شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 64 )
سوقیات عسکریۀ او شروع شد ، شهاب الدین قبل از انکه باین امر خطیر اقدام کند مسبوق بود درین حرب مقابل با قوای کوچک و ضعیفی نخواهد شد بلکه پرتهی راج ( پیتهورای ) را جای کل راجستان با اردوی که مرکب از عساکر تمام سلطنت های راجپوتانه و دهلی است در برابر او حاضر خواهند بود و راجپوتها همانهای هستند که در جنگها بمقابل غزنویها ثابت نموده اند که در فنون حربی و شجاعت ابداً طرف مقایسه باعساکر جیپال و انند پال شده نمیتوانند و صاحب منصبان آنها یادگار آن افسران کار دیده هنود است که از جنگهای محمود غازی تاحال کسب تجارب نموده و از طرز جنگهای افغان کاملا آگاه و مطلع هستند ، بعلاوه شهاب الدین میدانست سلطنت قنوج نیز قوت و عظمت سابقۀ خودش را بدست آورده و اینها رویهمرفته برای مقابله افغان با منتهای رشادت حاضر استند . معهذا شهاب الدین اعتنائی نکرده و با اردوی که نسبة اندك ولی گاهی شکستی ندیده رود بار ستلج را عبور و مقام پتهنده واقع در پتیاله را بيك هجوم دهشت ناکی استیلا کرد ( فرشته گوید شهاب الدین ضیاء الدین تولکی سردار هراتی را با عساکر ساخلو در پتهنده گذاشت ) و متعاقباً بيك حمله دیگر تانیسر را متصرف شد و سپس بغرض تسخیر دهلی عزیمت براه کر نال نمود ( مسافه بین تانیسر وکرنال ۲۲ میل است ) کر نال میدان وسیعی است و در بین تانیسر و کر نال در موضوع تراوری ( آنکه فرشته ترین خوانده در کنار آب سرس وتی هفت کروهی دهلی ) بغتۀ تلاقی افغان و هندی واقع شد ، تعداد افواج پر تهی رای راجه راجستان و گاندی رای والی دهلی وسایر شهزاده گان باجگذار پرتهی رای بالغ بر دوصد هزار نفر و سه هزار فیل جنگی بوده و اردوی شهاب الدین در مقابل آن بسیار قلیل شمرده میشد ، بهر حال جنگ شروع شد و شهاب الدین با اعتماد بطرز جنگهای قدیم غزنویها که دایماً با عساکر قلیل بر کتله های بزرگی فایق می آمدند با رشادت بحمله پرداخت ، طرز حربهای غزنویها باینصورت بود که با دسته های متعدده كوچك كوچك حمله های پیاپی بصفوف دشمن نموده آنها را خسته و غیر منتظم میساختند ، و سپس بيك حمله عمومی بنیاد شان می افگندند ، اینست که شهاب الدین همان روش را اختیار نمود ولی اردوی هنود با تجربه بوده قبلا خطوط عقب را با بهترین کند کهای پیاده قایم کرده بودند ، و قرار بود در وقت حمله های مدهش و پیاپی افغان که از طرف قلب هند دفاع می شد ، جناحین
٦٤


شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦٠ )

هندی بسرعت حرکت کرده واردوی افغان را از جناحین و عقب محاصره نمایند ، واقعاً این قرار جنگی عملی شد و در حاليكه دسته جات متهاجم افغان بقلب دشمن که خط طویلی تشکیل کرده بود فشار میداد و ظواهر حالات ضعف هندیها را مدلل مینمود ، اردوی غور از جناحین و عقب محصور شده بودند ، این شکست بطوری محکم و قطعی بود که بدون فرار چاره نداشت ولابد عسکر شهاب الدین آنرا برقرار اختیار کردند ، از دیگر طرف این یأس بزرگ به شهامت و خشم طبیعی قوماندان شجاع افغان شهاب الدین افزود بنوعيكه شخصاً اسپ خودش را مهمیز و بر فیل سواری پادشاه دهلی هجوم برد و بلا فاصله بنوك نيزه دندانهای او را در دهان بشکست ، اما گاندی رای نیز آنقدر بهادر بود که جواب نیزه حریف را از پشت پیل بادم شمشیر داد و در نتیجه شهاب الدین از يك بازو زخم شدیدی برداشت و نزديك بمرگ شد ، سواران معیت شهاب الدین بلادرنگ او را برداشتند و شکست بدرجه مکمل بود که افواج هند تا چهل میل تعاقب کرده ، بقایای فوج غور در قلعه پتهنده رسیده محصور شدند این محصورین در قلب خاك دشمن یکسال و سه ماه مقاومت بخرج داده عاقبت مصالحه برقرار و قلعه تسلیم شد . اما شهاب الدین بدربار غور با خاطر گرفته حاضر و بعدها به غزنی حرکت و در تهیه اردو برآمد ، ازان بعد هیچ تفریحی ، خاطره غم انگیز ذات این شکست را از خاطر او محونه نمود عاقبت بعد از دو سال ( ۱۱۹۱ مسیحی ) دوباره بعزم گوشمال دشمن های بزرگ روان شد و بقول فرشته از راه پشاور ، ملتان ، لاهور بجهت دریای سرس وتی پیشرفت نمود ( سرس وتی نهریست در علاقه سرهند که از نشیب های همالیا بنعان و در ریگزار ها محو و پنهان میشود ) دشمن حرکت شهاب الدین را مستحضر بود ولی قوماندانهای فاتح را جپوت باندازه مغرور و متیقن بفتح ثانی خود بودند که حتی مکتوباً شهاب الدین را ملامت و سرزنش نمودند شهاب الدین حيله بکار برد و جواب بطرزی نوشت که دشمن یقین کرد او بسی ضعیف و مجبور است برای ترک جنگ استجازه از برادر تاجدار خود نماید ، در ینوقت اردوی هند بمقابل اردوی افغانستان در موضع سرسوتی موقع گرفته بود ، شهاب الدین از غرور و غفلت هندیها استفاده کرده ، شبانگاه بطور ناگهانی دریا را عبور و يك شباخون هولناکی آغاز نمود ، معهذا عساکر هند آنقدر زیاد بود که از یکطرف


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )

بدفاع دهشت انگیز شبانه مشغول واز دیگر طرف بآراستن صفوف حرب پرداختند
شهاب الدین نیز ترتیبات جنگ را از سرگرفت و ایندفعه باز در نظر داشت بهمان پروگرام
و نقشه قدیم بواسطه حملات محکم دسته جات سواره اردوی دشمن را پریشان کند ،
منتها برای جلوگیری از قصد محاصره دشمن قرار داد دسته های هجوم کننده سوار بعد از
اجرای تیرباران بدشمن دوباره بخط اردو مراجعت کرده و دسته های دیگرجایش را اشغال نماید
ورویهم رفته در موقع مراجعت ضعف و گریز نشان دهند تا بدینوسیله مدافعین هند از مواقع
مهمه خود قدم بیرون تر گذارند ، والحاصل جنگ طرفین بهمین انداز آغاز و تا غروب
آفتاب طول کشید ، شهاب الدین از یکطرف توسط حمله های پیاپی سوار خطوط دشمن را
خسته ساخته و از دیگرطرف آنها را از استحکامات شان بیرون می‌کشید ، و در عین حال
نگذاشت دشمن بقصد محاصره در عقب و جناح او دست یابد ، مقارن غروب آفتاب
شهاب الدین با دوازده هزار سوار منتخب و تازه نفس خود بیکبار مثل سیلاب آتش
بقلب دشمن سرازیر شد این حمله باندازه دهشت ناک وقوی بود که قلب دشمن ازهم شگافت
وهندیها روبفرار نهادند ، جناحین هند نیز مقاومت نتوانسته گریز اختیار کردند ودر چند
دقیقه اردوی هند بحالت پریشان وسخت ابتری در میدان کار زار بقصد فرار میدوید .
فرشته میگوید درینحرب تعداد افواج هند بالغ برسه صدهزار نفر بود و در نتیجه تماماً شکسته ،
وگاندی رای والی دهلی و سایر رایان جنگجو کشته ، ورای پتهورا با الذات بسته گردید .
بهر حال شهاب الدین بعد ازین فتح عظیم که چشم هندوستان را سوخت بلا فاصله قلاع
و ولایات سمانه ، گهرام ، هانسی ، سرسیتی ، اجمیر را فتح نموده و متعاقباً بعزم دهلی عسکر
کشید ، صاحب دهلی بدادن باج ومالیات خود را حفظ نمود . شهاب الدین ملك قطب الدین
غوری را ( که مشهور به ايبك ولك بخش است و مستر فرير در كتاب مشهور خود
Ferrier's Afghanistan او را از يك قبيله افغان و منسوب بخانواده
لود میدادند ، ) بصفت نائب الحكومه كل ممالك مفتوحه هندوستان درشهر گهرام
( هفتاد گروهی دهلی ) گذاشته وخودش از راه کوهستان سوالك عزيمت افغانسان نمود .
شهاب الدین در سال ٥٨٩ هجری باز از افغانستان بعزم تسخیر بنارس عسکر کشیده

٦٦


شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦٧ )

و آنجا را فتح نمود . ومتعاقباً قطب الدین شهر دهلی را مسخر و پایه تخت هندوستان افغانی
قرار داد . اما شهاب الدین بعد از انکه بنارس را فتح وبافغانستان عودت نمود در سال ٥٩٢ ه
مکرراً بهندوستان تاخته و بیانه را در هشتاد میلی آگره بجهت جنوب فتح و به بهاءالدین
طغرل یکی از مامورین معیت خود سپرده و خود بغزنی مراجعت نمود . در سال ٥٩٨
شهنشاه غیاث الدین راه آخرت گرفت و شهاب الدین بصدت پادشاه افغانستان و شهنشاه
هندوستان رسماً به تخت سلطنت جلوس نمود ، ودر سال ٦٠٢ هجری در حین مسافرت از هند
در کنار نهر نیلاب از دست چند تن فدائیان طایفه گکر ( از کنار نیلاب تادا مان جبال
سوالك بقول فرشته بود و باش داشتند ) شهید شد .
در عهد دولت شهنشاهان غور فتوحات افغان تادهلی امتداد یافت ، و دیانت اسلامیه در قلب
هندوستان جا گرفت، بعلاوه بعضی طوایف پنجاب که تا آنوقت مسلمان نشده بودند نیز اسلام اختیار
کردند ، در نتیجه در اکثر بلادهند مدنیت افغانی مروج وادبیات افغانستان منتشر گردیده،
قصور مزينه ومساجد عالیه بر پا شد بنوعیكه هنوز نمونه آن جمال وصنعت را میتوان در
میناره قطب الدین در خرا به های کهنه دهلی تما شا کرد . ازین بعد است که صفحات
هندوستان زمینه قابل ومستعدی برای دولت های افغانی و مدنیت افغانستانی گردیده ودر
مدت متجاوز از چهار صد سال زیاده از دو صد نفر پادشاهان افغان در نقاط مختلفه
هند سلطنت نموده اند ، و دا منه این دولت ها تا ظهور کورکانیان وبسط قدرت آنخاندان
بپایان کشیده است . ما در پایان این نوشته ها بالتدریج شرح کوچکی از هر یك دولت های
افغانی در هند نوشته و بمطالعه عموم تقدیم خواهیم نمود .

٦٧


شماره (اول) سال دوم مجلۀ کابل (68)

آثار عتیقه

وقایه مجلۀ کابل مجموعه از تصاویر آثار قدیم و تاریخی وطن عزیز است برای خوبتر
شناختاندن آن درینجا به تعریف هريك آن مختصراً پرداخته میشود.
الف : در قسمت فوقانی ابتدا از راست لوحه :
(1) منظره يک قسمت از کوه با میان قدیم وصنم عظیم معروف آن که یادگار مدنیت
وصنعت مشعشع تقریباً دو هزار سال پیشتر مملکت تاریخی افغانستان است .
(2) گنبد ظریفی که در پشت مینار قرار دارد مزار مشهوره ومنسوب بخلیفه چهارم
رضی الله عنه است که یکی از یادگارهای معماری شش صد سال پیشتر افغانستان بشمار میرود .
(3) میناره مصلی هرات ویکی از مینارهای متعدده ونفیسه افغانستان است ویادگار
شش صد سال پیشتر واز ظریفترین خاطرهای مدنیت وطن محسوب است .
(4) یکی از معماری های قضا زدۀ شهر معروف بلخ ویادگار دوره تمدن وصنعت
قرون وسطی افغانستان است.
ب : در قسمت تحتانی ابتدا از راست لوحه :
(1) مقبره اعليحضرت احمد شاه غازی مؤسس بزرگ سلطنت افغا نستان درقرن
18 مسیحی در شهر احمد شاهی قندهار .
(2) ایوان ظریف وعجیب شهر مشهور ( بست ) است که بابهترین صنعت کاریهای نفیس
افغانستان از هزار سال باینطرف هنوز دربرابر صرصر حوادث جهان مقاومت مینماید . ودر
حوالی دریای هیرمند واقع است .
(3) مینار یادگار حرب استقلال ( 1919 ) واقع در شهر کابل است .

68


قسمت شرقی بالاحصار - كابل


[BLANK PAGE]


مسجد بابر شاه - كابل


( ٦٩ )

شماره ( اول ) سال دوم
کشفیات جدیده

٤ - میناره جسیم و نفیس در غزنی قدیم است که یادگار مدنیت حیرت آور نهصد سال
پیشتر افغانستان در دوره آل ناصر است .
ه - در روی میدار استقلال و ایوان پست پل در ونته لغمان است که مدنیت عصر
حاضره را در افغانستان نماینده گی مینماید .

کشفیات جدید یا اخبار علمیه

آله کشافه طیاره

ریاستهای متحده امریکه آله ای موسوم به « کشاف طیاره » ایجاد نموده است : -
وزارت حربیۀ دنمارک آنرا از امریکه خریداری نموده و میگویند که در تمام یوروپ
این آله تازگی داشته و منحصر بفرد است .
موجد این اختراع دعوی میکند که این آله محل و بلندی طیاره را دریافته میتواند علاوتاً
يك قوۀ نور افگن بآن ملحق است وقتیکه طیاره را مییابد سمت پرواز طیاره را خود
بخود تعقیب نموده میرود . حاضراً دولت دنمارك آنرا تحت تجربه گرفته است .
( گرافيك )

طیاره فیش فیشه

اولین طیارۀ فیش فیشه که حامل پوسته باشد در بهار امساله جینوارا ته بال خود خواهد

٦٩


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۷۰)
گرفت . موجد آن يك سائینس دان آلمانی موسوم به (هر تانی لنگ) است . هر تانی لنگ
برعکس انجنیرهای دیگر مفکوره خود را قبل از عمل و تجربه پیشتر مشتهر نکرده بود - اولا
يك طيارة كوچك پوسته را بغرض تجربه ونمایش تهیه کرد که طول بالهای طیاره وقتیکه
در پرواز باشد بیش از ده فت و ۱۵ پاو مواد آتشین برای راندن آن بکار خواهد بود .
در بدو حرکت بالهای طیاره كوچك مذكور باجسم آن پیوسته میباشند و بالهای آن وقتی
باز میشوند که طیاره به سریع ترین رفتار خود رسیده باشد . هر گاه مواد سوختنی آن خلاص
شود طیاره خود بخود فرو میآید .
اولین کسوف (۱۹۳۲) عیسوی
کسوف اولی سال جاری که درین نزدیکی ها واقع شده هیچ ستاره شناسی آنرا دیده
نتوانست زیرا که امسال ماهتاب نسبت به اوقات کسوف های کلی دیگر از زمین مسافت
بعیدی داشت لهذا بعوض اینکه کل آفتاب را پنهان و متواری نماید فقط مرکز آفتاب را
مستور نموده روشنی آفتاب مانند حلقه بدور ماهتاب مکشوف و عریان ماند .
حدوث مذكور فقط از قطعة كوچك نزديك قطب جنوبی دیده شده که از آبادی
انسانی بسیار دور است - در استریلیا و قسمت جزئی مجمع الجزائر ملايا كسوف جزئى
مشاهده شده بود .
اکنون منجمين انتظار مشاهده کسوف ثانوی آفتاب را دارند که بتاریخ ۳۱ اگست
واقع شدنی است - و میگویند که کسوف کلی واقع شده و از کنیدا ( وانگاینید جدید )
مشاهده خواهد شد ، علاوة ماهتاب هم دو دفعه گرفته خواهد شد ـ چنانچه خسوف اولی
به یکم حمل واقع شده و در هندوستان بنظرآمد ـ خسوف دومی به ١٤ ستمبر واقع خواهد
شد وصرف در بعضی نقاط یورپ و آسیا و افریقه بنظر خواهد خورد .
( هفته وارمصور انديا )
چرم درختی
در ملك جاپان يك اختراع عجیب بعرصه شهود آمده که بعضی فضلای جاپان از پوست
۰۷


شماره (اول) سال دوم کشفیات جدیده (٧١)

داخلی درخت چرمی را ساخته اند که در پایداری و نرمی از چرم حیوانی پست تر نیست.
(ما درن ريويو)

مركز برای رادیو
شرکت مرکزی را ديوى نيويارك در وسط شهر مذکور بزودی تعمير يك بناء مخصوصی
را در نظر دارد. که مصارف عمارت مذکور با مصارف ابنيه ئيكه از برای آن منهدم
میشوند ، مساوی ٢٥٠ ملیون دالر آمریکائی است .
و عنقریب است ٣٠٠ منزل خراب و در جای آن عمارتی برای دستگاه رادیو تعمیر
میشود که مساحه آن ٢ ملیون فت مربع بوده متجاوز از پنجاه هزار موظف بوظيفه خود
اشتغال ورزند .
(الهلال مصرى)

اقتراحات

اقتراح شعری با دعوت قلمی
انجمن ادبی چنانچه درین دوره یکساله اوائل تاسيس خود از نشر يك مجله ماهانه و برخی
اقدامات دیگر عرفانی تا اندازه برای تشويق اهل قلم وطن عزيز خد ما تی انجام دا ده
است ، در جريانات سال دوم تصمیمات نافعتری به نسبت این موضوع اتخاذ کرده
و میخواهد از طريق نزدیکتری وسیله ترغیب و تشویق ارباب ذوق این سر زمین

۷۱


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (۷۲)

واقع گردد . . اینست که انجمن ادبی فتح کابل و علل انحطاط اسلام را مو ضوع اقتراح و
انتخاب قرار داده و بمجلات سال دوم کابل صفحاتی را برای آثار و اشعار آنا نیکه
درین مبحث بزرگ قلم فرسائی بفرمایند تخصیص داده است برعلاوه آنکه آثار فکری
و قلمی نویسندگان و شعرا محترم در يك مجله كثير الانتشار وطن نشر واسباب شهرت
او شان گردد در صورتیكه از مقالات و اشعار وا رده هر كدامى در اطراف مطلوب
معینه ومرام مجله وهیئت ممتحنه مقرون تر آید نویسنده و شاعر به سه درجه انعام که عبارت
از هزار ، پانصد، سه صد روپیه میباشد بايك يك نشان افتخاری بمدارج معینه از طرف
انجمن فايض خواهد گردید .
شرایط که برای اقتراح موضوعات معین شده قرار ذیل است .

( اقتراح در مجله کابل نظم و نثر )

۱ : ـ نظم : قصیده از پنجاه تا صد بيت بسبك شعرای محمودی ردیف ، بحر ، وزن
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار
( فرخی سیستانی )

موضوع قصیده « تاریخ فتح «کابل » از طرف اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی .
۲ : ـ نثر از ده تا بیست صفحه مجله
موضوع نشر « « علل انحطاط اسلام »
۳ : ـ مدت نوشتن از تاریخ اعلان مجله تاسه ماه
٤ : ـ طرز فرستادن مقاله : مقاله سربسته وبی امضا بنام مدیر انجمن فرستاده شود
ويك پرزه جدا گانه که در آن اسم و نشان نویسنده مقاله باشد در جوف آن گذاشته شود تا

۷۲


(۷۳)
شماره (اول) سال دوم اقتراح شعری یا دعوت قلمی

از روی آن اسم مقاله نویس تمیز داده شود.

طرز قضاوت وحکمیت
۱: - تمام مقالات معۀ پرزه های اسم نویسنده نمبر زده شده اصل پرزه ها خاص نزد مدیر محفوظ و مقالات در مجلس قرائت میشود.
۲ : - در مجلس امتحان اعلیحضرت شهریار همایونی و ارباب علوم وفنون و اعضای انجمن ادبی و وزارت معارف حاضر میباشند مقالات قرائت میشود .
۳ : - مقالات از روی موضوع و استدلال علمی ومنطقی و ترکیب جملات و عبارات و الفاظ وزن شده با کثریت اراء اعضاء ممتحنه نمبر داده میشود .
٤ : - نمرۀ (١) مبلغ - ۱۰۰۰ (۲) ۵۰۰ (۳) ۳۰۰ افغانی
ه : - اشخاصیکه جایزه میبرند نام آنها در مجلس خوانده و مقالات آنها بمعۀ تفصیل مسابقه و فوتوهای شان در مجلۀ کابل نشر میشود و علاوه بر انعام نقد يك يك نشان به درجات که مخصوص نشان ادبی میباشد نیز داده میشود .
٦ : - اشخاصیکه جایزه نگرفته اند اسمای شان محفوظ مانده و هیچکس بدون نویسندۀ مقاله و مدیر انجمن آنها را نخواهد شناخت .
۷۳


شماره ( اول ) سال دوم
مجله کابل
(٧٤)

تقریظ
وانتقاد

مطبوعات داخله

مناسب بود راجع به مطبوعات وطنی قدری دورتر رفته وسیری در تاریخ نیمقرنه آنها در افغانستان نمائیم ولی تنگی فرصت حوالهٔ مطلب بآینده نمود وما عجالةً خواستیم نظری بمطبوعات حالیهٔ مملکت انداخته اختصاراً سخنی چند نسبت بآنها گوئیم.
مجلات :
مجله ماهانهٔ صحیه ومجلهٔ پانزده روزه اقتصاد مطبوعهٔ کابل که درین نزدیکی ها دورهٔ دویمین خود ها را آغاز نموده اند، مطالعین وطنی را بسی مستفید و ممنون ساخته و ضمناً در فضای مطبوعات مملکت یکی پی دیگری مثل ستارهـا میدرخشند . مجلهٔ کابل تقدم وترقی زیاد این مجله هـای شریفه را که بعلاوهٔ افادات عالـیه در داخله مراتب علمی وادبی مملکت را در خارجـه نیز تا حدی درست نمایندہ گی میکنند ، خواسته و توفیقات حسنه برای نویسندگان محتـرم آن محمد زمان خان ترکی ورشیدخان لطیفی از دربار باری استدعا مینماید . وهکذا امید داریم مجلهٔ شریفه آئینه عرفان ( منطبعه کابل ) که دورهٔ پنجمین خود را طی مینماید روز بروز راه تکامل را بسرعت طی کرده در رونق طباعتی وتعدد موضوعات مفیده وتکثر

٧٤


شماره (اول) سال دوم
مطبوعات داخله
(۷۰)

صفحات خویش بیفزاید و با لآخره اولیت را در ردیف مطبوعات وطنی احراز
نماید . ما توفیقات کار کنان محترم این مجله را از خداوند خوا ستارییم .
مجموعه شریفه ماهانه اردوی افغان (مطبعة کابل) که قدم بسال سوم گذاشته با قطع
و حجم مناسب و تصاویر مقبولی طبع ونشر میشود این مجله دارای مضامین فنی و تربیوی
عسکری است ما امید وارهستیم مجموعة شریفه مذکوره عنقریب بتوجۀ صاحب منصبان
تربیه شده اردوی مملکت عزیز موقع مهم علمی وفنی و تاریخی را در صف مطبوعات
افغانستان اشغال نماید ، ما از خداوند ترقیات زاید الوصفی برای این یگانه مجموعه عسکری
که نماینده عوالم نظامی وطن محبوب است تمنا کرده وتوفیقات حسنه به نویسنده محترم آن
محمد اکبرخان استدعا می نمائیم .
مجله شریفه ادبی هرات او لین مجلة ادبی است که در ولایت فضل پرور هرات قدم
بعرصه مطبوعات وطنی گذاشته وشماره اولین آن باداره مجلة کابل رسیده است این مجلة
نورسیده ماهانه .... در صحیفه با طبع تیپوگرافی ومضامین ادبی و علمی شایع میشود ، هرچند
عجالتاً حروف طبع بعضاً پریده و موضوعات محدود است ولی ما یقین داریم بسرعت
این مجله شریفه بتوجهات نویسندگان با علم و فضل انجمن ادبی هرات مقام نفیسی را گرفته
و یکی از بهترین مجلات مملکت بحساب خواهد رفت ، وضمناً مفاخر علمی و ادبی تاریخی
هرات را باطرز و اسلوب خوبی تمثیل خواهد نمود . ما از حضرت احدیت ترقیات مطلوبه
این مجله شریفه و توفیقات کامله کارکنان آن ادارۀ محترمه را تمنا مینمائیم .
مجلۀ شریفۀ ماهانه حی علی الفلاح که مرحله دو یمین خود را به نویسنده گی میر غلا محان
طی میکند دارای مضامین نافعۀ مذهبی است ورو به بهبود میرود امید است بزودی داخل
دورۀ بارونق تری گردد ، توفیقات کامله کارکنان آن مجلۀ شریفه مطلوب ومدعا است .
روز نامه ها :
روز نامه شریفۀ اصلاح ( مطبعة کابل ) که سر از سال سوم خود روزانه شده و در عالم
اشاعات ترقی محسوسی نموده بچهار صحیفه متوسط نشر میشود . این روزنامه شریفه از حیث

۷۰


شماره (اول) سال دوم مجلۀ کابل (۷۰)

قطع وحجم مناسب وتعدد مضامین ومعلومات مختلفه خیلی موزون وزحمات ومحنت کشی
نگارندۀ محترم آن قابل تقدیر است امید میشود این روز نامۀ شریفه بعلاوه فضایل موجوده
بزودی حاوی تمام صفات نفیسۀ یکروز نامۀ عصری گردیده و ازین راه مقام لایق تری
احراز نماید. ما از خداوند برای نویسندۀ محترم آن جناب مولوی برهان الدین خان کشککی
توفیقات کامله در راه ایفای این وظیفۀ مهمه ونفیسه استدعا میکنیم.
روزنامۀ هفته وار انیس (مطبعه کابل) که در شانزده صحیفه منتشر شده و دورۀ
ششمین خود را می پیماید بعد ازطی مراحل مختلفه انقلابات طباعتی اینك خط حرکت
خودش را از سر گرفته است وما امیدواریم عنقریب نه آنکه قیمت معنویۀ گذشته
خودش را اعاده بلکه مراتب عالی تری را احراز خواهد نمود. مجلۀ کابل توفیقات خوبی
از خدای متعال برای نویسندۀ محترم آن مولوی محمد امین خان خوگیانی استدعا مینماید.
روزنامۀ شریفۀ طلوع افغان مطبعۀ شهر قندهار.
اندکی نمیگذرد دورۀ دهمین سال خود را با رونق خوبتر وقطع و حجم مناسبتر با یکروح
قیمتدار معنوی آغاز نموده است. طلوع افغان اولین جریدۀ ملی است که هفته وار در چهار
صحیفۀ متوسط حسب روحیات محیط بلسان پشتو نشر میشود، طلوع افغان دارای مباحث
علمی وادبی واجتماعی وتاریخی وفکاهی واخبار داخلیه وخارجه بوده خالی از حشو وزواید
وضمناً متمايل باروح انتقادی است طلوع افغان بطوریکه معلوم میشود سعی دارد با صراحت
لهجه خود را بامطالب عصری آشنا ساخته و وظایف روزنامه نویسی را با احتیاجات محیطی
بسابقۀ عصری تطبیق نماید. ما از خدای متعال توفیقات کامله وعاجلۀ نفیس ادبی برای جناب
عبدالحی خان نویسندۀ محترم این جریدۀ شریفۀ وطنی خواسته وبا صمیمیت بترقیات روز
افزون ومحبوبیت آن را در عالم مطبوعات افغانستان تمنا داریم.
روز نامهای شریفۀ هفته وار اتفاق اسلام (مطبعه شهر هرات) و اتحاد مشرقی
(مطبعه شهر جلال آباد) وبیدار (مطبعه مزار شریف) و اتحاد (مطبعه شهر خان آباد)
که هر یك دورهای دهم، چهاردهم، یازدهم، سوم (دور نادری) خود را طی مینماید

٧٦


(۷۷) مطبوعات داخله شماره ( اول ) سال دوم
و نسبة قدم بجاده جدیدتری گذاشته اند . میتوان از مطالعات آنها امید وار شد که نویسندگان
محترم روز نامهای مذکوره عبد الله خان قانع ، شمس الدین خان قلعتیگی ، عبد الصمد خان جاهد ،
محمد یوسف خان ، برای اصلاح و ترقی روز افزون روز نامهای خود متمايل گرديد اند
و يقين است بزودی رونق و قیمت عصری بخود کسب خواهند نمود ، ما ترقيات حسنه
هر يك ازين همقلمان عزیز را از خداوند استرحام مینمائیم .
مطبوعات وارده
تاريخ قرن هجده
اخيراً كتابی باسم قرن هجدهم و انقلاب كبير فرانسه بانجمن ادبی رسید این کتاب
از تأليفات البر مالی که از نویسندگان شهیر وکلاسيك فرانسه است در طهران از طرف
وزارت معارف ایران بقلم فاضل ایرانی آقای رشید یاسمی ترجمه شده است این کتاب
حاوی یکسلسله وقايع و معلومات مفیدی قرن هجده را در برگرفته است ما مطالعة اين
کتاب مهم مفید را بعموم اهل ذوق ومخصوصاً طلاب معارف توصيه مينا ئيم .
بهار افغان
سكينة الفضلا یا بهار افغانی تالیف فاضل محترم آقای عبد الحکیم خان رستاقی مطبوع
هند که تازه ترین نسخه آن بانجمن ادبی رسیده کتاب موصوف نتیجه زحمات فکری ومتتبعات
ادبی آقای فاضل موصوف است که تقريباً حاوى شرح حال و احوال يك عده فضلا وشعرای
کابل را از زمان های قدیم تاریخی تا امروز واقع گردیده است انجمن ادبی زحمات آقای
موصوف را بدیده تقدیر و استحسان نگریسته و از خدا وند تکثر امثال شان را خواسته
و امیدواریم که تالیفات نفیس تری را از فضلای مملکت و صاحب قلمان کشور خود دیده
وسبب انبساط قلب و انشراح خاطر ما گردد .
۷۷۰۲


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 78 )

متفرقات

صورت راپور مختصر سال اول انجمن ادبی کابل

انجمن ادبی که اولین موسسه ادبی در وطن عزیز است سال گذشته در قالب کوچکی
تاسیس شد و اعضای محدود انجمن بعد از انکه به تشکیل اداری پرداخته شعبه های كوچك
كوچك نشریات ، تالیفات تراجم ساختند ، آغاز بشنا ختاندن خود در نزد سایر موسسات ادبی
دنیا نموده و تا اندازه روابط قایم نمودند ، واز دیگر طرف در داخله با ذوات فاضل و دانشمند
وطن سلسله علایق و مخابرات را جنبانده بجلب اعضای افتخاری و توسیع انجمن ادبی اقدام
نمود ، و در عین حال زمینه مساعدی برای دادن کنفرانس های ادبی و علمی و بکار انداختن
اذواق صاحب قلمان وطن تهیه نمود ، بعد ها به امور ذیل متوجه شد :
1 ــ انجمن قبلا در صدد تهیۀ يك کتابخانه كوچك اما منتظم برامده و عجالۀ توانست
صورت خارجی بکتابخانه خود داده کتب علمی ، تاریخی و ادبی لغت وغيره بالسنه فارسی
عربی ، تورکی ، انگلیسی ، فرانسه ذخیره نماید بعلاوه فهرست های مفصل کتب مطلو به
بکتابفروشی های بلاد لندن ، پاریس ، برلن ، مصر ، ایران ، هند فرستاده و يكعده تقريباً كافی
خریداری نموده است که عنقریب واصل شده و کتابخانه انجمن میتواند نفاست نافعی حاصل نماید
2 ــ شعبه تالیفات انجمن تالیف بعضی کتبی را که زمانه حال ایجاب می نمود روی دست
گرفت و منجمله کتبی که از تالیف تمام و در تحت طبع آمد اینها ست :ــــ

78


شماره (اول) سال دوم صورت راپور (۷۹)

اخلاق عسکری در دو جلد مساوی ( ) صفحه تالیف و تدوین آقای غلام
جیلانی خان اعظمی معاون حالیه انجمن ادبی که یک جلد آن مطبوع و دیگرش در تحت طبع
است. قرائت فارسی برای کلاسهای چهارم و پنجم ابتدائی مدارس مطابق پروگرام وزارت
معارف در دو جلد مساوی (سه صد صحیفه) تالیف آقای محمد انورخان بسمل مدیر سابق انجمن و
آقای سرور خان گویا عضو انجمن که یک جلد آن تمام و دیگر آن نزدیک به تمام شدن
است. اما کتبی که هنوز در تحت تالیف و تحریر بوده و تمام نشده اینهاست : ـ تاریخ افغانستان
نگارش آقای میر غلام محمد خان غبار عضو انجمن ادبی، تاریخ ادبیات افغانستان تذکرهٔ
مشاهیر افغانسان، تحریر آقای غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن .
۳ ـ از شعبهٔ تراجم انجمن ادبی کتب و رسائل ذیل از السنه خارجی ترجمه و حاضر برای
طبع شده است : ـ آثار عتیقه بامیان تالیف مسیوگو دارو مسیو ها کن فرانسوی یک جلد
در ١١٦ صفحه ترجمهٔ آقای احمد علیخان مترجم فرانسه، نگارش و نگارندگان تالیف
استاد محمد کردعلی بزبان عربی ترجمه آقای سرور خان گویا، جلال الدین خوارزمشاه تالیف
نامق کمال بیگ تورک ترجمه شهزاده احمد علی خان درانی مدیر انجمن ادبی از زبان اردو، خرمهرهٔ طلائی
تالیف ایدگر ایلن پو امریکائی ترجمهٔ شهزاده احمد علیخان درانی از انگلیسی، شرح حال سید
جمالدین افغانی تالیف ابراهیم علاءالدین بک تورکی و هیئت علمیهٔ او ترجمهٔ آقای میرغلام احمد
خان، ، امان الله افغانستان، سهراب ک، ایچ کاتراک فارسی ترجمه آقای عبدالباقی خان
لطیفی سرکاتب انجمن از انگلیسی، تاریخ مختصر سلطنتهای اسلام در دنیا ترجمه از هندی
مع الحاقات (الحاقات بقلم آقای غبار) جلد ۲ شعرالعجم شبلی نعمانی بزبان اردو تحت
ترجمهٔ آقای سرور خان گویا است که عنقریب تمام میشود، کپتان جلی تاگور از ترجمهٔ نیاز
فتحپوری تحت ترجمهٔ شهزداه احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی است. تاریخ افغانستان
مصنفهٔ مالسن انگلیز تحت ترجمه آقای محمد حسن خان ترجمان انگلیسی انجمن است. اصول
نامهای اساسی افغانستان، شورای ملی، رخصتی مامورین از فارسی به پشتو بقلم آقای امین الله خان
ترجمه شده است.
٤ ـ نشریات انجمن در سال اول عبارت است از دوازده شمارهٔ مجلهٔ کابل، و سه رساله

۷۹


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۸۰)

هدیه انجمن ، و يك جلد اخلاق عسكری كه به مساعی و اهتمام آقای امین الله خان عضو انجمن
ادبی و منتخبات بوستان به تصحیح جناب مستغنی طبع شد اند .
٥ - انجمن ادبی برعلاوه امور فوق وتصحیحات و تنقیدات سایر تراجم و مولفات خارج
انجمن نیز پرداخته و کتب ذیل را بعد از غور و مطالعه تصحیح و تنقید کرده است : تاریخ
الفاروق تالیف شبلی نعمانی ترجمه مرحومه علیا جناب حرم اعلیحضرت شهید از لسان
اردو يك جلد ، تصحیح لفظی بقلم آقای محمد بشیرخان منشی زاده و آقای امین الله خان
کتاب ( تاریخچه مختصر ادبی ) تالیف استاد محترم جناب قاری عبدالله خان يك جلد
( تصحیح آقای غبار ) راهنمای فراه و چخانسور تالیف محمد یعقوب خان فراهی يك جلد
( درموضوع جغرافیا و تاریخ ) ( تصحیح آقای غبار ) جغرافیای افغانستان تالیف آقای
محمد علی خان يك جلد ( تصحیح آقای غبار ) تاریخ موریا دراسپانیا بترجمه آقای حبیب الله خان
طرزی از انگلیسی ( تحت تصحیحات لفظی آقای گویا است . )
بعلاوه انجمن ادبی توسط آقای سرورخان جویا در مدت شش ماه مدیریت و نگارنده گی
جریده هفته گی انیس را که بواسطۀ مریضی آقای مدیر آن معطل بود نیز اداره کرده است.
کار کنان انجمن امید میکنند در سال دوم بتوانند در دائره اجرا آت خود وسعتی داده
و نتیجۀ مساعی خود را بصورت بهترین نشان دهند و من الله التوفيق .

معرفی لازم

آقای عبد الغفورخان رسام جوان کابل که یکی از تعلیم یافتگان مدارس عالی المان و
دارای دیپلومه در فن نفیس رسامی و مطبوعات عصری بوده و درین تازگیها علاوه برمعلمی
مکاتب صنایع نفیسه وکارهای مطبع عمومی عضویت انجمن ادبی را نیز عهده دار گردیده اند
وگاه گاهی صفحات مجله کابل بصنعت کاریهای نفیس او مزین گردیده وامید است شمولیت
حاضره شان به زیبائی و جمال مجله افزوده و آثار نفیس تری را در اوراق کابل
ازخود بیادگار گذارند .

۸۰


( هیئت انجمن ادبی کابل )

آقای قاسم خان افغان
آقای سرور خان جویا
آقای محمد یعقوب خان
آقای امین الله خان
آقای محمد نعیم خان
جناب آقای محمود خان طرزی مدیر انجمن ادبی
آقای غلام یحی خان
آقای عبد الرحمن خان
آقای عبد الغفور خان
آقای سید قاسم خان
آقای میر غلام محمد خان غبار
آقای عبد العلی خان مستغنی


بین دو نفر نشسته از راست به چپ وزیر دربار احمد شاه خان ،
اعلیحضرت امیر حجاز .
استاده از راست به چپ قاری عبدالله خان ، آخند زاده عبدالقیوم خان
قندهاری ، مولوی سید مبشر خان طرازی ، سپه سالار افواج حجاز ،
طرف دست چپ شاه حجاز استاده وزیر خارجه .

صف اول ایستاده به گردن شان حمائل گل در بین وزیر دربار
دست راست وزیر دربار سید مبشرخان و چپ مولینا سیف الرحمن خان
در وقت روانه شدن جهاز از هندوستان طرف جده


شمارهٔ ( اول ) سال دوم تمنای دوستانه (۸۱)

تمنای دوستانه

برای رفع اشتباهی که بین من وهمنامان من واقع میشود بعد ازین مرا بنام امین الله
( زمرلای ) شناخته و به همین اسم طرف مکاتبه قرار دهند.
امین‌الله زمرلای

مشاهیر شعرا

در نظر داریم که در شماره‌های آیندهٔ کابل مختصر شرح حال و آثار برگزیدهٔ شعرای
معروف عالم را با فوتوهای منتخبهٔ شان نشر وشایع ساخته ودرضمن نمونهٔ از ادبیات
عالی وشانداری بدست خوانندگان عزیز خود داده باشیم.

اعتذار

چون در نظر داشتیم که انتشار مجله در روزهای اول هر ماه قرار بگیرد بنابران اگر
تاخیری رفت مربوط بنظریهٔ فوق است وانشاء الله در آتیه به اوقات معینه که روزهای
اول هر ماه باشد انتشار خواهد یافت.

۸۱


( ۸۲ )
مجلة کابل
شمارهٔ ( اول ) سال دوم

رئیس جمهور فرانسه مسیو دومر

رئیس جمهور فرانسه بتاریخ ۶ می که در نمایش سالیانه کتب در حالیکه میخواست باطاق دوم کتابخانه داخل شود ناگهان گلولهٔ چندی که از تفنگچهٔ پال گورگولوف یکنفر روسی بطرف او فیر شد زخمهای منکری برداشت رئیس مجروح را بشفاخانه برده و دکترا‌ن ماهری بمعالجه‌اش مشغول گردیدند ولی زحمات دکترها نتایج خوبی نداده بروز ۷ می بدرود حیات گفت قاتل دستگیر و اعدام شد جراید خارج علت ان سوء قصد را تا کنون بطور وضوح ننوشته اند .
پول دومر شخصیت بزرگی در جامعهٔ فرانسه داشته و فقدان او نه تنها ملت فرانسه بل اغلب ملل و ممالک دنیا را متأسف ساخته ومختصر سوانح این رئیس جمهور را طوریکه جراید مختلف اروپا مینویسد ازینقرار است :
پول دومر در ۱۸۵۷ به‌اوریلاک متولد واز سن چهارده‌سالگی مشغول کار شد بدواً در يك کارخانهٔ جواهرات ملازمتی‌اختیار کرده و ضمناً بتحصیل علوم میکوشید تا در اثر

۸۲


شماره ( اول ) سال دوم رئیس جمهور فرانسه (۸۳)

لیاقت چندی در کالجی پروفیسرریاضیات بوده و بعدها در کالج ریمایر مونیت تبدیل شد
دو مرتبه در دوره حیات خود جریده نگار بوده و متعاقباً سمنشی مجلس وضع قوانین
گردیده در ۱۸۸۸ جنرال بولنیکر را در انتخابات هزیمت داده ومعین مجلس اعیان گردید.
و در ۱۸۹۷ الی ۱۹۰۲ در هند چینی حکومت اعلی را زیر اداره داشته و در مستعمرات فرانسه
کارهای مهمی را انجام داده است در ۱۹۰۲ دوباره بمجلس وضع قوانین شامل وبالاخره
رئیس مجلس شده است در ۱۹۱۲ رکن جزیره کورسیکا بوده وعضو فعال کمیسون مالیات
دانسته میشد در محاربه عمومی علاوه آنکه شخصاً خودش بنفع فرانسه خدماتی را انجام
داده چهار پسر جوان او برای صیانت ملك وملت فرانسه بخاك وخون غلطیده غرض از
اوایل عنفوان تا آخرین آوان حیات مصروف خدمات وطن خویش بوده رویهمرفته
زندگانی او باابرهام لینکن مشابهت تامه دارد زیرا ترفیع او باین منصب رفیع نتیجه لیاقت
وقابلیت ذاتی او بوده است ماهم بنوبه خود از فقدان این مرد نامور تاریخی فرانسه اظهار تاثر
کرده و هموطنان علاقه مند او را تسلیت میگوئیم .

۷۳


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(٨٤)

مطبوعات

بقلم آقای سرورخان جویا
نظری بمطبوعات و نشریات ما

عواطف آدمیت وحوایج مدنیت در هر وقت وزمانی انسانها را به تولید یکنوع وسایلی برانگیختانده . امروزه جمعی ازطبقات انسانی که براحت های مادی حیات علاقه منداند خود شان را ممنون زحمات مخترعینی میدانند که از اثرات اختراع و ایجاد آنها خود را در آسایش و تمنیات شان را در عالم مادیات تامین شده می بینند و گروهی از افراد بشر که به تصفیه اخلاق و تزکیه یا تربیه ر وحیات خویش دلبستگی دارند نیز رهین محنت های همان طبقه علما و نویسنده گان یا موجدین و مکتشفینی هستند که احتیاجات مدنی را از پرتو آنها رفع شده ومدنیت های معنوی را در جامعه بشری از زحمات فکری اوشان تزریق شده می یابند .
اگرچه برای انسانهای مدنی هر دو جنبه مادی و معنوی این موضوعات محل احتیاج شمرده شده ولی از آنجائیکه مهمترین وساطت ارتقای مادی ومعنوی اجتماعات بشری وابسته اشاعه علوم وفنون و ترویج معارف است و این کار بدون طبع و نشر کتب و آثار فکر و قلم علما ونویسندگان صورت اساسی بخود نمیگیرد لہذا از جہات بسیاری نظر باحتیاجات

٨٤


شماره ( اول ) سال دوم نظری بمطبوعات و نشریات ما ( ۸۰ )

محیطی و حیث مسلکی میتوانیم مسایل متأخر الذکر را بیشتر تقدیر کرده یا مورد لزوم دانسته بگوئیم :
بیداريها ی روحانی و تحرکات عقلانی ما برای ابدیت مرهون عطایای نوع پرورانه آن مردمان رؤفی باید بود که با سر پنجه های رسا و دلهای شجاعی از يك قرن دو قرن یا بطرف عمری خاك و دود کرده چشمی از لذائذ نفسانی بستند و در صحنه های مدنیت عالم عهده دار بازی کردن رول های مطبوعات و نشریات گشته اند .
متفکرین عقیده دارند که قاطع ترین اسلحه عصر کنونی سلاح علم و فن است اما به اینهم باید متیقن باشیم : بزرگترین عواملی که در جوامع واسطه تعمیم و یا ذریعه استعمال این اسلحه بشوند همین مطبوعات و نشریات یا آمال علاقه مندان آنها خواهد بود .
کوتاه نظرانی ممکن است این مسایل را از جزویات بشمرند چه يك نويسنده فقیری را می بینند که با قلم شکسته بر پاره کاغذی بدقایق مختصر سطوری چند رقم میکنند و یا صفحه کاغذ محقری از ماشین چرك و چربی بیرون آمده بنازلترین قیمتی در معرض نشریات از ین دست بآن دست نهاده میشود البته تأثرات او هم سرسری و دور از اهمیت خواهد بود ولی اهل بصیرت میدانند که نتایج این اعمال و اوقات قلیلی که طراوش یافته مطبوعات و نشریاتش میگویند چه مهماتی را برای ابدیت ادامه و خاتمه داده و چه روحیات قوی و سر کش اجتماعات را در عالم معنی در زیر استیلای خویش آورده و می آورند .
اگرچه نوشتن و لوازم آن عبارت از سامان طبع و كاغذ و قلمی بیش نبوده و بظاهر حال مانند سایر ملزومات مدنی من حیث عظمت دستگاه باید هم چندان محل اعتنا نباشد مگر از نقطه نظر اعتبار حقیقت ، تجدد امروزی اقوام بانهایت شان و شوکت مینازد بآن تقدمی که بر اساس علم و عرفان گذاشته شده باشد و مدنیت های فعلی ملل برای حال و آینده در انظار بینندگان دنیا کسب و قار مینماید اگر يك ورق پاره و یا سنگ ریزه از آثار گذشته گان خود بتاريخ چند سال پیشتری ظاهر نمایند .
گویا علم و معرفت کنونی ما مايه تعب و رنج و حاصل فکر و قلم علما و نویسندگان قدیم است و واسطه توسعه یا ایصال و ابلاغ آنان برای حال و آینده یگانه وسیله بزرگ مؤسسات

۸۰


(٨٦) مجلۀ کابل شماره (اول) سال دوم

مطبوعات و نشریات گفته میشوند ، هستی طبع و نشر در دنیا اثر یکرشته تجربیاتیست که ذریعه
بوجود آوردن وسایل و اسباب لازمۀ آنها گردیده مانند ایجاد خط و کتابت اختراع کاغذ
اکتشاف سامان طبع .
در اولین مرتبه که اولاد انسان بی ذریعه گفت و شنید از دور و نزدیک مطالب و مفکورات
خود را یکی بدیگر از همنوعان خود حالی کرده توانسته اند بایستی مشکور سعی و عمل
آنکسانی باشند که تقریباً چند هزار سال قبل از میلاد در صدد پیدا کردن اصول خط
و کتابت برآمدند آنها چه مشقاتی را درین راه متحمل گشتند تا کج و پیچ منقوشات
روی سنگ ، چوب و فلزات را که عبارت از خط میخی و برا ذلیف و غیره باشد به نوشتن های
امروزی تبدیل حالت دادند .
بعد ازین اعمال باز چیزی که سد راه علما و نویسندگان واقع بوده همان عدم صحایفی که
بران مفکورات خود شان را در قید نگارش بیاورند و آن صحائف همین تخته های کاغذ
ملون و خوش تحریریست که فعلا جانشین تخته های سنگ و پارچه های فلز و پوست حیوانات
و برگ های پاپیروس است شرح اختراع این مقصد را هم طوری که تخطائیها نسبت میدهند
گماندارم محتاج بذکر نیست فقط به اروپا در ١١٩٠ میلادی اول در آلمان بعد در ایطالیا ،
فرانسه ، هالیند ، انگلیس کار خانه های کاغذ ساختند و در روسیه بنای آن از زمان پطر
کبیر است یعنی ان مسئله هم بنوبۀ خود رفع کنندۀ مشکلات مبهمه مطبوعات و نشریات
بحساب میروند ، که فعلا این صنعت بکثرت فی مابین متمدنین اشاعه یافته و ممکن است نظر
بمقتضیات علمی و مدنی در آتیه بیشتر هم بشود .
با اینحال پیدایش کاغذ اگرچه بمراتب خود تا اندازه زمینه را برای ترویج علم آماده
ساخت ولی در آنصورت استفاده زیاده تر عاید متمولین و اولاد آن اغنیا بود که کتب
خطی و آثار دستی را بسختی بدست آورده و همان طبقات محدود ی از انحصار
و مطالعات بهره ور میشدند گویا تنها اختراع کاغذ نتوانست علوم را از انحصار
بیرون آورده و بعموم مفید ثابت شود ، مجبوراً علما بفکر عمیق تری افتاده و مهمترین آله
و ادواتی را که وسیلۀ تعمیم علم و عرفان گردیده قیمت کتب را نازل یا اختراع کاغذ را بیشتر
٧٦


شماره ( اول ) سال دوم
نظری بمطبوعات و نشریات ما
( ۸۷ )
بنفع عامه تقویه نماید تهیه نمودند و آن ها همین ماشین های تپو گراف و لیتو گراف است که
مخترع اولی گوتنبرگ در ١٤٥٣ و مخترع دومی سند فلارن پیشتر از سال ١٨٢٤ بوده اینها
هر کدام بنوبهٔ خود یکی بعد دیگری در پیشگاه بشریت خدمات بزرگی را انجام دادند کتب
و جراید مرتب و منظمی در عالم مطبوعات جلوه گر ساخته تحریات مفید این دو نفر مخترعین
آلمانی، سعی وعمل علما و نویسندگان را بسهولت و سرعت تمامی یگانه واسطهٔ ترقیات روحی
و معنوی نوع انسان گردانید، سدسدیدی از پیش راه علما و نویسنده گان بر داشته شد و علوم
و فنون از انحصار و خصوصیت بیرون آمد .
تیپو ولیتو هر دو بین ماباسمای مطبعه یا چاپخانه حروفی و سنگی معروف هستند مطبعه
بطور يقين يك كلمه عربی است و چاپخانه را بعضی مقتبس از «چاپو» دانسته مغولی یا چینی
میدانند و برخی به هندی نسبت میدهند .
غرض بطور کلی گفته میتوانیم این گونه موسسات در هر سر زمینی جاگزین گردیده
حقیقتاً اهالی آنجا را بسوی سعادت و رستگاری سوق داده بلکه هر کجا ئی مقدمتر اساس
گرفته و عوامل صحیحتر داشته یا خوبتر جالب تقدیر عامه واقع شده بهمان اندازه بیشتر و بیشتر
ترقیات معنوی نصیب همان ملك وملت گشته است .
این مؤسسات عرفانی که همواره بین اقوام عالم هادی نجات از جهالت و گمراهی و ضامن
سعادت و بختیاری بوده اند ، دو نوع وظایفی را عهده دار بود و بدو شعب مهمه عرفانی
و مدنی اختصاص اعمالی داشته اند : یکی قسمت های کتب و رسایل علمی فنی و تاریخی
و غیره مضمونهای مصنفه ومولفه انطباعیه است که مستقلا در یکوقتی نوشته و بطبع
رسیده وسایل بزرگی برای آموزکاری در مدارس و کتب خانه ها میبا شند ، دیگری همان
جراید و روز نامه جاتیست که مسایل سیاسی اخباری غیره اجتما عیات را در اوقات
معینه ماهانه نیم ماه هفته وار روزانه نی ما بین هر ملت و حکومتی به مناسبات مقتضیات
محیطی بنام نشریات موقوته با اسمای گوناگون مقالاتی رقم شده و در معرض انتشار گذاشته
میشود .
بهر حال این تفاوتها بعد تر روشن تر خواهد شد برویم سر اصل موضوع که مبدأ
۸۷


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۸۸)
قسمت های اولی یعنی کتب قلمی و مطبوعات مستقل از تار یخیست که انسانها قدرت خط و کتاب یافته و به اوایل انکشافات مطابع برخورده اند مخصوصاً در قرن ۱۵ میلادی تمایل علما نظر به احتیاج علمی به تدوین یا طبع و نشر کتب دیده شده ولی شروع قسمت ثانی اوقات پساتری است که مطابع نسبتاً ترقی یافته و ملل دنیا احتیاجات سیاسی و اجتماعی خود را احساس کرده اند و اشاعه یا ترویج افکار خواسته است از نهضت های اجتماعی ملل اعانت نماید باین معنی جراید جز در قرن ۱۹ دیده نشد چنانچه دایرة المعارف عربی می نویسد مثليكه پیش از قرن ۱۷ هم اصولیاتی بین قدما مروج بوده ولو شبیهه جراید عصری رنگ و رونق نداشتند از انجمله روما نیها هر وقتيكه نشر خبر مهمی را خیال میداشتند توسل به صحیفه مسما به (ایکتا دیورنا) می جستند و آنها را بدیوار چسپانیده یا بمقامات طوایف میفرستادند تا مردم از آنها مطلع شده یا در گردا گرد مردم نشسته آنرا میخواندند بدینمنوال تا قرن هفده بوده و در آن تاریخ در بندقیه یکی از شهرهای ایتالیا بنام (غازت) نشرات شروع گردیده در هالیند و فرانسه بنام (اخبار) و در لندن بنام (میرکور) همچنان در سایر نقاط عالم هم بعد یکدیگر بمرور اشاعه یافته.
الحاصل در این از منه که تاریخ مبادی نشریات ملل وممالک دیگر را نشان میدهد ما وقتی فضای افغانستان را در آن ورق بزنیم متاسفانه اوراق خونین و سطور مغشوشی در برابر چشم ما صفحات وطن را يك صحنه جنگ و جدال و زمینه کشمکش های خارجی و داخلی نشان میدهد که یعنی اگر آثاری هم بوده پامال معرکه های رزم آوران گشته تنها اوراق مطبوعی که از وجود مطبوعات و نشریات قدیمی وطن بما اطلاع میدهد آثار دوره دومی زمامداری اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بوده که از (۱۲۸۰) هجری قمری) شروع شده و نسبتاً آرامش افغانستان برای چند سالی بزمامدار آن عصر مجال داده است تا برای نظم و نسق امور اداری مملکت و وسایل عرفانی یا تنویر افکار ملی مساعی جمیله بکار برده شود از زمره مطبوعات و نشریات آن دوره که از چندی در اثر کنجکاویهای بسیار بدست نگارنده آمده یکی وعظ نامه ایست که مشتمل بر وقایع جنگ عثمانی و روس ترجمه از جریده (تیمز لندن) بوده باضافه شش و نیم صفحه مقدمه که از طرف مرتب

۸۸


شماره (اول) سال دوم نظری بمطبوعات و نشریات ما (۸۹)

آن نوشته شده مجموعاً در ۹۰ صفحه میباشد این اثر بترتیب قاضی عبدالقادر خان بتاریخ
شنبه ۲ شعبان ۱۲۹٤ هجری در مطبعه شمس النهار بطبع رسیده علاوه آنکه ازین اوراق
وجود مطبعه شمس النهار و تاریخ کار آن در وطن مکشوف میگردد مقدمۀ وعظ نامه از
مطالب دیگری بنسبت نشریات نیز اشعار میدارد مثلا پس از يك سلسلۀ تمجیداتی که از
اعلیحضرت امیر شیر علیخان مینماید ضمناً متذکر میشود که این امیر معارف خواه تجویز
فرموده اند که باید واقعات مهمه داخله و خارجه را با مواعیظ سود مند و غیره مطالب نافعه
دینی و دنیائی را همیشه هر ماه یا هر هفته برعایای صادقۀ شان آگاهی داده باشیم .
این مسایل هم تا اندازۀ مارا بمقصد اصلی رهنمونی میکند که در ان آوان مطابع و نشریات
رواج خوبی داشته کتاب دویم آن که بکمك یکی از دوستان از کتابخانه مرحوم امیر محمدخان
سپه سالار بدست آمده عبارت است از اصول وقواعد عسکری که مانند قانون نامه های
عسکری موجوده در ۷۹ صفحه بتقسیم دو فن و هر فنی دارای فصل های متعدد با نقشه ها
و صور مختلفه که بقواعد عسکری مربوط است و تمام کلمات انگلیسی که در مشق نظامی و یا
بعوض اسم رتبه های عسکری یاد میشده همه را به افغانی ترجمه کرده اند این کتاب هم
در اوایل خود هشت صفحه و کسری فارسی بطوری علاوه الحاقیه دارد که در عنوانش
این جملات مرقوم است : « وعظ که بطور مقدمۀ الحاق وی بهمراه کتاب قواعد ضرور
است که عند الاتمام قواعد، افسر کلان بطور وعظ بهمراه سپاهیان و افسران موجوده میدان
بیان نماید » در اخیر کتاب متاسفانه بعوض آنکه ماه و سال طبع را هم معین کنند تنها
بهمان اشارۀ که به انجام اوامر امیر شیر علیخان نسبت بطبع کتاب نموده قناعت ورزیده
و این جمله را هم بر آن افزوده که در مطبعۀ مصطفوی دارالسلطنۀ کابل باهتمام میرزا محمد صادق
خان حلیۀ طبع پوشید .
مقصد تاجائیکه بشهود رسیده دو مطبعۀ سنگی در آن اوقات موجود بوده بنام
( شمس النهار ) و ( مصطفوی ) که این هردو بتقریب ٦٠ سال پیشتر گویا وارد
افغانستان گردید و اما قسمیکه شهرت انطباعیۀ آن دوره شنیده میشود ممکن است از دو
مطبعه بیشتر هم بوده باشد چه بر علاوه نشریات مواعظ و اطلاعات اخبار طوریکه بعضی از

۸۹


شمارهٔ (اول) سال دوم
مجلهٔ کابل
( ٩٠ )

دانشمندان هموطن میگویند کتب دیگری هم از قبیل اصولات نظامی و علمی و دینی و کاغذ های صکوکات و وثایق و تکت های پستی طبع میکردند . شهاب ثاقب که بردو ها بیون نوشته شده و در آن یکقسمت خود امیر شیر علیخان هم شرحی نگاشته یکی از مطبوعات آندوره بوده ذخیرةالملوك و خلاصه آن دوباره طبع شده و فتاوای برهنه هم در آنوقت بطبع رسیده همچنان کتب متعددی است ولی چسود که فعلا هیچ آثاری ازان ها باقی نمانده تنها تکت پستی که درانوقت مروج بوده به پانزده قسم از همین مطابع خارج میشده .
( بقیه دارد )

تشکر از مطبع

مطبعهٔ عمومی کابل که در اثر مجاهدات رئیس هوشمند آن يك عدهٔ کارکنان ماهری را گرد آورده و روز بروز در تکمیل لوازم قشنگ طباعتی آن پرداخته میرود ، لذا گفته میتوانیم از جهات ظاهری و معنوی مفهوم يك مؤسسۀ زیبای عرفانی این عصر را بعلاقه مندان مطبوعات نشان میدهد .
چه هر وقت و زمانی در زینت های انطباعیه نشریات وطن اثرات تازه تری را جلوه گر ساخته و میسازد .
مخصوصاً درین روزها که باز یکمقدار کافی حروفات سربی با تزئینات و نقشه جات آن از آلمان وارد کرده و علاوه ماشین های رنگا رنگ طبع و آفسیٹ موجوده ، ماشین‌های دیگری نیز بخارج سفارش داده و باین نزدیکها انتظار ورود آنرا می برند از قرار معلوم گویا در نظر دارند يك تغییرات و ترقیات بزرگی در مطبوعات داخلی بدهند ، انصافاً از همه زیاده تر بمجلهٔ ما حقوق ثابت کرده اند چنانچه این شمارهٔ اول سال دوم مجلهٔ کابل که بتازه ترین حروفات و کلیشه های آن زیور طبع پوشیده خودش بهترین دلیلی است که ترقی و پیشرفتهای این مطبعه را در انظار مبصرین باثبات رساند .

٩٠


شماره (اول) سال دوم
تشکر از مطبعه
( ٩١ )

ما فقط بنام قدر شناسی از زحمات آقای صوفی عبدالحمید خان رئیس و آقایان سید محمد ایشان خان
معاون و سید محمد داؤد خان خطاط و رسام و آقای نوری افندی مدیر زنگوگرافر و سائر همقطاران
آنها که در امور طباعت و کلیشه سازی ما ذوق وسلیقۀ مخصوصی بکار برده اند اظهار
شکران کرده ويك گروپ تصاویر آنها را با یکمقداری از نمونه های زنگو و لیتوگرافی
کار روائی مطبعه درین نمره اول سال دوم مجلهٔ خود شایع میکنیم.
امید واریم این مطبعه در جهد وجهد رئیس واعضا، فعال و با ذوق شان بترقيات
عالی تری نائل شده و آرزوهای نویسندگان وطن را چنانچه باید و شاید برآورده باشند.


منظرۀ خارجی مطبعۀ عمومی از جانب غربی جنوبی


منظرۀ داخلی مطبعۀ حروفی


[BLANK PAGE]


عکس داخلی کار خانۀ آف زت


عکس داخلی استدوی زینکو گرافی رنگه


نمونه حروف مطبعه عمومی
شماره ترتیبی ٦
اندازه ۱۲ فارسی

یکی دیدم از عرصهٔ رود بار
که پیش آمدم بر پلنگی سوار

چنان هول ازان حال برمن نشست
که ترسیدنم پای رفتن بیست

تبسم کنان دست بر لب گرفت
که سعدی مدار آنچه دیدی شگفت

توهم گردن از حکم داور مپیچ
که گردن نپیچد ز حکم تو هیچ

چو خسرو بفرمان داور بود
خدا پیش نگهبان باور بود

نمونه حروف مطبعه عمومی
شماره ترتیبی ٣
اندازه ۲۰ فارسی

مرا پیر دانای مرشد شهاب
دو اندرز فرمود بر روی آب
یکی آنکه بر خویش خود بین مباش
دوم آنکه بر غیر بد بین مباش


نمونه حروف مطبعه نوعی
شماره ترتیبی ۷
اندازه ۱۸ فارسی

یکی پند میداد فرزند را
نگهدار پند خرد مند را

مکن جور برخردکان ای پسر
که يك روزت افتد بزرگی زسر

نمی ترسی ای گرگ ناقص خرد
که روزی پلنگیت بر هم درد

بخردی درم زور سر پنجه بود
دل زیر دستان زمن رنجه بود

بخوردم بکومشت زور آوران
نکردم دگر زور بر لاغران

شماره ترتیبی ٥
نمونه حروف مطبعه نوعی
اندازه ١٦ فارسی

دواخبار شاهان پیشینه است
که چون تکله بر تخت زنگی نشست

بدورانش از کس نیازدد کس
سبق برد گرخود همین بود و بس

چنین گفت بکره بصاحب دلی
که عمرم بسر شد به بیحاصلی

چومی بگذرد ملك وجاه وسرير
نبرد از جهان دولك الا فقير

۹۷


۹۸

شمارهٔ ترتیبی ۲
نمونهٔ حروف مطبعهٔ عمومی
اندازهٔ ۲۶ فارسی

گریزد رعیت ز بیدادگر
کند نام زشتش بگیتی سمر
چوسلطان عنایت کند بابدان
کجا ماند آسایش بخردان

شمارهٔ ترتیبی ٤
نمونهٔ حروف مطبعهٔ عمومی
اندازهٔ ٢٤ فارسی

کریم السجا یا جمیل الشیم نبی الورا یا شفیع الامم


۹۹

نمونه حروف مطبعه عمومی
شماره ترتیبی ۱ اندازه ۴۸ فارسی

رعیت نباید به بیداد کشت
که مر سلطنت را پناهند و پشت

نمونه حروف مطبعه عمومی
اندازه ترتیبی ۳۶ بنط لاتینی

Act, act in the
Living present,
Heart within and
God overhead.


۱۰۰

نمونه حروف مطبعه عمومی
اندازه ترتیبی لاتینی
٢٤ بنط Don't put till tomorrow
٢٠ بنط What You Can do
٢٠ بنط Today.

نمونه حروف مطبعه عمومی
اندازه ترتیبی لاتینی
١٦ بنط Cowards die many times before their death,
١٤ بنط The Valient never taste of death but once.
١٢ بنط Neat printing is the soul
٩ بنط Of Publicatons


۱۰۱
نمونه گلهای ۲۴ بنط مطبعه عمومی


۱۰۲
نمونه خطوط برنج مطبعه عمومی


١٠٣
نمونه گلهای ١٢ بنط مطبعه عمومی


١٠٨٤
نمونه گلها و کنجی های مطبعه عمومی


١٠٥


١٠٦


مسکوکات افغانستان
الغازی محمد نادرشاه
افغانستان
الغازی محمد نادرشاه
كابل
افغانستان
الغازی محمد نادرشاه
كابل
كابل ۲ افغانی
پول ۲۵
كابل ۱۰ افغانی
پول ۱۰
كابل ۱۰ افغانی
پول ۵
پول ۲
كابل ۵ افغانی


بسم الله الرحمن الرحيم
لا اله الا الله محمد رسول الله
محمد سيد الكونين والثقلين والفريقين من عرب ومن عجم نبينا الامر الناهي فلا احد ابر في قول لا منه ولا نعم
هو الحبيب الذي ترجى شفاعته لكل هول من الاهوال مقتحم دعا الى الله فالمستمسكون به مستمسكون بحبل غير منفصم
بقلم خطاط معروف سید محمد ایشان خان معاون مطبعه عمومی


بها را بس چراغ گلشن زاله ها
محیط آفرینش پر چراغ گوهر شرین است
بهیج احمدی او عالم خط جلی
بلطف مضمرش مجموعه عین جلوه
بهار طبع آثارش طبع شریر
یقین ظن کلیمه فصل اش آنکلمه
عروہ مختلف مصحف شیر
سخن چون دانس بخشند نیاز

لا اله الا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ
کابل ۱۳۱۱
بخط عبدالحسین حسینی

شوقه برق شام مشد جدول
سطر کسر اویت تر میلیچه
به فیض که معراج طارق شر
اشان حم ابرومز سبزش بهار
نسبت مبدا حرس اسم علوی
زند شخصی اوست عقد که اشعار
نهر شرف باز هم فریب پر شر
شادابی حوضیه بازار لاله زار

نادیدن عیب کسان کر تو را خصلت عموا پر وقت یا قائم عیب او هم ترا
مانست خط چو سحبان بو تار بیارد بست رضای جویا تر ا
۱۰۹

بقلم خطاط معروف سید محمد داؤد خان خطاط ورسام مطبعه عمومی


[BLANK PAGE]


۱۱۰
مطبعه عمومی کابل


۱۱۱
مطبعۀ عمومی کابل


۱۱۲

هیئت اداری و فنی مطبعهٔ عمومی

عنایت الله خان مدیر عمومی مطابع


شماره (اول) سال دوم دپښتو ژبه دپږنویولاردی (۱۱۳)

دپښتو ژبه دزبو پلار دی
(په قلم د آقای امین الله خان زمر لای)

انسان خلقتاً انسان پیدا سوی دی ، اوله یوه پلار او مورنه چه حضرت (آدم او حوا
علیهما السلام) دی ، داد وئی سلسلی او نسلونه د بشریه و جود راغلی دی، او دا
رنگ برنگ ژبی چه نن ورځ په مینځ داوسید ونکی د مځکی کښ رواج او خبری باند کیږی
په اول کښ یوه ژبه وه ځکه چه مور او پلاری یووه ، هر خونی چه ډیر والی ئی پیدا کړ
او په طائفو او تبرو او جنسو تقسیم او و ویشل سول جد اوالی دژبی ، رنگ ، چهره
عادت ، طبیعت ، به دوی کښ پیداسو نو وراندی له دی چه دژبی بحث وسی که لږ له تقسیم
او سلسله د بشر څخه بیان وکو و خپل مقصد ته به نږدی سو .

تقسیم او ویش دبنی بشر

مقصد زموږ له تقسیم دبنی بشر ځنی دادی چه لږ تحقیق او پلټنه وکړو چه داتوله طائفی
او قبیلی چه له نوع بشر ، بدنیا کښ اوسید ونکی دی خونی یو تربله نیږ دیوالی او قرابت لری
او کمنی کمنی طائفی ویوی پیړی او پلارته رسیږی ؟ پدی باب کښ خوشی باید ولیده سی .
(ا) (خاصی دجسم) مثلاً : رنگ ، پوست ، ویښته ، قد و اندام .
(ب) (ژبه) مثلاً : مشابهت او یورنگ والی د خبرو ، او دکلو دخوقو مویو تربله
او یورنگ والی د ترکیب د ټو کرانو دخبر واو د گډوډوی .
(ج) (زاړه نقلونه) مثلاً : زاړه نقلونه چه زړی ښځی ئی کوی یابعضی عادتونه
او بعضی اعتقادونه .
(د) (قدیمه آثار) مثلاً : کیندلی کانی ؛ هيا کل او چهری ، قدیمه ښاوی ، زاړه
قبرونه ، اوزاړه شیان چه له خاور وڅخه راوزی .
دادی چه هر څو پدی شیانو کښ په مینځ داقوامو او قبيلو کښ نيزدى والی او مشابهت وی

۱۱۲


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (114)

معلومیږی چه هغه اقوام او قبلی ویوه نکه ته رسیږی . ( دطبیعی تاریخ حكیمانو ) پس له تحقیق او پلټنی دجسمانی ترکیب د مختلفو اقوامو ؛ تقسیم ئی دبنی بشر داقوامو په پنځه سلسلی سره کړی دی .
( 1 ) سلسله دکافکاسی ٢ - سلسله د مغلی ٣ - سلسله د زنجى ٤ ـ دمالائی 5 - سلسله دامریکی .
موږ پدی ځای کښی صرف د کافکاسی دسلسلی او په کافکاسی کښی صرف د ( آریان ) دټوك بحث كوو :

سلسله د کا فکاسی
داسلسله په نسبت دسپین والی دپوستر ، صافوالی دویښتانو ، بيضوى چهره ، او ږدوالی دپزی ، عمودی غاښونه پته ترکیب داندام او دقد، چابك والی دحرکت ، له نورو سلسلوڅخه بیلیږی اصلی وطن ددی سلسلی په غربی طرف دهیمالیه دغر و په نیږدی دهندوکش دغرووه له هغه ځای نه ټکر ټکر سوی په لمنود هغو غرو په اطراف ددنیا کښی وپاشل سول چه موږ له نورو ټکرانو څخه صرف نظر او یواځی دآریان دټوك بيان كوو .

ټوك دآريان
هغه قومونه چه دآریان ، وشعی نه نسبت کیږی له نسله دقدیم قوم د (اریا )څخه دی وړاندی له ایکلو او پیدایش دتاریخ نه په نیږدی لمنود هندو کش کښی ئی استوگه کوله ، ټوله اقوام داروپابيله بعضی قومو چه به سلسله د مغولیه په اروپا کښی منسوب دی ، ایران ، افغانستان ، هندوستان پدی شعبه کښی داخل دی . شعبه داريان نه په اصطلاح دار و پا ( هند او جرمانیك ) وائی . او په پلټنه او ډیر تحقیقات د خاوندان ددی فن ثابت سوی دی چه جرمن ، کلت ، هندی ، افغانی ایرانی له نسله د آریان دی چه له ترکیب د بعضی لفظو دپږيو ددوی نه دامسئله اثباتیږی چه یومثالی دادی :

114


شماره (اول) سال دوم دپښتو پر به در یو پلار دی (۱۱۰)

پښتو (مور) فارسی (مادر) سانسکریت (ماتری) ارمنی (مایر) رومی (میتر)
لاتینی (ماترا) جرمنی (موتر) انگریزی (مدر) فرانسی (میر) .
اگر چه ډیر مثالونه دی ، مگر په واسطه داوژدو الی دایو مثال بیان سو، لدی معلومیږی
چه دا قومونه سره لدی چه یو تربله ډیرلری دی ؛ او په مینځ ددوی کښی هیڅ یوه علاقه
دنیز دیوالی نشته بیا هم داسی شریکی کلمی چه هم په لفظ او هم په معنی یی لږ تحریف سره مشابهت
او یو رنگ والی لری او دانوم ابتدائی کلمه ده چه تکلم باندی کیږی . پس له دی نتیجی څخه
معلومه سوه چه هیڅ شك نشته چه اجداد ددی بیان سوی قومو په اول کښی یوقوم وه
او پس له هغو ، فرق او تکثرات چه پدی لوری او هغه لوری تللی ، بیل بیل قومونه او تکثرات
سوی دی او دا مشابهت دابتدائی کلموله اثر او میراث دهغه ( آریا ) دقوم دی چه اجداد ددی
قومو شمیرل کیږی او یواځی یو قوم وه چه اصل او منشاء دهغه قوم اطراف د(هندوکش)
دغرو ښودلی سوی دی . هرکله چه دهند و کش غر په افغانستان کښی دی - معلومیږی
چه اجداد ددی قومو پښتون دی اودا چه پښتون په خپل اصلی او قدیمی وطن کښی پاتی
سوی دی شجاعت او غوره والی دپښتون معلومه وی او مونږ ټوله او سید ونکی
دافغانستان پښتون بولو .
اصلی مدعا زموږ له بحث در پوڅخه دادی چه یو قدری دپښتو در یی بحث وکوځکه
لدی ږبی نسبت و نورو ږ بونه په سبب دپاتی کیدو او محدود والی ئی په خود افغانستان
کښی چه له نورو ږ بو سره نده گډه سوی او خپل اصلی قواعد ئی ټوله ساتلی دی لږ
بیان ئی سوی دی .
( ږ به دپښتو )

له پورته بیانو څخه دامعلومه سوه چه اصل دډیرو اقوامو دشرق او دغرب ، د (آریان)
له شعبی دی او اصلی استو گنه د (آریان) په غرو دهند و کش کښی وه چه دهند و کش
دغرونه رنگ برنگ فرقی او تکثرات جورسوی او بدنیا کښی وه پا شل سول . مهاجرت
او تگ ددی فرقو او تکثراتو په لاندی صورت سره کتابونه ددی فن بیانوی .
۱ - اول تکثر چه د (اریا) دقوم نه له غرو دهند و کش څخه بیل سوی دی فرقه

۱۱۰


شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ١١٦ )

د ( کلت ) ده چه اجداد د آیرلیند د قوم او د ( غال ) دخلقواو ( بره تونان ) دفرانس دی دا کلتان له ساحله د شرقی د بحر خزر څخه په لوری د شمال وله هغه ځای نه برابر په لوری د مغرب تالی او وسطی اروپا ته رسید لی دی .
۲ ـ دومه فرقه له جنوبه د قفقاس د غرونه تير سوی پس له دينه چه په ساحل دونديك د رود او تور بحر کښی گر زیدلی دی په شبه جزيره د یونان اوايتاليا کښی ئی وطن نیولی دی دی فرقی ، قدیم یونانیان او رومانیان ئی تشکیل کړی پر دوی برخی ویښل سوی دی چـه له ټوله قومو سره چه پدی وقت کښی ( رومانیك ) بلل کیږی یعنی دفرانسیس او ایتالیا او اسپانیول د قومو داجداد سره ګډ او یو شی سوی دی .
۳ ـ دریمه برخه داریان چه هجرت ئی کړی دی ( جرمانیك ) دی چه د (کلت) دلاری وسطی او شمالی اروپا ته تالی دی اوقوم د ( گلت ) ئی چه بخواله دوی نه هلته وه له هغو ځای نه ئی و ساحل دغربی اروپا او جزیری د ا تـلا نـتيك ته ئی و شړل . جر من ، انگلیز د ینمارك ، فلامنگـت ، سویدن او ناروی چه له نسله ددی دریمی فرقی دی قـوم د جرمانیك بلل کیږی .
٤ ـ څلورمه فرقه مهاجرين داریان ( صلاو ) دی چه دا قوم په صحرا او لو یو دشتو د شرقی اروپا کښی ئی ځای نیولی دی ـ روس ، له هازيچ ، او پولیوی قهر داوسیدونکی د شبه جزیری چه به طرف د جنوب د نهر طونه دی له نسله ددی څلور می فرقی دی .
٥ ـ پنځمه فرقه د ( زند ) ده چه قوم د قديم ايران ، کرد ، ار منيان ، اوبلوچ له نسله د زند د قوم دی .
٦ ـ آخر قوم د آریا چه بخیل اصلی وطن کښی پاتی سوی دی بیله یولږ خلقو چه په خپل وطن کښی پاتی سول نور ټول به طرف دشرق جنوبی دخپل وطن ئی هجرت و کړ اوله نهر ایندوس د پنجاب څخه تير په شنو او ښو صحراؤ د نهر ( کنـگ ) تیت سول چه تر هوسه په هندوستان او بنگال کښی دی نو میخ شك نبایـد کیږی چه اصل ځای اوسکن داریان ، افغانستان وه او هغه لږ کسان چه په خپل اصلی وطن کښی پاتی سوی وه دغه قوم دافغان دی چه له هغه وقته تر هوسه ئی خپل قومیت او پښه ئی ساتلی ده . او هر کله چه اول تاریخونه

١١٦


شماره (اول) سال دوم دپښتو ژبه درپوپلاردی (۱۱۷)

چه پس له ایجاد دلیكلو نه لیكلی سوی دی وه كورو بیاهم دغه قوم به په همدی ځای کښی
بیا موندو او كه بعضی لیكلو كانوته چه په بعضی کوښو اوغرو کښی دافغانستان پیدا کیږی
و كورو لیكل به ئی له رقه دقدیم سانسكریت دخط پیدا کو بیا مجبور کیږو چه افغان
ته اول ټكه داریان ووايو اووی بولو اوهرکله چه طرز اولهجه اواسلوب دپښتو دږغی بڼور
وکورو ډیره لږنی او بسيطه چه دډیرو ږغو پیشرو حسا بیږی پیدا بيكو كه ټکه او پلار
دټولو ږغو داریان ئی وبولوجای لری . اودا ټوله اقوام او اوسیدونکی دافغانستان چه نن ورځ
په رنګارنګت نومو سمی دی ټوله له یوه پلارنه او پښتون بلل کیږی . ولی چون زمانه
ډیره تیره سوی ده اوله احوله وړاندی له تاریخ نه ئی لږمعلومات وه اخلافوته پاتی سوی دی
اوهر کله میدان دجولانګاه او استیلا دخپلو همسایګانو وه له دی جهة ژبه دپښتو وسعت
ندی پیدا كړی یواځی په ښځ دځپلو دیوالو چه سرئی وه آسمان نه رسیدلی محصور پاتی
سوی ده اوبعضی چه و ځای د استیلانه ئیږدی یا دبل تر اثر لاندی سوی دی خپله اصلی ژبه
دپښتوئی ایره كړی ده . سره لدی چه دپښتو ژبه دافغانستان په غرو کښی ئی خپل عمر تیر
كړی اوله خپله اصلی وطنه وبهرته نده وتلی او کشمکش دیګانه ؤئی ډیر لیدلی دی بیا هم
خپل اصلی قواعدئی ندی ایر كړی اودهیچا به دام نده كښیوتلی او خپل ادبیات او شیرین
نكات ئی ټوله ساتلی دی چه دافغان دسرشار اونارك حسیات او آزاد طبیعت نمایندګی كوی
او ډیر شرقی علوم لكه تفاسير ، احاديث ، فقه ، منطق و غیره په پښتوژبه ترجمه او ډیر
نامدار شعرادپښتو دربی لكه رحمان ، سلیم ، شیدا ، حمید ، خوشحال وغیره تیرسوی دی .
خصوص كه څوك وغواړی اصلی نکات اوشیرینه وبنا اوادبیات او صحیح اوست عواطف
اوملی روحیات دپښتو و ګوری ؛ نو دی به پراخو دشتو او لوړ وغړو او شنو درو کښی
چه اصلی ځای دافغان او دهغه پښتو چه دبلی ژبی سره نده ګډه سوی طبیعی ادبیات
چه مقصد دافغانی دلندوی دی ودی واوری چه نمونه ئی داده :
خلق به وائی چه ښنکرف دی ما دزړ ګی په ینو ښکلی کتابونه
په درست جهان بدی ور نکړم وطنه هیچیری دی ساری بوینم
د تا د بدن ښكل رابع دی په نتیجه کښی می زړه دری وری شنه

۱۱۷


شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۱۱۸ )

مخ نه دی ګورم ژړا را سی معنی ئی داده چه مین در با ندیمه
خدای می دی مرګ دغا ړمی کا چه شنکی خال می میلاسی نشی مینه
په و را ند ځی په بییر ته ګوری تردا وشتلی زړه دی جارسم څه دی کړمه
د ځنکندن سلګی په ورو کړه بدان به سخی سر وی چه یاردی مرینه
چه به وطن ور ځی کا غذه اول تری چارشه بیا بی وا یه سلا مو نه

نو پراحوالی ددی لوئی ژبی او لغات او ادبیات به ئی ور معلوم سی چه داژ به هیڅ نیم
کړی نده او هیڅ بیګانه ژبی ته محتاجه نده ـ بلکه له دیډیر یونه برا خه اوډیرډیر بولدیته
انتخاب کړی او مددی اخستی دی .
ملت دافغان په حکم ددی چه هیجا دخپل به ژبه ترقی نده کړی ، بایدکوشش وکی چه دا
خپله شیرینی ژبی ته پراخوالی او رواج ورکئ اوهغه افغانان چه په مرور زمانی یا په سبب
د کوم علت ئی خپله اصلی ژ به دپشتو اېره کړی په بله ژبه ویونکی دی بیرته رجوع وه خپلی
ژبی ته وکی ، افغانی او افعانیت دوباره ژوندی کی ځکه نن ورځ هغه څوک چه دخپل به ژ به
خبری کوی یا بېل بېل عنوا نونه ئی پیدا کړی دی په اصل کښ دیوه پلار زمن او اصلی
او سیدونکی د افغا نستان او پښتانه دی ـ په باب د پښتان وا لی او یوقوم او سیدل د دوی
بیله پورته بیا نه آقای میر غلام محمد خان غبار هم په تیرو شمارو کښ په فارسی یوره بیان
او توضیحات و ر کړی دی هر سړی چه ئی ولونی امید دی چه له خپل نسب نه خبرو پری
قانع سی .

جناب مستغنی حب الوطن
خپل ځا نونه به قربان کړو نه دیار خپل هردیا. دیار کوڅه بولی دیار خپل
چه دخپل دین و دولت په لار مرنشی څه ژوندون دی هغه بولو ننګ وعار خپل
هر میدان چه دخپل ځان په وینو رنګ کړو په قانون ئی دنظام بولو ګزار خپل
په دنیا و آخرت به سر فراز وي نظامی چه وی محکومه دسالار خپل

۱۱۸


(۱۱۹)
همت
شماره (اول) سال دوم

سپاهی د دخپل سربها خوری دموږ سر او مال قربان دی نه سر کار خپل
نصیحت موږ ته به کار ندی ناصحه ته به کار خپل داناتری موږ به کار خپل
مستغنی به ځان قربان تر خپل ملت کا
موافق به د کفتار کاندی کردار خپل

همت

رعیت که رعایت کائن ئی واردی که څوک ننګ او که غیرت کائن ئی واردی
نن ئی واردی چه اسلام ټول متفق شی نن ئی واردی که همت کائن ئی واردی
د دولت او دملت څه امتیاز دی که دولت کا که ملت کائن ئی واردی
هیڅ به نشی به محنت به مشقت بیا که محنت که مشقت کائن ئی واردی
بیا له لاسه به و تلی دا فرصت وی څوک پیدا به دا فرصت کائن ئی واردی
بیا به نه وینی به خوب که دا دولت څوک که دیدن څوک د دولت کائن ئی واردی
که مثال ژونده دپلار ده هم په وارده
مستغنی که نصیحت کائن ئی واردی

۱۱۹


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۱۲۰)

غلطنامه

اگر قبل از خواندن مجله غلطی های ذیل را تصحیح بفرمائید در خواندن مضامین مجله
اشکالی نخواهید داشت .
صفحه
سطر
غلط
صحیح
۷
۲۳
عبارت
مقابل
"
٢٤
و
یا
"
"
عبارت
مقابل
۸
اول
و فلسفه
بافلسفه سپتيك وفلسفه تنقيدى
۱۲
٦
می بردند
می برند
۲۱
۱۲
بدار اسلام
به « دار السلام »
۱۲
۱۲
رکن باد
رکن آباد
۲۷
ه
تاژو
تاژو
۲۹
۲۲
داغ زخم
چشم داغم
۳۲
سطرهای ۲ ،
۳ پایان صفحه
نهال برومند نیز
علی الخصوص
على الخصوص نهال برومند
نیز
۳۲
سطر آخر
تحكم
بحكم
٣٤
۹
دست
و دست
٣٥
۲۱
باده خوار
باده خواه
۳۷
١٥
موجد
و موجد
۳۹
٤
٥٠٠١
١٠٠٥
٤١
۹
بديع
علامه بديع
٤٣
۸
عرت
عرب
٤٤
ه
درآمدیم
درآمد
٤٤
۱۰
نورانی
نورانی
٤٨
٢٤
بگرانید
بگرایند


( ۱۲۱ ) غلط نامه شماره ( اول ) سال دوم
صفحه سطر غلط صحیح
٤٩ ٣ امروز است ازان روز است
٥٢ ٩ امرار امرار حیات
٦٦ ۲۲ لود میدانند لودی میدانند
۷۲ ١٤ موضوع نشر موضوع نثر
۷۷ ٩ این کتاب حاوی این کتاب
۷۷ ٩ مفیدی مفید
۷۷ ۱۲ متبعات تتبعات
۷۷ سطر آخر وسبب سبب
۷۹ ۷ تاریخ ادبیات تاریخ ادبیات
افغانستان تذکره افغانستان تالیف آقای گویا و
۷۹ ١٦ ترد امان الله افغانستان تهرو امان الله افغانستان
Through Amanullah's
Afghanistan
۷۹ ۱۹ عنقریت عنقریب
۷۹ ۱۹ کپتان جلی گیتان جلی
٨٠ ٣ و تصحیحات به تصحیحات
٨٠ ١٥ بهترین بهتری


شبهای مهتاب فرح بخش لغمان
از
فوتو گرافی های شاهزاده اسدالله خان
قوماندان فرقه شاهی


علمی ، ادبی
کابل
اجتماعی ، تاریخی
١٤


مجله کابل
(آدرس)
انجمن ادبی، جاده ارگ
عنوان تلگرافی - کابل انجمن
مخابرات
با انجمن

(ماهوار)
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول اسد ١٣١١ هـ ش - ٢٢ جولای ١٩٣٢ م

کابل:
ولایت داخله
خارجه

(اشتراك)
١٢ افغانی
١٤ »
نیم پوند انگلیسی
طلبهٔ معارف نصف قیمت

فهرست مندرجات
نمره مضمون نویسنده صفحه
(۱) تاریخ فنی وعلمی آقای زیدان بدران افندی ۱ الی ٥
(٢) پوکودین واهمیت تاریخ نویسی ترجمهٔ آقای میر غلام حامد خان ٥ « ٨
(۳) والتر ترجمهٔ آقای نجیب الله خان ٩ « ١٤
(٤) لامارتین « آقای احمد علیخان مترجم فرانسه ١٤ « ٨
(٥) سقراط ترجمهٔ آقای محمد عظیم خان منشی زاده ١٨ « ٢٢
(٦) باز وطن بقلم فاضل عبدالهادخان داوی ٢٣ « ٢٥
(٧) ادبیات فارسی ترجمه بقلم فاضل قاری عبدالله خان ٢٥ « ٣٢
(٨) معارف وطن جناب مستغنی ٣٢ «
(٩) عار بیکاری » ٣٢ « ٣٢
(١٠) نامی و استقبال کایم، بیتاب - قاری ٣٣ « ٣٤
(١١) انتباه سردار عبدالرسول خان ٣٤ « ٣٦
(١٢) منتخبات نفیسه انجمن ٣٦ « ٣٩
(١٣) شعرای افغانستان سرورخان گویا ٤٠ « ٤٦
(١٤) ماه در پغمان شهزاده احمد علیخان درانی ٤٧ « ٤٨
مدیر انجمن ادبی
(١٥) صحرا « اعظمی » معاون انجمن ادبی ٤٨ « ٤٩
(١٦) ظهور حقایق » ٥٠ « ٦٤
(١٧) همایون نامه سرورخان گویا ٦٥ « ٦٦
(١٨) مطبوعات ونشریات ما سرورخان جویا ٦٧ « ٧١
(١٩) افغان در هندوستان میر غلام محمد خان غبار ٧٢ « ١٥
(١٦) کتیبهٔ افغان در ارض مقدس انجمن ادبی ٨٦ « ٨٨


تصاویر :
(١) مقوله حضرت علی کرم الله وجه بقلم آقای محمد ایشان خان
خطاط معروف معاون مطبع عموی اول
(٢) شبکه کاری و نجاری کابل ٨ الی ٩
(٣) شاعر شهیر فرانس « والتر » ٩
(٤) « « لامارتین ٤١
(٥) چوب کاری و نجاری کابل ٢٢ ٢٣
(٦) مقبره و لوحه سنگ مزار اعلیحضرت بابر شاه ٦٤ ٦٥
(٧) یادگار بودا ٧٠ ٧١
(٨) سلطان قطب الدین ایبک ٧٥
(٩) سلطان شهاب الدین غوری ٨٥
(١٠) عکس خیالی بوعلی سینا آخر


في كتاب تحف العقول عن امير المؤمنين عليه السلام انه قال
العقل خليل المؤمن والحلم وزيره والرفق والده واللين
اخوه ولا بد للعاقل ان ينظر في شانه ويحفظ لسانه ويعرف
زمانه الا وان من البلاء الفاقة واشد من الفاقة مرض البدن
واشد من مرض البدن مرض القلب الا وان من النعم سعة
المال وافضل من سعة المال صحة البدن وافضل من صحة البدن تقوى القلب
مراد ازین کلمات شریفه علویه انکه
عقل و دانش دوست مؤمن است، حلم و بردباری وزیر اوست، رفق و مدارا کردن با خلق خدا
پدر اوست، نرمی و ملایمت بمنزله برادر اوست، آدم دانا ناچار باید ناظر به چیز باشد
اول آنکه مواظب امور خود باشد، دویم آنکه زبان خود را نگاهداری کند، سوئم انکه اهل زمان و مقتضیات
زمان را بشناسد، همانا از جمله بلاهای بزرگ فقر و بیچیزیست، بدتر از ان بیماری است بدتر
از ان مریض بودن دل است، آگاه باشید که از جمله نعمتها ثروت و سعة مال است، بهتر ازان صحت
کابل سنه ۱۳۱۱ شمسی بدن است نیکوتر از ان پرهیزکاری دل است. حبیب قندهاری


[BLANK PAGE]


شماره ( دوم ) سال دوم
نمره خصوصی ( 1 )
كابل
KABUL
قسمت علمی
تاریخ فنی و علمی و كیفیت تحریر سوانح عمری
ترجمه مقاله آقای زیدان بدران افندی
عضو دارالتالیف کابل
امروز برای تاریخ دو طریقه روشن موجود است که گر چه در طرز باهم متناقضند ولی در غایه
و مقصد مشتركند ، زیرا این تناقض هیچگاه و در هیچ حال بروح و ماده تاریخ اثری نمیکند ،
خواه بطریقه فنی این تاریخ تدوین یافته باشد یا بطریقه علمی ، و اختلافاتیكه واقع می شود
مخصوص طبیعت است وطبیعت دو قسم است (طبیعت فن و طبیعت علم) پس لازم است
درینجا بشرح هر دو طریق تا اندازه به پردازیم چه دانش امروزه به تفریق بین آنها قابل شده
نمره مسلسل ( 122 )


( ۲ )
مجله کابل
شماره ( دوم ) سال دوم

و خصایص هر يك را جداگانه تحدید نموده ، بلکه پیش ازینهم این دو طریقه بیان گشته و کتب عدیده در هر دو موضوع تالیف یافته که برخی ازان مؤلفات نمونه جاویدیست در عالم علم و ادب و از انجمه است کتاب العظما مؤلفه پلوتارك و تاریخ هیرو دوت که نخستین از فاخرترین تحف تاریخ فنی و دومین از نفیس ترین ظرایف تاریخ علمی بشمار میرود .
ولی امور مخصوصه باین دو طریقه منحصر بسرحد این دو مؤلفه جاوید نیست زیرا وسعت بحث انسان در عصر حاضر در اطراف خصایص فن و تعدد مدارس و تباین صور و اشکال بسی برقوه و جمال طریقه فنی افزوده همچنانکه تقدم علوم درینعصر در کثرت دقت بطريقه علمی کوشیده است .
طریقه فنیه ) طریقه ایست که هدف آن بواعث و علل محرکه داخلی و دوافعی است که در ماورای ظواهر جا دارد . پس اینطریقه در بحث از حقایق بطریق قیاس و تاثر منحصر است و همه اینحقایق را در اسلوبی بلیغ و ترتیبی مستحسن یکی پی دیگری مرتب ساخته تصویر می کشد .
اما طريقة علميه ) طریقه ایست که بواعث و علل را از ظواهر یکه مطرح بحث واقع میشوند جستجو مینماید پس هر آنچه را سبب معقول و نتیجه حقیقی میداند استخراج کرده و با ملاحظات دقیقی در عبارت منطقي و قالبي خالی از حسن و جمال میریزد لہذا این اسلوب اگر چه واضح و مرتب باشد ساده و بسیط است .
میتوان فهمید از همین جهته است که مؤرخ فنی در غالب احوال از بیان وقایع بترتیب زمان کناره جسته و به بیان معنی و مبنای وقایع و حوادث مبهمه اکتفا میورزد ، و یا حوادثی را که در نفس خود مؤرخ و یا مجرای تاریخ تاثیری بزرگ داشته باشد با سلوبی تقریر میکند که مظهر احساسات مؤرخ باشد . بالعكس مؤرخ علمی از ذکر تاثرات وقائع و حوادثیکه در نفس خودش پیدا شده پهلو تهی مینماید و تمام همتش مصروف است باینکه وقایع و حوادث را روی میز تشریح و تدقیق منطقي گذاشته و اصل حادثه را از سایر وجوه تحلیل و تفحص نموده و بعدها اخذ نتیجه از مباحث مطلوبه نماید . پس مبرهن شد که تالیفات مؤرخ فنی متضمن تاثراتیست که از تاریخ در نفس او پیدا شده ، و وظیفه این مؤرخ همین است که تاثرات باطنیه خود را در سایه

۱۲۳


شماره (دوم) سال دوم
تاریخ فنی و علمی
(۲)

بلاغت بیان و حسن تنسیق کلام در نفوس و بطون دیگران انتقال دهد. در حالیکه مؤرخ علمی از میدان حوادث و وقایع دور ایستاده در صدد تفحص و تحلیل و تشریح حوادث است و بعد از اینهمه تفحصات نتیجهٔ بحث خودش را باسلوب ساده و خالی از بلاغت بیان کرده باقی بخود مخاطب و مطالع میگذارد تا ازان چه احساس کرده و چگونه متأثر میگردد .
پس حقایق تاریخیه در تاریخ فنی بطریق عملی در مطالعه کننده انتقال مینماید و در تاریخ علمی بطریق غیر عملی ، چونکه مؤرخ فنی اثرات حوادث و وقایع را ترتیب میکند یعنی نفس خود را حوادث گاه تاریخ قرار میدهد ، اما مؤرخ علمی مطالعه کننده را در برابر سیر حوادث پهلوی خود ایستاده مینماید تا خودش متاثر شود ، مؤرخ فنی اثر تاریخ را که در نفس خودش واقع شده بر مطالع عرضه کرده و نمیگذارد او در مناقشهٔ حوادث و مراقبت سیر و تفاعل آن از خود قدرتی ابراز نماید در حالیکه مؤرخ علمی مطالع را در تفکر و اقناع به نتایج بحث آزاد میگذارد .
والحاصل طریقهٔ فنی در تاریخ مبنی بر مسحور و مجذوب ساختن بوده و در امور ذاتیه مداخلت می ورزد ، وطریقهٔ علمی (قانع ساختن) راز بر نظر گرفته و در ضمن امور موضوعیه دخل میگیرد. علما در عصر حاضر در جمیع مواد تاریخی تنها بنام معلومات کتب و وثایق وقصص متداوله ضرافی و خطابات ، اعترافات ، صحف ، احادیث ، مجلات کفایت نکرده بلکه جستجو از حفریات مبانی و آثار و اوانی را بر معلومات اول الذکر اضافه مینمایند حتی تاریخ اهتمام بیشتر بمجسمه های تحجر یافته ، طبقات ارضیه ، مجرای غدیرها ، طبایع وتغیرات اقلیمیه میدهد. و اینچیزهای که گفتیم از حیث طریقهٔ تدوین و ترتیب مخصوص تاریخ عام است. اما کیفیت تحریر (سوانح عمری) دوچار تطورات رنگارنگی گردیده بالاخره در عصر حاضر لباس تاریخ علمی را از بر کشیده و جامهٔ تاریخ فنی پوشیده است.
طریق فنی در تحریر سوانح عمری عبارت از تفحص و بحث از خبرهای شخصی است که میخواهند سوانح عمری او را بنویسند . پس برای مؤرخ واجب است دارای فطانتی باشد که صواب را از خطا شناخته و از افکار و آرای عامه استنتاج کرده بتواند ، هکذا مؤرخ ناگزیر است شخصی را که میخواهد از سوانح او بحث کند در عصری که او پرورش یافته و در حقایق

١٢٤


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(1)

حیات ادبی و فکری و سیاسی و اجتماعی او و محیطی که در آن نشأت کرده و عواملی که در تکوین او مؤثر بوده تحقیق و جستجو نماید و وراثت و تأثیر آن را در اخلاق و حالات خصوصی پاپسیکو لوژی و پسیکو انامیس و امراض عقلی بشناسد و همچنین بدانستن غرایز نفسانی و عواطف داخلی و اثبات حرکات ظاهری مجبور است. بعلاوه دو وظیفه مهمه دیگر نیز که عبارت است از وظیفه فنی و وظیفه بیانی بعهده مؤرخ ترتب مینماید.
وظيفه فنی منحصر است بروجه عام بشكل وقالبي که تاریخ حیات در آن نوشته میشود زیرا هر عمل فنی دارای شکل مخصوصی است که بایستی حاوی الوان و خطوط و ظلال آن باشد بنوعی که تقسیم صورت و انسجام و التيام اجزای او با یکدیگر و صدق مظاهر و ابراز ممیزات و خصایص او بشکل واضح باشد و درین خصوص طرق مختلفه وجود دارد از قبیل ریایلیزم، ایديلیزم، رمانتيزم وعيناً حال تصویر نیز از همین قبیل است.
وظیفه بیانیه عبارت است از تعبیر بالفاظ مختار وتنسيق و ترتيب الفاظ مذكوره بسیاق بلیغ و پسندیده اما در مبنایی که شایسته او باشد و روح در فراگرفتن آن موضوع بر خود ببالد ومسرور گردد.
کاتبی که میخواهد تاریخ حیات بنویسد بایستی با عمل فنیه و آثار خالده که در نمونه ها تمثیل می کند بدرجه کافی قابلیت داشته باشد از قبیل كتاب العظمای پلوترخس و كتاب ابطال کارلائل و کتب بسمارك وگيلیوم ثانی و ناپلیون مؤلفه لوودویج نویسنده معاصر مشهور المانی وامثالها
اما نوشتن تاریخ ماخوذ از کتب موضوعه و غیر موضوعه چه مظهر عيوب وساتر محاسن باشد و یا برعکس آن، اما در اسلوب زشت و عبارات کهنه بنوعی که از طریق فن و بیان دور باشد، طریقی است که در ادبیات عصریه قیمتی ندارد زیرا زمانه آن مدتیست سپری شده.

160


( ۲ )
پوگودین
شماره ( دوم ) سال دوم

ترجمه بقلم آقای میر غلام حامد خان
پوگودین و اهمیت تاریخ نویسی
( از قلم شاعر و نویسنده مشهور پوشکین )

در سال ۱۸۳۶ یکدسته معلومات قیمت دار تاریخی نسبت بمیخائیل پوگودین در مکاتب عالیه ماسکو بصورت درس داده شده و این نظریه هم ازانجا اقتباس گردیده است.
پوگودین از روی مناسبات تامه که با محیط ما دارد فرد معروف و نمونه کاملی از عوالم ادبیات و مطبوعات ما گفته میشود مشاراً الیه نه تنها در زمره محرین قویدست ما از روی ذوق و سلیقه مخصوصی که دارد یکمقام و امتیاز فوق العاده دارا بوده بلکه در صنف مؤرخین منور و نامی ما نيز يك مكانيت برجسته را اشغال کرده شخصیت درخشان او از همه اولتر نظرها را بسوی خود جلب و جذب می نماید .
پوگودین در اولین نظریه خویش چنین میگوید : که تاریخ باید حاوی وشامل تمام احوال بشریت و انواع مختلفه آن بوده باشد مثلا سوانح مختصره يك مرد نا مور تاریخی بقسمی نگاشته شودکه ازان درجات تعلیمی و مراتب ترقیات علمى و امتيازات كسبى وشخصي آن پوره فهمیده شده و از همین سوانح یکفرد باید به حقیقت و حالات محیط آن پی برد. چنانچه در تاریخهای مکمله دنیا اگر از قلم يك مؤرخ حقیقی برآمده باشد میتوان درجه عمومیه معلومات يك ملت را از روی تفصیل سوانح يك فرد مشهور آن دریافت کرد، و این نکات مذکوره قابل دقت را تنها تاریخهای مکمل و اساسی ملل دنیا دارا شده میتواند نه مجلاتی که بنام تاریخ از قلم هر مؤرخی بغرض شهرت و یا دیگر مقصد تحریر میشود .
پوگودین در تاریخ مصنفه خویش اولتر از همه اسماء تاریخ نویسان معروفه را با مختصر يك تعارف شان یادداشت کرده است ــ و بعضی مسائل لازمه متعلقه هر يك را مجتمعاً تدوین نموده بنام يك ژورنال اشاعه کرده است و نظریه مخصوص مؤلف فقط تا درجه ممکن معرفی اهمیت هر کدام از روی حقیقت بوده است اینك شماره های تصنیفات

۱۲۰


شماره (دوم) سال دوم
مجله کابل
(٦)

و تالیفات .
(۱) تعقیب خصوصیات کریل لی . می اوری ، لوسی فه و دیو روف . (۲) حیات روس های زمان قدیم بصورت دهاتی . (۳) تعقیبات تنقیدی ای ورسه . (٤) درامه احوال حیاتیه قریه ( بطور شخصی ) (٥) نطق در خصوص گری تو . (٦) صورت عمومیه مسائل تاریخیه . (۷) نتائج خصوصیه تاریخیه را جمع باطفال . (۸) تاریخ روس برای تعلیم مکاتب . (۹) نقشه اروپا . (۱۰) منتخبات گیونه . (۱۱) درامه ماروا . (۱۲) تاریخ اشخاص (۱۳) صرف و قواعد لسان سلا و یانی . (١٤) علاوه بران اثرات سالنامهای سال ۱۸۲۷ ، ۱۸۲۸ ، ۱۸۲۹ و ۱۸۳۰ شهر ماسکورا هم او نشر و شایع کرده است . (۱۵) معلومات المانی در سال ١٨٢٦ از قلم اوست .
در جملات تنقیدیه تاریخیه او مفکوره های صحیح حقیقی ملاحظه گردیده و امتیاز لائقه فکریه آنرا ارائه میدهد ـ آثار قلمیه آن دارای مفاد سیاسی ، تجارتی ، ادبی ، اعتقادی ، دینی ، وغیره مضامین لازمه انسانی میباشد ـ اينك مفكوره آن راجع بتاریخ عمومی آتیاً تذکار میگردد :
« هر فرد انسان برای اعمال خویش پلان شخصی داشته و در مسائل مشکله از مفکوره عالی تر از خود استفاده میکند تا از سجایا و سوانح اشخاص تارهای باريك کارگاه بافت تاریخ حاصل شود »
تاريخ يك ملت برای ما شاهد اندازه ترقیات ادبی لسان آن بوده مگر در صورتیکه ازان بطور مطلوب استفاده توان کرد نه اینکه فقط به نشان کردن کلماتی چند خود را لایق مفهومات آن بطور حقیقی تصور کرد بلکه مخصوصاً راجع باستعداد این نوع ملاحظات و مطالعات ما همیشه در تالیفات و تحریرات خود یاد آوری کرده ایم .
تاریخ بطور مباحث راجع بمضامين مختلفه ترتیب گردیده و باید بهمه حال متممه وقایع ماقبل بوده یاد داشت های تاریخیه حکومت هارا حك و اصلاح نماید درینجا تذکار مثالي لازم است اگر یکنفر برای تحصیل موزيك مکلف شده و پیشروی آن آلات موزیکی گذاشته

١٢٦


شمارهٔ (دوم) سال دوم
پوکودین
(۷)

شود آیا چقدر مهارتی لازم است تا مشاراً الیه بفهمد که کدام آله برای کدام مقصد بوده و کدام صوت را میدهد و باز طرز نواختن آن چگونه و ترتیب نوطه و اجرای آن چطور میشود ـ ترکیب ساختمان و کیفیت ترمیم و رفع نواقص آن چه قسم خواهد شد ـ و در حین لزوم وارسی بهمه مسائل ضروریه آلات چطور ممکن خواهد شد ـ آیا قانون نواختن آن بچه اصول بوده و مفاد آن چیست در عمل آن بطور صحیح چه فائده و در عدم اجرا کدام مضرت است ـ عیناً همین مثال و نسبت در ترتیب و تحریر تاریخ برای مؤرخ موجود بوده یعنی مؤلف باید دارای معلومات کامل بوده از انواع تاریخها يك تعداد مکفی موجود داشته و در حین لزوم از ان استمداد نموده صحت و غلط وقایع را تمیز داده بتواند ، اقوام ، نژاد ، وملل را با صورت تبدلات وتغیرات تاریخی آن زیر نظر دارد وانواع تاریخها را با صورت تالیف آن در زبان اجنبی پوره فهمیده بتواند اقسام تاریخ را از نقطه نظر مسلك ، سیاسی ، تجارتی ، اقتصادی ، حربی ویا کدام نوع است خوب تفریق و تمیز داده ازان استفاده کند ـ برعلاوه از ترتیب نوطه‌های تاریخیه و تالیف و قوۀ تحریر دارای تجارب فوق العاده واقتدار لایقه ومتانتِ قلمیه باشد ـ بالآخر برای امثال تاریخیکه بتذکار آن محتاج میشود علم صحیح با اصل تاریخ هم لازم است .
در حکومت شاهی (ویزانتسيك) پوکودین سلسله تاریخ قدیمه مصر را ملاحظه نموده وچنین نظریه میدهد : «که مصر از قدیم دارای مفاد عمومیۀ پلتیکی ، کشوری ، وتاریخی بوده و ازین نقطه نظر تقریباً بکره ارض ارتباطی داشته است ـ و برای این مقصد از بسیار قدیم صورت تجارب آنرا برای خویش تشبث و اختیار میکردند . »
راجع بفرانسه ها چنین گفته می شود که تقریباً از اوائل وقت موجودیت خود مذهب کاتولیکی را در دین عیسوی قبول کرده و برای اینکه پاپ آنوقت مخالف شان بوده است اورا بحیله در فرانسه دعوت نموده برای اخذِ امتیاز مذهبی از پاپ اختلال واقع گردید از ین اختلال دوباره يك انتظام عسکری بر روی کار آمد وحکومت صورت استقلال را حاوی گردیده بعد ازین حکومت فرانسه دارای دوائر ، سفارت ها ، مکاتب ، قواعد لسان و غیره گردیده است .

۱۲۷


شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۸)

پس از محاربه ایتالیا فرانسه دوباره يك انقلاب بزرگ نموده و بعدها بطور حقیقی و اساسی در طریق مدنیت رهسپار گردیده این است که از نتیجه آن بخوبی مفهوم میشود که این ترقیات تا یکدرجه در اثر مساعی قوماندان شاندار شان ناپلیون ظهور کرده .
همین طور هر ملت و هر دولت را بحال انفرادی از نقطه نظر تاریخ مشاهده کنیم ظاهر می شود که هر ملت دارای يك امتياز خصوصی بوده فقط محرر و مؤلف تاریخ آن عصر از خود ملت بوده پیوسته از طریق انصاف و اعتدال بر گشته مبالغاتی در شاندار ساختن ملت و مملکت خویش بخرج میدهد . بر گردیم به مقصد که آن عبارت از توصیف پوشکین است علاوه بران که محرر و ادیب است يك مؤرخ خيلي صحيح القلم وصادق القول بوده که بهیچ گونه از صحت وقایع نویسی در تاریخ مولفه خود انحراف نکرده است . باید شعبه تاریخ آن ذات بزرگوار را در تمام مکاتب از قلم من معرفی نمائید .
پوشکین

پند زمانه
زمانه پندی از ادوار داد مرا زمانه را چونيکو بنگری همه پند است
بروز نيك كسان گفت غم مخور زنهار بسا کسا که بروز تو آرزومند است
رودكي بخارائي

ورزش
رشادت اگر خواهی و تندرستی تن خویش باید بورزش گماری
میان را بورزش اگر تنگ بستی دل دشمنان را بلرزش درآری
اگر کاهلی پیشه کردی وسستی اگر گوهری هیچ ارزش نداری
افسر

۱۲۸


شبکه کاری و نجاری «کابل»


( ٩ )
والتر
شماره (دوم) سال دوم
مشاهير
والتر
ترجمه بقلم آقای نجیب الله خان
متعلم افغانی
ماری اروت والتر یکی از مشاهیر عالم است .
زیرا نوابغ و نامداران جهان از دو طبقه خارج
نیستند ، یا اهل قلمند ، یا اهل شمشیر .
بلی قلم و شمشیر از سالهای درازيست كه طبقات
اجتماع بشری را اداره نموده اگر مبالغه نشود :
از روزی که والتر اولین قدم خویش را در
جهان میگذارد . تا زمانی که ماتمکده پر آشوب
را با تبسمی وداع میکند برای کاستن مصائب
و آلام ملتش مجاهدت نموده .
شاعر شهیر فرانس « والتر » که در سنه ١٦٩٤
متولد ودر سنه ۱۸۷۸ فوت کرده است
چه والتر در عصری زندگانی نموده که بیچارگان و غربا به انتهای بد بختی دچار گشته
و امرا و اعیان از فرط عياشی و استراحت طلبی اخلاق خودها را کاملا باخته بودند ، يا بعبارت
دیگر فرانسه در شرف سقوط کلی و تیره بختی بزرگی بود .
در انجال صریر قلم والتر از غرش رعد آسای توپهای قلعه باستیل پیشگوئی میکرد
١٢٩


(۱۰) مجله کابل شماره ( دوم ) سال دوم

و آواز پر تاثیرش خون پاک ملتش را از جرائم لهو و لعب و ظاهر پرستی مجزا مینمود . گویا
والتر زبان تیره بختان بوده و یا آه درد مندان پلی نتیجه قلم و مجاهدات همچه اشخاصی بود که
میکده مستی و خود پرستی هزار ساله فرانسه از پا در آمد.
والتر را شاه ادبیات میخوانند زیرا بافکار لطیفه و خیالات حکیمانه بر عصر خویش حکومت میکرد
فرانسویان میگویند والتر همه مصائب عالم را مقابله نموده تبسم مینمود و با تبسم
خویش ملت آزاده خود را نوید میداد .
والتر ستاره درخشا نیست که مرور ایام وازمنه نام نامیش را در افق ادبیات
فرانسه تیره نمی سازد .
والتر در سال ١٦٩٤ در پاریس متولد گردیده. و تحصیلاتش در مدرسه لوی کبیر اتمام
پذیرفت . از خوردی باشعار میل زیادی داشته و بعضی اشعارش هم از زمان تحصیلش یادگار
است . بعد از تکمیل تحصیلات خویش بسمت کتابت سفارت فرانسه در هولاند مسافرت
نمود . و پس از چندی به پاریس برگشته اکثر اوقات در تامپل نام محلی که مجلس ادبی بوده
بسر می برد مجلس تامپل دران عصر از نقطه نظر سیاست مشکوک گفته میشد والتر بحرم اینکه
دو نوبت هجوی برخلاف سیاست وحکومت نوشته بود ، اولا به ( سولی سورلوار ) تبعید
وبعدها در باستیل محبوس گردید ( ۱۷۱۸ )
و در محبس تیاتر فاجعه خود او دیپ را تحریر نمود و تراژدی کلا سيك را
تا درجه تجدید کرد .
در سال ۱۷۲۶ بعلت خلاف و مناقشه که از والتر بایکی از سرداران ( شوالیه روهان )
بظهور رسید او را مجبور کردند که فرانسه را وداع گفته بانگلستان برود .
این سفر والتر در ازدیاد معلوماتش خدمت زیادی کرد و او را به فلسفه و ادبیات
انگلستان آشنا ساخت . در سال ۱۷۲۹ بفرانسه مراجعت کرد ادبیات فرانسوی را با ارمغان های
خود زینتی بخشید .
پس از مسافرت انگلستان والتر در پاریس باستراحت مزیست درین وقت بعضی از
آثار مشهورش را نوشته و از انجمله تاریخ شارل دوازدهم است سنه ۱۷۳۰
١٢٠


(١١)
والتر
شماره (دوم) سال دوم

والتر اکثراً در مجلس برادران پاریس که انجمن ادبی بوده میرفت و تکمیل مطالعات
مختلفۀ خویش را مینمود .
چه والتر نه تنها شاعريست نازك خيال بلکه مؤرخ محترم وفيلسوف زبر دستی نیز
شمرده میشود .
مكاتيب فيلسوفی که یکی از آثار مشهورش می باشد اورا مظنون ساخت والتر مخفيانه
پاریس را ترك گفته اولا بسيرى دلورن و پس ازان در نزد مارکز دو شاتله قیام ورزید .
مارکز از زنان عالمه وفاضلۀ عصر والتر بشمار میرفت باوالترمحبت زیادی داشت روز بروز
صمیمیت و الفت شان زیاده تر میگشت ماركز دو شاتله پانزده سال حیات والتر را اداره مینمود
و آنشاعر شهیر در نزد او زیست میکرد .
در آنجا آثار زیادی نوشته و مشهورترین آنها میروپ ١٧٤٣ تراژدی نامی اوست .
تاریخ قرن لوی چهاردهم شاهکار نثر والتر میباشد .
دوستی والتر با امرای دربار ما نند ارژنس ریشیلو و مار كيز پمادره معشوقۀ شاه اورا به
شاه فرانسه معرفی نمود و در سنه ١٧٤٥ تاریخ نویس واقعات سلطنت پادشاه فرانس لوئی
١٥ مقرر گردید .
درسال ١٧٤٦ از نجبای در بار وعضوی انجمن ادبی محسوب گردید . اگرچه والترجاه
طلب نبود و هوای بزرگی را بسر نمیپرورانید بازم دشمنان زیاد پیدا کرد .
درسال ١٧٤٩ مادام دوشاتله مرد و والتررا غمناك ساخت درين وقت فردريك دوم
موسوم به فردريك كبير والتر را بدربار خویش خواند زیرا شاه المان شاعر فرانسوی
زبان بوده و با والتر محبت زیادی داشت والتر عازم دربار برلن گردید .
والتر با وجود افکار دموکراسی و مساوات پسندی شاهان جوانمرد و با جرئت را
دوست میداشت .
فردريك با والتر محبت زیادی داشت و از پنجهۀ والتر از ١٧٥٠ تا ١٧٥٣ بدربار او
قیام داشت .
فردريك بر علاوۀ تنخواه مقرره ومراحم زیاد نشان لياقت وعنوان مصاحبي خود را
١٣١


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۱۲ )

نیز باوعطا نمود . از انجا که والتر شخص آزاد منش بود نمیتوانست اقوال واوضاع خود را
بقید ضبط در آورد واشعار شاه را زیاد اصلاح و تنقید مینمود . شاه را این حرکت پسند
نیامده ازو دل آزرده گشت والتر از فرد ريك دل سردی مشاهده کرده عزم مسافرت
نمود و مخفیانه از برلن فرار کرد .
بر علاوه درباریان فرد ريك حسد میبردند كه چرا شاه اجنبی را اینقدر دوست
داشته باشد بنا بران شاه را از او آزرده ساختند .
والتر از برلن فرار نموده در ژینوا مسکن گرفت چون ژينوا مأمن درستی برایش نبود
از انجا در فرنی و در خاک فرانسه متصل سرحد سکونت گرفت تا از دستبرد و مخاطرات داخلی
و خارجی هر دو مصئون ماند .
نام وشهرت والتر در اروپا علی الخصوص در فرانسه ولوله بزرگی انداخته اورا
شهنشاه ادبیات خطاب مینمودند ( رو اوالتر ) میخواندند . واز دور ونزدیك بزيا رتش
رسیده از مجلسش محظوظ میگردیدند .
شهزاده گان بزرگ واعيان فرانسه در اطاقش انتظار میکشیدند . والتر در قرنی رئیس
قريه وحكمدار افتخاری نیز گفته میشد . وخدمات زیادی باهان آن ده کرده است .
والتر در آخر عمر بمحفل تاج گذاری خویش حاضر گردید . ادبا بعد از تمایش ایرن
تیاتر مشهور در کمیدی فرانسیس مجسمه اش را تاجی پوشانیدند . و او بعد از چندی جهان را
وداع گفت ( ۱۸۷۸ ) .
راهبها وروحانیون مسیحی از مراسم تدفین والتر امتناع مینمودند و او را خارج دین
میخواندند برادر زاده والتر که از روحانیون بشمار میرفت در دفن او زحمات شدیدی را
متحمل گشت . جسدش را بعدها در مقبرۀ نامداران فرانسه چانتون نقل دادند .
والتر از خود آثار بزرگی را باقی گذاشته که کمتر نویسنده نوشته باشد . تیاترهای فاجعه
و هایله تاریخ و فلسفه رسایل ومكاتب بکثرت دارد نمونۀ از آثار او .

۱۲۲


شماره (دوم) سال دوم
والتر
(۱۳)

برهمن
در یکی از مسافرت های خود به برهمنی برخورده ام که شخص حکیم و دانائی بود و عقل سلیم و روح سالم داشت در مجاورت منزل قشنگش که باغهای خوبی داشت پیره زنی هندی که بغربت و حماقت معروف بود میزست.
روزی برهمن مرا گفت ای کاش در جهان نمی آمدم، من متعجب گردیده سبب مایوسیش را پرسیدم جوابم داد. چهل سال است که تحصیل میکنم و میدانم که این مدت مدید عبث گذشته است از روز تولدم تا حال اوقات زیادی سپری گردید و ندانستم که وقت چیست سالهاست که فکر میکنم و نتیجه افکار عمیق پر زحمت خود را نمی یابم. بالاخره نمیدانم که برای چه مخلوق گردیده ام، تقریباً هر روز از من سوال میکنند و عاجز میمانم. بدتر از انکه هر روزی می پرسد که چرا این مصائب و تیره بختی از جهان کم و کاست نمی شود و سعادت روزگار کجاست بجز آنکه بگویم که اینهمه لوازم دنیا دون و پست است دگر چیزی نمییابم اما کسی که قلبش از درد روزگار دو نیم است یا اولادش در جنگ کشته شده یا شوهرش مفقود گردیده شکمی خالی و چشمی پر آب دارد آیا قبول میکند؟ نه ایشان قبول کرده نمی توانند و من هم بآنها متفقم.
بسا اوقات نا امید میکردم و نمیدانم بعد از همه این تفکر و تدبر که از کجا آمده ام و برای چه هستم و کجا میروم و چه خواهم شد.
حالت این پیره مرد مرا محزون ساخت چه دانستم که انسان هر قدر عالمتر باشد در دهر کجرفتار بد بخت تر است.
همان روز بزیارت آن نادان احمق رفتم و ازو پرسیدم که آیا گاهی از اوضاع جهان و سر نوشت خود محزون بوده؟ سوال مرا ندانست و فهمیدم دقیقه حیات خود را بیکی از ان افکار که فیلسوف را محزون داشته بود صرف نکرده هر گاهی که آبی یافته و بدن خود را بدان شسته خود را نیکبخت ترین زنان عالم خیال کرده.
واپس بدیدن پیره مرد دانا رفتم. و باو گفتم.
جای حیرتست که جاهل احمقی که مجاور خانه شماست خود را خوشبخت ترین عالم می داند

۱۲۲


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( 14 )

و جناب شما که حکیم دانا و فرید روز گارید بدبخت ترین نوع بشر باشید .
خندید و جوابم داد .
حق دارید من هزاران بار باخود گفته ام اگر شمه از حماقت همسایه ام را میداشتم
خوشبخت می بودم . چکنم که جاهل خوشبخت و نادان مسعود را دوست ندارم .

لا مارتین
شاعر شهیر فرانسوی قرن ۱۹

ترجمه بقلم آقای احمد علیخان
ترجمان فرانسه

لارماتین از شعرای شهیر
قرن ۱۹ در سنه ۱۷۹۰ در محلی
موسوم به ماکون تولد یافته
و تحصیلات خویش را در شهر
« لیو » و « بیلی » تکمیل
نموده ـ مشار الیه سفری در
ایطالیا نموده و در انجا کتابی
موسوم به گرازیلا تالیف
کرده و در ان تمام عواطف
جوانی خویش را بیان کرده .

در ۱۸۱۶ در حوالی غدیر
«ایکس لیبن » بردختری جوان
مادام الویر نام برخورده و عاشق

شاعر مشهور نامدار فرانسوی « لامارتین » که درسنه ۱۷۹۰
متولد شده است

او گشته ـ این دختر مریضه بود برای صحت مزاج و تفریح دماغ باین غدیر آمده و خاطر

۱۳۴


شماره (دوم) سال دوم لامارتین (۱۵)

این شاعر حساس را بخود جلب نمود هردو باهم دوست شدند ایام رخصتی خویش را در حوالی
غدیر مذکور بخوش گذرانی بسر بردند و در وقتیکه میخواستند از هم جدا شوند عهد بستند
که سال آینده باز برای وادید دران موقع بیایند ولی متاسفانه مادام الویر سال را پوره نکرده
بدرود حیات نمود ازین روز به بعد حسیات عشق مارتین خیلی رو بافزونی گذاشته دلش
از تمام عالم موجودات سرد گشت ـ تنها چیزیکه این شاعر فرانسوی را اندکی ارام ساخته
تسلی میداد همانا نظارۀ مناظر دلپسند طبیعت بود: گاهی بکوه بالا رفته برسنگی می‌نشست
گاهی بساحل بحر رفته مسکن میگزید ـ اشعارش تماماً ترسیم تبلوهای طبیعت است که بصورتی
ساده کشیده ـ ما از اشعارش بخوبی احساسات او را درک کرده (تصویر زندگی ـ بنای عالم
لذت حیات صباوت ـ کوتاهی عمر انسان) بالاخره دل سردیش را از دنیا و علاقه مندی
زیادش را بعالم طبیعت حس میکنیم اینک بنده عدۀ از اشعار او را بصورت نظم و نثر ترجمه
کرده تحت انظار قارئین میگذارد سلیقۀ ملیت دوستی شعرای مغرب زمین در این اشعار
مضمر است شعر ذیل را روزی گفته که بر فرازینۀ عالم طبیعت را نگاه میکرد این اشعار به
(دره) معنون ساخته :

دره

دلکم خسته ازین دهر خراب آباد است قسمت من ز ازل اشک و غم و فریاد است
(خاطر من جز) بسر کوی صباوت شاد است يك دو روزی بسر آرم که جهان برباد است
روزکی چند مرا کوی صباوت جا بود صلح و آرامی و عشرت همگی باما بود
کوی طفلی همه جا پر ز گل و مینا بود بر سرم سایه دمد در نظرم گلها بود
جویها هر طرفم خفیه گذر میکردند سبزه ها را همه جا غرق گهر میکردند
موج ها هر طرفی زمزمه سر میکردند غایب از دیده سر چشمه سفر میکردند
چشمهٔ عمر کنون مثل همین جوها رفت بی‌صدا رفت و نهان رفت و عجب بیجا رفت
روح پژمرده بمن ماند و دم عیسی رفت خاطرم خسته و آن روح فرح بخشا رفت
یادم هرگاه ازان مجری شاداب آید خاطرم ناله کنان در لبک آب آید

١٣٥


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
(١٦)

همچو طفلی که زافسانه ورا خواب آید
روح پژمرده من خسته و بی تاب آید
هر طرف سبزه و آب و چمن و گلزار است
افق نیله ز سرخی شفق گلنار است
خاطر خسته من واله این دلدار است
فلکم در نظر و موج مرا در کار است
زندگی از پس ابری به برم پیدا شد
رفته بود از برم و باز بمن یکجا شد
عشق تولید نفس کرد و دلم احیا شد
فکرهای دگر از حسرت و غم از پاشد
روح شیرین من ای آخ دمی راحت کن
با گل عشق نشین یکدوسخن صحبت کن
چون مسافر که بشهری برسد بهجت کن
از هوای سحری تازه شو و عشرت کن
همچو آن مرد مسافر به در شهر جدید
روح مملو ز طراوت دلکی پر ز امید
تو غنیمت بشمر لحظه ای روح سعید
که دگر روی چنین رفت نخواهی پس دید
روزه هایم شده تاريك چو ایام خزان
سایه سان میگذرم باقد خم همچو کمان
نه محبت بدلم مانده نه سودای بتان
میروم پس تن تنها بسوی قبرستان
گرجهان ازتو جدا گشته و بیزارشود
دلبر شوخ طبیعت بتو پس یار شود
گیردت در بغل و از تو خریدار شود
آفتابش به مزار تو پرستار شود
ترجمه اشعار فوق بصورت نثر

دره
دلم از تمام عالم حتی از کلمه امید هم مایوس شده بهیچوجه نایل بمقصود نخواهم شد پس وقتیکه چنین است ، من و آن کوی طفولیت ، من و آن گوشه صباوت تا دو سه روزی بسر آرم ومنتظر مرگ باشم ـ هر وقت که نگاه میکنم وماهوهای تنگ وتاريك تپه سرسبز صباوت را جنگلهای ضخیمی پوشانیده و گاه گاهی سایه های برگها وشاخسار انبوه آنها بر سرم سايه افگنده يك عالم سکوت و آرامی مرا احاطه میکند درینجا خط سیر دو جوی آسمانی رنگ که از زیر پل های سبز وشادابی عبور کرده بشكل مارپیچی بدور دره میگردند در نظرم بر میخورد ـ جویبار مذکور بعضي اوقات آواز خفيف موج و شرشر خود را بهم در آمیخته پنهان و بی صدا از نظر سرچشمه غایب میشوند .

٣٦


شماره (دوم) سال دوم لامارتین (١٧)

آخ ای روح مکدرم !! یکنم که سر چشمه حیات من نیز مانند این چشمه ها بی صدا
و بی ندا رفته هرگز باز نخواهند گشت — لیکن هر وقت که این حیات شیرین گذشته بیادم
میآید امواج درخشانش چون دل صدف در نظرم جلوه کرده روحم مشوش و امید روزبهی
از دلم محو و نابود میشود .
درینجا باز شاعر به طبیعت اشاره کرده میگوید .
طراوت و تازگی مجرای این جویبار از طرفی، سایه برگ ها و اشجار از طرف دیگر
بقدری در روحم تا ثیر میکند که نه خود داری و نه از کنار جوی دوری میتوانم کرد .
گویا مانند طفل کوچکی که در اثر کدام افسانه دلکش یا ترانه محزونی خوابش برد، روحم
از آواز زمزمه امواج بیخود شده در لب جو خشك ميمانم .
آخ درینموقع است که میخواهم در يك افق محدودی محوطه سر سبز و شادابی همیشه
باشم و در عالم زیبای طبیعت جز آواز دلکش زمزمه امواج و روی نیله گون يك آسمان
صاف و شفاف چیز دیگر را نه بینم .
درین ضمن صورت حیاتی را که مدتی از پیش نظرم مفقود شده از پس غبار کم رنگ
مانند ابری مشاهده میکنم — آخ چه فایده که ازان لذیذ بجز كلبه عشق چیزی در برم
نمانده و تمام حیات بمثابه خوابی از نظرم پاك رفته .
حالا که بجز کلبه عشق در برم نیست ای روح شیرین بیا و درین کلبه راحت شو و
تسلی یاب — بیا و مانند آن مسافر نورسیده که هنوز روی شهر را ندیده بادل مملو از امید
عقب در نشسته استراحت میکند، تو هم راحت کن، و مانند آن مسافر تازه وارد گرد هارا
از پا تکانده ازین آخرین لحظه حیات تمتع گیر .
چرا که روزهایت مانند ایام خزان سیاه و کوتاه گشته سپری خواهد شد. درین عالم
نه محبت با تو وفا کرد و نه ترحم با تو نگاه پس باید که بروی و یکه و تنها راه قبرستان پیش
گیری — اما ای روحم محزون مباش و مکدر مشو که دلبر طبیعت دلباخته تست، بايك
عالم شوق و ذوق خودرا بدامانش بیفگن که همیشه بغل کشوده انتظار تو دارد و مطمئن
باش که اگر تمام عالم از تو برگردد او بتو نزدیکتر شده مزارت را به اشعه طلائی

١٣٧


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۱۸ )

آفتاب خود چراغان خواهد کرد .

سقراط

ترجمه بقلم آقای م عظیم خان
منشی زاده

سقراط در ماهای اول ٤٦٩ قبل از میلاد تولد شده ؛ پدرش زوفرونسکوس نام داشت وهیکل تراش بود: مادرش فاینا رتبه قابله گری میکرد بطور احتمال سقراط درسنه ٤٥١ در جمعیت الفی بی ها ( جوانهای سر باز یونان ) برای تکافو از وظیفه خدمتی خود داخل گردید اینوقت هنوز درخشان ترین عصر آتن بود : زوفوکلس یکسال بعد از تولد سقراط نخستین جایزه شاعری خود را حاصل نمود شاید سقراط در عهد شباب نمایش درامه های زوفوکلس و آی شیلوس را دیده باشد : چون در سال ٤٥٠ ، آی یاس و در سال ٤٤٢ آنتی گون داستانهای مشهور زوفوکلس بر صحنه نمایش گذاشته شده بودند ؛ بسن بلوغ شهرت اویری پیدس را بچشم سر ملاحظه نمود : نقاشان بزرگ چون پولینوت و اپولو درس هیکل تراشان مشهور چون میرون و فاید یا سن شهر آتن را باصنایع نفیس خود مزین ساخته بودند .
تنویرات سوفسطائیه در نزد معنویات ملت آتن دارای حیثیت عنصر تعلیمی بود : صنایع بزرگ در روح سقراط جوان تاثیری بزرگ نموده چنانچه او در جوانی با کتب و آثار فیلسوفان عصر خود مشغولیتی داشت. معلم او ارکیلاوس نام داشت و بتوسط او سقراط بفلسفه ناکسوگاراس آشنا شد علاقه روحی و معنوی سقراط با اناکسوگا راس بدون اینهم محتمل است زیرا طوریکه میدانیم آنا کسوگاراس طریق مشاهده خلقت با المقصد را در فلسفه داخل نموده و تمام حکمت سقراط مبنی بر مفاهیم مقصد میباشد .
اطلاعات اخیره که از منتهای فقر سقراط خبر میدهد بی شبهه مبالغه خواهد بود چه سقراط در استعداد مالی بدرجه سوم بوده بنا برین مجبور بود که در قشون یونان

۱۳۸


شماره (دوم) سال دوم
سقراط
(١٩)
بطور هوپلیت (سلحدار وزین) خدمت نماید. سقراط در بسیاری جنگها شمولیت داشت و بقرار شهادت فلاطون خیلی شجاعانه مدافعه میکرد. فلاطون در «سمپوزیون» خود از زبان «الکی بیارس» کیفیت زخمی شدن او و نجات دادن سقراط او را چنین حکایت میکند از جایزه دادن ارباب رزم ترا محل انکار نیست مگر آنها موقعیت مرا رعایت کردند و بخواهش تو بسر من تاج گذاشتند.
سقراط چنانکه ملکات عالی شجاعت و سخاوت را در میدان جنگ بروز داده همچنان در ماموریت ملکی خود نیز نشان میدهد در تمام حیات یکمرتبه بوظیفه ملکی موظف گردیده بود: در دیوان پنجصد نفر در دعوی که برعلیه ارباب جنگ بود سقراط یگانه شخصی است که از بیگناهان طرفداری و مدافعه کرد همچنین یکبار ظالمی از جمله همان سی نفر ظالم او را بتوقیف یک نفر رعیتی بیگناه امر کرد و او از امر آنظالم ابا ورزید؛ از خاتمش رانتیپ سه پسر مانده بود مگر آنها در حیات معنوی جامعه اتن اهمیت فوق العاده نداشتند.
روایاتی را که از فقر سقراط حاکی است میتوان تعبیر کرد که سقراط از علایق ظاهری و اموال دنیوی خیلی بی نیاز بوده و بظاهر داری چندان نپرداخته است پابرهنه با ژنده فقیرانه در کوچه های شهراتن گردش داشت و هر جا مرقمی میدید بحثی عمیق پرمعنی را سر میکرد و اوقات خود را برغبت تمام در سگنازیوم های شهر میگذرانید تا در انجاها حلقه از جوانان دانش دوست را بدور خود جمع نمود تخم نجیب معرفت حقیقی را در ارواح و عقول شان بکارد، مسامحه اوضاع ظاهری سقراط ابداً از رهگذر عقیده زهد نبوده است. فلاطون که در سمپوزیون خود سقراط را در بین حریفان بحیثیت یک می پرست زور معرفی میکند یقیناً اختراع ماهرانه خود فلاطون نمیباشد؛ روح سقراط و اشتیاق به نیکی و راستی و حسن متعدد یک چیز شده بود و با وجودیکه یک سطرهم برای ما نوشته نگذاشته است باز هم بسبب همین اشتیاق مستحق نام فیلسوفی است اگر نظر بدلایل مخالفین لقب اعزازی (فیلسوفی) او انکار رود بی انصافی میشود، عقیده مامییر و ملا و وتس مولندورف که او را صرف بیدار کننده حسن اخلاقی و دینی اهالی شهراتن میدانند محض از مدارس متعدده

١٢٩


شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (۲۰)

منسوب بسقراط تردید میشود، چه همه این مدارس سقراط را استاد خود میدانند و در صورتیکه بیدار کننده حس اخلاقی یا دینی میبود فرق مذهبی از خود بیادگار میگذاشت نه مدارس فلسفی را؛ صرف نظر از مگاریگها؛ خود انتس تنیس نیز (که او را درین خصوص شاهد میکشند) میخواست بیاموزاند نه صرف زیست نماید این نظریه را که سقراط فیلسوف نیست میتوان فهمید که چگونه نشأت کرده زیرا سقراط هیچ کتابی در خصوص طبیعت و یادر خصوص اخلاق نوشته خیر هرچه میگویند سقراط مالك يك طرز بوده و آن طرز عبارت از ساخت مفهوم اخلاقی است که در ذیل ذکر آن میکنیم.
سقراط بتوسط رفتار عجیب و غریب خود از سوفسطا ئیها ممتاز بود. چه مانند آنها پول نمیگرفت و کتاب نمی نوشت و زینت های خارجی عبارات را نسبت بموضوع و معنی کمتر وقعت میداد و ازینجهات توجه معاصرین خود را باندازه که شخصیت خود را اعتبار داده بود جلب نمود. لهذا میتوان قبول کرد که سقراط هم در حیات خود تا یکد رجه محبوب نبوده مشهور شده بود.
تنها بسبب همین شهرت است که «کایره فون» یکی از شاگردانش می گوید، از معجزه دلفی شنیدم که میگفت سقراط عاقل ترین انسانها میباشد و ازینجا است که شخصیت او بدهان شعرای مضحکه نویس افتاده است. «ارستوفان» (شاعر مشهور مکودی نویس یونانی) علوم دیوجانس اپولونی را منابع نطقهای سقراط میگوید.
(این دیوجانس، دیوجانس خم نشین سینوف نیست خم نشین بعد از سقراط گذشته و این شخص شاگرد انا کسیمانس است) اقلام تبلیکلا بدس واو پیولی نیز بسقراط حمله میکنند. مکودی نویسان چگونه برین فکر آمدند؟ اینها همان حق شاعر مکودی را دارند که از آغاز روان خود را باطناً حس میکنند مکرمکودی مستحق و موظف است نشان دهد که عقل بشر اگر چه عالیترین و نجیب ترین افکار را تصور بتواند مگر چون از طبیعت انتها پذیر انسانی سر زده به لا یتناهی رسیده نمیتواند سقراط يك نماینده بزرگ بشریت است که اتن را باو افتخار میرسد اگر مکودی بشخصیت او اعتراض کرده تحقیر نی بلکه تعریف است اگر از ستوفان علم دیو جانس را بدهان سقراط میگذارد رفع این شبهه میکند که علوم متفکرین

۱۱۰


شمارهٔ (دوم) سال دوم
سقراط
(۲۱)

بزرگ وقتیکه بدون يك مطالعه اساسی موضوع یاوه گوئی اشخاص امی گردد خیلی حوصله وبر داشت میکند
حیات سقراط مگر مضحک نی بلکه حزن اور است در مرگی که او بحیث فرد متحمل شدنی بود خیال فنا نا گزیر همه انتها ثبات را از خود تکان داده بقیام ابدی آن مسرور گردید ، سقراط مانند پرو تاگوراس و انا كسو گاراس بعلت اختلال در دین واغوای جوانان در سنه ۳۹۹ متهم وملزم گردید ؛ ميتيوس و انتيرس شاعران داستانهای حزن آورکه رهبران حزب ديموقراتی معتدل بودند بالای او دعوی کردند که سقراط میخواهد الوهیت جدید بروی کار آورد درین دعوی پنجصد نفر منصف بود و سقراط کثرت شصت اراء ملزم گردید . سقراط بقرار رسم ورواج آنوقت جرم خودرا به یکمقدار پول اندك تعين نمود ولی سرگند خوردگان قضاوت باعدام او فتوا دادند سقراط حبس شد شاگردا نش در پی چارهٔ فرار او از حبس برا مدند چنانکه یکی از شاگردانش کر بطون نام پهره داران را رشوه داد ولی سقراط از فرار عارکرد چون در انوقت مردم منتظر کشتی « ديلوس بودند و در اعیاد مقدس ديلوس ها خونریزی منع و كشتی هنوز نرسیده بود ؛ اعدام سقراط هم کمی بتاخیر افتاد .
سقراط در روز مرگ یکبار دیگر شاگردان وفا کیش را بدور خود جمع نموده همان بحث جدی مرگ و بقا را كه فلا طون در فیدون خود آزادا نه وشاعرانه طرح مذاکره گذاشته بمیان آورد و بعد ها جام زهر را در كشيد و بی پر وا بآنطرف راهی شد ؛ اکنونكه ما از سقراط سطری هم بدست نداریم فلسفه و دانش اورا چه میدانیم که چه آموخته است ؟ بلی شاگردان او بما اطلاع میدهند مگر افسوس که در بین شاگردان او اختلاف زیادی است پس مثال ما درین بحث بناتان یهودی میماند که سلطان صلاح الدین از و پرسید . دین حقیقی کدام است ؟ اگرچه ما نیز جز طریق ناتان چارهٔ دیگر نداریم ولی مثال ناتان را بکلی تعقیب نمیتوانیم چراکه شاگردان ومریدان سقراط هريك نه تنها خودرا به تصرف انگشتر حقیقی میدانند بلکه در استهداف مقصد عالی آن میکوشند ( درینجا محرر از درامهٔ مشهور « ليسنگ » مثال می آورد و آن این است که سلطان صلاح الدین

١٤١


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٢٢ )

از ناتان یهودی که شخص عاقل بود پرسید کدام دین حقیقی است ؟ ناتان سه انگشتر
بسه فرزند وارث داد و گفت هر کس به تصرف انگشتر حقیقی باشد وارث حقیقی میباشد
و هر يك ازینها خود را به تصرف انگشتر حقیقی میداند و در نتیجه مدعای ناتان آن بود که
هر کس دارای صفات عالیه صاحب انگشتر باشد همانکس مستحق است . مترجم )
( باقی دارد )

نصیحت
یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن که از نصیحت سود آن کند که فرمان کرد
همه بصلح گرای و همه مدارا کن که از مدارا کردن ستوده گردد مرد
اگر چه قوت داری وعدۀ بسیار بگرد صلح در آی و بگرد جنگ مگرد
نه هر که دارد شمشیر حرب باید ساخت نه هر که دارد فازهر زهر باید خورد
ابو الفتح بستی

انتخاب رفیق
بروز کار جوانی نیاز مای کسان ببین فرشته خصالند یا که دیو و ددند
برای عمر رفیق شفیق گلچین کن ز مردی که هنر پیشه اند و با خردند
ملامتت نکنند ار بدند خویشانت باختیار برای تو منتخب نشدند
ولی به نيك و بد هم نشین تو مسئولی به هم نشینی مردم باختیار خودند
معاشران تو گر چند تن ز خوبانند غمت مباد که ابنای روزگار بدند
افسر

مقدار معلم
ای كودك دانش طلب عاقبت اندیش این پند بیا موز که گویند حکیمان
مقدار معلم ز پدر بیش بود بیش كين پرورش تن دهد آن پرورش جان
افسر

١١٢


[BLANK PAGE]


چوب کاری و نجاری قدیم «کابل»


شماره (دوم) سال دوم
باز وطن
(۲۳)

ادبیات

باز و طن
والحمدلله رب العالمین

بقلم فاضل محترم آقای عبدالهاديخان داوی
برای اولاد مکاتب

نو وارد وطن شده ام، در اورسی فراخ سراجۀ خود نشسته ام احدی هم نیست قلۀ با وقار آسهمائی از پشت دیوار بلند پخسه ئی همسایه بین نگاه من و دامن غربی آسمان کابل سد میکشد، آفتاب غروب کرده وشعاع آن بعضی ابرهای پارچه پارچۀ خفیف را رنگ سرخ داده بود حالا نارنجي گردانیده است، بعضی سیاه دل ترهارا تغیری نداد.

جو زاست نسیم گوارای دیگرانه دست التفاتی برویم میکشد، چارم ماه است وماه بعبارت لطیف جامی رح مانند کشتی زرین در بحر نیلگون نامتموج حریان بی تکان دارد.

در مقابل ابرها چارتائی پنج دانه ئی شش دانه شهبازها که مثل نقاط سیاه دیده میشوند حرکت میکنند، آه از مناظر مخصوصۀ وطن، از مناظر عالیۀ وطن! مثل تمام جوانان بی سبب مغرور کابل این شهبازها هم مگر درینوقت تفرج میکنند، البته این بلندی نهایت زیاد، این چرخ زدنها این بهم نزدیک شدنها و پس دور گردیدنهای اتن مانند شان، حرکات مسرورانه است نه شکار جویانه.

۱۱۶


شماره (دوم) سال دوم

مجلهٔ کابل

(۲۱)

ابرها رنگ خود را میبازند، سیاه میشوند ولی بازها وقتیکه در مقابل ابرهای سیاه می آیند بازهم معلوم میشوند، حرکت سبب آن ست، یا سیاهی بازها از سیاهی ابرها بیشتر ست؟ یا هر دو!
راستی اگر اشیا همه یکرنگ میداشتند و خالق عظیم‌الشان جل جلاله قانون اختلاف الوان را خلق و جاری نمیکرد، چشم من ماه و ابر و کوه را از آسمان، و شهباز را از ابر کی فرق کرده میتوانست؟ همانقدرها که بصارت محتاج روشنی است همانقدر ممنون «اختلاف الوان» نیست؟
بلی وهو الخلاق العليم.
اينك یکی از آنها رفتار خود را بسمت مشرق دوام داده رفت چطور راست و تند میرود، تو گوئی تیری است از کمان جسته. اونه ها دگرها هم تعقیب کردند دیگر دور نخوردند چرخ هم نزدند. شب نزديك است خانه میروند! در کدام قله‌های بلند کدام کوها خانه خواهند داشت؟ چه وقت خواهند خوابید؟ آیا خواب شهبازها از خواب ما فرق دارد؟ آیا آنها خواب می بینند؟ جواب این سوالات معلوم نیست بما هنوز کیف خواب خود ما معلوم نیست تا بخواب شهباز چه برسد.
صرف يكدانه از آنها متابعت سایر رفقا را نکرد، هنوز بجای سابق دور میزند
اگر يك ملا میدیدش میفرمود: - بیباک است.
« « مکتبی « « : - آزاد است.
« « ژورنالیست « « : - خودسر است از جماعت جدا میشود.
« « خانم « « : - آشیانهٔ او تاريك است.
من : - جوان است.
رنگ آسمان بازهم تبدل کرد. شهبازها از سر شیر دروازه گذشتند، آیا از سر کوه همانقدر باند خواهند بود که سر کوه از سطح شهر؟ آیا دوچند این بلند خواهند بود؟ هیچ تخمین کرده نتوانستم. ابرها کم کم موقع خود را تغیر کردند، يك ستارهٔ خرد خود را بچشم زد گفتم اولین ستاره! باید آنرا ملکهٔ شام نام بدهیم.

١٤٤


شماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٢٥ )

بوی تند و لطیف زنبق سفید که پیش رویم نهاده است مرا ازان سیر فلکی بزمین آورد .
الله اكبر الله اكبر
اذان مرا باز آنسوی افلاك برد . گفتم باز وطن والحمد لله رب العا لمين .

ادبیات فارسی

درین نزدیکی ها مجله از مجلات الهلال مصر بدست افتاد و مقالتی در تحت عنوان
( در ادب فارسی گفتگو بادکتور عبدالوهاب عزام ) بنظر رسید این مقالت تدقیقانی
راجع بادبیات فارسی نموده وضمنآ دکتور مسئول در طی سوال و جوابهای خود تطبیقاتی
در ادب فارسی با ادبیات عرب و هند نموده ، ولی بعد مسافه و عدم تحقیقات راجع بتاریخ
ادب افغانستان موقع داده درین مقالت فروگذاشتهای شود و این خود نه گناه آنها است
بلکه تقصیرات تاریخی و ادبی ما است چه نتوشتیم تاریخی که حقایق تمدن و صنایع وادب
مارا در طول قرون روشن نماید ولهذا متتبعين را در تعين حقایق تاريخية افغانستان اشتباهاتی
دست داد برخی در مقابل نژاد مغول و هند نژاد ایرانی را دیده و تمام ممالکی را که مسکون
ایر نژاد بوده از کوهای پامیر تا آسیای صغیر فقط بمفهوم ایران حالیه شناخته اند در
صورتيكه درین قطعات ملل چندی سکونت دارند و آنهمه از بدو تاریخ دارای وقایع
حیاتی متفاوت و ممتازی بوده اند از قبیل سغدیها ، افغانستان ، قفقازیها ارمنی ها
فارس وغيرها و هكذا بعضی در حالات اد بيه نیز مشتبه شده و زبان فارسی را در مقابل
السنة ديگر اسیائی نقطة مقا با قرار داده وانگهی فارسی و ادبیات آنرا مخصوص يك مات
فارس شناخته اند در صورتیکه فارسی زبانیست که در افغانستان پرورش یافته وحتی میتوان
گفت ازینجا بمملكت فارس شتافته است و هم فارسی بحكم زمان گاهی در هند و گاهی در
ما ورالنهر وگاهی هم در استانبول بخوبی استقبال شده پس نمیتوان اینهه را مخصوص بملتی
واحد نمود و این چنان است که زبان عرب امروز در مصر پرورش مییابد ولی در عین حال

١٤٠


شماره (دوم) سال دوم مجلۀ كابل (٢٦)

تاريخ ادب مصر جز آنست كه بتاريخ ادب عربستان موسوم است. بحث ما درينمورد
بسي دراز وسخت عميق است ولى بحكم وقت تفصيل آن حواله بآينده ميشود عجالتهً بطور
اختصار گوئيم اگر در مقالات الهلال غورى شود از خود آن مستنبط ميگردد آنچه ما
ميگوئيم چه جامى هراتى وسنائى غزنوى ومولوى بلخى چون آفتاب نمايان است كه بملت
ومملكتى تعلقدارد كه تاريخ او بسي قديمتر از ساير ممالك هم جوار است واين قدامت مارا
تا زمان زر تشت ميرساند على اى حال لازم دانستيم اصل مقالت را درينجا ذيلا ترجمه نمائيم
تا اقلا اسباب انتباه وعبرت ارباب معارف وطن افغانستان گردد واقلا برای رفع این
اشتباهات جنبشی ادبی بعمل آيد.

(قارى عبدالله)
ترجمة الهلال مصر

گفتگو با استاد داكتر عبد الوهاب عزام

امروز ادبا و متا دبین شرق اهتمامی بادبيات غرب داشته به تحصيل واقتطاف ثمرات آن
شغفى مى ورزند و نتيجه ذهن محررين وشعراى غرب را فرا ميگيرند ان ادبا بردو قسمت
يافته : برخى مائل بادبيات انگليسى و برخى مشتاق ادبیات فرانسه اند اندکی هم هدف قصد غیر
اين دو سبك را ساخته اند.

واگر این نهضت تازه که در لغات این سه زبان (عربی - فارسی - ترکی) ظهور یافته
صورت نميگرفت نزديك بود اهتمام بادبيات شرق رو بقلت مى نهاد. بلى ادبای این سه زبان
آغاز باحیای ادبیات زبان نموده ميخواهند مجد و بزرگی اندراس یافته آن را سروصورتی از نو
بخشند و آثار زنده و نتایج صالح در حیات عامه هريك را تازگی دهندوهريك ازين ادبيات
سه گانه را پيوند وارتباطي است بادیگر آن كه در رنگ تدين اسلامی ظهور مى يابدوازان
تدين هريك بسيادتى ميرسند . زبان عربی از آغاز اسلام بازبان فارسی و ترکی در آمیخت
و در افكار و الفاظ واوزان شعرية هردو تاثیری ظاهر احداث نمود و خودش نیز ازین

١٤٦


شماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٢٧ )

هر دو متأثر گشت ولی تاثرش از ادب فارسی بیشتر بوده بتخصیص در عهد دولت عباسی
زیرا این عهد در میل به تمدن فارسی وانهماك دران واختلاط و آمیزش بافارسیها بمصاهره
ومعامله وهمجواری امتیازی دارد .
عرب هم از هنگامیکه به ترجمه آشنا شد بنقل و ترجمه کتب واخبار فارسی اعتنا نمود .
عده از ادبا ومؤرخین بعضی این کتب را ترجمه کردند و ما برخی از آنها را ذکر نمائیم مانند
ابن مقفع و جبله ابن سالم ومحمد ابن جهم وابن مطیا ر اصفهانی و هشام ابن قاسم ابن مقفع
كتب عدیده را از فارسی بعربی نقل داد مانند خدای نامه ( تاریخ امرا ) وكتاب
تاج در اخبار نوشيروان ـ و آیین نامه ( كتاب الرسوم ) مسعودی میگوید : آیین نامه
هزار ها ورق است وجز در نزد موبدها ورؤسا یافت نمیشود ـ جبله ابن سالم كاتب هشام
ابن عبدالملك كتاب اسفنديار ورستم ومحمد ابن جهم کتاب سير الملوك را ترجمه کرد . غير
از این ادبا نیز کتب مهمی را از فارسی بعربی ترجمه نمودند و یکی از کتب مهمه شاهنامه است
این کتاب محتوی است بر تاریخ شاهان فرس واساطیر ایشان از قدیمترین عهدها تا فتح اسلام
شا هنامه تاريخي است مرتب از ذکر شاهان فرس وحوادث واقعه در عهد هريك نخستین
اول شاهان و حوادث عهد او و ازان ببعد پادشاه دوم وسوم را ذکر میکند و اینچنین
رفته رفته قصص و روایات ٣٨٧٤ ساله را که در ظرف این مدت چهار خاندان حکمرانی کرده اند
دران استمرار میدهد . پس شاهنامه روایات بافته گی ملتی است قديم وتار و پود آن هم
احوال دلیرانی بوده که اسامی آنها دلالت میکند براینکه آنها قوای خیر وشر بوده اند
در دین آریانی قدیم که بر عبادت طبيعتاً قيام داشته .
این روایات از کتب فارسی قدیم که در عهد ساسا نیان نوشته شده بامر والی خراسان
ابو منصور محمد ابن عبد الرزاق طوسی تدوین یافته و ابوالقاسم فردوسی بنظم آن پرداخته
و ٣٥ سال باين كار دشوار استغراق داشته که اخیر این سالها سنه ٤٠٠ یا اندکی پیشتر بوده .
شاهنامه فردوسی را قوام الدین فتح ابن علی ابن محمد پنداری اصفهانی در بین جمادی الاول
سنه ٦٢٠ و شوال سنه ٦٢١ در دمشق شام به نثر ترجمه کرد . پنداری ادبی است مؤرخ
این ترجمه را بسبك عربي بدون تکلف نوشته ولی بقدر ثلثی از اصل آن اختصار کرده

١٤٧


شماره ( دوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۲۸ )

و ازینجهت محتاج تعلیق بوده تا مواضع مشکله را شرح و خودش را با اصل مقارنه و اساطیرش
را نیز با اصل رد میکرد و اتفاق یا اختلاف آنرا با تواریخ دیگر بیان مینمود . داکتر
عبد الوهاب عزام مدرس در جامعه مصریه کتابی درینموضوع تالیف و ترجمه شاهنامه پنداری را
ذیل آن ساخته و مقدمه وافی بمقدار صد صفحه بزرگ بران افزوده که شاید آنرا کتابی کامل شمرد.
این کتاب محتوی است برتحقیقات دقیقه علمیه از شاهنامه واصل و تاریخ و ملاحم آن و از نشأت
ملاحم كوچك و بزرگ و شرح حال فردوسی ناظم شاهنامه و ابطال و موبد های این قصص
و اخبار امم و شعب مذکور در شاهنامه مانند روم ، هند ، یونان ، عرب و در آخر این مقدمه فصلی
است از پنداری مترجم این شاهنامه بعربی و قیمت و رتبه ادبی و تاریخی این ترجمه ٠ داکتر
عبدالوهاب عزام بواسطه این کار نامه بزرگ ادنی از جامعه مصری به شهادت داکتری
نائل گردید و بگرفتن آن از دست خود اعلیحضرت پادشاه مصر در روز احتفال جامعه
شرف و امتیاز یافت .
خیلی مائل بودم با ادیب مذکور ( داکتر عبدالوهاب ) از ادبیات فارسی و پیوند
وارتباطش با ادبیات عربی سخن زنم و از ادبای فرس و نتائج قرایح آنها بحث رانم و ازشان
این ملت آریائی در عالم ادب گفتگو نمایم . حضرتش نیز در جلسه تسکین بخشی بقرار آتی
جوابم داد :
گفتم : ادب فارسی بچه چیزی امتیاز دارد ؟
گفت : ممکن است امتیاز ادب فارسی از ادب عربی بدو چیز مبهم انحصار یابد یکی :
وسعت خیال و کثرت تفصیل .
دوم : اشعار تصوف .
پیمانه خیال در ادب فارسی نسبت بادب عربی خیلی بزرگتر و تفصیلش خیلی بیشتر است
وحقيقة آن در موضوع مشترك بين هر دو خوب ظاهر میشود . ازینجهة کثرت نظم در ادب
فارسی بحدی است که نزديك است نثر در برابر آن محو و ناچیز نماید و در میدان ادبیه
در مقابلش مجالی نیابد . حتی بعضی گفته اند : فارسیها دارای نثر نیستند . بلی ! اغلب آثار
قلمیه آنها نظام است تا حدی که قصص طويله و تواریخ و سیر را نظم میکنند و در اکثر
١٤٨


شماره (دوم) سال دوم
ادبیات فارسی
(۲۹)

احیان عده ابیات بهزارها بالغ میشود و از پنجه است کثرت نظم قصص و ترجمه آن از لغات دیگر که رجوع بنظم میکند. ولع وشغف ادبای فرس باین قسمت ادب بحدی رسیده که قصص قرآنی یا ادبی را پنج شش بار بنظم در آورده اند مانند قصه یوسف زلیخا و لیلی مجنون در هنگامی که این قصص یا بعضی آن یکبار هم بزبان عربی پیش از عصر حاضر لباس نظم نپوشیده، واکثر این قصص را چنان دامنه دار ساخته اند که عده ابیات یکی از ان از پنجهزار بیت کمتر نیست.
در ممیزه دوم ـ که اشعار تصوف است شاید بگوئیم : فرس درین قسمت نظیر خود در هیچ ملتی ندارند. اشعار تصوف محتوی است بر دقیق ترین افکار فلسفیه و بزرگترین شعرای فارسی از آغاز قرن پنجم همین شعرای صوفیه اند مانند حضرت حکیم سنائی غزنوی وشیخ عطار وازین دو بعد مولانا جلال الدین بلخی است حضرت مولانا نسبت بحضرت حکیم سنائی وشیخ عطار وذات خود میفرماید :
سنائی عطار روح بود و سنائی دو چشم ما ما از پی سنائی وعطار آمدیم. ولی این سخن از حضرت مولانا از روی تواضع و انکسار باشد زیرا جنابش در بین شعرای صوفیه نمره اول را حائز گشته وکتاب مثنوی او را فارسها قرآن فارسی نامیده ودر شان مولنا میگویند : نیست پیغمبر ولی دارد کتاب و مراد از کتاب درین مصرع مثنوی اوست.
بلی در مثنوی و دیگر اشعار تصوف، انسان بلند ترین حقایق فلسفه اسلامی را با شعر وخیال وسیع ممتزج ودر آمیخته مییابد. استاد نیکولسن مستشرق انگلیسی مولنار ابامعاصرش دانتی سنجیده و میگوید : حقیقه فیلسوف مسلمان نسبت بمعاصر خود دانتی خیلی دارای بلندی فکر ووسعته صدر است.

پیوند وارتباط در بین هر دو ادبیات فارسی وعربی
گفتم : ادب فارسی را با ادب عربی چه پیوند وارتباطی است ؟
گفت : ادب فارسی را با ادب عربی ارتباطی است محکم و این ارتباط در دو چیز ظاهر میشود : اولا هر یک ازین هر دو از اسلام تاثر پذیر گشته ثانیاً ادب فارسی در الفاظ و اکثر افکار واوزان وقوافی خود از لغت عربی متاثر گردیده وظهور این ارتباط در نثر

۱۱۹