شماره ( هفتم ) سال دوم
افغان در هندوستان
(٦١)

درین ضمن شهزاده علاؤ الدین پسر سلطان بهلول لودی که در دربار بهادر شاه گجراتی
زنده گی میکرد چهل هزار سواره افغان بهمرسانده و به سپه سالاری پسر رشید خود تا تارخان
بفتح پایتخت دهلی عزیمت نمود. همایون بمدافعه پرداخت و بد بختانه تا تار خان لودی در
میدان جنگ کشته و جمعیت او پراگنده و مغلوب شد، متعاقباً همایون بفتح مالوه و گجرات
مشغول گردید، ولی زحمات و مدافعات مردانه رؤسای افغان و بهادر شاه گجراتی در سالهای
940 - 941 بالآخره منجر بناکامی همایون گردید، همایون نیز در عزم خود فتوری احساس کرده
و بنشه افیون پناه برد. شیر خان که به توحید و اتحاد افغانها مصروف و در حوالی رهتاس
منتظر فرصتی بود در 943 علنا اعلان استقلال کرد و در 944 سلطان محمود شهریار بنگاله را
شکسته و دولت خود را در آنحدود مستقر ساخت .

همایون بناچار در صدد دفع دشمن بزرگ بر آمد و نخست عسکر کشیده قلعه چنار را
در حوالی جانپور بعداز ششماه محاصره از غازیخان سور جرنیل شیر شاه اشغال ، و در اوایل
945 باتفاق سلطان محمود پادشاه فراری بنگاله عزیمت آن مملکت نمود. شیرخان پسر خود
جلال خان سور را در برا بر همایون سوق کرده و او موضع کدهی را ( میان ولا يتين
بها ر و بنگاله ) مستحکم ساخته مقدمة الجيش همایون و سر دار نامی او جها نگیر بيك
مغل را مغلوب نمود، ولی همایون با لذات کدهی را مسخر کرده و بلا فاصله بشهر کور
پایتخت بنگا له بتاخت ، شیرخان کور را تخلیه و همایون اشغال نمود ، بعد ازسه ماه همایون
پایتخت کور را که پسان بجنت آباد موسوم شد بسردا ران خود جها نگیر و ا برا هیم بیگ
مغل تحویل داده و خود عازم اگره گردید، شیرخان که در محا رب تدابیر مخصوصی داشت
فوری در حدود جوسار جلو دشمن را گرفت و سه ماه همایون را بجنگلهای مختلفی مشغول
داشت و با لآخره چنان هجوم محکم و مد هشی بدشمن برد که آنها قهراً بآب گنگ فرو رفتند
و شهزاده محمد مرزای مغل باهشت هزار عسکر خاصه در یکنقطه غرقاب فنا گردید ،
و الحاصل در نتیجه این جنگ بزرگ که در اوایل سال 946 بوقوع پیوست اردوی مغل
تباه و همایون با مشکلات زیاد به مدد یکی از سقوهای نظامی موفق بفرار گردید ، شیرخان

٦٩٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )

بلافاصله ولایت قنوج را از شهزاده محمد سلطان مغل و بنگاله را از جهانگیر و ابراهیم بيك مغل و ولایت الور را از شهزاده هندال مرزا و کامران مرزای مغل فتح کرده و آنها را یکسره بجانب همایون در آگره دواند ، و متعاقباً قطب خان پسر دلیر خود را با قطعات عسکری بعبور از رود بار گنگ و تسخیر مما لك آنر وی آب فرمان داد .
همایون اردوی معظمی بسرداری هاشم حسین سلطان و یادگار ناصر مرزا و سکندر سلطان که از شهزاده های جنگجوی مغل بودند در مقابل شهزاده افغان سوق نمود و جنگ طرفین در نواح کالپی اتفاق او فتاد ، شهزاده افغان با قلت لشکر خود آنقدر جوا نمردانه پافشاری نمود تا خودش و عسکرش بکلی دريك منطقه شهید شدند ، همایون ازین فتح بزرگ دلاور شده و بنوعیکه فرشته میگوید باصد هزار سوار تازه نفس در حدود قنوج آب گنگا را عبور نمود ، و شیرخان در حالیکه سوگ پسر داشت با پنجاه هزار سوار افغان در مقابل دشمن شتافت . ایندفعه محارب افغان و مغل یکماه طول کشید و حمله های تند دسته های سواره افغان ار دوی مغل را خسته ساخته بود تا اینکه شیر خان در عا شوراي ٩٤٧ بيك حمله عمومی و قطعی اقدام کرد ، این حمله باندازه مهیب و محکم بود که همایون بار دوی خود پنج میل دو بد تا باب گنگ رسیده و رود با ر را عبور نمود ، اما شیر خان دیگر نمیخواست بدشمن مجالی فرار و زنده گی دهد لهذا به تعقیب آنها مشغول گردید ، نهیب شیر خان چنان هولی در قلب مغل افگنده بود که همایون راه آگره را گذاشته و بجانب لاهور و پنجاب شتا فت ، هنوز همایون در لاهور نفس نگرفته بود که شیرخان مثل شیری پدیدار شد ، بنا چار همایون پنجاب را گذاشته و بجانب اقصی سند جنوبی فرار کرده و برادر او کامران مرزا با فاتح مشهور هند خواجه کلان بيك مغل بعجله راه کابل برداشت ، هندال مرزا نیز قصبه لهری را در سند گزاشته و راه گریز جانب زابلستان ( قندهار ) پیش گرفت .
باینحساب شیرخان عجالتاً دشمن مغلی را از صحنه هند یکسره بجانب شرق رانده بود ، اما همایون مدتی در سند سرگردان بوده عاقبت در ٩٤٩ بافغانستان پناه برده و از آنجا باصفهان پایتخت طهماسب الحسینی شاه فارس شتافت . شیرخان بعد از اینکه همایون را تا خوشاب

٦٩١


شماره ( هفتم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٦٣ )

پنجاب تعقیب کرده بر گشته در حوالي كوهستان نندنه و بالنات قلعهٔ نظامی ساخته و موسوم بقلعه رهتاس گردا نید ، وخود بجانب هند بصفت شهنشاه کل هندوستان حركت نمود ، وبعد از ورد بآگره ولايت بنگاله را که دارای حدود مشخص وتقریباً مستقل بود پارچه پارچه کرده بحکام متعددي سپرد ، متعاقباً عسکر كشيده ولایت مالوه را اشغال و بعمال شیر شاهی تحویل داد . بعد از كمي شير شاه قلعة مشهور رتپهور را فتح كرد و در سال دیگر ( ٩٥٠ ) ولایت ملتان را از تصرف بلوچها کشید ، وقلعه را پسین را در نتيجه محارب متعدده از راجه پور نمل گرفت . شیر شاه بعد ازین فتوحات عسکر به تسخیر ولایتمار وار کشید و مالديو نام راجه ولایت نا كور وجود هپو ر را که از عظیمترین قوت های هندو بود در نواح اجمير بشکست ، شیر شاه درین محاربه بقول مورخین هشتاد هزار سواره افغان داشت و دوازده هزار راجپورت را در یکمیدان معدوم نمود . بهرحال شیر شاه پس ازین فتح بزرگ بسهولت قلعه چتور را اشتغال نمود وخودش در شهور ٩٥٢ در حاليكه معر و قترین قلاع جنگی هندوستان ( قلعه کالنجر ) را در محاصره کشیده بود ، دراثر نارنجکی که سهواً در مخزن جباخانهای او آتش گرفت ، سوخته و همینکه قلعه مفتوح شد رخت بسرای دیگر کشید ، محمد قاسم مینویسد شیر شاه در حالیکہ بآتش سوخته و در بستر نزع او فتاده بود هر گاهی که بهوش می آمد صاحب منصبان نظامی و عساکر دلیر خود را بهجوم قلعه فرمان میداد ، شاعري تاریخ فوت این پادشاه را درین دوبیت اظهار نمود :
شیر شاهی که از مهابت او شیر و بزآب را بهم میخورد
چون برفت از جهان بدار بقا گشت تاریخ او ز آتش مرد
شیر شاه یکی از مشهور و لایق ترین پادشاهان آسیاست و بقول فرشته دورهٔ تحصیلات او در شهر جانپور که مرکز علمای آنعهد بود بپایان رسیده است . مورخین هنداو را بشدت عقل وشجاعت ، عفت وعدالت میستایند ، واقعاً کار نامهای سیاسی و نظامی ومدنی او کمتر نظیری در تاریخ هندوارد ، ترتیبات سیاسی و اداری شیر شاه نه تنها از طرف اخلاف مغلی او تعقیب گردید بلکه تا امروز قسماً از طرف زمامدا ران هند سرمشق زندگی شمرده میشود ، وما

٦٩٢


شماره (هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )
اگر خواسته باشیم اشارتی باین مطالب نمائيم لا محاله سخن بدراز کشد ومقالت بطول
انجامد ، پس تعریف وتاریخ این شخصیت زبر دست افغان را حواله بآینده و مقاله مخصوصی
مینمائیم .
بعد ازشیرشاه پسراوشهزاده جلال خان ملقب بسلطان سلیم شاه قدم به تخت سلطنت هند
گذاشت وتاسال ٩٦٠ تاج شاهی در سر داشت ، سلیم شاه در مدت العمر گرفتار خانه
جنگی ها بود ، چونکه او به مامورین بزرگ پدر بد بین بود و اکثرا محبوس میداشت
ولهذا غالباً دو چارعصیان های طوایف نیازی و گکرهای پنجاب گردید ، بعلاوه سلیم طبعی
داشت خود بین وخود خواه ازان رو امرای دولت ازو آزرده خاطر بودند ودر امور
مملکت صمیما نه معاونت نمیکردند ، معهذاسلیم پاد شاه شجاع ومدنیت پرور بود چنانیکه برتمام
عصیان های داخله خاتمه داد وهنگامیکه شنید همایون شاه بغرض استرداد هند عسکر بسند
کشیده بسرعت از شهر دهلی عزیمت سند نمود و همایون قبل از مقابله عودت کرد . سلیم
عمرانات مملکت مخصوصاً ازبدر را آباد نگهداشت ودر سرك مشهور شیرشاهی که از نیلاب
تا بنگاله در طول ٢٢٥٠ میل ممتد و در هر دومیل دارای کاروانسرائی بود ، میان هر دو کار
وانسرای پدرمنزلگاهی دیگر بساخت و بروش شیرشاه در آن اسپان پوسته وموذن وامام
وطباخ خانه مفصلی بگماشت ، سلیم بفضلا وعلما سخت احترام مینمود چنانیکه شخصاً کفش
در پیش پای شیخ تره طبیب بهاري می گذاشت . علی ای حال سلیم شاه در ٩٦٠ قرین
دنیا را وداع گفت .
شهزاده فیروز پسر ١٢ ساله سلیم بعد از مرگ پدر در قلعه گوا لیار تا ج سلطنت بسر نهاد
ولی عمر پاد شاهی او بسی کوتاه بود واز سه روز تجاوز نه نمود .
مبارزخان سور بن نظام خان برا در زاده شیرشاه که خسر بوره سلیم بود پس از سه روز
پادشاهی خواهر زاده خود فیزر شاه بهوای سلطنت برخاسته و آنشاه بیگناه را شهید وخودش
بلقب سلطان محمد شاه عادل ( پسان عدلی شد ) اعلان سلطنت نمود . عدلی پادشاه عیاشی بود
واحساسات ملت را موقعي نمیگذاشت لهذا يکنفر بقال هندو همبوي نامی را که بمساعدت
اتفاق در ردیف ما مورین داخل شده بود صاحب اختيار مملکت ساخت وخود در آغوش
۹۹۳


( ٦٥ )
شمارۀ ( هفتم ) سال دوم
افغان در هندوستان

وسیع عشرت پرتاب گردید . افغانها اورا باصطلاح هند اند هلی ( نابینا ) نام نهادند و خود
سر مخالفت افراشتند ، نخست روساي افغان کرانی و متعاقباً افغانهای سوری علم عصیان برداشتند
این عصیان ها آنقدر قوت گرفت تا آنکه ابراهیم خان سر کرده سوریها خود را ابراهیم شاه
اعلان کرد و بلا فاصله عسکر کشیده شهر های دهلی و آگره را فتح نمود ، عدلی بنا چار راه
فرار پیش گرفت و در ممالك چنار مرکز اختیار نمود .
این انقلابات داخله در هر سری هوای سروری دمید لہذا احمد خان سور نائب الحكومه
پنجاب که از ضعف عدلی و پاد شاهی ابراهیم شاه شنید خود را اسکندر شاه خوانده وعسكر
به پایتخت هندوستان کشید در نتیجه حربی که بین او و ابراهیم شاه واقع شد ابراهیم مغلوب
وفرار ودهلی و آگره بدست سکندر شاه افتاد ، عدلی در محارب عاصی ها هنوز مشغول بودو
در حالیکه مکرراً ابراهیم شاه را شکسته بود بجنگ محمد خان کوریه در کالپي اشتغال داشت
مسلم است برای دشمن خارجی موقعی مناسبتر ازین بدست نمی آمد ، پس همایون رقیب قدیم
قدم در عرصۀ هند گزاشت و بيك حمله قوای پریشان ومتتشت سکندر شاه را شکسته آگره
و دهلی را مسخر نمود ، شاهان متعددۀ افغان از خواب غفلت بیدار شدند ولي چه سود که
مشتی بازداشتند ، معهذا عدلی همت به تخلیص آگره و دهلی گماشت واردوئی فراهم کرد،
در عین حال خوشبختانه همایون پادشه از بام افتاد واردوی عدلی در کمال سختی دشمن را
شکستند و آگره و دهلی را مسترد نمودند ، این وقایع در سال ٩٦٣ قمری اتفاق افتاد . یکسال
بعد بیرم تركمان که صاحب منصب زبردستی بود بنام پادشاه صغیر مغل اکبر جلال الدین
هجوم شدیدی بدهلی برد درین هجوم بقال قدیم همیوی سپه سالار عدلی اسیر و پایتخت
هندوستان یکبار دیگر بدست مغل افتاد ، ازین بعد است که تاج و تخت هندوستان افغانها را
وداع گفت .
اما عدلی ها تا هنوز در ماورای آب گنگ مشغول سر کوبی رقبای داخله خود بود تا آنکه
عاقبت از دست خضر خان افغان پسر محمد خان کوریه کشته گردید وسلسلۀ سلاطین سور
با او خاتمه یافت ، خضر خان همان شخصی است که خود را بها در شاه نامیده و در ولایات
٦٩٤


شماره (هفتم) سال دوم مجلۀ کابل (٦٦)

پورب علم استقلال بر افراشته بود.
بعد از عدلی اگرچه رؤسای افغان برای تخلیص هند از دست مغل کوشیدند ولی موفق نشدند چه نفاقهای داخله بکلی کار آنها را ساخته و قوای شان را متلاشا و پریشان کرده بود، چنانیکه یکبار شیرخان سور پسر عدلی با چهل هزار سوارهٔ افغان بقصد انتزاع دهلی و آگره رود بار لنگارا عبور نمود اما از مقابلات علیقلیخان و بهادرخان سرداران افغانی سیستان که بطرفداری اکبر می جنگیدند مغلوب و ناکام گردید.
جلال الدین اکبر بالتدریج نه در دهلی و آگره بلکه در سر تا سر مملکت هند دولتهای افغانی را یکی بعد دیگری مستأصل ساخت، وازان بعد تاظهور احمد شاه ابدالی افغان قدم دیگر پادشاه فاتح افغان در پایتخت هندوستان نرسید، معهذا اکبر با عداوت شدیدی که با جنس افغان داشت از وجود افاغنه در هند بی نیاز شده نتوانست، چه افغانها در سیاست واداره و اقتصاد مملکت هند تسلط و نفوذ تامی معناً و مادةً داشتند، واین نه تنها اکبر بوجود افغان ها احتیاج داشت بلکه اخلاف او تا زمان انقراض خود ها بدست انگلیز دو چار این احتیاج بودند، برای فهم این مطلب تاریخهای هند و کورکانی ها با قصه های مهمی موجود و کشاده است.

ترجمه احمد علی خان مترجم فرانسه
«اسیا در قرن هفت»

کتابی که بنده میخواهم ترجمه آنرا به تدریج تحت ملاحظه قارین محترم مجله کابل بگذارم اصلا کتابی است تالیف موسیو «رونه گروسه» M. Reme Grousset مورخ فرانسه که به «اثا بودا» معنون میباشد. مطالب عمده آن شرح مسافرت دو نفر زوار چینائی است که

٦٩٥


شماره (هفتم) سال دوم آسیا در قرن هفت (۶۷)

در قرن ۷ مسیحی یکی از راه بحار جنوبی ( اوقیا نوس کبیر ـ بحیره هند ) ودیگری از راه صحرای وبی و پامیر و افغانستان بقصد زیارت معابد بودائی هند عازم شده بودند . تاریخچه مسافرت آنها حایز معلومات کافی تاریخی ، جغرافیائی وصنعتی نسبت آسیای قرن ۷ و امپراطوریهای معظمه آندوره وتوسعه دیانت بودائی وکثرت معابد شان در افغانستان عزیز میباشد . چون ما از جزئیات مسائل بودائی کتاب مذکور صرف نظر کرده مطالبی را که بیشتر پهلوی تاریخی وجغرافیائی داشته باشد اقتباس میکنیم و در بعضی جاها ممکن در حصه افغانستان آن ضمناً معلومات جدیدی هم علاوه کنیم آنرا باسم « اسیا در قرن هفت » یاد کرده به اشاعه اش اقدام میکنیم .

مقدمه

دنیای کهن در طی مراحل متمادی قرون حیاتی خویش بسی نشیب وفراز ترقی وزوال بالاخره هستی و نیستی اقوام مختلفه مثل : کلدانی ها ، آثوري ها ، فنيقی ها مصر ی ها یونانی ها ، رومن ها ، بودائی ها اعراب را دیده است که هريك دريك عصر معين ، دريك حصه معینه کره مخصوصاً قطعه آسیا و باز علی الخصوص در حصه جنوب مرکز آن که اروپائیان معمولا بواسطه قرابت آن به اروپا آنرا آسياي قريب می نامند کسب ظهور کرده است .
همین طور دنیای بو دائی نیز در عصر خویش یعنی در اوائل قرون وسطي که به قرن ۷ مسیحی مصادف میشود ، در حا ليکه ملل مغرب زمین در ظلمت عادات وحشت ناك قرون وسطی دامنگیر بودند و طلوع آتی رومن ها در پرده خفا بود یکی از بزرگترین ادوار مدنیت را كه از بسی معنی باتمدن اتن واسكندريه مقایسه میشود حایز بود . بلی درین عصر روح حیات سیاسی ، فکری ، مذهبی ، صنعتی در کالبد مشرق دمیده دراثر دیانت واحده بودائي در همه قطعات مشرق زمین از سیلان گرفته تا آخرین جزیره مجمع الجزائر جاپان يك نسيم مدنيت وانسانتی در وزش بود . این عصر که مقارن ظهور دیانت مقدسه اسلام

٦٩٦


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٨ )

میباشد چین آشیان پیدایش افکار بشری بشمار رفته به منتهای عروج خود رسیده بود.
بالآخره این عصر، عصر زیارتهای بزرگ گفته میشود چه يك عده زوارهای جسور
چينائی که هم ردیف کاشفین بزرگ امروزی میباشند انواع خطرات مهلك را متحمل شده
از راه بحار و صحراهای بی پایان اسیا بقصد معاینه و زیارت نواحی متبرکه خودشان یعنی
مناطق رود گنگا بر آمده اند. ما از شرح مسافرت شان که بهترین شواهد حال و وضعیت
نقاط مختلفه اسیای آنوقته بودند تا درجه بخوبی به وضعیت عمومی اسیا و افغانستان
عزیز خویش و ترقیات بلند صنعت بودائی که در انوقت به منتهای عروج بود اطلاعی
بهم رسانیده می توانیم.
اسیا در قرن ۷ حایز چهار یا ۵ امپراطوريهاي عظيم ومقتدری بود مانند امپراطوری
تنگ های Tang چین، امپراطوری ترکان که از منچوریا تا سواحل رود اکسوس وسعت
داشت امپراطوری ساسانیان در تمام ایران امروزی و ارمنستان، امپراطوري
ها رشا Harsha در تمام هند شمالی بالآخره كمي دورتر در آسیای صغیر وسواحل قریب مندی
ترانه امپراطوری رومن شرقی بوده است. در غرب مصادف این همه امپراطوری های عظیم
و مقتدر شرق امپراطوری فرانك ها در تمام خاك فرانسه، آلمان، سویس یعنی اروپای
مرکزی و غربی حکمرانی میکرد.

فصل اول

عصر سلحشوري چين

طوریکه در اوائل قرون وسطی یعنی بعد از سقوط امپراطوری ملی قدیم هـنـهای
چینائی که با امپراطوری رومن غربی مصادف بودند توده بشری در شرق اقصي بهم آمیخته
شده است نظیران کم وندرتاً اتفاق افتاده است مدت دو قرن از ٤ تا ٥ اقوام ترك ومغل
که باهن های اروپا قرابتی داشتند در مناطق چین سلطنت کرده عادات خشن و بربری تاتار را
با بقایای مدنیت قدیمه چین مخلوط نمودند.

٦٩٧


شماره (هفتم) سال دوم آسیا در قرن هفت (69)

بالآخره در اوائل قرن 5 یکی از خانواده های ترک تاتار (To - pa تو - پا) که در
سیاست از دیگران ماهر تر بودند و بعد ها به سلاطین وی (Wei) موسوم میشوند قبایل
خود را مجتمع کرده مذهب چین را قبول و تقریباً مدت 150 سال بکمال عظمت و قوت
و نسبتاً به ارامی در چین شمالی سلطنت کردند. تا اینکه از سنه 453 مسیحی یکی ازین
شاهان چین و تاتار خانواده وی موسوم به تو - پاسین Top a - Suin داخل مذهب
بودا گردید. اگرچه دین بودا چیز تازه واردی در چین نبود و از 4 قرن قبل
در انمملکت طرف پرستش واقع شده بود طوریکه ابتدا امپراطوران قدیم
چین و بعد چندین شاهان مهاجم بربری چین شمالی آنرا پذیرفته بودند لیکن بودائی
شدن شاهان خاندان وی اهمیت مخصوصه داشت و آن این است که امپراطوران جنوبی
نانکن چون قبلا پیرو مذهب بودا بودند در اثر قبول کردن شاهان شمال دین بودا در سراسر
چین عمومیت پیدا کرده دیری نگذشته بود که دین رسمی گردید. چنانچه ازین پیشرفت های
بودائی یادگار های فنا ناپذیری «دخمه های معابد» «ین - کنک» (Yun - Kang)
ولانک - من Long - Men مانده است که جلوه و صفائی مجسمه های آن با هیکل تراشی های بزرگترین
کلیسای های اروپا همسری میکند. این رینساس صنعتی که باریتساس رومن قرن 11 اروپا مشابهت
تام دارد، هنگامیکه خانواده منور چین ملی سوی Souei در اثر متمدن ساختن شمالی
و جنوبی عظیمیت دیرینه امپراطوری قدیم چین را احیا نمود رویه ساده تری را در زمینه
صنعت معمول ساخت. در مدت قلیل 28 سال (617 - 589) سلطه سوی ها کارخانه جات
هیکل تراشی چین و بوديك فعالیت زیاد بخرج داده شاهکاری های متعددی بعرصه شهود
نهاد؛ سپس دوباره در اثر حماقت و نا اهلی امپراطور دوم خاندان سوی جنگهای داخلی
شروع شده خوانین هر ایالت بین خود میجنگیدند. امروز ما بخوبی رویه این گونه
جنگ های داخلی چین و نتایج فلاکت اشتمال آنرا که همیشه این مملکت عظیم را دوچار
آلام نموده و سد راه پیشرفت آن شده است میشناسیم. در ان عصر یکی از عوامل
شورش های داخلی چین وجود بربرهائی بوده است که در صحرای گوبی در اطراف تمام

698


شماره (هفتم) سال دوم مجلة کابل (70)

مغا بر دیوار کبیر چین افتاده بودند .
شعرای «تنگ» Tang که بعد از تکمیل صورت توحید چین و یکدوره آرماش آن
مجدداً روزگار پر آشوب انقلاب را معاینه میکنند، نا امیدی که در اثر برگشت اغتشاش
و تشنج های هزار ساله چین در خود احساس می نمودند چنین تصویر کرده اند : «چون
آتش جنگ و جدال مجدداً در شهر چنگ ـــ نگان Teh-Ang-Ngan (1) افروخته
شده است، کسی امروز یافت نمیشود که از ته قلب مسرور باشد ـــ سوارانی که سر تا پا غرق
آهن میباشند پایتخت امپراطوری را احاطه کرده اند ـــ پاغنده های آبدار
برف روی پارچه علم ها یخ بسته و آنها را وز مین ساخته است ـــ آواز
خشمگین باد با صدای طبل توام بسمع میرسد ـــ مجدداً بار عصری فرا رسیده که رئیس
کوچکیکه بر صد نفر حکم دارد، نسبت به شخص عالم بصیر بنظر احترام دیده میشود .»
«و چنگ» Wei-Tcheng شاعر معاصر وی (643) که قلم را کنار گذاشته
در ردیف سربازان جنگ داخل میشود چنین می نویسد :
«چون شورش دوباره در مملکت تولید شده است خامه را کنار میگذارم تا بمسائل
جنگ فکر کنم ـــ اگر بعضی تجاوز و پلان های جنگی ناقص و بی نتیجه شد،
اگر امید ها به نا امیدی مبدل گردید اقلاً استقامت من برپا است عصائی لازم دارم تا به راه افتم
و قمچینی احتیاج دارم تا اسپم را برانم ، اینك میروم و خود را به خدمت امپراطور تفویض
میکنم متمنیم امپراطور بمن ریسمانی بدهد تا رئیس شورشیان را خفه کنم و سلاح مظفرانه من
جسارت دشمنان ما را بی پا کند ـــ از راه های کج و معوج به قلة کوها برمیآیم و دوباره
به جلگه فرود میآیم، بالای شاخسار خشك درختان پرنده ها از برودت سرما میلرزند
شغالها شبانه در کوه قوله میکشند. در مقابل اضطراب بی پایان چنین جنگ هر کسی
تحمل نمیتواند مگر اشخاص جنگی که در دل استقامت متینی داشته باشند» .
پس طوریکه ملاحظه میکنیم آتش اغتشاش سر از نو در خرمن حیات چین افتاده

(1) پایتخت قدیم چین

699


( ۷۱ )
شماره ( هفتم ) سال دوم
آسیا در قرن هفت
خان هر ایالت قبائل خود را جمع کرده به ایالت مجاور در زد و خورد است ، هر کس میرود
و به خانی ملحق میشود . رئیسی که شاعر اخیرا لذکر ، و چنگ ، رفته باو متوصل میشود
شخص جوانی است موسوم به لی شومن ( Li - Che - Min ) که در آنی باسم تی تسونگ
کیر Tai- Tsong امپرا طور کل چین شده به نیروی بازو وفکر رسای خویش امپرا طوری
پریشان چین را استقرار می‌بخشد ، و مجدداً مدنیت چینائی را برای سه صد سال دیگر
احیا میکند .
لی یوان ( Li - Vuan ) پدر لی شومن ، خان قبیله تنگ ، ( Tang ) حکمران
حربی ایالت شانسی ( Chan - Si ) اصلا شخص شریف و مامور امینی بود که بواسطه
اعتدال فکر طرف دوستی همگان واقع شده بود .
چون ازین قبیل شورش های چین و نتایج آن بخوبی مسبوق بود ، برای اینکه بخطری
مواجهه نشود همیشه نسبت به امپرا طور صداقت و وفا شعاری را محافظه کرده
از تعهدات خود بسهولت نمیگذشت .
لی شومن با وجود صغر سن ( مشار الیه در سال ٥٩٧ تولد شده درین فرصت ۲۰ ساله
بود ) حوادث تاریخی در بارهای چین و کلمات حکیمانه را یاد داشت . چون تیول پدر او
یکنوع حرکت دائمی در مقابل تاخت و تاز ترکان بود حیات چادر نشینی و رویه زندگانی
در باری خانواده سلطنتی « سوی » ها که از قشنگ ترین ، عیاش ترین ، و مجلل ترین دربارهای
شرق اقصی بشمار میرفت به « لی شوین » جوان روحیات فلسفه کنفیسیوس را تزریق نموده بود .
اگر چه بعدها اوصافش دگرگون شده بعضی لکه ها در رایاتش تولید میشود ، بهر جهت
فعلا شخص با اخلاق گفته میشود که جرئت فوق العاده ، اطمینان و تصمیمات متین ، حیله
ورشادت در وجود او تعادل خوبی نموده برای چینائی های عصر خویش شخص کاملی بحساب
میرفت .
این فرصتی است که هرج و مرج حزبی در سراسر امپرا طوری نفوذ نموده ) امپراطور
دوم خاندان « سوی » موسوم به « یوان ـ تی » ( Vuan - Ti ) است از حقوق سلطنتی کشیده
در محل ينك ـ چو ( Vuang - Tchou ) در عقب « رودخانه نیل » حیات کناره گیری

۷۰۰


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۲ )

بسر میبرد و ژنرال های او در هر ایالت بین خود می جنگیدند. چون لی شومین جوان در ایالت « شانسی » حایز اطمینان و اعتبار متین حربی بود و با چندین خان ترک روابطه دوستانه خوبی داشت و علاوه برین سازش های مخفی با مامورین مختلفه دربار امپراطوری نموده بود پرده و نا شعاری پدرش را پاره نمود . برای اینکه دست پدرش را در اجراآت خویش توام کند و او را مجبور سازد تا به اقدامات او برعلیه خاندان امپراطوری تن دردهد حیله خوبی بکار برد طوریکه « تاریخ تنگ ها » مینویسد « لی شومن » با یکی از خواجه گان حرم امپراطوری رابطه پیدا کرده بار فهما نید یکی از دخترانی را که نامزد امپراطور میباشد به پدرش تقدیم کند ، چون دختر بلاشبهه قشنگ بود « لیوان » بلا تردید تحفه خطر ناک را قبول کرد . سپس « لی شومن » به ملاحظه پدرش رسانید که دختر موصوفه نامزد امپراطور بوده وحرف چین چنین تقاضا میکند که چون کسی از دختران حرم امپراطوری را مخفیانه بگیرد بایستی کشته شود . « لیوان جتکه خورده متعجب شد . لاکن چه سود تفکر فایده ندارد کار از کار رفته بود و تجویزی موفق به صلاح نمیشد . لذا حکم داد تا تابعینش تمام به اقامتگاه اونی - یوان ( Tai - Yuan ) پایتخت ایالت « شانسی » فعلی مجتمع شده صف ارائی کنند . معذالك از اظهارات وفا شعارانه خود نسبت به امپراطور خود داری نکرده چنین اظهار میکرد که سبب سلاح بر داشتنم این است تا حقوق امپراطور را از سایر مدعیان برها نم بدین منوال زمینه آر زوی لی شوسن تهیه شد ، قشون او مرتب شد . و چون به حیله سازی شخص ممتازی بود از در حیله های حربی با ترکان طرح مصالحه و دوستی ریخت طو ریکه این همسایگان خطرناك ۵۰۰ نفر پیاده نظام انتخابی و دو هزار اسپ باو امداد کردند . از طرف دیگر خوا هرش « ليش » ( Liche ) که مانند برادر خود در اسپ سواری ماهر بود « جواهرات و نقره باب خود را فروخته ۱۰۰۰۰ نفر مهیا کرد. چندی نگذشته بود که لی شو سن دارای ۶۰۰۰۰ سرباز جنگی شد که هر کدام تا مرگ باو ایستاده بودند مدت تقریباً ٤ سال ( ٦٢٢ - ٦١٨ ) ایالت به ایالت رفته به دسته های پریشان چین مقابله و بر آنها حکمرانی نمود .

۷۰۱


( ۷۳ )
آسیا در قرن هفت
شماره ( هفتم ) سال دوم

درین فرصت موفقیت مساعدتی کرده , محل , یانگ رتسو ( Vaang - Tseu ) منسوبین بارگاه امپراطوری از شورش عمومی استفاده کرده امپراطور اصلی را بقتل رسانیدند در نتیجه تحاشی لیوان نائل شده خود را منتقم امپراطور اعلان کرد و باین عنوان بنام آخرین امپراطور خانواده «سوی» نیابت عمومی تمام امپراطوری را ادعا نمود . طوریکه بعد ها بملاحظه میرسد در اثر تحریکات پسر خود از سلطنت دست کشید . لي شوسن امپراطور مقتدر کل چین میگردد ( ۶۱۸ ) ( ناتمام )

اندرز
یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن
که از نصیحت سود آن کند که فرمان کرد
همه بصلح گرای وهمه مدارا کن
که از مدا را کردن ستوده گردد مرد
اگر چه قوت داری و عدت بسیار
بگرد صلح در آی و بگرد جنگ مگرد
نه هر که دارد شمشیر حرب باید ساخت
نه هر که دارد فا زهر زهر باید خورد
ابوالفتح بستی

۷۰۲


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (74)

مطبوعات

بقلم سرور خان جویا
«مطبوعات و نشریات ما»
و اسباب ترقی آنها
در زمره این سلسله مقالاتی که بنام «مطبوعات و نشریات ما» در شماره های گذشته کابل منتشر گردید، هرگاه قارئین محترم بخاطر داشته باشند سخنی چند در اهمیت و پیدایش مطبوعات و نشریات گفته و سطوری از تاریخ رواج و طرز آغاز و انجام آنها در وطن نوشتیم تنها تفصیل مبسوطی از جریده منتشره عصر اعلیحضرت شیرعلیخان را به قارئین وعده داده و همچنان تشریح بعضی نظریاتی در علل ترقی مطبوعات و نشریات وطنی را هم پیش خود اراده کرده بودیم که در آینده تهیه و بسلسله مقالات اولی ضمیمه نمائیم اينك میرویم تا بدواً ایفای وعد نموده و پس ازان در اظهار نظریات خویشتن پردازیم.
تفصيل شمس النهار:
جریده مشهوره و منثوره عهد زمامداری اعلیحضرت شير على خان را كه ما در شماره 14 کابل بكثرت اقوال دانشمندان شمس الاخبارش یاد کرده و برخی تفصیلات شنیده گی در ترکیب و ترتیب آن نگاشته بودیم خوشبختانه

703


شماره (هفتم) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما
(75)

درین روزها باثر جستجوی بسیار یکی از نمرات آن بدست آمد و معلوم شد که شمس النهار است.
جریده شمس النهار عبارت از مجموعه هفته واریست در 16 صفحه بقطع 20 + 32
سانتیم طبع آن سنگی کاغدش فلسکیپ سفید است نصف صحیفهٔ اولش به کلیشه مزین است
که در بین يك حاشیه منقش بنقطهٔ وسطی دایره سیاهی رسم شده که ازان سیاهی بخط سفید
(شمس النهار کابل) خوانده می شود دوطرف دایره را نقش ایستادهٔ در شیر با شمشیرهائی
که در دست های راست دارند احاطه کرده اند و به حصهٔ زیرین این دایره اشکال دو اژدهائی
مرتسم میباشد که سرهای آنها بطرف دم برگشته و دهن های آنها بشکم شیرها مصادف است.
چند بیتی هم در اطراف این کلیشه بنسبت اسم و رسم همان جریده مرقوم است.
سال تاسیس جریده نیز از همین شمارهٔ آن که بدست آمده معلوم می شود چه شمارهٔ
موصوف شمارهٔ یازده هم سال اول و تاریخش 23 ذیحجه 1290 هـ قمری میباشد
و مدت نشریات او را نظر به علاوهٔ شمس النهار که در شماره های بیشتر کابل تاریخ طبع آنرا
1294 نشان داده ایم فعلا همین سه سال و چند ماه باید دانست تا در آینده آخرین
هنگام سقوط آن معلوم شود.
مندرجات آن بعضی مقالات اجتماعی اخلاقی، خبرهای داخله و خارجه است. مهتمم
نشر این جریده مرحوم میرزا عبدالعلی خان و محل طبع و نشر بالا حصار کابل بوده
از قاضی عبدالقادر خان ذکری درین شماره نیافتم و آنچه ما را بی نهایت دچار تأسف
داشته اینست که این مجموعه در اثر مرور ایام و عدم مواظبت در نگهداشت آن بحدی کهنه
و فرسوده شده که حصهٔ زیرین همين يك شماره از حدود نصف جدا شده و بکلی معدوم است
ورنه میتوانستم بعضی مقالات را اقتباس و یا امضای نویسندگان آنرا ظاهر میساختم
و گمان غالب اسم نگارنده مسئول آنهم در سر و آخر مجموعه در ردیف همان اوراق
مفقوده نامعلوم شده باشد، چه اسم مهتمم را هم از عبارت يك اشتهاري که برای دعوت
اشتراك شمس النهار در صفحهٔ (3) آن انتشار یافته فهمیدیم. بهرحال اگرچه تمام مقالات
و خبرهای خارجه و داخله آن از آغاز الی انجام مکمل نیست بازهم بی مناسبت نخواهد
بود چند سطری از اخبار داخله آن را که در زیر عنوان خبر کابل در صفحهٔ 16 مرقوم

704


( ٧٦ ) مجلۀ کابل شماره ( هفتم ) سال دوم

است بطور يك نمونه درينجا نقل كنم.

خبر کابل

«موسم سردی با وجود گذشتن ایام سرما بشدت است راه های قندهار و ترکستان
یکقلم مسدود است دیروز داك قندهار در عرصۀ بيست و دو يوم به نهایت صعوبت وارد
کابل گردید زمین یکقلم تا يك بجه یخ بسته میباشد سواره در کابل درین روزها از جائی بجائی
رفتن بسا دشوار، دیروز شجاعت وشرافت نشان حسين عليخان تولمشر (۱) صاحب
بهادر بمعۀ داؤد شاخان سرغندمشر (۲) صاحب بهادر حاضر حضور بندگان اشرف گردیده
بعرض همایون رسانیدند که در ماه ذی حجه فقط یکصدضرب تفنگ ورست دك (۳) یعنی
سنیدر و يك و نيم صد ضرب تفنگ رفل از کارخانه های کابل تیار گردیده داخل میگزین گردیدند
بنده گان اشرف بسبب قلت استفسار فرمودند تولمشر صاحب بها در مبین گردانید که درین
سال ٠٠٠٠٠٠ » ٤
اما علل ترقی مطبوعات ما
یکرشته مطالب دیگری را که بنام علل ترقی مطبوعات و نشریات میخواهیم از نظریات
خویش بنویسیم، ولو ، این نظریات شخصی وحسی نویسنده بوده و بطور كلي تطبيقات علمی
و فنی نداشته باشد اما چون بعقیدۀ علما و اهل فن اغلب علم از تجربه گرفته شده و همچنان
وقتی بنظر تدقیق دیده شود بسا گذارشات دنیا و دیدنی های عالم است که خود بخود در گفتار
و کردار مورد استعمال اجتماعات بشری قرار یافته و می یابند بعضی ها قدیمی و از اصل علم
اتخاذ شده که عوام از مآخذ آن بی اطلاعند و برخي بمرور زمان تازه بتازه نوته شده وبعد
از جزوی تغیراتی مقامات علمی بخود میگیرند ، ازین رو بی دلیل نخواهد بود اگر اهل دانش
به تجربۀ بعضی اشخاص باذوق اهمیتی را قایل شوند چنانچه بین عوام ما هم ضرب المثلی است
که میگویند : نزد حکیم چه میروی پیش سر گذشت برو !

(۱) تولمیشر بزبان افغانی سپه سالار را میگفتند (۲) نائب سار (۳) دنباله پر
( ٤ ) بقیۀ خبر ازین حدود در نصف پاره گی حصۀ زیرین صفحه آمده ونا معلوم است .

٧٠٥


( ۷۷ ) مطبوعات ونشريات ما شماره (هفتم) سال دوم

ما هم بهمین جرأت هر گاه تجربیات و شنیده گي هائی را درین مقالهٔ خود گنجانیده و بمعرض انتشار گذاریم شاید دور از فایده نبوده و بغرض ترقی مطبوعات ونشريات ما تا اندازهٔ محل استفاده واقع گردد.
از زمانیکه مطبوعات و نشریات در وطن رواج یافته مخصوصاً درعرصهٔ بیست و دوسال اخیر که جراید و مجلات وطنی به تعدد ظاهر شده اند وقتی بشمریم تقریباً متجاوز از سی دستگاه مؤسسه های نشریات می شوند که بسیاری آن تا کنون دایر هستند و همین طور از هفتاد نفرهم نویسندگان معروف و مسئولی که اسمای شان درسر لوحهٔ جراید ثبت است بیشتر بحساب می آید باستثنای محررین مشهور دیگری که همیشه در جراید و مجلات مقالاتی داده و تراجمي فرستاده اند که اگر آنها را هم بشمار آریم عدهٔ عمومی از دو صد نفر تجاوز میکند ، با اینها کمتر رسایلی بنظر می خورد که نشر آن در راه انتباه جامعه وتعميم معارف وطن مفید ثابت گردیده ودستهٔ قلیلی اهل ذوق بوده وهستند که نگارش آنها به نهضت های عقلانی و تیقظات روحانی خدماتی انجام داده وبدهند ، باقی اکثر مطابع بی لزوم از کار فرسوده شده اند و اغلب نویسندگان عبث قلم فرسائی کرده وعمری ضایع ساخته اند گویا علت العلل اینهمه عقب مانده گی ها عدم دقت در رموز ترقی وتوسعهٔ مطبوعات ونشريات از طرف ناشرين و بی ذوقی و کم حوصله گی نگارنده ها در تغير مسالك و فقدان تشویقات از جانب بزرگان و متنفذين مملکت بوده است وبس .
هر مؤسسه در اوایل تاسیس خواه دولتی باشد و خواه ملی چه مطبوعات و نشریات باشد وچه از صنعت وحرفت دیگری دارای یکنوع نواقص است که بمرور زمان سال بسال بلكه ماه در ماه باید از عواید خودش یا وجوه دیگری نواقص آن اصلاح ومراتب مترقی را می پیماید و اگر صاحبان مؤسسه ها وضعیت و موقعیت مادی و معنوی آنها را مراقبت نکرده واز وقت های لازمه غفلت نمودند وموسسات بحالت اولی باقی ماند یا از آب وتاب اوفتاده ولو در ادامه و بقای آن زحمتی هم بکشند بی حاصل گفته خواهد شد .
عیناً همین حالت را پیدا می کند اداره و نگارش مجلات وجرائد یاروز نامه جات وقتی

٧٠٦


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )

مدیران جراید و نگارندگان مسئول خام ذوقی و تنگ حوصله گی نشانداده و در ایام
مشغولیت شان اظهار بی ثباتی مینمایند آنها اکثر برای دوره های کوتاهی يك جریده را
دایر ساخته همینکه از نشر آن منافع محسوسی ندیدند و یا کمترین تهدیدی شده و خساره کشیدند
بزودی دست از کار کشیده پیشه های دیگری اختیار می نمایند بلکه علت کلی اینچنین کم استقامتی
و دلسردی ناشرین و نویسنده ها در محیط و جامعه که روحیات ملی ضعیف است فقدان حس
وطن پروری و معارف دوستی بزرگان متنفذ و عدم تشویقات ایشان شمرده خواهد شد ؛ یاری کردن
و دلداری افراد کاریا زنده نگاشتن و از سقوط باز داشتن مؤسسات چه همینطور که مؤسسات
بدوام کار از وارسی های مالکین در ترمیم و توسعه آن مکمل وقوی میگردند افراد
و اشخاص مربوطین آنها هم هر چه يك مسلك مدت های بیشتری اشتغال ورزند بصیر
و خبیر گردیده در همان فن تخصیص می یابند ، برای آنکه فکر خوا ننده ها مشوش نشده
و مطالب خویش را بسهولت ذهن نشین کرده باشیم خوب است اول از مطابع واصول
طباعت ذکری کنیم .
مطابع سنگی و حروفی ( سربی ) هر کدام دارای انواع خواص ومزایاتی هستند
و در هر کجائی اهل خبره بمقتضیات احتیاجات ومراعات اقتصادیات از آنها بيك طرزی
کار گرفته اند در اوایل زمان رواج مطابع در دنیا اگرچه مطابع حروفی مقدم تر اختراع
شده و بهتر وزودتر کار میداد اما مطابع سنگی بمناسبات آسانی کار و ارزانی قیمت بیشتر محل
استفاده و رفع کننده احتیاجات اهل علم واقع می شد ندچنانچه مورخین اختراع لیتوگراف
(چاپ سنگی) را هم در اثر همین نظریات مینویسند : که سند فلارن مخترع لیتوگراف
بواسطه مایوسی وی از نداشتن پول مکفی مصارف مطبعه حروفی برای طبع آثار مدونه
خودش در صدد اختراع چاپ سنگی بر آمده و با لآخره کامیاب گردید ، همچنان زمانه های
بعد تری که مطابع حروفی با نظافت وسرعت کار جنبه سهولت و قلت قیمت را هم پیدا کرد
بحدی رواج یافته و عمومیت گرفت که باستثنای کارهای رنگه وجزویات دیگر در امور
عمده عمومی مطبوعات ونشریات کسی نام چاپ سنگی را هم نمیگرفت .

۷۰۷


شماره ( هفتم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۹ )

گذشته از قیمت اجرت طبع به قیمت لوازم و مقیاس استفاده از مطبوعات هم
گماندارم مطابع حروفی بر سنگی چندین مرتبه رجحانتی داشته باشد :
اولا چیدن حروف و بستن زیر ماشین و طبع کردن در مطبع حروفی کمتر وقت میخواهد
نسبت به نوشتن و کوپیه کردن و چاپ نمودن در چاپخانه سنگی ، باز ماشین سنگی اگر
در ساعت ۲۰۰ قطعه طبع کند حروفی در ساعت ٤۰۰ و ٥۰۰ نسخه از طبع بیرون میدهد .
ثانیاً ماشین حروفی بعلت سرعت کار و کم گرفتن وقت ارزان تر تمام می شود
به نسبت سنگی .
ثالثاً مصارف عمده مطبوعات کاغذ است و بلکه میتوان گفت یگانه علت پیشرفت
مطبوعات هم نظر باستعداد خریداری عوام از نرخ کاغذ بدست می‌آید چرا که قیمت کاغذ را
مطابع از حق الزحمۀ طبع کتب و مجلات یا جراید بیشتر اتخاذ میکند و گرانی قیمت کاغذ
چون مانع استفادۀ عوام گردید به تنزل مطبوعات تمام خواهد شد از ینرو ممکن است
ادعا کنیم چاپ مطابع حروفی بروی هر کاغذ نالایق خوش و خواناست در صورتیکه
برای مطابع سنگی کاغذ های خوبتر و صافتر لازم است بالخاصه اثر مطابع سنگی بدون
کاغذ های خوب قابل دیدن نیست چه رسد بخواندن
رابعاً زبان فارسی معمول وطن ما وقتی در مطابع سنگی چاپ شود باید حتمی بواسطۀ
خوشخطی بشیوۀ نستعلیق باشد و اگر در حروفی بطبع برسد همان شیوۀ فعلی عمر بی عربیست
شاید نویسندگان هموطن ملتفت شده باشند که برای آموختن عوام یا تعمیم سواد در طبقاتی
که کمتر خواننده هستند و میخواهند در تعلیم و تعلم سواد پیشرفتی حاصل کنند حروفی يك
سبك مرتب تقسیمات مکملی داشته و سهل تر است بالنسبه خط نستعلیق در چاپ حروفی،
حروف هجی بعضی دو شکل و برخی چهار شکل دارد آلانیکه در رسم الخط نستعلیق ممکن است
حروف بطور مختلفی تغیر صورت پیدا کند مخصوصاً اگر شکست نوشته شود شیوه و سلیقه
کتاب واجد چندین اشکال و صور عجیب و غریبی واقع میگردد .
خامساً در مطابع حروفی قبل از ینکه صفحات برای طبع حاضر شوند حتی در حین

۷۰۸


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۸۰)

چاپ کردن اگر اغلاطی بنظر بیاید تصحیح آن بآسانی صورت میگیرد بلکه اگر تغیر و تبدیل
بعضی جملات و مضمون ها هم لازم بیفتد امکان پذیر است اما تصحیح روی سنگ دشوار
بل تبدیل جمله و مضامین در آوان طبع کردن ناممکن است و همچنان در اختتام طبع ، حروف
برای کار دیگر زود تر آماده می شود به نسبت سنگی که از مطبعه لیتو گراف فراغت کار
اول را حاصل کرده و دفعه دوم کار لازمی از و گرفته شود .
غرض تفاوت های بسیاری بین این مطابع خواهد بود که در نظر اهل فن بهتر و بیشتر
آشکار است و قصور نشود قضیه ما ازین نگارش تنها مذمت مطابع سنگی و تعریف از مطابع
حروفی است مقصد ما ترقی مطبوعات است که از نقطه نظر خصوصیت و اهمیت و اقتصاد
کدام مطبعه خوبتر و بیشتر در راه نشريات يك مملکتی خدمت کرده میتواند تا بعضی
همقطاران با ما هم آواز شده و بلکه افرادیکه قوه واقتدار خدمت درین راه دارند بکوشند
طوریکه شاید و باید از قوه بفعل آمده مطابع جدید حروفی بکثرت درین خطه وارد شده
و يك انقلابی در طرز عمل مطبوعات ونشريات ایجاد گردد چه امروزه مطابعی که در مملکت
ما ازان کار گرفته می شود باستثناى يك مطبعه عمومی مکمل مرکز و يك مطبعه كوچك
هرات باقی تماماً مطابع سنگی وهمان ساخت و سيستم قديمي است بدون آنکه این ماشین ها
اوقات نویسندگان و خواننده ها را ضایع ساخته و ذوق مسلکی شان را خفه کند حاصلی
نخواهد داشت ، بهر صورت تبدیل این مطابع برای ما ضروری است اما وسایلی لازم است
که از راه سهل تر و سریعترى بمقصد نزديك شويم ، اگر بيكمراتبه از حکومت تمنا كنيم
تمام این مطابع را معطل کرده و در ولايات يك يك مطابع جديد حروفي وارد وداير كنند
البته این امر تا اندازه دور از اقتصاديات مملکتی است چرا حكومت ما امور مدنی
ضرورتری در پیش رو خواهد داشت که در مقابل آنها مسئله مطبوعات آنقدرها اولی تر
حساب نشود ، بلی طریق سهل تری از تجربیات خود كه باين مقاله متذکر می شویم
بمقصد نزديك تر خواهد بود .
براي تاسيس يك دستگاه مختصر ماشين ولوازم مطبعه حروفی که از عهده کلیه امور

۷۰۹


محصلین افغانی در مکاتب عسکری تورکیا که مخصوصاً در لیسه های ( قباطاس ) بروسه
و قطمونی شامل تعلیم میباشند .


[BLANK PAGE]


شماره ( هفتم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما
( ۸۱ )

طباعت و صحافت ابتدائی يك ولایت برآمده بتواند تا اندازهٔ چهل هزار روپیه مصارف کافیست و این مبلغ بطوریکه در ولایت هرات ما ذریعهٔ شرکاء شرکت اقتصاد گرد آمده مطبعهٔ دانش دایر گردید اگر اهل ذوق در سایر ولایات ماهم سرمایه داران نواحی منسوبهٔ خویش را تشویق کنند بطور یقین فی مابین صاحب ثروتان آنولا يكعده حساسی هستند که بترقیات علمی و معارف وطن علاقه داشته و به انعقاد اينچنين يك شركتی بکمال خوشوقتی اقدام نمايند ، هیچ شك نیست که این شرکاء برعلاوه آنکه ازین اقدام اسم نيك و شهرتی را مالک شوند از مزد کار مطبعه منافع مالی هم برده باشند وقتیکه مطبعه دایر گشت و شرکاء برویه انتفاع آشنا گردیدند بمدت کمی خود بخود در صدد توسعه و ترقی مطابع خواهند برآمد طریقهٔ دومی آنست که هر گاه اهل ذوق نخواهند بسرمایه داران تکلیفی وارد آورده و یا اززوق آنها کار بگیرند فقط به مدیران جراید متوسل شده توجهٔ آنها را باین مطلب معطوف بدارند هم نایل بمقصود خواهند شد مدیران جرائد علاوه بريك مبلغ مصارف سالیانه نشریات خود که پیش از خرج کردن سرمایهٔ نقدی او شان گفته می شود بذریعهٔ همان مطابع فرسوده از حق الطبع دفاتر و بروات وغیره امور طباعت و صحافت دوایر دولتی ولایات هم يكمبلغ کافی تحصیل مینمایند که اگر محصول یکساله یا دوساله همان مطبعه را با سرمایهٔ جریدهٔ خویش منضم ساخته و براى تاسيس يك مطبعهٔ حروفی صرف کنند يقين واثق است كه اين مطابع بعلاوه انجام امورات طباعت دوایر رسمی کارهای نشریات ملی ، اعلان ها و دفاتر تجارتی راهم انجام داده عواید معتنا بهی روی هم خواهد گذاشت .
( باقیدارد )

۷۱۰


شماره ( هفتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۸۲ )

تقریظ
و انتقاد

بقلم جناب قاری عبدالله خان

— انتقاد —
( ۲ )
بعضی اسمای عربی که در آخرشان تاء اصلی و از خود کلمه است تحت قاعده اصالة و امثال آن داخل نیست و تنوین آن در هنگام فتحۀ آخر بصورت الف نوشته میشود مثل : اثباتاً ، موقتاً و غیره که ت در آنها اصلی ست .
دیگر از اسمای عربی مستعمل در فارسی اجرا ، اجزا ، صحرا و غیره است که در آخر این اسما در اصل همزه میباشد ولی فارسی زبانها دران تصرف کرده و همزه را از نوشته و تلفظ هر دو انداخته اند و ازینجهت وقتیکه بکلمۀ ما بعد وصل شوند در آخر آنها یا زیاده می شود مانند : اجرای نهر و اجزای نسخه و صحرای وسیع . چه از قاعده مقرره است در فارسی که در آخر اسمای مختوم بالف در حال وصل بما بعد ( یا ) اضافه میکنند .
بعضی همان همزه اصلی را رد کرده و چنین مینویسند : اجراء نهر و اجزاء نسخه و صحراء وسیع و غیره . مگر در حین الحاق تنوین اثبات همزه ضرور است. مثل : نسخه را اجزاء مطالعه کردم ولی تنوین درین اسما هم مطلقاً نوشته نمیشود و داخلند در حکم اسمای مختوم بتاء زائده . اگرچه در حال وقف تنوین این اسما الف تلفظ میشود . کلمۀ صحرا و امثال آن تنوین نمی خواهد .
در آخر بعضی از اسمای عربی یا نوشته میشود و صدای الف میدهد مانند : معنی ماوی ،

۷۱۱


(۸۳)
انتقاد
شماره ( هفتم ) سال دوم

صدی و غیره و این رسم الخط عربی است . اما رسم الخط فارسی در بین اینچنین کلمات تفرقه نموده معنی و امثال آنرا به یا و صدا و مانند آنرا بالف مینویسد . اگرچه ادیب دانشمند مؤلف لغت آموزگار ( صدا ) را بالف نوشتن خطا پنداشته ولی خطا نیست . بلکه شافیه در بحث رسم الخط می گوید : « بعضی همه این چنین کلمات را با لف مینویسد » . و ازین معلوم شد که نوشتن صدا را با لف از خود رسم الخط عربی فرا گرفته اند
در ( اولوالامر ) واو بعد از الف می نویسند . گویا این واو علامه ضمه الف است و تلفظ نمی شود و درین کلمه رسم الخط عربی موافقت باملای ترکی نموده در اعراب بالحروف .
بعضی بجای لفظ زیاده یا از دیاد ( ایزاد ) می نویسند و این غلطی است فاحش چه ماده ایزاد و جوهر کلمه در زیاده و ازدیاد بمعنی فزونی اگرچه ( ز ، ی ، د ) میشود و نی ایزاد اگر از الفاظ عربی می بود باید مشتق بود از ی ، ز ، د ) که در این صورت فرضی اختلاف در ترتیب حروف و صورت هر دو واقع است و کلمه ازین حروف بدین ترتیب در لغات عرب نیا مده جز کلمۀ ( یزد ) که نام شهریست مشهور از ایران . و اگر بالفرض ایزاد از زیاده مشتق می بود هم بدین صورت تراشدادگی موجود نمی آمد بلکه بصورت اجاره و اجازه می آمد مثل ( آزاده ) و خود این لفظ : عربی نیست که گوئیم از زیاده اشتقاق یافته . تقدیم و تاخیر حروفی هم در لفظ ایزاد گفته نمیتوانیم چه کتب صرف کلماتی را که در حروف آنها تقدیم و تاخیری واقع میداند همه را ضبط کرده و لفظ ایزاد در ذیل هيچيك از آنها نیامده .
شاید لفظ ایزاد تراشداد گی بعضی از کم سوادان همسایه های ما باشد که چندان بز بان عربی و قواعد آن آشنا نبوده و اکنون میخواهد این لفظ کم کم در نوشته های ما هم بطور غلط دخیل گردد . و ازین قبیل است لفظ ( تطمین ) که غلط و صحیح اطمینان است و تمام مردم اطمینان را میدانند و در کلام خود استعمال میکنند چه اصل اطمینان ( ط ، م ، ، ، ن و چار حرفی رباعی ) است و از کلمۀ چهار حرفی ابداً کلمۀ بروزن تفعیل نیامده .

۷۱۲


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )

کشفیات جدیده یا اخبار علمیه

تراجم
غسل اکسریز
در شفاخانه مموريل نيويارك طريقه غسل اکسریز ایجاد شده است بواسطه عمل مذکور
تامدت دراز شعاعهای اکسریز بتمام جسم میافتد این معالجه برای مریضانی ایجاد شده است که
به مرض ( Iumours ) ( غدود ها ) گرفتار باشند ـ بدور این ماشین چهار چار پائی افتاده
است ، مریضها را بر چار پائی خوابانده بواسطه این شعاعها غسل میدهند ، داکتر فائیلا به
انجمن ترقی سائنس ، امريكه این طریق علاج را بوضاحت بیان کرده میگوید که هنوز
راجع به کامیابی آن رای صحیح خود را اظهار کرده نمیتوانم اما به تجربه اینقدر ثابت شده
است مریضانیکه به اکسریز عادی شفایاب نشده اند بواسطۀ این غسل تندرست گردیده اند
حیوانات هم که تحت این معالجه گرفته شده نیز بهبودی حاصل کرده اند چنانچه موشهایی که
باین مرض ( Iumours ) گرفتار بودند بعد از چند هفته صحتیاب شدند . ( معارف )

تکه های لاستیکی
بلاد مغرب تدابیر وطریقه هائیکه بغرض حفاظت افراد ملت خود اختیار میکنند برای
اهالی مشرق باعث درس و بصیرت میباشند . اولین کوشش آنها این است که طفلیکه یکبار
تولد یافته پیش از عمر طبیعی خود باید نمرد ، بغرض تکمیل این مدعا ، محکمه حفظان صحت ،

۷۱۳


شماره ( هفتم ) سال دوم تراجم علمیه ( ٨٥ )

را اینقدر توسیع داده اندکه اول هیچ بچه مریض نمیشودو اگر شودهم برای صحت او سعی انتهای
بکار برده میشود ، کوچه ها وبازار ها رو زا نه بدقت پاك کرده میشوند ، و نمیگذارند که
عفونت پیدا شود ، بغرض تربیه و رضاعت اطفال مراکز عدیده قایم کرده اند ، و دا یما معاینه هاي
طبی میشود برای نگرانی احوال و اشیای خوردنی وملبوسات وغیره هدايات لازمه تبلیغ
میشوند ، مدعا چیزیکه به صحت انسانی تعلق دارد در اهتمام آن فرو گذاشت کرده نشده ،
نتیجه همین مساعی انسانی است که آدم های غربی قریب بعمر هشتاد سال یعنی بحدود عمر
طبیعی میرسند ، و اطفال ٥ فیصد هم نمی میرند .
بعد از رضاعت به تعلیم وتربیه اطفال بدقةی توجه خود را مبذول میکنند که هر بچه
بنفس خود ملتی است مستقل ، گوئی اصلاح و خرابی طفل مرادف اصلاح وفساد كل ملت
است ، اندازه آن از يك وا قعه امریکا میشود ، طفلی بازی کنان نزديك پایه برق رسید ،
بر سر سیم گدی پران را بند دیده شرزۀ او به هیجان آمده فوراً به پایه بالا شد ، دفعۀ ( رو )
برقی جاری شد و بچه بیهوش شده بر زمین افتاد وبطور خفیف صدمه یافت ، حا کم شهر ازین
واقعه خبر شده به محکمۀ برق امر نمود که اینقدر رقم به والدین طفل بطور معاوضه بپردازید
علت این جزا را چنان بیان نمود که محکمۀ برق پایه را چرا بجای وبطوری نصب کرده اند
که بچه را باعث تشویق بالا شدن گشته .
پس ظاهر است که درین ممالک برای علاج وراحت مریضان سر رشته شفا خانه هم
بسیار اعلی خواهد بود ، درین ایام لاسلکی باوج خود است و مردم در خانه خود نشسته
ساز های تمام دنیا را شنیده میتوانند ، درممالك غربيه اين آلات بی سیم در شفاخانه هـا هم
نصب کرده اند تا مریضها بهمراه معالجه خود تفریح هم نموده بتوانند ، اين آله فقط در يك
اطاق شفا خانه نیست بلکه برای هر مریض آله جدا گانه است که نزديك بستر افتاده وقتيكه
مریض خواهش کند آله را بگوشهای خود بماند ، یقیناً این گرفتن و ماندن آله آخرین
سهولت بود لیکن اهالی مغرب اینقدر زحمت را هم بمریض گوارا نکرده این زحمت آنرا
ازاله نموده اند یعنی برای مریضان تکیه هاي را ساخته اند که درون آنها روی برق

٧١٤


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٨٦)

لاسلكي ميرود و مریض بی زحمت بالای تکیه سر خود را مانده موسیقی را شنیده میتواند. صحیح و یقینی است كه راز ترقی مملکتی در تعاون با همی حکومت و عوام است، ورعایا فقط به تحصیل علم وفن این را حس كرده میتواند.

عنکبوت مقیاسی است برای موسم

بسیار کم اشخاص واقف خواهند بود عنکبوتيکه به کنجهای خانه ها و کنار هاي باغها از نظر مردم دور خانه اوهن خود را میسازد در اصل خدمت بزرگ انسان را انجام میدهد وما ازان غافل هستیم، اكثر اوقات در باب موسم پیشگوئیها میکنیم و اين يك موضوعیست نهایت دلچسپ، اگر ما تار عنکبوت را به بینیم بوثوق کامل متعلق موسم آينده حكم كرده میتوانیم، زیرا عنکبوت قاعده دارد وقتیکه بارش نزديك باشد و ياطوفان آمدنی تارهای خورد خود را میکشد واگر این تغییر موسم دوام کردنی است بالكل ساكت و خاموش می نشیند، و اگر موسم از ابر وباد پاك خواهد شد تار خود را دراز دراز خواهد کشید، یعنی اگر عنکبوت مصروف عمل است بايد فهميد كه موسم بالكل صاف خواهد بود و اگر بیکار و پریشان حال شده نشسته است بدانید كه در موسم تکدر وخرابی پیدا خواهد شد.
بايد دانست که عنکبوت در هر ٢٤ ساعت خانه خود را می بافد پس اگر خانه خود را تا غروب آفتاب مکمل کند بدانید که شب یقیناً بارش نخواهد شد.

زبان و اخلاق انسانی

پیشتر علمای فراست و قیافه اخلاق انسانی را از گوش، چشم، پیشانی و ساخت سر مطالعه میکردند ليكن حال از قرار علم جدید ( زبان ) ، آدم را ديده حدس صحیح ميزنند، اگر کسی زبان دراز داشته باشند نشانی است که صاف صاف وراست میگويد، واگر زبان

٧١٥


شماره ( هفتم ) سال دوم
تراجم علمیه
( ۸۷ )

خورد باشد خلاف فوق حکیم میشود ، اگر زبان عریض باشد صاحب آن زبان ظریف و بسیار گو میباشد و راز دل خود را پنهان کرده نمیتواند ، اگر زبان شخصی دراز و پهن باشد باید نتیجه کشید که این آدم بقدر کفاف ذهین و آزاد است ، اگر زبان خورد و عریض باشد صاحب این زبان بسیار کذاب میباشد ، و اگر خورد هم باشد و تنگ هم اینچنین شخص بسیار حیله باز و بد باطن خواهد بود .

تعداد موتر ها در دنیا

آمریکه بواسطه وفور موتر ها نمبر اول را در عالم دارا است ، ٢٧ ملیون موتر امروز در آمریکا موجود است ، انگلستان ١٦ لك ، فرانس یکنیم ملیون دارد . اگر تناسب نفوس را لحاظ کنیم انگلستان بدرجه هشتم خواهد رسید در انگلستان بعد از هر (۳۰) آدم موتر حساب میشود ، اما در آمریکه فی خانه و یا فی خاندان يك موتر است ، ۱/۵ کل تعداد موتر در آمریکا است ، در سنه ١٩٢٩ در تمام دنیا ٦ ملیون موتر ساخته شده بود لیکن در سنه ۱۹۳۰ این تعداد فقط به ٤ ملیون رسید و در سنه ۱۹۳۱ و سنه ۱۹۳۲ کمتر شده رفته .

٧١٦


شماره ( هفتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٨٨ )
متفرقات
ترجمه احمد علیخان
« کنفیسیوس و سقراط »
( ٢ )
سقراط : ـ معترفم ، لیکن در ملت چین دروغگوئی و باز افتخار به دروغ آنقدر شیوع یافته که مرتکبین آن گاهی متاثر نمیشوند و بی افتخاری بایشان وارد نمیشود ، پس برای تدقیق کردن حقایق گذشته از چنین ملتی چه چشم میتوان داشت ؟ تاریخ چینیان تماماً جلال و شکوهی در بر دارد که تمام زاده مبالغات خود آنها است زیرا در چیز های موجوده که فعلا تحت انظار موجود است مبالغات بی پایان مخرج میر سانند تا بنظر خارجی به آب و تاب عجیبی آنرا جلوه دهند ـ چینی ها بنظر من شبیه مصریان قدیم ملت آرام و ملایم بوده که در مملکتی قشنگ و غنی بود و باش داشته اند ، ملت خود پسندی بوده اند که تمام ملل جهان را بچشم تنفر می نگریستند ، ملتی بوده اند که بخود قدامت تاریخی فرض کرده افتخار خویش را در سایه و تعداد قرون گذشته منوط میدانستند . چینیان با وجود معرفت خود ملت خیلی خرافات پرست ، مضحك عجيب و اسرار آلود بوده ، مدققین آن در پیرامون همان عادات قدیم
٧١٧


شماره (هفتم) سال دوم كنفیسیوس و سقراط (۸۹)

به صفات ظاهری اهمیت داده از عدالت و صمیمیت و دیگر صفات وملكات
داخلی منصرف بوده اند . این ملت بسا چیزهای ساده و بسیط را خیلی ها
عجیب و سری ساخته است . صنعت در انجا متوسط و زمانیکه اروپا ئیان
ایشانرا شناختند علوم تقریباً اساس پایه داری در انجا نداشت .
کنفیسیوس : آیا ما دارای چاپ خانه ، باروت توپ ، هندسه ، نقاشی ، صنعت چینی سازی
بنوديم و یکنوع خواندن و نوشتن خیلی بهتر تر از شما غربیان نداشتیم . از روی
ملاحظات نجومی قدا مت تاریخی ما چیز ثابتی است . غربیان شما که
مدعی اندحسابهای ما غلط است ، ملاحظات فلكي ما را مشكوك نميدا نند .
سقراط : شما چیز هائيكه عوامل مجذوبیت چین است روی هم مجتمع میکنید بیا هر چیز را
از نزديك معاینه کنیم .
كنفيسيوس : حاضرم بفرما ئيد .
سقراط : چون چاپ خانه تنها تسهیلاتی برای ادبا وارد کرد چندان سزاوار افتخار
زیاد نمیباشد . يك صانع که چندان صاحب ملكات عالیه نباشد میتواند این قبیل
ایجادات بکند . بازهم این ایجاد در مملکت شما ناقص بود زیرا شما تخته ها را
برای چاپ استعمال میگر دید و غربیان با تخته ها حروف هم استعمال مي نمودند
و بدين وسيله تر کیبی بد ست آمد که در مدت کمی طرف قبول خاطر عامه افتاد .
بلی نسبت به تسهیل مطالعات استفاده از ان اولی تر است - ساكنين آتن
که در عصر من زندگی میکردند ، باوجودیکه چاپ خانه نداشتند ،
صنایع مستظرفه و علوم عالیه را بکمال ترقی رسانیده بودند و بر عکس غربیان
که نسبت به چینیان بهتر تر و سایل چاپ را مهیا کرده بودند اشخاص خشن
جاهل ، و بر بر بودند . ایجاد باروت از کشفیات مضره است که حیات
بنی نوع انسان را به تهلکه می اندازد و غیر اینکه بیچاره بشر را به اضطراب
اندازد حقيقة بدرد هیچ ملتی نمیخورد ؛ از خواص ملل است آنچه یکی
۷۱۸


شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۰ )

در مقابل دیگری تهیه کند فوراً تقلید میکنند غربیان که نسبت به چینیان اسلحه
آتشین مکمل تری داشتند ، بوسیله سلاح خود کاری پیش برده نتوانستند
وازطرف مقابل هم کاری ساخته نیامد زیرا تجهیزات جنگی مغلوب ومهاجم
متناسب می بود و بدین منوال تناسبی درقوا تولید میکرد که ازهمان زمانه برجها
وحصار ها و نیزه ها و شمشیر و تیر و کمان وخود وزره اوضاع طرفین فرق
نمیکند اگر طرفین چنین قرار میگذا شتند که از تجهیزات ناریه دست بردار
شوند و یا مشتر کا اشیای بیهوده و بی لزوم را از بین بر دارند در عوض
قیمت شخصی ، روح انتظام وقوای قدرتی طرفین درمیدان مبارزه مقابل میشد .
این است اختراع اصلی که کس بدان توجه ندارد .
کنفیسیوس : -- آیا به علمای ریاضی ما اهمیت نمیدهید ؟
سقراط : -- بمن نگفتید که سخن را ویان قابل باور است .
کنفیسیوس : -- راست است . ایشان مدعی اند ریاضی دانان ما اشخاص ماهری بوده اند .
سقراط : -- بلی بقابلی ایشان قائل اند و میگویند که چندین عملیات را میدا نستند لیکن
این را نیز میگویند که صاحب میتد و اصول نبوده اند . بعضی عملیات
اثباتیه را خوب نمیتوانستند بعمل آرند ، و درحساب اشتباه میکردند ، وبسا
چیز های مهم را هنوز کشف هم نکرده بودند . چینیان که فوق العاده شایق
مطالعات کواکب بوده ، معلومات عمدة شان بدان منحصر بود بازهم
درین شعبه از غربیان عقب ما نده اند . بدینقرار چیزها ئیکه متذکر شدید
عوامل تفوق شما را بر سایرین ثابت نکرد . از چینی شما چیزی نمیگویم
زیرا صفات آن بیشتر منوط بخاك شما است نه بملت شما و اگر مربوط
به ملت شما هم باشد بازهم چندان صنعتی نیست که بدان صنعت گر نادری
متصف گردد . معماری شما تناسبات خوبی ندارد ، همه چیز آن پست وشکسته
ودرهم وبرهم وبه چیزهای کوچکی مزین شده که نه صفات نجابت ونه مقام

۷۱۹


شماره ( هفتم ) سال دوم كنفيسیوس و سقراط ( ۹۱ )

طبیعی را حایز است ، نقاشی شما روح نزا كتی دارد كه نمیدانم اصلا آنرا چه نام دهم معذالك مقابل این صفت نه صور آن محقق نه مناظر آن طبیعی نه ترسیمات آن صحیح نه نمایشات آن روی هم رفته وضع نجیبانه دارد . خلاصه چشم انسان را تنها رنگ و روغن آن فریفته میسازد .
كنفيسيوس :ـ رنگ و روغن هم یكی از چیزهای عجیبی است كه در تمام غرب نظیر آنرا ساخته نمیتوانند .
سقراط : ـ درست در بعضی ممالك وحشی نیز چیزهای در اثر كمك طبیعت درست میكنند كه بزرگترین ممالك صنعتی از ساختن آن عاجز اند .
كنفيسيوس : خوب بیائید از رسم الخط صحبت كنیم .
سقراط :ـ مطابقت دارم كه در رسم الخط شما مفاد بزرگی مضمر است كه بدان وسیله میتوان آنرا در میان سایر ممالك مجاور چین زبان مشترك تجارتی قرار دهید زیرا طوریكه یك كلمه ما بر یك شی دلالت میكند یك حرف زبان شما همان شی را تعین مینماید . یك نفر خارجی بدون اینكه زبان شما را بداند میتواند حروف آنرا بخواند و اگر چه زبان او برای شما نامعلوم باشد باز هم بر اساس همان حروف جواب شما را گفته میتواند . اگر این حروف در همه جا طرف استعمال میبود برای تمام نوع بشر یكنوع زبان مشتركی میشد كه از نقطه نظر مراودات تجارتی تسهیلات مهمی وارد میكرد . اگر تمام ملل میتوانستند مطابقتي بعمل آورده به اطفال خود این حروف را می آموختند اختلاف زبان دیگر سد راه مسافرین شده نمیتوانست ومجامع بشري عموماً بهم متصل میگردیدند لیكن نا گفته نماند كه استعمال عمومی حروف شما چیزی فوق العاده دشوار واز جادة عملی خارج افتاده زیرا برای تعین تمام اشيائی كه زبان نوع بشر تعین میكند حروف لازم دارد و بدین منوال تعداد حروف چیز فوق العاده مدهشی میگردد كه علمای شما سالیان دراز و متوالی
۷۲۰


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۹۲)

برای آموختن آن صرف میکنند ، درین صورت هیچ ملتی خود را به چنین
مطالعات شاقه محکوم نخواهد ساخت در دنیا هیچ علم دشواری وجود ندارد
که انسان آنرا بسرعت یاد نگیرد لیکن در صورتیکه انسان خواندن و نوشتن را
نداند چطور ممکن است به تحصیل دیگر چیزها پردازد . از طرف دیگر
آیا جای امید است که ملل متفق شده چنین رسم الخط را به اطفال خود
بیاموزند ، ابداً نی ، پس چون رسم الخط شما منحصر بيك مملکت شد مسئله
دشوار میشود آنوقت اگر بدین زبان مجهول آواز خود را بگوش سایر
ممالک برسانید مفادی برای شما متصور نخواهد بود بلکه برعکس به خسران شما
تمام خواهد شد و حصه زیاد حیات شما وقف نوشتن چیزی خواهد شد که شما
را به دو نقص دچار میکند یکی بیهوده صنعت دشوار و بی ثمری را تحسین
کردن و دیگر عمر جوانان خود را به مطالعات خشکی صرف کردن که ایشان را
از تحصیل چیزهای مهمتر باز می ماند .
کنفیسیوس ـ آیا فی الحقیقت به قدامت ما اعتراف ندارید ؟
سقراط : ـ هرگزنه . عللی که بنظر منجمین غربی ملاحظات فلکی شما را جنبه
حقیقت داری نشان داد خود منجمین شما را هم متأثر ساخته طوری
آنها را فریفته ساخت که افسانه های غلط را نسبت به قدامت
چین باور کنند . طوریکه منجمین شما میگفتند فلان چیز در فلان
وقت عارض خواهد شد ، منجمین ما هم همین طور عادت داشتند و بهمین
سلسله ملاحظات خود را یکنوع جامه ظاهری حقیقت داری می پوشانیدند
مبرهن است ملتی که حسود مفاخر تاریخی خود باشد اگر در نجوم و فلکیات
معلومات زیادی هم داشته باشند باز از رنگ آمیزی افسانه های خود خود
داری نمیکنند و اتفاقات هم درین راه ایشان را كمك خواهد كرد ...
مصریان قدیم که ید طولانی در ملاحظات فلکی داشتند سخت مایل بودند

۷۲۱


شماره ( هفتم ) سال دوم کنفیسیوس و سقراط (۹۳)

افسانه های خود را به هزاران قرون قبل متصل نمایند.
کنفیسیوس :— آخر الامر مملکت ما را چه تصور میکنید ؟ معترفم که چین با ممالکیکه علوم دران رواج یافته بود مراودات تجارتی نداشت و از هر طرف اطراف او را ممالک عقب مانده گرفته بود، محقق است که چندین قرن قبل ازین قوانین پولیس ، وصنایعی که دیگر ممالک شرقی از ان بی بهره بوده درا نجا وجود داشت . اصلیت مملکت ما مجهول و در پرده های تاريك قرون گذشته مخفی مانده . ملتفت هستند که من در آن زمینه بحث ندارم وازان لاف و گزافی نمیزنم . آیا راجع به اصلیت چنین مملکتی چه نظریه دارید ؟
سقراط :— بسیار دشوار است انسان بطور دقیق نسبت به ساکنین جهان و حوادثی که ایشانرا در اکناف زمین مسکون ساخته اظهار عقیده کند لیکن امر تقریباً واضح و طبیعی است که قدیمترین ملل تواریخ ، قوی ترین و متمدن ترین ملل جهان ، ملل آسیائی و مصری بوده است و این قطعات را منبع اقوامی شمرده اند که همه صاحب مستعمره و مستملکات بوده اند . بملاحظه رسیده که مصریان یونان را مستعمرهٔ خود ساخته سرمشق عادات و اخلاق آنها شده بودند ، بعضی ملل دیگر آسیا مثل فنيقي ها ، فریجین ها Phrygiens تمام سواحل بحر مه دی ترانه را متصرف و عامل آبادی آن گردیدند . عدهٔ دیگر ساکنین ممالک آسیا ئی که کنار رود خانه دجله وفرات مسکون بودند تاهند سوقیات کرده همه اراضی را مسکون ساختند و چون بر عده ساکنین افزوده شده رفت ، رود خانه ها وسلاسل جبال را عبور کرده بطور غیر محسوس تابعین خود را در چین رسانیدند و در آن بر بزرگ که تقریباً صحنه همواری گفته می شود هیچ چیز مانع انتشار و پیشرفت آنها نشد . ظاهراً چنین فرض کرده نمیشود که انسانها از انتهای شمال که آنرا تارتاری Tartarie میگویند وارد دیار چین شده باشند زیرا چنین معلوم میشود که چینائی ها از همان ازمنهٔ

۷۲۲


شمارهٔ (هفتم) سال دوم مجلهٔ کابل (٩٤)

قدیمه ملت ملایم، آرام، متمدن، وعالمی بوده‌اند و ساکنین شمال برعکس
اشخاص شدید و تیز و وحشی بشمار میرفتند . اینهم از قرائن امکان انتاج ندارد که
ساکنین چین از راه دریا آمده باشند: زیرا کشتی‌رانی در آنوقت نه معمول و نه
ممکن بود. علاوه برین عادات، صنایع علوم و دین چینی‌ها رابطه خوبی
با عادات، صنایع، علوم و دین ساکنین بابل و دیگر مللی که
تاریخ بشرح حال آنها پرداخته است دارد، پس گمان میکنم چند قرن
قبلتر از منبع تاریخی شما مللی آسیائی داخل چین شده اساس امپراطوری
شما را نهاده‌اند، شما پادشاهان قابل و مقننین با تقوی داشتید چین
آنوقت از نقطۀ نظر صنایع و عادات از چین امروزی بهتر‌تر بود مورخین
شما در اطراف غرور ملی بسیار قلم فرسائی‌ها کرده، و بسیار
چیزها را با مبالغات خود خیلی‌ها بلند برده‌اند. اساطیر و افسانه‌های
شما را با حقیقت مخلوط کرده مبدء و اصلیت ملت چین را خیلی‌ها عقب
زدند تا عجیب و اسرارآلود در انظار خارجی جلوه کند.
کنفیسیوس: - آیا یونان شما هم چنین نکرده‌اند؟
سقراط: - بیشتر از شما، ایام افسانه پرستی آنها خیلی‌ها به عصر شما قرابت دارد من از
روی تخمین عموم تقریباً سه صد سال بعد از شما زندگی کرده‌ام معذالك
چون بوقایع قبل از من نگاه کنید ملاحظه خواهید کرد که بعد از جنگ
فارسی‌ها یعنی تقریباً (٦٠) سال بعد از مرگ من هیچ مورخی غیر
هیردوت ظهور نکرده این مورخ هم گاهی يك رشته وقایع مسلسل ننوشته
گاهی تاریخ دقیق وقایع قبل از جنگ مذکور را نداده.
عصر جنگ «تروا» Troie که تقریباً ٦٠٠ سال ازین پیشتر بود بازهم جزء
عصر افسانه پرستی رفته است. شما هم باید قضاوت بکنید که قبل از عصر شما
نیز وقایع چندین قرنه چین قابل اطمینان و باور نیست.

٧٢٣


شماره ( هفتم ) سال دوم کنفسیوس و سقراط ( ٩٥ )

کنفیسیوس : ـ نمیدانم چرا مارا احفاد بابل ها شمرده اید ؟
سقراط : ـ بعلت اینکه از اکثر قرائن معلوم میشود که شما احفاد کدام ملت آسیای
علیا هستید که آهسته آهسته در چین منتشر شده اند و ممکن این انتشار هم
در زمان یکی از تسخیرات هند بعمل آمده باشد که ملل متهاجم را در اراضی
که امروز امپراطوری شما برقرار است رسانیده اند چون تاریخ شما از ازمنهٔ
قدیمه آغاز میشود مستلزم است ساکنین شما هم از همان ملل قدیمه مثل :
« نی نیو » Ninive (۱) و بابل منشعب باشد شما بایستی احفاد کدام ملت
قوی و با شکوهی بوده باشید زیرا این هم یکی از خواص ملت شما است و بدان
اختصاص دارید و ملل مجاور که ابداً بشما شباهتی ندارند نتوانسته اند سرمشق
شما قرار گیرند شما مانند ساکنین قدیم با بل نجوم ، فلکیات ، سنجش نفوس
حدسیات و پیشگوئی ، معماری مجلل و متناسب ، زندگی مسرورانه و بلند
شهرهای بزرگ قوانین خیلی متبرك ، معابد زیاد ، ارباب انواع متعدد
داشتید . و در امپراطوری شما شهزاده گان اقتدار مطلقه را مالك بودند
تمام اینها اگر چه حدسیات است جا دارد جزء حقیقت هم شمار شود .
کنفیسیوس :ــ میروم نسبت به این مسائل از پادشاه Voo ( یو ) که با شاهان قدیم
Agros « اگروس » و Athenes « آتن » درین جنگل كوچك گردش میکنند
معلومات بگیریم .
سقراط :ــ من نسبت به قدامت تاریخی خود مان نه بمعلومات « سکروپس » Cecrops (۲)
نه به اینا شوس Inachus ( ٣ ) نه به پلو پس Pelops ( ٤ ) و نه حتی به
« هومر » Homere ( ٥ ) اعتماد دارم .

( ۱ ) قوم قدیم آسیائی است . پایتخت ایشان « اسیری » Assyrie كنار رود دجله بوده است .
( ٢ ) شخصی است اصلاً مصری که پادشاه « اتيك » Attique بوده و زراعت را به یونانیان آموخته
بانی شهر آتن نیز میباشد .
( ٣ ) اولین پادشاه « اگروس »
( ٤ ) پادشاه Lvdie و از جمله ارباب انواع یونان میباشد .
( ٥ ) شاعر مشهور یونان .

٧٢٤


( ٩٦ )
مجلة کابل
شماره ( هفتم ) سال دوم

« عضو جدید در انجمن ادبی »

ص محترم آقای حفیظ الله خان سابق ژنرال قونسل افغان در تاشگند که یکی از جوانان فاضل کابل
است بع‌ضویت انجمن ادبی کابل مقرر گردیده وشروع ایفای وظیفه نموده اند انجمن از
ورود این همقطار جدید اظهار مسرت نموده وتوفیقات حسنه در راه اجرای وظیفه برایشان
استدعا میکند .

( د حج په سفر کښی حج )

اقتباس د « خیبر » د مجلی څخه
از سمندر بدرشوی

شریف او حکمت په تیره زما نه کښی ډیر خواږه یاران تیرسوی دی ـ اوریدلی م دی ـ
چه شریف ډیر مالدار وه ـ او حکمت غریب وه او داسی غریب وه ـ چه د بیگاه به وه ـ
او د صبا به نه وه ـ سره د داطرح غریبیانی به شریف د ده ډیر عزت کولو ـ او دیوه
دوست پشان به ورله کتل ـ شریف به چه حکمت میلمه کی ـ نو دځان سره به په مخملی دسترخوان
نی دی کښینولو ـ کله کله به حکمت د ویږی ته خپل یار بوتلو ـ نوشریف به ورسره په شلیدلی
کت کښی د جوارو سپوره ډوډی او خوړه ـ حکمت سره د ډیری غریانی خپل یار شریف له
چیری د قرض پیسو تکونه وه وتیلی ـ شاید چه ددوی د‌واړو د خوږی دوستی د خوږوالی
دغه وجه وه ـ حکمت به مزدوری کوله نوبه هغی کښی به ئی لږ لږ پیسی ایشودی چه
دابه پکارشی .

د شریف په زړه کښی دحج شوق پیدا سو او یوه ورځ ئی حکمت له اووی چه وروره
خوشه دی نده ـ چه دواړه یاران حج له لاړ سو ـ ده ورله هم دخپلو خبرونه دشوق

۷٢٥


[BLANK PAGE]


سراج العمارت
جلال آباد

قلعه سراج
لغمان


شماره ( هفتم ) سال دوم دحج په سفر کښ حج ( ۹۷ )

اظهار وکی مګر دائی او وی ـ چه ځماسره خو به د وئی رونی وی ـ چه په مشکله به دلاري خرڅ و سی ـ نوکور شځی له به څه چل کوم ـ شریف ور له او وي چه زه تاله د خرڅ روپي په بخښنه در کوم ـ هغه شځی له پریږده ـ او څه چه څو ـ خیر پدی فیصله وسوه ـ ورځ مقرره سوه ـ کورونوله ئی روپي پریشودي .
د زیارت ورځ ده ـ شریف او حکمت د خپلو خپلوانو نه رخصت واخستو ـ او حج له روان سول ـ ګاډی او موټر خونه وه پیاده روان دی ـ څه موده پس قریب په نیم منزل کښ وه چه یوه ورځ دیوه شار په خواء کښ تیریژی ـ او شریف صحرا له حاجت راغلو ـ حکمت لۀ او و یلی ـ چه ته ځه زه صحرا له کیښم ـ مګر ما له مه دریژه ـ زه به ځان در اور سوم ، حکمت خو پر پژهء چه روان وی .
شریف چه له صحرانه فارغ سو ـ نو اوبو څښوله ئی شوق وسود شار نه په بغل د لار په غاړه په پټی کښ د چاغریب دهقان د غوړګی نه جوړ سوی څپری وه ـ اود و شودك غولی هم وه ، شریف ورغلو ـ او په دروازه کښ ژغ وکی ـ چه خداي مو اوبخښه لږ او به راکی ـ مګر چا جواب ورنکی ـ غریب دوه دری ژغه وکړل ـ خوژغ را نغی دی لا ولا ړ وه چه دکورنه یوتری فریاد راغلو ـ اودا فریاد داسی وه ، چه د شریف زړه پربکی ـ اود ده داخيال راغی ـ چه دلته په چا ظلم کیژی ـ او ورڅم چه د خدای د پاره مدد وکم ـ خیر شریف دلته ولاړ ـ ګوری ـ چه په منځ غولي کښ یو ضعیف سړي په شلید لو جا مو کښ نیم پټ او نیم لیڅ په مځکه پروت دی ـ او خبری نسی کولای ـ شریف ځنی ډیره پښتنه و کړه ـ خوڅه جواب ئی ـ ور نکړی سو شریف ولاړ سو او د څپری د ننه چه ولاړ ـ ګوری ـ چه یوه بوډی ډیره ضعیفه شځه د نغری خوا ته په مځکه اړ غړی ـ ار فریادونه کوی ـ دی چه دلته ولاړ ـ توله ډیره افسوسه اوله کمال انسانی همدردي له و چی ئی له خولی نه یوه ناره وخته ـ او دی په خواه کښ کښینست ـ او پښتنه ئی ځنی وکړه چه څه چل دی څه تکلیف دی بوډي هم د خبرو نه پریوتلی وه ـ مګر په اشاره خولی له لاس یو وړ او دی پوه کی ـ چه موټر نږ یو ـ شریف چه په مطلب پوهسو ـ نوژر بیرته سو ـ او په منډه شارته ولاړ شار دهغه ځايه میل قدر لری وه ـ له شار نه څه سبزی او مصالح او اوړۀ

٧٢٦


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۸ )

راوول او رتې بل کړ ـ دودي کښوی پخه کړه او دوار ولە یی په خوله کښی ور کړله ـ چه
ماړه سول ـ نو ساعت پس دواړه کشینستل ـ او دده لاس او پښي یی مچ کړل ـ اودبودی
له خولی داوختل « چه ویلی » « ما وی که دام څوی دی » او په زار زاریی وژړل ـ شریف
له بو دانه پشته وکړه چه ستاسو هيڅوك نسته ؟ بودا ورله په ژرا سو او ویی ویل
چه ای نیکه سریه ـ خدای د تاله اجر نيك درکی ـ تا موږ له مرګه خلاص کړو ـ ځموږ
يو نيك زوی ستا به عمرسته ـ موږ دواړه ضعیف سوو ـ اوهغه به زموږ خدمت په شه شان
کولو ـ اوستا په شان به یی په خپل لاس راله دودی بخوله ـ او را کوله دا دویمه میاشت ده چه
هغه زموږ نه چیرته تله یی دی تر اوسه را نغلو خبر نه یم ـ چه ای ځماد زړه سره زویه ته څه بلا
او خوری ته خو پر موږ ډیر مین وی ـ ته خو ز موژ ډیر شه زوی وی ـ بود ادا خبری
کولی ـ او په زار زار یی ژړل ـ او بودی غریبه هم ژړیده ـ شریف ورله بیا اووی چه با با
دلوږی څو څوك نه مری ته که ضعیف یی ـ او کار کسب نسی کو لای نودی شارته به تلی
او خیرات به دی غوشت ـ نو تا سو ځان دلوږی مرکی ـ بودا یو سوړ اسویلی وکی ستر کی یی
پاك کړي ـ او ځان سمبال کی ـ نو شریف له یی داسی جواب ور کی ـ بچیه ! ته څوك یی !
او څه دی نوم دی اودلته څرنګه راغلی یی .
شریف ورله ووی ـ چه زه حاجی یم ـ حج له ځم ـ او زموږ ملك له دوه میاشتی سفردی ـ
ځما نوم شریف دی ـ اویوم بل ملګری هم وه ـ هغه مخکښ ولار ـ زه دلته او بوله راغلم ـ
او دا قصة ورله ټوله تيره کړه ـ بودا د شریف همدر دی او ایثار له ډیر حیران سو ـ او
د عای ورله و کره اود خبری جواب یی دا سی ور کی ـ چه شريفه بچیه چه زموږ چه هغه
زوی ورك سو اواوه ورځی تیری سوی ـ نو موږ دوا ړه ډير وږی سو ما فکر و کی ـ
چه دصحرا نه به لرګی را وړم ـ او په با زار کښی به یی خر خوم يوه ورځ په اتمه ور څ
روان سوم ـ مگر لاس او پښی م ړ پیدل او بلکل نه سوم تلی ـ بیام په زړه کښی
اووي ـ چه ځم چه بدی ښار کښی خیرات او غواړم ـ ښار ته ولاړم ـ دری څلور
در وازي م اغوشتی ـ خوهیچاڅه را نکرل ـ آخر چه م په یوه دروازه کښی ډیر آوازونه
و کرل ـ نو یوه سړی سره د خپل سپی بېړ په غصه کښی را غلو ـ او عباسی یی را وشکاره

۷۲۷


تماره ( هفتم ) سال دوم
د حج په سفر کښی حج
( ٩٩ )

زه هغه سړی پدا سی حال کړم ـ چه مرګ له ئی وروستم ـ نو بیا سړی او خاوند دا واړه
ولارل ـ زه ډير ساعت پروت وم ـ مازخوتن را ولاړ سوم اوبه مشکاه دکوره پوری
را غلم ـ او د خدای په تکيه م ځان اوشیږه پریشو دل ـ مرګ له می انتظار وه ـ چه خدای
ته را وستی خدای د تا له اجر عظيم در کي ـ پدی وخت کښی بودا او هغه شجه
دواړه بیساهه ژړا سول ـ مگر موقع داسی وه چه شریف هم ورسره په ژرا سو ـ
چه دری سرو شه وه ژړل ـ نو بيا شریف سترګي پاکي کړی او بودا له ئی او وی ـ چه
بابا مه خفه کيږی .
ناظرین ! حکمت چه میل دوه مخکښ ولار ـ او شریف وژپی نه و رسیده ـ نو ډیر
حیران سو ـ او واپس راغلو اوسم دغه شارته ولار ـ په شار کښی ئی ډوه دری شپی و کړی ـ
او دشریف پښته ئی و کړه ـ خوڅه په پته ئی پوه نسه ـ آخر چه هیچ تر جوړ نسول ـ نو دحج
په لار روان سو ـ ډیر خفه او دلگیروه ـ مګر دا خیال ئی وه چه شايد په بله لار حج له
یه ورسی ـ اوهلته به یو ځای سو ـ دی خربیا پریږده چه ځی .
شریف دبودا پکور کښی لس ورځي تیری کړی ـ پدی لس ور ځی کښی ئی شل منه
غنم و اخستل او يوه مینجه ئی و نیوه او یو پټی په سل روپي واخستو او ددی مینجی خاوند ئی
ور باند دهقان مقرر کی ـ يوه قلبه ئي هم واخسته او داهری څه ئی دبودا په نوم کړل پخپله
د خپل يار حکمت په لار روانیدو ـ دبودا سره ئی داصلاح و کړه ـ چه زه صبا ځم .
نماز دیگر لمر په غر غړدی ـ دما شام گردونه د ژیړ لمرپه روشنائي کښي الوځی ـ غوبانه
د صحرا نه بیرته راځي ـ مرغان په تيښته خپو ځالونه روان دی ـ هر جاندار پدی شوق کښي دی
چه آرام و کی ـ دیوه کړہ خوا نه یوه جونه لمره کښی دری کسه ناست دی چه در یوا ړه
په خوله خاندی ـ مګر زړونه ئی غوڅ پيغ دی ـ لادصياد جدائي خبری په يوهارو دمللګی کا . کوی
خبری کیږی ـ ناگها نه شریف آه کي چه وای څه اوخوړم ـ بودا چغه کړه چه مار دی ـ مار
خو ولاړ ـ او بودا چه شريف له ژغ و کی ـ چه کجیه یه کم ځاي ئی چيچلي ئی ـ نوژغ ئی و نکی ـ
بودا ډير آوازونه وکړل خو شریف بیخوده وه دوی دواړو په ژړا کوتی پوری کړی ـ چه
خدا یه څه وکو های وای ئی کول ـ چه شریف غریب په سفر کښي دټول عمر مسافر سو ـ

٧٢٨


شماره (هفتم) سال دوم مجلة كابل (۱۰۰)

حکمت د سفر تكليفونه تیر کړل ـ او آخربیت الله له ورسید او د حج په ورځ عرفات
له ولار ـ د خلقو په هجوم کښی ممځ کښي تلو ـ لیکن خلق دومره ډیر وه ، چه نور په مخکښي
نسویتلی ـ او د عرفات و خواته ئی کتل ـ څه ګوری چه عرفات په ډیری باند پاس شریف
په خندا خوشحال و لاردی ـ ده ورله په کوشش سره او کا ته چه ګوند بل څوك به وی
مګر یقین ئی و سو چه داشریف دی مګر د ملاقات څه امکان نه وه بیګاه له حکمت خواب
او ليدو ـ چه شریف ورله وائی چه ته ماهغه ځای او ګوره ـ څه کم موژجدا سوی ووـ د حکمت
په خیال کښي خوب یو خوب وه دوه دری ورځي ئې په هغه پا که مځکه کښی ئی شریف ډیر و کوت
خوهغه چیرته وه ! خیر دی را ران سو چه څو موده پس دجدائي هغه مقام له را اورسیدو
هلته کښي چه ګوری ـ چه یو ډیر ضعیف سړي ـ پتیا وله ناست دی ـ وخت هم ناوخته وه
او حکمت دخپل یار په غم کښي ډیر خفه وه ـ دا ئی بهتره و ګڼله ـ چه بودا نه شپی کولو
د ځای دپاره درخواست و کی خیر بودا له نژدی سو ـ ورله او وی ـ چه با با زه دحج نه واپس
سوم ـ او نماز دیګر دی ـ که ستا مهربانی وی نوزه به ستا سره شپه کړم ـ بوداله شریف
و ریاد سو له ستر ګونه ئی اوښکی را او بهیدلی اوحکمت له ئې او وی ـ چه بچیه قربان دی سم
او دازه چه تراوسه پوري ژوندي یم ـ داهم دیو حاجی په مهربانی او همدردی ـ ګوندزه
خو مروم ـ چه بودا داخبره و کړه ـ نو د حکمت زړه ولویده ـ او ترنه ئی بیا پښتنه و کړه
بودا ورله ټول بیان و کی حکمت چه شریف دمرګ خبر و اوریدو ـ نو په ژړا سو ـ او بیائی
ژړا کراره نسوه ـ د بودا نه ئي د شریف د قبر پښتنه وکړه ـ او لاړو ـ او د قبر د پاسه پریوتو
او ژړیدو ـ حتی داچه حکمت داسی صا دق یار وه ـ چه په ژړا کښی د شریف د قبر د پاسه
ساوخته او بودا دهغه دخواه سره شخ کی .

۷۲۹


هو
رایز محفوز
پیشه ور از کوشش خود در هنر شهر شود
گرزند در خاک دست خویشتن برزگر میشود
کیمیا و سعت رزق است تدبیر معاش
هر که این تدبیر داند کیمیا گر میشود
گر صفای وقت خواهی انزوا جایزه نیست
آب چون استاده شد مکش مکدر میشود
گر سلامت آرزو داری باتنا هیج گفت و گو
کشتی از موج خطر امرین لنگر میشود
گرچه پہنا جهانی طوفان آماج وبس
بر کنار آسوده زین طوفان شناور میشود
زیور آدمگری است ای برادران نیست
پوشش ما خطی از اختلاط تار میر شود
مایه جمعیت قوم است تالیف وفاق
چون شد شیرازه بند اوراق دفتر میشود
در پناه جمع بگریز از بلای روزگار
کز حوادث بی تر هر شخص در سر میشود
دارد اندر قابلیت دخل تاثیر محیط
خون همین از ناف آهو مشک از فر میشود
تا رواج کار و بیکاریست در این انجمن
اهل شرق مفلس و مغرب توانگر میشود
هر که قاری بر ندار و دست از دامان جد
عاقبت کارش بخوبی سکندر میشود
دو شنبه ۳ شعبان و ۲۷ قوس تحریر شده تقدیم شد

از رشحات طبع وقاد شاعر شهیر وطن جناب قاری عبدالله خان
که آنرا بخط خود نوشته اند مجلۀ کابل محض یاد گار
خط و طبع شان آنرا زینکو گرافی نموده است .


دفتر غند اول ۱ ج
ارگ مبارک


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی
۲۰


مجله کابل
( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراك )
انجمن ادبی ، جادهٔ ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل : ۱۲ افغانی
عنوان تلگرافی کابل انجمن ولایت داخله ” ١٤
مخابرات « خارجه نیم پوند انگلیسی
یا مدیر انجمن اول دلو ۱۳۱۱ هـ ش - ۲۱ جنوری ۱۹۳۲ م طلبای معارف نصف قیمت
فهرست مندرجات مجله کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ تربیة اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۸
۲ نظریه سرارتر کیث مترجم جناب قاری عبدالله خان ۹ ١٤
۳ قصیدهٔ فتح کابل جناب مستغنی ۱۰ ۲۲
٤ « « آقای آزاد ۲۲ ٢٥
٥ نغمات تاگور مترجم مدیر انجمن ٢٥ ۲۷
٦ شب تابستان ترجمه از الفرد موسه (مترجم محمد رضا خان) ۲۷ ٣٠
۷ یاد یکشب حفیظ الله خان ٣٠ ۳۲
۸ شعرای افغانستان گویا ۳۳ ٤٠
۹ مکتوب امیر علی شیر نوائی ٤١ ٤٢
۱۰ غزلیات طالب آملی ، سالك كابلی ، الفت کابلی ٤٢ ٤٣
۱۱ افغان در هندوستان م ، غبار ٤٤ ٥٧
۱۲ مطبوعات و نشریات جویا ٥٨ ٦٧
۱۳ افغانستان و دارالفنون انجمن ٦٧ ۷۲
١٤ ثروت های طبیعی افغانستان محمد احسان خان معدن شناس ۷۲ ۷۷
١٥ ظهور کاغذ مترجم احمد علیخان ۷۸ ۸۳
١٦ جوهرا مترجم سید قاسم خان ٨٤ ۸۸
۱۷ انواع نارنج ترجمه ۸۹
۱۸ بهترین رنگها « ۸۹
۱۹ قهوه « ۸۹ ۹۰
۲۰ توجه بدنما نما « ۹۰
۲۱ تنظیف چوب « ۹۰
۲۲ روشنائی سرد « ۹۰


نمبر مضمون نگارنده صفحه الی

۲۳ تعداد ستارگان ترجمه ۹۰
٢٤ علاج سل » ۹۱
٢٥ سيارۀ جديد » ۹۱ ۹۲
٢٦ انتقاد جناب قاری عبد الله جان ۹۳ ٩٤
۲۷ انجمن ادبی پشتو در قندهار انجمن ٩٥
۲۸ گلهای پژمرده » ٩٦
۲۹ آثار گرامی » ۹۷ ۹۹
۳۰ مجله آئينۀ عرفان ۱۰۰

تصاویر :

۱ پادشاه و قهرمان معروف افغان شهریار محمود ۱
۲ ج مدیر و هیئت مدیریت مستقلۀ طبیه ٩
۳ ديگ کلان جامع هرات ٢٥
٤ کاشی کاری سمت جنوبی جامع هرات ٣٢
٥ چمن حضوری کابل – مناظر پغمان ٤٥
٦ کتیبه درون گنبد سلطان غیاث الدین غوری ٥٩
۷ قصر دلگشا « کابل » ٧٣
۸ منار چکری ٨٥
٩ یکحصه مقبرۀ سلطان غیاث الدین غوری ۹۳
۱۰ باغ شاهی جلال آباد – کوتی قزخ پغمان لغمان ۱۰۰


پاد شاه و قهرمان معروف افغان شهریار محمود شهنشاه و فاتح مملکت فارس در قرن ۱۸


شماره ( هشتم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )

كابل
KABUL

قسمت علمی

بقلم شهزاده احمدعلیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

« تربیه اطفال »
( ٥ )

در اروپا و امریکه معلوم کردن اندازه ذهنی اطفال حسب ذیل است :
۱ - دریافت نمودن مدارج مختلفه اذهان اطفال ( طلبه ) تا ترتیب ذکاوت و غباوت
طلبا شده از سبب سستی رفتار طلبای کند ذهن در رفتارطلبای ذکی مانعی واقع نگردد .
۲ - میلان طبع اطفال را دریافت نموده طریقه تعلیم را مناسب حال اطفال تجویز
کرده شود .
۳ - دریافت نمودن تناسب قوای ذهنیه اشخاص بالغ العمر واطفال .
٤ - تخمین نمودن جذبات غالب ومغلوب اشخاص بالغ العمر وطلبا .

۷۳۰


شماره ( هشتم ) سال دوم مجلۀ کابل (۲)

ه ـ موزونیت معمول را برای پیشه های مختلف اندازه نمودن .
٦ ـ اخلاق ومزاج معمول را دریافت کردن .
برای حصول مطالب فوق قانون متداول برای دریافت اندازۀ ذهنی اطفال حسب ذیل است :
۱ ـ معلوم کردن اندازۀ ذهنی انفرادی که دران امتحان معمول را فرداً فرداً میگیرند در آن تنهائی را تاکید زیاد گفته اند ـ که غیر عامل ومعمول در آنجا دیگر کسی نباشد ، اطاق امتحان نیز از هر گونه آرایش ساده و پاك باشد تا خیال معمول جانب چیزی دیگر نرود .
۲ ـ مساحت ذهنی عملی که درو معمول چیزی آزمایشات از دست خود میکند .
۳ ـ مساحت ذهنی اجتماعی ، که ذریعۀ آن افراد متعدد را يك بار آزمایش میکند
٤ ـ مساحت ذهنی حرفی ومزاجی ـ که در وحقیقت مزاج وصلاحیت کدام پیشه را برای معمول تحقیق کرده میشود .
ه ـ مساحت ذهنی که درو ذریعۀ مضامین مختلفۀ نصاب تعلیم اندازۀ ذهن اطفال کرده میشود . درینجا فقط مساحت ذهنی وانفرادی را که برای آزمایش ذهن اطفال بسیار لازمیست توضیح نموده ختم مقال می نمائیم وتشریحات دگر را برای وقت دیگر حواله میدهیم .
۱ ـ اندازۀ ذهنی انفرادی برای ترقی ومشاغلی مناسب حال اطفال در سنۀ ١٩٠٥ از همه اول پیمایش ذهنی را بنی ( ۱ ) تیار کرد .
چون يك معلم که ماهر نفسیات هم باشد تا حال ممکن نیست ـ پس جهۀ تخمین عقل وذهن اطفال پیمانه تیار کردند که در وقت قلیل حالت ذهنی متعلم هویدا میگردد ـ پیمانۀ ذیل نیز بر اصول پیمانۀ بنی برای اطفال مملکت تحریر میشود .
زمینۀ ذهنی طفل که با فن تعلیم يك مناسبت بسن ۸ ساله مخصوصی دارد برای انکشاف سیرت و باطن انسانی يك وسیلۀ مفید علم عملی است ـ که برای درك اسرار باطنی مزاج ها

(۱) الفرید بنی ـ يك ماهر نفسیات مشهور فرانسه که از جانب حکومت خود برای اندازۀ لیاقت ذهنی اطفال مقررشد .

۷۳۱


(۳) تربية اطفال شماره (هشتم) سال دوم

و طبائع مختلف افراد دریافت نموده کلیه مقتضیات امور نفسیه ازان استنباط میشود ازینرو
جذبات طلبا و اشخاص بالغ وقوای ذهنیه و میلان طبیعی شان دریافت میشود تا مدارج مختلفة
ذهانت ، ذکاوت و غباوت اطفال را معلوم نموده برای هر يك تعليم مناسب حال شان
تعین نموده شود .
بچه را بگوئید که از بیست تا يك معكوساً حساب بکند ـ درین آزمایش بچه را هرا سان
نباید کرد و خرده گيري نبايد نمود بلکه همت افزودن در کار است ـ اگر بچه شهری این
حساب را از بیست تا يك در بیست و پنج و بچه دهاتی در ۳۰ و ۳۵ دقیقه معکوس حساب
کرد و از يك زیاد غلطی نه نمود یا کدام غلطی را خود تصحیح کرد آنرا کامیاب باید دانست
زیرا که درین عمل اول این معلوم خواهد شد که بچه قوت قائم نمودن توجه مسلسل وخلاف
عادت راسخه قدرت عمل دارد که همین دو قوت اجزای ضروری ذها نت دریافت شده اند
ولي بعضی بچه ها ازینهم زیاد حساب میتوانند .
احمق مثل حیوان طرز عمل قدیم خود را تغیر داده نمیتواند و توجه خود را به هیچ
چیز قائم نمي دارند . و بعض بچه ها تا ده معکوس حساب کرده باز راست حساب میکنند بعضها
از چهار و پنج دگر زیاد پیش رفته نمیتوانند از چیزی آزمایش اندازه ظرف توجه جداگانه
بچه بآسانی معلوم و از اصول ریاضی جدر توجه شان را نیز دریافت میتوان نمود .

دریافت اندازۀ ذهنی طفل در حال ۹ ساله

در سنگ و شیشه درچوب و آهن ، در آب و شربت در جوز و تخم و غیره چه فرق
است ؟ از سوالات اشارتی پرهیز کرده شود ، اگر بچه جواب با جواب نگفت باز سوال
بکنید حتی که صاف بگوید از طلبا تفریق صحیح منطقی را توقع نباید کرد ـ اگر بچه از سه
سوال جواب دوی آنرا صحیح داد اورا کامیاب بدانید زیرا که «قوت امتیاز» جوهر مخصوص
عقل است ـ نخست در بچه از روی ارتقای نفسی قوت و باز در دو یا زیاد چیزی قوت
دریافت بقدر مشترك پیدا میشود ازین سوالات معلوم میشود که آیا بچه در امتیاز دو

٧٣٢


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٤)

چیز چقدر طاقت پیدا نمود.
اگر قلم شما را بگیرم چه میکنید؟ اگر دم رو بیفتید چه میشود؟ اگر کتاب شما گم شود چه میکنید؟ از ینگونه سه سوال دو تا باید صحیح باشد، گویا اینگونه سوالات امتحان قوت تخیل و قوت فیصله ایست که نزد علمای نفسیات مایه دانشمندیست ازین معامله اندازه فهم بچه معلوم میشود. ازین معلومات معلوم خواهد شد که به بچه در تصور معاملات فرضی و قوت فیصله را تا کدام اندازه دارا ست.

(در یاز دهم سال)

میز برای چیست؟ و چوکی برای چه کار، شغال چیست؟ خانه چه میباشد؟ ازین سوالات دو سوال باید صحیح باشد، امداد داده نشود، از اینگونه سوالات ارتقای شعور بچه معلوم میشود بر نوعیت جوابات باید دقت نموده شود زیرا که نفس انسانی بر تجرید تصورات واخذ کلیات قادر و نفس حیوانی قادر نیست بعض بچه ها در جوابات خود بر شکل آنچیز و بعض نام اجزا نشان را خواهند گرفت چنین سوالات در قوت تعریفات روشنی اندازید.
٥ و ٩ - ٨ و ١ - ٣ و ٧ - ٤ و ٣ - ٦ و ٩ - ١ و ٨ - بچه را باید بغور شنواند و باز همین اعداد را تکرار کرد امتحن را باید هر سلسله را آهسته و بصدای صاف و واضح بگوید - در اختلاف لهجه ممتحن نباید سوت موسیقی پیدا شود تقریباً هر سلسله را در دو دقیقه باید گفت برای هر سلسله اعداد توجه بچه را مائل کردن شرط است وقت جواب سوی بچه دیده نشود، اگر يك سلسله را صحیح بگوید کافی است (درین امتحان احمق کامیاب نمیتواند بشود) زیرا که این امتحان قوت حافظه است بربنای ائتلافات ذهنی صوتی.

(از دوازده تا سیزده)

بکارهای علیحده جملات ذیل را تحریر دارید:
(۱) نوشتیم مکتوب فردا ما (۲) دارد خوب پنهان مرا (۳) بهتر برای است ملت

۷۳۳


شماره (هشتم) سال دوم تربية اطفال ( ٥٠ )

عسکر ـ بچه را بگوئید تا در هر يك پارچه کاغذ جملات را مرتب نماید . در جواب گرفتن
عجله بکار برده نشود . تنقید و توضیح لزوم ندارد ، البته اگر بچه کامیاب نشود جمله را
برایش صحیح و مرتب بخوانید دو جملۀ بچه باید صحیح باشد ـ نیم جمله هم اگر درست باشد
نیم نمبر باید داد .

نزد علمای نفسیات و محققین این مسئله از بهترین آزمایش های بچه است زیرا او
از باعث ذهانت خود در عبارت مهمل چنین اشارات را تلاش می کند كه جمله را
بمدد آن معنی دار بسازد .

در عمر دوازده ساله
آزمایش اول
جملات غیر مرتب

بر کاغذ جملات ذیل را جداگانه باید نوشت .
(۱) روانۀ شفاخانه فردا شدیم صبح .
(۲) معلم خوب میدهد ما سبق .
(۳) كتابهاي من شدند گم جمله راه در .

جملات فوق را دست بچه داده بگوئید الفاظ را مناسب هم گذاشته جملات را
درست و صحیح کند برای هر جمله يك دقیقه فرصت لازم است ، درین میان هیچ تنقید و
توضیح لازم نیست بلکه اگر معمول کامیاب نشود خود باید صحیح بگوید . اگر چه ترکیب را
غلط بگوید لاكن معنی صحیح باشد باید نصف نمره داده شود .

این بهترین امتحان ذهانت طفل است چرا كه او در عبارات مهمل چنین اشارات را می یالد
كه از امداد آنها جملۀ معنی داری دست میدهد .

٧٣٤


شماره (هشتم) سال دوم مجلة كابل ( ٦ )

آزمایش دوم
استدلال

متعلم با ید جواب اینگونه سوالات را بگوید
من از خا نه بر آمده دوصد گز راه رفتم
باز دست راست تا صد گز رفتم
باز جا نب چپ پنجا گز
از خانه چند گز راه رفته باشم ؟ ؟
بچه با ید بلند بخواند و در دل اندازه کند ـ امداد لازم نیست اگر بار اول کامیاب نشد
در باره موقع کوشش باید داد .
جواب صحیح را باید در يك دقيقه بدهد ـ اگر دوباره جواب داد نصف نمره میگیرد .
ازین قبیل سوالات بچه از تخیل ، تقابل ، تر تیب ممتارنات و استنباط کار میگیرد که
عنا صر چهار گانه ذهانت اند .

آ ز مایش سوم
دانستن تصویر

عمو ماً طلبا در ین قسمت دلچسپی زیا دی داشته می با شند . چهار دانه
تصویر مختلف گرفته از بچه منشا تصویر اول باید پرسیده شود ، جواب با ید درست باشد ـ
در موقع امتحان طفل ممتحن باید نسبت بجواب آن اظهار خوب یابد ننماید .
از چهار تصویر مطلب سه تصویر را باید صحیح بگوید .
از آزمایش تصویر سه درجه است .
این تصویر چیست ؟ این سوال برای بچه ایست تا در ذهن او تعلق اشیا و اسما معلوم
کرده شود که تا کجا مرکوز شده است .

٧٣٥


شماره (هشتم) سال دوم تربیه اطفال (۷)

باز بیان تصويري پرسيده شود که برای بچه شش ساله مخصوص است ولی مفهوم یا منشا تصوير را کم از بچه دوازده ساله نباید پرسید .

آزمایش چهارم
استعمال الفاظ در جملات
ساختن يك جمله از سه الفاظ ذیل مثلا :
خانه ، ميز ، نوشتن :
برق ، اطاق ، روشنی .
مكتب ، معلم ، درس .
بچه را واضح باید کرد که او برای داخل نمودن دیگر الفاظ مختار است تا جمله درست شود برای هر جمله يك دقیقه فرصت داده شود ـ جمله نباید مهمل باشد . جوابات در جملات مفرد باشند چون خصوصیت نمایان حماقت کمی ائتلافات ذهنی است بنا برین این آزمایش ضعف مطلب فوق را آشکار میکند .

آزمایش پنجم
اعاده معکوس پنج اعداد
شما ۱ - ۲ - ۳ بگوئید ولی بچه باید ۳ - ۲ - ۱ بگوید ٤ ، ٦ - ٨، ٥ - ٩ ، ۲ - ۳، ٤ - ۲، ۱ - ۹ ، ۷ - ۶ ، ٤ ـ اگر معمول راست اعاده بکند او را باید داناند ـ قبل از گفتن هر سلسله را باید او غور کند . مطلب خود را بر معمول خوب واضح کنید ـ اعاده معکوس يك سلسله اعداد را هم صحیح گفت کافیست .
اعادة معکوس طالب نتیجه توجه غائر است ـ کسیکه قوت تخیل او زیاد است از تخیل خود کار میگیرد .


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۸)

طریقه اندازه ذهنی انفرادی بدین قرار است ـ اول باید سوالات مطابق عمر بچه
چنانکه مذکور شد پرسیده شود ـ اگر جواب را صحیح گفت سوالات سخت کرده شود
حتی که از جواب قاصر شود برعکس این اگر بچه جواب داده نتواند سوالات آسان تر
کرده شود حتی که جواب صحیح بدهد فرضاً اگر بچه ۸ ساله جوابات عمر دوازده ساله را
بدهد عمر ذهن او از روی قانون اندازه ذهنی ۱۲ سال است اگرچه عمر طبیعی او ۸ سال باشد ـ
عمر طبیعی و ذهنی بچه را در اصطلاح نفسیات «خارج قسمت ذهنی» میگویند اگر عمر طبیعی و ذهنی
یکسان باشد در آنصورت «خارج قسمت ذهنی» ۱۰۰ گفته خواهد شد . ولی اگر بالفرض
عمر طبیعی ۸ و عمر ذهنی ۱۲ است در آنصورت «خارج قسمت ذهنی» ۱۰۰x۱۲/۸ = ۱۵۰
خواهد بود . همچنین اگر عمر ذهنی کدام بچه دوازده ساله ۸ سال ثابت شد در آنصورت خارج
قسمت ذهنی او برابر ۸/۱۲x۱۰۰ یعنی برابر ۱۶۶ عشاریه ۶ است .
بنابرین محققین این فن بجای اینکه برای بچه الفاظ غیر متعین «غبی و ذهین» وغیره را
استعمال کنند در زبان خارج قسمت ذهنی گفتگو میکنند مثلا بجای اینکه «فلان بسیار
فطین است» میگویند «خارج قسمت ذهنی» فلان از ۱۳۰ بالاست ۱۳۵ ، ۱۴۰ وغیره .
بعض محققین اینگونه آزمایشات را فرداً فرداً تا شانزده سال هم گفته اند ولی ازین بالا
نمیباشد زیرا که حد ارتقائی ذهنی ۱۶ سال است درین سن دماغ انسانی از روی تحقیق
به وزن انتهائی خود میرسد ـ و بعد ازان در مقدارش سرمو اضافه نمیشود و در گمان بعضی
محققین پانزده سال ولی اینگونه اختلافات عقائد از روی اختلافات مرز و بوم است .


[BLANK PAGE]


ج ، محمد اکبرخان مدیر و هیئت اداری و صحی مدیریت مستقله طبیه


(۹)
شماره (هشتم) سال دوم
نظر به سرار ترکیت

اقتباس از الهلال مصر
(نظریه سرار ترکیت در استقبال انسان برای جسم نه برای عقل)
ترجمه جناب قاری عبدالله خان

جمهور معتقدند برینکه تطور، جسم و عقل هر دو را فرا میگیرد و انسان آینده در جسم و عقل با انسان حاضر اختلاف دارد. ولی سرار ترکیت که در طلیعه علمای عصر جا دارد میگوید: طبیعت ما دست توجهش بجسم بیشتر و ترقی جسم در نظرش مهمتر از ترقی عقل است و این نظریه را بسط و شرحی داده در صحیفتی که با مستریتی روس جریده نگار امریکائی نموده

جاده ترقی در عالم مکاره و شدائد بسیاری داشته بآثار جهد و قربانیهای هنگفتی محتاجست. خواستاران سیادت اگر خواهند بدون بذل و قربان، نجاح یابند ابداً ممکن نیست. آنانکه بقا را تقدیر میکنند (قبیله اند یا افراد) براستی سردارند نه غلام سرداران حقیقی در قربانی هر چیز شجاعتی کامل دارند از راحت، ثروت گوارائی عیش در راه سیادت حقیقی میگذرند. - سیادت حقیقی - بر خلاف سیادت کاذبه - تنها و تنها برای خیر جامعه است نه برای

مصلحت فرد و تا هنگا میکه ملت برای بذل و قربانی مستعد و آماده باشند بجاده ترقی سائرند.
برهان آنکه مدنیت ما برجاده ترقی پویان است کدام است؟
بلی این برهان؛ عبارتست از رغبت اکید ما در وفای تکالیف واجبه در اوقات آن و بسیار ساختن نسل صالح وانگهی وثوق بهم داشته در جائیکه قربانی در راه خیر عالم لازم شود قربان می شویم. هر گاه بتمدن گذشتگان نظری بیندازیم مترقی ترین وجوه آن را از معیشت ملل وحشیه در عصر حاضر خیلی پست و فروتر می یابیم. بلی تمدن ما با نتهای صعود بلند رفته و ابداً چنین خواهد بود - جنس بشر تغییر می پذیرد و دائماً تغییر می پذیرد. و چون تغییر امروزه اش را با تغییر دیروزه مقابله کنیم این تغییر را بمصلحتش موافق می بینم. بلی نسبت موالید درین عصر بهترین کفیلی است برای ترقی او و از بزرگترین دواعی غبطه است توالد اهالی این جیل و قیام شان بفرائض تعمیر عالم در صورتیکه بهترین اجناس را هم می زایند. اگر چه از ظواهر چندان وقوع تغییری معلوم نمیشود.
۷۳۸


شماره ( هشتم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )

مگر ناموس ازلی به ثبوت میرساند که هیچ چیز در عالم ثابت نیست حتی هیچ شعبه و جنسی بدون جریان تغییر بروی بقا نمیتواند . بلکه اگر مجال و میدانی برای اظهار میول و عواطف خود در برابر نیابد . تطور و ارتقا هم نمیتواند . هر گاه انغماس در شهوات مستثنی شود در عواطف اهل این جيل علامة انحطاط و اضمحلالی نمی یابیم .
اگر گویند : مردم سلامتی میخواهند و اقتضای سلامتی است که مردم در فراخی عيش و سکون عدم حرکت باشند و این چیزها انسان را کسل سازد و از جهد بازدارد و حس نشاط را بمیراند . و چون حالتی چنین بر عالم سيادت راند تقدمش ممکن نیست چه حرکت و جهد و مقابله با دشمن مستلزم تقدم است . آری در این اعتراض وجهی است چه انسان نمیتواند سكون وعدم حركت را لازم گیرد . آب استاده که جريان وطپش خيزي امواج خود را وداع گويد . رنگ خود را می بازد و بد بو و بد مزه میگردد مردان بزرگ واقعاً بزرگند چه ایشانند که با حیات خود در جنگند .
مردم وقتیکه اسباب گذران خود را آماده و تیار می بینند بسکون واستراحت عادة خوگیر می شوند و بسستی و خمول میل میکنند . و چون انسان را در انواع معیشت مخير سازند همانا راحت و انقطاع را بر هر گونه جهدی فضيلت وبرتری دهند ولي در صورت انقلابش بمخلوقي كه الفت پسند و بی ایذا بود حيوانی گردد كسلك منش كه در پي تحسين حال ابداً کوشش ننماید . واز جهتی که بقای انسان وابسته بحيات با جميع اطراف رنج آورست از وفور خطرات در حیات چاره ندارد .
تنها پابندیش بدین هم کفایت نمیکند چه تمام اوقات خود را نمیتواند بنماز و روزه وسائر عبادات بسر برد . واگر دانستی که خوراك و پوشاك ورو بهمرفته سائر احتياجات ومستلزمات صحتش را جهان ضامن است همانا عالمی بی قیمت و بیمزه گشتی . واقعاً مقابله با اخطار و تعرض بمشقتهای حیات و هموم معیشت انسانرا مقید ومساعد بترقی سازد چه احتیاجات مسکن وخوراك وپوشاك از عواملی است كه ميل جنگ و جدال و تعرض را در او پرورش دهد وهم دليل بر تقهقر و انحطاط همين استكانت است وبس چون حس تمتع از حیات خفه شود ؛ قضای مبرم بر ما حكم خواهد راند .

٧٣٩


شماره ( هشتم ) سال دوم
نظر به سرار ترکیث
(۱۱)

بعباره دیگر کوشش انسان در راه حصول قوت بومی فائده بزرگی دارد . وازینجهة میگوئیم
اشخاصی که مال بسیاری بمیراث میگیرند ؛ نیکبخت نیستند چرا ؟ از بهر آنکه نه در فراهم
آوردن این مال قدرتی بخرج داده اند و نه در راه تحصیلش بذل جهدی کرده اند و بلکه قدرت
ندارند . با وجود آن نمی شنویم که در عالم کدام انسان ، ثروت میراثی را ترك گفته باشد .
بلی هر انسان بقربانی این تجربه میرود .
جریده نگار : در ینوة ، من بطرف این فیلسوف بزرگ می نگریستم و از کتب علمی و
اوراق و کلمه های آدمی مانند کوهی بر سر میز ش چیده بود و عادت بدرس آن گرفته از
بهر استخراج تاریخ نشو و نما و تطور جسم وعقل انسان . هنگا میکه نظر باین مرد دوخته بودم
بمن گفت ( گویا آنچه بخاطر داشتم بتفرس در یافت ) : چهل و سه سالست تاریخ تطور
انسان را از حیث جسم و عقل درس میدهم و در ظرف این مدت باین نتیجه بر خوردم که
من با این مبلغ علم ؛ چیزی از حقیقت نمیدانم آری اگر اندکی میدانم آنهم نیمزه است .
باوجود آن حیات شیرین است چه از مقتضای اوست بسر آوردن هر دقیقه را در جهد
بر تحمل گرا نباری معیشت . واین کفایت هم نمیکند یعنی اگر حیات را جهد متواصل
گوئیم بازهم کافی نیست بلکه باید بر عنصر مخاطره هم مشتمل باشد و نوعی از قمار بود . قمار
هر فردی را بهره از نجاح داده بسا که گویند ؛ قمار انسان یعنی چه ؛
گوئیم از بهر شهرت و جاه و عظمت و ثروت و رویهمرفته در سر تمامی مشتبهات دروغ
قمار میزند . اما از مشتبهات حقیقی است زن فاضله سلیمان حکیم گفته : که ؟ میتواند زن فضیلتمند
در یابد : برای زن هم مشتبهات حقیقی مرد فضیلتمند است که بمیول نیکو و ذوقهای ملیح او
موافقت ورزد و از همان زاویه که زن بحیات نظر میکند او نیز نظر کند . و در اینجا لازم
است که گوئیم : با وجود شدت ذکای زن و تقدمش در عصرهای اخیر نه پنداریم که زن
در یکوقتی عنان سیادت عالم بدست گیرد و مرد زیر دست گردد . بلی سیادت در عصر حاضر
و آینده برای مرد است نه برای زن و ارجح آنست که ترقی بزرگ زن ابداً شامل عقلش
نمیشود بلکه باجسم و عواطف او معاً شمول می یابد بلی عقلش نیز ارتقا میکند ولی ارتقای
جسم فزونتر از ارتقای عقل بود .

٧٤٠


( ۱۲ ) مجلهٔ کابل شماره (هشتم) سال دوم
بهر حال عالم مستقبل اختلاف فاحشی از عالم حال نخواهد داشت و ما هم معتقد آن نه ایم
و نه معتقد آنکه فرشته از آسمان فرود آمده عنان سیادتش بدست میگیرد و در معاملهٔ مردم
قضاوت و تحکم میکند. باوجود آن عقل ؛ عالم استقبالرا عالمی خالی از حروب و خونریزی برای ما
تصویر میکشد ( ولی خالی بودنش از جنگ با وجوب جهد و کوشش تناقص ندارد ) عالمی
که افتراق و امتیاز جنسیت گم شده تمام بشر برادر هم گردند . دانشمندان پیوسته بتغلیب
دیموکراتی و مبادی آن سعی میکنند که موجب امنیت هر مردی و زنی در عالم باشد چنانکه
هر مرد و هر زن در ادارهٔ شیون اجتماع اشتراک ورزد و انسان در مطالبهٔ حق خود افراط
بیش از اندازه نورزد و در تکلیف خرد تفریط ننماید و در بنیهٔ جسم انسان حاضر و انسان
آینده ابداً خلافی نباشد . چیز نویسان خیالی عاده درینموضوع خیلی قلم فرسائیها کرده زن
و مرد فردا را بصورتی تصویر میکشند که از حیث قواره روی وحجم سروحالت جسم و
رو بپیمرفته در تمامی اعضا باصورت مألوف مخالفت دارد و دلیل میشود برانکه انسان
بر خلاصهٔ غذا های مصنوعی به شکل قرصها پا بند خواهد بود. ولی همهٔ این فرضیات از ساحهٔ
خیال بیرون نمی رود .
جریده نگار : وارث زمین کدام انسان میشود ؟
سر آرثر کیث : انسان فردا که زمین را بمیراث می گیرد نیرومند صالح برای ارتقا
خواهد بود نه غیر او ولی بوسیلهٔ فضل بنیهٔ جسمی فیزیو لوجی نه بواسطهٔ فضیلت عقل
بلی عقلش نیز ارتقا پذیرد ولی مستقبل برای جسم اوست نه برای عقل ! و زیرا
طبیعت بترقی جسم بیشتر از ترقی عقل توجه نماید . شعبه هائی که بسیادت عالم ارتقا خواهند کرد
اجسام شان قوی وصالح از حیث بقا خواهد بود نه غیر آنها و تاسیادت ؛ جسم را مسلم باشد نه
عقل را ؛ حال انسان نیز نسبت بعصر حاضر نیکوتر وخوش بخت تر خواهد بود . چه علمای
انترو پولوجیا میگویند : حکمرانی عقل بر جسم خوش قسمتی انسانرا تهدید میکند وعکس آن
برعکس است و تفصیلش آنکه هر قدر عقل بلند رود همانقدر ضعف در عمل رو دهد و بیمزه
گردد و تنها همین انسان را هلاک و بدبخت گرداند و از شعور به نیکبختی محرومش سازد . طبیعت ؛
انسان اولی را دماغی بزرگ بخشید مساعد بر حل مشکلات اولیهٔ اجتماعی تاسیادتش بر تمامی
٧٤١


شماره (هشتم) سال دوم نظریهٔ سرارثر کیث (۱۳)

عالم سهولت پذیرد و اگر در انجا وسیلهٔ دیگر برای تحقیق این سیادت بود همانا طبیعت قصدی
بآن میکرد. بنا برین انسانرا از استعانت بدماغ خود در حل مخفیا و تحقیق سیادت (مظموع فیه)
چاره نبوده و اجیال لاحقه براثر آن سیر کردند. ولی بمرور زمان دماغ كوچك و لاغر گردید
بعلتی که مشکلات انسان درما بعد در کم و کیف خیلی كوچك واندك بوده و اقغا مشکلاتی که
امروز بعقول ما بر میخورد ، بسیار اندک است نسبت بمشکلات انسان در اوائل عهد تطور.
گویا طبیعت درك همان مخاطرات نمود که انسانرا (در صورت غلبهٔ عقل بر طبیعت حیوانی)
از چار طرف فرا میگیرد بلی در غلبهٔ کامل این مخاطرات پیش می شود.
جریده نگار : مراد از وجود طبیعت حیوانی در ما چیست ؟
بی شک آشکار ترین مظاهرش تعلق است بریشه های حیات و بیم از مرگ . انسان
باعتبار طبیعت حیوانی هیچ چیز را باندازهٔ تمتع از مزایای زندگانی دوست ندارد و نه از
هیچ چیز مانند مرگ می ترسد چرا ؟ تا از تمتع بهجت خرمهای زندگانی محروم نگردد.
اما عقل تاکیداً میرساند که نه آن دوستی و نه این بیم هیچيك را مقامی از حقیقت نیست .
و نه زندگانی سزاوار آنست که انسان در راه آن برداشت هموم و آلام نماید . بعبارهٔ دیگر
همین طبیعت حیوانی است که بمحسنات زندگی و تمتع لذائذ آن شعور داشته و همیشه برما
مستولی است جاذبهٔ جنس و تلذذ بجمال وفنون جمیله همانا مظهری است از مظاهر این طبیعت.
مجادلهٔ در راه تغلب بر تمام دشواریها از قبیل گرسنگی ، تشنگی ، برهنگی ، گرمی ، سردی و
رویمرفته سائر مشقتهای معیشت سر بازی آن میباشد .
اما عقل قوه ایست که انسان در لذائذ بر تر از لذائذ حسی از استعانت میجوید . عقل
قوه ایست که بفرشتگان نزدیکش سازد و از حال کنونی دورش نماید . عرضهٔ آلام شدن
خود را بوسیلهٔ عقل میدانیم و همانطور میدانیم که عرضه ایم . عقل قوه ایست که ضعف
خود ما و ماندگی قوای ما را در برابر طبیعت ظاهر کرده . بالاخره استعمال عقل منجر
شود بزوال جنبهٔ بزرگی از غریزهٔ حیوانی ما. عدهٔ بسیاری دارای ده چند قوه عقلند و بيك
جزأش احتیاج دارند با وجود آن از عقل جزء اندکی را استعمال میکنند و بس و این اشخاص
مشابهند بمردی که در خانهٔ کلانی نشیمن داشته ومحض باستعمال يکدو روزن آن اكتفا میکند.

٧٤٢


شماره ( هشتم) سال دوم مجلة کابل (١٤)

جریده نگار : چرا انسان تمام قوهٔ عقلی خود را کار نمیفرماید؟
سر آرثر کیت : بلی اجتماع که انسان يك عضو آن معتبر میشود بعده اندکی از رؤسای با فکر احتیاج دارد . قلت عدد رؤسا خیلی بهتر از کثرت شان است . چرا ؟ از بهر آنکه کثرت منجر شود باشتراك و مساوات مطلق سعی هر شخصی بریاست دور از حکمت است چه ریاست برای هر شخصی نیست بلکه برای افراد محدود است و این خیر انسان باشد .
خلاصه عقل انسانرا تاثیری است بزرگ در تطور انسان و او را در مستقبل نیز مثل این تاثیر باشد ولی مستقبل انسان را ابداً برای عقلش نیست بلکه برای جسم اوست . چه طبیعت را منتهای توجه بماده است ـ یعنی بجسم انسان ـ نه بغیر ماده ـ یعنی عقل .

رزق مقسوم و وقت معلوم
رزق مقسوم و وقت معلوم است ساعتی پیش و لحظه پس نیست
هر یکی را مقدر است که چیست چه توان کرد گر ترا بس نیست
آنکه جفت مراد خود باشد زیر طاق سپهر اطلس نیست
لذتی گز شراب خورسندیست در شفاخانه مدرس نیست
بقدم كوش تا بكام رسی مرد و امانده کاروان رس نیست
هم ز خود جوی هر چه میجوئی که بغیر تو در جهان کس نیست
ابن یمین خراسانی

٧٤٣


شماره (هشتم) سال دوم فتح کابل (15)

ادبیات

یکعده قصایدیکه باستقبال قصیده مشهور فرخی سیستانی از طرف شعرای وطن سرائیده
شده و در اختتام مسابقه انجمن باداره مجله کابل رسیده بالتدریج بمعرض مطالعه عموم گذاشته
میشود و ازان جمله است .

فتح کابل از طبع جناب مستغنی

بحر معنی باز می بینم تلاطم در کنار تا چه گوهر مینماید بر سر عالم نثار
باز دارد طبع معنی زای من جوش و خروش موج دیگر میزند امروز این دریا مدار
تا چه رنگ این انجمن واگل بسر خواهد زدن دل درون سینه دارد بار دیگر خار خار
داستانی سرنمای ای کلک مضمون آفرین آه باری از گریبان تأمل سر برار
چند باشد صفحه ما را خط مسطر سفید سرگذشتی مینویس ای خامه عبرت نگار
شرح کن آنروز تاریکی که کشور پر وحوش مینویس آن حال پر خونی که ملت خوار و زار
غرق در خون کرد چون گل نوجوانان بیحساب خاک بر سر کرد چون من از عزیزان بیشمار
جای عرفان جهل گشت اندر وطن فرمانروا جای علم و عدل شد ظلم و جهالت کاردار
مرگ شد در هر طرف قائم مقام زندگی گشت ذلت شش جهت نائب مناب اعتبار
حمله کرد اشرار یغما نقد وجنس ما و من ماند در هر دل بسان لاله داغی یادگار
کند از جا چشم تا برهم زدن بنیاد ملك آمد این سیل بلاخیز از کدامین کوهسار

744


شماره (هشتم) سال دوم

مجله کابل

(۱۶)

انقلابی سر زد از خاک وطن فصل خریف
انقلابی شد که از هولش بسان روز حشر
زرد گردانید رنگ روی هر یک چون بهی
آن پری چهری که بر رخساره میکشت ارغوان
تا نپنداری عیان جوش خزان آندم که بود
تا چنار باغ از خون که رنگین کرده دست
بود ملت را عیان فصل خزان رنگ زرد
رنگ روی قوم و ملت زرد بود از ترس و بیم
خلق بی برگ و نوا گردید مانند درخت
زعفران زار است پنداری سراپای وطن
رنج عشق آورد بی پیر خزان اندر وطن
اشک ریزد تا ابد بر حال ملت خاک ملک
تا نپنداری که باشد معدن یاقوت و لعل
چون سپند از جانرفت این کوهسار سنگدل
کرده رنگین خون ابنای وطن کوه و کمر
تا قیامت لاله خواهد برد مید از دامنش
دود آهی سر کشید از باطن اهل قبور
آن مکن باور که باران است بر خاک وطن
نخل ما تم بود هر نخلی که بود اندر وطن
آبیاری میکند کشت وطن سیل سرشک
گریه بس کن بعد ازین ای ابر بر حال وطن
بس کن ای ابر بهاری گریه بس کن بعد ازین
قوم و ملت را سزا باشد برین روز سیاه
بحر پر گرداند از ما جوی احسان بعد ازین

آنچنان کاندر چمن آید خزان بعد از بهار
میشود چون شیر موی طفلکان شیر خوار
هر تنی را دل پر از خون کرد مانند انار
انقلابی شد که کشتش زعفران آورد بار
رنگ زرد خلق را برگ درخت آئینه دار
پنجه او دست برد از دست رنگین نگار
این مکن باور که بود آندم خزان اندر دیار
بر غلط باشد که بود آنگه خزان بر روی کار
در خزان رسم است میریزد درختان برک و بار
آنکه چون گلزار یغمان بود یکسر مرغزار
هر جوانی را که بینی همچو عاشق زرد و زار
اینکه می بینی عیان هر گوشه جاری چشمه سار
از غم این ماجرا خونین جگر شد کوهسار
باوجود این تزلزل چند تمکین و وقار
اینکه میخوانند فصل نوبهارش لاله زار
بسکه رنگین شد بخون خلق تیغ کوهسار
اینکه بینی بر هوا ابریست یا جوش غبار
آسمان باشد بحال زار ملت اشکبار
زانکه هر دم بودش آب چشم مردم آبیار
بعد ازین ای ابر بر خاک دیار ما مبار
باش تا ملت بحال خویش گرید زار زار
نوبت این گریه های زار برما واگذار
همچو ابر نو بهاری گریه بی اختیار
بس بود هر فرد را از گریه جوئی در کنار

۷۴۵


(۱۷)
فتح کابل
شماره (هشتم) سال دوم

جويار اندر وطن اکنون عبث باشد که هست بر کنار هر یکی از گریه جاری جویار
هر طرف باشد عیان گلهای سرخ آتشی بسکه آه گرم خلق آتش زد اندر شاخسار
تا ندانی راست گلناری که بینی بر درخت باغ دارد زین غم جانکاه آتش در کنار
پیر و برنا هر طرف استاده حیران اشکریز آبروی باغ ملت را همین بس آبشار
داغ رشك و بيقراریهای او باشد سپند دل درون سینۀ خلق از قراری بیقرار
خلق را در سینه دل میسوخت از داغ ستم آه اگر آبش نمیزد این دو چشم اشکبار
بعد ازین تا حشرجای لاله از صحرای ملک سر برون آرند دلهای حزین داغدار
اشك خونين بر رخ زرد عزیزان جلوه گر خوش بود مارا درینصورت همین نقش و نگار
در وطن ارزان توان کردن متاع درد و غم کار وان اشك ما با شد قطار اندر قطار
اهل ما تم را نمیز یید بغیر اشك و آه جنس دیگر تاجر ما را نمیبا شد بیار
میرود سیل سرشك خلق طوفان در رکاب گریه را در کیف نمی باشد عنان اختیار
آه کشور برد سیل انقلاب فتنه خیز وای آفاق وطن پوشید ابر فتنه بار
چون توان گردید بر جور چنین صبر آزمای محو گشت از صفحه دل صورت صبر و قرار
ملتی کو بود هر فردی دمان چون پیل مست انقلابش ساخت چون اشتر حلیم و بردہ بار
بر دمید شاید بنام باغ پیرای وطن در زمین حسرت ايدل تخم امیدی بکار
راستی کج باختی با راست بازان وطن وای ای چرخ دورنگ آه ای سپهر کج مدار
در وطن صد پرده خونین نمود از انقلاب پرده دیگر ندارد سینمایت پرده دار
در سراپای وطن تا بنگری افتاده است هر طرف بیچاره آغشته در خون خاكسار
چشم در راه عزیزان هر شهید بی دیت مرغ گشت از مردم چشم عزیز شد دانه خوار
كيستم من کشته بیداد و ظلم انقلاب این حدیثم نقش باید کرد بر لوح مزار
بر سرت این ماجرا رفت از کدامین بدعمل بازگوی ای بخت بد ای طالع نا سازگار
هیچکس برخان و مان مانگشت آتش فگن خود بخود آتش زدیم ای وای مانند چنار
کی توانست اینچنین بیگانه ما را خراب قوم افغان آه و افغان دارد از خویش و تبار
هر زمان این قوم غیرتمند دید آزار خویش هرگز از بیگانه ننشست زینسان سوکوار
٧٤٦


شماره ( هشتم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۸ )
غیر افغان کیست با افغان حریف رزمجوی
کیست افغان غیور آنکو که در روز مصاف
کیست افغان پای تا سر مردی و مردانکی
کیست افغان دلاور در جهان اسم و رسم
شیر میخوانم من او را شیر اگر شد شیر زن
در شجاعت شهره آفاق در هر مرز و بوم
چون کف اهل کرم در هر کجا جود آشنا
تا رخ از غیرت فروزد همچو آتش در مصاف
کاش میبودی حریف ما یکی قوم دگر
کاش با بیگانه بگرفتی بکف تیغ و سنان
کا شکی غیری با فغان غیور جنگجوی
کاش میبودی بما دست و گریبان دیگری
کاش جای خویش با بیگانه میگشتی طرف
آه و افغان رفته بود افغان و افغانی ز دست
باغ ملت بود پامال خزان انقلاب
گر نمیبودش بکف جام زلال زندگی
تشنه لب میسوخت آخر کشت امید وطن
قوم گم کردی شب تاري چنین راه نجات
از وطن طالع نمیگردید اگر این آفتاب
گر نمیگشت آبروی ملت این بحر نوال
گر نمیکرد از طریق لطف و احسانش رفو
رفته بود از دست افغان فخر اجداد غیور
از تلطف گر نمیفر مود جبر این شکست
شیر می باید که با شیری نماید کارزار
کمتر از زالی شمارد رستم و اسفندیار
مردم همت بلند و فرقه غیرت شعار
شیر در روز مصاف و اژدها در گیر و دار
اژدها میدانمش کر اژدها خنجر گذار
در مروت روشناس این و آن در هر دیار
چون دل اهل صفا در هر صفت الفت قرار
خصم خواهد چون خس و خاشاک از وی زینهار
تا نمودی جنگ با آن مدعی بیگانه وار
بهر سر کوب عدو بردی عمود گاو سار
رو بمیدان آمدی گشتی مقابل مرد وار
تا نمودی غیرت افغانی خویش آشکار
تا سزای خویشتن میدید در جیب و کنار
با زش افغان غیور نا مدار آمد بکار
پر تو خلق کسی آورد بازش نوبهار
ختم بود این قوم وملت را حیات مستعار
بر سرش این ابر رحمت گر نمیشد قطره بار
تا کهان این صبح صادق گر نمیگشت آشکار
از سر ملت کجا میرفت ان شبهای تار
گشته بود اندر همه روی زمین بی اعتبار
کرده بود این جنگ ما را جیب هستی تار تار
گر غیوری این وراثت را نگشتی پافشار
رفته بود از کار این عضو سراسر انکسار
٧٤٧


(۱۹)

شمارۀ (هشتم) سال دوم

فتح کابل

کر نمیگشت از رۀ عقل وخرد معمار ملك
کرد ترمیم خررابیهای سیل انقلاب
صد هزاران زخم كاری داشت شخص مملکت
تار هاند قوم و ملت از شب تار نفاق
تارهاند قوم دست ازجان شماری برنداشت
خواست تا از بهرقوم و ملت و ملك و وطن
نور چشم و پارة دل بودش و لخت جگر
سد راه ام نگر دید این موانع بیش و کم
مشتی از دزدان دون برپایتخت آورد تاخت
مانده بود آن لکه برکالای ما تاروز حشر
سر بلندی گرنمی بخشید افغان را ز لطف
بود ظلمت بروطن طاری که شد صبحی بخیر
آمد از پاریس آن شایستۀ تاج و نگین
آمد آن تاج سر ملت ترقی بخش ملك
آمد آن شاهنشهی بی فرج و لشکر بیخبر
آنکه کردی کار ها از قوت رای متین
در رسید آن فرقة جاجی و منگل همرکاب
کف زساز حرب خالی چون دل عاشق ز صبر
باکف خالی رسید اما ز دست انقلاب
پیش برد امر مهم سلطنت دست تهی
جنگ را آماده شد ازقوت تدبیر وعقل
بود با او مردم سمت جنو بی چند صد
باگروه کم سوی کابل روان آمد دلیر

تا ابد میماند ویران هر طرف شهر و دیار
از جلال آباد و کابل تا مزار و قندهار
گشت از لطف ومروت جمله را مرهم گذار
خویش را میزدبآتش دمبدم پروانه وار
تا بآخر بود برعز میکه بودش پایدار
سیم و زر قربان نماید جان وتن سازد نثار
بوده اند اینها حصاری سربسر اندر حصار
کشت برحصن حصین ارگ کابل کله بار
کرد رخت غیرت افغانیان را لکه دار
شاه غازی گر نمی شستش به تیغ آبدار
تاقیامت مانده بود این قوم و ملت شرمسار
آفتاب مشرق از سمت جنوبی آشکار
آنکه مثلش را ندارد قوم وملت یادگار
آمد آنکو دولت افغان ازو گیرد قرار
آنکه بودش لشکر عقل وخرد پیوسته یار
آنکه او را بود هر کاری به تدبیر استوار
دررسید آنکرده ازيك ملك يك سمت اختیار
ليك بودش دل پر از مهروطن حب دیار
پرتھی چون کیسۀ مفلس خزان دردیار
آن سخاوت پیشه آن کان کرم خیر خیار
با کسی کاوداشت فوج ولشکربس بیشمار
بود بد خواه مخالف را سپه چندین هزار
تا برارد از نهاد خائنین یکسر دمار

٧٤٨


( ٢٠ )

شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل

اول از مقاتیان بگرفت تنگی وا غیار
شد پریشان هر طرف بدخواه از میدان جنگ
خصم را آثار نتوان یافتن در لهو گرد
بعد ازان قوم وزیری در زمان بی ترس و بیم
فرض شد بر فتن وزیری را فرار تخت شاه
کرد ازان شیران شبی بر شیر دروازه کمین
کهنه برجی کرد از ان دیوار تاریخی بقر
جا نمود آتجمع شیران شب در انبرج خراب
شب چه میدا بدکمی بیش و کم خیل غنيم
لرزه در بنیاد خصم افکند آن شش تن چنان
شد حصاری در درون ارگ کابل چند روز
کرد کابل فتح از تدبیر صائب بی جدال
چون بکا بل آمد آن شیرازه ملك و وطن
عالمی گردید از هر سو بگردش انجمن
قوم وملت خواست تا یکسر زسوز اشتیاق
جان ودل نذر قدومش خواست کردن خاص وعام
این چو گل بودی سراپا يكدهان خنده ريز
حلقه گردش خلق چون بر گردمرکزدائره
دیدنش از یاد مردم برد رنج انقلاب
گل فگندند ازره مهرو وفا در گردنش
برسرا پایش زبس گل ریختندازهر طرف
کرد تکلیفش رعایا بر قبول تاج و تخت
او ابا میکرد از امر خطیر سلطنت

کرد آن قوم مخالف جا نب موطن فرار
سوی میدان رخ نمودند از یمین و از یسار
گردش از گردیزا گر جوئی منار از شامزار
سوی کابل گشت چون شیران جنگی رهسپار
حمله گر بر پایتخت آرند از بینی حصار
کی بود جز شیر مردی شیر مردان را شعار
آنکه اوراسرفرازی داده بود از کوهسار
روز را سازند تا بر مدعى تاريك وتار
درشبیخون کس نداند شش هزاراز شش سوار
کاندرانشب ترك كرد آن مأمن روئين حصار
تا شبی دزدا نه پيماید ره زشت فرار
تا در دوران فرید عصر مرد نامدار
تارسید اندر وطن آن رونق شهر و دیار
دور آن ماه منور گشت ملت هااله وا ر
جان نثار شمع روی او کند پروا نه وا ر
این و آن از اشك شادی شست از رویش غبار
آن چو ابراز پای تاسر گریه بی اختیار
درمیان استاده آن جان رعیت شاه وا ر
رنج هجر از یاد عاشق میبرد دیدار یا ر
مردم کابل که بودندش بصدجان دوستدار
گشت آن نخل ریاض عدل گلشن در کنار
او نمی گردید این بار گران را عهده دار
قوم میگفتند ما را جز تو نبود تا جدار

٧٤٩


شمارۀ (هشتم) سال دوم فتح کابل (۲۱)

او مصر بود و شهری بر قبول این سخن گشت تکرار اینچنین رد و قبول از هر کنار
قوم میگفتند ای جانها نثار مقدمت کردۀ صد بار بهر قوم و ملت جان نثار
ای ز تدبیر تو کار این ولایت مستقیم ساز از رأی متینت این حکومت استوار
چار ناچارش قبولا نید قوم این مدعا بس که بر وی عرض کردند از تضرع باریار
تاج را کردند زان فرق مبارك سرفراز تخت را کردند از فیض قد ومش پایدار
باد بر این مملکت تا عمر باقی بر دوام باد بر تخت شهی تا زندگانی بر قرار
نادر است امروز در روی زمین در رزم و بزم نادر غازی شه افغان امیر تاجدار
تا نگردد رنجه از طول بیانم مستمع بر دعا خواهم نمود اکنون سخن را اختصار
تا که در نوع بنی آدم زبان ها مختلف تا عجم را روز و شب گوید عرب لیل و نهار
سرو تا در بوستان باشد مثل در راستی شهره بیحاصلی تا در چمن بید و چنار
تا شمارند از صنائع اهل صنعت لف و نشر تا بهم پیوسته دارد ربط الفت پود و تار
تا مثلث اولین شکل از خطوط مستقیم تا محاسب بیش داند رتبه پنج از چهار
افضل اشکال تا گویند شکل دائره تا که مرکز را محیط اندر وسط بخشد قرار
باد نادر شاه غازي يا رب اندر سلطنت کام بخش و کام جوی و کام گیرو کا مگار
سالها باید درین ملك و وطن ازوی نشان قرنها ماند بدوران نام نیکش بر قرار
سکه اش را جاودان خواهم بروی سیم و زر تا مدام از سکه باشد سیم و زر را اعتبار
فرد باد اندر شهان چون آفتاب اندر نجوم تا بعالم فرد باشد او رعیت شهر یار
باد هر کارش چو نام خویش نادر در جهان تا بماند کارهای نادر از وی در دیار
خصم بد فرجام او بیند مدام از نوش نیش تا مضرت کم کند با نوش دارو نیش مار
چون انارش خصم دل پر خون و چون به زرد روی تا بود مشهور در کابل انار قندهار
با خرد گفتم که ای نوع بشر را مستغاث ای بهر کار جهان اهل جهان را مستشار
ای زهر کار جهان آگاه از تاریخ فتح گر خبر داری بگوی و ور اثر داری بیار
سوی این معنی اشارت کن که گردم مستفیض ما جهولان را چه میخیزد ز عقل مستعار

۷۵۰


شماره (هشتم) سال دوم
مجله کابل
(٢٢)

از ره لطف و کرم فرمود و گفت این حادثه
سال تاریخش طلب از حادثات روزگار
١ ٣ ٤ ٨

بار دیگر شد مخاطب سوی این فتح و سرود
کار نادر در وطن ماندى ز نادر یادگار
١ ٣ ٤ ٨

فتح کابل
از طبع شاعر شیوابیان آقای محمد علی خان آزاد

مهر گردون چون تجاوز کرد بر ملك بهار
رفت رسم اعتدال از گردش لیل و نهار

روز از حد تعادل پا نهاد آنسوترك
گیسوی شب گشت کوته از یمین و از یسار

کرد گلچین سبزه های تازه را پامال و پست
شد بلند آوازه غوغا و خروش آبشار

فاخته شد پیش سرو ناز خاكستر نشین
کرد قمری را قرا بغرای طوق او فگار

بید مجنون سرکشی بنمود از راه خلاف
سرو موزون پا بگل اندود طرف جویبار

طرهٔ سنبل پریشان گشت از باد شمال
چهرهٔ گل گشت خون آلوده از سیلی خار

بلبل گویا خمش گردید از بیم تگرك
سنبل بویا پریشان کرد گیسو بر عذار

در درختان کهن افتاد لرز از تند باد
از دبستان وطن برخاست غوغای صغار

سینهٔ شمشاد شد مانند شانه چاك چاك
دانه عناب شد همرنگ پستان انار

جامه گل چاك گشت و چهر نیلوفر کبود
تا یتیم خوشه های غوره را بستند دار

تا چرا مرغان خوشخوان شد چنان خوار و خموش
تا چرا زاغ بد الحان یافت در بستان قرار

٧٥١


شماره (هشتم) سال دوم فتح كابل (۲۳)

گل چرا با چهره خونین بروی خاك ریخت از چه رو در بوستان برخاست فریاد هزار
از چه رو در هر طرف شد فتنه و غوغا بپا از چه رو در هر بلد شد غلغل و شور آشکار
از چه رو هر ناخلف شد مصدر ضبط امور وز چه رو هر باشرف گردید محنت را مدار
خشك و تر چون سوخت و آن آتش بیفتاد از بکا مرد و زن آواره چون گشتند از شهر و دیار
آری آری قهر یزدان چون بملکی شد پدید میشود آن سان که شد زین پیشتر سالی سه چار
پستی اعمال ما و زشتی اقوال ما کشتی افغانیان را کرد با طوفان دو چار
رهزنی غارتگری دزدی چپاول پیشه سر کشید و کرد روز عالمی را شام تار
جاگزین شد بچه سقا بر اورنگ شهی مشك ها از خون ملت ریخت اندر رهگذار
رفت از باغ و گلستان تازه گی و خرمی آری آری فصل دی کی می کند کار بهار
لال گردیدند مرغان خوش الحان وطن تا چنان دیو سیاهی شد عیان در مرغزار
در چنان موقع که شد برباد ناموس وطن در چنان موسم که از دی یافت بستان افتقار
باد کو گل بیز بد گلریز شد در بوستان مرغ کو خوشگوي بد شد لال اندر شاخسار
بوستان گردید یکسر زعفران زار خزان جامه زیبای گلبن شد لباس ننگ و عار
تند باد مهرگان برد از سر شبنم کلاه قهرمان دی ز گل برداشت رسم افتخار
ولوله اندر چمن افتاد از باد شمال غلغله اندر وطن افگند غول کوهسار
شد شفق را چهره گلگون در عزای خاکیان شد فرح را رأیها واژون پی اصلاح کار
رفت رنگ از چهره آباء علوی در قضا تا موالید وطن را دید پر از خون کنار
ناگهان از گوشه مشرق برون آورد سر ماهتاب آن یکه تاز چرخ بر اشهب سوار
همچنان میرفت برگردون و چشمش برزمین جستجو می کرد در نسل وطن مردان کار
تا کجا پیدا نماید شهسواری شیر دل کاندران فرصت شود آن غمکشان را غمگسار
نا گهان اندر اروپا از نژاد این وطن دید شهبازی که اندر گوشه دارد قرار
چشمکی زد سوی او کی قهرمان شیردل وقت راحت نیست برخیز و روان شو بهر کار
نیستی از نادر ایران کم ای افغان نژاد کو ششی کن قوم را مگذار اندر اضطرار

٧٥٢


شماره (هستم) سال دوم مجلۀ کابل (٢٤)

گر ترا زر نیست در بازوست زور تهمتن
ور ترا لشکر نباشد، بس امید کردگار
عزم داری حزم داری، عشق داری بروطن
یاری اخوان بس است ای یاور تو چار یار
قوم افغان هم بهمه راهمیت از جان حاضر اند
می بر آرند از نهاد دشمن سرکش دمار
غیرت و همت ازین مردم نگشته سلب ليك
ملت افغان را قایدی باشد بکار
اوهم از جا جست و زحق جست یاری و مدد
حسبنا الله گفت و شد فی الفور این سو رهسپار
از جنوب غرب بیرون شد بتائید الله
کز شمال شرق کابل دور سازد خار زار
مملکت را وارهاند از چنگ دزدان شریر
داد کشور را نجات از خائنین زشت کار
حسن خلق او دل اهل وطن را کرد صید
این کند است آنکه بنماید دل خلق شکار
سر زمینی را که از بیداد آن اهر یمنان
چون جهنم خشك بد، سرسبز کردش چون بهار
جای آن اشکی که بد بر چهرۀ مردم روان
چشمه ها زاینده گشت و شد روان در جویبار
باغ شد بار دگر سرسبز و از قول حکیم
برز ماه و مشتری شد از شکوفه شاخسار
گردش گردون هم از سر ماند اوضاع خلاف
گشت در میزان مساوی روز و شب همچون بهار
شهریارا تاجدا را خسرو فرما ندها
ای شه دریا دل کشور ستان تا جدار
آبروئی رفته افغان شد از سعیت بجا
باد یا رب سعی تو مشکور پیش کردگار
رفته بود از دست ناموس وشرافت ها ولي
از تو آب رفته باز آمد بجوي اين ديار
شادمان باشی که خلق اند از تو اکنون شادمان
جاودان مانی که امن است از طفیلت برقرار
خدمتت بهر وطن شد زارز وي ما فزون
زار روی خویشتن داریم افزون انتظار
چونتو اندر تنگدستی ها و در آواره گی
کردی آن خدمت چه خواهی کرد گاه اقتدار
آرزو داریم کزسعی تو ای کشور ستان
به شود هر سال کار مملکت از سال پار
بردعای شاه كن آزاد ختم ما جرا
زا نکه ازطول سخن باشد نکوتر اختصار
زنده باد افغاني و پاینده عهد نادری
دشمن اين ملك و ملت باد دایم شرمسار
نام نيكوی تو گردد شهره و ماند زتو
بهترین نامی كه از شاهان بماند یادگار
آوخا تاریخ فتح كابلم فرموش شد
باید آزاد این زمان تاریخ بنویسی دوبار

٧٥٣


[BLANK PAGE]


ديك كلانيكه در جامع هرات موجود است