر نشاط وامید ، ویا از جزای بد کردار زشت و قبیحی در خوف و هراس
میتوان زیست .
و بدیهیست که از عدم تحقق بقای روح و عالم آخرت بچه اندازه شرارت
و بدبختی های در جوامع بشری بروی کار آمده چقدر فتوری در اساس زندگانی ،
و قوانین عادله تولید میشد . وچه مفاسد ، رزائل وفحشا ازانسانها سرزده بمانند
حیوانات بزیستن مجبور میگردید . از موضوع دور رفتم .
بآنکه انسان به ایمان آوردن بوجود واجب الوجود و خلود روح از رهگذر
وقوانين منطق مجبور است از رهگذر مشاهدات و تجربه هائیکه امروز بعلمای
علم الروح دست داده به انجاز اوامر و احتراز از نواهی آن خود را موظف
میداند .
چنانچه از قرار اکتشافات انجمن های روحی يورپ وامريك ، ونشرات آن
بخوبی ظاهر میشود . که از ارواح نیز استمدادی نموده ؛ از القا آت پرمنافع
آن میتوان مستفید شد . به تهذیب اخلاق ساعی و کوشان گشته ، از اجزای
شديد اعمال ناشایسته در اضطراب افتاد .


صفحه (٤٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(۹)
بقلم مير غلام محمد خان

ولایت غور یا غرجستان ( هزاره جات حالیه وغور )

ولایت غور یا پا و پامیس Paropamisus از ولایات مرکزی افغانستان
بوده ، شمالاً بولایت باختر و جنوباً بولایت زابل و سیستان ، غرباً بولایت
آریانه و سیستان و شرقاً بولایت زابل و گندها را محدود ومتصل است . ولایت
غور بعد از سطح مرتفع پامیرات ، از مرتفعترین سطوح افغانستان بوده ،
برفگیر و دارای زمستان و برودت شدید ، وضعاً در درهای بامیان و هزاره
مالك معادن قیمتدار آهن ، ذغال سنگ ، گوگرد ، سرب میباشد . ولایت غور
در صحنه افغانستان بمنزله يك قلعه عظيم وبرج آهنين دست نارسی بشمار میرود .
شهرهای تاریخی و معروف غور عبارت از اینهاست : ـ فیروز کوه ( یکی از پایه
تخت های مقتدر ومزین آسیا و دارای ابنیه و عمارات عالیه در قرن ۱۲ مسیحی
بوده و هنوز محل وقوع آن معین و حفریات علمی نگردیده ) بامیان ( یکی از
شهرهای مدنی آسیا و ظریفترین پایه تختهای افغانستان از قرن اول تا ۷ وحتی
۱۳ مسیحی بوده وحاليا خراب اوفتاده ) شهرك ( بشكل قریه ای موجود است
و بعضی محققین آنرا در منزله پایه تخت مشهور غور شناخته اند ) تولك ( شكل
قریه دارد و تحقیقاتی در آن باب نشده ) آهنگران ( پایه تخت آخرین پادشاه
محلی غور که در قرن یازده بدست سلاطین غزنی منقرض شد و امروز بصورت
قریه ئی در سمت علیای هریرود باقیست ) قره باغ ( محاط بخرابهای است که


صفحه ( ٤٥ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۱ )

مسکوکات منسوب بدوره اسکندر کبیر از آنجا پیدا میشود، و بطوریکه بارتولد میگوید محتمل است پایه تخت قدیم ولایت غور باشد ) كرمان ( واقع در هزاره جات حالیه که فرشته از آن در دوره غزنویه نام برده واکنون محو و معدوم است ) شهر ضحاك و شهر شاهی قدیم ( مؤخرالذکر در جانب جنوب غربی اصنام جسیمه بامیان واقع بوده و هونستق ازان ذکری کرده ، واول الذكر در نزد یکی شهر شاهی معمور بود که چنگیز آنرا تخریب نمود ) شهر غلغله ( معموره دوره اسلام و بجهت جنوب مقابل اصنام عظیمه بامیان واقع بود ، و درحمله مغول منهدم گردید ) پشین و شورمین ( شهرهای که در مشرق غرجستان واقع بوده و بارتولد ازان ذکری میکند . ) فردوسی خراسانی ولایت غور را باولایت کابل ، سیستان ، بلوچ ، قنوج جزو زابل ( قندهار ) حساب کرده ، وضمناً اهالی غور را بشجاعت وصف مینماید ، واز پادشاه قدیم غور بدین بیت یاد میکند : ـ
سر غوریان بود بسطام شیر كجا پشت پیل آوریدی بزیر
در ازمنه قبل التاريخ بعد از انكه آریانها وارد هرات و بلخ گردیده ، و از انجا بسایر صفحات افغانستان منقسم شدند ، قسمتی هم از شاخه بختانه ها بدرهای ولایت غور سرازیر گردیده ، و در ارتفاع جبال و دره های سهمناک او مسکن گزیدند . زیرا دره های سرسبز و چراگاه های معروف و آبهای جاری و انهار خوشگوار اینولایت برای اقامت مال داران طايفه شريفه آريه بسی مساعد بود ، وطن اینها بسان معروف به غور گردید، و بنوعیکه ما در قسمت تاریخ باختیا نوشتیم کلمه غور و یا غريك لغت قدیم بختانه بوده و تا امروز در زبان پشتو مستعمل و موجود است ، تحریقات و تبدلات این کلمه بمرور زمان غرج و غرج و غرش شده، و در دوره اسلام مشهور به


صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )

غر جستان و غر چستان وغر شستان کردید ، اسم طایفه بزرگ بختانه
( غلجائی و یا غلزائی ) نیز منسوب بهمان نام ولایت غرج ویا غور است که
بعضی مورخین آنها را بنام خلج و خلجی یاد کرده اند ، با کل حال اسم غور
که محرف غرو است و غرو در پختنا نه جمع غر ( کوه ) و بمعنی کوهها و
کوهستان میباشد مناسب ترین اسمی است که در مورد این ولایت کوهستانی
اطلاق گردیده است . اما از اینکه ولایت غور در حصص وسطی و مشرقی
خود بعد از حمله های مغول موسوم به هزاره وهزاره جات گردید ، درسطور
نزدیکی سخن خواهیم گفت ، عجالته بایستی دانست :
اهالی پس از تشکیل جمعیت در غور ، دارای همان دیانت عناصر پرستی قدیم
بودند ، و ولایت باصول حکومتهای محلی اداره میشد ، و ضعیات مستحکمه
جغرافیائی ایشانرا از هر گونه نفوذ وتسلط همجواران مصئون ومحفوظ میداشت ،
معهذا مجمر دیانت زرتشت از کانون بلخ ، در هفت قرن قبل از میلاد به درهای
غور روشنی انداخت . بعد از سقوط دولت باختر ونفوذ هخا منیشان در افغانستان ،
برخلاف سایر صفحات مملکت و لایت غور در سایه جبال شامخه و درهای
هولناك خويش ، توانست آزادی وحریت داخلی خودش را حفظ وصیانت نماید
ومیتوان گفت در آن عهد فقط در تمام مملکت افغانستان سه منطقه بود که مالك
استقلال شمرده میشدند ؛ این مناطق ثلاثه در وضعیات جغرافیائی شبیه همدیگر
واز آنجمله بود ولایت غور ، و آن دوی دیگر عبارت است از ولایت پاختیا
در مشرق و ولایت بلور در شرق شمال .
دوره تسلط سکندر مقدونی این ترتیبات اداری را در ولایت غور برهم زد،
واردوی یونان شاهراه غور را در بوغاز بامیان گذر کرد ، ولی تلفات سنگین
عساکر یونان که تاریخهای جهان از ان ذکری میکنند ، نیز در حدود اینولایت


صفحهٔ ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۱۱ )

واقع شد ، در عهد دولت یونانیان باختر ؛ غور مستعد قبول رژیم و مدنیت
باختری گردیده و حتی یکوقتی از مهمترین کانونهای این تمدن بحساب رفت ؛
پرو فیسر فوشه در یاد داشتهای خود بموزهٔ کابل مینویسد : ـ
درعهد « انیتی ما کس » مشهورترین پاد شاهان یونانی باختر ( ٧٠ ـ ١٤٠ ق . )
مسکو کات این پاد شاه فاتح ازطرف شهزاده گان « کوبن » تقلید شد ؛ واین
حکومت کوبن در غرب شاهراه بلخ یعنی کوهستان هزاره ( غور ) متشکل
بود . پس میتوان فهمید غور درا نعهد نیز به تشکیل حکومت محلی و حفظ
آ زادی داخلی پرداخته است .
ولایت غور در دورهٔ یونان مراتب اعتلا و ترقی را سیر نمود ؛ وهم در آن
دورهٔ بود که دیانت بودا از دامنه های شرقی آن داخل شده ، وغور را بمدنیت
جدید تری آشنا ساخت ، صنایع گریکو بودیک درین منطقهٔ کوهستانی به نهجی ترقی نمود
که بقایای آثار قیمتدار او هنوز درصفحات صنایع مستظرفه عالم موقع حیرت آوری را
حایز است ، درعهد دولت کوشا نیــان افغانستان ، غوره شرقی یکی ازمهمترین
مراکز مذهب بودا بشمار میرفت ، وشهر شهیر بامیان قلب این مرکزرا تشکیل
مینمود ، قلل جبال و بقایای دیوار بامیان میتواند یادی ازمنظر قدیم وحقیقی آنشهر
مشهور دهد ، خرابه زارهای شهرهای عتیق ، مینارهای ویران شده ، سردابه
های بیشمار ، ومنظر خونین شفق مانند خرابه ها بیننده را سخت بحیرت وتأ ثر
می اندازد ، اصنام عظیم الجثه ( آنکه جغرافیا دان معروف عرب یاقوت بنـام
خنك بت وسرخ بت یادی ازان کرده ) نقاشی های آبی وطلائی ( منقوشه برواق
فوقانی اصنام ) هر يك خود اسباب تعجب نظاره گان عالم است ، تپه های محیط
وادی شهر بامیان ، مغارهای متعددهٔ آن ، مناظر مقامات : ـ ـ چـهـل برج ،
زاری ، سوخته چی ، شهر بر بر در فاصلهٔ چندین میل از بامیان ، مظهر همان عجوبه


صفحه ( ٤٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )

های روزگاران قدیم بامیان بحساب میروند ، زوار معروف چین خوشبختانه
تمام این مناظر حیرت انگیز را سیزده قرن پیشتر بهمان جلوه و رونقی که داشت
تماشا کرده است . آری بامیان اعجوبه بلاد است و نمی توان آن را يك شهر
جغرافیائی کلامی دانست ، معبر بامیان در یکرشته کوهای که بارتفاع ٢٥٩٠ متر است
منزلگاه غنی ترین قوافل عمده تجارتی و مرکز کاروانهای ممالک تاتار و تور کستان
و هندوستان بود . خوب است اینقصه ها را گزاشته و در جای مناسبی از ان سخن
گوئیم ؛ درینجا بطور اختصار باید دانست :
ولایت غور در عهد دولت هیاطله کما فی السابق رو بعروج میرفته ؛ وبرخلاف
سایر حصص مملکت که بزعم بعض مورخین دوچار خرابی ها شده بودند ؛
از هر گونه اختلالی محفوظ و مسلم ماند . در قرن ششم تور کان و ساسانیان
فارس بصفحات شمال وغرب افغانستان دستی دراز کردند ، اما ولایت غور
در تحت تسلط هیچ قدرتی نرفته و مستقلانه زیست مینمود ، رونق ومدنیت
غور با استقلال داخلی آن تا زمان ظهور وشيوع اسلام امتداد داشت ،
بعد ازان داخل سرنوشت جدیدی گردید که آن سرنوشت شامل تمام
قطعات افغانستان بود .
درطول ایندوره های که شمردیم بعد از مذهب بت پرستی قدیم ؛ دیانت
غور عبارت از زرتشتی ومتعاقباً بودائیت بود که تاظهور اسلام طول کشید ،
هكذا زبان آریائی قدیم ولایت در مرور دهور و نفوذ السنه یونان
و هند ؛ متروك گرديده و باالتدريج جای خود را بعلاوه لهجه های محلی
بزبان پختو گزاشت ، ومهاجرت های دوباره داخله از پختانه های گندها را
و پاحتیا در صفحات غور ، برعمومیت این زبان افزود ؛ بقول بيلو مهاجرت
ثانویه پختانه ها از ولایت گندها را بجانب وادی های غور در همان قرن


صفحه ( ٤٩ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ١١ )
اول مسیحی آغاز نموده است ، شهزاده مسعود غزنوی در حملاتی که بولایت غور برد ، مجبور شد توسط ترجمان با اهالی غور مذاکره نماید ، و بیهقی ازین مذاکره شمه ئی مینویسد . در ادوار قبل الاسلام ولایت غور یکی از متمدن ترین ولایات افغانستان بشمار میرفت ، هرچند در سرتاسر ولایت غور تحقیقات علمی نشده ، معهذا حفريات وتحقیقات در بامیان ، توانست از عظمت و جلال قدیم اینولایت نماینده گی کند ، و ما مناسب دانیم درینجا مختصری از آنهمه تحقیقات محققین مغرب زمین متذکر گردیم ، مسیو گودار و مسیوها کن در کتاب ( آثار عتیقۀ بودائی در بامیان ١ ) خودها منطبعه پاریس ( ١٩٢٨ ) چنین میگویند .
در نوامبر ١٩٢٩ مسيوا لفرد فوشه رئيس هیئت عتیقه شناسی در بامیان برای تحقیقات آثار عتیقه این مقام شهير وقشنگ شروع بکار نمود ، تشریحات فوشه که بعنوان مسيواميل سنار عضو مؤسسه ورئيس كميسيون مشاوری فرستاده شد ، در ژورنال اسياتك انتشار يافت . درزمانیکه بلخ مرکز تجارت بین المللی ومحور شاهرا های عمده وتلاته آسیا ( از غرب بجانب امپراطوری رومن ، از شمال شرق بطرف بر اعظم چین ، از جنوب شرق بجهت سواد اعظم هندوستان ) بود ، و صنعت گريكو وبديك در درهای کابل و گندها را بمنتهای عروج رسیده ، و منزل بمنزل بسمت باختریان پیش میرفت ، امپراطوری وسیع ومسخر كننده بزرگ کوشانى كانيشكا تمام اقتدار و دارائی خود را در دسترس عشق بمذهب بودا گذاشت ، و بامیان رو بارتقا و اعتلا نهاد . موقعیت بامیان بین پشاور و بلخ ، معبر متمولترین قافله های تجارتی بوده ، بزودی مقام مرکزیت
Les Antiquites BoudhiquesdeBamiyan Par.M.Godard (١)
et Hackin


صفحه (٥٠)
سال اول - مجله کابل
شماره (١١)

با رونقی را احراز کرد . موجودیت تپه ها و جدار های سنگی بامیان که غیر
قابل تخریب است ، برای بوجود آوردن مجسمه ها و سمچ ها نیز بهترین مقامی
بشمار میرفت . گفته میتوانیم اولین ابنیه بودائی بامیان مربوط بقرن اول میلادی
است . در اختتام قرن هفت مسیحی اولین تهاجات عرب در افغانستان شروع
شد ؛ راهبین بودائی مقتول و تبعید و یا مسلمان شدند ، معابد آنها ویران و متروك
اصنام شان خراب و مجروح گردید . پایه تخت قدیمی بامیان که هوانستن بجانب
جنوب غربی صنم ها خاطر نشان کرده بود منهدم ؛ وارگ ( شهر غلغله )
در دامنه مقابل بحصة جنوب شرقی اصنام آباد و معمور شد ؛ شهر مؤخرالذکر
از دست چنگیز خراب گردید ؛ و شهر قدیمی دیگری موسوم به شهر ضحاك
نیز بنوبت خود محو و معدوم شد . پس ملتفت باید بود آثار خرابهای که در
بامیان موجود است ؛ بدو دسته بودائی و اسلامی مقسم می شود .
اولین اروپائی که از مجسمه های عظیم الشان بامیان ذکری نموده مسیوهید
Hyde است ؛ و بعدازو مسیو ولفورد Wilford شمۀ درینموضوع نگاشت
مونتس تورات الفنستن Mounts Twart Elphanstone نیز شرحی مبنی
بر عقاید ولفورد ( ارتباط اصنام و دین بودا ) انتشار داد. چندسال بعد مور کروف
Moorcroft و تری بك Trebeck بامیان را معاینه نمودند
(١٨٢٤ مسیحی ) از سال ١٨٢٤ تا سال ١٩٢٤ مسیحی چندین نفر دیگر از قبیل
الکزاندر برن Alexander Burnes داکتر ژرارد D.Gerard
(۱۸۳۲مسیحی) هونيك برگر Honighberger شارل مسن Ch.Masson
(١٨٣٥ م ) وغیره بامیان را عبور و ملاحظه نمودند ، درین میانه صاحب منصبان
انگلیسی که سمت نمایندگی کمیسیون حد بخشی افغان و روس را داشتند نسبة
بامیان را بسهولت دیده و منجمله کاپیتن میلاند C.Mailland وتالبوت
Tallbot درحین اقامت بامیان ( ١٨٨٥ م ) یادداشتهای قابل تحسینی از خود


صفحة ( ٥١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١١ )

بیاد گار گذاشتند ، هکذا ایضاحات مور کروف وتری يك قابل تقدیر میباشند .
در سال ١٨٤٢ مستر ونسان ایر Wincent.Eyre کروکی اصنام بامیان را
بعداز معاینه تحریر کرد ، ودرهمان سال Lady - Sale ودخترش کاپی تصاویر
دیوار وسقف مجاور اصنام عظیم بامیان را کشید ، با الاخره در قطار کسا نیکه
بمعاینۀ بامیان آمده اند از اسم داکتر گری فیت W.Griffith با ایـسـق
متذکر شویم که اخبار مسافرت او را ژ . ماك ـ كليلاند J.mac - clelland
در ١٨٣٩ شایع نمود ، هکذا از نام داکتر يابورسكى Yauorskii که نقل
سفرش در ١٨٨٢ منتشر گردید . اما مهمترین تمام تشریحات منتشره از انجمن
شاهی آسیائی وجريدة آسيائى انجمن بنگال ( که راجع بآثار عتیقه بامیان نگاشته
شده ) عبارت است از آرتیکل مجله انجمن مذکوره (١) كه بعنوان
The Rockout cavesand Statuesan Bamiyan ( سمچ هـا
و مجسمه های حجاری شده بامیان ) در ١٨٨٦ مسیحی شایع شده ، این آرتیکل
شامل مقدمه کانل یول Yule مکاتیب کپطان تالبوت نقل کاپیهای نوابعشر
میتلاند و تشریحات ویلیام سمسن William Simpson ميبا شد .
داکتر گری J.A.Gray در سال ١٨٩٥ برای اولین بار در كـتـاب
موسوم به « اقامتگاه من در دربار امیر » کلیشه عکس بت ٣٥ متری را شایع
کرد ، و آخراً در سال ١٩١٠ مستر هدن در جلد ١١ خاطرهای انجمن آسیائی
بنگال نقل آرتیکل فوق را انتشار داد . در سال ۱۹۲۳ انجمن روسیه از طرف
کمیساریای ملی برای تحقیقات ملیت شرق نزديك معين شد و پروفيسر بورو زدن
JN. Borozdin که قسمت تاریخی صنایع و نژاد شناسی آنرا اداره می نمود
کتابی بعنوان افغانستان ( حصه اول ) بزبان روسی منتشر ساخت .
Journal of the Rayalasiatic Society (١)


صفحهٔ ( ٥٢ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ١١ )

این مضامین و کروکیها تا ۱۹۲۲ بهترین اسنادی راجع به بامیان شمرده میشد ولی از سال ۱۹۲٤ هیئت عتیقه شناس فرانسه دامنهٔ تحقیقات خود شانرا در بامیان ادامه دادند ، و در نتیجه معلوم کردند اصنام عظیم بامیان در جدار سنگی متعلق بعهد سیوم طبقات الارضی است ، ( آخرین قصهٔ مسافرت در بامیان با تصاویر آنجا در ١٩٢٥ از طرف داکتر ترنك لر المانی در برلین انتشار یافت ) ملاحظات عدم تکامل و سلیقهٔ طاقها و ساختمان اصنام و موجودیت سموچهای قدیم در جوار آن ظاهر مینماید که - مچها مربوط بقرن اول مسیحی و اصنام منسوب بدورهٔ ما قبل عصر پنجم میلادی است . پاهای صنم ٥٣ متری را نادر شاه ترکمان بغیر توپ تخریب نمود . نمونهٔ كوچك این اصنام در تمام دنیای بودائی فروخته میشد و مجسمه های كوچك قديمه و جدیدهٔ آن در چین و ژاپان و تبت نمونه بت های بامیان را ظاهر نمود ، کارهای ساختمان زینهٔ داخلی و دسته سمچهای صنم ٥٣ متری بواسطهٔ هجوم اعراب ناتمام مانده است . تصاویر رنگهٔ بامیان در صفحات رواق صنم ٥٣ متری از روی قيافت و وضعيت با بودها و تصاویر گندها را قرابت تامی دارد ، رویهمرفته آثار و تصاویر بامیان مجموعهٔ از طرح آریائی افغانستان وفارس و طرز هندوچین و یونان را نشان میدهد ، و هكذا نفوذ طرح بامیان در سایر ممالک بنظر آمد از قبیل اشکال دره شاپور فارس که فتح شاپور را به امپراطور والرین نشان میدهد ، و قیافه که مسیو روتر M . Reuther در شهر بابل مشابه و قریب به تصویر « رب النوع مهتاب ـ بامیان » كشف نموده و امثالها . کاپیهای این تصاویر وصحنه های وسیعهٔ بامیان در موزه « کیمه » پاریس نهاده شده ، مشابهت این تزئینات بامیان با تزئینات آسیای مرکزی ( کاس زایل و غیره ) اسباب حیرت است ، زیرا اختلاط و ارتباط عجیب طرح اریائی افغانستان و فارس ، هندوچین را ارائه مینماید .
مضامین هونستن میفهماند که تهاجمات هونهای سفید ( دولت هیاطله افغانستان )


صفحه ( ٥٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١١ )

که یکقرن قبل از هونسقن دردره بامیان سرکشیده بود ، هیچ يك خرابی وبی
انتظامی اساسی وقصدی درمعابد بودائی تولید نکرده است ، وهکذا این نظریه
را دروقت ورود به گند هارا سیاح مذکور تصدیق مینماید والحاصل صحائف
منقوشه بامیان بعد از سموچهای اجانتا ویران Ajanta - miran آسیای
مرکزی قدیمترین نقاشی های بودائی است که تاحال شناخته شده ، و میتوان
گفت آثار نقاشی بامیان اولین صحائفی است که درمعبر بسط بودیسم درجهت
اسیای مرکزی مشاهده می شود . راجع بنفوذ آثار چینی دربامیان معلوم
می شود تازمانیكه هنديهادین بودارا ترك نكرده بودند ، راهبين وزوار وصنعت
گران در طول قرنهای درازی از بامیان گذشته بچین و یا از چین بهند سفر
می نمودند ، وغالب مسافرین نقاش وروحانی آنچه از نقاشی وتزيينات متلونه
و مختلفی که می دانستند نمونه برسم احترام ویادگار در بامیان ساخته و میگذاشتند
آری درچنین مقامی که تمام تمدن ها در آن جلوه می نماید ، محتمل است كم
وبیش آثار کار تمام مکاتب نقاشی از قرن ۲ مسیحی گرفته تا سوقیات اسلام
درانجا بوجود رسیده باشد . »
اسلام ازقرن هفت درولایت غور پا نهاد وتاقرن یازده مسیحی بکلی در تمام
ولایت تعمیم یافت ، درین میانه مدتی به کشمکش های مذهبی گزشت ، حصص
مسلمان شده با آن قسمت های که هنوز اسلام را قبول نه نموده بودند از در
بیگانگی داخل شد ، وازین بعد است که ولایت غور در دو حصهٔ سیاسی
غور وغور جستان منقسم گردید ، ودر مقابل پادشا هان محلی غور ( خانواده
سور ) حکمرانان محلی غرجستان ملقب به ( شار ) هـا عرض و جود نمود .
خانواده سوری غور از قدیمترین خانواد های حکمران ما قبل اسلام و لایت
است ، فخرالدین مبار کشاه رودی مورخ اینخاندان شرحی مبسوطی از شجرهٔ


صفحه (٥٤)
سال اول - مجله كابل
شماره (١١)

انساب قدیم آنها می نگارد، بطوریکه فتوح البلدان ویعقوبی مینویسد ماهوی
سوری ( منسوب بخاندان موصوف ) یزد گرد آخرین شهنشاه فارس را بقتل
رساند ، ماهوی در آنعهد نایب الحکومه ولایت مرو بود و در عهد حضرت
خلیفه رابع رضی الله عنه بکوفه آمد ، حضرت خلیفه رض به دهاقین واساوره
خراسان حکم نوشت که جمیعاً جزيه وماليات قلمرو خود را باو به پردازند .
خور شید جهان گوید بهرام شاه سوری ( یکی از پاد شاهان محلی غور ،
در عصر حضرت اسد الله بكوفه رفته و منشور غور را حاصل نمود . بعضی
مورخین بهرام شاه مذکور را همان شنسب جد اعلای خانواده سلاطین قرن
۱۲ غور وبامیان دانسته اند که معاصر خلیفه چارم رض بوده و بردست او ایمان
آورده است . بعد از قرن ۱۲ تمام سلسله های سلاطین سوری و غوری که
در هندوستان سلطنت کرده اند منسوب بهمین خاندان سوری غورند که ما
در آینده شرحی مبسوطی بنام ( افغان درهندوستان ) از آنها خواهیم نوشت .
اما شهر های غرجستان برای حفظ موجودیت خود ها در عهد دولت
سامانیان باخی از سلاطین آل فریغون ( پاد شاهان محلی جوزجان ـ و لایت
میمنه ، اطاعت نمودند و آل فریغون در تحت حمایت سامانیان قرار گرفته بودند ؛
شارهای غرجستان از خانواده حکمرانان وطنی غرجستان بوده و در تاریخها کمتر
تفصیلی از آنها موجود است . با كل حال اسلامیت ابتدا در عهد حضرت
امیر المؤمنین عثمان رضی الله عنه قدم بغور نهاد ، و عبدالله ابن عامر نواح غور
غربی را فتح نمود وخالد بن عبدالله بحكومت هرات وغور مفتوحه مامور شد،
اما حمله های شدید عرب در اوایل قرن ۲ هجری ( ۱۰۷ ) توسط ژنرال اسد
بن عبدالله در غور آغاز نموده وحتى بامیان در غور شرقی نیز معرض یغما گردید،
معهذا نتیجه قطعی حاصل نشده و بقول جغرافیا نویسان قرن دهم در العهد


صفحه ( 55 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 11 )

غوریگانه و لایق بود ، که از هر طرف محصور بممالک اسلامی بوده و هنوز
مسلمان نشده بودند ، اصطخری مینویسد در زمان سامانیان فقط کسانی از اهالی
غور مسلمان بودند که در جوار علاقه های اسلامی سکونت داشتند . در قرن
دهم اقتدار شارهای غرجستان بدرجه ای بود که بقول بارتولد حتی مرورود
( مرغاب ) نیز مربوط به شارهای آنجا گردید .
حملات بیانی ومحکم سلطان محمود غزنوی درقرن یازده مسیحی بکلی ولایت
غور را سر بسر مفتوح ، و اسلامیت را درانجا تعمیم نمود ، پاد شاهان محلی
غرجستان و غور و خانواده های مقتدر وطنی یکی پی دیگری سقوط نمودند
وآخرین شاه غور در آهنگران محمد ابن سوری خودش را در دربار سلطان
به نگین زهر آگینی مسموم کرد و آخرین شار غرجستان ابو محمد ابن نصر
( معروف به شاه شار ) اسیر سلطان گردید . ازین بعد ولایت غور اسماً تابع
دولت مقتدر غزنوی گردیده ولی اهالی همان هوای تحکم در سر داشت . عهد
غزنوی تاثیرات مهمی درمورد غور نداشت معهذا شیوع اسلام که انقلابی درماده
و روح اهالی تولید کرده بود ، آهسته هسته نضج گرفته و ولایت را مستعد
پرورش فضلا و دانشمندان زمان مینمود . در قرن 12 اقدام بزرگی از اهالی
غور بروز نمود ، وخانواده سوربا طرح حیرت آوری به تشکیل قویترین سلطنتی
در افغانستان پرداخت ، جهانسوز معروف دولت فرسوده واز هم ریخته غزنی را
از پا در آورده ولایت غور را بمدارج ارتقا سوق نمود ، درین دوره ولایت
غور توانست به تلافی خساراتی متوجه گردد که از قرن هفت ببعد بآ نولایت
وارد گردیده بود ، فیروزه کوه و بامیان جدید وسایر شهرها از قبیل کرمان
وشبوران هريك در صحنه مدنیت وجمال عرض اندام نمودند :
افسوس حوادث سوء جهان با استعجال تمام این دولت درخشنده را ازمیان


صفحه (٥٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)

برداشت ، در اوایل قرن سیزده آن دولت خیوه که وقتی سمت نایب الحکومه گی
افغانستان را داشت (دوره غزنویه) بهجوم آغاز کرد ، قدرت مهیب عسکریه
سلطان محمد خوارزم شاه که آسیای وسطی را میلرزاند با قلاع سهمناك غور مقابل گردید،
باالاخره آخرین شهنشاهان غور محمود بن محمد در ارگ فیروز کوه با ناکامی
جان سپرده و خلف او بهاوالدین سام فرار شد. ملك الجبال بامیان جلال الدین علی
بن بهاؤالدین سام نیز پایتخت ملوك هیاطله (شاهان غوری بامیان) را بعد از
جان دادن به شهزاده معروف آسیا جلال الدین خوارزم شاه تحویل داد ،
درین میانه هنوز سرداران مقتدر غور در صحنه هندوستان مشغول فرمانفرمائی
بوده و از حال زار قلب مملکت یادی نمیکردند. قدرت و تسلط خوارزم شاهیان
در ولایت غور طولی نکشید و متعاقباً (۱۲۲۲ مسیحی) نهیب مغول بنیاد آن دولت
مغرور را در خوارزم برانداخت ، سلطان مشهور خوارزم از برابر اردوهای
وحشی چنگیزخان فرار کرد ، و ولیعهد جوان (جلال الدین) بملت شجيع
افغانستان پناه آورده و غزنی مرکزی برای تشکیلات ثانویه عسکریه او
قرار گرفت.
درین میانه ولایت غور معروض سیلاب مغول گردید ، و بنوعیكه مورخین
شرق وغرب مینویسند قلاع متین و کوهستانی غور در مقابل عساكر بریری
مغول مقاومت سختی بمنصه ظهور رسانید ، و چندین شهزاده ها و سرداران
بزرگ وهزارها نفر سپاه مغول را بخاك هلاك افكند ، مغولها مجبور شدند
که تمام قدرت پر وحشت خود را درین ولایت تطبیق نمایند ، معهذا تسخیر
اینولايت بقيمت صدمات بزرگی بمغولها تمام شد، اما سرتاسر ولایت نیز
برباد فنا رفت واهالی قتل عام شدند ، ابنیه و عمارات منهدم گردید ، و بهزارها
خانوار اهالی ولایت غور از قبایل سور گرفته تا افغان مساکن خود را گذاشته


صفحه (٥٧)
سال اول ـ مجله كابل
شماره (١١)

بجانب حصص شرق و جنوب مملکت فرار كردند ، و بجز قسمتی كوچك آنهم
بناچار در درهای این سرزمین باقی نماند . بامیان بعد از تخريب مغول مشهور به
(موبالك) و بقول رشید الدین معروف (مو كرغان) يعنى (قلعه نحس) شد ،
ازان تاریخ تا چهل سال دیگر این شهر شهیر ویران وغير معمور ماند ، و قرنها
میگذرد ولایت غور از انهمه خرابیهای وارده قد علم نمی نماید .
بهرحال بعد از انكه مغول ولایت غور را اشغال وعساكر محافظ در درهای آن
گماشت ، سالیان چندی عبور نمود ، وعساكر وحشى مغول آهسته آهسته اهلی
گرديده ، و با بقایای پریشان ساکنین آنسرزمین آمیختند ، و آنقسمت اهالی
خون مغول را جذب نمود ، كه تا هنوز آثار آن در سیمای عده از طوائف
آشكار و پدیدار است ، وهکذا بعد از مدتی از حصص زابل و سیستان طوایفی
در درهای خالی غرجستان هجرت كرده و رحل اقامت افگندند ، از اینجاست
كه اختلاط های طوائف مختلفه در داخله غرجستان شروع شده و بالاخره در تحت
اثر وضعیت جغرافیائى تشكيل يك وحدت وطنی بظهور میرسد ، همچنانكه
طوایف چادر نشین غوری الاصل در حصص غور غربی با آریانه های هرات
و ترکان آمیخته ، طوایف جدیدی از قبیل چهار ایماق وغيره بمیدان كشيدند ؛
این طوایف مختلفه عبارت بود از قسمتی عساكر مستعمراتی چنگیز خان كه
در صفحات هزاره منقسم و باوجود اختلاط وحلول بطوايف سایره افغانستانی
هنوز بهمان اسامی قبیله وی مغولی خودها شناخته میشوند ، از قبیل دسته های :-
نکودری ، قره صوب ، شيرداغ وغيره . نكودر يك شهزاده چغتائی بود كه
در معیت هلاکو خان مغول فارس خدمت می نمود ، طایفه نکودری در غرجستان
تا عهد بابر مشهور بهمان زبان مغولی تکلم می کردند ، وبعدها زبان جديد وطنی را
قبول كردند ، معهذا لغات مغولی در لهجه آنها باقیماند و بهمین جهت است که


صفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )

بعضی محققین فرنگ از قبیل لیتونان لیچ وکابلنس زبان آنهارا از حیث ترکیبات لغوی وطرز صرف ونحو از لهجه های زبان مغول حساب کرده اند ، هكذا طایفهٔ معروف بصحرائی که درسمت علیای مرغاب زندگی وبا وجود تکلم به لهجه هراتی خودرا ازنسل مغول می شمارند :
همچنان مهاجرین زابلستان ( ولایت قندهار ) درورود خود به غرجستان باآمیزش بطوایف سایره ، اسم وطن اصلی خودرا محافظه نمودند که تا امروز جسیمترین طوایف آنجاراتشکیل داده وهنوز بنام ( زاولی ) یادمیشوند ، وبهمین مناسبت است که غالب محققین مغرب لهجهٔ حالیهٔ غرجستانرا نمونهٔ اززبان زابلی قدیم افغانستان حساب میکنندو انسکلوپیدی اسلامی انگلیزی این نظریه را تائید مینماید . قسمتی هم ازشاخهٔ طوایف پشه ئی ولایت گندهارا ( درهای نجر او ) درین هجرت به غرجستان شرکت کرده وباطوایف سایره درانجا آمیختند ، وبالطبع تغیر لهجه وزبان نمودند ، با مراتب مذکوره تا امروز بهمان اسم قدیم طایفهٔ ( پشه ئی ) خوانده می شود .
اما طوایف سیستانی که وارد غرجستان گردیدند موسوم به ( داهی ) بودند ، درزمان اقامت بمسکن جدید خود ها نیزهمان اسم سابق خودرا محافظه کرده وتمام شعب تازهٔ آنها کلمۀ داهی را درابتدای اسمای جدید خويش گذاشتند از قبیل : ـ داهی زنگی ، داهی کندی ، داهی چوپان ، داهی فولاد ، داهی میرداد وغیره ، این عشیرهٔ داهی ازقدیمترین عشایر سیستان است وحتی بقول مورخین فارس دهستان حالیه بنام آنها ( مردم داه ) موسوم شده ، وبعض چادر نشین های شان مثل مردم های داهی ودروييك ها درحوالی پاریس نیز سکونت گزین شدند ، کورش هخامنشی که بعد از غلبه بابل بجنگ افغانستان پرداخته ، نیز ازدست قبيله دها ( شاخهٔ اسکائی ها ) کشته شد


صفحه (٥٩) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)

(٥٢٩ . ق م .) مستر بیلو میگوید لفظ داهی یا ديهه در اسمای طوایف غرجستان يك اسم قومی است که شاید سراغ قوم داهای ماورالنهر را میدهد، آنها مردمانی بودند که در اوائل برخلاف مردم ساکا جنگ نموده وسپس با آنها در هجوم آوردن با ينقطعه در زمانه میلاد شرکت نمودند .
بهر حال ترکیبات و ساختمان عضوی وبدنی طوایف حالیه غور و غرجستان مدلل میکند که باستثنای قسمت کوچکی از اهالی غرجستان (که از روی تیپ سر و ساختمان چشم و موی و دماغ ورخساره و زنخ وقد نمایند گی عرق وخون مغول را مینماید) سایر طوایف اینولایت رویهمرفته از زمره اقوام آریائی افغانستان بوده و در ساختمان بدنی اساساً يك نسل شمرده میشوند . آنعده مستثنا که گفتیم نیز در مرور قرنها بنوعى جزو لاينفك وحدت وطنيه غرجستان گردیده اند که سوای سیمای ظاهری ، در اخلاق و روحیات فرقی با سایرین ندارند .
اما اسم هزاره و هزاره جات که تا امروز در مورد عموم سكنه غرجستان اطلاق میشود ، ابداً نام ملی وقومی وتاریخی آنها نبوده ، اسمی است که در اوایل فقط مورد عساكر مستملكانی چنگیز خان ( که در دسته های هزار نفری منقسم شده و در ولایت غور مقیم بودند ) اطلاق میشد ، ومیتوان این اسم را در سایر مقامات افغانستان که دارای اهمیت نظامی و محل سکنای عساکر چنگیز گردید بودند، یافت ، از قبیل مقام هزاره بر سرك مابين كابل وكرم نزديك شتر گردن، ومحل هزاره برلب سرکی که جانب نهر سند میرود در نزدیکی شهر اتك ، مستربيلو این نظریه را تصدیق مینماید . ومسیو بارتولد میگوید : « اسم هزاره در مورد یکی از مهمترین قسمتهای عسکر مغول بکار میرفت ، وبعدها در مورد مغولهای ساکنه غور معمول گردید . » معهذا اهالی غور و غرجستان تا هنوز خود را هزاره نخوانده و بلکه بهمان اسامی قبیله وی و دهاتی یاد میکنند از قبیل :- قلندر،


صفحه ( 60 )
سال اول - مجله کابل
شماره ( 11 )

مسکه ، آنه ، ازدری ، باغ چری ، ارز کان ، مالستان ، اجرستان ، چہاردسته
محمد خواجه ، الودنی ، بیسود ، خواجه مری ، گزاب ، چوره ، چهار سینه
وغیره .
باکل حال بعداز حمله مغول بنوعی که گفتیم مهاجرین جدیدالورود داخله
افغانستان از قبیل : - نجر اوی ، زابلی ، سیستانی ، مغول ، و باشندگان قدیمی
غوری و سوری و افغان باهم آمیخته ، و جمعیت نوینی درغور و غرجستان تشکیل
نمودند ، و ضمناً لهجه خاصی مرکب از زبان زابلی قدیم و فارسی کوهستانی
افغانستان بین شان مروج گردید که لغات مغول در آن جا گرفت . بمرور زمان
تاثیر وضعیات جغرافیائی این جمعیت جدید را وادار نمود ، به تشکیل ریاست های
محلی به پردازند ورؤسای مقتدری پرورش دهند ، و این آنعهدی بود که مغولها
در وادی های کشاده و سر سبز سایر حصص افغانستان مشغول تفرج بوده و دیگر
یادی ازین منطقه کوهستانی نمینمودند ، اقتدار حکمرانان محلی غور و غرجستان
بحدی رسید که در وقت ظهور امیر تیمور فاتح مشهور بکلی مستقل و آزاد بودند ،
و امیر تیمور درینجا دچار محاربات سخت و مقاومت های صعبي گردید .
جانشینان تیمور در افغانستان نیز مجبور بودند با اهالی شجاع غور وغر جستان
محاربات سختی نمایند . ازین ببعد تاقرن هژده مسیحی ( ظهور دولت های
ابدالی هرات وهو تکیه وابد اليه قندهار ) ولایت غور وغر جستان همیشه
دارای استقلال داخلی بوده و از تجاوزات مغول و فارس محفوظ ومصئون مانده
است . درعهد دولت قوى شوکت احمد شاهی مجدداً اینولایت بصفت قلب
مملکت شناخته شده ، اهالی غیور ورؤسای مقتدر آن در محاربات وفتوحات خارجه
افغانستان ، مجاهدات زايدالوصفی بروز دادند ، متأسفانه در قرن ۱۹ تبلیغات
دشمن ها واغراض خوانین داخله و تعصبات مذهبیه وقومیه ، آتش نفاق وشقاق


[BLANK PAGE]


( مقبرۀ شریفۀ قائد مشهور افغان میرویس خان هوتك ، در موضع کهکران ساحل نهر ارغنداب
که مورد توجه و تعمیر ریاست محترمۀ بلدیه قندهار قرار گرفته . )


صفحه ( ٦١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١١ )

و انقلاب را در بخطۀ با صلابت آتش زده و حکومت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان
برای حفظ وحدت اداری و سیاسی افغا نستان مجبور باقدامات عسکری شد .
علی ای حال بیاد باید داشت که ولایت غور و غرجستان در منزله قلب مملکت
افغانستان بوده ، و در صفحات تاریخ وطن عزیز مقام برجسته و با افتخاری را داراست .

تقدیر

نظر باقدام قابل قدر ریاست تنظیمیه ومجلس بلدیه قندهار راجع بفیصله و
تصمیمیکه در خصوص تعمیر و ترمیم مزارات مبارکه رجال مشهور و نامی افغانستان
اعلیحضرت احمدشاه كبير و جناب میرویس بزرگ گرفته اند ؛ انجمن ادبی
تشکرات صمیمانه خود را بجناب محمدگل خان رئیس صاحب تنظيميه وحضرات
وکلای محترم بلدیه قندهار نسبت باحیای آثار رجال مفاخر تاریخی وطن تقدیم
داشته این اقدام واجرا آت شانرا همیشه بنظر محبت و قدر شناسی مینگرد .
ما از خدای متعال آرزو داریم نظر بتوجهات ترقپخوا هانۀ اعلیحضرت غازی
سایر حكام ومامورین وریاست های بلدیه ولایات و محالات وطن محبوب هر کدام
دارای این افکار خیرخوا هانه بوده و برای احیای ابنیه و آثار تا ریخی
و با افتخار وطن ومزار رجال معروف مملکت خود که غالباً در خاک های غزنی
هرات ، بلخ ، غورات و دیگر نقاط وطن با وضع خا کساری و حال خرابی
افتاده اند توجهات و اقدامات غم خوارانه خود را بذل فرموده و ازین راه
خدمتی شایسته بتاريخ اجداد نامدار خویش نمایند .

تشکر

بعضی مجلات وجراید مهمه تورک وایران ، اسمی از مجله کابل برده و تقریظی
نموده اند ، مجلۀ کابل توسط این مختصر تشکرات خودش را بجراید شريفه
مذکور تقدیم میکند .


« از مناظر فرحت انگیز قند هار منظره حصه از رود ارغنداب . »


یاد آوری

حضراتيكه باشتراك سال دویم مجلۀ کابل متمایل باشند قبل
اختتام سال اول باایستی ورقۀ اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانه
مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات سال دوم بخدمت
حضرات نخواهد رسید . ( دفتر انجمن ادبی )

محل اسم مشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــترك


شمارهٔ دوازدهم

مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : — جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : — کابل ، انجمن
اشتراک سالانه

کابل ۱۲ افغانی
ولایات داخلیه ۱۴ "
" خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبهٔ معارف ودان که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳
باشند رایگان
سائر طلبهٔ معارف وطن نصف قیمت

۲۷ ذی الحجه هـ ق = ۱۵ ثور ۱۳۱۱ هـ ش = ۴ می ۱۹۳۲ میلادی


فهرست مندرجات

نمره مضمون نویسنده صفحه
۱ : ما و مدنیت غلام جیلانی خان اعظمی ۱ الی ۷
۲ : تحریر و تقریر ما سرور جویا ۸ « ۱۳
۳ : شاعره افغان سرور گویا ١٤ « ١٧
٤ : کابل جناب مستغنی ۱۷ « ۱۹
ه : معارف و معارف پروری اعظمی ۲۰ « ٢٥
٦ : پیغام به محصلین افغان در مغرب عبدالرسول خان جنرال قونسل ٢٥ « ۲۷
۷ : فضلای فراموش شده عبدالله خان افغان نویس ۲۸ « ۳۰
۸ : مزایای اسلام احمد علیخان درانی ۳۱ « ۳۸
۹ : سخن به نژاد نو دوکتور سر محمد اقبال ۳۹ « ٤١
۱۰ : عقاید مصریهای قدیم ترجمه احمد علی خان درانی ٤٢ « ٤٤
۱۱ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آن غبار ٤٥ «
۱۲ : تصاویر ۳
۱۳ : فهرست مندرجات دوره یکساله مجله کابل


صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله كابل شماره : ( ۱۲ )

آدرس اشتراك
محل اداره : جاده ارگ مجله کابل کابل : ۱۲ افغانی
انجمن ادبی ولایات داخله = ۱۴ «
عنوان تلگرافی : کابل انجمن « خارجه = نیم پوند
« مخابرات : با انجمن انگلیسی
طلبه معارف نصف قیمت

مجله ایست ماهوار : علمی ،ادبی، اجتماعی،تاریخی
۱۵ ثور ۱۳۱۱ ه ش = ۴ می ۱۹۳۲ م

بقلم غلام جیلانی خان (اعظمی)
ما و مدنیت
مجموع وسایل و اسبابیکه راحت وزندگانی اجتماعات بشری را تأمین و وقایه مینماید تمدن است ! این تمدن بقدر مراتب خوبی ، تجلیلات ، تسهیلات ، تشریفات خود عالی متوسط ، ادنی شناخته می شود مثلاً : وسایل و اسباب راحتی وزندگی ملل را قیه مغرب بممالك مشرق رجحان دارد لہذا تمدن آنها نسبت بشرق بهتر است . اما مقدار تمدنیکه ازدرجۀ ادنی هم کمتر است نمیشود آنرا تمدن نامید بلکه بدویت وبربریت بآن اطلاق کرده می شود : مثل حیات بعضی اقوام افریقائی .
تمدن هر ملتی زاییدۀ اخلاق و فطریات آنهاست ! نوع شریف بشر فطرتاً مدنی و در مبارزه با حیات یا زندگی درین کره خاکی از ایجاد و ترويج يك تمدنی مطابق بروحيات و اخلاق خود نا گزیرند ! ازین جهت است غالب ملل


صفحهٔ (۲) سال اول - مجلهٔ کابل شماره (۱۲)

گذشتهٔ تاریخی هم بقدر مراتب اخلاقی و درجات زندگی خود شان دارای يك تمدنی بوده‌اند . لہذا در صورتیکه این تمدن مولود اخلاق و فطرت خود نوع بشر است اساساً منقسم می شود بتمدن مادی و معنوی که اول الذکر اثر و ایجاد یافته دست خود انسان و مؤخر الذکر مؤثر و عامل و کار فرما در عقل و اراده و اخلاق آن میباشد . تمدن در اقوام مختلفهٔ جهان دارای تفاوت و تباین است و هر قوم لا بد نفاست و عظمت مقام آنرا نسبت با ستعداد و قابلیت فطری یا مقتضیات محیطی و اخلاقی خود شان توجه و ایجاد می دارند .
مباینت حسی و اخلاقی یا تفاوت قریحه و ذوق وا بسته بکیفیات نژادی ، مقتضیات فیزیا لوجی ، سایکلو جی ، مواقع جغرافیائی اقوام بوده و در تحت این مؤثرات وجود می‌یابد . اجتماعات بشر بمقتضای مسایل فوق موجد یکدسته نظامات و وسایل و اسباب مدنی می شوند .
این نظام و اسباب تا وقتیکه امور عقلانی و حسی شان بمدارج عالی تری نرسیده باشد نزد آنها خیلی مطبوع و محبوب است ! هنگامیکه تحولات فکریه یا نهضت های علمیه در بین آنها شروع نمود ؛ عقلاً قبح و حسن آن تمدن را سنجیده و قسمتی ازا نرا تغیر یا ترمیم می نمایند ، ولی با آنهم تمدنی که نزديك قومی عزیز و محترم است طبعاً نزد ملت دیگر کلیتاً یا بعضی از انها ممکن است منفور و نا مطبوع واقع شود .
تباین این ذیقه در اقوام جهان که نباید عموماً يك تمدن واحدی را بپذیرند تابع بتاثیرات همان اختلاف اخلاق و روحیات و ساختمان دماغی و فکری آنهاست که فطرتآ قدرت آنرا متمایز گردانیده .
انسان ممکن است در زیر تاثیر اعتیاد و مرور زمان زندگانی و تربیه در يك محیطی تا اندازه های زیادی تمدن بیگانه را قبول کند ولی ممکن نمیشود که


صفحه (۳) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۲)

بکلی دست از مجموع مقتضیات فطری و اخلاقی ملت و محیط خود کشیده محو و مستغرق تمدن ملل بیگانه واقع شود!
ولی در صورت مرور يك زمانۀ طولانی در يك محیط بیگانه و ایجاد سلسله توارث ممکن است ذایقه و اخلاق قبول این تغیر را بتواند . وقتا که یکنفر مشرقی در غرب میرود هر چیز را بکمال میل می پسندد و لی اگر روی کدام میز ملاحظه میکند چند قسم طعام مختلفی چیده شده و بعضی از آنها دارای مزه و کیفیت طعام مشرقیست طبعاً آنرا می‌پسندد در صورتیکه آنطعام نزد اشخاص مغربی چندان مطبوع نباشد .
کذا ممکن است در مرور وقت و تاثير عادت و زمان موزيك مغربی روح یکنفر مشرقی را متلذذ ساخته بتواند ولی همینکه از کدام جهتی صدای نغمۀ موزيك مشرقی شنیده شود طبعاً رشته های جان سامع مشرقی مهتز شده روانش مجذوب بکیفیت موزيك ملی وی خواهد گردید .
چند سال قبل در یکی از جرائد فرانسه نوشته بودند : ـ هيچ مشرقی مغربی و هيچ يك غربی مشرقی نمی شود ) این ادعای نویسنده مذکور واقعاً باساس همین نظام موضوعه فطریست که چون هرقوم مطابق اخلاق و روحیات خود موجد يك تمدن جدا گانۀ میباشند لابد تمدن يك قوم افراد ملت دیگر را بكلی استيلا کرده نمیتواند .
طوریکه در بالا گفتیم تمدن زائیدۀ اخلاق و روحیات اقوام و نظر بمراتب پستی و بلندی فکر واخلاق و عادات آنها دارای مراتب و درجات مختلفه ایست پس این تمدن رشد وصحت ، امراض و عللی هم دارد . مبهم ترین صحت واصلاحات یا امراض تمدن استيلا و غلبۀ قومیست بقوم دیگر که خواه این استیلا بوسيلۀ نفوذ سیاست و عسکریت صورت گرفته باشد يا بواسطة مهاجرت های مبهم كه يك


صفحۀ ( 4 )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( 12 )

کتله زیاد از نفوس بشهر و دیاری بمرور یا یکمرتبه جاگزین میشوند . برعلاوه دیانت هم تعلقاتی باتمدن اقوام داشته و بوسیله آن عدۀ از تمدن اقوام اصلاح یا تغیر یافته می تواند ؛ یعنی چون اثر مستقیم دیانت باخلاق و روحیات است و تمدن هم زاده همین کیفیت طبیعی است درینمورد تمدن اصلاح و تغیری می پذیرد .
اینکه استیلا و آمیزش اقوام بهمدیگر شان مربی اصلاحات یا موجد تغیرات تمدن می شود این امر وابسته بمقدار ترقی تمدن او صلاحیت علمی و اخلاقی قوم نو وارد است چنانچه تمدن رومی ها بوسیله جاگزینی و آمیزش بربری ها منقرض شد با العکس استیلای فاتحانه عرب مربی اصلاحات و ترقی مملکت فارس گردید ، نفوذ جهانگیرانه ملل اروپائی در خاک های مفتوحه موجد اصلاحاتی شد که از اشتراك این تمدن جدید و قدیم ؛ تمدن مطبوع و نوینی را بوجود آورد که هم مغربیان و هم بومیان همان خاك آنرا می پسندند .
بصورتیکه اعتیاد واکتساب موثر در اخلاق بوده و میتواند اصلاح ذمایم یا ایجاد معایب کند عین آن در مورد تغیرات مدنی تطبیق می شود ؛ چه ایجاد وقبول يك زندگانی عالی یا دنی محتاج بنفاست سلیقه یا زشتی عادات ومزاج طالبین آنست و این هر دو کیفیت از منبع اخلاق و روحیات تراوش می نماید .
وقتا که ما بتمدن و حیات گذشته چند عصر قبل خود نظری انداخته و توضیح آنرا از صفحات تاریخ اسلاف و آثار باقیمانده روی خرابه های خاك وطن جستجو می کنیم می بینیم موافق بسلیقه فکری ومقتضیات فطری امروزه ما در شش ونیم صد سال قبل داراى يك تمدن و زندگانی خیلی مطبوع و محبوبی بودیم که حیات امروزه وطرز معاشرت کنونی ابداً با خواهشات فطری و اخلاقی ما موافقت نداشته و بکلی با ما بیگانه می نماید .
تمدن یا حیات امروزه را دست حوادث و مجبوریت زمان بما تحمیل کرده و ما


صفحه ( ٥ )
سال اول - مجلۀ كابل
شماره ( ۱۲ )

مجبوریم بطور اعتیاد درتحت تاثیرات آن زندگی کنیم ؛ گر چه ششصد و پنجاه سال است ما تمدن و حیات مطلوب خود را فاقد شده و درتحت نفوذ و سلطۀ يك تمدن معلول و يك زنده‌گی مغشوش که فطرتاً ازان متنفریم و بآن امرارنما ئیم؛ بایستی مرور این زمانه علاقۀ نسبت باین طرز زنده‌گانی در قلب ما قایم میکرد؟ ولی ملاحظه میکنیم عوام و خواص ما با اینهمه مرور زمانه نفرتی در خاطر داشته و ازین تمدن روحیات و اخلاق عالی و فطرت بلند شان بیزار و دایماً در جستجوی يك زنده‌گانی آبرومندانه و نوینی میباشند . اینکه عموم طبقات ما چرا يك باره این بار محنت را دور نینداخته و تبدیل امور زنده‌گانی از وضع حاضر بيكطرز عالی مبادرت نمیکنند ؟ جواب این سوال روشن ومعلوم است ! چه عدم اصلاحات امور اقتصادی ، فقدان علم وتربيت ، مخصوصاً عدم امنیت که درهر عصری چندین سال عمرملت ما را بکشتار وخون‌ریزی های مدهشی معطل و مضطرب گردانیده البته عامۀ ملت ما را از نيل بسعادت يك حيات عالى واصلاحات عمومیه مدنی بایستی بی نصیب می ساخت ! ولی نمونۀ این استعداد وقابليت عالى مدنی را ما در بعضی افراد کنونی ملت خود و مخصوصاً بعضی قسمتها را بطور عمومی نشان داده می توانیم :
ملت ما درنظافت منزل عموماً باستثناى يك قسمت کوچکی علاقه دارند ! خانه های محقر و کلبه های دهاتی خود شانرا سال دو سه مرتبه با گل های سفید یا زرد استر وسفید می نمایند غذاهای پاکیزه ولی ساده میل میکنند . پختن غذا درحوضۀ نظافت و پاکیزه‌گی و نظافت ظروف طعام در همۀ اهالی و باشند‌گان قریه جات و دهاتی ها و چادرنشین های ما عموماً رواج وبان مسئله خیلی توجه داشته بنظافت اهمیت میدهند . صفوت اخلاقی ، عفت نفس ، شجاعت، سخا از مميزات عامۀ ملت ما بشمار میرود .


صفحه ( ٦ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٢ )

نظافت بدن چه از نقطه ایجاب مذهب چه از قسم عادت سلیقه عمومی ملت
ماست . ولی یکمقدار زیاد معایبی که ما را استیلا نموده و نمیگذارد مطابق باصل
فطرت خود بطرف يك تمدن عالی رهسپر شویم همانا عبارت از عادات و ملکاتیست
که بعد انقراض تمدن گذشته ما آنرا مهاجمین چنگیزی بمملکت ما ارمغان آورده
یادگارهای سؤ اخلاق و دنائت خود شان را درینخاك باقی گذاشتند . قساوت
و بیرحمی ، قناعت بپستی حیات عدم شفقت ومحبت ما علاقه ندا شتن بجامعۀ ملی،
شرارت ، دزدی ، پابندی باوهام و خرافات ، ظلم ، عدم اعتماد ، و غیره ذمایم
کلیتاً فطری و مقتضیات اصلی اخلاق ملت ما نبوده فقط این ذمایم مخصوص و
متعلق به وحشی های مهاجم آنروزه بوده است که طبعاً هنگام غلبه در کشورما
ویا دیگر ممالك مشرقی را که استیلا نموده بودند این تخم فساد را کشته اند .
وقتا که ما بعضی افراد جامعۀ خود را ملاحظه می کنیم می بینیم در تأثیر
صحبت با اشخاص عالی یاجوامع مدنیه عالیه یا بوسیله تحصیل و آشنائی بمعارف خیلی
اصلاح شده و دارای يك امتیاز فاحشی نسبت بدیگر هموطنان خود می باشند
بالعكس این تفاوت اخلاقی واجتماعی باستثنای فضایل علمی وفنی بین طبقات عالی
و متوسط یا طبقات متوسط و ادنی مغربی ها کمتر دیده می شود ؛ آنگاه آن ادعای
ما تثبیت می شود که چون غالب ذمایم اخلاق و قبول زندگانی های دنی فطری
ملت ما نبوده اکتسابیست که ازيك ملت پست بیگانه بما رسیده و ممکن است
بوسیله و اكتساب يك اخلاق و زندگانی صحیح تری بفوریت اخلاق موجوده خود
شان را تصحیح کرده ترك عادات ردی و ذمایم حاضره را کرده بتوانند ؛
ازین رو ما باستعداد فطری خود امیدوار و يك آتیه درخشنده را انتظار
کشیده می توانیم . ما امیدوار و متیقنیم برخلاف بسی اقوامیکه دارای اخلاق
وفضایل ارثی نبوده و علوم وتمدن عصر در وجود آنها بمشکل تأثیر می تواند ؛


صفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )

ملت ما بواسطه این نجابت فطری و قریحه عالی نژادی و صحت اخلاق طبیعی
خود در صورت اجرای تربیه و تعلیم صحیح و معارف عمومیه و آشنا شدن
بتمدن پاكیزه و بی عیب عصر زودتر از بسی اقوام مشرقی بدرك سعادت مستفيد
شده و در راه تمدن عالى و يك حیات مسعودانه بدون هيچيك موانع و مشكلاتی
مشی کرده بتوانند .
لهذا نظر بمدلول فوق مربیان اجتماعی ما میتوانند از زمینه مساعد و استعداد
قابل ملت خود مطمئن و امیدوار بوده و با عشق و علاقه مخصوص خود و توجه
کاملی تخم سعادت و تمدنی را که پاکیزه و از موافقت اخلاق و روحیات ما بعید
نباشد در مزرعه آمال ملی کشته و نتایج مساعی و زحمات خودشانرا مثمر هر
گونه سعادت ملی و ضمناً افتخار و نیکنامی خود ، انتظار داشته باشند .


صفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )

بقلم سرور خان جویا

تحریر و تقریر ما

انسانها در عالم هستی چه از وجه لوازم زنده گانی وچه بباعث احتیاجات مدنی ناگزیر است گفتن و شنیدن یا خواندن و نوشتن را و سایل ظهور مفکورات باطنی و تخیلات درونی خویش قرار دهند .
چه همینطوریکه قوه ناطقه شاخص شرافت نوع انسان از حیوان شناخته شده و بما ها ازین راه اهمیتی ثابت میکند ، گفته میتوانیم فضیلت سواد هم بمراتب خود در جهان انسانیت تمایز علویت انسانهای با تربیه از دنائت جهال آنها واقع میگردد . گرچه نطق و بیان بصورت ظاهر ذریعه ارتقای انسان را برحیوان نشان میدهند ولی درعین حال مشاهده میکنیم چقدر که انسان گویا بر گنگ و بینارا بر کور درجه يك رجحانیتیست بهمین اندازه اهل فضل و سواد امتی بربی سواد آنها اختصاص و برتری دارند .
غرض گذشته ازین که بخواهیم فضیلت اهل سواد را بربی سواد قایل شویم باید گفت تقریر و تحریر یا باصطلاح عوام نوشت و خوان و گفت و شنید ، هردو جنبه ازواجبات زنده گی و لوازم مدنی بحساب میروند ، بلکه این حوایج بشری هرقدر بفصاحت وسلاست یا منطقی تر ادا شوند بهمان اندازه در موارد لازمه کار گر ومؤثرتر واقع خواهند شد ، چه وضع وصورت ادای این احتیاجات و مقاصد انسانی برطبق مقتضیات فطری طبقات امم بسبك های مختلفی ظاهر شده و می شوند ، یعنی لهجه ها هنگام تکلم از حنجره های متباین زیر وبم بیرون آمده مسموع میگردند وکلمات وجملات در نوشتن از اقلامی بطرز وسلیقه های


صفحه (۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۱۲)
متنوعی برشته های تحریر کشیده شده و بصحایف کاغذ صورت نقش و رسم
می بندند.
خوب وزشت تحریر و تقریر یا فصاحت وسلاست گفتن و نوشتن هر قومی را
بلهجه و آهنگ متداول وسبك و اسلوب مروج فی مابین آنها میتوان شناخت
وتعبیراتی نمود ، مثلاً هر بیان خوش یا موضوع غم انگیزی را انسان از لهجه
طبیعی وزبان مادری يك قومی بشنود بیشتر حظ برده یا متاثر و محزون میشود نسبت
بشخص خارجی که عین همان موضوعات و بیانات را بزبان آنقوم ادا کند ،
همچنان سبك تحرير حتى غيره وضعیات رسوم و آداب مخصوصه يك قوم بطور
تقلید چندان مایه حظ ولذت اهل ذوق اقوام دیگر واقع نخواهد گشت
بموقع نخواهد بود يك بيتي را هم حسب معمول ملك خودما درین مورد
دلیل بیاوریم:
هر کس بوضع خويش عزيز است و محترم
از شير حمله خوش بودو از غزال رم
بدیهی است است اگر بطور معکوس رم غزال را بشیر و یاحمله شیررا
بغزال نسبت داده و تعریف کنیم بسیار بی نزاکت خواهد شد .
در وطن عزيز ما افغانستان اگر چه زبان ادبی و رسمی ما فارسی است
ولی همه هموطنان ما متحسس شده باشند که تلفظ و تحریر معموله ما بمناسبات
فارسی متداوله جاهای ديگر يك وضع و اسلوب مخصوصی دارد که ما ها اگر
همان لهجه تلفظ و سبك تحرير خود را حفظ نکرد و بسلیقه دیگران
پیروی کنیم گویا نزاکت های لازمه زبان خود را باخته خواهیم بود.
بالخاصه از عرصه های بیست و بیست دو سال باینطرف که نهضت های روحی
و انقلابات ادبی بیشتر درین سرزمین بسط یافته و خطابه های بسیاری از ناطقین
شنیده و آثار قلمی از نویسنده گان وطن نوشته شده بسیار دیده میشود