شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (٧٦)

محکم گرفته و دست راست حرکت اطمینان (آبهای مودرا) ظاهر میکند. چرخه (كاك را) كه علامت سلطنت عالم است در كف دست بلند شده اش برجسته نقش شده است.
وضعیت صوری قات های پلان واضحاً با قات های عمیق بعضی مجسمه ها تیکه قریب به نمونه یونانی باشد مثل بوداء موزه لاهور که فوشه انتشار (١) داده و بودائی که داکتر «اسپونر» از شهر بهلول کشف کرده است مخالفت دارد. پلان بودای مکشوفه پای تاوه ببدنش چسپیده است و قات های پر پیچ آن چنان وا نمود میکند که گوئی علیحده ساخته شده و روی پلان منصوب شده باشد (٢) چنانچه تمثالی ازین ترتیبات قاتهای لباس بوجه احسن در ترسمات تزئیناتی البسۀ عصر «کوپتا» (قرن ٤ ، ٥ بعد از مسیح) بودا های موزه «ماتورا» (٣) پیدا میشود لیکن در «ماتورا» صورت جسمانی باريك، شانه ها مدور، قد باريك و پاها طویل است و ازین میتوان استنباط کرد که آثار مذکور آخرین کار صنعت یونان و بودائی میباشد زیرا نزاکت و ملایمت كلاسيك خاص هندي را نمایش میدهند. بودای مکشوفه پای تاوه که در حال اجرای معجزه بزرگ است کار دوره تغیرات میباشد زیرا در حالیکه صنعت یونان را یاد دهانی میکند حاوی اصولات کار عصر «کوپتای» هندی نیز میباشد. بدین لحاظ ممکن است در آخر قرن سوم یا اوائل قرن چهارم مسیحی ساخته شده باشد. در حصه تحتانی تصویر بودا بطرف راست و چپ امواج کج و پیچی که صحنه معجزه دو گانه را تکمیل می کند در «بوایس آنوا» نشسته اند. مرکز قاعده صحنه که پیش برآمده از کل شش برگ و دو طرفه آن از گلهای ٥ برگ مزین شده است (٤) قسمت های انتهائی قاعدۀ چولی داشته که در کدام پایه نصب میشد لیکن پایه مذکور بدست نیامده است.
سطح صحنه به چهار قسمت منقسم است: حصۀ اول نسبت به ناظر عبارت از قسمت

(١) کتاب صنعت یونان و بودائی گندها را جلد دو لوحه دوم.
(٢) قات های لباس بوداً بزرگ با میان علیحده ساخته شده و بعد ازان روی پلان منصوب گردیده است.
(٣) وجل: کتاب حفریات موزه ماتورا (آله آباد) ١٩١٠ صفحه ٤٩ لوحه ٩ در کتاب تاریخ صنایع نفیسه هندو سیلان: صفحه (٧) شکل ١١٧ هم رجوع شود.
(٤) فوشه: کتاب صنعت یونان و بودائی گندهارا. شکل ٩٦.

١١١٣


شماره ( یازدهم ) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( 77 )

طرف راست است که از تزئینات مثلث شکل زینت یافته و قسمت دوم طرف چپ به
تزئینات مربع شکل مزین است . تزئینات حصهٔ سومی لوزی شکل است و تزئینات حصهٔ
چهارمی دیده نمیشود . حمایل مروارید حصه جات مختلفه را از هم جدا کرده - در دو مربع
اطرافی بصورت نیم تنه ( هارنی ) Harti پری اطفال که شاخی در دست دارد و
( واج را پانی ) Vajrapani عامل رعد را نمایش داده اند بالای این دو صحنه دو بودا
تحت درخت ( بودهی ) که از مروارید مزین شده نشسته اند ، به دو طرف خط الرأس
صحنه دو حیوانی که نصف بدنش شاهین و نصف دیگرش شیر است بطرز فارسی نمایش یافته .
صبح 21 دسامبر بعضی اشیای دیگری هم از مقام حفريات مذکور کشف شد از انجمله
به چند متری محلی که بودا معجزهٔ بزرگ پیدا شده بود بعمق دو متری زمین بعد از ظهر 21
دسامبر لوحه سنگ پیزاره بدست آمد از چوبی که در قسمت فوقانی این لوحه کشیده شده
معلوم میشود بلاشك لوحهٔ دعائيه كدام منارهٔ استوانه شكلي بوده .
اشخاص صحنهٔ لوحه عبارت از : دو محب Zelateur غير روحانی ( اپازاکا )
سه زن و سه طفل بدور ( بودیس اتوا ) میتریا، بودای آتی مجتمع شده اند . بودیس اتوا.
علاوه بر نقاب زیورهای دنیائی از قبیل گلو بند. حمیل، گوشواره پوشیده است. دست راستش
حرکت عدم ترس ( اب هاي مودرا ) را نشان میدهد . انگشتان بسته دست چپش یکظرف
كوچك آب را گرفته است دو محب غیر روحانی بطرف راست، بودیس اتوا، قرار گرفته
اند فورم لباس آنها یعنی یلانی که به بدن ایشان چسپیده و شلواری که پاچه های آنرا داخل
موزه کرده اند برما مجهول نیست : کافی است که با موسییر فوشه هم صدا شده بگوئیم طوریکه :
« نزد هندبها شلوار لباس بر بر بوده نزد یونانی و رومن هم عیناً همین مفهوم را داشته است (1)
منها همین بر بر یعنی آنها ئیکه سالنامه نگاران چینی با سم يوج Yue-tche یاد کرده اند
به تحريك هيونگ نو ها Hiong-nou اولا قبائل ساكاس Sakas را که در نواحی
واقع بین، یا گزارت، Yaxartes و اکسوس متوطن بودند، رانده بعد از عبور
رود اکسوس در حوالی تقریباً 30 سال قبل از مسیح در کاپیسا مسکن گزین شدند بعد از سلسلهٔ
( 1 ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندهارا . جلد 2 صفحه 4

1114


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )

خانواده سلطنتی یونانی یعنی هر مایوس Hcmnauios و ( كجالا کاوفیزس ) Kujulakadphises
پاهلاوا Palilava شاهنشاهیت خود را در کاپیسا برقرار کرده بودند همین بود که رئیس
قبیله مهم بربرها که فوقاً متذکر شدیم ( اسم قبیله مهم , کوشانا , بود ) پاهلا وارا
از سلطنت کشیده به تقلید سلاطین آنها قوم جدیدالورود هم تا مدتی صورت , هر مایوس , (۱) را
بر مسکوکات خود ضرب میزدند . چون بربرها داخل دین بودا شدند به بعضی نقشه های
یونان و بودائی انبساط دادند چنانچه ملکشا Mleccha ( بر بر ) قبل از همه بوضعیت
محقری روی ابنیه ها قرار گرفت و اینجا به اندازهٔ كوچك به پای بودای بلند قدی ( ۲ )
نمایش یافته است , بهمین منوال هیکل تراشان آهسته آهسته , خریداران خود را بيك
وضع مالوف و زیبا، برزیاد بزرگ با بودا هم صف نشان دادند , این قرابت بالآخره منجر به بعضی
بی تکلفی ها گردید چنانچه اگر نگاهی به لوحهٔ مکشوفه افگنده شود بی قیدی بیهوات معلوم
میشود : نقاب , بودیس اتوا , امتیاز را آرا میکند . يك زن که بلاشبه مادر کدامی است
در همان طرفی که محب غیر روحانی ایستاده , ایستاده است . اگر طرح و شكل لباس او البسهٔ
كلاسيك را یاد دهانی میکند کلاه مخصوص او مدخیل پسانها است (۳) طرف چپ, بودیس آتوا ,
زنهایی ایستاده اند که یلان بلند پوشیده و به زیورهای شبیه به گردن بند و گوشواره , میتریا ,
مزین هستند زیر جامنی آنها بعقیدهٔ موسیو فوشه عبارت از ( پاري دانا ) وسیع ( پارچه
مستطیل شکلی است که طوریکه از زیر بافت برآمده پوشیده میشود ) میباشد . این پارچه
يك قسم ازار بلندی تشکیل میدهد که مالی ها Malais آنرا ( سارونگ ) میگویند واگر
يكنوك آن را از قات رانها گذرانیده به کمر به بندند دهی Dohi هندیها یا سامپوت Sampot
, کمبوجین ها , یعنی یکرقم دامن باشلواری میشود که شبیه به شلوارهای پاچه کشاد میگردد (٤)
اگر کدام ملاحظه کننده بی اطلاع این شلوارها را به بیند خیال شلوارهای کشاد

( ۱ ) كمبريج تاريخ هند جلد اول صفحه ٥٦١
( ٢ ) خاطره های ادارهٔ حفریات هند نمره ۷ ـ لوحه ۱۷ .
( ٣ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندها را جلد دو صفحه ٤٨٨
( ٤ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندها را شكل ۲۱۹ ـ ۳۱۸

۱۸۱۰


شماره (یازدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی (۷۹)

(پاری دانا) خانمهای اعانه دهنده میکند اگرچه که (پاری دانا) در کتاب موسیوفوشه
چنین نمایش رفته که دهر پاچهٔ شلوار به چمك پا بسته است باز هم اگر ملاحظه کننده در جزئیات
بیشتر دقت كند (پاری دانا) را از قاتهایکه بطرف مرکز بدن مجتمع می شود
تمیز داده میتواند.
اطفال یلان بلندی پوشیده اند . لکه های رنگ آبی اینجا و آنجا روی البسه
(بودیس اتوا) میتریا مشاهده میشود.
بودا، معجزهٔ بزرگ و لوحهٔ اعانه دهندگان ما تند اغلب ابنیه و آثار بودائی کاپیسا
از دست گیزندهن های سفید که در قرن ۵ مسیحی معابد گندها را (۱) را ویران نموده بودند
خلاص رفته است لذا احتمال دارد معابد کاپیسا در ابتدای نیمهٔ دوم قرن هفت مسیحی
ذریعهٔ متهاجمین عرب از بین رفته باشد پس ما میتوانیم آثار مکشوفه « پای تاوه » خود را
در صف آخرین آثار صنعت یونان و بودائی قرار دهیم .
(ژوزف هاکن)
تاریخ ترجمه ۱۲ جدی ۱۳۱۰

(۱) فوشه : نوته راجع به خط سیر هوانستن در افغانستان صفحه ۲۶۹

١١١٦


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )

متفرقات

علمای حقانی

هر قوم را دینی و هر طایفه را آئینی لازم است ! چه بطوريكه يك جسد عریان از
پوشیدن لباس ، مزین و مستریح میشود نفس و اخلاقیات نیز در سایه رابطه و علاقه داشتن
بادیانت مهذب و شریف میگردد .
هر گاه مافضایل و موثرات مهمه ديانات حقه آسمانی را تعریف و تمجید کنیم خود از
وصف مابى نياز و از بدیهیات مسلمه است چه ادیان مقدسه آسمانی هر کدام در موقع خود
سعادت بشریت را تامین کرده و موجب رستگاری و خوش بختی اقوام جهان واقع شده
حتی ادیان خود ساخته بشر که مبنى بيك شريعت و قوانين عقلی و اخلاقی بوده و متکی باساس
وحدت الهی میباشد آنها نیز بار بار نسبت به بیدینی ولا مذهبی مزیت داشته است !
یعنی ادیان مذکور هم توانسته انداز مجاری سوء اخلاق و شرارت جلو گيری کنند ولی
بیدینی برای لا قیدی و شرارت نفس سرحدی را قایل نبوده فرق بین حیوان ضاره وانسان
شریف نمیگذارد .
مبعوثین الهی ، و پیشوایان نخستین مذاهب بامم معاصر شریعت و کتابی سپرده و آنها را
براه راست دعوت کرده اند ؛ که اگر بعد آنها علمائی در اقوام نمی بود طبعاً طبقات آینده
بگمراهی و ارتجاع تنزل كرده سلسله بركات وفضايل آنمذاهب بايد منقطع میگردید .

۱۱۱۷


شماره ( یازدهم ) سال دوم علمای حقانی ( ٨١ )

اینجا ست که ما باید ممنون وجود علمای حقه باشیم که این ذوات شریف و مجاهدین حقیقی
انسانیت چراغ ادیان را روشن داشته و دولت فضایل و بر کات آنرا مرتباً بطبقات
مسلسله انسانیت میرسانند .
مفهوم صحيح : العلماء وارث الانبياء از همین لحاظ تثبیت و تصدیق میشود یعنی اگر علمای
حقه و مجاهدين فى السبیل الله در عالم نمیبود باید هر دینی بعد از انبیا و پیشوایان نخستین سقوط
کرده و آثار آن از لوح ضمیر مردم محو می شد .
و الحاصل باید در فضیلت علما و غنیمت وجود این دسته شریف مخصوصاً علمای معظم اسلامی
عنان سخن را بر گردانیم : — علما وارث انبيا اند ! علماء مبلغین شریعت ورهنمایان طریق
مستقیم ومربیان اخلاق و سعادت اجتماعی میباشند .
علما سینه های خود شا نرا گنجینه علم و حکمت ساخته و ازین دولت بزرگ مفت و را یگان
برای اقوام و تابعین دین ایثار می نمایند .
ممكن است در بعضی اقوام و ملل کاهى وجود علما مضر هم واقع شده باشد ولی باید درینجا
از انصاف حکمت خواسته و اعتراف کنیم که همچنانیکه گاهی از عقلای معروف و حکمای
مشهور وقائدین بزرگ و سیاسیون عاقل سهو و خطای اجتهادی یا در اثر طغیان نفس کدام
مطلبی بروز می نماید البته علماهم جزو بشر اند .
ولی ما بايد بخدمات تاریخی و مجاهدات گذشته علمای معظم اسلامی توجه کنیم که این
ذوات محترم چگونه جان بازی ها و مجاهدات شریفانه برای ترقی و حفظ و اعتلای دین و ملل
و ممالك اسلاميه كرده اند .
همین علما بودند که در محارب علم دار و پیش قرا ول عساکر اسلام شده چه بواسطة
مجاهدات علمی چه از تاثیر مواعظ و خطا به های مهیج دینی خون غیرت وحمیت را در
عروق افراد بجوش آورده مسلمین جهان را بفتوحات وسر بلندی وافتخاراتی
نایل گردا نیده اند .
همین علما : با عرق ریزی و پشت کار بذخایر وتدوین علومی از قبیل : دینی ، حکمت ،
١١١٨


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۲ )

ریاضی ، تاریخ ، صنایع و فنون ، تدبیر منزل و غیره که سرمایه های افتخارات موجوده
و گذشتۀ مسلمین عالم است پرداخته و تمام مطبوعات مفیدۀ مشرقی مرهون زحمات و مجاهدات
آنها میباشد .
علمای حقه اسلامی در هر زمانی که ما شرح آنرا بتاریخ مراجعه کنیم می بینم عموماً
سه نوع وظیفۀ بزرگ و مقدسی را نصب العین قرار داده در پیشرفت آن با خون و حیات خود
بازی کرده اند . مثلا اول : حفظ شریعت و دیانت محمدیه ( ص ) که آن دین حق و کامل و بهترین هادی
بشریت است و دوم تعمیم و ترویج علوم و فنون ، حکمت و غیره وسائلی که در حسن معاشرت
و ترقی و تنظیم امور حیات فردی و اجتماعی لازم و ضروریست بآن انهماك داشته و درین
راه نظر بمقتضى اقتدار مادي خويش و اوضاع عصر کوشیده اند .
سوم : در راه اعلاي كلمة الله و پيشرفت دين حقۀ اسلام و سلطه بمنکرين کوشيده وسعت
و پیشرفت این دیانت حقه در اقطار عالم از نتیجۀ کوشش و مجاهدات دیندارانه آنها صورت
گرفته است .
مخصوصاً اخبار کنونی دنیا مژده های فرحت آوری از مجاهدات علمای معظم امروزه
اسلامی بما میدهد که توجه و مساعی شرافتمندانه آنها از یکطرف و عملیات و مجهودات
قابل قدر علمای معظم خود ما كه درین دوره مشاهده میکنیم از دیگر سو
امید ها یرا در قلب ما می پروراند که ما آرزو مندیم همان سعادت از دست رفته
مسلمین دوباره در عالم شرق عرض وجود کرده و مجدداً اسلام در جلو خود دارای علمای
خواهند شد که مثل عهود مجلل سابقه با وحدت روحی و اخلاقی و پاکی نفس و نفوذ کلمه روح
افسرده عموم را تکان داده و بجادۀ حق و انصاف و بالاخره بنقطۀ آرام و مسعود حیاتی
داخل شوند .
اطلاعاتی که قبلا از مجاهدات علمای اسلامی در امریکا و اروپا داریم چون غالب مطبوعات
از ان متذکر شده اند ماتذکار آن را لازم نشمردیم و لی باین تازه گی ( )
از بمبئی رسیده و مجاهدات علماي حقه آن نقطه را بمسلمان ساختن يك فاميل انگلیسی
( پال دوو ) متذکر میشود که ما عیناً فو توی آنها را متضمن این معروضات بنظر

۱۱۱۹


شماره (یا زدهم) سال دوم
علمای حقانی
(۸۴)

قارئین رسانیده و مژده میدهیم .

يكنفر اروپائی باشنده بهائی « مستر ایم بال دوو » که با عایلهٔ خود
درین تازگی بشرف اسلام نایل شده

ضمناً بعلمای معظم
بمبائی و مباشرین این خدمت
بزرگ که در راه اعتلای
اسلام نموده اند تهنای
و تبريك گفته اجر جمیل
و مو فقیت کامله از خدای
متعال برای شان خواستاریم
ضمناً از علمای عزیز و محترم
مملکت خود که در ین
سه سال اوقاتیکه وطن
بمجاهدت و همدردی اولاد

خود خیلی محتاج بوده و ذوات محترم شان برای تامین اینمقصد بزرگ با حکومت و ملت
خود از ابراز هر گونه مسا عدت خود داری نفر موده اند خیلی شکر گذار بوده پاداش
نیکو از خداوند برای شان خواسته ایم . ( انجمن ادبی )

۱۱۲۰


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل (٨٤)

کشفیات جدید یا اخبار علمیه

روحیات انسان وحشی
از مجله « دو عالم » فرانسوی مترجم
سید قاسم خان

اتنولوژی یا نژاد شناسی امروزی روحیات انسان های وحشی را همچنانکه
در قرن ١٨ بوده یعنی پیش از آنکه بواسطة ژان ژاك روسو و بونالد مورد تحقیقات قرار
گیرد ، ارائه میدهد .
مونتسكيو درین باره چنین میگوید : « در روحیات انسان های غیر متمدن دو جزو
مهم ، اولتر از همه به دیده تجسم مینماید یکی ترس – دیگر عقاید باطله و خرافات پرستی ،
انسان وحشی از هر چیزمیترسد و میگریزد ، و در حقیقت بموجب تحقیقات قدیمه و جدیده ،
حس ترس در بین بومیان وحشی غالب ترین ومسري ترین حسیات است بقسمیکه قسمت
عمدة عقاید شان روي اساس ترس قرار گرفته و افکار ایشان بزیر نفوذ ترس میباشد .
وحشی ها براي زود باوري خود ، فلسفه تراشیده اند : يك نفر از سیاحین مشهور
المانی موسوم به ( اوبریز هوفر ) روزی از آبی پون های افریقائی سوال کرد : شما
که هر روز بدون خوف شیر را در صحرا میکشید ، معنی این ترس بی غیر تا نه که داخل
قریه در مقابل شیر وهمی از خود ابراز میدهید ، چیست ؟
بومی های مذکور در جوابش چنین گفتند : « شما ، به این چیزها پی برده نمیتوانید .
اگر ما در صحرا بدون ترس شیر را میکشیم ، براي اينست که آن را بچشم ، دیده میتوانیم .
اما از شیر های وهمی به آنجهت میترسیم که نه دیده میشوند و نه کشته . »

١١٢١


شماره (یازدهم) سال دوم روحیات انسان وحشی (85)

این نوع ترس، بی عنان و علاج است زیرا که اساس ندارد. حال آمدیم بر خرافات پرستی شان: درین قسمت باید متذکر شد که بمرور ایام خیالات عجیب و غریب در دماغ بومیان وحشی جای گرفته و این خیالات که روی اساس های خرافاتی استوار میباشد کم کم در ذهن ایشان قوت یافته بالآخره بحدی در دماغ ایشان ریشه افگنده که بمنزله يك عقيده یا مذهب شده است و میتوان گفت که دین وحشی ها عبارت از همین چند عقیده سخیفه میباشد : يك نفر از اهالی او و میوس ( باشنده گان افریقای غربی ، مستعمرات سابق المان ) وقتیکه میخواست ماهی شکار كند، بواسطه نیزه دستش مجروح شده و از باعث ریختن خون زیاد هلاك شد. اهالی قریه وقتیکه خبر شدند نعش او را برداشته گفتند که ما مجرم را پیدا کرده میکشیم ، هیئت های طبی اروپائی هر چند ممانعت كرده تفصیل دادند که قتلی در کار نبوده و شخص مذکور بواسطه نیزه خود زخمی شده، فائده نه بخشید و در نتیجه جادوگرها از غیبت اطباء استفاده کرده شخصی را که گمان میکردند قاتل مذکور میباشد، کشتند.
اهالي وشامباس ( وحشی های افریقائی ) اطفالیرا که از سمت پای تولد میشود ، بقتل میرسانند و میگویند : اگر این طفل بزرگ شود، بسافقته ها از زیر پایش بروز میکند و محتمل که تمام قبیله بواسطه شرارت او معدوم گردد.
منشاء این بیرحمی، بی علمی است نه بد اخلاقی، بومیان هر واقعه را که غیر معتاد به بینند، شوم تصور میکنند. یکی دیگر از عقاید وحشی های افریقائی اینست كه براي حیوانات هم مثل انسان طبقات پست و بلند را از روی نیکوئی و زشتی روحی قائل میباشند و میگویند فقط آن حیوانات قابل قتل هستند که از طبقه سافله بوده ومضر باشند مثلا اگر يك باز ، آن پرنده هائی را که رزق حقیقی وعادی او بشمار نمیروند، بظلم بخورد آن را لائق قتل میدانند.
وحشی های غیر متمدن عقیده دارند که شخص اگرچه در حیات صالح بود، باشد، بعد از مرگ مضر میشود و بهمین مناسبت است که مرده را فوری از قرب وجوار خود دور ساخته به اقسام مختلف نابود میکنند. علاوتاً برین در میان اهالی ( جزائر فی جی ) چنان

1142


شماره (یازدهم) سال دوم
مجله کابل
(٨٦)
معمول است که بمجرد مردن يك شخص، تمام اهالی به منزلش شتافته، هرچه ازدارائی او که بدست شان بیاید، چور و چپاول می کنند. هیچ قوة از این اقدام جلو گیری کرده نمیتواند مگر آنکه صاحب خانه قبلا اموال بیش بهای خود را پنهان ساخته باشد.
(پاتاك) های استرالیائی عقیده دارند که روح بعد از خارج شدن از بدن بفکر اذیت نوع بشر افتاده وبانتقام اینکه چرا عالم روشنائی را ترك كرده است، میخواهد حتی الوسع زندگان را باخود در وادی مرگ بکشد.
( وحشی ها معتقد خیرات و مبرات میباشند )
خیرات و مبرات در نزد وحشی ها قدر و قیمت زیاد دارد ولی فقط در دو موقع به آن اقدام میکند، یکی در وقت مصیبت، و آنهم به این فکر که بگمان ایشان مرده ها وقتی می بینند زنده ها آنها را فراموش کرده است، بغضب شده، بر ضرر رسانی شروع مینمایند. به این سبب وحشی ها برای رضایت ارواح اجداد خود خیرات میکنند.
دیگر در موقع ظهور وقایع غیر مترقب مثل طوفان، باران، زلزله و غیره که آن را هم مربوط به اعمال ارواح میدانند محض برای رفع آن صدقه و قربانی مینمایند.
عجیب تر اینکه وحشی ها حدوث زمستان و بهار را هم امر طبیعی ندانسته و از رسیدن زمستان اظهار خوف نموده و صدقه میدهند و بالعکس از حلول بهار خوشی ها میکنند. و عقیده دارند که زمستان به اثر صدقه های ایشان رفته و بهار بموجب همان صدقه ها می آید.
بومی هاي غیر متمدن عقیدة راسخي به سحر و ساحر دارند وهر امري را كه اتفاق مي افتد، به قوت سحر و ساحران وابسته میدانند. مثلا يك نفر میخواهد به كار مهمی موفق شود، چون با وجود سعی زیاد به آنكار كامياب نميگردد يقين حاصل ميكند كه اقدامات او را سحر و جادو عقيم ساخته است. لہذا كار مذكور را گذاشته به جستجوي ساحر اقدام ميكند.
( خارجیجان در نظر وحشی ها )
وحشی اورو پائيان و هيئت هاي ديگر ملل خارجي را كه در ملك شان داخل ميشود ابتداء به نظر نفرت می بینند واز آنها خوف دارند ولی بمجرديكه از آنها كدام فائده به بینند

١١٢٣


شماره (یاز دهم) سال دوم روحیات انسان وحشی (87)

به ایشان گرویده میگردند ولی در انصورت آنها را ساحر میدانند و هرچند برای شان تفصیل داده شود، باور نکرده عموم خارجی ها را ارواح شیطانی یا ساحر میگویند. وحشی ها عادات غریبی دارند: در ازای هر خدمتی که از طرف خارجیها برایشان بعمل بیاید، خود را مکلف به دادن کدام پاداش نمی بینند. مثلا يك نفر داکتر بازحمت زياد يك نفر وحشی را معالجه میکند، بعد از صحت یابی چون از او در خواست حق الزحمه مینماید، وحشی در جوابش میگوید: من چطور چیزی بشما داده میتوانم، شما قدرت خارق العاده دارید و از هر چیز بی نیاز میباشید، بعد ازین شما برای من طرف استمداد خواهید بود و در هر موقع از شما طلب هر نوع معاونت خواهیم نمود.
مدعای او از گفتن این سخن اینست که چون خارجیهارا که دارای قابلیت های بزرگ مثلا داکتری و غیره میباشند، مخدوم خود میداند بخیالش می آید که خارجی حامی او بوده هر وقت باید به او كمك كند و انعام بدهد.

(اساس حیات وحشی ها به تجربه است)

وحشی ها هر چیز را تجربه میکنند و هیچ گاه بچیز های غیر عادی علاقه ندارند بلکه فقط همان اشیائی را استعمال مینمایند که بارها در باب خواص و صفات آنها تجربه نموده و یقین شان بقسم موروثی حاصل باشد.
مثلا غذا هائی را که صرف مینمایند عموما معلوم و عبارت از دو سه قسم میوه جنگلی و گوشت بعض اقسام حیوانات است و به باقی مأکولات مطبوع که پیشتر خوبی و قابلیت اکل آن را تجربه ننموده وارثاً از صفات و فوائد آن اطلاع نداشته باشند، قطعاً نمیخورند. يك نفر از سیاحین معروف قصه میکند که در جزیره (گینه جدید) يك وحشی از قبیلهٔ پا پوها روزی اتفاقاً به درخت جوزهندي (ناریال) برخورده يك دانه میوه آنرا پیدا کرد ولی پس از شکستن در خوردن آن مردد شده پس از قدري تفکر کمي از آنرا به سگ هاي خویش داد و چون درك کرد که ذائقه آن خوب است، آنگاه دیگر نفري قبیله را صدازده

١١٢٤


( ۸۸ ) مجله کابل شماره ( یازدهم ) سال دوم
از واقعه خبر ساخت مگر آنها هم جرئت خوردن آنرا نکرده ابتدا مزه آنرا بالاي يك نفر
نا بینا امتحان نمودند و چون نابینا شرح خوبی ذائقه آنرا برای شان باز گفت به خوردن آن
شروع کردند . پس معلوم میشود که مدار حیات وحشی ها بالای تجربه است و در هیچ امری
بدون تجربه اقدام نمیکنند .
( عقیده وحشی ها راجع به طبیعت )
بومی های وحشی تمامی عوامل طبیعت یعنی مخلوقات را بيك نظر دیده به تقسیمات جنسی
مثل تقسیم زن ، مرد ، حیوان ، نبات ، جماد ، قائل نیستند ، کلیه کائنات را ذی روح میدانند
برای هر شیی خواه حیوان ، خواه نبات و خواه جماد ، ضروریات حیاتی از قبیل پوشاك
و خوراک را لازم می دانند . سیاح معروف انگلیسی حکایه میکند : اهالی جزائر ( فلپین )
برای هر آله که همراه آن کار میکنند مثل بیل ، کلند اسباب بافتن و غیره غذا می دهند
و بچشم خود دیده ام که روی این آلات از هر قسم مأکولات از قبیل دانه جواري و غيره
میر یزند و گمان میکنند که جمادات هم مثل حیوانات و انسان به اثر کار کردن محتاج به خوراك
میباشند .
( مدار زندگی بومی ها بسته به استدلال است )
بومی های وحشی برای هر واقعه طبیعی دلیل میخواهند مگر چون بوقائع روزانه
معتاد شده اند ، عقب دلیل ومنشأ وجود آن چندان نمیگردند ولی کلیه وقائع غير عادى
از قبیل ظهور طوفان ، سقوط یکدرخت یا شکل عجيب يك سنگ بنظر ایشان خارق العاده
معلوم شده ، حس کنجکاوی شان بحرکت میآید و فوری بفکر استدلال افتاده سوالات متعدد
و مختلف راجع به منشأ و حقیقت آن از يك ديگر خود مینمایند و تا دلیل منطقی مقنع نیابند ،
اضطراب شان فرو نمی نشیند و بهمین مناسبت است که به اثر تواتر این کار یعنی چون همیشه
برای وقائع غیر مترقبه واشیاء عجیبه و خارق العاده دلیل مطابق بفکر خود نمی یابند آن وقائع
١١٢٦


( ۸۹ )
شماره ( یا زدهم ) سال دوم
مدارس اشعه آفتاب

و اشیا به نظرشان غریب جلوه کرده از آن واهمه در دل شان پیدا میشود و از شدت خوف آن وقائع را جزو جزا های تنبیهی میشمارند .
از تشریحات فوق که نتیجه تحقیقات علمی جدیده است مثلیکه در شروع به آن اشاره شده معلوم میشود که کلیه احساسات روحیات انسان های وحشی به دواصل فوق یعنی ترس و توهم پرستی منوط ومربوط میباشد .

مدارس اشعه آفتاب
در مدارس اشعه آفتاب در المان ؛ صدها طفل ضعیف ولاغر که از نشوونما مانده یاشل وشئت باشندعلاج میگردند براي مريضها غذاي بسيار خوب میرسد . اطفال مریض را روزچند ساعت در اشعه شفابخش آفتاب بکلی برهنه می نشانند . اما اگر هوا صاف وكرم نباشد اشعه فوق از بنفشجی بر آنها میتابد .

تأثیرنغمه بمور
دکتر سز نكهام رئیس جمعیت حشرات درا نکلتره تجاربی را جمع به حشرات اجرا نموده از جمله دكتر مذكور كشف کرده که مورچه ها بنغمات بلند کمانچه جمع می آیند . هر گاه در باغ یا خانه مورچه ها بسیار با شد وخواهند دفع آن نمایند باید ساز کنند زیرا هرچه مورچه باشد همه یکجا جمع می شوند ومیتوان بدین وسیله همه را كشت وهلاك نمود .

۱۱۱۷


( ٩٠ ) مجلۀ کابل
شمارۀ ( یازدهم ) سال دوم

و از تجارب دکٹر موصوف است که میگوید ممکن است مورچه را تعلیم کرد و آموخته
ساخت چنانکه ظرف شکر را از غیر آن بواسطۀ محض رنگ تمیز کند و هم ممکن است
پروانه بواسطه آموختگی ( در بین افشردۀ سیب و فشردۀ میوۀ دیگر فرق تواند
بواسطۀ لمس قدم )

حس شامه

دکتر مازن در یکی از مجلات المان از یکی از اطبای بزرگ المان ذکر میکند که
مشار الیه مرض را ببوئیدن تشخیص میکرد . هوای خانه را که مریض در ان افتاده میبود
بو میکرد و بمجرد بو مرض را تشخیص می نمود . از عادت دخانیات حس شامه ضعیف میشود.
سگ بقوۀ حس شامه شهرتی دارد ! مرض صاحب خود را ببو میداند بحد یکه مریضی
نزديك بمردن را می شناسد چنانکه میگویند : بعضی از سگها صاحبش را دفعة" بی سببی ترك
داده میگریزد .
شادی در قوۀ شامه نیز مانند سك است : زنی يك شادی داشت روزی از پیش او گریخت
بعد از دو سه روز زن مذکور بمرض حصه گرفتار شد .
حس شامه بعضی بدرجۀ خارقه میرسد چنانکه بمحض بوی کردن جامه ؛ صاحب
جامه را که پیشتر ندیده باشد میشناسد .

اشعۀ گاما

مصدر این اشعه عنصر رادیوم است نفع بسیاری دارد و در تصویر آنطرف مواد
کثیف کار اشعۀ اکس را میدهد بلکه بر اشعۀ اکس رجحان دارد زیرا از فولاد سخت
بعمق ده بوصه و انچ , گذشته و آنطرفش را آشکار تصویر میکند . بواسطۀ این اشعه
میتوان از فولاد توپ علم آورد که خوب پاك و خالص گشته یانی زیرا اگر پاك

١١٢٨


(۹۱)
شماره ( یازدهم ) سال دوم
اشعهٔ جاما
و خالص نباشد توپ در معرض خطره بوده وبیم انفجار و کفیدن دارد. فحص و علم آوری از توپ با شعهٔ اکس خیلی مشقت و خرچ داشت. از پنجهٔ کار گرهای توپ و سائر اسلحهٔ ناریه با کتشاف اشعه جاما خورسندند.

مقیاس جاذبیه
مخترعی از آمریکا آلهٔ دقیقی برای قیاس جاذبهٔ قمر اختراع کرده که دقت آن در نهایت ظهور است چه در بین جاذبیهٔ واقع برسطح زمین و بر ارتفاع چند قدم بخوبی فرق مینماید. میگویند این آله برای بحث از معادن زیر زمین بکار می‌آید زیرا اثر معادن برین آله آشکار است که تاثیر میکند.

خطر حیوانهای اهلی
حیوانهای اهلی مانند سگ و گربه و مرغ و سائر اقسام آن میکروبهای خبیثهٔ دارند و بچه که بازی کند میرسد. یکی از مجله های امريك می‌نویسد که موی بعضی ازین حیوانها مرکب است از قشرهای میکروسکوپی که در مسام جلد نرم و نازك درآمده سبب التهابات و بخار ودمل میگردد و گمان میکنند که از فساد خون خواهد بود ولی اگر خوب فکر کنند معلوم می شود که سبب همین کثرت بازی است باحیوانهای اهلی.

رخت شوئی
هر گاه بقدر نیم پیاله سرکه در آب رخت شوئی بیندازند رخت زود و خوب پاك می شود و صابون کم خرچ میگردد.

۱۱۳۹


(۹۲)
مجله کابل
شماره (یازدهم) سال دوم

رازهای شعبده باز
شعبده باز ها بازیهای عجیب و غربی روی کار میآورند چنانکه هر بیننده ازان بدهشت
می افتد و بحیرت میرود که چگونه بی باك اینچنین کارهای خطرناك را میکنند ولی حقيقة کار
ها ئی که میکنند خطر ناك نیست اگر پرده از ان برافتد وظاهر شود و ما برخی ازان کارهارا
شرح مید هیم :
تخته میخ بر
از انجمله است خواب کردن شعبده باز بر تخته پر از میخ که ظاهراً دشوار می نماید و
دشوار نیست . چه این تخته بطول يك و بعرض نیم متر ساخته شده و در هر سانتی متر مربع
میخ سر تیزی زده اند و بهمین حساب تمام تخته پر از میخ میباشد که ششهزار میشود و چون
قسمت ثقل بر چیز های بسیار ؛ از قوة فشار میکا هد اگر جسم شعبده باز ٦٠ کیلو گرام
فرض شود و بر همان میخها تمدد پذیرد بر هر میخ از ١٠ تا ١٥ گرام ثقل می افتد . و
اینقدر ثقل یا فشار سبب از در آمدن میخ در بدن نمیشود زیرا تا فشار برمیخ معادل بدو یا
سه کیلو گرام نباشد بجسم فرو نمیرود . اینهم در وقتی است كه يك ميخ باشد و در صورتيكه
هزار ها میخ نزديك بهم باشد و قسمت جسم به آنها مكن بود چگونه میخ بر بدن فرو
خواهد رفت .
اینچنین است خواب کردن بر سر پاکیهای تیز نزديك بهم که ضرری بجسم نمیرساند و
اگر پاکیها دور از هم باشد . جسم شعبده باز را پاره پاره می کند ؛ چنانکه شعبده بازی هیچ
بد ردش نخواهد خورد .

شکستن سنگ بروی شکم
گاهی شعبده باز بروی دو شمشیر خفته سنگی را بروی شکمش گذارده و آنرا با چکش
می شکنند . این کار نیز ظاهرا دشوار مینماید و در حقیقة دشوار نیست . چه شعبده باز

۱۱۳۰


[BLANK PAGE]


از آثار نقاش معروف ایران آقای ارژنگی


شماره ( یازدهم ) سال دوم راز های شعبده بازی ( 93 )

بخواب مقناطیسی میرود عصبهای خودرا شیخ وجسم خودرا مانند چوب میسازد بعدهمکارانش
او را برداشته بر سر دوشمشیر میگذارند . شمشیر ها بر سر دوپل آهنین وضع و از زمین بلند
است و تیزی وبرندگی ندارد . بعد یکی از همکاران او در روی شکمش سنگی مانده وآنرا
با چکش بزرگی چند دفعه آهسته آهسته میزند ومیشکند . و چون دربین جسم شعبده باز و
ز مین فراغ موجود است و جسم او برزمین چسپیده نیست و شمشیر ها هم تیزی ندارد ، ضربه
ها ی چکش بجسمش صدمه نمیرساند وچنان است که شخص پاره قند یاسنگ و غیره را بکف
دست بلند گرفته با چکش بشکند چه درینصورت هم ضربه چکش بدست اثر نمیکند بسببی که
پشت دست بروی زمین یا چیز دیگر چسپیده نیست . واگر دست را برزمین مانده باچکش
بزنند البته درینصورت صدمه بدست میرسد .

در آوردن جوال دوز بجسم

در آوردن جوال دوز بجسم نیز ازین قبیل است واروپائیها از ان بی نهایت دهشت میخورند
و لی مشرق زمین درین فن استاد است . و سر آنست که سرجوال دو ز بلند بوده در طبقه
جلدیه جسم فرو میرود و بطبقه لحمی نفوذ نمیکند .

راه رفتن بر شیشه پاره ها

گاهی شعبده باز بر شیشه پاره ها راه میرود و اینهم کارسھل و آسان است چه شیشه
پا ره را بسنگ سائیده لشم میسا زند و چون آن شیشه پاره ها را برزمین ریخته بر سرش
راه میرود پای شعبده با ز مجروح نمیگردد .

گور کردن شعبده باز را زنده

وهمچنین است گور کردن شعبده باز را زنده در زمین که بمدد خواب مقناطیسی ضرري
با و نمیرسد همکاران او را در تابوت میگذارند . طول تابوت دو متر و عرض و بلندیش

1131


شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٩٤ )

٥٠ سانتی متر میباشد و نیز تابوت مقداری از آکسیژن را که شش ساعت یا بیشتر برای يك شخص
کفایت میکند گنجائش دارد . در دهان و گوش و بینی او پاره های پنبه میگذارند تا آهسته
تنفس کشد و برای حفاظت از زندگانی او همان مقدار مذکور از آکسیژن مدت درازی
کار دهد .
دانستن از دل شخص

گاهی شعبده باز ادعا میکند که هر چه در دل شخص بگذرد او میداند و درین هم حیله
و چستی بخرج میدهد که کس نمی فهمد . درین عمل بشخص يك ورق سفید مربع داده
میگوید سؤال خود را دران ورق بنویسد و ورق را مربع قات کند و همان طور
يك ورق سفید در پیش خود پنهانی نگه می دارد بعدها ورق را پس از نوشتن
از نزد شخص گرفته می پرسد : نام خود را هم نوشته اید ؟ مثلا شخص در جواب میگوید :
( نی ) شعبده باز میگوید خیر ورق خود را بگیر و پاره کن و در ورق دیگر سؤال و نام
خود را بنویس . درین وقت ورق نوشتهٔ شخص را نگهداشته و در عوض همان ورق
پنهانی را باو میدهد . شخص ورق را پاره کرده در ورق دیگر مینویسد درین هنگام شعبده باز
فرصت یافته رو ازو میگرداند و با حرکاتی سریع ورق نوشته او را میخواند و چون شخص
نوشتهٔ دوم را قات کرده باو میدهد شعبده باز بدون آنکه ورق را وا کند یا نوشته را
بخواند مضمون سؤال او را میگوید و بلکه از آیندهٔ شخص هم باندازه که از فکر و نوشتهٔ او
استنباط نموده بیان میکند .
( گل شنی )

١١٣٢٠


شماره ( یازدهم ) سال دوم رادیو چیست ( ٩٥ )

رادیو چیست
نگارش : آقای محمد صدیق خان
رادیو ميخا نيك طياره

راديو يك ما شين مقتدریست که بذریعه آن اصوات اخذ و نشر میگردد و در ممالک
متمدنه تخنيك اين فن بصورت مستقل بوده و ترقیات آن روز افزون است :-
راديو يك آله ایست که صوت حقیقی حامی و یا قائد مملکت را بگوشهای ملت آن
میر ساند رادیو تعلیم يك جمعيت بشر بوده در يك آن ميتوان يك ملت را در يك
کلاس تدریس نمود رادیو وسیلۀ تفریح و تعلیم و تربیه عموم است :-
در ممالک متمد نه رادیو بدرجه ترقی نموده وسهل گردیده که وسائل ساعت تیری
و وقت گذشتاندن عموم است ، ماشین های رادیو بطور گونا گون بوده میتوان
بهر وضعیت که خواسته شود او را ساخته و در حیات از او کار گرفت و متخصصین رادیو
این فن را بدرجه سهل ساخته است که هر فرد شائق آن میتون آله را دیو را استعمال
نموده مورد عملیات قرار بدهند :-
آلۀ نشر الصوت آنرا میتوان نظر بقیمت و گرانی سامان آن مخصوص حكومت
دانست اما آله گیرا را می توان که هر فرد داشته باشد زیرا بقیمت ارزا نی تمام میشود .
در ممالك متمدنه دوست داران را دیو يك هیئت مستقل بوده برای پیشرفت مقاصد
خود ها از خود نشریات و مطبوعات دارند : امروزه روز يك گوشۀ دنیا نخواهد بود که
در آن شایقین رادیو وجود نداشته باشد و از عزم متین خود ها کار نگیرند .
اما افسوس مملکت ما یعنی افغانستان ازین وسیله تفریح و تعلیمی بی بهره بوده اگر
کسا نیکه این آله را از خارج هم دستیاب کرده اند صورت استعمال آ نرا نمیدا نند و مجبور
به معاونت اهل فن میباشند . در صورت علمی آ موختن یا در قید قلم آ ورد ن آن يك تعليم
علیحده بکار دارد اما بصورت عمومی و مختصر میتوان که تايك اندازه در خصوص این فن
برای شا ئقین آن معلومات داد اگر وسائل آن وصورت استعمال کردن آن بطریق های سهل

۱۱۳۳


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )

تحریر شود کیهان میکنم در مملکت عزیز ما بتوجه قائد اعظم اعلیحضرت غازی این فن ترقی
کرده روز بروز شائقین آن اضافه گردد : ـــ
نظر به فن مهم الكتريك و اهمیت آن در مسلك رادیو لازم دانستم که اول به اول
در باب فن الكتريك عرض شود چیزیکه را دیو بدون آموختن اساس الكتريك
غیر ممکن است :
معلومات مختصر فن الكتريك
تولید الكتريك بتوسط مالش
هر گاه يك میله شیشه را بپارچه پشمی مالش دهیم خاصیت جذب اشیای كوچك را
پیدا میکند این انجذاب اشیا را اولین شخص که یکی از فلاسفه یونان طالس نام داشت در کهربا
کشف نمود و کهربا را در لسان یونانی الکتران گویند : نظر بكشف طالس جرائد عقیده
نه نموده بعدها همین کیفیت را در سنه ١٦٠٠ عیسوي عالم مشهور انکلیسی هابرت کشف نمود
نظر به این کشف دوم در هر مملکت این تاثیر جاذبیت را تحت تدقیق گرفته باوجود
این مورد اعتبار قرار داده نشد ، عالم مشهور امریکائی فرانکلین مخترع قوانین زیادی
الكتريك بوده چنین قانون را در میان آورد : ذات يك الكتريك متثاوی بالا در كل جسم
تقسیم میگردد :
ذات طبیعی الكتريك تا هنوز معلوم نیست : والكتريك دو نوع بوده یکی مثبت و دیگری
منفی میبا شد کاشف این دو نوع الكتريك فرانکلین است و هر گاه در يك جسم يك نوع
الكتريك پیدا شود حتما جنس دیگرش نیز پیدا میشود .
قانون اول دیوفی

دو الكتريك يك جنس از يك دیگر رفع و الكتريك دو جنس يك ديگر را جذب
می نماید یعنی منفی با منفي و يا مثبت با مثبت يكدیگر را رفع و مثبت با منفی یکدیگر را جذب
می نماید الكتريك داراي يك جريان بوده این جریان الكتريك را ولتا کشف نمود براي
عملیات این مقصد خود اولین باتی ایجاد کنندۀ خود را در معرض نمایش قرار داد : ـــ

١١٣٤


(۹۷)
شمارهٔ (یازدهم) سال دوم
رادیو چیست
اختلاف سطح
قانون اختلاف سطح این است هرگاه در یک ظرف آب زیاد باشد در دیگر آن کم باشد این دو ظرف را بتوسط یک نل باهم وصل نمائیم معلوم می شود در ظرف که آب زیاد است بطرف ظرفیکه آبش کم است جریان می کند بعد از چندی سطح آنها مساوی می گردد اینک اگر اختلاف سطح را در دو جسم که دارای الکتریک است مشابه نمائیم همین کیفیت جریان در آن مشاهده خواهد شد : -
موصل وغير موصل الكتريك
اولین کسیکه موصل و غیر موصل الکتریک را در اجسام کشف کرد یکی از علمای انگلیسی گریم نام داشت و این قانون را وضع کرد : الکتریک مثل حرارت در بعضی اجسام بیشتر ناشر گردیده و در بعضی کمتر و در بعضی هیچ نشر نمیکند در اجسامیکه الکتریک زیاد نشر می نماید آنرا موصل و در اجسامیکه نیمه نشر میگردد موصل وسطی و در اجسامیکه تاثیر الکتریک در ذرات آن تاثیر نمی بخشد آنرا غیر موصل می نامند :
موصل الكتريك : تمام فلزات و تیز آبات است !
موصل وسطی الكتريك : زمین نم دار خشت خام وغیره : -
غیر موصل الكتريك انواع چینی شیشه و سنگ مرمر وغیره : -
(باقیدارد)
۱۱۳۵


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٨ )

اقتراحات

سوالات مرموز محال عبدالقیوم خان
متعلم مکتب امانیه
سوالات مرموز مندرجه شماره ۲۲ کابل از طرف اکثر اشخاص از قبیل عبدالکریم خان
متحصل ، محمد اعظم خان متحصل ، غلام محمد خان متحصل ، شیر احمد خان ، سید محبوب خان
سرکاتب اعیان ، محمودخان سرکاتب اعیان ، میر ولی محمدخان كاتب ضرابخانه و امثالهم صحیح حل
وبادارۀ کابل واصل شد ، برای دادن جایزه قرعه گرفته شد و بنام عبد القیوم خان متعلم مكتب
امانیه ظاهر کردید ، لهذا جایزه بمشارالیه داده شد وصورت حل شدگی آن ذیلاً درج می گردد :

ا ۲٦ ق ۲۷ ع ۲۸ ا ن ۲۹ ش ۳۰ ث ۱ ۳۸ ه ۳۷ ر ۴۳ ن ۴۴ ر٤٥
ت ی ب ع ۴ ق ط ا ب ا ش ه
ف ر ا م ۵ و ش ی ج ز ا ی و
٦ و ر ا ق ش ی ک ا س ع
ق ز ل ح ۲۴ ق ۳٦ ب ش ر ۴٦
١٣ ک ن ب ق ل ا ۳۹ و ۴١ ا ۴۲ ا
ع ١٤ و ا ز ی ی ۱٠ ر ا ب ظ ه
ل ه ج ه ب ه ١٨ س ت ر غ ج
ا و ١٩ ب ا ٣٢ ل ز ض ع ز ا ع ٢١
م ی ر ا خ و ٢٢ ی ی ۲۳ آ ی ز و
ب ۲۴ د ن و ر و ح ه ۴۰ و ی


شماره ( یازدهم ) سال دوم سوالات مرموز (٩٩)

جواب جدول عمودی :— جواب جدول افقی :—

١ اتفاق اسلام ١ افغانستان
٢ هبا ٢ هنر
١٧ بلور ٣ تپه
٢٣ او ٤ رقطا
٢٦ فیروزکوه ٥ باشه
٢٧ غبار ٦ فراموشی
٢٨ لاجورد ٧ جراید
٢٩ اهمال ٨ اوراق
٣٠ رهبان ٩ شیک
٣١ وقح ١٠ لحاف
٣٢ اخو ١١ بشر
٣٣ سرش ١٢ اکل
٣٤ آب ١٣ بقلاوه
٣٥ تقی ١٤ سواری
٣٦ فقیه ١٥ رابطه
٣٧ رو ١٦ لهجه
٣٨ ناجی ١٧ به
٣٩ اراضی ١٨ استرتيج
٤٠ رگ ١٩ وبال

۱۱۴۷


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٠ )

٤١ واسع ٢٠ رضع
٤٢ هبته ٢١ زاغ
٤٣ نایاب ٢٢ میر آخور
٤٤ طرزی ٢٣ ایزد
٤٥ رشد ٢٤ بدن و روح
٤٦ شاه غازي ٢٥ هو
٤٧ سر
٤٨ چغد

۱۱۳۸


از عمارات معروفه دنیا در «نيويارك» که دارای هفتاد طبقه بوده
و بمصرف ( ۲۳۰ ، ۰۰۰ ، ۰۰۰ ) « دالر » تعمیر شده است


ورق سابقه
ح ، اله داد خان غند مشر کوتوالیه است


علمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی
٢٤


مجله کابل
( آدرس )
( ماهوار )
( اشتراك )

انجمن ادبی ، جادهٔ ارگ
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
کابل :
۱۲ افغانی
عنوان تلگرافی — کابل انجمن
ولایت داخله
» ۱۴
مخابرات
» خارجه
نیم پوند انگلیسی
با مدیر انجمن
اول جوزا ۱۳۱۲ ه ش — ۲۲ می ۱۹۳۳ م
طلبای معارف
نصف قیمت

فهرست مندرجات مجلهٔ کابل

نمره مضمون
نگارنده
صفحه

۱ رومان یا فن قصه
محی الدین خان (انیس)
۱
۲ خوف از مرگ و چارهٔ آن
ترجمهٔ قاری عبدالله خان
۹
۳ خمريه يا بادهٔ حقیقت از عمر ابن الفارض
عبد الهاد یخان داوی
١٤
٤ ضرب المثل های وطنی
آزاد کابلی
٢٤
٥ غزل
فرجاد کوتانوی هندی
٢٥
٦ مخمس بر غزل واقف لاهوری
شایق کابلی
٢٦
۷ عرض حال
» »
۲۷
۸ مناظره
عنصری و غضائری
۲۹
۹ رواة افغانستان در حدیث
قاری عبد الله خان
٣٦
١٠ شعرای افغانسان
سرورخان گویا
٥٢
۱۱ مشاهیر افغانستان
سرور خان جویا
٦٢
۱۲ مولفات در افغانستان
م ، كريم نزيهی
٦٩
۱۳ آغاز تعمير بالاحصار
۸۳
١٤ جواب تصریح و تمنی
محی الدینخان انیس
۸۹
١٥ مار پرستی
ترجمه
۹۱
١٦ مسدس
قاری عبدالله خان
۹۷
۱۷ ضياع يك شاعر افغان
۹۹
۱۸ امتنان و تشکر
انجمن
۱۰۰
۱۹ تصحیح
۱۰۰
۲۰ فهرست سال دوم مجله کابل
۱۰۱


تصاویر :-                               صفحه

۱     تولستوی                             ۲۸
۲     ع ، ج محمد ایوب خان وزیر مالیه            ٥١
۳     ع ، ص محمد حسین خان معین اول وزارت مالیه   ٦٨
٤     ع ، ص مجتبی خان معین دوم وزارت مالیه      ٨٢
٥     ا علیحضرت غازی در حین ملاحظه و نهادن سنگ تهداب بالا حصار ٨٨
٦     پل شیله کامبوی جلال آباد                 ٩١
٧     ع عبد الغفار خان سرحد دار جدید دکه        ١٠٠


شماره ( دوازدهم ) سال دوم
نومره خصوصی ( ۱ )

کابل
KABUL

رومان یافتن قصه
نویسنده محی الدین خان انیس

مقدمه
مناسبترین تعبیر یکه لایق مقام قصه در ادبیات یافته بتوانیم همینستکه آنرا فن اصیل و معلم کهنه بشر بنامیم ، زیرا پیدایش آن با زبان و گپ زدن انسانها برابر بود ، حتی امروز هم که وسائل تعبیر و تعلیم بسیار شده است باز هم قصه در قطار اول ادبیات است ، زیرا بهمان اندازه که بشر امروزه متعمق شد بهمان اندازه فن قصه را عمیق ساخت و باندازه که ناحیه های حیات او فراختر گردید هما نقدر شمولیت مطالبرا در قصه فراختر گردانید ، بلکه بهمان اندازه که بشر امروزه کلیه مصرف عبث را ، از حیات خود بدرود کرد اعم از اینکه در وقت و یا در سرمایه ها و یا در ساعت تفریحها باشد ( یعنی هر چه میکند برای حصول نتیجه ایست ) هما نقدر می بینیم که این روح بدرود کردن ، عبث ، در فن قصه او هویداست ، و البته که درین هیچ عجبی نباید باشد زیرا چون ادبیات همیشه نماینده و تابع مزاج عقلی و روحی انسانها بوده است یعنی هر چه در مزاج آنها کمین باشد همان در ادبیات شان

۱۱۳۹


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢ )

واضح و آشکار و هویداست و چون قصه در قطار اول ادبیات است باید عمده ترین
نماینده مزاج عقلی و خلقی يك جامعه قصه های آن باشد ، چنانچه هیچ جامعه را از قدیم الایامش
تا امروز نیابیم كه برای ثبت و رسم حتی رواج دادن روح و مزاج عقلی خودش قصه را
وسیله نگرفته باشد ، تنها طبقه ما آنرا اهمال كرده است و اگر نه تا جیل یا طبقه گذشته هم
معمول بود و ما اگر آثار و میراثهائیکه از پدرها برای ما مانده است تعمق كنیم همه
و یا اغلب معارف و اخلاقیات حتی تجاریكه خواستند بین طبقه خود و اولاد شان رواج
بدهند در قالب قصه ها ریخته و شایع مییابیم و گوئی این قالب قصه در آنوقت بجای مطابع
و مطبوعات امروزه کار میداد ، زیرا برای ترویج بهترین و یگانه ترین طریق بود .
چنانچه همه پدر های امروز و دیروز خود را اگر دقت كنیم خواهیم دید كمتر نفری
در آنها پیدا شود كه اساس ( ١ ) عمده منطق ذهنی او حکایه ها وقصه های کلیله و دمنه ،
بیدل ، گلستان و مثنوی مخصوصاً حکایه هائیکه عقلیت محیط آنها را ریخته است نباشد ، بلكه
اگر همین حکایه های رقم اخیر را دقت كنیم عبارت از مجموعه اخلاق و مزاج عقلی پدرهای
خود خواهیم یافت : کرم اخلاق و متنانت آن ، طبع فکاهی یا لطیفه جو ، بلند همتی ، سیاست
وتدبیر . ( كه آنوقت چیز معمول یا یگانه چیز این عالم بود ) مخصوصتر از آن نظر تفلسف
و یا قناعت عمیق كه بحیات داشتند و بسیار خوی و مزاجهای كه كاشان در سه اساس : بساطت ،
تفلسف ، متانت جمع میشوند و اخلاق خصوصی پدرهای ما بود ، همین اخلاقها را درقصه
هائیکه برای ما گذاشتند روشن و بر جسته و واضح مییابیم وما اگر بخواهیم اخلاق و مزاج
عقلی پدرهای خود را بشناسیم و یا پابند شویم چاره غیره از مطالعه همان قصه ها نداریم
زیرا قراریکه پیشتر بیان یافت این یگانه ترین ذرایع یا قالبهائی بود كه معارف ومعلومات
و تجارب حیاتی خود را در آن ریخته باشند ، مخصوصاً همان قصه هائیکه در طبقه اوسط
محیط و یا پایانتر آن رایج بوده است زیرا اینها اکثریت ملت هستند ، و باز عین مزاج
طبیعی و بی ساخت قومیتهای ما را نمایندگی میکند ، مثلا :
از قصه های بسیار مشهور ماست که جمله اخیرش چنان ضرب المثل عام گردیده که احدی

(١) بروزن تکیه كلام

١١٤٠


( ٣ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم رومان يا فن قصه

از ما نیست باری آنرا در حیات استعمال نکرده و یا نشنیده باشد : «چه بخندانی خوری تو نی خوره »
واقعاً شنیدن این قصه مزاج تفلسف را که بمعنی بیش از ماده اعتنا داده میشود پیشروی
نظر ما میآرد .
نمی بینی که این روح یا خوی اعتنا دادن بمعنی بیش از ماده حتی در پایانترین طبقات ما
موجود است ، حتی مجرمشرا اگر بین دو سزا مخیر سازی که مال و منال او را ضبط کنی
یا اینکه تشهیرش کنی ، میبینی که آن سزای اولرا با دل خوش و خاطر جمع قبول میکند . ولی
تشهیر را ؟ . . . . ابداً تحمل کرده نمیتواند گویا این قصه ، تاپۀ ، مزاج عقلی اوست بازا کر
دقت کنیم همین قصه را تاپۀ مزاج خلقی نیز مییابیم مثلا اگر بقوت خود پیشش دزیدی
و یا چیزی خواستی آتش میباراند اگرچه خودش هم با تو بسوزد ، اما « بخنده » که معناهای
بسیار باریکتر و لطیفتر و پرنزا کت تر از عجز دارد اگرچه مال او را بخوری بازهم
خواهدت گفت که : « چه بخنده خوری تو خوره » . . . . . .
و علهذا تمام قصه هائیکه از پدرها مانده است اگر جمع و تعقیب کنیم همه را عبارت از تاپۀ
مزاج عقلی و مزاج خلقی ایشان خواهیم یافت ، زیرا این طریق تلقين منطق و معلومات
در قالب قصه در آن دوره هائیکه در هرده و هر محله مدرسه نبود یگانه ترین و بهترین ذریعۀ
تعليم و تلقين حتی یگانه ترین وسیلهٔ ساختن وحدتهای خلقی و ذهنی ملت بود .
و باز قراریکه در سر این مقال گفتیم همین طریق تعليم بذريعۀ قصه قدیمیترین اصولیستکه
بشر یافته است زیرا تا جائیکه تاریخ نشان میدهد حتی ما قبل آن هم موجودیت قصه در بین
بشر بمنزلۀ معلم و مهذب ثابت میشود . برویم بطرف : —
قرنهای تاريك تاريخ :
مدرس که بود درس چه بود ؟ البته که قصه گوی مدرس و قصه درس بود .
زیرا آنوقت عائله ها یا قبيله ها بود ، مسکن یکی تا دیگری پیش از چند میل فاصله نداشت
ولی طی کردن این چند میل از سیاحتهای دو قطب امروز چندان آسانتر هم نبود ، والبته که
معيشت و معرفت وسایل آن باید بسیار تنگ و ناقص میبود حتی شاید طریق کشیدن دانه های

١١٤١


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )

یکی از میوه ها بزرگترین اسرار مشکل یکی از ان قبایل بوده است ، زیرا دانسنگی های
تمام قبیله عبارت از چیزی بود که يك فرد آن یاد دارد ، در آنوقت فرد يك قبيلة که دل شیرها
و عزم صادقها را بدل گرفته رسیدن تا قبيلة دیگر وباز سلامت واپس آمدن نصیبش میشد
انقلابات وتبدلات مهمرا درطرز معیشت و درطرز تفکیر و در اخلاق و شجاعت وعادات
قبيله می انداخت ، و تا هفته ها مشغولیت افراد قبیلة خود میبرد ، زیرا این فرد قصه ها داشت
هر قصۀ آن عالمها درس وعبرت واصول ورفاهیتها را سبب میشد خلاصه اینکه تمام قبیله
بسیار چیزها یاد میگرفتند ازین مرد دلیر ومعلم يا بعبارت موافق : ازین قصه گوی و رومان خرد .
گويامعلم یگانه بود. بیائیم بطرف :
قرنهاي روشن تاریخ .
یعنی همان قرنها تیکه اثرها یشان برای ما مانده است ، میبینیم اگرچه حلقة معیشت بشر
وسعت یافت ، جامعه ها تشکیل داد ، وابتكارها حتى برای تعلیم دادن یکدیگر خود کرد ولی
باز هم قصه در قطار اول حتى غالبا اولتر ميبود ، بلکه قرار یکه تاریخ بما حکایت میکند
ازهمان وقت فن قصه حسن ورونق و دلربائی پیدا کرده بود ، زیرا درین دفعه شعر با او توام شد ،
چنانچه میبینیم بیشتر آثار ادبی که بما رسیده است شعر قصه ئی و یاقصه شعری میباشد ،
بحد يكه پیشه وصنعت مخصوصی شده بود حتی فن عمیق گردیده بود كه
تنها كسانيكه قابلیت فطري آنرا پیدا شتند مالکیش میگردیدند ، و محفلهاي ملی مخصوصی
برای سرودن وشنیدن آن برپا میشد ، که تمام خلق در روزهاي معینی جمع شده مرکز حلقه
این جماعتها همان فنانها یا شعرای قصه ئی میبودند ، باز مصدر حرکت عواطف بلکه جای
تزریق عواطف و معلومات و ملکات شعري وبسا چیزها همین حلقه ها میبود ، و الحاصل
مدرسة يگانه ترین بود خبرهای پرکیف وجوش سوقهای عکاظ و محفلهاي شعراي قصه ئی
رومانيها و الياده معروف یونانیها همچنین قصه هاي بردوي مصريها وشاهنامه فرسها
ومها برتاي هنديها و غیره همین دلیل این مطلب استکه قصه ازقدیم الایام تا امروز بهترین
قالب ریخت وتعبير و نیز تزریق شعر وعواطف و معلومات بوده است .
بيائیم در امروز وبپرسیم که :

١١٤٢


شماره ( دوازدهم ) سال دوم
رومان یا فن قصه
( 5 )

مقام قصه در ادبیات خود ما ؟ .....
من نمی پرسم که آیا تألیف و ابتکار قصه در جمله ادبیات ما هست یا نیست زیرا مانند همه کس
اینرا میدانم از وقتیکه شرق حرکترا در میدان حیات واگذاشته در جمله همین واگذاریهای ما
این معلم کهن و اصیل بشر یعنی رومان بود ، بلکه سوال من اینستکه رومان یا قدیمترین فنون
و معلمهای بشر در نظر ما چه منزلت دارد یا اینکه در جمله ارکان ادب قصه را بکدام درجه
اعتبار میدهیم ؟ ..... جواب این نه تنها مضحک بلکه غم آور است :
خوانده یا شنیده باشید که رومان خیالی میسازد ، وقترا ضایع میکند ، مصرف عبث است ،
از خود کش بیگانه پرور میسازد ، و چه تهمتهای فضیح و نا شایسته نیستکه باین اصیل فنها
کرده نمیشود یا نشد .
نمیدانم آنکه گفته است رومان خیالی میسازد مقصود اصلی او ازین تهمت چه بود ؟
مگر اینکه قوی شدن قوة خیا لرا نمیداند که مصدر چه تسهیلات در میدان مادیات
حیات و ماخذ چقدر رنگها در میدان معنویات آن شده میتواند . یا مرادش از راه کنایه
این است که عاملیت را در انسان کم میکند در حالیکه در تمام نوشته ها و تجارییکه
راجع بتعلیم یا تربیه بوجود آمده است چنین دلیلی نیست آنرا نشان بدهد که
مطالعه « هر چه باشد » عملی و یا غیر عملی ساخته میتواند زیرا مسئله عاملیت و یا
نا عامليت يك امر تربيه ويست بعبارت دیگر انسان از راه مطالعه نه عامل و نه تمبل میشود ،
و اگر يك آدمیرا بیا فیم که عاملیت ندارد این دلیل نیستکه اورومان بسیار ؛ خوانده است
و یا اینکه قوة خیالش زیاد ست ، بلکه این ناعاملیت او نتيجة تربية اتکالی و یا دیگر نقایص
تربیه وی خواهد بود . اما قوي شدن خيالرا بايد يك صفت و یا کمال خوب بدانیم عليهذا
هر چه که این قوه را در ما زیاد کند محل توجه و اعتنای ما واقع گردد ، و اگر ما بخواهیم
در اینجا اثرات و مزایای قوة خیالرا در حیات یکنفر بیان كنيم این بحث ما يك شرح
علم النفسی درازی خواهد شد ، لذا بطرف رومان رفته میگویم که رومان بسیار ملکات
انسانرا غذا میدهد در آنجمله خیال اوست و این صفت رومان میباشد ، اما اینکه انسانرا
کار کن یا عملی میسازد و نمیسازد قراریکه پیشتر بیان یافت دخل بمطالعه ندارد و مسئله

١١٤٣


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )

تربیه است کما نیکه تربیه نظری صرف دیده باشند یعنی روح تطبیق و عمل در آنها دمانده
نه‌بود اینها ذاتاً از يك جنبه بزرگ ضروري حیات و معیشت کمبودی دارند ، خواه بخوانند
خواه نخوانند و باز هرچه بخوانند کار کن نمیشوند ۰۰۰۰۰ درباب :—
ضیاع وقت :
بپرسیم چیست مصرف صحیح وقت ؟ همانكه يك قسمتس در دریافت و تماشا بگذرد ( بلی
دریافت بأوسیحترین معاني آن خواه دنيوي و یا عاقبتی باشد ، همچنین تماشائی با باریکترین
کیفیتهای آن خواه حسی و یا شعری با شد ،) قسمت دومش در تطبیق و حاصل گرفتن
بگذرد ، خارج ازین دو هر چه که بود گویا صرف عبث است ، براي وقت ، .... اگر
با این نظریه من در باب صرف وقت موافق باشی اینرا هم از من قبول کن که رومان یکی
از عمده ترین و میسرترین و با ریکترین وسایل تماشاهاي حیات است ، چه کسی نخواهد بود
منکر شود نویسنده كه يك رومان میسازد در حقیقت قضیه از قضاياي حيات را بذریعه چندین
شخصیت که در رومان میآرد از پیشروی نظر پریت وا ر تیر میکند آنهم ببا ریکترین
رنگهائیکه امکان باشد این را یترا میدهد ، زیرا هیچ قالب براي تعبير ورسامی فراختر از قالب
قصه نه در قدیم بوده و نه تا امروز پیدا شده است ، حتی اگر قابل فوائد بی پایان سیاحت باشی
این نظریه را هم بپذیر که مطالعه چند رومان منتخب و متنوع جای نیم و یا بیشتر
يك سياحت را میگیرد ، بلکه باندازه که ضرورت دانستن شخصیات بشر را لازم بدانی همانقدر
بخواندن رومان مایل باش . حالا شاید ضرورت نمانده باشد براي دفع کردن این تهمت
دیگر را که میگویند :
مصرف عبث پول است .
زیرا آنچه که در گذشته بیان یافت برای ثابت کردن اینکه صرف پول در راه خواندن
رومان و یا در راه بوجود آمدن آن مصرف بجا میباشد کفایت میکند ، باقی ماند يك تهمت
بار يك دیگر پیشروی نظر ما ، باری آنرا هم خوانده بویم که :—
از خود کش بیگانه پرور میسازد :
درین باب بگوئیم خود منظور با ر بر حیکه بدا فع آن این تهمت گفته شده است روح

١١٤٤


شماره (دوازدهم) سال دوم رومان یا فن قصه (۷)

قابل تقدیر و متابعت است، و انصافاً دارنده چنین روح قرار اصطلاح : پخته ترین یا رسیده ترین نمونه ها نیست که باید استاد گرفته شوند، و باز اینرا هم اقرار و یا تائید کنیم که حرکتهای کرمیکه در مشرق زمین چالان است هیچ خطر در پیشروی خود غیر از همین کلمه عمیق و از خود کش بیگانه پرور شدن، ندارد بلی این حقیقت است ولی مختصراً بگوئیم که عوامل پیدا شدن این خطر چیزهای دیگریست که ابداً رومان دخلی ندارد.
پیشتر گفتیم رومان یا قصه یک قوم آئینه مزاج عقلی و خلقی کل و نیز فردی همان قوم است، و نویسنده که یک رومان میریزد قضیه از قضایای حیاتی قومی خود و یا بشریت را زیر تحلیل و علاج گرفته میباشد پس مطالعه این رومانها اگر بسیار کرد اثر يك سياحت را خواهد کرد، و البته شخصی که سیاحت میکند تاثیر سیاحت در تغییر مزاج قومی خودش بسته باندازه پخته گی همان مزاج او میباشد، اما آنکه روحش به مزاج قومی خودش سیر آب نباشد بی سیاحت و بی مطالعه رومان و بی هیچ مییازد و بیگانه میشود.
پس
بهر حال ما باید عوامل پخته کردن مزاج و منطقهای قومی را بدست داشته باشیم، و این راه یا طریقی غیر ازین ندارد که منطقها و مزاجهای عقلی و خلقی پدر ها را پیدا کرده و عمومیت و ترویج بدهیم، تا حلقه دیروز و امروز نسککد و این منطقها و خلقها در قصه و رومانهای آنهاست ولی اینجا يك گپ بسیار کلان دیگر داریم.
باید ملتفت بود:
که مراد ما از بدست آوردن و جمع کردن منطقها و نمونه های مزاج عقلی و خلقی پدرها نه تنها پابندی و ترویج باشد بایستی دیروز بامروز باشد بلکه در عین زمان حلاجی هائیکه بنابر اقتضای تبدل زمان اجرا کردن شان لازم باشد بکنیم زیرا نه هر منطق و عقلیت دیروز امروز حکمفرما و برقرار مانده میتواند و کمترین اثری که تبدیل مقتضای زمان کرده بتواند همینست که قویترین منطق دیروزه را که پابندی و عمل آن اسباب سعادت شده میتوانست تبدیل زمان آنرا معکوس کرده متابعت آن را باعث شقاوت یا اقلا محرومیت بگرداند، مثلا اينك ماه و پروین.

١١٤٥


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۸)

امروز ما دروقتی و محیطی زندگانی داریم که تکیه عمل و تکیه کلام حتى تکیه خواهش سلطان
همینستکه راحت وخیر خودرا قید، و راحت جامعه تقدیم میکند ، لذا هر که آرزوی کار و
عاملترا دارد اولین بازوئیکه بطرف او درازشود بازوی سلطان خواهد بود گویا اساس
پیشرفت در منطق امروزه نزدیکی سلطان است ، ولی دیروز وضعیت کاملا عکس این بود
باین سبب وقتیکه در منطقها ونصیحتهای زمان پدران دست پاک کنیم چندین صد دلیل و
حکایت باین معنی که ( قرب سلطان آتش سوزان بود ) مییابیم که خواندن ٤ حکایت آن
کفایت میکرد يك نفرآ نهارا قانع بسازد فرسخها از سلطان دورشوند زیرا در آنوقت که
حکیمهایشان و یا ادیبهایشان این منطقها را ریخته عمومیت میدادند وضعیت سلطنت غیر
ازین چیز بودکه ماداریم ، باز اگرما بخواهیم اصلاحات حقیقی در محیط اجرا کنیم اولین کاریکه
پیشروی داریم همین دوحلقه است یکی بدست آوردن نمونه های مزاج خلقی و عقلی و منطقهای
ثابت قومی خودما وعمومیت دادن آنها تاازخطر ( ازخودکشی یگانه پرورشدن) ایمن بوده
بتوانیم دوم آن حلاجی کردن واصلاح آنچه که زمان موجب شده است میباشد ، تا منطق
ذهنی ما باوضعیت که داریم موافقت داشته باشد وشاید این دلایل مختصر کافی باشد تامارا باهمیت
قصه هائیکه داریم ونیز قصه هایکه باید داشته باشیم ملتفت بسازد . برویم بطرف :
موقعیت قصه در ادبیات امروز عالم باقیه دارد

( خود بینی )

عیبست بزرگ بر کشیدن خود را و ز جمله خلق بر گزیدن خود را
از مردمك ديده بیاید آموخت دیدن همه کس راو ندیدن خودرا
( خواجه انصاری هروی )

١١٤٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چاره آن ( ۹ )
خوف از مرگ و چاره آن
ترجمه از الهلال ج ٦ ـ س ٤١ مترجم قاری عبدالله خان
پیش ازانکه درین زمینه داخل شویم مناسب است بگوئیم : ـــ مرگ طبیعی درد و المی ندارد . مراد از مرگ طبیعی مرگی است که قوای جسمانی بسبب امراض یا بسبب توقف فجائی و عدم قدرت بر قیام بوظائف خود فنا می شود . خوف ازین مرگ و هم باطلی است که نفس را با ضطراب انداخته زلال عیش را مکدر می سازد ؛ و هروقت که یادش می آید مانند هر زنده جانی آخر بسر پنجهٔ مرگ گرفتار خواهد شد تشویش میکند اما مرگ دیگر که بسبب انتحار یاقصاص یاغرق و حرق وغیره پیش می شود البته بسیار الم انگیز و مخوف است .
و ما اولاً از مطلق خوف و منشأ آن بحث رانده میگوئیم درین باب از قدما و متاخرین کثرت آرا بوده و هريك چیزی گفته است . بهرحال عروض خوف از توقع مکروه وانتظار محذوری است که برای نفس پیدا می شود وازانجا که این مکروه و محذور از امور ممکنه بوده و شاید پیدا شود یا نشود زیرا پله وجود و عدم دران یکسان بوده هيچيك بردیگری رجحان ندارد پس چرا انسان در توقع مکروه یا در انتظار محذور میباشد ؟
بلی وجود انسان را از چار طرف قوای طبیعی و انواع حیوان احاطه کرده بود چنانکه از یکطرف قوای طبیعی بروي غلبه می جست و از طرفی انواع حیوان در تنازع بقا باوي مجادله داشت . انسان که مانند هرزنده جانی حب حیات در او سرشته است نا چار بمقابله این قوای مختلفه برخاسته گاه غالب می شد وگاه مغلوب میگشت و هزارها نفر در مقابله بین انسان وقوای طبیعی و بین انسان وحیوان بر سر قربانی رفت چنانکه درین زدوخورد نفوس بسياري متألم ومجروح گشتند زده و زخمي شدند زندگی را فدای حب حیات ساخته و در سر صیانت آن باختند .
انسان بدوی از مشاهده این حوادث اسف خیز بترس افتاد و جا داشت خوف برایش
١٢٤٧


شمارة (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (١٠)

پیدا شود . چه حیوان درنده را دید در شبهای تاريك در جایهای وحشت خیز به برادر
انسانش ناگهان حمله کرد اورا از هم درید یا طفلش را در ربود یا قوت حیاتش را غصب
نمود . ازینجهة از سیر و سیاحت در اوقات تاریکی و جایهای وحشت خیز حذر نموده اولاد
خود را نیز از سیر و سیاحت در شبهای تار وجایهای وحشت آور ترسا ند که مبادا بچنگ
حیوانهای درنده گرفتار آیند و تا نشهٔ خوف دو با لا گردد و در نفوس اطفال رسوخ
پذیرد حکایتهای مدهش بیم انگیز نیز از بهر آنها روایت کرد این خوف بواسطهٔ عقل
باطن بما منتقل شد . خصائص طبیعی و اخلاق اسلاف را بهمین واسطهٔ انتقال بمیراث
گرفتیم . ازینجهة امروز با وجود کثرت وسائل مختلفهٔ امن از تنهائی در جایهای
معموره و آباد هم می‌ترسیم از تاریکی شب در خانهٔ خود هم اگر باشیم بوحشت می‌افتیم و همان
خیالات قدیم اسلاف که بواسطهٔ عقل باطن بما منتقل گشته ما را بدهشت می‌اندازد اگرچه
همه‌اش وهم و خیال باطل بوده لائق تسلیم نیست .
ولی انسان از چیزهای دیگری هم می‌ترسد مانند خوف برفوات و ضیاع چیزی مرغوب.
مبنای این خوف؛ بد فالی و انانیت وحب نفس وکثرت فکر است در عدم نیل بمطلوب و
عاقبت آن هرگاه همیشه به نيك فالی خو گیرد وامید قوی و فکر نیکو در دل بپروراند و بالاخره
ب ف بروزمندی خویش در سر انجام هر عملی که بدان اقدام نماید اطمینان کامل داشته باشد .
چرا مطلوبش فوت شود یا چیزی سبب خوفش گردد .
بر علاوه این چیزها که انسان ازان می‌ترسد همه از امور ممکنه است و چنانکه پیشتر گفتیم
وقوع و عدم وقوع هر ممکنی باهم تساوی داشته هيچيك بردیگری رجحان ندارد و خوف هم
ازان بیجا ست .
( خوف از مرگ وعلاج آن )
انسان از مرگ (۱) هم می‌ترسد و مرگ نیز یقیناً آمدنی است و چون یقیناً آمدنی باشد

(۱) وقوع مرگ ضروری وچارهٔ آن ناشد است پس خوف ازان شخص را بنقد از تدبیر مصالح و
بهبود باز میدارد و بتفاوت دارین میکشاند . مثل مشهور است که میگویند پیش از مرگ گریبان پاره
کردن خوب نیست .

١٧٤٨


شماره ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چاره آن ( ۱۱ )

ترس چرا و چاره آن چیست ؟
شاید خوف او از مرگ بسبب جهل و نادانی بوده و نمیداند حقیقه مرگ چیست
و باز گشت او بکجاست . یا المی در مرگ پنداشته گمان میکند الم آن نسبت بدرد والم امراض
مهلکی که مقدمه مرگست هم بیشتر خواهد بود . یا از حساب و عقاب بعد از مرگ
بیم میکند یا برمال و اولاد و سائر مخلفات خود اسف میخورد بهر تقدیر دو سبب اول
عام بوده و بتمام مردم فرا رسیده چه عموم مردم بحقیقه مرگ و باز گشت خویش جاهل بوده
نمیدانند حقیقت مرگ چیست و باز گشت بکجاست یا پندارند الم مرگ غیر از الم امراض
مهلکی است که از استیلا بر بدن منجر بمرگ می شود و بلکه بیشتر ازان خواهد بود .
اما بدو سبب اخیر بعضی گرفتار و بعضی ازان فارغند زیرا گروهی که ایمان بحساب و عقاب
بعد از مرگ دارند وازان می ترسند سبب ترس شان از مرگ همین حساب و عقاب است
ولي دهریها و سائر ملحدین که بعذاب قبر وعقاب آخرت اعتقادي ندارند آنها نيز از مرگ
می ترسند و گويا ترس آنها بي سبب بوده . اينچنين اسف برضياع مال و اولاد و سائر
مخلفات بر همه مردم شمول نداشته بعضی ازان فارغند چه بسیار اشخاص فقیر و بیکس اند
نه مال دارند نه اولاد که از فراق آنها اسف خورند بلکه از ناداری بيك پول محتاج بوده
زندگی عذاب جان آنهاست پس چنانکه گفتیم اینچنین اشخاص ازین سبب فارغند ولی باز
از مرگ گویا بی سبب می ترسند .
پس از شرح و بسطی که در فوق رفت میگوئیم اگر اندك تأمل رود هيچيك ازين
اسباب قناعت بخش نبوده و نشاید انسان مغلوب آن گردد . چه حقيقه مرگ عبارتست
از ترك دادن نفس استعمال آلات و ادوات خود را که اعضاست و مجموع آنرا بدن میگویند
و بمثابه آنست که صنعتگری آلات و ادوات کار خود را ترك دهد زیرا نفس بذات خود
جوهریست غیر جسمانی که قابل فساد نیست . و این رأی را امروز از جنبه علمی علمای روح
تائید میکنند و دلائلی دارند بر اثبات بقای روح بعد از مفارقت جسم و امکان مخاطبه
و گفتگو با روح که همه به تجارب علمیه وحوادث مرئیه ثابت گشته چنانکه تصدیقش برظن
غلبه دارد . بلکه گاهی انسان خواه مخواه تصدیق میکند زیرا بقای روح در نزد علما از حقائق

۱۱٤۹


شمارۀ ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ١٢ )

ثابته ایست که در صدق آن هیچ گفتگو نیست .
هر گاه جهل از مرگ باقی نماند چه حقیقت آن معلوم گردید باید مرگ بر شخص سهل
وگوارا کشته مطمئن باشد که مرگ ؛ روح را از آلامش جسمانی و رنج ومسقت
دنیوی وا میرهاند .
توهم درد والم مرگ هم چنانکه می پندارند که شاید بسیار شدید وغیر ازدرد والم امراض
مهلکه باشد نیز اساسی نداشته چه جسم زندۀ دارای روح الم را حس میکند واز رنج مرض
یاجراحت یا سوختن یا سائر صدمات تألم پذیر میشود زیرا احساس جسم وا بسته بوجود
روح است در بدن وچون مرگ موجب فراق روح است سبب زوال حس میشود . لذا
شخص محتضر در هنگام مفارقت روح ؛ شعوري بدرد والم ندارد ومؤید قول ماست آرامی
او در ساعت خروج روح از بدن چه حرکت و نالشی که پیش از ساعت موت داشت
درینوقت بسکون بدل گشته اضطراب ونالشی ازو مشاهده نمیشود برعکس مرض که
اگرچه اندك باشد شخص آلام آنرا بسبب بقاي روح در جسم حس میکند وبدینجهة باید
از مرض بترسد اما ترس از مرگ چنانکه گفتیم بیجاست . حرکات بسمل نیز از رهگذر
متألم گشتن اوست که تا هنگامی که هنوز نیمکش است وروح دارد تألم را حس میکند
وهمینکه نفسش برآمد قرار مییابد زیرا تألمش انتها می پذیرد .
اما خوف از مرگ بسبب اعتقاد به عذاب اخروي حقیقة خوف از خود مرگ نیست
بلکه خوف از عذاب است و هر که اعتراف بحاکمی عادل داشته و یقین میکند که اوتعالی
انسان را بگناه میگیرد نه بر اعمال صالحه معلوم است که از گناه خویش خائف است
نه ازمرگ وچون از عذاب الهی می ترسد باید از گناه پرهیز نماید .
ماند خوف از مرگ بتوهم ضیاع اهل و اولاد یا تاسف بر زوال ملك ومال وسائر
لذات ومشتهیات که حقیقة خوف نبوده بلکه حزن است و اشخاصیکه باین حزن گرفتا رند
با نانیت وحب ذات خود گرفتارند و اگر اندك فکر کنند میدانند که لذائذ وحطام دنیوي
با اهل وعیال همه در معرض فناوزوالند هیچ چیزی ثبات وبقا نداشته هر لذتی را آلام مختلفه
و متاعب گوناگون درعقب است که عیش را منغص می سازد بسیار توانگر و صاحب

١١٥٠


شمارهٔ ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چارهٔ آن ( ۱۳ )

اولاد بوده که در زندگیمال و اولاد آنها هلاک گشته خود فقیر و بیکس مانده اند یا اهل و
اولاد و خانه و مال را بی‌سرپرست گذاشته و خود گذشته اند . و چون حقیقت حال ازین
قبیل است باید مرگ را سهل دانسته برخود گوارا سازند و حیات دنیوی را حقیر شمرده دامنه
حرص و آز را اندکی کوتاه بگیرند .
خلاصه بعد ازینهمه دلائل سببی از برای خوف از مرگ باقی مانده باشد که حقیقةً آنرا
سبب توانگفت و مرگ را امری مخوف دانست .
بلی از تأمل در بیان سابق معلوم می شود که مرگ چیز مخوفی نبوده هر خوفی که هست از
رهگذر وهم و خیال باطل است . خانه وهم خراب که ضعیف را قوی قریب را بعید و مأمن
را مهلکه وانمود می سازد .
طاهر طناحی

( جبن )

جبن مرضی است که دماغ را مختل میسازد .
( راسین )

( شجاعت )

شجاعت ساخته‌گی نمیشود زیرا این يك صفتی است که از تملق میگریزد .
( ناپلیون اعظم )

١١٥١


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )

ادبیات

خمریه
یا
باده حقیقت از عمر بن الفارض

نویسنده عبد الهادی خان داوی

اشعار شیخ عمر بن الفارض را در محیط کابل اول دفعه رساله از هر دهن سخنی معرفی کرد ، ازان پیشتر و بعد ازانهم کسی اشعار آبدار او را برای تقدیم به محیط ادبی ما تجویز ننموده بود ، ما اینبار خمریه سکر آور او را با ترجمه تقدیم نمودن میخواهیم .
شراب شیخ ، شراب طهور بهشتی است که از کوثر عشق حقیقی تراویده از تاکزاده خاکی ، زمین تا آسمان فرق دارد خواننده را یکدم از دنیا و شر و شورش آسایش می بخشد .
بعضی منکر این تعبیر اند و میفرمایند که مقصد شعرا از شراب همین عصاره انگور ست و بس ، آنرا به کیفهای روحانی ترجمه کردن از خوشعقیده گیهای بعض مسلمانان ست ، برخی بالعکس آنقدر ها قایل و مدعی این مسئله هستند که هر بیت دیوان شاعر را به معنی قدسی ترجمه مینمایند فهم قاصر ما مخالف هر دو عقیده افتاده ، نه آن تفریط و نه این افراط ، نه تمام ابیات یکشاعر مسلم معانی قدسیه روحانیه را مالك اند و نه تماماً از لطائف نزیهه معرفت خالی میباشند ، بیموقع نخواهد بود اگر این بحث را اختصاراً توضیح کنیم : مثلاً درین بیت حافظ که

صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد
و رنه اندیشه این کار فراموشش باد

١١٥٢


شماره (دوازدهم) سال دوم خمريه يا بادة حقيقت (١٥)

از «باده» شراب عشق الهی عزوجل مطلوب شاعر شده نميتواند زيرا از اين شراب
که بد مستی ندارد هر قدر زياده تر باشد بهتر است. غير ازين صوفی هميشه مطعون حافظ است،
به ريا و سالوس و خشکی زهد متهم و ملزم است، او را گاهی طالب و ميال بی اندازۀ عشق
قدسی نشان نخواهد داد بلکه بعقيدة او ايشان چون بخلوت ميروند کار های ديگر ميکنند
و تو به فرمايانی ميباشند که خود توبه کمتر ميکنند، و خود همين بيت در حقيقت طعنی است
که به صوفی ميدهد که «صوفی پرخور و بندگی بد نام». همچنان غزل حافظ
بود آيا که در ميکده ها بکشا يند
سرا پا عايد به واقعه بستن شراب خانه های شهر بحکم کدام قاضی متشرع شده ميتواند
نه عبارت از خانقاه ها يا مساجد.
از طرف ديگر درين هم هيچ شبهه نيست که شعرای اسلام تصوف را در شعر داخل ساخته
و آنرا از درجۀ پست يقولون مالا يفعلون وفي كل واد يهيمون به رتبة تلاميذا لرحمن رسانيده
یکعالم نوی کشف نمودند. از شعر گوئی و شعر شنوی، مجالس سماع، همان حظوظ
روحانی می بر داشتند که شعرای خالی، يا خيالي از صنايع لفظيه و لطافت تعبير وتصوير
سرور های آنی ونفساني شاعر گوشۀ غرب شمالي وطن ما مولانا جامی در ديباچۀ
ديوان خود مينويسد:
آنچه ازين قسم، منتخب طبعهای سليم ومستغرب ذهن
های مستقيم است، اسلوب غزل است چرا كثر
وقوع آن در بيان منازل عشق ومحبت و ذکر مقامات
توحيد و معرفت ميباشد و چون اين بندۀ قليل البضاء را
ازين مقوله نظمی چند دست داده بود.......
بديهی ومسلم است، شعرا اين ذوق را دارا هستند، حتی بعضی در ينباب چنان ولهی
دارند که غير ازين دگرچيز گفتن را عبث صرف می دانند.
از لوح فهم واعظ خوش لهجه محو به
هر نکته کز لب تو حکايت ميکند

١١٥٣


( ١٦ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل
ولی آنچه عمومیت دارد این است که اشعار شعرای اسلامی یا صراحتاً به وحدت و معرفت راجع میباشند ، مثلاً
ماه را اینهمه آئین شب افروزی چیست
گر نه بنموده رخ از آئینه ماه توئی
( جامی )
مهر و مه ارض و سما آئینه سانند همه
میتوان یافت که در پرده خود آرائی هست
( مظهر )
این قسم شعر از بحث موجود ما خارج است ، ودر فراغت آن از عشق مجازی ترددی ناممکن .
یا ( قسم دوم ) آنکه در شعر کنایتی شریف و اشارة لطیف انسانرا از معانی جاندار قدسی آن آگاه مینماید ، مثلاً
بمی سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید که سالک بیخبر نبود ز راه و رسم منزلها
( حافظ )
ولی تمام کلام از هر شاعری که باشد باین کیف مکیف شده نمیتواند .
در ید بیضا همه انگشت ها یکدست نیست
برای خوبتر توضیح کردن ، یکغزل کامل را از یکی از صوفیه شعرا بگیریم :
زهی چشم جهان بین روشن از تو بچشم ما جهان چون گلشن از تو
مکن گو خانه ام روشن مه نو که پر ماه است بام و روزن از تو
مگو هر دم چه خواهی جامی از من که غیر از تو نمیخواهم من از تو
کسی شک ندارد که این اشعار برای یک محبوب مجازی گفته نشده ست بلکه بساحت قدس معشوق حقیقی خطاب شده است ، ولی باقی غزل را بشنوید شبهه باقی نخواهد ماند که دخلی بعوالم عشق قدسی جمال جهان آرای آن سبوح و قدوس ندارد سبحان الله عما يصفون .
ز بس در دلبری استاد گشتی بتان گیرند تعلیم این فن از تو
١١٥٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم خمريه يا باده حقيقت ( ۱۷ )
لیت گر جان ستان بودی چو غمزه نبردی جان سلامت یکتن از تو
ز نرگس لاف با پیراهنت ليك ندارد بوي آن تر دامن از تو
بدرد جيب تا دامن گر افتد جدا همچون قبا پیراهن از تو
كنايات اشعار خمرية شيخ عمر بن الفارض ــ بلکه بعضاً تصريحات ـ آن نشان ميدهد كه :
كيف عاشق ز شراب دگرست
بعض ابيات چنان هم می افتد كه هيچ دليلی برای ترجیح جنبه روحانی آن نمی توان يافت ، آنجا ذوق گوينده ( شاعر ) يا خود خواننده مسئله را فيصله می كند .
خود نشيده مستانه را جدا و ترجمه قاصرانه آنرا جدا نوشته كرده ايم تا مطالع شوق تطبيق و انتقاد ورغبت مطالعه خودرا امتحان كرده بتواند كه زحمت ورق گردانی برو گران می آيد يا آسان ؟
ترجمه قصيده
۱ – ( بياد دوست شرابی نوشيديم و مست شديم ، هنوز تاكها خلق نشده بودند . ) جامی رحمه الله تعالی نيز همين مضمونرا بعبارت لطيف ومعنى ادا كرده است :
بودم آنروز درين ميكده از درد كشان
كه نه از تاك ، نشان بود و نه از تاك نشان
۲ – ( بدر پياله آن ( می ) و خودش آفتاب و ساقی آن هلال است و چون مزج شد ( با آب ) كواكب زيبا از ان طلوع ميكنند ،
از بدر حضرت سيد السادات صلى الله عليه وسلم واز آفتاب ( عشق ) وازهلال ربانيين مراد است ، كواكب كه تشبيه حبابها ميباشند مقصد از مذاهب وطرق اند . شعرای فارسی نیز شراب ( انگور ) را با آفتاب تشبیه كرده اند :
مغان كه دانه انگور آب ميسازند ستاره می شكنند آفتاب ميسازند
۱۱۵۵


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۱۸)

بپاي تاك بيا ـ اقيا شراب خوریم بزیر سایه نشینیم و آفتاب خوریم
۳ ـ « اگر رایحه آن نمی بود راه میکده را نمي يافتیم و اگر نور آن نمی درخشید تصور آن
نا ممکن بود »
غنچه اقبال ما کجا بشگفتی
گر نه نسیمی ز گلستان تو بودي
( * )
٤ ـ « دهر صرف جوهری ازان باقی گذاشته است ، گوئی سری بوده است که در سینهٔ
دانایان آنرا پنهان کرده اند »

( بیان کهنه گي شراب است )

ه ـ « اگر در قبیله نام آن برده شود ، اهالی همه مست خواهند گشت بی آنکه عار یا
گناهی بآنها راجع شده باشد »
آن قوم که احرام سرکوی تو بستند تا سر ننهادند براهت نه نشستند
هر چند که هر گز می و میخوار ندیدند همواره بشوق لب میگون تو مستند *
٦ ـ « خیال آن اگر در دل کسی بگذرد ، مسرت میزاید و اندوه میزداید »
۷ ـ « اگر نزديك تا کستان آن مریض مأیوس العلاجی را بخوابانند مرض ازو دور میشود »
۸ ـ « اگر به میکدهٔ آن شلی را نزديك سازند راه خواهد رفت و از یاد طعم آن گنگ
به حرف خواهد آمد » .
۹ ـ « اگر بر قبر مرده قطرهٔ چند ازان بپاشند روح او عودت خواهد کرد و نعش او
انتعاش خواهد یافت » .
۱۰ ـ « اگر انفاس پاك آن در شرق عطر افشانی کنند ، ومن کزوم در غرب باشد دوباره

( * ) من اکثر ابیات مو لانا جامی مر حوم را متوارد یا قریب مضامین شیخ یافته و آنرا
با همین علامه ازشعرهای دیگران امتیاز داده ام .

١١٥٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم خمريه يا باده حقيقت ( ۱۹ )

صاحب شامه میشود .
۱۱ — « اگر مجلسیان مهر ظرف آنرا تماشا کنند ، غیر شراب همان مهر خودش ایشانرا
مست میسازد . »
مهر دليل خاص و اعلی بودن شراب است
۱۲ — « اگر پیاله آن کف کسی را هنگام مس کردن خضاب کرد ، در شب تاريك راه را
گم نخواهد کرد چه ستاره در دست خواهد داشت »
لطافت این بیت وقتی بیشتر معلوم خواهد شد که کیفیات ذیل را تخطیر کنید .
۱ — خضاب کف از مستی زیاد میشود .
۲ — باستاره مردم راه مییابند ( اصحابی کالنجوم ... )
۳ — کف الخضيب نام يك ستاره است .
۱۳ — « اگر نزد نابینائی گذاشته شود ، بینا میشود قلقل آن کر را شنوا میسازد »
١٤ — « اگر سوارانی بر زمین آن بگذرند که مار گزیده در انها باشد زهر باو ضرری نخواهد
رسانید .
( برخلاف دیگر اراضی ئیکه سوارانرا دران مار میگزد )
١٥ — « واگر تعویذدهنده حروف نام آنرا بر پیشانی جنون زده رسم کند ، صحت مییابد »
١٦ — « واگر نام آن بالای لوای اردو تحریر شود تمام اردوي زير لوا مست میشوند .
۱۷ — « اخلاق پیروان خود را مهذب میسازد ، کسی را که فاقد عزم است بطرف عزم
رهنمائی میکند .
۱۸ — کسی را که دستش ابداً شناسای جود نیست ، کریم میسازد وکسی را که از حلم
خبر نداشت چنان حلیم میسازد که هنگام غیظ هم حلم میکند . »
۱۹ — « اگر غبی ترین فرد قوم به بوسه از فدام صراحی آن نائل شود ، دانا ومزاج
شناس میگردد »
فدام آن قماشا میگویند که در دهن صراحی
برای صاف کردن آب یا شراب می بندند

١١٥٧


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۲۰)

۲۰ - « بمن میگویند که آنرا توصیف کن زیرا تو ازوصف آن خبر داری ، بلی من به اوصاف آن علم دارم » که
۲۱ - « صفائی است اما نه مثل آب ، و لطافتی است اما نه مانند هوا ، نوری است اما نه مثل آتش و روحی است بی جسم »
۲۲ - « پیش از کل کائنات موجود بود که هنوز نه شکلی پیدا شده بود نه صورتی »
۲۳ - « همه اشیا به او بوجود آمد ولی بآن حکمة از نظر نافهمان محجوب گشت »
٢٤ - « روح من آنرا دوست داشت ، حتی که با آن یکی شد اما نه چنانکه جرم به جرم حلول می کند »
٢٥ - « قبل ازان قبلی نیست و پس ازان بعدی نه ، و قبلیت بعدها مطلقا مر آنرا ست یعنی هر بعد مطلقاً از بعد آن قبل ترست . »
٢٦ - « خود محاسن آن ، مادحین را بوصف آن رهنمائی میکند پس ایشان در نظم ونثر آنرا مدح میکنند . »
جامی اوصاف می صاف نیارد گفتن
گرنه فیضش رسد از باطن خم پی درپی
۲۷ - « وطرب میکند هنگام ذکر آن کسی که آنرا نمی شناسد تو گوئی پیش عاشق نعم نام نعم برده شده است . »
نعم یکی از محبوبه های عرب ست مثل لیلی و سلمی
۲۸ - « گفتند نوشیدی آنچه نوشیدن آن گناه است ، گاهی نی ! نوشیدم آنچه نه نوشیدن آن گناه است . »
نقد عمر زاهدان در توبه از می شد تلف
قل لهم ان ينتهوا يغفر لهم ما قد سلف (۱)
۲۹ - « اهل دیر را گوارا باد ! با آنکه ننوشیدند ولی بمحض قصد نوشیدن آن مست شدند . »
۳۰ - « هنوز طفل بودم که لذت آنرا حس کردم و تا ابد با من باقی خواهد ماند اگر چه

(۱) بایشان بگوئید اگر از توبه توبه ی کنند گناه سابق شان آمرزیده میشود .

۱۱٥۸


شماره (دوازدهم) سال دوم خمر به یا باده حقیقت (۲۱)

استخوانهایم بپوسند.»
رعایت نشوه و نشاه از لطایف لفظیه شاعر است
۳۱ – «باید آنرا تنها بنوشی، و اگر خواستی مزج کنی غیر از لب جانان از چیز دیگری
مزج نکنی!»
تضادهای عدل وظلم وصرف و مزج و تجنیس
ظلم وظلم (بمعنی درخشانی دندان) نهایت لطیف است
۳۲ – «باید که آنرا در میکده بنوشی و با نغمات الحان بنوشانی چه نغمات آنرا بیشتر
دلکشی می سازند.»
تجنیس کامل الحان (میکده) والحان (لحنها) وقلب نغم وغم، دیدنی است.
۳۳ – «این باده یکروز هم با غم یکجا نمیشود همچنان نغم و غم هم با هم جمع شدنی نیست.»
پس این مسرتها را با هم جمع باید کرد.
٣٤ – «در مستی این باده اگر چه یک ساعت باشد، انسان دهر را مطیع خود و خود را حاکم
می بیند.»
تضاد ساعت ودهر وطوع وحكم
٣٥ – «کسی که حیات را بی این مستی گزشتاند عیش دنیا را ندید و کسی که در مستی آن نمرد،
عقل او فوت شد.»
تناسب الفاظ، زندگی، مرگ، فوت
بی نشه زندگانی چندان نمک ندارد
حیف است زین خرابات مینا چشیده رفتن
٣٦ – «باید بر حال خود بگرید کسیکه عمر او ضایع شد و ازان شراب هیچ نصیب وبهره نبرد.»

۱۱۰۹


( ۲۳ )
مجلة كابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
خمريه
الشيخ عمر بن الفارض
۱ شربنا على ذكر الحبيب مدامة" سكر نا بها من قبل ان يخلق الكرم
۲ - لها البدر كاس وهي شمس مديرها هلال وكم يبدوا اذا مزجت نجم
٣ - ولولا شذاها ما اهتديت لحالها و لولا سنا ها ما تصور ها الوهم
٤ ـ ولم يبق منها الدهر غير حشاشة كان خفاها في صدور النهي كتم
ه ـ فان ذكرت في الحي اصبح اهله نشاوی و لا عار عليهم و لا اثم
٦ ـ وان خطرت يوماً على خاطر امرء اقامت به الافراح وارتحل الهم
۷ - ولوطر حواني في حايط كرمها عليلا و قد اشفى لفارقه السقم
۸ ـ و لو قربوا من حانها مقعداً مشی و ينطق من ذكري مذاقتها البكم
۹ ـ ولو نضحوا منها ثرى قبر ميت لعادت اليه الروح و انتعش الجسم
١٠ ـ ولو عبقت في الشرق انفاس طيبها و في الغرب من كوم لعادله الشم
١١ - ولو نظر الندمان ختم ا ناتها لا سكرهم من دونها ذلك الختم
۱۲ - ولوخضبت من كأسها كف لامس لما ضل في ليل و في يده نجم
١٣ - ولو جليت سراً علي اكمه غدا بصيراً و من راودقها تسمع الصم
١٤ ـ ولوان ركباً يمو ا تراب ارضها و فى الركب ملسوع لما ضره السم
15 - ولو رسم الراقى حروف اسمها على جبين مصاب جن ابراه الرسم
١٦ - وفوق لواء الجيش لو رقم اسمها لا سكر من تحت اللوا ذلك الرقم
۱۷ - تهذب اخلاق الندامى فيهتدى بها لطريق العزم من لاله عزم
۱۸ - و بكرم من لم يعرف الجود كفه و يحلم عند الغيظ من لا له حلم
19 - ولو نال فدم القوم لتم فدامها لا كسبه معنى شمايلها اللثم
٢٠ - يقولون لي صفها فانت بوصفها خبير اجل عندى باوصافها علم
۲۱ - صفاء ولا ماء ولطف ولا هواً و نور و لانار وروح و لا جسم
١١٦٠


شماره (دوازدهم) سال دوم خمريه يا باده حقيقت (۲۳)

۲۲ - تقدم كل الكائنات حديثها قديماً ولا شكل هناك ولا رسم
۲۳ - و قامت بها الاشياء ثم لحكمة بها احتجبت عن كل من لاله فهم
٢٤ - وهامت بها روحي بحيث تمازجا اتحاداً ولا جرم تخلله جرم
٢٥ - ولا قبلها قبل ولا بعد بعدها وقبلية الابعاد فهي لها حتم
٢٦ - محاسن تهدى المادحين لوصفها فيحسن فيها منهم النثر و النظم
٦٧ - ويطرب من لم يدرها عند ذكرها كمشتاق نعم كلما ذكرت نعم
٢٨ - وقالوا شربت الاثم كلا وانما شربت التي في تركها عندى الاثم
٢٩ - هنيئاً لا هل الدير كم سكروا لها وما شربوا منها ولكنهم هموا
٣٠ - وعندى منها نشوة قبل نشأتي معي ابداً تبقى وان بلى العظم
٣١ - عليك بها صرفاً وان شئت مزجها فعد لك عن ظلم الحبيب هو الظلم
٣٢ - فد ونكها في الحان و استجلها به على نغم الالحان فهى بها غنم
٣٣ - فما سكنت والهم يوماً بموضع كذلك لم يكن مع النغم الغم
٣٤ - و في سكرة منها ولو عمر ساعة تري الدهر عبداً طائعاً ولك الحكم
٣٥ - فلا عيش في الدنيا لمن عاش صاحياً ومن لم يمت سكراً بها فاته الحزم
٣٦ - على نفسه فليبك من ضاع عمره
وليس له فيها نصيب ولا سهم

( عادت )
آنچه در نظر ما مخوف وعجيب مينمايد وقتيكه بآن معتاد شديم به نگاه بي اهميتي بآن نظر ميكنيم .
(لا فونتن)

١١٦١


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

ضرب المثل های وطنی

اثر طبع آزاد کابلی

آب را نادیده از پا موزه می کشد

کارهارا باخدا بسپارو دل را شاد دار وز تصور های باطل خویش را محزون مکن
از خیال محنت نا آمده محزون مباش آب را نادیده از پا موزه را بیرون مکن

آدمی از گل نازکتر از سنگ سخت تر

مارا اگر برانی و خوانی بسوی خویش از ما دگر کسی نبود نيك بخت تر
خنجر بزن مگو سخن سرد كادمی ناز کتر از گل است و زسنگ است سخت تر

تمام سمر خيل و يك سنگ چقمق

درین ديار اگر مرد كاملی باشد توئی و نیست بجز تو دگر كسی مطلق
تو در میانه این جاهلان بدان مانی كه در تمام سمر خیل هست يك چقمق

آشنائی نا کس روشنائی خس

دوستی کش عقل باشد با نجابت تو أ مان گر بدست آيد مرا از جمله گیتی بس است
با كسی از نا كسی ناید وفا چون گفته اند دوستی نا كسان چون روشنای خس است

بازي بازي بريش بابا بازي

دلا ز اهل زمانه کناره جوئی كن همان به است كه تنها بخويشتن سا زي

١١٦٢


شماره (دوازدهم) سال دوم ضرب المثل های وطنی (٢٥)

به بو الفضول مده هیچگاه روی گذشت که بازی بازی بریش پدر کند بازی
ایاز خاص حد خود را بشناس

چو کشتی محرم بزم بزرگان بکار خویشتن بنما فزون پاس
مکن از لطف شاهان خویش را گم ایاز خاص حد خویش بشناس

*
**

غزل

از هند رسیده فرجاد کوتانوی هندی

ما بيخودي و خودي نه دانيم از وصل فراق بر كرانيم
بستيم زبان و لب ز گفتار فارغ ز معانی و بیانیم
خود هست نشان چو بی نشانی ما نیز نشان بی نشانیم
از بار گه جلال دوریم هان قصه نفس خویش خوانیم
با جسم فرود از زمینیم با روح فراز آسمانیم
معموره تن اگر به بینیم ما نیم جهان و در جهانیم
کو هیچ نه کرده ایم تا هم از کرده خویش درفغانیم
از سیرت اهل دل گریزان دل داده صورت بتانیم
فرجاد به حسن نظم امروز
یاد اثر گذشته گانیم

١٦٣


( ٢٦ )
مجلة کابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

مخمس
بر غزل واقف لا هوری
اثر طبع شایق کابلی

تا همچو لا له داغ تو در بر گذاشتم دل را سپند وار به مجمر گذاشتم
سوداي اين و آن همه یکسر گذاشتم نا موس و ننگ و نام وزرو سر گذاشتم
اینها بپاس خاطر دلبر گذاشتم
دیشب که داده بود دلم داد اضطراب ناگه رسید یار ز در همچو آفتاب
سرشار بود و داشت بمن لطف بیحساب میخواست چشمش از سر مستی زمن کباب
دل قیمه قیمه کرده به اخگر گذاشتم
بیهوده پا ز کلبه ام ای نا زنین مکش زحمت برای خاطر غیر اینچنین مکش
خنجر برای قتل من از آستین مکش جای نزاع نیست مکش تیغ کین مکش
دلرا گذاشتم بتو کافر گذاشتم
اکنون که صبر و طاقت ما نیز شد تمام دیگر حیات بنده محال است و فکر عام
مرگ است زنده گانی ما بیتو والسلام از درد پهلویم همه شب خواب شد حرام
پهلوی خود چو بیتو به بستر گذاشتم
شور جنون عشق مرا تا بسر فتاد یکباره کائنات مرا از نظر فتاد
عالم تمام آب شد از چشم تر فتاد تا کار من به شوخ سپاهی پسر فتاد
سر را به تیغ وسینه به خنجر گذاشتم
با قلب داغ داغ و به این سینۀ فگار با خاطر مشوش و با چشم اشکبار
شایق صفت بمیکده رفتم هزار بار واقف نه شست کس ز دلم کلفت خمار
این شست وشو به ساقی کوثر گذاشتم

١١٦٤


شمارة ( دوازدهم ) سال دوم
عرض حال
( ۲۷ )
عرض حال
شائق کابلی
کيم من مشت خاك نا توانی عجز بنيادي
محبت مشربی الفت سرشتی محنت ايجادي
مپرس از سر گذشتم کز عدم تا عالم هستی
ندیدم غير غم چيزي ندارم جز محن يادي
نه کامش حاصل از دنيا نه حاضر توشة عقبي
به غفلت عمر قيمتدار خود را داده بربادی
نه خدمت در وطن کرده نه کار انجمن کرده
نه سیر این چمن کرده بیاد شاخ شمشادي
نه مجنون رخ ليلا نه گشته وامق عذرا
نگفته حرف شيريني نكرده كاري فرهادي
نه زهد از مسلكم پيدا نه رند و شوخ بی پروا
نه سنگ شيشة دلها نه از کس چشم امدادي
نه با زاهد سرو کارم نه فاسق را خریدارم
نه پابند رسوم خلق ونی چون سرو آزادي
قلم از ناله در دست و مداد از داغهای دل
بر وي صفحة بستر نویسم داد و بيدادي
به این عنوان شناسید ایعزیزان شائق خود را
شهيد بيديت از ياء قاتل رفته نا شادی
( افسانة نيك )
عمر تو اگر فزون شود از پانصد
باری چو فسانه میشوی ای بخرد
افسانه شوی عاقبت از روی خرد
افسانه نيك شو نه افسانه بد
( بابا افضل کوهی )
١١٦٥


( ۲۸ )
مجلة کابل
شمارة ( دوازدهم ) سال دوم

عاصی شهیر و فیلسوف بزرگ روسیه در قرن ( ۱۹ و ۲۰ ) مسیحی لیونیکولایویچ ( تولستوی ) صاحب آثار و تألیفات مهمه
مقبوله در سال ۱۸۲۸ در قصبه یا سئو ی پالیان شهر کرافی و یتسکی .
این فیلسوف بزرگ عالیهمت های عمر خود را در راه خدمت نوع صرف کرده خصوصاً برای تأمین طبقات بیچاره بصر رنج ها کشیده
و زحمات زیادی را متحمل گردیده است . آخر در سال ۱۹۱۰ فوت شده و نام نامی خود را در ردیف دیگر خادمین بزرگ نوع بشر
زنده و باقی گذاشته است .

١١٦٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری و غضایری ( ۲۹ )

مناظره عنصری بلخی وغضائری رازی

در طي قصيده كه در مدح سلطان محمود

سروده اند

( غضائری )

اگر كمال بجاه اندر است و جاه بمال مرا ببین كه به بینی كمال را بكمال
من آنكسم كه بمن تا بحشر فخر كند هر آنكه بر سريك بيت من نويسدقال
همه كس از قبل نيستی فغان دارد گه ضعیفی و بیچارگی و سستی حال
من آنكسم كه فغانم بجرخ زهره رسيد ز جود آن ملكی كم زمال داد ملال
روا بود كه ز بس بار شكر نعمت شاه فغان كنم كه ملالم گرفت زين اموال
چو شعر شكر فرستم ازین سپس بر شاه نكرچه خواهم گفتن زكبرو غنج ودلال
بس اى ملك كه نه گوهر فروختم بسلم بس اي ملك كه نه عنبر فروختم بحوال
بس اي ملك كه ازين شاعري وشعر مرا ملك فريب بخوا نند و جادوي محتال
بس ای ملك كه ضياع من و عقار مرا نه آفتاب مساحت كند نه باد شمال

بس ايملك كه نه گوگرد سرخ گشت سخن نه كيميا كه ازو هيچكس ندید خیال
بس ايملك كه دگر جاي شعر شكر نماند مرا بهر دو جهان در صحيفة اعمال
بس ايملك كه من اندر تو آن همی شنوم كه در مسيح شنیدم ز فرقة جهال
بس ايملك كه زمانه عیال نعمت تست بمن رهی چه رسد زینهمه ز ما نه عیال
بس ايملك كه ملوك ار گزافه گردكنند بهر ز مین و نترسدكس از حرام وحلال
همه بكا يك دينار وبدرة تو و گنج اسیر روز مصا فست و صید روز قتال
خراج قیصر روم است وسرگزیت خلم بهاي بند گي رام و را ي با جيپال
بلاي برهمدان است وقهر قرمطيان هلاك امر منان است و آفت دجال
زهي ملك كه حلال اينچنين بود دينار بتيغ پا لده در خون خصم دا ده صقال

١١٦٧


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )

هزار بتکده آواره کرده هر يك ازان هزار شیر دمنده بقهر کرده شکال
بدین بها که تو يك بيت من خرید ستی سریر و ملك نخر ند و تاج و جاه و جمال
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
حصار نیست که دندان پیل تو نگشاد زمین که سم ستورت بر و نکرد اشکال
هر آنکه کو ته کرد از مدیح شاه زبان دراز کرد بر و شیر آسمان چنگال
دو چاکرند ملك را ز جمله رهبان چو آن هزار هزار دیگر طغان و نیال
بنام تیغ مما نی یکی و دیگر جود فنای مال و در امن وقبله اقبال
هزار دینار آن جود بینهایت داد هزار دیگر آن اژدهای اعدا مال
بشعر یاد کند روزگار بر مکیان دقیقی آنکه کا شفته شد برا و احوال
سحاق بن ابرا هیم را چه بهره رسید زفضل برمك و آن شعر قافیه بر دال
بيك دو بيت ندانم چه داد فضل باو فسانه باك ندارد زنا محال و محال
مرا دو بيت بفرمود شهریار جهان بر آن صنوبر عنبر عذار مشکین خال
دو بدره زر بفرستاد دو هزار درم برغم حاسد بیمار بد سگال و نکال
چو آفتاب شدم در جهان کشاده زبان بدل چو داد دو بیت مرا دو بیت المال
چه گفت حاسد و آنکس که بد سگال منست بباطن اندرو در آشکار نيك سگال
دو بدره یافتی از نعمت و کرامت شاه غنی شدی دگر از جور روزگار منال
بلی دو بدره و دینار یافتم بتمام حلال و پاکتر از شیر دایگان باطفال
هزار جیحون بگذشته است هر دینار چوخضر و ازبر دریا دوصد هزار جبال
بتیغ هندی از هندوان گرفته بقهر دلیل نیکی و نيك اختری و فرخ فال
هزار بود و هزار دگر ملك بفزود بيك غزل که ز من خواست بر لطیف غزال
همان صنم که بمن بر نکرد چشم از عجب نداد فرقت او مر مرا امید وصال
کنون همی رسدم کش بفر دولت شاه ز آفتاب کنم تاج و ماه نو خلخال
ایا محمدی (ص) از دین پاك با قی باش همیشه تازه چو دین محمد از شوال

١١٦٨


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری و غضایری ( 31 )

صلات تو بهمه دوستان رسیده بطبع همیشه تا صلوات است بر محمد و آل
دو بدره زر بگرفتم به فتح نارائن بفتح رومیه صد بدره گیرم و خرطال
کجا شریف بود چون غضایری بر تو زطبع ناسره چونانکه زر سرخ و سفال
نه بندگان همه چون مصطفی بوند بقدر بقدر طاعت مفضول باشد و مفضال

قصیده عنصری
بجواب غضایری

خدایگان خراسان و آفتاب کمال که وقف کرده بر و ذو الجلال عز و جلال
یمین دولت و دولت بدو گرفته شرف امین ملت و ملت بدو فزوده جمال
همی خدای زبهر بقای دولت او از آفرینش بیرون کند فنا و زوال
یکی درخت برآمد زجود او بفلک که برگ او همه جاهست و بار او همه مال
بهار خندان از برگ آن درخت اثر درخت طوبی از شاخ آن درخت مثال
ازان بهشت بهشت آیتی است روز قضا و زین بهفت زمین نعمتی است گاه نوال
گر آن عطا که پراگنده داد جمع شود زمد دریا بیش آید و زوزن جبال
چو عقل خاطر او را هزار مرتبت است چو چرخ همت او را دو صد هزار خیال
چو روی او نگری شادمانه گردد دل چو نام او شنوی فرخجسته گردد فال
ایا ستاره تائید و عالم توقیر قوام و قاعده ملک و قبله اقبال
ز سال و ماه نویسند مردمان تاریخ بتو نویسد تاریخ خویشتن مه و سال
بس ای ملک ز عطای تو خیره چون گویند که بس نشان ملالت بود زکبر و دلال
نه بس بود که تو بر خلق رحمتی ز ایزد بجای رحمت ایزد خطاست لفظ ملال

1169


شماره (دوازدهم) سال دوم مجلة كابل (۴۲)

ملك فریب نهادند خویشتن را نام بدانكه شان ز عطاي تو خوب گشت احوال
غلط كنند كه هرگز كسي تو را نفریفت نرفت و هم نرود در تو حیلت محتال
اگر فریفته باشد كسی بدادن چیز فریفته است بروزی مهيمن متعال
مگر ندانند اندازه عطات همی كه صره هاش همه بدره گشت و بدره جوال
زمین بزر تو زرین كند همی چهره هوا بسیم تو سیمین كند همی اشكال
دویست خدمت تو با رنیست بر یكدل یكی عطای تو بار است بر دوصد حمال
سؤال رفتی پیش عطا پذیره كنون یكی عطاي تو آید پذیره پیش سوال
همانكه گفت همه فخر شاعران بمن است زشعر گویان پرسید بایدش احوال
اگر بدعوی او شاعران مقر آیند درست گشت و نماند اندرین حدیث مجال
فغان كنند وز جودت فغان نباید كرد فغان زمحنت و از رنج با بدو اهوال
نماند گوید ازین بیش جای شكر مرا بهر دو گیتی در روز نامه اعمال
نگفته شكر چنین یكرا نه جای گرفت اگر بگفتی خود چند یا فتی اجلال
ترا نصیحت كرد است كز كفایت جود كرانه گیر و یتقد یر سال بخش اموال
نه بسته گشت ترا دخل كت نماند چیز نه جز گشادن ملك است فعل تو ز افعال
کدام سال بود كاندر آن تو نستانی ولایتی كه زرو مال او فزون زر مال
همي بگوید كاندر تو آن همي شنوم كه در مسیح زجهال و جمله عذال

نیاز كشته زجود تو زنده گشت بسی گشاده كف تو پوشیدش از بقا سر بال
نخست گفت كه بس كز عطات سیر شدم بكرد باز تقاضای بدره و خرطال
محال باشد سيري نمودن از نعمت كدی بریدن از خدمت تو نیز محال
چه جلوه باید كردن بعجب خدمت خویش بر آنكسی كه جهان بر عطای اوست عیال
بخاره بر به تتابد فروغ طلعت شمس بشوره بر به نیارد مرشك آب زلال

۱۱۷۰


( ٣٣ ) مناظرة عنصري و غضايري شمارة ( دوازدهم ) سال دوم

اگر نه عمر من از بهر خدمتت خواهم حرام کردم برخويشتن هر آنچه حلال
ز عمر مرد چه جويد بجز که خدمت تو بدشت يوز چه خواهدبه از سرين غزال
هر آنکه بست و ببندد بخدمت تو ميان نه آسمانش مطيع است وبخت نيك سگال
نه با وليت ببزم تو ماند اصل نياز نه با عدوت برزم تو ماند اصل قتال
كند حسام تو زا سقف تهی بلاد الروم چنانكه کشور هند از برهمن و چندال
هميشه تافلك است وجهان و جانور است همی بخندد آجال بر سر آمال
دوام دولت را باتو باد مهر و وفا قوام نعمت را با تو باد قرب و وصال
ايا غضايري اي شاعری که در دل تو بجز تو هر که بود جمله ناقص اند و نكال
نگاهدار تو در خدمت ملوك ادب بجد بكوش و مده عقل را بهزل هزال
دو نوع را تو زيك جنس مي قياس كنى مجانست نبود در ميان زر و سفال
اگر بگفتن مفضال فاضلت بد قصد نخست باری بشناس فاضل از مفضال
در انكه قسمت کردی نکو تأمل كن اگر بکرد دات عقل را ره ست و مجال
سخن فرستی خام و نوشته بر سر شعر بجاي تاج همی بیهده نهی خلخال
چنین مخاطبه از شاعران نکونبود که این مخاطبه باشد همال را بهمال
ازو رسيد بتونقد سه هزار درم زبنده بودن او چون کشید باید یال

قصیدهٔ عضا یری رازی
بجو اب عنصری

پیام داد بمن بنده دوش باد شمال زحضرت ملك ملك بخش دشمن مال
که شعر شکر بحضرت رسید و بپسندید خدا یگان جهان خسرو خجسته خصال

١١٧١


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلة كابل ( ٣٤ )

تو هم شعرا کی رسد بحضرت او کجا بلند بود با جلال عرش تلال
ثنا پسندہ کند تا عطاش فرض شود سخاي او بشناسد که نوال و جدال
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
نخست بيت چو آغاز مدح خواهی کرد جواب بدره دهد بیت را به بيت المال
خدا يگان نا نامی بزرگ گستردی چو آفتاب جها نتاب بی کسوف و زوال
همه سرا سر تمويه شاعران است این گمان فكندن و آشوب و جنگ و بالابال
چو جای طعنه نباشد چه گفت داند خصم چو پا نباشد کی جنبش آيد از خلخال
هر آینه که توئی آفتاب هفت اقلیم گهی بیدره فرستی عطا گهی بجوال
بهر دو بيت مضاعف کنی همی دینار چنانکه بدره بگر دون کشندگاه رحال
هزار عیب نهادند نظم فرقان را که سورة الاعرافست وسورة الانفال
گه تعنت گفتند هست قول بشر گه نقيضه بماندند از شبيه و مثال
نخست طعنه مرا گفت بس خطا گفتی بجد بكوش ومده عقل را بهزل هزال
دو شاعر اند بهنگام شعر گفت یکی غنی شدم بس و سيری گرفتم از اموال
نه بس نه بس ديگری گفت گاه شکر وعطا تهی نماند و ملا شد صحيفة اعمال
چگونه گويم گويم همه صحیفه تهی است ز شعر شکر چگویند پس جز این قوال
و گر دو سطر تهی ماند تا نوشته هنوز تمام بهتر با شد هزینه از همه حال
ا ما ننی است عطاي تو کاسمان و زمين همي برنج ابر تايد و يجهد جبال
اگر فغان کنم از بار شکر او نه شگفت فغان زلهو و زشادی بود نه از اهوال
اگر بچشمه حيوان كسی غريق شود که با سلامت باقی هم او دهدش وصال
يقين شنا سم كز آب چشمه حيوان فغان كنند چو از سر گذشت آب زلال
بشعر شکر نگه کن که رود کی گفته است همه کسی را درویشی است ورنج عیال
غم و غنامت مرا گفت زین ضیاع و عقار فغان همی کنم از رنج گنج و ضيعه ومال
فغان بنده همان و غم وعناش همان نه جای طعنه بماند ونه حيلت محتال
بشعر نيك فريبيد دل ملوك حكيم چو حور خلد روان پیمبر و ابدال
فريب خصم بود عیب شهر یاران را نه دل فریفتن نیکوان مشكين خال

١١٧٢


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری وغضائری ( ٣٥ )

هزار بیش شنیدی بت ملوک فریب اگر سجود کند پس خرد برو ست وبال
درست گفت که کس کردگار را نفریفت گر اعتقاد کند بيره است و کا فروضال
فریب از آرزوی است آرزو همیشه ز دل خدای بی دل و جا نست و نیز بی عم و خال
نه نعمت از بی مدح وغزل دهد چوملوك نه زلف مشکين جويد نه قامت ميال
چه سرزنش رسدا کنون مرا و شعر مرا اگر حکایت کردم ز اهل جهل وضلال
به نیم ساعت گفتم هزار گنج مبخش ازین حدیث بگفتا چه آید از جهال
درست گفتم کت صد هزار سال بقاست به بخش خردك با ندازه ای شه ابطال
چنانت باد و چنین بود همچنان باشد بقا فزونتر و تو نور ذو الجلال جلال
نگفتمت که مرا جاودانه نعمت بس دگر نخواهم کردن که نوال سؤال
بدان دو بیت مدیح شریف طعنه زداست بزر سرخ و سفال و بفا ضل و مفضال
درست فاضل و مفضول باید از ره راست ضرور نست سروی و سرین گوروغزال
بزر سرخ و سفال اندرون چه دانسگفت هر آنکه فرق شناسد میان شیرو و شگال
ز زر سرخ گرانمایه تر چه دانی نیز به گیتی اندر خوار ما به تر زسفال
و گر بشاعري من مقر نباید او چنانکه گفت نه جنگ است مرامرا نه جدال
نه عجز بود کلیم خدای را چو عد و بحیله گفت همی از دها کنم ز حیال
بس اند ما یه که تمویهش آشکار شود و گرنه هیچ نه پیچاند اینچنین امثال
و گر معارضه ظن برد زو عجب نبود ز کوه سنگ چو آب آیدزودیو خیال
نه شاعر است هر آنکو دوبیت نظم کند نه کیمیا ست همه یکسره ر ما دورمال
اگر نبو د سزاوار بدره شعر رهی تفضل است و تفضل به است گاه نوال
خدا یگان خراسان نویسی اول شعر کجا ست هندو کجا نیمروز رستم زال
بها نه نیست سخار اد گر بها نه مجوي کرانه نیست عطا را دگر مرنج و منال
بچون تو ابر نبندد فروغ شمسة دهر بلند کوه بجنبد بچون تو باد شمال
ا یا یگانه بهر فن زطول و عرض جهان کجا زمانه کند عرض بيمنهال ر جال
همیشه تا نگارش بشكل ماند شکل همیشه تا بنو شتن بدال ماند ذال
ثنا وجود تو گسترده باد گرد د جهان چنان کجا صلوة رسول با شد و آله

۱۱۷۳


(٣٦)
مجلة كابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

تاریخ
رواة افغا نستان
در
حدیث
نویسنده قاری عبد الله خان

بعضی از مشاهیر افغانستان که روایت حدیث نموده اند ، اسامی آنها را کتب اسماء الرجال در ذیل اسامی سائر رواة ضبط کرده از جمله ( تقریب التهذیب ) ابن حجر كه در سنه ٨٢٦ تالیف گشته نیز ازین مشاهیر جا بجا نام می برد ولی کتاب مذکور در نهایت اختصار است چنانکه ترجمه راوی را غالباً يك سطر و گاهی به نیم تمام کرده و از پنجة ( صدی ) را از سنه وفات انداخته و برتعیین احاد وعشرات سال وفات اکتفا ورزیده مگر در مقدمه تصریح نموده که وفات طبقة اول ودوم پیش از صد اول هجري ( رواة را بر دوازده طبقه قسمت کرده ) (١) ووفات طبقة سوم تا هشتم بعد از صد واز چار طبقة آخر یعنی از نه تا دوازده بعد از دوصد رویداده . و نیز در ترجمة هر راوی با عتبار مزایای او از قبیل حفظ وعدالت وغیره صفاتی ذکر نموده واورا بدان صفت ستوده مانند : حا فظ وثقه یا ثقة تنها یا صدوق وغیره . ما نیز اسامی رواة موصوف را همانطور از کتاب مذکور بر چیده و مسلسل نگاشتیم .

صحابه رضی الله عنهم در طبقه اولند طبقه ( ٢ ) کبار تابعین (٣) اوساط ( ٤ ) طبقه که کابه روایت از کبار تابعین نموده .
( ٥ ) صغار تابعین ؛ این طبقه يك يادو نفر صحابه را دیده بلکه از بعض آنها سماع از صحابه هم به ثبوت نرسیده .
(٦) معاصرین این طبقه است که با صحابه ملاقات نکرده اند . (٧) کبار تبع تابعین ( ٨ ) وسط تبع .
( ٩ ) صغار تبع. سه طبقة دیگر زمره است که با تابعین ملاقات نکرده ولی از تبع تابعین رو ایت حدیث نموده اند کبار این زمره طبقه ( ١٠ ) وسط (١١) صغار طبقه ( ١٢ ) تشکیل مید هند .

١١٧٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم روات افغانستان در حدیث ( ٤٧ )

١ – احمد ابن حجاج بكری مروزی ثقه و از طبقه دهم است . وفات ۲۲۲ هجري
٢ – احمد ابن سعید ابن ابراهیم رباطی مروزی ؛ ابو عبدالله اشقر (۱) ثقه و حافظ و از طبقه
یازده هم است . وفاتش در ٢٤٦ روی داده .
۳ – احمد ابن سعید ابن صخر دارمی ابو جعفر سرخسی ثقه و حافظ و از طبقه یازدهم است
وفات ٢٥٣ .
٤ – احمد ابن سلیمان مروزی ابن ابو الطيب .
٥ – احمد ابن سیار ابن ایوب ابو الحسن مروزي فقيه ، ثقه و حافظ و از طبقه یازده هم است
عمرش ۷۰ سال بوده و در ٢٦٨ وفات کرده .
٦ – احمد ابن عاصم ابو محمد بلخي زاهد و از طبقه ( ١١ ) است حالش در حدیث نزد
ابو حاتم چندان معروف نیست . یکجا در رقاق بخاري روایت نموده . وفات ٢٢٧ .
٧ – احمد ابن عبدالله ابن ایوب ابو الوليد ابن ابو رجای هروي ثقه و از طبقه دهم است .
وفات ٢٣٢
٨ – احمد ابن علی ابن سعید ابن ابراهيم مروزی ابو بکر قاضی ثقه و حافظ بود از طبقه
(۱۲) نود سال عمر یافته و در ۲۹۲ وفات کرده .
٩ – احمد ابن محمد ابن ابراهيم ابن بنت حاتم السمين مروزی ثقه و از طبقه یازدهم است
بغداد رفته و در ۲۸۲ وفات نموده
١٠ – احمد ابن محمد ابن حنبل ابن هلال ابن اسد شیبانی مروزي نزيل بغداد ابو عبد الله
از ائمه و ثقه ، حافظ ، فقیه و حجة بوده . سردسته طبقه دهم است . ۷۷ سال عمر یافته
و در ٢٤١ وفات کرده .
۱۱ – احمد ابن منصور ابن راشد حنظلی مروزی لقبش ( زاج ) بوده از طبقه یازدهم
صدوق است . وفات ٢٥٨ یا غیر آن .
۱۲ – ابراهيم ابن ادهم ابن منصور عجلى يا تمیمى ابو اسحاق بلخی زاهد ، صدوق و از طبقه

(۱) در تذهيب الكمال علامه صفى الدين ج مصر - ص ٥ ( ابن ابراهیم اشقر ابو عبدالله ) ضبط گشته .

١١٧٥


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۸)

هشتم است وفات ١٦٢
١٣ - ابراهیم ابن عبد الله ابن احمد خلال مروزی ابو اسحاق صدوق بوده از طبقه دهم. وفات ٢٤١
١٤ - ابراهیم ابن عبد الله ابن ابوحاتم هروی ابو اسحاق نزيل بغداد صدوق وحافظ است از طبقه دهم در ٢٤٤ بعمر ٦٦ در گذشت .
١٥ - ابراهیم ابن مخلد طالقانی صدوق و از طبقه دهم است .
١٦ - ابراهيم ابن میمون صائغ مروزی صدوق است از طبقه ششم در ۱۳۱ کشته شد .
١٧ - ابراهيم ابن یعقوب ابن اسحاق جوزجانی نزيل دمشق ثقه وحافظ ومنسوب به نصب بوده از طبقة ۱۱ وفات ٢٥٩ .
١٨ - ابراهیم ابن یوسف ابن میمون باهلی بلخی ماکیانی صدوق است از طبقه دهم . وفات او سنه ٢٤٠ یا پیشتر بوده .
١٩ - اسحاق ابن ابراهیم ابن مخلد حنظلى ابو محمد ابن راهویه مروزي ثقه و مجتهد و قرین احمد ابن حنبل بوده . وفات او در سنه ۲۳۸ بسن ۷۲ روی داده . ابو داود میگوید وی اندك پیش از موت تغير کرد .
٢٠ - اسحاق ابن ابو اسرائیل نامش ابراهیم ابن كامجر مروزي است كنيتش ابو يعقوب نزيل بغداد و صدوق بوده .
از اکابر طبقة دهم است وفات ٢٤٥ يا ٢٤٦ - ٧٥ سال عمر یافته .
۲۱ - اسحاق ابن اسمعیل طالقانی ابو يعقوب نزيل بغداد معروف به يتيم در سماعش که تنها از جریر نموده سخن گفته اند . ثقه است از طبقه دهم . وفات سنه ٢٠٣ یا پیشتر .
۲۲ - اسحاق ابن اسيد ابو عبدالرحمن خراسانی و اوراابو محمد مروزي هم گفته اند از طبقه ۸ ضعفی داشته و نزیل مصر بوده .
۲۳ - اسحاق ابن منصور ابن بهرام كوسه ابو يعقوب تمیمی مروزی ثقه وثبت بوده از طبقة ١١ وفات ٢٥١
٢٤ - اعين خوارزمی مجهول واز طبقه ششم است در بصره رفته .

١١٧٩


شماره ( دوازدهم ) سال دوم رواة افغانستان در حدیث ( ٣٩ )

٢٥ – ایوب ابن ابراهيم ثقفی ابو یحیای مروزي صدوق وازطبقه دهم و لقبش عبدويه بوده.
٢٦ – بشر ابن حارث ابن عبد الرحمن ابن عطاء ابن هلال مروزي نزيل بغداد كنيتش ابو نصر حافی زا هد جلیل مشهور ؛ ثقه و پیشوا و از طبقة دهم است . وفات او بسن ٧٦ در سنه ٢٢٧ روی داده
٢٧ – بشر ابن محمد سفتیا نی ابو محمد مروزی صدوق و منسوب است به ارجاء از طبقه ١٠ وفات ٢٢٤
٢٨ – بور ابن اصرم ابوبكر مروزي بكنيه مشهور و از طبقه دهم است مقبول بوده وفات ٢٢٣ يا ٢٢٦
٢٩ – جارود ابن معاذ سلمی ترمذي ثقه و منسوب به ارجاء است از طبقة ١٠ وفات ٢٤٤.
٣٠ – جمعه ابن عبد الله ابن زياد سلمی ابو بكر بلخي . گويند جمعه لقبش بوده و نامش يحيی است . صدوق و از طبقة دهم است وفات ٢٣٣
٣١ – حاتم ابن یوسف ابن خالد جلاب ابو روح مروزي ثقه و از طبقة ١٠ وفات سنه ٢١٣.
٣٢ – حبان ابن موسی ابن سوار سلمی ابو محمد مروزي ثقه و از طبقة دهم است . وفات ٢٣٣
٣٣ – حبيب ابن ا بو حبيب خرططي مروزي از طبقة ( ٩ ) ابن حبان تکذیبش نموده.
٣٤ – حجاج ابن محمد مصیصی اعورا بو محمد اصلا ترمذی بوده چندی بغداد و بعدها در مصیصه (١) سكونت نموده ثقه و ثبت بوده ولی در اخیر عمر که بغداد رفته اختلاط پیدا کرده از طبقة نهم است وفاتش در بغداد در سنه ٢٠٦ وقوع يافته .
٣٥ – حسن ابن بكر ابن عبدالرحمن مروزي ابو على نزيل مكه صدوق و از طبقة ( ١١ ) است .
٣٦ – حسن ابن حماد مروزی ( مستور ) است از طبقة ١٠ .
٣٧ – حسن ا بن سوار بغوي ابو العلاء مروزی صدوق است از طبقة ( ٩ ) وفات ٢١٦ يا ٢١٧ .
٣٨ – حسن ابن شجاع ابن رجاء بلخی ابوعلی یکی از حفاظ بوده از طبقة ( ١١ ) وفات

( ١ ) از علاقۀ شام است .

١١٧٧


( ٤٠ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مجله کابل
٢٤٤ بعمر ٤٩ .
٣٩ – حسن ابن عمر وسجستاني ثقه و صاحب حدیث است از طبقه ( ١٠ ) وفات سنه ٢٢٤
٤٠ – حسین ابن جنید بغدادی اصلا بلخی است . صدوق و از طبقه ( ١٠ ) بوده وفات
سنه ٢٤٧
٤١ – حسین ابن حسن ابن حرب سلیمی ابو عبدالله مروزی نزيل مكه صدوق واز طبقة
دهم است . وفات ٢٤٦ .
٤٢ – حسين ابن عبدالرحمن هروی صواب عکس است يعنى عبدالرحمن ابن حسين .
٤٣ – حسین ابن محمد مروزی مجهول است از طبقه ( ٩ ) .
٤٤ – حسين ابن محمد ابن جعفر حریري بلخی مستور است از طبقه ( ١١ )
٤٥ – حسن ابن واقد مروزی ابو عبد الله قاضی ثقه است از طبقه ( ٧ ) او هایی داشته .
وفات ١٥٩ یا ١٥٧ .
٤٦ – حفص ابن حميد مروزی عابد و صدوق بوده از طبقه ( ٨ ) .
٤٧ – حفص ابن عبدالرحمن ابن عمر ابو عمر و بلخي فقيه صدوق و عابد است ولی منسوب بارجاء
از طبقه ٩ در نیشا پور قاضی بوده وفات ١٩٩
٤٨ – حمزة ابن سعيد مروزي ابو سعيد نزيل طرسوس صدوق است از طبقة ( ١٠ )
٤٩ – خالد ابن زیاد ازدی ابوعبدالرحمن قاضی ترمذ صدوق است از طبقة (٨) ابن حبان
گوید به صد سالگی وفات کرده .
٥٠ – خالد سحستاني از ابن عباس ارسال میکند مقبول است از طبقه ( ٦ )
٥١ – خلف ابن ایوب عامري ابو سعيد بلخي فقيه وا هل رأي و منسوب بارجاء است از
طبقه ( ٩ ) يحيى ابن معين او را ضعیف دانسته وفات ٢١٥
٥٢ – داؤد ابن عجلان بلخي مکه رفته ضعیف است از طبقة ( ٨ )
٥٣ – داود ابن ابوالفرات عمرو ابن فرات كندي مروزي ثقه است از طبقة (٨)
٥٤ – رجاء ابن مرجی غفاری مروزي نزيل سمرقند حافظ ثقه است از (١١) وفات ٢٤٩
٥٥ – ذکریای ابن يحيى ابن اياس ابن سلمه سکزی ابوعبد الرحمن دمشق رفته بخياط السنه

۱۱۷۸


شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤١)

معروف بوده ثقه و حافظ و از طبقه ١٢ است بسن ٩٤ در ٢٨٩ وفات نمود .
٥٦ - ذکریای ابن ابو ذکریا یحیی ابن صالح ابن سلیمان بلخی ابو يحيای لؤلؤی ثقه حافظ است از (١١) بعمر ٥٦ در ٢٣٠ یا ٢٣٢ مرده
٥٧ - زهير ابن محمد ابن قمير مروزی نزيل بغداد ثقه است از (١١) وفات ٢٥٨
٥٨ - زهير ابن نعيم البابی السلولی ابو عبدالرحمن سجستانی نزيل بصره عابد و از کبار طبقه دهم است . وفات بعد از (٢٠٠)
٥٩ - سريج ابن يونس ابن ابراهيم بغدادی اصلا مروزی است کنیتش ابوالحارث ، ثقه و عابد است از (١٠) وفات ٢٣٥ .
٦٠ - سعيد ابن ذويب مروزي از طبقه (١١) نسائي ثقه اش ميداند .
٦١ - سعيد ابن ربيع عامري حرشى ابوزيد هروى بصري ثقه است از صغار طبقه ٩ در ميان شيوخ بخاري پيش از همه وفات کرده سنه ٢١١ .
٦٢ - سعيد ابن فرج بلخی ابوالنضر ابن ابو سعيد ؛ ثقه و از طبقه (١١) است وفات در مکه سنه ٢٤١ .
٦٣ - سفیان ابن عبدالملك مروزي از كبار اصحاب ابن مبارك و قدماي طبقه (١٠) ثقه بوده وفات پیش از ٢٠٠ .
٦٤ - سلمة ابن سليمان مروزي ابو سلیمان یا ابو ایوب مؤدب ، ثقه حافظ و از كبار طبقه (١٠) است وفات ٢٠٣
٦٥ - سليمان ابن اشعث ابن اسحاق ابن بشیر ابن شدادازدى سجستانی ابو داؤد ثقه حافظ و از كبار علمای طبقه (١١) سنن و غیره تصنيفات دارد . وفات ٢٧٥ .
٦٦ - سلیمان ابن بريده ابن حصيب اسلمی مروزي قاضی مرو ، ثقه و از طبقه (٣) به عمر ٩٠ در (١٠٥) مرده .
٦٧ - سليمان ابن سلم ابن سابق هدادى ابو داؤد مصاحفى بلخي ، ثقه است از (١١) وفات ٢٣٨
٦٨ - سلیمان ابن عامر کندی مروزی صدوق است از طبقه (٩)
٦٩ - سلیمان ابن معبد ابن کوسجان ابوداود سنجی مروزی ثقه ، صاحب حدیث ، رحال

١١٧٩


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

ادیب است . طبقه ( ١١ ) وفات ٢٥٧
٧٠ - سلیمان ابن منصور بلخی بزاز ذهبی جرمی لقبش در غنده از ( ١٠ )
٧١ - سهل ابن محمد ابن عثمان ابوحاتم سجستانی نحوی مقری بصری صدوق است از ( ١١ ) وفات ٢٥٥
٧٢ - سوید ابن سعید ابن سهل هروی الاصل صدوق و از قدمای ( ١٠ ) است و فات بعمر ١٠٠ در ٢٤٠
٧٣ - سوید ابن نصر ابن سوید مروزی ابوالفضل لقبش شاه راوي ابن مبارك ثقه است از ( ١٠ ) بعمر ٩٠ در ٢٤٠ وفات کرده .
٧٤ - شجاع ابن ابو نصر بلخی ابو نعیم مقري از طبقه ٩ صدوق است .
٧٥ - شہاب ابن معمر ابوالازهر بصري بلخی از طبقة ١٠ ثقه و صاحب حدیث است
٧٦ - صالح ابن عبدالله ابن ذکوان باهلی ابو عبدالله ترمذي نزيل بغداد از طبقة ( ١٠ ) ثقه است وفات ٢٣١ یا بعد ازان .
٧٧ - صالح بن مسمار سلمی ابوالفضل یا ابوالعباس مروزي كشميهنی از صغار ( ١٠ ) صدوق بوده وفات پیش از ٢٥٠ .
٧٨ - صخر ابن عبدالله ابن بريده ابن الحصيب اسلمی مروزی از طبقة ٦ مقبول است .
٧٩ - صدقه ابن فضل ابوالفضل از ( ١٠ ) ثقه است وفات ٢٢٣ یا ٢٢٦
٨٠ - عباد ابن زیاد اخوعبیدالله ابو حرب ٧ سال والی سجستان بوده از ٥٣ تا ٦٠ ابن حبان ثقه اش گفته وفات در ( ١٠٠ )
٨١ - عباس ابن حسن بلخی نزیل بغداد از ( ١١ ) مقبول است وفات ٢٥٨
٨٢ - عباس ابن فضل ابن ذکریای هروي ابو منصور نضری ثقه مشهور است از ( ١٢ ) بلکه بعد است بزعم صاحب الكمال ابن ماجه ازو روایت کرده ولی تولد عباس بعد از وفات ابن ماجه روي داده وفات ٣٧٣
٨٣ - عباس ابن محمد ابن حاتم دوری ابوالفضل بغدادي اصلا خوارزمی است از ( ١١ ) ثقه است در تذهیب الکمال عمرش ٧٦ ضبط شده یا بسن ٨٨ در ٢٧١ مرده

١١٨٠


شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤٣)

٨٤ - عبد الله ابن ابی خوارزمی قاضی از (١٢) گویند بخاری ازو روایت کرده
٨٥ - عبد الله ابن بریده ابن حصیب اسلمی قاضی مرو کنیتش ابو سهل از (٣) وثقه بوده وفات ١٠٥ بعضی عمرش صد و وفاتش در ١١٥ گفته .
٨٦ - عبد الله ابن ثابت ابوجعفر نحوی مروزی از (٨) و مجهول است
٨٧ - عبد الله ابن سعد ابن عثمان دشتکی ابو عبدالله مروزی نزیل مرو از (١٠) صدوق بوده
٨٨ - عبدالله ابن عثمان ابن جبله ابن ابورواد عتکی ابو عبدالرحمن مروزی از (١٠) در شعبان ٢٢١ وفات نموده ثقه و حافظ است
٨٩ - عبدالله ابن کیسان مروزی ابو مجاهد از طبقهٔ (٦) صدوق ولی بسیار خطا میکند
٩٠ - عبدالله ابن مبارک مروزی مولای بنی حنظله ، ثقه ، ثبت ، فقیه ، عالم ، جواد و مجاهد و جامع شمائل نیکو بوده از طبقه (٨) وفات ١٨١ عمر ٦٣
٩١ - عبدالله ابن مسلم سلمی ابوطیبه مروزی قاضی مرو صدوق بوده و وهم داشته و بعضی او را فدکی گفته از (٨)
٩٢ - عبدالله ابن منیر ابو عبدالرحمن مروزی؛ زاهد ثقه، عابد بوده از (١١) در ٢٤١ یا ٤٠ مرده
٩٣ - عبدالله ابن واقد ابن حارث ابن عبدالله حنفی ابو رجای هروی خراسانی موصوف بخصال خیر و ثقه بوده از (٧) وفات ١٦٠ یا چیزی بعد از ابو صلت روایت نموده و بعضی گویند راوی ابوصلت دیگر ابو رجای است
٩٤ - عبد الرحمن ابن حسین جعفی ابوالحسین هروی از صغار (١٠) و مقبول بوده، وفات ٢٥٦
٩٥ - عبد الرحیم ابن سلیمان کنانی یاطائی ابو علی اشل مروزی نزیل کوفه ؛ ثقه و دارای تصنیفات است از صغار (٨) وفات ١٨٧.
٩٦ - عبد الصمد ابن سلیمان ابن ابو مطر عتکی ابو بکر بلخی اعرج لقبش عبدوس ، ثقه و حافظ بوده از (١١) وفات ٢٤٦
٩٧ - عبد العزیز ابن خالد ابن زیاد ترمذي از ٩ و مقبول است

١١٨١


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤٤ )

۹۸ - عبد السلام ابن صالح ابن سليمان ابو الصلت هروی نيشاپور رفته به تشيع منسوب بوده و منكرا تی داشته عقیلی در شان او افراط نموده و کذاب گفته .
۹۹ - عبد العزيز ابن ابو رزمه مولاي يشکری ابو محمد مروزی از » ثقه بوده وفات ٢٠٦
۱۰۰ - عبد العزيز ابن عثمان ابن جبله ابن ابورواد مولاي ازدی ا بوالفضل مروزی برادر عبدان شاذان لقب داشته از (١٠) ومقبول بوده وفات ٢٢١ یا ٢٢٥ يا ٢٢٩
١٠١ - عبد العزيز ابن مسلم قسملي ابو زيد مروزي بصری ثقه وعابد بوده ولی وهم ميكرده از (۷) وفات ١٦٧
۱۰۲ عبد العزيز ابن متيب ابو درداى مروزي از (۱۱) صدوق است وفات ٢٦٧
١٠٣ - عبد الكريم ابن سليط مروزی نزيل بصره از (٦) مقبول بوده
١٠٤ - عبد المتعالی ابن طالب انصاری ابو محمد بغدادي اصلا بلخي بوده ثقه و از (١٠) است وفات ۲۲۲
١٠٥ - عبد المؤمن ا بن خالد حنفی قاضی ابو خالد مروزی از (۷) ابو حاتم در شان او لا بأس به گفته
١٠٦ - عبد الوارث ابن عبيد الله عتكى مروزي از (۱۰) صدوق است . وفات ۲۳۹
١٠٧ - عبده ابن سلیمان مروزی نزیل مصيصه صدوق است از ( ۱۰ ) بقول ابن عدی امام بخاري تخریج حدیث ازو نموده و خودش را ندیده كويند در ۲۳۹ وفات نموده
١٠٨ - عبدة ابن عبدالرحيم ابن حسان مروزی ابو سعيد نزيل دمشق از صغار طبقه دهم صدوق است وفات ٢٤٤
١٠٩ - عبيدالله ابن سعيد ابن يحياى يشكري ابو قدامة سرخسى نزيل نيشابور از ( ١٠ ) وثقه و مأمونست بقول ابن حبان طريق اهل سنت را در سرخس وی اظهار نموده وفات ٢٤١
۱۱۰ - عبیدالله ابن عبيدالله ابو المنيب عتكى مروزی از ( ٦ ) صدوق بوده ولی خطا ميكرده .
۱۱۱ - عتاب ابن زیاد خراسانی ابو عمر و مروزي از ( ۱۱ ) و صد و ق است و فات سنه ۲۱۲

١١٨٢


( ٤٥ )
رواة افغانستان در حدیث
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
١١٢ – عقبه ابن عبدالله ابن عتبه محمدی ابو عبدالله مروزی از ( ١٠ ) صدوق بوده وفات ٢٤٤
١١٣ – عثمان ابن جبله ابن ابو رواد مولاي عتكى مروزی ثقه و از كبار طبقه ( ١٠ ) است وفات ٢٠٠
١١٤ – على ابن اسحاق سلمى مولاي آنها بوده مروزي بلكه اصلاً ترمذی است از ( ١٠ ) ثقه بوده وفات سنه ٢١٣
١١٥ – علی ابن ابوبكر ابن سليمان اسفذنی صدوق ، عابد بوده از ( ٩ ) ولی خطا داشته . اسفذن قريه ايست از مرو
١١٦ – علی ابن حجر ابن اياس سعدي مروزي اولاً نزيل بغداد وبعدها نزيل مرو بوده ثقه حافظ است از صغار طبقه ( ٩ ) وفات در ٢٤٤ بعمر ١٠٠ يا بيشتر .
١١٧ – علی ابن حسن ابن شقيق ابو عبد الرحمن مروزی از كبار طبقه ( ١٠ ) ثقه وحافظ بوده ، وفات سنه ٢١٥ يا پيشتر
١١٨ – على ابن حسين ابن واقد مروزي صدوق بوده ولي وهم ميكرده از ( ١٠ ) وفات ( ٢١١ )
١١٩ – علی ابن حفص مروزي نزيل عسقلان نجاري ميگويد درسنه ١٧ او را بعسقلان ملاقات كردم
١٢٠ – علی ابن حكم ابن ظبيان انصاري مروزي مؤذن ثقه بوده وغرابت داشته از صغار ( ٩ ) وفات ٢٢٠ يا ٢٢٦
١٢١ – علی ابن خشرم مروزی از صغار ( ١٠ ) ثقه است وفات بعمر نزديك بصد در ( ٢٥٧ ) يا بعد .
١٢٢ – علی ابن مجاهد ابن مسلم قاضی كابلي متروك واز طبقه ( ٩ ) است در شيوخ احمد ضعیف تر از و کس نبوده بعد از ( ٢٨٠ ) مرده .
١٢٣ – عمر ابن خطاب سجستاني قشيري نزيل اهواز از ( ١١ ) صدوق بوده نزديك به ( ٩٠ ) عمر كرده وفات در شوال ٢٦٤
۱۱۸۳


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (٤٦)
١٢٤ - عمر ابن هارون ابن یزید بلخی مولای ثقفی متروک ولی حافظ و از کبار (٩) است . وفات ٢٩٤ دار قطنی ضعیفش میداند
١٢٥ - عمر ابن میمون ابن بحر ابن سعد رماح بلخی ابو علی قاضی ثقه بوده و در آخر عمر نابینا گشته از (٧) وفات ٧١
١٢٦ - عیسی ابن احمد ابن عیسی ابن وردان عسقلانی از عسقلان بلخ ثقه بوده و غرابت داشته از طبقه (١١) نزدیک به نود وفات کرده در ٢٦٨
١٢٧ - عیسی ابن یزید الازرق ابو معاذ مروزي نحوي مقبول است از (٧) قاضی سرخس بوده
١٢٨ - غسان ابن فضل ابو عمرو سجستانی نزيل مکه مقبول ست از (١٠)
١٢٩ - فضاله ابن ابراهیم تیمی ابو ابراهیم یا ابو احمد نسائی مروزی ثقه و ضابط است از کبار (١٠)
١٣٠ - فضل ابن عطیه ابن عمرو ابن خالد مروزي مولى بنی عبس والد محمد صدوق بوده ووهم میکرده از (٦)
١٣١ - فضل ابن مقاتل ازدی ابومقاتل بلخي ثقه است از (١١)
١٣٢ - فضل ابن موساي سينانی ابو عبدالله مروزی ثقه ثبت بوده و غرابت داشته از کبار (٩) وفات در ربيع الاول (٢٩٢)
١٣٣ - قاسم ابن سلام مروزی مقبول است از (١١) در حدود سنه ٢٤٠ وفات نموده.
١٣٤ - قتیبه ابن سعید ابن جميل ابن طریف ثقفی ابورجاي بغلانی (١) نامش را يحيي و بعضی علی هم گفته ثقه و ثبت بوده از (١٠) وفات سنه ٢٤٠ بعمر ٩٠ .
١٣٥ - محمد ابن ابان ابن وزیر بلخي ابو بکر ابن ابراهيم مستملی ملقب بحمدويه مستملی وكيع است ثقه و حافظ بوده از (١٠) وفات ٢٤٤ یا بعد.
١٣٦ - محمد ابن ابان ابن علی بلخي مستور است از ( ٩ ) .
١٣٧ - محمد ابن احمد ابن حسین ابن مدویه قرشی ابوعبدالرحمن ترمذي صدوق است از (١١)
(١) نسبت به بغلان بلخ ( بغلی ) هم آمده - ص ٢٧١ تذهيب .
١١٨٤


(٤٧)
شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث
۱۳۸ - محمد ابن اسماعیل ابن یوسف سلمی ابو اسماعیل ترمذی نزيل بغداد ثقه و حافظ از (۱۱) وفات (۲۸۰) ابن حاتم کلام واضحی در شان او ندارد.
۱۳۹ - محمد ابن اعین ابو الوزير مروزي خادم ابن مبارك از (۱۰) ثقه است وفات (۲۱۲)
١٤٠ - محمد ابن حاتم ابن نعيم مروزي از (۱۲) ثقه است ابن يونس در بین او و مصیصی فرق نموده .
١٤١ - محمد ابن حزما به مروزي بغدادی عابد ملقب بحمدان صدوق و از (۱۱) است و خیاط بوده .
١٤٢ - محمد ابن حكم احول مروزي ثقة فاضل است از (۱۱) و ابن عمه ابو طالب بوده که صاحب احمد است . وفات ۲۲۳
١٤٣ - محمد ابن شجاع ابن بنهان بنهانی مروزی نزيل مداين ضعیف است از (۸) پیش از (۲۰۰) وفات نموده .
١٤٤ - محمد ابن عبدالله ابن قهزاذ مروزي ثقه است از (۱۱) وفات ٢٦٢ .
١٤٥ - محمد ابن عبدالعزيز ابن ابو رزمه ابو عمر مروزي از (۱۰) ثقه است وفات ٢٤١
١٤٦ - محمد ابن علی ابن حرب مروزي معروف بترك از (۱۱) ثقه است .
١٤٧ - محمد ابن علی ابن حسن ابن شقیق ابن دينار مروزي ثقه و صاحب حدیث است از (۱۱) وفات ٢٥٠.
١٤٨ - محمد ابن علی ابن حمزه مروزي ثقه صاحب حدیث از (۱۱) وفات ٢٦١ .
١٤٩ - محمد ابن عمر و ابو احمد بلخی شیخ ابن ابو دنيا مستور است از (۱۱) شاید سواق باشد .
١٥٠ - محمد ابن عیسی ابن سورة ابن موسى ابن ضحاك سلمی ترمذی صاحب جامع ترمذی از ائمه حدیث واز طبقة (١٢) وفات ۲۷۹.
١٥١ - محمد ابن قدامة بلخي مقبول است از (۱۲) .
١٥٢ - محمد ابن كامل مروزی ثقه است از صغار (۱۰).
١٥٣ - محمد ابن مزاحم مولاي عامری ابو وهب مروزي از کبار (۱۰) وفات ۲۰۹
١١٨٥


( ٤٨ )
مجلة کابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
١٥٤ - محمد ابن مزاحم ابن مجاهد مروزي مقبول واز طبقه ( ٧ ) .
١٥٥ - محمد ابن مقاتل ابوالحسن کسائی مروزي نزيل بغداد بعدها نزيل مکه بوده ثقه است. از ( ١٠ ) وفات ٢٢٦ .
١٥٦ - محمد ابن مکی ابن عيساي مروزي مقبول است از ( ١٠ ) .
١٥٧ - محمد ابن ميمون مروزی ابو حمزة سكري ثقه فاضل است از ( ٧ ) وفات ١٦٧ يا ١٦٨ .
١٥٨ - محمد ابن نصر مروزي فقيه ابو عبدالله ثقه حافظ ( امام جبل از کبار ١٢ وفات ٢٩٤
١٥٩ - محمد ابن نضر ابن مساور مروزي صدوق است از ( ١٠ ) وفات ٢٣٩ .
١٦٠ - محمد ابن یحیی ابن ایوب ابن ابراهيم ثقفى ابو يحيای مروزی قصري معلم ثقه حافظ واز ( ١٠ ) است .
١٦١ - محمد ابن يحيي ابن خالد مروزی ابو يحيای شعرانی صدوق است از ( ١٢ ) .
١٦٢ - محمد ابن يحيي ابن سليمان مروزی ابو بكر وراق نزيل بغداد و صاحب ابو عبيد ؛ صدوق است از ( ١١ ) وفات ٢٩٨ .
١٦٣ - محمد ابن یحیی ابن عبدالعزيز يشكرى ابو علی صائغ مروزی ثقه است از (١١) وفات ٢٥٢
١٦٤ - محرز ابن وضاح ابن محرز مروزی مقبول است از (٩)
١٦٥ - محمود ابن آدم مروزی از طبقه (١٠) صدوق است ابن عدی او را در شیوخ بخاری آورده . وفات ٢٠٨
١٦٦ - محمود ابن خداش طالقانی نزيل بغداد صدوق است از (١٠) وفات در (٢٥٠) عمرش (٩٠) سال .
١٦٧ - محمود ابن سليمان بلخی صدوق و از مشائخ نسائی است از صغار (١٠)
١٦٨ - محمود ابن غيلان مولاي عدوي ابو احمد مروزي نزيل بغداد از (١٠) ثقه وصاحب سنت است وفات ٢٢٩ يا بعد
١٦٩ - مشاش ابوساسان يا ابوازهر سلمی بصري يا مروزی مقبول است از (٦) یادونفرند
١١٨٦


شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤٩)

۱۷۰ — مصعب ابن حیان نبطی اخو مقاتل بلخی لین الحدیث است از ٧
۱۷۱ — مصعب ابن ماهان مروزي نزيل عسقلان صدوق عابد کثیرالخطاست از (٨)
وفات سنه ۱۸۰ یا بعد
۱۷۲ — مطر ابن فضل مروزی ثقه است از (۱۱) وفات بقول فربري بعد از ٢٥٠
۱۷۳ — معاذ ابن اسد مروزی کاتب ابن مبارك ابوعبدالله ببصره رفته ثقه است از(١٠)
وفات ٢٢٠ چیزی بالا
٢٧٤ — معاذ ابن خالد ابن شقیق ابن دينار ابوبكر مروزي مولای عبدی صدوق واز كبار
(١٠) وفات ٢٠٠
۱۷۵ — مقاتل ابن حيان نبطي ابو بسطام خزاز بلخی صدوق فاضل است
١٧٦ — مقاتل ابن سلیمان ابن بشیر ازدی خراسانی نزيل مرو او را ابن دوال دوز گویند
مهجور و منسوب بدروغ و تجسيم بوده از طبقه (٧) وفات ١٠٥
١٧٧ — مكتوم ابن عباس ابوالفضل مروزي يا ترمذی مقبول است از (١٢)
۱۷۸ — موسی ابن بحر مروزي ابوعمران اصلاً عراقی است مقبول از١٠بود،وفات سنه(٢٣٠)
۱۷۹ — موسی ابن حزام تر مذی ابو عمران نزيل بلخ ثقه فقیه عابد است از (١١)
وفات بعد از ٢٥٠
۱۸۰ — نصر ابن زيد المجدرابوالحسن مولای بنی هاشم بغدادی اصلاً بجستانی است
صدوق از صغار (٩) بوده
۱۸۱ — نضر ابن زراره ابن عبدالاکرم ذهلی ابوالحسن كوفي نزيل بلخ مستور است از(٩)
۱۸۲ — نضر ابن شميل مازنی ابوالحسن نحوي نزيل مروثقه وثبت و از كبار (٩)
بعمر ٨٢ در ٢٠٤ مرده
۱۸۳ — نضر ابن محمد مروزی مولای بنی عامر قریش ابومحمد يا ابو عبد الله صدوق بوده
و وهم میکرده و منسوب بارجاء است از (٨) وفات ١٨٣
١٨٤ — نعيم ابن حماد ابن معاویه ابن حارث خزاعی ابوعبدالله مروزی نزيل مصر صدوق
فقيه عارف فرائض بوده خطا بسیار میکرده ابن عدی از خطایش تتبع نموده باقی
حدیثش را مستقیم گفته . وفات ٢٨

١١٨٧