(۲۷)

درین فوج بر بسته از دل بینید ــ جوانان سر باز لشکر شکن را
تماشای این منظر نزهت آئین ــ ز خاطر برد زنگ رنج و محن را
تگت ریخت طیاره ها برزمینش ــ فرا مش صبا کرد گل بیختن را
تو گوئی بپرواز مرغان قدسیست ــ گرفته تۀ پر فضای چمن را
کنون کول او بندر عيش گردید ــ دگر ره نپر سد نرخ عدن را
اگر در چمن یکدم آرام گیرد ــ ز خاطر رود رم غزال ختن را
فروزان کروبش بشب خوشه خوشه ــ کند در نظر خیره عقد پرن را
منار تجاتش بيكپاستاده ــ صلا میزند دعوت انجمن را
مکرر گرفتند جشن مسرت ــ مسلسل شد اقبال دور زمن را
که یاد آورد این دوم جشن عالی ــ مه و روز نيك نجات و طن را
شود بزم او مایۀ اتفاقی ــ چو یاد آوریم آن نفاق کهن را
حکایت نماید ازان روز فیروز ــ فتوحات شه نا در صف شکن را
جلوسش بیاد آیدو تازه سازد ــ دگر ایمنی خاطر مردو زن را
قوی پنجه شاهی که از زور بازو ــ بهم بست یکباره دست فتن را
معارف پژوهی که بر روی ملت ــ کشوده دو باره در علم و فن را
شه نامداری که نام بلندش ــ ردیف است نام آوران زمن را
کنون رهروان بیغم از امن راهند ــ که گم کرده تدبیر او راهزن را
تو آن شاه با فکر و رأی که خواهی ــ هنر مندی ملت خویشتن را
وطن زندگی از وجود تو بگرفت ــ که از فیض جان زندگی هست تن را
بعنوان دور تو نهضت نویسد ــ چو تاریخ افغان براند سخن را
بنا وا قفان رموز محبت ــ دهد نطق تو درس حب و طن را


(۲۸)

چو دانم پسند تو ناید ستایش -- مخاطب نمایم دگر انجمن را
خدارا ازین شاه نیکو خصائل -- بگیرید سر مشق خلق حسن را
بتوحید افکار یکسر بکوشید -- کشید از ضمائر دگر تو و من را
بسر جاده حسن اعمال پوئید -- بجائی رسانید تا خویشتن را
حریفان زکف نقد مطلب ربایند -- ندانید اگر بردن و باختن را
به بینید آخر بمیدان کوشش -- سواران گرو برده اند تاختن را
تمنای دل شرح وبسطش دراز است -- کنون بر دعا ختم سازم سخن را
با قبال هه را خدا زنده دارد -- بدور ش توق فزاید وطن را


(۲۹)

اثر طبع اعظمى مارش نجات وطن

صد شکر زین عهد نوین محفوظ شد ملت و دین
افسوس زان عهد غمین کو ساخت این ملك و حزين
دگر مبر خبر ز درد و غم
گذشت و رفت عهد پر الم
که شاه داد خواه محترم
کند بناى ظلم منهدم
شاد شو ! وطن ! خوش بزی و طن !
بگذشت آن در دو محن ، خوش باش اولاد وطن
مامون شد ملك کهن ، از ظلم و جور ز من
بکن براى ملك كار و بار
بقوم خویش شو یار و غمگسار
شود وطن ز جهد قوم بختیار
رسد بعز و جاوشان و افتخار
خوش نما و طن ! با صفا وطن !
امروز زین جشن نجات ، دا ریم عنوان صفات
شد ملك مشحون صفات ، هم قوم عالی درجات


[BLANK PAGE]


هیئت محترم شورای ملی که پس از خطابه ذات همایونی معروضات و تبریکات ملت را بوسیله عالیقدر جلالتمآب
آقای عبدالاحد خان رئیس شورای ملی بحضو و ملوکانه عرض وقرائت مینمایند . وبطرف چپ شان هیئت محترم
کورت دپلوماتيك قيام دارند که بعضی از آنها درین فوتو مرئی میشود : ۱ : شیخ السفرا عالیقدر جلالتمآب جناب
موسيوستارك سفير كبير دولت شوروی . ۲ : عالیقدر جلالتمآب جناب اعتلاء الملك سفير كبير دولت علیه ایران
٣ : عا ليقدر جلا لتمآب جناب حکمت بی سفیر کبیر دولت عليه تركيه ٤ : عاليقدر جلالتمآب موسیو گالانتی
وزير مختار ايطاليه .


علمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی
۱۳


مجله کابل
آدرس
انجمن ادبی . جاده ارگ
عنوان تلگرافی ـ کابل انجمن
مخابرات
با انجمن
ماہوار
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول سرطان ١٣١١ هـ ش - ٢٢ جون ۱۹۳۲م
کابل
ولایت داخله
خارجه
طلبای معارف
اشتراك
١٢ افغانی
١٤ »
نیم پوند انگلیسی
نصف قیمت

فهرست مندرجات شماره اول سال ۲
نمره  مضمون   نویسنده    صفحه
۱  سال دوم   انجمن    ۱  الی ۲
۲  حکمت و فلسفه   آقای محمد یعقوب خان دیپلومه فرانسه   ۳  « ۱۱
۳  علامه اقبال   شهزاده احمدعلیخان درانی مدیر انجمن ادبی  ۱۲  « ۲۰
٤  شاعر شهیر هند تاگور   »    ۲۱  « ۲۳
٥  نامق کمال   »    ٢٤  « ٢٥
٦  ملك الشعرای بهار   انجمن    ٢٦  « ٢٧
۷  قاری عبدالله خان   آقای سرور خان گویا   ۲۸
۸  تازیانه عبرت   سردار عبدالرسول خان جنرال قونسل
افغانستان درهند   ۲۹  « ۳۲
۹  هاتفی جامی و شعرای متاخرین  آقای سرور خان گویا   ۳۲  « ۳۷
۱۰ فضلای فراموش شده یا خوشحال  آقای عبدالله خان افغان نویس   ۳۸  « ٤٢
خان ختك
۱۱ شرق و غرب   آقای غلام جیلانی خان اعظمی معاون
انجمن ادبی   ٤٢  « ٥٤
۱۲ صحرا    جناب مستغنی   ٥٤
۱۳ غزلیات    فارغ و شایق   ٥٥
١٤ نوابغ    جناب مستغنی   ٥٦
١٥ افغانستان و نگاهی بتاریخ آن  آقای میرغلام محمدخان غبار عضو انجمن
یا افغان در هندوستان     ٧٥  « ٦٧


نمره مضمون نویسند صفحه
١٦ آثار عتیقه انجمن ٦٧ « ٦٩
١٧ کشفیات جدیده « ٦٩ « ٧١
١٨ دعوت قلمی انجمن ادبی ٧١ « ٧٣
١٩ تقریظ وانتقاد « ٧٤ « ٧٧
٢٠ متفرقات « ٧٧ « ٨٣
٢١ مطبوعات آقای سرور خان جویا ٨٤ « ٩٠
٢٢ تشکر انجمن ٩٠ « ٩١
٢٣ زینگو ولیتوگرافی های مطبعه مطبعه عمومی کابل ٩٢ « ١١٢
٢٤ پشتو آقای امین الله خان زمرلای ١١٣ « ١١٨
٢٥ حب الوطن جناب مستغنی ١١٨ « ١١٩
٢٦ همت « ١١٩
٢٧ غلط نامه ١٢٠ « ١٢١

(فهرست تصاویر)
١ خیال حافظ صفحه اول
٢ علامه اقبال ٢٠
٣ تیگور ٢١
٤ نامق کمال ٢٤
٥ م - بهار ٢٦
٦ قاری عبد الله خان ٢٨
٧ سردار عبد الرسول خان ٢٩
٨ بالا حصار کابل ٦٨
٩ مسجد بابرشا ٦٨
١٠ هیئت انجمن ادبی ٨
١١ رئیس جمهور فرانسه ٨٢
١٢ هیئت مطبعه عمومی کابل ١١٢
١٣ از مناظر لغمان آخر


مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو
يادم از كشته خويش آمد و هنگام درو
حافظ شيراز

رسامی آقای عبد الغفور خان


شمارهٔ (اول) سال دوم نمرهٔ خصوصی (۱)

كابل

KABUL

سال دوم

پار سال در ۱۰ جوزا ، اولین نمرهٔ مجلهٔ کابل در معرض انتشار گذاشته آمد .
امسال در اول سرطان نمرهٔ نخست دویمین سال این مجله اشاعه مییابد .
کارکنان این مجلهٔ عاجزانه و كوچك ، خالی از خوشوقتی نیستند . وقتیکه می بینند : دورهٔ
سال اول آو ، مراتب مجله نویسی را ـ ولو دون تر از انتظار و آرزو ، و یا کمتر از مواعد سابقه
بود ـ طی نمود . چونکه حوادث را حکمی است ، و متأثر در تحت مؤثر زمانی و مکانی لاچار .
علی ای حال کابل امساله ، با صحایف كوچك ، و اوراق پریشان خود در نظر دارد : تاجائیکه
بتواند لزوم و مزایای بسط معارف عمومی ، تعدیل اخلاقی ، توحید ترقیات روحانی و مادی
( دین و تمدن ) جامعه را شرح داده محاسن ادبیات قدیم اینسز زمین را ، با تراجم احوال شعرا
و ادبای افغانستان روشن نماید ، و مفاخر تاریخیهٔ مملکت عزیز را ، با مقالات تاریخی ، وشرح

نمرهٔ مسلسل (۱)


( ۲ )
مجله کابل
شماره ( اول ) - ال دوم

حال مشاهیر وطن ، در برابر دیده عموم گذاشته ، نمونه های از ادبیات جدید ( نظم و نثر )
منتشر سازد ، گاهی هم تا حد توان ، از تنقیدات ادبی دریغی نه نموده ، بعلاوه قسمت های کوچکی
از ادبیات پشتو در نظم و نثر نگارد .
کار کنان این مجله كوچك دانند : با آنکه زمینه عرفانی وطن ، تا اندازه محدود است ،
معهذا با فقدان استعداد قابل درین راه ، مراتب علمی و ادبی این سرزمین را ، بوساطت قلم ،
نماینده گی میکنند ، چه هستند فضلا و نویسنده گانی ، در چهار دیوار وطن عزیز ، که
هر يك فی حد ذاته بیشتر و بهتر مستحق این مقام نفیس بوده ، احراز اولیت را دار استند .
ولی چون افغا نستان در دوره تکامل ، مراحل نخستینی را طی میکند ، و توازن
در امور ، مطیع حوادث آنی است ، لابد از سالیان چندی باینطرف ، ارباب فضل و قلم مملکت ،
مصروف مشاغل اداری و سیاسی و سایر امور عمده تر اجتماعی بوده ، کرسی نویسنده گی و
مطبوعات را ، برای ذوات كوچك تری از خود خالی گذاشتند ، که ما نیز بحکم حوادث از
همین دسته نویسنده گان مؤخر الذ کریم .
با كل حا ل ما ، درضمن تأثر و انفعال ، مشعوفیم که درین دوره علم و ادب پرور نادری ،
فرصت مستعار بدست است ، تا گامی در راه مطبوعات و طنی برداریم، گرچه خارج استطاعت ،
و فوق حدود و بضاعت ماست .
پس برای ایفای این وظیفه ملی ، استعانت از حضرت باری نموده ، و معذرت از فضلای
وطن می خواهیم ، و من الله التوفيق وهو المستعان .
انجمن


شماره ( اول ) سال دوم
حکمت و فلسفه
(۴)

قسمت علمی

حکمت و فلسفه
بقلم آقای محمد یعقوب خان

بعد از انکه عقول بشری بیدار گردیده ، در صدد شناخت حقیقت برآمد مصروف
امور و تفکراتی شد که رفته رفته امور و تفکرات مذکور نه تنها در زمانۀ حال بلکه در
استقبال نیز اسباب بزرگ مشاغل بشری خواهد بود . این مشغلهٔ عمده عبارت است از
مسائل مادهٔ روح ، حیات ، معرفت ، اخلاق ، بعبارت دیگر مسئله ازل و ابد یا ابتدا و انتها ،
هكذا خاتمه ومنتهای طبیعت و اشیا .
درین میانه علتی که اعصار را مختلف جلوه میدهد . همان طرز طرح مسائل و اصطلاحاتی
است که برای فهم آن بکار میرود .
این قضیه هم مسلم است که پس از ظهور مشاغل بشری در هر عصر تاریخ رنگ دیگری
بخود گرفته است .
اگرچه یکنوع اظهار مختصر چنین نظریات بزرگ از خوف خارج نیست بازهم این نقطهٔ
باريك را در نظر داشته ، حتی الوسع سعی مینمائیم که فلسفه را برای فهم عامه آماده کرده


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )

بتوانیم . چون فلسفه انسانرا به تفکرات خیلی معنوی واصولی سوق میدهد که در عین زمان خیلی عمیق وتاریك است ( در اساس نظریه مذکور است که محیط فلسفه مخصوص متخصصین آن گردیده در مطالعات مخصوصه خود نسبت بدیگرها خیلی جلب توجه کرده میتوانند ) ولی اینهم از استفاده بعید نخواهد بود که بطور عمومی نظریات بزرگ علمای عصری را به مجله شریفه کابل تقدیم نمائیم : ــ
از مطالعات فلسفه جدید چنین ظاهر میشود که عالم بشر دو سمت مختلف ومعکوس را اتخاذ کرده اند که قسمتی از ان زیادہ بزیادہ طرف ترقیات فوق العاده علوم مثبته رجوع کرده اند و این جماعه را این اصول ماخوذه شان خیلی تسکین و اقناع مینماید ـ اگر چه اینها بان فکر نیستند که تمام حقیقت را زیر تصرف خود آورده باشند . بلکه به دارا ئی یك کوچکترین حصه حقیقت هم دعوا ندارند . اما افکار شان تا بع این نظریه گردیده است که تمام اشیا ئیکه حقیقت تصور میشود و باعث تسکین روح بشر شده میتواند تنها به اصول سائنس میتوان کشف و معرفت بدان حاصل نمود .
پارتی ثانوی آن برای تسکین خاطر خود سائینس را یگانه وسیله موافقت باین مقصد قبول نکرده ، روح شان وخصوصاً قلب آنها احتیاج به ادراک اشیائی دارد که سائینس نمیتواند آنرا تحلیل نماید . این پارتی نیز بدو گروپ تقسیم میشود :
گروپ اول روز بروز اهمیت ومفاد خود را باخته فقط يك صورتی است که از گذشته باقی مانده است . این گروپ از اشخاصی مرکب است که روح شان مطلق ( غیر مقید ) وخیلی ساده بوده وبعضاً خیلی متکبر واکثراً به اندازه نادان اند که تنها از ظواهر مثبته استفاده کرده میتوانند وبس . ومیخواهند که از عالم محسوس ، مقصد غیر محسوس وغامض الفهم خود را حاصل کنند . وبنابر همین لحاظ سائینس را که بازحمت زیاد وخیلی آهسته باچندین Avatar وتغییر سمت برای کشف حقیقت پیشرفت کرده میرود ، اندکی تخفیف نموده می خواهند حقیقت را بصورت فوری کشف کنند . و این جماعه نیز اساس اخلاق وحقیقت بايك سیستم حقیقی و کائنات را جستجو کرده از دنیای جدید چیزی نفهمیده اند ، وآثار کمی که از اینها باقی مانده است تنها در فلسفه مکاتب تشریحات داده میشود .


شماره (اول) سال دوم حکمت و فلسفه

گروپ دوم به اختلاف نظریهٔ گروپ اول بسائینس يك اهمیت خیلی زیادی داده و تماماً واقف و عالم سائینس اند. بعقیدهٔ این جماعه، علم برای اشیای خارج وجود شان و بلکه بعضاً بمقابل خود شان استعمال میشود. عقل و ذکاوت را خواص ظاهری دانسته در انسان يك معدن می بینند که: از ثروت های احساس و قوهٔ داخلیهٔ طبیعیه Instinct و تمایلات و احتیاجات و بعضی جاذبه های دیگر که عقل آنرا فهمیده نمیتواند مرکب است. و میگویند که علم اختراع عقل و ذکاوت بوده فقط قدرت بشر را در طبیعت تأمین میکند و تنها برای انسان استعمال اشیاء را نشان داده، هرگز در اصل و حقیقت اشیا ما را معلومات داده نمیتواند. پس در ان نقطه های وجود ما که عقل و وجدان در آنجا کاری ندارد میباید تجسس نمائیم که ما چیستیم، و طبیعت چه خواهد بود و بکجا می رویم و بسمت کدام چیز میل میکنیم اگرچه جاذبه های قلب و قوهٔ داخلیهٔ ما خیلی تاريك اند با آنهم نسبت به تحقیق منور عقل بیشتر میدانند..... به نظریهٔ اینها سائینس از تخم و پف نیست اما معلومات ایست که بدرجهٔ دوم واقع بوده قطعاً تسکین روحی برای شان حاصل کرده نمیتواند. این جماعه را بنام Ragmatisme یاد میکنند.
حالا برمقصد آمده اگر بخواهیم که تمام تعریفاتیکه تاحال برای اسم فلسفه ظاهر شده است بنویسیم البته يك کتابیکه دارای هزار صفحه باشد جهت ابراز این مطلب کافی نخواهد بود. اما این را یقین کرده میتوانیم که به زیر این نظریات متعددهٔ اینکه ظاهر شده است حتماً يك اساس مشتركه نیز واقع است که این اساس را ذیلا تفصیل میدهیم: وقتیکه ما به مطالعات فلسفه فکر میکنیم گویا در عین زمان به يك مطالعه خیلی عمومی متفکر میشویم بنابران در تخمین اول خود فلسفه را ذیلا تعریف میکنیم نه جستجوی عمومی چونکه این عمومیات را دفعتاً ظاهر کرده نمیتوانیم و بعضی اوقات به ظواهر مخالف هم ظاهر میشود بنابران فلسفه بالعمق درفهم مترادف است.
تاریخ ظاهراً يك سلسله مربوط افعال شخصیه است، کسیکه بخواهد تاریخ را به فلسفه مطالعه کند البته مطالعات او از فهم عامه بلند خواهد بود وبناء علیه جزئیات تاریخ را تجزیه کرده اسباب های اولین افعال را جستجو خواهد کرد یعنی ظاهر را شگافته قوانین عمیقانهٔ


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )

که این افعال فقط از عوامل خصوصیهٔ آن بشمار میرود دریافت میکند . و از همین نظریه است
که افلاطون فلسفه را علم موهوم وارسطو فلسفه را تجسساتی راجع به اساس و نتایج
آخرین اشیاء تعریف میکردند .
چون فلسفه در علوم مخفیه تحقیق مینماید و استحصال علم بصورت آنی بظهور نخواهد
پیوست و بهمین لحاظ تفکر لازم میشود . لهذا همین تفکر است که برای فلسفه اصول شده
است پس تفکر هم در حقیقت تعریف فلسفه شد همیتواند .
آیا چرا در فلسفه این سه نظریهٔ بزرگ یعنی تعمیم و تعمق و تفکر راجع به اشیاء لازم
می افتد چونکه در بشر یک قوهٔ داخلیه طبیعیه بنام Curiosite ( تجسس ) نشو و نما
نموده است و ( در بعض حیوانات هم موجود است ) انسان را مجبور مینماید که مقابل
طبیعت تنها تما شا بین نبوده بلکه بفهمد و تفصیل دهد که چرا چیزیکه می بیند باین
طور است که در نظر می آید ؟ مع مافیه ، آخرین مقصد فلسفه عبارت از تفصیل اشیاء بوده تعمیم
و تعمق و تفکر و تفصیل کائنات شرائط ضروریهٔ آن ( فلسفه ) است .
اگر چه در نزد یونانی ها فلسفه و سائینس بنابر ابتداء آغاز و تجدد از هم سوا نبوده ، هر دو را یکی
می پنداشتند . لیکن بعد فیلسوف بزرگ فرانسوی Descart دیکارت فلسفه را نظر به موضوع
و حقیقت و اصول اخذ آن از سائینس تفکیک و مجدداً یک شکل در زیر قوانین مثبته در آورد فرق
بین سائینس و فلسفه این است که سائینس آهسته آهسته و با زحمت زیاد میخواهد حقیقت را
کشف کند مثلیکه یک کاریگر معدن میخواهد با نوک کدال خود معدن را از زیر زمین خارج
میکند ، فلسفه میخواهد که با یک Intuition ( کشف ) سریع حقیقت را تماماً کشف
نموده بمثل یک انجنیر رگ های یک معدن را کشف کرده و یک نظر تمام ثروت داخلیهٔ
آنرا معلوم و ظاهر نماید .
آن علوم به سائینس تعلق دارد که از دانایان بزرگ : ( مثل از Thles اثبات طالیس
ملیطی ۶۳۹ متولد قبل میلاد و کسوف ظاهر شد در ۲۸ مایو ۵۸۵ ق م و از Ptagor
ریاضی و نظام شمسی ظاهر شد و از اودکس و اوکلید و ارشمید و نیوتون ، هندسه ریاضی ظاهر
شد و غیره ... ) ظاهر شده است که در سابق اکثراً این چیز ها را بنام فن Art یاد میکردند

٦


شماره ( اول ) سال دوم حکمت و فلسفه ( ۷ )

و علو میکه دنیا را ( یا بواسطهٔ عناصر فطری و یا بواسطهٔ ریاضیه و یا بواسطهٔ اتوم Atome ) تشریح میدهم در محیط فلسفه داخل میشود .
در عصر موجوده علما خود را خیلی مجبور دیدند که سائنس را از محیط ماجرا پسند فلسفه جدا کند و به همین نظریه است که از يك طرف در محیط سائنس می بینیم که نتایج خصوصیه همیشه تحقق یافته تجسسات اصولی و دقیق متداوم بوده هر اختراع ( مثل سنگ است که قوهٔ مقاومت آنرا سنجیده برای سنگ دیگر اساس می نهند . ) بتوسط اکتشاف جدید تری بسوی تکامل در حرکت است ! چنانچه در خصوص ترقی هانری پوانکره ( از رواقیون بزرگ اخیر ) در کتابیکه ( بنام خیالات اخیرهٔ من ) نشر نموده است در فصلیکه بنام ( اخلاق و سائنس ) معنون است مینویسد : علم ، يك مجسمه است که تعمیر آن قرن ها بکار دارد و هر فرد بشر سنگ خود را آورده در انجا میگذارد برای بعضی ممکن است که به آوردن يك سنگ تمام عمرش بمصرف برسد .......
و از طرف دیگر در عالم فلسفه می بینیم که فرضیات و تصورات آن از تجسسات جزوی و خصوصی سائنس در پیش تقدم ورزیده و میخواهند که اینها کلمه آخری اخیرا عنی شناخت مبداء و اختتام اشیا را تلفظ کنند . بنابران اگر فلسفه را به نسبت سائنس تعریف کنیم گفته میتوانیم که فلسفه مطالعات عمومی بلند تر از سائنس است و درینجا گمان میکنم که تعریف فلسفه کافی خواهد بوده عجالة از اصولا تیکه در فلسفه استعمال میشود مختصراً بحث نمائیم .
از جائیکه فلسفه و سائینس هر کدام مقصد مخصوص دارند ظاهر میشود که اصولات مستعملهٔ آنها نیز جهت تو صل بمقصد مختلف خواهد بود .
در سائینس اصول مستعمله یا ریاضیه است و یا تجربه ( دانایان موجوده سوای این دو اصول اصول دیگر استعمال نمیکنند ) و چیزیکه بواسطهٔ دو اصول عمومیه ثابت نشود در محیط سائینس قابل قبول نیست حالا نکه در فلسفه اصول آن است که قاعدهٔ عمومیه را از روی فرض جستجو و ظاهر میکنند ولی ظاهر است که فلسفه برای هر گروپ بشر شکل مخصوصی را پذیرفته است مثلا فلسفه های مادیون عبارت است از فلسفهٔ Idialist که در شماره ۱۱ تعریف آن ظاهر است و فلسفهٔ اخلاق حا لا نکه فلسفهٔ دین عبارت است


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 8 )

و فلسفه تنقیدی . همچنان در بین فامیلی و قوم نیز رنگ های مخصوصی ظاهر و نظر به افکار
و یا مشاغلات خصوصیه شان در فلسفه های آن محیط فرق زیادی موجود است .
برای شناخت فلسفه عمومیه يك عصر واجب میشود که اختلاف این فلسفه را با فلسفه
عصر سابقه آن در نظر آورند پس برای دانستن فلسفه عصر حاضر میباید اختلاف این فلسفه
جدید را با فلسفه سابقه جستجو نمائیم .
یکی از فلاسفر مینویسد که : چون فلسفه مربوط به سائینس است و نمیتواند بدون آن
مستقیما حیات کند پس از همین لحاظ است که هر دانا يك فیلسوف درخشانی شده هیچ یکی
نیست که از فلسفه گفتن خودداری کرده باشد يك طوفان شدید اینکه به مخالفت علوم مثبته
در مدنیت جدیده ظاهر شده بود خوشبختانه يك اثر متداوم نداشته خالی از فائده بود . زیرا
که اینها با فلسفه منفیه شرق بمقابل سائینس استاده شدند گویا بمقابل چیزی مانع میشدند که
هیچ معلوماتی از آن نداشتند . و بهمین لحاظ بود که در قرن 19 بین متجسسین سائینس و متجسسین
فلسفه مخالفت شدیدی ظاهر شده از همدیگر جدا شدند و در آن زمان فیلسوف ها از سائینس
چیزی نفهمیدند در محیط های موهوم و مخفیه مثل اخلاق و غیره که تا حال هم چیزی از آن فهمیده
نمیشود متوغل مباحث بدون انتها گردیده بودند . و فلسفه يك صورت ادبی را اختیار کرده بود
که از مجبو ریت ترصد علمی Observation و تجزية Anlys خود را یکطرفه نموده
فقط مثلیکه در ادبیات ( فصاحت و طلاقت لسان و Grandiloquence ) خیلی
کافی است در فلسفه نیز این دو صفت ادبی را کافی میدا نستند .
حالانکه در فلسفه جدید از طرف تمام دانایانیکه باتفاق عمومیه بحيث حاکم افکار
جدیده قبول کرده شده اند مقصد نوی درین میانه به عرصه ظهور پیوسته است و این مقصد
عبارت است از تفکر در سائینس . لهذا این نظریه مجبورا فلسفه را با سائینس ملحق گردانیده
بنای جدیدی در پیشرفت علمی بشر میگذارد . و تنها ذريعة همین دستور است كه سبب يك
شی را دانسته و از دانستن آن سبب ، سبب بالا تر آنرا کشف کرده و هکذا به حقیقت شی
مسلسلا قريب و یا مصادف میشوند .
لیکن دیده میشود که فلسفة يك عصر به فلسفة عصر دیگر مخالف است بلکه در يك عصر نیز فلسفه های
۸


شماره (اول) سال دوم
حکمت و فلسفه
(۹)

مختلف بروز میکند که در عصر دیگر وجود نداشته پس از اینجا فهمیده میشود که فرق
اساسی که در افکار فلاسفر جدیده موجود است چه خواهد بود؟ البته که غیر از علم و عمل
دیگر چیزی نخواهد بود اما فرق این است که بعضی از فلاسفر طرفدار علم اند و میگویند از علم،
عمل پیدا می شود و برخی از ایشان بر خلاف این حزب بوده طرفدار عمل اند و باین عقیده
میباشند که علم از عمل پیدا می شود.
به طرفداری حزب اول حزبهای ذیل موافقت دارند : Intellectualist
Rationalist ، Positivilst
به طرفداری حزب دوم حزبهای ذیل موافقت دارند  Pragmatist
Tadeist  Intuillonist
فرقه دوم حزب اول باین فکر اند که عمل نمیتواند با سائینس و تجربه ملحق شود اگرچه
عمل بر تجربه مستند است بلکه عمل اساساً نتیجه سائینس است مثلا بوسیله فنون نظری
(یعنی فنون است که سائینس را عملا در تطبیقات می آورد) رابطه را که بین سائینس و
اخلاق موجود است ظاهر میکنند و اخلاق غیر از يك فن نظری دیگر حیث مستقلی را دارا
نیست یعنی تخنيك سجايا Moeur که نتایج سائینس سجایا و اجتماعیات را برای رهنمایی بشر
در تطبیقات میآورد و به پهلوی این حزب حزب دیگر نیز تقریباً موافق باین حزب موجود است
که اینها در انسان علمی و یا انسان عملی باستثنای عقل سالم دیگر چیزی نمی بینند.
و برای اینها عمل عبارت از يك نتیجه آزادی عقل است و بس.
حزب ثانوی آن خصوصاً از  Ragmatist  (پراگما تیزم) انگریز و امریکه
تشکیل یافته است از عقیده اینها چنین فهمیده میشود که سائینس يك مجبوریت است که در
استحصال احتیاجات مادیه به مصرف می رسد. و این نظریه شان فقط به همان نظریاتیکه
یونانی ها در فن داشتند موافقت میکند و باز میگویند که شناخت اساس فعالیت، تنها
در سائینس منحصر نگردیده در منابع بالاتر آن که علم و عمل هر دو از آنجا خارج میشود
جستجو شود، یعنی در قوه داخلیه طبیعیه، که منبع نشو و نما است و هکذا در قوه کشفیه
Intuillon و وجدان که در هر حال درجه انسانیت کسی را ظاهر میکند درین فلسفه


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۱۰)

اخلاق را بصورت يك اطاعت قبول کرده کارش را برای ضروریات عملیه مفید میدانند.
اگر به هر دوی این مطلب مذکوره نظری انداخته شود دیده میشود که فقط وقت را عبث گذاشتاندن است لیکن اگر باغور ملاحظه شود دیده میشود که اگر ازین نظریه ثانوی جلو گیری نشود باعث انهدام سائینس میگردد. مثلا اگر فرض کنیم سائینس فقط جهت رفع احتیاجات ما در کار انداخته میشود چه نتیجه حاصل خواهد شد :-
اصول رسيدن بيك مقصد عبارت از يك دستور ایست که ما را در استحصال این مقصد کامیاب مینماید حالانکه برای رسيدن بيك مقصد در عین زمان دستورات مختلف موجود است یعنی هر دستوریرا که انتخاب نمایند مقصد را بدست میدهد. پس از این معلوم می شود که این سائينس نيز يك دستور منتخبه است که برای رفع احتیاجات بکار انداخته شده است و میتوان این دستور را ترک وعوض آن دستور دیگری که به عین مطلب ما را کامیاب مینماید انتخاب نمائیم. لهذا نبايد بآن سائیس متيقن بوده و یگانه وسیله جهت کشف و اخذ مقصد اخیره معرفی شود اگر این نظریه شان که مستند به عمل است افکار عمومیه را فرا گیرد سائینس از از دنیا سقوط نموده و افکار Mystique ( مستيك ) ومثل آن عروج خواهد کرد.
در نتیجه این مذاکرات معلوم میشود که مجادله بزرگ فلاسفه چون مجادله های بزرگ اخلاق و سیاست و اجتماعیات شاید همیشه بین روحانیون مطلقه و رو حانیون آزاد ، جاری خواهد بود یعنی بین عقل Serve که محدود به ( قوه داخلیه Instinct است و عقل حاكم Maitresse خود بوده Agent نماينده ترقی یعنی انقلاب است وکذا گفته میتوانیم که يك محاربه است بین خواص مكتسبه وخواص متجدده . و این مباحث فلسفی Echo ( ایکو ) انعکاس تمام مسائل وتمايلات و اضطراب و امید های ساعت حاضر است .
در این فلسفه که حقيقه زنده و قابل تاثیر است همانا فلسفه سائینس است که مقام شرف را در حیات زکیه اجتماعیه واخلاقیه این عصر اشتغال نموده است . عصر ما عصریست که جهت تشکیل احساسات علمی کوشیده در نتیجه مساعیات خود آنطور احساسات قوی و فعال و باروقی از هر گونه مطالب بمثل آن احساسات بزرگیکه تا حال انسان ها و طوایف را رهنمائی

۱۰


شماره (اول) سال دوم حکمت وفلسفه (۱۱)

میکند ترتیب میدهد.
مسئله اولین که فلسفه در راه خود تلاقی نموده وقوه خود را با آن می آزماید مسئله
ماده است زیرا نظر به Chronlogique ( علم ازمنه وتاریخ کل اشیا ) قبل ازینکه در
حیات شخصیه خود تفکر نمائیم به دنیای خارج آشنا ومتفکر میشویم و بهمین لحاظ است که
اولا فلسفه در مشاهدات حیرت آور کائینات خارجه مصروف میشود. وعلاوتاً چون مسئله
ماده نسبت به مسئله حیات ومسئله اخلاق خیلی ساده به نظر می آید پس نظر به این قانون
Agnostique Scoptique بزرگ فلسفی میباید از مسائل ساده مسائل مشکل را
دریافت وحل نمائیم. خواص ماده خیلی متعدد است بنابران تمام خواص آنرا به دوگروپ
منقسم مینمایند: اول خواص مقداری دوم خواص توصیفی ویا خواص Organoleptiqu
این خواص مستقیماً به احساس ما تاثیر میکنند خواص مقداری ماده را علم ریاضی تفصیل
وتشریح میدهد وازخواص توصیفی آن علم کیمیا وطبیعیات Phisigus-Chimique
بحث مینماید. ومسئله حیات را علم تکون حیات Biologi مسئله روح را علم الروح
Psychologie اخلاق را علم اخلاق Intuition ومجايا بحث مینماید پس سلسله
مطالعات که برای کشف حقیقت مرتب گردیده است قرار ذیل است:
مسئله ماده، مسئله حیات، مسئله روح، مسئله اخلاق.
در خاتمه گویا همین است زینه ایکه برای ترقی وتعالی بشر خصوصاً ترقی ملل منحطه که
هنوز هم راه حقیقت را نیافته اند نهاده شده است وحاجت نداریم باین که هر فرد را به
انتخاب این راه نصیحت نمائیم زیرا که محیط خودش احتیاجات خودرا بر دوش افراد
بار میکند.

۱۱


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٢ )

مشاهير

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

« علامه اقبال »

ملتی که میخواهد از هبوط پستی و نکبت نجات یافته شأن و عظمت خود را در انظار عالم
وخاطر جهانیان روشن نماید ، نخستين يك گونه تموج پستی و ذلت را در خود احساس میکند
ویکی از افراد آن جامعۀ بیدار شده کاروان ساکت و صامت را از اثر کلام و سوز ناله خود
بشاهراه صحیح سر گرم تلاش و جستجو میگرداند .
آنهمه طوفانات غنود و جمودیکه بر ملل اسلامیه طاری و مستولی شده اکنون همه کس
حس کرده و در اكثر ممالک قائدين ملت بعقل رسا و فهم دراك قوم خود را پیش میبردند
اقبال نیز یکی ازین قائدین بشمار میرود که صدای پرسوز وی برای ملت و قومش کار
صور اسرافیل را داده است .
در ۱۸۷۰ عیسوی شهر سیالکوت ( پنجاب ) سرزمین مردم خیز هند را که مولد و
منشأى سعد سلمان ، امیرخسرو ، فیضی ، غنی ، واقف ، غنیمت ، بیدل ، غالب و پرورش گاه
بدرچاچ ، عرفی ، نظیری ، صائب ، ظهوری ، اشکی و کلیم وسلیم است مژده ظهور اقبال داد .
نعره زد عشق که خونین جگری پیدا شد
حسن لرزید که صاحب نظری پیدا شد

فطرت آشفت که از خاك جهان مجبور
خودگری، خودشکنی، خودنگری پیدا شد
اقبال

آبا و اجداد این نو نهال هند از مسلمانان جدید کشمیر بوده اند ، چنانکه خود در ضمن
توصیف کشمیر میگوید : -

١٢


( ۱۳ )

علامه اقبال

شماره ( اول ) سال دوم

سرت گردم ای ساقی ماه سیما
بیار از نیاکان ما یاد گاری

ازان می فشان قطره بر کشیری (۱)
که خاکسترش آفریند شراری

جای دیگر گفته :ـ

مرا بنگر که در هندوستان دیگر نمی بینی
برهمن زادهٔ رمز آشنای روم و تبریز است

اقبال بعد از فراغت تعلیم مدرسه در گورنمنت کالج لاهور داخل شده علاوه دیگر علوم انگلیسی تحصیلات فارسی را درسایهٔ عاطفت شمس العلما مولوی سید میر حسن صاحب مرحوم که در نظم و نثر فارسی شهرت و فضلیت زیادی داشت به پایان رسانید . چون از ایام صغارت طبع موزونی داشت توجهات استاد یگانه فکر رسای این نونهال برومند و این شگوفهٔ نو رسیده را بلسان فارس آبیاری نموده شیوا بیانی را تقدیر وی گردانید . و پروفیسر آرنلد که علاوه از فلسفهٔ جدید در ادبیات عرب هم ماهر بود به تعلیم فلسفه و نکات حکمت آشنایش ساخت .
اقبال به اندك زمان شهرت بسیار پیدا نموده مایهٔ شگفت اقرانش بر آمد ، در امتحان ایم ، ای ، از دارالفنون پنجاب کامیاب گردید . نخست در گور نمنت کالج لاهور بدرس دادن فلسفه و سپس جهت اکتساب علوم عالیه در سنه ۱۹۰۰ عیسوی روانهٔ اروپا شد و بعد از گذشت سه سال از آلمان سند پی ، ایچ ، دی و خطاب دکتور را حاصل کرده بوطن عودت نمود .
اقبال از خردسالی اشعار خوب و رشیقی را در زبان هندوستانی میگفت ، در مراحل اولیهٔ شاعری جمله رعنائی حسن و زیبائی عشق از کلامش پیداست ، چون پروردهٔ آغوش يك خانوادهٔ تصوف است لذا کلامش را چاشنی تصوف چنان زیبنده تر میسازد که چشم تعقل در امواج حیرت می غلطد . به انکشاف اسرار کائنات و کشف غوامض الهیات از عالم مرموز حکمت به آسانی عبور و مرور نموده ژولیدگی های لاینحل مظاهر حقیقی را بتخيلات فلك پیمای خود صورت سهل تری می بخشد . نوامیس فطرت و مظاهر قدرت را مثلا لب ساحل دل صحرا ، روانی آب، شام گاهان، نمود سبزه ، هجوم گل، عظمت کوهسار، سکوت دشت، دجر قیرگون لیل ، اشراقات سحرگاهی، درخشانی انجم، نمود ماه و سایر جزئیاتیکه نزد ما در اطراف شان

(۱) مخفف کشمیری

۱۳


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )

چیزی گفتن درخور اعتنا نیست چنین رسم میکند که خواننده را استعجانی دست میدهد ،
استعارات شیرین ، تشبیهات بکر ومحاورات دلکش کلامش را يك سلسلة از درر متلا لای
آبدار میسازد . در نشاط باغ کشمیر مینویسد : ـ
خوشا روزگاری خوشا نو بهاری نجوم پرن رست از مرغزاری
زمین از بهاران چو بال تدر وی ز فـواره الماس بار آبشاری
نه پیچد نگه جز که در لا له و گل نه غلطد هوا جز که بر سبزه زاری
لب جوخود آرا ئی غنچه دیدی ؟ چه زیبا نگاری چه آئینه داری
نوا هـای مـرغ بلـند آشیـا نی در آمیـخت با نغمۀ جوئیباری
توگوئی که یزدان بهشت برین را نهاد است در دامن کوهساری
برای کر مك شب تاب میگوید : ـ
يك ذرۀ بی مـا یه مـتـاع نفس اندوخت شوق اینقدرش سوخت که پروانگی آموخت
پهنای شب افروخت
واما نده شعاعی که گره خورد و شرر شد از سوز حیات است که کارش همه زر شد
دا رای نظر شد
پروانه بیتاب کـه هر سو تگ و پو کرد بر شمع چنان سوخت که خود را همه اوکرد
ترك من و تو کرد
یا اختر كـی ماه مینی به کمینی نزد يك تر آمـد به تما شای ز مینی
از چـرخ برینی
در میادین حسن وعشق دشنه های جگر دوز را در زلفین غالیه بار پوشانیده ، ودر تموجات
چین جبین صد صاعقه را غلطان نموده ، هر شعروی داستانیست از شجاعت اسلاف که صد
هزار د ستان سام را در بر گرفته است .
اقبـال اگرچـه در انصرام کلام جنبه ثقالت را نمی آورد تاهم در بادی النظار از نشیب
وفراز تخیل وچین و شکن هـای پیرایهٔ فلسفه اش پی بردن دشوار تر مینماید زیرا که اختصار
وجامعیت کلام درهر نکته اشطوفان حقایق ومعارف را برپا ساخته ، بقول حضرت بیدل :ـ

١٤


شماره (اول) سال دوم
علامه اقبال
(۱۴)

معنی بلند من فهم تند می خواهد
سیر فکرم آسان نیست کوهم و کوتل دارم
اقبال با مهره های فلسفه، تاریخ، و الهیات شطارت و مهارتش را بر بساط سیاست چیده از یکسو درین عالم جد و جهاد، درین عرصه کون و فساد، درین فراخنای تنازع للبقاو درین میدان تگ و تاز باشاطران سیاسی و شیوا بیانان همعصر و فیلسوفان باريك بین دست و گریبان است و از جانب دیگر ممکنات حیات را در اخلاق الله دیده بملت راه راست اسلام را هدایت میکند.
اقبال اضمحلال و سکون شاعری را که تنزل او حكم تنزل اقوام و امم را دارد در شکسته کاروان ملت را مثل قیس اعثی (۱) به کار زار علم و عمل و گیر و دار جد و جهد پیش میراند.

بیا که غلغله در شهر دلبران فکنیم
جنون زنده دلان هرزه گرد صحرا نیست

مرید همت آن رهرویم که پا نگذاشت
بجاده که در و کوه و دشت و دریا نیست

اقبال: نه مثل بعضی جادو نفسان سحربیان که ملت شانرا از تاثیر کلام خود سست و مبهوت ساخته يك عالم حیات و يك جهان زنده را که عبارت از شور و شغب و زد و خورد است بموت مطلق سکون و حیرت خانه جنون بادل شکستگی و مظلومیت جوگیانه آشنا ساخته اند. بوده بل میخواهد هم آن اثراتی را که تعلیم مسلك قناعت و توکل شعرای متصوفین شرق و قادر الکلامان جادو رقم و سحر طرازان رنگین بیان به تخیلات ناممکن الحصول خود، ملت و قوم را در ورطه نکبت و فلاکت برده اند بر کشیده بجاده محرك اعتلا رهنمونی کند از همینجاست که گرمی سخنش در محافل خوابیده کشا کش سعی و عمل و در عروق منجمد اقوام تموج حیات و شور اضطرار را جریان داده در مصاف زنده گی با قوت ارادی مستنیر میسازد، چنانچه همین عقیده خو را یکجا در انگلیسی هم اظهار مینماید.
جمله انجام جد و جهد آدم تنها حیات است و بس. و تمام علوم و فنون تحت حصول همین مقصد آمده، ازینرو اندازه منفعت هر علم و فن از قوت حیات آفرینش وی کرده میشود.

(۱) شاعر نابینای عرب که اشعار حماسی وی در عرصه جدال و قتال آتش شجاعت را در صفوف لشکریان مشتعل میکرد.

۱۵


شماره : ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٦ )

مثلا اعلی ترین فن همانست که قوت ارادی جبلی را بما تولید کند ، و ما را در کارزار حیات و مصاف زندگی برای ، مقابله ، طاقت مردانگی ابذال نماید ، جمله اثرات خواب آور که از حقیقت ، تعلیم گریز میدهند فی نفسه یک پیغام انحطاط و ممات است . ادبیات از «نقوش عالم افیون ، خورده باید مبرا باشد ، اصول « العلم للعلم » ایجاد زمانه تنزل است که در مقصد ما را از جذبه عمل و ذوق حیات محروم میسازد : »
مقتبس مقاله اقبال از « نیوایرا »
داستانهای غم و الم که از رشحات خامه عنبر شمامه اش رقم گرفته سخن آفرینی را بسحر بیانی مبدل میگرداند ، هر باب و عنوانش تفسیریست از آیات کارنامه های اسلاف و هر شعروی داغیست از محبت قومی که از قطرات خونین تراوش یافته صفحات تاریخ را یک حدیقه رنگین و یک مینو سواد نوبهار میسازد .
اقبال عموماً در معارك حسن و عشق مذاق فلسفه را با چاشنی تصوف بهم آمیخته کاروان خودرا باقافله سالار زومی رح در کنار رکن باد و مصلی گامگشت میدهد. در علو تفکر و نزاکت تخیل «کلیم» و « بیدل » را بیاد می آورد ، در حسن تخاطب«بلبل شیراز» را زنده میسازد ، در مثالیه «غنی» را از کشمير و«صائب» را از اصفهان بر می انگیزد و پیمانه تغزل را مثل «خواجه حافظ » و «نظیری» سرشار مینماید و علاوه از محاسن شعری در فلسفه و تاریخ حیات اقوام و امم و جمله نکات حکمت و الهیات که موجب ترقی نوع بشر است باعلوم دینیه اسلامیه معلومات وسیع و جهان شمولی دارد . مطالعات کتب اروپائی حضراتش را مصور جذبات وحسیات نموده : چون در اطراف محاسن اصناف کلام او صاحب قلمان شرق وغرب تصانیف زیادی نوشته اند و نیز بر نمونه های اشعار فلسفی و تصوف ، طرزادا ، نزاکت زبان و سلاست بیان وعلو تخیل او چیزی نوشتن از قدرت خامه هم بیرون می بینم لذا شمه از ان احساس و نتایجی را که او در یک جامعه تولید نموده بر پیشگاه ناظرین معارف پرور اهدا مینمائیم .
اقبال ملت را به نیش های قلمی خود از نواقص نفاق و بی مروتی که مایه نکبت و ادبار است آگاه ساخته ابواب پند و نصایح را گاه از زبان طبیعت و گاه از زبان طیور و گاه از زبان اجرام فلکی باز مینماید چنانچه حالت نکبت و فلاکت یک جهان ساکن وصامت را از زبان مه گیتی

١٦


شماره ( اول ) سال دوم علامه اقبال (۱۷)

فروز بتشبیهات دهشتناکی پیرایه ذیل رسم میکند :
شوره بوم از نیش کژدم خار خار مور اواز در گزو عقرب شکار
صرصر او آتش دوزخ نژاد زورق ابلیس را باد - مراد
آتشی اندر هوا غلطیده شعله در شعله پیچیده
آتشی از دود پیچان تلخ پوش آتشی تندر غو و دریا خروش
در کنارش مارها اندر ستیز مارها با کمچه های زهر ریز
شعله اش گیرنده چون کلب عقور هولناك و زنده سوز و مرده نور
ای خدا چشمم کبود و کور به ای خدا این خاكدان بی نور به
اقبال در اول نظر انحطاط عالم اسلام را حس کرد ، پستی ملت ، زبونی قوم ، مصائب ، امت ، زوال مفاخر اسلامی و سکوت قائدین طلسم خاموشی اش را در هم شکست ، طبع خدا داد وی آه های سینه سوز و ناله های جانکاهش را باحسن فصاحت و شور بلاغت بر بسته ( نخست بزبان هند باز به آهنگ فارس ) بمشرق رسا نید .
عشق پامال خرد گشت و جهان دیگر شد بود آیا که مرا رخصت آهی بخشند
در حقیقت نوادهای شعری اقبال جذبات زخم خورده جنون پرورش را بشغل سینه کاوی از اعماق دل بر فراز سخن بر آورده ، تا ناله های بیتابی که در جگر و داستان غم آلودی که در نظر دارد و انموده تمام عالم اسلام را از نتایج نواقص امتیاز ملت و وطن ( یعنی قیود ملی و نهایت مکانی ) آگاه نماید و سمند تخیل ایشانرا بتازیانه های عبرت از حدود جغرافیائی ورنگ وبو بتوحید مطلق وذوق طلب رهسپار جاده رفعت ومنازل ارتقا و اعتلا بگرداند بنابرین خواهش دارد که افراد و اقوام پریشان در سلك واحد مسلك گردیده برای تمام عالم اسلام يك قلب مشترك پدیدار آید .
قلب ما از هند و روم و شام نیست مرزبوم او بجز اسلام نیست
و این عقیده اش را که .
« گردشی باید که گردون از ضمیر روزگار دوش من باز آرد اندر کسوت فردای من »
تنها در پیروی ام الکتاب دیده میگوید : -
گر تو میخواهی مسلمان زیستن نیست ممکن جز بقرآن زیستن

۱۷


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۱۸)

دل به سلمی عرب باید سپرد
تا دمد صبح حجاز از شام کرد
اندکی از گرمی صحرا بخور
باده دیرینه از خرما بخور
اقبال هر جا ملت را از اعوجاج بی راهیها آگاه و هوشیار میگرداند.
ترسم که تو میرا نی زورق بسراب اندر
زادی بحجاب اندر، میری بحجاب اندر
چون سرمه رازی را از دیده فرو شستم
تقدیر امم دیدم پنهان بکتاب اندر
بر کشت و خیابان پیچ ، برکوه و بیابان ، پیچ!
برقی که بخود پیچد ،میرد بسحاب اندر
بی درد جها نگیری آن قرب میسر نیست
گلشن بگریبان کش ای بو بگلاب اندر
اقبال از خدا همین آرزو دارد تا کلامش را چنان سوز و تاثیری مرحمت کند که ملت
مسحور را بیدار ساخته در طلب جستجو سرگرم عمل بیابد و باغ خزان رسیده اسلام دوباره
خرم و شاداب گردد.
ای که ز من فزوده گرمی آه و ناله را
زنده کن از صدای من خاك هزار ساله را
غنچه دل گرفته را از نفسم گره کشای
تازه کن از نسیم من داغ درون لاله را
اشك چکیده ام به بین هم بنگاه خود نگر!
ریز به نیستان من برق و شرار اینچنین
اقبال از عالم اسلام نا امید نیست بل امیدوار است از خاکستر گرم يك اخگر كوچك
تری را عالمتاب ببیند و چشمانش در ظلمت الیل بر ناصية السما دوخته تا ضیای اختر اقبال
مسلمانان بفیوض تعلیمات قدس ردای ظلماتی شب ادبار را ته نموده سر از اشراقات عالم
نورانی باجمال منور و درخشان بر آورد و عالم انسانیت را از پنجه معصیت بار ظلوم و بدبختی
و چنگال نکبت پاش سیاه مستی برباید.
بتوان از بر صداقت را عدالت را شجاعت را
که عالم باز می گیرد زتو کار امامت را (۱)
جمله تعلیمات اقبال مملو از آرزو هاست و نا امیدی را هر جا ممانعت میکند.
در طلب کوش و مده دامن امید ز دست
دولتی هست که یابی سر راهی گاهی
مسلم استی سینه را از آرزو آباد دار
هر زمان پیش نظر لا يخلف الميعاد دار

(۱) ترجمه از « طلوع اسلام »

۱۸


(۱۹)

علامه اقبال

شماره (اول) سال دوم

زقید و صید نهنگان حکایتی آور مگو که زورق ما روشناس دریا نیست
اقبال هر جا درس خودی میدهد تا قوم بدون امداد و اعانت غیری به نیروی سرپنجهٔ
محنت قرینش در حصول ترقی ممکنات خارجی خود کوشان گردیده بی نیا زانه بمیدان اقبال
پا گذارد چنانچه میگوید : —
بمنزلی رسد آن ملتی که خود نگر است

ز خاک خویش طلب آتشی که پیدا نیست تجلی دگری در خور تما شا نیست
مرید پیر خرا با تیان خود بین شو! نگاه او زعقاب گرسنه تیز تر است
ای زاهد ظاهر بین گیرم که خودی فانیست لیکن تو نمی بینی دریا بحباب اندر
من فقیر بی نیازم مشربم آینست و بس مومیائی خواستن توان ، شکستن میتوان
مثل آئینه مشو محو جمال دگران از دل و دیده فرو شوی خیال دگران
آتش از نالهٔ مرغان حرم گیرو بسوز آشیانی که نهادی به نهال دگران
تذکرهٔ جمیل (جاوید نامه) که تازه ترین تصنیف و آخرین اثر علامه اقبال است در
نظر داشتیم تحت عنوان « تقریظ و انتقاد » بیاوریم ولی نظر بلزوم تذکر آن درین مقاله
بی مناسبت نخواهد بود اگر یک نگاه سر سری بآن معطوف شده درقید نگارش بیا ید .
جاوید نامه
چون چنین نوشتن باید از تنگنای قلم بفراخنای قرطاس بمعرض ظهور آید بعضی مغربیان
نابلد اشهب بدلکام خود را در بازیگاه خیال همعنان مشرقیان ندیده حسب تقاضای طبیعت
خویش بر مذاهب وملل تاخت می آورند تا دل آما سیدهٔ شان از حرص بر گفتن و افسانه
تراشیدن سبکبار گردد . از همینجاست که « دانتی » شاعر مشهور وافسانه نگار ایطالیائی
زمینه های افسانهٔ خود را از نوشته های دورهٔ اسلامی اعراب (یعنی از تصانیف شیخ اکبر
محی الدین ابن عربی ، ابوالعلای معری و از خود کلام الله شریف) سرقت نموده با شاعر نابینای
یونانی (هومر) در تخیلات بهشت وطبقات دوزخ فرورفته است و این سیر جنت و جهنم
خود را (دیوائن کامیدی) نام نهاد ، این شاعر بی باک بارهنمائی رهبر نابینای خود براهانت

۱۱۴


شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل (۲۰)

بانی اسلام هم لب کشوده است ، قلم غیرت رقم و كلك ناموس شعار حضرت علامه اقبال
در پاسخ وی ( جاویدنامه ) را نوشته بشیوایانان وسخن سنجان حقیقت جو كذب دانتی
و حقانیت اسلام را نشان داده و در ضمن فریضۀ انسانیت را ادا نموده است ، علامه موصوف
درین کتاب خود بر هیچ مذهب وبانی آن تاخته بلکه از زبان خداوندان باطل اقوام و ارباب انواع قدیم
و پیغمبران و پیشوایان ملل تاریخ منور صداقت اندود اسلام و تقدس و برگزیدگی حضرت
خیر البشر را بصورتی پیش میکند که خود بخود عالم بشریت تمیز زشت و زیبا را کرده و بیگانه
مصدق حقانیت اسلام واقع میگردد .
اقبال درینجا نیز از فریضۀ عادی خویش غافل نمانده تازیانه های عبرت را بر مفارق بعضی
خوابیدگان ملت خود می نوازد .
اقبال در تخیل فلک پیمائی خرد سیر نه افلاک را میکند ، درین سیر بی انتها ئی او رهبر
و راهنمایش دانندۀ اسرار حقیقت و بینندۀ غوامض معرفت حضرت مولانا جلال الدین
رومی بلخی است که در حقیقت شایان رهبری یک عالم تماشا ئیان روزگار شده میتواند ،
اقبال درین سیر و گردش نه افلاک خود قائدین عموم طبقات و مشاهیر تاریخی امم را می بیند
که هر یک برای سرزمین خود پیامی و سلامی میرسانند و درین صورت ابواب پند و نصائح را
بروی ملت خود بطریق نو و مبتکری میکشاید ، اقبال نام خود را درین اثر زنده رود میگوید ،
و بسا جاهای افلاک را از دل خود نام مینهد ، مثلا در قمر یک وادی را
« یرغمید » یک بزرگ هندی را « جهان دوست » ( که ترجمۀ و شوامترا است ) میگوید
دگر جاها را « طاسین محمد » و « طاسین گوتم » و « طاسین زر دشت » و غیره ، می نامد
عناوین را نیز به پیرایۀ غریبی آورده مثلا « نوحۀ ابوجهل در حرم کعبه » وغیره خلاصه
جملۀ عالم اسلام و بعضی ملل غربی که اقبال را شناخته اند خدمات پیش بهای او را بدیده
تقدیر و تحسین می بینند . ما ، در خاتمه مقال خود را به آخرین غزل اقبال که « پیام اقبال
به ملت کهسار » است و درین تازه گی مستقیماً با قطعۀ تصویر اوشان برسم « یادگار »
به انجمن ادبی ما اهدا گردیده است بپایان میرسانیم .

۲۰


پیام اقبال بملت کہسار

بیا ساقی در میخانه بکشا که صبا را از مے
بمنزل میرسد آن بتی که تو نیگزاراست
ببند و خیمه خود را بپای کوهساری و چمن
نگاه از انقلاب گردش چرخ کبود است
نخست که نقش زمانه نو کشد
نه هر کس فلک در این دور پیش قهر است
دگر بسد کوهسار خود بنگر
کہ تو تجلی رخ تجلی دگر است !

کاپی حرف اقبال در جریده پرچم
بحر یک شماره تنش را اذن میگردد ۱

بپاس که پیامی بامر داریم
که در ویرانی عمارت حیات است

محمد اقبال لاهور ۲۸ مئع ۳۳


[BLANK PAGE]


شماره ( اول ) سال دوم
تیگور
( ۲۱ )
شاعر شهیر هند رابند را ناتهـ
تیگور

شاعر شهیر وفيلسوف
نامدار هند را بند رانات
تیگور که در شهر کلکته
بسال ١٨٦١ متولد و پس
از تحصیلات علوم متداوله
بمدرسه حقوق لندن رفته
و از آغاز جوانی به تحریر
مقالات برای مطبوعات محلی
مشغول شده در سنه ۱۹۰۱
بسن چهل سالگی مدرسه
معروف خود را که موسوم
بدار اسلام است در بولپور
بفاصله ۹۳ میل از کلکته
تاسیس کرده است، اخیراً
صیت شهرت او تمام قاره
آسیا واروپا و آمریکا را
در بر گرفته و امروز یکی
از بزرگترین شاعر عالم
بشریت شناخته شده است
و برخی از آثار ذی قیمت
آن قرار ذیل است :

(۱) گیتان جلی (۲) هلال قمر (۳) صد منظومه کبیر (٤) اقتطاف ثمرات ، (٥)
مرغ جاوید (٦) هدیه عاشق (۷) خانه و جهان (۸) یاد من (۹) چترا ، (۱۰) ساد
هانه (۱۱) ماشی (۱۲) عرابه بهاری (۱۳) سنگ های گرسنه (١٤) باغبان (١٥)
ملك وملكه ، و غيره.
۲۱


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۲۲)

ما درینجا از کتاب «گیتان جلی» (مترجمه نیاز فتحپوری) که نفیس ترین آثار شاعرانه اوست
بعضی پارچه های ادبی یا عرض نغمات اورا نمونه افکار وخیال شاعر گفته نشان میدهیم و در
آتیه ترجمه نغمات تمام کتاب «گیتان جلی» حضر تش در شماره های کابل درج و نشر
خواهد شد.

«گیتان جلی»
عرض نغمه
نغمه پنجم

امروز موسم گرما با آهای گرم و نجوی های پرحرارت خود نزد غرفه من آمده و زنبورهای
عسل در گوشه حیاط خانه من سازهای خود را كوك كرده اند.
اکنون وقت آنست که مقابل رویتو بشینم و در فرصت ساکن و آرام در حضور تو «نغمه حیات»
را بصورت هدیه بسرایم.

نغمه ششم

این گل كوچك را بكن و بگير ! دیر مکن ! میترسم پژمرده نگردیده روی خاك سياه نه غلطد
او اگر در حمائل تو ما وا نگیرد نگیرد اما لمس انگشتان ظریف و دردمند تو در اعزاز و رونق آن
افزوده است، من میترسم قبل از آگاه شدنم روز بپایان برسد و اوقات نذر دادن نگذرد.
گرفتم که رنگ او شوخ و رایحه آن تندی ندارد ولی چه پروا برای پرستاری خویش آن گل را
بکار بینداز و آنرا بکن وقتیکه هنوز وقت است.

نغمه هفتم

نغمه من آراستن های او را ماتوی گذاشت و دیگر او را بزیب و زینت ظاهر افتخار نمانده،
چرا که زیورات او رابطه من و او را از لطف میکشید و مابين من و او حائل میشد و سر گوشی
های گرم او در سلسله های آواز مخفی میماند از شرم حضور تو غرور شاعر من سلب گردید
ای استاد الشعرا ! من در قدومت نشسته ام بگذار حیاتم را مانند نی ساده و راست کنم تا فقط
او را برای تو از موسیقی پر و مملو بگردانم.

۲۲


شماره (اول) سال دوم
تیگور
(۲۳)

نغمه سیزدهم
مرا هم درین عشرت گاه دنیا نوبد (شرکت) داده اند ، درین عشرتگاه نواختن ساز را
بمن سپرده بودند (۱) و هر چه که در حیطه تصرف و قدرتم بود از خود بروز دادم .
اکنون از تو می پرسم ، آیا هنوز وقت آن نیامده که من در حجله گاه تورفته و سیمای ترا
دیده سلام خاموش خود را بحضور تو اهدا کنم ؟
نغمه هفدهم
من فقط منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدستت بسپارم از همین جهت است
که اینقدر تا خیر شد ، و از همین سبب است که من بحرم اینقدر از تو دور مانده ام .
مردم با قواعد و قوانین خود می آیند که مرا پابند بسازند ولی من همیشه از ایشان
برکران مانده منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .
مردم بر من ایراد میگیرند و مرا بی پروا میگویند ولی هیچ اشتباهی ندارم آنان
راست میگویند .
روز بازار ختم شده و كار يك آدم مشغول به انجام رسیده ، مردمانیکه رایگان برای
خواستن من آمده بودند اظهار دلتنگی نموده عودت کرده اند ، من فقط منتظر محبت تو
میباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .

مترجم مدیر انجمن

(۱) این آن خدمتیست که از انجام دادن آن آسمان و زمین شجر و حجر همگی انکار نمودند و عاجز
آمدند ولی انسان متحمل آن بار سنگین گردید .
« آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال بنام من دیوانه زدند »

۲۳


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (٢٤)
نامق کمال بیگ
شاعر شهیر بزرگ نامق کمال بیگ
در سال ١٢٥٦ ه در قصبه ( تکفور طاغی ) متولد
ومنسوب بیکی از خاندانهای باحسب ونسب ترك
میباشد شهرت شاعری اوازسن هفده سالکی
بواسطه اشعار وقصائد حماسی وفخری اوست
که روح سعی وعمل را بملت خود ترزیق میکرد.
وفاتش بسال ١٣٠٦ هجری قمری روز هشتم
ربیع الاول است.
از تصانیفش به نمرات آتیه ذکر خواهیم داد
فی الحال يك پارچه منثور او را از کتاب جلال الدین
خوارزمشاه از زبان هندوستانی ترجمه وبطور
نمونه به پیشگاه ناظرین میگذاریم.

جلال الدین خوارزم شاه
همینکه اخگر جنگ رنجک قتال را شعله ور ساخت، از آثار پرا گندکی در صفوف لشکریان
مالرزشی پیدا شد ـ در اولین مهاجمه جیش مایان بفلأ کت منجر شد، وقشون ما منتشر گشته
شکست یافت، برای دختران، وبالخصوص همچو مایان که نوز از کنار مادر جدا شده باشیم،
این چه روز بود؟ بفکر شما نمی گنجد، به هر سواریکه نظر میکردم یک مجسمه هلاک بود
که بسویم دوان دوان میشتافت، هزاران نیزه، وتیغهای، بیشمار بر پدرمن هجوم
٢٤


شماره (اول) سال دوم نامق کمال بیگ (٢٥)

آورده بود تن او از بسیار جاها سوراخ ، والبسهٔ شان از قطرات خون پوست کلدار مینمود.
تیره گی فضای عالم رافرا گرفته ، غرش رعد بسان جهنم که آفریدهٔ غضب خدا باشد
مدهشانه طنین انداز بود ، تندر به غرش و برق به دوش مانند اژدهای آتش نفس بدریدن
وشقیدن ابر ها هر لحظه وحشت ما را می افزود گاهی بدرخت می افتاد ، و گاهی کدام زاغ را
بال و پر میسوخت یا بر طائر سیاهی غلطیده خاکسترش میساخت ، چنین می نمود که جوشن
بندان زره پوش جگر خود را نیز از آهن ساخته در گرفتن جان ها سبقت به عزرائیل
می ورزند ، هر یک جان دیگری را به نهایت حرص و بغایت خشم بگرفتن بود گویا که جان
خود اوست که پس میگیرد، تیر و شمشیر ، خنجر و نیزه ، گرز و منجنیق ، آتش و صاعقه
میبارید ، دران عرصهٔ زد و خورد برادر های خود را دیدم بضربتهائی تیغ پاره پاره شده
و شناخته نمیشدند که از کدامین مخلوق اند ، ما در بیچاره و مهجور و سائر پرستاران
بسر فروشى و جان سپاری مشغول ، کنیزکان را دهشت بیهوش کرده ، خیمه را طوفان یکسو
برکنده ، اجساد از باران و تگرگ بسان برگ بید میلرزیدند ، این غلط است ، که « آدم بوقت
خوف و بیم می میرد » زیرا اگر این مسئله اندکی هم بصواب مقرون میبود خودم دران روز
چرا زنده می ماندم ؟
بلی ، یاد دارم دران محاربهٔ قویم ، و قیامت مستقیم ، شما را دیدم ، وقتیکه هجوم
آوران لشکریان ما را بر جعت مجبور گردانیده جانب خیمهٔ من تقرب نمودند باران نیزه ها
باریدن گرفت ، سرهای سرفروشان به تنهٔ یکدیگر تصادم مینمودند و دور چادره چرخ
میخوردند من بهر آن منتظر عزرائیل بودم که ناگاه باد دامن گرد را چاك نموده فضا را
بر من روشن ساخت ، غبار که فرونشست از ان ابر تیره ، و گرد خیره ما هتابی درخشید ،
نی گلاچهرهٔ هویدا شد . »

مترجم مدیر انجمن

٢٥


( ٢٦ )
مجلة کابل
شماره ( اول ) سال دوم
ملك الشعراء بهار
شاعر شهير و نامور ایران مرزا محمد تقی خان خراسانی متخلص به بهار
و ملقب بملك الشعراء از ادبای زبر دست و با اقتدار ایران و از آغاز
مشروطیت تا امروز بهترین اشعار جاندار و قطعات مهیج ملی سروده
است و در حقیقت یگانه نماینده سبك شعرای متقدمین و دوره فصاحت
فارسی بوده شهکارهای ادبی او درخشنده ترین بر لیان های اکلیل
شاعری ایران بشمار آمده است ، آثار ذی قیمت شاعرانه اش در روز نامه
های نو بهار و مجله دانشکده که صفت تاسیس و مدیریت آن را نیز
خود داشته است و سایر روز نامه ها و مجلات ایران انتشار یافته
و دیوان این شاعر مشهور تا کنون بطبع نرسیده است .

- نمونه کلام -
گل پدش رس
بماه سفندار یکسال شید
بتابید بر یاسمین سفید
نشسته هنوز از ستم دست دی
ز ابرو بر افشاند خور شید خوی
گره شد گلو گاه باد شمال
هوای دژم را نکوگشت حال
بصد رنگ سیمرغ زرین کلاه
بزد تیر در چشم اسفند ماه
گدازید برف و بتابید شید
بجوشید سبزه بجنبید بید
دو ده روز از آن پیش کآید بهار
فریبنده خورشید شد گرم کار
بدستان خورشید وزرق سپهر
بهاری پدیدار شد خوبچهر
بزد برگ تر سر از شاخ خشك
پر از مشك شد زلفك بيد مشك
دو سه روز شب گشت و شب روز شد
گل پیش رس گلشن افروز شد
نگار بهار و خدیو چمن
گل یاسمین زیور انجمن
يك ماه ازان پیش کایام اوست
برآمد ز مغز و برون شد ز پوست

٢٦


شماره (اول) سال دوم ملك الشعراء بهار (۲۷)

بخندید بر چهر خورشید روز بشب خفت پیش مه دلفروز
گمان برد مسکین که خورشید و ماه بر او مهر ورزند بیگاه و گاه
ندانست کایدون نه هنگام اوست که برجای می زهر در جام اوست
بناگه طبیعت برآمد ز خواب فرو خفت خورشید و بر شد سحاب
بغرید باد از بر کوهسار بیفتاد تاژو و خم شد چنار
زمانه خنك طبعی آغاز کرد طبیعت بسردی سخن ساز کرد
بیفتاد برف و بیفسرد جوی سیه زاغ در باغ شد بذله گوی
سراسر بیفسرد و پژمرد باغ همان پیش رس گوهر شبچراغ
شکر خند نازش بکنج لبان بیفسرد و دشنامش اندر دهان
چنین است پاداش زود آمدن بامید باطل فرود آمدن
من آن پیش رس غنچۀ تازه ام که هر جا رسیده است آوازه ام
من آن نوگل برگ جان خورده ام بغفلت فریب جهان خورده ام
سبك راه صدساله پیموده ام به بیگاه رخساره بنموده ام
بخونگرمی روز بشگفته ام ز دمسردی شب بخون خفته ام
زبی آبی عرف پژمرده ام زسر مای عادات افسرده ام
نبوده در ایام يك روز شاد نخندیده در باغ يك بامداد

۲۱


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٢٠)

شاعر شهیر معاصر قاری

شاعر شهیر وطن قاری عبدالله خان که در سنه ١٢٨٨
متولد و از آغاز سن تمیز علوم ادبیه شرقیه را از نزد
آموز کاران بزرگ وطنی آموخته و بعد از فراغ تحصیل گران
بها ترین اوقات عزیز عمر خود را صرف تعلیم و تدریس
مکاتب و مدارس عالیه وطنی کرده است و در عین حال
لذت بخش ترین فرصت حیات را در اشتغال تالیف و تدوین
کتب و رسایل ادبی دانسته ازین رو يك سلسله کتب ادبی
مفیدی را که تا امروز تدریس آن معمول مکاتب و مدارس
است تالیف و تصنیف کرده است آخرین کتاب او تاریخ
مختصر ادبیات فارسی شامل دوره متقدمین و متوسطین
ومتاخرین است .
علاوه برین در تصحیح و تنقیح دواوین قلمی و نسخه های خطی شعرای گذشته رنج های فراوانی
متحمل گردیده واکثر نسخ خطی را بعد از مقابله و تنقیح بخط شیرین وزیبای خود استنساخ کرده است .
دیوان این شاعر شهیر در ١٣٠٢ هجری شمسی در مطبع اسلامی لاهور طبع شده ولی قسمت قصاید
و مخمسات ورقعات منثور حضرتش تا کنون بطبع نرسیده و امید است که بتوجهات اعلیحضرت عرفان
مدار افغانستان در آتیه قریبی طبع شود خلاصه عفت نفس ، رقت قلب ، عفت قلم و زبان، تواضع وانكسار
از خصایص فطرتی این ادیب عزیز وطنی بوده و زندگانی پارسایانه ٧٠ ساله خود را تا امروز بيك شرافت
وابرومندی تامی بپایان برده است و در حقیقت یکی از بهترین نماینده های سبک شعرای متوسطین
و متاخرین حصه آسیای وسطی درین کشور کهستانی میباشد زیرا سبک ملیح وانجام او در غزل
فصیح ترین ترجمان و بارز ترین نماینده است از سبك كليم وطالب وصائب و غیره .

نمونه کلام
غزل شاعرانه

شب که آن مه پاره طرح بزم با احباب ریخت
بیتو سیل اشک من از بسکه شب بیتاب ریخت
سجده گاه چشم مست آن طاق ابروگشته است
خواب راحت یکقلم از چشم حیرانم پرید
جلوه حسن تو خیلی شسته می آید بچشم
ضبط اشك بیقرار از دست مژگان مشکلست
مستی سرشار او از جام مالا مال کیست
تاکی ای نفس اینقدر گردی عرق ریز تلاش
در هوای تو بهار خط ریحان کسی
از صفای جلوه خود رونق مهتاب ریخت
آنقدر خون شد دلم کز داغ زخم آب ریخت
تاکدامین دست قدرت طرح این محراب ریخت
فکرمزگان تو خارم تا درخت خواب ریخت
بر سر دستت مگر خورشید انور آب ریخت
میشود پاشان چو از کف پاره سیماب ریخت
محررا مستانه از کف ساغر گرداب ریخت
قیمت گوهر نمیماند چو از وی آب ریخت
دیده چون ابر بهاری عاقبت سیلاب ریخت
دیدم آن دور نگاه و سخت از خود رفته ام
چشم او قاری بجام ما شراب ناب ریخت

٢٨


شماره (اول) سال دوم شاعر شیوا بیان افغان (۲۹)

شاعر شیوا بیان افغان

شاعر شیوا بیان افغان جناب
سردار عبد الرسول خان که
در ۱۲ ربیع الاول ۱۲۹۶
در ولایت مزار متولد و اکنون
از شعرای شهیر و نامدار وطن
عزیز ماست اشعار آبدار و ملیح
او حاکی از متانت طبع و بلندی
افکار او بوده مجله کابل را
درین دو شماره رونق و زیبائی
تامی بخشیده است .

« تازیانه عبرت »
نه چو امريك دلا درد تمنا داری نه چو یورپ غم دوشینه و فردا داری
نه بدل جوش جنون نی سرسودا داری نه خبر از شرر برق تجلا داری
دور ایام زجهلت دل پرخون دارد
شرم از خلقت تو صانع بیچون دارد
در چمن دید به باد بهار آمد و رفت موکب قیصر گل صوت هزار آمدورفت

۲۹


شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۳۰ )

لاله هم داغ بدل سینه فگار آمدورفت گردش سال ومه ولیل ونهار آمد ورفت
خبر از زمزمۀ بلبل شیدا نشدی
واقف داغ دل لاله حمرا نشدی
تو زخود بیخبرو که به درآغوش تو سوخت دل برآتش کدۀ آتش خاموش تو سوخت
ناله اندر دل نی از کری گوش توسوخت نشۀ می بدماغ خم بی جوش توسوخت
خواب غفلت به تو این نرد تغابن را باخت
کوس افلاس تو در چهارسوی دهر نواخت
نه ترا بهره زخلوت گۀ اسرار نیاز نه دلت طالب فیض اثر سوز وگداز
بندۀ حرص وطمع مردۀ دل کشتۀ آز میرسد هر نفس ازعرش بگوشت آواز
هر که درسر هوس اوج ترقی دارد
جبر ئیل دل او شهپر برقی دارد
دور افلاک دلا مانع رفتار تو نیست سیر سیاره مزاحم پی کردار تو نیست
جز عمل هیچ کسی دشمن تو یار تو نیست غیر غفلت دگری باعث ادبار تو نیست
احولی در نظارت خجلت یکتا دارد
ذوق نظارۀ تو شرم تما شا دا رد
چشم ای مست تغافل سوی بستان بکشا در عبرت کدۀ دیدۀ حیران بکشا
قفل مژگان بسوی خانۀ ویران بکشا بند از پای ودل وبال وپر وجان بکشا
تا به بینی ستم ایجاد تغافل چه بلاست
عشرت آباد گلستان تو پامال جفاست
مغرب از شعشعۀ علم تو گشته پرنور شد ز فیض تو کتب خانۀ عالم معمور
توبه عبرت کدۀ قرطبه بنگر ازدور تا به بینی همه آن طنطنۀ اهل قبور
جغد ویرانۀ غرناطه همان شهبازست
همتی کن که در توبه هنوز هم باز ست
پیت حمر از تو هم قبۀ خضرا ازتست كوشك تاج محل قصر معلا از تست

٣٠


شماره (اول) سال دوم شاعر شیوایان افغان (۳۱)

کوه طور از تو و هم کعبه عیسی از تست بخدا از تو بوالله به با الله از تست
همه از تست بیا چشم تغافل بکشا
گوش بر بانگ نی و غلغل قلقل بکشا
کاهلی تابکی ای همت مردانه بیا باز ای ذوق، طپش در دل پروانه بیا
بگذر از شید و ریا جانب میخانه بیا جان بکن صدقۀ لب بوسی پیمانه بیا
باش ای معتکف میکده سرشار وفا
شو پرستار وفا یار وفا دار وفا
جرس قافلۀ راه عدم می شنوم نوحۀ خیل گرفتار الم می شنوم
خنده و گریه درین ره پی هم می شنوم ناله های سلف از نای قلم می شنوم
اینچنین بی خبر از شهر خموشان مگذر
غافل از شیون فریاد اسیران مگذر
طاقت را همه تن صرف فداکاری کن پشت بر کاهلی و غفلت و بیکاری کن
دلبری پیشه کن و ترک دل آزاری کن یکنفس مهلت خود صرف به بیداری کن
پیش از ان دم که ترا در قفس گور کنند
دیدۀ عبرتت از خاک لحد کور کنند
خانه جنگی بگذاریم بهم یار شویم از می اخوت وحدت همه سرشار شویم
چشمها باز کنیم و همه بیدار شویم یعنی هفتاد و دو ملت همه هوشیار شویم
چست بندیم کمر ، بیخ تعصب بکنیم
شه رگ جهل ببریم سر بغض زنیم
متفق از یکی و چینی و ایران باشد مهر هندی بدل ملت افغان باشد
حبش و ترك و عرب يك دل و يك جان باشد لطف حق شامل احوال مسلمان باشد
شرق انوار شود سینۀ پروانه ما
لیلی علم نهد پا به سیه خانه ما
مسلما تفرقه و خانه خرابی تا کی فرقه بندی پی سنی و وهابی تا کی

۳۱


(۳۱)
شماره (اول) سال دوم
مجله کابل

سینه از بغض چو دکان کبابی تاکی چشمها دوخته چون چشم شرابی تاکی
فرقه بندی چقدر تفرقه انداز شدی
سرمۀ خامشی بانگ هم آواز شدی
ذوق پرواز دل پر تب و تابم در داد بی پرو بالی این مرغ کبابم در داد
دل فریبی تماشای سرابم در داد نشه تشنه گی های حبابم در داد
صبر چون پنبه زتاثیر فغانم سوزد
گرکنم ضبط فغان مسکن جانم سوزد
آخر آن اخگر دل ساغر فغفور نشد وای فریاد شکستن همه منظور نشد
ناله لبریز ز پیمانه طنبور نشد دهر از نشۀ فریاد تو مخمور نشد
نای را نای گلو جادۀ فریاد نشد
روح پروانه این داغ خدا داد نشد
ذوق نظاره شرر در دل حیران ز دورفت اشتیاق نگه از جنبش مژگان زدورفت
یاد مژگان تو نشتر برک جان زدو رفت ناخن فاخته در سینۀ بریان زدو رفت
بخت یاران بدم تیغ تغافل خوابید
تو به از شامت اعمال تو برخود لرزید

بقلم آقای سرور خان گویا
هاتفی جامی و شعرای متاخرین

بعد از هجوم لشکر خونخوار مغل و پیچدن طومار علم وادب بدترین دورهای فترت و انحطاط ادبی را وسط آسیا بخود دیده نهال برومند شعر و ادبش در خشک ترین صحراهای دور از آبادانی مانده است . کشور کهستانی ما نیز علی الخصوص بسائقه این قانون طبیعی و سکته ادبی سالهای دراز و روزگار کشالی این جور زمین و رشک آسمان را متحمل گردیده است ولی چون هر طلوع را غروبی در پی و هر غروبی را طلوعی در دنبال است بحکم همین روش روزگار بعد از دو صد چند

۳۲


شماره (اول) سال دوم هاتفى جامی و شعرای متأخرین (۳۳)

سال ارمیدگی وانجماد دوباره این خشک سال شعر و ادب یک بهار نیکو و پردامنه عطاری
را دربرگرفته است این عهد خوشرنگ درست همان دوره تیموریه هرات است که با یک فرجوانی
و شوکت تمامی درخشیده و بتلافی آن روزگار غم و اندوه یک دوره آرام و پر نفاستی روی
کار آورده است که صنایع نفیسه آنعهد هرات عزیز مارا تا امروز قشنگ ترین صحیفه از صحایف
آسیا معرفی مینماید علاوه بر ارباب صنایع و صاحبان فن یکدسته شعرای زبردست و نامداری
ظهور کرده اند که چراغ مرده شاعری مشرق را بعد از دو صد سال خاموشی دوباره برافروخته
و دواوینی را که از سرتاسر آنها غیر از عجز و انکسار، درویشی و بی قیدی، رخاوت، وتنبل،
انزوا و گوشه گیری دیگر نمایشی ندارد مکررا از ترکیبات شیرین لفظی و معنوی و پرورش
افکار فلسفی و مبانی شور انگیز ادبی و نکات دقیق اخلاقی مملو نموده چنانچه آثار مولانا جامی
و میرعلی شیر نوائی و سایر بزرگان این عهد خوبترین نمونه و صادق ترین شاهد مدعای ماست .
و از همینجاست که سبک ملیح و بلیغ متأخرین شروع شده و در تمام مراکز و اقطار ادب فارسی
از آخر قرن نهم تا وسط قرن دوازدهم یعنی قریب ۳ قرن جاری مانده است و درین سبك
شعرای بزرگ و نامداری در هند و ایران و افغان از قبیل فغانی شیرازی، اهلی شیرازی،
خواجه آصفی هروی، میرشاهی سبزواری، لسانی و شریف تبریزی، يحي لاهیجی، محتشم
کاشی، ضمیری اصفهانی، وحشی بافقی، و مرزا قلی میلی، و خواجه حسن ثنائی، و ولی دشت
بياضى، وصالحی، وقاضی نورالدین اصفهانی، و فهمی، و حاتم کاشی، و میرالهی قمی، و صبری
ساوجی، و حضوری قمی، و روزبهان، وهلالی همدانی، عرفی شیرازی، آتشی قندهاری، هاشمی
قندهاری، فیضی دکنی، رکنای مسیحی، شفائی، صائب تبریزی، طالب آملی، نظیری نیشاپوری،
غزالی مشهدی، قدسی مشهدی، ناصرعلی سرهندی، حاذق هروی، ناظم هروي بالاخره
كوكب فروزان این دوره بیدل عظیم آبادی و غالب دهلوی ظهور نموده اند که حقیقتاً
گنجینه ادبیات فارسی بعد از مغل بوجود این اخترهای تابناك آسمان شعر و ادب غنای سرشار
و توانگری معقولی بهم رسانده است پس یکی از ارکان بزرگ آن نهضت ادبی و درخشنده
ترین ستاره قرن نهم هجری در هرات (افغانستان) هاتفى جامیست که بعد از خال بزرگوار
خود مولانا عبدالرحمن جامی بهترین شاعر و بزرگترین سخنگوی قرن نهم هجری است اسمش
۴۴


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۴۱)

عبدالله ومولد او قصبۀ جردجرد که ازقصبات جام است دورۀ جوانی را در آغوش تربیه وحمایه حضرت مولانا جامی بسر برده وتحصیلات پر دامنۀ خود را نیز بنزد حضرتش بپایان رسانیده است و درمجلس ادبی هرات که بسعی وزیر دانا وادب پرور هری میرعلی شیرنوائی اساس یافته بود یکی ازارکان مهم آن انجمن بشمار آمده است وباتفاق تمام تذکره نویسان وارباب سیر بزرگترین شاعر مثنوی ساز این دوره هاتفی جامیست چنانچه صاحب تاریخ حبیب السیر مینویسد : « در نظم مثنوی ازسایر شعراء زمان گوی تفوق می ربود اکثراً کتب خمسه شیخ نظامی مانند لیلی ومجنون وخسرو وشیرین وهفت پیکر وسکندر نامه را تتبع واستقبال کرده بجواب هر يك آن لیلی ومجنون ، خسرووشیرین هفت منظر وتیمور نامه بنظم آورده است » هاتفی در سلاسل مثنوی های خود زمینه های بکر دست نخورده نیافته است که دران ایجاد وابتکاری کرده باشد زیرا همان پنج کتاب خمسۀ مذکور نظامی است که بعد از نظامی چندین مرتبه شعرای نامداری ازقبیل امیرخسرو معروف بدهلوی ، عرفی شیرازی ، وحشی بافقی ، مکتبی شیرازی ، ناظم هروی ، حاذق هروی ، وغیره ها استقبال کرده اند شورانگیز ترین فصل شاعری همین فصل استقبال ها وجواباتی است که شعراً متصدی جواب یکدیگر میشوند ما درینجا نمیخواهیم که همه را مقابله نموده وگویندۀ بهتری را معرفی کنیم زیرا زحمتیست سنگین وکاریست دشوار وعجالة از موضوع مقال ما بیرون ما فقط میخواهیم بعضی قسمت های هاتفی را در اینجا ارائه دهیم هرچند حق ابتکار ندارد ولی درصورتیکه از دیگران بهتر وقشنگتر ساخته ست بازهم خالی ازعذوبت وحلاوت نخواهد بود .
در سبب بیماری لیلی میگوید .
دید آن بت سرو قد موزون در خواب که مرده است مجنون
از غایت اضطراب آن شب بیدار شد آن نگار درتب
زین واقعه چون گذشت چندی شد زار و نزار مستمندی
پژمرده شد ش عذار ساده مانند گل گلاب داده
آن غبغب چون هلال تابان تاری شده از زه گریبان
شد زانوی پای آن یگانه موئی گر هیش در میانه

٤١


شماره ( اول ) سال دوم هاتفی جامی و شعرای متاخرین ( ۲۰ )

حالش چو شد آنچنان مبدل
با ما در خویش گفت کای یار
عمریست که زحمتم کشیدی
وقت آمده است یار غمخوار
خواهم که نبیند ای نکوزن
باید نکشد کسی ز من بار
احوال مرا چنا نگه دانی
بر گوی که شمع جان گدا زان
لیلی زغم تو رفت در خاك

شد نا مهٔ مر دتش مسجل
يك لحظه غنيمتست ديد ار
وز من همه رنج و تعب دیدی
کز گردن تو سبك كنم بار
جز سنگ لحد گرانی از من
من بعد مگر جنا زه بر دار
گوئی بطریق تر جما نی
وی چشم و چراغ عشق بازان
پاك آمد و رفت همچنان پاك

خلاصه اگر مثنوی های او ازجنبهٔ تقلید واقتباس ازنظامی وامیرخسرو مورد انتقاد
است ولی اشعار آن ازلحاظ ادبی محض بسیار لطیف و رقیق وهیجان انگیز است هاتفی
علاوه براشعار رقیق شاعرانه بعضی قطعات اخلاقی نیز سروده است که ازحیث انسجام الفاظ
واستحکام تراکیب و پرورش معانی اخلاقی انسان گمان میکند که زادهٔ عصر فصاحت
وپرورش یافته قرن بلاغت یعنی عهد رودکی وعنصری باشد قطعهٔ ذیل را به نهایت فصاحت
سروده است .

اندرز به پسران

ای سپهر جمال را مهٔ نو
تانگردد نقاب رویت موی
هرکه چیزی برایگان دهدت
میکن از صحبت بدان پرهیز
تا رخت ساده و جمیل بود
پسرانی که باده خوار شوند
پسران را کند دو کار خراب

نکتهٔ چند گویمت بشنو
نروی رو کشاده بر سر کوی
نستانی اگرچه جان دهدت
همچو خاشاك خشك زآتش تیز
می مخور گرچه سلسبیل بود
از می سرخ رو سیاه شوند
هوس زینت و هوای شراب

۲۰


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (۶۰)
وای بران پسر هزاران وای که بود می پرست و خود آرای
بهر زن جامه سرخ و زرد آمد این چنین جامه ننگ مرد آمد
ها تفی در تمام قسمت های سخنوری جد وجهد خوبی کرده است حتی در قسمت رجز
و حماسه که بعد از فردوسی شاعری برنخواسته که درین زمینه دم زند ولی بعضی اشعار تیمور
نامه اورنگ شهنامه را بخود گرفته و بوی کلمات فردوسی را میدهد مثلا .
ز خون دلیران و گرد سپاه زمین گشت سرخ وهوا شد سیاه
سپر ها فتاده همه واژگون چو کشتی که افتد بدریای خون
سر نیزه در سینه کاوش گرفت ز چشم زره خون تراوش گرفت
تبرزین بخون یلان گشته غرق چو تاج خروسان جنگی بفرق
نه از قتل کس نیزه ها منفعل چو بالا بلندان بیر حم دل
فتا ده دران پهن دشت درشت سر نا ترا شیده چون خار پشت
افسوس که گذشت زمانه مجالی نداد که این شاعر توانا بعمر طبیعی خویش رسیده
و اقلا یاد گاری از شهکارهای فصاحت و نمونه های بلاغت فارسی برایما باقی می گذاشت و بقول
صاحب تاریخ کثیره در مراحل جوانی در محرم سنه ۹۲۷ بعالم آخرت شتافت یعنی از
اواسط سلطنت سلطان حسین تا ایام سلطنت شاه اسمعیل صفوی در قید حیات بوده و بنام شاه
اسمعیل صفوی هم مثنوی اختیار کرده ولی آن مثنوی با تمام نرسید که دیباچه کتاب عمرش
باختتام رسید . ومولانا حبیب الله معرف که از شعرای فصیح و معاصر هاتفیست قطعه ذیل را
در تاریخ وفات او سروده است .
از باغ دهر هاتفی خوش کلام رفت سوی ریاض خلد بصد عیش وصطرب
رفت از جها کسی که بود لطف شعر او آشوب ترک و شور عجم فتنه عرب
تاریخ فوت او طلبیدم ز عقل گفت از شاعر شهان و شه شاعران طلب
۹۲۷
صاحب آتشکده مدفن او را در یکی از باغات قصبه جام که مولد او نیز همان قصبه است
میداند . از آثار هاتفی بغیر از کتاب تیمور نامه و بعضی قسمت ها از مثنوی های لیلی و
٣٦


شماره ( اول ) سال دوم
هاتفی جامی و شعرای متاخرین
( ۳۷ )

مجنون و خسرو و شیرین و مثنوی هفت منظر دیگر چیزی نمانده است و بقول صاحب تاریخ
كثیره کتاب تیمور نامه بیست هزار بیت بوده و از جمله آن ٤ هزار بيت انتخاب شده
است و بقول صاحب تذکره حسینی اول کتاب مثنوی آن مثنوی لیلی و مجنون است چنانچه مینویسد :
چون اراده تصنیف لیلی و مجنون نمود بخدمت مولوی آمده اجازت خواست مولوی فرمود
اگر جواب قطعه مشهور فردوسی بگوئی اجازت داده آید و آن قطعه این است :

درختیکه تلخست و برا سرشت
گرش در نشانی بباغ بهشت

ور از جوی خلدش بهنگام آب
به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب

سر انجام گوهر بکار آورد
همان میوه تلخ بار آورد

مولانا این قطعه را جواب گفته بخدمت مولوی گذرا نید .

اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت
نهی زیر طاوس باغ بهشت

بهنگام آن بیضه پرور دنش
ز انجير جنت دهد ار زنش

دهی آبش از چشمه سلسبیل
بآن بیضه دم در دمد جبرئیل

شود عاقبت بیضه زاغ زاغ
برد رنج بیهوده طاوس باغ

مولوی فرمود اجازتست . خلاصه هاتفی از شعرای زبر دست قرن نهم و دهم هرات بوده
موجد سبکیست که بعد ازو تا ۳ قرن در تمام مراکز فارسی زبان بر قرار مانده و ما را امروز
بعد از مرور چهار صد سال جویای حال و احوال خود گردانیده است .

۳۷


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(۳۸)

بقلم عبدالله خان افغان نویس
فضلای فراموش شده
شعرای افغان

(۱) سلطان سکندر لودی پادشاه مدبر و شجاع افغان بوده است تاریخ شیر شاه نوشته میکند که این سلطان نامور با اینکه در ردیف شاهان تاریخی وسلك نيرو مندان آسیا محسوب است در فضیلت و علم نیز حصه وافی و بزرگی داشته در عین حال از فضلای روزگار و شعرای عالی مقداری بشمار میرود ایام شهزادگی و جوانی را در دهلی به تحصیل علوم و فنون بسر برده و در اشعار قریحه صاف و روشنی داشته است و گاهی گل رخی تخلص می نمود زمانیکه این سلطان با سلطان علاء الدین طرح مصالحت انداخت و در سنه ۹۰۰ از جنپور به علاقه سنبل اقامت گزید هنگامی بود که شیخ جمال کنبو از سیاحت عراق و روم عودت نموده به دهلی آمده بود چون حضرت شیخ به سلطان مقام استادی داشت شاه ورقه منظوم در طلب شیخ و خواهش کتاب مهر و ماه که از مؤلفات شیخ جمال است بقلم خود نوشته فرستاد و ما عيناً منظومه سلطان سکندر افغان را درینجا تذکار میدهیم:

ای فخر گنج لایزالی
وی سالک راه دین جمالی

در گرد جهان بسی زده سیر
در منزل خود رسیده با الخیر

بودی تو مسافر زمانه
الحمد که آمدی بخانه

باید که کتاب مهر و ماهم
ارسال دهد چنانچه خواهم

ای شیخ بما برس بزودی
بسیار مسافرت نمودی

بگشای بسوی درگهم گام
تا دریابی ز گل رخی کام

چشمم به جمال تو طپان است
دل مرغ مثال در فغان است

من اسكندرو تو خضر ماهی
باشد که بسوی ما بیائی

۳۸


شماره ( اول ) سال دوم
فضلای فراموش شده
( ۲۱ )
( ۲ ) خوشحال خان ختک .
خوشحال خان ولد شهباز خان ولد یحیی خان ، ولد اکو خان قوم ختک ساکن ملك
پو المعروف بسرانی ولادت خوشحال خان در سنه ۱۰۲۲ واقع شده است شهباز خان در
عهد سلطنت شاه جهان از جمله اکابر دولت و خان قوم خود بوده ، چون قوم ختك از قدیم با قوم
یوسف زائی و بنگش دشمنی و عناد داشتند و ملک شهباز خان در سال ۱۰۰۱ به محاربه یوسف زائی
بقتل رسید و خوشحال خان به سن هفت ساله گی به عوض پدر خود از طرف شاه جهان به منصب
و جاه پدر خود نایل آمده و در زمره اکابر شاه جهان شامل و مقرب شد زمانی که
اورنگ زیب شاه جهان را محبوس ساخت خوشحال خان نظر به محبت و اخلاصی که به شاه جهان
داشت ملازمت اورنگ زیب را ناگوار دانسته بوطن اصلی خود مراجعت کرد و در
صدد اینکه اگر در استخلاص شاه جهان و امحای حکومت اورنگ زیب کاری بتواند و
اورنگ زیب نظر به شخصیت و اهمیت قومی خوشحال خان مخوف بود که مبادا خان
مذکور کدام تدبیر اندیشیده شاه جهان را از قید برهاند و یا برای افاغنه کاری کند
اورنگ زیب ازین جهت قصد گرفتن خوشحال را تصمیم و ظاهراً از راه حیله درآمده
باو نوشت چون شما شخص مهم و یکی از هوا خواهان سلطنت مغلیه بوده خواهش میکنم
که در آمدن خود مضایقه نورزید عجالتاً بدربار شاهی حاضر شوید من شما را به همان چشم
قدیم دیده به رتبه و منزلت شما فرقی نخواهد آمد و در حین زمان بعضی از اقارب و اشخاص
قومی خوشحال خان را به وعده خانی و منصب لغزانیده تا به رفتن او نزد اورنگ زیب کوشش
و اصرار نمایند خوشحال خان با وجود حذاقت فطری و تجارب که داشت به تحریر اورنگ زیب
و اصرار بعضی از اقوام فریب خورده در سنه ۱۰۷۰ با عده قلیلی روانه دهلی گردید چون پیشتر
در باب حبس و گرفتن خوشحال خان تمهید و یا صوبه دار پشاور امر رفته بود زمانیکه خان
موصوف وارد پشاور شد صوبه دار پشاور فوراً او را محبوس کرده خواهش نمود اگر مبلغ
پنجاه هزار روپیه بمن بدهید شما را رها خواهم کرد ورنه محبوساً شما را بدهلی میفرستم
خوشحال خان خواهش او را نه پذیرفته فرستادن دهلی را قبول نمود صوبه دار پشاور
خوشحال خان را به حفاظت تام روانه دهلی کرد با اینکه قوم ختك وسائر اقوام برای محاربه و
خلاصی او اجتماع ورزیده محض به اجازه او میدیدند ولی بعضی از هوا خواهان اورنگ زیب
۳۹


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(٤٠)

که ظاهراً به لباس دوستی با خوشحال خان سرا ز يك گریبان می کشیدند خوشحال خان را به تسلیم و ادار ساخته نه گذاشتند که قوم را تحریص و امر به محاربه بدهد لذا تن به تقدیر داده قوم را از اراده که داشتند مانع آمد در وسط ماه رمضان ١٠٧٤ به دهلی رسید و بعد از توقف چند روز از حضور اورنگ زیب احکام محبوسی او صادر شد علاوه بران که عایله و پسرانش نیز حاضر دهلی شوند ولی بعضی از متعلقین و دو پسر او سعادت خان و میربازخان به غرض پرستاری او به دهلی حاضر شده و باقی پسران او نیامدند بعد از انقضای چهارسال اورنگ زیب خوشحال خان را از حبس رهائی داد و منصبی که در عهد شاه جهان داشت باو داده نشد و اما مشار الیه را در زمره ملتزمین خود مسلك ساخت و سپس خوشحال خان موقع بدست آورده خود را مع عیال و اطفال از دهلی کشیده بوطن اصلی خود باز آمد و در صدد مقابله اورنگ زیب بر آمد تمام اقوام افغان را بر علیه او تحریص نمود و در چهار محاربه اورنگ زیب را منهزم ساخت چیزیکه باعث ناکامی خوشحال خان شد فقط برخلافی مردم بنگش یوسف زائی بود که با و عناد قدیمی داشتند و خودش گفته .

اتفاق په پښتانه کښ پیدا نه شه که نه ما به دمغل گریوان پاره کر

خوشحال خان از حد زیاد در دیوانش اورنگ زیب راهجو کرده است چنانچه میگوید فردوسی چند ابیات در هجو سلطان محمود گفته اما من اورنگ زیب را بارها هجو گفته ام .

مذهب و اخلاق خوشحال خان

خوشحال خان اهل سنت و جماعت ومحب علمای حقیقی و متنفر از شیخان ریا کار بود . خوشحال خان صاحب سلوك ، مدبر ، باوفا ، غریب دوست و جواد کریمی بود با وجو دیکه در سال مالکی بسیار مبالغ میشد اما چون تمام را به سخاوت صرف میکرد بقول خود او گاهی برون كوات واجب نشده .
شوق شکار را نهایت زیاد داشت تا آخر عمر خود شکار میکرد و اشخاص فاضل و صاحب علم را دوست داشت و همیشه بر قوم و افغانیت خود فخر میکرد چنانچه میگوید .

د افغان به ننگ می و ترله توره
ننگیالی د زمانی خوشحال ختك یم

٤٠


شماره ( اول ) سال دوم
فضلای فراموش شده
( ٤١ )
با اینکه در افغانی و فارسی شاعر بود اما شعر گوئی را بد میدانست تاریخ انتقال خوشحال خان معلوم نیست ولی احیاناً یقین کرده میشود که عمر او بين ١٠١ - ١٠٢ خواهد بود .
کار نامه های خوشحال خان
خوشحالخان از مشهور ترین اشخاص افغان و خان زبردست تمام قوم ختك بوده دیوان خوشحال خان تماماً اجتماعی و ضرب المثل های بدیعی دارد و روحیات هر قوم افغان را جدا جدا توضيح و تشریح میکند اگر چه در علوم و فنون مختلفه این شخص صد ها كتاب تصنيف كرده است اما الحال از تصنيفات او همین دیوان که به طبع رسیده و فضل نامه و فرخنامه و رياض الحقیقت ، دیگر ها به مشکل میسر میشود این بدیع افغان در اکثر علوم معقولات و منقولات علامه دهر گذشته است علاوه ازین خان موصوف از شجاعت و جوان مردی یگانه دوران خود بود .
خوشحال خان ٣٤ فرزند ذكور علاوه از دختران کثیر التعداد داشت كه منجمله ایشان ٣٢ فرزند او بدرجه اعلی شاعر بودند . اقوال او نهایت معتبر است و اکثر آن ضرب الامثال گشته و این اشعار او را لازم تذکار دیده می نویسیم .
بود بل نه زده كوى ددنيا دودی
چه شاگرد نشی اوستاد نشی سری
زبو نی به تی به دین کښ پیدا نشی
كه زبون په اعتقاد نه شی سری
خواست دعا په آسانی کله قبلیږی
دتقوی په کار چه داد نشی سری
دزحمت علاجی کله طبيبان كا
چه په آه و په پرياد نه اشی سری
که په عمر صد ساله شی هم لا اوم دی
چه سياح دهر بلاد نشی سری
په اولاد کښ اثر د اصل و شی
د بد اصلو د دا ماد نه شی سری
که کوښش کا په اخلاص زئی ضامن يم
که کامران په خپل مردا نه شی سری
بهتری دخوی خصلت بو يه خوشحاله
خام طمع دپه نژاد نه شی سری
٤١


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(٤٢)

كذا
خوك چه بد ذات ته علم هنروركا
د خان غليم به د كرك په خيرى ساتى

خونى رهزن ته توره خنجرور کار
خپل به تی نه شی که خپل جگرورکار
انتها

اجتماعیات

شرق وغرب

بقلم آقای غلام جیلانی
اعظمی معاون انجمن ادبی

اوایل قرن (۷) مسیحی که مغرب زمین در اثر سانحه بزرگ استیلای ژرمنهای وحشی دچار ذلت و بدبختی بوده و تمدن رومی ها بالمره پایمال حوادث بربری ها شده بود، ممالک معروفه آنجا یکی بعد دیگر استقلال و حاکمیت ملی خویش را تسلیم مهاجمین وحشیه ساخته و بعضی ممالک بخود سری و طوایف الملوکی زندگانی می نمودند.
هنگامیکه سرتاسر خاک های مغرب را نفاق، جهل، ضعف اداری فراگرفته از فضل و تمدن، علم و حرفت، حریت نفس، عدل و مساوات، امینت مال و جان خبر و اثری دران سر زمین نبود.
موقعیکه مظالم و استبداد مقتدرین بالخاصه حکام شرقی روم و فارس بعضی ممالك مشرقی را نیز بآتش بیداد و خود سری میسوخت یعنی اگرچه مشرق بقدر مغرب بدبختی نداشت ولی جبروت مقتدرین و گمراهی مذهبی از قبیل کفر و بت پرستی جهل و خرافات کم از کم

٤٢


شماره ( اول ) سال دوم شرق و غرب ( ١٣ )

مشرق را هم نسبت بمغرب خوش بخت تر نشان نمیداد .
اوایل همین قرن که بشریت به نهایت شکنجه جسمی و روحی گرفتار
بوده بالمره سلب راحت و امنیت از عالم شده بود در چنین موقع حضرت محمد هاشمی خاتم
انبیا ( ص ) از خاك پاك عرب و سرزمین مستعد مشرق برای نجات بشریت قد مبارك
را علم کرده بدعوت خلق و سرنگون ساختن رژیم ظلم و خرافات و منکوب کردن جهل
و گمراهی و نفاق قیام فرمود .
نخست از شروع همین قرن ( ٧ ) است که آفتاب اقبال و سعادت مشرقیان از سر زمین
عربت طلوع کرده اشعه تابناکاش زوایای تیره و تاریک عالم را میدرخساند و ازین ایام ببعد
ملل مشرق قدم بمرحله تمدن صحیح و حسابی گذاشته و ممالک حیات باشرافت مادی و معنوی
میشوند یعنی مشرق برخلاف اعصار تمدن چینی ها و هندی ها یا خرافات مذهب بودائی و ضعف
دیانت زردشت افغانستان شروع بتمدنی میکنند که این تمدن از جنبه استعداد و وسایل مادی
و قدرت معنوی تا اخیرالزمان محتاج بتغیر و تبدیلی دیده نمیشود .
در عصر مقدس این پیغمبر اعظم و هادی بزرگ بشریت قرآن عظیم الشان نازل میشود
و این دستور العمل مقدس آلهی بشریت را باخوت و اتحاد ، و تحصیل علم و هنر ، حریت نفس
هدایت کرده اصول اجتماع ، مشاوره در امور ، پابندی باخلاق و سایر کم و کیف مادی و معنوی
را بآنها تعلیم میدهد یعنی كتاب كامل و جامعی كه در مورد اداره و انتظام
امور حیات بشری و فهمیدن رموز و دقایق كون بهتر ازان در سابق چشم بشر ندیده
و عقلای روزگار مات و مبهوت بلاغت و حکمت محیر العقول آن میشوند .
خدای متعال بوسیلۀ این کتاب مقدس بشریت را مستغنی از هر مربی و هر گونه احتیاجی
ساخته و شرقیان باساس هدایات و مفاد حکمت آیات آن شروع باصلاحات و تکامل مینمایند.
والحاصل از بدو دعوت حضرت رسول ( ص ) الی زمانه خلفای بنی عباس یعنی از اوایل قرن
( ٧ ) الی قرن ١٣ مسیحی مشرق بمنتهای عظمت و اقتدار خود رسید حدود خاك های طبیعی
و استعماری آن از سواحل محیط اتلانتيك الى سواحل بحر محيط كبير هندی الی بحر سفید و
بعضاً حصص جنوب و مغربی اروپا میرسید که این محدوده حاوی قسمت اعظم قطعۀ افریقا

٤٣


( ٤٤ ) مجلۀ کابل شمارۀ ( اول ) سال دوم

و باستثنای حصۀ از چین و سایبریا تمام آسیا بانضمام جزایر شرق الهند بوده همچنان استعمار
اسلام از قرن ۱۳ و ما بعد آن در اکثر به نقاط غربی و جنوبی اروپا تجاوز مینمود ! ازان
جمله پورتگال و اسپانی و بعضاً سواحل شمالی بحر سفید و غربی یونان ، حتی جنوب فرانسه و
اکثر به بالكانات و تمام سواحل بحر سیاه و استریا و هنگری در حیطۀ اقتدار و تسلط مشرق
در آمده .
خورشید اقبال مشرقیان در قرون مذکوره تمام اقوام نامدار جهان را تحت الشعاع
گرفته و بعظمت مشرق هر ملت معروفی تعظیم مینمود بلخ ، هرات ، غزنی افغانستان ، بغداد ،
دمشق ، غرناطه از پای تخت های معظم مشرق و مهد علم وفضل وتمدن جهان بشمار
میرفت . کتب خانها ، مدارس ، علوم و فنون در هر گوشه و کنار موجود اقتصادیات
و تجارت با رونق بود ؛ تمدن مجلل و نورنی مشرق چه از حیث نظام مادی و چه از جنبۀ فضل
معنوی که بهتر ازان تمدنی هنوز قدم بعرصۀ وجود نگذاشته است در خاك مشرق حكم
فرما واهالي مشرقی را بعروج سعادت و اقبال رسانیده بود .
طرز ادارۀ عمومیۀ اسلام عبارت از يك خلافت کبرای انتخابی مقید بقوانین قرآنی
بوده و دیگر ممالك مشرقی را مثل حکومات متحده کنونی آمریکا بمركز خود علاقه مند
داشته و تحت تأمین میگرفت . این ملل جسيمه و ممالك متعدده مشرقی را صرف وحدت
معنوی و احکامات قرآنی با همدیگر مربوط ساخته حقوق و حدود همه افراد بصورت
متساویانه محفوظ بود .
در چنین عصر و موقعیکه شرق بعزت و کامرانی و امنیت تمام بسر میبرد در غرب
جنگها و خون ریزی های مدهشی بوقوع میرسید ، مهم ترین ان واقعات طوايف الملوکی
و تجاوز امرا و سرداران مغربی بود که بر علیه همدیگر شان لشکر کشی کرده خون انسانها را
میریختند ، تجارت ، صنایع ، علوم در غرب آنروزه چندان رونق و رواجی نداشت بلكه پيشه
عمومی تربیه حرب و خون ریزی بود ولی با وصف آن هنگاميكه ملل مغربی بقصد
استخلاص بيت المقدس عموماً متحد شده و در سالهای ١٠٩٦ ١٢٧٠ بجنگ شرق آغاز
نمودند ملل مشرقی در سایۀ اتحاد معنوی و انتظام اداری خویش در تحت قوماندانی شخص

٤٤


شماره (اول) سال دوم شرق و غرب (٤٠)

شجاع و بزرگی مثل جناب صلاح الدین ایوبی چندین مرتبه شکست های فاحشی بآنها داده و ناکام شان برگردانید.
وقتا كه انسان بواقعات جنگ های صلیبی یعنی محاربات غرب و شرق در سنوات مذکوره تدقیق میکند اندازه ترقیات مدنی و پیشرفت های معنوی ملل مشرقی را دران قرون تقدیر کرده میتواند که یعنی نسبت بمغرب بچه پایه ارتقا رسیده بود چه تمام دول معروفه اروپائی در تحت ریاست شاهان خود شان در حدود شامات و استانبول و عراق جنگهای که با مشرق کرده و هزیمت یافته اند رقبه آنخاك ها و تعداد نفوس مدافعین اسلامی به اندازه كوچك بوده که حتی بقدرخاك و نفوس افغانستان طبیعی ما هم نمیرسید.
هر گاه ما در نظر خوانندگان وضعیات و حالات متفاوته آنوقته شرق و غرب را تمثیل کنیم بهتر است برای این مطلب حالات قرن ۱۲ مسیحی یعنی اوایل سال ٦٠٠ هجری ممالك اروپا را در غرب و افغانستان را در شرق بمعرض تطبیق گذاشته تفاوت زندگانی ملل مغربی و مملکت عزیز خودرا خاطر نشان نمائیم:-
اول: در قرن ۱۲ انگلستان در تحت سیادت انسال جرمن های مهاجم تشکیل حکومتی کرده و بصورت مظلومیت و مظالم فوق العاده آنحکومت اداره میشدند، در تمام قلمرو این مملکت مکتب و دبستان صحیحی که بتوان درانجا کسب فضل و ادب نمود موجود نبود، باستثنای چند شهر غیر معروف و عاری از تمدن شهر و قصبات لایق دران قلمرو پیدا نمیشد بلکه اکثر یه اهالی اطراف مملکت بچادر نشینی و صید ماهی مشغول بودند. تجارت انگلستان در خارجه عبارت از خیلی امتعه محقر و پست از قبیل پوست حیوانات و روغن ماهی و غیره بود که تجار انگلیسی آنرا در سواحل اروپا با نفع خیلی قلیلی مبادله میکردند درین قرن حدود سیاسیه انگلستان منحصر بهمان جزائر برطانیا و از (۸۰) هزار کیلو میتر مربع زمین تجاوز نمیکرد، باوصف این بعضی خاک ها مثل ویلز یا اسکاتلند و آیرلند گاهی ازان مجزا شده و گاهی بصورت بغاوت بسر میبردند.
بریطانیای آنروزه بمشکل حریف خارجی ها شده میتوانست در علم، صنعت، تجارت، شوکت عسکری بمراتب عقب مانده بود، نفوس اینخاک بهمه حال از ده الی ۱۲ ملیون
٤٥


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (١٦)

تجاوز نمیکرد.
۲ : مملکت فرانسه که در انعصر دارای (دو لك و پنجاهزار) کیلومتر مربع خاک
یعنی معادل خمس افغانستان آنروزه بوده و فی الجمله در اندازه تمدن خود از انگلستان آنوقته
چیزی پیشتر بود ولی علم و معارف و شوکت مدنی آن ابداً با ممالک مشرقی خاصتاً افغانستان ما
مقایسه نمیشد نفوس آن از ۱۵ الی ۲۰ ملیون تجاوز نمی کرد.
فرانسه آنروزه گاهی مقتدر بحفظ خاک های طبیعی خود شده توانسته و گاهی معروض
حملات جرمن ها و گاه دو چار طوائف الملوکی ها و خود سری سرداران داخلی خود میگردید
هر چند مختصر صنایعی دران مملکت رواج یافته بود ولی بازار تجارت آن در خارجه محدود
و عاری از رونق بوده هرج و مرج های داخلی موقع باصلاحات برای آن ملت نمیداد .
۳ : مملکت اسپانیا و پورتگال که بالتمام حیثیت و استقلال خود شانرا ضایع کرده
و در تحت رقیت و استملاک اسلام داخل شده بودند فقط درین مملکت آنچه آثار و برکاتیکه
از علم و تمدن قدم گذاشت در اثر زحمات و کفایت و کاردانی مسلمین عرب بوده و ترقیات
این مملکت مرهون لیاقت و مساعی جمیله مسلمین آنوقته میباشد .
٤ : مملکت جرمنی که دارای یکنیم برابر خاک فرانسه آنوقته بوده فقط ترقیات و پیشرفت
آن منحصر بقوای حربی آن بود و در باقی مزایای مدنی و عرفانی از مملکت فرانسه آنوقته
بهتر بشمار نمیرفت .
ه : مملکت روسیه : رقبه خاک آنوقته این مملکت معادل جرمنی آنعصر و تقریباً بقدر
ربع افغانستان آنروزه ها میشد، مملکت سبریا هنوز مکشوف و معلوم آندولت نبوده
تورکستان و قفقاز در مهد آسایش و حمایت دول اسلامیه بسر میبرد ، خاك های پولند و ممالك
مجاور بالتيك طوريكه امروز از ان مملکت مجزا شده اند دران موقع هم علیحده بوده بسر
خود زندگانی میکردند همچنان از خاک های جنوبی و جنوب مغرب روسیه آنروزه مقدار
زیا دی در تصرف دول همجوار آن مثل پولند ، هنگری ، لهستان و غیره بوده روسیه آنروزه
قادر باستخلاص خاك های خود شده نمیتوانست .
در روسیه آنروزه ابداً از علم و تمدن آثاری نبوده مردم بوحشت مطلق حیات بسر

٤٦


شماره ( اول ) سال دوم شرق وغرب ( ٤٧ )

میبردند تجارت و صنایع ابداً وجودی نداشت اهالي بمختصر ما يحتاجی قناعت داشته
بمشکل امرار زندگی مینمودند .
٦ : باقی دول خورد و كوچك كنونی که در مغرب زمین دارای اسم ورسم و شهرت است
بعضی ضمیمه دول نامدار آنروزه و بعضی در نهایت ضعف و گمنامی بسر برده از تمدن و شوکت
عسکری و غیره بکلی عاری و همواره مقهور سیر و غلبه دول بزرگ مغرب بوده در صحنه
حیات عرض موجودیتی نمیتوانستند .
٧ : دولت اتاژونی یا جماهیر متحده معروفه امروزه آمریکای شمالی : چون دران
عصر قطعه بزرگ و دنیای جدید آمریکا بکلی غیر معروف و کسی از موجودیت آن
اطلاعی نداشت ازین رو در شمار ممالک دنیا آنروزه وبشریت آنوقته بحساب نمیرفت
با وصف آن هنگامیکه در اواخر قرن ١٠ میلادی آن قطعه بزرگ کشف گردید معلوم
شد این قطعه بزرگ با وصف همه گونه دارائی بوحشت مطلق زیسته وسرخ پوستان آنجا
در وحشت و بی بضاعتی بمراتب از وحشی های افریقا بدتر اند تا رفته رفته این خاک بکلی
در دست عناصر اروپائی در آمده و انسال اصلیه آن از صفحه هستی محوو منقرض گردید .
ولی افغانستان قرن ١٢ میلادی دارای ( ٩ ) لك ميل مربع زمين وصد ملیون تبعه بود
که انگلستان آنروزه برابر عشر آنهم نمیرسد .
افغانستان آنروزه دارای شهنشاهیت بزرگ و حدود مملکتش از دهلی الی خراسان
موجوده و از سواحل عمان بخيوه توركستان ميرسيد .
افغانستان آنروزه دارای ( ٧ ) شهرهای بزرگ و پایتخت های عالی مدنی از قبیل بلخ ،
هرات ، فیروز کوه ، بست ، غزنی ، فاریاب و چندین شهرهای متوسط و كوچك
مقبول دیگری بود .
افغانستان آنروزه غالباً در محاربات از سه لك نفر و زیاده ازان قشون مسلح استعمال کرده
است ، شهرها وقصبات افغانستان آنروزه مالك هزاران مدارس علمي ومكاتب فنی بود
كه تنها از انجمله ١ هزار مدرسه در شهر هرات دا ثر بود . تجارت امتعه و مبادلات
تجارتی افغانستان بازارهای چین و تا تارستان ، هند و عراق و فارس و قفقاس را استیلا
٤٧


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٤٨)

نموده حتی بقاره اروپا تجاوز مینمود .
افغانستان آنروزه در صورتیکه اشخاص مشاهیر در غرب بقحطی بوجود می آمد
در سینه کوهسار خود رجال بزرگ و نامی از قبیل غزنویها ، غوریها ، و دیگر رجال نامدار
حربی و سیاسی و فلاسفر و حکما ، شعرای بزرگی از قبیل ابن سینا ها مولوی ها ، سنائی ها ،
دقیق ها و غیره را پرورش میداد . ولی آخراً در خاتمه قرن ۷ هجری تنبلی و جهل و خرافات ،
ترک معارف وفنون ، نفاق و شقاق بالاخره خود خواهی واغراض بزرگان و بیمبالاتی
زمامدان مشرقی و جنگ و نفاق های داخلی، بصورت طوایف الملوکی قدیم مغربیا درشرق
شروع شده و بدن واحده اسلام و مشرق را درین گیرو دارها وهنگامه ها پارچه پارچه
نمود ، فساد اخلاق وانحراف از قانون مقدس قرآنی شعار ملت شرق گردید از ینموقع
يك عده مغلهای وحشی استفاده کرده و بممالك مشرقی ریختند و مشرق را از پا در
انداختند گرچه بدواً مقابل این سیل بنیان کن مغول قوم و ملتی که با شهامت و مردانه گی
مقابله کرده و شدیدترین حملات و ضربات آنرا به پیکر خود متحمل گردید قوم و ملت افغانستان بود
چه این ملت مغرور بشوکت و ترقیات خود بوده حمله مغول را بانهایت جرئت و مقاومت
دفاع مینمودند ولي متأسفانه مغولها برای تهدید دیگر اقوام و عناصر مشرقی از بزرگترین
قساوت ها و مظالم و وحشی گری درین خاک خود داری نکرده کشتند و سوختند ویران کردند
و در آخر افغانستان بجز خرابه زاری بیش نما بد .
درین هنگامه خونین و گیرودار بزرگ که افغانستان به تنهائی مقابل حربه مغول سپر
شده بود مشرقیان با بیمبالاتی ولاقیدی بسر برده بخون طپیدن این هم قطار مشرقی خویش
را تماشا میکردند تا در اثر این نفاق و کم مهری وحشی های مغول جرئت پیدا کرده فارس
وعرب وهند و غیره را هم از پا درآوردند .
گویا این حادثه خونین مجازاتی بود که از طرف قدرت نسبت بکفران نعمت اتحاد
واتفاق ، بی اعتنائی بقانون اسلامی ومساوات ويك جهتی برای مشرقیان واقع شد . در پایان
این بلیه عظیم بجای اینکه اهالی مشرق از راه انتباه و انابت پیش آمده و دوباره بسجیه علمی
و اخلاقی سابقه و اتحاد مذهبی خود بگرائید با لعکس یکعده اوهام پرستی وعادات ردی را
٤٨


شماره (اول) سال دوم شرق و غرب ( ١١ )

هم از مغولها کسب کرده و بفساد اخلاق آنوقته خود افزودند ازان ببعد امور مشرق بکلی
تغیر کرده نه تنها برای مغول بلکه برای همه اجنبی ها موقع تسلط و دست اندازی بخاک
و حیثیات مشرقی رسیده امروز است که تاهنوز اهالی مشرقی بتلافی این ضایعات بزرگ موفق
شده نتوانسته اند. درین میانه که خاك و ملل مشرقی بتعزیه کبرائی نشسته و عوامل جهل و نفاق
کرسی علم و اتحاد را در مشرق اشغال میکرد مغربیان در اثر جنگهای صلیبی و استحضا ریت
از سر ترقی مشرق شروع بکار و آغاز باصلاحات داخلیه خاکهای خود شان کرده در مرور
اوقات کمی موفق باصطلاحات مهمه گردیدند یعنی خود سری ها طوایف الملوکی ها، اقتدار
مفت خواران و ارباب کلیسا را خاتمه داده عدل و قانون را در ممالك خود شان ترویج و مكاتب
و مدارس متعددی تاسیس نمودند تجارت، صنعت و غیره ضروریات حیاتی شان را بلا فاصله
تنظیم کردند. پس ازین اصلاحات مهمه بلاد مختلفه و بحار عالم را سیر گاه تجارت و اقتصادیات
خود شان قرار داده ضمناً باین وسیله به تسخیر ممالك مهمه جهان و حاکمیت کرۀ ارض نایل
آمده و امروز است که کوس عظمت و اقتدار را درین کرۀ خاکی گرفته عظمت و ترقیات
گذشته مشرق مقابل آنها از خواب یا حرف مبالغه بیش نمی آید :
لهذا مابرای انتباه اولاد وطن نمونه ترقیات و پیشرفت و جهانگیری همان اقوامیکه
در قرن ١٢ میلاد دريك سرزمين محدود وبايك حال ذلیلانه حیات بسر میبردند درینجا
متذکر میشویم :
اول : همان انگلیس قرن ١٢ امروز در غرب و شرق و جنوب و شمال و آنطرف کرۀ
ارض دارای ( ٣٦٠٤٠٠٠٠٠ ) کیلومیتر مربع خاك و ( ٤٥٧ ) ملیون تبعه است
امروز انگلستان در قسمت پنجم خشکه و بحار عالم حکمرانی داشته دارای بسی شهر
های معظم و پای تخت های بزرگ است که تنها در شهر لندن ٧ ملیون نفوس مقابل دو ثلث
نفوس تمام خاك فارس دران زندگانی میکند .
تجارت واردات کنونی انگلستان سالانه به ( ٨٦٢٠١٧٤٠٠٠٠ ) پوند و صادرات
آن سالانه به ( ٣٨٩١٦٣٠٠٠ ) پوند میرسد عایدات اقتصادی حکومت برطانیه که در
ظرف یکسال تولید نموده اند عبارت است از ( ٩٢ ) ملیون تن گندم سفید ( ٤٨ )

٤٩


شماره ( اول ) سال دوم مجله كابل ( ٥٠ )

ملیون تن برنج ( ٨٢٧ ) ملیون تن پنبه ( ٢٥٩ ) ملیون تن ذغال سنگ ( ١٦٠ )
ملیون تن آهن ( ٢٦٠ ) ملیون تن پشم ( ٢٢٩ ) ملیون راس حیوانات اهلی از قبیل
گوسفند ، گاو ، اسپ و غیره .
امروز در تمام ملت انگلیس فی صد یکنفر هم بی سواد موجود نمیباشد در صورتیکه در شرق
فی صد پنج باسواد بودن ناممکن است .
٢ : روسیه امروزه مالک ( ٣٠٠٠٠٠ - ٢١ ) کیلومیتر مربع خاك در آسیا و اروپا و
( ١٣٧ ) ملیون نفر نفوس است مخصوصاً ترقیات و پیشرفت های کنونی روسیه اسباب تحیر
متمدنین یوروپ گردیده است .
٣ : فرانسه : فرانسه حاضره در پنج قطعه معموره جهان مالك خاك و مستعمرات است که
رقبه عموم آن معادل یکصدو سی ملیون کیلو متر مربع زهمین و نود و هشت ملیون تبعه است .
فرانسه امروزه مهد تمدن و علوم و صنایع و یکی از جمله دول بزرگ و مقتدر جهان گفته
میشود قوای هوائیه این دولت در عالم ممتاز وقوه حربیه اش تقریباً بدرجه اول و در اقتصادیات
همسر دول عظیمه انگلیس و امریکا بشمار میرود مقدار حبو باتیکه از قبیل جو ، وگندم ،
جواری ، این دولت سالا نه عاید می نماید به ( ١٢٤ ) ملیون تن غله و مقدار ( ٣٧ ) ملیون
تن ذغال سنگ و مقدار ( ٤٤ ) ملیون تن آهن میشود .
شهر های معظم و زیبای فرانسه کنونی محل تفریح و تفرج خارجی ها و مهد راحت
وسرور است دار الصناعات دارالعلوم های بزرگ ، تجارت خانهای عظیم ، فابریکات مهمه
درین شهرها دایر و تجارت امتعه نفیسه فرانسه جهانی را فرا گرفته است .
٤ : جر منی : مملکت و ملت بزرگ جرمنی گرچه در اعصار معاصر شرق مترقی گاهی
بوسیله قوای حربیه خود پیش رفته بود ولی اکثراً بلحاظ تفرقه و بد نظمی امور داخلی وحیات
انفرادی اقوام و تعدد حکومت داخلی خود مقهور سیر حوادث شده آخراً این اقوام و ولایات
مختلفه در اثر کفایت و کاردانی شخص بزرگی مثل فردريك كبير پادشاه ترقی خواه خوددارای
وحدت و یگانه گی شده و به تشکیل حکومت فعلی موفق و علوم و صنایع در ان خاك
بشدت کسب پیشرفت و ترقی نمود .

٥٠


( ٠١ ) شرق و غرب شماره ( اول ) سال دوم
ملت المان عظمت و نیروی بازوی مقتدر و توانای خود شانرا در پرتو علم و صنایع قبل از جنگ عمومی بتمامی بشریت نشان داده و پیشرفت فنی و تخنیکی این ملت فعال چه در حرب عمومی چه امروز چشم جهانیان را خیره میسازد .
دولت آلمان قبل از جنگ عمومی در قطعات مختلفه جهان مثل فرانسه و انگلیس دارای مستعمرات بود ولی پس از ان جنگ مدهش طوریکه یکمقدار بزرگ تلفات مالی و جانی را این مملکت متحمل شد مستعمرات خارجی خود را هم ضایع کرده عجالتاً دولت آلمان تنها در قطعهٔ یوروپ دارای چهار لك هفتاد و دو هزار کیلو میتر مربع خاك و پنجاه و نه ملیون نفر نفوس میباشد .
آلمان کنونی گرچه فعلا از مواد طبیعی سالانه ( ١٤٠ ) ملیون تن غله و ( ١٤٩ ) ملیون تن ذوغال سنگ و ( ٧٠ ) ملیون تن آهن استخراج مینمایند ولی بعد از جنگ عمومی سر گرمی و فعالیت ، تحمل و قناعت این ملت را وقتاکه انسان در راه اصلاحات امور مملکت شان سنجیده و می بیند ملت آلمان با وجود آن شکست مدهش اقتصادی و هزاران نوع خرابی و بربادئیکه در داخلهٔ خود دیده و شدایدی را که کشیده اند و امروز در سایه همت و مجاهدات خود ها دو باره حیات ملی خود شانرا باساس صنایع و اقتصادیات استوار نموده اند البته قانع میشود که در مرور چند سال قریب اگردست حوداث این ملت را موقع بخشد پایهٔ رفعت وعظمت آلمان عنقریب بمقامات بلندتر از آلمان قبل از جنگ عمومی خواهد رسید .
ه : اتاژونی یا دولت متحدهٔ آمریکای شمالی چون این دولت وملت بزرگ در سابق معروف به جهانیان نبوده و خارج از دنیای معلوم بود از این جهته داخل تطبیقات سابقه و حاليهٔ ما نیا مده با یستی در آخر ازان ذکری می نمودیم واقعاً طوريكه دولت متحدهٔ آمريكا در قطعه خاك جغرافیائی از دنیای ماخارج است در پیشرفت و ترقیات محیر العقول علمی اقتصادی ، فنی وغیره پایهٔ رفعت وی ازجهان مدنی بالا تروازدنیای مسكونهٔ ماممتاز تر است چه یکعده مردمان فاضل وجدی عناصر اروپائی در مرور سه صد سال پایهٔ رفعت آنخاك را بدرجهٔ رسانده اندکه امروز نه درمغرب زمین و نه درشرق هیچ قومی نمی تواند همسرتمدن

٥١


(٥٢)
شماره ( اول ) سال دوم
مجله کابل

وعظمت اين ملك و ملت واقع شود .
دولت متحده امريكه شمالي دارای (٩٤) مليون كيلو متر مربع خاك ويكصد و هژده ملیون نفر نفوس است .
مقدار مواد طبیعی که سالانه بعمل میآورد بالغ است به (٨٠٠) ملیون تن مواد معدنی و (٩٨) مليون تن پطرول (٤٨١) ملیون تن ذوغال (٨٠٠) مليون تن آهن (٣٥٠) ملييون كافى (٦٧١١) مليون تن غله (١٧٢٧) مليون راس حيوانات از قبیل گوسفند و گاو و خوك (٢٢٢٠) مليون تن پنبه سالانه بعمل می آورد .
٦ : باقی دول واقوام كوچك عصر ۱۲ كه در حساب دول نبوده و بمحكومیت زندگانی میکردند امروز هر کدام دارای استقلال و تشکیلات و تمدنی شده و با برومندی امرار مینمایند كه هرگاه ما بذكرترقیات هر کدام آن پردازيم مسئله بطول می انجامد .
و الحاصل امروز ترقيات محير العقول ملل وممالك مغربى موقع مقایسه بشرق ومشرقيان نمیگذارد و فقط همان توازن قوای حربی و اقتصادی و عرفانى دول مختلفة مغرب زمين است كه با جذب و دفع های فوق العاده همديگر شان آنها را در جای خود شان راحت گذاشته و یکسره برای بلع و امحای مشرق اجازه نميدهد .
اکنون اگر اولاد وطن ما عظمت و ترقیات گذشته خاك محبوب خود شانرا در تاریخ ملاحظه كرده وفكری از اوضاع اسف آور کنونی نمايند البته سوال خواهند کرد بچه علتی از چنان اوج عزت وسعادت بچنین حال نکبت و بدبختی افتاده ایم ؟ ولی جواب این سوال را تعمق و تدقيقات خودشان در تطبیقات حالات گذشته و امروزه بآنها خواهد داد ! يعنی خواهند دانست كه نفاق، تفرقه، عدم علاقه بوطنيت، بی اعتنائی بقوانين قرآن واحكامات شرع، عدم موافقت با مقررات رسميه حکومت، فریب دشمنان و بدخواهان، بالآخره تنبل جهل ما را بچنین روزسیاه رسانیده و این همه بدبختی مجازات آن چیزها ایست که بآنها معتاد شده و از ره معقولیت درصدد دفاع آنها نمی برآئیم .
بلی دیروز مترقی وبا افتخار ما در اثر مساعی وزحمات يکروز پيشتر با مذلت تهیه شده بود فردای مسعودانه را اگر ما طالب باشيم امروزهم سعی وغيرت و تهيه وتداركاتي لازم مينمايد

٥٢


شماره (اول) سال دوم
شرق و غرب
(٥٣)

یعنی هر نتیجه خوشگوار فردا مقدمه اعمال وزحمات امروزه خواهد بود.
امروز بایستی او لاد مملکت ما یادی از مفاخر و شئون گذشته خود کرده برای اعادهٔ آن شرافت غیرت و جدیت بکار برند زیرا آن تمدن و افتخار جز نتایج غیرت و زحمات وجوانمردی اسلاف ما نبود .
امروز موقعی مساعد است ! اسباب و وسایل ساخته و آماده که برای ترقی و پیشرفت جهان بشریت زحمات تهیه و اختراع آنرا کشیده اند ازيك طرف ؛ داشتن سرمایه های قدرتی و مساعدت خاك ما ازدیگر جهت مخصوصاً وجود سلطنت قومی و استقلال کنونی ملی ما بهتر ازهمه برای این مقصد كمك و تائید مارا مینماید.
هرگاه اولاد مملکت ما باوضاع وحشت و پس ماندگی ٥٠ سال قبل ملت توانای جاپان و ترقیات محیر العقول امروزه شان توجه بفرمایند البته از خاك مستعد وملت نیرومند باهوش خویش مأیوس نخواهند شد .
امروز وقت آنست که ما بعلوم و صنایع و وسایل موجوده عصر متوسل شده و آنرا بمقصد اصلاحات خاك خویش بکار بریم مخصوصاً اگر قبول این تمدن مادی دنیای حاضره در تحت مقتضیات معنوی واخلاقیات بلند مذهبی ما بوده باشد البته تمدن آینده ما مارا نسبت باقوام متمدن کنونی زیاده تر خوش بخت میسازد چه رحم ، عواطف ، عفت نفس وغیره درقوم وملت ما بیشتر خواهد بود واینگونه تمدن با روح دوامی بوده ازهرگونه آفت و ذلتی مصئون خواهد ماند .
امروز ما میتوانیم درسایهٔ مساعدت حکومت کنونی وموافقت با مقتضیات عصر هر مشکلی را از پیش برده وسعادت گذشته خودرا در مرور اوقات کمی عودت دهیم یعنی مخالف جریان طبیعی تمدن کنونی عالم واقع نشده وصرف آنها را بعد تحصیل درقالب اخلاق ومعنويات بلند ملی ومذهبی خویش ریخته و بمقصدحوایج حیاتی بکار بریم تا در مسابقه ومبارزه با حیات امروزی درعالم مغلوب نشده از خصائص زندگانی عصر بی بهره و ناکام نمانیم .
اکنون انتظار بهمت و جوانمردی اهالی واولاد امروزه مملکت است و هر کدام نباید منتظر كمك دیگری بوده و بطور اتکال در ابراز این وظیفه مهم ملی متردد باشند

٥٣


شماره (اول) سال دوم
مجله کابل
(٥١)

بلکه این مقصد مقدس طوری پیشرفت میتواند که همه افراد این جامعه بصورت انفرادی
خود را نزد وجدان وضمیر خود مکلف بتأدیه این حقوق دانسته وبرای حفظ وترقی
ملت ومملکت خویش مستقیما مساعی واقداماتی بکار برند .
( انتها )

ادبیات

جناب مستغنی
صحرا

بتنگ از خانه شد بردم دل دیوانه در صحرا
برقص آیم بسان گرد باد از شوق آزادی
چراغان کرده در هر گوشه از داغ جنون لاله
اگر از خانه شبها در شکنج قبر میخوانی
پرستش کن بیا ای گبر در کیش یقین لاله
فزود از انس منزل وحشتم یکچند میخواهم
اگر چون غنچه از سیر گلستان تنگ میگردد
بخویش از قید آب ودانه منزل را قفس کردی
چوسیل از خود بردمستانه ات کیف هوای او
کنون در شهر کابل کیست مانند تو مستغنی

بکام دل توان زد نعره مستانه در صحرا
گراز من گم شود ای خضر راه خانه در صحرا
نمیدانم نمی آید چرا پروانه در صحرا
پی تفریح خاطر سیر کن روزانه در صحرا
که دارد از دل پرداغ آتشخانه در صحرا
شوم با آهوی وحشی صفت همخانه در صحرا
بیا بکشا دلت ای عاقل فرزانه در صحرا
همین یکقطره اشك است آب ودانه در صحرا
نباشد میکشانرا حاجت میخانه در صحرا
که تا گوید غزل زین رنگ استادانه در صحرا

٥٤


شماره ( اول ) سال دوم ادبیات (10)

غزل

دلم را تا سروکاری بآن سیمین تن افتاده است
چوسیماب اضطرابی در سراپائی من افتاده است
مرا تا در کمین آن دلبر صید افگن افتاده است
ز حسرت از غزالان چشم زخمی بر من افتاده است
کجا دارد گلی چون نازنین من درین گلشن
که بلبل را هوای همنوائی با من افتاده است
اگر بلبل هزار آه و فغان در گلشن اندازی
پسند خاطر گل طرز فریاد من افتاده است
بسو دایش چو نی « فارغ » نیم از زار نالیدن
دل من همنوا تا با فغان و شیون افتاده است

فارغ کاتب انجمن

غزل
از خامهٔ شاعر شیوا بیان غلام حضرت خان شایق

داغ عشق تو بجان هر که خریدار نبود
او به پیش من سودا زده هشیار نبود
بعد مردن هم از ان کوچه گذر خواهم کرد
تا نگوئی دل بیچاره وفادار نبود
میشود باعث بی آبی شمشیر کسی
ورنه خونریزی ما اینهمه دشوار نبود
صبحدم رفته خیابان بخیابان گشتم
همچو رویتو گلی در همه گلزار نبود
گل خود را بکف هر کس و ناکس میدید
خوب شد خانهٔ بلبل سر بازار نبود
دائم از راه کشیده است ترا شکوهٔ غیر
ورنه از کلبهٔ تاريك منت عار نبود
راهب از دیر هم امروز مرا داد جواب
گردن بستهٔ من قابل زنار نبود
همه کس کشتن منصور تماشا میکرد
بجز انصاف که هرگز بسر دار نبود

**


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )

کاکلت واقف احوال پریشان من است بتو درد دل ما حاجت اظهار نبود
آمد آن دم سر بالین من آن مایه ناز
که دل رفته زخود « شائق » گفتار نبود
شایق کابلی شاعر معاصر

نوابغ

فردی که بروزگار خیزد خیزد پس از انتظار خیزد
ملت همه کار دان نماید يك مرد چو از دیار خیزد
چون گل دمدم ببار آید گلبانگ خوش از هزار خیزد
همر نگ بخلق خسرو عصر اخلاق ز کار دار خیزد
شاهنشه عقل هر چه گوید اعضا بی اختیار خیزد
هر قوم که بختیار گردد زو مردم هوشیار خیزد
از حب دیار بر نخیزم از خاکم اگر غبار خیزد
جناب مستغنی


(٥٧)
شماره ( اول ) سال دوم
افغان در هندوستان

عالم تاریخ

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
افغان در هندوستان :
( ١١ )
بقلم آقای میر غلام محمد خان غبار عضو انجمن ادبی

مادر ده مقاله تاریخیه منتشره در نمرات سال اول کابل وعده داده بودیم فصلی از تاریخ ( افغان در هند ) خواهیم نگاشت. در نظر داشتیم برای ایفای وعده شرح مبسوطی درینموضوع نوشته، و تا اندازه از فتوح بلاد، ترویج اسلامیت، تشکیل حکومت، بسط مدنیت، نشر معارف و ادبیات، اختلاط زبان، و سایر امور حیاتی افغان در هند سخن گوئیم. این مطلب بعلاوه آنکه محتاج تسوید اوراق زیاد بود، وقت نویسنده هم بحکم حوادث مساعد نگردید، و خاطر تقدیم تحریر ( تاریخ افغانستان ) را در مجلدی مستقل - چنانیکه در نظر است - اهم پنداشت. معهذا برعایت آنکه آنچه گفته آمده کرده آید، نگارش مختصری از آنموضوع در نظر گرفت. دانیم این رشته نوشته های ما از یکسلسله فهرست مفصل ( حکومات افغان در هند ) تقریبا متجاوز نخواهد بود، ولی چون مجموعه از ان وقایع تاریخیه افغان است که متأسفانه در کتابی واحد تالیف نگردیده، و جستجو کننده برای فهم این قضایا مجبور است چندین مجلدات ضخیم از تواریخ ممالك هند را ورق زند، لابد خالي از فايده نخواهد بود. قبلا بایستی دانست تاریخ هند از نقطه نظر تاریخ افغانستان بچندین حصه و رویهمرفته بدو حصه ( دور اسلام و دوره ما قبل آن ) میتوان منقسم شد، و تمام این ادوار تاریخیه هند کم وبیشی با تاریخ افغانستان مربوط است چونکه وحدت نژادی در میان بوده و آبا و اجداد هندیها از مملکت افغانستان هجرت اختیار کرده اند، قطعات کشمیر و پنجاب مثل صفحات سند از تاریخی ترین مساکین آرین های افغانستان است، در زبان ومذهب قديم اشتراك باهمى

٥٧


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٥٨ )

دارند ، بعلاوه تاریخ سیاسی ملتین در اغلب از منه بهم مخلوط بوده ، و در مرور چندین قرن
قبل از حضرت مسیح و بعد ازو پادشاهان افغانستان از قبیل باختريها ، کوشانی ها ، هياطله ها
بر قطعات وسیعهٔ هند حکمرانی کرده اند ، هکذا گاهی حکومات هند از قبیل چندر گپتاهای
اول ( قبل از مسیح ) وكالالاها ( بعد از ظهور اسلام ) در بعض حصص افغانستان تسلطی
بهمرسانده اند ، در نتیجه این علایق تاریخی بود که افغانستان مدنیت یونانی وصنایع باختری
را در هندوستان انتقال داد ، وخود نیز در تحت نفوذ دین بودا وحتی براهما داخل شد .
باکل حال این موضوعاتی که شمردیم عجالته از دایرهٔ مقالات ما خارج ، واز وظایف تاریخ
مفصل افغانستان است ، پس ما از ظهور اسلام درهند ببعد سخن خواهیم گفت :
اسلامیت در اواخر قرن اول هجری در منتها اليه حدود شرق جنوبی افغانستان یعنی صفحات
ولايت سند قدم نهاد ، و ژنرال عماد الدین محمد قاسم ( داماد حجاج ثقفی ) در عهد خلافت خلیفه
معروف عرب عبدالوليد ابن عبدالملك ، حکمران سند داهیر نامی را مغلوب نموده شهرهای دنیل
و نرون را فتح کرد ( ٩٣ ه ) محمد قاسم برای اولین بار - در تاریخ اسلام ـ رود بار سند
را عبور و بلدهٔ مشهوره ملتان را مقر حکمرانی خویش قرار داد ، پیشرفت اسلام نیز درهمین
منطقه برای چند قرنی خاتمه یافت . بعد از عمادالدین اخلاف او چندی در آن دیار حکومت
داشتند ولی چون اهالی هوای آزادی در سرداشت آخراً در نتیجه شورشهای پی درپی
حکومت عربی را مستاصل ساخته و بقول صاحب حديقة الاقاليم طایفهٔ موسوم به سومريها
از زمینداران آنسر زمین زمام حکومت در دست گرفت . بهر حال از وقت محمد قاسم
تاقرن چهار هجری اسلامیت در صفحات پنجاب و هند نشانی نداشت .
در اوائل قرن چهار هجری دیپال نام آنکداورا چیپال واجیپال خوانند یکی از مقتدرترین
ملوك متعدده هندوستان بوده از کشمیر تاملتان و از سرهند تامیدان پشاور حکومت داشت ،
افغانها سلطهٔ وسیع اینشخص را در حدود خود و پنجاب بادیده رضایت نمینگریستند لہذا
بزودی برعليه او داخل محاربات شدند و اولین دسته های مجاهدین افغان در سال ٢٠٤ ه
از وادی های پشاور بہجوم آغاز کرد ، درین جهاد ملی بطوریکه صاحب خور شید جهان
میگوید طوایف زبر دست غلجى كمك و اشتراك نمود و در مدت پنجاه هفتاد جنگ

٥٨


شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( 59 )

بین افغان و جیپال وقوع یافت ، عاقبت اردوهای مهاراج مغلوب و خودش مجبور باعتراف استقلال افغان در صفحات پشاور تا اتك گردید . درین میانه افغان های سند و ملتان نیز بغرض حصول استقلال علم جهاد افراشتند . ریاست این انقلاب و جهاد ملی را شیخ حمید لودی افغان اداره مینمود و شیخ حمید یکی از زعمای کار آزموده آنولایت بوده طرح دولت مستقل افغانی را در سواحل راست رودایندس در نظر داشت ، والحاصل در تمام مصادمات افغان و جیپال مغلوبیت قسمت دشمن گردیده در نتیجه مهاراج پنجاب حکومت مستقل افغانی را در سند و ملتان ( بریاست شیخ حمید ) برسمیت شناخت ، و این آوانی بود که الپتگین غزنوی نقشهٔ یك سلطنت وسیع را در مرکز افغانستان طرح مینمود .

سلاطین غزنی و هندوستان :
بنا بقضیهٔ که مشهور است در سال ٣٥١ هجری الپتگین نائب الحکومه خراسان از منصور بن عبدالملك پاد شاه سامانی متوهم گردیده داخل غزنی شد و در آنجا به تشکیل حکومت مستقلی پرداخت ، الپتگین بعد از غلبه به عساکر شهریار سامانی متوجه فتح پنجاب شد و او اولین پاد شاه افغا نستان است که در دورهٔ اسلام با پنجاب رزم نموده . سپه سالار معروف و داماد شجاع او سبکتگین چندین بار بآنولایت تاخته وفتح ها کرده است . اگر چه الپتگین در این محاربات خود به فتح پنجاب کامیاب نگردید ولی راه جهاد را برای اخلاف خویش باز گذاشت ، و خودش در ٣٦٥ هجری رخت بسرای دیگر کشید . بعد از الپتکین پسرش ابواسحق پادشاه شد و میل باطاعت شهنشاه سامانی نموده بدربار بخار اشتافت و منشور حکومت از امیر منصور حاصل کرد ، ابواسحق عمر کوتاه داشت و در سال ٣٦٧ هـ سپه سالار سبکتگین تاج دولت بر سر نهاد .
امیر ناصر الدین سبکتگین پادشاهی با نام فاتح ومدنیت پرور بود ، او افغانستان را در داخله تا مین نمود ، وبعد از قبول سفارت بخارا بامداد منصور عسکر کشید ، شهنشاه سامانی تا سر خس باستقبال او شتافت و سبکتگین دوبار بر فایق عاصی دربار بخارا ومعاونين او ابوعلى
٥٩


شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٦٠)

سمجور والی خراسان و دارای بن شمس المعالی قابوس بن وشمگیر دیلمی فایق آمده نیشاپور را به شهزاده محمود سپرد . سبکتگین بعد از تاج پوشی در غزنی دوبار عسکر به تسخیر پنجاب کشید و جنگهای عظیم نمود ، در این محاربات شیخ حمید لودی پادشاه ملتان شخصاً در رکاب سبکتگین خدمات بزرگی ایفا کرد و شهزاده محمود شجاعت زاید الوصفی از خود بروز داد .
مها راج پنجاب اجیپال بن اشتیپال درین جنگ ها بنام جهاد مذهبی از پادشاهان اجمیر ، دهلی کا لنجر ، قنوج و غیره استمداد و با صد هزار سوار و پیاده در اخرین حدود ملتان با اردوی افغان مقابله کرده مغلوب قطعی شد ، و در نتیجه بادادن باج و غرامات جنگ تحت الحمایه دولت افغانستان قرار گرفت . سبکتگین سواحل راست نهر سند را که حد طبیعی افغانستان بود بمملکت مسترد داشته و شعائر اسلامی را در آنجا ها ترویج نمود ، و بقول محمد قاسم فرشته پشاور را مرکز عسکری ساخته دو هزار محافظ در آنجا گماشت و افغانان غلجائی را که در انصفحات منتشر بودند جزو ارباب دولت و عسکر قرار داد . اما مستر ملیسون Malleson در هستری آف افغانستان میگوید : ــ مقدار ساخلوی افغان در پشاور از طرف سبکتگین ده هزار نفر بود . و علاوه میکند : ــ سبکتگین اولین پادشاه افغانستان ( در دورۀ اسلام ) است که بر افغانستان ــ خاص حکمرانی کرده است . « مطالع محترم ملتفت خواهد بود این تعیین حدود ملیسون بلحاظ جغرافیای سیاسی است ورنه در دورۀ اسلام بعلاوۀ سلسله مشهوره سامانیان بلخ خانو ادهای شاهی طاهریان هرات و صفاریان سیستا نی پیشتر از غزنویها به تشکیل دولت های افغانستانی پرداخته اند ، منتها حد حکومت آنها تا سواحل راست ایندس به تماماً بسط نیافته بود ، علی ای حال سبکتگین هر چند در ماورای نهر نیلاب تسلط مستقیمی نداشته معهذا مؤرخین هند او را در زمرۀ پادشاهان عظیم الشان لاهور حساب کرده اند و فرشته اشارتی بدین معنی مینماید زیرا مهاراج لاهور در تحت حمایت شهنشاه سبکتگین امرار عمر مینمود . در عهد سبکتگین افغان ها بمسافرت و اقامت خود ها در پنجاب افزودند و آهسته آهسته شعار اسلامی را در آنجاها آشکارا ساختند . سبکتگین در سال ٣٨٧ ه در نواح ترمذ از مربوطات بلخ راه آخرت گرفت و نام او ابدالدهر در تاریخ افغانستان باقیماند ، مبادا فراموش کنیم سبکتگین وزیری داشته سخت دانشمند و فاضل که تدبیر او

٦٠


شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦١ )

در تاریخ تمدن افغانستان ذی دخل است و اوست فضل بن احمد اسفراینی هراتی رحمة الله تعالي
عليه رحمة واسعة .
سلطان معروف افغا نستان محمود زابلی بعد از سبکتگین ( ۳۸۷ هـ ) عصای سلطنت در
دست گرفت و نخست افغا نستان طبیعی را از نهر امون تاصفحات بلوچستان و از نهر سند تا
صفحات خراسان و سیستان از تشتت ملوك الطوایفی وارهاند بنوعیکه نه از شارهای غرجستان
(هزاره حالیه) و پادشاهان غور و نه از امرای جوزجان ( میمنه کنونی) و شاهان سیستان
وغیرها اثری گذاشت و او ابوالفتح داؤد بن نصیر نواسه شیخ حمید لودی را در متنها الیه سر حد
جنوب شرقی افغانستان بشکست . یمین الدوله محمود بعدها به توسیع حدود پرداخت و بخارا
و خوارزم را با ولایات اصفهان ، ری ، همدان مسخر و ضمیمه خاك شهنشاهی افغا نستان
نمود . محمود چون انجام نقشه پدر در نظر داشت و تسخیر براعظم هندوستان نصب العین او
بود ، لہذا از سال ۳۹۱ هـ تا ٤١٨ هجری متجاوز از دوازده بار بهندوستان بتاخت . محمود
در یکی ازین اسفار نظامی خود از راه کشمیر و نشیب های جنوبی هما لیا بقلب هندوستان
حمله محكمي نمود مليسون شرحی ازین سفر عجیب محمود مینویسد و میگوید درین مسافرت
صد هزار سوار و بیست هزار پیاده منتخب ملتزم رکاب سلطان بود . بهرحال این غازی
بزرگ وفتاح مشهور ، انندپال و پسر او مهاراج پنجاب و چندین پاد شاهان مشهور هندوستان
را محو و مغلوب نموده ، در نتیجه به تمام مملکت پنجاب ، کالنجر ، قنوج ( فرخ آباد ) تانیسر
گوالیار ، مترا ، نهرواله ، برن ( بلندشهر ) وغیر ها از کشمیر و نهرسند گرفته تا اوقیانوس
هند قابض ومالك شد ، و شعرای افغا نستان باستقبال فتوحات او شتافتند و منجمله راجع به
مشهورترین فتوحات او گفتند :-
تا شاه خسروان سفر سومنات کرد کردار خویش را علم معجزات کرد
محمود در حالیکه خیال تسخیر سرهند و ها نسی را داشت بحکم تقدیر سر در گریبان نیستی
کشیده و در قصر فیروزۀ غزنی مدفون شد (٤٢١ھ) محمود یکی از بزرگترین پاد شاهان
اسیا بوده و موجد تمدن مشعشع افغا نستان در دوره اسلام بشمار میرود .
شهاب الدوله مسعود ( ٤٢١ - ٤٣١ هـ ) پس از انکه جانشین پدر گردید خطبه او

٦١


شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )

در ولایات کچ و مکران ( بلوچستان ) خوانده شد و اوهاشی را درهندوستان فتح کرد
و امیر احمد را نائب الحکومه وسپه سالار کل هندوستان مقرر داشت . در عهد سلطان مودود
( ٤٣٤ - ٤٤١ ه ) راجهای هند از نفاق داخلی افغانستان استفاده و عصیان نمودند ، این
عاصی ها هانسی و تانیسرررا اشغال کردند . ولی سلطان ابراهیم ( ٤٥٠ - ٤٩٢ ه ) دوباره
مقامات از دست رفته را مسترد داشت و بعلاوه بعضی مواضع دیگری را که تا آنوقت مسخر
نشده بود فتح کرد . بهرام شاه ( ٥١٢ - ٥٤٤ ه ) که بعدازمحمود یکی ازبزرگترین پادشاهان
فضیلت پرور غزنوی است چندین بار بهندوستان بتاخت و تمام عاصیان هندی را گوشمال
سختی داد ، واقعاً این بهرام شاه بود که بعد از غلبه سلاجقه وشکست مسعود و آنهمه تخریبات
مدهشه طغرل کافرنعمت ونفاق خانواده سلطنتی وبغاوتهای رعایای هندی ، یکبار دیگر پایه های
شهنشاهی عظیم افغانستان را در صفحات شرقی وهندوستان قایم وتحکیم نمود . سقوط بهرام شاه
با زوال دولت آل ناصر توام واقع شد وبعدازغلبۀ غوریها خسروشاه غزنوی ( ٥٤٤ - ٥٥١ )
افغانستانرا تخلیه ولاهور را مقر حکومت پنجاب و هند قرار داد . خسرو ملك
( ٥٥١ - ٥٩٨ ) آخرین پادشاه كوچك این خاندان بود که بدست محمد غوری منقرض
و محبوس وسلطنت غزنویها خاتمه ابدی یافت .
والحاصل دورۀ شهنشاهی غزنویان که از قرن چهار تاشش هجری طول کشید قسمت
بزرگ ممالك هندوستان را مسخر ، و دیانت اسلامیه را بامدنیت افغانیه در انجا ترویج نمود ،
غزنویها زبان ادبی افغانستان ( فارسی ) را بهندوستان ارمغان بردند ، و بصدهانفر علما
وفضلا وشعرای افغانی در انسرزمین به نشر علوم ومعارف و ادبیات افغانی مشغول گردیدند ،
در عهد غزنویها بصدهابقایل وهزار ها هزار نفرافغان در تمام صفحات کشمیر و پنجاب
وهندوستان منتشر ومقیم گردیده بصنعت و تجارت پرداختند ، از ان بعد است که راهای جهاد
وحکومت افغان در ممالک وسیعه هندوسان مفتوح وامروزه تقریباً هشتاد ملیون مسلمان
هندی وچندین ملیون نفوس افغانی بیاد کارشهامت ملت افغان درانسرزمین باقیست . در دورۀ
غزنویه ممالك مفتوحه هندوستان از طرف دربار غزنی بدو نوع اداره می شد ، قسمی که
مستقیماً تحت اداره حکام وعمال افغانی قرار داشت مربوط به پنجاب و مرکز نائب الحکومه

٦٢


شماره (اول) سال دوم
افغان در هندوستان
(٦٣)

کی آن لاهور بود ، یکنفر نائب الحکومه ویکنفر سپه سالار نظامی از غزنی گسیل وانتخاب
سایر مامورین افغانی از اختیارات آنها شمرده می شد یکباری هم هانسی در عهد شهزاده مجدود
بصفت پایه تخت دویم افغانی در هند قرار گرفت . قسم دیگر ولا یات هند آز ا دی داخلی
داشته در تحت ادارۀ راجه های بومی بصفت ممالک تحت الحمایه و با جگذار دولت افغانستنان
اداره میگردید ، این قسمت مؤخرالذکر در سیاست خارجی خود قهراً تابع اراده و پلیتیک
غزنی واقع و ابداً قادر بر حرکات مخالفا نه نبودند .
غوریان و هندوستان :
بعد از انکه اعزلدین حسین جهانسوز بتفصیلی که معلوم ست بنیاد سلطنت غزنویه را
بر انداخت وخردش وپسرش ملك سيف الدین محمد در گذشت ، غیاث الدین محمد ســـام
( ٥٥٨ - ٥٩٨ ) پادشاه افغانستان شد وشهاب الدین محمد معروف سپه سالار افغا نستان
گردید ، شهاب الدین محمد بعد از تامین ملتان وفتح ولایت اوچه ( در کنار نهرپنج ند ) در سال
٥٧٤ به گجرات تاخت واز بهیم دیورای شکست خورد ، واین هنوز اوانی است که
خسرو ملك غزنوی حکومت سواحل سند و پنجاب در دست داشت. شهاب الدین در٥٧٥ مکرراً
از غزنی در ولایت پشاور ( بقول فرشته بگرام یا پرشور یا فرسور ) رفته شورشیان را
مغلوب نمود ودر ٥٧٦ عسکر به لاهور کشیده ملك شاه پسر خسرو را پر عمل گرفت ، در
سال ٥٧٧ بجانب دیول ( مربوط بسند ) شتافته و تمام سواحل راست نهر سندرا اشغال کرد ، و در
سال ٥٧٨ لاهور را متصرف گردیده قلعۀ سیل کوت را ( میان آب راوی وچناب ) بنا نهاد
و حسین خرمیل را در آ نجا حاکم گماشت در سال ٥٨٢ شهاب الدین لاهور و تمام ولایت آنرا
بصورت قطعی فتح کرده به علی کرماج سردار غوری خود تحویل داد ، و خسرو ملك را با پسر
وفامیاش محبوساً بدربارغور گسیل نمود تا در یکی از قلاع مشیده هزا رجات حالیه محبوس شدند .
اما محارب مشهوره شهاب الدین فاتح در هند از سال ٥٨٧ هجری آغاز می کندوشهاب الدین
در انسال بغرض تسخیر قلب هندوستان از غزنی حرکت مینماید مستر ملیسون در تاریخ
افغانستان شرحی ازین محارب ذکر می کنداو میگوید : ـ ( شهاب الدین بعداز الحاق پنجاب
به دوسال به اولین حمله در ما ورای در یای ستلج مبادرت نموده و در سال ١١٨٦ مسیحی

٦٣