صفحه (٤٧)
سال اول - مجله کابل
شماره (۳)
ودروب محکم استوار گردانید این دشاه کابل درعین زمان عیاش هم بوده وبسیار
زنهانگاه میداشت چون قشون اسلام سیستان ، بست ، قندهار را فتح کرده بغزنی
رسیدند خود عبدالرحمن برای فتح غزنی معطل شده ويك عده از شری خود را تحت
اداره لیث بن قیس ، بن حضرت عباس (رض) یعنی نواسه کاکای حضرت رسوالله
صلی الله علیه وسلم برای فتح کابل پیشتر فرستاد ابن عسکر چون گرد دیوار شهر
رسیدند زنتیل لشکر خود را برتیر کش ها برای جنگ تقسیم کرده خودش
بفراغت نشست اما دیری نگذشت که مسلمین چند موضع دیوار را از حد
مبرده مزنگ سوراخ نموده وبغلبه داخل شهر گردیدند. در ینوقت آنچنان جنگ
شدیدی اجرا گردید كه يك بردکر فرق نمی توانستند.
اگر در همین فرصت جناب عبدالرحمن که از جنگ وفتح غزنی فراغت
یافته بود نمیرسید مسلمین تماماً بشهادت میرسیدند ، اما چون جناب عبدالرحمن
رسید شهر تماماً تسلیم گردیده و زنتبیل بقلعه گردیز گریخت عبدالرحمن جناب
لیث را که درین جنگ شهید گردیده بود به موضعی که حالا بشاه دوشمشیره
معروف است دفن کرد و این جناب چون در آن روز که شدت حرب بود بهر
دودست شمشیر میزدند بشاه دو شمشیره مشهور شدند.
جناب عبدالرحمن بعد ازین واقعه تمام (معابد) در مسالهای هنود را که در
دو طرفه دریا آباد بود خراب کرده تنهايك درمسال را که در پایان کوه بود وحالا
هم است بحال خود گذاشت واولین مسجد را در پهلوی مشهد جناب لیث «شاه
دوشمشیره» اعمار فرمود (۰)
(۰) این مسجد که حالا بنام مسجد شاه دو شمشیره معروف است اولین مسجدی است که
در کابل بناشده عمارت آخری آن از نصیر الدین همایون بن بابر شاه بود که آنرا در دور امانی
تجدید نمودند.


صفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٣)

پس از ان جناب عبدالرحمن در موضع شهدای صالحین گذر کرده و جسد حضرات تمیم (رض) وجبیر (رض) را که تا این وقت در ته خاک سلامت مانده بودند شناخته و معروف نمودند اما دیگر جنابان معیت ایشان شناخته نشدند درین وقت کدام خبری به جناب عبدالرحمن رسید که به بسیار دهشت کابل را تخلیه کرده و بطرف سبستان بنای حرکت را گذاشت.
اما در عین حال مورد غضب حجاج واقع گردیده با زنتبیل که بعد از تخلیه اعراب؛ کابل را مجدداً متصرف شده بود بتفصیل که در تواریخ تصریح شده ملحق گشت و بالاخره زنتبیل عبدالرحمن را که بعد از شکست و پناهنده شدن در بست بکابل آورده بود در سنه ٧٤ ه ٧٠٣ م برای حجاج فرستاده در عوض هفت سال از ادای خراج معافی گرفت و عبدالرحمن هم خود را در راه هلاک ساخت .
فتح سوم و چهارم کابل :
چون امر کابل بدینصورت ماند دیگر تا عهد خلیفه هشام اموی بدان طرف توجه تامه مبذول نگردید و در عهد این خلیفه در سنه ۱۰۷ھ ٧٢٥م امین بن اسد بن عبدالله قشیری ( حاکم خراسان ) غور و غرجستان کابل را تصرف نموده و تمامی افغانستان را در حکومت خراسان شامل نمود اما چون در همین اوقات در حکومت امویان اختلال شروع نموده بود و کابل دوری داشت از عهده نگهداری آن بر آمده نتوانسته فتح کابل باز ملتوی ماند تا آنکه نوبت خلافت به عباسیان رسید. در زمان هارون الرشید در سنه ۱۷۱ه ٧٨٧م ولایت خراسان به جعفر بن محمد بن اشعث داده شد و او پسر خود عباس را برای فتح کابل گماشت عباس با قشون متعددی برکابل تاخته آنرا مسخر و با غنائم کثیری عودت کرد ولی طولی نکشید که شاه کابل باز تمرد نموده از اطاعت در بار خلافت سرباز زد .


صفحه (٤٩)
سال اول - مجله کابل
شماره (٣)

سلطنت صفاریان وفتح پنجم کابل :
وقتیکه یعقوب ابن لیث صفار به تخت سیستان جلوس نمود (٢٥٣ - ٢٦٥)
قشونی برابر کرده میخواست فارس را استیلا نماید اما درعین زمان المعتمد بن
المتوکل عباسی (٢٥٦ - ٢٧٩) فرمانی و سفیری نزد او فرستاده خواهش نمود
که از فتح فارس عنان گرفته متوجه ولایت بلخ و طخارستان و سیستان شود و
آن نواحی را صافی نموده به سلطنت پردازد، برسیدن این فرمان یعقوب، بلخ را
فتح نموده در سنه ٢٥٧ه ٨٧٠ م بر سر کابل تاخت آورد پادشاه کوشانی کابل
درین وقت هم زنبیل یا رتبیل (+) نامی بود که شکست فاحشی خورده و بتمام
فامیل شاهی آنطرف دریای سند جلا نمود. لیث صفار کابل را ضمیمه فتوحات خود
ساخته از تمام بتهائیکه در کابل بود بعضی آن را منهدم وبرخی را برای خلیفه فرستاد .
يك سکهٔ مذکور که دارای تاریخ ٢٦٠ میباشد و در پنجشیر کابل ضرب شده
در دست است ازین معلوم میشود که لیث صفار معدن نقره پنجشیر را کار انداخته
بود و بلکه کابل دار الضرب او بود . بعد ازین فتح اغلب کابل تاوقتی مفتوح ماند
که سلطنت صفاریان در مراحل عروج بود اما چون سلطنت صفاریان رو به تنزل نهاد
معلوم است که کابل باز از دست آنها بر آمده بود. بهر صورت بقایای کوشانی که پای
تخت خود را در یکی از نواحی سند نقل داده بودند در آنجا بدست یکقوم
هندی که بعدها موسس جدید شاهی کابل شدند انقراض قطعی شان شد .

(+) ازینکه شاه کابل در وقت هجوم عبدالرحمن اشعث ویعقوب لیث صفار هردو نزد برخی
رتبیل گمان شده بعضی ها چنان میدانند که پادشاهان کوشانی کابل تماماً رتبیل نام داشتند و
اینصورت لقب را داشت اما بخیال ما نه چنان است بلکه هر يك نام عليحده بدون لقب
داشتند - پادشاهی که در وقت عبدالرحمن اشعث بود زنبیل يا زنبيل يا زنبورك بوده و این
شاه رتبیل نامداشت . اگر نام این شاه به آنشاه اولیه موافق باشد آنگاه ممکن است
همین دو پادشاه بيك نام بوده اند نه تمام این سلسله .


صفحۀ (٥٠) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٣)

(١) از آثار این سلسله که در کابل مانده و مشاهده میشود یکی چندین قلعه چه
های است که تا حال در دره های کوه ( شاخ برنقی) مشاهده میشود .
میگوینديك عالمی در مذهب (بودا) بنام ( برمت ) بوده که طالبین آن ،
برای خاندن و پخته کردن آن درین کوه انزوا مینمودند و بعد از مردن در قلعه ها
دفن می شدند نام این کوه که برنقی مشهور شده اغلباً تحریف همان برمت
است . نهر مشهوریکه مشهور به ( نهر درسن ) و از اختتام چهار دهی کابل
شروع شده از درمسال ( آسه مائی ) میگذرد و پنج دهی کابل را مشروب
میسازد نیز از آثار این سلسله خواهد بود زیرا اصلاً نام این جوی نهر درشن
( جوی دیدار ) است و این نام با در مسال آسه مائی شاید بی مناسبتی نباشد .

سلطنت شاهی جدید در کابل
مقارن ضعف سلسلۀ صفاریان از کوهستان مشرقی كابل يك قوم دیگری
قوت یافته که آنها اصلاً هندی و مذهب برهما داشتند سر کردۀ آنها (کالاله)
Kalalah نامی بود که سلطنت کوشانی را از آنطرف دریای سند بر انداخته
تاسیس يك سلسله شاهی جدیدیرا در کابل نمودند .
اگرچه مؤرخ اسلامی ابو ریحان محمدالبیرونی هفت تن ازین پاد شاهان را
در کتاب خود ذکر نموده اما از روی مسکو کاتیکه در دنیا ظاهر شده اسامی
ده نفر شان تا بحال معلوم گردیده است .
بسلطنت این سلسله مذهب بر هما در کابل رواج یافت و اینها شاهی کابلستان
را داشتند تا آنکه شاه آخرین شان موسوم به ( جا یا پا یا ) Jayapaya

(١) پیشتر نوشتم که سقوط قطعی سلطنت کوشانی در کابل در سنه ٨٦٧ ـ ٨٨٠ ع بود واین
چون قول صحیح است معلوم می شود که صفاریان درین سنه بار دوم هم کابل را
فتح نموده باشند .


صفحه (٥١) سال اول - مجله کابل شماره (٣)

فوت گردید و کابل در سنه ٨٣٦٦ داخل فتوحات سبکتگین شاه ( ٣٦٦ - ٣٨٧ )
غزنی شد در ٥٤٧ که غزنی را علاؤ الدین غوری مستأصل گردانید و سلطنت
غزنویان بلاهور منتقل شد کابل هم بدست غوریان در آمده تا ٦١٢ که سلطنت
غوریان بدست علاء الدین محمد تکش خوارزمشاه بآخر می رسید تحت اداره
غوریان ماند ، درین وقت که ولایت غور وغزنی وکابل بزیر اداره جلال الدین
منکبرنی پسر علاؤالدین خوارزمشاه بود سیل فتوحات چنگیزی از معبر ترمذ
بطرف افغانستان سرازیر شده و تمام وطن عزیز را بخاک و خون نشاند اگرچه
جلال الدین لشکر چنگیز را در غزنی چند بار شکست هم داد اما چون خود
چنگیز خان در ٦١٨ه بغزنی رسید جلال الدین تاب نیاورده و قالب دریای سند
پس نشست که در همین هجوم ، کابل هم بتصرف سپاه مغل در آمده از نهب
وغارت بحق خود رسیده بود. در وقتیکه چنگیز خان ممالک مفتوحه خود را بین
اولادان خود تقسیم کرد کابل سرحد حکومت چغتای وایلخان ایرن واقع شده
بود چون در بین جانشینان این دو سلسله زد وخورد بسیار زیادی بمیان آمده و
بجز از خرابی بهبودی برای کابل متصور نبود نویسنده نمی تواند از میان آن همه
خانه جنگیها وفتح وشکست وضعیت کابل را در آن وقت ها تعیین بدهد .
علی ای حال این وضعیت مذبذب دوام داشت تا امیر تیمور کورگان بر تمام آن خاتمه داد
امیر تیمور گورکان : در وقتیکه امیر تیمور گورکان بنای جهانگیری را
گذاشته بود کابل در تحت اداره امیر حسین بن صلای بن امیر قرغن بود وچون صاحب
قران با امیر حسین قرابت دامادی داشت در اول باوی یکجا بکابل آمده وکابل را
از دست ( پولاد بوقا واقبوقا ) که اظهار بغاوت کرده بودند فتح نمود و نیز بعد
از آنکه امیر تیمور امیر حسین را کشته خود پادشاه گردید کابل هم در تحت اداره او
در آمده چندی امیر جاکو برلاس وچندی ابوسعید نامی را در انجا گذاشت .


صفحه ( ٥٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )

وقتیکه امیر تیمور فتح هندوستان را پیشنهاد خاطر ساخت در سنه ٨٠٠ ھ بدند
کابل نزول نموده در موضع بگرام ( کابل قدیم ) نهری را که تا امروز باسم
( ماهى گیران ) موسوم است بيك فرصت اندك بالای لشکر خود حفر نمود
و هم زمانیکه از فتح هند برگشته رهسپار سمرقند بود روز ٩ رجب ٨٠١ھ را
بکابل گذرانده عازم سمرقند شد .
در وقت حیات تیمور کابل ، غزنی ، قندهار ، قندوز ، بغلان ، بلخ را
تامسرحدات هند میرزا غیاث الدین جهانگیر پسرش اداره میکرد ، اما چون او
در حیات پدر فوت شد حکومت او به پسرش میرزا پیر محمد بن میرزا جهانگیر
داده شده بود که بعد فوت تیمور در ٨٠٧ ھ بكابل پادشاه گردیده و در سنه ٨٠٩ ھ
در شبرغان بقتل رسید .
بعد ازین کابل در تحت سلطه میرزا شاه رخ بن امیر تیمور که در هرات شاهی
مینمود درآمده و پسر چهارمش سیورغتمش در کابل وزابل الی حدود هند، والى
گردید اما چون سیورغتمش درسنه ٨٣٠ ھ وفات نمود مجدداً از طرف شاهرخ
شاه امیر شیخ علی مغل والی کابل شد و این همان شیخ علی است که در ٨٢٣ ھ و ٨٣٤ ھ
بالای هند حمله نموده .
بعد ازین رفت آمدهای حاکمان ، و بعد از چندین کشمکش دیگر روزی
آمد که سلطنت بمیرزا ابو سعید بهادر خان شهید بن سلطان میرزا بن سلطان
جلال الدین میران شاه بن امیر تیمور رسیده و کابل را که از جمله متصرفات اوست
میرزا الغ بیگ پسرش اداره مینماید مگر دیری نمیگذرد که الغ بیگ در ٩٠٧ھ
در کابل فوت میگردد و امرا پسرش عبدالرزاق را از بی کفایتی که داشت
فرار میدهند و درین بین که آخرسنه ٩٠٧ھ است محمد مقیم نام پسر امیر ذالون


صفحه ( ٥٣ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٣ )
بالشکر خود آمده کابل را متصرف میشود (١)
این خبر که بظهیرالدین محمد بابر رسید از جهة آنکه عبدالرزاق عم زاده او بود
برسر کابل هجوم آورده در آخر ربیع الثانی ٩١٠ کابل را تسخیر و آنرا
دارالملك خود قرار داد.
کابل که ازدیر زمان مرکزیت خود را باخته بود باین صورت برای چندی باز
پای تخت گردید و در همین سال در کابل زلزله عظیمی واقع شد که فصیل های قلعه
و اکثر منازل بالاحصار وشهر افتاد خانه های تمام پغمان بخاك یکسان شد اگرچه
تايك ماه زمین روز ٢ و ٣ دفعه می جنبید امادريك روز جنبش زمین به ٣٣ دفعه
رسید که اکثر مردم را تلف کرد ، در میان پغمان وبیکتوت يك تكه زمین عریضی را از جا
کنده ودور افگند که ازجای این زمین چشمه ها درفوران آمد ، ازحد استرغچ الی
میدان که قریب شش فرسنگ میشود درزمین پشته ها برآوردوکندها تشکیل داد.(٢)
( ١ ) امیر ذالنون بيك ارغون از امرای سلاطین گور کانیه بود وبفرمان سلطان حسین
میرزای گور کانی در ٨٨٤ حکومت داور وغور یافت پس قند هار وفراه بگرفت و زمین
داور نشیمن ساخت بعد ازو پسرانش شجاع بیگ که بشا بیگ معروف است ومحمد مقیم در
قند هار وگرمسیرات بحکومت رسیدند .
( ٢ ) كذا در ٧ رمضان ١٢٩١ که زمان اعلیحضرت امیرشیر علی خان مرحوم است
بعد الظهر يك زلزله شدید بوقوع انجامید که قریباً ١٥ دقیقه زمین ازجنبش سکون نیافت
در کابل هیچ سنج وصندوقه آباد نماند از کوی آسمائی وشیر دروازه سنگهای بزرگ
سرازیر شده راه ها را تماماً مسدود نموده بسیار خانه های درون شهر خراب گردید
در کوهدامن و کوهستان خرابی بسیار نمود ازان جمله قلعه میرور خان پسر رجب خان
پروانی را ازبیخ کنده آن طرف افگند سه چهار باغ محمد پروان ( جبل السراج ) درزمین
فرورفت که تنها نوك درختهايش برای عبرت ظاهر مانده بود ، زمین ها شق گردید ،
تلفات جانی این زلزله در کوهستان وکوهدامن تا اندازه ١٢ هزار نفر بود ، در قلعه ده قاضی
بر سردروازه جای غلامجان خان صاحب زاده تلفات نفوسی این زلزله را در سنگ نفر نموده اند
که مصرع آخر آن اینست ( شش هزار آمد حساب اندر دوبار ) . زلزله زمان امیرمرحوم
و اول سلطنت امیرشهید وزلزله چند روز پیشتر که در پنجشیر خرابی کرد شاید حاجت
بتحریر نخواهد داشت زیرا اکثراً از آن یاد دارند .


صفحه (٥٤) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٣)

در کابل آثار بابرشاه واخلاف او بسیار دیده میشود از ان جمله یکی باغ بابر
واقع چهاردهی که قبر خودش هم دران است مشهور مانده ـ دیگر باغ عالم گنج
امروز است که بابر بنام جهان آرا در ٩٢٥ طرح نموده است .
در سنگ کلانی که در حد قلعهٔ هزاره های کابل بکوه شیر دروازه ملحق
بود در سنه ٩١٤ يك تخت سنگی برای خود ساخته در آن می نشست ونظر گاه
آن را که تمام باغها بود تماشاء میکرد .
میگویند یکحوض سنگی بالای این تخت ساخته بود ودر آن فرد ذیل را
که زادۀ طبع خود اوست حك كرده بود .
نو روزو نوبهارو بت دلربا و خوش
(بابر) بعیش کوش که عالم دوباره نیست
درسنه ١٠١٦ که جهانگیر بن اکبر جلال الدین بن بابر شاه برای تماشاء
کابل آمده بود برین تخت سنگی حوض دیگر کنده و در تکیه گاه آن عبارت
ذیل را نقر نمود :
( تخت گاه پادشاه بلاد هفت اقلیم نورالدین جهانگیر پادشاه بن جلال الدین
اکبر شاه ) .
كذا عمارت سابق مسجد شاه دوشمشیره آباد کردۀ نصیر الدین همایون بن
بابر شاه بوده است. احاطهٔ بالاحصار پایان را که شهر بالاحصار را تشکیل میداد
و انگلیس ها آن را مسمار نموده اند در سنه ٩٠٤ کامران میرزا ولد بابر شاه
تعمیر کرده بود .
باغی که امروز سفارت روسی در آن سکنا دارد در سنه ١٠١٦ بمقابل باغ

(*) شنیدم حوض سنگی این تخت را در موزیم کابل نقل داده اند ـ اما خود سنگ با همین
بزرگی خود که بعضی تخت همایون و برخی تخت سفر میگفتند در یکی از شبهای ماه حمل
١٣٠٨ هجری شمسی از کوه جدا شده و در معبر عام افتاد که تا امروز هم در همان راه
موجود است .


صفحه (٥٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (٣)
جهان آرای بابر، جهانگیر نواسه او طرح کرده و موسوم به شهر آرا کرده بود
مسجد سنگی باغ بابر تعمیر کرده شهاب الدین شاه جهان است که در سنه
١٠٥٦ بصرف مبلغ ٤٠ هزار روپیه آباد کرده است.
چار چته مشهور کابل باهمان تزئین که هر کس شنیده است از آثار علیمردان
نام صوبه دار کابل است که در عهد شاه جهان ساخته - مسجد علیای شور بازار
و جامع گذری از بناهای اورنگ زیب است.
خلاصه چنانکه گفتیم کابل در عهد بابر و اخلاف او بسیار بارونق شده بود
تاوقتیکه پائخت بود هر روز در عظمتش می افزود، درخت آلوبالو را اول بابر در
کابل غرس نموده اگر چه کوشش داشت که در کابل نیشکر هم زراعت شود اما
آب و هوای آن مساعدت نکرد - باغهای تاك انگور را در کرد و نواح کابل
که اکثراً تا امروز دیده می شود بابر ترتیب و انتظام داده -
کابل در عهد بابر و تمام شاهان مغلی بابری دار لضرب بوده در وقت اکبر
جلال الدین طلا هم در کابل سکه میشد - سکه آخرین شاهان بابری که در کابل
زده شده دارای تاریخ ۱۱۳۸ است.
بعد از آنکه مرکز از کابل بدهلی منتقل گرديد كابل بقسم يك صوبه مستقل
اداره میشد که از اتك تا هندوکوه ١٥٠ گروه طول و از قره باغ قندهار تا
چغانسرای ( چفته سرای ) اسمار ١٠٠ گروه عرض داشت.
نادر شاه افشار
کابل تا سنه ٩٣٢ که پایتخت بود از طرف پادشاه مستقلاً در زیبائی آن توجه
میشد بعد از سنه مذکور که مرکزیت آن بدهلی منتقل گردید از توجه خصوصی
افتاده و تنها از طرف والیانیکه وقتاً فوقتاً شاهان مغل میفرستادند اداره میگردید
در وقت هجوم نادر شاه ترك، والی آخرین از طرف شاهان دهلی در کابل نصیرخان


صفحه ( ٥٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )

بود که بدون جنگ ارگ کابل را برای شاه نکشود یعنی همینکه روز سه شنبه ۳ ربیع الاول سنه ۱۱۵۱ نادر افشار در هندکی ورود نمود رحیمداد خان کوتوال بالاحصار را محکم نمود حتی در روزیکه شاه برای تماشای حصه شرقی شهر در سیاه سنگ میرفت بالایش هجوم ناگهانی هم کردند و شاه را باین آوردند که با تمام قوه که برای حمله هندوستان میبرد متوجه فتح بالاحصار کابل شود . با وجود آن تا نادر شاه در شهر بسیار خرابی نرسانید امان نخواستند ـ بعد از فتح کابل از ظاهر شهر کوچ کرده بطرف هند رفت و عین در غره رمضان ۱۱۵۲ بود که نادر شاه با غنائم هندوستان واپس وارد کابل گردید .
نفری افشار نانچی ، افشار تیپه ، چنداول از بقیه عساکر نادری است که در کابل گذاشته و رفته است .
کابل در عهد شهنشاه بزرگ احمد شاه:
چون در سنه ١١٦٠ اعلیحضرت احمد شاه درانی پادشاه افغانستان گردید و مالیات چند ساله کابل و پشاور را که ناصر خان صوبه دار کابل برای نادر شاه میبرد قبض نمود در همان سنه ناصر خان را بدستور عهد نادر شاه والی کابل مقرر نموده با پنجاه سوار درانی بکابل عودت داد اما مشروط بر اینکه فوری ۵ لك روپیه دیگر هم از خزانه کابل بفرستد .
چون ناصر خان بعد رسیدن کابل تمرد نموده وجه را نفرستاد اعلیحضرت احمد شاه هم که بجهة تسخیر هند در حرکت بود در آخر سنه ١١٦٠ کابل را گرفته ناصر خان را اول بجلال آباد و بعد از ان بهزارۀ چچ فرار داد و بجز همین يك پیش آمد خفیف دیگر هیچ بندیشی در کابل برای اعلیحضرت مذکور پیش نشد چنانچه بعد ازان در تمام حملات هند بی منازعت از همین راه عبور و مرور فرمودند.
در سنه ١١٦٤ که اعلیحضرت احمد شاه نشاپور را فتح وتصرف نمود عباسقلیخان مختاری بیات را که رئیس نشاپوریان بود با عائله اش مقیداً بکابل فرستاده بعد از


صفحه (٥٧)
سال اول - مجله کابل
شماره (٣)

چندی بهمان رتبه ریاست رخصت وطنش فرمود.
اعلیحضرت احمد شاه نسبت بکابل نظریه خوبی داشت و از جهتیکه در آنوقت کابل تقریباً در وسط افغانستان واقع بود میخواست مرکز را در کابل نقل بدهد چنانچه برای همین مطلب در سنه ١١٦٦ هـ امر احداث يك دیوار بزرگ را در شهر کابل داده باهتمام سردار جانخان پوپلزائی سپهسالار سرانجام آن را گماشت.
و سردار جانخان این دیوار را بجهار ماه دور کابل اعمار نموده و باختتام رسانيد يك ضلع دیوار مذكور از حد ماشینخانه اندرابی را در بر گرفته الا آخر گلستانسرای، و ضلع دیگر حد سلاخخانه خاص و بالای زیارت با به کیدانی را عبور نموده بهمین وضع از کدام حدی کج شده تا دروازه لاهوری میرسید همچنین قسمت دیگر آن با پیج و تاب بالای چنداول را عبور نموده در حدود ماشینخانه تمام میگردید.
دروازه قندهاری در دهمزنگ.
دروازه سفید در حد سلاخخانه خاص.
دروازه سردار جانخان در حد با به کیدانی.
دروازه پیت در حد داش‌های پشت مسجد عید گاه.
دروازه گذرگاه، لاهوری، خافیا، شاه سمند ها، کبرى ها، قرت ها، شیرازیها، دروازه های این دیوار بود.
این دیوار بزرگ یازده مهره داشت و امروز يك حصه آن که دريك گوشه اندرابی داخل عمارت است و تا بحال مانده بعرض سه متر میباشد. و يك گوشه دیگر آن در مندی ( میان دهی ) خربوزه فروشی داخل خانقاه آنجا تا هنوز است.
عزیزی بنای این دیوار را نظم نموده و از مصرع آخر تاریخ آن را یافته است که ما عیناً آن قطعه را می نویسیم:
ثانی محمود احمد پادشاه
آنکه شد از امر حق عالم شکار
غم بندد صورتی در عهد او
گر شود عالم همه آئینه وار


صفحہ ( ٥٨ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٣ )

با ایاز خاص خود یکتای دهر آن که گردد اسم از و گردون و قار
(۱) خان خانان آن امیر با گهر آنکه گیرد جان زخصم شہر یار
امر کرد از لطف آن کیهان خدیو از سر جاه و جلال و اقتدار
تا کشد حصنی زبهر حفظ خلق دور کابل همچو گردون پایه دار
شد پی اجرای امر شه بجهد از ارادت آن امیر نامدار
شهر بندی کرد بنیاد آن امیر کو بسر برداشت چرخ زر نگار
گرچه دور از عقل بودی کین بنا سال چار و پنج گردد استوار
ليك ز اقبال شه والا نصیب دیگر از سعی امیر بختیار
ماه پنجم این اساس با شکوه شد تمام از التفات چار یار
سال تا ریخش چو جستم از خرد شد معینم لطف خاص کرد کار
در فشانشد از سر اعزاز و گفت (همسری دارد بگردون این حصار)
١١٦٦

کابل در عهد تیمور شاه :

اعلیحضرت تیمورشاه کابل را نسبت بدیگر امصار افغانستان و قعت زیاد
میدادند و همینکه در سنه ١١٨٦ ه شاه شدند بعد از تنظیم قندهار برای سیر و تفریح
بکابل آمده و دیگر مجزحسب ضرورت بقندهار نرفتند تا آنکه در سنه ۱۱۹۰ ه
۱٧٧٦ م رسماً كابل مرکز سلطنت قرار داد شده و دوائر کار های شاهانه از
قندهار منتقل گردید و همانست که کابل تا حال دیگر مرکزیت را از دست نداد .
چون بعد ازین واقعاتیکه بالای کابل آمده باشد در کتابهای تاریخ مفصلاً
درج است . ما این تاریخچه را بهمین جا ختم کرده برای مطالعات واقعات آینده
کابل قارئین را در خود تواریخ مبسوط تکلیف میدهیم .

( ۱ ) مراد از سردار جانخان فوفازائی است که در عهد احمد شاه منصب خانخانان
و میر پرژن و سپهسالاری داشت .


[BLANK PAGE]


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلهٔ کابل را بمضامين
تاريخی وادبی وطن مزین سازد لذا : بنويسندگان محترم که بتوانند
درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغيره سر
برآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که در
زوایای فراموشی و نسيان مدفون گردیده است خدمتی نمایند
يكدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل يا يك جلد کتاب نفیسی از طرف
انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .


شماره چهارم

مجله است ماهوار، علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخی

ادرس

محل اداره مجله: — انجمن ادبی، برج شمالی
نگارنده: — (سرور گویا)
مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) است
عنوان تلگرافی: — کابل، انجمن

اشتراك سالانه

کابل ۱۲ افغانی
ولایات داخله ١٤ «
« خارجه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ } رایگان
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت

٢٣ ربيع الثانى ه ق = ١٥ سنبله ١٣١٠ ه ش = ٦ ستمبر ١٩٣١ میلادی


فهرست مندرجات
مضمون
نویسنده
صفحه
رموز ترقی
غلام جیلانی اعظمی
۱ الی ۱۱
مرزا عبدالقادر بیدل
قاری عبدالله
۱۲ « ۲۱
ادیب پشتاوری
سرور گویا
۱۲ « ۷۲
توصیه باخلاف
شاعر شهیر مستغنی
۲۷ « ۳۰
اهمیت ترجمه
شهزاده احمد علیخان درانی
۳۱ « ٤٤
افغانستان جغرافیائی
میرغلام محمد غبار
٤٤ « ٥٧
قدر شناسی
٥٨


تمثال جناب عالیقدر جلالتماب والا حضرت سردار
محمد هاشم خان صدر اعظم که این ذات عالی و نجیب از بدو
تکفل و اشغال کرسی صدارت عظمای افغانستان تا کنون
با جدیت و قابلیت شایان تقدیری اجرای مهمات ریاست
کابینه را فرموده اند .
امید واریم در عصر این صدر اعظم لایق واولاد صالح
خود افغانستان موفق به بسی خوشبختی ها واصلاحات عالیه
گردد .


صفحۀ (۱) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٤)

رموز ترقی

اسرار ترقی نوع بشر و رموز سعادت و شقاوت حیات آن وابسته بکیفیاتیست که خالق مقتدر کائنات کلید این گنجینۀ مهمه را در محفظه عقول و افکار خود این نوع شریف مودع فرموده است ! انبیای کرام و مقدسین مذهب باساس کتب معظمۀ آسمانی این موضوع بزرگ را نا گفته نمانده بارها بپیروان خویش توضیحات فرموده اند .
علما و حکمای اجتماعی که اخیراً بمقصد اصلاحات امور مدنی و ترقیات معاشرتی همنوعان خود درین خصوص زحمات تطبیقات و تجارب را کشیده و یکعده دستورات و قوانین مشروحه باین مقصد گذاشته اند : ملل مترقیۀ امروزه آنرا اساس خط مشی ترقی و تعالی خویش قرار داده و بآن پیروی کرده اند که بالاخره ترقیات کنونی را نایل شده و امروز جملات و کلمات برجستۀ آندوستداران بشریت را یگانه رموز ترقی و کلید سعادت حیات میدانند .
هرگاه ما خواسته باشیم عموم آن فرمایشات را که در مورد اصلاحات اساسی و خصوصیات ترقی گفته شده یگان یگان درینجا بحث و تشریح کنیم البته درین نگارش مختصر گنجایش نداشته و حتی از حدود گنجایش یکی دو کتاب ضخیم هم خارج است .
لهذا نگارش بعضی جملات عالیه آنرا هم کم از کم بی فایده ندانسته خواستیم محض استفاده هموطنان درینجا متذکر شده و در آخر نظریات عاجزانه را معروضداریم :
علما و حکمائی دانشمند اساساً کلید هر گونه ترقیات و اصلاحات مهمه را


صفحه ( ۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )

ناشی از صحت عقل و انتظام عملیات میدانند که ما این جملات فرمائشات شان را متکی باین دو اساس دانسته قرار آتی تشریح می نمائیم :
مثلاً : میفرمایند : ( عقل انسان بزرگ خلق شده ) که خود این مبحث را ما در جای خودش مستقلاً شرح و آنچه از فضایل يك عقل صحیح که میتواند انسان را در حیات خوش بخت سازد و چطور عقلی برای نایل شدن باین سعادت لازم است آنرا متذکر خواهیم شد .
ثانی : موضوع اعتماد بنفس و اراده است که امروز این مبحث اساس تربیۀ ملل راقیه قرار گرفته است : -
حکیم معروف « ژان ژاك » میفرماید که در مقابل سعی وعمل موانع حكم خس وخاشاکی را دارد در برابر سیلاب های عظیم و باد های شدید .
همچنان سید جمال الدین بزرگ میفرماید نا امیدی بازنده گانی نمی سازد و زنده گانی با نا امیدی راست نمی آید .
فرمایش این دوستداران بشریت از ارکان مهمه موضوع اعتماد بنفس بوده و عجالتاً بمقصدیکه خوانندگان بموضوع بیشتر آشنا شوند ما این دو اصل عمده وصفات ملحقۀ آنرا علیحده علیحده شرح و هر کدام آنرا بصورت يك فضیلت مستقل تشريح خواهیم نمود ؛ ولی در عین زمان باید دانست که :
وجود این فضائل بزرگ از روی تجارب ونتائج مشهوده اساس عمده و یا مواد اصلی خمیر مایه ترقی و راحت بشری بوده و در صورت تناقص یکی آن فتور و خللی در ارکان تمدن وسیر ترقیات نوع بشر واقع می شود : -
چه کسانیکه عادتاً یا فطرتاً دارای یکی ازین فضایل بوده و فاقد آندیگری میباشد نمیتواند کاميابانه جادۀ سعادت و خوش بختی را مشی نماید !


صفحه ( ٣ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٤ )

مثلاً : یکی دارای قوه اراده ومعتمد بنفس خود بوده ومیداند که رسیدن
بسر منزل ترقی وخوش بختی یا توقف در زاویه شقاوت وبد بختی وابسته بهمت یا
ضعف نفس واراده خود وی است ولی فاقد مزایای عقلی وممیزه بوده وبا وجود
فعالیت وتوانائی از روی صحت عمل وسنجش عقلی اقدام بکار وعمل نمیتواند و
درعین زمان چیزهای ممکن را مشکل وغیر ممکن دانسته وتفكيك صحت وعلت
کاررا نتوانسته بالاخره مایوس میشود ؛ البته این فضیلت وی بی نتیجه مانده
کاری از ان برای نجات وخوش بختی خود ساخته نخواهد توانست . گویا دارندهٔ
این صفت مانند شمعی است که در خانه تاريك بوده و روشن نمیشود .
یا همچنان اشخاصیكه نورخرد وشعاع عقل درقلب ودماغ شان تابیده ومیتوانند
بروشنی آن پی بكنه هر چیزی برده وزود تر جاده های صاف وهموار ترقی وسعادت
را پیدا كنند ؛ ولی قوه سعی وعمل دروجود آنها خسته وعلیل بوده واعتماد
بنفس واعتقاد بتاثیر اراده را ندارند ودر مشی طرق عمل عزم وتصمیم نمی نمایند !
این طبقه هم فاقد نتیجه بوده عدم ووجود این فضیلت برای شان مساوی
و باشخاصی می مانند که در شدت فقر واحتیاج ، نعمت وسعادت را از دورجائی
دیده وبرای جلب وتحصیل آن قدرت وحركتی نداشته باشند !!
فطرت عالی انسان وطبیعت مدنی آن اساساً متقاضی جلب راحت ودفع مضرت
است ودایماً آرزودارد در حیات خود خوش بخت بوده بموانع وزحماتی متصادف
نشود ولی از آنجا که آرزوها و آمال سعادت جویانه نوع بشر محصور ومحدود
بچهار دیوارغوایق ضعف ، اوهام ، جهل وتذبذب است ونمیتواند بدون مجهز
شدن وتوسل جستن بوسائل : عقل روشن واتكاء بنفس یعنی سعی وعمل ،
عزم وثبات دیوارهای فلاکت وبد بختی را شکسته وبجاده سعادت حیات رهسپار


صفحه (٤) سال اولی - مجله کابل شماره ( ٤ )

شود البته لازم مینماید که انسان باید حصول این وسایل مهم را مقدمه نائل
شدن بسعادت دانسته ومقدم بهر آرزوی قرار دهد ؛ چه بشرهای عادی که
مثل اولیای کرام مورد تائیدات غیبی وخوارق عادات شده نمیتوانند لابد بایستی
درین جهان اسباب متوسل بوسائلی شوند که آنرا خالق کائنات وسیله موفقیت
وکامیابی درحیات قرار داده است .
پس اگر آرزو مندان بترقی این طرق معقول ومجرب را که از طرف علماء
وحکمائی اجتماعی وضع و تعیین شده آنرا اساس خط حرکت قرار داده ومشی
نمایند شبه نیست زود تر بسر منزل سعادت خواهند رسید ؛ چه طرق معلوم و
مستقیمی است که قوافل متمدن امروزی را بنقطه حیات مسعودانه رسانده و آنها
تجارب ومشاهدات خود شانرا نسبت باهمیت وصفات این فضایل اظهار احترام
می نمایند .
ما اگر بخواهیم مفاد ومدلول صحیح آنهارا فهمیده وطرق استعمالش را بدانیم
باید در تشریح این مواد تدقیق کرده سپس هر کدام آنرا در موضوع خودش
تطبیق ودر مواقع بکار بریم ؛ برای ذهنی شدن مقصد ما مواد مذکوره را باین
ترتیب تشریح وسپس باهالی وطن محبوب درمورد استعمال آنها نظریات عاجزانه
خودرا معروضمی دارم : اول: بشر باید متکی بنفس بوده اراده خودرا قوی بندد .
ممکن است تا اندازه مغایر مدلول این جمله انسان بتعاون اجتماعیه محتاج وبصورت
انفراد عمل در حیات خویش کاری بتنهائی ساخته نتواند ؛ ولی از آنجا که
حضرت حکیم مدبر کائنات ودائع بزرگی در وجود انسان از قبیل عقل وحواس
واعضای صحیح وفعال خلق کرده وانسان بواسطه این نعمای الهی میتواند برخلاف
سائر حیوانات خوبتر درحیات خود مطمئنا نه زیست کند وهم چون تعاون وكمك


صفحه (٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (٤)

اجتماعی اساساً بطور معاملات متقابله و یا ناشی از سلوك اخلاقی بوده واصلا هيچيك انسان بدون آن مقابل دیگری مقید ومكلف بكمك و خدمت وتعاون نمیباشد ؛ لهذا برای حسن موفقیت در مبارزه حیات انسان بايستی چنان تصور نماید كه در يك سرزمين دور از اجتماع تنها و منفرد و بی چيز خلق شده وجز تائيدات الهی وهمان قوای عقل و اراده كه خالق بوی عطا فرموده ديگر هيچيك چیزی ندارد وابداً كسی بوی معاونت نخواهد نمود !
پس در چنین موقع تکلیف شخصی وی برای حفظ وادامه حیات چه چيز است و چه باید بكند ؟ !
موضوع اعتماد بنفس و اعتقاد باراده وعمل بما تعليم ميدهد كه بايد چنين انسان منفرد بی چیز خودش را مغلوب وهم نساخته و در ميدان مبارزه حیات با قلب قوی ويقين كامل وعقيده راسخ حاضر شده به تهيه وتدارك آنچه حيات ويرا مستريح و از خطر گرما وسرما و گرسنه گی وتشنه گی واذيت حيوانات وحشرات موذيه حفاظه مینماید پرداخته بشخص خویش چنین اعتماد داشته باشد كه هر كاری را خود او توانسته در ساية عقل و اراده خویش برای رفع همه گونه حوائج خود بدون تعاون دیگری مقتدر و تواناست .
وقتاً كه باین عزم و نيت با چنین احساس قوی كلیة افراد يك جامعه متحسس گردیدند البته چنين ملتى مالك حیات استقلالی شده در صورتيكه تعاون وكمك اجتماع هم خود بخود مجری و مرسوم بوده و فتوری در بازار معاملات و داد و دهش اجتماعی واقع نمی شود البته چنين قومی زودتر بنقطه سعادت واصل شده منكوب سیر حوادث نخواهند گرديد ، و بالاخره افراد این گونه ملتى در هرجا و هر سرزمینی مقتدر بتدارك لوازم زنده گانی خود بوده عزيز ومحترم واقع می شود .


صفحه ( ٦ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ٤ )

اقوامی را که ما میشنویم دارای حیات استقلالی بوده و بترقیات عالیه نایل اند ؛ ترتیب اساسی زندگانی و اصول تربیه افراد آنها از همین قبیل است ، یعنی اولاد خود را از مبادی صباوت طوری تربیه مینمایند که آنها معنی اعتماد بنفس را فهمیده و بقدری متکی بسعی و عمل و معتقد بارادهٔ خویش میشوند که ابداً در جامعه خود را محتاج بکمك و معاونت کسی حتی والدین خود ندانسته خوش بختی و بدبختی خود شانرا نظر بمقدار لیاقت و فعالیت خود عقیده مند میباشند .
دوم : سعی و عمل : یعنی صرف قوه و ابراز فعالیت در کارها و ترك رخاوت و تنبلی و کوشش کردن بحصول نتیجهٔ صحیح و مفید در آنچه صرف قوت و دقت لازم می نماید .
سعی و کوشش در کار و اطراف آنرا بدقت و مهارت سنجیدن آخرآ نتیجهٔ صحیح و بی عیب را بار می آورد .
مقدار راحت و خوشبختی اشخاص یا اقوام مربوط بمقدار کار و فعالیت آنهاست ولی ضمناً باید فهمید که ابراز سعی و عملی و صرف وقت در کارها بصورتی نتیجهٔ صحیح و مطلوبه را بمیدان میکشد که عاملین آن اطراف آنرا معقولاً سنجیده و نقشهٔ مرتب و موزونی در خیال خود برای آن کار کشیده و سپس بانهایت فعالیت و سر گرمی در ان ابراز عمل نموده باشند .
کار کردن نباید بمقصد صرف وقت بوده باشد ، بلکه اخذ نتیجه را بدواً در نظر داشته و در صورت تکرار آنکار فاعل کار باید تصمیم داشته باشد که آنرا نسبت بمرتبهٔ اولی خوب تر و بهتر و سهل تر اجرا خواهد کرد و صرف وقت هم کمتر دران می نماید : -
یعنی آمال و نصب العین کار کن بایستی چنین باشد که کار وی بتدریج ترقی


صفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

کرده در پیشه و کار خود ماهر و متخصص و از ان پیشه در حیات خود متمتع واقع شود .
سعی و عمل صفت بارزه انسان است ! سعادت حیات آن نقطه رفیع و بعید یست که انسان فقط محل آنرا بوسیله عقل و خرد شناخته می تواند ولی رسیدن بآن بدون وسیله سعی و عمل متعذر است .
سوم : زنده گانی با نا امیدی نمی سازد و نا امیدی با زنده گانی راست نمیآید :
این جمله حکیمانه قوه قلب و تحمل وقوه عزم و اراده و ثبات را تائید و تثبیت می نماید ! چه یأس روح سعی و عمل را در وجود انسان می میراند و اراده را ضعیف میگرداند ! هر گاه در وجود بشر امید نام يك كيفيتى موجود نباشد ، معلوم است بشریت در هر گاهی مخصوصاً موقع ظهور حوادث و بلیه باید بکلی خود را باخته ابدا يكقدمی بطرف نجات و سعادت رهسپار نشوند .
امیدواری بموفقيت وترك يأس که اساساً همان مطلب قوه قلب و عزم واراده و ثبات ازان درین مورد استفاده می شود یکی از بزرگترین فضایل انسان است و در سایه آن همه نقشه ها و اعمالیکه انسان بمقصد خوش بخت ساختن خویش بذريعة عقل عمل تهیه می نماید باجرا و نایل شدن بآ نمقام منیع موفق میگردد ، و بغیر آن البته هر آرزوی عقیم و بی نتیجه مانده انسان در تحصیل مقصود خود ناکام واقع خواهد شد .
انسان بایست بمقصدیکه نتیجه آنرا طالب است پس از سنجش و فیصله عقلی عزم وتصميم لا يتزلزل كرده الى حصول نتیجه ثبات ومقاومت فتور ناپذیری دران داشته باشد ، هر گاه در عین حال ضعفی در عزم و تصميم وثبات خود ظاهر نموده ویأس و نا امیدی بوی غلبه کرد البته فاقد نتیجه شده اعم ازینکه چنین


صفحه (۸)
سال اول - مجله كابل
شماره (٤)

اشخاصی بنقطه سعادت رسیده نمیتوانند در حیات خود همواره دوچار زحمات
و متاعب زایده هم بی جهت بوده اوقات شان مصروف اعمال غیر نتیجه میشود .
وقتا که انسان رسیدن بمطلوب خودش را آرزو داشته وحصول این مقصد را
باساس علمی و عقلی سنجیده باشد لازم است ممکن شدن وحصول نتیجه آنرا
امیدواری داشته و با تمام قوت قلب و ثبات کامل داخل عمل شده تذبذب و یأس را
در خاطر راه ندهد .
امید و عقیده داشتن در رفع موانع و مشکلات و هر ناممکن را ممکن دانستن
در وجود انسان همت و فعالیت را قوی ساخته عزم را ثابت میگرداند ؛ همچنانکه
از یأس و ناامیدی ضعف قلب و رخاوت و سستی اراده معلوم میشود .
چهارم : عقل انسان بزرگ خلق شده ! محتاج تشریح نیست !: چه عظمت
مقام نوع شریف انسان بواسطه عظمت عقل وی است ؛ امروز مشهودات اوضاع
این کره خاکی و طبعیت سائر مخلوق و مایازم آن نسبت بنوع انسان اینمد عارا تسلیم
و تثبیت میدارد .
درینجا ما باید فقط در خصوص صحت و علل عقل بحث کنیم که وجود چطور
عقلی میتواند انسان را بسر منزل سعادت رهبری کند !
عقل انسان از بزرگ ترین عطایای قدرت است ! انسان ها عاقل خلق شده اند !
ولی بعضی ازین نعمت معظم الهیه حصه زیادی و بعضی کمتری گرفته اند که
ممکن است اثر مداخله دست حوادث و عوارض غیر فطری این تفاوت را موجب
شده باشد ! یعنی از قبیل تفاوت محیط های تربیه و زندگانی یا تعطیل عقل بواسطه
عدم تجارب و تحصیل معلومات و غیره که همین مطالب در جلی و صحت یا تیره گی
و ضعف عقل مداخله میداشته باشند .


صفحه ( ۹ )
سال اول - مجله كابل
شماره ( ٤ )

بهر حال وقتا که ما معترف شدیم که هر انسان فطرتاً عاقل است و در سایه
عقل میتواند مصدر هر کار خوبی شده و بمشی طریق سعادت مستعد وقابل
رفتار است پس لازم میشود که موانع و عوارض را جلو گیری کرده آنچه
عقل را علیل یا دوچار وقفه و تعطیل میدارد بدفاع آن باید قیام نمائیم !
مثلاً : چیزیکه تا حالا موجب فتور وعلت عقل شناخته شده ، عدم تجارب
و نقص معلومات است که عقل را بحال و قفه و تعطیل میگذارد ، ثالثاً صرف
قوای دماغ است بموهومات ووسوسه ها و اندیشه های باطله که انتظام وقوت
احساس را ضائع داشته و ازین راه بعقل ضعف پیش میشود یا افراط کردن
بمطالب حیوانی از قبیل جماع و مسکرات که مولد ضعف اعصاب و دماغ شده
ضرر فوق را تولید میدارد که غا لباً انسان در اثر حدوث امراض وعا رضة
بلیات غیر ارادی بآن دو چار میشود یا بواسطه اعتیاد باین بلیه گرفتار میگردد .
وقتاً که ما نظر بوجود این اجمال امراض عقلی را شناخته و برضد آن
داخل اقدامات و مصروف معا لجه گردیدیم ، البته عقل ما از خطا وضعف
نجات یافته اکمال میگردد ! آنوقت ما میتوانیم در سایۀ عقل سلیم و بوسیله
اتکاه بنفس و سعی و عمل ، عزم و ثبات و رهنمائی علم و تجربه در شه راه حیات
مسعودانه رهسپار و بنقطۀ مطلوب واصل گردیم .
و الحاصل عقلی که میتواند انسانها را بسر منزل سعادت حیات رهبری کند
عبارت از عقلی است که از دماغ سالم وقوی نشئت کرده و باوهام و خرافات
زنگ آلود نشده باشد ، وهم تابش انوار واشعه آن برزمینه های علم و تجربه
بوده باشد تا ازان انعکاس نور حقیقی عقل شده جاده های سعادت را در مقابل
انظارما منور ومرئی بگرداند .


صفحه ( ۱۰ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ٤ )

در صورتیکه ما مدلول و معنای صحیح این فضایل را دانسته و نظر بتجارب دیگر همنوعان مترقی خود آنرا عامل بزرگ سعادت وخوش بختی حیات خود تسلیم واعتراف نمودیم ؛ آنگاه لازم است فکر کنیم که اهالی وهم طبقهٔ آتیهٔ خود را که بعد ازما مقدرات مملکت بآنها متعلق خواهد بود ! چطور و مچه طریقی صاحب این فضایل ساخته خواهیم توانست ؟
برای نایل شدن باین مقصد و درک فیوضات این سعادت نظر تجارب و تحصیل فایده و اخذ نتیجه که دیگر همنوعان ما بعمل آورده اند باز هم بمالازم میشود که همان طریقه استعمال واعتياد آنها را تعقیب نمائیم که آنها درمبادی حال چطور این فضایل را بشخص خود و سپس باخلاف خود تطبیق و عملی نموده بودند برای ماهم سهل تر ازان ترتیبی نخواهد بود !
ملل مترقی امروزه درحالت ابتدائی وبی چیزی که مثل ما حیات بسر میبردند عموماً درک این فضایل را بدوصورت نموده توانسته اند ؛ مثلاً اول تطبيق نمودن وتمسك شدن اهالی باین فضایل ويك پابندی خلل ناپذیری بمفاد آن داشتن که این عقیده وتمسك حقيقتاً در آنها رفته رفته بصورت خصايل فطری این فضایل را قایم کرده و بآن معتاد نموده است .
لهذا برای حصول این نتیجه در محیط فعلی ما هم فریضهٔ وجدانیه تمام طبقات دانشمند ومعقول است که روح سعی وعمل را در تمام طبقاتیکه بآنها يكنوع تسلط معنوی یاریاست اداری وفامیلی دارند تزریق کرده وباین فضایل آنها را معتادبسازند.
ثانیاً موضوع تربیهٔ اولاد است که باید اولاد امروزهٔ ما که مردان فردای این کشور خواهند بود ؛ مطابق اصول تربیهٔ استقلالی ملل مترقیهٔ امروزه باید تربیه کرده شوند ! یعنی روح سعی وعمل و اعتماد بنفس ازهمان سن وسال كوچك


صفحة (١١) سال اول - مجله كابل شماره (٤)

درانها جلوه گر شده عقل شان بمرض گرفتار نشود .
برای حصول این آرزو که بتواند حقیقتاً اولاد امروزه ما را مردان مبارز
صحنه حیات آتیه قرار دهد البته دو وظیفه مهم و سنگین بوالدین و پرستاران
اطفال ومعلمين مکاتب شان عايد خواهد بود ! :
اول تكليف والدین است که از ولادت طفل صحت مادی ویرا مراقبت داشته
محیط زنده گانی داخلی خانه و محیط بازی و خارج ویرا تدقیق داشته باشند که
آنچه بصفائی عقلی ومسائل اخلاقی طفل نقص وصدمه وارد می نماید ازان جلو
گیری شده و طفل را آخراً با جسم صحت و حواس صحیح واخلاق صفا تسليم معلم
کرده و تا مدت رسیدن بسر حد رشد آنچه طفل از مکتب و معلم خود می آموزد
آن آموخته گیها و تربیه مکتب در محیط خانه خراب و مغشوش نشود .
ثانی وظیفه معلمین است که آنها مقدم از هر چیزی در نظر خواهند گرفت
که طفل را طوری تربیه خواهد نمود که پس از فراغ مکتب عقل قدرتی وی
صحیحاً نشو و نما یافته با اخلاق درست و صحت بدن آن طفل از مکتب خارج شده
و بدون اینکه برای اداره حیات خود دو باره متکی به پدر و مادر شود خود
وی مستقيماً مقتدر خواهد بود که وسایل حیات خود را تهیه کرده از راه سعی
وعمل تأمين حيات نمايد .
البته برای خوب حالی شدن معلمين مكاتب ـ اولیای معارف مملکت متبوع
میدانند چه دستورات لازمه بآنها اعطا و اساس تربيه وتعلیمی که اطفال مكتب
قولاً وعملاً از معلمین شنیده و معمولدارند باید بچه ترتیبی مجری شود ؟ در
زمینه تربیه کلاسی اطفال هم آتیاً نظریات خود را جدا گانه خواهیم نوشت .
( غلام جیلانی اعظمی )


صفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

میرزا عبدالقادر بیدل

فیلسوف معروف و شاعر شهیر میرزا عبدالقادر بیدل قدس سره در افغانستان
و ترکستان شهرتی بکمال داشته و قبول عامه یافته . درین دو مملکت از اشخاص
خواننده کمتر کسی خواهد بود که نام اورا نشنیده یا از اشعارش چیزی یاد
نداشته باشد حقیقةً این شهرت درخور اوست زیرا طریق اجتهاد در ادبیات
فارسی پیمود و دنیائی جدید در آفاق سخن کشف کرد و شاید بعدها شهرت او
بیشتر عالمگیر شود وصیت کلام او ممالك متمدنه را نیز فرا گیرد . احوال میرزا
از تذکره هائی که نام ازو می برند بخوبی معلوم نمیشود . هر کدام سطری چند
سطحی و سرسری نگاشته بغور وتحقیق نپرداخته اند و مقام ادبی این استاد
همانطور در پردۀ خفا مانده است .
نگارنده که عقیدۀ مخصوص بجناب او دارد چیزی از خزانۀ عامره و بیشتر
از چهار عنصر خود او که جسته جسته ذکر یافته فراهم کرده و تا این اندازه
توانستم بشرحال او پردازم : - میرزا از طائفۀ چغتای برلاس است نام پدر او
معلوم نیست . اینقدر از اشارۀ خود او در چار عنصر ظاهر میشود که پدران میرزا
نوکر پیشه و در سلك عسکری انتظام داشتند . مسقط الرأس او بقول خزانۀ
عامره پتنه و موطن ونشو و نمایش دهلی است . ولادتش در سنه ١٠٥٤ هزار و
پنجاه چهار واقع گشته و راجع بتاریخ و لادت خود از زبان بزرگی ( میرزا
ابوالقاسم ترمذی ) می سراید : -
بسا لی که بیدل بملك ظهور ز فیض ازل تافت چون آفتاب
بزرگی خبر داد از مولدش که هم ( فیض قدس) است و هم ( انتخاب )


صفحۀ (۱۳) سال اول ـ مجله کابل شمارۀ (٤)

پیش از انکه میرزا پنج ساله شود پدرش وفات کرده و در سن پنج و نیم مادر او را بمکتب فرستاد . در هفت ماه خط شناس گردید و قرآن کریم را ختم کرد تا چهار سال دیگر بفارسی و عربی پرداخت وقواعد صرف و نحو آموخت بعد از سال دهم ظاهراً در مکتب درس نخوانده مگر در کنار پرورش عم خود مرزا قلندر که از بزرگان عهد بود تا آوان رشد و بلوغ تربیه یافت و بوساطت او از خدمت بسیاری از اکابر استفاده جست وچنان می نماید که نزديك به بیست سال خدمت اکابر نموده و از فیض صحبت آنها فوائد معنوی اندوخته سه سال با مرزا ظریف مامای خود در سفر اودیسه بصحبت شاه قاسم میرسید و استفاده میکرد . از جمله تفسیر بعضی از آیات بینات را از و تحقیق مینمود .
مرزا غالباً از هند بیرون نیامده و در داخل بعضی از شهرها و قصبه ها را سیر کرده مانند اکبر آباد متهرا اودیسه رانی ساگر بنارس آره کساری و بطرف مغرب تا حسن ابدال آمده نوبتی پیش از سنه ۱۰۷۰ سفری بترهت کرده واقع شمالی پتنه و در باز گشت ازین سفر سخت خیلی رنج و زحمت دیده و از قراریکه خود می نویسد سبب این سفر لشکر کشیهای شاه شجاع بود پسر شاه جهان که میخواست دهلی را تصرف شود و ازینجهة دستۀ از لشکر را به تسخیر نواحی ترهت نامزد فرمود و مرزا عبداللطیف را که از وابستگان مرزا قلندر است بسرافسری آنفوج بر گماشت مرزا عبداللطیف مرزا را نیز باخود برد . مدت سه ماه دران حدود پای ثبات فشرده و سر گرم کار بودند . درین اوقات خبر از آله اباد رسید که اورنگ زیب عالمگیر در آنجا با شاه شجاع برادر خود مصاف داد وقوۀ او را در هم شکست این خبر انتشار یافته و در معنويات قوۀ مرزا عبداللطیف بد تاثیری نمود و ارکان آنرا بتزلزل در افگنده از قبضۀ


صفحه (١٤) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره (٤)

اختیار بیرون شدند و هر قدر مرزا عبداللطیف گرد چاره برآمد سود ببخشید
تا همه پاشان گشتند ناچار مرزا عبد اللطیف از ترس سر کشی و دست
اندازی زمینداران آنسر زمین جریده با بیدل و سائر رفقای یکدل
به بهانۀ شکار راه فرار پیش گرفت و افتان و خیزان پس از ده شبانه روز
خودرا به پتنه رسانیدند و پیش از رسیدن به پتنه در چاند پور نام منزلی میرزا
با چار نفر دیگر از رفقا دور افتاده راه را گم کرده بودند میرزا عبداللطیف نفری
بجستجو بر گماشت تا بعد از تفحص پنجنفر گم شده را پیدا کرده و پس از يك
شبانه روز بهم یکجا شدند . این پنجنفر نزديك شام بتماشای تلی سفید که از
دور مینمود تاخته بودند بعد يك دومیدان قطع مسافه احاطۀ دیدند که میدان
فراخی داشت دو بنگله دران بود مشرف بر تالابی از آب صافی اولاً با هیچکس
در آنجا برنخوردند و چون خوب متوجه شدند سردابۀ یافتند واقع در کنار
تالاب اندرون آن پری وشی تنها و خوش نشسته قلیان میکشید واردین هر چند
از و پرس و جو کردند ملتفت بجواب نشد اما بعد از نگاهی تغافل خیز رو بآسمان
کرد و آهی کشیده این بیت خواند :ـ
سالها در طلب روی نکو در بدرم روی بنما و خلاصم کن ازین در بدری .
بعد ها میرزا بدهلی باز گردید و غالباً پس از دو سال ملازمت اختیار کرده
و پیشۀ عسکری را که سبب از تحصیل فضائل میشود مانند شجاع کشتن و
شهادت یافتن و از ریا پاك شدن بر سائر کسب ترجیح داد و دران سلك جا گرفت
و این وقتیست که میرزا متاهل گشته و بار عیال بدوش او افتاده و میخواست
ازین ممر پسندیده نفقۀ عیال تهیه نماید . مدت ملازمتش معلوم نیست چقدر


صفحه (١٥) سال اول ـ مجله كابل شماره (٤)

دوام كرده مگر وقتيكه طبع رمنده از علائق اين شاعر آزاد را مى بينيم گمان ميكنيم
آنقدرها طول مدت نداشت و بسيار بزودى ازين بند رهايى جسته باشد چنانكه
گرفتار عائله بسيار هم نگرديده و پسر بزرگ نداشته در چار عنصر مى نويسد :-
شبى كه عقد تزويج گوهر آراى رشته اتفاق ميگرديد ... بمكاشفه ... رسيد كه گل
كردن آثار اين كيفيت مقتضى مصلحتى است خاطر از وسوسه انتظار تناسل و توالد
بايد پرداخت .» آرى ميرزا را هميشه در صحبت بزرگان عهد مى يابيم گاه از حضور
شيخ كمال شاه فاضل شاه قاسم استفاده صحبت ميكند گاه با شاه كابلى دو بدو و
دست بدست بگوشه تنها اخذ معارف مى نمايد وقتى در بنارس از خدمت شاه ملوك
ابياتى مى شنود . خزانه عامره مى نويسد :- ميرزا در آغاز شباب بنوكرى
شاهزاده محمد اعظم خلف خلد مكان ( عالمگير ) روزگار ميگذرانيد و منصبى
داشت يكى از آشنايان تعريف سخن سنجى ميرزا بسمع شاهزاده رسانيد شاهزاده
فرمود قصيده در مدح ما پردازد تا در خور استعداد قدردانى بعمل آيد . چون
حرف شاهزاده بميرزا رسيد سرانكار باز زد . . . . . . و هما نساعت علاقه
نوكرى را قطع كرد . در كليات ميرزا قصيده بيست و هفت بيت بى تشبيب در مدح
شاهزاده محمد اعظم موجود است شايد در همان اوقات قصيده مذكور را بتكليف
او سروده باشد . بيتى كه دران نام ممدوح را تصريح كرده اين است :-
وارث صاحبقران سلطان محمد اعظم آن كز گل مدحش زبان دارد چمن در آستين
قصيده مختصرى در مدح اورنگ زيب هم دارد و در تشبيب آن از چراغانى وصف
كرده شايد در كدام جشن سروده است . در سنه ١٣٣٣ نواب آصفجاه از دكن
نامه بميرزا نوشت وتكليف حضور فرمود . مرزا در جواب بيت ذيل را
نوشت و عذر خواست :-


صفحه (١٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٤)

دنیا اگر دهند نخیزم زجای خویش
من بسته ام حنای قناعت بپای خویش
این تاریخ آخر عمر مرزاست و یکسال بعد که تقریباً هشتاد سال از عمر او شود در سوم صفر سنه ١١٣٣ در دهلی جهانرا وداع گفته و در صحن خانه خود دفن گردید صاحب خزانه عامره قطعه ذیل را بتاریخ وفات او گفته : ـ
سرو سر کرده ارباب سخن
از غم آباد جهان خرم رفت
گفت تاریخ وفاتش آزاد
میرزا بیدل از عالم رفت
گویند مزار مرزا امروز معلوم نیست و کس سراغ ندارد در کجای دهلی آسوده مگر پیشتر ظاهر بود .
خزانه عامره مینویسد که میرعبدالولی عزلت تخلص گفت : ـ روز عرس مرزا بر مزار او رقم شعرا جمع آمده و کلیات او را درمیان گذارده بودند . بخیالم گذشت آیا مرزا را از آمدنم خبر هست ؟ کلیاتش را کشودم سر صفحه این مطلع بر آمد : ـ
چه مقدار خون در عدم خورده باشم
که برخاکم آئی و من مرده باشم

مرزا و رجال عصر

شاکر خان و شکرالله خان و سائر رجال العصر معتقد مرزا بودند و چنانکه از رقعات او معلوم است مکاتبه و مراسله در بین مرزا و آنها جریان داشت و گویا علت همین نامه و کتابت بوده که میان شاهد نام شخصی از مرزا تنقید نموده و گفته شیوۀ مرزا در تحریر بشاکر خان و شکرالله خان نسبت بترك تعلق و تجرید اوبی شائبه تملق نیست و از فقرا این شیوه پسندیده نباشد . مرزا برقعه سخت او را جواب داده و در آخر بطور ایهام میگوید : ـ مضی مامضی من بعد باستغفار باید کوشید و گرنه میدانید


صفحه (۱۷)
سال اول - مجله کابل
شماره (٤)

که بیدل عبدالقادر است ، یعنی اسم ( القادر ) مربی اوست واو بنده و مظهر
آن اسم است و میتواند ترا بپاداش این گستاخی برساند مرزا در مثنوی طور
معرفت هم نام از شکرالله خان می برد این مثنوی در تعریف ( کوه بیرات ) است
و در وقتیکه با شکرالله خان در آنجا رفته باستقبال او این مثنوی را گفته :
کنون در کوه بیرات آب و رنگی است - که هر سنگش بدل بردن فرنگی است
کل رایات شکرالله خانی - بفرق آن زمین کرد آسمانی . و در آخر طور معرفت
گوید : عصای من درین گلگشت مقصود - نسیم فیض شکرالله خان بود
و گرنه من کجا کو بر فشانی - سر بشکی بودم آنهم بی روانی
درین گلشن خرامی داشت کلکش - که پیوستم من بیدل بسلکش
کلامش گشت سر مشق خیالم - ازان سرچشمه جوشید این زلالم
دو روزی در پس زانو نشستم - خیالی را بهاری نقش بستم
بیجش آخر این مکتوب منظوم - بطور معرفت گردید موسوم
اگرچه مرزا با شکرالله خان وسائرین مشاعره ومکاتبه داشت ولی هیچگاه
بطمع صله وبخشش مدح کس ننمود . از کلیات ضخیم او این سخن ظاهر است
که بآن بزرگی و احاطه برانواع سخن از قسمت مدح عاریست عوض آنکه
در قصاید غرای طولانی گریز بمدحی کند یادر مثنویهای متعدد ( جز طور
معرفت ) نام از ممدوحی برد شعرای طماع را تعریض کرده ودر قصیده میگوید:
بیدل من آن نیم که شوم تاجر کمال - جائی که خاص وعام سخن راست مشتری
در عرصه بیان نفسی گرد میکنم - بی دعوی فضیلت و لاف سخنوری
محکوم بی نیازی شوقم نه محو فکر - آزادم از تخیل او هام گستری
از هیچکس نیم صله اندیش بیش وکم - مداح فطرتم نه ظهیرم نه انوری


صفحه (۱۸)
سال اول - مجله کابل
شماره (٤)

حیف است فطرت وصله مشتاق عمر وزید - دارد قصور همت ازین رنگ شاعری
کلکم بصفحه مشت غباری نشانده است - ورنه سخن حقیقت بادی است سرسری
آغاز شعر سرائی : - مرزا هنوز در مکتب بود که طبع موزونش بشعر
میل کرد و نخستین نظمی که از قریحه روشن و فکر روانش سرزد رباعی ذیل
است درشان یکی از همدرسان که اکثر قرنفل می خائید : -
یارم هر گاه در سخن می آید - بوی عجیبش از دهن می آید
این بوی قرنفل است یا نکهت گل - یا رایحه مشک ختن می آید
بعضی که رباعی فوق را شنیدند از سبب صغارت سن باور نکردند که از
مرزا باشد ازینجهه مدتی شعر میگفت و بکسی نشان نمیداد آنچه از طبعش
بداهة سر میزد بتدوین آن نمی پرداخت و بعضی را هیچ نمی نوشت . بعدها
درسن بیست بترغیب بعضی بتدوین اشعار خود پرداخته و بمرور زمان نسخه چند
فراهم آورد بعضی از مقالات نثر و اندکی نظم و مثنوی محیط اعظم و طلسم حیرت
او بیقین معلوم است که پیش از چهار عنصر گفته چنانچه خود دران کتاب از
هر کدام آن ذکر میکند . محیط اعظم را در سنه ١٠٧٤ نظم کرده و لفظ محیط
اعظم تاریخ اوست و درین وقت بیست سال عمر داشت . طلسم حیرت را هم غالب
آنست که در همین سالها نظم کرده چهار عنصر در سنه ١١١٦ تالیف یافته مرزا
قطعه بتاریخ آن گفته و این ابیات ازان است : -
دمی کاندیشه تحقیق پرواز - بفکر سال این تحریرها رفت
دو تاریخ از حساب آورد بیرون - که دخل شبهه خون گشت و خطارفت
نخست افزونی از اعجاز پرداخت - که از افراد هر عنصر فنا رفت
دوم در اجتماع چار عنصر - نحوست بود چون زنگ از صفا رفت
١١١٦


صفحه ( ۱۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )

مثنوی عرفانرا که یازده هزار بیت است در سنه ١١٢٤ نظم نموده و این بیت تاریخ ختم آنست : ـ کرد تاریخ او نیاز کزام هدیه ذو الجلال
١١٢٤
والا کرام ولی تاریخ نکات و مثنوی طور معرفت و غیره تالیف او معلوم نیست غزلیات مرزا از قبیل اشعار غنائی وعرفان او قصصی و تمثیلی و رباعیاتش شرودی ( حکمتی ) وطور معرفت وصفی و طلسم حیرت او را اگر منظومه از روحیات قرار دهیم شعر تعلیمی است با وجود آن تصوف روح کلام اوست .
( سبك مرزا ) مرزا در سبك هند كه مخترع آن بقول بیشتر تذکره نویسان بابافغانی است جاده نویی پیمود سبك هند یا شعر خیالی را بعد از فغانی ، ظهوری ، عرفی ، نظیری ، سلیم ، طالب ، قدسی ، صائب وكليم و سعتی بخشیدند . تا دور بمرزا رسید این نابغه از فکر عمیق اختراعات تازه و ترکیبات بدیعی بامضامین جدید روی کار آورد و شعر را بمعنی کلمه طوری استعمال نمود که عقل اعجوبه فکر را بهت میزند . مضامین تازه و ترکیبات نو بقدری در کلام اوست که در کلام دیگران یافت نمیشود این ترکیبات کلامش را دارای روانی و تاثیر مخصوصی ساخته غزلهای او در بحور قليل الاستعمال مانند بحر کامل و غیره بسیار است وازان قدرت خداداد او بیشتر ظاهر می شود :
بحر کامل
زلب فصيح و قاپسان بحديث کین ندهی زبان
ستمست حنظل اگر کشی بترازوئی که شکر کشد
نگرفت گردنه آسمان سر راه هرزه خرامیم
مگرم تأمل نقش پا مژه به پیش نظر کشد


صفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

نه دماغ دیده کشودنی نه سرفسانه شنودنی
همه را ربوده غنودنی بکنار رحمت عام او
بحر متدارك شانزده رکنی
چه بود سروکار غلط سبقان در علم وعملی بفسانه زدن
زغرور دلائل بی خبری همه تیر خطابه نشانه زدن
از بحر تقارب شانزده رکنی
نصیبی از عافیت ندارد حباب بحر غرور بودن
حذر که باد دماغت آخر برنج نفخ شکم نگیرد
اگر بنازم بزور همت نیم خجالت کش غرامت
کشیده ام بارهر دو عالم به پشت پائی که خم نگیرد
غائله تن پروری منشأ همه مصیبتهاست رفته رفته از نشاط کاسته جسم را سست و فرسوده و معنویات را بالمره خفه سازد . تنبل که مشاعر و حواس را باخت از کار برآید و از جمیع سعادتها محروم ماند . شخصی که ازین غائله ترسید و پرهیز نمود و میل بتربيه وتهذیب اخلاق کرد البته از کسب هنر غفلت نمی ورزد و چون هنر کسب نمود قابل آن گردد که ذوق معنی حاصل کند ذوق معنی در آن است که اسباب رضائی حق فراهم آرد و آن بعد از توحید منحصر است در کوشش بنفع رسانی مخلوق که همه ودیعت خالقند عز اسمه ، در بحال نگذارد روح آزاد بعزلت افسرده گردد مانند آب روان که در جنبش و حرکت وکشت و مزارع را شاداب و سرسبزدارد و هر وقت جابجا استاد ورا کد گشت از لطافت طبع و نفع رسانی بازماند و یخ بسته منجمد گردد . دارای این مقام حق دارد بدیگران توصیه فرماید که تواضع را به نخوت در نیـاویزند و درشتی را از طبیعت زدوده از صدق


صفحه ( ۲۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

مقال نگذارند تا از وخامت کبر ایمن مانند و از نرم خوئی و برده باری باستراحت جاوید رسیده بروشنائی نور دل فائز گردند . مرزا این مطالب را در قصیده که از امیر خسرو استقبال کرده می پروراند .
نیست جز گرد مزات حاصل از تعمیر جسم خاک بر سر می فشاند فیل چون تن پرور است
حسن معنی خواهی از کسب هنر غافل مباش ابروی بی مو بود تیغی که او بی جوهر است
گر رضای حق طمع داری بنفع خلق کوش هر غذا کافتد موافق بابدن جان پرور است
بر دل آزاد از عزلت مبند افسردگی هر کجا آب روان یخ بست سنگ مرمر است
بر تواضع زینهار افسانه نخوت مخوان طاق را گرچین ابرو گشت ظاهر ابتر است
چون درشتی از طبیعت رفت راحت فرش تست خواب مخمل را همان وضع ملائم بستر است
نور دل خواهی نگردی غافل از صدق مقال در هوای مختلف فیض چراغان کمتر است
( قاری عبدالله )

بقلم سرور گویا مرحوم ادیب پشاوری
چشم گردون هیچگاه شمشیری برنده تر از کلام سنجیده و بیان دلنشین در بسیط زمین ندیده است چنانکه پیغمبر اکرم میفرماید ان من البيان لسحر وان من الشعر لحکمه ظهور نوابغ ادبی درین صفحه پهنا و در گیتی بآسانی صورت نمیگیرد تا اینکه آسمان در گردش چندین صد ساله خود با ذرق درخشان و طلوع تابان یکی از ایشان عالم بشری را روشن نسازد این است که مرحوم ادیب پشاوری ازان ستارگان درخشان آسمان وطن است که مسافت بعیدی را بنام خود روشن و فهمانده است که طلوع آفتاب علم و معرفت تنها بآسمان اجانب منحصر نبوده


صفحه ( ۲۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )

و نخواهد بود گاه و بیگاه این مهد تمدن و سرزمین دانش و هوش منشأ و بسگاه
آریای قدیم نوابغی از خود بوجود آورده و می آورد که جهانی بسوی ایشان
چشم دوخته و در عین حال مایه نازش و افتخار عصر و زمان خود میگردند پس
بی مناسب نخواهد بود که بنام تذکر و احترام شمه از نام ونشان آن مرد جلیل القدر
را درین مجله که یگانه آرزو و مرامش یاد آوری و تخلید از مشاهیر و نوابغ
وطن است نگارش داده و در ضمن تشکرات بی پایان ومملو از عقیدت و حرارت
خود را بنام محیط قدردان وملت همجوار خود ایران تقدیم کنیم زیرا از مراتب
تفخیم و تجلیل آن بزرگوار چه اولیای امور مملکت و چه اهل علم و ادب در
زمان حیات و ممات آن مبرور سعید خود داری نکرده حتی بعد از مرگ ادیب
افغانی نیز مجالس ترحیم وسوگواری آن فقید سعید را بيك صورت عالی و باشکوهی
چنانچه سزاوار حضرتش بود دولت وملت متحداً ( برای چند روزی ) بپاداشته
تمام جراید و مجلات و ارباب قلم و صاحبان قریحه درین مصیبت شريك و سهیم
بوده خطابه های فصیح وغرا ومقالات با آب و تاب در اطراف روزگار زندگانی
و دور های تحصیل و مسقط الراس و خطوط مسافرت و هویت شخصی و مراتب
علم وفضل وبلندی خیال و اسلوب بیان و آثار قلمی و افکار فلسفی آن مرحوم
شرح مرتب و مفصلی داده اند . که متاسفانه تاحال در جرائد وطن ازان مرد
بزرگ هیچ تذکاری نرفته است لهذا این مختصر شرح مختصریست که از جرائد
طهران مجله آینده و سالنامه محترم فارس و ایران شهر درین مجله اقتباس
کرده ایم .
مرحوم سید احمد ادیب پشاوری فرزند سید شهاب الدین به حدود سنه ١٢٥٥
هجری در اراضی کوهسار سرحدی وطن بین پشاور وخيبر متولد و تحصيلات


صفحۀ (۲۳)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (٤)

ابتدائی خود را در پشاور نموده در سن ۱۸ سالگی از پشاور بکابل و بعد
بغزنین آمده مدت دو سال و کسری در مزار متبرک حضرت حکیم سنائی به تحصیل
مشغول و از آنجا به هرات و خراسان رهسپار و در مشهد چندی تحصیلات خود را
ادامه داده سپس بسبزوار شرف محضر مرحوم حاجی ملاهادی سبزواری را
درك و بعد از وفات حاج سبزواری مراجعت به مشهد کرده در آستانۀ رضوی
بتدريس علوم اشتغال داشتند و در اول ۱۳۰۰ هجری بطهران آمده تا آخر عمر
دران شهر شهیر منزوی و گوشه گرفته بمطالعه و گاهی بتدريس امرار وقت
میکردند تا اینکه بروز دو شنبه ۹ تیر ماه ۱۳۰۹ برحمت ایزدی پیوست ادیب
مبرور در فنون صرف و نحو و فارسی و عربی و اردو و افغانی و منطق و معانی و بیان
و کلام و حکمت الهی و طبیعی و ریاضیات و تاریخ و لغت و ادبیات هر چهار لسان
متبحر و بی نظیر و از تمام علایق دنیوی مجرد حتى آلوده بزن و مسکن هم نشد
و نسيم آسا با روح و خاطر آزاد عمر خود را بپایان رسانید گاهی برسبیل تفنن
شعری میسرود دیوان اشعارش غالب بر ۳۰۰۰ بیت است و بر غالب کتب فلسفی
حواشی دارد اخيراً به ترجمۀ اشارات و شرح آن مشغول بودند که ناتمام ماند
و تاریخ بیهقی را که از منشیان و مورخین زبر دست و در قرن ششم میزیسته
با حواشی زیاد تصحیح نموده و بطبع رسیده دیوان ناصر خسرو را نیز تصحیح کرده
و حواشی منظوم بران نوشت لکن ناتمام مانده و هنوز بطبع نرسیده است .
علاوه برین آثار ادبی حضرت استاد اعظم در ایام جنگ عمومی عبارت است
از کتاب قیصر نامه که تقریباً سی هزار بیت است بحر تقارب
قیصر نامه اساساً حاکیست از جنگهای قیصر ويلهلم و ملت ژرمن با دولتهای دیگر
و تمجيد شجاعت و همت وعزم و غیرت شخص قیصر و سر کردگان او


صفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شمارهٔ ( ٤ )

و ملات باشمامت ژرمن ولی با اینحال حاوی جمیع مطالب عرفانی و تحقیقات علمی
و پند و مواعظه و ترغیب اسلامیان بعدم قبول ستم و ظلم وتشویق ابناء وطن بوطن
پرستی و پیدا کردن حس جانبازی در راه استقلال وعظمت اسلام وحاضر شدن
برای ابراز شجاعت و عدم تمکین اجانب چنانچه فاضل ایرانی آقای غنی زاده
در شماره ( ٢ ) سال دوم ایرانشهر راجع به این اثر ادیب افغانی مینویسند :
بعقیده بنده نگارنده و سایرین از بزرگان فضل ودانش بعد از شاهنامه
در بحر تقارب بدین محكمی و فصاحت تاحال کسی سخن آغاز نکرده واگر
تقدم طوسی علیه الرحمه واحترام از روان پاك او نبود جسارت براینکه در غالب
ازمزایا مضامین عالیتر استعمال شده میکردم . قطعهٔ ذیل از آثار ادیب فقیداست .

دفترجهان

بگوینده گیتی برا زنده است که گیتی زگویندگان زنده است
سخن چشم وگوینده چشم آفرین سراپای گیتی بدین چشم بین
ز آغاز کیهان و انجام وی سخن گوی بنمایدت راه و پی
سخن ازسخن گوی دامابه است سخن های نادان ستوهی ده است
کسی کو زدانش برد توشه جهانست بنشسته در گوشه
نکو کار اندر جهان مقبلست که بدکار پیوسته لرزان دل است
یکی دفتر است این جهان ای پسر نبشته دران نامه ها سر بسر
بنیکی نویس اندران نام خویش که تا بهره یابی ز ایام خویش
وابیات ذیل را آقای شیخ الملك او رنگ عضو محترم انجمن ادبی طهران در
ارثاء آن فقید عصر سروده است .


صفحۀ (٢٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٤)

مرثيۀ اديب

از افق شرق بين صبح قيامت دميد مهر سراسيمه وار معجر شب را دريد
گشت قيامت عيان کز اثرش در جهان دولت شادى گذشت نوبت ماتم رسيد
از چه سخن در کتاب کرده سيه جامه را خامه چرا سر شگافت وزچه زبانرا بريد
چيست ندانم خبر کين همه وحشت فزاست کز اثرش خار غم در دل و در جان خليد
ناگه آمد بگوش خواند زغيم سروش مير پشاور دوش از غم هستى رهيد
مير پشاور باز کرد بر اين ملك ناز ساز سفر را چوباز کرد و زگيتى پريد
احمد پشاورى رست ز زندان تن نادرۀ علم و فضل جان بملك بر کشيد
قامت حکمت زغم تاك صفت گشت خم علم و هنر را علم شد زجهان ناپديد
فضل و ادب شد يتيم تا که پدرشان زسر رفت و ادب جامه را در خم نيلى رزيد
قنيه درون گر شوى آه و فغان بشنوى کز جگرش مولوى در غم او پروريد
نالۀ خاقانى از بارۀ شروان بـمــاه بر شد و از شيونش سقف فلك بترکيد
گنجه درون گنجوى کرده قيامت بپا خاك مصيبت بسر يکـسـره پيرا کنيد
تربت فردوسى از خون دلش لعل فام رودکى از غم زدست رود طرب بفکنيد
سعدى اگر از مغاك نعره زنان شد ز خاك حافظ غمديده پاك دخمه درون پژمريد
درۀ يمگان درون جله شده لعل گون ناصر دابـسـکه خون از بن مژگان چکيد
راد سنائى بخاك کرده کفن چاك چاك عنصرى ريخت پاك زدست جام نبيد
بوعلى از خاك زد نالۀ واغـربـتـا که بجهان علم گشت بازغـريـب وحيد
خواجه نصير از مژه ريخت ز بس خون دل دخمه ز سيلاب خون بحر صفت آگنيد
تا که اديب از سخن لعل سخن گوى دوخت بلبل لب از غزل بست و همينش سزيد


صفحۀ (٢٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٤)

گلبن دانش بسوخت گشت پریشان هزار
قمری از شاخ سرو در بن چاهی خزید
گنج هنر در طلسم ماند چو گنجور رفت
باز نگردد که گم گشت زگیتی کلید
دس مه نو فلک گوئی از آن برگرفت
تا ز جهان بدرود مرد هنر چون خوید
با دم آن داس تیز از چمن روزگار
نوگل بشکفته را از سر کین بر کنید
ریخت بصحن چمن از گل سوری ورق
باد اجل چون بباغ از سر سردی وزید
میوۀ باغ وجود گر بندى ذات وی
از چه و را باغبان تا نظر افگند چید
آه و دریغ از ادیب کز تف مسموم مرگ
لاله رخش شد برنگ یکسره چون شنباید
نطع جهان را چودید بی نمک از کودکی
کرد بدانش بسیج شیوۀ عیسی گزید
از همه روی زمین خوی بدانش گرفت
و از کم و بیش جهان رشتۀ خود بکسلید
بود بساط سخن یکسره برچیده باز
منطق شیرین وی از سر نو گسترید
طفل سخن بد یتیم در بدرو دل دونیم
در کنف این کلیم باز یتیم آرمید
نوك زبان چاك زد هشت دهن طفل را
گرسنه كودك از آن شیر بلاغت مکید
هشت بگهواره درو از بی آرام و خواب
خواند فسانش بگوش تا که و را خوابنید
بی هنر از صولتش کنج خموشی گرفت
حق بود از راه شیر رو بهگی گر رسید
همچو سکندر ز علم از پی یاجوج جهل
منطق مستحکمش بود چو سدی سدید
اسب سخن را چنو هیچ نبودی سوار
فرد سواری که بود در همه عالم فرید
چشم فلك بر زمین هیچ ندیدش نظیر
دید بسی چرخ اگر دور قديم وجديد
ليك هر آنکو که کرد خوی بدانش چو من
بر سخن نغز تو از دل و جان بگروید
دیدۀ اورنگ را دید چو دریای خون
گشت دلش پر زدرد هر که و را بنگرید
از پی تاریخ سال کرد هزاران رقم
چون نشدش دلپسند بار دگر بسترید
هاتقش از غیب گفت عاقبت این بیت نغز
غنچه دلش بر شگفت از پس آن کوچمید
احمد پشاوری دیده بهم زد زجان
از سر دنیا چو باز بال زدو او پرید
مجری ۳۱ ٩٤


صفحه (۲۷) سال اول - مجله کابل شماره (٤)

توصیه باخلاف

تاچند پی مطلب و مقصود نكوشی تا کی بهر ملت مسعود نكوشی
سرمایه بدست است و بی سود نكوشی فرصت گذران است چرا زودنکوشی
میکوش که در اهل زمان فرد برائی
در زمره افراد جهان مرد برائی
امروز وطن چشم زعرفان تو دارد امید زگلهای گلستان تو دارد
افغان همه جا گوش با فغان تو دارد روشن دلش آینده رخشان تو دارد
امید که این ملك درخشان شود از تو
این خانه تاريك چراغان شود از تو
من بعد بود راحت ملك و وطن از تو ای گل شمرد رونق و زیب انجمن از تو
روشن شود این شمع همین انجمن از تو گفخر و اگر عار بود جان من از تو
هشدار دگرگون چو شود رنگ زمانه
تا فخر توان شد نشوی ننگ زمانه
طفلان چوشود نوبت ادراك شما را دوران نیارت دهد افلاك شما را
میراث رسد این و طن پاك شما را ما خاك و بود فرصت این خاك شما را
ما چون بتو این خاک سپردیم امانت
هشدار امانت نكند خاك خيانت
دوران چو پدر برد بجایش پسر آرد هر وقت خلایق ز پی یکدگر آرد
خوش باشد اگر نيك برد نیکتر آرد بد باشد اگر بد برد از بد بتر آرد
يارب شود اخلاف زاسلاف نکوتر
اولاد وطن را شود اوصاف نکوتر


صفحه (۲۸)
سال اول - مجله کابل
شماره (٤)

میکوش که تا علم و هنر کار تو باشد
در هر صفت از جهل دنی عار تو باشد
بر تو ز کسان پایه و مقدار تو باشد
سنجیده دانش همه رفتار تو باشد
خوبست که باشد چو تو معمار وطن را
مگذار خراب اینهمه مگذار وطن را
سودا نکنی چند ببازار معارف
تا کی نتوان گشت خریدار معارف
غفلت نبود شیوه بیدار معارف
اهل اند همین مردم هشیار معارف
از علم و معارف مگذر کار همین است
سودای تو فرخنده و بازار همین است
دریاب زوان گوهر نایاب ترقی
سرگرم تعالی شو و بیتاب ترقی
آماده بود بهر تو اسباب ترقی
آموخت توان ای پسر آداب ترقی
ننگ است پی ملت بیدار تنزل
هشدار درین عصر بود عار تنزل
در حکمت ازین جامعه پاپس نگذاری
میراث خود ایوای بهرکس نگذاری
آه این گل بیخار بهر خس نگذاری
این حرف همیگویمت وبس نگذاری
حکمت زتو گم گشته چرایش نجوی
چونست چرا گم شده خویش نجوی
حیف است درین باغ گل از خار ندانی
از بی خردی یار ز اغیار ندانی
تاچند زهم روز و شب تار ندانی
افسوس بود گنج اگر از مار ندانی
عیب و هنر ازهم نکنی فرق چه حاصل
بر خرمن دانش زدن این برق چه حاصل


صفحه (۲۹) سال اول - مجله کابل شماره (٤)

يك چند دل از فقر هنر تنگ توان کرد خواهی اگرش صاحب فرهنگ توانکرد
قامت زبی سعی عمل چنگ توان کرد تا پرده دل را طرب آهنگ توان کرد

از علم و ادب عاقل و هشیار توان شد
از کسب وهنر عامل و بیدار توان شد

ایوای چرا عاقل و هشیار نباشی حیف است اگر کامل بیدار نباشی
کامل اگر از علم خبردار نباشی میکوش که در جهل گرفتار نباشی

از زندگی بی هنرت مرگ نکوتر
آتش پی آن نخل که بی برگ نکوتر

بی علم ترقی نتوان داد وطن را افراد هنر ور کند آباد وطن را
ایکاش که عالم شود اولاد وطن را محکم شود از مدرسه بنیاد وطن را

تعلیم چوشد عام شود عام تمدن
بی علم و معارف نشود تام تمدن

دولت شود آباد ز بیداری ملت ویرانه شود ملك ز بیکاری ملت
تا رفع کند زحمت و بیماری ملت دولت بود آماده پی یاری ملت

دولت پی ملت کند اجرای مکاتب
سوداست سراسر همه سودای مکاتب

فخر وطن افغان شود از کوشش وغیرت نام آور دوران شود از کوشش و غیرت
هر قوم چو جاپان شود از کوشش وغیرت هر مشکلت آسان شود از کوشش و غیرت

اقبال شود زحمت ادبار ز کوشش
گلدسته نمایان شود این خار ز کوشش


صفحه ( ٣٠ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )

خیزید که از بهر وطن کار نمائیم و قتست که ملت همه بیدار نمائیم
بر طبق معارف همه رفتار نمائیم هر کرده که نیکو بود اظهار نمائیم
از سؤ تنزل همه آگاه نمائید
بر حسن ترقی همه را راه نمائید
در عام و هنر نیست کنون عصر تغافل تحصیل معارف نبود جای تأمل
قانع نتوان گشت بخار از چمن گل مگذار ترقی که بود ننگ تنزل
غافل بجهان رتبه آگاه ندارد
شك نیست گدا منزلت شاه ندارد
فخر و شرف از سیم و زر و لعل و گهر هیچ نازیدن ما جز بهمین علم و هنر هیچ
علم است و معارف بجهان کا و دگر هیچ پسند جهان محو کمالات و تو در هیچ
ای هیچ بدست از عوض عمر گرامی
هشدار که رخ داده بسر مایه تمامی
شد منتظمم لطف جهاندار بکابل تا درج کنم پاره اشعار بکابل
درد دل خود میکنم اظهار بکابل تا چشم کند کار کنم کار بکابل
صد شکر برین خدمت سنجیده گذارم
هر نقطه اش از مردمك دیده گذارم
عمریست ستایم من دلبریش وطن را بیگانه ندانسته ام از خویش وطن را
شاه است مرا گر همه درویش وطن را دوری نگزینم من ازین پیش وطن را
بلبل وطن خویش اگر خواند چمن را
( مستغنی ) ما نیز چمن خواند وطن را


صفحه ( ۳۱ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ٤ )
بقلم شهزاده احمد علیخان درانی معاون انجمن ادبی
« اهمیت ترجمه »
اذهان انسانی چه بحیث اجتماعی و چه انفرادی بدو قسم میباشد ـ (١)
ذاتی (٢) اضافی .
(۱) ذاتی ـ مراد از ترقی همه اعمال است که تعلق بفطرت انسان دارد ،
و به اهلیت اختراع دماغی خودش وابسته میباشد .
(٢) اضافی ـ درینجا مدعای بنده به ترقی اضافی از آن اکتسابات است
که بمشاهدۀ عالم وما فى العالم بمطالعۀ افکار دیگران حاصل میشود . برای این
شق دومین کار تراجم از لزومیات است ـ اگر به تدوین تاریخ ترقی اروپا
پردازیم خیلی جزئیاتی است که برای ما درس عبرت و پند دار دران
پنهان است .
زمین اروپائی کنونی که مولد و منشای ترقی وعروج انسانیت و منبع ومخرج
نهضت علمی ومسکن ابداعات و اختراعات بشمار میرود ازینجهت نیست که دماغ
و ساختمان افرادش ازدیگران خوبتر وبهتر است ، بل اروپائیان نوامیس فطرت را
مطالعه کردند افکار متقدمین مارا بذریعۀ تراجم بنگاه تدبر و تعمق دیده اند
یعنی اول از جذبات و حالات اقوام متأثر شده اقدام به ترجمه نمودند هنگامیکه
استعداد ذهن شان انکشاف نمود جدتها بکاربرده ؛ راهای تازه تری پیش نظر
شان باز شده بمرور ايام علوم و فنون دیگران را به تغیر جزئی مال خویش
نشان دادند .


صفحه ( ۳۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )

قوم از افراد قوام میگیرد و از ترقی افراد نهضت قومی بوجود می آید ،
بسا ذهنیت اقوام فطرتاً برای اینچنین کار خیلی موزون میباشد و بد بختانه در
بعضی عقیده ها چنان راسخ گردیده که زمینه نشو و نما را برای افراد مشکل
میسازد ، همین فرق بین در مشرق و مغرب نمایان است ، در اروپا هر روز
صدها محاورات جدید دوش بدوش اختراعات و هزار ن الفاظ و اسلوب نو بنو
پیدا میشود ، اما درینجا حرف از دهن نبر آمده که سند کدام استاد قدیم یا نظم
و نثر عتیقی میخواهند و از چار سو برای شهادت تحریر گذشتگان
هیا هو بر میخیزد ، نتایج این غلغله نوازی و فرسوده خیالی این برآمد
که زمین مغرب خمود علم و فضل ما را زنده کرده مخترع صدها علوم وفنون
گردیده ولی شرقیان تنك بخت بنزاعات لفظی در افتاده سرمایه خود را از دست
خود بباد دادند .
در نظر اکثر آقایان محترم خدمات علمی اروپا چندان وزنی و حقیقتی ندارد
زیرا که مطالعه خودشان سطحی است اما ازین حقیقت که منکر میشود که
امروز چقدر علوم وفنون ما را اروپا زنده کرده است و کنون بچه مقدار کتابهای ما
بوسیله تراجم وعلم دوستی آنان بسواد دیده های بینا جلوه گری میکنند -
علمای یهود مغرب که بسلسله تجارت و تمام در تمام اروپا منتشر بودند چگونه
بدرس و تدریس و تراجم عبرانی و آرامی يك توجه مخصوصی را معطوف
داشتند ؟ بالخصوص یهود اسپین بزبان عربی چقدر خدمات بزرگی بانجام رسانیدند ،
داؤد القمی ، حيوح ، و ابن جناح قواعد نحو عبرانی را مرتب کرده زبان
مذکور را بر طلبای مغرب چگونه یسیر الحصول ساختند ، نیز در بنیاب خاندان
تبوع که با جنوب فرانسه تعلق داشت خدمات بزرگی انجام داد ، افراد همین


صفحه ( ٣٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )
کتابهای قسطابن لوقا ( طبيب بعلبك ) واسحاق بن حنين را ترجمه نموده مشهور عالم شدند .
اهل مغرب چگونه علم یونانی را از عربی حاصل كرده در زبان اروپا تغيرات عظيم پيدا نمود ؟ اعراب اندلس وصقيليه علوم خود را چطور در اروپا ترويج نمودند ؟ وكجا كجا درسگاها بنا كردند ؟ طالب علمان مثل پوپ سلوستر ثانی وراهب ريمن لل Raimon Sull برای نشر تراجم عربی درسگاها بنا نموده چه اقدامات علمی كردند ؟ ازين تراجم برای طلبه ارو پای قدیم كه بسير وسياحت يا تفتيش وتحقيق علمی بممالك دور دست اسلاميه ميرفتند چقدر آسانی و سهولت ها بهم رسانيدند ؟
ديگر کسانيكه بتراجم علوم مشرقيه اروپارا در ابتدا با علم و مذاق مشرق آشنا ومعرفی نموده موجب ترقی وتعالی وازدياد علم وفضل مغرب گرديدند اسمای شانرا با تحريرات شان گرفته بقرار ذيل بقارئين محترم خود میگذاریم .
١ - كونا ردپلى كانس ـ در مقام الزاس پیدا شد این مترجم فاضل ومستشرق شهیر ازنسل المانی بود .
۲ ـ جان روشلين ـ يك كتاب بر مبادی لغت عبرانيه نشر داده بلسان مذبور تسهیلات پیدا نمود .

١ سابقاً كسیكه از طلبای اروپا وسط آسیا و آسیای شمالی را بسیزدهم صد عيسوى سياحت نمود موسوم به کار پينى ( Carpini ) است و از قبيل همين طلبا ماركوپولو در سیاحت خود خیلی مشهور است نیز بدرسا های ایتالیه و فرانسه لغات شرقیه را حاصل کرده در علم عربی وعبرانی شهرت تام دارد .

(1) Conard Pellicanas (2) John Ruchlin


صفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )

٣ ـ کاردی نل زيمنس ـ سابقاً ترجمه تورات شریف را در سنه ١٥١٤ عیسوی شائع کرد .
٤ ـ جان بکستورف ـ دانای ادبیات شرق ، آلمانی بود .
٥ ـ جين مورن ] در زبان عبرانی شهرت زیاد داشتند .
٦ ـ لوئیس کاپل
٧ ـ جرجس میکائیل ـ در سنه ١٦٣٣ عیسوی يك كتاب نحو (۱) لغت سریانی را شائع نمود .
٨ ـ گيچی ] این هر دو در حصول زبان فارسی از همه اروپائیان سبقت دارند .
٩ ـ اگناتوتس دى جيسو
١٠ ـ رابرت كنت ـ از همه اول قرآن مجید را در زبان ایطالیه ترجمه نمود .
١١ ـ سيل ـ در زبان انگلیسی از همه اول مترجم قرآن کریم است .

(٣) Cordinal ximens (٤) John Buxtorf (٥) Jean Morin (٦) Louis capella (٧) Gerjies Micaiel

( ا ) اما بر محضر شریف قارئین محترم پوشیده مباد که قبل ازین در همین موضوع ابراهيم الحاقلانی در سنه ١٦٢٨ ع ابتدا کرده بود .

(٨) Giggei (٩) Egnatalius Dejesu (١٠) Robert Kennet -

( ب ) امروز هيچ يك لغت چنین نیست که قرآن مجید دران ترجمه نشده باشد .

(١١) Sale


صفحه ( ٣٥ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٤ )
۱۲ ـ تهامس ار پی نیوس ـ زبان عربی را از يك فاضل مصری حاصل نمود ،
و باز دروینس بلغات فارسی ، ترکی ، و حبشی دستگاه بسیار پیدا کرد ،
در لیدن ها لیند يك مطبع فخیمۀ عربی از مصارف خود قائم کرد ، از
تالیفات مهمه اش يك كتاب قواعد درلسان عربی در سنه ١٦١٣ عیسوی
شائع نمود .
١٣ ـ بارتهلمی ـ این مستشرق مشهور در هژده هم قرن عیسوی در فرانسه از
همه اول ترجمه نقوش قتقیه را ابتدا کرد .
١٤ ـ سلوستری دی ساسی ـ در جامعه پاریس اولین پروفیسور عربی بود در
سنه ١٧١٠ عیسوی يك كتاب بر قواعد عربی نوشت ـ همین شخص مذبور
رسم الخط پهلوی را انکشاف نمود او کاوش وتراجم اواست که اروپا از کتاب
کلیله دمنه و مقامات حریری واقف شد .
١٥ ـ انتانی کالان ـ این مستشرق شهیر از همه اول مردم اروپا را بالف لیلا
آشنا کرد .
١٦ ـ بار بردی مینارد ـ تاریخ مشهو مسعودی را ترجمه فرانسوی نموده شائع کرد.
(ج)
۱۷ ـ ایم ـ دی سلائن ـ ابن خلکان را شائع و ابن خلدون را ترجمه نمود .
(۱۲) Thomas Erpenius (۱۳) Barthelmy
(١٤) Sylvestre Desacy (١٥) Antoine Gallant
(١٦) Barbier de Meynard (١٧) M. D. Slane
(ج) این هردو کتاب در فرانسه شهرت بی اندازه حاصل کرد .


صفحۀ (۳۶) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٤)
۱۸ - نولدکی - شاهنامۀ حکیم فردوسی طوسی را بعد از تحقیق بسیار نشر داد.
۱۹ - کارل براکلمان - (۲۰) هرتمان - (۲۱) بکر - (۲۲) ولهوزن - از
[۱۸ تا ۲۲] کسانی اند که « در مجلس علوم شرقیۀ المان » بعلوم اسلامیه
وفنون مشرق خدمات پربها انجام دادند.
بر اسباب ترقیات ژاپون تفصیل دادن نمی خواهیم تنها بريك سبب ترقی علمی
شان کنایۀ چیزی پیش میکنیم، «مواعظات» فاضل امریکائی دکتور سندرلیند
که در ژاپون برای عرصۀ دراز قیام کرد اکنون بصورت کتاب بعنوان « جاپان
ترقی پذیر » در لغت انگلیسی بنشر رسیده است - بيك جادر ضمن خصائل ژاپون
مینویسد - « درینجا تشویق انام بجرائد ورسائل و روزنامه ها محدود نیست بل
اینان هر وقت بشغل کتاب خیلی مشغول و مشعوف دیده میشوند، به کثرت
کتابهای علمی وذخائر تصانیف برگزیدۀ آلمان، فرانسه، ایتالیه، روسیه و انگلیسیه
که همگی در لغت ژاپون ترجمه شده اند حیرت می آید، در هر کتابخانه و به هر دارالمطالعه
ازین اصناف تراجم کتابهای علم وفن ذخائر علمی وفنی موجود است، باز
همینقدر شمار تصانیف مستقلۀ خود جاپونیان بر هرگونه علم فن محير العقول است ».
در تراجم عموم کتابهای علمی و فنی (که بعلم ادب ومعانی متعلق نیستند)
هیچ فرق نمیباشد زیرا که مصنفین این علوم و فنون تنها در علم وفن خود ماهر
میباشند و از انجا که تمام حیات شان در تکمیل يك مضمون صرف میشود و بنا

(۱۸) Noldeki (۱۹) Coral Brohelesman
(۲۰) Harthman (۲۱) Bacher (۲۲) Well Hausen
(۷) Asiatic Sucity in Germany.


صفحه (۳۷) سال اول - مجله کابل شماره (٤)

برعدم فرصت میل و توجه خود را بادب و معانی معطوف نمیدارد لذا مطالب خود را بفصاحت و بلاغت ( محدود ) انشا نمیکند اما برعکس این ، عموم مترجمین ادیب میباشند که مطالب خود را از اسقام و آلااشات اصل کتاب یا مضمون مبرا ترجمه مینمایند ازین جهات اکثریه تراجم از اصل هم بهتر میشود.
حالت علمی و ادبی فارسی موجوده مقتضیست که توجه اکثریه اهل قلم و ادبای معارف پرور جانب تراجم معطوف باشد. در حیات هرقوم چنین وقتی می آید که ضیای علم و ادب بلحاظ سیاسی و تاریخی کم میشود ، در چنین وقت احتیاج است که چراغ خود را از چراغ دیگران بافروزند ، در چنین دور قوت آفرینش نیز زائل میگردد زیرا که طرز وقوت تصنیفات گذشته از درجه ادنی پیش نمیرود و مذاق عوام نیز از مهملات کج و پیچ تخیل ، و اشعار نازك خیال ناممكن الحصول بیعنی ( چنانکه امروز اکثرا دیده میشود ) صحیح نمی ماند ، در چنین زمان برای مصنفین محترم لازم است که بجای اینکه خیالات نیم پخته و فرسوده خود را اظهار دهند باید ترجان مصنفین مو جوده و گذشته دنیا بگردند ، اگرچه هر کس تمنای تصنیف نمودن بسیار دارد و مشتاق است که مردم او را مصنف بگویند ، ومترجم ومؤلف بودن خود را کسرشان خود میدانند ولی امروز در اروپا قدر و بهای ترجمه نیز همانقدر است که از تصنیف میباشد ، مترجمین درجه شهرت مصنفین را دارند ، برسبیل تمثیل ، شهرت ولیم آرچر مدام برین بنا دوام دارد و در آتیه نیز قائم خواهد ماند زیرا که او مترجم ابسن(۱) است ، رکرت(۲) بترجمه دیوان حماسه شهرت دوام دارد استیفان کیبارگی شاعر آلمانی از باعث ترجمه برن (۳) نامدار شد.

(۱) تمثیل نویس ناروی - (۲) در شعرای آلمان بدرجه ممتاز شمار میشود - (۳) شاعر مشهور اسکا تلیند .


صفحۀ ( ۳۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٤ )

انکیوتل دوپیران ( Anquetil Duperron ) که یکمعالم بی نظیر
وسیاح فرانسوی بود ازهمه اول زند و اوستای پارسیان را ترجمه نمود ، اوپانیشد
سنسکرت را نیز از زبان فارسی به لاطینی ترجمه نموده توجۀ شوپن هاور
( Shopen Hauer ) فیلسوف آلمانی را جانب فلسفۀ هند منعطف ساخت .
گویتی ( Goethe ) شاعر شهیر آلمان از همه اول بجانب ادبیات شرق
متوجه گردید ، قبلا به کتب هنود مایل شد ولی که تسکین قلبی نیافت رجوع به
شعرای خاور زمین آورد ، این شاعر بی بدل يك عقيدة مخصوص بلسان الغیب
حافظ شیراز داشت و از آنجا که در تمام نوشته هایش رنگ بلبل شیراز غالب
است بنا برین خودش راه «محافظ آلمانی» یاد میکنند ـ يك تصنيف سرجونس
موسوم بشاعری ایشیا توجۀ هردر ( Herder ) را بجانب ادبیات شرق
گردانید ازهمین جاست که در اوراق پریشان کتاب (۲) خود بعض قسمتهای
(۳) (٤)
بهگوت گیتا وهت او پدیش را ترجمه نموده شامل کرده است .
(٥)
شیلر ( Scheller ) ترجمۀ شکنتلا را خوانده مائل ادبیات شرق

( ۱ ) شاعر معروف شرق علا مۀ دكتور اقبال هندی به تعریفش رطب اللسان گردیده ،
بل يك تصنيف مستقل خود را بجواب کتا بش که « سلام مغرب بمشرق » بود نظم نموده
نامش را « پیام مشرق » گذا شت .
( ۲ ) از زرستبلی بلاتر - ( Zersenleblather )
( ۳ ) هنود این کتاب سنسکرت قدیم را میگویندکه کتاب مقدس کرشن است این را فیضی
فیاضی دکنی ملك الشعرای اکبر جلال الدین در فارسی منظوم ترجمه کرده .
( ٤ ) که ترجمه اش در فارسی کلیله دمنه است .


صفحه (۳۹) سال اول – مجله کابل شماره (٤)

گردید استفاده و شهرت بسیار حاصل نمود .
دانتی (Daunte) مشهور شاعر ایتالیائی دارای چنین کتاب معروف
(٦)
خود دیوائن کامیدی (Dvine Comedy) گاهی نمیشد اگر جمله
(٨)
ماخذاتش را از تراجم «فتوحات مکیه» و دیگر تصانیف شیخ اکبر محی الدین
ابن عربی (رحمت الله علیه) و از رسالة «غفران وجهنم» ابو العلای معری و
دیگر اکابر علم تفسیر و خود کلام مجید نمی آورد .
مستشرق شهیر و پروفیسر موصوف براؤن (E. D. Brown)
دوازده سال کامل در عراق و ایران محصول عربی و فارسی صرف نمود جمله
کتابهایش که حامل تاریخ شعر و ادب فارسی است از تراجم خالی دیده نمیشود .
شاعر مشهور هند تیگور نمایش جذبات بیکران خود را بصورت این تصنیفات
فخیمه بی آلایش ترجمه تمثیلات کالیداس و دیگر شاعران عتیقه سنسکرت و هندی
و فارسی پیش برده نمی توانست .
حالت علوم مثل اجسام جامد نیست که بیکدیگر مخلوط شده نتواند بلکه به نهال
میماند که با هم پیوند میتواند بشود ، جهت احیای علوم فارسی بشاخه ای علوم
شرقیه قلم علوم جدید را پیوند نمودن از لزومات است ، تخیل قدیم آسیا را

(٥) یکی از تمثیلات قدیم هند مصنفه شا عر بی بدل کالیداس است .
(٦) در اطراف این کتاب علامه مشرق دکتور محمد اقبال نوشته و «به جاوید نامه»
موسوم کرده که تا حال زیر طبع است .
(۷) ببینید کتاب (Devine Comedy and Islam) را که
مصنف مذکور جمله کتاب خود را از تراجم تصانیف مسلمانها پر نموده است .
(۸) شاعر مشهور که در تمثیل بتمام مشرق پیش است .


صفحهٔ ( ٤٠ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ٤ )
باید با نقطهٔ نظر جدید اروپا یکجا و در جسم سرد علوم مشرق خون گرم و تازهٔ
علوم مغربی را جریان بدهیم تا در علوم و فنون بیجان ما يك جان تازه دمیده شود ،
جهت این مقصد عظیمه همين يك ذريعهٔ تکامل گفته میشود که علوم مغرب
و شرق بوسیلهٔ تراجم توام مطالعه شود زیرا که بمطالعهٔ دقیق ونظر عميق بهترین
قیمت های هر دوجانب خود بخود یکجا و با لتدريج همجان گردیده موسس
يك ترتيب وتهذیب زبان جدید علمی خواهد شد اگر فلسفهٔ قدیم ما به اختلاط
فلسفهٔ جدید مغرب از رطب ویابس خود پاك بشود قابلیتی پیدا خواهد کرد که
جزو لازمی تعلیم و تربيت ما بگردد ، اگر فنون لطيفهٔ ما براصول فنون لطيفهٔ
مغرب بر اساس وسیع تری قایم بشود حتمیست که بهترین و عظیم ترین اساس
فنون جمله عالم خواهد گردید .
تنها اساس حقیقی ملت و قوميت ما علوم اسلامی و ایشیائیست که ما بعدم
احیای شان يك تمثيل فرسودهٔ مغرب میگردیم و اگر ما تعلیم مشرق و مغرب هر دو را
یکجا نموده رواج دادیم باز لزوماً باندك فرصتی دارای چنین تصانیف و تاليفات
مهمه میگردیم که در عالم موجب ازدیاد علم ، و بچشم هنروران مغرب نیز بربها
وقابل قدر خواهد بود .
جمله کتابهای علوم قدیمه تقريباً بلسان عرب است و علوم جدید به السنهٔ
مختلفهٔ اروپائی ، در زبان فارسی نه تماماً علوم شرقيه ترجمه ومنتقل شده ونه از
علوم جديده کدام کتابیست که او را رهنمای حقیقی عالم گفته بتوانیم .
بعض احباب محترم گمان دارند که « علوم قدیمهٔ مشرق را در عربی و علوم
جدیده را بلسان های اروپا باید خواند » ولی ما جرأت نموده میگوئیم که علوم
هرگز بحدود جغرافیائی محدود ومحصور نیست ، زبان ولسان مثل ظرف است


شماره: (٤) سال اول ـ مجلۀ کابل صفحه (٤١)

وعلم بمثابه مظروف که هیچ پابند ومحتاج کدام ظرف مخصوص نمیباشد، علم بعينه مثل آب است که بذریعۀ تراجم میان هر ظرف زبان منتقل میتواند بشود واگر علوم را بلسان حقیقی شان مطالعه کرده شود باز باید جهت حصول هر شاخ وشعبۀ کدام علم جدید کم از کم به دانستن هفت هشت زبان اورپا موفق باشیم هر مسئله جدید وبحث معرکته الآرا خواه بفلسفه و حکمت تعلق داشته باشد یا بعلوم وفنون، یا بکدام اصول جدید واکتشاف و اختراع نو واسطه داشته باشد اگر دقت فرموده شود معلوم خواهد شد که هر ملك اروپا دارای ماهرین ومتخصصین آن علوم است که بتعلق آن يك شعبهٔ علمی بزبان ولسان مخصوص ملکی خود چندین تصانیف کرده بمعلومات اضافه نموده است، بنابرین درین عصر برای هريك شعبۀ علمی ومضمون فنی تا وقتیکه رجوع بتراجم زیاد نشود، پنج شش لغت ولسان دانستن هم مکتفی نیست .
امروز در زمین مغرب چنان مملکتی نیست که ذرائع تعلیم وتربیت فقط ترجمه نباشد تعلیم علوم صحیحه بجز تراجم امکان ندارد، هر شاخ و شعبۀ علم محتاج ترجمه است، برسبیل تمثیل امروز اگر کس بخواهد که تنها از فلسفۀ جدید بهرۀ بردارد برای او لازم است که کم از کم نوشته های بیکن وبرنو وغیره باخبر باشد که اصل تصانیف شان بزبان لاطینی است ـ نسبت دی کار، کانت وروسو، که مصنفین زبان فرانسه اند خوب واقف باشد، از هیکل، کانت، فشتی، شلیگل، نطشی، وغیره که اصل تصنیف شان بلسان آلمان است خبر داشته باشد.
از اسپینوزا خوانده باشد که اصل تصانیفش بزبان دچ است، از کروچی وغیره با خبر باشد که اصل تصانیفش بزبان اطالویست، از نوشته های برکلی،


صفحه (٤٢)
سال اول - مجله کابل
شماره (٤)

مل و اسپنسر بهره داشته باشد که اصل تصانیف شان بلسان انگلیسی است
و قس علی هذا .
بنا برین تصنیفات اگر کسی تنها يك دولت را ذریعه تعلیم ساختن بخواهد ،
باز در عالم علم ابواب جمله تحقیقات و تفحصات علمیه بيك روز مسدود میشود .
اگر مصطلحات زبان قدیمه را بزبان پارسی جدید بگردانیم هم قابل اعتراض
و گرفت نباید بشود زیرا که از مصطلحات عرب بعضی اوقات همان اشکالات پیش
میشود که امروز انگلیسی را از دست مصطلحات لاطینی حاصل است وعکس
این برای آلمانی ها مصطلحات تراشیده زبان خود شان آسانیها پیدا نمود ،
خوبی لغات علمیه همین است که هر کس او را زودتر بفهمد و به آسانی
حفظ نماید مثلا بجای كثيرة الرجل ، اخطبوطیه ، شوکیته الجلد ، مسلخج الجلد ،
سلحفیه ، ومستقيم الاجنحه ، باید کثیر پا ، خار پشت ، گداز جلد ، غلاف پوش
وراست پر استعمال بکنیم ، زبان فارسی برای مصطلحات خیلی موزون افتاده
زیرا که پیش زبان آلمان درین زبان هم دوالفاظ را يکجا نموده يك لفظ مركب
ساختن روا و سهل است ، برای سهولت تراجم علمیه و ادبیه چند لغات
مصطلحات که از روی شان استفاده بر داشته میتوانیم برای آسانی مترجمین و
متلاشیان علم در ذیل درج میکنیم : -
(۱) يك كتاب مصطلحات در سنه ١٨٧٤ از طهران شایع شده است که
بیانش مصطلحات طب مغرب ، و علم الانسان در فرانسه ، انگلیسی ،
آلمانی و فارسی درج است .
(۲) در زبان اردو يك كتاب موسوم « بفرهنگ اصطلاحات علمیه » را

(۱) تاحال جز اين يك كتاب مستند دگر هیچ لغات مصطلحات جدید علمیه به تکمیل نرسیده


صفحه (٤٣) سال اول - مجله کابل شماره (٤)

جامعه عثمانیه حیدر آباد دکن نشر داده قدر و بهای زبان اردورا از خزائن زبان
فارسی ، عربی و هندی بلند نموده است ، (٣) البته در بیروت چند مکتب
بطبع رسیده که از انمیان يك لغت علمیه عربیه موسوم به المنجد را لوئس معلوف
به سنه ١٩٠٨ شایع نموده است که در کتابخانه انجمن ادبی هم موجود
است ، درین کتاب مصطلحات تخنیکی و طبیعیات نیز درج است ، (٤) يك
کتاب مفیده «مصطلحات ابکار یوس» است که در آن الفاظ مرادف مصطلحات
انگلیسی در عربی موجود است .
(٥) در سنه ۱۸۹۷ بمصر لغت اسپیرو شایع شده است .
يك کتاب دیگر موسوم به :
(1) Dictionary of the Technical Termsused in the
Sciences of the Mohommadans شایع شده است .
(٦) دائرة المعارف البستانی هم از همین نقطه نظر قابل تحسین است ،
در کتب عتیقه مفاتیح العلوم خوارزمی و دیگر بسیار چنین کتاب ها است که
از میانشان مصطلحات علمیه را میتوانیم بزبان جدید برمحك نو موزون نموده
رواج بدهیم -
معارف پروران محترم و ادبای ملك وملت مارا باید که به ترجمه لسان های
مشرق و مغرب متوجه بشوند و نیز اگر در تحریرات علمی مصطلحات عربی ،
اردو ، فرانسه ، انگلیسی ، المانی هم جای جای استعمال بشوند درست است زیرا

(۱) « در مصطلحات تخنیکی که در طبیعیات مسلمانان بکار آمده » این کتاب که غالباً
از تالیف فاضل صاحب تهانوی است . در ایشياتك سوسائیتی بنگال ( انجمن ایسیائی بنگال )
موجود است .


صفحه (٤٤)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٤)

که بعض اوقات در ترجمه اصطلاح و محاوره يك زبان بدیگر موافق نمی شود
و در تلاش و ایجاد مصطلحات اشکال بسیار پیش می آید ، اما بگمان ناقص ما
این اشکالات کار ترجمه را وقیع تر میسازد ، زیرا وقتیکه این گونه مشکلات
حل شوند ، باز عمارت لسانی استوار تر وجهت انسال آتیه شاهراه طلاقت زبان
و تحریر وسیع تر میگردد .

افغانستان جغرافیائی بقلم میر غلام محمد غبار
(۲)

در قسمت اول گفتیم افغانستان طبیعی در سه قسمت شامل و منقسم است :ـ
صفحات شمالی هندوکش . وادیهای شرقی سلسله پامیر و سلیمان . حوضه های
بین هندو کش و پامیر و سلیمان . این قسمت های ثلاثه شك نيست قبل از ورود
اسکندر مقدونی ، دارای تشکیلات ملکیه بطور خاصی بوده است ، چونکه
افغانستان قدیمترین سلطنت های آریائی را در آسیای وسطی داشته ، و ویشتاسب
سلطان مشهور بلخ در حدود هفت قرن قبل الميلاد ، مملکتی را اداره میکرد ،
که از داشتن تقسیمات و تشکیلات ملکیه ئی لاچار بود . ولی این تشکیلات
از پشت پرده های تاریکی بما معلوم میشود که ، روشن ترین نقاط آن همان
ولایت های با کتریا و آریانه است .
یونانیان بعد الورود خویش تشکیلات نوینی کردند که شاید قسمت بزرگ آن
بر اساسهای همان تشکیلات ملکیه سلطنت قدیم افغانستان منطبق میگردید .
اما یونانیان اسمای ولایت و بلاد مملکت را عادتاً بزبان معمول خود تحریف


صفحه (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٤)

یا تبدیل نمودند. قبول اسمای یونانی در افغانستان طبیعی بود، چه بعلاوه تسلط سیاسیهٔ یونانیان قدیمترین ملتی هستند که تاریخ ها وجغرافیای اکثر ممالک عالم را نوشته اند، واز ان جمله بود ممالک افغانستان.
تشکیلات ملکیهٔ یونانیان در افغانستان ثابت وابدی نبوده، بلکه تابع قضایا و مقتضیات اقتصاد ومخصوصاً پولتیک سلطنت ها میگردیده است. ولی بالتغيرات تقسيمات طبیعیهٔ مملکت غالباً محفوظ وتاهنوز بعضاً باقی وپایدار است، که ما هم از همین جنس اخیر سخن میگوئیم.

تخارستان
یعنی قطغن وبدحشان

قسمت شمال هندوکش مشهور به باکتریا بود که مرکزش همان بلخ بشمار میرفت، ولی باکتریا درصفحات شمالی خود شامل ولایات بزرگی شمرده میشد که در جهت شرقی آن ولایت تخار ودر جهت غرب ولایت گوزکان ودر غرب گوزکان ولایت مرگیانا اوفتاده بود.
اما ولایت تخار یا طخارستان، عبارت از قطعه ایست که در شرق شمال افغانستان واقع شده، شرقاً بکوههای پامیر وشمالاً به نهر آمون وغرباً بولایت خلم (تا شقرغان) بلخ، وجنوباً بسلسلهٔ هندوکوه محدود ومتصل است. تخارستان بدو حصهٔ علیا وسفلی منقسم است که علیارا (بدخشان) وسفلی را (قطغن) خوانند.
تخارستان علیا در شرق تخارستان سفلی افتاده ولوالیز جرم (رستاق حالیه)


صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

فیض آباد ، شهر بزرگ ، اشکاشم ، راغ ، زيباك ، كشم ، از شهرها و قريه های
مشهور اوست . معدن ـ لاجورد بدخشان خود مشهور آفاق است .
تخارستان سفلی مملکت زراعتی ست ، گندم و جو واشجار پسته او مشهور است
مراتع سبز وخرم قطغن بعد از بادغیس های هرات بهترین مراتع افغانستان بوده ،
و ازین رو اسپ های آن معروفترین اسپ های مملکت است . تالقان ، اندراب ،
اشکمش ، نهرین ، بغلان مشهور ترین شهر های تخارستان سفلی است .
مربوطیت تخارستان باولایت بلخ از حیث اقتصاد طبیعی است ، چونکه باکتریا
از صفحات تخارستان عليا با مملکت تبت و چین راه مواصله پیدا میکند . و یونانیان
بلخ بعد از اشغال تخارستان از همین راه با تبتی های چین محاربات کرده و روابط
تجارتی با چین برقرار نموده اند حالات تاریخیه تخارستان قبل از اسکندر مثل اغلب
ممالک مجهول است . ونفوذ و تاریخ یونان در تخارستان محتاج به حفريات وتحقيقات
است . تخارستان غالباً و در قرون وسطی عموماً در قید بسته گی بلخ و از لحاظ
تاریخ با مقدرات او شريك بوده است .
ولایت تخار معلوم نیست در عهد قدیم بچه نامی موسوم بوده ، اما از اینکه
بنام تخارها نامیده شده ، از آنوقتی است که طایفه از باشندگان اینسر زمین
بنام تخار مشهور آفاق شدند منابع یونانی هم قوم تخار را در زمره فاتحین
یونانیان باختر در قرن دویم قبل الميلاد ذکر کرده اند . مسیو بار تولد روسی
در کتاب معروف خود W. Barthold Historico Georuphical Survey of Iran
درین زمینه اطلاعاتی بدست میدهد ، او میگوید قوم تخار
سابقاً در پولو نسز یر واقعه در سر حدات خود چین ( شرق شمال
افغانستان ) میزیسته ، و در دوره اسلام هم قسمتی از باختر بنام قوم تخار


صفحه ( 47 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 4 )

(تخارستان) نامیده شده راجع به نژاد تخارها مسیو لونگورت دیمس المانی M. Longworth Domes در دایرة المعارف اسلامی المانیا مینویسد که آنها آریائی بوده‌اند. وغالباً آلمانها وطن اصلی نژاد هند و ژرمن «آریائی» را در آسیا بکوههای هندوکش و پامیر میدانند. پس معلوم شد که قوم تخار از ساکنین قدیم تخارستان بوده، و نژاداً با اقوام افغان از يك اصل میباشند.
بطوريكه مورخین معاصر مهاجرت آریائی هارا از سواحل سیحون و جیحون در افغانستان ذکر کرده، و هجرت اقوام هند وفارس را از افغانستان بهندوستان وفارس نشان میدهند، این مسئله واضح میشود که آریائی های اصیل در افغانستان متوطن، ودسته دسته دروادیهای داخله مملکت منقسم شده‌اند. این دسته های آریائی بمرور دهور دراثر وضعیات بلدی وجغرافیائی، به اسمای متعدده موسوم، وهريك دارای لسان و لهجه های مختلفه گردیده‌اند، که ازان جمله است «قوم تخار و تخارستان»
راجع بزبان تخارها، چنانیکه در مقدمه کتاب بارتولد ذکر یافته، هر چند تمام السنة افغانستان از لهجه ساریگل که شرقی ترین لهجه های پامیر است گرفته تالهجه های کردی غربی شبه جزیره آسیای صغیر، یعنی تقریباً از 75 تا 38 درجه طول شرقی نصف النهار گرینویچ همه داخل زبان آریائی است ولی زبان قدیم طخاری که از قرن اول بعد المیلاد تاقرن دهم وجود داشته، از جمله آن السنة آریائی اسیای وسطی شمرده شده که دارای رونق و جمال ادبی نیز بوده‌است. این مطلب از یکفقره آثار باقیمانده بودائی ترکی معلوم شده، که بزبان تخار ادبیات بودائی وجود داشته، وغالباً بزبان ترکی ترجمه شده است ومسیو بارتولد ازان ذکری میکند.


صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )

والحاصل چنانیکه قبلاً اشاره کردیم تخارها در حدود دو قرن قبل الميلاد در بلخ نفوذ پیدا کردند ، و بعد از صد سال سکونت در باختر طائفه از آنها بنام کوشانی ترقی کرده ، و بتدریج قسمت عمده هندوستانرا مسخر ساختند . سلاطین کوشانی از پیروان جدی دین بودا بشمار میرفتند . از قرن سوم بعد الميلاد کوشانی ها بجانب بلخ رانده شده ، و در تحت سلطه ساسانیان در آمدند ، فقط شعبه از اینها در کابل تا حدود قرن پنجم با یکنوع حاکمیتى باقی بود ، که مسکوکات پادشاه قرن پنجم کوشانی کابل تاپيكى ماليك نام در موزۀ کابل موجود است .
حدود سیاسیه افغانستان در عهد کوشانیان توسیع ، و عمرانات وصنایع اینعهد مخصوصاً صنعت حجاری و مجسمه سازی تکمیل گردید . در نتیجه محاربات سنگینی که در حدود دو نیمقرن بعد الميلاد بین کوشانی ها و فارس واقع شد ، دائرۀ نفوذ کوشان شاهان در صفحات جنوب هندوکش محدود گردید .
چنانیکه گفتیم نفوذ سیاسی قوم تخار از بلخ آغاز میکند ، ازان رو لازم می آمد ما در مورد سلطنت کوشانی ها ، در ضمن وقایع باکتریا سخن بگوئیم . ولی بمناسبت نام تخارستان خواستیم درینجا شمه از احوال آنها بحث کرده باشیم ، لهذا باین مختصر اکتفا رفت . برای آنکه این سلسله از دست نرود مناسب است از طائفه دیگر تخارها یعنی دولت هیاطله نیز سخنی چند گفته آید :
بعد از سقوط کوشانیان در باختر طایفه یفاتله که اعراب آنها را هیاطله خواندند ، به تشکیل سلطنتی در بلخ پرداختند ، و متعاقباً برمناطق جنوبی هندو کوه استیلا جستند . یادگار یفاتله ها در تخارستان بقول بار تولد شهرهای بود بنام یفتل كه یکی آن در تخارستان سفلی و حاليا سوای نام نشانی ندارد ، و دیگری در تخارستان علیا تا هنوز بشكل قريه


صفحه ( ٤٩ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٤ )

موجود است . این قریه یفتل در ده میلی شهر موجوده فیض آباد ، و دارای سه هزار خانوار اهالی « سیزده هزار نفوس » است که زبان شان همان فارسی مروجه افغانستان بوده ، و خود ها را از عهد قدیم از نژاد افغان میدانند .
راجع بدولت هیاطله آقای عباس اقبال اشتیانی در دوره تاریخ عمومی خود شرحی نوشته وازین دولت محارب تعریف میکند . او میگوید : ـ دولت هیاطله محاربات صعبي با شاپور ذوالاکتاف فارسی کرده اند . وفیروز والی سیستان را در حدود نصف دويم قرن چار مسیحی در پناه خود گرفتند ، اینوقت هرمز برادر فیروز بعد از فوت یزد گرد دویم پاد شاه فارس بود . دولت هیاطله فیروز را تأييد کرده و قهراً بسریر سلطنت فارس نشانیدند . فیروز قبول مالیاتی نمود که بدولت هیاطله به پردازد ، ولی پسآنها در تادیه آن اهمال نمود . لهذا بین دولتین حرب اعلان و در نتیجه نیروز مغلوب گردید ، اینبار فیروز دادن دختر خود را به خوشنوار پادشاه هیاطله متعهد گردید در سال ، ٤٨٣ م دوباره بین هیاطله و ساسانیان در حدود توران حرب وا قع شد ، فیروز از اردو های هیاطله در حدود بلخ مغلوب قطعی و بلا فاصله از طرف پاد شاه هیاطله اعدام گردید .
بلاش بعد از فیروز پاد شاه فارس شد ( ٨٣ - ٤٨٧ م ) و ادای خراج را بدولت هیاطله متقبل گردید . اما قباد شهریار فارس در مدت سلطنت خود ( ٤٨٧ - ٥٣١ م ) از دولت هیاطله بی زحمت ها دید ، زیرا قباد از بانی مذهب جدیدی مزدك نام در مملکت خود حمايه ميكرد ، ملت انقلاب کرده او را خلع و جا ماسب برادرش را پاد شاه ساختند . قباد بدربارهیاطله پناه آورد ، دولت هیاطله او را كمك كرده جاما سب را خلع و قباد را دوباره بر تخت فارس متمكن ساختند و خراجی


صفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )

باو تحمیل نمودند قباد در همان سال ٥٠١ م برای آنکه خراج هیاطله ها را تهیه کند ،
مالیات خود را از دولت روم تقاضا کرد ، رومیان ندادند ، و جنگ دولتین
در ارمنستان در گرفت . اینحرب پنجسال تا ٥٠٦ م طول کشید ، ولی قباد
در حین فتح بواسطه هجوم مکرر پادشاه « هیاطله مجبور شد . با رومیان صلح نماید . »
در حدود نصف قرن ششم میلادی دولت هیاطله در اثر هجوم تورکان و ساسانیان
فارس منقرض گردید . و تورکها بر تخارستان که در آن وقت مشتمل بر
٢٧ ولایت بود تسلط یافتند . ( بار تولد ) نو شیر وان در سال ٥٦٥ م قسمت
یسار ساحلی جیحون را اشغال و حدود فارس را به آمو رسانید . و بعد از
تسخیر افغانستان ، مملکت سیاسی خود را بقرار ذیل تقسیم و تشکیل نمود : ـ
اول قسمت شمال غربی ( باختریا ) دوم قسمت جنوبی غربی ( نیمروز ) سوم
قسمت مشرق ( خراسان ) چهارم قسمت مغرب یا ایران شهر . ( تاریخ
عمومی اقبال ) .
بعد از هجوم تورك و فارس سلطنت افغانستان به قسمت های مختلفه تقسیم گردید ،
ولی این تقسیمات برترقیات مالیه فارس بسی افزود . مسیو بارتولد میگوید : ـ
عظمت ساسانیان فارس دارای جنبه مصنوعی بوده ، و وسیله تجارت عظیم شان
طلای بیزانس شمرده میشد . در کارهای ساختمانی و آب یاری و ایجاد رشته های
صنعتی جدید ، از اسرای بیزانس استفاده میکردند . تمدن مادی فارس مربوط
به تراجم یونانی وهندی و سامی بود . در بین ممالک پادشاه فارس از همه پیشتر
ولایت سامی با بل اهمیت اقتصادی داشته ، و ثلث عایدات شاه فارس را بابل
میداد . بعد از بابل دو مین کانون تمدن را ولایات شرقی فارس ( افغانستان )
تشکیل داده بودند ، که قسمتی از انها در انتهای مملکت فارس ( مرو ) و قسمت دیگر


صفحه ( ٥١ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٤ )

خارج حدود فارس ( باختر ) واقع شده بود . اما ولايات داخلی مملکت فارس
شهرهای غیر مهمی بودند .
بهر حال تخارستان بعد از انكه در تحت تسلط توركان رفت ، وهياطله هــا
منقرض گرديدند ، تا ظهور اسلام در دست تورکها بانواع مختلف اداره میشد .
در خلافت حضرت عثمان بقول صاحب حبيب السير بسال ۳۱ هجری عبدالله ابن
عامر بفتح خراسان مامور و اعزام شد ، مشاراليه عبدالله بن حازم را بولايت
هرات گسیل نمود . ابن حازم بعد از انکه با هرات مصالحه کرده و مبلغ خراج
بر او مقرر کرد ، احنف بن قیس را بفتح باختریا و تخارستان مأمور نمـود .
احنف ولایت گوزکان ( جوزجان ) و بلخ و طخارستان را با شهر طالقان
فتح کرده بین خود وقیس بن هشیم و خالد بن عبدالله تقسیم نمود . ازين ببعد
شیوع دیانت اسلامیه در تخارستان رواج يافت . ولى عادة ابن اشاعة مذهبى
باتعصبات و محاربات ملی دو چار شد ، جنگهای مشهور ابن قتیبه با شهزادگان
تخار ، در دره های ایبك وبغلان از انجمله است که طبری به تفصیل این محاربات
را ذکر کرده است .
در عهد طاهریان ـ خراسان و صفاریان ـ سيستان ، تخارستان غالباً جزء
ولایت باختر بشمار میرفت . ( قرن سوم هجری ) در عهد سامانیان بلخ كه
ماورالنهر را استیلا کردند و از اوا خر قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هجری
دارای سلطنت وسیعی بودند ، تخارستان بالطبع جزولایات باختر حساب میشد .
ولی بعد از سقوط آل سامان ، ايلك خانيه تورك كاهی بممالك اين روی چشمی
دوخته و دستی دراز میکردند ، سلطان مشهور افغانستان محمود يمين لدوله
در شکستی كه به ايلك خان پاد شاه تورك در دشت بلخ داد ، این دست بیگانه را


صفحۀ ( ٥٢ )
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ ( ٤ )

بکلی قطع نمود. از ان بعد تخارستان بصورت قطعی جزء افغانستان گردید (اواخر
قرن چار تانصف قرن شش هجری )
در مدت سلطنت سلاطین غور افغانستان که از سال ٥٤٣ هجری آغاز
و به ٦٠٩ هجری خاتمه یافت ، طخارستان در زیر امر دولت مخصوص غوری
که از شعبۀ سلطنت غور مرکزی بوده اداره میشد . در ٦٠٩ هجری
خوارزمشاهیان بر افغانستان مسلط ، وسلسلۀ غوریان منقرض گردیدند ، بعد
از ان از بکان بر تخارستان قسماً تسلط یافت و از ان جمله بود ملك وسيع خان
از بك كه در اسفار چنگیز خان برچندین ولایات طرفین آمو دریا حکومت
مینمود . پایۀ تخت خان مذکور شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادی
بوجود رسیده است .
چنگیز خان بعد از انکه تر مذرا خراب کرده ، برای تخریبات ولایات معمورۀ
هرات و بدخشان اردوهای خونخوار خودش را اعزام نمود . عساکر چنگیز
وارد تخارستان علیا گردیده و شهر آبادان بدخشان را که در محل فیض آباد
موجوده بود ، منهدم ساختند . متعاقباً چنگیز خان در حدود سنۀ ٦١٧ هجری
بالذات عازم تخارستان سفلی گردیده وبعد از تخریبات عمرانات عرض راه ، شهر
شهیر طالقان را که از بهترین و بزرگترین شهرهای تخارستان بود محاصره
نمود . اهالی بشدت مدافعه کردند ، بالاخره چنگیز خان شهر را فتح و از فرط
خشم بکلی خراب نموده و دیاری دران دیار نگذاشت .
پس از مرگ چنگیز که ولایات سلطنت عظیم او در بین اولادش منقسم
گردید ، ماورا لنهر ( بخارا ) و ما دون النهر ( تخارستان و باختریا ) ومملكت
غزنین در تحت فرمان چغتائی داخلی شد . چغتائیان از سال ٦٢٤ هجری تا ٧٦٠


صفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

قمری بر این ممالک استیلا داشتند ، تا آنکه امیر تیمور کورکان از سال ٧٧١
تا ۷۸۲ هجری مما لك ما و رالنهر ، خوارزم ، افغانستان را فتح کرده ،
و تخارستان جزو حکومت او گردید . ا گرچه بعد از مرگ تیمور در سال
۸۵۰ هجری مملکت بزرگ او پارچه پارچه شد ، با آن نفوذ شهزاد گان تیموری
تا اوایل قرن دهم هجری در تخارستان باقی بود ، در نصف اخیر قرن نهم مشهور
ترین آنها ابو بکر حکمران بد خشان بود . و بعد ازان تا اوایل قرن دهم
حکومت سلطان حسین از هرات اجرای تاثیر در تخارستان می نمود .
در اوا خر قرن دهم سلطنت از بکان ترقی یافت و بر تمام بلاد فرغانه ،
کا شغر ، ختن ، باختر ، تخارستان استیلا کردند ، و بر هرات و خرا سان
تاختند . حتی در اوایل قرن یازده هجری برقندهار مسلط شدند ، ولی در سال
۱۰۳۱ شاه جهان مغول كبير هندوستان آنها را از قندهار طرد نمود .
بعد ازفترت از بك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد ، و اینها
بنام ( میرها ) بصورت مختلفی در تخارستان علیا وسفلی حکومت می نمودند .
حتی نمونه ها یشان تا قرن ۱۹ هجری موجود بود . میران تخارستان را بعض ها
از نژاد سکندر یونانی گمان میکردند ، چونکه هنوز نزد آنها آثاری از
مسکوکات و ظروف زمان یونانیان موجود می شد . اینها گاهی به چترال ،
پامیر سرقول هم مسلط بودند . ومشهورترین آنها درقرن ۱۹ میرشاه معروف
بوده است .
در نصف آخر قرن دوازده هجری هنگامی که ابدالیان قندهار به تشکیل
يك سلطنت عظیمه امپراطوری میپرداختند ، بفرمان احمد شاه بزرگ اردوهای
افغان درتحت قوماندانی وزیر شاه ولیخان فوفلزائی مرور عبور کرده ، ولایت


صفحه ( ٥٤ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )

کوزکان ( میمنه ، اند خوی شبرغان و غیره ) و بلخ وتخار - تان عليا وسفلی را اشغال نمودند . بعد از کمی امرای بومی تخارستان بر خلاف تسلط سلطنت مرکزی قندهار حرکت نمودند ،، وشاه مراد بی امیر بخارا باین اغتشاش داخله افغانستان كمك نمود . وزیر شاه ولیخان دوباره به تامین تخارستان - تان مامور و اعزام گردید ، متعاقباً شخص احمد شاه بزرگ از راه فراه جانب مرو شتافت ، وبراه میمنه و بلخ آمو را عبور کرده و به بخارا عسکر کشید . شاه مراد بی باعسا کر بخارا در حدود قرشی بمقابله شتافت ، ولی مصلحت خود را در مصالحه دیده از در اعتذار داخل شد وخرقه مطهره حضرت رسول خدای را علیه السلام ـ که تیمور کورگان از عراق در ثمر قند آورده واکنون در بخارا بود ـ در حضرت احمد شاه هــدیه نمود ، وحدود دولت افغانستان با امارت بخارا رود آمون معین گردید . این واقعه در حدود ۱۱۸۲ هجری اتفاق افتاد . احمدشاه نظر بمشی سیاسی که داشت این مصالحه را معتبر شمرده و با خرقه مطهره بقندهار عودت نمود ، وتخارستان بکلی تامین گردید . زیرا احمدشاه برخلاف پادشاهان خلجی ، ولودى وسورى وغيره سلسله های افغان كه ممالك بيگانه را اشغال نموده و از ترقيات داخله وطن بیگانه مانده بودند نصب العین خویش ترقیات داخله وتامین افغانستان طبیعی را قرار داده بود ، و در عسکر کشی های خارجه خود فقط بگرفتن خراجی از شاهان همسایه اكتفا کرده ، و اتحاد دول را نسبت بافغانستان جلب مینمود . چنانیکــه همــین رفتار را در حین غلبه و فتوحات خود ، بمقابل شاه رخ پادشاه خراسان ـ فارس و شهنشاهان هندوستان مراعات نمود .
اما راجع بزبان تخار ـ تان :ـ بعد از انکه مروردهور واختلاط و نفوذ سیاسی و اقتصادی وعلمى السنة يونان ، تورك ، عرب ، فارسی کوهستانی افغانستان


صفحه ( ٥٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٤ )

زبان اصلی تخاری را از میان برد ، زبان مخلوط و نوینی بمیدان کشید . در دورۀ
اسلام چنانیکه ، زبان قدیم و مشهور سغدی را در ماورالنهر از
ساحۀ رواج اخراج کرد ، همچنان در زبان مخلوط تخارستان اجرای تاثیر نمود .
وزبان پشتو نیز درین اختلاط بی تاثیر نبود . در نتیجه زبان جدید تخارستان همان
زبان فارسی افغانستان گردید که در چندین قسمت افغانستان معمول و مروج بود
و با زبان فارسی فارس تفاوت دارد . فارسی ها این زبانرا بنام تاجیکی و صاحبان
آنرا تاجيك يا تازيك خواندند که از ان ببعد این اسم مشهور و معروف گردید .
مستر ایچ دبلیو ـ بیلوی انگلیز در کتاب معروف خود ( که در موضوع
جغرافیا و تاریخ افغانستان نگاشته ) و بعضاً مورد استشهاد ( انسکلوبیدی اوف
اسلام بریتانیا در زمینۀ افغانستان واقع میشود ) راجع بتاجيك های افغانستان
شرح جالب توجۀ ذیل را می نویسد :ـ تاجك = پارسیوان مردمان وطنی افغانستان
هستند که عرب با آنها مخلوط شده و نام خود را بآنها گذاشتند ، یعنی تازيك
که فارسی ها اعراب را بآن نام میخواندند و فارسیان دشمنان خود را نیز
باسم ترك و تاز یا تاج می نامیدند ، لهذا عرب را هم تاز گفتند ،
و بعد ها تازيك و تاجيك شد . اگر اسپ و یا سگ عربی با اسپ
و سگ فارسی می آمیخت نام او اسپ تازی و سگ تازی بود ، والا
اسپ و سگ عربی خالص میبود ، آنوقت اسپ عربی خوانده میشد .»
واقعاً اختلاط اقوام در تخارستان در دورۀ اسلام آغاز نمود ، و یکقسمت
کوچك اعراب نووارد درا کثریت ملت بومی تحلیل یافت ، که هنوز یکدسته
از اهالی تخارستان بنام عرب بتعداد شش هزار خانوار در حدود خان آباد
و قندز و طالقان یاد میشوند . هکذا قسمتی از تورك وازبك بعد از اسفار


صفحه ( ٥٦ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٤ )

چنگیز و تیمور در اهالی تخارستان تحلیل شد . ولی اختلاط بزرک اقوام داخلی
افغانستان با تخارستان در عهد غزنویان و غوریان آغاز نمود ، و طوایف افغان
از صفحات جنوب هندوکش در آنولایت سرازیر شد . این مهاجرت داخلی
در عصر سلاطین ابدالی و محمد زائی ها در دو قرن اخیر بسرعت تقویه گردید ،
ودوباره اهالی تخارستان با اصل خود پیوستند . درین اختلاط اخیر قسمتی هم
هزارهٔ مرکزی افغانستان شامل بود .
بهر حال ما راجع بوجوه تسمیهٔ تاجيك و نژاد آریائی آنها ، در قسمت تاریخی
افغانستان سخن خواهیم گفت . عجالتاً باید فهمید تخارستان در دورهٔ اسلام
با وجود انقلاب و کشمکش های خارجی و داخلی دارای مراتب علم وفضل بوده ،
واشخاص فاضلی در صحنهٔ وطن پرورانده است که ازان جمله اینهارا فاضل
عبدالحكیم رستاقی در کتاب « چراغ انجمن » خویش قید میکند .
قاضی ابومطیع عبدالحكیم سمنجانی راوی فقه اکبر وصاحب امام اعظم رح
واستاد ابن مبارك ( ١١٥-١٩٩ه ) ابو صالح عبدالحكيم خوستی (٩٣-٢١٣ه)
ابورجا امام قتیبه بغلانی معروف شیخ بخاری و استاد امام بخاری ( ١٨٤-٢٤٠ه)
ابو عثمان سعید ابن منصور طالقانی محدث معروف واستاد امام احمد حنبل رح
و صاحب سنن ( فوت ٢٢٩ ه ) ابو اسمعیل ابراهیم بن شماس طالقانی محدث
مشهور و شاگرد امام مبارك ( ٢١٠ ه ) ابو بكر سعید ابن یعقوب طالقانی محدث
معروف . قاضی حمید الدین عمر ابن محمود و لوالجی رستاقی معروف به بلخی
قاضی القضاة عصر سنجر سلجوقی وممدوح انوری ( فوت ٥٦٠ ه ) ابو الفتح عبدالرشید
رستاقی صاحب فتاوای ولوالجیه ( ٤٦٨ ـ ٥٤٠ ه ) ابو احمد امير خسرو نهرینی
معروف به دهلوی صاحب تالیفات متعدده ( فوت ٨٢٥ ه ) مولانا شمس الدین


صفحه ( ٥٧ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٤ )

بغلانی جليس نظام الملك وزير معروف در قرن ششم . شمس الدين شاعر بدخشانی
معروف به معمائی صاحب ديوان اشعار در قرن دهم . ابوعبد الله سعيد ابن
حيدر جرمی فقيه مشهور ( فوت ٥٤٠ ه ) ميرزا عبدالقادر بيدل معروفترين
شعرای قرن دوازده ( ارگوئی بدخشان ) ـ ١٠٥٤ ـ ١١٣٣ ه مولانا محمد
معمائی اشکمشتی معاصر جامی ( فوت ٩٢٩ ه ) اسلام خان خوستی ( قطغنی )
متخلص بوالا شاعر معروف ورئيس الوزرای اورنگ زيب مغول كبير هندوستان
( فوت ١٠٨٤ ه ) مير محمد افضل ثبات خوستی قطغنی شاعر مشهور وصاحب
ديوان اشعار ( فوت ١١٦٢ ه ) ملا شاه محمد رستاقی معروف بلسان الله صاحب
ديوان اشعار وتفسير ( ١٧٠ ه فوت ) مولانا محمد صالح فرخاری اتاليق
شهزاده عبدالمؤمن بخارائی . داملا عبدالله راغی متخلص به مصرع شاعر معاصر
اعليحضرت شير عليخان . محمد عمر حسرت کشمی صاحب ديوان اشعار معاصر
اعليحضرت عبدالرحمن خان . قاضی عبدالمؤمن سودا رستاقی صاحب ديوان
اشعار ( فوت ١٣١٨ ه ) واز شعرای معاصر ملا عبدالله عارف رستاقی صاحب
ديوان اشعار ومثنوی يوسف زليخا . مولوی عبدالودود الهی رستاقی صاحب
ديوان وتشريح الارض وشرحى بركافيه وشرحى بر بيدل ( فوت ١٣٤٨ ) مفتی
شمس الدين حيرت رستاقی شاعر وصاحب ديوان قصايد و رباعيات وغزليات نفيس
قاضی عبدالعزيز عزيزي قندزی معروف به ايشان جان که شرح حالش در تذكرهای
بخارا مرقوم ومطبوع گرديده است ( فوت ١٣٤٨ ه ) مير عبيدالله تائب رستاقی
عالم متجر وشاعر صاحب ديوان واز اولين خطاطان فارسی عصر حاضر ودر
حسن خط عديل خطاط مشهور سيد داودخان كابلی است واينك در علاقه
تخارستان متواری است .


صفحه ( ٥٨ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٤ )

قدر شناسی

مطبعه عمومی کابل از بدو جلوس ذات همایونی با معاذیر ومشکلات عدم لوازم وحروف ودیگر صدماتی که در عصر انقلاب به پیکرش وارد شده بود ، بازهم تاکنون در اثر کفایت وفعالیت رئیس فاضل خود آقای صوفی عبدالحمید خان دمی از کار و اجرا آت نیاسوده وحوائج اداره جات ومطبوعات وطن را خیلی بجدیت وخوبی تهیه کرده است .
حقیقتاً کسانیکه افکار صادقانه و جدیت وفضل وهمدردی وطن خواهانه آقای رئیس محترم مطبوعات کنونی را میداند البته قلباً از جناب شان تشکر و خورسندی داشته وجود اینچنین مرد لایق هنرمند را برای مملکت خود غنیمتی میداند .
اکنون در اثر مساعی واصطلاحات این مرد فاضل است که جناب نوری افندی که مخصوصاً قسمت زیاد اوقات خود را بشعبه کار زینکو گرافی مصروف داشته اند اینک بتازه گی بترتیب زینکو گراف رنگه که يك صنعت خیلی نفیس وعزیزیست موفق شده و از جمله نمونه های کارهای تازه شان مجله کابل تصویر منظره رنگه را درین صفحات خود بنظر قارئین کرام میرساند .
كذا جوان فاضل آقای عبدالغفور خان دیپلوم رسامی که از بدو فراغ تحصیل از جرمنی که در مطبعه عمومی کابل مصروف اند تاحالا درین شعبه خیلی بجدیت وخلوص ابراز خدمات نموده اند .
لهذا که وطن بوجود اینگونه اشخاص صادق وخدمتکاران صمیمی ولائق خود خیلی محتاج است ما ازین ذوات محترم شکریه وامتنان نموده موفقیت آنها را از خدا تمنا می نمائیم .


[BLANK PAGE]


یادآوری و پیشنهاد

انجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلۀ کابل را بمضامین
تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا: بنویسندگان محترم که بتوانند
درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغیره سر
برآوردگان افغانستان، باطلاعات نفیسۀ تاریخی و ادبی که در
زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند
یکدورۀ سالانۀ مجلۀ کابل یا يك جلد کتاب نفیسی از طرف
انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود.


شماره پنجم
مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : - جاده ارک ، انجمن ادبی
نگارنده : - ( سرور گویا )
مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) است
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه
کابل ۱۲ افغانی
ولايات داخليه ١٤ "
» خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳
باشند و کسانيكه كمك قلمی مینمایند
رایگان
سائر طلبۀ معارف وطن نصف قیمت
٢٥ جمادی الاول ه ق = ١٥ میزان ۱۳۱۰ هـ ش = ٧ اکتوبر ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات
نمره مضمون نویسنده صفحه
۱ : وظیفه شناسی م . کریم قاضی زاده ۱ الی ه
۲ : ضرورت توحید رسم الخط غلام جیلانی اعظمی ۶ « ۱۱
۳ : شاعره هری سرور جویا ۱۲ « ١٥
٤ : پند پدر غ : اعظمی ١٦ « ١٧
ه : مدنيت قديم افغانستان احمد علیخان مترجم فرانسه ۱۸ « ٢٥
٦ : اعجاز قرآنی م . کریم قاضی زاده ٢٦ « ٣٢
۷ : افغانستان و نگاهی بتاريخ آن م . غ . م غبار ۳۳ « ٥٠
۸ : یادی از فضلای غزنی شهزاده احمدعلیخان درانی ٥١ « ٥٩
۹ یادآوری و تصحيح غبار
تصاویر
۱ : والا حضرت وزیر صاحب حربیه ۲ : منظره کوهستانی پنجشیر
۳ : مستر پدیفوت مبلغ ضد شراب ٤ : منظره شاعرانه کوهستانی اندراب


تمثال یگانه فرزند شجاع و سرباز افغانستان عالیقدر جلالت
مآب امیر اعلیٰ نشان والا حضرت شاه محمود خان سپه
سالار و وزیر حربیه که در خدمات فدا کارانهٔ وطن حصهٔ مهم
و قیمت دار تاریخی را مالکند .


صفحه (۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)

بقلم محمد کریم قاضی زاده وظیفه شناسی

دنیای امروزی عرصه گاه مجادله و تنازع بوده ، مظفریت و رستگاری
ازین برزخ مخوف و دهشتناك مربوط و متعلق به ابراز فعالیت و پشت کار است ،
فعالیت و پشتکار صورت پذیر نیست ، جز در سایهٔ وظیفه شناسی ، که در حقیقت هر دوی
آن ( پشت کار و فعالیت ) از جمله علل مهمهٔ مظفریت و رستگاری بوده ، مولود
وزاده وظیفه شناسی است .
هم چنانیکه وظیفه شناسی فردرا ، از یکطرف به ابراز فعالیت و پشت کار
در امورات وادار نموده ، از طرف دیگر به رستگاری وکامیابی های درخشندهٔ
در حیات نائل مینماید ، وسائل نجاح و نجات را برایش فراهم نموده ، بمحبوبیت
در انظار عامه جلوه میدهد .
بمثل آن ؛ از آنجائیکه ارتقا و اعتلا یا اهمیت و موقعیت يك جامعه مربوط
به کثرت افراد صالح ووظیفه شناس اوست ، فعالیت ورستگاری ، قدر و قیمت ،
حیثیت وحفظ شئونات آن نیز در اثر وظیفه شناسی افراد و حکومت آن است که
در ساحهٔ وجود از قوه بفعل می انجامد .
وازین بخوبی نتیجه در افکار واذهان حاصل میشود ، که ترقیات هر ملت و
جامعه اعم ازینکه اقتصادی باشد یاسیاسی خواه مدنی باشد خواه عرفانی در نفس الامر
بمثابه فردناشی از فعالیت و پشت کار افراد آنست ، که وظیفه شناسی آنرا بدان
وا دار نموده است .
و ازینرو است : ملایکه امروز مظفر و رستگار از رزمگاه تنازع بقابر آمده ،
باقدمهای متین و استواری رو بشاهق قلال ترقیات مدنی ، عرفانی ، اقتصادی و


صفحۀ (۲) سال اول - مجله کابل شماره (٥)

سیاسی میروند ، مراحل پر تعب و خطرناك زندگانی را با يك رشادت و قوت قلب پیموده ، بشرف سعادت و میمنت های مادی و معنوی فائز میشوند. علت آن همان وظیفه شناسی افراد یا تعقیب و پیروی آنها از همان منجی و رستگار کننده حقیقی بشر فکر مقدس و ظیفه شناسی است . که ایشانرا به این مراتب عالیه ترقی وسعادت مادی وعقلی سوق داده است .
وظیفه شناسی : دوقوه مخالف ومتضادی در اذهان بشر بساحه حیات بحكم فطرت او حکمفرماست . و اگر تعمق شود حقيقة همین دوقوه مذکوره است . که از بدو تاریخ بشر تا کنون باعث تمام خرابیهای جانگزا ، موجب بسا اختلالات و بد بختیهای تحمل فرسای در جوامع بشری گردیده ، به انجاف واعتسافات قساوت اندود اقویا ، یا به سفالت ومظلومیتهای رقت انگیز ضعفا سبب شده است .
این دو قوه مخالف و بر هم زننده نظم ونسق اجتماعات بشری ، یکی عبارت از تعدی وظلم یا زبون شدن در مقابل همان حس تملک است که از غرائض انسانی بشمار میرود ، و دیگری قبول ظلم و قناعت بدان است ، که صاحب آن بواسطۀ ضعف نفس و ناتوانی نمیتواند دفاع از حقوق مشروعه خود نماید . که ما میتوانیم آنهارا خلاصه نموده بتعبیر دیگری بیان نمائیم . که اولی نماینده احتراص و افراط حس تملك و خود خواهی بشر بوده ، دومین بهترین نمونه پستی فطرت وجبن آنست .
اما وظیفه شناسی : که عبارت از قناعت بوظيفه خويش واشتیاق به انجام تکالیف دینی و دنیوی است ، گفته میتوانیم که یکی از اقسام عدل میباشد و فیلسوف و متصوف شهیر اسلام ابن مسکویه آنرا نیز چنین تعریف نموده میگوید ؛ که عدل حد اعتدال و وسطی مابین ظلم ( تعدی ) و قبول ظلم