( صفحه ٥ ) مردم شناسی ( سال ششم )

پاره زنان سرود امرؤ القیس بوده است ( رجوع شود بجلد پنجم مدنیت اسلامیه ، جرجی زیدان
صفحه ۱۰۱ چاپ استانبول ) !

البته میتوان فهمید که هر دوره از مدنیت در روح ملتیکه آن مدنیت را بوجود آورده است
( اگرچه همان مدنیت هم مولود روح خود ملت مذکور میباشد ) حوائجی ایجاد میکند که مخالف
حوائج ادوار ما قبل اوست و همین است که آن حوائج از نوک خامه شعرای آن در صفحه کاغذ
رسم میشود به بینید درین زمینه يك مثال حیاتی دیگری را بشما عرضه داریم تا خوبتر مقیاسی برای
اهمیت و وثوق این مسئله داشته باشید :

روایت میکنند که روزی داروین در ضمن سیاحت هائیکه برای تجارب خود در طبیعیات در بین
اقوام وحشی و نقاط تاریکی که تا کنون آفتاب معارف دران جاها طلوع نکرده مینمود وارد
مسکن طوائف وحشیه گردیده برای اینکه معلوم کند که آیا این طوائف از همه زیاده تر بچه
احساس احتیاج میکنند ؟ آیا تطمین حوائج بدیعی زیاده تر دامنگیر آنها است یا پوشاندن
تن و رفع شدت و سوزنده گی حرارت آفتاب ؟ يك مقدار پارچه سرخ که رنگ آن از فرط
درخشنده گی فریبنده گی داشت بیکی از وحشی ها داد وانتظار میبرد که این وحشی آیا همین
پارچه را در بر کرده وجود عریان خود را از تابش آفتاب محفوظ خواهد کرد ؟ یا آن را
برای نمونه حفظ خواهد نمود ؟ بعد از انکه این پارچه را آن وحشی گرفت بدون اینکه فکری
در پوشیدن آن بنماید فوراً آن را پارچه پارچه نموده به وطنداران و اطرافیان خود تقسیم
کرد و آنها همه آن پارچه ها را به گیسوان خود در مقام تعلیق اشیای زینت و لوکس آویختند.

این تجربه داروین هم علاوه ازین که میرساند انسان ها در مراحل مختلف حوائج متنوعی
دارند هم چنان نشان میدهد که فکر تجمل مقدم تر از اکثری از حوائج دیگر میباشد پس
معلوم است که حوائج بدیعی انسان ها ( که اشعار و ترنمات تراوش کرده آن است ) از چندین
حوائج حیاتی دیگر ایشان پایه محکم تری دارد .

این بود عوامل روحی ملل که قسمت روحی و ادبی فولکلور هم مولود آن است حالا میتوانید
قیاس کنید که در هر رشته از شئون حیاتی همین گونه مبادیاتی وجود دارد که فولکلور ملت را
در همان رشته بوجود میآرد .

چرا مردم شناسی در تمام ملل یکسان نیست ؟

ما وقتی تاثیر محیط های طبیعی را در روح بشر مطالعه میکنیم باین نتیجه میرسیم که هم چنانکه
ترقیات و مشاغل اقتصادیه اقوام تابع و مربوط به موقعیت جغرافیائی محیط مسکونه ایشان است
هم چنان موقعیت جغرافیائی يك مملکت در روح مسکونین خود مؤثراتی دارد که ابداً شبیه

٢٠٥


( صفحه ٦ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

به مؤثرات مناطق دیگرفیست و این خود يك امر مسلمی است و شاید هم چنان که حد محدودیکه برای این مقاله سنجیده ایم ما را از تفصیلات درین باره باز میدارد محتاج به تفصیل آن هم نباشیم و صرف چیزیکه بر ما ایجاب میکند درین جا بحث کنیم همانا نفوذ محیط های طبیعی است در افسانه ها و داستان ها و ادبیات ملل زیرا اهمال این دو اصل موضوع روی دست ما را ناقص مینماید :

نفوذ اوضاع جغرافیائی در ادبیات ملل :
اگر بنا با شد بر حسب اصولیکه ( ميتو لوژی ـ علم اساطیر ) بدست ما میدهد افسانه ها وروایات و . . . . ملل را با اتکای محیط جغرافیائی آن ها مطالعه کنیم می بینیم که مؤثرات محیط طبیعی افکاری را در ملل تولید وبذریعهٔ توالی نسل جزء فطریات ایشان نموده است مثلاً اگر محیط های طبیعی غبار آلود بود مسکونین آن همیشه در افسانه های خود دمه ها و غبار های کثیف را هیاکل هولناکی دانسته ازان افسانه ها میسرایند وقس على هذا .
ماکس ژورژ شمیت یکی از علمای میتولوژی آلمان مینویسد : اروپائیها چون اکثراً مسکونین سواحل اند وممالك ايشان دائماً غبار آلود است لهذا افسانه هائی درین باره جعل کرده اند که خالی از تناسب با محیط های مذکور ان نمی باشد مثلاً وقتی غبارها در آب های بحر فرود میاید میگویند غبار مادر بحر است و برای احوال پرسی اولاد خود فرود آمده است وهم او میگوید : اعراب دورهٔ جاهلیت هر جا که کاروان های مال التجارهٔ ایشان تلف میشد میگفتند عامل این اتلاف نه انسان بلکه فضای گرم وآتشین آن جزیره نما است که بعضاً بشکل بلا در میآید ، روبیمر فته ژورژ مذکور امثلهٔ بسیاری درین زمینه ذکر کرده است که نشان دادن تمام آن ها از نصب العین حقیقی ماراد ور میکند .
غیر از افسانه ها و روایات در اشعار هم تاثیرات محیط طبیعی بشکل بارزی دیده میشود مثلاً : محیط هائی که فصول منظم اربعه داشته در هر فصل آن يك پردهٔ دیگری از جمال کائنات مانند تابلو های بدیع رسامی در مقابل چشم انسان عرض وجود میکند زیاده تر متهیج احساسات شعری است تا محیط های يك نسق چه مزارع و جنگل هائی که در هر موسم تغییر رنگ میدهند همه و همه الهاماتی است که بگوش شاعر فرو خوانده میشود و هم چنان کوهای زمرد فام و دره های سبز و آبشار های غرنده زیاده تر در روح مسکونین مؤثر است تا زمین های همواری که عاری از کوه باشد، میگویند ملت فرانسه زیاده تر منقد وملت جرمنی بیشتر رومانتيك است این ادعا در نزد علمای جغرافیای بشری بسیار طبیعی است زیرا مؤثرات محیط لازم میکرد که این دو ملت هم چنان بار بیارد که آورد و یا اگر میگویند در همان آوانیکه طریقهٔ ادبی کلاسیزم در فرانسه به منتهای عروج خود رسیده بود در سکات لیند
٢٠٦


( صفحه ۷ )
مردم شناسی
( سال ششم )

بیرق طریقه روماتیزم را بالا کردند جای آنقدر غور و مداقه نیست زیرا طریقه روماتيك
میبایست از قومی سر زند كه محیط جغرافیائی او زیاده تر با و سفارش تخیل کرده باشد
وهم چنانست نفوذ ادبیات هندی بر فارسی و خیالی گردانیدن آن .

صفت بارزه مردم شناسی در افغانستان :

البته همه میدانیم که مملکت ما يك مملكت کوهستانی است والقاآت محیط جغرافیائی در
روح این ملت افسانه ها و اشعار و داستان های بس قیمت داری را بوجود آورده است که
اگر آن افسانه ها واشعار و داستان ها و امثالهم جمع شود گذشته ازینکه در تدوین تاریخ
ادبیات ، تاریخ های سیاسی ، مدنی، اقتصادی و علم اجتماعی ، روحی این ملت وثائق گران بهای
برای آیندگان خود ما وجویندگان اوضاع و حالات اجتماعی ما در خارج میباشد ادبیات آتیه
مارا هم از هر حیث مفید و ممتاز خواهد گردانید یعنی میخواهم بگویم اگر فلکلور این ملت تدوین
شود و شعرا و نویسندگان ما در آثار ادبی و حصه هائیکه آنها بنویسند موضوع خود همان
افسانه ها را قرار بدهند مانند ادبیات كلاسيك جرمنی ها که مورخین ادبیات مینویسند :
« ادبیات كلاسيك جرمنی موضوعات خود را کاملا از افسانه های جرمن اقتباس کرده بودند »
دارای مزیتی خواهد بود که از هر حیث ممتاز باشد .
اينك بنا بر همین ایجابات بود كه بنده وجناب فاضل گرامی سرور خان گویا عزم کردیم
که فو لکلور افغانستان را تا حدیکه امکان داشته باشد جمع و تدوین نمائیم و البته تمام اولاد این
وطن که این آرزوی ما را در صفحهٔ مجله مطالعه میفرمایند از اعطای معلومات تا جائیکه بتوانند
برای نیل باین آرزوی ملی با ما همراهی خواهند فرمود زیرا طبیعی است و ما یقین داریم
که در اشتغال به خدمات خالص ملی که از هرگونه شوائب مبرا و عاری باشد انسان بی
همراه نمی ماند .
موادیکه ما عجالتاً در صدد تهیه آن بوده وضنماً جمع و تحریر و اعطای آنرا از باقی
دوستداران وطن از نقاط دور و نزديك مملكت عزیز خود خواهش داریم قرار آتی است :

قسمت معنوی :
اول : ادبیات
۱ : نظم : اقسام شعر ، بحر طویل ، سرود های متنوعه ملی .
۲ : نثر : قصه ، حكم ، معماهاو چستانهائیکه در اوقات بیکاری مخصوصاً درشب های زمستان
دور صندلی ها ایراد میگردد .
۲۰۷


( صفحه ۸ ) کابل ( شماره سوم )

دوم علوم :
۱ : طب :ـ معالجه هائیکه غالباً از طرف زن های سال خورده معمول میگردد ، علف ها و احجار مؤثره در معالجات مذکور ، طرز شکسته بندی ، برداشتن گلو ، بریدن سمل و امثال این ها هر قدر معالجاتیکه از طرف مجربین در امراض معمول است .
۲ : وجود امراض و ناجوریهائیکه مخصوص به بعضی از محلات بوده در محلات دیگر وجود ندارد و یا عدم يك مرض عمومی در يك محل مانند چيچك که در هزاره جات نیست
۳ : معالجات مار ، عقرب ، غندل گزیده گی ، بذریعۀ ساویدن بعضی از احجار و گذاشتن برخی از نباتات در جای گزیده شده
٤ : نجوم مانند معلوم کردن نصف ، ثلث ، ربع شب بذریعۀ ستاره های کاروان کش پروین ، ترازوی میزان ، رفیق قافله و امثال این ها .
٥ : ـ فلاحت : طرز آبیاری و انبار دادن زمین و پیوند کردن نهال و کاشتن بعضی از حبوبات جهته روئیدن نبات یا اشجار ومعلومات دیگر روستائیان در بارۀ تخم گیری از نباتات و نهال شانی و بریدن شاخه ها و خویش آبۀ آن ها . . .
٦ : ـ تربيۀ حيوانات : اقسام حیوانات محلی ، صورت نسل گیری ازان ها ، طرز پرورش چوچه های آن ها غذای مذکوران ، حاصلاتیکه ازان ها از قبیل پشم ، پر ، پوست گوشت ، عسل ، ابریشم و غیره برداشته می شود ، امراض این حیوانات و صورت معالجۀ آن ها ، تربیه زنبور عسل ، کرم پیله .
۷ : ـ انساب ، شجره دودمان ها ، طوائف .
۸ : ـ علوم غریبه از قبیل : رام کردن جن و به سخن آوردن آن در حينيكه يك مريض جن گرفته را زیر تاثیر در آورده بر آن ادعیۀ مخصوصه را میخوانند ، رمالی ، مارگیری تسخیر حیوانات ، فال بذریعۀ تسبيح ، نعل بیل و اعداد ریاضی و امثال آن .
۹ : ـ روانشناسی عامیانه از قبیل معلوم کردن عوامل نفسی از پیشانی ، کف دست واستدلال های عجیبی که از مطالعه سیمای انسان به عواقب او مینمایند ، تشخیص سن حیوانات از دندان آن ها و سال درختان از دوره های نموّ سنوی مذکور که میگویند در هر سال اشجار يك پرده بدور چوب اصلی بنه درخت ضخامت پیدا میکند و امثال این ها .

۷۰۸


( صفحة ۹ )
مردم شناسی
( سال ششم )

عرف و مراسم :

۱ : - اعیاد ، روزهای متبرکه ، بازارهای محلی مانند بازارهای چهارشنبه در هرات و میله های گل سرخ در مزار و میه ها در کابل و امثال اینها .
۲ : - مراسم تولد ، جنازه ، عروسی ها و رسومات قومی در آنها که در حقیقت قانون مدنی هر قوم میباشد .
۳ : - اقسام بازی های اطفال ، مردان ، زنان و بعضی از روایاتی که در پیدایش آن ها وجود دارد .
٤ : - حساب تقویم ، موسم شناسی ، اطلاعات راجع به آثار جوی و وقوع بادها و باران ها .
ه : - بقایای اصول حقوقی سلف ، ثنوات ها ، حقوق ملی و عرفی راجع به والدین اطفال ، بیوه ها و امثال ایشان .
٦ : - خرافات و اباطیل از قبیل اینکه اگر در وقت جاروب کردن نوک جاروب بجان انسان خورد باید کمی از آن را برید والا شخص مصدوم به تهمت نا حق گرفتار می شود و تیر کردن دیگ سیاه از بین دو بقر و غیره .
۷ : - ضرب امثال و حکم مثل اینکه میگویند « با ماه نشینی ماه شوی با دیگ نشینی سیاه شوی » یا اینکه « کسی که سر خود را به پیش دلاک ابتدائی اصلاح میکند باید در جیبش پنبه کم نباشد » .
۸ : - لطایف مانند اینکه « میگویند روزی شخصی دلاکی را آورده سر خود را به پیش او اصلاح کرد و قبل از انکه آغاز به اصلاح سر نماید چون در بین شان معرفی نبود اجرت اصلاح کردن را يك قرآن کوتاه کردند بعد از انکه دلاک سر را اصلاح کرد و صاحب سر آئینه را بدست گرفته بسوی سر خود نگاه کرد و چندین جا را خون آلود دید و بدون تأمل دو قرآن در برابر دلاك گذاشت دلاك كه قبلا اجرت سر تراشی را با او يك قران فیصله کرده بود علت دادن يك قران زائد را پرسید صاحب سر بجواب گفت اين يك قرآن اجرت سر و قران دیگر مزد حجامت است » .

قسمت مادی :

۱ : - منازل ، آبدات تاریخی ، مساجد ، طرق و شوارع ، کاروان سراها ، قلاع ، تپه ها انهار و امثال اینها و قصص و روایاتی که در اطراف تاریخ و ساختمان آنها در بین اهالی
۲۰۹


( صفحهٔ ۱۰ ) کابل ( شمارهٔ سوم )

مروج است مثل اینکه اگر از بعضی از معمرین کابل سوال شود که تپهٔ بلخ را چرا به این نام
یاد میکنند میگوید در زمان های قدیم پادشاهی بود دارای سپاه بی شمار و وقتی از بلخ بسوی کابل
عزیمت کرده عساکر خود امر کرد هر کس يك يك مقدار خاك را از بلخ (باختر) گرفته بکابل ببرند
همین است که این تپه دران وقت درین جا تعبیه شد .
۲ : ـ آیات و ادعیه که در سر درب عمارات نوشته میشود مثل : انا فتحنا ، انا مدينة العلم
خوش آمدید ، شد منور از قدوم دوستان کاشانه ام . . . . . . و امثالهم .
۳ : ـ نقوش مخصوص ، کاشی کاری ها ، تزئینات سر در ها ، مادهٔ تاریخ بنا .
٤ : ـ اساس البیت : ظروف آب ، ظروف طبخ ، لوازم مهمانی ، لباس پوشاك روز شب ،
جواهر و اسباب زینت ، کنده و وخم لوازم روغن خانه چه از خاك چه از برف وغیره وامثال این ها
یعنی تمام آن چیز هائیکه جزء ضروریات خانه میباشد .
٥ : ـ اسلحهٔ جنگ و شکار ، اسباب درو ، آلات مختلفهٔ دیگریکه در پیشه ها وحرف سائره بکار می آید
ازیچه های اطفال ، کتب خطی ، فرامین تاریخی ، یاد گار هائیکه از اجداد باقیمانده مانند بعضی
چاقو ها یا کارد ها که آن را جزء متبرکات میشمارند .
٦ : ـ پیشه و صنعت مردم از قبیل : جولائی ، ندافى ، دهقانی دلاکی ، کلالی و امثال آن ها
و روایاتیکه درین زمینه ها وجود دارد مثل اینکه میگویند جولائی از فلان ذات متبرك باقی مانده .
٧ : ـ نقاشی ، رسم ، موسیقی ، اتن های ملی ، دهل های هر نوع که در هر مرحله السی
آهنگ آن تغیر میکند .
۸ : ـ انواع غذا های محلی مانند سبزی جات ، گوشت های طیور وحیوانات مذبوحه چه تازه
یا قدید وطرز طبخ آن ها و روایاتیکه در باب بعضی از طیور ، حیوانات ، حشرات در بین عوام
رواج دارد ، غذا های روز های مخصوص مانند اعیاد وعروسی ها و امثال آن ها
این است موضوعات مردم شناسی که به نبذی از ان ها اشاره شد ومیتوان از روی مقایسه فروعاًت
دیگر آن را که بواسطهٔ ضیق صفحات از بردن نام آن صرف نظر شد معلوم ومشخص نمود والبته ذوقمندان
بتاریخ ، ادبیات ، عرف وعادات ، سجیه و اوصاف ملی از تدوین این مواد غیر از خدمت
ملی حظ و سرور قلبی هم در خود احساس خواهند کرد و باید گفت که در زمره ماخذ دیگر بنده
جدول مرتبه آقای رشید یاسمی هم بيا كمك كرد .

۲۱۰


[BLANK PAGE]


ع . ج علی محمد خان وزیر مختار اعلیحضرت در لندن ـ که معاهده مودت را با نمایندگان دولت اتاژونی ( جماهیر متحده امریکا )
امضا مینماید


سخندان فارس
ترجمه جناب قاری عبد الله خان
ملك الشعرا

طبقهٔ دوم
طبقهٔ دوم از (۵۰۰ ه) آغاز میکند. در طبقهٔ اول شعر طبعی و تقریر و تحریر یکسان بود. نظم بترك دادن وزن بی تکلف نثر مطابق بمحاوره می‌شد. درین طبقه به سبب تعمیم علوم ومعارف عربی وسعت افکار و دقت نظر و اقتدار بر سخن پیشتر گردیده کتب بلاغت در زبان فارسی تالیف یافت در نتیجه مداخلهٔ الفاظ عربی زیادت پذیرفت وصنائع بدیعه الفاظ ومعانی را برنگ علمی در آورد و چنانکه مکرر نگاشته ایم استعاره های تازه روی کار آمده در عوض رنگ گل و نغمهٔ بلبل مثلا که قدما استعمال میکردند رخسار شاهد گل و آواز را مشگر بلبل زبان زد فصحای این طبقه گردید. لکن امور مذکوره مخل تعبیر از مقصود نشد چه هر يك ازين فصحا در اظهار ما فی الضمیر و حسن بیان دستی داشتند.
خاقانی وانوری و نظامی درین طبقه بسخن آفرینی مشهورند. خاقانی آغاز و خاتمه قصائد بی‌نهایت خوب گفته و کلامش درین زمینه تاثیر مخصوصی دارد. از اشعار اوست:
خاقانی آن کسان که براه تو میروند زاغند و زاغ را روش كبك آرزوست
طفلی که آرزوی ترا زوی زر کند نارنج را برد که ترا زو کند ز پوست
گیرم که مار چو به کند تن بشکل مار کوزهر بهر دشمن و کو مهره بهر دوست

وله
نیست اقلیم سخن را بهتر از من پادشا در جهان ملك سخن را نی مسلم شد مرا
مریم بکر معانی را منم روح القدس نوعروس فضل را صاحب منم نعم الفتی
درع حکمت پوشم و بی ترس گویم کالقتال خوان فکرت سازم و بی بخل گویم کالصلا

نظامی گنجوی بنای سخن را بطرح تازه ریخت و در تشبیه و استعارهٔ رنگین حسن استعمالی بخرج داده لطافت و نزاکت را در سخن با متانت جمع نمود. و علاوه بر خمسهٔ بی نظیری که دارد قصائد

۲۱۱


( صفحهٔ ١٢ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

بسیاری هم گفته . قوهٔ ابتکار او در اصلاح زبان بی‌نهایت خوب واقع شده لکن در بعض جا سبب تعقید گردید خصوصاً جشن نوشابه که خیلی پر پیچ و فهم مقصد ازان مشکل است .
اینك بعض اشعار فردوسی را با اشعار شیخ نظامی بطور مقایسه می‌نگاریم که فرق واقع در بین کلام این دو استاد تايك حد معلوم شود .
فردوسی در کون و فساد عالم میگوید : ـ
دو در دارد این کاخ نیلوفری که از هر دو در بایدت بر تری
یکی در بدنیا که در آمدی دگر در که از وی ببر آمدی
شیخ نظامی : ـ
دو در دارد این باغ آراسته در و بند ازین هر دو برخاسته
بیا از در باغ و بنگر تمام ز دیگر در باغ بیرون خرام
همدرین معنی فردوسی گوید : ـ
دو در دارد این باغ پیراسته که دنیا و دین است ازو خاسته
به دنیا که هر کس درون آمدا به بین الهی برون آمدا
بدنیا نما تا که بر او فتی به پشت بمان تا بدر او فتی
فردوسی در تعریف خیمه میگوید : ـ
یکی خیمه داشت افراسیاب ز مشرق بمغرب کشیده طناب
بسر بر یکی خیمه زربفت ز گردون کشیده برو پرده هفت
نظامی گوید : ـ
بسر خیمه همچو مشکین پرند ستاره فشانده بجای سپند
فردوسی : ـ
بسر خیمه نور پروین فشان که پروین فشانده جهان در جهان
نظامی گوید : ـ
بسر خیمه همچو زرین چمن که باشد ز انجم گل و یاسمن
فردوسی در بلندی نیزه گوید : ـ
بدستش یکی نیزه ارجمند چو روز قیامت ببالا بلند
بدستش یکی نیزه سی ارش ز خون جگر یافته پرورش
نظامی در تمهید هر داستان از باغ و بهار ، گل و بلبل چمن و ستاره و صفی نموده مضمون را باستعاره رنگین می‌سازد و آخر هر داستان را بذکر ساقی و ساغر و مینا

٢١٤


( صفحه ۱۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )

خاتمه می بخشد . مثالی چند از تمهید و استعاره های او می نویسیم . در آغاز داستان سکندر میگوید و طرفه جوشی از کلامش ظاهر می شود : -
علم بر کش ای آفتاب بلند خرامان شو ای ابر مشکین پرند
بنال ای دل رعد چون کوس شاه بخند ای لب برق چون صبحگاه
جای دیگر میگوید : -
بیا باغبان خرمی ساز کن گل آمد در باغ را باز کن
نظامی بباغ آمد از شهر بند بیارای بستان به چینی پرند
ز جعد بنفشه بر انگیز تاب سرنرگس مست برکش ز خواب
لب غنچه را کآیدش بوی شیر بکام گل سرخ در دم عبیر
یکی مژده بر سوی بلبل به راز که مهد گل آمد به بستان فراز
در ازدواج سکندر بار و شنك گويد : -
دگر باره بلبل بباغ آمده است بری پیش روشن چراغ آمده است
در خاتمه داستان خطاب بساقی میکند : -
بهر جا که من مجلس آراستم ازان می همه بیخودی خواستم
و گر نه با یزد که تا بوده ام بمی دامن لب نیا لوده ام
می کوچه آب زلال آمده است بهر چار مذهب حلال آمده است
انوری : - از صاحب کمالان این طبقه در قوه ابتکار و حسن استعاره وحلاوت بیان دستی
دارد ازوست در مدح : -
ای کرده خجل نسیم خلقت در ساحت بوستان صبا را
گرد سپهت بحکم رد کرد از خانه دیده توتیا را
خاك در تو بقهر بنشاند در گوشه فقر توتیا را
چون نيك نگه کنم نزیبد جز نام تو زیوری ثنا را
بدیهی است که استعاره موجب لطف واضافت سبب ایجاز کلام می شود چه اضافت در طی
ترکیب کلمات را بهم می پیچد.لیکن صفای سخن اخلاقی پیدا کردو مندرجاً این اخلاق زیادت پذیرفت.
سبك غزل درين طبقه وجود یافت و مطلع و مقطع وتخلص طوری رواج گرفت که دامنه اش
تابا مروز کشیده شده است .
فرق نازکی که در کلام این دو طبقه موجود و بدقت نظر معلوم می‌شود آنست که در کلام طبقه اول
سادگی ومتانت و استواری ودو کلام طبقه دوم لطافت وملائمت موجود است چه شعرای طبقه اول
۲۱۳


( صفحه ١٤ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

در اثر معیشت در صحرا طبع صاف و ساده داشتند که شعر بی تکلف از ان سر میزد . لیکن در طبقهٔ دوم
شعر بدر بار سلطنتی جا گرفت امرا و ارباب علم میل بشاعری نمودند و چون طرز معیشت آنها از خوراک
و پوشاک و صحبت و غیره خالی از نزاکت صنعی نبوده اثر تکلف در گفتار آنها نیز پدید آمد و در نتیجه
خصائص طبقهٔ اول اندک اندک از بین رفت .

ترجیح دادن یکی را بر دیگری کار آزاد نیست چه ذوقها مختلف است بعضی طبقهٔ اول و بعضی
طبقهٔ دوم را پسند میکنند فزونی فصاحت را هم بمقدار ترقی درین وصف میدانند .

الفاظ قدیمه و محاوره های خصوصی رایج در طبقهٔ اول بعضی در طبقهٔ دوم قلیل الاستعمال
و بعضی بکلی متروک گردید و ازا نجمله است کژ و کژی که در عوض کج و کجی شیوع یافت .

نا گفته نماند که در زبان نرمی و سلاستی پیدا شده که تنها ذوق سلیم درک آن میتواند
و از حوضلهٔ بیان خارج است ، شاهنامه و سکندر نامه هر دو فارسی و هردو شاعر آنها خیلی
صاحب کمالند لیکن در الفاظ و سبک کلمه بندی این دو چنان فرق است که گویا هر یک
زبان جدا گانهٔ دارد .

گر چه شیخ نظامی از گل و بلبل حرف میزند لیکن در کلام او ذوق غزل پیدا نیست بلی
سخن فهم میدانند که غزل سبک جداگانه دارد . اینچنین درسبک هر يك از مثنوی و قصیده و
غیره فرقی است که گوئی هريك زبان جداگانه داشته .
در ین طبقه شعرا گاهی در اول و گاهی در آخر اشعار ذکری از تخلص خود میکردند
در بعض جا از دیوان خاقانی و انوری آواز غزل بلند میشود .
درین طبقه بعض الفاظ از طبقهٔ اول یاد گار مانده که در ذیل مینگاریم .
رامش ـــــ فردوسی و غیره بجای آرام و آسودگی و عیش و نشاط ، رامش استعمال میکردند
رامشگر ، خنیاگر ـــــ در طبقه دوم مطرب ، نغمه گر و نغمه ساز استعمال یافته شاید فردوسی
در يك جا هم مطرب نگفته باشد .

غریو ـــ در طبقهٔ دوم غوغا ، شور ، فریاد و خروش و غیره استعمال شده .
بیغاره ـــ    »    »   طعنه و ملامت و سرزنش نیز استعمال شد .
بیغوله ـــ    »    »   گوشه و کنج نیز گفتند .
آزرم ـــ    »    »   شرم ، حیا ، مروت صلح و غیره نیز استعمال یافت .
دژم ـــ    »    »   افسرده ، غمناك ، سهمگین ، مخزون ، مغموم ، مستعمل شد .
دژ خیم ـــ    »    »   زشت خو ، زشت رو ، بدرو ، بد خو استعمال نمودند .
نژند ـــ    »    »   غمگین و اندوهناك و غیره استعمال یافت .

٢١٤


( صفحة 15 )
سخندان فارس
( سال ششم )

اهر من ـ شاید فردوسی بندرت شیطان هم گفته باشد . لیکن درین طبقه شیطان ابلیس نیز استعمال یافت .
سوگند ـ شاید فردوسی استعمال کرده بعد یمین و قسم نیز شایع گردید .
پور ـ اکنون پسر و فرزند و جگر گوشه و نور دیده و غیره استعمال یافته .
یل ، دستان ـ کند آور ، گرد ، گو در کلام فردوسی و امثال او بکثرت آمده و اکنون پهلوان دلاور شجاع و غیره میگویند .
ستام ـ در طبقهٔ دوم ساز و یراق نیز استعمال یافت .
گیهان ، گیتی ـ بکثرت استعمال میشده و اکنون جهان و عالم و غیره نیز میگویند .
راد ـ اکنون کریم ، سخی ، جوانمرد و غیره نیز میگویند .
کیفر ـ درین طبقه پاداش و جزا و مکافات نیز استعمال شد .
کنش ـ در طبقهٔ اول محاورهٔ عام بوده . اکنون عمل کار و کردار نیز استعمال یافت .
منش          بعدها خو و طبیعت و طینت نیز استعمال کردند .
مانا ـ گوئیا      مانند ، مثل ، مشابه ، گویا نیز استعمال شد
مشکو         حرم سرا حریم حرمت وغیره متداول شد .
نیا           جد نیز استعمال کردند .
باره ، هیون تکاور سمند ـ فردوسی و غیره این الفاظ را بجای اسپ استعمال میکردند لیکن اکنون دیگر الفاظ اصطلاحی شیوع یافته .
دژ باره ـ       درین طبقه حصن ، حصار ، قلعه وغیره عمومیت گرفت .
سپهبد          سرلشکر سپه سالار و غیره استعمال یافت .
ازیرا ، ازیراك ، زيراك بکثرت مستعمل بوده و درین طبقه ـ زیرا که ـ هم استعمال یافت .
تخمه ، نژاد ، گوهر در کلام فردوسی بکثرت آمده و درین طبقه خانواده خاندان و اصل نیز استعمال شد .
نژاده ـ درین طبقه نژاد ، عالی نژاد ، صاحب گوهر والا گوهر عالی حسب و الانسب و غیره متداول گردید .
نبرده متروك و بجایش هم نبرد مبارز و غیره استعمال یافت .
گزار دن و بر گزار دن در کلام فردوسی و غیره شیوع داشته و اکنون گفتن و بیان کردن و پیام ادا کردن نیز میگویند .
چونان ، چنین ، ا و در ، ا پدر ، همی فردوسی بکثرت استعمال کرده و اکنون متروك است .
215


( صفحه ١٦ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

طبقهٔ سوم

درین طبقه غزل سرائی رواج یافته سائر اقسام تحت شعاع آن قرار یافت غزل هم در بین مطلع و مقطع محدود گشت . قصائد بر خوشامد از ممدوح و مثنوی بر بیان از حالات عشق منحصر شد و بدینجهت الفاظ رقیق و سخنان شیرین بمیان آمده بسیاری از الفاظ باستانی متروك و زبان از ورزش تعبیر باز مانده در شرح از مقاصد کوتاه آمد . لیکن الفاظ بسیاری از طبقهٔ اول و دوم باقی ماند بعضی از بزرگان این طبقه را نام می بریم .

شیخ سعدی شاعر شیرین کلامی است که کلامش تا کنون از حلاوت نیفتاده نظم و نثرش چنان مینماید که گویایی تکلف سخن میزند حال آنکه همه حکایتهای ادبی است نثرش را شکوه و استعاره اش را لطافتی است که آن بر نظم برتری جسته و این قوهٔ بیان را بر افزوده بر علاوه خیلی محدود و در هشت صفحه مثلا از ده تجاوز نمیکند مانند دایهٔ ابر بهاری و بنات نبات و مهد زمین و کلاه شکوفه و خلعت نوروزی و غیره . غزلهای عاشقانهٔ او نیز وقوعی است که حسب الحال برای یاران و دوستان نوشته . باقی کلام او از قصائد و غیره همه اندرز و پند یست که از بهر دین و دنیا سودمند است خلاصه شیخ در ادای مطلب اقتدار کاملی داشته کلامش پر از شیرینی و فصاحت و خالی از تکلف است . از غزلیات اوست : ـ

گلپشان پیرایه بر خود بسته اند
ساقیان لاابالی در طواف
جرعهٔ خوردیم و کار از دست رفت
ما بيك جرعه چنین بیخود شدیم
آتش اندر پختگان افتاد و سوخت
خیمه بیرون زن که فراشان باد
زندگانی چیست مردن پیش دوست
تا جهان بوده است جانشان گل

بلبلان را در سماع آورده اند
هوش میطواران مجلس برده اند
تا چه بیهوشانه در می کرده اند
دیگران چندین قدح چون خورده اند
خام طبعان همچنان افسرده اند
فرش دیبا در چمن گسترده اند
کاین گروه زندگان دل مرده اند
از سلحداران خار آزرده اند

عاشقان را کشته می بینند خلق
بشنو از سعدی که جان پرورده اند

معلمت همه شوخی و دلبری آموخت
مرا بشاعری آموخت روزگار آنگه
همه قبیلهٔ من عالمان دین بودند
بلای عشق تو بنیاد زهد و بیخ ورع

جفا و ناز و عتاب و ستمگری آموخت
که چشم مست تو دیدم که ساحری آموخت
مرا معلم عشق تو شاعری آموخت
چنان بکند که صوفی قلندری آموخت

٢١٦


( صفحه ۱۷ ) سخندان فارس ( سال ششم )

وگرنه عزم سیاحت کنند نه قصد وطن هرانکه بر سر کویت مجاوری آموخت
من آدمی بچنین شکل خوی وقد وروش ندیده ام مگر این شیوه از پری آموخت
چنان بگریم ازین پس که مرد نتواند در آب دیده سعدی شناوری آموخت
خواجه حافظ - دیوان خواجه تنها غزل است وبجز چهار پنج قصیده چیزی دیگر ندارد لیکن
غزلیات او حاکی از صدق عاطفه و خالی از تصنعات صنایع و استعاره است و بدین جهت کلام او مقبول
طبائع عموم واقع شده . خواجه در ۷۹۱ وفات کرد .
یکدو غزل خواجه برای نمونه نگارش یافت تا از زبان آنعهد قیاسی کنند :

بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است بیار باده که ایام عمر بر باد است
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
نصیحتی کنمت یاد گیر و در عمل آر که این حدیث ز پیر طریقتم یاد است
مجو درستی عهد از جهان سست نهاد که این عجوزه عروس هزار داماد است
چه گویمت که بمیخانه دوش مست و خراب سروش عالم غیبم چه مژدها دادست
که ای بلند نظر شاهباز سدره نشین نشیمن تو نه این کنج محنت آباد است
ترا ز کنگره عرش میزنند صفیر ندانمت که درین دامگه چه افتاد است
غم جهان مخور و پند من مبر از یاد که این لطیفه نغزم زرهروی یاد است
رضا بداده بده وز جبین گره بکشا که برمن و تو در اختیار نگشاد است
نشان مهر و وفا نیست در تبسم گل بنال بلبل مسکین که جای فریاد است
حسد چه می بری ای سست نظم بر حافظ
قبول خاطر و لطف سخن خدا داد است

مزرع سبز فلک دیدم وداس مه نو یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو
گفتم ای بخت بخوابی توو خورشید دمید گفت با اینهمه از سابقه نو مید مشو
تکیه بر اختر شبگرد مکن کاین عیار تاج کاوس ربود و کمر کیخسرو
گر روی پاک و مجرد چو مسیحا بفلک از فروغ تو بخور شید رسد صد پر تو
آسمان گو مفروش این عظمت کاندر عشق خرمن مه بجوی خرمن پروین بدو جو
گوشوار در ولعل ارچه گران دارد گوش دور خوبی گذرا نست نصیحت بشنو
چشم بد دورز خال تو که در عرصه حسن بیدقی راند که برد از مه و خورشید گرو
هر که در مزرع دل تخم وفا سبز نکرد زردروئی کشد از حاصل خودگاه درو
اندرین دائره میباش چودف حلقه بگوش ور فقائی خوری از دائره خویش مرو
آتش زرق وریا خرمن دین خواهد سوخت
حا فظ این خرقه پشمینه بینداز و برو

۲۱۷


( صفحة ١٨ ) کابل ( شمارهٔ سوم )

درین طبقه بعض الفاظ قدیمه متروك و بعضی در استعمال باقی . خصوص کلام شیخ سعدی
که الفاظ قدیمه بیشتر دران موجود است و شاید وجهش آن بود که شیخ مانند قدما حکایات وقوعی را برشته
نظم در کشیده و بدین جهت الفاظ آنها نیز بر زبان او جریان یافته . چنانکه از ابیات ذیل
معلوم می شود : -
بدرگاه لطف و بزرگیش بر (١) بزرگان نهاده بزرگی ز سر
* * *
بدریا (٢) در منافع بی شمار است اگر خواهی سلامت بر کنار است
* * *
ز عهد پدر یاد دارم همی (٣) که باران رحمت بر او هر دمی
* * *
تنم می بلرز (٤) دچویاد آورم مناجات شوریدهٔ در حرم
* * *
ببانگ دهل خواجه (٥) بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت
* * *
که نا گه دهل زن (٦) فروکوفت کوس بخواند از قفای برهمن خروس
* * *
فرو شو چوبینی در صلح باز که نا گه در توبه گردد فراز
* * *
که چندین ز تیمار و دردم مپیچ که روز دو پیش از تو کردم بسیج (٧)
* * *
دی شب آمد (٨) برسعدی تکلف بنشست فتنه بنشست چو بر خاست قیامت برخاست
* * *
(٩) ابی حکم شرع آب خوردن خطاست و گر خون بفتوی بریزی رواست
* * *
بکردار بد شان (١٠) مقید نکرد بضاعات مزجات شان رد نکرد

(١) بر زائد است ٢ - در زائد ٣ - همی ٤ - بازیت در میان می و فعل فاصله آمده . ٥ - از الفاظ
قدیم است . (٦) فرو زائد آمده . (٧) بسیج از الفاظ قدیم است . (٨) یعنی نزد (٩) الف زائد است
(١٠) فك اضافت .

٢١٨


( صفحه ١٩ ) سخندان فارس ( سال ششم )

الا (١) تا بغفلت نخسبی كه نوم حرام است در چشم سالار قوم
مرا همچو تو خواب خوش در سر است وليكن بيابان به پيش (٢) اندر است
نياورده عامل غش اندر (٣) ميان بينديشد از رفع ديوانيان
منم آن ز پای اندر (٤) افتاده پير خدا يا بفضل خودت دستگير
برو شكر كن گر (٥) به خر بر نه‌ئی كه آخر بزير كسان خر نه‌ئی
(٦) به صنعا درم طفلی اندر گذشت چگويم كزانم چه بر سر گذشت
دو خواهند بودن (٧) بمحشر فريق ندانم كدامى دهندم طريق
اما از الفاظ متروك در كتب قدما سراغ ميتوان يافت . ناگفته نماند كه روش كلمه بندى درين طبقه بدل گرديده صفا ورقت سخن بيشتر شد . گوئی ساحۀ كلام را يك قرن آب زدند و در قرن ديگر رفت و روب نمودند تا الفاظ موافق بمذاق تازه خيالان آتی تقريباً يك قرن پيش بمحل استعمال گذارده آمد .

طبقهٔ چهارم

پس از قرن نهم انقلابى در نظم پيداشد چه قاعده است كه شعر را در آغاز و عهد صبى آن عام و خاص پسنديده از و ذوق میبرند و سببش چنانكه مكرر نگاشتيم تشبيه و استعاره است از اشيای موجوده در دسترس عموم كه در هر جا و هر وقت يافت میشود و چون اين استعاره بمرور زمانه بخرج سخنگو رسيده مبتذل ميگردد شاعر تازه هم بسخن تازه محتاج است ناچار بمجاز و استعارهٔ دقيق و عميق و بلند و دور از ذهن دست ميزند و در نتيجه سخن دقيق و غور طلب میشود و گاهی بی لطافت هم ميگردد .

از عهد شيخ سعدی تا بزمان خواجه حافظ شعرای بسياری ظهور و آنها مجاز های عمده و استعاره های دلكش را بخرج رسانيدند . و چون متأخرين چارهٔ ديگر نيافتند سخن را
(١) ـ الا ـ (٢) ـ اجتماع به ـ اندر . (٣) ـ اندر ميان . ـ (٤) اندر زائد آمده .
(٥) ـ اجتماع به ـ بر . (٦) ـ اجتماع به ـ در . (٧) ـ بودن عوض بود .

٢٩١


( صفحه ۲۰ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

مجاز در مجاز و استعاره در استعاره نمودند و در نتیجه مضمون دقت و نزاکتی پیدا کرده مورد تحسین طرفداران این سبك واقع شد . بانی این سبك جلال اسیر و ظهوری و قاسم مشهدی و امثال آنهاست .

این شعرا اصل را ترك داده مجاز را بیش از حقیقت استعمال کردند و مضمون را بر امور خیالی و غیر ممکن منحصر نمودند و از ارباب دولت عزت و جوائز گرانمایه در یافته بمعنی آفرینی و نازکخیالی مشهور و این خطاب بر آنها مسلم شد . شاعی واقعه گوا گر کلامش تاثیری هم داشت از طرف تذکره نویسان ساده گوی لقب یافت مثلاً در ترجمه او نوشتند : « ساده گوست اما خوشگوست یا : برفتار قدما راه سخن می پیماید » و در نتیجه کلام بر اصلیت خود باقی نمانده قوۀ بیان ضعیف گردید چنانکه مورد انتقاد مستشرقین واقع شده آنها گفتند : امر شاعری در آسیا بر مضامین بی اصل بنا یافته و زبان آنها قوۀ اظهار امور اصلی و حقیقی را ندارد .

اکنون مطلعی از جلال اسیر را بطور مثال مینگاریم تا تمام غزل بلکه دیوان او برین قیاس شود :

تاکی از عکس تو آئینه گلستان گردد سوی عاشق نگهی تا همه تن جان گردد

این بیت بسبب ایجازی که دارد طوریست که گوئی پس از هر لفظی ازان عده از کلمات محذوف شده و بنردبانی شباهت بهم رسانیده که پله های وسطی آن ریخته و از پله پائین به پله بالا برآمدن محال نماید وازین جهت ترجمه آن برای شخصی که اهل زبان نباشد دشوار بوده ذوقی از آن نمی برد البته شخصی که کثرت ممارست داشته باشد دشواری آنرا حس نخواهد کرد مفاد شعر این است :-

ای دوست ! تو از لطافت گل رخسار، سنبل زلف، نرگس چشم سر و قد ..... بهار گلشنی و هر وقتی بشوق خودآرائی در آئینه می بینی ! تاکی ازین لطافت آئینه را گلستان خواهی ساخت يك نگاه بطرف عاشق هم کن که بسیار جوهر قابل دارد تا از اثر نگاه تو تنش سراپا مانند روح لطیف گردد .

از يك کلمۀ « رخ » شخص بی اطلاع باینهمه لوازم گلستان کجا پی می برد . گذشته ازین آئینه از فتادن عکسی دران چگونه گلستان میگردد . بلی باعتبار حقیقت غیر ممکن است . معاملۀ مصرع دوم مشکل تر ازین است زیرا جسم چگونه جان خواهد شد آن هم در اثر يك نگاه در خوبی این اشعار جای گفتگو نیست لیکن کلام اصلیت و غیر اصلیتی داشته و این گونه اشعار از ان تهی است . راستست که اکثر مضامین در شعر خیالی بوده مضمون وقوعی دران کمتر میباشد لیکن خیال هم منقسم است به قریب الوقوع و ممکن الوقوع و غیر ممکن و این بزر گواران

۲۲۰


(صفحة ۲۱ ) سخنمدان فارس ( سال ششم )

کمال را منحصر درین دانستند که غیر ممکن را ممکن ادعا کنند و در نزد اینها هر قدر جنبة خیال
در مضمونی بیشتر حسن آن بیشتر بوده این است که این شعرا در داخل به خطاب مذکور نائل
شدند و در خارج اشعار فارسی مورد انتقاد واقع گردید .

بعضی از شعرا تنها بسبك خیالی غلو کردند و بعضی هردو سبك را بهم در آمیخته بر نگین کلامی
مشهور شدند لیکن در نزد اینها نیز خروج از استعاره و مجاز و تلازم لفظی بمثابة خروج از مذهب
بوده .. میرزا صائب و امثال او ازین دسته اند و اينك چند بیت از و می نگاریم :

اگر این بار می افتد بدستم گردن مینا
دو صبح صادقند از يك گریبان سر بر آورده
دو چیز افتاده خوش از بزم میخواران مرا صائب

چو دردمی نخواهم داشت دست از دامن مینا
ید بیضای ساقی با بیاض گردن مینا
ز پا افتادن ساقی بسر غلطیدن مینا

در شعرای هند غنی کشمیری و مرزا بیدل . و ناصر علی و غیره در دسته تا ز كخیالان نامده ور
و پیروان آنها بسیار ند .

خاقانی و انوری قصیده را خاتمه دادند . در طبقه چهارم طهوری و عرفی و نظیری
قصائد پر جوشی سرودند لیکن اکثر آن بسبك غزل نزديك است .
اتها

مردم آزاری

از اهل زمانه مردم آزار بد است
در گلشن کاینات تا خار و گلست

آدم صورت به سیرت مار بد است
خو بست بگل شبیه و چون خار بد است

مستغنی مرحوم

۲۲۱


زنبور عسل

ترجمه جناب عبد الغفور خان
مترجم انجمن ادبی

عسل و موم زنبور شهد ، نسبت بدیگر محصولات زراعتی ، مناطق جغرافیائی وسیعتری را
در بر میگیرد - و زنبور عسل در مناطق حاره و معتدله ، در دشت ها و صحاری ، در کوها و میادین ،
د بوستانها و با حلاقها و بالاخره تقریباً در هر جا یافت میشود - و بچند نسل انقسام پذیرفته ، مثل
نسل ایتالیائی - نسل کارنیولی - نسل قفقازی ( عکس ششم ) - نسل قبرسی و غیره .
هرگاه زنبور عسل را با دست بدرستی مورد استعمال قرار دهند ، خطری متصور نیست - ولی
ساختمان بعض اشخاص چنانست که گاهی علاج فوری را ایجاب میکند - مگر این عقیده که زنبور عسل
بمرور زمان با صاحب خود انس گرفته و او را نیش نمیزند ، بکلی بی اساس است .
در موسم فعالیت ، اوسط عمر زنبور عسل ( باستثنای ملکه یا مادر آنها ) (1) شش هفته میباشد
از انجمله د و هفته را ببیان لانه بسر میبرد ( عکس دوم ) و در ما بقی حیات 10 گرهوا خوب با شد قسمت
زیاد روز را در کشت زارها ، بمیان گل و سبزه ، بتلاش شهد نباتی و گرد ه گاشکهای گل ، میگذراند

مادر زنبور

در موسم فعالیت ، مستعمره عادی زنبور عسل ، مشتمل است بر يك مادر هزاران کارگر ( زنبور های
ماده عقیم ) و چندین صد زنبور نر ( عکس دوم ) مادر در تولید مثل ، استعداد فوق العاده دارد ،
حتی میتواند بدون جوره شدن ، زنبور نر بوجود بیاورد مگر برای پیدایش زنبور ماده و کارگر
و مادر ، جوره شدن شرط است . پس جهة تکمیل خاندان زنبور عسل ، وجود زنبور نر ، و در ینا
و تشکیل مستعمره ، پرواز و جوره شدن مادر حتمی است . اینست که مادر آینده در روزهای فرح بخش بهار
برای انتخاب جوره از میان صد ها زنبور های نر که بهر طرف در حرکت اند ، پرواز میکند لحظه پس
از جوره شدن ، زنبور نر افتاده میمیرد - و همین يك جوره شدن برای مادر کافی است که بقیۀ حیات
سه یا چار ساله خود را با انجام وظایف مادری بسر برد .

(1) ملکه یا پادشاه زنبور عسل در السنه و افواه هر قوم اسما و عناوین مختلف دارد - ولی
مادرین مقاله بمناسبت زحمات و پرستاری که این مخلوق با بنای نوع خود مبذول داشته و بتمام معنی
اوصاف مادری در او مشاهده میشود وی را باسم مادر زنبوران عسل متذکر شدیم . ( انجمن )

222


محافظین لانه ، بجان گاو زنبوری که بیباکانه درلانه آنها در آمده است ،
حمله برده بضرب نیش زدن ، او را میکشند .

دسته زنبوران پکه کننده ، لانه را برای تعدیل هوای آن ، بابالها پکه میکنند .


در يك لانه زنبور عسل ، سه قسم زنبور وجود میداشته باشد :
(۱) ملکه یا مادر آنها ( در مرکز عکس ) - ۲ - کارگر ( بطرف چپ مادر ) - ۳ - زنبور نر
( بطرف راست مادر ) .
سه عکس پائین ، بالترتیب زنبور نر ، مادر و کارگر را از پهلو نشان میدهد .

تحولات زنبور عسل ، از زمان تخم دادن مادر ، تا تولد


( صفحه ۲۳ ) زنبور عسل ( سال ششم )

مادر باز و پس از عودت به لانه ، شروع به تخم دادن میکند و متعاقباً در تولید تخم میکوشد حتی وقتی میرسد که در يك روز قریب ١٥٠٠ تخم میدهد و چندین روز میتواند بهمین وضع دوام نماید ( عکس ۳ ) .
مادر دو نوع تخم میدهد : ـ یکی برای تولید زنبور نر ( و جوره شدن در پیدایش این گونه تخم تاثیر ندارد ـ یعنی زنبور هائی که ازین تخم بیرون می آیند ، جوجه های زنبور نر ( یعنی از جوره مادر نبوده بلکه از جوره مادر مادر می باشند ) ـ دوم برای تولید زنبور ماده عقیم ( یا کارگر ) و مادر آینده . مادر استعداد تولید مثل دارد ، مگر دیگر زنبوران ماده ، عقیم می باشند . مادر در الاشه های خود دندان دارد ، ولی دیگر زنبوران ماده ، الاشه های ملایم دارند . کارگران در بدن خود دارای کیسه برای جمع کردن گرده گلك های گل می باشند ( عکس ٥ ) در حالیکه مادر ازین کیسه عاریست . نیش زنبور کارگر ، راست ، خار مانند و نا قابل جمع شدن است ـ ولی مادر نیش کج و ملایم دارد . کارگر پس از نیش زدن میمیرد ، اما مادر چنین نیست . زنبور کارگر در ظرف ۲۱ روز بحد رشد میرسد ـ حالا نکه مادر ( که از دیگران بسیار بزرگتر است ) در مدت ١٥ یا ١٦ روز جوان می شود .
برای بوجود آوردن يك مستعمره معمولی زنبوران ، فقط يك مادر کفایت میکند . ملکه بر خلاف کارگران که ٦ هفته عمر دارد ، از ٢ تا ٤ سال بلکه زیاده تر زندگی کرده میتواند .

تغذیه زنبوران عسل

پرورش مادر زنبور عسل نیز بعهده زنبوران کارگر می باشد . کارگران ، نوزاد ها را که هنوز سه روزه نشده باشد انتخاب نموده بزیر پرستاری میگیرند و حجره مولد نوزاد را شکسته وسیع می سازند ـ و در میان نوزاد ها مادر آینده را می شناسند و ازین وقت ببعد در پرستاری و غمخوارگی او توجه مخصوصی مبذول میدارند .
کارگران ، نوزاد های نر و ماده را فقط مدت سه روز از مایع مخصوص و شیر مانندی که از غدود های سر زنبور کارگر ترشح میکند ، میخورانند ( عکس ۳ ) و پس از سه روز خوراك ثقیل تر مثل شهد نباتی و گرده گلك های گل میدهند ـ ولی مادر نوزاد را در تمام مدت نوزادی که عبارت از پنج و نیم روز باشد ، از مایع مخصوصه مذکور تغذیه می نمایند .
بنابراین از تفریق خوراك در ظرف دو نیم روز جنس نوزاد تعیین می گردد ـ یعنی معلوم میشود که نوزاد در آینده بصورت زنبوری که عقیم و مالك تمام مشاعر مادری است عرض وجود خواهد نمود ـ یا بشکل زنبوری که مستعد به تولید مثل ولی فاقد سائر مشاعر مادری است جلوه گر خواهد شد .

۲۲۴


( صفحه ٢٤ )

کابل

( شماره سوم )

زنبور ماده رقم آخرالذکر ، یا بعبارة دیگر ملکه ، ذاتاً حیثیت ماشین تخم ریزی را
اختیار می کند . و تا کنون معلوم نگردیده که در اداره کردن مستعمره هم سهیم است
یا خیر . این ما شین زنده ، حتی پروای چوچه ها را هم ندارد . نه به آنها غذا میدهد نه برای مستعمره
خوراک تهیه میکند و نه در دفاع خاندان خود کمک می نماید . برعکس قرعهٔ انجام این وظائف
بنام زنبوران کارگر زده شده است

از مشاهدهٔ پرواز دائمی زنبوران از دهن لانه شاید تصور شود که اکثر از قوت و نیروی
زنبوران يك لانه در فراهم آوری شیرهٔ نباتی و گرد گلك های گل ها و آب بمصرف میرسد ( عکس ٤ )
ولی چنین نیست ، هما نقدر کاری را که این زنبوران در بیرون انجام میدهند زنبوران درون لانه
که هنوز قوهٔ پرواز ندارند برای امور داخلی لانه بعمل می آورند . آواز زنبوران داخلی لانه که
از خدمات و زحمات آنها نمایندگی میکند در ٢٤ ساعت شبا روز جاریست . قبل از تخم دادن مادر ،
هر حجره لانه که تخم دران گذارده می شود باید بحدی پاك وصاف شود که بدرخشد -
و چون مادر روزانه ١٥٠٠ دانه تخم میدهد و از هر تخم در ظرف سه روز چوچه میبرآید ، بدین
حساب زنبوران داخلی موظف اند که در يك وقت از ٤٥٠٠ دانه تخم پرستاری و مراقبت نمایند
( ولی این تعداد بتاثیر موسم تغییر میکند )

زنبور نوزاد که تازه از تخم میبراید بدون دست و پا و نا بینا میباشد و بایستی مدت شش روز
با وغذا داده شود ( عکس دوم ) - بدین ترتیب ) زنبوران پرستار از شش جنس مختلف نوزاد ها
که هر جنس ( یا هر دورهٔ نشوونما ) خوراك و نگرانی مخصوصی میخواهد ، پرستاری و مواظبت
می نمایند . يك نوزاد بمرور شش روز از حیث وزن ١٥٠٠ چند زیاد می شود و بنابراین بایستی
همواره بدان خوراك داده شود . پس از شش روز ، به نوزاد دیگر غذا داده نمیشود - بلکه
دهن حجره را باغشای متخلخی می پوشانند و ازین وقت نوزاد شروع به غوزه ساختن می کنند
وتا ١٢ روز باین عمل ادامه میدهد و ضمناً از حالت کرمی بصورت زنبور جوان کارگر میبراید .
بنا برین از زمان تخم دادن تازمان رشد ، ٢١ روز لازم است ( عکس ٢ ) .

وظایف پر ستاری بدمهٔ بعضی کارگران مستعد است ، و سائرین از مومهائی که خود ترشح
میدهند ، حجرات جدید شش ضلعی میسازند. صدها حجرهٔ جدید برای اندوختن شیرهٔ نباتی بکار است .
زنبوری که شیرهٔ گل ها می آورد ، خودش در حجره نمیگذارد ، بلکه به زنبور پرستار میدهد
و او آن را دران قسمتی از لانه می نهد که عمل شهد ساختن آن آغاز یابد .

٢١٢


مصاحبه ها وپرستاران مادر زنبور عسل

حجرة تولد مادر زنبور عسل


نیش زنبور کارگر چنان ساخته شده که هر گاه یکدفعه بگزد حیات خود را هم با آن میبازد
جنگ بین دو مادر
کارگران در اطراف آنها حلقه زده مراقب میباشند تا آنکه یک مادر کشته شود-
و بعد ما در قاتل را (ولو از خود لانه نباشد) ملکهٔ خویش اختیار میکنند.


( صفحه ۲۰ )
زنبور عسل
( سال ششم )

تهویهٔ لانه

شیرهٔ نباتی که او جمع می شود ، بقدری آب میداشته باشد که اگر فورا ذخیره کنند بزودی جوش کرده ترش خواهد شد . بنابرین زنبوران ، رطوبت زائده را بوسیلهٔ یک طریقهٔ اصولی و ماهرانه تهویه ، رفع می کنند ( عکس اول ) زنبوران ، يك لانهٔ عسلی که در وسط يك فصل خوب واقع باشد میتوانند در شب ، ربع مقدار رطوبتی را که لانه در روز ماقبل جذب کرده است ، دفع نمایند . زنبوران ، درجهٔ حرارت لانهٔ خود را نسبت به اکثریه خانه های عصری امروزی ، بمراتب بهتر و دقیق تر حفظ و متعادل می سازند - زنبوران حتی اگر حرارت خارج ۵۰ درجه باشد ، می توانند هوای داخل لانه را به درجه معمولی و مساعد برای لانه که عبارت از ۲ یا ۳ درجه باشد ، نگهدارند . در هوای گرم وسط تابستان مستعمرات زنبوران مرتباً و اصولاً از طرف يك طبقه زنبوران پکه کرده می شود ـ زیرا برای تربیه چوچه ها و حفاظت تخم ها ضروریست که درجهٔ حرارت لانه در تمام موسم فعالیت زنبوران ، مساعد باشد .

تبدیلی شیرهٔ نباتی ، به شهد شیرین و مطبوع ، علاوه از تبخیر رطوبت زائده مستلزم عملیات دیگر هم است ـ زنبوران عسل ، به شیرهٔ مزبور مایهٔ مخصوصی می افزایند تا قند مرکب آن بقند ساده که در نزد کیمیادانان به dextrose و Levulose موسوم است ، تبدیل شود ـ و وقتیکه زنبوران عسل این قند ساده را میخورند . بدون عملیات مقدماتی هضم فوری جذب می شود .

کیمیادان و متخصصین زنبور عسل ، نه تنها شیرینی عسل بلکه عطر و املاح معدنی و حاصلات نایتروجن دار شیرهٔ نباتات را نیز علیحده تجزیه کرده اند ـ واقسام و الوان مختلفه که هر کدام مخصوص يك گل است در تعدیل خانه های شان موجود می باشند .

هر چوچهٔ زنبور عسل ، وظیفهٔ مخصوصی دارد

چوچه های زنبوران عسل یا کار گران داخل لانه ، هر کدام در امور لانه وظایف معینی را تعقیب می کنند ـ برخی درجهٔ حرارت آن قسمت از لانه را که محل تخم گذاری مادر و محل پرورش چوچه هاست ، در حدود ۳۹ درجه فارنهایت نگاه میدارند . این منطقه تقریباً در مرکز لانه واقع و بشکل گردی بوده وجسامت آن بر نفوس لانه وموسم سال تعلق دارد .

٢٢٥


( صفحة ٢٦ )
کابل
( شماره سوم )

بعد از انکه در يك حجره جوجه زنبور عسل تولد يافت ، اين کار گران كوچك ، آن را کاملا پاك وصفا می کنند ـ و نوزادهائی را که خلقت ناقص وفوق العاده داشته باشند ، نشوونما نمیدهند ، بلکه اولاً بیرون میريزند . همچنين زنبوران مریض وعلیل را خارج ازلانه ميرند تا در انحا میرند . ونیز هر کار گر را که در اثنای کار بمیرد علی الفور بیرون می اندازند .

وقتیکه نوزاد ها هفت روزه الی ده روزه می شود، اولین مرتبه در خارج لانه برآمده وعموماً بفاصله چندفت در اطراف لانه کم کم پرواز میکنند . ودر ضمن این پر واز طریق استعمال با ل ها را آموخته و نیز موقعیت لانه را بخاطر می سپارند . کار گران كوچك ، موقع ختم و ظایف داخلی بدهن لانه می بر آیند وعاقبت الامر وظيفة مدافعه لانه را بدوش ميگيرند ( عکس اول ) . ( باقی دارد )

تارسم زیان و شیوهٔ سودی هست
هر وقت ز یان سراغ سودی دارد
از اهل زمانه چشم بهبودی است
امید ز آتش است تا دودی هست
مستغنی مرحوم

۲۲۶


در میان بعضی گلها شیرۀ نباتی خیلی عمیق جا داشته و زنبوران عسل نمیتوانند آنرا استخراج کنند . در ینگونه مواقع ، منتظر می شوند تا گاو زنبور و دیگر زنبوران قوی ، آنرا شکاف کنند ، و متعاقباً ایشان شروع بمکیدن می نمایند .

زنبور عسل ، گرده گک های گل را جمع و حمل کرده بطرف لانه میبرد


[BLANK PAGE]


پيري چيست؟

بقلم گاستون راژو عالم فرانسوی
ترجمۀ جناب سید قاسم خان رشتیا

معنی كلمۀ «پیری» برحسب دهنیكه از آن خارج ویا شخصیكه دربارۀ او استعمال میگردد فرق میكند: خانم قشنگیكه راجع به كدام رفیقۀ خود حرف میزند و نویسندۀ كه از استاد خویش صحبت مینماید و ماموریكه نسبت به آمر خویش سخن میگوید، نقطۀ نظر شان در ذكر واستعمال كلمۀ (پیر) با علمائیكه موضوع (طول عمر) را مورد مطالعه قرار میدهند، یكی نیست. از نقطۀ نظر روح شناسی وهم مطابق فكر عوام، درین مسئله اتفاق كامل موجود است كه دوره های حیات همراه وقت فرق میكند چنانچه (مولی یر) شاعر مشهور فرانسه، بر آن اشخاصیكه در سن ٤٠ سالگی عقب عشقبازی میگشتند، استهزا می نمود، و گویا در آن زمان (قرن ١٧) اشخاصی را كه بالا تر از ٤٠ سال عمر داشتند، در جملۀ پیرها حساب میكردند حالانكه امروز اشخاص ٦٠ ساله نیز بکمال خوشی در قطار جوانان قبول میشوند! اینهم واضح است كه هر قدر عمر دنیا بیشتر میشود، پیریرا كمتر اهمیت میدهند بقسمیكه امروز در محافل متمدن، نسبت به هر زمانی

۲۲۷


( صفحة ۲۸ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

به پیران کمتر وقع میگذارند : علت آن نیز ، بجز از فقدان احساسات
که در ین عصر بر تمام دنیا کم و بیش طاری شده ، چیزی دیگری
نیست. و نیز امروز، در چنان سنی دست مردمان را از کار میکشند و داخل
تقاعد میسازند که میتوان گفت در ریحان شباب میباشند و اکثراً بعد
از داخل شدن در تقاعد داخل حیات عیاشی میشوند . از تمام این شکوك
چنین نتیجه میتوان گرفت که تاهنوز يك تعریف علمی برای پیری بدست
نیامده ولی یقین است که آنوقت خیلی نزديك شده که چنين يك
تعریفی بدست بیاید .

عمر انتهائی انسانها تقریباً ۱۱۰ سال و عمر طبیعی ۸۰ سال است ، اما عمر
انتهائی و عمر طبیعی را با هم مخلوط نباید کرد چه عمر طبیعی روز بروز
اضافه شده میرود.
اگر به احصائیه ها نظر بیندازیم چیز عجیبی مشاهده میکنیم و می بینیم
که در اشخاصیکه عمرشان زیاده تر است ، مرگ کمتر اتفاق می افتد تا
در اشخاص کم سن تر! چنانچه در جمله ۱۰۰۰۰۰۰ مولود، متجاوز از ۱/۲ آن
در سال اول فوت میشود. در ٤٠ سالگی يك ثلث و به ٦٠ سالگی نصف آن

۳۲۸


( صفحهٔ ۲۹ )
پیری چیست
( سال ششم )

تلف شده میباشند . این مسئله قابل ملاحظه است که زن ها نسبت به
مرد ها زیاده تر عمر میکنند :

مثلا در فرانسه عمر متوسط مردها تقریباً ٤٥ سال و از زنها قریب ٤٩
سال میباشد . پس دختر جوانی که با پسر همسن خود ازدواج مینماید ،
حق دارد که از شوهر خود ، وصیت نامهٔ رسمی نسبت به چگونگی میراث
حاصل نماید . و از اینجا است که در يك تعداد مساوی مردان و زنان
متاهل ، عدهٔ بیوه ها نسبت به مردان زن مرده ، بیشتر میباشد ، قطع نظر
از اینکه از نقطهٔ نظر روح شناسی ، زنها نسبت بمردها زیاده تر استعداد تحمل
تنهائی و بیوگی را دارند . زیرا مردان زن مرده ، یا با قسام مختلف تلف
میشوند و یا دوباره تاهل اختیار میکنند . این را هم باید اضافه کرد که
در زمرهٔ حیوانات انسان از همه بیشتر عمر میکند . اما نمیدانیم علت آن
چیست ؟ زیرا تا امروز هيچ يك رابطهٔ ما بین طول عمر و كدام يكی از كوايف
علم الحیاتی کشف نشده است . و نیز اطلاع نداریم که بچه سبب ، زاغ
طوطی ، و بعضی ماهی ها و غیره بیش از سائر حیوانات زیست کرده ،
عمرشان تا صد سال هم میرسد ؟ بالمقابل معلوم میشود که هر عمر از خود
يك نوع امراض و عوارض دارد كه بيك قسمت از اعضاء مختص است
مثلا اطفال از امراض روده و معده میمیرند ، جوانان بیشتر از ناخوشی شش

۲۲۹


( صفحه ۳۰ ) کابل ( شماره سوم )

تلف میشوند و بالاخره پیران از اثر امراض قلبی سرد و چار مرگ میگردند.
این ملاحظات که ( ژان روستان ) طبیب و عالم معروف فرانسوی در کتاب خود موسوم به ( از جوان تا پیر ) آن را تلخیص نموده ، اگرچه نسبت به رفتار پیری اطلاعات سودمندی را ارائه میکند ، اما نه تاریخ آن را روشن میسازد و نه عللش را نشان میدهد. پس باید به بینیم که حکمت امروزه ، درین زمینه ، چه معلوماتی را بما ارائه مینماید ؟
تجارب مختلفه مخصوصاً تحقیقات ( الکسی کارل ) و ( ای - ایچ ایبلنگ ) که هر دو نفر از اطبای مشهورند ، يك خاصيت عجيب انساج بدن را روشن ساخته است. هر گاه ، انسان تکه های دل ، جگر ، شبکه چشم ، پرده سوراخ بینی ، غده زائده وغیره را مورد مطالعه قرار داده ، در يك محل مخصوصه بگذارد ، اشیای مزبور فنا ناپذیر ثابت میگردد. از این تجربه انساجی معلوم میشود که « مسئله مرگ تنها مربوط به خرابی (سلول ) (۱) ها نبوده مردن يك كیفت اجتماعی یعنی بسته به نقصان مجموعی اعضاء بدن میباشد . »
بنابران ، چون زندگی اساساً در اجتماع فنا پذیر عناصر فنا ناپذیر مضمر است ، پس حرکات عمر بسته به قوی شدن یا ضعیف گردیدن اجتماع
( ۱ ) سلول اجزای خردی که بدن از آن تشکیل یافته .
۲۳۰


( صفحهٔ ۴۱ )
پیری چیست
( سال ششم )
عضوی مزبور میباشد . ( هربرت سپنسر ) طبیب تجربه پسند انگلیس ، که نظریهٔ اجتماعی خود را بروی يك تشبیه قرار داده ، جوامع بشری را با ابدان انسانی مقایسه کرده است . ما از نقطهٔ مقابل داخل موضوع شده برای روشن ساختن مطلب خود ، ابدان انسانی را بمنزلهٔ جوامع قبول میکنیم و می بینیم که جوانی يك جامعه ( و یا بقرار تشبیه ما جوانی يك بدن ) مربوط به انضباط ، انتظام ، ارتباط و پیوستگی افراد آن میباشد در جوانی انتظام بحد کمال موجود بوده ، با لمقابل پیری شروع بی نظمی است .
از اینقرار معلوم میشود که برای معالجهٔ این بی نظمی و اقدام به تجدید جوانی انسانها که از ازل تمام دنیا آرزوی آنرا دارد ، شناختن علل بی نظمی مزبور کفایت میکند ( دیکارت ) فیلسوف مشهور ، در قرن ۱۷ بفکر افتاده بود که تفکرات و قوای فلسفی خود را بطور مصنوعی تمدید بدهد . چنانچه در یکی از مکاتیب خود بنام « هیوگنس » نوشته بود « موهای سفیدی که به آمدن عجله دارد ، مرا خبردار میسازد که دیگر هیچ مطالعه نکنم مگر وسائل به تعویق انداختن موهای مزبور را و حال فقط بهمین کار اشتغال دارم ... » ! گرچه دیکارت درین موضوع هم بمثل بسا موضوعات دیگری که دست زده بود کامیاب نشد ، اما حق ابتکار او درین رشته ثابت است و ( مچینكوف ) هم که چندی بعد درین راه صرف مساعی
۲۴۱


( صفحه ۳۲ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

کرد در واقع پیروی افکار دیکارت رای نمود . مسئله درین نیست که مدت
زندگانی را باید تمدید داد ، بلکه لازم است بمقابل وقت وضعف سلولها
وانساج که عبارت از پیری باشد، مبارزه بعمل آورده شود . و همین
مبارزه باید برای رسیدن بمقصد کفایت بکند . زیرا ( بیشا ) عالم مشهور
زندگی را بقرار ذیل تعریف نموده است :
« زندگی مجموع قوائی است که بمقابل مرگ مقاومت میکند » پس
باید کشف کرد که مرگ چگونه برضد ما عملیات مینماید ؟
اولتر ازهمه ، لازم است ازخود بپرسیم که آیا درین اجتماع شدید ،
که حیات یك بدن را تشکیل میدهد، خود همین اصول اقتداریکه مسبب
اجتماع مذکور میباشد، درجریان عمل يك قسم تغیری را در محیط داخلی
ویا بعبارت دیگر يك نوع تسمیم خود بخودی را بواسطهٔ خود محصو لات
عملیات مزبور ، در محیط داخلی فوق الذکر بوجود نمی آورد ؟
سپس ، باید خاصیت ترشحی آن غددی را مورد مطالعه قرار داد که
موادی موسوم به (هور مون ) از آن ها ترشح کرده به تمام جهازات وجود
منتشر می شود و تاثیر فوق العاده بر موازنه حیات دارد هر کس عملیات معروف
« پیوند زدن » را شنیده خواهد بود : وقتیکه مواد ترشحی مزبور در يك

۲۲۲


( صفحه ۳۳ )
پیری چیست
( سال ششم )

بدن کمبود شد، آن بدن پیر میشود. وهرگاه کمبودی مزبور بطریق
مصنوعی تلافی کرده شد، بدن فوق الذکر سر از نوجوان میگردد. اما
برای چه مدتی ؟ تمام مسئله در همینجا است: ضد این واقعه نیز امکان دارد.
یعنی ممکن است بعضی اوقات در بدن مواد مخصوصه مذکور از اندازه لازمه
اضافه تر شود: اگر این وضعیت دوام بکند، دیری نخواهد گذشت که
همان مواد بيك دوای طبی تبدیل خواهد یافت. و همچنانکه اکثر اوقات
لازم میشود، مقدار کمبود (هورمونها) به بدن داخل کرده شود، همانقسم
ممکن بعضاً، کم کردن آن هم مفید واقع گردد. و نیز بعضی تصور میکنند
که طول عمر زنها (نسبت به مردها) که در بالا بآن اشاره کردیم،
بسته به همین است که زنها نسبت به مردها کمتر احتیاج به صرف کردن
ترشحات غدوی دارند.

در حقیقت، تحقیقات امروزه دانشمندان علم زندگانی (بیولوژی) نیز
در همین دو رشته فوق متوجه میباشد: چنانچه دسته اولی نظریه دارد که
جسم انسان را بوسائل ممکنه طوری مجهز باید ساخت که در آینده سموم
عمر بآن صدمه رسانده نتواند و آن را اصول تولید معافیت و ترزیق خون
«سیرولوژی» میگویند و دسته دومی سعی مینماید که برای جسم قوای جدیدی
تهیه بکند (و آنرا اصول تقویه غدد «آندوکرینولوژی» مینامند).

۴۳۳


( صفحه ٣٤ )
کابل
( شماره سوم )

از این تشریحات علمی که از نقطهٔ نظر علم حیات راجع به رفتار ضعف پیری داده شد ، میتوان يك كیفیت روحی بسیار مهمی را استخراج کرد که ارزش و اهمیت معنوی عمر از آن بخوبی روشن میشود :
اگر بنظر دقت دیده شود نوع بشر خاصیت عجیبی را از خود نشان میدهد که در دیگر حیوانات نظیر آن را هرگز نمیتوان یافت و آن اینست که تکامل عضوی (جسمانی) انسان با تکامل فکری او بطور موازی نمیباشد چنانچه حتی در موقعیکه جسم پیر میشود ، دماغ ، هنوز خود را تقویه و کسب انشراح میکند. مثلا موهای سفید دیکارت اگر چه اسباب اضطراب او شده بود اما بفکر او صدمه نرسانده و مانع فعالیت آن نشده بود. حتی عمر بعضی خصائص و بعضی قوائی را با خود میآورد و انسان را دارای آن میسازد که مخصوص خودش است و پیش از رسیدن همان دوره معین (عمر) گاهی انسان مالك آن شده نمیتواند مثل : ثروت ، احاطه ، قوت عقل ، وسعت معلومات ، اطمینان در محاکمه وغیره . باید دانست که بعضی جوامع ابتدائی که در شکار و جنگ فقط قوای جسمانی را موثر میشناختند، پیر مردان را از سبب قوه کم و بتحلیل رسیده شان ، بیفائده تصور میکردند. بر خلاف بعضی جوامع دیگر ، که آنها هم ابتدائی ، ولی نسبت بجوامع فوق الذکر هوشیارتر بودند ، پیران

٣٢٤


( صفحه ٣٥ ) پیری چیست ( سال ششم )

را احترام میکردند، و آنها را بمنزله مجسمه های عقل و تجربه زندگی می
دانستند و هادی خویش قرار میدادند . راجع به جوامع جدیده باید ملتفت
بود که جوامع امروزه هیچ مجاز نیستند که از قیمت ممتازه و استفاده بی
نظیری که از پیران گرفته میشود ، انکار نمایند بلکه همه جوامع را لازم
است این طبقه را که مورد تجارب وقائع بشری واقع شده و باقوت فکری
وارد مرحله عقل و ضبط نفس گردیده اند ، احترام بگذارند : مثل سقراط
افلاطون ، ارشمید ، بوعلی ، تیسین ، سعدی ، سنائی ، خوشحال خان
وطواط ، فردوسی ، میکل آنژ، نیوتن ، بوفون ، کانت ، ولتر ، هوگو، و
غیره مردان بزرگ و معمر که نبوغ و افتخارات شان نیز مرهون عمر
دراز آنها میباشد.
شاید تذکار این حقیقت مهم تاریخی وعلم الحیاتی در چنین عصری که انسانها
خود را بدرستی نمیشناسند و در میان جوش و خروش و جنبش زندگی جدید
می خواهند ، نظام طبیعی و ارزش اشیا را منقلب سازند ، بی فائده نباشد .
درست است که نبوغ ( مخصوصا در فنون ) همچنانکه در پیری بوجود
آمده میتواند در جوانی هم امکان دارد لیکن نبوغ يك چیز استثنائی بوده
و حقیقت اینست که فنون با وجود پیشرفت روزافزون خود ، روز بروز

٢٣٥


( سنة ٢٦ ) کابل ( شمارۀ سوم )

بیشتر محتاج به تجربه و معلومات نسبت به خود و عالم میباشد. و نیز واضح است که ترقی و پیچیدگی فنون عملی و افزونی معلومات در هر علم، روز بروز تهیۀ طولانی تری را ایجاب و موفقیت مبتدیان را به ایجادات تقریبا ناممکن میگرداند . پس هر قدر که علوم و فنون ترقی میکند این امتیاز فکری پیران هم بزرگتر شده میرود . و شاید دیری نخواهد گذشت که دراز ترین عمر هم برای ایجاد چیز های تازه و اجرای عملیات اختراعی کفایت نخواهد کرد .

سعی و عمل

تا قید حیات کار می باید کرد      سعی و عمل اختیار می باید کرد
از تنبلی که مردنش باید گفت      گر عقل بود كنار باید کرد
مستغنی مرحوم

٢٣٦


چراغ مسی مخطّط بخط کوفی که از يك مغارۀ واقع در سه کوه مربوط علاقۀ سر پل
دستیاب شده و به موزۀ مزار شریف موجود است .


چراغ چودنی مشبک صنعت ریخته گری قرن ۱۰ هجری در موزۀ مزار شریف .


مقدمه در تاریخ اسیای وسطی
-۱-
ترجمه جناب محمد قدیر خان ترکی
کنفرانس بایان آفت خانم .
بایان آفت معلم تاریخ فاکولته تاریخ و جغرافیه تورکیه در محضر اعضای کنگره
تاریخ تورکیه کنفرانسی ایراد نموده بود که بواسطهٔ ارتباط آن با تاریخ قدیم مملکت ما
کنفرانس مذکور را توجه نمودیم و چون لازم بود مؤاخذیکه آفت میذ کور
در ذیل ستون های هر بحث نشان داده است هم نشان میدادیم ولی ضیق صفحه
مقاله ما را ازین مأمول ما باز داشت ؛ تصور میکنیم هم چنان که آفت خانم در تدوین
این کنفرانس زحمات زیادی را بر خود هموار نموده بهمان اندازه مطالعه آن جهت
اطلاع از قدیم ترین دوره های آسیای وسطی مفید خواهد بود . محمد قدیر تورکی
خانم های محترمه و آقایان محترم !
در صفحات اولیه کتب تاریخیکه ما آن را در مدارس میخوانیم ! و این بحثیکه بچشم ما بر میخورد
چگونه گی مرور ایام و قرونی است که از عمر این کره خاکی سپری شده است ؛ این مسئله ما را وادار میکند
که از اولین مرحله زنده گی بشر واولین طبقه انسانی واولین جائیکه برای نخستین بار مسکن بشریت
بوده است اطلاع داشته باشیم و تفحص درین زمینه به مرتبهٔ اول ایجاب میکند که از زنده گانی
و تاریخ تکامل زمین تا وصول آن بحال کرویت هم اطلاعی بگیریم زیرا چون حیات انسانی
مربوط به خاك ، آب ، هوا و . . . است لہٰذا تا زمانیکه از ماهیت کرویت زمین و ادواری را که
زمین بسوی تکامل پیموده و باین حال واصل شده است دارای يك سلسله معلومات علمی نباشیم
معلومات تاریخی ما از اساس خراب بوده بالنتيجه فوائد متصوره ازان گرفته نمی شود .
من بر حسب ایجاب و مساعدت وقت از تفرعات سائرهٔ ادوار تکامل زمین صرف نظر کرده
صرف خواستم بهمان نکات وواقعاتی اشاره کنم که پس از کرویت زمین در سطح آن رو داده است
وگمان دارم همین نکاتی که من در پائین بآن اشاره میکنم برای فهمیدن بعضی مسائل معضلهٔ تاریخ راه های
سهل تری را نشانمان خواهد داد .
۲۳۷


( صفحه ۳۸ )
کابل
( شمارة سوم )

رفقا ! معلوم است که ژه ئولوك ها (علمای طبقات الارض) تاریخ زمین را به پنج دورة بزرگی که یکی آن از دیگرش بکلی مختلف است ارجاع میکنند و قدیم ترین آن دوره (Aroheeme) است و در همین دوره است که بعضی از قطعات خاک از آب برآمده اولین قطعات خشکه را بوجود آورد و امتداد این دوره را میتوان صدها ملیون سال تخمین کرد و ادواریکه بعد از ین دوره رونما شد عبارت از ادوار ذیل است :
دورة اول Primaire است ضخامت قشر زمین درین دوره باندازۀ ۳۰ کیلومتر بوده است و در ظرف ۱۵ یا ۲۰ ملیون سال این قشر تشکیل نموده است .
دورة دوم Secondaire است درین دوره قشر زمین ۶ کیلومتر برعلاوة ضخامت اولیه ضخیم شده و این مقدار ضخامت مدت ٤ ملیون سال را فراگرفته است .
دورة سوم Tertiaire میباشد درین دوره ضخامت خاک زیاده از ٤ کیلومتر نبوده و در مدت دو یا سه ملیون سال بوجود آمده است .
دورة چهارم همین دوره است که اکنون ما دران زیست داریم قشر خاكیكه مخصوص این دوره است بضخامت دوصد متره يك طبقه ممتاز و علیحده را تشکیل میدهد و کمترین مدتی که باید در تشکل این طبقه گذشته باشد ۱۰۰۰۰۰ سال یا ١٢۵۰۰۰ سال خواهد بود .
در دورة اول ماهی و دورة دوم يك نوع حیوانی که شبیه به خارپشتک بود و حیواناتی که در زمین خشک زیست کرده میتوانند و در دورة سوم مرغ ها و حیوانات پستان دار را ( خدای خالق ) خلق و در دورة چهارم انسان را خلق فرمود اما درقسمت اینکه از كدام وقت باین طرف زمین قابل حیات بوده تاریخ زندگانی ازان زمان آغاز میگردد ؟ آن براحتی از روی تخمین هم نمیشود معلوم کرد و صرف چیزیکه در دست داریم و بوسیله آن میخواهیم در تعیین این موضوع لاینحل داخل عمل گردیم هما نا علوم فزيك و شیمی است . . . . . . . .
در بالا گفتیم که انسان در دورة چهارم در سطح زمین اظهار وجود کردوا گرچه دراعماق خاك هائيكه متعلق به دورة سوم است هم آثاری از فسیله های انسانی دیده میشود ولی نباید بآن ها از نقطة تاریخ اعتبار داد زیرا تا کنون هویت و ماهیت آن فسیله ها در دنیای علم مشکوک میباشد و رویهمرفته ما تاریخ حیات انسان را از دورة چهارم میتوانیم قبول کنیم و ازان دوره تا کنون که از حیات انسان ها سپری می شود نظر به آثار حجری و فلزی که از زیر خاک ها پیدا می شود میتوانیم دوره های زندگانی انسان ها را بادوار مختلفی تقسیم کنیم و علمائیکه درین زمینه تحقیقات دارند این ادوار را بدوره های ( حجر عادی ، حجر ظریفه ، معادن ) تقسیم مینمایند . و علمای دسته دیگر یکه مخالف علمای فوق بوده در تحقیقات خودشان که درین زمینه از اصول های دیگری کار میگیرند میگویند چون انسان ها از دورة چهارم باین طرف همیشه تغییر زندگانی داده حیات ایشان آمیخته با يك سلسله تفرعات است لهذا به دسته بندی های ذیل منقسم شده اند :
۲۴۸


( صفحه ۳۹ ) مقدمه در تاریخ آسای وسطی ( سال ششم )

۱ : - دوره حجری قدیم .
۲ : - دوره حجری متوسط .
۳ : - دوره حجری ظریفه .
٤ : - دوره معادن .
هر کدامی از ین دوره ها به نسبت همان جاهائیکه آثار مربوط باین ادوار کشف گردیده
است در تحت اسمای مختلف به طبقات علیحده علیحده یاد می شود مثلاً از آثار یکه متعلق با د وار
فوق در جاهای مختلفی پیدا می شود بصورت مقایسه معلوم میکنند که مسکن اصلی فلان نوع انسان
در کدام جا بوده و از کجا به کجا مهاجرت و به کدام کدام سر زمین ها استیلا وقبضه کرده اند .
در ین جا اجازه بدهید بصورت معترضه عرض کنم که در اثنای امتداد دوره چهارم در سواحل
ابحار و مجاری نهر ها تغیرات فاحشی رو نما و مناطق منجمده که در هر حصهٔ دنیا وجود داشت با تغیرات
و تحولات مهمی از قبیل وسعت و محدودیت دست بگریبان شد ، و از ین جا است که علما بطور عمومی
در تاریخ حیات زمین چهار دوره انجماد را قبول کرده میگویند ، طور یکه این چهار دوره عبارت از
ادوار طویل ولا ینقطع زمستان بوده هم چنان در فاصله هر کدام آن بهارهای طویلی
گذشته است .
خانم ها ، آقایون ! در اخیر همان ادوار یکه در بالا عرض کردم یعنی در دوره معادن برخی از
طبقات انسانی خواندن و نوشتن را کشف کرده بدان وسیله در پله های مختلف تمدن چندین پله را
به نسبت انسان های دیگر بالا رفتند و همین ایجاد خط و کتابت است که زندگانی کتله های بشری را
بدو صفحهٔ مهمی جدا میکند از قبیل دوره قبل از تاریخ (پره هستوری) و دوره تاریخی .
رفقا ! البته میدانیم که تاریخ عبارت از تحقیق ادوار زندگانی انسان هائی است که از وقت ایجاد
کتابت و باقی گذاشتن اثرات تحریری آن ها تا کنون جمع و تدوین گردیده است اما دوره
ماقبل التاریخ دوره تحقیق و تتبع حیات انسان ها نست که در دوره های بیحد وحساب زیست نموده
اثر تحریری بجا باقی نگذاشته اند .
رفقا ! بعضی منطقه های زمین وجود دارد که مسکونین آن مناطق ٦ یا ده هزار سال
قبل خط نوشتن را یاد داشتند و باز هم در همین کره زمین بعضی از قطعات هم موجود
بود که اهالی آن تا ٣ - ٢ هزار سال قبل ازین از دانستن الف با محروم بوده
دوره ما قبل التاریخ را طی نکرده بودند و این مناطق هما نا مناطق غربی اروپا بوده است وحتی امروز
هم در همینزمینی که مازندگانی داریم بعضی ازقبائلی یافت میشوند که تا کنون ازنعمت کتابت محروم
بوده ظلمت دوره قبل التاریخ را صبح نکرده اند .

٢٣٩


صفحه ٤٠ کابل (شماره سوم)

همکارانم ! همانطوریکه تاریخ توأم با جغرافیا به پیش میرود همچنان برای معلوم کردن ادوار ماقبل التاریخ تساند و تعاونی که جغرافیا به مورخین مینماید بسیار اهمیت دارد چه وقتی ما میخواهیم بفهمیم که طرز توزیع واسکان و اختلاط طبقات بشر در روی زمین چطور بوده است در ان صورت بما لازم می افتد تا بدانیم که سطح زمین چه نوع بوده دارای چه شکلی است ؟ معلوم است که در دورهٔ اول طبقات الارضی قسمت های خشکه و آب روی زمین بهمین شکل امروزه نبوده است چه در ادوار مابعدیکه دورهٔ اول را تعقیب کرد در کره زمین تغیرات و تبدلاتی رو داد که بکلی شکل آن را عوض کرد و روی زمین پیوسته از يك شکل به شکل دیگری منقلب شد تا اینکه نوبت بدورهٔ چهارم رسید در دورهٔ چهارم کره زمین شکلی اختیار کرد که کمابیش شبیه بشکل امروزه بوده است با اینهم در بعضی از قطعات مناظر طبیعی و شرائط حیاتیه با مناظر و شرائط امروزه تفاوت زیادی داشت و بعضی از قطعات به نسبت قطعات امروزه از نقطهٔ نظر طبیعی و شرائط معیشت بدرجات بهتر بوده مثلاً به بینیم که درین ادوار اوضاع ییلاقات آسیای وسطی چطور بوده است ؟ این سرزمین از شرق شمالی مستقیماً بطرف غرب جنوبی که عبارت از مناطق آلتای و جبال تانری ، نقاط مرتفعه و ییلاقات پامیر باشد از بحر محیط هندی از همه اولتر سر بر آورده سطح خشکه را تشکیل داده بودند و حتی طوریکه علمای جغرافیه مدعی میباشند در انتهای شمالی همین سلسله قطعهٔ وجود دارد که علمای جغرافیا آن را (قطعه آنگارا) مینامند بآبهای سایلین که در همان منطقه میباشد در دورهٔ اول طبقات الارض باهوا و آفات متماس بوده است : و سلسله همالیا که بطرف شرق و غرب پامیر امتداد مییابد و مرتفع ترین قلهٔ دنیا است مستور با طبقات ضخیم یخ بوده است و شعبه های دیگر آن که سرر است بطرف غرب امتداد می یابد از قبیل جبال : «هندو کش» «آلبرز ، قفقاز و . . . . همچنان بوده است .
سلسله اورال که در قسمت سلسله آلتای واقع است حدودی بود برای سد کردن دریاهای منجمده ی که تمام مملکت روسیهٔ امروزه را با قطعات خشکهٔ شمالی اروپا مستور مینمود .
به شرق ییلاقات التای - پامیر و قسمت های غربی آن مخصوصاً باید اشاره کرده بحری که دران وقت در توران وجود داشت از دامنه های جبال التای مستقیماً بطرف غرب رفته بعد از انکه بحیره های خزر و آرال را با خود مزج میکرد بذریعهٔ بوغازی که مجرای آن را بسوی بحیره سیاه تشکیل میداد با بحیرهٔ میآمیخت و این بحر بساحل شمال خود با منطقه های وسیع منجمده همیشه متماس بوده و در سواحل جنوب خود به تپه های یخیکه در جبال قفقاز بوده انتها مییافت .
بحیرهٔ سفید یا بحرالروم بهمین شکلی که اکنون میباشد نبوده است بلکه عبارت از دو بحیرهٔ کوچکی بود که بعد از يك مقدار مسافهٔ خشکه وقوع داشتند، ایتالیای امروزه و جزیرهٔ سیسیل بخشکهٔ افریقا اتصال داشت ، اسپانیه هم در قسمت انتهای خود با قطعهٔ افریقا وصل میشد : جزیرهٔ نمای عربستان هم با افریقا ارتباط داشت ، جبال آلپ و پیر نه در زیر طبقات ضخیم یخ مستور بود و هندوستان بواسطه اتصال رودهای سند و گنگ از قطعه آسیا بکلی مجزا بوده قطعهٔ علیحده را تشکیل داده بود .

٧٤٠


( صفحه ٤١ ) مقدمه در تاریخ آسیای وسطی ( سال ششم )

رفقا ! اینك كه بحث ما در این جا رسید میخواهیم فعلا در اطراف مهد اولیه انسان ها و انسانیت
بحث كنیم :

درین خصوص به عقیده من لازم است دو نكته را از هم جدا كرد و این دونكته عبارت ازین
است كه به عقیده من از جمله ( گهواره انسان ) و ( گهواره انسانیت یعنی مهد مدنیت عالی ) نباید
مفهوم واحدی گرفت و ازین جاست كه لازم میافتد در تشریح این دو جمله قدری توقف
و درنگ كنیم :

در تحقیقات تاریخ دو دسته از علما وجود دارند كه یكدسته آن ها طرفدار وحدت نژاد
انسانی و دسته دیگر مدافع كثرت نژاد انسان میباشند و چون كثرت انسان نگارش تاریخ را
برهم میزند و دور از عقل ومنطق است لهذا ما هم به همان نظریه كه انسان ها را از یك منشاء
میدانند اتكا نموده به مباحث خود ادامه میدهیم :

وقتی انسان به وثائق تاریخ خیره میشود باین نتیجه میرسد كه مهد كولتور ( تمدن وممیزات مدنیت
قومی ) عالی آسیای وسطی است و ازین كه هر قویكه میخواهد ملیت خود را بزرگ نشان بدهد
اجداد خود را در زمره مهاجرین سكنه اهلی آسیا حساب میكنند مثلا هانری مارتین كه از علمای
زبده تاریخ فرانسه است در تاریخ چنین فرانسه مینویسد : « اجداد ما گول ها اول در آسیای وسطی در جائیكه
موسوم به آری است سكونت داشتند » ( درین جا خانم مذكور عیناً جمله فرانسه كتاب را
هم ذكر كرده است ) .

رفقا ! بعد از ین لازم است به تیپ های مختلف انسانها كه در روی زمین دیده شده
واز یك جا بجای دیگر پراگنده شده اند اشاره بنمائیم :

بعد از دوره اول حجر در خشكی های تمام دنیا خصوصاً در قطعات خشكۀ دنیای قدیم چنان
فهمیده می شود كه حیوانی زنده گانی میكرد كه با نسان خیلی شبیه بود مثلا در اروپا حیوانی
زیست داشتند كه بنام ( Neandertal ) یاد شده خالی از اوصاف انسانیت بودند . در دوره اخیر
ادوار حجر در روی زمین انموذج های مختلفی از انسان ها دیده میشوند این نمونه های انسانی
كه در افریقا و حصص جنوبی آسیا و تمام اروپا پراگنده بودند بعد از كمی تغیر و تفاوت بطور
عمومی از دسته انسان های ( Dolikosefal یعنی صاحب جمجمه طویل بودند ) و این طایفه
حیوان پس از مدتی سواحل جنوبی و غربی افریقا را گردش كرده تمام
مناطق اروپا را كه قابل سكونت و زندگانی بوده اشغال نمودند و همین انسان
ها بودند كه مدنیت حجر عادی را در اروپا ترویج داده بقایای آن تا كنون در ان جا دیده

٢٤١


(صفحه ٤٢)
کابل
(شماره سوم)

می شود و چون این انسان ها در تمام حصص دنیا گردش کرده هر جا را که قابل اسکان می یافتند سكونت اختيار میکردند ولی جائیکه از ایشان مصئون مانده و آن ها نتوانستند بنا بر شرائط صعب و دشوار جغرافيائی بدان جا راه یا بند آسیای وسطی بوده است؛ ازین جهت است که مسکو نین نقاط مرتفعه آسیای وسطی يك نژاد خالص و باکری داشته با اوصاف عالية بشری که داشتند از انسانهای مذکوره بالا پیشتر مدنیتهای ادوار مختلفه حجری را طی و بتمدن معادن واصل شدند و غیر ازین هم این قوم بر خلاف قوم وحشی اروپائی اصول زرع حبوبات را هم یاد داشته طرز اهلی نمودن حیوانات نیز میدانستند این انسان هائیکه در آسیای وسطی زیست نموده در مراحل تمدن باین مرتبه رفیعی نائل شده بودند بزيان علم تیپ (Brakisefal ) يعنی ( دارای جمجمه کوتاه ) نامیده میشوند .
رفقا از تفصيلات بالا البته میتوانیم نتیجه بگیریم که بشریت در ابتدا بد و نژاد بزرگی تفریق شده بودند که آن دو نژاد عبارت از تیپ ( جمجمه طویلها ) و (جمجمه قصيرها ) میباشد و بعد از آنکه این دو نژاد با هم در آمیختند نژادهای متوسط دیگری ظهور کردند.
رنگ نمیتواند معیاری برای تفریق نژادها از هم دیگر شود چه رنگ چیزی است که رفته رفته در تحت تأثیر اقلیم تغیر میکند و نیز وقتی یکی از نژادها مسکن خود را مبدل نموده و با قوام دیگر اختلاط پیدا و یا با قوام دیگر مناسبات دینی، سیاسی و امثال آنها پیدا میکنند السنة آن ها هم مبدل میشود. ( باقیدارد)

٢٤٢


غازکامل حربی
صفات ، خواص ، استعمال آن

المقتطف مصر از مجلهٔ علمی سنتفيك امريكان
ترجمهٔ جناب غلام جیلانی خان جلالی
در جدول مواد زهر دار که علمای شیمی انرا میشناسند صد ها مرکبات سامه ثبت شده ولی
از انجمله مواد یکی بتوان آنرا در جنگ استعمال نمود پیش از انکه بانگشتان دست شمرده شود
وجود ندارد ، عامهٔ مردم بر خلاف این عقیده بوده دفعتاً نمیتوانند این سخن را تصدیق کنند .
زیرا نشریات جرائد غیر علمی و محفوظات وزارتخانه های مختلفه حرب و انواع غازات مضره که
قوماندان های جنگ در ایامیکه حرب نزديك میشود بکار خانه ها فرمایش میدهند و بعد از ترکیب
انرا در میدانهای مشق معاینه میکنند ، کثرت وجود آنطور مواد سامه را در اذهان عامه راسخ
ساخته است . اما حقایق تماماً بغلطی عقاید عوام حکم میکند ، گرچه ایجاد نفس مواد مذکور
اشکال ندارد لکن اضافه کردن مادهٔ شیمی قوی را در مواد قابل استعمال حرب کار آسانی
نبوده علاوه اجتماع تمام صفات و خواصیکه آنرا قابل استعمال حرب ساخته بتواند خیلی
دشوار است ، ماده شیمی حربی نه تنها لازم است که زهر دار و سهل الانتشار در هوا و مهیج
پرده های چشم ، اعصاب و ... باشد بلکه حتمی است که دارای خواص شیمی و طبیعی معینی بوده
نیز از حیث ترکیب و نقل دادن و کمی مخارج بآسانی تهیه شده بتواند .

باین حیث در یافت چنان مادهٔ شیمی که شامل تمام این مزایا باشد کار بزرگ و موفقیت
بآن تقریباً متعذر است ازین رو تا کنون در عالم مادهٔ شیمی کامل حربی بوجود نه آمده
و ممکن است ابداً هم موجود نشود .

بعد از همان چهار سالیکه در حرب عمومی از ۱۹۱۵ – ۱۹۱۹ غازات حربی استعمال
شد در انجام جنگ که دوباره معاملات علمی حرب بوضعیت نخستین خود یعنی زمان امن و سلم
عودت کرد علمای شیمی ۳۰۰۰ ماده را به نهایت تعمق دریافت نموده استعمال و عدم استعمال
آنرا در میدانهای جنگ مورد بحث و تجربه قرار داده اند اما طور یکه معلوم شد از انجمله
تنها سی ماده قابل کار و ده یا پانزده ماده را میتوان بصورت وسیع تری استعمال نمود .
کسانیکه درین بحث و تتبع شمولیت داشتند از بزرگترین علمای شیمی عالم بودند و ملل جهان

٢٤٣


( صفحه ٤٤ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

هم در ترغیب و تشویق آنها راجع به تکمیل این زمینه انواع كمك و معاونت نمودند ، در نتیجه
گر چه جراید عالم صورت استنباط غاز کامل حربی را بآب و تاب مخصوصی نشر کردند ولی حقیقت
نه چنان بود که آنها مینوشتند یا نشان میدادند زیرا از روی تحقیقات ثابت شد موادیکه مورد
بحث و تتبع علما قرار یافته بود و جراید بآن اشاره مینمود عبارت از همان مواد مهملی بود که قبل
از حرب هم مورد بحث علما قرار داشته هیچ کدام آن دارای همان صفات و خواص اساسی
نبود که آنرا بتوان مادهٔ شیمی کامل حربی گفت .
درینجا قبل ازانکه برای خواننده ممیزات مهم مواد شیمی حربی را تعریف کنم از تشریح
طبیعت غاز حربی ناگزیریم :
اولاً از خطاهای فنی است که این طایفه مواد را تنها « بغازات زهر دار » موسوم نموده و
بهمین قدر اکتفا میورزند چه اکثریت موادیکه در جنگ استعمال میشود بطور مساویانه یا مائع
سیال میباشند یا جامد که هر کدام در هوا بوسائل مختلفه منتشر گردیده بعض آنها را در بم ها و
مواد منفجره گذاشته هر یک از جامد و مائع مذکور بصورت قطرهای خوردی در هوا پراگنده
میشود و برخی از جوامد بوسیله حرارت صعود نموده بخار لطیفی ازان بوجود میآید و بعض ازانها
در طیارات حمل شده از فضا بروی زمین پاش داده میشود باین باعث در روی زمین ابر لطیفی را
تشکیل میدهد چنانکه غالب اینگونه موادیکه از طیارات جانب زمین پرتاب میگردد مائع میباشد
هکذا بهمین طریق جوامد خورد کرده شده را هم میتوان استعمال کرد ، آنچه از مواد مذکور
طبعاً بهوا صعود مینمایند آنرا اکثر در استوانه ها محکم نموده در زمان حاجت سوراخ استوانه
را گشوده از انتشار آن جان ابرهای تشکیل میشود که بالای باد حرکت میکند ، این اقسام
از مواد مزبور که ما آنرا بنام غازات زهردار یا غازات حربی یا مواد شیمی حربی مینامیم تماماً
موادی است که باثر فعالیت طبیعی خود در جسم تاثیر بدی نموده علاوتاً حجاب کثیف دود را
مهیا داشته مخصوصاً مواد و ذخایر حربی را میسوزاند .
ولی باید فهمید در حالیکه دریافت چنان ماده شیمی که در جنگ استعمال شود حتمی باشد
البته از همه پیشتر لازم است که مادهٔ مزبور از جنبه عسکریت مفید هم باشد بلکه ضرور است که
این مادهٔ عسکری نظر بدیگر مواد معروف حربی و اسلحه متداول بهتر بوده زیاده تر کار داده
بتواند ، ازین حیث مواد شیمی حربی از نقطهٔ نظر مفاد عسکری بانواع تقسیم میشود مثلاً بعض
از آنها بغرض هلاك دشمن و بر هم خوردن انتظام قشونی آن یا بغرض پوشاندن حرکات عسکر
از نظر دشمن یا احراق و احداث آتش در مواد حربی خصم استعمال میگردد ، اما این تقسیم
کافی نیست زیرا برخی از مواد فوق برای تحقیق مطالب بیشتر بعمل میآید مثلاً موادیکه بغرض
تباهی دشمن استعمال میشود غرض آن حدوث مرگ معتادین یا شل شدن اعضا و اقلاً الزام
ضرورت انتقال افراد اردوی خصم است بشفاخانه ها ، و موادیکه برای برهم خوردن انتظام
عسکر دشمن استعمال میشود مطلب آن ضعیف ساختن معنویات و حرکات حربی عساکر مقابل

٢٤٤


( صفحه ٤٥ ) غاز کامل حربی ( سال ششم )

است که آنها را دفعتاً بپوشیدن ماسکه های ضد غاز مجبور میسازد. و مواد یکه بغرض تولید حجاب
کار فرموده میشود غرض آن ناکام ساختن وسایل کشف دشمن است که قوای کشاف مقابل
نتواند حرکات قشون و محل انداخت بمباردمانها و پیشرفتهای عسکری را بخود معلوم کند. وقسم
اخیر آن عموماً برای تباهی ذخایر و مواد حربی اردوی مقابل استعمال میگردد .
گذشته برین راجع بغاز ها تقسیم دیگری هم وجود دارد که باثر استعمال آن ها تا ثیر
فسیولوجی در جسم بعمل میآید دران کیف وقتاً که بسبب آن مهیجات رثتین صورت گرفت در جهاز
تنفس هم اثر میکند ، مهم ترین و شدید ترین این نوع غاز ها فوسکین است .
هکذا فعال ترین غازیکه بسبب استعمال آن مهیجات جلدیه بهم رسیده مواد قروح یا باعث فشار پوست
وگوشت میگردد « غاز خردل » است بلکه سمیت این نوع غاز در پرده های چشم و جهاز تنفس هم
تاثیر بدی مینماید .
نیز درجمله غازات اشك آور و مهیج پرده های چشم و ضعف باصره مهم ترین غاز « کلورو
اسیتو فینون » است همچنان فعال ترین غاز های مهیج پرده های دماغ که بسبب استعمال آن عطسه های
شدید ، دوران سر ، تب و ضعف ذهنی بهم میرسد غاز « دایفینل کلور و آرسین » میباشد .
بالاخر مادر جمله غازات زهر دار مبهم ترین ماده که استعمال آن اعصاب را شل و مسموم میسازد
غاز « ایدرو سيانك » را تصور میکنیم چنانچه غاز مذکور يك فعالیت تامه در جهاز تنفس هم تاثیر میکند
واز همین قبیل است غاز اول اکسید کاربون که در خون داخل شده در بین خون و انتقال اکسیجن
به نسیج جسم حایل میگرد د .
لاکن باید فهمید تا کنون دراثر تتبع علمای شیمی چنان يك وسيله بدست نیامده که عسا کر
بتوانند در جنگ چنان غازی را استعمال کنند که جهاز عصبی را مسموم نماید و یا در خون تاثیر کند ،
بلی البته غاز « اول اکسید کاربون » با ثر انفجار بم های شدید موجب اتلاف بسیار افراد میگردد
ولی ما نمیتوانیم این قسم مقتولین را کشتگان حرب کیمیائی شمار کنیم .
چون بمهای زهر دار بعد از فیر خطوط مستقیمی را می پیماید بنا بران هر گاه در خط مر می بکسی
اصابت کند او را میکشد و الا مطلب را ایفا نکرده گاهی در هوا منتشر میشود و گاهی در پستی ها
پرا کنده شده اثر فعلی آن بالای ساحتهای بزرگ زمین از هم متلاشی و بهدر می رود .
غاز حربی بعد از انکه از استوانه ها خارج و پراگنده میشود از حیث دوام تا ثیر وعدم دوام آن
باهم فرق دارد مثلاً همان غازیکه اثر و سمیت آن بعد از انفجار در حالیکه سرعت باد عادی باشد ده دقیقه
در هوا باقی مانده بتواند انرا غاز غیر دایم الاثر میگویند Nou-Persistent وغازیکه اثر فعلی

٣٤٥


( صفحه ٤٦ )
کابل
( شماره سوم )

آن بعد از انفجار تا چند ساعت دوام میکند انرا غاز مستمر الا ثر مینامند Persistent لهذا غاز فو سکین
مثالی است از نوع اول که بعد از انفجار بصورت بخار همراه بادها متلاشی میگر دد اما غاز خر دل
از قسم غاز مستمر الا ثر است که فعالیت آن بعد از انفجار ساعتها بلکه روز ها هم میتوان باقی ماند .
این صفت از چنان او صافی است که علما در مورد بحث از مواد شیمی حربی اهمیت بزرگی را
برای آن قایلند .
از نگارش فوق معلوم شد که مباحث علمی در اطراف غاز کامل حربی باعتبار عسکری ، فسیو لوجی ،
طبیعی و کیمیائی تا هنوز محدود است ، علاوه از نقطه نظر اقتصاد ایجاد چنین غاز یکه کامل باشد
و ساخت آن مخارج کمر شکنی را ایجاب نماید از بوالهوسی است. درین مورد عجالة میباید ما از چنان
غاز متوسطیکه دارای همان صفات لازمه بوده باشد که در غاز حربی ممکن است بحث کنیم زیرا
ایجاد غاز کامل حربی فعلاً دشوار است لا کن این مشکل مانع این نیست که ما صفات آن را هم بیان
کرده نتوانیم بلکه ممیزات غاز مذ کور را در ذیل برای این مقصد شرح میدهیم تا برای
آینده کم از کم هدف کوشش علمای شیمی حر بی قرار گرفته بتواند .
اول لازم است که غاز کامل حربی ولو مقدار کمی ازان در مقادیر کلان از هوا پرا گنده
کرده شود فعال با شد . مطلب از مقدار قلیل آن درینمورد وجود اجزاء کمی است در ملیو نها
اجزاء هوائی، زیرا هر گاه غاز مزبور با وجود ( کمی اجزاء ) در هوا فعال نباشد از جنبه عسکریت
قابل استعمال نیست ، چه عدد استوا نا تیکه حامل غاز بوده و انتقال آن بخطوط اتش ممکن است
محدود میباشد بنا بران مقدار کمیکه از ان رها داده میشود باید از نقطه نظر عسکری طوری فعال باشد
که فوری دشمن را تباه یا نظام قشونی انرا برهم زند .
دکتور رود لف هانسلیان شیمی دان معروف المانی معتقد است که در مو ضوع حرب شیمی غاز
فوسکین در اعضای تنفس در چشم چنان تهیج شدیدی را احداث میکند که اگر ٤ جزء آن از
صد جزء اونس ( ٠،٠٤ اونس ) در هزار مکعب قدم هوا خلط کرده شود بغرض تباهی دشمن
کافی است بعبارة دیگر هر گاه يك جرء آن در صد جزء هوا ممزوج گردد ( ١٠٠٠٠٠/١ ) و یا از
آن هم کمتر باشد و انسان چند دقیقه پیهم انرا استنشاق کند باعث اتلاف میشود .
اما غاز اشك آور ا گر چه مقدار آن در هوا از انداز های فوق کمتر هم باشد فعالت خود را
از دست نمیدهد .
دکتور مذکور راجع بآن میگوید : وجود ٣ جزء از ده هزار جزء او نس ( ٠،٠٠٠٣ ) در هزار
مکعب قدم هوا برای تهیج پرده ها و جریان اشك چشم کفایت میکند . از جمله این قسم غازات
هرگاه غاز موسوم به ( برو مبنز لسیانید ) بقدر سه دقیقه بانسان اصابت کند ولو مقدار آن
٠٠٠٠،٨ در هزار مکعب قدم هوا مخلوط کرده شود در چشم چنان تاثیر درد ناکی بهم میرساند که
نهایت شدید میباشد . باین تقریب ما تصور میکنیم هر گاه يك اونس ounce از همین جنس غاز به

٢٤٦


( صفحه ٤٧ ) غاز کامل حربی ( سال ششم )

ده هزار جزء قسمت شود و ازان هشت حصه را گرفته در هوای اطاق متوسطیکه دارای ده در ده قدم طول، ارتفاع عمق باشد رها گردد و فقط برای ٣ دقیقه انسان دران استاده شود در چشم خود چنان دردی شدیدی را احساس خواهد نمود که قابل تحمل نباشد، این نوع غاز گرچه مهلک نیست ولی انتشار آن عسکر را بعجله تمام به پوشیدن ماسکه ها مجبور می سازد بنا بران پوشیدن ماسکه ها انتظام عسکر را بر هم زده کفایتش را ضعیف میگرداند یعنی هرگاه برهم خوردن انتظام عسکر مقابل مطلوب باشد انتشار يك بم از غاز مذکور بغرض انجام مقصد کفایت میکند، بعض ملل که اهمیت فعالیت این غاز را از جنبه عسکری دانسته اند انها در هر بم مقدار کمی ازین غاز را می گذارند تا عند الحاجت انرا استعمال نمایند.

غاز خردل همچنان شديد و مهلک است چنانکه هر گاه يك جرعه آن باختلاف ( ٠٠٠٦ و ٢ ، اونس ) در هزار مکعب قدم از هوا منتشر و استنشاق شود باعث اتلاف میگردد، هکذا وجود يك جزء آن در ١٤ مليون اجزاء هوائی برای تهیج پردهای چشم کافی است نیز هر گاه يك جزء آن در ده ملیون جزء هوا مخلوط گردد ممکن است استشمام آن موجب هلاك گردد، تا جائیکه دیده شده با وجود آنکه مقدار آن در هوای متصل زمین از يك جزء در ده ملیون جزء هوا کمتر بوده بعضی کسانیکه در زمین نشته اند بدون آنکه بوی آنرا بفهمند چون آثار آن در روی زمین وجود داشته پوست آنها را سوختانده است.

این هم واضح شد که نخستین عامل فعالیت غاز وجود مقدار لازمی از ان است که با هوا خلط کرده شود و دومین عامل آن مدة تعرض انسان است که بآن پوره تماس نماید.
صفت دومیکه می‌باید غاز کامل حربی دارای آن باشد نا کام ساختن تدابیر تدافعی دشمن است یعنی بایست غاز مذکور تمام وسایل دشمن را که بالمقابل استعمال میکند عقیم و یا اقلاً ضعیف بسازد در حال حاضر تمام دول بغرض مدافعه غازات حربی وسایل اطمینان بخشی را تهیه نموده، لهذا در صورتیکه غاز حربی بالای وسایل مذکور غالب شده نتواند و عاجز باشد یا ز هم ترکیب غاز قیمت ندارد مگر انرا وقتی بالای دشمن استعمال کنند که افراد آن بدون ماسکه ها یا ماسکه ها نیو شیده باشند و البته تاجائیکه دیده شده این زمینه هم غیر ممکن و عساکر پوشیدن ماسکه ها طوری تربیه میشوند که بدقت و سرعت میتوانند در زمان ضرورت مضرات غاز را بو سایل تدا فعى ردکنند، البته استعمال ماسکه ها انتظام قشون را بر هم می‌زند ولی از استعمال غازهای حربی تنها بر هم خوردن انتظام يك اردو مطلوب نمی باشد.
هرگاه غاز کامل حربی بوجود آمده بتواند درانحال تنها پوشیدن ماسکه ها کفایت نمیکند بلکه لازم است با وجود آن در اجزاء مختلفه جسم از قبیل تهیج ریتین، پرده های دماغ، چشم و پوست بفعالیت اثر نمایند چه پوشیدن بدن از سر تا قدم امر سادة نیست که بتوان بسرعت مطلوب ممکن شود.

٢٤٧


( صفحه ٤٨ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

غاز خردل از همین ناحیه دارای چنان صفاتی است که بمقابل آن باید هر فرد عسکری چنان يك لباس مصنوعی را ببر کند که غاز انرا پاره کرده نتواند و این لباس هم گرچه عسکر را تماماً از سمیت غاز حمایه کند اما میتوان او را برای چند دقیقه از جنگ باز داشت .
هرگاه از روی تجربه معلوم شود که غاز کامل حربی در تمام اجزای جسم تاثیر کرده نمیتواند دران صورت لازم است حتماً ماسکه ها را پاره نماید و این در کیفی ممکن خواهد بود که غاز مذکور با مواد خود ماسکه ها و نه با مواد دیگر موافقت کرده بتواند و نه ماسکه های تصفیه کننده ( که وظیفه آن دفع دقایق مائع وجامد غاز است و نمی گذارد سمیت غاز بجهاز تنفس سرایت کند ) در مقابل آن حجاب واقع شود
کلور گرچه از شدید ترین غازات مهلك است لاکن دارای همین صفات دیده می شود زیرا چون غاز مذکور بسرعت بادیگر مواد موافقت میکند مدافعه آن خیلی آسان و میتوان بوسیله يك پارچه سودا آلودیکه بر بینی گسترده شود تاثیر سم انرا از رتبین رد نمود بالعکس در مقابل این غاز ( كلور ويكرين ) موجود ومدافعه آن خیلی دشوار است .
ممیزه سومیكه باید غاز حربی دارای آن باشد عبارة است از سهولت صنع آن ـ چه شیمی دان میتواند بساختن چنین غازیکه دارای تمام صفات لازمه باشد موفق شود ولی هر گاه ساختن آن مشکل یا مخارج زیاد را ایجاب کند ساخت آن فایده ندارد ، ما گفتیم که مقدار کمی از غاز کامل حربی میباید برای اتلاف یا از کار ماندن عسکر دشمن کفایت کند لیکن خطوط حرب و نقشه های عسکری گاهی باعث میشود که برای تاکید اصابت بهدف يك طن غاز مذکور را استعمال کند تا بتوان همان اندازه قلیل بدشمن اصابت نمود .
بعضی نویسند گان خیال پیما در حرب آینده انرا بطور چند طیاره ذکر میکنند که هرگاه دولتی آنها را بمواد غاز مجهز نموده بغرض تباهی ساکنین شهر های بزرگ پرواز دهند طیارات مذکور خواهند توانست بوسیله انتشار غاز های محموله خود از فضا حیاة باشنده گان شهر های مذکور را نابود سازند . ولی گمان میکنیم این طور خیالات باندازهٔ مبالغه آمیز است که حقیقت ندارد البته طیاره میتواند بهمان اندازه غاز مهلك را با خود بردارد که برای تباهی نفوس يك شهر کلان کافی باشد اما این مطلب در صورتی ممکن شده میتواند که هر جزء از اجزاء این غاز بساکنین شهر مذکور اصابت کند و غاز وقتی موثر واقع میشودکه بهدف وصل شود درینمورد طوریکه قبلاً نگاشته آمد تکمیل زمینه مقادیر بزرگی را ایجاب مینماید تابوسایل مهمه منتشر گردیده برای انجام مطلب کفایت کند .
بلی در کیفیگی فعالیت غاز بهمین اندازه باشد که دیده شده برای انجام مطالب بزرگ عسکری مقادیر زیادی لازم است در حال حاضر زمینه محدود وعالم شیمی فقط میتواند چند اونس

٢٤٨


( صفحه ٤٩ )
غاز كامل حربی
( سال ششم )

غاز مهم را در محل بحث وتجربه بگذارد ( مطلب ما از همان مهندس شیمی نیست كه او میتواند
هزار طن غاز را تیار كند زیرا امثال انتاج علمی تا انتاج عملی تجاری كار آسانی نیست ، بلكه
خیلی مشكلات دارد .

میگویند انگلیس ها غاز خردل را قبل از آلمانها شناختند وفایدهٔ حربی آنرا هم دانستند اما
ازینكه آنرا برای تجارت تهیه وحاضر كنند عاجز ماندند بنابران المانها بر انگلیسها سبقت جسته
آنرا برای نخستین دفعه تهیه ومورد استعمال قرار دادند .

نیز میباید غاز كامل حربی ارزان باشد ، البته رعایت این شرط بالعموم در تهیهٔ تمام ذخایر
حربی ملحوظ است چه هرگاه مواد منفجرهٔ كیمیائی بیش بها بوده باشدلازم است ازان صرف نظر نموده
درمقابل ، دیگر مواد ارزان بها مورد عمل قرار داد شود ـ مال وثروت يا يك از اركان جنگ است
گرچه بعض اوقات تبول دربدل اموال تايك اندازه از اسراف كار میگیرند اما اخراجات ومصارف
بخود حدود دارد كه هیچ كدام از دول نمیتواند ازان تجاوز كند ، فرض میكنیم در پیش روی
دو حكومت دو ماده از حیث فعالیت باهم قریب وجود دارد ولى يك ازان قیمت تر و دیگرش ارزان تر
تمام میشود لہذا هرچند كه مادهٔ ارزان از جہت فعالیت نظر بماده پیش بہا كمتر هم با شد در میدان
استعمال همین ماده ارزان بہا بہمان ماده پیش بہا غالب میشود ـ ازین رو غاز كامل حربی كه ما
در صدد بحث آنیم بدرجهٔ كم خرچ خواهد بود كه در صورت بلندی ارزش آن ، اتلاف يك فرد
دشمن بصرف غاز معادل يك غروش ( نیم افغانی تقریباً ) یا چند ملیم ( چند ده پولی ) ممكن خواهد شد .
صفت جہارمیكه غاز كامل حربی باید دارای آن باشد اینست كه صنع آن از مواد خام داخل
مملكت ممكن باشد زیرا هرگاه مملكت صانع گاز محتاج بتورید بعض مواد از خارج كرده شود
در حین شروع جنگ ورود اشیای مذكور قطع وساختن غاز مطلوب عقیم خواهد ماند ، نیز
میباید مواد خام مذكور بصورت عام برای دیگر مواد حربی كثیر التقا ضا
نبا شد تبا كثرت تقا ضای مذكور با عث گرانی و كمیابی مواد مزبور وسبب
گرانی غاز حربی كه ازان ساخته میشود نگردد ، مثلا انگلیسها توانستند در هنگام جنگ
عنصر ( بروم ) را برای صنع غاز اشك آور تهیه كنند بنا براین رجال آن مركب دیگری
را ایجاد نمودند كه درتركیب آن ( یود ) داخل كرده میشد ، این مركب هم باسم
( اتیل ایودر اسیتات ) نامیده شد ، اما بعد از جنگ وسایل جدیدی تهیه نموده عنصر
بروم را از آب بحر استخراج نمودند .

انتقال غاز مذكور هم میباید اسان با شد، زیرا نقل دادن مواد منفجره در اثنای حرب
گذشته زحمت كلانی بوده كه مشكلات عساكر مخصوصاً قو ماندنهای حربی می افزود
با ین حیث نقل دادن غاز مزبور بہواضع مطلو ب لازم است بی خطر بوده ماده كه محصور

٢٤٩


( صفحه ۵۰ ) کابل ( شماره سوم )

ساختن آن در نل ها و استوانات باعث تکلیف باشد عموماً مرغوب نیست مثلا ماده
( برومیتز لسیابند ) در استخوان و آهن تقرر نگرفته اثر می خورد علاوه فعالیت فسیولوجی
خود را هم میبازد ازین جهت گذاشتن بم های مذکور در استوانات عادی مانند غاز
خردل ممنوع است بلکه انرا در استوانه های شیشه یا ظروف معدنی که از جانب درونی
به جست مطلا شده باشد باید گذاشت و البته این اموری است که طبعاً بمخارج ترکیب غاز
و نقل ادوات و ظروف آن می افزاید .

همچنان مناسب است غاز مذکور خاصیت شیمی خود را تغیر ندهد زیرا هر گاه يك غاز
ترکیب و در استونه ها گذاشته شود و بعد از چند روز یا چند هفته بجنان يك ماده تحویل
گردد که در حین انفجار مضر نباشد صنع آن عبث است البته هر اردو در اغاز جنگ
بداشتن تجهیزات جنگی و چنان مواد شیمی حربی محتاج است که قبلا انرا تهیه کرده باشد
لهذا هر گاه مواد مذکور از جنسی باشد که اثر طبیعی خود را زود تر تبدیل کند در ساخت
آن بجز ضیاع اموال فایده حربی وجود ندارد بهترین مثال اینطور مواد ( سیانید ایدروجن )
است که با وجود داشتن صفات فعالیت تاثیر خود را بزودی می بازد ـ غاز خردل ازین
ناحیه بر غاز سالف الذکر مزیت دارد زیرا نویسنده مقاله چنان استوانه های آنرا دیده
است که انرا در سال ۱۹۱۹ از غازی مذکور مملو نموده و زمانیکه درین اوقات معاینه کردند
در خاصیت طبیعی آن هیچ نوع تغییری عارض نشده بود .

بالاخر باید گفت که غاز کامل حربی از رنگ و بو و مزه عاری باشد . در حال حاضر
ما هیچ غازی را با استثنای غاز ( اکسید کاربون ) دارای چنین صفات نمی شناسیم ولی چون
غاز مذکور محتوی بر دیگر صفات لازمه نیست ازین رو غاز خردل در حال بخار خود رنگ ندارد
واگر چه رائحه قوی از ان استشمام میشود اما بعد از استنشاق يك دقیقه قوه شامه را شل و از کار
می اندازد .

از مندرجات این مقاله خواننده خواهد فهمید چنانچه کامیابی در دیگر امور حیاتی و تمام اطراف آن
دشوار است دریافت غاز کامل حربی نیز مشکل میباشد لا کن تاجائیکه معلوم شد غاز خردل صلاحیت
انرا دارد که میتواند بوسیله تجارب وامتحانات بکمال حربی خود نائل گردد .

٢٥٠


ادبیات
شب مهتاب
از طبع جناب سرورخان صبا
عضو انجمن ادبی کابل
شبی کز ضیا پاشیئی ماه تابان فضا بود روشن زمین بود رخشان
شکوهی چنان است امشب به مهتاب که آفاق را ساخت يك چشم حیران
ز بدر جها نتاب گردیده روشن صحاری و کهسار دشت و بیابان
بر و بحر پر سیم ناب است امشب افق تا شد از ماه تابان فرو زان
مگر بدر آفاق را شست و شو کرد که لوح بلور است وادی امکان
صفا میزند جوش از چهرۀ خاك چو موجی که از آب در فصل نیسان
زبس نقره کار است آفاق امشب به سیم التفات کسی نیست چندان
سپید است از تابش بدر انور درین شب ره عشرت باغ و بوستان
بیا تا بگیریم دامان گلشن چو بلبل بنالیم بر یاد جانان
به بستان در آئیم و خرم نشینیم که گل میزند جوش و مه کرده طوفان
به بینم مهتاب و گل را هم آغوش بنالیم از شوق چون عندلیبان
٣٥١


( صـه ٥٢ )
کابل
( شمارۀ سوم )
بعشق وطن نغمه پرداز گردیم
که مسعود و شاد است اولاد افغان
چمن پر گل و باغ عنبر نثار است
هوا در لطافت قمر نور افشان
افق در تلألو و مه در تجمل
بود جانفزا ء باغ از عطر ریحان
ز نور قمر در سرا پردۀ گل
نظر میکند کشف اسرار پنهان
شود دیده آئینه سان وقف حیرت
قمر چون ز تالاب گردد نمایان
زبس دست فواره لؤلؤ نثار است
توان یافت از حوض درهای غلطان
بروی گل و سنبل و سبزۀ تر
کشد چادر سیمگون ماه تابان
کف نسترن از تلألوی مهتاب
دهد یاد از دست موسی عمران
زهر برگ گل شعله آفاق گیر است
مگر طور سیناست امشب گلستان ؟
تجلی چنان ریخت مهتاب در باغ
که شد رشك آئينۀ روی خیابان
درین شب که آفاق شد صفحه نور
به مه کرد تسلیم گردون گردان
درین شب که زد غوطه در نور مهتاب
گل و گلشن و باغ و حیوان و انسان
درین شب که قرص قمر مینماید
ز نور ضیا چشم عالم درخشان
درین شب که جز باغ منزل نداریم
نظر نیست جز بر گل و ماه تابان
به جمعی رسیدم درین باغ مینو
که هستند از شوق مست وغز لخوان
تنی چند یاران با هم موافق
جوانان با هوش اصحاب اذعان
همه کار دار است و مامور کشور
همه خادم فخر و اقبال افغان
بنظارۀ باغ و مهتاب امشب
گر فتند ترتیب محفل به بستان
ز اسباب تفریح وعيش ومسرت
بساط چمن یافته برگ و سامان
بهر شاخ سر و است آواز قمری
بهر گلبنی بلبلی مست افغان
چنان كوك گرديده ساز مسرت
که در وجد وشوق است ناهید و کیوان
زبس در نظر بهجت افز است امشب
گل و باغ و مهتاب و اوضاع یاران
گرفتم قلم را که نظمی نویسم
حکایت کنم از مه و سر و ریحان
شنیدم درین حال آواز شخصی
که در عشق کشور چنین داد تیان
زهی ای وطن ما در پاك دا مان
فضایت صفا گلشنت رشك رضوان
تومحبوب مائی و ما جان نثارت
تو معشوق مائی و ما عشق بازان
توئی آنکه داده ترا دست قدرت
جمال و جلال وصفات در خشان
وطن پر ورانی باوج تو کوشد
که اهلند از روی ایمان و وجدان
بچشم سر امروز می بیند هر کس
ترا شاد و آباد اى ملك افغان
رسیدست در دست اولادت اکنون
اساس ترقی و اقبال و عرفان
فزون گشته سرمایه اقتصاد ت
به نیروی تدبیر دانش شعاران
چو افزائش دخلت آمد مسلم
مه بخت مامور گردید تابان
٢٥٢


( صفحه ٥٣ )
شب ماه تاب
( سال ششم )

رسد چون بهر فرد مامور امروز
نخواهد دگر باز شد باب رشوت
نگردد دگر یافت خار خیانت
نكو مینماید بمامور كشور
بكار وطن چست و چالاك بودن
نگردد جدا فرد مامور هر گز
بجان كوشد اندر ره عن كشور
كه تا بیشتر ملك آباد گردد
شنیدم چو این گفتگو خواب رفتم
چو بیدار گشتم طلائیت عالم
معاش مكفى واکرام شایان
در ین ملك از دست رشوت ستانان
در ین گلشن از همت پاك نفسان
امانت صداقت نكوئى وجدان
به اهل وطن صاحب لطف و احسان
زاخلاق نيكو واحكام قرآن
چراغ عمل را نماید درخشان
بگیرد جهان را ترقى افغان
جدا گشتم ازدام تشويش و خلجان
نه از مه نشان است ونی از رفیقان
( صبا ) كوش درعا لم نيك نامى
ثباتى ندارد گلستان امكان

نظیری نیشا پورى

باعث راندنم از بزم بجز عار نبود
تا شدم از تو جدا تفرقه با مالم كرد
همه آسان زجدا ئى تو مشكل گرديد
ببدی در همه جا نام برارم كه مباد
ناله از بهر رهائی نكند مرغ اسیر
عشقم از سود وزیان دوجهان فارغ كرد
ورنه كس را بمن وبودن من كار نبود
دولت آن بود كه این فرقت دیدار نبود
هیچ دشوار بديدار تو دشوار نبود
خون من ریزی و گویند سزاوار نبود
خورد افسوس زماني كه گرفتار نبود
ازچه كارم بهمه عمر همین كار نبود
خوش دلی كرد نظیری برش امشب خالی
صد سخن گفت كه شائسته اظهار نبود

٢٥٣


( صفحة ٥٤ ) کابل ( شمارۀ سوم )

کلیم همدانی

بر دلم اینهمه پیکان ستم بار نبود گره غنچه گران بر دل گلزار نبود
دل و جان صبروشکیب از غم هجرت چه کشید داغ آسایش بختم که جگر دار نبود
شرح هجران تو میکرد بتامت خورشید خامه را باد و زبان قوت گفتار نبود
در ازل دشمن سامان شده ویرانه ما در اگر بود درین غمگده دیوار نبود
عشق جائی که صفت آراست بخونریزی من خنده از بیم بلا بر لب سوفار نبود
کی ندانست که چشم توچه بیماری داشت که دوایش بجز از مستی سرشار نبود
برسرم بخت ز گلزار جهان چون گل شمع نزد آنگل که و بال سر و دستار نبود
ثمر نخل وجودم همه اشکست کلیم چکنم شعله بغیر از شررش غار نبود

قاری عبدالله خان ملك الشعرا

پیش ازینم به بتان هیچ سر و کار نبود گوهرم در کف این دلشکنان خوار نبود
یاد روزیکه دلش مائل آزار نبود غمزه فتنه گرش بر سر بیکار نبود
ای که پرسی که دلت اینهمه سوراخ چراست در فرنگ نگهش یکمژه بیکار نبود
چشم مست تو قدح زد زچه در خون دلم آخر این گوشه غم خانه خمار نبود
پای ما هست که در راه عمل خوا بش برد ورنه رهرو نشنیدیم که بیدار نبود
پرتو جلوه بهر بام و دری افتاده است چشم ما بی بصران قابل دیدار نبود
هوشیاران جهان در شکن یکدگرند ای خوش آن بی ضرر ساده که هشیار نبود
شب که دور نگهش داشت بکف ساغر ناز کس دران بزم ندیدیم که سرشار نبود
در نی خامه ز سوز غمت آتش افتاد ورنه تاخامه زبان داشت شرر بار نبود
دست بشکسته ما گشته و بال سر ما اینخوش آمدست که بر گردن کس بار نبود
دل سرگشته ما بهر چه هر سو می جست گوهر صدق چو در هر سر بازار نبود
قاری از قند مگرو بر ما حرف مزن ما چشیدیم چو آن لعل شکر بار نبود

غزل
از طبع جناب فاضل ها شم شایق
آئینه صورتی که شود رو برو مرا چون طوطی آورد بسر گفتگو مرا
عاشق ببوی مشك تسلی شود خطاست در زلف یا ر می شکند آرزو مرا

٢٥٤


( صفحه ٥٥ )
غزل
( سال ششم )

نی پای رفتن است و نه یارای آمدن
چون نان خشك گشته نفس در گلوسرا
هوشم نبرده گردش چشم پری زدست
لعل کسی بخواب شد . هم سبو مرا
شمعم وصیت من بیدل ادا کنید
کز آب آتش است روا شست وشو مرا
جز با خیال لعل کسی نیست الفتم
چون لال در ضمیر بود گفتگو مرا

بندم چو ثور رخت خود از بزم زندگی
شایق چو چشم اگر نکنی روبرو مرا

غزل
اثر طبع جناب حبیب الله خان طرزی

ای به گیسو یتو محکم سرو سودای بهار
چشم مخمور ننوشد نرگس شهلای بهار
قامت فتنه خرام تو سهی سر و بلند
عارض سرخ وسفیدت گل رعنای بهار
مینماید دهنت حقه یاقوت بچشم
خنده ات تازه تر از خنده گلهای بهار
بچمن گر بروی بلبل شیدا گوید
هست خوالی بچمن بی رخ تو جای بهار
در چمن سرنکشد چو تو گل رعنائی
ای تو تاج سر کل دیده بینای بهار

ملهم عشق تو گر نیست دگر چیست بگو
طرزی ما که بود بلبل شیدای بهار

٢٥٥


ادبستان قندهار
نظری به ادبای نزديك : نگارش جناب عبدالحی خان حبیبی
سردار مهر دل خان «مشرقی»
عبرت و اندرز
صحنهٔ دنیای خاکی ، بنظر غائر و دوربین عرفاء ، عبرتگاهی است بزرگ و بصیرت انگیز :
کوچکترین مظاهر طبیعت و مناظر زمینی ، بنظر آنها مفصل ترین دفاتر معرفت شمرده می شود
اینچنین عبرت اندوزیها ، و اندرز گرفتن ، از عواملی است ، که عارف را به بی اساس
بودن دنیا نگران ساخته ، و وا دار بترك آن میسازد !
چشمی داری و عالمی در نظر است دیگر چه معلم و کتابت با ید ؟
« سعدی » با اسلوب استادانه و متین خویش ، یکی از وقائع عادی را به پیرایهٔ
خیلی بدیع آراسته ، و چقدر پر از اندرز و عبرت است :
زدم تیشه یکروز بر تل خاك بگوش آمدم ناله درد ناك
که زنهار اگر مردی آهسته تر : که چشم ، وبناگوش، وروی است، وسر
کلام عمر خیام ، درین زمینه دستگاه عبرت و پند را تشکیل میدهد :
هر سبزه که بر کنار جوئی رسته است گوئی ز لب فرشته خوئی رسته است
هان تا سر سبزه پا بخواری ننهی ! کان سبزه ز خاك لاله روئی رسته است
«عبدالقادر» ادیب شیوای زبان پشتو واست :
قدم په ورو ورو په احتیاط ږده دا توری خاوری، شکلی خوله دی
مناظر شگفت انگیز ومسرتناك بهار وخزان وغیره ، بنظر عوام جز اسباب مسرت طراوت طبع ،
چیزی نیست ، اما عارف دانشمند ، آن را به نگاه عبرت ، و دیدهٔ حیرت مشاهده میکند .
بهر جائی که نظرش میافتد ، جهان جهان معرفت را از ان کسب میکند ، و بکنه اسرار عمیقی
که از نظر عموم پوشیده است .
سردار ادیب ما حضرت «مشرقی» نیز روزی که از فیض بهاران گلها جوش میزند ،
منظرهٔ طراو تناك لاله زار را بانگاهی عارفانه می بیند ، و درين يك بيت با الفاظی تاثرناك وعبرت
انگیز این مضمون را می بندد :
٢٥٦


( صفحه ٥٧ )
ادیبات قندهار
( سال ششم )

سر زده از خاك يارب لاله ها اندر بهار
یا ز خون خسروان پر کرده گردون جامها ؟

در بين تصورات و احساسات ادیبانه شاعر معرفت دوست و حقیقت بین ، و گویندۀ بی خبر از حقیقت چه قدر فرق است ؟ تابلوی زیبای لاله زار بهار را آن بکدام نظر می نگرد . و این بچه نگاه ؟ . . . همچنین مشرقی راست به تتبع حضرت سعدی :
نگر بصفحه اوراق دفتر هر گل
که هست هر ورق از معرفت کتاب اینجا

وحدت : وحدت مسئله ایست ، شالوده تصوف را بران ریخته اند ، اگر ما درین جا تفصیلاً وارد شویم دامنه تحریرات ما وسعت یافته ، از نقد شاعری ، به تصوف نگاری خواهیم افتید (۱) همین قدر کافی است بگوئیم ، اهل تصوف و عرفاء در موضوع توحید دو دسته اند ، شهودیها ، و وجودیها . سردار مهردل خان ، نیز همچون عرفاء و اساتید سلوک و معرفتش ، شئون ما و من وكثرت را انعکاس همان وحدت صرف می بیند ، و غیر این را تماماً و هم و خیال می شمارد :
وحدتست اینجا و از کثرت همین ما و من است
خلق را سرگشته می دارد چنین او هامها
در حقیقت سایه را شخص است هر جا متحد
ظاهر کثرت ز وحدت گر جدا افتاده است

« مشرقی » بعد ازینکه کثرت را انعکاسی از آئینه وحدت می شمرد ، با متانتی تمام درین میدان تنازع طائفتين قدم می گذارد ، و این دو مسلک متبائن را بزيير يك نگاه انصاف كارانه میکشد ، و این دأبی است که مشرقی را از برکت فیوض انفاس قدسیه مرشد بزرگوارش ( که از فیض یا بندگان باده سرشار تحقیق حضرت مجدد (رح) بود ) نصیب شده است (۲) مثلاً درین رباعی هر دو دسته را خوب ستوده است :
گلزار « شهود » را بهار دگر است
صهبای « وجود » را خمار دگر است
گر دیده ، الف بچشم من و تو (۳)
در عالم توحید شمار دگر است

همچنین درین رباعی « همه اوست » را بصورتی ورده ، که اعتراض عموم را رفع کرده است :
ظاهر بظهور همه اشیاست عیان
باطن ز بطون جمله گردیده نهان
در جمله جهان اول و آخر همه اوست
بی اول و آخر نه نهان و نه عیان

كذلك درین رباعی ، بمیدان نزاع طرفین چه خوش منصفانه قدم می نهد :
خلقی « همه زو » گوید و جمعی « همه اوست »
فرقی نبود که « اواست » یا جمله « از واست »
گر نيك و بدی هست ز کثرت میدان
در عالم توحید نه زشت و نه نکو است

(۱) این موضوع را مطولات مستقلی است که علاقه مندان می توانند ، آنرا کنجکاوی کنند .
(۲) حضرت مجدد رح را در مسائل وحدت تحقیقی است که از دیگران دیده نشده ، چون حضرتجی صاحب از سلاله حضرت مجدد است ، و مشرقی ما نیز شاگرد دبستان عرفانش می بود بناءً بران ممکن است تحقیقی درین باده به مشرقی دست داده ، و از غلغله منازعه برامده با شد ؟
(۳) (الف) ، اول به فتح اول و کسرۀ ثانی ، و دوم به فتح اول و سکون ثانی و ثالث است ؟

٢٥٧


( صفحه ٥٨ ) کابل ( شماره سوم )

از رباعیات ذیل کمال وشوق ودرجه تحقیق مشرقی درمسائل پیچیده « وحدت » به ثبوت میرسد :

هر قطره که از بحر جدا گردیده بحری است که ازقطره دوتا گردیده
نه موج وصبا يست ونه بحر است ونه آب خودبود خود آمد ، خدا گردیده
* * *

این چشم که بیناست زنور دگر است گویائی این لب ز سرور دگر است
تو خود عدمی ودم ز پندار مزن این موج که سرزد از تنور دگر است
* * *

رازدل خود زخود شنودم آنجا ( ۱ ) آئینه خود بخود نمودم آنجا
جز خویش ز غیر خود ندارم اثری بودم همه خود هر انچه بودم آنجا
* * *

من سر خوش باده خیال دگرم فارغ زمی دوساله وجام زرم
هر جانگرم روی ترا می بینم اعیان همه آئینه شد در نظرم
* * *

ای روی تو در نقاب تا چند نهان ؟ دلداره روی توهمه خلق جهان
ذرات جهان آئینه روی تواند ای روی تو ز آئینه هر ذره عیان
* * *

این دفتر باطل که بوهم من و تو است شیرازه چو اوراق گل ازرشتهٔ پوست
بر پا چو حبا بیم زيك موج نفس چون مازمیان رویم باقی « همه اوست »
* * *

بیرون ز قیاس و از گمان من و تو برون ز جهان جان جهان من و تو
پیداست زهردُره نشانش بیقین باشد ز نشان او نشان من و تو

درین مثنوی نیز حضرت مشرقی بطریق حکایه مسئله وحدت را خیلی خوب روشن میکند :

صاحب مكتب درس وتدريس عالم علم سماوی ادریس
گفت با ماه که ای روشن مهر تا چه حد هست ترا مهر به مهر
ماه گفتش من ظلمت آئین دارم ازمهر جهان نورجبین
نور هر چند کم و بیش مرا ست همه از اوست نه ازخویش مراست
روشن از پر تو انوار ویم یعنی آئینه رخسار ویم

(۱) در عین بیخودی ها تلقین خودی ، اساسی است که فیلسوف اسلام دوكتور اقبال درین
عصر شالوده مکتب ادبی خودرا بران نهاده است ؛ (۲) تلازم شیرین شیرازه ، اوراق ، رشته
گل ، بوفورین مصراع دیدنی است .

٢٥٨


( صفحه ٥٩ )
ادبیات قندهار
( سال ششم )

اگر از مهر شوم یکدم دور کس نه بیند بجهان از من نور
باطن و ظاهر من از مهر است اول و آخر من از مهر است
هر چه در خویش سر ا پا نگرم بجز از مهر نه بیند نظرم
مهر و ماهی که بعالم پیداست
«مهر دل» جلوگی از نور خداست (١)

جمعی از بستگان دنیای آب و گل میگویند ، انسان را با این بنیه ضعیف و فکری محدود وجانی نحیف چه یارا که از وحدت دم زند ، یا بمقامات بلند عرفان پرواز کند ؟ این ماجرا که از پستی همت و روح بمیان می آید ، اغلب از مردمان بی اراده و سست عزمی را خار راه تصور وصول این مقامهاست ، ووهنی در بنیان کاخ غزم آنها می اندازد ، «مشرقی» در یک مثنوی خویش ، ذره را با آفتاب موضوع بحث قرارداده ، و انسانهای غافل را بیدار می کند ، که ذره عین آفتاب است و نمیتوان این جزو ضعیف را از وصول بدان مرکز شامخ بازداشت :

یکی از ذره بی قدر پرسید چومیل او سوی مهر فلك ديد
که ای سرگشته کارت ناتمام است ز خامی در سرت سودای خامست
ترا نسبت چه با مهر جهانتاب ؟ مخور بیهوده اندر عشق او تاب
ز شوقش گر شوی هر لحظه رقصان زتو فارغ بود خورشید تابان
چو ذره این سخن ناگاه بشنید زغم بر خویشتن سوزیده پیچید
روای دون همت از عشقم مترسان ! ز نادانی مده پندم بدینسان !
مرا عشقش نه از بهر وصال است که چون من ذره را این محال است
سرا سر جنبشم از پرتو اوست که دارد اینچنین سرگشته ام ، دوست !
وجودم از فروغش گشته ظاهر زنور او شدم بر خویش ناظر
مرا بی او کجا نام و نشان است سراسر هستیم از وی عیان است
اگر ظاهر نسازد مهر رخسار نه بیند هیچکس از ذره آثار
چنان کش ظاهرم از پرتو آن شوم گر از فروغش محو وحیران
که تا از من نشانی کس نداند ز هستی من آثاری نماند
که جز مهرم نباشد « مهردل » نام
که هم آغازم او باشد هم انجام

دنیای اوهام وحیرت : چون موجود حقیقی بنظر عارف حرف همان ذات واحد است ، و دیگران ظلال و تعینات! بنابران درین مرحله سالك را حالت و کیفیتی دست میدهد ، که
(١) تلازم نام شاعر « مهردل » با مهر که در هر بیت ذکر شده است ، موزون است !

٣٥٩


( صفحه ٦٠ )
کابل
( شمارهٔ سوم )

از فرط محبت، و کمال مراتب روحانی، و قطع علائق از دنیای ماده عالم آب و گل را غبار اوهام
می پندارد، و بکلی ازین خاکدان می گذرد. صاحب گلشن راز این ماجرای شگرف را
چنین سروده :
وجود اندر کمال خویش ساری است
امور اعتباری نیست موجود
جهان را نیست هستی جز مجازی
تعینها امور اعتباریست
عدد بسیار و يك چیز است محدود
سرا سر کار او لهو است و بازی

چون اسرار جهان مرموز است و «حقیقت مسلم» در پرده خفا مکتوم، انسان هر چند به معرفت
کنه اسرار وجود، همت گمارد، باز هم منتهای دانش او؛ اعتراف به نادانی است عارف باین حقیقت
از راه ریاضت و وجد و کشف میرسد و بیخودانه فریاد میکند :
بروای زاهد خود بین که ز چشم من و تو
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه
راز این پرده نهان است و نهان خواهد بود
چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
( حافظ )

« مشرقی » ما نیز این حقیقت را باین پیرایه می طراز د :
عالم همه در فکر محال است اینجا
هر کس که زند دم از وصال تحقیق
پیدا نه ره قرب و وصال است اینجا
وهمست و قیاس است و خیال است اینجا

سر مایه اعتبار مایی خبریت
هر سرو سهی که قد بدعوا افراخت
این آمد و رفت نظرم رهگذری است
نخلی است که رنگ ثمرش بی ثمریست

میگویند : منتهای علم و دانش، اعتراف نادانی است؛ این کلمه را تنها عرفاء تسلیم نمی کنند،
فلاسفه و دانشوران نامی بشر (١) که بمرتبه بلند دانش عروج کرده اند « معلوم شد که هیچ
معلوم نشد » نتیجه آخرین تفحص و تتبع آنهاست، عارف باین جایگاه بلند از راه یقین و ایمان
و احساس باطنی میرسد، اما فیلسوف از روی تجربه، وعجز حس ظاهری، و بال افشانی شاهباز
نگاه و تتبع ! آخر ترین نتایج کنجکاو یها و تفحصات فلاسفه و دانشوران، همان صدای لا اعرف
و حیرت محض است، سر دار مهر دل خان ما نیز درین قطعه تمام دنیا و دانش آن را به سرابی
تشبیه کرده است، که حقیقتی در خور ایقان ندارد :
بهنگام گرما یکی تشنه لب شتابان همی شد بموج سراب
(١) درین مو ضوع فلاسفه نامدار چون سقراط، فارابی، ابن سینا، رازی، خیام، لامارك
سپنسر را اقوالی است که از ترس تطویل کلام نگاشته نشد.

٢٦٠


( صفحه ٦١ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

لب از تشنگی خشك همچون صدف
ز چشم اشگریزان چو در خوشاب

دلش داغ چون لاله از تشنگی
جگر ز آتش حسرتش چون کباب

در ان دشت دیدش یکی عاقلی
بسی مستمند و حزین و خراب

بدو گفت کای خسته بینوا
چه داری زبهر چه این اضطراب ؟

جوابش همی داد آن تشنه لب
که هستم درین دشت جویای آب

بخندید دانا و در خنده گفت
یکی نکته روشن تر از آفتاب

بموج سرابی چه دل بسته ؟
که غیر فریبی درو نیست آب

بگردان ازین ره عنان طمع
که لب تشنه میگردد از وی سحاب

بجز خون دل نیست آبی درو
جز از آبله نیست در وی حباب

جهان « مهردل » چون سرابست و بس
نگردیده ازوی کسی کامیاب

« مشرفی » در دنیای حیرت و وارفتگی ، از اعماق دل دردمندش ، نغمه های سوزانی را سروده که خیلی عارفانه و پر مغز است ، برای نمونة اشعار آتی را بشنوید :
در حیرت ازینم که چرا یار مرا ؟
از خواب عدم نمود بیدار مرا ؟

اظهار مراد خویش ، چون داشت زمن
خود خواست ظهور ، کرد اظهار مرا

***
طائر گلشن قدسیم نمیدانم خبر
که درین دامگه از بهر چه کار آمده ایم ؟

از عدم با دل صد پارۀ خونین چون گل
بتماشای چمن شاخ سوار آمده ایم ؟

***
طائر قدسم و در عرش برین جاست مرا
اندرین دامگه از بهر چه منزل دارم ؟

دررۀ عشق چو مجنون ز غم لیلی خویش
ناله مانند جرس از پی محمل دارم ؟

فلسفۀ زندگانی خیلی مبهم واسرار آلوده است ، طاهر نیز بال افکار فلاسفة بزرگ نیز از پرواز فضای آن عاجز است ، مشرقی ما نیز چون از دریافت حقیقت و کشف معمای حیات مانده است ، بنابران ناتوانی ادراك خویش را از شناخت خداوند تعالی حس میکند !
ولی چون علویت وشرافت اولاد آدم را می بیند ، لاجرم میگوید : که طی منازل این راه دشوار گذار اگر از ما ساخته نیست ، ولی بی ما هم نمی شود !
دانم ز تو حل این معما نشود
این عقده بناخن هوس وا نشود

دانستن او کار توئی های تو نیست
با ما نشود وليك بی ما نشود !

٢٦١


( صفحه ٦٢ )
کابل
( شماره سوم )
اسرار ورموز : عارف و صوفی بكشف حقائق مكتومی موفق میشود ، كه از نظر ار باب
ظاهر پوشیده است فلاسفه که از تحولات و تطورات ( ماده ) سخن سرائیده ، و بكشف كترین
اسرار طبیعت دست می یا بند ، چون سرو کار آنها بادنیای ماده و طبیعت است هرچه دیدند و
و یا لیدند همی گویند ! ولی عارف را چون بايك عالم اسرار پنهان و دنیای باطن و ماوراء الماده
علاقه مندیست ، و چشم ظاهر بین از دیدن ، و ادراك حسی ما از فهمیدن آن عاجز است ،
بنابران دسته از مسائل و معلومات بلند عرفانی موجود است ، که نمیتوان در دنیای ماده ،
یا به پیشگاه پای بندان علائق آب و گل پرده از روی آن برداشت ، زیرا نگاه ظاهر بین
انسانهای مادی به بلندی های کاخ شامخ روحانیت رسیده نمیتواند و از گفتن و فهمیدن آن فتوری
در عقاید و افکار ظاهریون پدیدار میشود ( ذوق این باده ندانی بخدا تا نه چشی ) لهذا این رازها
و رموز سربسته تصوف را عرفاء افشا کردن نمیخواهند :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز	ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
( حافظ )
« غالب » هندی راست :
آن راز که در سینه نهان است نه وعظ است	بر دار توان گفت به منبر نتوان گفت
مشرقی ما که از دانایان اسرار تحقیق ، و غواص محیط ذخار تدقیق است درین
زمینه می فرماید :
از نكتۀ تحقیق بیان نتوان کرد	رازی که نهانست عیان نتوان کرد
این نکته بغیر خامشی نتوان گفت	رمزی است که افشا بزبان نتوان کرد
همور است :
براه بادية عشق او ندانستم	چه مشکلی است که پیر طریقت آسان گفت
كعبه دارلم گفتگوی راز بخلق	چند بجوهر آئینة حسن جانان گفت
دوستی با همه : در مراتب سلوك و كمال تصرف ، انسان بجائی صعود وعروج میکند که دران
محیط پاکیزه ، تمام انسانها را با هم دوستی ( صلح کل ) است !
عارف را چون جز ( او ) بادیگری کاری نیست ، و کائنات را جلوه گاه انوار
لايزال وظلال می داند ، پس همه را بيك نظر محبت و علاقمندی نوعی می نگرد :
زیمن عشق بکویین صلح كل كردم	تو خشم باش وزما دوستی تماشا کن ! (حافظ)
عارف حقائق آگاه ، چون تمام انسانها را بسوی يك مرکز و مقصد ، پویان وساعی
می بیند اختلاف اسماء و تعبیر را رقمی نمی گذارد . « بیدل » گوید :
چون بحث کفر و دین است، چندی شك و يقين است	گر طور دانش این است ، مجنون چرا نخندد ؟
٢٦٢


( صفحه ٦٣ )
ادبستان قندهار
( سال ششم )

مشرقی نیز قائل است : دل پاک و صفا ناك ، آئينه ایست که تمام کائنات به یکصورت
دران انعکاس میکند ، و این و آن را در ان محیط خلوص و صفا فرقی نیست ، وی راست :
مشرب اهل صفا را کفر و دین یکسان بود عکس یکسان می نماید پشت و رو آئینه را
وی چون می بیند که :
آن شاهد بیرنگ در آفاق بصد رنگ کرده است منور ز رخش دیر و حرم را
بنا بر ان نغمهٔ یکرنگی را در مزمار معنویت ، چنین می سراید :
در حقیقت کفر و دین آهنگ یکتار است و بس با همه يك رنگ باش و با همه یکدل برا !
یا : در جاده محبت دیر و حرم نباشد کم از حرم درین ره بيت الصنم نباشد
هم او راست :
بغیر واحد مطلق درین بساط وجود نشان دیر و حریم و حرم نخواهد ماند
ز لوح مدرکه ات محو کن خط کثرت بروی صفحه دهر این رقم نخواهد ماند
غبار راه فنا شو که در طریقت ما خیال وصل و تمنای غم نخواهد ماند
ز جور فرصت ایام « مشرقی » با دوست درین جهان ندامت بهم نخواهد ماند
مشرقی و مولوی :
شرح ابیات دیباچه مثنوی مولوی جلال الدین بلخی رح :
اکنون که ما مزایای کلام « مشرقی » را از نقطه نظر تصوف تا يك اندازه
شرح کرده توانستیم ، و نمونه های خوبی از سخنان این سخنور عارف وطن را با شرحی
مختصر ، به خوانندگان محترم وا نمودیم ، در خاتمه مبحث تصوف میرویم ، تا يك اثر قیمتدار
پر بهائی را که حضرت مشرقی ما ، مستقلاً بر موضوع تصوف نگاشته ، تحت نقد و کاوش
بگیریم ، این اثر جاویدان عبارت از مثنوی است بر سبك مولانا جلال الدین بلخی ،
که ابیات نخستین مثنوی را تا به حکایهٔ عاشق شدن پادشاه بر كنيزك با لسان شیوائی
شرح کرده است !
يك نسخهٔ این مثنوی که من دارم ، در ( ۸۹ ) صفحه متوسط ، چندین سال بعد از وفات
شاعر در قندهار نگاشته شده ، تعداد ابیات آن تا به یکهزار و چند می رسد .

٢٦٣


( صفحة ٦٤ ) کابل ( شماره سوم )

سردار مهردل خان مشرقی درین مثنوی ، کمال قوۀ قریحه ، و سحر بیان خود را
بخرج داده و نغمه های دل انگیزی را با قدرت زیاد ، و خیلی سوز ناکی و شور انگیزی
سروده است !

گفته می توانیم ، که مشرقی درین مثنوی روح سخنوری دوره های باستان وطن را
زنده کرده ، و تجلیات افکار تابناك اسلاف را سر از نو تابش و انعکاس داده است .
حضرت مولوی بلخی ( رومی ) چون در نظام مثنوی قیمت دار خویش ، اغلباً معنا را
هدف مقصد قرار داده است ، بنا بران در مواقع زیاد به زیبائی و تهذیب الفاظ نپرداخته ،
ولی اگر بگوئیم که مشرقی ما بقوۀ قریحه تابنك و زور طبع در اکش ، این نقیصۀ ادبی را رفع
کرده ، از حقیقت دور نرفته ایم ، زیرا درین مثنوی « مشرقی » سلاست و روانی سرشاری را
می بینیم ، این مثنوی باین کلمات منثور افتتاح می شود : « بعد از حمد و نعت . . . چنین
گوید ذرۀ بی مقدار خا کسار بستۀ اغلال و سلاسل تعلقات این عالم آب و گل ، اعنی مهردل
بسمع ملازمان کمال کامل و کاملان مکمل که مهر دل از تمنعات زخارف عاجل بر تافته ، به
تحصیل سعادت آجل شاغل و مایل شده اند ، میرساند : مدتی می شود که خوشه چینی خرمن طائفه
علیه یعنی صوفیه را که فی الحقیقه فرقه ناجیه ایشانند می نماید ، و بحكم من تشبه بقوم فهو منهم
امید که بواسطۀ پیروی ایشان ، بایشان محسوب و محشور شود ، درین زمان باستصواب رای
موافق واستدعای احباب صادق اتفاق افتاده که بر تبیین مثنوی معنوی مولوی شرحی بقدر
وسع بر همان بحر در سلك نظم آورده شود ، بعد از حصول این مامول چون در معنی باز
بود ، لاجرم سلسلۀ سخن در از شده تا آنکه تمامی ابیات آنجناب را تا ابتدای قصۀ شاه و
كنيزك با تمام رسانیدم . . . . . بعد ازین شرح بیت اول مثنوی را بعنوان ( هشت توجیه )
آغاز کرده و نکات عارفانه را خاطر نشان می کند :

( توجیه اول )

بشنو از نی چون حکایت میکند
وز جدائی ها شکایت میکند 1

میکنم شرح کلام مولوی تا حدیث کهنه را بخشم نوی
باز آیم بر سر حرف نخست تا بپایان قصه را گویم درست
همچو ماه نخشبی از قعر چاه نكتۀ روشن کشم ز آب سیاه

( 1 ) سوانح مولوی اثر علامۀ مرحوم شبلی نعمانی هندی ص ٥٧

٢٦٤