شماره (پنجم) سال دوم
نظریات علمای روسیه
(٥٩)

آثار تاریخی آن هیچگونه معلوماتی نمیدهد. در تصنیف سالادین که در سنه ۱۹۰۷ در زیر عنوان (یادگارهای صنایع مستظرفهٔ اسلام) اشاعه یافته در قسمت اولین آن فقط در باب مینارهای غزنی افغانستان ذکر میکند که آنهم قبلا از طرف فرگیوسون (تاریخ صنعت معماری هند و شرق، بزبان انگلیسی) نشر شده است. در باب آثار معماری اسلام در افغانستان که چقدر و بچه حالت در حال حاضر میباشد مثلا بارتولد وندر مایر در تصنیفات فوق الذکر خویش معلومات میدهند و چنانچه ایت هم در باب سه دانه طاق بزرگ نزديك دروازهٔ غربی بلخ شرح میدهد که بقرار گفته ساکنین آنجا از آثار مسجد جامع، چهار سوق، مسجد سبز است و نیز خرابه های مدرسه ایست که سبحان قلی خان زمامدار نصف دوم قرن ۱۷ عیسوی آن بلاد عمران نموده است هکذا خرابهای دیگر است که از طرف چنگیز خان مخروب گردیده، و احتمال دارد که تخریب آن به دورهٔ تعلق داشته باشد که چنگیز خان شهر بلخ را خراب نمود. در مزار شریف مقبرهٔ خلیفه: علی (کرم الله وجهه) که در سنه ١٤٨١ عیسوی سلطان حسین تیموری آباد کرده بود، موجود است. نظر بمشاهدات هیئت اعزامیهٔ المانی که فقط داخل مقبرهٔ شکل قدیمی آنرا نشان میدهد اما از طرف خارج مقبره، بواسطهٔ الحاقات بی مذاق تماماً تبدل یافته است و همچنین خرابه های قرون ۱۳ - ١٤ عمارت اسلام گمان میرود که موجود باشد.
حال نظری بطرف هرات می اندازیم. در آنجا فخرالدین کرد بالا حصاری در سنه (١٢٨٥ - ۱۳۰۷ عیسوی) آباد کرده است که حال هم وجود دارد. بارتولد فقط در باب عالیترین ابنیه داخل شهر که عبارت از مسجد جامع باشد و در سنه ۱۲۰۱ عیسوی از طرف غیاث الدین سلطان کرد عمران و در قرون ۱۳ - ١٤ باز ترمیم گردیده متذکر میشود. نظر بمشاهدات هیئت اعزامیهٔ المانی گویا مسجد مذکور در ازمنهٔ مختلفه ترمیم و تعمیر گردیده و در حال حاضر هم در اثر توجهٔ امیر بصورت مرغوبی صیانت میشود و در اعصار خیلی ما بعد ازان (نسبت به زمان انشاء آن) دیوارهای حیاط جامع مذکور با خشت های منقش مزین

شرح حصار هرات و بالا حصار آن با فوتو ها در کتاب هملتن (افغانستان سنه ١٩٠٥ صحیفهٔ ١٥٧ - ١٥٨ - ١٦١)

٤٨٨


شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۶۰)

و بروی آن بطرز عمارات خراسان از کاشی کار شده است و بطرف شمالی مسجد حجرۀ کوچکی بشکل مربع ساخته شده که دروازۀ درآمدن آن خیلی منقش و رخ آن بطرف شرق است . عمارت مذکور بشکل و نقش خود مسجد سرخ خراسان را بیاد میدهد در اطراف شهر هرات مصلی خیلی قشنگ واقع است . مصلای هرات از سه عمارت مدرسه مرکب بود و مادام که دایت دیده بود دو طاق با چهار مینار آن که ابنیه گنبد مانند را تشکیل میداد با مقبره های بعض اهل تیموری و معبد بزرگی که دومین مسجد جامع هرات محسوب میشد باقمانده بود . بقرار گفته اسفزاری این عمارت در اواسط قرن پانزدهم عمران شده بود .
بارتولد بخاطر نشان میکند که نظربه معلومات هولد یچ (همسایه هند سنه ۱۹۰۱ صحیفه ١٤٢ - ١٤٣) این عمارات در حال حاضر وجود ندارند، زیرا امیر افغانستان عبدالرحمن خان در سنه ١٨٨٥ عیسوی در اثر اصرار مهندسین انگلیسی که در آنزمان محاصرۀ هرات را از طرف روسها انتظار میبردند امر به تخریب آن داد تخریب آن معلوم است که کامل بوقوع نپیوست ، زیرا هیئت اعزامیۀ المانی معلومات میدهد که در مصلی حاضراً ۹ دانه مینار باقمانده که از آنجمله چهار مینار در ابتدا تعلق بيك عمارت داشته و همچنین در ابنیۀ كوچك گنبدی ، عكس ابنیه مخرو به تا چاهائیکه ما معلومات داریم وجود ندارد این مثال روشن و ثابت میسازد چقدر لا زم است که برای تحقیقات وعكس بردا شتن آثار تا ریخی افغا نستان و بطبع و نشر آن عجله باید کرد : در قرب هرات زیارت گاه شیخ عبدالله انصاری (رح) در قرن پانزدهم عمران گردیده موجو د است . احاطۀ وسیع آن شصت متر در چهل متر است که دران لوحه سنگ های كوچك قبر ها خيلي زياد ميباشد دیوارهای حیاط قسماً کا شی کاریست . بطرف جنوب شهر پلی وا قع است ( مقصد مؤ لف از پل مشهور مالان است که بالای دریای هیرمند آباد گریده ) در عصر شاه عباس غالباً عمران گردیده است .
از غزنی قدیم که در قرن دهم پایتخت سلطنت و سیعی بود یکی از مراکز علم و هنر بشمار میرفت خرابه هائی ( در ٢٥ کلومتری غزنی موجوده ) تاحال باقی مانده است . شهر غزنی را در قرن ۱۲ - ١٤ چندین مرتبه خراب کردند بقرارگفته سلا لادین غزنی در

٤٨٩


( ٦١ ) نظريات علمای روسیه شماره ( پنجم ) سال دوم

اواسط قرن ۱۲ در مرحلة اولين قتل عام خراب شد در وقتیکه علاء الدین حسین به استثنای
مقبرة سلطان محمود و دو مينار (که یکی آنرا بعده فرگیوسون ترمیم کرد) جميع آثار تاريخی را
منهدم نمود. محمود مسجد خیلی قشنگ از سنگ مرمر و گرانیت آباد کرد که در شاه نامه از آن
تعریف و توصيف شده است. اگر در غزنی حفريات شود خیلی عجیب خواهد بود
که طرز ساختمان عمرانات آثار جوان معماری اسلام در افغا نستان واضح شود.
در قندهار آثار معماری اسلام به اعصار خیلی قریب تعلق دارد. بعضی یادگار های
عجيب در کابل هم واقع است. از انجمله بیشتر قابل توجه مقبرۀ تیمو ر ( آخر قرن ١٧ )
که عبارت از عمارت گنبدی به شکل هشت زاویه ایست که از خشت پخته ساخته شده. دوم مسجد
عید گاه است که بطرز هندی آباد گردیده. بالای سلسلة کوه های غربی استحکامات عصر
نادر شاه ( ١٧٤٧ ) موجود است این تفصیلات مختصر از یادگار های اعصار مختلفۀ
صنایع معماری اسلام در افغانستان که گمان میرود هنوز جامع نیست نشان میدهد که قطعاً
از حیث تاریخ صنایع منظرفه مطالعات و تدقيقات بعمل نيامده لازم است که سنجش
معماری یادگار های تاریخی بعمل بيايد و فوتو های اعلی از هر يك يادگار با توضیحات لازمه
آن برداشته شود بعد از ان هم از حیث طرز معماری و هم از نقطه نظر نقاشی مطالعات
و تدقيقات بعمل آید و با معلومات متوصلة ماقبل تطبیقات بشود و خصا لص طبعی معماری
اسلامی افغانستان و اهمیت آن در تکامل صنعت معماری ایران و همچنین واضح شود که
معماری سمت جنوبی و جنوب شرقی افغانستان باصنایع اسلامی هند تاچه پایه ارتباط دارد.
سایر شعب صنايع اسلام در افغانستان همچنین تقریباً در تحت مطالعه و مداقه نیامده است
بیشتر از همه آغاز صنعت نقاشی و مصوری خورده ( ميناتور ) (افغانستانی) ( اگر با این معنی
امکان داشته باشد که اظهار عقیده بشود ) واضح گردیده است که دران شاخی از میناتور
ایرانی که اول از هرات ( که مکتب ميناتور هرات نامیده میشد ) اقتباس شده است.
در عصر تیموریها هرات یکی از عمده ترین مراکز مدنیت نقاشی آن عصر محسوب میشد
و در زمان شاه رخ ( ١٤٠٥ - ١٤٤٧ ) بهمت و کوشش شهزاده بایسون کور

٤٩٠


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )

( سنه ١٤٣٣ ) که حامی و طرفدار علم و معرفت بود انجمن علمی ( اکادمی ) صنعت کتب تأسیس گردید ( ١ ) که برای ترقی میناتور ( نقاشی و مصوری كوچك ) بطرز ملی آن خیلی اهمیت داشت. ازین انجمن علمی برای ترقی خطاطی ، نقاشی و مجسمه سازی به اساس دستورات جدیده نیز استفاده میشد و آخرین دوره درخشان خود را در عصر سلطان حسین بایقاره ( ١٤٦٩ - ١٥٠٤ ) گذشتاند و در سنه ١٥٠٧ هنگامیکه هرات دستخوش یغما گردید انجمن علمی هم بحیات خویش خاتمه داد، در کارهای مکتب هرات اگر چه تغیرات زیادی بطرز ایرانی بعمل آمده بود اما باز هم نفوذ صنعت چین مشاهده میشود و در اینکه مناسبات مستقیمه با چین در آنوقت موجود بود تصاویر دست حیات الدین قلیله که در سنه ١٤١٩ به پیکن در جمله اعضای سفارتی که به آنجا اعزام شده بود رفته و فقط پس از سه سال اقامت مراجعت نمود و کیوئیل ( در صفحه ٢٦ ) تصور میکند که آیا او در تابلوی طرز چین جمعیت ( خسرو ، شیرین ، موسیقی چیان ) را که در روی قماش ابریشمی شاخه با پرنده گك که بلا شك بقلم رسام چینی کشیده شده است رسم کرده ؟ در تابلوی مذکور بزبان فارسی عبارت ذیل نوشته شده « در هرات از طرف یکنفر چینی رسم شده » در بین نوشته های قلمی که در هرات نوشته شده کتاب « معراجنامه » قلمی خیلی عالی سنه ١٤٣٦ را مخصوصاً متذکر میشویم که در کتابخانه ملی پاریس موجود است.
بهزاد رسام قابلترین ایرانی هم بمكتب هرات تعلق داشت که او را مارتین رفائیل ایران خطاب میدهد. بهزاد یکی از رسامان نادری است که مورخین ایران در خصوص او تو ضیحات جزئی میدهند که ما بهتر از ایشان نسبت به او معلومات داریم. بهزاد در حدود سنه ١٤٤٠ ـ تولد و از صغارت در هرات بدربار سلطان حسین میرزا آغاز بخدمت نمود. مورخین استاد او پیرسید احمد تبریزی را می فرمایند و حامی مخصوص بهزاد میر علی شیر نوائی شاعر و وزیر بود از سنه ١٤٦٨ الی ١٥٠٦ بهزاد بریاست انجمن عملی هرات موظف شده و پس ازان در تبریز زنده گانی و خدمت میکرد و تا سنه ١٥١٤ حیات داشت. با ذکر این اجمال ما می بینیم که بهزاد قسمت زیاد عمر خود را در هرات صرف کرد و در آنجا بین افکار عالی شهر مجلل و منور آن دوره استعداد طبیعی او بمنصه ظهور برآمده وکامل شد. حقیقه هرات

( ۱ ) کتاب كيوئيل مينا توری مشرق اسلامی . مطبعه برلين سنه ۱۹۲۲ ، صحيفه ٢٥ - ٢٦

٤٩١


شمارة ( پنجم ) سال دوم
نظریات علمای روسیه
( ٦٣ )
چنین شهر مترقی بود چنانچه در ضمن تعریف وتو صیفیکه بابر از هرات مینماید نسبت به
باغهای خیلی قشنگ و بنا های منقش از گچ وچونه که در زیردرختان واشجار قوی هیکل
آباد بود حکایه میکند و مارتین در کتاب بزرگ خودراجع به نقاشی ایران ( ۱ ) استعداد
وقابلیت رسام مذکوررا در نقش مناظر طبیعی و مصوری ذیروح که او مشغول آن بود تشریحات
قابل تقدیری میدهد . ضمیمۀ کتاب « سفر نامه » که در سنه ١٤٦٧ از قلم او برآمده است
صورت کامل تصنیفات رسام مذکوررا در جمیع یادگار های تا ریخی که از خامه اش بمنصۀ
ظهور پیوسته و تحقیقات آخرین بما نشان میدهد تشخیص و تعیین کرد ، اگر کار
مکتب هرات و مخصوصاً از بهزاد درخود هرات و همچنین در سا یر شهرهای افغا نستان
جستجو شود خیلی مفید ثابت خوا هد شد وبابن ذر یعه ممکن خوا هد شد که کتب
قلمی از منهُ مابعد هم پیدا بشود ، زیرا حیات ادبی و نقاشي هرات اگر چه ضعیف شد و لی
تا ا وا خر قرن شا نز دهم قطع نگردید و در اینخصوص تشریحاتيکه میللر وما در باب
رسم ها دادیم با اشیای نفیسۀ میناتوریکه در کتبخانۀ اسلامی مرکزی قازان مو جود است
( حمزه ، امیر خسرو دهلی سنه ١٥٨٤ که در هرات بزیور قلم آرا سته شده است ( ٢ )
شهادت میدهد .
نسبت به صنعت نقاشی كوچك ( میناتور ) صنعت خا مك وزر دوزی افغانستان ا سلامی
کمتر تحت مطالعه آمده است . آثار قلیلی که معلوم شده است خیلی دلچسپ است . چنانکه
ظاهر است به دوخت قماشهائیکه مخصوصاً در دورۀ مغلیها که با زر وسیم ورسمهای رنگارنگ
دو خته میشد شهرت مخصوصی را حا یز بود ( ٣ ) منبت کاری حصص غربی افغا نستان
در روی برنج خیلی معروف است . ودیگ معروف هرات ساخت ١١٦٢ آنرا خوب
( ۱ ) مارتین رسامی مینا تور و نقاشی ایران هند و ترکیه سنه ١٩١٢.
( ٢ ) مجلۀ موزیم ویستنک قازان در سنه ١٩٢١ نومبر« ١ – ٢ میللر در باب يك كتاب قلمی
ایرانی وپرو فیسوردنیکه تذکار است صنایع مشرق .
( ٣ ) بار تولد صحیفه ٣٥ .
٤٩٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

تمثيل ميکند که در باب آن واسيليوفسکی ( معلومات راجعه به علوم عتیقه روسیه
در صفحه ۳۳ . ديك برنجي هرات سنه ٥٥٩ هجری ) معلومات میدهد ، از اسلحه
منقش طرز مخصوص خنجرهای دودمه افغانی است که با اسلحه هند اسلامی مشابهت
دارد . در کتلاك نمایشگاه صنایع اسلامی مونشين سنه ١٩١٠ يك سلسله عكس
های اسلحه منقش و مزین اعصار ١٤٠٠ - ١٥٠٠ عیسوی ساخت هرات چاپ
شده است ( کتلاك نومره ٢٤٣ ، ۲۳۷ ، ۲۳۹ ) ندر مایر متذکر میشود که
در کاروانسراها و خانه های قدیمه افغانستان خاتمگاریهای خیلی قشنگ در چوب
و ارسیهای خیلی عالی چوبی دیده میشود ، درین هیچ شبه نیست که صنایع افغانسان چه در
ادوار قبل از اسلام و چه بعد از آغاز آن ( حتی فقط نظر به بعضی آثار تاریخی خیلی قلیلیکه تحت
مطالعه آمده ) بذات خود مستقلا و اختلاطیکه با سایر مدنیتها نموده خیلی عجیب است
در باب آن لازم است که مطالعات و تدقیقات توسعه و تعمق داده شود . برای اجرای این
مقصود اول به اول باید هیئت علمی مهمی در افغانستان عملیات بکند و بعد از ان بصورت
مرتب معلومات واكتشافات مستحصله تاریخی و ادبي در تحت مطالعات دقیقه آورده شود .

٤٩٣


( قصر امانیه )


[BLANK PAGE]


( ٦٥ )
قلم در کف اغیار
شماره ( پنجم ) سال دوم
تقریظ
و انتقاد
« قلم در کف اغیار »
( نگارش آقای عبدالهادی خان داوی )
محررین خارجی زیادی ، بنا بر سببهای مختلفی به افغانستان دلچسپی گرفته و آثار متنوعة
تحریر کرده اند . فهرست این کتب مختلفة المواضیع را ترتیب کردن یکی از وظایف علاقه
مندان ادبیات وطن است. این کتاب ها بر دو قسم تقسیم شده میتوانند .
۱ - آثار قیمتدار مؤلفین منصف وبصير .
۲ - کتابهائی که بمقاصد پست تری نشر مییابند ، گاهی خدمت بسیاسیات ناجایز يك دولت
گاهی محض جلب پول وغیره وغیره مطلوب میباشد .
( بخيال عاجزانه اطلاع برینهمه اقسام خالی از فواید نیست ، باید به قونسولهای افغانی
درممالك خارجه یادداشتی داده شود تا از طبع هر گونه کتاب هائی که در باب وطن خود
بشنوند ومطلع شوند ، آنرا بدست آورده و بقدر کفایت بمقامات مربوطه ارسال نمایند . )
جای تأسف است که کتب قسم اول بسیار کم شایع شده وقسم ثانی نهایت زیاد ، لہٰذا
در خارج هر خیالی که نسبت بما موجود است در نتیجه کتب قسم ثانی است ، و این کتاب ها
بالیقین حالت مارا از آنچه هست بسیار بدتر نشان میدهند . اینست مملکت مختل ، اهالي
يکدرجه بالاتر از وحشي ها ، اقتصاد صفر ، ادارة ظلم ، دین باطل معرفی میگردد .
در اهالی بی معلومات ما بعض ساده لوحي ها موجود است که مخصوص کوه نشین ها
٤٩٤


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٦ )

است ، یکی از ان اینکه هر خارجی را خصوصا که مؤلف هم باشد بنظر محقق بلکه مرشد
می بینند و هر چه میگوید کورکورانه یعنی بی محاکمه قبول میکنند حالانکه این خطاست
و درین زمان دلیل سادگی است و از اوضاع عالم بیخبری ، هر کسی که قلم بدست بگیرد
محقق نیست وارشادی کرده نمیتواند بلکه بالعکس بسا اشخاص که از آثار خواب آور جهل
پرور فتنه انداز بدنام کننده ودشنام دهنده آن باید پناه به رب الناس عز اسمه برده شود این
عقیده صاف دلانه هموطنان نسبت بمحرر خارجی علی الاطلاق ، مرا وادار میکند که زیر
عنوان قلم در کف اغیار بربعض کتب و مقالات متعلق وطن عزیز که بقلم اجانب نوشته
شده اند ، انتقادات خودم را بنویسم ، شاید در کتاب خوانان وطن يك حسي بیدار شود
و از غلامی تقلید به آزادی تحقیق رهسپار گردند تا بینند که هر محرر خارجی یا عقاید علمی
و منطق سیاسی او قابل باور نیست و اهمیت آثار درجۀ اول و دوم وسوم بمیان بیاید .
در وطن نونو شوق ترجمه هم پیدا شده است ولی برای اینکه کدام کتاب قابل ترجمه
است وکدام نیست ، باید مترجمین غور کامل کنند گاهی بعضی ها هر کتابی را که خواندند
بشوق ترجمه کردن می افتند حالانکه کتب بسیار مفیدتر سالها بی ترجمه میمانند .
امید وارم انجمن ادبی نیز برای این غور و تدقيق يك هيئتی تعیین بفرمایند ، تا حتی الامکان
مترجمين باهیئت مذکور مشوره بکنند ، لازم تذکیر نخواهد بود که اعضای هیئت باید
حتی الامکان اهل این امانت باشند . هیئت مذکور علاوه برانکه مرجع استشاره حضرات
مترجمین جوان ما خواهند بود خود هم فهرست های خیارالکتب خارجی را نشر نموده
خواهند رفت تادرمت کم دارای مواد کافیه معتبره گردیم . يکفایده دیگر آن اینست
که در ينصورت ماببلای سیلاب بی حدود آثار و ناولهای خارجی که در صد پنج از انها الاقابل
خواندن باشند دچار نخواهیم شد چنانچه ایران شده است ومصلحین آن ها دست بسر
می زنند . هر رطب ويابس قابل خواندن نیست ، حیف این لوحهای ساده دل و دماغ تازه
و مستعد اولاد مکاتب ما ، حیف آن اوقات گرانبهای جوانان رشید ما که هنوز نو از مفاسد
بها ر دانش و چارپری و غیره تخلیص گریبان نموده اند که ببلای لغويات فسق و فجور آمیز و خرافات
های « معاشقه ناپولیون » پاردایانها «آرسن لوپن »وغیره گرفتارآیند این آثار بجای اینکه کسی را

٤٩٥


شماره ( پنجم ) سال دوم قلم در کف اغیار ( ٦٧ )

بمطالب جدی شایق بسازد ؛ يك جوان بوالهوس ، عشق جوی ، کاکه مشرب تربیه میکند ، تاریخ و حیات خود را نا فهمیده از راه رومان داخل تاریخ و حیات ملت های دیگر شده روح او را یگانه دوست ، و آشنا نا پرور میگر داند ، بجای ایفای احتیاجات ملیه در آرزو ها و هوسهای لا هبانه داخل میشود بلکه منهمك میگردد.
غیر رومان ها نیز کتابهای بسیاری است که ما را از خود متنفر ، حقیر ، مأ یوس میگرداند ، افکار تفرق و اختلاف در ما می پروراند ، ما را بین هم می اندازد افکار و نظریات سیاسی یا علمی غلط بما القامیکند که بحال آنها نا فع میباشد و بحال ما مضر « فهل من مذكر ؟ »
هر هلاك امت پیشین که بود
زا نکه بر چندل گمان بردند عود
ای بسا ابلیس آدم روی هست
پس بهر دستی نباید داد دست

« مستر و مسز تارنتن »

مستر تارنتن انگلیس مستخدم کارخانه چرمگری کابل را هر کس از اهالی کابل میشناسد ، مشار اليه باتفاق مادام خود کتابی به نام « Leaues from an Afghan Scrap book » نوشته است ، که در لندن در ۱۹۱۰ طبع گردیده است ، این کتاب ٢٢٥ صفحه ، يك نقشه ، و ٢٥ فصل دارد ، بعض فصلها را موسیو و برخی را مادام تحریر کرده .
مادام مذکور رسامه است ، و لهذا بعض مناظر حیات این مملکت را نیز رسم نموده است ، موسیو عکاس است و چند تا فوتوها کتاب را تزئین مینمایند .
کتاب هیچ معلومات علمی یا فنی ندارد ، حتی در موضوع صنعت دباغی و چرم سازی که اختصاص مستر تارنتن است نیز تمام کوشش او وقف آن شده است که بر اصول و سلیقه های

٤٩٦


( ٦٨ )
مجلة کابل
شماره ( پنجم ) سال دوم
افغانی ، قارئین انگلیس خودرا بخندانند و بس ، اما مثلا عاید حیوانات این مملکت و پوست ، آبها ، و صنعت دباغی وطنی ، و علل خوب یا بد ، مترقی یا منزل بودن آن و غيره يك كلمه هم تحریر ننمود است ، حکایات دور از کار ، و قصص بی سند و بی اعتبار آنقدر زیاداند که اندازه ندارد ، یکمشت ازین بافته گی های مشار اليهما - بصورت نمونه ـ تقدیم است : ـ
سراج الملك والدين قصر جلال آباد خود را دوست داشت در ینقصر يك ، قالين ، اعلی که چند پشت يك طايفه خرگاه نشین دران مهارت خود را صرف نموده بودند جلب نظر مستر تارنتن را کرده ، و بدین مناسبت يك واقعۀ تاریخی را یاد آوری میکند ، لفظ ، واقعۀ تاریخی ، از يكقصهٔ خود ساخته بیشتر معنی ندارد : ـ امیر مذکور هر سال زمستان جلال آباد میرود ، یکبار حاکم جلال آباد از خروج امیر مذکور از کابل بعزم جلال آباد مطلع نمیشود تا که موکب او بجائی میرسد که تنها یکر باط تا جلال آباد باقی میماند ( باولي : مترجم ) چونکه حاکم مذکور درقصریکه نشیمن خود امیر است سکونت گرفته بود ، لهذا قصر مذکور کثیف و خراب و باغهای آن که کمند اسپهای حاکم صاحب شده بود ، فردا که امیر مذکور جلال آباد میرسد جای نشیمن خود را به اینحال یافته ، حکم میکند که حاکم را احضار کنند ، حاکم تا به حضور میرسد فوت میشود .
مستر تارنتن بعد از نوشتن این « قصه تاریخی » مینویسد : « من شنیدم که چون یکی از دوستان حاکم مذکور دانسته بود که سزای حاکم چه نوعیت مدهش دارد ، او را زهر خورانید ، » ( صفحه ۹۹ ) شما لطفاً اینواقعه را يك دقيقه زیر محاکمه عقل در آرید ، در نتیجه معلوم خواهد شد که مستر تارنتن چقدر از احوال این مملکت مطلع است : ـ جرات حاکم برای استعمال قصر پادشاه ، مطلع نبودن پادشاه ازان ، بیخبر بودن حاکم از حرکت امیر بصوب محل مأموریت او ( در آنوقت هنوز سفر با اسپ بود ) و تا وقت ورود امير بجلال آباد خبر نشدن ، شدت سزا ، معلوم شدن نوع سزا بیکدوست خورانیدن زهر قبل رسیدن حکم احضار . این همه چیزها از ابعد احتمالات است ، وذا تاً با كثر بامردم معلوم هم هست که واقعه باین کیفیت ابداً وقوع نیافته است .
از ترتیب گرفتار کردن اسلحه که گویا از طرف اهالی جهاد دوست افغانستان ،
٤٩٧


( ٦٩ )

قلم در کف اغیار

شمارۀ ( پنجم ) سال دوم

در وقت امیر شهید برای امداد « یاغستان » میرفت تارنتن با يك لهجة تلخی ذکر کرده که این اسلحه را ( جناب ) ناظر محمد صفر خان بمهارت از جاهای مستور پیدا کرده تسلیم حکومت نمود ، ولی چون خود ناظر مذکور شريك يك سازش بود در سنه ١٩٠٩ بحکم امیر شهید به توپ پرانده شد . ( صفحهٔ ١٩ ) چون ناظرین همه میدانند که الحمد لله جناب ناظر صاحب تا امروز زنده و جور و تیار هستند ، و نسبت سازش هم بایشان تهمت صرف است . پس درجۀ محقق بودن محرر وصحیح بودن تحریرات او را قیاس کنند خصوصاً وقتیکه فقرة ذیل مصنف ومصنفه را که در تمهید کتاب نوشته اند با قصة فوق تطبیق کنیم :
« کتاب ما هیچ مزیتی ندارد جز اینکه تمام مندرجات آن حقایق ثابته هستند چیزی را که بچشم خود ندیده ایم ننوشته ایم » یکچند حقایق ثابته دیگر را هم بشنوید :
یکی از رعایای جلال آباد چار گوسفند چاق بحضور امیر شهید تقدیم کرد ، امیر مذکور نهایت خوش شده صد طلا بآن شخص بخشید ، رعیتی مذکور بفکر ادامة اینگونه مساعی منفعت آور افتاده برای شخص دوم مملکت سردار نصر الله خان نیز تحفة تهیه کرده است ، الفاظ خود تارنتن را بشنوید :
« با سلامهای بسیار تحفه ها را پیش روی سردار هموار کرد ، سردار مذکور سوالات زیادی وارد کرده و رعیتی جواب های مسرورانه داده در آخر قصة تقدیم گوسفند بحضور امیر صاحب و بخشش شانرا نیزایما نمود ، سردار مضطر بانه پرسید : راست میگوئی ؟ رعیتی حلف خورده ( الفاظ حلف را چنان ترکیب کرده است كه يك مسلمان نمی تواند آنرا عیناً ترجمه کند ، زیرا بی ادبی است عجب تر آنکه خلاف حقیقت است ، اینطور حلف در مملکت ما مروج نیست و او از زبان هر کس همین حلف را بیان میکند ، مترجم ) گفت راست است و برای اثبات لفظ خود کمر بند خود را باز کرده صد دانه طلا را بر زمین ریختاند و نهایت امیدوار بود که از سردار مذکور نیز همینطور بخشش حاصل خواهد نمود ، سردار چنین اظهار نمود : ـ اگر برادر من صد طلا با لاى يك مرد احمق ضایع میکند ، من نمیکنم
طلا ها را ازین شخص پس بگیرید و بخزانه تحویل کنید که در آنجا بیشتر بدرد میخورد
رعیتی را چند دشنام افغا نا نه داده از در بار کشید . ( صفحهٔ ١٠٧ )

٤٩٨


( ۷۰ )
شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل

خوب واضح است که اینقصه با مدنیت و تربیة در بار نائب السلطنه مرحوم هیچ مطابقت
ندارد يك آدم معتبر طلا ها را از خانه جلال آباد خود تا کابل در کمر بند نمی آورد و نه
کمر بند خود را در حضور باز کرده و طلا ها را توده میکند ، و نه نائب السلطنه دشنام
میدهد آنهم افغا نانه ! - غرض از ایجاد این قصه ها از یکطرف رواج فروش کتاب را
زیاد نمودن و از دگر طرف کسانیر اکه بدش می آمده است بد نام کردن است و بس ! ضرر
بمملکت عاید شد که موجب تمسخر مردم وسقوط اهمیت آن است . و این عادت اکثر
مؤلفات خارجیها در باب ماست .
لورد کرزن با آنهمه لیاقت و اطلاعاتش در کتاب Tales of trauels یکی از سر داران
مرحوم ونجیب مارا بدزدی کردن چند طلا در جوراب خود متهم میکند ، شبهه نیست که
لورد مذکور قصه را ایجاد نکرده است ، ولی منابع مسموعات خارجی ها بسیار پست ومتشکل
از مزدورهای جاهل وبیسواد بوده خود ایشان هم بسبب اجنبیت شدید فرق غث و سمین
مسموعات خود را کرده نمیتوانند . و هم ذهنیت فرسوده ایشان در باب ممالک اسلامیه ایشان
را و ادار بیاور کردن هر چیزی میسازد .
علاوه غرضهای سیاسی خود را هم حق مداخله در تحریرات خود میدهند . لهذا که :
« ده چمچه آب است و يك چمچه دوغ »
مؤلف ها آیا بهتر است بگوئیم مصنف های مذکور گاهی فراموش کرده اند که
حرف در باب افغانستان است یا هندوستان چنانچه می گویند که ضیاءالملت والدین
مرحوم يك نان بای را به گناه « تطفيف » سه هزار روپیه . سه هزار آنه ، سه هزار پائی
جرم کرد . ( صفحه ۱۸۱ )
اگر رسم متعلق صفحه ٤٦ را ببینید ظاهر خواهد شد که مادام تاریقن قائل رسم
های هندوستان خود را با قائل رسم های افغانستان خلط وسهو کرده اند ! یا خود دران
کدام غرضي مخفی است که بمحرر عاجز کشف نشد .
خصایص افغانها محقق های مذکور بعد ازینهمه « مشهودات ثابته » خود بنای فلسفه
٤٩٩


شماره (پنجم) سال دوم قلم در کف اغیار (۷۱)

گوئی گذاشته و بر خصایص ملت ما قلم عتابت رقم را چنین جولان میدهد.
« چون در افغانستان زنها پرده دار هستند انسان باید خصایص شریفه در اهالی آنجا جستجو نکند ( صفحه ۱۰ )
منطق غریب ! آیا مقصد تارنتن این است که جائیکه زنها با تمام حسن وجمال ، آرایش کرده در لباسهای حریر بدن نما ، بسیر باغها و پاركها و درمجالس وكلوب های شبانه ومقامات رقص وسرود ، نیم مست اشتراك می كنند خصایص شریفه بیشتر یافته میشود ؟
چنانكه حکایات سابقهٔ این مصنفه ها صدق و تدقیق بیان شان را روشن کرده بود ، این دلیل قوت و اصابت منطق و فکرشانرا واضح ساخت ـ ذلك مبلغهم من العلم .
درصفحهٔ ( ٤٤ ) درباب خانمهای افغانی چنان يك تهمت شدیدی را بصورت عادی نوشته است که تلخی که برمن از خواندن آن گذشته است نمیخواهم برقارتین هم بگذرد . صد حیف که امروز هر کس قلم بدست گرفته روی دفتر خودرا سیاه می کند .
تدقیقات فقهیه
مصنف مذکور در خصوص فقه وقوانین مروجه افغانستان نیز ازهیچ مؤلف خارجی کمتر تحقیقات و تتبعات نكرده است ، نمونهٔ آنرا نیز باید تقدیم كنم .
« اگر در كابل كسي انتحار کرد ـ که با وجود زیادت فقر وفاقه نهایت كم بودن آن تعجب آور است .
قانون افغانی تمام محله یاده را جرم میکندباین گناه كه چرا او را منع نكردند » ( صفحه ۱۱۱)
حاجت تفصیل نیست که مستر تارنتن بین مقتول قاتل نامعلوم ومنتحر فرق نکرده است .
مستر تارنتن غالباً بعمر روزه نگرفته است ، چقدر خوش خواهد بود كه رعيت افغانستان نیست ، زيرا تدقیقات او عاید به سزای روزه خور از قرار ذیل است :
« روزه خوار را جرم ميكنند ، و جرم نهایت سنگین میباشد ، بعد او را بريك خربسته كرده تشهير ميكنند ، بعد از تشهير او را بدریا می اندازند . اگر دیگر بار روزه خورد ( يك آدم طوريكه تارنتن میگوید اگر بدریا اندا خته شد باز زنده میماند تا ار تكاب روزه خوردن نماید ؟ مترجم ) نصف جا يداد او را ضبط وخودش را

***


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( ۷۲ )

چند سال حبس ، و اگر دفعه سوم تکرار کرد ، او را اعدام میکنند . » (۱۱۹)
ما باید در اینجا ممنون باشیم که مستر تارنتن دفاتر کوتوالی و پولیس ما را چنان منظم
و مامورین آنها را چنان مراقب وظایف خود نشان داده است كه يك شخص اگر سه دفعه
روزه بخورد ، آنها سوانح آن بدبخت را دارا و مطلع بوده و بیاد داشته میباشند و سزای
مطابق نظام باو میدهند اینكه يك نفر سه دفعه يك جرم گرفتار شود نیز دلیل حسن
انتظام است .
« روزه دار ها بسیار مواظب میباشند که نماز بوقت بخوانند و نیز پاها ،
دستها ، ساعد ها و دهن را خوب بشویند ( ترتیب شستن اعضا قابل دقت است مترجم )
خصوصاً دهن را زیرا آنها را که ملامت خواهد کرد اگر ـ البته بی اراده ــ
یکچند قرت آب بحلق فرو ببرند ؟ » (۱۲۰)
« در ینوقت های نازك ( ماه رمضان ) اجانب باید نهایت محتاط باشند اگر از بازارها
میگذشتند چرا که غازیهای که چشم شان چپه شده میباشد ، در بازارها میگردند و حاضر
میباشند كه يك فرنگی را کشته و بهشت حاصل کنند . (۱۱۹)
محرر سه فقره آخرین مستر تارنتن را بی تردید گذاشته ام ، زیرا مردم کابل حقیقت را
میدانند و محض نقل اقوال او کافی است حاجت تردید ندارد ، ولی شاید کسی باشد که
برای او معلوم نباشد لهذا من مجمل عرض مینمایم که تدقیقات فقهیه و قانونیهٔ مستر تارنتن
بر سایر تحقیقات گذشته او از نقطه نظر تحقیق حقیقت هیچ مزیتی ندارد .
( باقی دارد )

۵۰۱


شماره ( پنجم ) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر ( ٧٣ )

متفرقات

دره قشنگ سین ووادی شاداب کنر

بقلم سیاح دوکالم
آقای حبیب الله خان طرزی

این درۀ قشنگ که در میان کوهسار با اشجار و مزارع مستور واقع گردیده حقیقتاً جالب توجه و موجب انبساط بیننده میگردد، دریای بزرگ کنر که دران با جوش و خروش مخصوص خودش پیچ و تاب خورده سرازیر میشود بهر کنج و کنار مناظر بسیار پر لطف طبیعی تشکیل میدهد . این دریا که در حدود ما داخل میشود معانقه اولین خودش را با دریای نقره فام با شگل یا لندی سین که از نورستان می آید اجرا میدارد و بعد ازان آمده دریای کوچکتر ارنوی یا ارندورا به آغوش میکشد و از دو سنگلاخ بزرگ که بران پل دو کالم واقع است میگذرد و بطرف مشرق باندازه يك ميل راه دور خورده دماغه دوکالم را تشکیل میدهد . همین زمین مرتفع که با اراضی مزروعی محاط است دوکالم است که از توجه حیات بخشای اعلیحضرت غازی مسترد به خاك ما گردیده است .
دریا بعد از انکه بطرف شرق گشته و يك میل راه میرود دوباره بطرف جنوب غربی میلان نموده بر سنگلاخهای غرانیت وطبقات کنگلو میرات غرش کنان میریزد و دوکالم را بطرف چپ میگذارد . در مقابل دو کالم بطرف راست دریا بریکوت واقع است بریکوت مراد از چند خانه غریب کار وزارع است که از چند سال باینطرف زیاده شده

٥٠٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )

رفته بالخاصه درین دوسه سال اخیر زیرا از اهمیت اجتماعی ان نقطه اهمیت عسکری آن
زیاده تر است و بعد از عهد سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان باینطرف آنقدر عسکري
که امروز موجود است هیچگاه و جود نداشته است ازین جهت جمعیت این قریه كوچك نیز
زیاد شده میرود .
بانداره دو میل بطرف جنوب بريكوت بريك موضع مرتفع ده كوچك پشنگل واقع
است که جمعیت آن از بریکوت کمتر ولی موقعیت و هوای آن بهتر است . این ده با نتهای
دره كوچك و قریه کوهی ( کوتيا ) افتاده و آب هم از همان دره میگیرد اهالی این دو قریه
از نورستانی و افغان مخلوطاً تشکیل یافته و بدو زبان بلكه سه زبان تکلم میکنند . یکی زبان
پشتو و دیگر آن زبان بريکوتى و سومین آن نورستانی ولی زبان پشتو اکثریت را حایز است .
افسوس اینست که دریای بدان بزرگی در دره جاریست و ولی اهالی دهات از قلت آب
شکایت مینمایند . زیرا آبی که بدان کشتعمندی خود را اجرا میدارند مراد از آبهای کمی است
که از دره جات جریان میکند و چون آب دره جات آبیست که از برف مذاب شده تشکیل مییابد
بمجردی که برف ها از کوه پریده آب خشک می شود و اگر کدام زمستان برف نشود
روزی این دهات قطع میشود . اشجار توت و چناری که درین حدود دیده میشود اشجار یست که
تشریف آوری سپهسالار غلام حیدر خان مرحوم را ٤٠ سال قبل بیاد میدهد و از همان وقت یادگار
مانده اند ولی بعد از ان ضرورت نشانیدن اشجار محسوس نشده است اهالی میوه های کوهی از قبیل
گرگر و انارکوهی و بادام و غیره قانع بوده بسیب وزردالو وانار تربیه شده نمی پردازندوز حمت
غرس اشجار را برخود روا نمیدارند ورنه هرگونه میوه و اقسام نباتات و ترکاری ها درینجا
میشود . يك چند بته گل جربین یا جراینوم دیدم که با وجود عدم تربیه آبیاری باندازه بته
گلاب اصیل بزرگ شده و هنوز هم گل میکند .
بعد از بریکوت و پشنگل تاهفت یاهشت میل راه دیگر آبادی که قابل تذکار باشد دیده نمیشود
وراه بکنار دریا درمیان اشجار زیتون ، بادام ، بلوط ، گرگر ، انار و سنگ های بزرگی که
سیل ها از دره ها آورده امتداد می یابد تا آنکه قریه و پل ناری از دور بنظر میآید ناری بطرف
چپ دریا واقع است قریه آن مراد از چند خانه بهم چسپیده ويك بردیگر ناظراست ولی معلوم

٥٠٣


شماره ( پنجم ) سال دوم درۀ قشنگ سین و وادی شاداب کنر ( 75 )

میشود که جمیعت آن از بریکوت و پشنگل زیاده تر است يك پل چوبی دوجانب دریا را
بهم وصل میکند . درینجا نیز متصل پل بآنطرف دریا اشجار توت وچنار موجود است
که معلوم میشود که رهگذری نشا نیده خواهد بود نه اهالی زیرا بام های خانه های شان از
شدت تابش آفتاب مثل آجر پخته شده و يك درخت نیست که یکنفر را سایه دهد ! زمین
های مزروعی این ده خیلی زیاد است و تاکه نظر کار میکند برکوهای سر سبز مثلیکه بر
پارچه های زمرد دانه های الماس زرد افتاده باشد . قطعه قطعه بالا رفته است. این اراضی
تا يك اندازه آبی و بعد از ان للمی است . درینجا و ازینجا به بعد تا اسمار اهالی گجر و مشوانی
آباد است .
گجر و مشوانی نیم سال را در درۀ پایان گذاره میکنند و نیم سال را بر قلل جبال و بهر
جائیکه تخم کاشته باشند يك شب دوشب کرده حاصل آنرا جمع میکنند و می خورند ويك
حیات تجرد بسر میبرند میگویند که این نفری در يك وقتيكه از گجرات نقل مکان کرده و آمده
اند و زبان شان هم بهندی شباهت دارد بلکه هندستانی را میفهمند . ولی بفکر من بواسطه
تجردی که در حیات دارند زبان قبل از اسلام خودرا تا بامروز حفظ کرده اند و هم محتاج
باستعمال زبان همسایگان پشتو زبان خود نشده اند و الله اعلم .
بعد از ناری دوراه موجود است یکی بطرف راست دریا میرود و دیگرش چپ آن
امتداد می یابد ازینجا تا بمنزل دیگر ( ساو ) راه طرف راست بهتر تر است که ما هم همان
راه پیمود ه آمدیم . هر قدر که دره بطرف اسمار پایان میرود همان قدر قشنگ و مقبول
میشود و مناظر لطافت پیدا میکند . دریا تا بجائیکه به کوتل ( پلی چند ) موسوم است
بطرف جنوب میرود و بعدازان بطرف غرب میلان میکند . کوتل پلی چند کوتلیست که
خیال هم بران گذشته نمیتواند ولی چون انسان دقیق میشود می بیند که چند نفر مانند مورچه
ها بر سنگها بالا می برایند و از خیال باريك تريك راه بران پیچ خورده بالارفته و باز فرود
آمده است .
اسمای مواضع این دره در بین هندوستانی وافغانی مشترک است مثلا ( ناری ) وكوتل
پلی چند ، جلالا ، نورگل وغیره ازین معلوم میشود که باشندگان اصلی این دره اهالی قدیم

504


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )

افغانستان اند که در زمان نفوذ بودست ها بوده و پسانتر افغانها آمده و برانها استیلا نموده
و با هم مخلوط آباد شده اند .
بعد از کوتل یلی چند دریا دوباره بطرف غرب میگردد و يك وادی بسیار سبز و خرمی
تشکیل میدهد . اشجار لطیف بر کنارهٔ دریا روئیده مانند خانم های قشنگ که از گرمی زیاد
بتنگ آمده و موهای خود را باز کرده با آب ترکنند ، شاخهای خمیده خود را بدریا سرد
میساختند و بعضی ازان ها که قدری جوان تر و شوختر میبود بسرد ساختن موها اکتفا
نکرده تا بکمریا گردن در ساحل دریا ایستاده در اثر امواج به پیش و پس می خمیدند و بريك
دیگر آب میفشاندند
در بعض حصص دریا با ندازه تنگ و سنگ های دریا با ندازه سطبر و بزرگ میشود
که امواج آب بصد ها گز بلند می براید و صدای غرش آن گوش عا برین را کر میسازد
قطرات بزرگ و كوچك برسوار و براسپ او هر دو می افتد و انسان و حیوان هر دورا
مرعوب میسازد . در اثنای که راه باريك از کنار دریا قدری دور می رود و در دامنه کوه
با اشجار مستور واقع میگردد صدای دریا خفیف و آواز بلبلان کسب شدت میکند
و انسان خودش را در يك وادی مرموز كه از يك طرف آواز پریان و مرغان خوش
الحان و از جانب دیگر همهمه وهیا هوی غولان و دیوان می آید ، رهسپار می یا بد .
بعد از طی تقریباً ۲۰ میل راه دیگر قریهٔ بزرگ ( ساو ) که مثل ( ناری ) برکنار چپ واقع گردیده
از دورظاهر میگردد . ساو بر دامنه افراخته کوه واقع گردیده مساحهٔ سطحیهٔ زیادی را دربر
میگیرد . يك دریاچه كوچك دیگر از جبال آنطرف پایان شده درینجا با دریای کنرمی آمیزد در زاویهٔ
که الحاق این دو دریا تشکیل میدهد ، قریه ( ساو ) واقع گردیده بازهمان چند عدد چنار و توت
وهمان پل چوبی کم بر لرزان . زراعت اینجا به نسبت حصص با لا تردره مترقی تر و زیاده تر
است . شالی کاری ، پتبه کاری بکثرت دیده میشود مالداری قریه خیلی زیاد و ماده گاوهای
معروف کنری بتعداد زیاد موجود است . حیات همان حیات ساده بی تکلف ، مناظر خیلی
قشنگ و ابتدائی . صفحات سبز مزارع بالخاصه کرد های ( بزغله ) يا نهالی شالی ، يك
بر دیگر بر دامنه کوه بالا میرود و اشجار کوهی بزرگ از بالای کوه بطرف وادی پایان


شماره (پنجم) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر (۷۷)

آمده اشجار بزرگ به بته های قشنگ كوچك غراسك و انواع هميشه سبز تحويل نوع
ميكند آبشارها بزرگ و كوچك از هر جا با ترشحات سرد و معطر خود هوای بنهايت گرم
این حدود را لطافت و گوارا ئیت می بخشد .
بعد از ( ساو ) راه بر يك دامنۀ کوه سنگ خاره واقع شده است . این راه در سنگ
سیاه سخت کنده شده که از راه زیاده تر بپزینه سنگی شباهت بهم میرساند . پایان راه بفاصلۀ
سه صد میتر دریا بحال جوشان وخروشان میگذرد که رفعت راه ، شدت وحدت دریا عابرین
را از رعب مرتعش میدارد . با وجود طبیعت سنگستانی این دامنه باز هم اشجار کوهی از
قبیل بادام ، انجیر ، زیتون ، گرگر وغیره بکثرت روئیده و بزرگ شده وهمۀ شان از جاهائیکه
ایستاده اند سرها را خم کرده با نظرهای حیران بر دریای پایان مینگرند و مثل مسافرین
در اثر باد سردیکه از روی آب بر میخیزد بخود میلرزند .
این راه تا جائیکه دریا بطرف جنوب میلان میکند بکیفیتیکه شرح دادیم دوام میکند .
درینجا آبادی های زیادی بطرف راست دریا از طرف مقابل بنظر می آید . این قریه جات
موسوم است : نشه گام ، نوی کلی ، بارگام ، بارگام جای حاجی صاحب معروف بارگام از
خلفای آخند صاحب ( هده ) شريف يك شخص با خدا وخوب است . حاجی صاحب
موصوف يك شخص فياض وزندگانی خوبی را برای مریدان و مخلصان خود که از دور
و نزديك می آیند ، تدارك كرده . يك مسجد بزرگ که دارای حجره های مستریح است
موجود وجوی آب بسیار مصفا در ان جریان دارد . طالبان ومریدان کتابهای بزرگ
زیر بغل درین منبع علم آمده از دروس علوم قدیمه مستفید میشوند و در مهمان خانۀ
حاجی صاحب دره شده برای یکماه دو ماه استفاده میکنند جای حاجی صاحب درین دره
باندازه مأمن آسایش وسر چشمۀ فضل وعرفان است که نه تنها طالبان داخلی رحل اقامت
در انجا انداخته ، بلکه ملا های بزرگ باجور ، صوات ، ودیر نیز پروانه وار دور شمع جمال
وكمال شان يك بر دیگر سبقت می ورزند .
میگویند که حاجی صاحب بارگام در اثنای انقلاب تا بآخر بر خلاف سقاویان و هميشه
مردم را بهدایت راه حقانیت دعوت مینمودند وحال هم از طرفداران جيد حكومت

٥٠٦


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )

متبوعه ام وثنا خوان ذات خجسته صفات شهر یار يستند .
باندازه يك هزار یا دوهزار قدم بآنطرف جای حاجی صاحب جای گل پاچا ازسادات
کنر است . این ده قشنگ که بر دریا ناظر واقع گردیده از اشجار توت سیب و دیگر
فواکه مملو و ارسی های خانه پاچا صاحب بردریا باز میشود درینجا چای صبح را
ازینطرف که میرفتیم بما داده بودند ، يك نان روغنی بسیار اعلی با شیر چای افغانی
که خیلی لذیذ بود .
در درۀ سین مثل دره کنریگانه اشخاص منور ومهذب همین سادات وپاچا خیلان کنر
هستند که بوی تهذیب وتمدن از مساكن وطرز لباس شان می آید ، نجابت و شرافت
از حرکات شان ظاهر و هویداست . اهالی این جاها بطرف راست دریا شنواری و دیگراقوام
افغانیست و باشندگان طرف چپ که حال ما در آن سفر میکنیم همان گبر و مشوانی است .
این جاهائیکه ذکر نمودیم با ( جلالا ) که جای عبدالملك خان مهاجر چتراری است
و ازانطرف نان چاشت را مهمان شان بودیم بطرف راست دریا گذاشته متوجه
( شال) شدیم ( شال ) در يك پوزۀ کوه بفاصله ٦ یا ٧ ميل از اسمار واقع گردیده ، دم بجه
روز بود که در زیر سایۀ تیره درختھای پنجه چنار از اسپ ها فرود آمدیم و در جوار
مسجد بزرگی رخت اقامت افگندیم .
با وجود گرمی زیاد هوا يك نسیم سرد میوزید و مسافرین خسته از سفر رسیده را جان
تازه می بخشید مسجدی که ذکر نموديم يك جامع خیلی بزرگ ومصنع است . باصول
مساجد اینجا يك حصه پوشیده و بر فیل پایه های بزرگ و منقش چوبی ایستاده وحصة ديگر
آن برهنه و تنها با برندۀ چوبی محاط است . درزیر این برنده يك جدول آب سنگ فرش
مصفا جریان دارد . مصلی میتواند که بدون تكليف وضو ساخته از تخته سنگ سیاه یا سفید
بر فرش گیاه نرم و پاك كوهي پانهاده بادای صلوة گراید .
درینچنین جاها محل اجتماع خواص وعوام همین مساجد است . مسافرین در انجا وارد
میشود خوانین وسادات در انجا اجتماع نموده دعاوی ومعاملات شخصی وقومی خودرا
در جوار آن فیصله میکنند . چون مسافرین از دور ونزديك در انجا دیره می اندازند محل

٥٠٧


شماره (پنجم) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر (۷۹)

استماع اخبار و انتشار آن نیز مساجد است. برسیدن ما مسافری از علاقه باغستان آمده از
احوالات باجور دیر وصوات حکایات زیادی بیان نمود و بعد از اتمام آن بکیفی که بالا ذکر
نمودیم وضو ساخته نماز را ادا نموده و برگیا های خشك جامع بخواب رفت.
ساعت چهار بود که از میزبانان مهربان خود و داع گرفته براسپ ها برامدیم و بطرف اسمار
رهسپار شدیم. اینجا چون به نسبت اسمار مرتفع است، حوضه اسمار بخوبی معلوم میشود.
همان دریا و همان راه در کنار آن فرقی که دیده میشود بهتری جاده فراخی وادیست. دریا
در يك سطح قدری هموار تر جریان دارد و بستر آن بزرگتر شده میرود. درینجا تیکه
عرض دریا وسعت پیدا میکند زیارت يك شهيد بکنار دریا واقع است. از انطرف چون
بدیگر جانب دریا حرکت مینمودیم جنده ها و طوغ های زیارت از دور معلوم میشد ازینطرف
که می آمدیم اگرچه بکنار زیارت گذشتیم آثاری ازان بنظر نمی آمد و همه با آب مستور
و دریا بران میگذرد. میگویند هر سال همین ماجرا برپاست آب که زیاد میشود زیارت غایب
میشود و آب که کم میشود زیارت با جنده و طوغ های خود دوباره ظاهر میگردد. با این
جزر و مد دريا يك پارچه سنگ يك تکه چوب، يك مشت خاك زیارت بیجا نمیشود. این
از کرامت زیارت است، میگویند این زیارت در انطرف دریا شهید شد و سر خودرا بکف
دست گرفته از آب گذشته درینجا که هست افتاده.
ساعت پنج و نیم عصر بود که حصه عمیق وادی اسمار نمودار گردید. درین جا دریا
چرخ زده نصف دائره تشکیل داده است درین نصف دایره چند جريب زمين، يك قلعه
عسكرى و بارك ها، قلعه حکومتی، استحكامات عسکری وغیره چیز ها ست که همه بهیئت
مجموعی آسمار گفته میشود. در موضعیکه دریا این نصف دایره را تشکیل داده و دوياره
راست میشود دو پوزه کوهست که ازان دریا میگذرد وپل چوبی معلقیست که پیشتر
از ین امثال آنرا شرح داده ایم.
آسمار مرکز غند اسمار و حکومتی آن است و نظر بموقعیت خود اهمیت زیادی را
دار است پیشتر ازین هم اگرچه مرکز غند تمام دره گفته میشد ولی بجز يك ياد و تولی گرسنه
و برهنه چیزی نبود امروز از توجهات وزارت جليلة حربيه يك غند مکمل ومجهز وباتريه

٥٠٨


( ٨٠ )
مجله کابل
شماره ( پنجم ) سال دوم
موجود است که در لباس و تربیت و دیسپلن از عساکر مرکز هیچ فرقی ندارد در روحیات
و معنویات بسیار بلند و در مشق و تعلیم مهارت زیادی دارند .
درینجا بباعث شدت گرمی بجز لب دریادر دیگر جا گذاره دشوار بلکه غیر ممکن مینمود چنانچه
موضع سکونت در زیر درخت بزرگ پنجه چنار نام بکنار دریا انتخاب گردیده بود .
در زیر سایهٔ چنار باد سردی که از روی امواج سرد دریا بر میخیزد عاطشین گرما
خورده را تفریح خوش میدهد . آفتاب مایل است که عقب کوه سر سبز مقابل نشسته
اسمار و ساکنین آنرا بظلمت شب بسپارد ، و سایهٔ آن لحظه بلحظه بر ما تقرب میجوید
او نه تا ناحیهٔ دریا رسیده و آب را دو رنگ گردانیده ٠ امواج باین ساحل و آنساحل لطمه ها
زده بی خبران را آگاه و خودش در ابدیت میرود ٠ برگ های چنار که پیشتر ازین سبز
تیره بود حال بواسطهٔ انعکاس شعاع افقی شمس کمرنگ شده و شفافیت مخصوص پیدا کرده
سایهٔ هر چیل بصورت مقبولی دراز شده سبزه های نو رسته را رنگ آمیزی میکند ، تو گوئی
رسام ماهریست که با نوک مويك تابلو های قدرت را پرداز میدهد ٠ خال های
مدور آفتاب گوشه و کنار اوراق پنجه چنار را شگافته بزمین سبز بسیاهی مایل می افتد و یاد
از گند سیاه و پولی های نقرئین خانم قشنگی میدهد .
سایهٔ کوه تمام دریا را پوشانیده به دو زرعي ما رسیده است . گنجشکان در تلاش
آشیانه افتاده با آوازهای لطیف خود هنگام راحت شبینه را بيك ديگر ميفهمانند ٠ شعاع
خور که برقلل جبال ونوك های اشجار افتاده از طلائی به قرمزی تحویل یافته کم کم خیره میشود
تا آنکه بتمام وادی ذرهٔ روشنی نمی ماند و لشکر غولان ظلمت شب بتمام نقاط استیلا
میکند گله های مال و مواشی از چراگاهای دور و نزد يك بر گشته بما وای شبانهٔ خود
می شتابند ولذت آیهٔ مبارکه ( حين تريحون وحين تسرحون) را ببینندگان میچشانند ٠
و آیه كريمه ( من اله غير الله يا تيکم بليل تسکنون فيه ) را تکرار می نمائیم . ما هم بفکر
آرمیدن افتاده بدرون خیمه ها پناه میبریم.
٥٠٩


شماره (پنجم) سال دوم
کتاب
(۸۱)

«کتاب»
اقتباسات عظیم آریزوی

همنشینی به از کتاب مخواه که مصاحب بود گه و بیگاه
اینچنین همدم لطیف که دید که برنجد و هم نرنجاند

يك دانشمند مغربي در تعریف کتب چه خوب گفته است: کتابها معلمهاي هستند که بدون سيلي و تازيانه سبق ميدهند، فلكه لت و كوب و گوشمالی و چپ و چوپ را نميدانند، معاش یا جیره یا هفته گی نمیستانند هر سوالی را با پیشانی کشاده و آداب جواب میدهند و از تکرار سئوال بد خوی نمیشوند. اسرار دانش خود را پنهان نمیدارند و بنادانی و جهالت کس تمسخر نمیکنند. اینها گنج دانش اند اما با ثروت ترین گنج ها هیچ مطلوبی قوة مقابله اش را ندارد. پس هر که دانش و سعادت و حقیقت میخواهد باید دوستدار کتب بشود.

این سخنها قريباً ششصد سال پیشتر گفته شده بود که هنوز مطابع امروزه وجود نداشت و کتب اینقدر عام و ارزان نبود، امروز بر علاوه که کتب در شکل وجهله بهتر و برای مطالعه آسانتر شده و ارزان و فراوان هم گشته مثلا يك شخص ميتواند از پول يك چاينك چای وچند تا سیگارت را بکتاب خرج کرده و یکهفته مطالعه قشنگی برای خود تهیه نماید.

شوپن هور فیلسوف جرمن در مشاهدات خود اظهار کرده میگوید که اگر علم راه منافعی برای من وانکرده مگر از مصارف گوناگون جلوگیری نموده باز داشته است. مالیکه برای معارف، کتاخانه ها و موزیوم ها پول داده اند در حقیقت صرف پول نکرده اند بلکه سرمایه گذاشته و فایده برمیدارند. بهر صورت کنون فواید را گذاشته بتوصیف کتب میپردازیم:

کتب حافظۀ عالم بشریت است، کتب تاریخ نسل انسان را با کشفیات و معلومات و تجربیاتیکه از قرنها نموده است بیان میدارد. غرائب محاسن قدرت را برای ما تصویر میکشند. در مشکلات بما امداد و در الم تسکین میدهند. ساعات اندوه را بایام سرور مبدل نموده ضمیر را با خیالات خوش و مسعود چنان مملو مینمایند که انسان از خود بمقام

٥١٠


شماره (پنجم) سال دوم مجلۀ کابل (۸۲)

بلندتری عروج میکند.
کتب را اکثر بدوست و رفیق ویار و همدم تشبیه کرده اند اما در بین دوست و کتاب
فرق این است که دوستان زنده میمیرند و غالباً مرگ صادقترین دوستها را میبرد ولی رفقای
بیجان (کتب) مرگ ندارند، چه زمانه محض بفقدان کتب ناهنجار کوشش میکند
مگر کتب خوب را گنجینه تصور کرده و حفاظت مینماید.
انتخاب کتب مثل انتخاب رفیق يك عهده خیلی مهم است انسان از چیزی که میخواند
همانقدر مسؤول است که از اعمال خود میباشد لهذا از کتبیکه سبب از اغوای نفس میشوند
احتراز لازم است، زیرا چیزیکه بر بدی دلالت کند خود بد است. مگر جای شکر است
که کتب خوب بسیار است و ادبیات مهم صرف از کتابهای خوب پذیرائی نموده بدها
را روی نمیدهد.
بعضی ها خیال خواهند کرد که مدعا از ادبیات مفیده همان است که انسانرا بشغل
و کسبی امداد نماید. بلی این امداد کتب نیز خالی از فائده نیست مگر استعمال کتب عالی چیز
دیگر است : کتب اعلی ما را در بلند ترین عالم خیال عروج میدهد یعنی در جائیکه مطالب
و اغراض شخصی بی اهمیت و اندیشه ها و آلام حیات قریباً فراموش میگردند.
اکنون ای عزیز کتب خوب در هر زمان بقلم بزرگترین اشخاص آنوقت تحریر شده
است، رهبران و مدبران و متفکرین بزرگ کتابها نوشته اند و همه را بانتخاب تو گذاشته
اند و بدان که عمر کوتاه است!
آیا عمر این کوتاه و ممکنات آنرا سنجیدۀ ؟ آیا میدانی که اگر این را بخوانی آن را خوانده
نتوانی؟ و چیزیکه امروز گم کنی فردا حاصل نشود؟ میخواهی با اشخاص پست و کم علم
یاوه گوئی در صورتیکه با شاهان و سلاطین هم مصاحبت میتوانی؟ آیا سزاوار میبینی که
درینجا با گروه عام در خیلی ازدحام حق دخول بگیری تا آنجا حضور داشته باشی وقتیکه
در های این دربار جاوید همه وقته بر رویت باز باشند، با همان حفله و صحبت بزرگ خود
که مثل عالم فراخ است و چون ایام بسیار؟ عظیم الشانترین صحبت هر زمان و هر مکان
درین صحبت داخل میشوی و بقرار خواهش خود عضویت و رتبه میگیری. از دریکه یکبار

۵۱۱


شماره ( پنجم ) سال دوم
کتاب
( ۸۳ )

داخل شدی هرگز رانده نمیشوی مگر بقصور خود ! نجابت و علویت فطری ات از روی مصاحبت و دوستی ات در آن مقام امتحان میشود. محرك های باطنی ات بذریعۀ آنها در صحبت احیا برای حصول منزلت سعی مینمائی اندازه میشوند که تا كدام درجه صدق وصفا دارند وقتیکه تو در رفاقت مردگان اشغال موقعی میخواهی .
بعوض موقعیكه خواهش داری باید گفته شود موقعیكه برای آن خود را لایق میسازی زیرا ، ملاحظه کن ! این دربار گذشتگان با دربارهای زنده این امور فرق دارد . دروازه اش صرف برای محنت ولیاقت باز است . حاجبان این درهای بهشتی را هیچ ثروت رشوه و هیچ چالاکی فریب داده نمیتواند . این ها از نام ونشان کس نمیترسند صرف همینقدر سوال میکنند : آیا لیاقت داخل شدن دارید ؟ بگذرید ! میخواهید همدم نجباباشید نجیب شوید وهمدم شان میباشید . شوق دارید که بادانشمندان مصاحبت نمائید سخن شانرا بفهمید ویاد بگیرید طریقی برای آن میسر نیست جز آنکه تو بطرف آنها ترقی نکنی چرا آنها برايتو تنزل نمي كنند ، يك فاضل زنده شاید ملاطفت و تعظیم نمايد ويك فيلسوف زنده شاید خیالات خودرا بتكلف برايت شرح دهد - مگر اینها ساختگی وترجمانی نمیدانند ، تو خود مجبوری که بدرجه میزان خیالات آنها بلند گردی اگر میخواهی از خیالات شان مسرور گردی و درحیات شان شريك شوى اگر قدرى حضور شانرا میدانی .
پس چیزیکه میکنی همین است که این مردم را دوست بداری . جاه طلبی بکار نمی آید آنها به جاه طلبی تو نفرت میکنند ـ اگر میخواهی در بین شان باشی باید محبت شان دردلت جاگزین باشد ومحبت خود را بقرار ذیل نشان داده میتوانی :
اولا آرزوی حقيق ات همین باشد که از ایشان بیاموزی وتخیالات شان داخل گردی تخیالات آنها ! هوش کن که خیالات خود را در آنها نیابی ـ اگر مصنف کتاب از تو عاقل تر نباشد لازم نیست کتابش را بخوانی واگرباشد پس در بسا چیز ها که با تو اختلاف خیال خواهد داشت آنها خیالات عمیق خود را بتو از طریق امداد نمی دهند مگر بمكافات خواهند داد ، و نیز قبل از ان که اجازه رسائی بدان افکار میدهند ، خود را به لیاقت وسزا واری شخص متیقن میسازند .

٥١٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٨٤ )

طلا، علم مجسم نیز بدین طریق حاصل میشود. هیچ دلیل برای ما موجود نیست که
قوای برقی کره ارض چرا کل مقادیر طلا را بقلۀ های کوها نمی برد تا مردم میدانستند که
کجا است ! و بدون زحمت کندن و داشتن تشویش و جنگانیدن طالع وضیاع وقت و غیره
بقدر احتیاج بدست آورده سکه می زدند ، مگر قدرت آنرا در رگهای باريك زمین جائیکه
هیچ کس نمیداند گذاشته است گاهی انسان بسیار میکند و چیزی نمی یابد و گاهی بزحمت قدری می یابد.
حصول دانش عیناً همینطور است ، وقتیکه شما يك كتاب خوب بر خوردید باید از
خود پرسید ! آیا میل دارم كه مثل يك كان كن كار بكنم ؟ آيا بيل ها و كدا لهای من
خوب مرتب هستند ، حالت و صحتم خوب است ؟ آستین ها را تا آرنج بر زده ام ؟ نفسم
نخواهد سوخت ؟ و مزاجم ......؟؟
این تشبیه را قدری بالا تر در نظر میداریم. اگر خسته هم شده باشیم خیر است چرا
يك خير بسيار مفيد است ! فلزی را که میجوئید خیالات و مطالب مصنف كتاب است .
الفاظ و جملات او بمثابه كوه اند كه آنرا ميكنيد و ميگدا زبد، كدا لهای تان هوش و عقل
و علمیت تان است و بخاری گداز روح با فکر و هوش تان ! توقع مدارید که بدون همان
اوزارها و همان آتش بمعنی کدام محرر خوب رسید !
( سير فكرم آسان نیست کوهم و کتل دارم ) . بیدل
بسا اوقات كه باستعمال قلم های بسیار باريك و تيز يك گداز خیلی پر حوصله محتاج
گرديد تا يك مثقال طلا بدست آرید . بنا بران از همه اولتر به تدقیق جملات و الفاظ عادت
بگیرید و از معنی اش خود را لفظ بلفظ و حتی حرف بحرف متيقن بسازيد تا ........
يك شخص تعليم يافته اگر زبانها را نداند و کتاب کم خوانده باشد عیبی ندارد مگر باید
هر زبان را که میداند صحیح بداند و هر لفظ را که میداند درست تلفظ نماید از همه بیشتر
خانواده و جماعت الفاظ را بشناسد ، لغات اصیل زاده قدیمی را بيك نظر از لغات عام
جدید فرق نماید . دور ترین اجداد و تعلقات لغات را بخاطر بیارد که در کدام زمان و بكدام
مملكت كدام حيثيت را دارا بودند.
لهجه و طرز گفتار يك جمله اديب را بخاطر نشان میکند و غلطى يك هجا کافی است که
انسان را در مجلس تهذیب داغی ابدی نماید .

٥١٣


میدان ورزش و نمایش طلبۀ مکتب فنون حربیۀ کابل در جشن استقلال


[BLANK PAGE]


شماره (پنجم) سال دوم ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان (٨٥)

ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان غازی فاتح کابل

درین نزدیکی ها ع، ج، ا، ا، والاحضرت شاه ولیخان وزیر مختار افغانستان در پاریس
موفقة وارد کابل گردیده، و بعد از سه سال مسافرت و ماموریت در لندن و پاریس اينك
بحضور برادر تاجدار خویش اعلیحضرت پادشاه غازی افغانستان و باقی خانواده شاهی
مشرف و واصل شدند، والاحضرت موصوف چنانیکه هموطنان میدانند بعلاوه افتخار
برادری اعلیحضرت غازی دارای دیگر مزایای شخصی و اجتماعی نیز میباشند، شاه ولیخان
یکی از جرنیل های مشهور افغانستان است که در حرب استقلال (١٢٩٨ شمسی) بمقابل
فداکاریهای که در محاذ وزیرستان ابراز نموده بود تا به رتبه نائب سالاری ارتقا فرموده.
شاه ولیخان همان منصبدار شجاعی است که در اغتشاشات مشهور منگل (١٣٠٢-١٣٠٣ شمسی)
در سایه خدمات شاندار خویش نشان تاج افغان را زیب سروسینه افتخار نظامی خود
قرار داد. بالاخره والاحضرت شاه ولیخان همان قائد دلیر ملی است که در محاربه نجات وطن
(١٣٠٨) برای اشغال کابل و مغلوبیت قطعی اشرار سقوی توانست تمام پلان حربی را
که قوماندان بزرگ و معظم غازی (اعلیحضرت نادر شاه) ترتیب کرده بود بلا کم و کاست
عیناً در محل اجرا گذاشته و به تسخیر پایه تخت کابل نایل آمده نام نامی خود را در صفحات
تاریخ وطن قید و ثبت نماید کابل ورود این سردار فداکار را بخاندان شاهی و عموم
هموطنان عزیز تبريك میگوید.

« در وزارت جلیله حربیه افغانستان »
سفر :
ع، ج ا. ا. والا حضرت شاه محمود خان وزیر حرب افغانستان که از وزراء
مشهوره مملکت و برادر والا گهر، اعلیحضرت تاج دار غازی افغان بوده، در سایه خدمات
فدا کارانه خود در میادین حرب استقلال (١٢٩٨ شمسی) جنگ نجات وطن

٥١٤


( ٨٦ )
مجلة کابل
شماره ( پنجم ) سال دوم
( ۱۳۰۸ شمسی ) اغتشاش ابراهیم بیگ شریر ( ۱۳۰۹ - ۱۳۱۰ ) کسب شهرت و استحقاق
نموده اند . و هم در راه تنظیمات عسکری اردوی حالیه افغانستان سعی و جهد بلیغی ورزیده اند،
اينك بغرض معالجه خویش عزیمت باروپا در نظر دارند .
کابل صحت کامل وعودت عاجل شان را از خدا تمنا مینماید .
کفالت جديد :
شهزاده افغانستان والاحضرت محمد ظاهر خان که شهزاده منحصر بفرد خانواده سلطنت
افغانستان و یکی از سرداران با هوش و با اخلاق و در عین حال تربیه شده در پایتحت
فرانس میباشند ، اينك با اراده سنیه شاهانه پدر تاجدار خویش متکفل امور وزارت
حرب افغانستان گردیدند ، چون شهزاده واقعاً جوان عاقل و تربیه شده و صاحب نیت
سلیم است البته چنانیکه انتظار و امید عموم میرود بزودی امور حربية مملکت عزیز
مراحل بهتر و برتری را بتائید خدا وندی طی خواهد نمود .
کابل تعهد این شهزاده کار آگاه را بوزارت حرب وطن عزیز وصاحبمنصبان رشید
واردوی افغانستان صمیمانه تبريك و تهنیت گفته و از خدای متعال توفیقات حسنه برای
وظايف مقدسه آن شهزاده میخواهد .
ه ضياع افسوس ناك .
هوا نوردان افغان :
تاریخ هوا بازی در دنیا نسبت بتاريخ بسایر امور اجتماعی تازه شروع گردیده ، و در
افغانستان نسبت با کثر ممالک تازه تر ، چند سالی بیش نیست حربيه افغانستان دارای شعبه
هوا نوردی گردیده ، و آمال زندگانی بما اجازه میدهد امیدوار افزایش قوای آن باشیم .
از روزیکه تاریخ این فن در وطن ما آغاز کرده ملت ودوات بعلاوه مصارف ماديه متحمل
قربانی های شریفه نیز درین راه شده اند ، هر چند تعداد این قربانی های ما متناسباً مختصر
٥١٥


شماره ( پنجم ) سال دوم ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان ( ۸۷ )

بوده ولی رعایت همین تناسب است که الم او را در نظر ما عظیم نشان میدهد ، بعلاوه
آنجوانان رشید یکه در اثنای تحصیل فن هوا نوردی در بلاد خارجه و مانورهای داخلی
حربی از قبیل محمد هاشم خان پیلوت ، محمد غوث خان ميخانيك ، عبد القدوس خان هوا پیما ،
در مملکت روسیه و نور محمد خان پیلوت در کابل بدرود حیات گفتند ، يکوقتى شنيديم
هوا نوردان شجيع ما خواجه محسن خان پیلوت ، شاه جهان خان پیلوت ، عبدالله خان پیلوت ،
در حین پرواز در آسمان ماوراءالنهر وكابل خاکستر شدند انا لله وانا اليه راجعون .
اينك ديديم که در تاریخ پنجشنبه ١٤ میزان ۱۳۱۱ در میدان پرواز کابل دونفر
صاحب منصب دلیر و هوا باز ما كند كشر سید محمد خان پیلوت قندهاری و میر احمد شاه خان
ميخانيك كابلى در اثنای پرواز در نتیجه يك اتفاق شوم با طيارة لیرتی يكجا سوختند و در راه
خدمت بوطن و ایفای وظیفهٔ مقدسهٔ عسکریت مثل پروانه بشمع عشق جان سپردند
درره ملك ووطن این هر دو تن عالی حسب سوختند ایوای چون پروانه آتش نسب
مجله کابل از وقوع این هایله سخت غمگین ومتاثر بوده ، دعای مغفرت در حق آن شهدای
راه وطن مینماید ، و بفاميل نجیب این دو صاحب منصبان رشید اظهار همدردی میکند ، کابل
بعلاوه آنکه به اردوی محتشم افغان درینموردتسلیت میگویـد بمقابل همدردیهای با افتخاری
که حکومت متبوعه به نسبت تدفين وانعقاد مجلس ترحيم شهدای رشید نموده اندتشکر مینماید .

شاعر و فيلسوف مصر

بطوریکه جرايد خارجى خبر میدهند درین نزدیکی ها شاعر مشهور مصر فيلسوف
حافظ ابراهيم يك از دنيا رحلت نمود ، و داغ هجران بر قلب عالم ادبیات آن مملکت گذاشت .
حافظ ابراهيم يك شاعرى معروف و در فلسفه شعر فیلسوفی کامل بود وآثار بر جسته
درین موضوع از خود بیادگار مانده کابل از فقدان این استاد علم و ادب متأثر بوده
و با رفقای مصری اظهار همدردی مینماید .

٥١٦


شما رة ( پنجم ) سال دوم
مجلة كابل
( ۸۸ )

كشفيات جديده يا اخبار علميه

( عبور مستر ماليسن بحر اطلس را بطياره )

مستر J. A. ماليسن كه بطياره های منحصر که سابقاً از استريليا تا انگليند و از انگليند تا کیپ ( جنوب افريقه ) بعمل آورده مشهور میباشد . درین تازگیها از پهلوی پروازیکه بتهائی و برای اول دفعه از شرق بغرب اتلانتك را عبور نموده میباشد حصه زیادی بر موفقیتهای خود افزود : مومی الیه این پرواز را در طياره بسيار كوچك كه قوه موتور آن بمراتب از قوه موتور طياره كه توسط آن بشمال اتلانتك سفر کرده بود كمتر میباشد بعمل آورده .
آئرپلان مذکور که نام آن (Heart, sContent) یعنی ( آسودگی دل ) است بطرز ( پس ) ساخته شده است دارای ( ١٣٠ ) اسپ قوه و سه انجن ( جبسی ) بوده و از محصولات درجه اول صنائع هوائی : ( دی هويلند کمپنی لامتند ) میباشد که طول آن فقط ( ٢٥ ) فت و پهنای بالهای آن ٣٦ فت و ٩ انچ می آید .
يك آئرپلان دیگر هم که بهمین سیستم ساخته شده و در اتلانتك جنوبی از برازیل تا افریقا پرواز داده شده بود نيز بخاطر می آید ـ اما طيارة مذکور و دو طیاره دیگری که یکه تاز پرواز ماورای اتلانتك بشمار ميروند ( همان طیاره های کولو نلایند برگ پهلوان معروف هوانوردی و مس آر هارت ) خیلی بنسبت این طياره ماليسن كلانتر و ماشین های آنهم قوتمند تر ساخته شده و سمت پرواز آنها هم بر عکس جهته پرواز ما لیسن یعنی از غرب بشرق معین و مقرر بود .
مستر ما ليسن مذکور در حضور زوجه خودش ( مس ای جانسن سابقه ١ ) و

( ١ ) اولین خانم انگلیسی که از انگليند تا استريليا پرواز نموده .

٥١٧


درجات تسخیر هوا از مرتبه بالون تا دریجیبل و از درجه گلایدر تا کشتی هوائی)

تصویریکه درین صفحه مشاهده آمده و ماشینهای خفیفتر از هوا و ماشینهای ثقیلتر از هوارا نشان میدهد در دو حصه تقسیم شده میباشد:
(الف) در قسمت اول که در حصه بالای تصویر دیده میشود از چپ براست :
(١) بالون ١٨٤٢ (٢) دریجیبل بخاری گیفرد ١٨٥٢ (٣) کشتی هوائی سپنسر ١٩٠٣ (٤) زپلن ١٩١٠ در بالا و

در تحت آن ٣٤ R انگلیسی ١٩٠٩ اولین کشتی هوائی که اتلانتیک را بدون توقف از لانگ آیلند « جزیره دراز» عبور نموده.
(ب) قسمت پایانی تصویر که نمایش و نموی آئروپلان را با رشد و ترقی آن در عصر حاضر نشان میدهد :

شروع از طرف بالا از چپ براست دیده میشود :
(١) للينتال گلايیدر ١٨٩٥ (٢) دو باله تاریخی رایت ١٩٠٣ که اولین پرواز متوازی و دوامدار در ١٧ دسمبر از مقام کتی هاک
ممالک متحده امریکه درین جهاز بعمل آمده (٣) قوش آدم بردار (کودی) ١٩٠٥ (٤) یکباله بلریوت ١٩٠٩ که برای اول دفعه رودبار
انگلستان را عبور کرده (٥) تراکتور دو باله موسوم به اورد (١٩٠٤) اولین نمونه طیاره حالیه (٦) طیاره آنی خورد ١٩١٢ (٧) طیاره
١٩١٧ موسوم به دیو، از هندلی پیچ (٨) کشتی پرواز کننده موسوم به (ف ١٩١٧٣) (٩) طیاره دایکرزدینی ١٩١٩ برای پرواز عبور
از بحر اطلس باستعمال آمده (١٠) طیاره بوی شنیدر ترافی ١٩٣١ (١١) طیاره مخصوص مسافر ١٩٣٢ دارای چهار پره (١٢) اوتوگیرو.


شماره ( پنجم ) سال دوم
کشفیات جدیده
( 89 )
لارد مايور دبلين وتقريباً پنجهزار نفر تماشاچی بساعت ۱۱ و ۳۰ دقیقه قبل الظهر روز ۱۸ اگست ساحل پورت مارناک کپنی دبلن را وداع گفته و در ساعت ٥ و ٤٥ دقیقه بعد از ظهر ۱۹ اگست ( بمعيار ساعت وقت بهار انگلستان ) در پشته پنی فیلد یعنی برنسويك جديد در حاليكه (۳۰) ساعت در هوا مانده و ( ٢٦٠٠ ) ميل مسافه را طی کرده بود دو مرتبه بزمین فرود آمد ، علا و تا هوا نورد مذکور قصد داشت که فقط سه روز در ذهاب و ایاب اتلانتك صرف نماید ـ اما این نقشه خود را تبدیل داده و تصمیم کرد که قبل از انکه برای مراجعت پرواز نماید یکهفته در نیو يارك توقف كند .

صعود پروفيسر پیکارد

پیکار د پروفيسور دارالعلوم بروکسل بدومين صعود متهورانه خود در (ستراتوسفير ) بمعنی کُرۀ هوائی که کاملا با ابرها مستور میباشد و در ۱۸ اگست اقدام نموده واز میدان طیاره دوبن دروف قریب ( زوريخ ) در ساعت پنج قبل از ظهر روز مذکور پیش از طلوع آفتاب به پرواز آغاز نمود ـ مومی الیه درین پرواز خودش بارتفاع تقریباً ( ١٦٧٠٠ ) متر ( مساوی ۱۰ نیم میل و آخرین ارتفاع که تا اکنون انسان بآن رسیده توانسته ) واصل وبعد از دوازده ساعت پرواز به ( کولرودی مون رزم بنو ) تقریباً هشت میل بسمت جنوب دریاچه (کاردا ) بزمین فرود آمد ـ دكتر ماكس كوسينس نام يکنفر عالم دیگری نیز درین طیران با مومی الیه همراه بود ـ این صعود را هم عین بغرض همان مقصدیكه سابقاً مطمح نظر گرفته بودند یعنی مطالعات در اشعه منظم آفتاب که استكشاف خاصيت و تکوین طبیعی آن یکی از راز های لا ینحل و بهت آوری در علوم جديده تلقی شده میباشد اجرا کرده میباشند ـ راجع بتفحص وتجسس در طبیعت وخاصيت اشعه آفتاب واهميت های آن و محدودیت معلومات ما در آن زمینه مضمون بسیار مطبوع ودلچسبی در اشاعه ۱۳ جون ۱۹۳۱ جريدة لندن نیوز از قلم داکتر .E. G. W وا نپل (نگران رصد خانه کیو) در معرض انتشار آمده .

٥١٨


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( ۹۰ )
پروفیسور پیکارد اظهار میکند که تیزی اشعه با بلندی توام کسب فزونی مینماید وعلاوتاً مومی الیه از روی آله تعدیل دخول وخروج حرارت که باخود داشته جته شرح و و تفسیر این تیزی توسط استماع ( افزونی تدریجی آوازهای درم درم ) پارهٔ اطلاعات دیگری نیز میدهد ـ و بر حسب اطلاعات دیگر اشعه عیناً بمثل با ران به بالون می باریده ـ چنانچه وقتیکه بارتفاع سه هزار میتر واصل شده بودند تحقیقات و ترصدات خود را درباره این اشعه منظم شروع وهمچنان عملیات را تا هنگام که بارتفاع ۱۶۳۰۰ میتر بالای سطح دریا میرسیدند دوام داده بودند ـ و این ارتفاع سردی نهایت شدید و ۳۶ درجه ( سانتی گراو ) پایانتر از صفر رسیده بود ، جریدهٔ تائمز دريك پیغام خودش بمستر پیکارد ایراد میکند که این شدت برودت را معاونت اطاقیکه سفید رنگ شده واشعه آفتاب را از دخول ونفوذ در بین آن باز میدارد باعث و سبب گردیده حالا نکه صعود مذکور در سال گذشته بالعکس از علت گرمی زیادی که توسط اطاق سیاه رنگدا ده جلب وجذب شده بود بیشتر تحمل فرسا گردیده بود ـ فیما بین برودت طبقات آسمان وگرمی ضعف آور صحراهای ایطالیا پروفیسور پیکارد ودكتر ماکس کوسینس چنان فرق بین ومعلومداری را احساس نموده بودند که بمجرد مواصلت بزمین در اول وهله قادر بهیچ چیزی نبوده وخاموشانه بزمین دراز کشیدند

روبوت ـ آدم الکتریکی ـ اولمپیا موسوم بآلفا
از اقسام آدمان ( روبوت ) بجز عدهٔ معدودی پیش ازین دیده نشده واگر کسی اکملیت آن را ادعا کند پس لازم است در روبوت ( الفا ) این ادعای خود را اقامه کند ـ الفا طوریکه ملاحظه شده بیکش خص که بصفحات نکلی مسلح باشد شبیه میباشد و میگویند که در شبکه هائیکه چشمهای او را ستر نموده آله های فوتوگراف الکتریکی مخفی بوده و در عوض گوشهای آنهم ملرا فون را تعبیه کرده میباشند و آنقدر جاندار و حساس

۵۱۹


شماره ( پنجم ) سال دوم
کشفیات جدیده
( ۹۱ )

میباشد که انسان را متعجب میسازد چنانچه علاوه بران که نشسته و برخواسته میتواند خیلی
بصفائی و بدون غلط مکالمه میکند و همچنین در حین جواب بمخاطب خود حرکات مختلفه
را که در حین مکالمه لازم میشود اجرا میکند و حالا تکه ادعا میکنند که همه این اجرا آت
و حرکات را بدون معاونت کدام انسان دیگر بساحهٔ عمل می آورد.
صحبت و مکالمهٔ مذکور هم عبارت از جوابدادن بهمه سوالات عادی و معمولی سادهٔ
که از وی پرسان بکنند و سایر یادداشت های مبصرین و ناظرین میباشد و بر همه این ها لازم
نیست سوالات را از پیش ترتیب بدهند – اینکه چطور اینعملیات را اجرا میکند تا
اکنون مخفی و پوشیده مانده
وزن الفا دو تن میباشد و علاوه میگویند که اگر صدای خود را بآخر ترین درجه بلند
نمايد میتواند تمام ظروف شیشهٔ المپیا را شکسته و خورد نماید . مخترع الفا ( مستر H.May )
میباشد .

تازه ترین انجکشن
از اختراعات خیلی تازه و جدید اروپا انجکشن برقی است که باین نزدیکی قدم بعالم فنون
گذاشته است - بوسیلهٔ این انجکشن هر گاه خواسته باشند بدن را ملون و رنگ آمیزی
کنند از همان قسم رنگ مطلوبه برداشته درهمان حصهٔ بدن ترزیق میکنند وسپس حصهٔ
مذکوره بواسطهٔ خواص الکتریکی در جلد ازراه مسامات همان لون را ظاهر ساخته
ثبوت و مقاومت می نماید .
خانمهای که لبها را برنگ گلابی و رخساره ها را گلنار و موها را سیاه کردن آرزو
دارند بدیهیست ازین انجکشن خیلی مستفید میشوند .

٥٢٠


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٢ )

اختراع آلهٔ جدید
جذبات و احساسات انسانی تا حالا در تحت قواعد و اسباب معین نیامده و قابل پیمایش و تقدیر نبود .
داکتر « والر » اخیراً یک آلهٔ برقی ایجاد نموده که بوسیلهٔ آن مقدار جذبات و احساسات هر انسان بطور وضوح مشخص میشود مثلا : مسرت ، غیض و غضب ، حیرت و تعجب و غیره و همچنین هر گونه احساسات و القاآت قلبی را با تفاوت درجات آن موازنه و تشخیص میتواند . و نیز برای درک مساحت ذهنیات و غیر مرئیات این آله در فنون عصر يك عامل بزرگ واقع شده خواهد توانست .
( اهمیت حشرات در جنگ آینده )
پرو فیسر مکسول لی فرای یکی از دکتورهای مشهور اروپا مقابل دایرهٔ شاهی در تازه ترین خطابه های علمی خود ایراد و اظهار نموده است که حشرة الارض در جنگ آینده دنیا مقامات مهمی را احراز خواهند کرد .
چه محاربین می توانند بذریعهٔ نشر و پراگنده ساختن حشرات از قبیل پشه و مگس و غیره در طرف مقابل خود که مواد مضرهٔ بآنها ترزیق شده میباشد امراض گوناگونی را تولیدکرده و دشمن را مسموم کنند . ومخصوصاً پروفیسر موصوف میگوید معلوم نیست چه باعث بوده که آلمانها در جنگ گذشته بین الملل ازین مفکوره غفلت کردند ورنه این عمل برای آنها مایهٔ بسی غالبیت میشد ولو برای نسل آینده خساره و تلفات فوق التصوری عاید شدنی بود .
( شك نیست چندی بعد ازین مقام رؤسای ارکان حرب را داکترها احراز خواهند کرد !!.... مترجم )
طریق جدید صید ماهی
طریق صید ماهی در آلمان بمنتهای ترقی رسیده چنانچه یکی از علمای المانی اختراع تازهٔ برای شکار ماهی بتوسط برق پیدا کرده یعنی در منطقهٔ معین از آب که بسیار تردد ماهی ها دران میباشد جریان قوی از برق تولید میکند ، که بوسیلهٔ این تاثیرات ماهی بیحس و مخدر شده

٥٢١


شماره ( پنجم ) سال دوم
کشفیات جدیده
( ۹۳ )

بر روی آب می آید و باین طریق شکارش آسان و در ضعف این جریان محض ماهی های كوچك
منحدر میگردند . میگویند ( ماشین مولد تیار برقی ) بر وجهی مصنوع و ساخته شده است که
ممكن است « بتار » کهربائی همراه او نیز تنظیم شود و این تنظیم عبارت است از تقویت یا دو
چندی قوه او بتبعیت حجم ماهی که شکار آن مراد است .

( سرعت جازات هوائی )

یکی از مجله های علمی امریکائی می نویسد که سرعت بعضی جهاز های هوائی اکنون کمتر از
سرعت گله در هوا نیست چه ستا نیفورت یکی از ضابطان بحری انگلیس سال گذشته جهاز
هوائی را بیشتر از ٤١٥ میل در ساعت ( ٦٦٥ كیلومتر در ساعت ) هواپیما ساخته حال
آنکه این سرعت بسرعت گله كه از دهان مسدس عادی توپ و تفنگ بدر می جهد
تفوق میجوید چه این گله عاده بسیر متوسطه فی ثانیه ٦٠٠ قدم سیر میکند یعنی ساعت
٠٩ ر ٤٠٩ میل می پیماید .

( تجربه فنی )

برای ترقی علم ـ طالب علمی از جامعهٔ شیکاگو تبرعاً برین فکر است كه شیشه پاره
و تارهای گره دار و شوشه های بسیار نازک طلا را خورده و فرو برد و این عمل را مکرراً
بمعرض اجرا گذارد تا بتجربه و تمكن مدرسین علم فیزیولوجیا افزوده و بتأثیر فرو بردن
اینچنین اشیا و حدوث فتوری که از ابتلاع آنها بمعده و جهاز هضم پیش میشود پی برده
و به بحث و درس آن قدرت یابند .

( هوا و اجزای مرکبه )

مهمترین عنصر در هوا عبارت است از آکسیجن و علمام بر وجهی قطعی ثبوت کرده اند كه
یعنی زندگی مخلوقات حیه بدون این عنصر ابداً ممکن نیست بر علاوه مباحث جدید علمی
بثبوت می رساند آکسیجن به تنهائی مصلح حیات نمی شود و هر گاه هوا از عناصر دیگر
مجرد باشد صلاحیت تنفس ندارد .

٥٢٢


شمارۀ ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٩٤ )

اساد هرشی امریکائی که از متخصصین کیمیاست و هشت سال به تجارب علمی مستغرق
بوده میگوید بهترین هوائی برای استنشاق آنست که ٢١ در صد آکسیجن و ٧٩ نائیدروجن وهیوم
وارجون و نیون و کاربون و دو اکسید کاربون و غیره داشته باشند . و گر حیوانی را در هوائی مرکب
از اکسیجن و انتروجن فقط بگذارند فقط حیاتش تا بده روز نمیکشد ولی در هوای مرکب
از ٢١ در صد از اکسیجن و ٧٩ در صد از هلیوم زنده گی میتواند ـ و چون عناصر دیگر
تغیر پذیرد موجود زنده نه زندگی در از میتواند و نه حیات طبیعی را می بیند .
ترجمه ـ از اخبارهای خارجه

غلبلی و پښتانه ته

لیکل د امین الله خان« زمر لای »
دا مسئله شکاره او دلیل ته حاجت نسته ؛ چه انسان یواځی او تنها پدی دنیا کشی
ژوندون نسی کولای ، اونسی اوسیدلای . اگرچه په شکاره سره هر سړی ځانته مختار
او په خپل ځان سره شوریدونکی دی مگر یو تر بل سره ډیر ټینګ ارتباط لری ـ کار او
حاصل د ژوندون د دوی تړلی پر حال او نفع او مصلحت دیوبل سره دی بلکه د هر سړی
ژوندون د بل په ژوندون ولاردی . که چیری یوسړی وه غواړی چه پدی دنیا کشي
یواځی او تنها ژوندون وکی اوله ټولی او اجتماع څخه علاقه پری کی ـ له پاره د سختی او
تریخ والی دژندون د ده یواځی پیره اود هشت د تنهایی او داچه ژوندون او ځان دده هر گړی
په تهلکه کښی دی ، بس دی ـ علاوه لدینه چه لوی بار د ما یحتاج د گذران او دژوندون خپل
چه پدی وقت کشی له اندازی او فکر یڅخه پورته دی ، یواځی و پای ته نسی رسولای ـ
بلکه له قطار د انسانانو وتلی او په حساب د حیوانانو کشی راځی ځکه چه ټول عمر

٥٢٣


(٩٥) غللی وپشتانه نه شماره (پنجم) سال دوم
دده په وحشت او جهالت سره لکه څلور پښې تیریږی. نو پدی حساب سره هر څوك
وټولنی او اجتماع دخپل بنی نوع ته محتاج دی.
علماؤو، اجتماع د انسانانو ویوه لوی ژوندی جسم ته تشبیه کړی دی او ژوندی جسم
ترکیب سوی دی له اعضاو څخه لکه سترګی، خوله، لاس، پښې او نور...... او هر
عضو خاصه وظیفه تر معلوم او معین قانون لاندی لری او په ځائی راوړی - او هغه عضو
په هغه وقت کشی هم ځانته او هم نورو اعضاوو ته کار کوی. د امثال، ژوندون دیوه سړی
ته په جامعه کشی ډیر نژدی والی او یورنک والی لری. ځکه چه ګورو یوسړی په کار
اخته دی په هغه وقت کشی چه له پاره د ځان کار کوی په حقیقت کشی د ټولو فائده
دده په کار کشی سته مثلا: د بنا، ټوله ورځ لا س په خټو او لمړ ته زحمت کاژی اگرچه نتیجه
د زحمت د ده دخونی جوړول او مزدوری اخستل دی مگر په عین حال کشی د ده زحمت
بل هم دخونی خاوند او په استراحت کوی. یا بوزارع تمامه ورځ داوړی و لمړ ته په کار او زحمت
تیروی اگرچه به ظاهره سره معلومیږی چه له کشت نه غم اخستل له پاره د ده دنفعی دی
مگر په حقیقت کشی دټولو نفع د ده په فائده کشی شريك ده ځکه چه ټول احتیاجات د ده
یواځی غنم ندی بلکه نور ډیر مایحتاج او ضروریات لری چه بوله هغو مايحتاجو څخه غنم دی
نو داغنم ده وټولنی دافراد و ته په زحمت سره حاصل کړی دی چه په عوض د هغو غنمو له بزاز
څخه رخت اوله بنانه خونه او له نجارخنی لرګي دخونی اوله...... اونور لوازمات د
ژوندون آخلی.
همدارنگی هر سړی چه هر کار کوی. نو هيڅ څوك يو د بلنه نسی بی نیازه کیدی.
لکه چه پځان کشی سترګی له سر نه اولاس دپښو نه او نور.
وقتی چه فردپه جامعه کشی لکه یوعضو په جسم کشی ثابت سو - نو همدارنکی لکه پجسم
کشی چه یو عضو ناقص او مفلوج سي او وظیفه پاتی سی اوجسم ځنی نقصان مند او ور
سره پعذاب او به پریکیدونی رضاوی - همدارنگی تولنی له کاهلی اوسستی یابد اخلاقی دیوه
سړی نه نقصان مند او په بلا کښیوزی او څرنګه چه جسم، و چ او ناقص اعضا ته لذت
٥٢٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )

نه ورکوی او زيات او بیکاره شی ئی بولی .
همدار نگه ټولی هم فاسد او بیکاره سړی ته مخ نه ورکوی يو زيات او بيكا ره شیى يولي
بلکه همیشه په ژوندون ئی بعذاب او باندی شرمیږی ـ او هغه سړی هم لكه وچ اعضا له
حقو قو د سعادت او لذت نه د ژوندون کم نصیب او شرمنده وي او هیڅ کله خپل تامین
د حيات بصورت دیوه کامل انسان نسی کولای آخر په خپل مرګ رضا او مرګ هم چون
مقد ور دده ندی ورته نسی حاصليدی ځکه چه دده معامله او ژوندون تړلی او مشروط په
مقابله دبا لمثل سره ده او د بل سره ربط لری که نیکه معامله وکی له مقابله به شه معامله وینی
که بد وکی خپله لار به وه تړی او خپل ژوندون به تریخ کی .
نوکه څوک غواړی چه پدی دار دگیرو دار کشی نیک معامله او محبوب دټولي سی او ژوندون
باندی تریخ نسی او په شه وجه سره او په شرافت سره ژوندون و کی او قوم او ملت دده مسعود
وی او په ژوندیوی او مترقی ملتو كشي حساب سي نوضرور دی چه په صداقت ، امانت، عفت سره
هر نوعی خدمت او کار په خپل ژوندون کشی له ضروریاتو څخه وګنی بلکه هغه له حياتيه
وسائلوخپلو حساب کی به ایفا او اجرا کشی ئی یوه لمحه سستی او کاهلی وه نکی بلکه له پاره
د تامین د خپل ژوندون نيك معامله ګي او شه رفتار په خپل عمل كشی اختیار کی ـــ علا وه
لدینه چه فرد په کار او غيرت خپل حيات او ژوندون ساتی خپله جامعه اوټولی هم مسعود کوی
او ژوندون ئی په شرافت سره ساتی ، ځکه چه ټولی جوره سوی ده له فردنه او تشكيل او
اساس دټولی او اجتماع افراد دی .
پدی اساس سره هر پښتون ته یواځی یواجی وایم چه ای پښتونه ګناه د ټولو پښتنو یعنی
د اجتماع ستا به غاره بارده ځکه چه ته ییوه غره یا ګوشه کشی پروت ئی ځان په خپل کار او
وظیفه نه خبر وی علم چه دی دین او د دنیا رهبر دی پګوشه کشی دی اچلوی تش ورته
نه کوری ـــ له تجارت خبر نه ئی سیاست نه پیژنی ـــ مکتب دی ندی اوریدلی ـــ صنعت ته
فکر نلری ـــ کسب دفن او دکمال عیب کڼی ـــ دا کتر به تاکی نسته ـــ انجنیر نه ئی ـــ په
سلو کشی دی یو خط نسی لوستی په کتاب نه پوهیژی که پوهیژی هم عمر دی په ورقه او گلشا یاسبزپری

٥٢٥


شماره ( پنجم ) سال دوم غلبلبی و پښتانه ته (۹۷)

و زرد پری تیریژی - آخر څه ئی ترڅو پوری - په دی حال عمر تیروی - په شلمبو او
سورسك باند قناعت کوی - ته سترګی بدنیا کښي و رغروه چه څه حال دي - افراد
ددنیا په څه مشغول دی او څه کوی .
اگر چه ستا شجاعت ضرب المثل دی - که د توری سره دی سیاست وی .
ستا مهمان نوازی په عالم کښی نسته که دسخا سره دی صنعت وی - نجارت وی
په عين شجاعت کښی حليم ئی ارمان که دحلم سره دی علم ، ی . فکر و که چه څه به وی او ستا ترقی او ستا
مدنيت او ستا اخترعات به وه کم ځای ته رسیدلی وه - دخدای دپاره لژغیرت ، لږهمت ، وكه
د اخپلی پاکی خاوری زرکه او ځان دسیال سره برا بر بلکه بهتركه . ځکه چه اساس دتولی او
د قوم ته ئی - عزت او ذلت د قوم او اجتماع په تامر بوط دی - که ته غیرت وکی ته همت
وکی تولی او اجتماع به مسعود او بختيار وی - او که نه همدا رنګي په گوشه د بیخبری پروت
يی پروائی ، د جا معی او تولی پسر به ( خدای دی نکوی ) خاوری وی . علاوه لدینه چه
عمر به دی په ذلت او خوارۍ په شلمبو او سورسك تیژی - په قیامت به هم جواب ددی
خاوری او ددی ملت به خدای ته ورکی .

٥٣٦


( ٩٨ )
شماره ( پنجم ) سال دوم
مجلة كابل

« علم ودانش »

از طبع جناب مستغنی

بی له علمه به څه غواړی په دنیا څوك
تر دی شه متاع پردی دکان كه نشته
درست جهان قربان د علم تر ګوهر شه
علم سل خرواره ثقل په هوا كه
مجهولات به د عالم ورته معلوم شی
تر قيامة خرابی پر اثر نكا
په دنيا وي هغه قصر بی قصوره
که د علم معرفت دحاصل نكه
چه د علم د طبيب دا رو و نخوری
د هغه ملت به څه رنكه شادی وی
چه د علم و دعر فان ترقی نوی
علم هر ځای اهلیت د عالم غواړی
وليلاته د مجنون په سترګو ګوره
چه د علم رهنما په جهان نوی
ورك به نشی له مشر قه تر مغر به
كه بلاده په جهان که بی علمی ده
تر بلا د جهل پورته بلا نشته
په جهان كه به غالب په هر دښمن شی
ته له علمه د اصفا سان بافی زده کړه
د غنچی پشان بی علمه دلگیر ناست وی
هر ګفتار به دی دزړه په غوګو آوري

که عاقل وي كه هښیاروی كه دانا څوك
سودبه وه كا كه كوى دغه سودا څوك
دغه وايم كه می و پوشتی رشتیا څوك
در و لی شی یوه پنه په هوا څوك
كه د علم له مضمون شی جویا څوك
كه د علم په اساس کیژدی بنا څوك
چه د علم په قرا رنی کړی بر پا څوك
څه به غواړی معرفت له ماوتا څوك
له مرض د جهله نه مومی شفا څوك
چه په ده که به عالم نوی اصلا څوك
په وطن که به عاقل نوی ګويا څوك
بی شاهده به کوی دغه دعوى څوك
چه مجنون نوی نور څه كوى ليلا څوك
نور به څوك وی دكمراه و رهنما څوك
كه د علم رهنما كاندی پیدا څوك
خدای دی نکا مبتلا به دا بلا څوك
پردا هسی بلا مشه مبتلا څوك
كه د علم توره و تړی تر ملا څوك
دبی علمه جولاخه كوى خندا څوك
څكه نكوى د ګل پشان خندا څوك
كه له علم وله حكمة شى شنوا څوك

٥٢٧


( ۹۹ ) علم و دانش شماره ( پنجم ) سال دوم

هر جاهل دی ده به نور سره عالم شی بی له علمه کوم سړی بولی ملا څوك
په تعليم سره ټول عالم دانا شه څه به شکر کړی ادا ددی مولا څوك
هر گز نلری زوال دولت د علم دا دولت لچانه نشی وړی پغلا څوك
محکم تر تر حصار د علم نشته که چار پيره کا تر خان دغه قلا څوك
هيڅوك كير په خارستان د جهل مشه څوك وتلی دی ژوندی لدی صحرا څوك
چه د علم اهليت په چا كه نوی نور د جهل گله وکوی له چا څوك
ز گيله دبی علمی له چانه وکړم چا ته بد و یلی نشی بر ملا څوك
چه د علم مميز او محك نوی څه به پوه شی په صواب او په خطا څوك
چه ثمر د علم و فضل د شاخ نوی څه لذت مومى له نخل د خرما څوك
چه د عقل بینائی و ر پکي نوی خکوی لکه نرگس سترگی شہلا خوك
چه د فهم رسائی په چا كه نوی نور به څه كاندی رساقد و بالا څوك
چه د فکر باریکنی نلری ور وره څه پکارده که لری باریکه ملا څوك
په حکمت سره د خپل ملت غم خور شه باری نلری د بل ملت پروا څوك
که د خپل ملت په خپله غم خور نشی هر گز نکا په پردی مړی ژړا څوك
په هر ځای که فرق د خپل و پردی گوره گوره گوره بیگانه څوك دى اشنا څوك
هغه شه دی چه د خپل ملت شه وائی خدای دی نکاندی په بدویل گويا څوك
بی علمی بی کمالی ملت رسوا کا خدای دنکا پدنا بدنامه رسوا څوك
هر ملت چه وی بی علمه نابینا وی باری مشه په جهان که نابینا څوك
خدای دی نکا، هيڅ ملت هسی بی ذوقه چه به فرق نکا دزهر ود حلوا څوك
که د جهل علاج غواړی په جهان که بی له علمه به ئی نه مومی دوا څوك
دونه علمو معرفت هر کوره شه دی چه واقف وی په روا په ناروا څوك
که هر خودی شایسته شایسته ندی چه په نور د معرفت نوی زيبا څوك
مسلمان به بدنیا غم د عقبی خوری هشیاری ده که نن غم خوری د صبا څوك

۵۲۸


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰۰ )

پیش بینی دانسان شه ده به هرکار کش داشه نده چه د نن کار کړی فردا څوك
له پشتو به پشتون څه چشم پوشی کا دا به نکا که لری شرم و حيا څوك
نن ورځ بخت د پشتوندی پورته شوی څوك لری د موږ پشان نادرپاد شاڅوك
درست کشو ری په دوه کاله چرا غان که څوك به بولی نمرسپوږمۍ پدارڼا څوك
و هر چا ته ئی عام فيض رسيدلي نن ورځ څوك لری دده پشان سخاڅوك
پردی جود پردی تدبیر و پردی عقل کوم پاد شاوه څوك وه خرك ترده پخوا څوك
له شاهان و د وطن چا آوریدلی څوك لری پدا صفت صدق و صفاڅوك
که دی نوی به غوغا د انقلا ب که کینولی شی دغه رنگه غوغا څوك
ټول ملت ئی په سرتوری دعا گوی دی دعا دل پاد شا به نکوی دعا څوك
مستغنی که په پارسي که په پشتووی بگفتار که دز نو نیم همتا څوك
چا پدار نکه مضمون دی او ریدلي څوك كولي شی نن ورځ دغه وينا څوك
زد خپل قوم و ملت ثنا خوا نی کړم پدا شه وا ئی که بدوانی رما حوك
مرور نیم له چا نه چه پخو لا شم خبر نیم مرور څوك دى پخولا څوك
د هر چا قدر و مقدار خپل شخصیت دی نور به څه وا یم چه شاه څوك دی گداڅوك
چه د ټول قوم وملت دا نائی نوی که دا نائی څه به و کا بدی تنها څوك
حق گوی هیچ کله پر وا د هیچا نکا تفریق نکوی چه دا څوك دى او داڅوك
څوك و تلى له عهدى ددی بیان شی بس ده زه څوك د ملت مدح و ثناڅوك

٥٢٩


شطرنج باز معروف پنجاب سلطان خان که
جایزه اول را در سال جاری در بازیگاه
فرنگستان حاصل نموده .


[BLANK PAGE]


علمی ، ادبی
كابل
اجتماعی ، تاریخی
۱۸


مجله کابل
( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراك )

انجمن ادبی ، جاده ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل ۱۲ افغانی
عنوان تلگرافی ـ کابل انجمن ولایت داخله ١٤ «
مخابرات « خارجه نیم پوند انگلیسی
با مدیر انجمن اول قوس ۱۳۱۱ هـ ش ـ ۲۲ نومبر ۱۹۳۲م طلبای معارف نصف قیمت

فهرست مندرجات مجلۀ کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ٦
۲ مسابقه فتح کابل « قصیده اول » استاد جناب قاری عبدالله خان ۷ ۱۳
۳ « « « « ۲ آقای سردار عزیزالله خان ۱۳ ۱۷
٤ شعرای افغانستان آقای سرور گویا ۱۸ ۳۲
٥ بقر استاد جناب قاری عبدالله خان ۳۳ ٣٤
٦ ترکیب بند شبلی نعمانی نقل از کلیات مرحوم علامه شبلی نعمانی ٣٤ ۳۸
۷ خزان و شاعر جناب قاری عبدالله خان ۳۹ "
۸ اشتباه شاعر نو غلام احمدخان ٤٠ ٤١
۹ شب پائیز مکرم محمدرضاخان ٤٢ ٤٥
۱۰ منتخبات نفیسه اقتباسات ٤٥ ٥٨
۱۱ علم و تکامل بشر غلام جیلانی‌خان اعظمی معاون انجمن ادبی ٥٩ ٧٤
۱۲ مطبوعات و نشریات ما سرورخان جویا ٧٥ ٨٣
۱۳ افغان در هندوستان م . غبار ٨٤ ٩٠
١٤ سوال از انجمن ادبی ٩١
١٥ تنقید جناب قاری عبدالله خان ٩٢ ٩٤
١٦ علاج نقص بصارت ترجمه ٩٥
۱۷ پاداش خیانت انجمن ٩٦ ٩٨
۱۸ معروضه مجلس فوق العاده ٩٩
۱۹ فقدان یکی از بزرگان ادب و یاد آوری ۱۰۰


تصاویر :

۱ قا ئد معروف افغا نستان در قرن ( ۱۸ ) میرویس خان افغان اول
۲ مدافع مشهور افغا نستان در قرن ( ۱۹ ) وزیر اکبرخان غازی ٦
۳ شاعر شهیر و استاد جناب قاری عبدالله خان ۱۳
٤ شاعر شیرین کلام جناب سردار عزیزالله خان ۱۸
٥ پاد شاه معارف و مدنیت پرور افغا نستان در قرن ( ۱۹ ) اعلیحضرت شیر علیخان ۳۲
٦ رئیس و هیئت محترم شورای ملی در کا بل ٤٤
۷ آ ثار تا ریخی ، خطاطی و رسامی هرات در عهد سلطان حسین بایقرا ٤٨
۸ مسکوکات عهد خلفای ( اموی ) صفحه ۱ ٥٦
۹ « « « « ۲ ٦٤
۱۰ سر پوش سنگی تا ریخی ٧٤
۱۱ ( جار ) مشبك صنعت نجاری کابل ٨٤
۱۲ رفتن سنا توریم واقع علی آباد کا بل ۸۸
۱۳ حصه گاو خانه عمارت تربیه حیوا نات واقع علی آباد ٩٤
١٤ حصه بیرونی مرغ خا نه « « « ٩٦
۱٥ منظرۀ خا رجی عما رت تربیه حیوا نات و حصه مرغ خا نه آخر


قائد معروف و نجات دهنده افغانستان از تسلط بیگانگان در قرن (۱۸) میرویس افغان
رسم آقای برشنا.


شماره ( ششم ) سال دوم نومرة خصوصی (۱)

كابل

KABUL

قسمت علمی

تربیت اطفال

(۳)

طفولیت

بقل‍م شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

( از سن یك الی سه ساله ) كودك فی الجمله بامور حیات آشنا شده و میداند چگونه
باید زیست كند ! مخصوصاً درین مرحله فكر و اراده او طبعاً متمایل بدو امر می شود
اولا : تصرف كردن در چیزی ثانی ایجاد و تركیب چیزی . حتی این دو امر در تمام مدت
عمر مكنون و منظور انسان میباشد . و مشاغل صحیح انسان نیز حقیقتاً همین چیز است .
راز ترقی حقیقی نیز در همین مسئله مخفی است یعنی كه قوت قبضه نمودن نسبتاً ك‍م‍تر
و خواهش ساختن بیشتر در انسان متقاضی میباشد .
كودك . وقتا كه ملتفت میشود كه دستها و پاهای او آله كار كردن است و بوسیله آنها

۵۳۰


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٢)
بازی کردن هم میتواند لابد اراده مینماید که ازانها دیگر کاری هم بگیرد. پس بدیگر اشیا
نیز مداخله وتصرف می نماید. طفل برای آزمایش استعداد خود درین سن بلا فاصله
مصروف است مثلا میل دارد هر چیزی را بداند و هر مشکلی را برای خود حل کند
قوت خود را در هر چیزی امتحان نماید! پس سوالات میکند، تدقیقات مینماید،
هر شی را بزمین انداخته یا ضربه میرساند و از شنیدن صدای آن تفریح میکند
چه آن صدا انعکاس اقتدار وی است که بمحل آزمایش رسانده و نتیجه گرفته است.
این مطالب که در وجود اطفال طبیعی بوده بصورت غیر اختیاری بروز مینماید نباید آنها را
مربی یا والدین شان منع ومعطل کرده و اسباب دلتنگی اطفال را فراهم بیاورند. چه ممانعت
و جلوگیری اسباب افسردگی و بزدلی آنها شده اراده شانرا ضعیف میگرداند.
كودك را اگر درین سن از چیزی نترسانند ابداً از چیزی نمی ترسد حتی بآتش هم دست
میزند. پس برای مربیان لاز است که از آنچه جرئت و اراده طفل را خسته میکند ازان
بپرهیزند حتی اگر طفل بآتش دست میزند البته برای بار اول خود طفل ضررش را حس کرده
سپس خود داری خواهد نمود. بطفل اعتماد نمودن خیلی ضروریست! یعنی این مخلوق كوچك
را بگذارید استعداد خودش را مصروف عمل سازد و چیزی از اقتدار فطری خود کار بگیرد!
چون این مطلب از تعالیم نفسیات است البته قوه حس و عمل را در اطفال قوی میگرداند.
طفل را باید بالتدرایج از محیط علاقه با مادر دور داشت اگر چه زندگی طفل همیشه
در قرب ما در بوده باشد آزادی ویرا سلب کرده بامداد مادر متکی می ماند؛ بنابران عادات
تنبلی کم هوشی، ضعف در مزاج اطفال غلبه میکند. پس بهتر است طفل را همواره بيازی
های مختلف و در ساعات زیادی دور از مادر مصروف داشت.
كودك هر چیزیرا که سوال میکند بایستی بی کم و کاست و بحقیقت بوی جواب گفت،
دل طفل را نباید مرکز اوهام ساخته فکر او را بتردد انداخت یا هر مسئله را مقابل فكر
و دماغ او معما نمود.
فکر انسان فطرة متجسس است که این حس تجسس از همین سن داخل کار میشود پس اگر
تجسس و تحقیق اطفال در همین سن بمجرای صحیح نیابد البته هنگام بزرگی شخص مادی و شهوت
٥٣١


شماره (ششم) سال دوم تربیت اطفال (۳)

پرستی شده استعداد خود را بغلط استعمال می نماید.
برای تصحیح عقاید كودك نسبت بذات خداوند لازم است همیشه ذات باری او را در ذهن وی رحیم، كریم، رؤف القا وصفت نمود واز صفات قہاریت خدا وند نباید در فكر كودك القا كرد چه او نسبت باقتضای سن خود از صفات لطف و مہربانی خداوند خوبتر خوشنود و بخدا پرستی مایل شده در قلب وی القای رأفت وصمیمیت میشود و بالعكس از نشان دادن خوف و عذاب بغض پیدا كرده در اخلاق وی نیز تأثیر بدی نماید یعنی طفل را باید نسبت بمقدسات و هر چیزی خوش بین ساخت.

از سن سه الی ۷

مشاعر وحواس كودك درین سن ترقی میكند، پیش ازینكه كودك بطور مطلق العنانی بوده و هر چیزی را تابع افكار و خیالات خود میدانست، حالا می بیند كه با لا تر از فكر و اقتدار وي اراده قوى تري هم موجود است.
لهذا در ین سن كودك محتاج برهنمای عقول و ارادۀ بزرگان است، پس هر چیز خوب و بدی را كه از بزرگان می بیند و می شنود طبیعی است آنرا تقلید می كند. درین سن نباید كودك را نسبت باوضاع و اعمالیكه از وی سر میزند تحقیر و توبیخ نمود؛ چه فكر او در اتخاذ اعمال خوب و بد متردد است . هر گاه به كودك درین سن راه های راست وافكار سلیم القا شود عیناً پیروی می كند. هر گاه درین سن كودك را بدروغ و خیالات واهی عادت داده شود یا جرئت و ارادۀ او را تضعیف كرده و با خیالات و افكار او كلك نشود : لابد او كم جرئت و ضعیف الاراده و كم فكر می شود. درین سن لازم است او را با تكالیف آدمیت وحقایق اشیا و آنچیز هائیكه در حوضۀ احساس و ادراك كودك جلوه كرده و بسوالات درا نخصوص محتاج می شود بوی بی كم و كاست توضیحات نمود.
القا و تعالیم صفات خوب اخلاقی و اعمال نیكو بي شك درین سن بكودك موثر است و آنچه ازین خوبی ها و محاسن اخلاقی بوی تعلیم و طریق شایسته بوی نشان داده می شود

٥٣٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )

همه در لوح ضمیر كودك جا گزین شده استعداد خود را ازان ببعد بطريق صحيح و مستقيم استعمال خواهد كرد .
از سن ۷ - الی ۱۱
این عهد زندگانی كودك را علمای علم النفس زمان ( ادعای ذاتی ) می نامند ، درین عهد زیاده تر فعالیت ذهنی و جسمانی كودك بروز میکند ، لہذا موقع تادیب میرسد .
درین سن كودك می خواهد تخیلات خودرا صورت عملی بخشد زیرا حیات محرك عمل است درین سن برای طفل افکار و ارادات مختلف پیش می شود مثلا یکسو آزادی خودرا آرزو می نماید دیگر طرف مایل است بطور انفرادی داخل سعی وعمل شود باز بكمك و معاونت دیگران نیز احساس احتیاج می نماید . مخصوصاً در قبول طريق حريت كامله يا معاضدت دیگران نسبت بامور راجعه بحیات درین سن نفس طفل در سر پیکار میباشد و نمیداند كدام طریقی را مستقیماً تعقیب نماید ، پس درین موقع خیلی لازم است مربیان بطفل امداد نمایند یعنی بطوريكه طفل هم از امداد فکری واستشارۀ آنها مستفید شده و از تذبذب رہائی یابد و هم این استشاره وكمك ابداً باستقلال مزاج و حریت شخصی او نقصی وارد نکرده طفل را متکی بغیر نسازد ! اگرچه برای مربیان در عین زمان اتخاذ این دو مسئله ضد یکدیگر ممكن است دشوار بوده باشد ولی با این مراتب لیاقت وقدرت مربی در کار است که از عهدۀ ایفای این وظیفه باید بدرستی بر آمده بتواند .
طفل درین سن شوخی ها کرده و مخصوصاً بازی کردن وخود نمائی را بمقابل اطفال هم سن خویش خوش دارد پس وی را نباید ازین حرکات مانع گردید بلكه صرف همینقدر توجه لازم است که استعداد و قوای خود را درین موقع بیجا صرف و تلف نکند یعنی طفل بموجب خواهشات طبیعی خود البته درین سن اجتماع ومعاشرت را با هم سالان خود خوش دارد ولی نباید خواهشات طبیعی اورا خفه نمود و با آنهم لازم است مربیان احتیاط بکنند كه طفل تابع ارادات واعمال دیگر بچه ها نشده و استعداد آن تحت الشعاع واقع نشود چه اگر درین سن بچه ها آزادی خود را باختند آینده هم فکر وارادۀ آنها استقلالی نداشته

٥٣٣


شماره ( ششم ) سال دوم تربیت اطفال ( ٥ )

مالک آزادی استعداد و حریت نفس خود نخواهند بود . كودك را درین سن نباید تحقیر
و تذلیل نمود مخصوصاً در حضور هم سنانش ! چه فطرت او متقاضی این امر نبوده و درین سن
بیشتر حقارت و توبیخ در قلب او تاثیرات بدی از قبیل بغض و کینه را القا می نماید لهذا
اگر قلب وی درین سن بكينه ورزی و بغض معتاد شود پس از ان كودك كج خلق و لجوج
میگردد و اصلاح این معایب او در آینده خیلی مشکل می شود . یعنی كودك دايما ازینگونه
سرزنش و توبیخ ملول گردیده و با باطن خود می جنگد و از هجوم تاثیرات اینقدر موقع برای
وی حاصل نمی شود که با مطالب خارجی عطف توجه کرده و از انها پند یا عبرت بگیرد .

از سن ١١ ــــ الى ١٤

درين سن كودك مالك تهذيب نفس و فضایل اخلاق از قبیل وفا داری و غیره میگردد
و تمام خصایل فطری وی ظاهر می شود یعنی خصایل روحانی و ترکیب جسمانی وی
نمایان میگردد .
سن یازده مشکل ترین دوره عمروی است چه این دوره یکنوع طوفان وايثار كودك
است . در سن چهارده تصورات و حسن اخلاق كودك شروع بتکامل میکند و كودك
بين اتخاذ طرق حسن و قبح امور جاریه اخلاقیه باطناً متردد و در کشمکش میباشد .

از سن ١٤ الى ١٧

درین ایام است که مردم كودك را سرکش و باغی میدانند ! درين سن كودك ميخواهد
شخصیت و اقتدار خود را بین کودکان ابراز نماید ، حس جنسیت او را وا دار میکند که
بحكم فطرت طالب دوستی و معاشقه شود و این حس در دختر و بچه مشترك است و البته
آنها متمایل باین کار میباشند و هر گاه ازین حس نفرت و بیزاری نمایند البته هنوز آنها داخل
مرحله شباب و جوانی نشده خواهند بود یعنی طلب لذات و عشق طبیعی درین سن است

٥٣٤


شماره ( ششم ) سال دوم
مجله کابل
( 6 )

هر گاه میلان فطری آنها درین موقع قهراً معطل شود یا با وجود تقاضای این سن دارای
حس مذکور نباشند البته آنها بعوارضی مبتلا بوده غمگین و افسرده و خود پسند خواهند شد
یعنی درین سن اگر شعله عشق ازانها بوجود نیاید یا قهراً منطقی شود جای آنرا غم و کدر
و افسرده گی اشغال خواهد نمود پس لازم است طوری آنها رهنمونی کرده شوند که
یکطرف ذوق و عشق فطری شان بافراط منجر نشده دیگر تکالیف لازمه حیات و آدمیت را
ضایع نکنند دیگر سو بکلی افسرده و محجوب نشده ضعف در اراده و ذوق شان تولید نگردد
بالآخره موجب فساد اخلاق و تنبلی و افسرده گی آنها نشود .

حاصل عمر
چون گردش چرخ را مداری نبود در رفتن و ماندن اختیاری نبود
خواهم که چنان روم که از رفتن من برخاطر ماندگان غباری نبود
سید محمد جامه باف

535


مدافع مشهور وطن افغانستان در قرن (۱۹) وزیر نامدار
( اکبر خان غازی )


( ۷ )
مسابقة فتح کابل
شماره ( ششم ) سال دوم

اقتراحات

( مسابقه فتح کابل )

مجله کابل در شماره اول سال دوم مسابقه در موضوع « فتح کابل » و « علت انحطاط اسلام » باز کرده بود تا شعرا و نویسندگان با ذوق وطن نظماً ونثراً دران شرکت نمایند ، و نیز شرایط اشتراک وطرز واسلوب انشاد قصیده ونثر وقضاوت وجایزه برندگان مسابقه توضیح شده بود ، تا اختتام وقت موعود یکعده قصیده ومقاله وارد انجمن ادبی گردیده و در مجلس قضاوت ادبی ارائه شد ، این مجلس قضاوت مرکب از یکعده فضلا و دانشمندان پایتخت کابل بود که بعلاوه اعضای انجمن ادبی اجتماع نموده از تمام آثار وارده دو قصیده و دو مقاله را بدرجه اول ودوم تعیین نمودند و از انجمن ادبی مطابق وعده بسرایندگان ونویسندگان آن قصاید ومقالات نتیجه جایزه موعود اهدا شد ، سراینده قصیده درجه اول شاعر مشهور وطن فاضل و استاد قاری عبد الله خان واز قصیده درجه دوم یکی از شعرای نو کابل آقای سردار عزیز الله خان میباشند عجالتاً مجله کابل بعلت ضیق صفحات تنها قصاید مذکوره را بمعرض مطالعه عمومی گذاشته و نشر مقالات را حواله به مجلات آینده مینماید .

٥٣٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۸ )

« فتح کابل »
( باستقبال قصیده دا غگاه فرخي سيستا ني )

قصیده (۱)

از طبع جناب استاد قاری عبدالله خان

گر زمرد گون شود از فیض نیسان کوهسار  می شود از برگ ریزان هم زرافشان مرغزار
چون شود از طرف مشرق پرچم صبح آشکار  قوه شب را نماید شاه انجم تار و مار
گر چمن دامان پرگل گردد از فیض بهار  باغ هم در ماه میزان میشود پر برگ و بار
میشود با هم برابر روز و شب بار دگر  مینماید طبع عالم اعتدالی آشکار
تاك گردد دامن چرخ پر اختر از عنب  شاخ گردد معدن یاقوت رمان از انار
چشمه سار از آب صافی دم زند از سلسبیل  آبهای نقره گون آید ز کوثر یادگار
جویها از موجهای سیمگون سیمین زره  آبگیر از برگهای زرد گون زرین دثار
باغها را جویهای صاف جدول میکشد  صفحه اندر صفحه بنگر بوستانرا زر نگار
آبهای جویها را گرنه فلتر کرده اند  اینقدر صاف از کجا گردیده طبع جویبار
در شنا مرغابیان غوطه زن در آبگیر  در چرا رعنا غزالان مست اندر مرغزار
میرود در جویباران میرسد در طرف باغ  آبهای نقره گون و میوه های آبدار
این رسیدن چون پیام لطف خوبان کام بخش  وان روش همچون خرام نازجانان جانشکار
این رسیدنها رساند قوت و قوتی بدل  وان روشها می برد زاندیشه ها یکسر غبار
صبحگاهان چون زند شبنم گره برسیم ناب  دانه دانه می شود برتاج گل الماس کار
چون سحر خندان شود بر روی عالم از شفق  قاه قاهی خوش زند كبك دری بر كوهسار
فیض ها از عالم با لا نزولی می کند  از بلندیها چومیگردد سرا زیر آبشار
قطعه خضرای بستان میوه هاي زرد و سرخ  آسمان نیلگون و اختران بی شمار

٥٣٧


شماره ( ششم ) سال دوم قصیده فتح کابل ( ۹ )

با غ از شیرین فواکه مید هد مینو بعرض راغ از انهار صافی میکند خلد آشکار
شاخ را ازبرگ وبار میوه میلان برزمین تاک را از پایه های چیله بر گردون گذار
میوه ها ازبس لطافت آب گردد در دهن طاقت دندان نیا رد چون لب شیرین یار
یکطرف گوی لطافت می برد به از ذقن یکطرف باسیب نازك می‌پرد رنگ از عذار
یکطرف شاخ بهی را گوی زرین روی کف یکطرف فواره‌ها را سرو سیمین در کنار
می فتد در کار و بار نیشکر صد جا گره پرورد ناك سمرقند اینچنین گر شاخسار
با غها را مست سازد بوی فرحت خیزسیب کامها را ذوق بخشد طعم جان بخش انار
گرچنین فرحت رسان بوی فواکه میشود بعد ازین گردد سیه اندرنظر مشك تتار
باغبان کروا گذا رد تا کها را میدوند تا اتک از راه کابل تا دکن از قند هار
ر نجبر را میشود از خرمی دل باغ باغ چون به بیند در کف خود حاصلی از مزدکار
چون زند از جویۀ فالیز ها خر بوزه زرد میزند سر آفتاب طالع فالیز کار
وقت آن آمد که بهر رزق خواران گسترند خوان نعمت های الوان نونهالان از ثمار
وقت آن آمد که گردد خوش طلا کاری چمن صفحه صفحه برگ برگ از شوشۀ زرعیار
وقت آن آمد که باز از رنگ پر جوش خزان
مطلعی سازم رقم رنگین تر از گل در بهار
برگ ریزان چون رسد دامنکشان در مرغزار میشود یکسر طلائی دشت و در تا کوهسار
طرح نقاشی بریزد در گلستان كلك صنع سازد اوراق چمن را گونه گون نقش و نگار
زر نگاریها کند بر روی بستان شاخ و برگ شوشه ریزیها کند برطرف گلشن آبشار
برگ ریزان چون کند مشاطه کاری در چمن پنجه مر جان نماید در نظر دست چنار
از بر خود حله های سبز را بیرون کنند جامه را سازند زر بفتی ازین پس شاخسار
شا هدان با غ را از کشت دیمه گسترد مخملین فرش زمرد گون دگر ره مرغزار
میکند کلکم دگر تضمین بیت فرخی تا صریر دلکشش گردد هم آواز هزار
حسن دلجوی بهار از پرده می آید برون چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار

۵۳۸


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠ )

چون شود از برگ ریز اوراق بستان رنگ رنگ پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
در قدوم حاصل زرخیز میزان می سزد گر نهد شبو طلای خود بکف بهر نثار
رسم تعظیمی بجا گوئی درختان میکنند
کاینچنین در هر دو سوی جاده اندیکسر قطار
گوئی از سمت جنوبی می وزد باد ظفر میرساند مژدگانی از قدوم شهریار
بهر فتح شهر کابل شاه افغان میرسد در رکابش نصر و اقبال از یمین و ازیسار
لشکر او تا بکابل هم جلو ریز آمده است نی بگردیزش توقف نی بحد شه مزار
از دو سو بر قوهٔ سقا هجوم آور شدند نیمهٔ از چارده نیمی دگر از بینی سار
مرکز شیران افغان هندکی گردیده است ای وطنخواهان بشارت خوش ثمر داد انتظار
فوج در یاموج افغان یا حریف آویخته است که بروی دشت هیجا گه فراز کوهسار
روی دشتش حمله ها چون شیر شرزه بی قیاس بر سر کوهش دویدنها چو آهو بی شمار
بر فراز تخت شه چون فوج افغان بر شدند بچه سقا فراز تپه را کرد اختیار
بر فراز تپه آخر هم بحال خود ندید از بلندیها به پستی میل کرد از اضطرار
گرچه شد سر در هوا یکچند از دور سپهر زآسمانش برزمین زد انتقام روزگار
فوج شه از یکطرف برشیر دروازه شدند از دگر سو اسمائی را گرفتند استوار
هر قدر افغان هجوم آورد سقاپس خزید کار زارش با دلیران کرد آخر کار زار
ششجهة بر روی امیدش چوره مسدود شد شد بارگژار هیبت شیران افغان درحصار
قوة پرزور افغان آخر از ارگش کشید نیمشب افتان و خیزان کرد سر راه فرار
همچو خواب از چشم مردم چون شبانگاهی پرید ارگ شد از فتنه خالی شهر از آشوب پار
درگریز افتاد و از سر کوه گردی را گرفت از هراس فوج افغان هر طرف میجست غار
دزد در کوه آخر از بیم دلیران جا نشد کوه با آن وسعت خود داد چون قبرش فشار
غیرت حق عاقبت بگرفت و سر پیچش نمود نی به تن دست توانش ماند و نی پای فرار

٥٣٩


( ١١ ) قصیدۀ فتح کا بل شمارۀ ( ششم ) سال دوم

خون ناحق کشتگان گردید دامنگیر او خود بسر آمد زناچاری دوان تا پای دار
دست و پایش را اجل بر بست و آوردش بسر تا بمیدان قصاصش کرد آخر گله بار
نی نی آنخونریز ظالم خون عالم خورده بود گشت فربه جسمش اما ابتلا آورد بار
بهر دفع آن طبیعت در تنش صد چاک زد موج خون تیرك زداز آن چاکها فواره وار
کرد نیروی سپاه نادری فتحی بزرگ آنچنان فتحی که در تاریخ ماند یادگار
شه ولیخان افسر نام آور این فتح بود آنکه از الطاف شه گردیده سرد گار زار
شاه افغان نادر نام آور بیدار بخت
حمله جو در روزمیدان صف شکن در کار زار
در سرش فکر تعرض در تنش تاب نبرد در ضمیر صاف او بهبود ملك اصلاح کار
لشکرش سیل خروشان افسرش پیکار جوی ملتش فوج مکمل دولتش با اعتبار
حمله اش باقرن برابر جنگ او با تعبیه طرح شخونش موافق بانبرد روزگار
حکم سوق الجیش او ترتیب لشکر چون دهد میرسد از فوج قومی مرد میدان صد هزار
لشکرش گر طرح استحکام ریزد در نبرد می شود افعی براه خصم سیم خار دار
دسته کشفش چو افتد در پی حال حریف راز پنهان را کند چون روز روشن آشکار
دسته های توپچی از توپ صحرا و جبل میکند میدان محشر دشت را در کار زار
تیغها برق درخشان توپها غُرنده رعد دود ها ابر سیه بر فرق دشمن گله بار
ضربهٔ شمشیر منصب دار تیزش صف شکن قوه مرمی فوج غالبش خا را گذار
گوش مردان هم زماشیندار او کر میشود چون تگرگ گله ریزد تکتکش در کارزار
دسته های پیشدارش عزم و تدبیر درست پیش بردی میکند زین دسته های پیشدار
تا نمایم شیوهٔ اخلاص خود عرض حضور می برم درمدح شه خوش مطلع دیگر بکار
ای شهٔ فرخنده اعلیحضرت والا تبار
ای وجودت بهر افغان نعمت پروردگار
اینکه از یاری بخت و یمن اقبال آمدی دور بین و تیز فکر و هوشمند و هوشیار

٥٤٠


شماره ( ششم ) سال دوم مجلة كابل ( ١٢ )

جمله حرفت خیر خواهي جمله اقوالت درست جمله تد بیرت موافق جمله عزمت استوار
تا زراه خیر خواهي در وطن كردی ورود فتنه های خانه جنگي گم شد از كنج و كنار
می شد از كشتار مردم سیل خون هر سو بلند خانه ها زین سیل خون ویران هزاراندرهزار
يكطرف همسایه با همسایه گرم كشت و خون يكطرف جمعی بجمع دیگر اندر گیر و دار
نی بسمت مشرق از فتنه جویان ایمنی نه شمالی را قرار از دست دزدان شرار
رهزنی گردید خود مختار در هر ناحیه مردمان یکسر شدند از مال و جان بی اختیار
خانمان مردم بیچاره یکسر پاك سوخت آتشی سرزد ز كابل شعله ور شد تا مزار
رخنه ها از دست شان افتاد در كاخ وفاق نی بنایش ماند محکم نی اساسش استوار
هر کجا زین سر کشان رفتند آبادی نماند می شود ویران بهرجا فتنه را افتد گذار
گشت از بیداد شان دلهای مظلومان شکاف خانه میگردد ز نقب دزد رهزن رخنه دار
زاغتشاش آشوبگاهی گشت سرتاسر وطن نی مزار از فتنه خالی نی هری نی قند هار
در سرایت سرعت امراض ساری داشته است سر کشید از گوشه و یافت هر سو انتشار
گوشه هم در وطن بیداغ ازین آتش نماند گر چه آتش می فتد در باغ تنها در چنار
ور دك ما در برابر گر چه چندی پا فشرد ماند در میدان چوتنها آمد اندر زینهار
از تکابی هم نشد كابی برین آتش زند جست چون فواره لیکن گشت پاشان قطره وار
خسر و نيك اخترا شاه رعیت پرورا ای ز اقبال همایون کامجوی و کامگار
این تو بودی کزره غمخواری بیچار گان پا نهادی در وطن سردر کف از بهر نثار
از خودو از خانه دان بگذشتی از بهر وطن در فدا کاری بلی مردان چنین کردند کار
همت مردانه و شاهانه عزم را سخت کشتی مارا کشید از چار موجه بر کنار
خوش نشست از فکر نیکویتو از بحران وطن نی بدل بار ملالش ماند نی در سر خمار
رفته شد از راه بهبود وطن خار نفاق نیست کس را بعد ازین اندیشه از خارخار
در امور مملکت تدبیر دور اندیش تو میکند سنجش بغور انجام را ز آغاز کار
نظم و نسق مملکت تطبیق عصری از تویافت ليك تطبیق كه شد برمركز شرعش مدار

٥٤١


شماره ( ششم ) سال دوم
قصيدة فتح کابل
(۱۳)

صورتحال وطن از رأی والایت درست
امن اطراف ممالك از وجودت بر قرار
سرمه چشم ظفر مندی و نصرت می شود
هر کجا فوجت سیاهی میکند در کار زار
با خرد دی گفتگو از فتح کابل داشتم
تا جلوس خسرو فرخنده گردد آشکار
چون حبیب الله سرش بر باد رفت از فتح گفت
خامه توام فتح کابل با جلوس شهریار
تا بقای معنوي بخشد بشخص آثار خیر
تا بماند نام نيك از نیکمردان یاد گار
تا جهان آباد و ویران از حوادث میشود
تا رود رو در بلندی ارتقای روز گار
باد با قی از شه ما نام نيك آثار خیر
جاودانش ذکر خوبی شهره در شهر و دیار
از حوادث دولت افغانستان بادا مصون
وز خرابیهای در ران قوم افغان بر کنار
ملك معمور و وطن آباد و ملت زنده باد
با دل فارغ زهر تشویش باشد شهریار

شاعر قصیده (۱) جناب فاضل و استاد
قاری «عبدالله خان» عضو انجمن ادبی

٥٤٢


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )

فتح کابل
قصيدة ( ٢ )
از طبع جناب سردار عزیز الله خان

در چمن تا گشت بالا رایت ابر بهار شاه فرور دین کشید از لشکر سرما دمار
زهره برف از نهیب هیبت او آب شد گشت چون نزديك بستان شاه خوشبخت بهار
زاغ اندر طرف بستان کامرانی می نمود این زمان بلبل حکومت میکند در مرغزار
میدود اندر رکاب نصرت او پیش پیش سنبل و سوسن بنفشه لاله و سرو و چنار
بسکه زد جوش طراوت جمله کابل زمین خلعت گلدوز پوشید اژدهای کوهسار
شکر میگویم که جای نوحه زاغ سیاه در گلستان گشت بر پا بانگ چنگ هزار
شاه گل آمد بتخت گلستان شد جا گزین خیری و نسرین بدور ش ایستاده بنده وار
نرگسك آمد بکف بگرفته قرطاس و قلم گشت او دیوان انشای چمن را عهده دار
در سپاه بوستان از بهر دفع دشمنان سرو شد رایت فراز و سبزه شد خنجر گذار
ابر گوئی بحر عمان دارد اندر آستین کرده بر فرق عروس بوستان لولو نثار
بسکه شبوی طلائی در چمن افگنده رخت طاق بستان کرد نقاش طبیعت زر نگار
غنچه خندان ز لعل گلرخان باشد مثال میدهد یاد از دل خونین مشتاقان انار
گوئیا گشته مقابل با رخ خوب کسی میزند جوش لطافت موج آب از آبشار
میزند از بس طراوت جوش طرف بوستان کز دماغ میکشان رفته است اندوه خمار
با چنین فصلی نشاید ساخت با کنجی خمول سیر کن در طرف بستان با نگار گلعذار
لعبتی کز رشک رویش گل بگلشن تر شود پیش بالای بلندش پست سرو جوی بار
عارضش گل سرو قد سیمین تن و نسرین بدن کاکل عیار او برهمزن مشک تتار
گفتمش ای دلبر مهروی بی پروای من ای ز روی چون گلت در سینه ام بشکسته خار
شام وصلم از جمال نازنینت روز عید روز هجران بی دوزلف عنبرینت شام تار

٥٤٣


(١٥) قصیدۀ فتح کا بل شماره ( ششم ) سال دوم

برق عشقت آتشی زد در دل محزون من زان همی نالم من بیچاره از غم رعد وار
زورقم در بحر عشق نونگون گردیده است چون برون آیم ازین دریای ناپیدا کنار
همچو آن کبکی که زیر پنجه شا هین بود میدهد چنگال مژگان تو قلبم را فشار
در دل عشاق گویا خون نماند ای ماه رو دست خود کردی نگارین از حنای تا بکار
از سر زلفت رهائی نیست مقدور کسی بر نمی آید سر من زین کمند تاب دار
چشم شوخت يك نگاهی سو بمن افگنده بود صبر را از پا فگند و برد آرام و قرار
طفل بازی گرش من گشته سوار اسب نی الحذر ای دوستان گردید آتش نی سوار
تا خط سبز تو سر زد ای نگار ساده رو روز و شب نظاره میغلطد بروی سبزه زار
سینه پر داغ عاشقم تما شا کرد نی است گر ترا ای نازنین باشد هوای لاله زار
جان من تا چند پرسی از فغان زار من دل شد از هجران تو در سینه من بیقرار
عاشقان باید بسر خاك مذلت ریختن آفتاب روی دلبر شد زخط زیر غبار
در هوای جستن آزاده سرو قامتت میدود اطراف بستان آب هم دیوانه وار
می شود از خجلت روی کسی غرق عرق زینهار آئینه را مشاطه در بزمش میار
بعد از ینم نیست طاقت ای نگار نازنین گشته از جور و جفاو ظلم توجانم فگار
نگذری ایشوخ گر از جور و ظلمت داد خواه میروم در بارگاه شاه گردون اقتدار
نادر دوران شه با علم و عقل و داد و دین آنکه افغان می نماید بروجودش افتخار
آن شهنشاه فلك تختی که هنگام نوال پیش دست جود او شرمنده شد ابر بهار
آنکه دست ظلم را بسته است عدل و رافتش شاهدش این کو کشید از زمرۀ ظالم دمار
در زمانی کاین وطن جولانگه اشرار بود روز روشن بود اندر چشم همچون شام تار
حکم فرما بود در افغانستان دزد خبیث رفته بود از جمله اخیار ملت اعتبار
راحتی گر بود در کام پلنگ و شیر بود عزتی گر بود سلب رفعت عز و و قار
سر بسر جمله وطن اندر میان نار بود از هرات و میمنه بلخ و فراه و قندهار
در اروپا چون شنید از حال زار این وطن گشت از فرط وطنجواهي دل او بیقرار
٥٤٤


(١٦) مجلة کابل شماره (ششم) سال دوم

خواب و آرام استراحت را همه بدرود کرد شد روان بی تاب سوی خطه افغان دیار
چون بیامد در وطن تنها بدون لشکری لشکرش الطاف بی پایان و فضل کردگار
آمد و سمت جنوبی از قدومش شد قوی حال اصحاب الشمال از تیغ تیزش گشت زار
شاه ما درقوم جاجی مدتی بوده مقیم اهل جاجی برده اند ازمقدمش این افتخار
دزد ظالم پافشاری کرد چندی در دغا عاقبت کردند افواجش هزیمت اختیار
شه ولیخان شهر کابل فتح کرد از فضل حق رفت دزد از بیم شیران جنوبی در حصار
آل و اولاد شه ما جمله گی محبوس بود همره دزد حصاری در میان کار زار
عرض شد بر ناجی افغان که مایان چون کنیم تا مبادا کشته گردد آل شه در گیر و دار
داد فرمان ارگ را بر راهزن آتش کنید من برای این وطن بگذشتم از آل و تبار
آل و اولادش فدای این وطن بنموده است گشت این ایثار او برجمله ملت آشکار
چار روزی دزد بیدین جنگ را برپای داشت یکشبی از ارگ شاهی کرد دزدانه فرار
قلعه چون بگشاده شد دیدند کز فضل خدا بسلامت جمله آل و تبار شهریار
نیتش خالص چوبد بهر نجات اینوطن حق نجات آل و اولادش بداد از بین نار
کاین خبر بهر شه با داد و دین دادند زود جمله مردم قدومش را همی برد انتظار
چون بیامد موکب صاحب جلال نادری از غبار راه او شد چشم مردم سرمه دار
در دماغ او هوای سلطنت هرگز نبود بهرخدمت در وطن زحمت بخود کرد اختیار
جز نجات این وطن چیزی نبودش درضمیر بسته بود از بهر این خدمت کمر را استوار
با هزاران التماس و معذرتهای زیاد جمله افغانسان شد شاهی اش را خواستار
رفت با اجبار آخر زیر بار سلطنت شد بفضل ایزدی افغانیان را تاج دار
اتحاد و اتفاق اندر وطن بگشاد رخت جمله اسباب نفاق از مقدمش بربست بار
امنیت را آنچنان در مملکت قایم نمود زان اثر گرگ و شبان گشتندباهم دوستدار
دزد ظالم را نبد درهیچ جانب چون مفر درحضور شاه والا گشت حاضر بنده وار
رحمتش میخواست تا شامل شود برحال او عرضها کردند مردم در حضورش با ربار

٥٤٥


شماره (ششم) سال دوم قصیده فتح کابل (۱۷)

رحم بر این دزد خائن هست از انصاف دور چون دل ملت شده از دست ظلمش داغدار
چونکه ملت جمله گی بر کشتنش دادند رای حکم بر اعدام او فرمود شاه نامدار
تیرباران گشت با اعوان خود آن دزد شوم زآن سپس آویخته گشتند در بالای دار
رفت با اعوان و انصارش بسوی هاویه یافته تسکین زغم دلها كرو گردید زار
مال و ناموس و سر مردم ازو کرده خلاص دارد این حق بر سر اعیان ملت بیشما ر
جای آن دارد محبان وطن كز روی صدق جان خود سازند در پای شه والا نثار
کرده اسباب ترقی جمع اندر مملكت سوی شهراه تمدن كرد ما را رهسپا ر
عسکر افغان که جز نامی نبودش پیش از ین ساخت عسکر پروریهایش نظام کامگا ر
کرد تشکیل نظام از بهر نظم مملكت آن سپه سالار اعظم نور چشم شهریار
قاید نامی افغان شاه محمود دلیر آن که چون شیر دژم باشد میان کارزار
آب تیغش آتش تیز بغاوت را نشاند خرمن اشرار را زد برق شمشیرش شرار
شاه ماو چار اخوان همایون فال او هست همچون پنجۀ کاری بدست روزگار
خواهم از حق کز گزند چشم خصم بد نهاد حافظ شان باد فضل و رحمت پروردگار
جستجو کردم پی تاریخ فتح نادری تا کنم این نکته را بر جمله مردم آشکار
عاقبت (حس) وطنخواهی فزود و عقل گفت (داد کابل را نجات از گیر دزد نابکار)
گرچه در فصل خزان واقع شد این فتح بزرگ مقدم شاه جهان کرده خزان را چون بهار
بسکه از عدلش طراوت یافته افغانستان گشت اشعار قتیل بی نوا هم آبدار
بس کن از آتش زبانبها برو سوی دعا با هزاران التجا بر بارگاه کردگار

٥٤٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )

تا براند زورق خود مه بدریای سپهر تا بر آید خسرو خاور زطرف کوهسار
هان بهار دولت شه باد مامون از خزان
گردش دوران کشد از جان بدخواهش دمار

شاعر قصیده (۲) جناب آقای سردار عزیز الله خان

٥٤٧


( ١٩ )

شماره ( ششم ) سال دوم

شعرای افغا نستان

ادبیات

- شعرای افغا نستان -
( ٤ )
در دورهٔ غزنویان
یا آل ناصر

عنصری بلخی نگارش سرورخان گویا
اسم او حسن ا بن احمد و کنیهٔ او ابوالقاسم و تخلصش عنصری است مولد او شهر بلخ
و اقامتگاه او پایتخت آنوقت شهر غزنی بوده است بقول صاحب مجمع الفصحا عنصری
در اول حال بتوسط امیر نصر برا در کهتر سلطان محمود بدربار سلطان تقرب حا صل نمود
وکا رش متدرجاً بجائی رسیدکه ملك الشعرا و امیرالامراء دربار محمودی گردیده و برچهار
صد شاعر فا ضل مفا خرت وسرفرازی داشته و همه اظهار شا گردی بوی مینمودند علا وه
برشا عری در بار سمت ندیمی خاص سلطان محمود را نیز داشته و همه گاه چه در حضر و
چه سفر ملتزم رکاب سلطان بوده است با تفاق تمام گویند گان زبر دست زبان فاسی
عنصری استاد سخن وا مام قصیده سرا یان است چمه درین شیوه كه مراد از جزا لت
ورشافت سخن وابداع اسا لیب بیان باشد هیچ شاعري بپایۀ وی نرسیده است عنصری
تمام فتوحات محمود را که خود حاضر و نا ظر و قا یع بوده است برشتۀ نظم در آور ده
و بهترین افتخارات جهان گیری را برای سلطان عصر خود قا ئل گردیده است ، قصاید
عنصری که مشتمل بر مدح سلطان محمود و پسر او مسعود و سایر امرا و وز رای

٥٤٨


شماره ( ششم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۲۰ )

آن عصر است از بهترین قصاید فارسی و امهات سخنوری شناخته شده است دیوان مدون عنصری
بقول دولت شاه سمرقندی « ۳۰۰۰۰ » بیت بوده است علاوه برین ٤ مثنوی دیگری كه
موسوم به وامق و عذرا و سرخ بت و خنك بت كه بقول ( محمود قزوینی صاحب آثار البلاد
همین دو بت مشهور بامیان است ) و شاد بهر یاعين الحيات و نهر الحيات است باو نسبت داده اند
اسدي طوسی در فرهنگ معروف خود دو بیت از دو مثنوی او را كه بطور شاهد نقل كرده
است ازان معلوم میشود كه مثنوی شاد بهر او به بحر شهنامۀ فردوسی و مثنوی وامق و عذرا
عیناً به بحر هفت پیكر نظامی بوده است وفات عنصري در سنه ٤٣١ در زمان سلطان مسعود
در غزنی واقع شده و در همانجا مدفون گردیده است .
نمونۀ سخن :

عجب مدار كه نا مرد مردی آموزد از ان خجسته رسوم و از ان خجسته سیر
به چند گاه دهد بوی عنبر آن جامه که چند روز بماند نهاده با عنبر
ز عمر نشمرد آن روز کا ندرو نکند بزرگ فتحی یا نشکند یکی لشکر
دلی که رامش جوید نیا بد آن دانش سری که بالش جوید نیابد او افسر
ززود خفتن و از دیر خاستن هر گز نه ملك یابد مرد و نه برملوك ظفر
باد نوروزی همین در بوستان بتگر شود تا ز صنعش هر درختی لعبت دیگر شود
روی بند هر زمینی حله چینی شود گوشوار هر درختی رشته گوهر شود
چون حجابی لعبتان خورشید را بینی ز ناز گه برون آید زمیغ و گه بمیغ اندر شود
افسر سیمین فرو گیرد ز سر کوه بلند باز مینا چشم و زیبا روی مشکین برشود
منقش عالمي فر دوس كردار نه فرخار و همه پر نقش فرخار
هواش از طلعت ماهان پر از نور زمینش از بوسۀ شاهان پر آثار
ز زرو سیم بر کردار پروین نگر شمشیر ها چون چرخ دوار
گروهي را كمر شمشیر زرین در و یاقوت رماني پديدار
بخون دیدۀ عشاق ماند چکیده بر رخ زرین زنیار
صف پیلانش اندر ساز زوین چو بر کوهی شگفته زعفران زار

٥٤٩


( ۲۱ )
شمارۀ ( ششم ) سال دوم
شعرای افغانستان

به هیجا میغ زنگان تیغ دندان بصحرا کوه جسمان باد رفتار
چه جایست این مگر میدان سلطان خداوند جهان شاه جهاندار
تو آن شاهی که اندر شرق و در غرب جهود و کافرو گبر و مسلمان
همی گویند در تسبیح و تهلیل آلهی عاقبت محمود گردان
بگرفت سر زلف تو رنگ از دل تو بزدود وفا و مهر زنگ از دل تو
تا گم نشود كبر پلنگ از دل تو موم از دل من برند و سنگ از دل تو
منوچهری بلخی .
اسم او ابوالنجم احمد ابن قوص و تخلص او در شعر منو چهری است در ابتدای جوانی بعد از تکمیل علوم و آداب متداوله بدر بار امیر منوچهر فلك المعالى پسر شمس المعالى امیر قابوس ابن وشمگیر والی جرجان رسیده و در سلك شعرای در بار او منسلک و اوایل روزگار شاعری خود را وقف مدایح آن امیر کرده است و تخلص او که منوچهری باشد نیز منسوب بنام آن امیر است بقول صاحب مجمع بعداز وفات آن امیر درسنۀ ٤١١ رو بدر بارغزنی آورده بتوسط عنصرى ملك الشعرا که قصیدهٔ مبنى بر قافیهٔ نون در مدح عنصری ساخته بود بدربار محمود راه یافته و سلطان روز بروز بر اجلال و حشمت او افزود و بقول صاحب تذكرة خلاصة الا فکار در مجلس بعد از عنصری بر همه شعرا حتی بر فرخی و فردوسی نیز مقدم می نشست دو لت شاه سمر قندی و حاجی لطف علی بيك آذر صاحب آتشکده مولد او را از بلخ دانسته اند اما او خود را در اشعار خود دامغانی میخواند منوچهری از شعرای نیکو بیان زبان فارسی محسوب است دولت شاه او را شاعر ملایم گوی متین سخن میشناسد بعضی ها او را شاگرد عنصری میدانند بهر حال از ادبیات عرب حصۀ کاملی داشته و اکثر دوا وین اساتید معروف عرب را خوانده وحفظ داشته و در بعضی قصاید ومسمطات خود تماماً به استقبال همان شعرای معروف عرب رفته و سخت نیکو از عهده بر آمده است صاحب مجمع الفصحا می نویسد که در صنعت مسمط اشعار غریب و مضامین عجیب ازو باقیست که احدی را چنان ابیات دست نداده میگویند مجموعۀ اشعار او بالغ بر ۳۰۰۰۰ هزار بیت است ، این شاعر درعین جوانی مرد و افکار خودرا تمام نگفته بخاك رفت دربارهٔ

٥٥٠


شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۲۲)

اینکه منوچهری شاعر دربار محمود بوده است اختلافی وارد است دولت شاه سمرقندی
و امین احمد رازی صاحب هفت اقلیم او را از شعرای محمود دانسته اند و بعضی ها میگویند
در دیوان او قصیدهٔ بنام محمود نیست و عوفی صاحب لباب الالباب مطلع يك قصیدهٔ او را
بنام سلطان محمود می نویسد چنانچه نوشته است . در قصیدهٔ میگوید در مدح سلطان یمین الدوله :
قیصر شرابدار تو جیپال پاسبان پیغو رکاب دار تو فغفور پرده دار
و در دیگر قصائد خود اکثر سلطان مسعود را مدح گفته است وملا عبدالقادر بدایونی نیز در
منتخب التواریخ خود می نویسد . از جمله شعرائی که در زمان سلطان مسعود نشو و نما یافته
منوچهری است . بهر حال مستشرق شهیر فرانسوی گازیمرسکی شرح حال منوچهری را
با نهایت دقت و اهتمام زیادی نوشته و در سال ۱۸۸۷ معهٔ اشعار وغیره تعلیقات استادانه
در پاریس بطبع رسانده است . مشتاقان منوچهری می توانند برای خوبتر دانستن سوانح
زندگی وجزئیات حیات او بدان کتاب رجوع نمایند .
نمونهٔ سخن :
بر لشکر زمستان نوروز نامدار کرد است رای تاختن و قصد کارزار
و اينك بیا مده است پنجاه روز پیش جشن سده طلایهٔ نوروز نامدار
آری هر آنگهی که سپاهی شود بحرب ز اول بچند روز بیاید طلایه دار
این باغ و راغ مملکت نوروز ماه بود وین کوه و کوه پایه و این جوی وجویبار
جویش پر از صنوبرو کوهش پر از سمن باغش پر از بنفشه و راغش پر از بهار
نوروز از این وطن سفری کرد چون ملك آری سفر کنند ملوك بزرگوار
چون دید ماهیان زمستان که در سفر نوروز مه بماند قریب مهی چهار
اندر دوید و مملکت او بغارتید با لشکر گران . و سپاه گزافه کار
در باغها نشاند گروه از پس گروه در راغها کشید قطار از پس قطار
زین خواجکان پنبه قبای سفید بند زین زنگیان سرخ دهان سیاه قار
باد شمال چون ز زمستان چنان بدید اندر تك ایستاده چو جاسوس بیقرار
نوروز را بگفت که در خانمان ملك از فرو زینت تو که پیرار بود و پار

٥٥١