[BLANK PAGE]


مجله کابل
دوره سال اول
١٣١٠ ١٣١١


شماره اول
مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره مجله : - انجمن ادبی ، برج شمالی
نگارنده : - (سرور گویا)
مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) است
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه
کابل ۱۲ افغانی
ولایات داخله ۱۴ «
« خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱، ۲، ۳
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند رایگان
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت
۱۸ محرم ۱۳۵۰ هـ ق = ۱۵ جوزا ۱۳۱۰ هـ ش = ۵ جون ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات
نمره مضمون نویسنده صفحه
۱ : افتتاحیه و تشکر غلام جیلانی اعظمی ۱
۲ : مرام مجله گویا ۵
۳ : اهمیت ادبیات محمد کریم قاضی زاده ۶
٤ : ادبیات در افغانستان میر غلام محمد غبار ۱۲
٥ : نویسندگی اعظمی ۲۰
٦ : مرام انجمن و پروگرام آن انجمن ٢٦
۷ : هم شاه هم شاعر سرور گویا ۳۰
۸ : اتفاق بسمل ۳۵
۹ : اندرز بشعرای وطن مستغنی ۳۶
۱۰ : اسلوب هاشم شایق ۳۷
۱۱ : شهر کابل غبار ٤٤


صفحه ( ۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

بسم الله الرحمن الرحيم

نحمده ونصلی علی سیدنا محمد رسوله الکریم
وعلی آله واصحابه الطاهرین

در پایان بدبختی ، در خاتمه دوره منحوس شرارت و خونریزی ، در انتهای آنروزهای سیاهیکه ابرهای تیره و تاريك جهل افق باصفای آمال ترقی خواهی و آرزو های سعادت پرستی اولاد این خطه را پوشیده بود !
امروز قلوب افسرده مایل است که تجدید انبساط وافکار پژمرده و ملول دوباره درفضای با افتخار و آزاده امروزه وطن کسب سرور وحیات نماید !
امروز خورسندی وانبساط اهالی این کشور طبیعی است ! زیرا اعم ازینکه انسان خوش بختی وضعیت فعلی را احساس می نماید ، تصور خاتمه یافتن آن روزهای مذلت وبد بختی نیز قلب وروح را می بالاند .
آنروز های تاريك كه آرزوها و آمال ملی را بخاك يأس مدفون كردن میل داشت ! دران ایام تیره که دیو جهل واغراض بسریر فرشته دانائی وتمدن حکمرانی داشته وروح معارف وتجدد را خفه و نوامیس عامی واخلاقی را آزرده بود ! هنگامیکه دست های غرض آلود از آستین توده جهال برآمده قلم وافکار وطن خواهانه را شکسته و اقدامات وعملیات سعادت جویانه را معطل ومی خواست کشور آزاد و آسوده افغان دلاور را بازیچه اغراض ومنکوب تاخت وتاز مشتی از ارازل واوباش قرار دهد .
مخصوصاً در نزديك ترين اوقاتيكه اولاد با تربيه و علمای معروفه ، اشخاص صحیح این ملت بايك جهان يأس ونا امیدی رو برو عازم بودند كه، آسمان باصفا وهوای روح فزا وخاك عنبر آساء وطن مألوف و محبوب را با اشك ريزی وقلوب مجروح وداع کرده و گمنام و آواره خاک های غربت وبادیه های


صفحۀ ( ۲ ) سال اول - مجلۀ كابل شمارۀ ( اول )

مدت شوند .
درهمان موقع وهمان زمان که رشته های امید از هر طرفی مقطوع واشعه آخرین
آرزو از افق امال و انتظار همه افول نموده بود ! دفعتاً فضل بیکران و رحمت
بی پایان خداوندی شامل حال این ملت شده و یکی از فرزندان نجیب این ملت
یعنی اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه تاجدار بسروقت مملکت خود رسیده و آنهمه
عوامل بدبختی را دفع وخطرات مدهشه حیاتی را ازین خاك بكلی رفع نمود .
این روز خوش یا این صبح امیدپایان ونتیجه آنشب مدهش و تاریکی ایست که
تصور آن قلب انسان را میلرزاند . گرچه ازطلوع این صبح سعادت یکسال و نیمی است
که میگذرد ولی ما آنرا بیش ازلحظه تصور کرده نمیتوانیم . درطول این یکسال
ونیم نجات دهنده شریف وتاجدار غمخوارما اعلیحضرت « محمد نادرشاه غازی »
باهمان عزم واراده قوی وفعالیت خسته گی نا پذیر مثل زحمات اوایل نجات وطن تاحالا
باصلاح خسارات وارده کوشیده قلوب زخمی این ملت را مرهم داری و جسد بیمار
مملکت را پرستاری میفرمایند .
درطول این یکسال و نیم طوریکه دیگر خرابی ها ترمیم و شکسته گی ها درست
وتنظیم شده است دوائر عالیه ما هم مالك جان تازه ورونق دوبارۀ شـده ، بلکه
درین تجدید صحت مکروب های فساد وعوامل مضرت گذشـته را نیز ازوجودشان
تبعید کرده وبايك پيكر جوان وسالم و روح جدی و فعال دوباره درساحه وطن
قامت افراشته اند .
مخصوصا وزارت معارف ما که با وجود اختناق و ضعف شدید گذشـته امروز
در ردیف همقطاران خویش خوب تر نایل این صحت شـده وباقدم های جدی
ومعقول بمقصد افادۀ اولاد این ملت روان گردیده ومیل دارد هرچه زود تری
که ممکن شود تلافی مافات وجبیرۀ خسارات اوقات تعطیل گذشته نماید .
لهذا بمكافات این مساعی عرفان پروری اولیای معارف وطن ، بافتخار نزول
سعادت دوباره علم وفضل ، بقدر شناسی علماء ومربيان سعادت اولاد افغانسـتان


صفحهٔ ( ٣ ) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )

با معاوضه و تلافی اوقات قیمتدار تربیه و تحصیل گذشته که آن در آتش جهل و شرارت سوخته بود حضور اعلیحضرت مربی دانش و ترقی افغانستان « انجمن ادبی » و مجلهٔ « کابل » را درین موقع تأسیس و هدیهٔ اولاد عرفان پرست وطن خود میفرمایند .
انجمن ادبی و مجلهٔ « کابل » عطیهٔ مخمّنی است که از حضور پادشاه معارف پرور خود در محیط عرفانی افغانستان امروز قدم بعرصهٔ وجود گذاشته و عواطف و آمال معارف پروری و ترقی آتیهٔ معارف وطن را بعموم مژده و تبشیر مینماید .
گرچه فعلاً بمقصد همدردی و خدمت کردن بمعارف وطن ادارهٔ این مجله و انجمن مفوض باین مخلصین و طرفداران سعادت و معارف مملکت فرموده شده است که این اعضا از نقطهٔ اهمیت و خدمتگذاری بيك انجمن ادبی ويك دايرهٔ مهم عرفانی شاید - مقدوری بسزا نداشته باشند ولی از انجا که اعضای حاضره روحاً علاقه مند بمعارف وطن خود بوده و آرزو دارند پست ترین شغلی را باین شعبهٔ مهم مملکتی دارا باشند البته خدمتگذاری خود شان را درین انجمن بمسرت و تمام مساعی و افتخار حاضر بوده و ابراز خواهند نمود . خاصتاً اظهار اعتماد و رضائیت وزارت جلیلهٔ معارف و توجه و مراحم بیکرانهٔ اعلیحضرت غازی بیشتر موجب قوت قلب و مسرت خاطر واقع شده و این اعضا را بقبول و تمکین این شغل بزرگ جرئت بخشیده است .
هر چند شان بلند و موضوع نفیس ادبیات عالیتر از قدرت فکر و لیاقت اعضای موجوده است که ادعای اداره و انجام آن کرده شود ولی چون ما از پرورش و توجه مخصوص اعلیحضرت معارف پرور خویش امیدوار و از مساعدت و همراهی وزارت جلیلهٔ معارف و اهل فضل و کمال مملکت خود انتظار داریم که از هر نوع كمك و همراهی نسبت باین انجمن خود داری نخواهند فرمود لهذا با این معاذیر بایفای این خدمت منهمك خواهیم شد .
عجالتاً این انجمن بمطالب و مشاغل مقدماتی خود پرداخته فقط در اثر


صفحه ( ٤ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )

احساسات و نیات خالصانه بعضی هدیه های ناقابلی را بعنوان معارف دوستی ماه یکبار بوسیله این مجله به پیشگاه نظر قارئین عرض و تقدیم خواهد نمود .
ضمناً انجمن ادبی کابل از دوستداران فضل و معارف انتظار دارد که نظر بمقصود اساسی این انجمن که جزو پروگرام آن بوده و در قسمت ما بعد مسطور گردیده است روح ادبیات وطن را شاد فرموده و در بعضی موادیکه انجمن لازم دارد مساعدت و همدردی خود شان را مضیقه نفرمایند .
در پایان این آرزو تشکرات مخصوصی بحضور اعلیحضرت اقدس تقدیم داشته باینوسیله معروض میشود که اعلیحضرتا ! ملت افغانستان در مقابل زحمات و خدمات باقیمت و مساعی و مجهودات ذیشرافت شما مدیون ابدی است ، تشکرات و سپاس گذاری را که نسبت بحقوق بزرگ و شان واجب الاحترام شما لازم است تا هنوز بتادیه آن اولاد این ملت مقتدر نگشته زیرا ملل و اقوام مبتدی در همه جای دنیا و در هر زمانه قیمت قائدین و نوابغ خود را در عین حال بطور فرا خور شان و مقام عالی و محبوب آنها نشناخته اند ! ولی این ملت شریف صادق اگر زبانی برای اظهار تشکر نداشته باشند قلب صفا و صادقی دارند که اعلیحضرت شما را دران منزل و مقامی باشد .
اعلیحضرت غازی ! گرچه ما میدانیم و بخصلت نجیب و فطرت شریف شما آشنائیم که در برابر همه گونه خدمات و طپیدنهای وطن خواهانه و اقدامات مجدانه که از عهد اولین شامل شدن بشغل رسمی مملکت تاموقع زمامداری والی وقت حاضر برای این جامعه و این خاك ابراز فرموده اید ؛ امید تلافی و خواهش مکافات از اهالی این کشور ندارید و فقط مسرت و افتخار وجدانی وراحت ضمیر منیر اعلیحضرت خود را مکافات خود قرار داده اید ولی هستند اولاد قدر شناس شما که احسان و مراحم را فراموش نکرده و آنرا بیادگار قدر شناسی شما با خلاف و اولاد آتیه این جامعه برسانند ! کار کنان این انجمن که حیات یافته دست حق پرست اعلیحضرت شماست ! بهترین ادعیه و تشکرات خالصانه را تقدیم


صفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول

حضور ملوکانه داشته از خدای متعال برای خود استدعای توفیق می نمایند که موافق و آراسته بشئون وشرافت دینیه واحترام داشتن بشریعت مقدسه اسلامیه نظر بآرزو ونیات معارف خواهانه اعلیحضرت غازی ومفاد اولاد وطن خدمتی که خوبتر وشایسته است آنرا بپایان برسانند . ومن الله التوفيق .
بقلم یکی از اعضای انجمن « غ ج اعظمی »

مرام مجله

انجمن ادبی کابل که آرزوی یگانه و نقطهٔ هدف مقصودش تنها اصلاح و توحید سبك ادبیات وطن و اتخاذ اسلوب نفیس و آسان است لهذا درحدود این مقصد نشر يك مجله را هم بنام کابل لازم دانسته ، اعضای انجمن ادبی میل دارند نظر بانتظار دوستداران معارف وطن قبل از شروع بوظائف اساسی ، نگار شاتی حاوی از احساسات و افکار اصلاح جویانه و نمونه از مطالب مفیدهٔ عرفان خواهانهٔ خود را بوسیلهٔ این مجله هدیهٔ حضور هموطنان نماید .
مجله کابل که بار اول است باین مقصد در محیط عرفانی وطن در سایه توجهات پادشاه معارف پرور خویش اعلیحضرت محمدنادرشاه افغانستان حیات یافته و از طرف این انجمن بمعرض نمایش و مطالعه میرسد امید داریم بتواند بهترین آرزوها ونيات اصلاح خواهی و وطن دوستی را ترجمان شده و نمونه های بهترین اعمال و افکار خدمتگذاری این انجمن را بحضور قارئین محترم ترجمانی نماید .
مجله « کابل » بمقصد قدر شناسی از اهل قلم ، فضلا ، معاریف ، و برجسته گان ملت خود و به افتخار آثار نفیس شان صفحات خود را زینت داده وتذکاری از انها خواهد نمود .


صفحه (٦) سال اول - مجله کابل شماره (اول)

مجله «کابل» بغرض وحدت سبك نويسندگی و اسلوب تازه ادبیات امروزه نمونه های کوچکی باولاد نو قلم و محصلین مکاتب وطن خود هدیه خواهد نمود .
مجله «کابل» آمال و نظریات انجمن ادبی را در اطراف زبان و لغات و سبك اشعار و تحریرات فعلی بمقصد اصلاح و ترقی به پیشگاه نظر فضلا و ادبای محترم وطن عرض و مساعدت فکری و قلمی آنها را باین موضوع جلب و استدعا خواهد نمود .
در پایان این آرزوها کارکنان مجله توفیق یگانه خداوندی را شامل حال خود خواسته مستد عیند که این مجله كوچك بتواند موافق بآمال و نیاتیکه مادر نظر داريم موفق شده و طرف میل و محبت هموطنان عزیز خود واقع شود .

اهمیت ادبیات و موقع آن در ملل

از آنجائیکه بشر طبعاً اجتماعی بوده ، بزیستن بصورت اجتماع مجبور است در عین حال حیات اجتماعی او موقوف و مربوط به تساند و تعاون است ، که نمیشود از آن صرف نظر نمود ؛ چه بشر بیچاره در مبارزه حیات برای تکمیل نواقص و رفع احتیاجات مادی و معنوی خویش بمشکلات و موانعی بر میخورد که بدون استمداد از سر پنجه توانا و با اقتدار تساند و تعاون ممکن نیست به پیش برد کوچکترین احتیاجات ضروریه خود نائل گردد .
زیرا : در صورت عدم رعایت ازان بشر مدنی امروز مجبور میشود ، که عور و ملتوی بدون ملجأ و ماوای مانند بهائم و حیوانات وحشی در جنگلهای پر آفت ، بیابانهای وحشت افزا ، در دامان جبال مهیب منزوی یانه به پیمودن مراحل زندگانی بدرجات پستر از دوره های تیره و تاريك دوره سنگ امرار حیات نمایند .
و در سایه راحت بخش تساند و تعاون است که از احتیاجات ضروریه بشری


صفحۀ ( ٧ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( اول )

گرفته تا خواهشات غیر محدود مدنیۀ آن که تعدادش از صدها چیز تجاوز میکند
قسماً در داخل محیط زندگانی و بعضاً در محیط خارج از زندگانی او تأمین
و تهیه میشود ؛ همانقسمیکه بشر در حیات اجتماعی از تعاون و تساند چاره و گزیری
ندارد ، همچنان برای ایفای وظیفۀ تساند و تعاون مجبور است که دست التماس
بدامن لسان ( ادبیات ) زده تا بتواند بوسیلۀ آن تساند و تعاون را از قوه بفعل
آورد .
زیرا : برای جلب امداد و معاونت همنوعان خود ، بشر نخست ضرورت
و احتیاج بافادۀ مرام خویش داشته و دارد . افادۀ مرام صورت پذیر نیست مگر
بوسیلۀ لسان ( ادبیات ) .
لسان است ، که : بشر را از افکار و خیالات همدیگر مستحضر مینماید ،
بتوسط اوست که ما افکار ، عواطف و احساسات خود را افاده نموده ، از
احساسات و افکار بنی نوع خود مستفید میشویم ؛ و همین لسان است که قوام ملل ،
مدنیت ، عمران ، حتی حیات بشر برآن متوقف و مربوط است .
و از اینجاست که بشر اولین مایحتاج خود را برسبیل توارث ادراك کرده
قبل از تکامل قوای ذهنی ( كه بثلث عمر طبیعی ( ٧٥ ) ٢٥ سال باشد کامل
میگردد ) در انکشاف لسان میکوشد . و همچنین نخستین آله که او پس از
عرض وجود در ساحۀ حیات استعمال می نماید ، نیز لسان است .. که یگانه
دلیلی از مهمترین دلایل اهمیت آن در نزد بشر نسبت بسایر احتیاجات او در
نظر میخورد .
علاوه براینکه بشر در حیات امروزی خویش احتیاج خود را به ( ادبیات )
نشان میدهد ، حیات ملل گذشته را نیز بواسطۀ ادبیات تثبیت مینماید .
زیرا : ادبیات است که ما را از چگونگی اصول حیات و مدنیت ملل
گذشته مطلع ساخته عیناً همان وقایع گذشتۀ تاریخی را در برابر چشم ما مجسم
نشان میدهد و ما از کیفیت ارتقا و یا انحطاط و زوال آنها واقف گردیده


صفحه ( ٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )

خوبیها و بدیهای آنهارا تمیز و تشخیص می دهیم ، وسایل رفاه وسعادت یافلاکت
و بد بختی آنهارا دانسته باولین متشبث واز ثانوی عبرت و پند میگیریم .
تاریخ واهمیت تاریخ که امروز در نزد هر صاحب فکری آشکار ومبرهن بوده
ازان بشمر مستفید میشود ، درحقیقت زاده ادبیات واز سر چشمه ادبیات سیراب
گردیده نشو و نما یافته و مییابد .
وبوسیله ادبیات است که تواریخ ملل ومدنیت اقوام گذشته وحیه از نسل
به نسل ، از محیط بمحیط واز دوره بدوره آهسته ، آهسته انتقال کرده و میکند .
چنانچه انتقال مدنیت یونان بروم ، واز روم بآسیای کوچک وسوریه واز
آنجا وفارس بعرب و اندلس بواسطه تماس و انتقال لسان است ، که هر يك از
آنها حلول کرده ، بنوبه خود در صنایع ومدنیت از بزر گترین دول دوره خود
محسوب میشدند .
خصوصاً عوامل مهمه تمدن مشعشع و ترقی عرفانی عرب ( که از روشنائی
آن دیدها میدرخشید ) نیز همین لسان فصایح و بلیغ عرب است ( که قران
شریف درآن نازل شد ) با اختلاط وامتزاج آنها ( عرب ) با ملل سوریه وفارس ،
که از اولین دین مقدس اسلام و احکام آن واز دومین ادبیات وفلسفه صنایع
آنهارا اقتباس کرده ودين پاك اسلام را تا امروز در آن سرزمین ها بیاد گار
گذاشتند .
چنانچه ، دخول وظهور فلسفه و حکمت یونانی ها وبعضی از افسانه های
فارس باتمام موجودیت خود بوقت عباسیان در عرب ورواج نفوذ آن تاحال
در بین عالمای اسلام از بزر گترین دلایل مقنعه تاثیر ادبیات بشمار میرود .
سبك ، اسلوب ، واشکال مختلف ادبیات مخصوصه هرقوم وعصر است که
امتیازات هر دور حیات اجتماعی وصنفی بشر ازان معلوم وظاهر میشود ، مثلاً :
از سیمای قصاید شور انگیز ، امرألقیس (شاعر شهیر جاهلیت ) حماست وروحیات
سلحشورانه ، وحيات عشیروی اقوام بدوی عرب پدید و مقابل آن از اشعار


صفحه ( ۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )

وقصاید با طراوت متنبی است که مناظر زیبای تمدن عباسیان در پیش چشم
جولان میکند ، همچنین از خلال کلمات ایلیادای هومیروس ( شاعر مشهور اساطیری
یونان ) است که میتولوژی های ( اساطیر ) خیال آلود یونان با روح پر نزاکت
خود تبسم مینماید و از آثار ولتر ( شاعر وفيلسوف فرانسه ) است که روح
فسرده و مخنوق اهالی عصر استبداد فرانسه میتراود ، و كذا از اشعار و آثار
بوجود آمدهٔ هر زمان و هر محیط است که کیفیات اجتماعی ، سیاسی ، اصول معیشت
وزندگانی آن قوم و آن محیط بخوبی معلوم و ادراك میشود .
زیرا : در هر زمان و بهر محيط ، ادبیات در زیر تأثیر و نفوذ جامعه بوده
حسب الاقتضاى محيط و وقت رونق تازه بخود گرفته است .
اقوام وملل حیه که بر نفوس و اذهان ملل و اقوام دیگر تسلط کردن
میخواهند ، بتوسط ادبیات است ، که میتوانند ، اخلاق ، مدنیت حتى ديانت
خودرا در افكار و روحانيت آنها تزریق میکنند .
اگر حقیقت این قضیه را معلوم کردن بخواهیم ، مجبور میشویم ، که اوراق تاریخ
استعمار آنها را زیر مطالعه قرار بدهیم ، تا کیفیت نفوذ و استیلای آنها ظاهر کردد
مثلاً اگر نفوذ ، رسوخ وتمكن دين مقدس اسلام را در شرق وایران زیر مطالعه
بگیریم ، می بینیم ، که عامل مهم آن بهترین نمونه ادبيات عرب قرآن شریف است
که تمامی فصحای عرب ببلاغتش اعتراف کردند وهم چنين در غرب شیوع دين
مسيح (ع) است ، كه آن نیز بواسطه ادبيات لاتین ترویج و تعمیم یافت
( اعنی ترجمۀ انجيل بلسان لاتين )
زیرا که این هر دو زبان در عصر خود دارای جنبه های مهم علمی وفنی بوده
از مهمترین لسانهای سرمایه دار زمان خود محسوب می شد . وهكذا ازحيث سرمایه
وذخائر علمی لسان عرب بود که مسلمانان بنا بر عطش شدید ومحبت سوز اينكه
دربارۀ علم وفن داشتند ، به تحصیل این لسان کوشیدند، تا آنکه رفته رفته بواسطهٔ


صفحة ( 10 ) سال اول  ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )
بسط اطلاع ومعرفت در ادبیات آن لسان ، یکدسته تغیرات وتبدلات در روحیات
وساختمان فکری آنها بوجود آمده بطوری محبت آن لسان با عظمت وعلویت
عرب بکنجینه قلب آنها جاکزین شد ، که تمام محررین آن دوره و زمان در
مسائل تالیف وتحریر ، لسان مادری خود را گذاشته آغاز به تالیفات در لسان
عرب نمودند . مثلاً ابن سینای شهیر ، فارابی وغزالی وغیره وغیره عالمای فارسی
نژاد که از محررین ومؤلفین بزرک لسان عرب میباشند . وهمچنین در غرب
( سرایزک ) نیوتان فیلسوف وحکیم شهیر انکلیس وغیره بعضی از فلاسفه آندوره
که بنا بر اهمیت لسان لاتین ، تمام مؤلفات خود را بلاتین نکاشته اند .
ودرنتیجه همین ذوق وشوق محررین اسلامی فارس نژاد بود ، که ادبیات
لسان فارسی روبا نحطاط رفته عنقریب بود که محو بشود .
واینکه یکی از علماء میگوید ، یگانه باعث تغیر وتبدل روحيات يك ملت ،
تغیر ، وتداول لسان جديد در ان جامعه میباشد ، بغایت منطقی است ، زیرا تداول
لسان جدید بالتدرج آنقدرها دیانت ونظامات آن ملت را زیر ورو نمـوده ،
باندازه تصرفات در خصایص فکری ثانوی وشئونات روحی آن می نماید ، که از
تصور انسان خارج است .
مانند نفوذ اخلاق وخصائص نژاد انکلوساکسون در اتاژونی ـ با وجود تشکیل
این جمهوریت از اقوام مختلفه انکلیس فرانسوی وقسمابومی ومهاجرین ایطالوی ،
واختلاف نژاد ، بوسیله تعمیم لسان انکلیس وطرز تعلیم انکلو ساکسونیسث ،
که تفریق بین طرز حیات ، معیشت ، شئونات واخلاق آنها از نژاد انکلو ساکسون
ممکن نیست .
وهم چنین ترویج و تعمیم مدنیت و اخلاق دول مسیحی انکلیس ، فرانسه
والمان وغیره در مستعمرات شان مثل کانادا ، نیو زیلند استرالیا و غیره اقوام
و مللیکه ادبیات خود را نگاه وحفاظت كرده نتوانستند ، بپاداش آن


صفحه ( 11 )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( اول )
آهسته آهسته از طرف ملل دیگر که در ادبیات ولسان ترقی کرده بودند، بلعیده شدند .
مانند فنیقه ها : که در تجارت و تمدن از جمله ملل نمره اول دنیا محسوب می شدند و خدمات شایسته آنها ، بسیر تمدن اعنی تکمیل تجارت وفن کشتی رانی وارتباط ممالک مختلفه دنیا بیکدیگر محتاج توضیح نیست ، از رهگذریکه فاقد قدرت ادبی بودند ، اولا ازطرف مصریها وکلدانیها وبعدها از جانب رومی ها وعرب ها بلعیده شده ، ملیت شان پایمال گردید .
وهمچنین آثوربها و کلدانیها وغیره اقوام تاریخی که هريك دروقت خود دارای مدنیت های بزرگ وشانداری بوده مسلسلا در ساحه حیات عرض وجود نمودند لیکن بنابرعدم ترقی وحفاظت ادبیات خود محوشده رفتند ، ودر عوض لسان اصلی شان ، بلسان عربی امروز تکلم می کنند .
رجال بزرگ تاریخی بشر است ، از قبیل فلاسفه ، شعرا، فضلا وحکمه داران که بواسطه ادبیات نام نامی شان مجاودان مانده و می ماند . اینکه در اثر همین کیفیات مذکوره تاثیر ادبیات مجامعه و جامعه در ادبیات بود که ذات خجسته اعلیحضرت شهر یاری محمد نادر شاه غازی بنا برعلاقه شدیدی که بخدمت وطن دارند برای اعلای سطوت ، عظمت و شئونات وطن وارتقای لسان فارسی کوهستانی ( که امروز دروطن مقدس ما متداول است ) وابقای شان وشرف ملی از خرابی های روح گداز سلطه و نفوذ افکار و اخلاق بیهوده ومضر اجانب ( که بوسیله استعمال بی موقع کلمات شان در ادبیات وطن بروز میکند ) وجلو گیری از سیلاب های مدهشه انقراض وانحطاط ادبی ( که سرمایه بربادی وافنای يك ملت است ) اقدام بتاسیس انجمن ادبی از يك عده فضلای وطن عزیز نموده به تشکیل آن موفق شدند که عینا پروگرام ووظائف انجمن بوسیله مجله مخصوصه انجمن انتشار وتوزیع خواهد یافت .


صفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )

( ادبیات در افغانستان )

مطلب از ادبیات افغانستان درینجا فقط در موضوع علم ادب Literature
که عبارت از دوفن نظم و نثر وطن - آنهم در حالت موجوده باشد - چیز نوشتن است ،
شک نیست این مقصد واجب مینماید کم و بیشی از اوضاع پیشین ادبی این
سرزمین بحثی رانده آید ، ولی تفصیل این مجمل نه آنست که علی العجاله از ادبیات
قرون قدیمه وطن تذکری داده شود . چه مسایل بسی پیچیده و مرور دهور
آن را در زوایای فراموشی جهان مدفون نموده است . جستجوی این جنس
مطالب باقیمت نفاست و اهمیت واجبی که دارد ، محتاج به زحمات سنگین ،
و عاقبت نه امری قریب به یقین ، بلکه آمیخته باشك و تخمین خـواهـد بود .
و اینست حال تاریخ های ادب والسنهٔ ازمنهٔ متقدمهٔ اکثر ملل جهان .
با رعایت این مراتب باید گفت زحمت و مجاهدت درین راه از واجبات روحیهٔ
اقوام است . اما این مراعات از وظائف صفحات تاریخ ادبیات مملکت خواهد بود .
نه ارتكاليف مقالهٔ بسیطی که اراده و ضيق صحائف مجله باو اجازهٔ طـول کلام
نمیتواند داد .
خوب است برگردیم بمقصد : - برای آنکه حالت موجودهٔ ادبیات وطـن
تا اندازهٔ آشکارا و روشن گردد ، باایستی قدری بگذشته نظر افـگند ، وایخود
واجب مینماید در زمینهٔ ادبیات فارسی کوهستانی این مملکت سخن کشاده تر گفت .
شیوع دیانت مقدسهٔ اسلام در وسط آسیا مصدر تغیرات بزرگ مادی و معنوی
اکثر ملل مخصوصاً افغانستان گردیده است ، درطی تطورات مهمه ، السنة وطنيهٔ
این سرزمین از دستبرد تبـدلات و تحولات روزگار تبدیل ماهیت نمـود . مذهب
مقدس اسلام در اثر نفوذ عمیق روحانیت وحاکمیت ، باسهولت حیرت آوری
لسان عرب را جانشین السنة اغلب ممالک مفتوحهٔ آسیا نمود . تقدم عرب درعلوم


صفحه ( ۱۳ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

و فلسفه كمك كرد باينكه زبان علمی و ادبی بلاد متعددهٔ عالم عربی باشد ، چنانيكه
آثار بهت آور او با عظمت مقام خویش هنوز باقی و پایدار است .
بعد ازین پیشآمد و انقلاب عظیم ، مملکت افغانستان با السنهٔ وطنيهٔ خویش
وداع نمود . این السنهٔ وطنیه از قبیل زاولى ، هروی ، سگزی ، رخت جانب
دیار نیستی بربستند .
افغانستان از عهد قدیم در بعضی ازمنه و برخی امکنه با مملكت فارس اشتراك
زبان داشتند ، این اشتراك از پهلوی قرابت جوار و منافع اقتصادی و اختلاط باليك
و غیره تائید میگردید . چنانيكه زبان زند Zand معروف به باکتریائی
Bactrian زبان قدیم افغانستان ، در هزار سال قبل الميلاد با کتاب
مشهور اوستا Avesta و مذهب جدید روشنی پرست از ساحهٔ افغانستان
در مملکهٔ فارس عزیمت فرمود ، و هکذا در زمانهای بعد تری ، زبان پهلوی فارس
جانشین زبان زند در افغانستان گردید . زیرا مملکت فارس مانيكه در نژاد
آریائی با افغانستان شرکت دارد ، در بعضی السنهٔ وطنیه نیز باهم مشترک بودند .
زبانهای هر دو مملکت مثل زبان سغدی ماورألنهر از يك شجره مشتق بود .
و الحاصل جریان عظیم عربیت این زبانها را رو بهم رفته بشست . تنها درین
میانه زبان « پشتو » در دره های مهیب و بلندیهای جبال وطن محفوظ و مامون ماند
وقسماً پهلوی ساسانی از روی بر و بحر عبور کرده در سواد اعظم هند پناه برد .
از ظهور اسلام سه قرن نگذشته بود ثقلت تحميلات لسان دور دست تر
سامی احساس شد ، لہٰذا ادبای محیحه در صدد چاره برآمده ، خواستند به
ایجاد زبان مشترك نوینی جلوگیری از هجوم لسان نو وارد نمایند .
افغانستان و ادبای آن برای حصول این مقصد از همه بیشتر و پیشتر راه سعی
و مجاهدت گرفتند ، زبانی که از آمیزش پهلوی ساسانی و عرب میرفت پا بعرصهٔ
شهود نهد ، به پرورش و ترقی آن سعی و غیرت ورزیدند . نتیجهٔ آن مساعی موجودیت


صفحه ( 14 ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

زبانی شد که آنرا فارسی امروزه شناسند . اولین ادیبی که شعر باین زبان سرود
از اهل افغانستان ابوالعباس مروزی است در اواخر قرن سوم هجری .
عمال عرب برای از بین بردن السنه و آثار این ممالك مفتوحه بی نهایت سعی
ورزیدند . ولی بالعکس سلسله صفاریان نیمروز ( نیمروز نام تاریخی قسمتی از
افغانستان ) در سیستان به پرورش و نوازش زبان جدید بذل همت نمودند . شعرای
افغانستان از قبیل ابو شکور بلخی ، محمود و راق ، فیروز مشرقی ، حنظله
هراتی وغیره در آن دوره بدی خدمات شایان و نفیسی درین راه نمودند .
این جنبش اولین ادبی در اواخر قرن سوم هجری واقع شد .
در قرن چهارم هجری خانواده سامانیان بلخ برمسند سلطنت افغانستان
وما وراء النهر عروج کردند ، هرات و بخارا و سمر قند ، پایتخت علم و ادب
گردید ، اینخانواده ، فارسی جدید را از افغانستان بما وراء النهر داخل نمودند . ،
شعرای افغا نستان در آن زمینه رنج ها بردند و زحمت ها کشیدند ، تا ادبیات
فارسی را جمیل ساختند ، از قبیل شهید بلخی ، دقیق بلخی ، مرادی ،
طخاری و غیره ، ازین ببعد است که ادبیات فارسی تور کستان در جهان فضل
ودانش شهرتی بسزا حاصل نمود .
سلاطین غزنویه افغانستان در قرن های پنج وشش هجری ، ادبیات فارسی
کوهستانی افغانی را در منتهای عروج جلال و جمال رساندند ، آری جمال ادبی
آنعهد ، هنوز نظیری در عرصه گاه جهان ندارد .
شعرای مشهور افغانستان ، در آن دوره ، موافق بحكم زمان و مکان ،
سجایا واخلاق محیط و سیاست ، قرایح واستعداد ، نفیس‌ترین معانی را باسلوب خاص
این سرزمین در قالب الفاظ ، بامتین ترین صورتی ریختند ؛ در استعاره و تشبیهات
و ترکیب جملات ، اسلوب خاص ادبی کوهستانی افغانستان را بمنصه ظهور
آوردند . ازینجا عنوان شعرای خراسان ( اسم قدیم افغانستان که مسلمانان اورا


صفحۀ ( ١٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )

بآن نام میخواندند ) صفحات تاریخ ادبی جهان را کشاده ، و زرین ترین
سرلوحۀ را اختیار نمود . ادبای این دورۀ افغانستان ، از مشهور ترین ادبای
آسیا هستند ؛ از قبیل : عنصری ؛ منوچهری ؛ فرخی ؛ عسجدی ؛
سنائی ؛ ناصر خسرو ؛ ابورجا ؛ وابوالفتح بسطی وغیره .
شعرای افغانستان بعد از آل ناصر ، دورهای ادبی ممالك سلاجقه وخوارزم
شاه را بمیدان علم وادب برآوردند ، ودرتمام آن اسلوب های ادبی ، تسلط ونفوذ
شعرای غزنی وافغانستان حکومت مینمود .
سلاطین غور افغان خود طبیعی است ، باسلوب وطنی افغانستان ادبیات را
ترقی دادند . ادبای اینعهود از مشاهیر شعرای افغانستان بودند از قبیل رفیعی .
جوهری ، ارزقی ، جبلی ، انوری ، ترمذی ، مولوی معنوی ،
وطواط بلخی وغیره .
شعرای مملکت فارسی که بادرعرصۀ وجود نهادند رویهم رفته باسلوب ادبی
افغانستان اقتدا کردند واقتفا جستند ، تادورۀ ادبی عصر حاضر برروی کارآمد .
والحاصل ادبیات افغانستان بی نهایت ترقی نمود ، در محیط مستعد اونه شعرا حتی
شاعره های نامداری عرض جمال قریحه وذوق وعلم وفضل نمودند از قبیل
امینیه ها ومخفیه ها ، مهریها ، بیدلی ها ، اغابیکه ها ، رابعه ها
وعایشه ها وامثالها .
رزم سرائی ها وحماسه های شعرای غزنی مثل دقیقی ها ، رافعی ها ،
متنبی ها ، هنوز درگوشها طنین مهیجی می اندازد ، مولوی ها ،
سنائی ها ، فلسفۀ توحید وتصوف را در قالب اشعار چنان روح پرور ودلاویز
ریختند که هنوز نظیری درعرصه گاه جهان ندارند .
ازبزم سرائیهای مهیجه ، قصاید غرا ، اشعاردلکش وروح نواز ـ افغانستان
خود چگوئیم که درفضای بی انتهای ادبیات عالم هريك ماهی اند تابنده و آفتابی


صفحۀ (١٦) سال اول ـ مجله کابل شمارۀ (اول)

اند درخشنده .
سیلابهای خانمان خراب کن مهاجمین خوارزم و مغول ، اگرچه طومار علم
و ادب افغانستان را درهم پیچید ، ولی جواهر لا یموت ذوق و استعداد فطری
و قرایح ملی بکلی نمرد ، هر زمانی که تندباد حوادث ناموافق مجالی میداد ، جواهر
متلالای ادب ، چون اخگر درخشانی از زیر خاکسترهای ویرانه این سرزمین ،
بنور افشانی آغاز نمود ؛ وازین قبیل اند جامی ها ، ناظم ها ؛ حاذق ها ؛
سالکها ؛ ادای و بنائی ها ؛ زلالی و طاهریها و امثالها .
درین دو قرن اخیریکه ، نسبتاً مملکت را در داخله آرامش و سکونتی نصیب
افتاد ، و اجانب متجاسر ، از مملکت رانده شدند ، دوباره شعرای شیرین وطن ،
بشعر سرائیها آغاز نمودند ؛ از قبیل : افغانها ؛ عاجزها ؛ جایز و غرتها ؛
واسع و مهردلها ؛ بالاخره الفتها ؛ طوافها ؛ واصل و فاضلها ،
عشرت و وحشتها و غیرها .
ما نمیخواهیم ، راجع بادبیات گذشته وطن ، زیاده ازین داخل بحث شده ،
دربارۀ آنها انتقادی و یا حکمیتی عجالتاً نمائیم ؛ لهذا : می پردازیم بادبیات
موجوده ، و حالت شعری شعرای معاصر ؛ خواه نظم باشد خواه نثر .
پس میگوئیم .
ادبیات هر ملت ، مثلی که بحکم و جوب قرائح و اذواق ، استعدادات و محیط ، احتیاج
و سیاست ، اخلاق ، و سویه علمیه و الحاصل سائر مؤثرات طبیعیه ، باهم متفاوت
و متمایزند ؛ همچنان دوره های مختلفۀ ادبی یک ملت در زیر اثر عوامل مذکوره
از همدیگر فرق و تفاوت دارند . چنانیکه نمیشود ، روح رزم سرایهای شعرای
افغانستان را ، در کالبد نازکخیالی ها ، و خضوع کارانه ادبیات هند یافت ،
و یا فلسفه تصوف فارس را در خطابه های یونان بالید ، همچنان نمیتوان حماسه های
عهد فاتحان غزنوی و غور را در دورۀ تسلط مغول در افغانستان جستجو کرد .


صفحه (۱۷)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( )

پس واجب شد هر دورۀ در عالم ادبیات ، از خود مقتضیات جداگانه از روی
احتیاجات مادیه ومعنویه ، وساختمان فکری ملت ، در يك ملت داشته باشد .
اگر مجرای قلم بطور صحیح ، در عالم علم وادب ، دريك عصر تهیه شود اسباب
تزکیۀ روح ، تهذیب اخلاق ، ترقی و تکامل مادیه ومعنویۀ همان ملت خواهد شد .
بالعکس اگر ملتی در يك عهد به مقتضیات زمان و مکان دقت نکرده ،
علی الرغم نوامیس طبیعیه وعقلیه ، ادبیات خود را بسابقۀ تقلید صرف در قفای
یکدورۀ گذشته تری میدواند ، بعلاوه آنکه چون مقصدی ندارد ، کامیاب
نمیشود ، عمری را درین راه بیهوده باخته ، وعاقبت یکروزی از راه رفته باز
میگردد ، وبر عمر تلف کرده تاسف مینماید .
گناه این ضیاع عمری جامعه عاید بکسانی ست که قلم در دست دارند
و محصولات قلمیۀ آنها باعث سرگردانی عموم میگردد ، در واقع موجودیت
این قبیل نویسندگان سدراه مجاری تقدم ادب وادبیات است .
هكذا اگر در موقع تجدید اسلوب وطرق ادبی ، ادبا وشعرا مقتضیات و
عوامل مؤثره محیط خویش را مد نظر نگرفته ، و باز بتقلید کامل ، بنام تجدد
ادبی ، رویه وانداز ادبیات يك ملت بیگانه ، مخصوصاً بـسرحد كمال رسیده را
تعقیب نمایند ، لابد موجد خسار های مادیه ومعنویۀ جامعه بشمار خواهد رفت ،
وضرر این بیشتر ازان است که در بالا گفتیم .
راه صواب آنست که ادبای يك مملكت ، سوقیات طبیعیه ومقتضیات عصریه
واحتیاجات جامعه وحکمای مؤثرۀ محیط ملت را در نظر گرفته ، قلم را بکار وا
دارند ، وازین راه بمنزل تكامل وترقی تدریجی واصل شوند .
یگانه وسیلهٔ انتخاب این طریق نیز داشتن مؤسسه ها ، انجمن ها ، جراید ،
مجلات ، کانفرانسها ، خطابه های ادبی است ، تا بعد از تعیین خط حرکت ، از
یکطرف بتوحید افکار ادبا ، و از طرفی به نشر مقاصد و ترویج و ترقی ادبیات


صفحه ( ۱۸ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( اول )
مصروف شوند .
امروز که اولین انجمن ادبی درافغانستان ، بسایه علم وادب پرور پادشاه کمالات آگاه او اعلیحضرت نادرشاه غازی تأسیس گردیده ، و خوشبختانه مجله ادبی بنام کابل بمطالعه هموطنان میگذارد ، فرض وقرض ملی وادبی ادبای محترم وارباب فضل ودانش مملکت است ، که قولاً وقلماً وعملاً از هیچگونه همراهی علمی وادبی ، نسبت باو مضائقه نفرمایند ، تابوسیله این همراهی و تعاطی افکار ، درانتخاب خط حرکت ادبی وطن ، واصلاح عیوب بیشمار ادبی، واسلوب بوقلمون صفت آن ، بتوان خدمتی شایسته ادا نمود ، و تا اندازه از مسئولیت خویش در پیشگاه محاکم نسل آینده کاست .
واقعاً بيك نظر میتوان فهمید ، ادبیات امروزه مملکت باوجودی که ندارد، بینهایت معیوب و مضحک است در منظومه ها و منثوره ها حتی جراید واسلوب مکاتبات خصوصیه و عمومیه امروزه ما هیچ صنعت و نفاستی ، نه از قواعد و صنایع ادبی قد ما موجود ، و نه هیچ سلاست عبارت ، و انشا ، و روشنی ، ووضوح مطالب ومعانی ، وحسن ترتیبات و ترکیبات اسلوب عصری معلوم است .
تقریباً در سالهای اخیر عهد شاه شهید تجدد ادبی ، در مملکت آغاز نمود ؛ از آنجا که وسایل صحیحه برای ترتیب واجرای اینمطلب نفیس وجود نداشت ، برخلاف انتظار این تجدد بیقاعده ، اسباب گمراهی ادبی مملکت گردید ؛ و يوماً فيوماً اوضاع علمی محیط ، رشته پیچیده ادبیات را ژولیده تر ساخت . بحدیکه امروز نمیتوان فهمید زبان ادبی مملکت کدام است ، واصول وقواعد تحریر نظم ونثر ، انشأ واملای آن کدام ها هستند .
زیرا اسلوب ادبای متقدم ، با اسلوب عصری نما ، بطور ناقصی آمیخته شده ، و لغات ، کلمات ، جملات ، مصطلحات مخصوص لسان اجنبی ، داخل زبان و تحریر فارسی کوهستانی افغانی گردیده است ، در صورتیکه غالب از اینها


صفحه ( 19 ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )

در زبان فارسی وطنی کلمات صحیحه و مترادفی داشته ، و از قرنها مأنوس و
مستعمل بوده است .
اغلاط صرفی ، نحوی ، لغوی ، املائی ، زبان امروزه ما را ، آشفته
و پریشان ساخته است ؛ بحدیکه میتوان گفت در اثر این ترکیبات عجیبه ، حتی
شیوه و رسم الخط افغانستانی قریب است از بین برود ، و بعوض آن ، رسم الخطهای
مختلفه از ممالک بیگانه ، بقابل سیاحت کنندگان آن بلاد قرار گیرد .
شك نيست اصلاحات اینهمه نواقص وعیوب بان موجوده و ترقی ادبیات
افغانستان ، موافق بمقتضیات زمان و مکان کار سهل نیست . اینکار واجب مینماید
زبان و ادبیات افغانستان مستقل باشد .
لغات بیلزم اجنبی نفی و تبعید ، و آنچه قبول میشود تابع قواعد خود زبان
گردد ، زبان وقلم عوام بهم نزديك بلكه يكى شود ، قواعد زبان تقریباً باصول
مغرب تدوین ، ولغات وطنی جمع گردد ، اغراقات كاذبة ووهميات بیفایده دور،
سلاست و روانی كلام وانشأ معمول شود ، آنگاه میتوان ادبیات یعنی نظم ونثر
وطن را ، با داشتن روح انتقاد ادبی ، برای تهذیب اخلاق وتوحيد ملت در افكار
وآرا و تشویق اهالی بعلم وفضل وتحذیر از صفات مذمومه ، و آشنا ساختن
برموز زندگی عصری و الحاصل برای ترقی و تکامل جامعه بکار انداخت ،
و اینهمه امور سنگین وابسته بكمك و همراهی تمام ادبا وفضلا ، وارباب جرايد ،
وصاحب قلمان مملكت است نسبت بانجمن و مجله ادبی کابل .
میر غلام محمد .


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل (شماره (اول)

نویسندگی

نویسندگی یکی از صنایع مفیده عالیه و يك اختراع ذیقیمت و با شرافت انسان
است ! انسان همچنین که مایل است مکنونات و مطالب خود را شفاها تقریر نماید
فطرتاً نیز آرزو دارد که آمال وما فی الضمیر خود را در غیاب خود تصویر کند .
بحکم همین ایجابات فطری است که هر چند در تاریخ انسانهای قدیم و آثار
زندگانی شان کنج وکاوی و تدقیق میشود باز هم در ضمن اسباب ووسایل حیاتی
آنها خطوط ونقوش و علائمی از نویسندگی مشاهده و مکشوف میگردد که حتی
مردمان زمانه های پنجهزار سال قبل هم از ابراز این صنعت نفیس خــود
داری نتوانسته اند .
نویسندگی نطق وزبان باطن انسان است که آرزو و آمال وواقعات و حوادثی
را که انسان داشته وفهمیده است میل دارد باین وسیله آنرا بدوستان و هم
نوعان خود اظهار وحکایه نماید . نویسندگی و این صنعت بزرگ و نفیس یکرشتهٔ
مهم ارتباط انسال وطوایف مختلفهٔ نوع بشر است که یاد گارهای قیمتی و آثار
نافع اسلاف را باخلاف و بالاخره آثار و احوال طبقات متفرقه انسان را از جهات
ونقاط مختلفه وبعیده زمین رابطه بوده و بهمدیگرشان عرض و اطلاع مینماید .
نویسندگی آن عامل بزرگ ومهم حیاتی است که انسانها در هر عصر و زمانی
بوجود آن محتاج و در اداره و انتظام حیات بشریت تعلق مخصوصی دارد .
انسان بی سواد همه وقت در تنگنای فکر و محسوسات مانده نه لایق استفاده
و نه قابل افاده شده است ، حیات مردم بی سواد عبارت از همان لمحات مختصر
و محدودی بوده است که فقط در مقابل نظر آنها میگذرد ولی خاطره هــا و
یاد داشت های عمریكروزهٔ مردم باسواد لذت حیات صد ساله صنف مقابل را
به آنها می بخشاید .


صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

گرچه بمقصد اظهار مکنونات ومدعا تنها چیزی نوشته توانستن بر روی
صفحه کافیست ، ولی درموقع احتیاج که انسان خواسته باشد طرف مخاطب و
مقابل خود را بقبول فکر وعقیده یا بمقصد اجرای حوائج ومطالب خود قانع
وراضی ، متأثر ، ملول یا مشعوف وخورسند نماید درانصورت ناگزیر است
که فن شریف نویسندگی را يك مقداری بقدر احتیاج خود تحصیل کند .
نویسندگی اساسا بترقیات عقلانی وحسی وصفائی فکری ودماغی انسانها
یکجا ترقی وپرورش یافته است ومسلماً تاكه انسان معناً وفكراً ترقی نکند قلم
ازحدود حسی ودایرۀ عقلانی انسان خارج ترکاری نمیتواند ولی با این هم نویسندگی
محتاج بقریحه وذایقه مخصوصی بوده وماسوای آن بقدر آرزوی نویسنده میسر
نمیشود که چیزی تحریر کند یعنی طوریکه نغمه تار وصداى موزيك نزد همه كس
محبوب ومطبوع است و آنرا بدون سابقه ومهارت کسی نواخته نمیتواند ،
نویسندگی هم آن صنعت نفیسی است که بدون سابقه وسلیقه مخصوص آن مورد حظ
واستفاده نمیگردد .
ازین جهت است که علماء آنرا شامل صنایع ظریفه وازقسمت های معتنابه
علم ادب قرار داده اند .
بقدریکه يك جمال محبوب يابك منظره زیبای طبیعت بانغمه دلکش ساز و
آواز خاطر را بخود جذب و روح انسان را متلذذ میسازد يك شعرنغز ويك
تحریر نثر با قاعده وموزون هم همان تاثیر را بروح وقلب مینماید .
يك تحریر زیبا عقده گشای خاطرها ، وتسلى بخش دلهاست .
نوشتن چند عبارت موزون وشیرین میتواند قسی ترین دلها را نرم ولطیف نماید .
همچنان برای تحريك عواطف شريف ولايق انسان استعمال آن کافیست !
پیش ازینکه فن شریف ونفیس نثر نویسی هنوز قدم بسر حد رشد نگذاشته
وجمال جوانی را جلوه گر وظاهر نکرده بود ، مردم اشعار منظوم را روح


صفحه ( ۲۲ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( اول )

سخن وجوهر نطق یافته بخط سحر خیز وزلف دلاویز آن آویخته بودند ولی
پس از جلوۀ بدیع وثبوت جوانی خود این فن مطبوع بوسیلۀ تحریر كتب و جراید
ومجلات پرشور وشر ولوائح نطقها وخطابه های مؤثرو درامه های بهت آور سینما
وتیاتر ، مردمان زمانه را انقدر واله ومفتون ساخته است كه كمترین محرر نثر نویس
ازهر چه پیشتر نزد آنها قدر وقیمت دارد .
امروز مخصوصاً نویسنده گان ومحررین در عالم دارای موقعیت عالی وملل جهان
باین صنف احترام قایلی نموده و جود نوا ننده گان خود شانرا وسیلۀ نهضت و
وترقیات خود عقیده دارند .
حقیقتاً يك نویسندۀ ماهر وشریف بیغرض میتواند جاده های صاف وهمواری
را برای مشی سر منزل مقصود ترقی وسعادت ملت خود تعین كرده وبذریعۀ آثار
ونشریات صحیحۀ مفیده ، آنها ارانه نماید .
والحاصل نویسنده كی مقصد از سطور وعباراتیست كه آنرا انسان بصحت و
متضمن مقصد نوشته كرده وآن نوشته ها تاثیری درقلوب خواننده گان القا بتواند
مثلاً نویسنده مایل است كه درقلب وروح خواننده مؤثراتی از قبیل ، حب ،
نفرت ، رافت ، غضب ، جرئت ، خوف وغيره توليد شود ، بايد در تحرير
خود كلمات وجملات متناسب وموزون باین مطالب را استعمال نماید كه آن
عبارات تاثیرواقعی بخواشنده بخشند .
نویسنده كى يك فن بزرگ وجامع صفات عدیده است كه ما آنرا بواقعی تشریح
نمیتوانیم مجملا گفته می شود كه نویسنده كی عبارت از اقسام تاریخ نویسی ، وقایع
نگاری ، یاد داشت ها ، تحریر مقا ولات سیاسی و اقتصادی ، نوشتن نطقها و
خطابه های علمی و سیاسی رومانها ، درامه ها ، جراید ، مجلات ، كتابها ی
علوم مختلفه وغيره وبالاخره تحرير مكاتيب شخصی ودوستانه ، فرامين احكام های
دوایر رسمی ، عرائض ، اسناد معاملات حقوقی بوده تحریر و عبارات و تركیب


صفحه ( ۲۳ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )

الفاظ و کلمات آن از شعبۀ فن نویسنده گی شناخته می شود .
گرچه يك نویسند نه میتواند در قسمت های مختلفۀ نویسنده گی جامع و ماهر
شود و باین صفات جامع وجود نویسند گان شاذ و نادر است و لی باز ممکن
است آنانیکه از نقطۀ قریحۀ عالی و مسبوقیت از اصول این فن پیشۀ نویسند گی
دارند آنها در قسمت های مختلفۀ نویسنده گی تا یکدرجه ابراز لیاقت
کرده بتوانند .
امروز گرچه علمای فن برای شاعر و نویسنده مثل سابق يك سرحد معين
قواعد را قایل نبوده و آزادی روح وعواطف و تتبعات ذایقه آنها را بیشتر اهمیت
میدهند ولی باز كه يك استعداد فطرت تارسیدن بحد رشد و جوانی خود معاذیر
و موانعی را غالباً متصادف میشود لہذا بدواً فہمیدن قواعدی برای نویسنده لازم
خواهد شد که تا موقع بروز استعداد و تکمل قریحهٔ این قواعد ممد و معاضد
نویسنده شده بتواند .
لهذا بعضی از علمای این فن اصول نویسنده گی را بمراعات مطالب آتی
توصیه میفرمایند :
۱ : ذوق واستعداد فطری نویسنده در کار است که بچه شعبه از شعبات نویسند گی
قلبا مایل است ؟ مثلا منشی گری اداره یا رومان نویسی وغیره .
۲ : تحصيل يکمقدار علوم مخصوصه برای این مقصد مثلا مقدمات علم ادب
از قبيل : رسم الخط ، املا ، انشأ ، صرف ، نحو ، لغت وغيره .
۳ : در قسمت های که شخص مایل است نویسنده شود باید از علوم مخصوصهٔ
آن بقدر لزوم اطلاع و بصیرت حاصل نماید : مثلا نویسنده که خطابهٔ سیاسی
یا اقتصادی می نویسد لابد از اصل موضوع باید بهره و اطلاعی داشته باشد .
٤ : ساده نویسی و روانی عبارات و ترتیب کلمات و جملاتیکه مدعا و مقصد را اخلال
نکرده و هم در عین زمان از موضوع خارج نشده ، مقصد گنگ و متفرق نشود .


صفحه (٢٤)
سال اول - مجله كابل
شماره (اول)

ه : اجتناب از استعمال لغات زاید از لزوم و الفاظ پیچیده و مبهم یا آنگونه لغات و الفاظیکه عموما عوام نفهمند یا خواص نپسندند.
٦ : بقدر ممكن نوشتن بی تکلف یعنی بطوریکه نویسنده حرف میزند سبك تحریرش هم همان قسم باید باشد ولی از نوشتن الفاظيكه از قاعده لغت خارج و مخصوص عوام است باید اجتناب کرده شود.
٧ : استعمال جملات و كلمات موزون و مناسب حال و مقام هر موضوع و آنها را بيك سليقه خاصی ترتیب و نوشته كردن.
٨ : ایجاز و اختصار : یعنی مقاصد و مرام خود را نویسنده از هر جهتی سنجیده و جمع كرده با بهترین معانی و مدلول در قالب كوچك عبارات ریخته حواله تحریر نماید كه طویل ترین مدعای او در ظرف مختصر چند سطر یا چند جمله برجسته بابهترین تاثیر بخواینده تلقی شود که خود در فن نویسندگی این مسئله يك مهارت وسلیقه خاصی لازم دارد.
٩ : عدم تکرار موضوع و مطلب! ولی اگر تکرار آن عندالضروره لازم گردد. باید برای آن دیگر كلمات يا جملاتی اختیار كرده شود كه بآن عبارت در مرتبه اولی عینا ذكر نشده باشد.
١٠ : رعایت طرز تحریر و استعمال الفاظ و عبارات مناسب حال و ادراك خواننده یعنی : نویسنده مقتدر است كه بقدر چند درجه اعلی و اوسط و ادنى مطالب را تحریر نماید پس اگر مقابل او شخص فاضل و عالمی است نباید مضامین پستی را بوی بنویسد و هم اگر مخاطب و مقابل عوام باشند مراعات ذهن و فکر آنها را کرده خارج از ادراك و طاقت آنها باید عبارات ولغات خاص وغير مانوس استعمال کرده نشود.
١١ : نویسنده در وقتی که میل دارد چیزی بنویسد باید قبل از شروع حواس خود را جمع کرده مطالب را در حافظه خود حاضر و آنها را در خیال خود يك ترتیب و نظام خاصی


صفحه (25)
سال اول - مجله کابل
شماره (اول)

داده بعد از نوک قلم بروی صفحه حاضر کند درین مرحله محرر حكم مصور برا
دارد كه مصور اولا در حافظه و خیال خود صورت وهیئت يك شخص يایک
موقعی را حاضر و ترسیم کرده بعد عملا بروی سطح یا صفحه بترتیب خاصی
تصویر می نماید.
اصولا طریقه نویسندگی و کیفیت خصوصی و مهارت حاصل کردن درین فن
همین مسایل و موادیست که عرض کرده شد، که اگر انسان مراعت وتعقیب
این طریقه ها را کرده و هم يك ذوق واستعداد وسلیقه خوبی بنویسندگی داشته
باشد البته درین فن خوبتر احراز موقع ولیاقت خواهد نمود. ولی شخصی اگر
ندرتآ دیده شده باشد که بدون توسل بوسایل اساسی این فن بهره از نویسندگی
دارد و میتواند چیزی نوشته پس چنین اشخاص مالكين قريحه عالی و دارندگان
ذوق واستعداد فطری بوده فقط در سایه ملکات خوب و مشق مرتب و مطالعه و
تدقیق در آثار محرربن واستدرك مضمون و عبارات، خود را قابل ومستعد این فن
ساخته اند که گویا این هم طریقه ثانوی نویسندگی و تحصیل آن بندرت اتفاق
می افتد. این طبقه محررین گویا تربیت شده مكتب فطرت اند اکثراً شعرای
منظوم هم ازين طبقه بااستعداد لايق وقريحه عالی پیدا می شود که ملاحت کلام
و زیبائی بیان در اشعارشان پیدا وروح لطافت اران هویداست ولی ازینکه انسان
مجبور است تحصیل ضروریات حیاتی را برروی اساس صحیحه ومستقيم نماید،
البته کسانیکه مایل اند نویسنده شوند و بتوانند چیزی نوشت لازم است اصول آنرا
از نقطه اساس متوجه شده و درين فن مهارتی حاصل نمایند.


صفحۀ ( ٢٦ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( اول )

مرام انجمن و پروگرام آن

از مسلمات است که حفظ بقا و ادارۀ زنده گی ملتها وابستۀ ترقیات علمی و فنی است ، تفهم وتفهیم علوم وفنون ، ومطالب باطنی انسانها ازيك بديگر مربوط است بزبان والفاظ . برای ضبط و تنظیم الفاظ ، علوم وقواعدی مخصوص است که در تفهیم مقاصد مذ کوره سهولت وسرعت وارد می نماید . این مسئله واجب میکند ترقی السنه ومخصوصاً ادبيات ملتها را ؛ ترقیات لسانی وادبی نظر بمقتضیات عصر و زمان در فروع خويش و بعضاً در اصول خود محتاج بتغيرات و اصلاحات مهمه است تاریخ ادبی اقوام خود شاهد این بیان است .
مملکت عزیز ، در مرور زمان وطی حوادث وانقلابات روز کار درینمورد افتقار و احتياج شدیدی را دچار گردیده ، بحدیکه نه از اساس علوم و قواعد ادبی ازمنۀ این سرزمین علم و ادب جز اندکی باقیمانده است؛ و نه شیوه و اسلوب ادبیات عصریه در ادبیات موجوده آن تطبیق شده است .
لهذا : بحران ادبي محيط علم و ادب وطن را استیلا کرده است . شدت احتیاج متقاضی گردید جنبشی درین راه بصحنۀ عمل ظاهر و قدمی برای اصلاحات ادبیه برداشته شود .
خوشبختانه اراده ونيات علم و ادب پرور اعليحضرت نادر شاه غازی از همه بیشتر اصلاح ادبیات را احساس فرمودند ، در نتيجۀ این احساس همایون بودکه اينك اولين انجمن ادبی درصحنۀ مملكت عرض وجود نمود. برای اینکه هموطنان محترم تا اندازۀ از نیات و ارادات این انجمن جديد التاسيس مطلع شوند ، پروگرام انجمن در ذيل سطور مندرج میگردد . کار کنان مجله بعد ازان که از خدای متعال توفيق سعى وعمل برای ادای این وظایف مقدسه استدعا مینماید ضمناً خاطر ابنای وطن را مستحضر ميسازد كه انجمن ادبي منتظر مساعدات علميه وادبيۀ فضلا وادبای مملکت است شاید مضایقه نفرمایند .


صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

پروگرام انجمن ادبی
مقصد

ماده اول - در اصلاح سبك وتوحيد اسلوب وانشا واملای ادبیات وطن
زيرنگرانی ( سرمتشی حضور ) باسم ( انجمن ادبی ) انجمنی تأسیس
یافته نشر افکار ومرام میکنند .
ماده دوم ـ در توحيد سبك تحرير وتقويت لسان ادبي بقرار ذیل اجراآت مینماید:
ا ـ درالقاب وعنوانهای رسمی وخصوصی حدودی تعیین میکند .
ب ـ در اسلوب تصویری وتحکیه وی وتعرینی ، خواه متعلق بصنایع
نفیسه باشد ؛ خواه بصنایع عادیه خط مشی مقرر مینماید .
ج ـ در تثبیت اشکال اصول تنقيط وانجام و ابتداوانتهای سطور
( ورسم و قطع کاغذهای رسمی ) و اشاره های حروف
مرکب ومفرد اصول واحدی اتخاذ مینماید .
د ـ موضوع های نظم ونثر ( فارسی، افغانی ) سابق ولاحق را
با اشکال بديع وحياتی مروج میسازد .
ه ـ در تزئید ارباب قلم وفكر مطابق نظريات سابق ولاحق خواه
بطريق تاليف خواه بطریق ترجمه کوشش میکند .
و ـ بواسطه نشريات خود درتقویه حس وطن پروری میکوشد.
ماده سوم ـ بنابر مواد فوق متحدالمآلها، اعلانها ومقاله ها و کنفرانسهای
در اخبار و رساله ها نشر میکند و درانجمن ومحفلهای ادبی خود
که عنداللزوم منعقد میگردد تدابیر لازمه اتخاذ مینماید .
ماده چهارم ـ این انجمن وقت بوقت در وضع و توحید اصطلاحات علمی وادبی نیز
بقدر مساعدت کوشش میکند .


صفحه ( ۲۸ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( اول )

ماده پنجم ـ در تصحیح لسانی بعضی کتب که وزارت معارف بغرض تصحیح تقدیم نماید میکوشد .
ماده ششم ـ با ادبا و صاحبان ذوق ادبیات داخله و خارجه مراوده و مکاتبه نموده افاده و استفاده مینماید .
تشکیل
ماده هفتم ـ این ( انجمن ادبی ) مرکب از دو قسم اعضا که یکی اعضای طبیعی دوم اعضای افتخاری است تشکیل یافته عده اعضای طبیعی ( ۸ نفر ) وعده اعضای افتخاری ( ۱۰ نفر ) میباشد .
ماده هشتم ـ ( اعضای طبیعیه با پیشنهاد رئیس از حضور حکمدار مقرر گردیده مطابق بودجه مخصوص مستحق تنخواه و مشاهره میباشند و اعضای افتخاری بنابر پیشنهاد اعضای طبیعیه در وقت ضرورت انتخاب بشمولیت مجلس ملحق شده حق حضور میبرند .
ماده نهم ـ نظر بگنجائش بست مخصوص انجمن يك مدیر داخلی و يك سركاتب و بقدر ضرورت چندی کاتب و مصحح و مترجم داشته میباشند .
ماده دهم ـ انجمن افکار خود را چون بتوسط اخبار ، رساله ، کتاب مصور و غیر مصور نشر میکند ؛ ازین رو دارای مطبعه مخصوصی خواهد بود که مجهز با هرگونه لوازم میباشد . اما عجاله با مطبعه عمومی سرکاری رفع احتیاج میکند .
ماده یازدهم ـ انجمن برای مطالعه اعضای طبیعیه و افتخاری خود کتبخانه کوچکی تاسیس نموده پی درپی در تزئید و وسعت آن میکوشد تعداد و نوع ابتدائی این کتبخانه در قسمت مصارف بودجه انجمن معین شده .


صفحهٔ ( ۲۹ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )
متفرقه
مادهٔ دوازدهم ـ افکار و اوراقیکه از طرف انجمن بدوائر تبادل می یابد ، از نام
نگران ( رئیس ) عنوان میشود . لهذا در امور خارجی همین رئیس
مسئول شمرده میشود .
مادهٔ سیزدهم ـ تشکیل بست و مصارف بودجه نیز از طرف رئیس تهیه شده بحضور
اعلیحضرت تقدیم یافته اجرا میشود .
مادهٔ چهاردهم ـ اصول ادارهٔ مجلس مثل مجلسهای مروجه بوده ؛ تنها موضوع
مذاکره و اجرای حق حضور و قبول اشتراک اهل قلم و تبادل نشریات
و انتظام امور داخلی اداره و شکل و نوع چھاپ متعلق بمدیر میباشد .
[ORNAMENTAL DIVIDER]


صفحه ( ۳۰ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( اول )

هم شاه هم شاعر

در حدود ۵۰۰ هجری

همچنانکه حیات سیاسی و مملکت گیری این سلطان جنگجو و مقتدر یعنی : علاوالدین جهانسوز غوری روشن و هویدا ست خوشبختانه حیات ادبی و شاعرانه این سلطان نیز از خلال سطور مورخین و تذکره نویسان معروف پدید و آشکارا است. مسقط الراس این شاه شاعر که مراد از جبال شامخه غوارات و جلگه های شاداب و آب های غریونده آن است ، در پرورش و تقویت روح ادبی او اندك قصوری نکرده است و موقعیت جغرافیائی این ناحیه کوهی که سنگر های غیرقابل تسخیر و حصار های مستحکم دشوار گذار است سبب شده که شعرای این سلسله و کسانیکه در ناحیهٔ آزاد افغانستان سکونت داشتند و در دامن جبال فلك سای آن پرورش یافته ند در استعما ل سبك و لهجهٔ کوهستانی خود آزاد تر و از تحت نفوذ زبان بیگانه خارج تر بوده باشند این است که تمام شعرای این اقلیم کوهستانی دارای یك روح سرشار و آزاد و در سخن پروری مسلط و در تعبیر مقتدر ، صاحب معانی بلند و عبارات سهل و فصیح و کلمات خوش آهنگ که بر پایهٔ مقام و سماحت خاطر شان بهترین دلیل است .
این سلطان نامور غور ، با آنکه در ردیف شاهان تاریخی و سالك نیرومندان آسیا محسوب است ؛ در عین حال از فحول شعرای روزگار و اشعارش از مهمات آثار جهان سخن است . این سلطان غور باندازهٔ شهرت ادبی را مالك بوده است که مورخین از اشعار او اسم پدر و جد او را استنباط مینمایند ؛ چنانچه مؤلف تاریخ حبیب السیر مینویسد : زمرهٔ زمورخان گفته اند که نام علاوالدین حسین است ، و طایفهٔ بر آن رفته اند که او را حسن نام بوده ، وجدش نیز حسن نام داشت؛ فرقه اول ، این بیت او را باستشهاد آورده اند : گر غزنین را زبیخ و بن بر نکنم پس من نه حسین ابن حسین حـنـم ؛ و طبقهٔ ثانیه که نامش را حسن


صفحه (۳۱)
سال اول – مجله کابل
شماره (اول)

عقیده کرده اند بیت مذکور را چنین خوانده اند : من خـود نه حسن ، ابن
حسین حسنم . نزديك ترين کتابی که نماینده سوانح ادبی وادب پروری وشعر
دوستی این شاه شاعر است ؛ چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی است که
یکی از نفیس ترین کتب و در عین زمان معاصر با خود سلطان است . این کتاب
نفیس را در زمانی بتالیف آن پرداخته است که سلطان غور شروع بلشکر
کشیهای خود در پایتخت غزنی نموده است نظامی عروضی که مادح این دودمان
عظم الشان است و این کتاب نفیس خود را به برادر زاده این سلطان غور ملك
الجبال ( ابومنصور ) اهدا نموده است در پایان مقدمه این کتاب بعد از شرح دعا
گوئی این خاندان مینویسد : نعمت بزرگتر آنکه ، منعم بر کمال ومکرم بیزوال،
او را عمی بارزانی داشته است .
چون خداوند عالم ، سلطان مشرق علاو الدنیا و الدین ابو علی الحسین ابن
اختیار ؛ امیرالمؤمنین ادام الله عمره وخلد ملکه باپنجاه هزار مرد آهن پوش سخت
گوش که جمله لشکر های عالم را باز مالید و کلی ملوك عصر را بگوشه نشانده
ايزد تبارك وتعالى جمله را بيكديگر ارزانی داراد ، و از یکدیگر بر خور داری
دهاد ، وعالم را از آثار ایشان پرانوار کناد، در مقاله دوم کتاب که راجع بماهیت
علم شعر وصلاحیت شاعر است مینگارد که ژنده گابیش در از باد وچتر دولتش
منصور، بكين خواستن از دو ملك، شهریار شهید وملك حميد بغزنین رفت وسلطان
بهرام شاه از پیش او برفت بردرو آن دو شهید که استخفافها کرده بودند وكزافها
گفته ، شهر غزنین را فتح نمود وعمارات آل ناصر را خراب کرد ، ومدايح
ایشان برومیخرید و در خزانه مینها د ، کس را زهره آن نبودی که در آن لشکر
يادر آن شهر ایشان را سلطان خواند ، و پادشاه خود از شاهنامه بر میخواند ، آنچه
ابوالقاسم فردوسی در تعریف محمود گفته بود :
چوكودك لب از شیر مادر بشست – زگهواره محمود گوید نخست


صفحه ( ٣٢ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )

بتن زنده پیل و به جان جبرئیل — بكف ابر بهمن بدل رود نیل
جهاندار محمود شاه بزرك — بآبش خور آرد همی میش و کرگ
بعد از چهار مقاله عروضی سمرقندی معتبر ترین تذکره که نماینده سوانح ادبی وحافظ وناشر اشعار آبدار اوست تذکرۀ لباب الالباب عوفی است ، که بسال های ٦١٦ و ٦١٧ تألیف گردیده است . عوفی درنصف اول تذکرۀ خود در باب پنجم که حاوی لطائف اشعار ملوك كبار است می نگارد : که سلطان علاوالدین غوری را اشعار پادشاهانه است ولطائف ملکانه ، وشعرا ومدون است دیوان او ودیوان سلطان اتسز دريك جلد در کتابخانه سرد و آبدار سمرقند مطالعه افتاده است در آنوقت که از برای انتقام سلطان سوری لشکر بسوی غزنین راند ، و آنشهر معظم را بگرفت وخصمان را مقهور کرد ، و بتادیب طرفداران آل ناصر مثال داد ولی متعاقباً درشبی که مجلس سرور و شادمانی این فتح است ابیات ذیل را در مدح خود بگفت ، ومطربان را فرمود تا در پیش او در چنگ وچغانه بزنند و در اثر آن عفو عمومی را اعلان فرمود :
جهاندانند که من شاه جهانم — چراغ دودمان غوریانم
علاوالدین حسین ابن حسینم — که دائم باد ملك خاندانم
که بارا موج زن کرد سپاهم — اجل یاری گری نوك سنانم
همه عالم بکردم چون سکندر — بهر کشور شه دیگر نشانم
بدان بودم که از طغیان بغزنی — بتیغ تیز جوی خون برانم
ولیکن گنده پیران اندوطفلان — شفاعت میکند بخت جوانم
بخشیدم بایشان جان ایشان — که بادا جان شان پیوند جانم
وباز عوفی مینویسد ، که اشعار او از غایت لطافت شهرتی دارد در اطراف بلاد هند و دیار غزنی اما بدینقدر اقتصار برفت ، علامه ایرانی میرزا محمد خان قزوینی در حواشی چهارمقاله عروضی سمرقندی این رباعی او را قبل از حرکت


صفحه (۳۳) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (اول)

بیضوی از جامع التواریخ نقل مینماید که قبل از حرکت این رباعی را بقاضی القضات
غزنی فرستاد .
اعضای ممالك جهان را بدنم ـ جوینده خصم خویش و لشکر شکنم
گر غزنین را ز بیخ و بن بر نکنم ـ پس من نه حسین ابن حسین حسنم
اضافه برین در صفحهٔ ١٥٨ حواشی چهار مقاله چند بیت آتی را
که از شاهکارهای فصاحت زبان است از طبقات ناصری
که در تمام وقایع غزنی حاضر و ملتزم رکاب این سلطان بوده است با عین
واقعه نقل می نماید : پس از فتح و گرفتن آن شهر معظم یک هفته دیگر هم بعزا داری
دو برادر مشغول شد و صندوق های برادران را بنور برد و چون بفیروز
کوه رسید و خاطرش از انتقام خون دو برادر بیاسود این قطعه را بگفت و
مطربان را فرمود تا در عمل مزامیر در آوردند و بعشرت و نشاط مشغول گردید :
آنم که هست فخر ز عدلم زمانه را آنم که هست جور ز عدلم خزانه را
انگشت دست خویش بدندان کنند عدو چون برزه کمان نهم انگشت وانه را
بهرام شه بکینه من چون کمان کشید کندم به کینه از کمر او کنانه را
پشتی خصم گرچه همه رای ورانه بود کردم بگرز خورد سر رای ورانه را (۱)
کین توختن بتيغ در آموختم کنون شاهان روز گار و ملوک زمانه را
ای مطرب بدیع چو فارغ شدم ز جنگ بر گوی قول را و بیار آن ترانه را
دولت چو بر کشید نشاید فرو گذاشت قول مغنی و می صاف مغانه را
بعد ازان حمد الله مستوفی در تاریخ گزیده خود که از یاد گار های قرن
هفتم هجری است فقط اشاره بلطافت طبع این پادشاه مینماید بدون آنکه اشعار
او را حفظ کند ، چنانچه مینگارد : پادشاه عاقل کار دان لطیف طبع بود
برادر زاده خود غیاث الدین محمد را در غزنین نیابت داد و بر خود هری را

(۱) مراد از راجه و رانی هند است .


صفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

دارالملك ساخت مدت شش سال پادشاهی کرد و درسنه ٥٥١ در گذشت و ابوالقاسم
در تاریخ فرشته خود می نویسد که از بعضی کتب چنین معلوم میگردد که چون
خسرو شاه از ترس آسیب علاوالدین غوری جهانسوز بهند گریخت علاوالدین
غوری گرمسیر قندهار و تکیه آباد را مسخر ساخت و بسلطان غیاث الدین محمد
سپرد. بغور رفت و چون خسروشاه از هند با سپاه موفور متوجه غزنین گردید ،
علاوالدین جهانسوز میخواست که مصالحه نماید باینطریق که خسرو شاه شهر
وقلعه تکیه آباد را بوی گذارد و بغزنین قناعت نماید خسرو شاه قبول نکرد ،
علاوالدین غوری جهانسوز این رباعی گفته نزد او فرستاد :
اول پدرت نهاد کین را بنیاد
تا خلق جهان جمله به بیداد افتاد
هان تا ندهی ز بهر يك تکیه آباد
سر تا سر ملك آل محمود بباد
مطابق فهرست (ريو) ونسخه بريتش موزیم معلوم میشود که دیوان این شاه
شاعر در کتاب خانه لینن گراد تا امروز موجود است و مستشرق شهیر انگلیس
پروفیسر براون درجلد سوم تاریخ ادبیات خود اطلاعات مفصل وجهان قیمت
درباره این سلطان مقتدر داده واشعار او را از حیث جزالت لفظ ورشاقت معنی
در ردیف شعرای نامدار می شمارد .
( سرور گویا )


صفحه (٣٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (اول)
(اتفاق)
اتفاق است که شیرازه نوع بشر است
اتفاق است که هر عیب ازان چون هنر است
اتفاق است که اقوام بدان مسعوداند
ور نباشد بمیان راحت شان در خطر است
باید ایقـوم گریزیم زسیـلاب نفاق
که ازین سیل بناهای قوی ته وسر است
هر کجـا آتش سوزان نفاق افروزد
خرمن هـستی آنقـوم براه شرر است
خانه جنگی و عـداوت بمیان اقـوام
هر بلای که جهان دارد از ان سخت تر است
خانه جنگی است که برباد دهد عز وشرف
خانه جنگی است که بر ذلت ما دست وراست
چه قدر حال فلاكت بسر ملك آمد
که کنون هم اثر مدهش آن در نظر است
رفت برباد همه اسلحه و ثروت ملك
اینهمه دشمنی و كیـنۀ ما را اثـر است
نكتۀ عرض کنم از ره اخلاص بقوم
که معانی است در ان مضمر وبس مختصر است
گر همه یکدل و همدست حکومت باشیم
که يقين پادشه کامل صاحب خبر است
نیست ممکن که بمادست ،حوادث يابد
چه همین یکجهتی درره تيغش سپر است
کیست آن شاه که با او همه همفکر شویم
( نادر ) غازی ما صاحب تاج و کمر است
خادم ملت و قوم است باثبـات عمـل
که فدا کاری او خوب بزیر نظر اسـت
دیده بودی که چراگاه ستوران شـده بود
باغ ارگی که دران لاله و گل جلوه گر است
این حیـاتی که دگر باره خدا داد بما
از طفيل عمل و سعی همين پرهنر است
شکر این نعمت عظمای الهی بر ماست
هر که این شکر نداند ز بهائم بتر است
( بسمل )


صفحة ( ٣٦ )
سال اول ـ مجلة كابل
شماره ( اول )
اندرز بشعرای وطن

حیف است وصف آن لب همچون شکر کنون
هیچ است حرف تنگ دهان و کمر کنون

در فکر سرو قامت و سیب ذقن مباش
حاصل ازین نهال نگردد ثمر کنون

لعل لب است و گوهر دندان خیال محض
میجوی کان لعل و نشان گهر کنون

عناب لب چه باشد و بادام چشم چیست
باید نمود ازینهمه صرف نظر کنون

گرداب غبغب است کدام ای غریق و هم
لازم نباشد اینهمه دوران سر کنون

تشبیه و استعاره چندین هزار سال
بگذار و شعر گوی بطرز دگر کنون

راهی که بی سپر شده چندین هزار بار
راه دگر بگیر و ازان در گذر کنون

بگذشت و رفت قصه ماضی دگر مگوی
مستقبل است و حال زمان معتبر کنون

گر عاقلی نسب منمای و حسب مگوی
علم است و جهل مایه عیب و هنر کنون

هر عصر، اقتضای دگر دارد ای لبیب
توپ تفنگ برد زتیر و تبر کنون


صفحه ( ۳۷ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( اول )
لازم بود مناسب هر عصر كارو بار
عصر دگر بود تو و کار دگر کنون
مجبور اقتضای زمان است هر که هست
باشد بمقتضای زمان خیرو شر کنون
اهل سخن هر آنکه بود در وطن بگو
میگو بوصف اهل وطن شعرتر کنون
( مستغنی )

اسلوب

این کلمه از چندین سال باینطرف در تحریرات ادبی بنا دارد که جای گرفته در اصول انشا و خطابت قلم و زبان نگارنده گان و خطبا اثرات عملی خود را اظهار نماید . تنها بعضی از ادبا عوض سبك همین کلمه اسلوب را چنانچه در کتابهای لغت است بمعنی طرز و روش استعمال نمایند . اما نه بر حقیقت و ماهیت آن ونه بتقسیم و مراحل آن اعمال ذهن میشود . چون انجمن ادبی ما نظر به پروگرام خود کیفیت بسط و انتخاب آن را از جمله وظایف خود میداند ؛ لہٰذا در تعیین مقصد اسلوب و اقسام و درجات آن این مقاله را تحریر کرده ضمنا خواستیم فکر کافی و صحیحی درین زمینه بقارئین خود بدهیم . اینست که اولا مختصری از مقصد و ماهیت این کلمه بعد از آن اقسام و مراحل آن و بالاخره از تاثیر و صورت استعمال اسلوب در سطور بعد شرح خواهیم داد :

اسلوب ، در لغت بمعنی روش و طرز است . اما در اصطلاح ادبیات عصر بمعنی ( طرز تحسس و تفکر و افاده مخصوص ) استعمال میشود که اولا بعالی متوسط و سافل یا اینکه بمزین وساده وعادی ثانیا باسلوب تعریفی ( توصیفی ) ؛ اسلوب نقلی ( تحکیه وی ) و اسلوب ابداعی ( ابتکاری ) تقسم کنند .


صفحه ( ۳۸ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( اول )

چنانچه آنها گفته شد ؛ اسلوب طرز مخصوص تحسس ، تفکر و افاده است .
برین وجه اسلوب رفتار ، اطوار و طرز مخصوص لباس ، خوراک و نشست و
برخاست و غیره که در عصر خود ( مو ) و یا محصول ذوق تازه است ؛ خارج
میشود ؛ از تعریف اسلوب اصطلاحی که در ادبیات قصد شده استعمال میگردد .
اگر چه در لغت اسلوب بمعنی خوراک مخصوص نیز آمده . مگر اسلوب ، انشا
و خطابت را منحصر و خاص میدارد ؛ بقید افاده و بیان و بس . بعبارت دیگر
اسلوب از روزی که بساحهٔ تجدد قدم گذاشته ادبیات تحریری و شفاهی یعنی
مجموع شعر خواه نظم و نثر محرر باشد خواه نظم و نثر شفاهی در زیر انحصار
خود گرفته .
حال آمدیم بشرح و بسط اقسام ثانی اسلوب که در بالا بتقسیم آن اشاره رفت :
اگر محرری پیش روی خود درختی را موضوع تحریر قرار داده بخواهد که
توصیف و تعریف کند . آنگاه ارتفاع محیط قطر ، شکل ، برگ ، شاخه ،
گل و میوهٔ آن را نمایش میدهد .
درینموقع نویسنده نه تنها عکاسی است که عکس گرفته بدون رنگ ارائه
نموده است . درعین زمان ریشه تنه ، شاخه وبرگ و گل و میوهٔ آن را مثل
يك نبات شناس ایضاح میکند .
بهمین طور اگر نگارنده و یا گوینده گل ، بته ، بنا ، کوه ، دره، تپه ،
انسان یا حیوان مخصوص و یا یکی از اجرام سماوی و غیره را که محسوسند ها بعبارات
والفاظ مطابق اینموضوع بدون اینکه از خیال خود چیزی منضم ساخته روی کاغذ
بیارد و یا تنها بعبارت ادا کند باسلوب تعریفی و توصیفی عمل نموده .
پس اسلوب توصیفی و یا تعریفی عبارت از تحریر و تقریر است که نویسنده و یا
گوینده کلمات و الفاظی را که در تحریر وافاده يك شی محسوس انتخاب میکند ؛
باید مطابق محسوسیت و مشاهدهٔ آن موضوع باشد .


صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )

اسلوب تحکیه وی و یا نقلی طرز مخصوص تحریر و یا تقریر یست که نویسنده و یا
ناطق يك حادثه و واقعه را خواه خوش آینده باشد خواه دلگیر کننده با الفاظ
و کلمات مطابق آن بدون تصویر وانضمام مخیله خود بشرط آنکه سلسله آنواقعه و
حادثه را از دست نداده بیان و تحریر کند ؛ اسلوب تحکیه وی و یا نقلی گویند .
این حادثه را خواه مشاهده کرده یا از دیگری چنین شنیده باشد ؛ مساویست .
البته قسم اول این طرز که خود مشاهده کرده است صحیح تر و بی آلایش افاده
میشود . از اینکه شنیده میگوید . اما در صورت شنیدن با خیال وحس شنواننده
و نویسنده آمیخته خواهد بر آمد . درین صورت نویسنده و یا قائل داشت که
در شنیدن و یا مشاهده کردن خود اشاره نماید . چنانچه در شنیده بعبارت
( گویند ) و یا ( چنین و چنان شده ) تعبیر باید نمود .
اسلوب ابتکاری و یا ابداعی : این قسم اسلوب نسبت باسلوبهای فوق مرکب
و پیچیده است چونکه شخصیت نویسنده و سخنور در اسلوب ابتکاری ظاهر
میشود اگر چه فعالیت مخیله و ذوق بدیع نگارنده و گوینده مختلف است و تربیه
ذوق و سلیقه در انکشاف تفاوت میکند . ( این مضمون بکر است ) و این تحریر
و یا بیان چنین مهیج و گیرنده است ) گفتنها از همین جهت است که در چنین
تحریر و تقریر ؛ خیال و حس شخص گوینده و نگارنده انضمام یافته است .
چنانچه در بالا دیده شد که نویسنده و یا گوینده درختی را تعریف و توصیف
نموده افاده کرد ، هرگاه باد مدهشی آن درخت را از پا فگند ؛ نویسنده هجوم
وحمله آن باد صرصر را مشاهده نموده جریان آنرا تعقیب کرده نوشت و یا گفت .
در همین اثنا ضرری که ازین باد تند بآن درخت رسید واز شکست و سقوط آن
درخت ضرر و زیانی که باشخاص دور ونزديك آن عارض شده علاوه نمود ،
اسلوب توصیفی را با سلوب تحکیه وی مخلوط ساخت . گذشته ازین هرگاه
محرر این ضرر و زیان که از افتادن و سرنگون شدن آن بنزديك ونواحی رسیده


صفحۀ ( 40 ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )

اشخاصیکه از قبیل اطفال و یاپسر ، مرد زن وغیره باین ضرر وزیان معروض مانده اند؛
بخاندان ووالدین آنها چه صدمه های روحی تولید کرده و در فامیل آنها چه ماتم جانشکافی
بروی کار آورده است ؟ تصویر وتحلیل کرده بیان نماید ؛ آنوقت علاوه برینکه اسلوب
وصفی را با اسلوب نقلی ممزوج نموده بود ؛ حالا این تحریر و تقریر را باسلوب
ابتکاری و ابداعی بتوسط خیال وتصورات خود نیزمترین ومرصع نموده است ،
بعبارت دیگر ابداع کرده است . اینست خلاصۀ سه قسم اسلوب که که به اسم
توصیفی ، نقلی و ابتکاری یاد می شود .
ازایضاح فوق معلوم می شود که بعضی اوقات این اسلوبها مستقلا ازطرف
محرر ویا گوینده بکار برده می شود اما نگارندۀ مقتدر ، اکثر یا هر سه را
جسته ـ جسته ممزوج و مخلوط ساخته روح وقلب شنونده ویا خواننده را استیلا
نموده گاه درپیش منظرۀ درخت ، حیوان و انسان یعنی تیپ ونمونۀ معین نشان داده
سطح و سیمای آنرا سیر میدهد و گاه در باغ ، مجلس جشن وعید برده غرق
شغف و سرور میدارد . و گاه حریق ، سیلاب وطوفان و انقلاب درهم وبرهم
کنندۀ در مفکره و مخیله سامع وقاری خود ترسیم نموده درياس ، ناکامی رقت
وهراس ، اضطراب و کدر میاندازد . .
این قدر را باید گفت که اسلوب یعنی طرز ، تحسس وتفکر وافادۀ خاص
بعضاً آنقدر پرقوت و شدت میشود که ، هیجاناتی را که نگارنده حس کرده
مضطرب ویاءنشرح گردیده است در قلب ودماغ آنانیکه متوجه اش بوده اند :
غلیان تولید کرده باشك وآه فغان ونوامیدارد ویا اینکه اختیارش را بوده بتکلم
و ترسیم ( واه ـ واه ؛ بلاکرده ؛ طوفان نموده هی جوانمرگ هی بدبخت )
های متوالی و بپای کوبی و دست زدن وسرجنبانیدن متراقی میسازد . باشترط
آنکه ذوق خواننده ویا شنونده از عالم ذوق گوینده و نگارنده باشد یعنی این
ذوق بآن ذوق دريك مكتب ادب تربيه و اعتیاد ؛ الفت و آشنائی دیده باشند .


صفحه ( ٤١ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( اول )

این خصوصیت ذوق آشنائی همه ارباب صنایع نفیسه را با فرق کم یا زیاد بیکدیگر مربوط داشته از یکدیگر خود حمایه و مدافعه میکنند . با وجود شعبات جداگانه خود از نقطه تولید هیجان و شغف قلبی امتزاج حتی اتحاد نموده در گرد حسن و تناسب جمع آمده یکی دیگر را اتمام و تقویت میکند . چونکه هدف همه صنایع ارباب نفیسه همین اظهار و اثبات حسن یعنی تناسب است .
اینست که موسیقی دان شاعر را وشاعر رسام را ؛ رسام ، رقاص را و رقاص، ممثل را ، هیکل تراش معمار را ، تأیید و تثبیت مینماید .
خصوصیت انقسام اسلوب در همه شعبات صنایع وفنون باعتبار موضوع سیاسیاً عرض وجود باید نمود اگرچه نویسندگان درین باب متفق نیستند . بعضی گویند که تاریخ را بطوری نوشت که خواننده و یا شنونده ازان افاده ها تنها وقائع و اسباب خاص اکتساب کند . نه اینکه حصه ادبی بگیرد . کذا از منظره که جغرافیا نویسی توصیف و تعریف میکند ؛ بایستی آن منظره را مثل عکاس ارائه و تمثیل کرد ؛ ضرورت ندارد که مانند رسام تصویر و تلوین نماید .
بلی ! اگرچه مقصد تاریخ و جغرافیا همین است که تاریخ و جغرافیا شناخته جغرافیا و تاریخ دانسته شود ؛ مکر ادبیات و لسان که تاریخ و جغرافیا را ضبط و اعاده میکند ، باید با کلمات و الفاظی آراسته شود که خواننده وشنونده بتوسط قسمت توصیفی مشاهده کند و بتوسط اسلوب نقلی حافظه و مصوره را تربیت دهد و بالاخره بواسطه اسلوب ابداعی مخیله و مفکره خود را مزین نماید . در حقیقت نویسنده هم عوض رسام و عکاس و هم عوض حیات شناس و جویات دان کار کرده نویسنده از يك کارخانه متحرك بیشعور كائنات تا ماشین خانه فعالیت دماغ بشر مجبور است که یگان یگان آگاه ساخته ؛ مثل خود گاه چرخ جمعیت بشر را در تلاطم افکار و خیالات تجدد وشئون سوق بدهد و گاه از تماشای رنگین كائنات یعنی اسلوب ابداع ، توصيف و نقل آفاق و انفس که در شعور وعقل انسان


صفحة ( ٤٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

كوچك نمودار شده است ؛ کشان کشان پرده بحضور قدرت فاطر بخضوع
بنشانند . چونکه کمال نویسندگی در همین است که حقیقت مشهوده ومحسوسه را
آهسته آهسته بحقیقت که تخیل وتعقل کرده است بیاراید .
پس نویسنده از ابداع وتوصیف ونقل ( قلمزن از لی ) تقلید کرده درهرشعبه
صنعت خواه نفیسه باشد خواه عادی . یکسان تصرف کرده میرود و دیگران را
نیز بهمین اسلوب ( روش ) متحفظ و یا متالم میکند . اثرسخنور است كه
بعضاً قلب ودماغ بيروح وافسرده ملتی را بيك خطابه ويامنظومة وجدآتنين طوفان
فعالیت وانتباه میگرداند . پل منبع هیجانات واحساسات میسازد .
درينجا این نکته را نیز نباید فراموش کرد که ( اسلوب جامع ) مثل كتاب
اخلاق گذشتگان مرکب میباشد : قدما اخلاق را مختلطاً باساس ادارة قواى عقلى
ودماغی تدبیر منزل و سیاست مدن بنامیکردند . بعبارت دیگر تربیة شخصی ،
تربية عائلوى وتربية اجتماعى وكشور برا عبارت ازمحتویات اخلاق می شمردند
ومیگفتند كه يك انسان آنوقت مکمل گفته میشود که وظیفه شخصی و اجتماعی
خود را با رعایت موقع بصورت درست انجام داده بتواند . اینچنین بعقدة
نگارنده يك اثر خوب دارای مزیاتی باید بود که بعضی قسمت بطور تعریف وتوصيف
و بعضى بطور نقل و حکایه و بالاخره بعضی از اقسام آن بطور اختراع وابداع
تحریر یافته باشد . بشرط آنکه تطابق موضوع و اساس با شکل و الفاظ از دست
نرود .
وینوجه دراثر تدریج ، رنگینی و تنوع آمیخته حیات ، حرارت و جنبش احساسات
حیان طبیعی وهیجانات حیات اجتماعی را باتمام صمیمیت وطبیعیت نقل داده گاه
خیال وتصویر و گاه حافظه ومفكره وگاه محاکمه وعقل را پیچانیده شخص را از
هرطرف مشغول بدارد . بطوريكه نگارنده موضوع را با تمام شخصیت وطبعیت
باهمه خصوصیت ها تمثيل واستحضار ؛ تصویر وترسيم کند . گاه اشیارا بانسانها


صفحه ( ٤٣ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( اول )

وگاه انسان را باشیا تبدیل نماید . ( سنبولیزم ) ؛ ( ایده الیزم ) و ( ره آلیزم ) را
دريك كسوه نمایش دهد .
اینست که محررین امروزه از یکطرف اسلوب را بقسم عالی و متوسط سافل
تقسیم کردنرا صحیح نمی شمارند و از طرف دیگر اسلوب را بمزين ، بسيط وعادى
امتیاز نداده گویند که اسلوب دارای رنگینی و جاذبه باید بود . خواه در نقل و
توصیف صنايع نفيسه و خواه در افاده اختراع صنايع و فنون عادیه باشد . بشرط آنکه
در افاده یعنی شکل بیان بتدريج رحرکت و در موضوع یعنی در اساس ( مضمون )
بوحدت وانسجام رعايت كرده شود . يعنى ( وصف اساسی ) دراثر
نویسنده از دست نرود .
ازین رو ارباب تعلیم و تربیه گویند که اولا در تعليم انشا وتحرير ، اسلوب
توصیفی که موضوع آن اشياء محسوس است و بعد از ان در انشای نقلی که موضوع
آن حادثات است و بالاخره در اسلوب ابداعی که موضوع آن محصول مخيله ومفكره
است بايد تلقين وتعليم نمود . چون دوره توصیف و نقل كم كم طی شد ، آنوقت
رفته ـ رفته بابداع خیال وفكر شروع كرده می شود .
در اینجا بد نخواهد بود که درجات اسلوب را از جزو اول قواعد ادبیه نقل
کرده در مقالهٔ خود عجالتاً خاتمه بدهیم .
درجات اسلوب
یكی از جمله اسباب موفقیت هر نویسنده آنست که در شکل و اساس تحریرش
همیشه توافق بایستی موجود باشد . این توافق اکثريا در اول وهله راجع است ؛
بشخصيت صاحب اسلوب . يعنى اسلوب هر شخص بسته بخصوصيت ميل وذوق
خود نویسنده است . مگر بدرجه دوم هر اسلوب تابع بخصوصيت موضوع نیز
میباشد . ازین رو اكثراً فقرات ؛ جملات حتی کله های آثار گزیده نویسندگان


صفحه ( ٤٤ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( اول )

بزرگ در تحت تأثیر مضمون و موضوع تجلی و بروز مینماید . چنانچه موضوع
زمستان را هيچ نویسنده نمیتواند باوصف نرمی و گرمی با كیفیت شطارت و جوش
و خروش توصيف و تعبیر بكند . هرگاه بر خلاف این روش تحریر کند ؛ اثرش
نه رونق داشته میباشد و نه جاذبه . این است که محررین ادبیات ، موافقت شکل و
اساس را در بحث اسلوب باعتنای مخصوص موضوع بحث قرار داده اند . ( هاشم شایق )
( باقی دارد )
[ شهر کابل ]
چون اولین انجمن ادبی در شهر شهیر کابل بنیاد یافت ، و در مرتبهٔ نخست
اولین خدمت نفیس آن بصورت يك مجلهٔ ادبی بنام « کابل » در فضای مطبوعات
وطن پرواز نمود . نویسنده لازم دانست شرح مختصری از تاریخ این شهر عزیز
یعنی « کابل » بمطالعهٔ هموطنان محترم گذارد .
ولی منتظر نباید بود این نوشته كوچك حاوی تاریخ مكمل این شهر قدیم
است ، چه بدبختانه حوادث سوء زمان و تخریبات متوالی ترکتازان آسیای وسطی
چندان اسناد و مدارکی درین موضوع بر روی روزگار ها نگذاشته است . و حتی
در نتیجهٔ مرور سالیان و شهور ، شهر کابل موقع اصلی خودش را ترك و تبدیل
مکان کرده ست .
تتبع و تعمق درین زمینه لامحال از وظایف نفیس متطلعین تواریخ و سیر شهر
عزیز کابل ست . و ممکنست متطلعین محترم از بذل توجه و تحریری درین مورد
مضایقه نخواهند فرمود .
ولی ما عجالتاً درینجا تا اندازهٔ بس مختصر ، شرح حال این شهر قدیم را
منظور سیر تاریخی خویش قرار میدهیم ، و از قصور و خلل آن بعلل عدم
بضاعت ، اغماض نی بلکه انتقاد و تصحیح واقفین محترم را تمنا مینمائیم .
نام کابل ، اسمی ست که از قرون قدیمه در صفحات جغرافیا و تاریخ آسیای


صفحه ( ٤٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )

کهن اخذ مقام کرده ست. این نام اطلاق بشهری میشد که غالباً مرکز تمدن و
سلطنت پادشاهان با اقتداری بود. هرچند موقعیت سیاسیه کابل در ازمنه قبل
الاسلام چندان روشن واشکارا نیست. با آن این قدر معلوم است که شهر کابل
از عصرهای زیادی حتی زمانه اسکندر مقدونی در صحنه حیات موجود فی الخارج
بوده است. مورخین اسکندر از آن مکرر نام برده اند، و جغرافیای بطلیموس
بقول شمس الدین سامی ـ از کابل بنام (کابوره) و (اورتوسپانه) تذکر
داده است.
کابل از قدیم الایام معبر فاتحین و مهاجین بزرگ و مختلف دنیا واقع بوده ست
و نفوذ ملل متنوعه هند، چین، یونان، فارس، مغول را گرفته و ازيك بدیگر
تحویل داده است.
چنانیکه نفوذ یونان، عرب، فارس را ازین راه در هند، و نفوذهند،
چین را بفارس عزیمت داده است.
کابل نظر بموقعیت ومكان خویش از ابتدا مرکز تجارت دو براعظم آسیا
یعنی هندوستان و تورکستان بوده ست، و بقول هیرودت مورخ یونان مال
التجاره کابل در تمام بازارهای یونان وروم مشتری داشته است. ممکن ست لاجورد
افغانستان که منظور حضور فراعنه سلسله دوازده هم مصر بوده و برای نقش
و نگار قصور سلطنت بکار میرفت، بعضاً از تجارتگاه كابل بکاروان ها
سپرده میشد.
کابل در عهد یونیان: در حدود دونیم قرن قبل الميلاد یعنی بعد از اسكندر
وعهد دولت های یونانی ـ باختر (بلخ) بالطبع مدنیت واقتصاد کابل رو به ترقی
وعروج میرفت. زیرا مدنیت یونان از همین راه در مملکت هندوستان و سيع
انفاذ واد خال میگردید.
بعد از آغاز قرن اول قبل الميلاد که دولت یونانیان بلخ، بواسطه حمله های


صفحهٔ ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )

میدیا از شمال و پارت ها از غرب داخل دوره انحطاط و انقراض گردید . دولت
آنها در صفحات جنوب هندو کش استقرار یافت ، پس به ترقیات و مدنیت کابل
بیشتر افزود ، و این تمدن تا بلاد غزنی و بست ( گرشك ) و سیستان و سواحل سند
امتداد یافت .
بعد از تحقیق و حفريات مسيو فوشر فرانسوی در افغانستان ، مسکو كات
نقرئين ومسين ( هر مایوس ) آخرین پادشاه یونانی کابل بدست آمده ، و نه دانه آن
در ۱۹۲۸ مسیحی به موزه نفیسه کابل تحویل یافت . این پادشاه در آغاز صدی
اول بعدالمیلاد در شهر کابل سلطنت کرده است .
واقعاً نه تنها كابل بلكه مملكت افغانستان در عهد یونانیان در منتهای عروج
و ترقی بوده است . مسیو فوشر میگوید شاهد این مطلب مسکو كات دی میترسن
پادشاه یونانی بلخ در سال ۱۹۰ قبل المیلاد است . ازان به بعد مسکو كات يونانى
افغانستان نشان میدهد که بر خلاف اوایل حکمرانی یونانیان ، در یکروی سکه ها
حروف یونانی ، و در روی دیگر آن حروف آریانه ثبت گردیده است . این
حروف آریانه نه پهلوی و نه سانسکریت است . پس گفته میشود اگر نوشته جات
تخت رستم فارس با نوشته جات كابل وجلال آباد مقایسه گردد ، معلوم میشود
که نوشته ها بمذکوره مسکو کات از آن زبان آریائی است که بعلاقه آریانه یعنی
از کوهای هندو کش گرفته تا قرب و جوار پرسی پولیس رواج داشته است
این مطلب بما میفهماند که یو نانیان حکمدار نیز آهسته آهسته در تحت
مؤثرات و عوامل مدنیت افغا نستان گرفتار و آمیخته شده اند .
از سیر یونانیان در افغانستان ، این قضیه مسلم میشود که شهر کابل در آن
عهدها موجود بوده ، اما کی و از طرف کیها اعمار شده ، هنوز به نویسنده
موضح و آشکار اینست . تنها میتوان فهمید که کابل نام شهری قبل از ورود
یونانیان در افغانستان وجود داشته است .


صفحهٔ ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )

در یکی از آثار آلمانی که اسم آن را فراموش کرده ام ، وقتی دیده بودم شهر کابل در ٧٧٠ قبل‌المیلاد از طرف پادشاه آشور سالماناسار دويم بنا گرديده است .
کابل در عهد کوشانی : کابل بعد از زوال يونانیان در افغانستان تا ظهور اسلام ، مراحل مختلفی را در دوره‌های حکومات متعددهٔ طی کرده است . بعد از انقراض يونانیان سلسلهٔ بنام کوشان از طایفهٔ تخارها ( طخارستان = قطغن و بدخشان) از شمال کابل نشأت کرده و قسمت عمدهٔ هندوستان را مسخر نمودند. این سلسلهٔ کوشانی خود ها را حامی دین بودا میدانستند ، و در ترجمهٔ جغرافیای تاریخی فارس تألیف استاد بارتولد مستشرق شهیر روسی شرحی درین زمنیه نگاشته آمده است . کابل تا قرن پنجم بعدالمیلاد در تحت سلطنت کوشانی‌ها زندگی کرده است . مسکوکات ( تاپیکی ماليك ) پادشاه کوشانی کابل در قرن پنجم قبل‌المیلاد ، در موزهٔ کابل موجود است .
در عهد سلاطین کوشانی برعلاوهٔ مدنيت و ترقیات ماديه ، شهر کابل اهمیت یکنوع مرکزيت مذهبی را نیز پیدا کرد ، روابط مذهبيهٔ بلخ ، بامیان ، هده ، با مرکز کابل قایم گردید ، و این مرکزيت در آن عهد خود بسی بر ترقیات کابل و جلال این شهر بیفزود .
کابل ويقاتله : از قرن پنج بعدالميلاد سلسلهٔ کوشانی ـ مثلی‌که قبلاً طخارها از هندوستان طرد شده بودند ـ غالباً از بلاد جنوبی هندو کش نیز بجانب بلخ رانده شدند . در همان‌وق از طایفهٔ تخارها سلسلهٔ دیگری بنام یفاتله ـ كه مؤرخين عرب آنها را هياطله خوانند ـ عروج و در بلخ به تشکیل سلطنتی پرداختند. يقاتله‌ها متعاقباً صفحات جنوب هندوکش را استیلا کردند ، و کابل تا نیمهٔ قرن ششم بعدالميلاد در زمرهٔ بلاد مشهورهٔ يقاتله‌ها امرار حیات میشود. در نيمهٔ قرن شش توركان با ساسانیان فارس متفقاً با ستيصال دولت یفاتله پرداختند . بعد از انقراض یفاتله ، تورکان بر مملکت تخارستان که مشتمل بر ٢٧ ولایت بود تسلط یافتند ، و این تسلط تا ظهور اسلام طول کشید .


صفحۀ ( ٤٨ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )

کابل و سلطنت های بومی : در وقتیکه تور کان برطخارستان مسلط شدند ،
در کابل يك سلطنت بومی متشکل گردید ، عمر این سلطنت تاظهور اسلام بلکه
ظهور صفاریان سیستانی امتداد یافت . کابلشاهان یعنی پادشاهان کابل درحدود
فتوحات مسلمین ملقب به ( رتبیل ) بودند ، ودامنۀ حکمرانی شان گاهی از جنوب
شرقی هندوکش گرفته تا جوار هند دامنه میکشید ، نام کابل هم چنانیکه یاقوت
اشاره میکند اطلاق به ولایت کابل میشد که تاحدودهند تماس مینمود . در بعض
ازمنۀ معاصرین بومی پادشاهان کابل ، شاهان بومی بلخ مشهور به آل داود
و پادشاهان گردیز بودند . سلسلۀ اول الذکر درعہد خلفای عباس وشاهان طاهری
و صفاری حتی سامانیها مشهور بودند بآل داود ، چه ابوداود محمد بن احمد
در اواخر قرن نهم دربلخ سلطنت داشته است . از پادشاهان گردیز یکنفر را باسم
ابو منصور افلح بن محمد بن خاقان ، صاحب زین الاخبار در محاربۀ یعقوب صفاری
ذکر می کند .
بہر حال از وقتیکه سلاطین بومی کابل به تشکیل سلطنت پرداختند تا زمان
محاربات صفاریان سیستان ، هيچ يك ارفاتحين عرب بفتح حقیقی کابل و بلادجنوب
هندوکش کامیاب شده نتوانستند ، چنانيكه حجاج مشهور نیز درین زمینه ناکام
ماند وصاحب هفت اقلیم بدان اشارتی می کند . تنها اعراب بگرفتن خراجی از
از شاه کابل قناعت مینمودند . فقط يعقوب ليث باني سلسلۀ صفاریان در قرن
نہم بعدالمیلاد توانست در نتیجه محاربات سنگین زابلستان را لگد کوب ، وشارستان
غزنی را تخریب ، و نوشار بلخ را با ابنیۀ آل داود متأسفانه هدم ، وهم پاد شاهی
کابل را بصورت قطعیه ضمیمۀ ممالك اسلامی ساخت ، و همين یعقوب بود که از پادشاه
گردیز خراج گرفت .
اما بمجرد سقوط سلسله صفار دوباره در شهر کابل سلطنت بومی متشکل
وبرقرار گردید ، که ماراجع بتاریخ سیاسی آن در بعد الاسلام و وضعيّات جغرافی
کابل جدید و سوانح او در آینده بحث خواهیم راند . ( میرغلام محمد )


غلطنامه

صفحه سطر غلط صحیح
٦ ١٧ زیرا چه
٧ » » چرا که
٩ ١٢ روحانیت روحیات
» » میکنند کنند
١١ ١٣ اینکه اینک
» ١٥ بخدمت وطن بوطن
١٧ ١٩ حکما حکمها
٣٠ ٤ غورات غعورات
٣١ ٤ ایزك ایزد
٤١ ٨ سباحتاً سبیحاناً


[BLANK PAGE]


یادآوری و پیش نهاد

انجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجله کابل را بمضامین تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتوانند درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا و شعرا وغیره سر بر آورد گان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که در زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند یکدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل یا يك جلد کتاب نفیسی از طرف انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .


كابل
شماره دوم

مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی

ادرس

محل اداره مجله : — انجمن ادبی ، برج شمالی
نگارنده : — ( سرور گویا )
مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) است
عنوان تلگرافی : — کابل ، انجمن

اشتراك سالانه

کابل ۱۲ افغانی
و لایات داخليه ١٤ »
» خارجيه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳ ]
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند ] رایگان
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت

۲۰ صفر ۱۳۵۰ ه ق = ١٥ سرطان ۱۳۱۰ ه ش = ٧ جولای ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات

نمره: مضمون نویسنده صفحه
۱ : عادت ونفوذ آن م كريم قاضی زاده ۱ الى ٦
۲ : بقیۀ اسلوب هاشم شائق ۸ « ۱۰
۳ : کاروان زرد میر غلام محمد غبار ۱۰ « ۱۲
٤ : کاهی کابلی سرور گویا ۱۳ « ١٤
٥ : اندرز بخویش غلام حضرت شائق ١٥ « ١٦
٦ : از مشاهیر رجال وطن غلام جیلانی اعظمی ۱۷ « ۳۸
۷ : افغانسان ونگاهی بتاریخ آن میرغلام محمد غبار ۳۹ « ٥١

تصاویر
۱ : فوتوی اعلیحضرت غازی
۲ : « منظرۀ عمومی شهر کابل
*********


یگانه فرزند بزرگ و نامور وطن نجات بخشایندۀ ملت افغانستان اعلیحضرت
محمد نادرشاه غازی حامی معارف و مؤسس انجمن ادبی و مجلۀ کابل .


صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

قسمت اجتماعی و علمی
نگاهی بعادت و نفوذ آن

اعمالیکه در ساحه تیره و تار ، تنگ و محدود حیات بیوفای این جهان فانی از انسان ترشح کرده در خارج از محیط نفسی او انعکاس و تظاهر میکند ، در حقیقت ناشی از یکدسته کیفیات نفسی ، یا عبارت از یکسلسله موالید ذهن بشر است که تمام آن در زیر سه عنوان جامع ، ( اختیاری ، غریزی ، اعتیادی ) قید مییابد که ما آنها را از هم تفکیک نموده ، تعریف مینمائیم .
( ۱ ) اعمال اختیاری ، اعمالیرا گویند که از اول تا اخیر اراده دران بطور فعالیت دخیل و مؤثر بوده در سایه تأثیر اراده است که از انسان بروز میکند ، مانند تمام اعمال ارادی که محدث آن اراده است .
( ۲ ) اعمال غریزی ، از آنجائیکه غرض از غریزه ( یا طبیعت ) در نزد نفسیون ، عبارت است از صفات راسخه حیوانی که بلا وساطت تجربه و تعلیم ، مصدر اعمالی میشود که بسبب آن حصول بغایه مقصود یابست .
پس اعمال غریزی آن اعمالیست که خاصه خصایص فطری و صفات اولیه نفسی بوده از قید اختیار و اراده خارج و بدون قصد از انسان صادر میشود ، مانند خوف ، تقلید ، تأسف ، هوش و غیره و غیره حرکات طبیعی ، که اطاله کلام درین زمینه از موضوع بحث ما خارج است .
( ۳ ) اعمال اعتیادی ، اعمالی میباشد که ابتداء بوسیله اختیار و قصد از انسان سرزده بعدها بتوسط تکون ملکه در دماغ سلاسل پر پیچ و تاب اراده


صفحۀ (۲)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (۲)

واختیار را گسیخته بدون علاقه و ارتباطی باوجدان و مفکره در صحنه وجود
عرض اندام می نماید .
وفرقیکه بین غریزه وعادت موجود است، این است که غریزه از اول از قید
اختیار ، اراده وتفکیر خارج بوده بعکس آن در عادت ، اول اختیار واراده بطور
فعالیت مؤثر وبا مساعدت و همراهی وجدان ومفکره موجب ابداع آن گردیده
است ، که بعدها رفته رفته بالتدرج تمام اینها سقوط و ارادۀ مؤثر از فعالیت
بانفعال انتقال میکند ، بتعبیر دیگر عادت چیزیست که انسان بخواهش وبدست
خود يك غريزه وطبيعت جديدیرا بخود ابداع و احداث میکند که قوۀ فکریه را
معطل و توجه وجدانرا خمود احساسات را کور کرده بمقابل آن اراده را که
مستخدم خود قرار میدهد برو غالب می سازد .
تكون عادت : عامل مهم تكون عادت ، رخاوت و سستی دماغ است ،
بمقابل تأثیرات اشیا خارجی ، چرا که ما در صورت اصدار فعلی اولاً بنا بر عدم
موالفت و انس با صعوبت وجهد بنابر توجه وجدان و فکر اقدام در انجام آن
مینمائیم ، بعدها تدریجاً بواسطۀ تکرار عملی بطوری آنعمل بما آسان میشود ،
که در اقدام بسائر تکرار ، آن عمل بدون توجه وجدان ، تفکیر و ارادۀ خود
بخود انجام میگیرد .
یعنی در مرتبۀ اول اعمال آنعمل با تمام موجودیت اراده ، تفکیر و توجه
وجدان يك اثر خفيفي در دماغ ها گذاشته سپس بنابر تكرار آنعمل اثر مذكور
يك كبارت و عمقی در دماغ اکتساب مینماید ، که خود را در دفعات دیگر
ار تکاب واعمال آن محتاج به تفکیر ، اراده و توجه وجدان نمی بینم که شرح آن
بقرار ذیل است : -


صفحهٔ ( ٣ ) سال اول - مجله كابل شماره ( ٢ )

انسان در اول وهله که میخواهد بفعلی مبادرت ورزد مجبور است که با توجه
ومساعدت وجدان وفکر بانجام آن كوشد ، زيرا كه بنا بر فقدان موانست
وموالفت با آن بيك صورت غريب و بی سابقه باو بر میخورد ، که این عدم سابقه
وموالفت باعث تحريك و مولد اضطراب گردیده از ان وجدان متهيج میشود ،
همین که مرتکب آن گردید میل به تکرار در نهاداو توليد وپيدا ميشود هر چنديكه
آن عمل تکرار یافت همانقدر میل بعمل شدید تر میشود و در اثر این تکرار وازدیاد
میل توجه مفكره و وجدان برطرف گردیده بدون خواهش سر بخود آنفعل
انجام میگیرد که حقيقتاً همان تکرار عمل است كه عادت از ان تكون یافته است .
مسئله اعتياد وتأثير عادت يك قانون طبيعي است كه از انسان گرفته تاحیوان
و نبات بر همه کی نافذ و حكم فرما بوده تمام آنها بحكم طبیعت به پیروی از ان
مجبور اند .
وهر چیزیکه در دائره ومحیط عادات يك فرد ، يايك قوم ويايك اجتماع جريان
یافته است اعم ازینکه مشروع باشد یاغير مشروع ، خواه بد باشد خواه خوب ،
بواسطه اعتیاد و تکرار عمل ، بطوريكه بآن الفت پیدا کرده است ، خواه نخواه
اورا بيك نوع تلقی مانوسانه می پذیرد که نه زیاد مسرت افزا باشد و نه بیش
ملال انگیز .
زیرا که از صفات مهمه عادت است تأثیر عطالت ورخاوت آمیز او در وجدان
وحساسيت ( قوه درا که الم ولذت ) که همه جا متوجه اعمال بشر میباشد ،
باینطریق که محرك وجدان تغیر و اختلاف حالی است که در عادت ، آنها محو
ونیست میگردد وهر آنقدر اختلاف وتغير کم شد ( یعنی عادی شد ) موازی آن
اهتمام وتوجه بآن تقلیل مییابد ، حتمی است که بهمان اندازه وجدان استراحت


صفحة ( ٤ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٢ )

نیز مینماید . پس ازین قیاس کرده میتوانیم که اعمال بمجرد عادت شدن ، فی الفور توجه وجدان ازان نیست و برطرف میگردد .
وازینجاست که انسان در نتیجۀ اعتیاد بهر کاریکه باشد الفت پیدا کرده اعمال و اقدام بآن کار سهل و آسان گردیده از احتیاج ، بسعی ، توجه ، فکر ودقت مستغنی میشود وازحصول استغنا هیجان وجدان نیز روبهبوط و تنزل گذاشته آهسته آهسته احساس لذت و الم هر دو یکجا محو و معدوم میشوند ، ودر نتیجه همین قوانین فوق است ، اشخاصیکه اعتیاد باعمال ناشایسته از قبیل دزدی ، چرس ، قمار وغیره کرده‌اند ابداً از ارتکاب آن بیم واندیشه نمیکنند .
ومثل آن در نتیجۀ قوانین و تاثیرات اعتیاد درحساسیت است که اشخاص دهاتی و بدوی نسبت بسائر اشخاص مدنی ( بنا برعدم سابقه ) بشنيدن موزيك وساز یا دیدن موتر وغيره وغيره آثار مدنی ، غير مانوسۀ شان بیشتر اهمیت داده نسبتاً باشخاص مدنی بیشتر وزیاده تر متلذذ میشوند .
از آنجائیکه نظر به نگارنده همانا بحث در اطراف و نواحی نفوذ عادت دراجتماع میباشد وبقدر لزوم از کوایف تکوین وچگونگی عادات تاثیر ونفوذ آن در وجدان وقوۀ فکریه وحساسیت بیان کردیم کنون بد نخواهد بود که بالای اصل مطلب ( نفوذ آن در فرد واجتماع ) بر گردیم .
يك قسمت بزرگ ومهم اعمالیکه از انسان در مراحل زندگانی سر میزند اعمال اعتیادی است که مقام رفیعی را در عداد وسلك وسائل قويه وسوائق مهمه بشاهق قلل منیع سعادت و خوشبختی ، یا به پرتگاه دهشتناك سفالت وبد بختی اشتغال کرده مقدرات وسرنوشت او را تعیین مینماید .
ودر نتیجۀ عاملیت آنست که انسان مسعود وبختیار ، یا خوار و زبون میشود


صفحهٔ ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )
که مصداق اولی را تمسک بخصائل حسنه وشرافت ودومی را تشبث واقدام به عیوب رذیله وشفاهت امتثال میکند .
چنانچه علامهٔ ( مکلن ) این نظریه را تائید کنان در بارهٔ فضائل ومضار آن میفرماید ( عادت سلاح دودمه و برنده ایست اگر اساسش فضیلت باشد و به عکس آن دردعضال ومرض قتالی است اگر تمایل بسوی رذالت ودناءت بکند ) واگر حقیقت کم و کیف این نظریه را در بارهٔ اجتماع معلوم کردن بخواهیم مستلزم آنست که تاریخ سیاسی ملل عالم را از اوّل تا امروز یگان یگان گذرانیده وعواملی که بیکقسم مثبت و نافذانه در آن موجد ومحدث بسا انقلابات مادی و معنوی گردیده است زیر مطالعه قرار بدهیم ، درینصورت دیده میشود که ازبدو قدم گذاشتن بشر درساحهٔ حیات اجتماع تا ین هنگام ( چه درشرق چه درغرب ) موجب تمام انقلاب های خانمانسوز مصدر بسا فجائع وبد بختیهای روح گداز عالم بشریت همانا الفت داشتن بشر بیکدسته ار آراء وافکار ، ياتمسك و پیروی ببیکی ازمبادی اجتماعی بوده است ، که برای ادراك بكنه اين مطلب اگر دقیق بشویم ، می یبنیم که :
علت العلل اینهمه فلاکت مستولیه وبد بختی های المناك نوع بشر ، عوامل مهم نشو وارتقای آراء وافكار مذ کوره دردماغ ، مصادر نفوذ ، وتمكن آن دراذمان بشر ، مايهٔ تملك آن يك رسوخ فوق الطاقه را در عمیق ترین زوایای روح يك ملت بايك اجتماع ، عادت است ، که تصادم واصطكاك كدام فكر يارای وفعل مخالف ونوى ، باجریانات خروشان پرتلاطم آن موجب واسباب اینگونه وقائع خونين وتظاهرات درد ناکی گردیده است كه انسان ازتصور آن بخود میلرزد . مانند دورههای سفاکی وخونریزیهای وحشیانه درالمان هنگام نبوغ رفار ماتور


صفحه ( ٦ ) سال اول - مجله كابل شماره ( ٢ )

شهیر المان ( لويتروس ) يا فظایع جانگزاى رفارم فرانسه در قرون جدیده بوقت
شيوع مذهب ( کالونی ) وهكذا وضعيت مخوف وقيافه عبوس محاکم انكزيسيون
در اسپانی كه هريك بخوبى ممثل اين مدعا شده ميتوانند ، چرا كه اعتياد اجتماع
بيك مبدأ يا فكر ورأى ولو كه فاسد وسقيم باشد ، بنا بر حاكميت اعتياد وانس در اذهان
بطورى فكر ورأی مذكور را نزد افراد آن برازنده ، وموزون بايك شكل
زیبا وصحیحى جلوه میدهد ، مظهر ومعرض متابعت و پيروى كور کورانه توده
اجتماع وطبقات عامه قرار میدهد ، كه در حيز تصور بشرى گنجایش آن محال است .
وازين روست كه بغايت دشوار و ممتنع مینمايد ، تعميم يك فكر صحيح ويك روش
معقولانه نوين با واضح و روشن بودن صحت ومنافع آن در انظار بيك جامعه .
زيرا كه بديهيست هنگام اجرا - تصادم آن با طوفان گرد باد های متموج و
هولناك يك دسته از عادات وقوانين متداوله اجتماع كه مفضى بخيلى اضطراب ها
و هيجانات سوزناك در روحيات اجتماع گردیده ، احداث فتن واختلالات الم
آلودی می نماید .
زیرا كه اعتياد اجتماع بيك فكر يا رأى بمثابه زلزله های مدهش خانمانسوز
يا سيلاب لاو های جبال آتش فشان ( ولکان ها ) است ، محال ازینكه مانع پذیری
باشد ، تمام نواحی واطراف خود را هدم وپامال بلع ونیست مینماید .
و از فحوای تشریحات مجمل وايضاحات مختصر فوق بخوبی ظاهر و مبرهن گردید ،
نفوذ ، ورسوخ عادات در اذهان بشر وتأثيرات آن در اجتماعات .
پس زمام دارانیكه طرفدار اعتلا و ارتقا ، شائق مدنيت و پيشرفت ملت خود
میباشند آنوقت صحيح شناخته میشوند كه تمام عادات مراسم وشئونات ملی را ( که
از سالهای دراز توده اجتماع در بین موجهاى پر تلاطم آن ارتماس دارند ) بغایت غور


صفحهٔ ( ۷ ) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )
و دقت زیر نظر گرفته وسائل پیشرفت و ترقیات مادی و معنوی را دران بغاوری فراهم آورده و آهسته آهسته در معرض اجرا بگذارند .
تا مصادمه باشئونات ملی ، عادات و مراسم قومی که در جامعه بحکم ،
( العرف كالنص ) نفوذی را داراست نکرده ، در نتیجه بعوض اصلاح و پیشرفت موجب خرابیهای غیر منظوره ، باعث خسارات جانگزای جبران ناپذیری نشود .
م . کریم قاضی زاده


صفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۲ )

اسلوب

ـ ۲ ـ

حالا آمدیم بتقسیم درجات اسلوب که موضوع بحث اصلی ما است :
چون طرز تحسس ، طرز تفکر وطرز افادۀ مخصوص را دانستیم که عبارت از اسلوب بوده است ؛ این جهت را نیز میدانیم که تلقیات وفهم هر شخص بعینه مشابه یکدیگر نمیباشد ، بعبارت دیگر اسلوب شخصی وخصوصی است . ازین رو گویند که « اسلوب بحق خود شخص است » یعنی شخصیت وخصوصیت هر شخص مساویست باسلوب . ازین قاعده همین فرع و یا نمونه را میتوان کشید که شخصیت وخصوصیت هر شخص منحصر به فرد وشخص آنست . لهذا در دنیا همانقدر که شخص موجود است ؛ بهمان اندازه اسلوب تعدد دارد . مع مافيه سبك واسلوبها را باعتبار مناسبت ها ومشابهتها بیکدیگر نزدیک نمودن وبالاخره يك وصف مشترك میان یکچند اسلوب دریافتن ممکن بوده اسلوب فلانيها وياسبك اين طبقه شعرا گفتن جایز است . چنانچه اسلوب ( جلال الدين رومى وشيخ عطار وحکیم سنائی غزنوی ) را بطور تقریب یکی است گویند . كذا ( بیدل ، ناصر على وبيخبر بلگرامی قریباً در سبك مساوی شمرده میشوند . این است که بعضی از ادبا در اسلوب درجات تعیین کرده اسلوب را ( عالی ) ( متوسط ) و ( سافل ) انگاشته در سه قسم تقسیم میکنند . ليكن تقسيم اسلوب از حيث قاعده فوق قطعياً درست نیست . برخلاف قاعده ( اسلوب بعينه شخص است ) حقیقت اسلوب را بسه قسم تقسیم کردن مبنی بر اساس صحیح نمیباشد . چه ، این قاعده جایز نمی شمارد که اسلوب سه قسم باشد و گرنه قاعده کلی نمی شود . بل اسلوب بقدر تعدد


صفحه ( ٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )

اشخاص متعدد بوده تقسیم را تزییف میکنند .
علاوه برین صورت تقسیم ، اسلوب را بعضی از محررین ادبیات چنین نشان
میدهند :
( ١ ) اسلوب ساده و یاروان [ ٢ ] اسلوب مزین و یا متوسط [ ٣ ] اسلوب
عالی یا ممتاز . در اسلوب ساده همان [ سهل ممتنع ] را مثال میدهند که اشعار
رودکی را از آن جمله خوانند . در اسلوب مزین اشعار [ ظهیر ] و در اسلوب
عالی آثار [ خاقانی ] را نمونه میشمارند . چنانچه (کلیم) در مزین ، (واقف)
در ساده ، ( بیدل ) در ممتاز مثال خواهد شد . لیکن بنظر نویسنده در تقسیم
اسلوب همه آثار واشعار يك شاعر وادیب را داخل قسمتی از اسلوب ارائه کردن
دور از اصول تدقیق ادبیات است . چونکه بعضاً دیده میشود که در میان آثار
يك شاعر سه قسم ازین اسلوب موجود میباشد : چنانچه شاهنامه فردوسی بسه
اسلوب مثال شده میتواند : بعضی باسلوب ساده و روان وبعضی باسلوب مزین
وظریف وبعضی باسلوب عالى و ممتاز امتیاز دارد . هکذا این تفاوت در اشعار
متوسطین و متأخرین حتی در معاصرین نیز دیده میشود . چنانچه بر ارباب آن
معلوم است . بنا بر آن اسلوب باعتبار اساس وموضوع متفاوت و متقاسم است
نه باعتبار الفاظ وشكل . خواه موضوع ادبی باشد ؛ خواه غیر ادبی .
پس قیمت اسلوب در ارائه موضوع یعنی درینست که موضوع را بکسوه های
گونا گون جلوه داده تواند . موضوع را از يك جنبه ببیند . ایستاده ، افتاده ،
افقی و غیره به بیند با اینهمه در وحدت موضوع خلل وارد نکند . اینست
که ( وصف اساسی ) بکاراست . نه تنها ره آلیزم و نه تنها ایده آلیزم . برای
قطع طوالت مقاله ( وصف اساسی ) ومسالك ره آلزم (حقیقیون) واید آلیزم


صفحه ( ١٠ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۲ )

« خیالیون » و غیره را در آینده شرح داده کمال اسلوب را در ممزوجیت آن
ارائه خواهیم کرد .
« هاشم شائق »

[ کاروان زرد ]

فرانسه ها درعالم تاریخهای جهان ، خدمات نفیس وشانداری ایفا کرده اند .
عواطف ملی فرانسه ها طبعاً بصنایع ظریفه بیشتر متمایل بوده ، ومیتوان گفت در
سایه همین اذواق وعواطف لطیف فرانس ، مدنیت کنونی عالم پا بعرصه شهود
گذاشته است .
واقعاً بعد از قرنهای دوری که چراغ تمدن در کانون ویرانه های یونان و
رومه الکبری خاموش گردیده بود ، ادبیات فرانسه اشعه شدید ترقی واعتلای
بشری را در زوایای مظلم دماغ جهان مغرب زمین انفاذ نمود . وازان به بعدت است
که دنیای متمدن منت این همت بلند را بمقابل پیشروان مدنی دنیای جدید
یعنی فرانسه ها بگردن دارند .
ذوق لطیف فرانس گاهی از زحمت های ابداع وتدقیقات ظریفه خسته نشده ،
ومتناسباً با ترقيات محیرالعقولی مادیۀ آنها يوماً فيوماً تقدم مینماید . بسائقه این تمایل
طبیعی وصفت بارزه ملی ، کارنامهای که از ملت فرانسه در روی روز کار ها قید
وثبت گردیده ، تعداد آن درین مقاله كوچك تقريباً محال وافزون از شمار است .
از انجمله است مساعی خوشنمای مسیو اندره ستروین فرانسوی که هیئت
اعزامیۀ او در سالهای ۱۹۲۲ - ۲۳ - ١٩٢٤ - ٢٥ در طی اسفار علميه وفنيه


صفحه ( ۱۱ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ۲ )

صحراهای عظیم افریقه را درنور دیدند. و اینك همان هیئت مذکوره است كه بنام کاروان زرد در زیر ریاست مسیو ژور ژهاردت و معاونش ادوان دو برایل بسیاحت سواد اعظم آسیا مشغول و مصروفند. این هیئت مرکب است از بیست و نه نفر اعضای مهمهٔ علمی وفنی در شعبه های مختلفه: نقشه برداری، طبقات الارض، حیوان و نبات شناسی میکانیکی، جغرافیا وتاریخ، سینما و غیره. هیئت زرد مظهر مساعدت انجمن های علمی وجغرافی فرانسه حتی امريك نیز گردیده اند.
والحاصل هیئت زرد از پاریس حرکت نموده، و براه بیروت، دمشق، بغداد طهران، خراسان فارس، بتاريخ ۳ جوزا وارد خاك افغانستان گردیدند. ورود هیئت مذکوره در شهر هرات مصادف با ۲۰ می بود. هیئت زرد چندین روز در هرات آثار عمرانات عظیم آن یادگار آریانای قدیم را دیده، و براه شهر های سبزوار، فراه، گرشك قندهار، مقر، غزنی بتاریخ سه شنبه ۱۹ جوزا وارد پایتخت کابل گردیدند.
جراید داخله مینویسند در عرض راه ها دوایر عرفانی مملکت از هیئت زرد باشغف و مسرت استقبال کردند. در کابل نیز مدارس و دوایر عرفانی بامیان تمام آنها را پذیرفتند. وقسمتی از هیئت در تاریخ ۲۳ جوزا بزیارت بامیان قدیم شتافتند.
هیئت زرد در شهر های هرات، فراه، گرشك، قندهار، غزنی کابل، بامیان، با علم آوری بس مختصر و کوتاه خود ها، به برداشتن عکس ها وفلم های مناظر زراعتی و عمرانات قدیمه مبادرت ورزیده اند. از قراريكه شنودیم هیئت زرد از مشاهدهٔ این مراکز تمدن آسیای قدیم و این منشأ نژاد آریا، بسی مستفید گردیده، و هم ضمناً اخلاق ملی و ساختمان بدنی ملت افغانستان مورد دقت و تقدیر


صفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

ایشان گردیده است . چنانیکه رئیس هیئت ستروین در محفل دعوت ریاست بلدیه
کابل ، نسبت باهمیت و صفای اخلاق ملی و استعداد مدنی و مملکتی افغانستان
اظهارات حقیقتی کرده ، و سرزمین افغانستان را بصفت مهد اولین انسانهای
متمدن ومولد ومسقط الرأس نژاد آریا ستوده است .
هیئت زرد در تاریخ ٢٥ جوزا براه : ـ هده ، جلال آباد ، روانه پشاور
شدند ، که از آنجا بطریق کشمیر ، پامیر در صفحات چین و غیره سیاحت
خود ها را در آسیا ادامه واختتام دهند .
بهر حال ما خورسندیم از وضعیات و پذیرائی با نزاکتی که دوایر عرفانی وبلدی
مملکت از هیئت زرد بعمل آورده اند ، چه این رویه و انداز ما مساعدت وتشویق
می کند هیئت های علمیه وفنیه مغرب زمین را که آهسته آهسته در خاك ما قدم
گذارند ، ودر زوایای مستور وفراموش شده مدنیت سه هزار ساله افغانستان ،
تفحص و جستجوئی کرده ، صدای عظمت مقام وعلوی نژاد مارا ، در ایوانهای
مغرور عالم منعکس گردانند . چه مارا حوادث سوء زمان ظالمانه از قرنهاست
از نظرها پنهان داشته است ، وبرین فراموشی ها نیز اهمال و تغافل ما كمك ها
کرده است . ( میر غلام محمد )


صفحهٔ ( ۱۳ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )

قسمت ادبی
کاهی کابلی

متأسفانه ارباب تذکره و نگارندگان سیر از شعرا ورجال نامداری که سر
برآوردهٔ شهر عزیز کابل است صرف نظر کرده هویت وحقیقت حال ایشان را
در پردهٔ خفا مستور مانده و گذاشته اند ـ در تذکرههای موجودهٔ زبان فارسی
فقط دو تذکره نویس که صاحب لباب الالباب وآتش کده باشد اسم ومختصراً
شرح حال دونفر شاعر کابلی را آنهم مجهولانه در برگرفته اند که اولی حکیم
ضیاءالدین کابلی را در اوایل قرن شش هجری در غزنی ملاقات دوستانه نموده و
مدتی باهم رفیق معاشرت بوده و در ان مدت بعض اشعار او را که در غزنی ساخته
است بخط خود شاعر یادگاراً گرفته و در جلد دوم کتاب لباب الالباب در سلك
شعرای غزنی و لاهور بعد از دو سطر شرح حال شاعر يك قطعه و چند رباعی او را
در تذکرهٔ معروف خود جاداده است .
دومی که صاحب آتشکده باشد بعد از ان که کابل را از دیار قدیم جهان واقلیم
چهارم واول مملکت هندوستان وبخوبی آب هوا مشهور وبکثرت فواکه واثمار
معروف میداند تنها يكنفر شاعر را ازین دیار خرم و شاداب باسم خواجه زاده
شاعر کابلی شمرده بايك سطر ترجمهٔ حال آنهم مجهول ونارسا ويك فرد از افراد
او قید کرده است خوشبختانه تنها ( کاهی کابلی ) است که از همقطاران و همکاران
خود جلو افتاده تا اندازهٔ توجه ولطف تذکره نویسان شامل حالش بوده است
که مانند دیگران بصورت يك پارچهٔ شعر نگردیده که دامنش را بچنگ نتوان


صفحهٔ (١٤)
سال اول ـ مجلهٔ کابل
شمارهٔ (٢)
آورد. بنابران از چند سطری که تذکره نویسان در حق این شاعر نگاشته ولطف بی پایان خود را دریغ نکرده اند بنده توانستم که از چین و شکن های این سطور واقوال متردد و متناقض تذکره نویسان شاعر را بچنگ آورده تا اندازهٔ بريك پایهٔ ثابت ومحکمی که بیم تزلزل وتردد نداشته باشد قرار دهم . این است که شروع بحال شاعر می نمایم .
(١) اسم ونسب : اسمش نجم الدین ابوالقاسم (١) وتخلص کاهی و در نزد ارباب تذکره مشهور بقاسم کاهی کابلی است اصلش از سادات گلستانه وبقول آتشکدهٔ آذر که پدر کاهی در فتنهٔ تیموری از شهر بیرون رفته باردو پیوست ومورد الطاف شاهی گردید وهمه جا در اردو بوده تا در نواحی بلخ سید مشارالیه متولد شد و در کابل نشو ونما یافته مشهور بکابلی گردید . وباز تا وارد شدن بمرحلهٔ سال پانزدهم عمر که اختتام دورهٔ طفولیت وصباوت و افتتاح ایام جوانی و عنفوان شباب است اطلاعی در دست نیست حال آنکه يك قسمت درخشان عمر شاعر شهیر کابل که حامل وشامل وقوعات این سالیان متوالی ومراحل کودکی که دامان مادر وآغوش پدر ودیباچهٔ تمام شدهٔ يك فصلی از فصول عمر وطلیعهٔ روزگار شباب باشد در پردهٔ خفا مستور مانده است که نه مامیدانیم ونه از تذکره ها صدائی وندائی برمی آید . صرف اینقدر معلوم میشود که حیات پانزده سالهٔ عمر خود را باتمام عوارض و کوائف گوناگون آن در زیر آسمان شفاف و نیلگون کابل بسر برده است .
( باقی دارد )
( سرور گویا )
(١) قاموس الاعلام ش سامی بیگ .


صفحه (١٥)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (٢)

اندرز به خویش

تا کی ایدل وصف زلف خوبرویان میکنی
فکر مردم را چرا آخر پریشان میکنی
چند با مه نسبت رخسار جانان میکنی
از چه با خنجر برابر تیر مژگان میکنی
تا بکی تعریف آن لبهای خندان میکنی
تا کجا توصیف گلهای گلستان میکنی
منع اخوان از نفاق و جهل مضمون خوش است
خامه ات ناصح چو باشد حربۀ دشمن کش است
میگزد آن زلف چون مارت دگر یادش مکن
چشم جانان ساخت بیمارت دگر یادش مکن
تیغ ابرو داده آزارت دگر یادش مکن
آن گل عارض که زد خارت دگر یادش مکن
مانده لعل او ز گفتارت دگر یادش مکن
خوش ندارد یار دیدارت دگر یادش مکن
گر توانی وصف گلزار وطن کن بعد ازین
بی سخن از هردهن خواهی شنیدن آفرین
ایکه میخوانی قیامت قامت دلدار را
ایکه بافردوس نسبت میدهی گلزار را


صفحه ( ۱۶ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

ایکه میدانی بت خود شوخ گلرخسار را
ایکه دایم گفته بادام چشم یار را
ایکه با مژگان برابر مینمائی خار را
مفت دادی از کف خود عمر قیمت دار را
دیگران طیاره و بالون و موتر ساختند
در زمین و در هوا ، در بحر اخضر تاختند
مدح ابنای زمان را از طمع کردن خطاست
مرجع حمد و ثنا مخصوص ذات کبریاست
فکر بهبود وطن کار نکو شغل بجاست
سعی در کار ترقی فرض بر ما و شماست
هر قدر با معنی بیگانه طبعت آشناست
یا به اندار مضامین خامه ات معجز نماست
در طریق شاعری سبك جديد آغاز كن
چشم اخوان وطن از خواب غفلت باز كن
ای محیط مستعد این خواب غفلت تا بکی
دیگران آسوده حال و ما بزحمت تا بکی
بیخبر از کسب علم و فکر صنعت تا بکی
باچنین دست تهی در شوق راحت تا بکی
موشکافی تا کجاها و نزاکت تا بکی
شعرهای خالی از پند و نصیحت تا بکی
شائق از دنیای امروزینه چیزی یاد گیر
ارتقای دیگران را بهر خویش استاد گیر


صفحهٔ (۱۷) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (۲)

( قسمت تاریخی )

« از مشاهیر رجال وطن »

کوهسار بلند و با صفا ، خاك برومند و خوش آب و هوای ما که نمونهٔ از شاه کارهای دست قدرت است ! در هر عصر و زمانی یادگارهای بسی قیمتی و آثار بزرگی و عظمت و استعداد و قابلیت خود را جلوه گر عرصهٔ شهود ساخته و نمونه های با افتخاری در مرور روزگار بوجود آورده است .

بطوریکه هوای لطیف و اسمان صفا و آفتاب نورانی و روشن خاك يونان مستعد پرورش رجال نامی و جنگجویان رشید بوده و در ابتکار روز کار عفیف و دورهٔ سادگی و آوان بی تکلفی حیات سابقهٔ خویش ابراز قابلیت کرده و اشخاص نامی از قبیل افلاطون ، ارسطو ، سقراط ، دیوژن ، اسکندر وغیره بوجود آورده است ، خاك مستعد ما باوصف ارتفاع وعظمت موقع طبیعی خود نیز مالك آن لیاقت و قابلیت بوده است .

ادوار با افتخار گذشتهٔ وطن صفحات روشن و سطور برجستهٔ بنام فرزندان معروفهٔ خود بیادگار گذاشته است . ولی اگر بعضی آن رجال نامی احراز موقعیت در عالم تذکار و تاریخ ملل معروفه نکرده باشند ؛ قصور استعداد محیط و یا تاریکی حیات عقلی و عرفانی محیط آنوقته بوده که افکار و خیالات بلند آن نوابغ بزرگ را تجلی و تشعشعی انعکاس داده نتوانسته است .

تنها عدهٔ خیلی معدودی که از آنها برسبیل اتفاق مصادف بمحیط های روشن تری شده اند آن استعداد و لیاقت های بزرگ شان موقع نشو و نما و زمینهٔ شهرت و ارتقا یافته است ؛ مثلاً : ابن سینا در محیط وطن خویش بگمنامی زیسته ولی محیط عرفانی آنوقته خاك خارجه از افکار بلند او استقبال روشنی نموده است ؛


صفحه ( ۱۸ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۲ )

شیر شاه سوری وخاندانش در کوهسار وطن بیش از خانواده گمنامی نبوده ولی
در بار سلاطین افغانان لودی ، در خاك هند فضیلت شمشیر و کفایت ویرا تعظیم و
کارنامه های درخشنده و بلند او را در صفحه روزگار عنوان نموده است .
همچنان علامه روزگار سید جمال الدین افغان طپیدنهای جانبازانه که بآرزوی
سعادت وطن خویش میکرد بجز عده قیمت ویرا در وطن نشناختند ولی در محیط
جنبی بآغوش محبت و احترام پذیرفته شده است ، وقتا که شرح زندگانی و حیات
خصوصی این مرد بزرگ را در موقع خدمت و توقف وی بوطن انسان ملاحظه میکند
میداند که وطن ما در پرورش و بوجود آوردن اولادهای بزرگ و لا یق هیچگاه
قصوری نکرده ولی محیط ملی ما نتوانسته از آنها استفاده در خور لزوم نماید همین
نابغه بزرگ سید جمال الدین در عصر خدمت و توقف بدر بار سه نفر شاهان
وطن خود هیچگاه موفق شده نتوانست که در يك مجمع عام ويا بحضور در باریان
نظر بمقتضیات مسایل اجتماعی وطن اظهار عقیده و یاجرئت بایراد نطق و خطابه
کند بلکه مطالب لازمه را بایستی در زمینه خاص و مساعدی بشخص شاه معروض
ودر عدم اجرای آن حق رنجش و اصراری نداشته باشد ولی محیط های مستعدلندن
و پاریس ، در بارهای سلاطین نیمه متمدن مشرق بسید جمال الدین افغان موقع
بخشیدند که مکنونات خود را در هر جا آزادانه اظهار و بزرگترین رجال عالم
را بقبول و احترام آن وادار نماید .
و الحاصل وطن ما پرورش دهنده رجال نامی و افکار بزرگ است ! وطن ما
مهد آسایش و محل زندگانی بزرگترین شجاعان ایشیا است وطن ما : غیرت ،
شجاعت ، عقل صحیح ، دماغ توانا تربیه می نماید !
ذکاء سرشار ، هوش سریع الانتقال ، همت بلند ، عزم قوی ، قوه قلب ،


صفحه (۱۹) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ (۲)

غرور ملی، حس حاکمیت و استقلال خواهی از صفات طبیعی و استعداد وطن و خصائص ذاتی ملی ما است.
و الحاصل غرض ما درین نگارش فقط نشان دادن نمونه های استعداد و و قابلیت خاك پاك وطن است تا اولاد امروزه افغانستان برو حیات اصلی و خصائص نسلی خویش که در تاثیر ترکیب اجزای قابل و لایق آب و هوای اينخاك تكوين ماده کرده وحیات یافته است آشنا باشند ؛ وبرای بروز و ظهور آن لیاقت وقابلیت خداداد فطری درمیدان مبارزه حیات امروزه غیرت وپافشاری کرده منكوب و مغلوب سیر حوادث خسيسه نشوند .
اولاد امروزه ما باید بدانند که مرور زمانه های سه چهار صد ساله يا كمتر تا هنوز تاثيرات كلی در خون وروح ما كرده نتوانسته كه موجب انحراف فطرت اصيله ما شناخته شود .
همین خاك مستعد در کوهستانات مرتفع وبلند خویش نظر بطبیعت آن نقاط قهر مانان و نام آوران حربی و اداری بزرگی مثل شاهان غزنوی، غوری، لودی، سوری، خلجانی ،هوتکی ، درانی پرورش داده وصيت شهرت و شمشير آنها را در عرصهٔ گیتی منتشر نموده است .
همچنانکه جلگه های سرسبز و شاداب آن نظر بخواص خود فضلا، حكما، شعرای نامی ومعروفی ازقبیل علی ابن سينا حكيم ناصر خسرو بلخی، مولوی رومی بلخی حکیم سنائی غزنوی، خواجه عبدالله انصاری هروی، نظام الدين عبدالشکور بلخی، ابوسعید ابوالخير، ابو معشر بلخی، ابوریحان برونی، شهید بلخی، دقیقی بلخی، انوری بلخی، حسن غزنوی وغیره بوجود آورده که امروز اسامی بزرگ وقابل افتخار آنها در ردیف اول ناموران مشرق ودنيا زيب ارقام واحراز موقع می نماید .


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۲)

همین خاک مستعد لایق است که در عصر کنونی وجود مرد رشید ودلاوری را مثل ذات همایون اعلیحضرت « نادر شاه » غازی پرورش داده ونمونه ازان قابلیت های ذاتی واستعداد فطری ملت ومملکت افغانستان را در اثر کفایت وقابلیت او متجلی نموده و می نماید .
اولاد امروزه افغانستان باید بقابلیت ذاتی خود مطمئن و مفتخر بوده حتم وتصمیم نمایند که ما عیناً در عزم وفطرت و روحیات عالیه مثل اسلاف بزرگ خود میباشیم و همان افغانی هستیم که بودیم ! فطرت ما عالی وشرافت ما ارثی وما خلف رشید وصحیح همان پدران بزرگ ومعروف خودیم .
اولاد ما در پیش آمد و وقوع هر گونه سختی ها وحوادث ناملایم دهر باید مثل اجداد و پدران رشید گذشته خود خون سردی وتحمل ومقاومت داشته باشند تا در مبارزه حیات امروزه ناکام ومایوس نشوند .
ما باید فکر کنیم که سیر حوادث وظهور واقعات متوالیه از عرصه سالیان درازیست که باما مشت و گریبان میباشد ولی بحمدالله تاهنوز نتوانسته بکلی مارا مغلوب ومایوس نماید . بلکه بجای کاستن از عزم و مقاومت ما با العکس یکعده تجارب ومعلوماتی بما هدیه نموده که ما میتوانیم بوسیله آن کارهای حیاتی ومطالب آتی خود را خوبتر فهمیده ودر مقابل حملات آینده قوه کافیه مبارزه و دفاع داشته باشیم .
اينک ما درین نمره مجله کابل باساس یاد آوری خیر خواهانه همکار محترم آقای غبار که سابقاً در جریده انیس و نمره اول مجله کابل تذکاری ازین موضوع مهم فرموده بودند بشرح حال یکی از رجال تاریخی وطن یا بزرگترین مردان قرن نوزدهم می پردازیم .


صفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۲)

وجود این نابغه بزرگ که ما افتخار نوشتن حالات مختصر او را داریم ؛
نظر باثبات مدلول ومدعای ما در مورد اظهار استعداد وقابليت وطن و حسن
فطرت ملی ما بهترین شاهد و نمونه ایست که میتواند محرك همت وغيرت و روح
عظمت جوئی و شرافت پرستی اولاد کنونی ما واقع شود .
درعین حال ما از دوستداران مفاخر ملی خود مستدعی ایم که نظر بوجوب
این مقصد مقدس ملی ما را تائید و همراهی فرموده و آنها هم بنوبه خود از نوشتن
حالات پرافتخار دیگر نوابغ ورجال مهم تاریخی وطن مضایقه نفرمایند .
البته ازين نگارشات روح ناموران ونیاکان بزرگ گذشته را شاد
و خدمتی بمعنویات اولاد امروزه کرده خواهند بود .

نابغه عصر نوزدهم
یا
یکی از مشاهیر تاریخی وطن سید جمال الدین افغان

نسب :
مؤرخین گذشته ما در نسب خانواده سید جمال الدین افغانی نظریات مختلفی
ظاهر میدارند ؛ بعضی از مؤرخین مثل سلطان محمد خان قندهاری شیر محمد خان
غلجائی ، هیئت مورخین سراج التواريخ وی را سید ومنتسب باهل نبوت دانسته اند
که مؤید قول شان بعضی از مؤرخین فارس وماوراءالنهر هم بوده وصاحب تالیف
تذکرة الابرار خانواده سید جمال الدین را از اولاد میر سیدعلی ترمذی میداند
مثلا باینصورت که سید جمال الدین بن سید صفدر معروف افغانى بن سید حسن
بن مولانا میرسید علی است . میرسید علی اصلا از اهالی قطغن موجوده که پدرش


صفحۀ (۲۲) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (۲)

از سادات ترمد و مادرش از بومیان آنجا بوده و شهرت بترمدی دارد میباشد؛
چون سید علی يك شخص عالم وفاضل و مخصوصاً در فن رسم و نقاشی مهارت
بسزا داشت همایون پاد شاه او را بمعیت خود بهند برده و پس از زمانۀ همایون
پسرش حسن که در فضایل وکمالات مثل پدر بود در جملۀ ندیمان اکبر پاد شاه
بهند می زیست آخراً در کابل آمده توقف گزین خاك مشرقی کابل شد .
همچنین بعضی از مؤرخین افغانی وخارجی مثل مؤلفين سكنية الفضلاء ،
تذكرة الابرار ، نگارستان تذکرۀ شمع انجمن وغیره اتفاق دارند که ورود
خانوادۀ سید جمال الدین در کابل و مشرقی کابل از سالهای عهد کور گانی ها
ولودین های افغانی هند است ولی تنها حیات خان افغان نه تنها در حق این
خانواده بلکه نسبت بعموم خانواده های سادات مشهورۀ افغا نستان مخصوصاً
طوایف متوطن مشرقی و جنوبی وغیره در تاریخ معروف خود مینویسد که :
تاریخ های صحیح وموثوق ورود این خانواده ها که در افغانستان مشهور بسیداند
معلوم نمی شود بلکه شهرت های تاریخ و آثار نیا کان شان آنقدر در افغانستان
معروف و قدیم است که نمیشود آنها را غیر افغان قدیم دیگر چیزی تصور نمود .
بهر حال چون مورخین خودما وخارجه راجع بسیادت جمال الدین وخانواده اش
اکثریت دارند و ورود این خانواده را هم از عهدکور گانی ها یالودین ها میگویند
درین مسئله که اختلافی زیادی نبوده است لہذا ما هم عجالتاً وی را سید جمال الدین
میگوئیم .
مسكن ومسقط الراس وفاميل :
قریه اسعد آباد کنر جلال آباد سمت مشرقی کابل محل سكونت و ملك
زراعتی اجداد سید جمال الدین است ، بطوریکه دیگر خانواده های سادات کنر


صفحه ( ۲۳ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

در قریه جات مختلفه آنجا امتیاز ملك دارى وزراعات دارند قریه اسعد آباد
كنر هم این اختصاص وامتیاز را بخانواده سید جمال الدین داشت .
سید صفدر بن سید حسن بن سید علی پدرسید جمال الدین میباشد ، جداعلى
جمال الدین که در تاریخ معروف است فعلا سیدعلی است . اگرچه سید علی
معروف ترمذی بالاتر ازان هم سلسله روشن اجدادی الى خاندان نبوت دارد
ولی از آنجا که بين سید علی قطغنی مصور مشهور عهد همايون وسيدعلى ترمذی
شیخ معروف اشتباه موجود است که آیا این دونفر شخص عليحده يا بصفات
عليحده وفي حد ذات يكى بوده اند ازين رو نمیشود دیگر سلسله اجدادی سید
جمال الدین را زاید ازین توضيح نمود .
والحاصلی سیدصفدر پدر سید جمال الدین که معاصر سلطنت شاه شجاع الملك
واعلیحضرت امیردوست محمدخان است شخصیت و حیثیت معروفی داشته قلم از شرح
حال آن بزرگوار قصوری ندارد لهذا سیدصفدر از مشاهیرعلمای مشرقی کابل بوده،
وملك وجايداد يكه در قریه اسعد آباد متعلق بخانواده سید صفدر است قسما
موروثى اجداد شان و مقداری را هم بطور جیره ومستمری از شاهان صدوزنی
یافته بودند زیرا موقعیکه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان سید صفدر را مغاير
روش پولتيك خارجي خود ديده وبکابل جلب کرده بود ملك وجايداد او را
بعنوان مصادره جايداد سر کارى مستمرى سيد صفدر بديوان دولتى قيد و
ضبط داشته بود .
اجداد سيد صفدر که بقول مورخین خواه از بخارا و ترمذ يا از خان آباد
موجوده وطن بمشرقى وكابل آمده باشند معلوم است با عايله نيامده بودند زیرا
والده سید صفدر وجده اش از افغانان صافی کنر وبهمین نسبت خویشی قدیمه


صفحه ( ٢٤ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )

سید صفدر هم باهمان طایفه مزاوجت کرده بود که از والده صافی سید جمال الدین
بوجود آمده است .
مشاغل وزندگانی سید صفدر :
مشاغل شخصی این مرد جلیل تحصیل وتدريس علوم شرعیه بود تلامیذ
زیادی ازخود اهالی مشرقی و کابل داشت ، از اشراف قومی و رجال درباری
نیز بخدمت وی ارادت داشته مراودات با او می نمودند . خودسید صفدر گاهی
در ایام اعیاد و احتفالات بزرگ در کابل و یا مشرقی بحضور شاهان معاصر
خود هم حضور میرسانید .
سید صفدر مثل بعضی از سادات معروفه افغانستان از تکالیف دولتی مثل
سیورسات و غیره احتراماً نیز معاف بود .
سید صفدر باوجود هدیه های قابلی که از طرف تلامیذ و دوستا نش بوی
میرسید یکمقدار کافی عواید از املاکش نیز تحصیل میداشت ولی او همه آن
دارائی را سالانه بمصرف دوستان و تلامیذ وتدریسات خود میرسانید .
سید صفدر بعضی مواسم گرما را بخوگیانی جلال آباد وبعضی سالها را بخود
کابل صرف می نمود و نظر بعشقی که در تحصیل علوم داشت گاهی بهند هم
تشریف برده و تماشای تدریس خانه ها وصحبت علمای آنجا مشغول می شد .
درمحاربه سال ١٢٥٦ سید صفدر در ردیف مجاهدین سمت مشرقی با عمده
اقوام و دهاقین خود هم شامل شده بود . سید هاشم مجاهد مشهور که ازجمله
حکام امیر دوست محمد خان و موقع عودت شاه شجاع الملك بوی تسلیم نشده و
درقلعه خصوصی خویش یکنز مردانه دفاع از قوه اجنبی کرده بود اوهم از بنی
اعمام سید صفدر بوده است .