( صفحه ۸۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

بگاه آنك نهد خوان مرگ دست اجل صدای کوس صلا در دهد ز پیر و جوان
ز چهره ها ـ ترشی و ز سنانها تیزی ز تیغ سبزی خوان و ز مبارزان مهمان
گرفته از نی رمح آتش سنان بالا حسود خام طمع را جگر بر آن بریان
بلغت در شکند آرزو بکاسه سر که هر که لختی ازان خورد سیر گشت از جان
میان ببندد رمح تو و هم از سر پای بطیر و وحش رساند نواله از سر خوان
بگوش حکم تو و انتظار فرمانت ظفر کشاده بود چشم و فتح بسته میان
زهی ز فکرت مدح تو اهل معنی را دماغها شده چون گنبد نگارستان
اگر چه گوهر ناسفته نظم نتوان کرد بفر مدح تو شد نظم این سخن آسان
چو بنده مدح تو گوید مخدرات بهشت ز ذوق این سخنش بوسه میدهند زبان
خدا یگانا عالم غریق جود تو اند مرا بتنها بر ساحل نیاز ممان
بخاص و عام جهان میرسد عواطف شاه نصیب بیدعا گو ز لطف خود بر سان
اگر دعای تو گوید همیشه دور فلك جای خویش بود آن دعا و صد چندان
چه گر نباشد از بهر جان درازی شاه کسی نخواهد جاوید چرخ را دوران (۱)

در مدح علاؤ الدین عطا ملك جوینی
که از وزرای نامور شرق بوده است .

اثر طبع گهربار استاد سخن
شیخ مصلح الدین سعدی رح

کدام باغ پدیدار دوستان ماند کسی بهشت نگوید ببوستان ماند
درخت قامت سیمین برت مگر طوبی است که هیچ سرو ندیدم که این بآن ماند
گل دوروی بیکروی با تو دعوی کرد دگر رخش ز خجالت بزعفران ماند
هر آنکه روی تو بیند برابر خورشید میان صورت و خورشید در گمان ماند
کجاست آنکه با نگشت مینمود هلال ز ابروان تو انگشت در دهان ماند
عجب مدار که تا زنده ام محب تو ام که تا بزیر زمینم بر استخوان ماند
شگفت نیست دلم چون انار اگر بکفید که قطره قطره خونش بناردان ماند
غریق بحر محبت ملامتش مکنید که دست و پا بزند هر که در میان ماند
بتیر غمزه اگر صید دل کنی چه عجب که ابروانت بچمیدن کمان ماند
جفا مکن که نماند جهان وهرچه دراوست وفا و صحبت یاران مهربان ماند
اگر تو روی بهم در کشی چونافه مشك طمع مدار که بوی خوشت نهان ماند
(۱) نقل از مجله ارمغان .

۳۸۰


صفحه ٨١) چهار قصیده به چهارسبك (سال ششم)

تو مرده زنده کنی گر بعهد باز آئی که عود یار گرامی بعود جان ماند
کسیکه بوسه گرفتش بوقت خنده زدن به بر گرفتن مهر گلاب دان ماند
خط مسلسل شیرین که گر نیارم گفت بخط صاحب دیوان ایلخان ماند
امین مشرق و مغرب علاء دولت و دین که بارگاه رفیعش بآسمان ماند
خدای خواست که اقلیم در حمایت او زتیر حادثه در باره امان ماند
وگر نه آفت چنان کرده بود دندان تیز کزین دیار نه چرخ و نه آشیان ماند
ضرورتست که نیکی کند کسی که شناخت که نیکی و بدی از خلق داستان ماند
بروز گار تو هر جا که صاحب صدریست ز جاه وقدر تو موقوف آستان ماند
ترا بجانم طاقی مثل زتند خطاست گل شگفته که گوید بار غوان ماند
من این غلط نه پسندم زرای روشن خویش که طبع ودست تر گویم ببحر وکان ماند
جلال و قدر رفیعت کجا و وهم کجا من آن نیم که درین موقفم زبان ماند
فنون فضل ترا غایتی و حدی نیست که نفس ناطقه را قوت بیان ماند
جهان نماند و اقبال روزگار تو باد که نام نيك تو با قیمت تاجهان ماند
علی الخصوص که سعدی مجال مدح تو یافت حقیقتی است که ذکرش مع الزمان ماند
تو نیز غایت امکان از و دریغ مدار که آن نماند و این ذکر جاودان ماند
برغم انف اعادی در از عمر بمان که دزد دوست ندارد که پاسبان ماند

قصده و بهار

از طبع حضرت مرزا عبد القادر بیدل رح
باز طوفان جنون انگیخت ابر نو بهار جوش زد از خاك گلشن خون عیش روز گار
در نفس افسون نشتر داشت فصاد سحر کز رگ هر شاخ گل شد خون برنگی آشکار
ناله رنگین ز منقار خموش بلبلان هر طرف سرزد برنگ خون ز دلهای فگار
در رگ اندیشه می پیچید خون تیره حلقه سنبل نظرها دوخت سوی نیش خار
ریشه گل بسکه از رگهای سنگ آمد برون همچو نشتر غوطه در خون خورد تیغ کوهسار
در عرق جا ده هم اندو افسر دن نماند طشت خون موج زد صحرا بعرض لاله زار
ساز بر گ بزم اصلاح نشاط آماده شد سبزه نشتر در بغل جوشید و سنبل رگ شمار
از چمن تا انجمن اصلاح جوی امتلا از رگ گل تا خط پیمانه نشتر انتظار
قلقل مینا صدای ریزش خون ساز کرد نغمه يك سرخون بجوش آورد از رگهای تار
دیده عاشق قدح لبریز خون کرد از سرشك چشم خوبان ساغر مستی زد از رنگ خمار

٣٨١


( صفحه ۸۲ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

در چنین فصلی که از رنگینی طبع هوا
قصد فصدی کرد گل خوی بهار آئینه
رشتهٔ قانون خون گرمی طپش آغاز کرد
آمد آن عیسی دم لقمان خصال خضر پی
ازرگ جان بست بر بازوی سیمینش دوال
شد کف سیمین او با گوی زرین آشنا
از بیاض ساعد او جلوه رگهای سبز
حیرت از کیفیت آنجلوه با لیدن گرفت
چشم فصاد از فروغ دست و ساعد خیره ماند
انتظار از حد گذشت آن نرگس مخمور را
نشتر از شرم آب گشت و بر رگ دستش چکید
شعله مضمون مصرعی جست از زبان سبزه اش
طشتها از اشك خونین کرد لبریز جنون
رنگ آن گلبرگ تر ساز شکست آغاز کرد
بسکه طوفان کرد شوخیهای رنگ ریخته
ناز برگرد سرش گردید و قربان گشت ليك
غمزه هم غیر از تغافل چاره دیگر ندید
تا بعیزان بر کشند آبخون نا ژاندوده را
عاشقان را صبح عشرت سر زد از چاك جگر
پنجۀ اندیشه را نظاره بر بستی نگار
کز نهال کهکشان رنگ شفق آرد ببار
نبض ناز از جوش شوخی بردیبتابی بکار
تا ببهار ناز را از اکحلش گیرد عیار
گوئی از مستی بشاخ صندلی پیچید مار
صبح صادق مهرها خورشید دید اندر کنار
گشت از آئینه گوئی موج جوهر آشکار
عالمی را شد هجوم بیخودی آئینه دار
خواب صبح از پنجه بیدار یش برد اختیار
خواست امزگان کند دلهای مشتاقان فکار
کرد شبنم سبزه را فواره رنگ بهار
صد شکست رنگ تکلیق ز خود رفتن بیار
زین تماشا چشم حیرت دیدگان بیقرار
زعفران زاری دمید از ارغوان زار عذار
شد لکن یکلخت دل زان شعله یاقوت بار
پنبه آورد از سفید بهای چشم انتظار
بست چشم از خویش و گشت آنموج خونر اپرده دار
کفه های برگ گل خالی شد از رنگ بهار
داغ دلهای حزین از خرمی شد لاله زار
تا کشاید لب بآهنگ مبارکباد شوق
چون صدف افتاد دریا موج گوهر بر کنار

۴۸۲


ادبیات پشتو

قسمت «۴»

نگارش جناب غلام جیلانی خان جلالی
عضو انجمن ادبی

بخش دوم لريك :

«عشقی و غرامي» لريك، چنانچه در تقسيمات ارسطو نسبت بشعر منطقی نگاشته آمد شعبه از فنون شعر است كه در ان احساسات عاشقانه و سوز گداز محبت ترسيم میشود، اين بخش از شعر منطقی چون از هر گونه تصنع «ريا کاری» خال و عبارت از ناله هایی میباشد که از اعماق دل گوينده بوسيله تخيل و تغزل عاشقانه ترشح مينمايد، و در اثنای آنكه خوش آيند است ولی نظر به تاثرات گوينده كه اكثر با چاشنی درد توام ميباشد، خواننده و شنونده را نیز متأثر ميسازد .

ذيلا در موضوع پارچه های عشقی و غرامي ادبيات عربی و پشتو كه باصطلاح منطقی ارسطو انرا بنام لريك ياد كرديم، تطبیقات ادبی نموده در معرض مطالعه خوانندگان محترم میگذاریم :

درینمورد قبل از انكه مستقيماً در اطراف موضوع بحدود ادبیات قدیم هردو زبان عربی و پشتو داخل شویم نخست به تحلیل و مقايسه دو چکامه ادبی سبك رومانتيك دو نفر گوينده عرب و افغان می پردازیم و این را هم خاطر نشان مینمائيم كه اين دو پارچه بدون آنکه يك از ديگر اخذ شده باشد ويا گويندگان آن راجع به زمينة يك پيش بيني ويا هم اطلاعی داشته باشد، نظر به نزديكي سبك وروح ادبی هر دو زبان، تواردی است خالی از تصنع و بگمان بنده هر کدام نسبت بموضوع داد ادب و گويندگی را داده و آن عبارت است از دو شعر عشقی که مرغ خیال هر کدام از گويندگان در حدود اصطلاحات لريك از مناظر کرۀ ارض بالاتر پرواز نموده از حسن و زیبائی منظرۀ مهتاب یا مهتاب گفتگو میکنند .

۴۸۳


( صفحه ٨٤ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

پارچه اول .
استاد فخری ابوالسعود ، شاعر معروف عصر حاضر عرب در زیر عنوان یا « بدر » چنین گوید :
احبك يا بدر السماوات ساهراً
تنقل في الزرقاء وحدك ساريا
تردد اللحاظ الاشعة فى الدجى
وقد بات كل الحي يا بدر غافيا
احبك ما بين الغمائم دلفاً
تغيب و تبد و بينهن تواليا
توافيك منها غيمة بعد غيمة
ترقش منها بالضياء الحواشيا
و اهواك من خلف التلاع مطالعاً
وفوق الوها دالخضر تسطع صافيا
و اهوى ضياء منك ينتظم الدنى
و يثمل من نشو بوبه القلب راويا
و اهواه مبسوطاً على الزهر ساطعاً
و اهواه رقراقاً على اليم جاريا
و اهواه ما بين الخمائل جائشاً
يدافع عن اكنافھن الدياجيا
تنقل ما بين المحاسن هائماً
وتبدى من الايات ما كان خافيا
ضياءك فتان وسيان حسنه
اضاء رموساً او انار المغانيا
و سيان ان وافى بلا قع قفرة
من الارض اوجاء السهول الزواهيا
اذا ماغمرت الكون بالضوء ساكبا
ما قيل في صافي ضياء ك كاسيا
حسبناه كوناً غير ذيا لك الذى
يلوح لنا فى لمعة الشمس ضاحيا
حسبناه كو نا با لغرائب حا فلا
تطوف بنا الارواح فيه هوافيا
و تطلق فيه النفس تر تا د حسنه
تجوب خباياه و تغشى النواحيا
٣٨٤


از مناظر حرب استقلال
میلهای توپهای کوتاه ذریعه جراثقال بقنداق ربط نموده می شود از اراضی دشوار گذار ذریعه فیل حمل ونقل شده است


[BLANK PAGE]


( صفحة ٨٥ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )

اذا ما رفعت الطرف نحوك لم اكد أصوب به عن حسن و جهك ثانيا
أظل طويلاً رامقا لك غابطاً على موضع في علو قدبت راقيا
على موضع بين الغمايم و السنى حللت بعيداً عن اذى الكون نائياً
و تلهم نفسى رقة و طهارةً و تشعرها العليا فتهوى المعاليا
و يقصر ما بينى و بينك من مدى و يقرب فى عينى وان كان قاصيا

مطلب :
« ای مهتاب شب چهارده سپهر برین ! ترا دوست دارم ، زیرا درعالم بیداری تو آن پیکر حساسی که به تنهایی در فضای خاموش نیلگون حرکت میکنی - تلالو پر تو انوار تو ، کابوس تیره و مهیب تاریکی شب را برهم میزند در حالیکه ای مهتاب چهارده تمام عالم زنده با يك سکوت عمیقی بخواب رفته است - وهمان خوش خرامهای تو که در ما بین ابر های مظلم ما نند مفیدی بآرامی پا میگذاری ، در عین زمان متوالیاً گاه چهرهٔ زیبا خود را به پرده ابر از ما می پوشانی و گاهی همان پرده را ازهم دریده بجانب ما نور می افشانی خیلی دوست دارم - بلی همان ابر های که ساعت بساعت ترا استقبال میکنند و از ضیای فرح بخش تو استفاده نموده و بنظر ما زرنگار و منقش می درخشند ما را خوش می سازد - همچنان وقتیکه از ما ورای قلل شامخه و پوزه های بلند طلوع مینمائی و بالائی پشته های سر سبز بناز و صفامی تابی خیلی خوش آیند است - دوست دارم همان روشنی های ترا ، كه بايك انتظام مقبولی تمام کائنات سفلی را روشن و از اختلاط عجیب و شیرین آن طبع تشنه ناکام سیراب و براحت میشود - در حالیکه همان انوار تو بر روی ساقه و برگ گلهای تازه از هم منبسط ، یا امواج ضیای تو بروی آب شفاف دریا بنهایت لطافت روان گردد ، برایم خیلی فرح بخش است - هان ساعتیکه در فضای نیلگون اوج میگیری ، در اثنای سکون عالم و خموشی کائنات قشون مسلح انوار تو عفریت تاریکی شب تار را میراند ، مرا خوش میگرداند - ستاره سعادت من وقتی طلوع میکند که منظره زیبای تو او ضاع حیرت و افکار پریشان عشقی مرا از حالی بحالی تحول داده ، آیت اسرار را در جلو چشم من جلوه بدهد - ضیای تو ای مهتاب باندازه فتان و قشنگ است که بر خاكدان خاك و نخلستان سر سبز يك رنگ می تابد و هردورا بصورت مساویانه زیبائی میبخشد ـ همچنان اوانیکه بسر زمین خشك بی آب و گیاه و دشتهای خرم و شاداب پر تو افشان باشی هر دو منظره را بيك نظر تماشا میکنی و از فیضان ضیای خود پر نور میگردانی - زمانیکه کائنات در ته ضوء تو مستغرق گردد من درنهایت تلالوی انوار تو جام را

۲۸۰


( صفحه ٨٦ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

بدست می ستانم ـ این صفائی کائنات که در زیر دامن شب و نظیف تو جلو چشم ما تصویر میکند
چیزی و همان منظرهٔ که در اثر پرتو شجاع زرین خور شید تشکیل میشود چیزی دیگر است ـ
عالم کون را بزیر ضیای فرح بخش تو برنگی پر از عجاب تصور میکنم که عالم ارواح در اثر
وزش باد گرم وسرد بدور من طواف مینماید ـ و نظر بمشاهده تابلو ی زیبای کائنات نفس ما آزاد
گردیده می بینیم هر گاه از یکطرف اسرار غامض آن جلو چشم ما میگذرد بجانب دیگر بعض
نواحی آن از نظر ما مستور میگردد ـ و زمانیکه از آئینه شفاف تو در تماشای همان ناحیه مستور
استعانت جوئیم . برایم ممکن میشود که در پرتو شعاع روی زیبای تو انرا دوباره تماشا کنم ـ من
با يك نگاه پر از غبطه و حسرت مدت طویلی در تو می بینیم و همان جائی را که در اوج این فضای
بی پایان منتها بلند است تما شا میکنم ـ همچنان همان مواضع را که در ما بین ابر ها و نقاط صاف
و مرتفع ، از اذیت عوارض کون بسبب دوری خود مأمون است می نگرم ـ از مشاهدهٔ چنين يك
منظر بنفس خود يك نوع رقت و صفا حس میکنم که در آئینه آن اسرار عالم علوی و معالی امور
بمن الهام میشود ـ همچنان بسبب آن در ما بین من و تو همان فاصله که وجود دارد اگر چه بسیار
دور است برای من منتها كوتاه و نزديك میگردد . »

باین تقریب استاد لایق و شاعر شیو ابیان افغان « افضل خان شیدا » به تحت عنوان « دنما شام
شیر می » مهتابیکه هنگام شام طلوع میکند یعنی بدر را مخاطب ساخته چنین گوید :

د مشرق د تندی خال ئی که سپوږمی ئی د نماشام
یا په خپله میکده ئی یا د سر و شر ا بو جام ئی
نا ګهان را ښکاره سوی توجه می شوله تا ته
ځما سترګی تا نه ګوری ته ځما نظر له دام ئی
ته یوه اتشگده ئی یادی اور در پوری شوی
ته تندی مزی پځمکه دا ته چا ته په سلام ئی
یوه ستر ګه ئی مخموره راته وایه که یو ګل ئی
د عاشق دزرګی آه ئی دجنت دونی آم ئی
۲۷۸


( صفحه ۸۷ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )

د النبه د خپل وجود د څه شعله ده را ته وايه
نن دا ځان د ولی خاص کړ همیشه د پاره عام ئی
د ماښام سپوږمی و وايه دی دا اور ولی در پوری
موږ ته دو مره د قهر په نظر ئه ولی کوری
زه حیران یم چه په مژ که یی که ښتی په اسمانکښ
هر شاعر به تا ته ګوری په ایران او هندوستانکښ
دا په مخ د دی نکریزی که په وینو باند رنګ یی
ته د قهر ولی سره یی څه د ولیده انسانکښ
زه خو تا و ته حیران یم چه سپوږمۍ ئی که تنور یی
که غنچه ئی ژ یړ ه شوی له خزان ځنی بوستانکښ
چه په وقت د څنکندن کښ معشوقه تر خبرنه وی
تـه د هغه عاشق سایی او وتلی په ارمان کښ
چه وریږی تا ګری پته موږ د نه وینو څلیږی
ته څه داسی اور خونه یی چه مړی باد او په بارانکښ
ای سپوږمی د تا فنا ده را ته وايه که بقا ده
ابتدا که انتها ده ، یا څه بله تـمـا شـا د ه
۳۸۷


( صفحه ۸۸ )
کابل
( شماره چهارم پنجم )

ته دَ و نو نه ئی لری خو هغه د تکی سری کړی
په اسمان باند او ربل سو ما شو ما نو د اناری کړی
ته د شپی روښان لمریی تاریکی د کړ غایبه
تور زلفی چه دشپی دی په یو څل دټولی پټی کړی
هر یو ستړی مسافر له د پیغام د آرام را وړ
کاروانیا نوهم په لاره جوړئی ځان ځان له ډیری کړی
راته ښکاری ته زانګو یی چه راحت په کښی زیګیږی
ټول عالم په او ده پروت وی ټوله شپه به بیداری کړی
څموږ ورځ تا لره شپه ده څموږ شپه تا لره ورځ ده
مزکی پورته ته په شان دَیو او ر د فواری کړی
جوړ دبیغلی اننګی یی چه په داشان ته سور یی
او که یازه غلطیږم داسمان د زړه ناسوریی
یا غنچه ئی د سرو ګلو یا په خپله ګلستان یی
یا زر کی د ارمانی یی یا پخپله یو ار مان یی
ته دعا د یوعابد ئی که فریاد د یو مظلوم یی
او که شمع یادستو رود دی لویی چراغسان یی

۳۸۸


( صفحه ۸۹ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )
ته تندی دمسیحایی که یوستوری را نزدی یی
یاخوسیب یی یا انار یوته په لاس کښی دباغبان یی
ته جوړستر که دقدرت یی چه ځمونږ حالت پر کوری
جوړرحمت سینه ښکار کړته بتن ئی دگریوان یی
داخدای پاک دادو مره مز که جوړشوله په تاتنکه
یعنی یوگل لاله ئی چه ختلی په اسمان یی
د لاله غوند جامی د اغوستلی ولی سری دی
نه پوهیږم دامستی ده که شوخی ده که نڅری دی
ته میچنه د اسمان یی د تسبیه یو دانه یی
یا شانگ ئی د شرابو یا پخپله میخانه یی
یا نشان ته د سجدی یی یا پخپله ته سجده یی
په سورشال دمخ پټ کړی د کټ ناوی مستانه یی
داسمان په شنه دریاب کښی مرغلوه جوړ پرته یی
یا د شپی د تور و زلفو نه یو ښکلی شانه یی
په باعث دلوی نو کونوچه ترځاشی ډیری وینی
ما ته دا را معلومیزی ته سینه د دیوانه یی
٣٨٩


( صفحه ۹۰ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

دا خپل ځان دراته وایه په سرو وینو ولی سور کړ
خدای د خواره نکړه ته د قصاب قصابخانه یی

پس اخر شوه رامعلومه د شیدا غوند زخمی یی
له ځیګر د وینی څاڅی ځماشان جنونی یی

مطلب :
ترکیب بند اول ای مهتاب توهمان خال زیبائی که پیشانی مشرق بتو تزئین شده ؟ یا همان ماه تمامی که هنگام شام طلوع میکند ؟ ـ یا میکده یا مگر جام لعل فام مشروبی ؟ . . .

هنگامیکه طلوع نمودی و ناگاه من بتو نظر کردم منظرهٔ قشنگ تو احساساتم را طوری بخود جلب نمود که باید ترا دام نظر فریب بخوانم ـ آیا تو درذات خود يك آتشکده ئی یاشعاع آتشین چهرهٔ بر افروختهٔ خود را از جای دیگر اقتباس نمودی ؟ و همینکه پیشانی زیبای خودرا بجانب زمین فرو آورده ئی آیا بطاق ابروی کدامین مهوشی سجده تعظیم ادا مینمائی ؟

ای مهتاب با من بگو ! تو يك چشم مخمور یا کدام گل با آب و تاب یا آه سینه مجروح عاشقی یا میوهٔ آدم درخت بهشتی ؟ . . این ضیای آتشینیکه از چهرهٔ زیبای تو شعله ور است از چه چیز بوجود آمده ؟ وهمینکه برای همیشه وضعیت عام و عادی داشتی امروز بچه باعث خود را برنگ خصوصی جلوه مینمائی ؟ . . .

ای مهتاب چهارده بگو که خود را باین انوار آتشین از چه رو پیراسته ئی و بکدام علت جانب ما بنکاه قهر و عتاب مینگری ؟ . . .

ترکیب بند دوم من حیرانم که تو درزمین یا بآسمانی ؟ البته هر گوینده در هند و ایران ترا بهمین نظر خواهد دید روی زیبای خودرا مخضب ساخته یا بخون عاشق رنگین است ؟ پس تو چرا ازغضب برافروختی ؟ آیا کدامین جرم است که درانسان مشاهده مینمائی ؟ . . .

من بتو متعجبم تو مهتابی یا تنور یا غنچه ئی که چهره لاله گونت درباغستان عالم ازنفس سرد خزان زعفرانی شده است ؟ یا مگر بنفس همان مرد عاشق شباهت داری که از بی خبری واستغنای معشوق هنگام جان کندن با آه وحسرت قالب تهی کرده باشد ؟ . .

۳۹۰


( صفحه ۹۱ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )
زمانیكه ترا پردۀ ابری می پوشاند همچنان میدرخشی ولی ما ترا دیده نمیتوانیم ؟ چرا ؟ تو که همانطور شعله نیستی که باثر باد و باران خاموش میشود . . .
ای مهتاب بمن بگو تو يك مخلوق فانی هستی یا . . . . . در وحله آغازی یا انتهائی ؟ یا مگر کدام تماشای دیگری بما نشان خواهی داد ؟ . . .
ترکیب بند سوم : تو از اشجار خیلی دوری ولی آنها را در پر تو ضیای خود در کشیدی، در آسمان هم آتش زدی که آواز معصومان بلند گردید .
تو آفتاب درخشان شبی که تا ریکی را از عالم بدور رانده وزلف سیاه شب را بيك بار كی قطع نمودی ؟ سپهر مسافر در ماند پیغام راحت دادی ، کار و انبان هم در تحت انوار تو دریا بانها برای استراحت خود اطاقهای جداگانه ساختند . - گمان میکنم تو چنان گهواره ئی که آرامی درآن گا ز میخورد، زیرا در حالیکه تمام عوالم زنده بخواب راحت میرود تو تنها بیدار و شب زنده داری . -
روز ما برای تو شب و شب ما برای تو روز است مگر ترا زمين بمنز لۀ يك فواره نور بگردون بر کرده است .
رخساره یا گل روی دو شیزۀ هستی که باین طور لا له گونی یا من خطا کرده ام زخم ناسور دل سپهر برینی ؟ . . . . .
ترکیب بند چهارم : توغنچه گلاب یا درذات خود گلستانی یادل پر از آه و حرمان هستی یا خود آهی و حرمانى ! . . تو دعای کدام عابدی یا فریاد عاشق مظلوم ياهم شمع بزرگ چراغستان ستارگانی ؟..
تو نورجین مسیحائی يايک ستاره نزدیک زمین ، يا يك سبب ، يك اناری که در دست باغ بان کائنات جا داری تو همان دیدۀ قدرتی که احوال ما را به آن می بینی پس میباید از سینه یی کینه که داری بنظر رحمت جانب ما نظر کنی . . همچو زمین وسیع خداوند بالای تو تنگ آمد که بشکل گل لا له بگردون بالا رفتی ! . . .
آیا از چه باعث مانند گل لاله لباسهای احمر بتن داری، من نمیدانم از مستی یا شوخی خواهد بود یا کدام ناز دیگر مینمائی .
ترکیب بند پنجم : توپله آسباب سپهر یا کدام دانه تسبیحی یا جام می توحید خداوند یا خود میخانه وحدت هستى ! . . . نشانگاه سجده یا خود در ذات خویش سجودی یا عروس زیبای یا لنگ جهانی که بروی خود شال سرخ در کشیده ئی ! . . . بدریای نیلگون سپهر يك دردانه هستی یا برای شانه کردن زلف سیاه شب شانه رساو زیبائی ! . . .
بسبب داشتن ناخن های دراز و کلان خود که ازان خون میچکد، گمان میکنم بسینه مجنون شباهت
٣٩١


( صفحهٔ ٩٢ ) كابل ( سيرة چهارم پنجم )

داری بمن بگو که بدنت چرا بخون الوده است ، خداوند ترا رحمت کند مگر تو قصاب خانه قصابی ؟ . . .
بهر حيث در اخر بمن معلوم شد که مانند « شیدا » مجروح هستی که از جگرت خون می چکد و ما نند
من مجنونی ! .

یار چه دوم !
امام ابوالفرج اصفهانی درجلد ٨ ص ١١٨ - ١١٩ کتاب الا غانی مطبعه قاهره مصر می نویسد :
قیس بن ذریح که « داستانهای عشقی و غرامی این شخص هم مانند قیس لیلی در ما بین اعراب شهرت
دارد » برلبنی بنت حباب الکعبه عاشق بود ولی از نا مساعدهٔ روز گار بسبب عادات قبایلی عرب مانند
قیس لیلی نتوانست بوصل لبنی نایل آید ، چنانچه بالا خر مسئله بسر حدی انجامید که حباب پدر لبنی نزد
حضرت « معاویه رض » شکایت برده گفت : قیس بن ذریح بعد ازانکه لبنی د خترش را طلاق داده
باز هم مارا اذیت میکند ، خلیفه با سم سعيد بن العاص والی د یار بکه قبیله لبنی در انجا تو قف داشت
فرمان غور ر سی صادر کرد ، بنا بران والی مذ كور باسم مالك چشمه سار يكه قبيله مزبور بجوار آن
توقف داشت در صورت تعرض او بپدر خون قیس امرا كبد نوشت ، چون لبنی از ین واقعه ا گاه
شد بسوی قیس قاصدی فرستاد و او را از ما جرا خبر داد که دو باره گرد او نگرد د تا ضایع نشود باین
جهته چون قیس برای اخر ین دفعه از د یسدار معشوقهٔ حسین خود ما یوس گردید مانند قیس لیلی بیاد او
در عز لت نشسته درد فراق را با کماثات چنین زمزمه می نمو د :

ان تك لبنى قداتی دون قربها حجاب منيع ما اليه سبيل
فان نسيم الجو مجمع بينهما و نبصر قرن الشمس حين تزول
وارواحنا بالليل في الحي تلتقى و يعلم ايا با لنهار ثقيل
وتجمعنا الارض القرار وفوقنا سماء نرى فيها النجوم تجول
الى ان يعود الدهرسلما وتنقضى ترات بناها عندنا و ذحول

مطلب :
گرچه در برابر وصل لبنی همچو حجاب کثیف و مانع قوی سد کشید که بر داشتن آن از مقابل
نظر امکان ندارد ولی نسیم « صبح فضا » مارا باهم وصل میکند « یعنی ما بهمان نسیم توسل جسته ایم
٢٩٢


ذات همایونی اعلیحضرت اقدس که بروز اول جشن سال هژدهمین استقلال وطن
سلام و احترام عساکر شاهانه را می پذیرند.


از مناظر خیلی شاندار و با شکوه روز اول جشن سال هژدهمین استقلال وطن
ذات همایونی اعلیحضرت اقدس که بمزار منور شهریار شهید و پادشاه فقید اعلیحضرت محمد نادرشاه غازی رسم سلام ادا میفرمایند


( صفحه ٩٣ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )

که سلسله وزش آن از من تا معشوقه ام اتصال دارد ، همچنان پاره از قرص افتاب را در حین زوال با هم می بینیم و انظار ما بوسیله اثینه شفاف خورشيد يك ديگر را تماشا میکند ، در ينجا شاعر نزاكت ديگری را هم بخرج داده و آن اینست ، هنگامه قرص خورشید ازین حیث گرم و برافروخته است که روی زيبای معشوق او دران منعکس شده .

ارواح مادر اوقات شبها باهم ملاقات میکند و هر کدام ما آنچه در روز ها میگوئیم باهم می فهمیم ما را سکون زمین در شبهای تار و ستار کانیکه بالای سر ما حرکت میکند باهم جمع میگرداند ، یعنی نظر من بهمان ستاره گان بر میخورد که ليثی هم انرا ديده میتواند ، ـ این طور ملاقات ها در مابین ما تا وقتی جریان خواهد داشت که زمانه اوضاع تعدی و حسد و شداید خود را کنار گذارده روزگار سعادت و سلم در رسد ...

با این مناسبت نظر بشهادت پارچه ادبی ذیل شاعرهٔ ملی افغان هم چون از وصل و ملاقات محبوب خود بسبب نامرادی روزگار وعادات قبایلی مایوس میگردد در عالم تنہائی با سکون شب ها ذریعہ قرص مهتاب و هنگام غروب آفتاب بوسیله خورشید با معشوق خود ملاقات کرده سلام های خود را بيك ديگر تقديم مينمايند :

دما دتا تر مينځ دی غرونه سپيشی سپوږمی ته سلام کړه سلام به کړمه
که دی دما دیدن په کاروی سپوږمی ته ګوره زه په بام و لاریمه
داشنا کور په لمر خاته دی صبا د لمر رنائی را وړ و سلامونه
مخ دی یوه یوه شعله کا لکه زیر لمر د مازدیګر په کږنکونه
غم دی زما تر زړه چار پيرسو لکه پیروتی چه تر ګل منجل وهینه

مطلب :
ای محبوب چون باثر پیش آمدهای زمانه در مقابل وصال ما کوها و جبال شامخی سد کشیده بایست سلامهای خود را ذريعه قرص مهتاب سفید بمن بفرستی چنانچه من هم توسط مهتاب بتو سلام خواهم داد .

هر گاه آرزو داشته باشی از من ديدار نمائی بقرص مهتاب نظر کن که من بالای بام استاده ام ، یعنی انعکاس روی چون بدر من در صفحه ماه تمام هویدا خواهد بود و تو بدین وسیله

٣٩٣


( صفحه ٩٤ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

از من دیدار خواهی نمود ، خانه معشوق عزیزم رخ به طلوع آفتاب یعنی جانب مشرق است از ین رو شعاع آفتاب هنگام طلوع صبح سلام های او را بمن يك يك تقدیم نمود .
ای محبوب بسکه از من دوری و دلم از وصال تو صبر شده پر تو روی زیبای تو بر اعماق ضمیرم طوری میتابد مثلیكه آفتاب زرد رنگ نماز عصر در تاريك ترین زوایای سنگلا خهای جبال پر تو افشانی کند . . . .
اما با وجود آن مایوس نباید شد زیرا درد فراق و هوای عشق تو بالای قلبم بطرحی احاطه نموده مانند یكه گیاه پیجك بدور گل گلاب حلقه ها دواند .
پارچه سوم :
در صفحه ۸۱ جلد ۷ الاغانی نگاشته آمده : زمانیكه بثینه معشوقه « جمیل » شاعر معروف عرب را در وادی قری بشوهر دادند تا چندی شاعر میتوانست بطور خفیه در قبیله بثینه رفته از معشوق خود دیدار کند اما بالاخر اهل قبیله ما جرای عشق جمیل و بثینه را نزد « دجاجه ابن ربعی » والی اندریا شکایت برده اشعار غرامی جمیل را شاهد این مطلب بوالی نشان دادند باین علت استجازه هدر خون جمیل را از حاكم وقت حاصل نمودند . این خبر چون بجمیل رسید با وجود آنكه قبیله او به قبیله معشوقش بثینه غالب بود اما او نخواست که بسبب قتل او این دو قبیله باهم بجنگند و باعث فلاكت بثینه فراهم گردد لاجرم عزلت اختیار نموده هنگام شب بالای تلی از ریگ بادیه بالا می شد و در عالم تنهایی و سکون شب بانسیميكه از جانب قبیله بثینه می وزید چنین راز و نیاز می نمود :
ایا ریح الشمال اما ترینى اهیم واننی بادى النحول
هبى لى نسمة من ریح بثن و منى بالهبوب الى جمیل
وقولى يا بثينه حسب نفسى قليلك او اقل قلیل
مطلب :
ای نسیم شمال آیا نمیدانی که عاشق بیمار و حیرت زده پریشان روزگارم ـ بر مشام من از در لطف و احسان نفسی از بوی خوش بثن بر سان ، و در حالیكه از دیار معشوق عزیزم گذشته باشی بسبب وزیدن خویش بر جمیل هم منت بگذار .
٣٩٤


( صفحه ٩٥ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )

ای بسته این گفته ام را بشنو که برای من از جانب تو چیز اندکی ! از اندك هم اندك تر کافی است . . .
باین تقریب دو پارچه منتها ادبی ذیل شاعره ملی افغان هم چنین نمیتواند از تنگ زمانه
و عاداة قبایلی احساسات عشقی خود را در پیش روی اغیار آشکار کند لا بد در عالم فراق و مهجوری
با معشوق خود ذریعه کائنات علاقت مینماید و برای قصدی پیامهای عشقی و غرامی خود که به
محبوبش برساند گاه نسیم و گاه آفتاب را استخدام میکند :
د تا له لوری باد را وا لوت په نور تریخ - و په ما خوښ ولکیدونه
دما ز د کبر زیړی لمره په رو غوو ایه د رنځور و سلامونه
تر تا دغم لا وفا دار دی ته کله کله غم دی تل را سره وینه

مطلب .
نسیمیکه از جانب تو ای دوست محبوب برویم می وزد بوی خوش ترا بمشامم میرساند . این نسیم
گرچه برای دیگران یعنی ( اهل قبیله او ) خیلی تلخ گذشت ولی من انرا مانند وصال حقیقی تو
تصور میکنم وازان حظ می برم .
ای آفتاب زرد رنگ نماز عصر اکنون که گونه ات پریده و در شرف افولی از جانب بیمارها بمعشوق
سالم و بی در دمن سلام برسان : در ین بیت شاعره ملی افغان يك تخيل منتها نازک ادبی بخرج دا ده
است زیرا آخرین آرزوی دل بیمار خود را در وقتی ذریعه آفتاب بجانان صحت و سالم وبی درد خود پیا م
میدهد که او هم در شرف افول و چهره زرینش مانند رنگت پریده عاشق زعفرانی گردیده است . بلی
ای یار عزیزم ازینکه تو ازمن دور ومن از تو مهجور وجدایم نظر بو صال کم دوام توغم عشق والم فراق
تو برایمن بهتر است زیرا این درد از کمال وفا داری همیشه با من همراهی دارد .
( نا تمام )

٢٩٥


نگارش جناب امین الله خان زمرلای
عضو انجمن ادبی

توضیح يك نام تاریخی

اسمائیکه در محاورات برای معرفت وشنا سائی ازمنه ، امکنه واجزا
واصناف آن استعمال میشود يك چيز مهمل و بی معنی نبوده متکی باساسی
میباشد که دران گذشته ازینکه میتوان حقائق کم یا زیاد تاریخی را
کشف کرد روح ملت نیز خوانده میشود مثلاً يك اسميكه در یکی از ادوار
تاریخی برای يك چيز گذاشته شده حتماً دران وقت برای معرفت بهمان
چیز، احتیاجی در کار بوده است پس از يك طرف در گذاشتن اسم مذکور
همان احتیاج در نظر گرفته شده اسمی برای او وضع کرده اند از طرف
دیگر چون حوائج همیشه تراوش کردۀ روح و مرتبۀ اجتماعیۀ ملت است

۳۹۶


( صفحه ۹۷ )
توضيح يك نام تاريخى
( سال ششم )

لذا تمام اسمائيكه در مقامات اوقات، وغيره در يك مملكت موجود است هر كدام آن مشرح حوائج همان دورهٔ ملت مذكور كه آن اسم در ان دوره وضع گرديده است ميباشد .
اگر تحقيقاتى در اسماى مواضع وامكنه واوقات وغيرهٔ كه درين مملكت از ساليان دراز وضع شده زبان بزبان به عصر ما رسيده است به عمل آيد ديده ميشود كه هر كدام آن اسما مانند آئينه ايست كه قامت زيباى ملى ما از ناحيهٔ روحى دران مشاهده ميشود؛ اينك درين اوقاتيكه در هر گوشه و كنار وطن عزيز سوداى تدوين تاريخ ملى جا گير شده وحتى بعضى از دوستان وطن ميخواهند مردم شناسى ( فولكلور ) اين ملت را هم تدوين كنند بى مورد نيست يكى از اسماى تاريخى اماكن وطن را زير مطالعه بگيريم زيرا يقين دارم كه اين بحث هم وثيقهٔ تاريخ سياسى و هم مالزمهٔ مردم شناسى است .
اين اسميكه من ميخواهم در اطراف صورت يا وضع گرديدن آن بحث كنم ( كاريز عينو ) است باين صورت :
حس ملت دوستى و وطنخواهى در وطن ما چيزى نوى نيست بلكه از زمانه هاى بسيار پيش اين ملت، حس ملت دوستى و شور وطنخواهى در سر داشتند و اين حس شريف نه تنها زبانى بود بلكه جنبهٔ عملى اش

۳۹۷


( صفحه ۹۸ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

بیشتر بوده و حتی زنها این راه نيك را با مردان برابر می پیمودند و در
بعضی موقع سبقت هم میگرفتند اينك بنابر تاثيد مقال يك واقعه تاریخی
را تا جائيكه معلومات دارم ذیلا مینگارم و البته صحت و سقم این امر
مربوط بمن نیست و از اهمیت آن نمی کاهد زیرا همانطوريكه وقائع ثقه
از نقطه نظر تاریخ اهمیت دارد بهمان اندازه روایات و افسانه ها و لو اینکه
حقیقت تاریخی نداشته باشند از نقطه نظر مردم شناسی اهمیت دار است :
نقل میکنند که وقتیکه اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی مرهته را
فتح نموده بوطن مالوف خود قندهار بر می گشت چون به دو منزلی قندهار رسید
برای اینکه عسکر غیور و فاتح او سر و صورتی درست كرده بيك اصول منظمی
وارد قندهار شوند دوسه روزی اطراق فرمود - یکنفر از عسکر اردوی
فاتح معزى اليه را هوس دیدار دوستان و اقارب دامنگیر شده بدون
اجازه منصبداران خود پیش از اینکه تمام اردو حرکت کند و داخل
شهر شود بسوی خانه روان شد و شام بود که بخانه خود رسیده زوجه
شریفه خود را دید که کوزه در دست داشته و میل دارد که از آب
جو پر کند ، شوهرش با چهره بشاش وی را سلام کرده متوجه رفتن
خانه شده و بخانه آمده اطفال خود را بوسیده و بکنار گرفته منتظر ورود
خانم شد ، همینکه با کوزه وارد منزل شد اول به اول قبل از احوال
۲۹۸


( صفحه ۹۹ )
توضیح يك نام تاریخی
( سال ششم )
پرسی پرسید که احمد شاه و اردوی شاهانه اش کجاشد ؟ و احوال مرهته چگونه گردید ؟ شوهرش هرچند بتعارفات اصرار می‌نمود و گفت که این حکایات تعلق بوقت مناسب دارد مگر خانم شریف گوش نداده در سوال خود مصر بود - آخر شوهرش گفت که مرهته بخیر و عافیت فتح واينك احمد شاه واردوی شانه اش به دو منزلی قندهار اطراق دارند فردا یا پس فردا میرسند من از انها پیشتر آمدم - عفیفه خانم مذکور بجواب گفت که تا احمد شاه با تمام اردوی خود وارد و داخل شهر نشوند و من فتح و فیروزی شانرا به یقین ندانم دیدار تو برمن حرام است و من باینکه حس شوق تو برحس شجاعت و ملیتت غالب است افسوس میکنم و نمیتوانم ازین آمدن بیوقت تو مادام الحیات و بعد الممات لکه پستی و دون همتی را برخود قبول کنم و ممکن نیست که با تو جلیس شوم از راهیکه آمده ئی باز بهمان راه بازگرد - شوهرش هر قدر کو شید فائده نکرد آخرالامر بازگشت در راه قراولان شاهی او را بجرم خلاف ورزی گرفتار کرده بحضور شاه بردند شاه از و صورت خلاف ورزی را تحقیق نمود و او کما حقه رفتن خود را بخانه و جواب دادن خانمش را بحضور شاه بابا بیان کرد - شاه چون واقعه را شنید این حس شریف خانم عفیفه را تمجید نموده چون بقندهار رسید خانم مزبور را خواسته کاریز فوق را با و بخشید
۳۹۹


( صفحه ۱۰۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

که تا حال بنام اوبه کاریز عینو مشهور و معروف است ـ کاریز عینو بفاصلۀ
ده میل بجانب شرق شهر حالیه قندهار واقع است .
این بود اصل افسانه و روایتیکه اکنون در بین عوام معروف است اگرچه
بواسطهٔ اینکه از زمان سلطنت احمد شاه بابا مدتی نگذشته که ادوار زمان
و تحریفات متعدد و متوالی که در انتقال آن از یك نسل بانسان مختلف و متعدد
مابعد، ماهیت موضوع را منقلب کرده باشد اما فرض کنید این قصه آنقدر
وثاقتی نداشته باشد که ما آنرا بدون کم و کاست و محك انتقاد و ثیقۀ
تاریخ گردانیم معهذا از نقطۀ نظر میتو لوژی ( علم اساطیر ) دارای اهمیت
زیادیست که از اهمیت آن نمی توان انکار کرد؛ وقتیکه بعد از دورهٔ
رنسانس و ادواریکه ادبیات کلاسیزم در اروپا به منتهای عروج خود
واصل شد و در المان هم یکدسته نویسندگانی پیدا شدند که سودای
مدرسهٔ کلاسیزم را در سر داشتند ایشان بهترین منبعی که آن را زمینهٔ
اشعار خود قرار بدهند یافتند افسانهائی بود که در بین ملت سلحشور جرمن
رواج داشته هر کدام آن مانند همین قصه که در بالا مطالعه میفرمائید
محرك روح ملیت و موجد غلیان قومی آن ملت شجیع بوده است از همین
جهة است که اکنون مورخین ادبیات اروپا بهترین دورهٔ ادبیات جرمن

٤٠٠


از مناظر دهمین جشن استقلال وطن
رسم گذشت قطعات عسکری از حضور ملوکانه


از مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطن
رسم گذشت عساکر پیاده از حضور شاهانه


( صفحه ۱۰۱ )
توضیح يك نام تاریخی
( سال ششم )

دوره کلاسیزم را دران مملکت میشارند ، رویهمرفته اگر ما هم همین
گونه وثائق را جمع کنیم و آن را از يك طرف بطور مجموع به پیش گاه
وجدان اجتماعی این ملت جوان عرضه داریم و از طرف دیگر شعرای ما
زمینه طبع آزمائی خود شان همین قبیل روایات قومی را قرار دهند ادوار
مختلفه تاریخ در برابر اولاد این مملکت دوباره احیا گردیده اصالت روح
ملی که طبعاً دراثر اصطكاك عناصر تمدن با ممالک اجنبیه رفته رفته خاموش
میشود هم چنان ثابت و بر قرار خواهد ماند .

وطن
صحرای وطن خوش است و کهسار وطن
داند چو سلسبیل انهار وطن
در چشم وطن پرست ملت پرور
بهتر زگل غیر بود خار وطن
مستغنی مرحوم

٤٠١


در منطقهٔ آموی علیا
ترجمهٔ جناب عبدالغفور خان
مترجم انجمن ادبی

-۷-

قسمت دوم - عبور از اشکاشم و غاران

ولی دیوار درین نقطه بقدری خراب است که نمیتوان در پی را درین جا تشخیص داد. از معاینهٔ دقیق این مقام معلوم میشود که روی برجها و پرده های آن چه از داخل و چه از خارج ، با خشت ١٦ در ٩ در ٤ انچ پوشانده و روی آن گل رست گرفته شده است - وخالیگاه ما بین هر دو جانب دیوار ، از گل رست بصورت طبقات پرشده و بفواصل غیر منظمی (که از ٦ تا ١٠ انچ میرسد) بته و خار وامثال آن نهاده شده است و رویهمرفته همان اصول ساختمان که در مقامات «کانسر» Kansir «وقیزقرغان» kizkurghan استعمال شده (۱) در قلعهٔ قعقعه نیز بکار رفته است . من از استعمال این اصول که اهالی محلی ، امروزه بی بهره و در بناهای قدیمهٔ ترکستان چین منظور نظر بوده ، چنین استنباط میکنم که قلعهٔ قعقعه ، خوب قدیم است .

قسمت مزیّنهٔ دیوار در پائین ارگ ، دیوار یا پردهٔ که خالیگاه مذکوره را میپوشاند ، بطرف جنوب بالا رفته به پای صخره های سراشیبی که انجام غربی کوه قلعه بشمار میروند وصل میشود . صخره های مزبور دارای یك استحکام مثلث نمای خارجی است که از خشتها بطور محکمی بنا یافته . در ین جا نمیتوان دیوار را تا بالای صخره ها تعقیب نمود ، مگر در نقطهٔ اتصال دیوار با صخره ها ، يك برج کلان و گرد (V) و نیز يك دیوار ضخیم دیده میشود که ضخامت قاعدهٔ آن زائد از ۱۰ فت بوده وارگ را با استحکامات خارجی وصل کرده و قسمی از خط مدافعه را (كه اينك تذکار می یابد) تشکیل میدهد . دیوار محوطه ، از انجام شرقی ئی استحکامات خارجی ، بجانب جنوب مشرق بطرف دریا پائین می آید . و برای اینکه دیوار مزبور بخوبی روی سراشیبی قرار بگیرد و کار مدافعه هم آسان شود ، یك دیوار دیگر که دارای چندین گوشه و کنار است متصل آن آباد گردیده -

(۱) رجوع شود به کتاب Serindia (سرهند) جلد اول ص ٦٩ و ٧٥

٤٠٢


( صفحهٔ ۳۰۳ )
در منطقهٔ آموی علیا
( سال ششم )

و در بزرگترین ازین گوشه ها دوبرج چار کنج و پائینتر ازان ، قسمتی از دیوار ( در نقطهٔ vi رو
بجنوب ) که از خشت تزئین یافته ، وجود دارد ( عکس ۴۱۳ ) ـ این قسمت مزینه مشتمل است بر يك
رشتهٔ چار قطاری از خشت خام که بارتفاع تخمیناً ۱۸ فت بوده وخشت های آن مایل بطوری ترتیب
یافته که ما بین حصص برآمدهٔ آنها زوا یا ساخته شده و از نقطهٔ نظر نقاشی سایه و آفتاب آن خوب
معلوم میشود ، در بالای این رشته سه قطار خشت کار شده و در روی آن بقو اصل ، طاقچه های
بشکل نعل اسپ تشکیل یافته و هر طاقچه بواسطهٔ خشت ها ( که به پهلو نهاده شده و از يك مركز منشعب
میشوند ) به نه قسمت انقسام پذیرفته است و درین جا نیز اصول سایه و آفتاب مراعات شده . این
تزئینات در ظاهر دلالت میکند بر سبك یونانی که شرقی شده باشد ولی تعیین حقیقت آنرا به علاقه مندان
آن می سپارم .

دیوار مذکور پائین تر ازین نقطه ، بسیار شکسته بوده و به سه برج مجسمه ( vii عکس ٤٠٤ )
وصل میشود ـ وازین برج ها چنان معلوم میشود که برای حفاظت دروازه ( که تا کنون راهی از میان
آن گذشته به سطوح مرتفع بالای ساحل دریا میرود ) بنا یافته است . آن برج خارجی که بطرف
جنوب واقع است امروز زیاده از ٣٥ فت ارتفاع داشته ساختمان آن از سنگ و روی آن خشت
کاری و کاه گل شده است و بمقصد دیده بانی بنا یافته . از بالای زمین سنگلاخی تا مشرق نقطهٔ
( viii ) اثری از دیوار پدیدار نیست ـ مگر در نزديك دريا بالاى يك پشته شكست و ريخت آن
تا يك اندازه معلوم میشود و ازين نقطه بقا يا ى هر دو دیوار متوازیه رو به پائین صخره های
سرا شیب واقع در بالای فرشهٔ دریا دیده میشود .

استحکامات پیشروی دریا .

دلیل خوبی داریم که فرض كنیم دیوار محوطه ابتداءً پیشروی دریا بنا یافته و تا دیواری
امتداد داشت كه از برج واقع در نقطهٔ x بطرف بالا صعود كرده است . ولى باستثنای
يك قسمت شكستهٔ آن كه قریب ۱۲۰ گز طول داشته ، و دارای سه برج است و نيز
باستثناى يك برج ديگر كه امروز ازين رشته علیحده مانده ، مابقی دیوار باقی
نمانده . دلیل مذكور اینست که بواسطهٔ سرا شیب بودن ساحل سنگلاخی ( که در نقطهٔ viii
بقدر ٥٠ فت از سطح آب بلند تر است ) و تنگ بودن راهی که در بالای دیوار واقع است ،
خراب شده . در برج ix ( عکس ٤١٤ بطرف چپ ) دیوار خارجی بحال شکستهٔ بفراز صخره ها ی
سرا شیب رفته بارشتهٔ اصلی کوه که قریب ۱۰۰ فت ازان بلند تر است می پیوندد . بعد در کنارهٔ
این رشته بطرف مشرق ممتد بوده به برج بزرگ و گردی وصل میشود ( نقطهٔ x عکس ٤٠٧ ) ـ
قریب سی گز قبل از انکه دیوار مزبور به برج وصل شود ، يك دیوار دیگر بطرف داخل آن
واقع است که قریب ٢ فت ضخامت داشته و بفاصلهٔ تخمیناً ۱۰ فت از دیوار سابقی بنا یافته است ،

٤٠٣


( صفحۀ ١٠٤ )
کابل
( شمارۀ چهارم و پنجم )

دیوار کلان از عقب برج بطرف شمال برگشته و يك مفاك را که سابقاً محل دروازه بوده ، بیرون میگذارد. چنانکه از عکس ٤٠٧ ظاهر است، مور چالهای خارجی دیوار با طاقچه های مثلث نما تزئین یافته است. دیوار مزبور از بالای دروازه بر روی سرا شیبی امتداد داشته به يك ديوار تقریباً عمودی که در زیر بلند ترین قسمت رشتۀ کوه واقع است، وصل می شود. در بالای سرا شیبی های صخره ها، ارتفاع آن قریب ٤٠٠ فت از دریا بوده و به نقطۀ که در ابتدا حرکت کرده بودیم منتهی میشود.
برگردیم به رشتۀ دوم و كوچك كوه مزبور : قبل از رسیدن به ارک قطعه که بر قلۀ باريك و دراز كوه واقع است، از كنارۀ مرتبۀ مذكوره می گذریم که قریب ١٥٠ فت بالا تر از دریا قرار داشته و بر روی آن ، دیوار اطراف قلعه که از برج و درب X بجانب جنوب مغرب ممتد است، بنظر میرسد. از جائیکه این دیوار بطرف دريا پائین میشود، مرتبۀ مذكوره بطرف مغرب بالا تر از صخره های سرا شیب ، تسلسل پیدا میکند ـ و درینجا اثری از استحكامات دیده نمیشود. ولی میتوانیم ادعا کنیم که وقتی بر روی این ساحل مرتفع، دیوار دومی نیز وجود داشته و با دیواريكه در نقشۀ افتادۀ ( نمره ٤٩ ) به نقطۀ XI مشهود است اتصال و هر دو بيك سمت میرفته چنانکه قسمتی ازان در عکس ٤١٢ در کنج چپ بطرف پائین پدیدار است .
از کنجی که در نقشه به علامت xii نشان داده شده، دیوار دوم زاویۀ قایمه بطرف شمال مغرب رفته و از روی سرا شیبی کوه گذشته به ارک وصل میشود . این دیوار خیلی محکم و از خشت ١٨ در ١٤ در ٣ و نیم انج بنا یافته و ارتفاع اکثر حصص آن از ٧ تا ١٠ فت میرسد . و دارای سه برج است که مدخل آنها بر نشیب جنوب ارک می باشد .
دیوارها و داخل ارگ :
دیوار های ارگ قطعۀ يك منطقه را اشغال نموده که قریب ١٥٠ گز طول و ٤٠ گز عرض دارد. در بلند ترین نقطۀ این منطقه که بارتفاع تخمیناً ٣٥٠ فت از دریا واقع است، دیوار های يك بنای كوچك xiv وجود دارد ـ و بنای مذکور مشتمل بريك اطاق بمساحۀ ٢٨ در ١٩ فت و يك اطاق كوچك ١٩ در ١١ فت میباشد . ضخامت این دیوارها ٣ فت بوده و از خشت ١٤ در ١٠ در ٤ ونیم انج بدقت ساخته شده . پائین تر ازبنای اول الذكر، درگوشۀ شرقی ارگ، يك بنای كوچك دیگر وقوع دارد که دیوارهای آن خیلی شکسته و خراب شده است . در پهلوی برج xv که از ارگ بطرف دریا واقع است، محل در پی معلوم میشود.
در میان ارگ و نشیب های جنوب آن بعضی خزف پاره ها یافتم که بعضی ازان سرخ رنگ بوده واز نقطۀ صنعت نسبت به خزف پاره های مکشوفه از مقامات « زنگ »

١٠٤


( صفحه ١٠٥ )
در منطقه آموی علیا
( سال ششم )

و « یامچن » ، برتری دارد . ولی از ظروف سفالی مزین اثری بدست نیامد . از روی این خزف
پاره ها چنین استنباط می شود که ارگ مزبور در اوقات معینه تقریباً بطور دایمی محل سکونت اختیار
شده ، و باقی حصص استحکامات فقط بمقصد مدافعه موقتی اعمار یافته است ، چنانچه در قسمت های
مستحکمه این منطقه ، اثری از اقامت گاهها دیده نمیشود . مردم « ند گوت » اجازه نمیدادند که از بین
دیوارهای این قلعه کدام چیز قدیم را پیدا کنیم ( باستثنای يك پیکان که « کیطان تو مانوویچ »
بعدها در « نوت » بمن نشان داده و پیکان مزبور مانند تیغه های يك قیچی کشاده ، دوشاخه بود . )

مقصد و زمان بنای استحکامات قعقعه :

آنچه در باب مبدأ و عمر استحکامات ژمر آتش پرست ، قبلاً تذکار یافت ، در استحکامات قلعه قعقعه
نیز تطبیق میشود - و خیلی مشکل است باور نمود که استحکاماتی باین وسعت و محکمی توسط رئیسی که
فقط برناحیه اشکاشم وزيباك ( یعنی بر منابع عائدی محدودی ) حاکم بوده است بنا یافته باشد - معذلك
اگر فوائد استحکام طبیعی و راه آسان ورود را بدین مقام ( از طرف بدخشان ) در نظر بگیریم ،
این سوال پیدا میشود که آیا ممکن نیست یکی از حکمداران این ناحیه زرخیز ( که وقتی پرنفوس بود )
اراضی بین آمو و سرچشمه های « وردوج » را باهم ملحق کرده و بر هر دو ناحیه نفوذ سیاسی داشته
و بنابران درین نقطه شرقی بغرض تحفظ خود و رعایایش ، چنین بنائی ساخته باشد ؟

چنان آثار عتیقه از این قلعه بدست نیامده که بتوان از روی آن ، زمان ساخت استحکامات قلعه را
تعین نمود . ولی گفته می توانیم وقت تعمیر آن ، از قلعه بالای ( یامچن ) چندان مباعدت نداشته
بلکه نظر به استحکام و طرز بنا می توانیم قلعه قعقعه را قدیم تر ادعا کنیم .

آثار بودائیت :

به صبح روز ٨ ستمبر ، کار معاینه سنگر گاه موصوله بانجام رسیده و سنگ پاره های طبیعی را
که بطرف شمال سنگر گاه مذکور افتاده اند ، بازدید نمودیم . این سنگ ها از حیث شکل
به استوپه های بودائی شباهت نزدیکی داشته و غالباً در عصر بودائی ، مورد پرستش بوده اند (١) .

توقف در نوت :

در ٩ ستمبر به مقام نوت ( قرار گاه نظامی روسیه بمقابل اشکاشم ) توقف کرده و مواد راجع
بزبان و انترپومتری (٢) اهالی اشکاشم بدست آوردم ( عکس ٤٤١ ) .

(١) رجوع شود به کتاب Serindia ( سرهند ) ج ٣ ص ١٣٠٣ (٢) فن پیمایش قسمتهای
مختلفه بدن انسان و تعیین مناسبات بین آنها .

105


( صفحه ١٠٩ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

بروز ۲۰ سپتمبر از « نوت » بطرف پائین دریای آمو بصوب شغنان حرکت کردیم ـ و پس
از طی ۱۲ میل به قریة « ملواچ » Malwach رسیدیم . درینجا دره های تنگی واقع است که
ازمیان آنها دریای آمو ( که مردمان این جا بنام دریای پنج یاد میکند ) گذشته بطرف شغنان میرود
و همین قسمت وادی آمو است که ناحیة غاران را تشکیل میدهد . ورود درین وادی چه ازطرف جنوب
وچه از جانب شمال ، اشکال زیاد دارد . و نظر باین موانع وشکل طبیعی و زبان اهالی ، چنین معلوم
می شود که غاران ازتوابع بدخشان بوده است ـ والای نفوس قلیلهٔ آنها که پیشهٔ مهم شان زراعت است ،
تا زمانی میر های بدخشان حکمرانی میکرده .
ازینجا مراوده با بدخشان تقریباً در تمام سال جاری بوده و حیوانات بار کش بطرف وا دی
« سرغيلان » و « بهارك » ( مرکز قدیمة بدخشان ) میرود . همین قسم يك راه دیگر بطرف آن
قسمت وا دی آمو رفته که مخرج غدير « شيوه » بدریای آمو شمر ده می شود و نیز غدیر مزبور
از ین جا از درة « ار غنچه » گذشته به فیض آ باد ، شهر مهم حاضره بدخشان ، راه
پیدا می کند . از طرف دیگر همین مراتع و چرا گاه های اطراف غدیر و قتاً فوقتاً جلب توجه
حکمرانان قدیمة بدخشان ، مثل بوئی جی ها - هونهای سفید و ترکهای غربی را نموده است (۱) .
بالاخره از غاران به شغنان رسیدیم . مشکلات راه بسیار و قبلاً توسط کپطان اولوفس بیان شده
( کتاب Unknown pamirs ص ٣٤) - این نکته درینجا نگفته نماند که در راه انحدراب
از چقوریهای واقع در بالای دهکدة سیست Sist گذشتیم که محل معادن لعل بوده در قرون وسطی
خیلی شهرت داشت و مارکوپولو هم دران باب اشاره کرده است (۲) .

قسمت سوم ـ در وادیهای شغنان
چینی ها و شغنان :
قديمترین اطلاعات تاریخی راجعه به شغنان را از روی نگارشات چینی ها میتوان بدست آورد ،

(۱) مارکوپولو، محظوظیت وفرحتی را که بعد از ناخوشی خود ازین مراتع و بیشه ها حس کرد، در سفرنامة
خود بیان نموده . ( ماركوپولو ـ تاليف پول ـ ج اول ص ١٥٨ وما بعد آن ) (۲) « يول » در کتب
مؤلفة خود ( ماركوپولو ـ ج اول ص ١٥٧ و ١٦١) از زبان مارکوپولو چنین مینویسد : « در همین
ولایت بدخشان است که جواهرات نفیس و گرانبهائی که Balas Rubies ( لعل ) میخوانند ،
یافت میشود . لعل مزبور در میان بعضی کوهای مخصوص وجود داشته و مردم برای بدست آوردن آن
چقوریهای عمیقی حفر میکنند . درینجا فقط يك کوه است که لعل دارد و آنرا سغنن Syghinan میگویند
لعل اینجا فقط برای حکومت استخراج میشود وشخص دیگری جرئت حفر شخصی را ندارد و هیچکس
این لعل را از سلطنت بیرون برده نمیتواند .
٤٠١


( صفحه ۱۰۷ )
در منطقه آموی علیا
( سال ششم )

از مدت مدیدی شناخته شده که اراضی که سلاله « تانگ شو » وزو اران بودائی چین بنام « شی
ه - چی - نی » Shih-chin-i و « شی ه - نی » Shih-ni و نظایر آن یاد کرده اند
همین ناحیه « شغنان » است ( ۱ ) و این حقیقت را برعلاوه مماثلت اسماء مذکوره باشغنان حالیه ،
از روی یاد داشت های تاریخی بخوبی میتوان ثابت نمود : -
در تاریخ سلاله تانگ نوشته است(۲) :ـ مملکت « شی ه نی » Shih-ni بنام « شی ه - چی ه - نی »
Shih-chih-ni یا « سی - نی » Së-ni نیز یاد میشود - این مملکت از جنوب شرق تاپای
تخت ، بخط مستقیم ۹۰۰۰ لی ( ۳ ) است - در شرق بمسافه ۵۰۰ لی ، با خاك تسو نگ لنگ
( سری کول ) که دارای قراول خانه عسکری است ، محدود شده ـ بفاصله ۳۰۰ لی بطرف جنوب
به « هومی » Humi ( واخان ) تماس میکند - پس از طی مسافه ۵۰۰ لی بجانب شمالی مغرب ،
به « چو - می » Chü-mi ( قره تگین ) میتوان رسید . در ابتدا شهر « کو هان » ku-han
مرکز بود ـ بعد ها مردم منتشر شده در دره های کوه زندگی اختیار کردند . درینجا پنج دره
مهم وجود دارد که مهترین آنها خود مختار است . این دره ها را « شی - ه - نی پنجگانه »
می نامند . حالا شغنان مشتمل است بر ۲۰۰۰ لی - اقسام پنجگانه حبوبات دران نمیروید ـ اها لی
آن جنگ باهمدیگر را خوش دارند - کمین کرده تاجران را غارت مینمایند ـ در چهار دره وادی
« پومی » Po-mi ( پامیر ) ، اهالی از احکام امپراطور چین اطاعت نمی کنند ، ایشان در زندگی
به مغاره ها عادت کرده اند . » در جای دیگر نوشته است که سفیر ی ازین ناحیه ( شغنان ) در ٦٤٦
میلادی بدر بار امپراطور چین فرستاده شده بود - درمقام دیگر نگارش یافته که عهده از طرف امپراطور
چین در ٧٢٤ میلادی به پادشاه آن داده شده بود ـ ودر محل دیگر متذ کر است که یکی از سلاطین
« شی ه - نی » Shih_ni در ٧٤٧ میلادی با لشکر « کاؤ هسین چی ه » kao Hsien-chih
كمك نموده برعليه « یولوی ( یاسین Yasin ) كو چك » جنگید ، و در محاربه بقتل رسید (٤) .
اراضی هم جوار شغنان که فوقاً چینی ها تذکر داده اند بکلی صحیح وفواصل آن هم تقریباً
درست بوده وحاجت بشرح و بسط ندارد . ( نا تمام )

(۱) مقایسه شود با مقاله « پول » در مجله انجمن شاهی آسیائی طبع ۱۸۷۳ ص ۱۱۳ :
(۲) رجوع شود بکتاب .Turce. occid تالیف Chavannes ص ۱٦۲ و ما بعد آن .
(۳) يك لی تقریباً ثلث میل انگلیسی است . (٤) رجوع شود بکتاب Serindia ( سر هند )
ج اول ص ٥٣ و ما بعد آن

٤٠٧


معمار تاج محل و لعل قلعه
ترجمه جناب قاری عبدالله خان
ملك الشعرا

روضه ممتاز محل معروف به عمارت تاج از غرائب ابنیه روی زمین
و تا امروز نظیر آن را در اقطار عالم کمتر نشان داده اند . این روضه
درمیان باغی فرح افزا و برکنار دریای جمنه واقع و آب دریا با مرور سه قرن
نتوانسته اندك خللی در اساس آن برساند . این عمارت با این شگفتی که
دارد ومایه استغراب سیاحان عالم گردیده متأسفانه اسامی معماران ومهندسپای
آن چندان روشن نبوده هر کس شخصی را معمار آن می پندارد . چنانچه
ایرانیها ایرانی وترکها ترکی و برخی هم معمار آنرا ایطالوی می تراشند .
بر علاوه درین شبها بحثهای غریبی درین زمینه بتوسط را دیو شنیده میشود
چنانکه مارا به تحقیق این امر مائل ساخت و چون فاضل محقق علامه سید
سلیمان ندوی مرتب مجله فریدۀ معارف ومؤلف تالیفات معروف باقلم توانای
خود يك سلسه مقالات درین موضوع در مجله معارف انتشار داده و در حقیقت
حق این مطلب را چنانکه باید ادا کرده نامهای معماران روضۀ تاج ولعل
قلعۀ دهلی را از منابع موثوقه مختلفه دستیاب و شرح حال هر يك را مد قفانه
این است که مقالات مذکوره را از اردو بفارسی ترجمه و در انظار قارئین
گرام میگذاریم .
عدۀ صاحب کمالان هند را که تا کنون در پردۀ خفا مانده و با هزار تلاش وجستجو سراغی از آنها
نمیتوانگرفت خدایتعالی میداند . زیرا رواج تاریخ درین کشور کمتر بوده و اگر بعد از ورود مسلمانان
شیو عی یافت آنهم به تاریخ شاهان هند منحصر ماند . البته شعرا در کتب تذکره چیزی نوشته اند
لیکن طوری اجمال بخرج داده اند که شرح حال خودشان نیز بدرستی معلوم نمیگردد ٬ اینچنین از شرح
حال روحانیون جز بعض تبر کات یا کرامات چیزی بنظر نمی آید . اگر ملا بدایونی و شاه عبدالحق
دهلوی و آزاد بلگرامی نبودند ی بعض چیزهای معلوم نیز مجهول می ماند :

٤٠٨


از مناظر جشن سال هژدهمین استقلال وطن
رسم گذشت صنف توپچی از حضور همایونی


از مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطن
رسم گذشت تانك های حربی از حضور ملوکانه


( صفحه ۱۰۹ )
معمار تاج محل ولعل قلعه
( سال ششم )

از خاندان مهندسان لاهور ماکنون صحبت میکنیم لیکن تواریخ بجز ذکر نامی از شرح حال
ارکان این خاندان ساکت است در صورتیکه ابنیهٔ غریبهٔ تاج محل آگره ولعل قلعه ومسجد جامع
دهلی که مشهور عالم اند ریختهٔ دست توانای آنها بوده اند جای تأسف است که نام ونشان اینچنین
نوابغ را در اوراق پوسیدهٔ قدیمه هم نمیتوان یافت حال آنکه کمال ندرت فن را باین اندازه نشان
داده اند .

در کتب تواریخ شاه جهان شرح بنای روضهٔ تاج محل باتمام جزئیات لوازم تعمیر وپیمائش اشیای
کار آمد درذیل وقائع سال ششم جلوس ضبط آمده لیکن نامی از مهندسین ورسامها ونقاشها ومعمارهائی
که رسم تعمیر وبناو نقاشی آن بدست آنها انجام یافته هم نبرده اند . وازینجهت است که محققین تاکنون
باهزار جستجو نام ونشانی کامل از آنها نیافته اند .

تنها نام بعضی از ارکان این خاندان در فهرست بعض کتابخانه ها در ذیل ارباب تصنیف
ضبط شده لا کن طوریکه از هم جدا وبیگانه مینمایند . از علاقهٔ قرابتی که در بین اینها بوده ابداً
تذکاری نرفته .

نسخهٔ دیوان مهندس :
دوسال پیش ازین يك ازمهربانان من پیغامی از بنگلور ، فرستاده که دیوان اشعاری بفارسی
از مهندس تخلص در نزد اوست اگر اطلاعی در بارهٔ شاعر مذکور داشته باشید تحریر دارید .
درجواب نوشتم دیوان او را ارسال نمائید تا پس از مطالعه اظهار رأی نمایم . مشار الیه دیوان
را برای من فرستاد با کثر تذکره ها رجوع رفت نشانی از مهندس (۱) نیافتم تا خوش
بختانه به مثنوی از دیوان او فرا رسیدم که خودش شرح حال خاندان خود را مختصراً دران
نظم کرده بود . مثنوی را خوانده بی نهایت خورسند شدم و با خود گفتم این نخستین آوازی است
از جانب این مهندسها ومعمار ها که به دعوی معماری تاج محل ولعل قلعه بلند گشته است .
ازین مثنوی برعلاوهٔ نام شاعر نام پدر و برادران او هم معلوم واز بعض قصائد و دیگر
اشعار او سبب گمنامی خانوادهٔ این ارباب کمال نیز آشکار میگردد .
نام شاعر لطف الله وتخلص او مهندس بمعنی هندسه دان است این دیوان او دارای چند
قصیده و مثنوی و بیشتر غزل وهمه بزبان فارسی است .
نسخهٔ دیگری ازین دیوان در دست نیست اما این نسخهٔ موجوده تقطیعش كوچك و ٩٦
صفحه است که کاتب در آخر غزلیات تاریخ اتمام آنرا چنین نگاشته : « ٦ ذی الحجهٔ سنه ٤٧
بوقت شب تحریر یافت » درخاتمهٔ دیوان تاریخ خرید آنرا چنین مرقوم نموده اند :
(۱) در بعض تذکره ها نام مهندس در ضمن ترجمهٔ پسر او ریاضی مذکور است .

٤٠٩


صفحه ( ۱۱۰ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

« بتاریخ بیستم رمضان المبارک سنه ١١٥٧ هـ دیوان مهندس خرید شد بسرکار نواب ابراهیم خان
بهادر » این دیوان بعض قطعات تاریخی هم دارد که آخرین قطعه تاریخی آن سنه ١٠٦٦ است و
در نتیجه اگر ٦ شهر ذی الحجه سنه ٤٧ ١ سنه هجری باشد بی شبهه ١١٤٧ هـ خواهد بود . لیکن
تنها سنه ٤٧ نوشته شده رقم صد و هزار ندارد و بنا برین باید سنه جلوس باشد نه سنه هجری و
شاهی که در بین ١٠٦٦ و ١١٥٧ ـ ٤٧ سال سلطنت رانده جز او رنگ زیب عالمگیر دیگری
نیست وسنه ٤٧ جلوس عالمگیری با ١١١٥ مطابق میباشد .
در صفحه اول این نسخه بخط نستعلیق با قلم جلی خوش نوشته اند : « این کتاب سر ( کار )
نواب بهادر . . . . » باقی حروف در برش رفته و ازان برمی آید که اصلا این نسخه تقطیع بزرگ
داشته و در وقت جلد بندی حاشیه اش را بریده اند . در تحت آن عباره ذیل است : « این کتاب
سرکار نواب ابراهیم خان بهادر هز بر جنگ بکتاب خان ( بکتاب خانه ؟ ) داخل شد » بران مهری
هم بوده که شخصی محو نموده .
نام و تخلص شاعر را لطف الله و مهندس شناختیم . مشار الیه نام پدر خود را ( احمد معمار )
مینویسد . ( معمار ) جزء نام او نیست بلکه حکایت از پیشه او میکند . در يك از قطعات مهندس
مذکور است که احمد از حضور پادشاهی « نادر العصر » لقب داشته . پاره دیگری نوشته های
مهندس بدست ما رسیده که پدر خودرا استاد احمد لاهوری معرفی کرده نا گفته نماند که از ترکیب این کلمات
متفرق کاملاً نام و لقب احمد چنین به ثبوت میرسد « نادرالعصر استاد احمد لاهوری »

نادرالعصر استاد احمد لاهوری

شرح حال این نادرالعصر را در کتب تواریخ سراغ نداریم لیکن نام او را مؤرخین در سلسله
تعمیر قلعه دهلی جسته جسته ذکر نموده اند . محمد صالح کنبوه در عمل صالح نام تاریخ خود که معاصر
شاه جهان است در جائیکه از تعمیر عمارات شاه جهان آباد وقلعه شرح میدهد از استاد احمد نیز بعباره
ذیل نام می برد :ـ
« از شب جمعه بیست و پنجم ذی حجه مطابق نهم اردی بهشت سال دواز دهم از جلوس اقدس
مطابق یکهزار و چهل و هشت (۱) هجری در زمان محمود و آوان مسعود استاد احمد و حامد (۲) مشاران

(۱) در نسخه چاپی که ناظم آثار قدیمه نظام مولوی غلام یزدانی صاحب تصحیح نموده در سنه بجای
چهل وهشت « هشتاد و چهل » چاپ شده وقابل تصحیح است .
(۲) نیز درین نسخه چاپی نام حامد از قلم افتاده لیکن در نسخ متعدده خطی نام احمد وحامد هر دو
هست در نسخه نمبر ۲۲/۲۷ کتابخانه حبیب گنج این عبارت است :ـ موافق سنه ١٠٤٨هـ در زمان محمود و آوان
مسعود استاد احمد وحامد سر آمد معماران نادره کار . . . . . مطابق طرحی تازه ونقشی بدیع ( ورق ٢٦ )
٤١٠


( صفحه ۱۱۱ )
معمار تاج محل ولعل قلعه
( سال ششم )
نادره کار بسر کاری غیرت خان صوبه دار آنجا وصاحب اهتمام این کار مطابق طرحی بدیع ونقشی
تازه که بهیچ وجه نظیر آن در شش جهت دنیا بنظر نظار گیان نیامده بود رنگ ریخته »
( جلد سوم ص ۳۸ کلکته ) در کتابخانه مدرسه دیوبند ، نسخه خطی بنام تاریخ شاه جهان نمره
١٣٤٢ موجود است یکباب آن که چند صفحه می شود عنوانش قلعه شاه جهان آباد میباشد در این
باب از تعمیر شاه جهان آباد وباغ شاله مار بحث رانده واز ان رشته است عبارۀ ذیل :-
بحکم اشرف بعد از پنج ساعت از شب جمعه بیست و پنجم ذی الحجه مطابق اردی بهشت سال دوازدهم
از جلوس شاه جهانی موا فق سنة هزار و چهل هشت هجری که مختار دانشوران انجم و افلاك بود استاد
احمد و استاد حامد که معماران ماهر بودند و در کار عمارت سر آمد بسر کاری غیرت خان برادر زاده عبدالله خان
فیروز جنگ که نظم صوبه دهلی واهتمام تاسیس عمارت مذکور با ومفوض شد مطابق طرحی که در پیشکاه
خلافت مقرر گشته بود .....
در يك از مجموعه (۱) کهنه و ناقصی که عبار تست از مکا تبات امرای عهد شاه جهان مکتوبی است بنام
نواب جعفر خان که دران مکتوب راجع به تعمیر ( سرای باغ ) وقلعۀ حسن ابدال چیزی نگاشته آمده
و ضمناً از استاد احمد معمار بعبارت ذیل ذکر شده :-
« ....... بدرگاه سلاطین سجده گاه معروض داشته حقیقت حسن سلوك و كار دانی محمد مومن
مذکور واستاد احمد معمار که در طراحی و وقوف کار عمارت و معامله شناسی استعداد تمام و دستی بکمال دارد»
عمدة الملك نواب جعفر خان بعد ازطی منا صب مختلفه در سنه ١٩ جلوس شاه جهانی مطابق
١٠٥٥ ه نائب الحكومة پنجاب و در ٢١ جلوس شاهجهانی مطابق ١٠٥٧ وزیر شاهجهان گردیدودر ١٠٧٤
وزیر عالم گیر مقرر شد و در ١٠٨١ه رخت بسرای دیگر کشید . غالبا این مکتوب در عهد نائب الحکومگی
ياوزارت او بنامش تحریر یافته چه در آتی معلوم میشود که در ١٠٥٩ یعنی دو سال بعد استاد احمد وفات یافته .
سرسید مرحوم در آثار الصنادید خود نیز از استاد احمد و حامد به عباره ذیل ذکر نموده : -
و اینها در فن خود بی نظیر و درهند سه و هیئت ثانی اقلید س ورشك ار شمیدس بوده اند .
بهر حال از اسناد فوق ظاهر میشود که استاد احمد در عهد شاه جهان « سرآمد معماران نادره
کار بوده » و در نقشه ورسم عمارتها و سائر کار تعمیر کمال دستگاه داشته
راجع باحوال تاج محل در حکومت انگلیس رسالۀ بز بان فارسی در آگره تالیف شده که مؤلف
آن معلوم نیست . نسخه های خطی آن عموماً یافت میشود این رسا له باشرح حال هر عمارت تصویر
آن راهم دارد . در آغاز وفات ممتاز محل را افسانه نما نگاشته بعد بشرح تاج محل پرداخته جزئیات
(۱) این مجموعه مال مولوی غلام علی صاحب چغنائی است . ونظر بمقالۀ محمد عبدالله چغتائی در سالنامۀ
١٩٣٤ م کاروان لاهور مال خود اوست .
٤١١


( صفحه ۱۱۲ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

خرج تعمیر و قیمت سنگ و اسامی کار گرها را تابه تنخواه آنها يك يك بيان میکند لیکن بیشتر آن حکایات مصنوعى واعداد فرضی ( و دور از حقیقت ) می نماید و در اسامی کار گرها بیش از همه نامی را باین عنوان می آورد : « استاد عیسی نقشه نویس ساکن روم » نسخه های متعددی ازین رساله بمطالعه درآمده هيچيك بي اختلاف اسامی نیست و بیشتر محل تعجب آنست که در ذیل اسامی : کار گرهای هند و راهم ساکن روم ، بلخ ، قندهار و سمرقند قلمداد کرده . گذشته از نسخه های کتابخانه ها ( کتا بخانه عليکر ، حیدر آباد ، بهو پال ، دارا لمصنفین ندوه ) دیگر نسخه ها نیز که بنظر مارسيده در همه این سخن دور از اصل موجود است . بی شبهه ( استاد نادرا لعصر ) صحيح ونام احمد معمار شاهی بوده لیکن جزء ديگر یعنی ( عیسى نقشه نویس سا كن روم ، براصل نام علاوه شده يا نادرا لعصر و عيسى سا کن روم دونام بوده که باهم در آمیخته است . اسامی و تنخواه کار گرها را که شرح داده هم بیشتر محتاج به سند است باستثنای امانت خان شیرازی که برعلاوه كتب تواریخ و تذکره ها اصل کتا به های تاج محل هم نام او را ضبط نموده است ، بنا برین محل تعجب ا ست که مورخین تاج ازمعاصر ين قول این رساله را بی گفتگو تسلیم کرده اند . بهر تقدیر نامی که در ذیل معمار های تاج ازهمه بيشتر سند مهم داشته همین نادرا لعصر استاد احمد است که نامش دراین مضمون بار اول برده میشود .
بيان لطف الله مظهر است که پدرش احمد کمالات دیگری هم داشته و مانند معمار های امروز نا قابل نبوده بلکه مهندس فنی و باقاعده و در هيئت و رياضبات واقلیدس عالم بزرگ بود . اینچنین در مجسطی که کتابی است بسیار معتبر درریاضیات فلکی یونانی و در تحرير اقليدس كتاب مشهور خواجه نصیر طوسی مهارتى بسزا داشت . لطف الله دريك مثنوی شرح حال خانه و اده خود را برشته نظم چنین درکشيده : -

شاه جهان دا و ر گیتی ستان
روشنی د وده صاحب قران
عرش برین قبه خر گاه اوست
رشك فلك سده درگاه اوست
احمد معمار که درفن خویش
صدقدم از اهل هنر بود بيش
واقف تحریر و مقا لات آن
آگۀ اشكال وحوالات آن
حال كوا كب شده معلوم او
سر مجسطی شده مفهوم او
از طرف دا ور گردون جناب
« نا در عصر » آمده اورا خطاب
بود عمارتگر آن پاد شاه
داشت دران حضرت فرخنده راه

از اشعار فوق فضل وكما ل نادرا لعصر احمد معمار شاه جهانی کاملا ظاهر ومعلوم گردید که مشاراليه معمار مشهور شاه جهان بود . پس از ین باشعاری میرسیم که حقیقت بسیار بزرگ و مرموزی که تا کنون در پرده خفا مستور بود انکشاف مىپذيرد . یعنی نابغه كه تعمير روضه ممتاز محل ولعل قلعه دهلی بدست توانای
٤١٧


( صفحه ١١٣ )
معمار تاج محل و لعل قلعه
( سال ششم )

او انجام یافته همین استاد احمد است . لطف الله میگوید : -
آگره چو شد مضرب رایات شاه بس که بر و بود عنایات شاه
کرد بحکم شه کشور کشا روضهٔ ممتاز محل را بنا
باز بحکم شه انجم سپاه شاه جهان داور گیتی پناه
قلعهٔ دهلی که ندارد نظیر کرد بنا احمد روشن ضمیر
بر علاوهٔ این دو تعمیر ؛ سائر عمارات عهد شاه جهانی نیز بمعماری او صورت گرفته چنانکه میگوید :
این دو عمارت که بیان کرده ام در صفتش خامه روان کرده ام
یک هنر از گنج هنرهای اوست یک گهر از کان گهرهای اوست
بعد ازین از وفات او ذکر میکند :
چون نبود عالم فانی مقر کرد سوی عالم باقی سفر
در آغاز این مثنوی از شاه جهان طوری ذکر کرده که معاصر شاهی را بزمامه او میرساند :
عرش برین قبهٔ خرگاه اوست رشك فلك سدهٔ درگاه اوست
ازین ظاهر میشود که مثنوی را در حیات شاه جهان گفته و هم در عهد او به دعوی تعمیر تاج محل و قلعهٔ دهلی برخاسته . بنابرین چه ثبوتی برتر ازین در کار خواهد بود ؟

استاد حامد :
اکنون به برخی از حالات استاد حامد برادر استاد احمد می پردازیم .
استاد حامد نیز در معماری و هندسه و غیره علوم ریاضی مهارتی بسزا داشت و در تعمیر قلعه با استاد احمد شريك بود . سرسید مرحوم در آثار الصنادید مؤلفه خود راجع بقلعهٔ شاه جهانی میگوید :
در ساعت سعد استاد حامد و استاد احمد معمار که در فن خود بی نظیر و در هندسه و هیئت ثانی اقلیدس و رشك ارشمیدس بودند این قلعه را اساس نهادند ( طبع اول ص ۳ باب دوم )
در طبع دوم موضوع فوق با الفاظ ذیل آمده :
استاد حامد و استاد احمد که در فن خود یکتا بودند این قلعه را بنا کردند . ( طبع دوم مطبع نامی پریس ص ۲۸ ) قرار روایات زبانی که از سالخوردگان دهلی بما رسیده معمار مسجد جامع دهلی هم استاد حامد بود . که مشهور ( استاد حامد ) است و شریکش درین تعمیر استاد هیره بود .
نام استاد حامد پس از قلعهٔ دهلی که در ١٠٤٨ بنا یافته در یك کتیبهٔ در ماند و هم نگاشته شده . تاریخ کتیبه ١٠٧٠ ھ است و در آتی ازان ذکر میکنیم . ازین بر می آید که استاد حامد تا آنوقت حیات داشت . از سید مرتضی علی که از بزرگان دهلی است زبانی شنیده ایم
٤١٢


( صفحه ١١٤ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

که استاد حامد و استاد احمد هر دو برادر بودند و تا حال گذری در دهلی بنام کوچه استاد (١) حامد، مشهور است این گذر در میان دریبه و مسجد جامع واقع است اولاده او هم در دهلی توطن گزیده اند و آنها را لاهوری میگویند و پیشه شان اکنون ساده کاری است خلاصه این دو برادر همان هنر منداند که تعمیر قلعه معلی و عمارتهای حیرت انگیز آن مانند دیوان عام و دیوان خاص و غسلخانه یا سائر منازل شاهی ساخته و پرداخته دست قابل ایشانست .
در کتیبه این تعمیر نام سومی هم مندرج است که عبارتست از لطف الله پسر احمد و در آتی از و ذکر میکنیم .
تاریخ وفات استاد احمد :
در آخر این دیوان دو قطعه تاریخ راجع بوفات استاد احمد اندراج یافته :
( ١ )
در زمان سعید شاه جهان شاه عالم پناه جم مقدار
نادر العصر رفت و گفت خرد شد بفردوس احمد معمار (٢)
١٠٦٠
( ٢ )
آن نادر عصر زینت دهر چون رفت بسوی ملك سرمد
تاریخ وفات او خرد گفت محمود العاقبت شد احمد
١٠٥٩
مصرع های چارم از هر دو قطعه ماده تاریخ و بحساب جمل هر يك ازین دو مصرع ( ١٠٥٩ ) می شود تعمیر روضه در ( ١٠٥٠ ) یعنی نه سال پیش از وفات احمد انجام یافته و تعمیر قلعه دهلی در ( ١٠٤٨ ) آغاز و در ( ١٠٥٨ ) یکسال پیش از وفات احمد انجام گرفته . بنا برین اشتراك استاد احمد در تعمیر قلعه بدو نوع ممکن است یا پس از انجام تعمیر روضه در بنای قلعه شرکت ورزیده یا پس از انجام کارهای اصلی روضه در آغاز تعمیر قلعه بکار آن پرداخته است .
استاد احمد بر علاوه این تعمیرها سه یاد گار دیگری نیز از خود گذاشت که عبارتند از سه پسر او که فن تعمیر و هندسه و ریاضیات را به نیکوترین وجهی بآنها تعلیم داده و غالباً ملحوظ داشته که کتب مهمه ریاضی که تا آنوقت صرف بزبان عربی بود بزبان فارسی ترجمه و نقل گردد تا فائده این علوم

(١) مراد استاد حامد است . ( ٢ ) در بین اعداد حروف هر دو مصراع يك عدد تفاوتست زیرا عدد مصرع تاریخ از قطعه اول ( ١٠٦٠ ) هزار و شصت و عدد مصرع تاریخ قطعه دوم مطابق قول صاحب مقاله ( ١٠٥٩ ) هزار و پنجاه و نه می شود . مترجم
٤١٤


( صفحه ١١٥ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )

عام و در دسترس فارسی دانها هم گذارده آید و بنابرین در ( ١٠٥٠ ) هجری که تعمیر روضه
بسررسیده و کار تعمیر قلعه جریان داشت لطف الله پسر میانه خودرا بترجمۀ سورالکواکب که تالیف
عبدالرحمن صوفی است مکلف نمود .

پسران احمد معمار :

لطف الله درمثنوی خود که چندبیت از آغاز آن سابقاً نگارش یافت پس از ذکر وفات احمد معمار
از سه پسر او نام می برد : ـ
پس سه پسر ماند ز مرد سترگ زان سه عطاء الله رشیدی بزرگ
درین نسخه دیوان : کاتب بجای رشیدی ( رشد ) نوشته مگر در تالیفات او با نام عطاء الله
( رشیدی ) مسطور است و ظاهر است که شعر در صورتی صحیح می شود که این لفظ همین طور
خوانده شود . ازان ببعد در تعریف عطاءالله میگوید : ـ
نادر عصر خود و مشهور شهر عالم و علامه و دانای دهر
مرد هنر پرور و استاد فن فاضل و دانشور و خبر زمن
مخزن علم آمده تالیف او گنج هنر هاست تصانیف او
نثر وی از آب روان پاکتر نظم خوشش غیرت سلك گهر
از بیت آخر ظاهر می شود که عطاءالله شاعر هم بوده و غالباً ( رشیدی ) تخلص او خواهد بود
که پس از نامش ذکر شده . پس از این ابیاتی است که شاعر دران اظهار داشته است که او همه
تعلیمات خود را از برادر بزرگ خویش فرا گرفته است : ـ
منکه سخن پرور و دانشورم بنده آن جبر سخن پرورم
منکه ربودم ز جهان گوی علم از چمنش یافته ام بوی علم
منکه شدم آگه سر نهان از دم او یافته ام قوت جان
پس ازین : لطف الله خود را پسر دوم احمد معرفی کرده و در توصیف خود میگوید : ـ
ثانی آن هر سه برادر منم هندسه يك فن بود از صد فنم
گر چه مهندس لقبم از شه است نام من دلشده لطف الله است
درین بیت : لطف الله نام و خطاب خود را که مهندس و از طرف پادشاه باو رسیده اظهار
داشت و معلوم شد که خطاب خود را تخلص خود قرار داده . بصد نام برادر کوچک خود را میگیرد : ـ
ثالث آن هر سه بهادر (١) بسال آمده نور الله صاحب کمال
(١) غالبا این کلمه ـ بهادر ـ نبوده بلکه ( برادر ) باشدکه کاتب نسخه سهوا تحریف کرده . مترجم

١٥


( صفحه ١١٦ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

بعد میگوید که ما هر سه برادر معمار و مهند سیم : -
ما همه معمار و عمارت گریم مایه استاد و سخن پروریم
بعد از نظم و نثر برادر كوچك خود نور الله تعریف کرده و بنا بر مهارتش در فن تعمیر :
لقب معمار را که لقب موروثی است از برای او مخصوص می سازد : -

نيك بود قصر کلامش عجب زان شده معمار مر او را لقب
گر چه کم است سال وی از سال من بیش بود حال وی از حال من
نثر وی از نظم گهر بار تر نظم ز نثر آمده هموار تر
دیده ز نور سخنش پر ضیا طبع ز لطف سخنش پر صفا
گنج هنر آمده در مشت او هفت قلم رانده سه انگشت او
گر چه منم بی سخن استاد فن آن يك و اين يك بود استاد من

شاید مراد بیت آخر آن باشد که برادر بزرگ استاد من و من استاد برادر كوچك خویشم.
و در آخر این مثنوی بیت ذیل است :-
گر چه مرا هست مهندس لقب هندسه زان هر سه برا در طلب
از بیت فوق ظاهر میشود که هر سه برادر در فن هندسه و عمارت گری مهارتی بسزا داشتند
غرض که اسامی پسران احمد یا این سه برادر صاحب کمال به ترتیب ذیل است : -
۱ - عطاء الله رشیدی نادر العصر
۲ - لطف الله مهندس
۳ - نور الله معمار
اکنون ( در ماه جولائی ( ١٩٣٥ م ) بتالیف دیگری ( سحر حلال نام ) از لطف الله سراغ
یافتم که رساله ایست مختصر و يك نسخه ازان در کتاب خانه مدرسه محمدی مدراس به نمره ٢٦٨٦
و نسخه دیگری در کتا بخانه دار الفنون بمبئی موجود است .
درین رساله نیز لطف الله از پدر و برادران خود ذکری نموده و عبارت را بطور تعمیه آورده :
« احمد معمار والد مملوك داد از سه و لد دارد . اول عطاء الله سلمه الله
سالك مسالك علم . . . . عالم وعامل وعلامه عصر . . . . رساله ها در علم اعداد مسطور کرده
. . . . . و ولددوم اوسط هرسه مملوك درگاه کرد کار واسم مملوك حامل دو کلمه آمد . کلمۀ دوم
الله . . . . و کلمۀ اول لام وطاو معادل عدد عطا . و ولد سوم در مسالك علم وحال . . . . . و
اسم وهم دو کلمه دارد . کلمه دوم الله و کلمه اول معادل مطا و واو ورا . . . . . »
نام ( عطاء الله ) پسر بزرگ احمد معمار بدون تعمیه است اما نام پسر دوم اورا یعنی مصنف کتاب
نام خودرا بتعمیه آورده و گفته : جزء دوم الله وجزء اول مشتمل برلام وطا وحرفی است که مساوی است
با عد د لفظ ( عطا ( یعنی ٨٠ که عدد ( ف ) است و از ترکیب هر دو جزء لطف الله حاصل می شود .

٤١٦


از مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطن
رسم گذشت اسکوت های کابل از حضور شاهانه


از مناظر جشن نزدهمین سال استقلال وطن
ع ، ح ، ا ، ا نشان والاحضرت سردار شاه ولی خان غازی فاتح کابل و کفیل وزارت جلیله حربیه که بحیث قوماندان نفری
اسکوت های کابل رسم سلامی را بحضور همایونی ایفا مینمایند


( صفحه ۱۱۷ )
معمار تاج محل ولعل قلعه
( سال ششم )

در نام پسر كوچك او نیز تعبیه کرده میگوید : جزء دوم نام او نیز لفظ الله وعدد جزء اول مساوی است با عطاو ـ و « ر ـ ظاهر است که عدد (עطا) ۵۰ ومعادل با ـ ن ـ می شود و از ترکیب ن با ـ و ، ر ـ نور الله ـ صورت میگیرد .
گرچه اسامی این سه برادر هنرمند را در گوشه کتابه های عمارتهای مختلفه میخوانیم لیکن اگر این نسخه دیوان مهندس بدست نمی آمد کیفیت افراد مختلفه این خانواده وعلاقه قرابت آنها با هم از نظر دنیا مستور می ماند .

نور الله معمار
مشار الیه پسر كوچك استاد احمد معمار وبرادر كوچك لطف الله مهندس است گرچه ما تا کنون سراغ تألیفی از و نداریم لكن امتیاز او هم در فن تعمیر از قول مهندس ثابت می شود چنانکه میگوید :
ليك بود قصر كلا مش عجب
زان شده معماری او را لقب
نور الله بر علاوه آنکه در بین برادران به لقب ( معمار ) که لقب خانواده گی اوست اختصاص داشت در عصر خویش خوشنویس زبردست هم بوده چنانکه مهندس میگوید :
گنج هنر آمده در مشت او
هفت قلم را نده سه انگشت او
یعنی در خط بهفت قلم مهارت دارد . برای تائید قول مهندس تا کنون شاهدی بدنیا موجود و آن کتابه مسجد جامع دهلی است که در دیوار بالای محرابهای بیرونی مسجد نصب و بعبارت مطولی در نثر فارسی تاریخ بنای مسجد بخط نسخ تحریر یافته و آن اعجاز قلم توانای اوست چه در آخر کتابه در يك گوشه از سمت شمال « كتبه نور الله احمد » مسطور است .

عطاء الله رشيدى
اعطاء الله رشیدی پسر بزرك احمد معمار واستاد برادر میانه خود لطف الله مهندس و دارای تالیفات عدیده است چنانکه مهندس در شان او میگوید : ـ
مخزن علم آمده تالیف او
گنج هنر ها ست تصانیف او
در سحر حلال نیز بعبارت ذیل از و تعریف میکند :
« سالك مسالك علم ، عالم وعامل وعلامه عصر رسالها در علم اعداد مسطور کرده » لیکن مادر بین سائر تالیفات عطاء الله محض از سه کتاب او سراغ داریم که هر سه در علم اعداد یعنی علم حساب است . يك كتاب او ( بیج گنت ) و دیگری ( خلاصة راز ) و سومین ( خزينة الاعداد ) نام دارد از جمله بیج گنت ، لفظ سانگريت و در اصل ( بيجا گنتا ) است بمعنی علم جبر و مقابله تصنیف (بها سکر چارچ ) در سانسکریت که عطاء الله آنرا بفارسی ترجمه کرده . نسخه های آن در کتابخانهای

٤١٧


( صفحه ۱۱۸ ) کابل ( شماره چهار و پنجم )

موزه برتانیه و دارالفنون ميونك و ندوةالعلماء لکنؤ و کتابخانه سعيديه حيدر آباد موجود و مصنف نام خود را درین کتاب چنین ذکر میکند : عطاء الله رشید ابن احمد نادر . در آغاز رساله این بیت است :
اول ز ستایش الهی گویم پس نعت رسول او کماهی گویم
بگمان من بیت فوق ؛ جواب از بیت فیضی است که در آغاز ترجمه لیلاوتی آورده لیلاوتی هم کتابی مشهور در علم حساب که فیضی در عهد جلال الدین اکبر آنرا ترجمه نموده . بیت فیضی که سراسر تملق است این است :
اول زثنای پادشاهی گویم وانگه ز ستایش الهی گویم
گویا رشیدی از همین بیت فیضی استقبال کرده که میگوید : -
اول ز ستایش الهی گویم پس نعت رسول او کماهی گویم
نسخه ندوةالعلماء لکنؤ و نسخه کتاب خانه سعیدیه اکبر آباد را ملاحظه کرده ام . دیباچه اش این است :
« اما بعد میگوید بنده محتاج بخداوند قادر عطاء الله رشیدی ابن احمد نادر که به توفیق الهی در سنه ١٠٤٤ هـ ۱ ربیع وازبه من و الف هجری مطابق هشتم سال جلوس حضرت صاحبقرانی پر اورنگ سلطنت و جهانبانی کتاب جبر ومقابله بهند وی موسوم به بیج گنت تصنیف بهاسکرا چارج صاحب لیلاوتی را که در علم حساب کشافی است بحقائق رائقه ومفتاحی است بدقائق فائقه و محتویست برفوائد بلند و مطالب ارجمند که در لیلاوتی مذکور نیست و در هیج نسخه فارسی وعربی مسطور نه ، از زبان هندی بفارسی آوردم و دیباچه کتاب را بكتابة دعاى دولت حضرت خاقانی و ارث ملك سليمانی مربی مدارج عز وجلال ..... ابوالمظفر شهاب الدین محمد صاحب قرانی ثانی شاه جهان غازی غازی ....
از دیباچه ظاهر می شودکه این ترجمه کتابی است از مصنف لیلاوتی که در سال ۸ جلوس شاه جهان مساوی ١٠٤٤ هـ تکمیل گشته . نسخه سعیدیه در عهد محمد شاه ١١٤٥ هـ نقل شده نسخه ندوه در نمره کتابخانه حائز نمره ٦٥ ریاضی است .
در فهرست کتابخانهای موزه برتانیه و دارالفنون ميونك مختصری از حال این نسخه مندرج است . ترجمه دیگری از بيج گنت بنام ( بد والحساب ) در کتابخانه آصفيه حیدر آباد دکن موجود است که در سنه ١٠٧٥ هـ در برهان پور انجام یافته .
نسخه خلاصه راز ( کتاب دوم عطاء الله رشیدی ) در کتابخانه موزه برتانیه داخل و مصنف نام خود را دران چنین ضبط كرده ( عطاء الله بن استاد احمد معمار » در آغاز آن بیت ذیل است :
٤١٨


( صفحه ۱۱۹ )
معمار تاج محل و لعل قلعه
( سال ششم )

شکر بیحد (۱) به واحد ازلی
حمد بی حد بفرد لم یزلی
این رساله نثر و بزبان فارسی در موضوع علم حساب ومساحت وجبر ومقابله است مشتمل برده باب که در دیباچه از شاه جهان وداراشکوه مدح کرده و رساله را بنام داراشکوه معنون ساخته و چنان می نماید که رساله پیش از سنه ١٠٦٧ ھ تالیف یافته باشد زیرا شاهزاده مذکور درین سنه بقتل رسیده .
سومین کتاب او خزینة الاعداد ، در علم حساب و الجبر و هندسه عملی است . در مقدمه آن نگاشته که کتاب را برای مبتدیها ومامورهای دیوان مالیه وتجار وعلمای مذهب تالیف کرده . آغازش بعباره ذیل شده :
الحمد لله الذی جعل الشمس ضیاء والقمر نوراً وقدره منازل . . . . . . مؤلف این رساله ومترجم این مقاله المفتقر الی الله الحقیرعطاءالله این‌رساله بريك مقدمه ودو مفتاح وده‌باب ويك كشكول وخاتمه بخش یافته و خزینه نام تاریخ آنست که ١٠٦٧هـ می‌شود بدلیل این بیت :
زتاریخ اتمامش آگه شوی
چونام وی آری تو اندر حساب
این نسخه نادر در کتابخانه دارالفنون بمبئی به نمره ( ۱۰۷ ) داخل است ( ۲ ) عطاءالله رشیدی بقول برادرش لطف‌الله که درمثنوی خود نگاشته شاعر هم‌بوده ورشیدی تخلص میکرد ، لکن ما باشعار او ظفر نیافته‌ایم. آری کتاب صور صوفی بخط لطف‌الله موجود ودر کتابخانه مسلم یونیور ستی داخل است در آخر این کتاب يك صفحه بقلم عطاءالله فقراتی چند بطور مشق تحریر یافته راجع به تناسب واقع در بین آفتاب وسها . در اخیر مشق بیت ذیل است : ـ
عطا ء الله که کوتاهش نهی هیچ
زغیرت هیچ افتد در خم‌و پیچ
اینها که شرح دادیم کارنامهای علمی عطاء الله بوده برعلاوه یادگاری از کارنامهای عملی او نیز دردنیا موجود وعبارت است از مقبره ملکه وخانم محبوبه اورنگ زیب عالمگیر در اورنگ آباد دکن . این مقبره عیناً نمونه روضه تاج محل است . وچون پدرش احمد معمار بنای تاج محل را طرح ریخته چنان می نماید که خلف رشیدش بنابمثل « نقاش نقش ثانی بهتر کشد زاول » مقبره مذکور را هم شبیه بتاج محل بر آورده لکن ظاهر است مصالح ولوازم تعمیر یکه در عهد شاه جهان در آگره تهیه میشد در عهد عالمگیر در اورنگ آباد دکن بهمر نمیرسد . گذشته ازفرقی که دربین سنگ و خشت هر دو عمارت موجود است سائر
(۱) ظاهرا ( بی عد ) بوده و کاتب سهوا بی حد نوشته باشد . (۲) شیخ عبد القادر فاضل ( مرتب کتابخانه عربی وفارسی واردوی جامعه بمبئی ) نیز عطاءالله ابن احمد را مصنف این رساله شمرده لیکن تاریخ تصنیف آنرا ( ١١٧٨ھ ) پنداشته زیرا هر دو جزء نام رساله را ( که خزینة الاعدادباشد ) حساب کرده و خطای آن ظاهر است زیرا مصنف درین تاریخ حیات نداشته بلکه بسالها پیش از ین تاریخ وفات نموده . ودرصورتیکه مجموعه اعداد هردو جزؤ نام حساب و ( ١١٧٨ ) سحیح فرض گردد . مصنف رسالة : عطاء الله نام دیگری میشود نه عطاء الله رشیدی .

٤١٩


( صفحه ۱۲۰ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

مزایای روضه را که تناسب ولطافت و نزاکت است هم ندارد گویا نتوانست نقل روضه را بخوبی بگیرد
برصدر دروازهٔ مقبرهٔ رابعه دورانی تختهٔ از برنج کشیده اند دريك طرف آن این عبارت مسطور است:
«این روضهٔ منوره در معماری عطاءالله بعمل همت رای طیار شده ۱۰۹۱»

معمار تاج محل و لعل قلعه

لطف الله مهندس :

از لطف الله مهندس پسر دوم احمد معمار یادگار های متعددی تا کنون در دنیا باقی مانده بلکه
نام پدرش هم بواسطهٔ همین خلف رشید بدنیا معلوم گردید . سندیلوی در تذکرهٔ مخزن الغرائب مؤلفهٔ
( ۱۲۱۸ ھ ) نام مهندس را در ذیل ترجمهٔ پسر او امام الدین ریاضی باین عباره ذکر میکند :

« مولوی لطف الله مهندس بوده است ایشان هم بگفتن اشعار میل تام داشتند و مهندس تخلص
میکردند و در علم ریاضی مثل این هر دو پدر و پسر در بلاد هند نبودند . » نسخهٔ قلمی دارالمصنفین
ص ۱۰۳ ) خوشگو در سفینهٔ خود میگوید : ــ

« خلف ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوری است که قلعهٔ ارگ دارالخلافهٔ شاه جهان آباد
به تجویز و صوا بدید او بنا یافته . »

حسین قلی خان در نشتر عشق نیز چنین می نویسد . اما عدهٔ مصنفات مهندس که تا امروز
در کتابخانه های هند و اروپا موجود و نام آنرا ما میدانیم بهفت میرسد . برعلاوه یادگار غریبی نیز
ازو باقی و عبارت است از کتبایهٔ آهنیی در ماند و پای تخت سلاطین مالوه که در مقبرهٔ پادشاه مشهور
آنجا هوشنگ غوری ( ۸۰۸ ـ ۸۳۸ ھ ) بدست چپ دروازهٔ مقبره بطول ۷ انچ و عرض ٤ونیم انچ
نصب گشته و دران با خط خفی عبارهٔ ذیل در چار سطر منقوش است : ــ
۱ ــ بتاریخ نهم ربیع الثانی سنه هزار و هفتاد هجری .
۲ ــ فقیر حقیر لطف الله مهندس ابن استاد احمد معمار شاهجهانی .
۳ ــ و خواجه جادورای و استاد شیوارام و استاد حامد .
٤ ــ بجهت زیارت آمده بود .

ماهر اثریات هند جناب فاضل محترم ظفر حسن خان بی ای ( محکمه آثار قدیمهٔ هند ) در مقالهٔ
که بزبان انگلیسی در موضوع کتابه های ماند و نگاشته این کتابه را در پلیت نمرهٔ هفتادم چاپ کرده
و اکنون در نزد من است .
از جلال الدین اکبر نیز کتابه هائی در ماند و از تاریخ سفرش دران علاقه باقی است و چنان

٤٢٠


( صفحة ١٢١ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )

مینماید که دیدن کنابه های جلال الدین اکبر ابن معمار های سیاح را محرك بر تحریر این کتابه شده
تا اینها هم یاد گاری از خود در آنجا گذاشتند ازین کتابه امور ذیل استنباط می شود : -
۱ - استادان تعمیر دران عهد برای دیدن عمارتها و ملاحظۀ قیمت فنی آنها سفر میکردند .
۲ - در بین صاحب کمالان هندو و مسلمان بسبب هم کاری رشتۀ یکجهتی محکم بوده .
۳ - معماران شاهی را از اهل هنود تنها بنام یاد نمیکردند بلکه عموماً لفظ خواجه و استاد را
بر نام آنها افزودند مانند خواجه جا دو رای و استاد شیوارام .
٤ - لطف الله مهندس با آنکه شاعر و مصنف بود در پیشۀ ارثی خود یعنی فن تعمیر
آنقدر ذوق داشت که برای آنکه عمارتی را با سائر معمار ها ملاحظه کند زحمت سفر را بر خود
گوارا ساخت کتب سبعۀ لطف الله که نامی از انها گرفتیم بر حسب ذیل است :
۱ - صور صوفی
۲ - رسالۀ خواص اعداد
۳ - شرح خلا صة الحساب
٤ - منتخب الحساب
٥ - تذ کرۀ آسمان سخن
٦ - دیوان مهندس
۷ - سحر حلال
کتاب اول در علم هیئت و سه رسالۀ بعد در علم حساب بوده یکی از انها عربی است و از جملۀ
این شش کتاب که بزبان فارسی میبا شد نمرۀ ٥، ٦ نظم و چهار کتاب باقی نثر است . اينك از
هر يك مختصراً تبصرۀ در ذیل می نگاریم :-
۱ صور صو فی
مصنفۀ هیئت دان مشهور عبدالرحمن صوفی است از علمای اسلامی متوفی ( ٣٧٦ هجری )
این کتاب در اشکال و صور ستاره ها پا یۀ بلندی داشته و مسمی به ( صور الكوا كب ) است که لطف
الله بامر پدر خود احمد معمار آنرا در ( ١٠٥٠ ه ) به فارسی ترجمه نمود و چنان می نماید که
این ترجمه اولین کارهای ایام حیات اوست زیرا در دیبا چه نامی از پاد شاه عصر نبرده بلکه
دیباچه را بنام پدر خود مزین کرده و اظهار داشته که بر ترین صلۀ که ازین تأ لیف تمنا دارد
آنست که پدرش توجه او را از نظر گذرا نده پسند فرماید. اصل مسودۀ این کتاب بخط خود
لطف الله در کتابخانۀ مسلم یو نیورستی در ذیل علوم فارسی به نمرۀ ٣١ داخل و عبارت
دیباچه این است :
٤٢١


(صفحه ۱۲۲)
کابل
(شماره چهارم و پنجم)

درخشنده ترین کواکبی که از مشرق طبع بر فلك ظهور آمد حمد مبدعی و شکر مخترعی ...... اما بعد چنین گوید محتاج الی الله القادر الغفار لطف الله بن احمد النادر المعمار مد الله ظله على رؤس الاولاد بحرمة النبي و اله الامجاد که چون اشاره آنحضرت بسوی این فقیر حقیر شد که كتاب عمدة الاسلام قدوة الانام مولانا عبد الرحمن ابن صوفی افاض الله عليه شآبیب الغفران واسکنه فراديس الجنان که در معرفت نجوم ثابته کتابی است معتد و رساله ایست کافیه بجهت عموم فائده کلام و سهولت فهم مهام بعبارت فارسی ساده ترجمه کرده آید تا بر ترغیب خاطر فارسی خوانان حقیقت طلب باعث تر شود . کمر اطاعت بر میان جان بسته دست را بنوشتن نگارین کرد . امید که با این سنجیه مرضیه من در عقبی مأجور وترجمة من در دنیا مقبول با شد . و طالبان این فن ازین ترجمه مستفید شوند چنانکه از اصل این و اگر خطائی باشد اصلاح فرمایند . الحمد لله والمنه که در فرصتی اندك همگی بوجه احسن و شائسته میسر شد و سنه یکهزار و پنجاه هجری اتمام پذیرفت . اما احسن و شائسته تر وقتی که از نظر مبارك والد بزرگوار من بگذرد و بعين عنایت وچشم مکرمت نگاه کنند و قبول فرمایند .

عبارت خاتمه

..... هزار در هزار حمد ایزد دادار که ترجمه کتاب صور صوفی حسب الحكم قبله صورت و معنی كعبه ظاهر و باطن، خداوند حقیقت و مجاز ابو يم المسمى باحمد المخاطب بنادر العصر سلمه الله تعالى من بليات الزمان و آفات الدهر بآخر رسيد و اتمام پذیرفت .

بقلم شکسته رقم لطف الله که مؤلف این رساله و مترجم این مقاله است کتاب با تمام رسید . الحمد لله على نعمائه والصلاة على انبيائه لا سيما على محمد و اله و اصحابه اجمعين و اغفرلى ولوالدى بحرمتهم يا ارحم الراحمين .

در صفحه آخر فقراتی در موضع مناسبت بین آفتاب و سها بطور مشق نگاشته شده و چنان مینماید که بزرگان این خانواده آنرا بطور یادگار خانه دانی نگهداشته بودند . غالباً این مشق بقلم عطاء الله و در آخرش همان بیت است که سابقاً در ترجمه او نگارش یافته و نا مش دران ذکر شده.

۲- رساله خواص اعداد . رساله ایست فارسی در علم حساب هفت صفحه که بر چهار مقاله قسمت شده در موضوع خواص و قیمت اعداد . نسخه ازین رساله در مجموعه ایست از کتابخانه موزه برتانیه که در رساله در ان مجموعه از لطف الله ورسالة سوم خلاصه راز است تالیف عطاء الله که سابقاً مذکور شد ۱۶۷۴۴/۲ آغاز رساله این است :

الحمد لله ......... میگوید فقیر لطف الله متخلص به مهندس

٤٢٢


( صفحه ۱۳۳ ) معیار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )

نسخهٔ دیگری ازین رساله را در کتابخانهٔ سعیدیهٔ حیدر آباد دکن ملاحظه نموده ام که در
(۱۲۷۷) ه تازه استنساخ شده . آغاز آن این است .
الحمد لله رب العالمین و الصلوة علی رسوله محمد و آله و اصحابه اجمعین . اما بعد میگوید فقیر
لطف الله متخلص به مهندس ابن استاد احمد لاهوری که این رساله ایست مختصر در علم ارسماطیقی
( ارثما طیقی ) یعنی خواص اعداد . بدان اسعدك الله في الدارین .
معلوم نیست که این رساله نام مخصوصی دارد یا خیر زیرا در کتابخانهٔ سعیدیه بنام رسالهٔ
( ارسما طیقی ) داخل است بلکه در کتابخانه خاندان دیوان مدراس هم نسخه ازین رساله که
بخط مولوی محمد غوث شرف الملك است بهمین نام میباشد .
۳ـ شرح خلاصة الحساب : در علم حساب شرحیست ممزوج بر خلاصة الحساب تصنیف بهاءالدین
محمد ابن حسین آملی متوفی (۱۰۳۰ هـ ) که کتابی است مشهور بزبان عربی دارای شروح
متعدده که یکی ازان شرحیست مبسوط از عصمت الله سارنپوری معاصر مصنف که در (۱۰۸۷ه) آن
را بزبان عربی تالیف نموده مسمی به ( انوار خلاصة الحساب ) این شرح بطبع رسیده و بسیار
مفصل است .
شرح دیگری از همین لطف الله مهندس است که يك نسخه اش در کتابخانه دفتر هند ( در
ذیل کتب خطی عربی به نمره ۷۶۱) داخل و آغازش این عبارت است « الحمد لله الواحد الفرد
الصمد » . نام مصنف درین نسخه چنین نگاشته آمده « لطف الله المتخلص بالمهندس ابن الاستاذ
احمد المعمار » این نسخه دارای حیثیت مخصوصی است که در آن ازان ذکر می نمائیم . و نسخهٔ
دیگری ازین کتاب در هند در کتابخانه رامپور به ( نمبر ٤٥ ریاضی ) داخل و عدهٔ صفحاتش
یکصدو بیست میباشد .
٤ ـ منتخب : این کتاب نیز خلاصه و ترجمهٔ خلاصة الحساب است بزبان فارسی که نسخه های
متعدد آن در انگلستان وهند موجود است، چنانکه دو نسخه در کتابخانهٔ دفتر هند و سومی در
کتابخانهٔ موزهٔ برطانیه و نسخهٔ چهارم در کتابخانهٔ آصفیهٔ حیدر آباد دکن پنجم در مسلم یونیورستی
علیگر ششم در جامعهٔ ملیهٔ دهلی هفتم در کتابخانهٔ دیوان مدراس است که بخط سید محمد قاسم در
(۱۱۱۸ ه ) نوشته شده ( منتخب نام تاریخی این رساله است که ( ۱۰۹۲ه ) میشود مهندس این
رساله را بتکلیف میر محمد سعید بن میر محمد یحیی کارکن رکنی از خانه دان وزارت بوده تالیف نموده
آغاز و دیباچهٔ آن این است :ـ
الحمد لله رب العالمین والصلواة والسلام علی رسوله محمد وآله اصحابه اجمعین اما بعد میگوید فقیر
لطف الله مهندس ابن استاد احمد معمار لاهوری غفرالله ولوالدیه واحسن الیهما والیه که کتاب
نمرهٔ نسخهٔ موزهٔ برتانیه نمبر ۱۶۷٤٤ و از نسخهٔ دفتر هند نمبر ۲۲۵۳ و نمبر ۲۲۵٤ ونمره
نسخه آصفیه باب ریاضیات فارسی نمبر ۱۱۱ هست

۶۲۴


( صفحه ١٢٤ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

حساب را که تصنیف است از محقق و تحریر مدقق شیخ بهاء محمد بن حسین عاملی ( آملی ) رحمة الله علیه مشتمل بر قواعد شریفه و فوائد لطیفه با شارت خلاصه دودمان سیادت ، منتخب خاندان وزارت میر محمد سعید این میر محمد یحیی ادام الله اقباله و ضاعف اجلاله ترجمه کردم که چون آن نسخه خلاصه نام داشت این نسخه را منتخب نام نهادم . . . . نام تاریخ تألیف این رساله است و این رساله بنابر ترتیب کتاب مرتب است بر مقدمه و ابواب .
در آخر آن حل مسئله ایست از حساب و رشته نظم که دو بیت اخیر آن این است : -
منکه هستم فقیر لطف الله
خاکپای هنر وران کبار
بمهندس شهیر در افواه
پور استاد احمد معمار
نمره نسخه کتابخانه دفتر هند ٢٢٥١ و تاریخ کتابش ٣ شعبان ١١٤٥ است تاریخ نسخه حیدر آبادی ١٢٤٣ ه است که نمره آن در کتابخانه نمبر ٢١١ ریاضیات فارسی میباشد نسخه مسلم یونیورستی در کتابخانه سبحان الله خان است به نمره ٥١١/٣ که نامش ترجمه خلاصة الحساب و تاریخ کتابتش (۱۸۳۹) میباشد نسخه جامعه ملیه نمره اش ٧٦ سلسله مخطوطات است اما تاریخ ندارد .
ه ـ آسمان سخن ضمیمه ایست بر تذکرة الشعرای فارسی دولتشاه سمر قندی مؤلفه ( ٨٩٣ ه ) که پانهمه اغلاط جذابی هم دارد و ازین جهت تا کنون منظور ارباب سخن آمده . اصل تذکره فارسی و نثر و بر هفت طبقه قسمت یافته در عهد اکبر قاضی کرمانی از شعرای آنعصر تذکره مذکور را بر رشته نظم در آورده ده طبقه تکمیل نمود لطف الله بر نسخه قاضی دو طبقه دیگر نیز افزوده دوازده طبقه ساخت و بمناسبت بروج دوازده گانه فلکی ، نامش « آسمان سخن » گذاشت .
تمام این کوایف را لطف الله مهندس در دیباچه کتاب ذکر کرده . نسخه آن در کتا بخانه شاه اود بود داکتر اسپرنگر در صفحه ( ٧١٦ ) از فهرست این کتابخانه ذکری ازین کتاب نموده است حال در کتاب خانهای دیگر سراغی ازین کتاب نمیدهند معلوم نیست ورق گردانی ایام اوراق آنرا کجا پریشان ساخته باشد .
تکمله لطف الله مهندس بر منظومه قاضی ٢٥٠ بیت است که در هر بیت شاعری را ذکر میکند بیت اول آن این است :
نخست ذکر خدائی که آسمان سخن
بیافرید محیط نه آسمان کهن
داکتر اسپرنگر در فهرست مذکور سیزده بیت را از طبقه دوازدهم نقل کرده که مشتمل است برا سامی شعرای عهد شاه جهان وازان بر می آید که لطف الله شعرای بعد از ادورا کبر ی را دو طبقه نموده طبقه اول را به شعراء عهد جهانگیر ودوم را به شعرای عهد شاه جهان مخصوص گردانیده سیزده بیت مذکور این است :
٤٢٤


از مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطن
رسم گذشت نفری سپورت که در راس آنها والاحضرت فاتح کابل تشریف داشته و حین گذشت بحضور ملوکانه ایفای سلام مینمایند


از مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطن
تیم فت بال که در مسابقه شامل بودند


( صفحه ١٢٥ )
معیار تاج محل واهل قلعه
( سال ششم )

وحيد دهر امانی ابن مهابت خان ولی به خان زمان است شهرۀ دوران
دگر یگانه ظفر خان تخلص احسن ربوده گوی سخن از سخنوران در فن
دگر وحید ز من آشنا عنایت خان بود به بحر سخن آشنا عنایت خان
دگر وحید ز من شادمان غیم پرور بیان شادی و غم در کلام او مضمر
دگر سنغور کشمير محسن فانی است بقای نام وی از دولت سخندانی است
مه سپهر سيادت يگانه مير عماد که بود در غزل ومدح ومثنوی استاد
لبيب عصر محمد حسین آشوب است سخنوری که سخنهاش جمله مرغوب است
دگر وحید زمان است طالباى كليم که شعر اوید بیضا ست نزد طبع سليم
دگر فرید جهان قدسی محمد خان بعهد شاه جهان گور بوده از اقران
آلهی همدانی است در سخن استاد سخنوری است که داد سخنوری میداد
لبيب از منه امی نخواند هیچ کتاب ز فیض حق شده مفتوح بررخش صد باب
دگر وحید زمان باقیا ترانه او خوش است همچو غزلهای عاشقانه او
فصیح ازمنه فضا که چون غزل میگفت چو عندلیب غزلخوان در وگهر می سفت
از بیت نهم ظاهر می شود که لطف الله آسمان سخن را پس از عهد شاه جهان (١٠٦٨هـ) بر شته نظم در کشیده .
٦ ـ ديوان مهندس
دیوانی است كامل با تقطيعی كوچك در ٩٦ صفحه که در ده صفحه از آغاز دیوان چهار قصيده اندراج یافته نخستین در نعت دوم در مدح دارا شکوه سوم باحتمال قریب در مدح سلیمان پسر داراشکوه چارم هم در سرا پای معشوق است . بعد از صفحه ۱۱ غزلیات با بسم الهی در سر صفحه آغاز یافته به صفحه ۸۷ اختتام می پذیرد . غزلها از الف تا با مردف است ازان ببعد همان مثنوی اوست که احوال خانوادۀ خودرا دران ذکر کرده در آغاز این مثنوی نیز بسم الله تازه نوشته است بعد یکدو مثنوی مختصر دیگری است با چند قطعه که بعضی ازان قطعات تاریخی میباشد . قصيدة اول ( نعت ) تشبیب غرائی دارد ! ـ

خسرو مهر چوبنشست بر اورنگ عمل رستم روز در اقلیم شب افکند خلل
رومی روز برا فراخته رایت بمصاف زنگی شب سپر انداخت هنگام جدل
کیمیا ساز نبود است گر این عامل روز مس شب را بزر روز چرا کرد بدل
روز افزوده و شب کاسته زانروی که مهر کرده آئينة ايام و ليالی صیقل
سنگ از تربیت مهر شود لعل و کنون اخگر از تربیتش لعل شود در منقل

٤٢٥


( صفحه ١٢٦ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

وقت آنست که در قافله از فیض بهار
وقت آنست که واعظ چو نهد مجلس وعظ
آب زمزم شود اکنون بمی ناب بدل
صورت شیشه شود نسخه واعظ به بغل

شاعر در آخر این قصیده نام خود و نام پدر و شغل درس و تدریس خود را تذکار میکند :
دل دانای مرا فخر بعلم است و بفضل
باش لطف الله احمد چه کنی فخر بعلم
عمر در درس بسر بردی و در آخر کار
جاهل است آنکه بنازد بحلی و بحلل
جهل ازین علم تو بهتر که نیاید به عمل
هیچ حاصل نشد از مدرسه جز بحث وجدل

در قصیده که در مدح دارا شکوه دارد راجع بستایش خود میگوید :
مهندسم که کنم صورت فلك تصوير
چنان بلند نهادم اساس قصر خرد
چنان منیر شود شبههٔ عمارت من
دمی که من بعمار تگری شوم مشغول
بدهستیاری لطف شه بلند اقبال
سپهر مرتبه دارا شکوه در یادل
بعهد دولت تو راجه های کوهستان
يك نگاه که کردی بسوی کوهستان
کشم بروی زمین گر خطوط پرکاری
که بر سپهر زنم طعنه نکو نساری
که نور مهر بود نزد تو را و تاری
ملك مصالح کار آورد بـر باری
بلند پایه ز من گشت قدر معماری
که همچو ابر کفش میکند گهر باری
زفرق خویش نهاده کلاه جباری
گرفته پست و بلندی کوه همواری

درین اشعار به بعضی از وقائع آنعصر اشارت رفته که تواریخ موجود از شرح آنها سا کتست
از اکثر اشعار مهندس ثابت می شود که او خیلی بنام و نشان خود علاقه داشته و پیشه خود معماری را
پیشه بلندی میدانسته چنانچه درین قصیده میگوید :
شها اگرچه عمارت گری است پیشه من
کنونکه ملك دلم شد خراب عشق بتان
و گرچه نیست ضمیرم ازین هنر عاری
تو خود بگو که چه نسبت مرا بمعماری

سبك مهندس در غزل عموماً به سبك شعرای ملادر آنعصر مانده و گاهی اثر هندیت از زبانش
تراوش دارد و در مقاطع غالباً مضامینی مناسب به تخلص خویش پیدا میکند چنانکه مقاطع او باین
خصیصه ممتاز است مثلاً : ـ
مهندس گرچه آگه بود زین پیش
فرامش کرد قانون شفا را
* * *
نباشد زفلك مهندس آگاه
با آنکه نشسته بر زمین است
* * *

٤٢٦


( صفحه ۱۲۷ )
معیار تاج محل واهل قلعه
( سال ششم )

رومهندس بعلم يك دوسه شکل
اینهمه افتخار بی معنی است

ای مهندس رو که در علم نظر
احتیاج مسطر و پر کار نیست

هان حرف زمین بگو مهندس
تا کی ز فلك کنی حكايت

از مهندس مپرس سر فلك
کاین معما زهيچكس نكشود

در مقاطع ذيل استدلال لطیفی بلفظ مهندس نموده :-
در حق من گمان خطا می بری خطاست
هرگز شنیده که مهندس خطا کند

تابکی شکل زمین خواهی کشید
رو مهندس صورت افلاك کش

کهنه شد آسمان مهندس خیز
تا بنا های نو نهاده شود

از اشعار بلند او غزل ذیل است :-
یاران هلال عید برآمد نظر کنید
ماه صیام رفت مغان را خبر کنید
. . . . . . .
. . . . . . .
آنکس که از بر آمدن مه خبر کند
او را باحترام دهن پر شکر کنید
اکنون رسید کو كبه عيش و أنبسا ط
ای در دوغم ز مملکت دل سفر کنید
گردر من و نگار مهندس شود حجاب
دستش گرفته زود زمحفل بدر کنید

اکنون بعض اشعار دیوان اورا که حاکی ست از پارهٔ حالات او ذیلا مینگاریم . راجع بنام او : -

باش لطف الله احمد چه کنی فخر بعلم
جهل ازین علم تو بهتر که نیاید به عمل

خواهم که کشم باده چو لطف الله احمد
تا چند کشم محنت دور قمری را

همچو لطف الله احمد کوس دانش میز دم
چون شدم عاشق بجهل خویش کردم اعتراف

اشعار فوق حاکی ازنام او و نام پدر اوست ( لطف الله ، احمد ) از بیت ذیل وطن او يعنى لاهور
معلوم می شود :-

٤٢٧


( صفحه ۱۲۸ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

کی بود آمدن قاصد فر خنده پیام
مدتی شد که ز لاهور نیامد خبری

در هندسه و منطق و حکمت غلوئی داشته : -

بر من هیچه دان کشف شد از فیض ازل
صرف در منطق و حکمت شده این عمر عزیز

راز سربسته که بر هندسه دان مشکل بود
لیك آن نکته نخواندم که در و حاصل بود

در معماری و مهندسی نامور بوده : -

لطف الله معمار مهندس شد و استاد
گر کار درا یت نکند پس چکد کس

درس و تدریس شغل او بوده : -

عمر در درس بسر بردی و در آخر کار
هیچ حاصل نشد از مدرسه جز بحث و جدل

بنام یکی از شهزادها مثنوی سروده و غالبا دارا شکوه است زیرا « شهزاده بلند اقبال» خطاب او بوده
مهندس میگوید : -

لطف شه میکند مدد کاری
خوانده ام یکدو نسخه از هر باب
نخویسم ز بیم بی ادبی
. . . . . . . . . . . . . . .
لطف شهزاده بلند اقبال
خدمت بنده را بفرماید
گر یکی از مقربان بساط
این سخن از مقیم این در گاه
اجر یابد ز کردگار کریم

ور نه آگه نیم ز معماری
هیئت و هندسه نجوم و حساب
که چها خوانده ام من از عربی
. . . . . . . . . . . . . . .
گر شود بنده را معاون حال
که از و علم رفته باز آید
در دم عیش و در زمان نشاط
برساند بسمع حضرت شاه
نه که اجر قلیل اجر عظیم

از ادبیات فوق بر می آید که شاعر میخواست بواسطه دارا شکوه بدر بار شاه جهان برسد
گاهی در مقاطع غزل نیز بطرف او اشارت میکند :
هان مهندس بنده شاه بلند اقبال باش آنکه فرمان گردهد جمشید فرمانبر شود

در یك مثنوی شخصی را که از بزرگان خانواده وزارت بوده و عزت سیادت هم داشته
می ستاید : -

اختر برج حشمت و اجلال
نیر آسمان بینائی
منبع جود و مخزن احسان

گوهر درج دولت و اقبال
آفتاب سپهر دانائی
مظهر فیض و معدن ایقان

٤٢٨


( صفحه ۱۲۹ )
عیار تاج محل و لعل قلعه
( سال ششم )

زبده دودمان مصطفوی
نخبه خاندان مرتضوی
امرار اشرف امارت او
وزراء اشرف وزارت او
امرا از امارتش منصور
وزرا از وزارتش دستور
آب شرع است سیف مسلولش
دست عدل است رمح مصقولش

بعقیده ما ممدوح او درین مثنوی همان میر محمد سعید است که منتخب الحساب را بنام او نوشته چنانکه در دیباچه منتخب که سابقاً نگاشته میگوید : خلاصه دودمان سیادت منتخب خاندان وزارت میر محمد سعید بن میر محمد یحیی ادام الله اقباله وضاعف اجلاله :

از تالیفات لطف الله و برادرانش بر می آید که علاقه آنها پس از شاه جهان به دارا شکوه پیوند یافته چنانکه خلاصه را ز تالیف عطاء الله بنام شهزاده مذکور معنون است و از دیوان لطف الله رسوخ و اعتبار او بدربار شهزاده ظاهر میشود . و چنانکه نگاشتم دومین قصیده از دیوان او نیز در مدح دارا شکوه است :

بدستیاری لطف شه بلند اقبال
بلند پایه ز من گشت قدر معماری
سپهر مرتبه دارا شکوه دریادل
که همچو ابر کفش میکند گهر باری

از مطالع اوست که میگوید :
گر پادشه بلطف نظر بر گدا کند
بر پادشه نظر بعنایت خدا کند

نیز در مطلعی از غزل دیگر میگوید :
ای شاه زمن بیا و بنگر
درد دل من بیا و بنگر

يك غزل او تما ما در مدح است :
ای ز جود تو کامرانی دهر
وز وجود تو پاسبانی دهر
بفدای خدایگان زمان
بتو زیبا خدایگانی دهر
دهر را مدح تو وظیفه بود
گوش کن بر وظیفه خوانی دهر
بتو زیباست خلعت شاهی
ز تو پیداست کامرانی دهر
باشد از لطف تو مهندس شاد
ای ز لطف تو شادمانی دهر

لطفی که درین بیت از کلمه لطف حاصل شده و بر اهل ذوق ظاهر است . در مطلعی از غزل مدحیه خود نام دارا شکوه را با نام پدر وپسرش یکجا ذکر کرده میگوید .

٤٢٩


( صفحه ۱۳۰ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

دارا شکوه شاه جهان بانی جهان
بر وی مبار کست سلیماني جهان

شاهجهان دارا شکوه بن شاه جهان سلیمان شکوه بن دارا شکوه ابن شاه جهان
پر ور د گار باد نگهبان دولتت
زانرو که کار تست نگهبانی جهان
تا ز آب و آتش است نشان در زمانه باد
ر و شن ز خاک پای تو پیشا نی جهان
ای بانی جهان که جهان در ثنای تست
يك لحظه گوش دار ثنا خوانی جهان
تا کی منهدمس است پریشان چو زلف یار
ای از تو دور گشته پریشانی جهان

از قطعات اوست :
دولت جاوید و بخت سرمد و ملك دوام
همعنان و همدم شاه بلند اقبال باد
از کف دستش زرو گوهر برد در بارگاه
تا ابد در پاوکان زین فیض مالا مال باد
میکند احسان او درما ندگان را یاوری
یاور او ایزد ذوا لمجد و الا فضال باد

قطعهٔ دیگر :
ثنا خوان ترا شاهاچه حاجتمدح جم گفتن
بجام باده حاجت نیست مست جام سر مد را
چو میخواهد که باشد بانی مدح و ثنا یتو
بکار خشت و گل مگذار لطف الله احمد را

از قطعهٔ فوق ظاهر می شود که پیشه معماری را برای خود درجه اندک میدانست ، در تاریخ
عمارتی که از برای دارا شکوه و بامر او ساخته میگوید :
چو بنا کرده قصر جاه و جلال
ظل حق پاد شاه عالی ملك
شبهه این عمارت والا
تافت چون مهر بر حوالی ملك
گفت معمار قصر تاریخش
قصر دارا شکوه و الی ملك (۱)

مصرع آخر ( ١٠٦٠ ه ) میشود ازین بیت بر می آید که شاعر معمار این قصر بوده و در همین
سنه از برای دارا شکوه بنا کرده . در تاریخ کلیدی که دارا شکوه ساخته میگوید :
چو تیار شد ا ین کلید ظفر
بفر مان دین پرور حق پژوه
بی سال تاریخ ا نجام وی
خرد گفت « مفتاح دارا شکوه »
١٠٦٦

از ( مفتاح دارا شکوه ) - ١٠٦٦ ه بر می آید كه يك سال بعد ازان دارا شکوه کشته
شده در تاریخ كد خدائی سلیمان شکوه پسر دارا شکوه میگوید :

( ١ ) ازین مصرع به حساب جمل ( ١٠٦٤ ) استخراج میشود نه ( ١٠٦٠ )

٤٣٠


( صفحه ۱۳۱ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( ششم سال )

حکم خدا گشت با قبال بلند پور دارای زمان شاه زمین
در زمانی که مرا دات جهان بود در دست چون در دست نگین
گفت . . . . . . تاریخش سلیمان شده بلقیس قرین
١٠٦٤
از مصرع اخیر ( ١٠٦٤ هـ ) استخراج می شود .
از اشعار فوق ظاهر است که لطف الله و خانواده او رابطه مستحکمی بدارا شکوه داشتند
و ارباب تاریخ ازان نتیجه میگیرند که رابطه اش بدارا شکوه سبب بی علاقه گی و دوری از دربار
عالمگیر گشته و مقدار این دوری هم بمقدار رابطهٔ مذکور بوده . از بعض ابیات قصیده او در مدح
دارا شکوه تعریض شاعر بر حریف دارا شکوه استنباط میشود مثلاً
ز هیبتش نتوان یافت نیم قطره خون هزار بار دل خصمش ار بیفشاری
ز خم تیر که زد در دل معاند او ربوده زنگ دلم را سپهر زنگاری
دران دیار که بخت حسود تست بخواب ندیده دیده مردم بخواب بیداری
مدام باد هوا خواه دولت تو به عیش نصیب خصم تو جاوید باد خو تخواری

درین اشعار بعض کلمات که غالباً بدان کلمات اشاره بطرف اورنگ زیب شده و بنابرین شبهه نیست
که در انقلاب ١٠٦٧ هـ وقتیکه اورنگ زیب بجای شهزادهٔ بلند اقبال بر سریر سلطنت جلوس نمود
پریشانی برای لطف الله پیش آمده باشد . در دیوان او غزلی بطور قطعه بند هم هست :
شها گوش برداد خواهی نداری بحال گدایان نگاهی نداری
رقیبان بقتلم نوشتند فتوی وگرنه تو هرگز گناهی نداری
جهان سر بسر خیر خواه تو باشد ولی همچو من خیر خواهی نداری
نیاری صبا سوی بلبل پیامی مگر سوی گلزار راهی نداری
مهندس ازان رو نداری وقاری که چون زاهدان خانقاهی نداری
شاید طرف خطاب او درین غزل اورنگ زیب باشد ورنه ظاهر است که حال او در عهد داراشکوه
مستلزم شکوه و گله نبوده و نه حاجت داشت که تعریضی از خانقاه نماید .
مهندس در اشعار فوق از مهارت خود در فن تعمیر نیز جابجا ذکر کرده چنانکه میگوید ع
بلند پایه ز من گشت قدر معماری

در یکجا بطور فخر میگوید : -
ما همه معمار و عمارت گریم
در جای دیگر میگوید رسم و نقشهٔ بنای من مانند آفتاب روشن است : -
چنان منیر شود شبهه عمارت من که نور مهر بود نزد نور او تاری

۱۳۱


( صفحه ۱۳۲ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

دمی که من بعمارتگری شوم مشغول
ملک مصالح کار آورد بـر باری
لیکن معلوم نیست کدام عماراتی پرداخته دست او خواهد بود . گرچه از قطعهٔ تاریخی که
سابقا گذشت اینقدر معلوم میشود که منزلی را برای دارا شکوه او بنا کرده در تذکرهٔ سفینهٔ خوشگو
و نشتر عشق تالیف حسین قلی خان ( ۱۲۹۰ هـ ) راجع بمهندس در ضمن ترجمهٔ پسر اور یا ضی مذکور
است « ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوری است که قلعهٔ ارگ دارالخلافهٔ شاهجهان آباد به تجویز
و صوابدید او بنا یافته » . ( خوشگو ) ازین معلوم می شود که مهندس در تعمیر عمارتهای شاه جهانی
قلعهٔ دهلی با پدر و عم خود شریک بوده . در سحر حلال نسبت بخود می نگارد :
« مملوک هوا دار ولد احمد معمار گوهر عمر را در کارگاه و گل کاسد کرده . . . . . »
ازین فقره نیز معلوم میشود که بیشتر قسمت عمر او در کار تعمیر صرف شده .

۷ - سحر حلال :
این رسالهٔ فارسی در علم اخلاق و در صنعت غیر منقوط است . ازین جهت مصنف در
عوض نام خود ( لطف الله ) ولد احمد معمار نگاشته . آغاز آن این است :
الله علا اسمه در اول کلام حمدکردگار آوردم : مالك ملك : علام واحد صمد سلام . . .
بعد از نه صفحه حمد و نعت دو صفحه در مدح پادشاه عصر بدین عنوان نگاشته « مدح داور
کامگار ادام الله ملکه » و نام ممدوح را بطور تعمیه در عبارت ذیل آورده :
« اسم اکرم او حامل دو کلمه آمد کلمهٔ اول سر عدل ودل داد ودل علم وسر مراد . کلمه دوم
سرگل و د ل سرو و در سر گل و دل سرو ده در آمده ملك علام و صمد سلام همواره سرو
اورا محور سماء کرم و گل اورا محمود دوحهٔ ارم داراد »
از معمای فوق ( عالمگیر ) که لقب اورنگ زیب است استخراج میشود جای تعجب است
که مداح دارا شکوه از اورنگ زیب مدح میکند شاید بوسیلهٔ تقدیم این رساله اخلاقی بحضور
اورنگ زیب میخواست مورد التفات پادشاهی گردد و ازین جهت رساله را بنام او معنون
ساخته ، لیکن معلوم نیست بآمال خود نائل گشته یا خیر .
بعد از مدح پادشاه سه صفحه راجع بکیفیت تالیف و تاریخ آن به عنوان « مدح رساله
و حال محرر اصلح الله حاله » نوشته که در ذیل ازان اقتباس میشود :
مملوك هوا دار ولد احمد معمار رساله که مداد او کحل مدامع اهل حال آمد . . .
حامل سطور معدوده کرده در درگاه سالار کامگار ادام الله ملکه آورده . . .
مامول که در حال سعد . . . در مطالعهٔ والا در آمده معلوم مدرهٔ اکرم گردد . . .
سرو را ، مملوك هوادار ولد احمد معمار گوهر عمر را درکارگاه وگل کاسد کرده . .

٤٣٢


از مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطن
تیم فت بال بعد از مسابقه و اجرای نمایش


[BLANK PAGE]


( صفحه ۱۴۳ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )

مسئول که هر کس در مسالك علم . . . . اطلاع دارد رساله مملوك هوا دار اصلاح دهد احمد معمار والد مملوك دادار سه ولد دارد ، اول عطاء الله سلمه الله مسالك مسالك علم و حال ورا حل مراحل صعود و كمال عالم و عامل و علامه عصر که در او علم و عمل آمده حصر رسالها در علم اعداد مسطور کرده ، حامل صحاح و كسور و ولد دوم اوسط هر سه مملوك درگاه کردگار و اسم مملوك حامل دوکلمه آمد ، کلمه دوم الله علا اسمه كلمة اول لام وطا و معادل عدد عطا ، و ولد سوم در مسالك علم و حال و مراحل صعود وكمال مساهم عطاء الله آمد و اسم او هم دو كلمه دارد ، كلمه دوم الله علا اسمه کلمه اول معادل عدد مطا و و او و را اصلح الله حاله حصل الله آماله معلوم اهل علم گرددکه اسم رساله و الا سحر حلال آمد . . .

معلوم اهل كمال که سحر حلال را در ماه محرم الحرام مسطور کرده . سال رسم سحر حلال ملهم اهل حال و معلم اهل کمال را سوال کردم صدا در داد که سحر حلال ورد اهل حال آمد و درس لوح کمال . از فقرة آخر ( ۱۰۷۴ ه ) برمی آید که تاریخ تصنیف رساله است .

پس ازین تمهید باصل کتاب شروع نموده فضائل و رذائل اخلاق را به عنوان مدح و ذم معنون ساخته است مانند : مدح عدل . مدح سماح ، محرم امساك ، محرم حسد ، محرم طول امل محرم حرص و طمع ، محرم کسل ، مدح كد ، مدح علم مدح دلدار و حال اهل دل ، هوس وصل دلدار ، حصول وصل دلدار ، محرم هوس و دوام وصل ، مدح مل ، مدح سرود کلام اهل دل . بهمین عنوان آخر رساله خاتمه یافته .

ما از دو نسخه این رساله سراغ داریم که یکی ازان در کتابخانه مدرسه محمدی مدراس است به نمره ۲۱۸۶ - این نسخه را غلام قادر خان مخاطب به قادر عظیم خان که از يك (۱) خانواده مشهور به علم در مدراس بوده در ( ۱۲۴۱ ه ) در بیست و نه صفحه نقل کرده .

نسخه دوم در کتابخانه دارالفنون بمبئی است که نمره آن در جلد ۱۸ ص ۱۷ از فهرست کتا بخانه داخل است . ا کنون دوست مخلص من پروفیسور شيخ عبد القادر ( پونه ) ترتيب و شایع (۲) نموده است .

( ۱ ) ما ازجناب محمد غوث صاحب ایم ای ( حیدر آباد د کن ) که جوان قابل ور كن ركيني ازين خانواده است خیلی مشکوریم که بتکلیف ما اقتباساتی ازین رساله نموده و برای ما فرستاده است .
( ۲ ) فاضل مرتب این فهرست اشتباها نور الله برادر كوچك لطف الله را مصنف این رساله پنداشته است .

۱۴۳


( صفحه ١٣٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

معیار تاج محل و لعل قلعه
٣
امام الدین ریاضی :
پسر لطف الله مهندس و نوه استاد احمد است .
تذکره نویسان قرن دوازده هريك بنوبه خود طرفی از شرح حال او را ضبط کرده اند چنانکه خوشگو در ( سفینه ) و حسین قلی خان عظیم آبادی در ( نشتر عشق ) و کشن چند اخلاص در ( همیشه بهار ) و احمد علی خان سندیلوی در ( مخزن الغرائب ) پس از بیان شرح حال او اشعاری هم از و نقل کرده ضمناً ذکر بعضی از اسلاف و عزیزان او را نیز بمیان می آورند . خوشگو در سفینه خود میگوید . -
مولوی امام الدین ریاضی تخلص خلف ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوریست که قلعه ارگ دارالخلافه شاهجهان آباد به تجویز وصوابدید او بنا یافته . واز عهد جد خود بدار الخلافه سکونت دارد . در جمیع علوم رسمی یگانه و منفرد بود . خصوص در ریاضیات تصانیف معتبر دارد . و با اینهمه قناعت و ریاضت را زیور حان و مآل خود ساخته بدرس و افادت مشغولی داشت درین جز و زمان از مغتنمات بوده . اگر چه بنابر اشغال علمی بفکر سخن کم می پرداخت . لیکن سلیقه بسیار درست داشت و در جوابها پای کم نمی آورد . و در سال هزار و صد و چهل و پنج رحلت کرد . و امروز ملا ابوالخیر معروف بخیر الله برادر اعیانی او ..... ( در شرح رصد بندی خیر الله ذکرش می آید ) . بعد چند شعر فارسی مولانا ریاضی را انتخاب زده است .
حسین قلی خان عظیم آبادی در نشتر عشق مینویسد : -
مولنا امام الدین نام . خلف مولنا لطف الله مهندس لاهوریست که قلعه ارگ شاهجهان آباد بررأی وی بنیاد شده . مدة العمر خود در شاهجهان آبادگذرانیده . چون وی بعلم ریاضی تفوق بر ابنای جنس داشت . و در ورع و پرهیز گاری بیمانند بود ، لهذا تخلص خود ریاضی میکرد وگاه گاهی فکر به تلاش سخن هم می گماشت . . . . . . . . . در سنه یکهزار و یکصد چهل و پنج بگزل چینی ریاض جنان شتافت .
حسین قلی خان قطعه ذیل را در تاریخ وفات او سروده : -
بگفته عاشقی با آه دل سوز برفته چون امام الدین ز دنیا
بدیع و صرف و معنی و ریاضی شدند ای وای بی اوبی سروپا
١١٤٥
٤٢٤


( صفحه ۱۳۰ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )

کشن چند اخلاص در تذکرۀ همیشه بهار(۱) راجع بشرح حال او چند صفحه نگاشته خیلی باخلاص
و احترام از و یاد میکند به تخصیص زهد و استغنا و بی نیازی او را از آستان امرا و سلاطین
می ستاید چنانکه در آغاز ترجمه او میگوید :
« ...... اصل وطن ایشان دارالسلطنه لاهور است و جد شریف آن دانای اسرار
کونی و الهی آمده در دارالخلافه شاهجان آباد اقامت گرفته والد شریف ایشان مولوی لطف الله
مهندس که ایشان هم گاه گاهی میل بشعر میکردند . و مهندس تخلص میفرمودند و در علم ریاضی
خیلی ید علیا داشتند . »
بعد او را بزهد و تقوی و کمال در فن شعر ستوده سخن را درین زمینه در چند صفحه طول میدهد
بلکه یکدو حکایتی هم ازو که دلیل است بر قدرتش درین فن نقل میکند .
عبارت احمد علی خان سندیلیوی در مخزن الغرائب مؤلفه ( ۱۲۱۸ هـ ) مانند است بعبارت اخلاص
با اندك تغییری چنانچه مینویسد :ـ
مولنا امام الدین ریاضی اصل وطن ایشان بلدۀ لاهور است . جدش توطن در دهلی اختیار کرده
پدرش مولوی لطف الله مهندس بوده است ایشان هم بگفتن اشعار میل تمام داشتند و مهندس تخلص میکردند .
و در علم ریاضی مثل این هر دو پدر و پسر در بلاد هند نبوده اند . هرچند مولنا ریاضی بگفتن شعر
توجه نداشت . روز و شب بتدریس مشغول بود » تذکرۀ صبح گلشن مینویسد :
ریاضی امام الدین فرزند مولانا لطف الله مهندس لاهوری که قلعه ارك شاهجهان آباد بصوابدیدرأی رزینش
بنیاد گرفته ریاضی متوطن شاهجهان آباد گردیده ، از ان شهر مدة العمر بیرون نرفته ماهر علوم
درسیه بوده ، و در سبق علم ریاضی از معاصرین قصب السبق ربوده ، در عبادت و ریاضت و ورع
و زهد عدیل خود نداشته . »
در تاریخ علمای هند عبارت ذیل مسطور است :
ملا امام الدین دهلوی در اصل لاهوری است . ریاضی دان بود که به دهلی توطن گرفته شرحی
مختصر به تشریح الافلاك مصنفه بهاء الدین آملی در سال یازده صد و سه هجری نوشته که بنام التصریح
فی شرح التشریح شهرت دارد » ( ص ٢٦٢ نو لکشور )
نخستین شرح که بر متن مشهور تشریح الافلاك بهاء الدین آملی نگاشته اند باب تشریح
الافلاك است از عصمت الله سارنبوری که شرحی است مبسوط در سنه ١٠٨٦ هـ تالیف یافته و بطبع
هم رسیده . لیکن تصریح : بیشتر مشهور و متداول بوده و بسبب اختصاری که دارد دانشگاه های عربی
در مضمون هیئت نخست از همین کتاب آغاز میکنند مصنف نام خود را در دیباچه چنین نگاشته :
اما بعد فيقول العبد الضعیف امام الدين بن لطف الله المهندس اللاهورى ثم الدهلوى »
( دیباچه تصریح )

(۱) نسخه آن در کتابخانه بانکی پور از نظر گذارش یافته .
۱۲۰


( صفحه ١٣٦ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )
از ینفقره بر می آید که این خانواده اصلا لاهوری بوده بعد بسبب تعلق به عمارات سلطنتی بدهلی توطن گزیده اند
امام الدین در دیباچه تصریح سنه تالیف را ( ١١٠٣ ه ) نوشته و چون پدرش اقلا تا ( ١٠٩٣ ه ) حیات داشته بدلیل آنکه ( منتخب ) مؤلفه او در همین سال تالیف یافته و ١١ سال بعد پسرش تصریح را نگاشته پس از ین مقدمات بطور یقین ثابت می شود که پسر در زندگی پدر تحصیل خود را تکمیل یا نزدیك به تکمیل رسانده و میتوان قیاس نمود که علوم ریاضی را غالباً از پدر خود تحصیل کرده باشد . ارباب تذکره تاریخ وفات او را « سنه ١١٤٥ ه خمس و اربعین و مأته والف » می نویسند .
آنچه در دیباچه تصریح نگاشته که باعث او بر ین تألیف تکلیف بعضی از برادران و احباب بوده مراد از ان جماعة شاگردان اوست و از ین بر می آید که امام الدین نیز به پیشه موروثی خود یعنی درس و تدریس مشغولی داشت چنانکه سندیلوی نیز تصریح میکند : روز و شب بتدریس مشغول بود
در کتابخانه رامپور دو نسخه نادر از تصریح موجود است که : اهمیت یکی باعتبار قرب استنساخ آنست بعهد تصنیف چه دوازده سال پس از تألیف تصریح ( ١١١٥ ه ) نگاشته شده و اهمیت نسخه دیگر نقل آنست از نسخه دستخطی مصنف که در ( ١٢١١ ه ) منقول شده نمره نسخه اول ١٥ و از نسخه دوم ١٦ ( فن هیئت ) است
مصنف بر ین شرح حاشیه هم نگاشته این حاشیه در نسخه نمره ١٦ کتابخانه رامپور موجود است استاد من مولانا حفیظ الله که سابقاً مدرس اعلای مدرسه عالیه رامپور و دارالعلوم ندوه العلمای لکنهؤ بود در ( ١٣١٠ ه ) هنگام قیام خود برامپور نیز حاشیه بر تصریح نگاشته که در مطبع مجتبائی چاپ شده مولانا در آخر حاشیه تصریح میکند که از حواشی منقول از نسخه دستخطی شارح استفاده کرده است ( خاتمه حاشیه تصریح مطبوعه مجتبائی )
امام الدین دوحاشیه دیگر نیز دارد یکی بر شرح چغمینی ( ١ ) قاضی زاده رومی که کتابی است مشهور درهیئت و دیگری بر شرح خلاصة الحساب تالیف پدر خود . حاشیه مؤخر الذکر در کتابخانه دفتر هند به نمره ٧٦١ داخل است
امام الدین مانند پدر خود بزبان فارسی شاعر نیز بوده و ریاضی تخلص میکرده
کشن چند اخلاص وسندیلوی می نگارند گر چه مولانا ریاضی بسبب شغل درس و تدریس
(١) در عهد نوابی اود نسخه از شرح چغمنی با حواشی و تعلیقات جمعی از علما در مطبع علوی علی بخش خان باهتمام مقبول الدوله احسان الملك کپتان مرزا مهدی علی خان بهادر ثابت جنگ قبول چاپ شده و در ذیل حواشی مذکوره از حاشیه امام الدین الریاضی ابن لطف الله المهندس الدهلوی نیز جابجا نقل وحواله رفته است چنانچه در خاتمه کتاب ذکری ازین حاشیه شده است .
١٣٦


( صفحه ۱۳۷ ) معمار تاج محل ولعل قلعه ( سال ششم )

فرصت نمی یافت شعر بگوید . لیکن وقتی مطلع طالب آملی را که جواب نمی شد طوری استقبال
نمود که از قدرت اکابر شعر بیرون بود . مطلع طالب این است :
بتن بویا کند گلهای تصویر نهالی را بیایدار سازد خفتگان نقش قالی را
اخلاص وسندیلوی می نگارند که تا امروز شعرا با ستقبال اینمطلع اقدام نکردند بلکه میان
ناصر علی را وقتیکه بعضی از رفقا تکلیف بر استقبال آن نمود فرمود « صاف این زمین را طا لبا برد
چیزیکه مانده است درد است » ومانند میرزا صائب شاعر مفلقی وقتی ازین غزل استقبال نمود
در مطلع از قافیه قالی و نهالی پهلوتهی کرده چنین قافیه بهم رساند : ـ
تکلف نیست در گفتار رندلا ابالی را چنانت دوست میدارم که عاشق شعر حالی را
لیکن مولانا ریاضی جواب آنرا برجسته گفت : ـ
رك گل کرد آن گلچهره هر تار نهالی را ازین اندیشه گلها داغ شد برسینه قالی را
وقتی ناصرعلی مطلع مولانا را شنید گفت :
ظاهرا این زمین دوصاف داشت یکی را طالبا برد ودومی تا حال در جواهر خانه قضا و قدر
پنهان بود نصیب مولانا شد که اکنون از تذکره های مذکور چند شعر او را نقل میکنیم :
عنقا خدنگ حسرت(۱) گنامی من است درقید نام بود اگرچه نشان نداشت
رفتی و رفت لشکر دل در رکاب تو شهرم برنك مجلس تصویر جان نداشت
روشن دلیم و خاك نشینی عیار ماست سیماب وار کشته شدن اعتبار ماست
آزاده ایم مطلب ما ترك مطلب است باز آمدن ز حاصل هر کارکارماست
ما خار غم بسینه چو ماهی نهفته ایم گلزار عشق داغ دل ازخار خارماست
دریا دل است یارونم از ما دریغ داشت خشك وتری به پای گل افسوس خارماست ؟
زعشق یار چه گویم که حال من چون است غمم بدور خطش از احاطه بیرون است
ندانم از چه شدی سنگدل که بیمارت بجان رسید و نه پرسی که حال او چون است
در بیت هفتم اصطلاحات ریاضی را مانند دور ، خط ، احاطه ذکر نموده . دوبیت ذیل از سفینه
خوشگو است :
پایه عشق بلندی زسر دار گرفت هرکه دریافت چو منصور سری سردار یست
یوسفستان معانی است ریاضی سخنت چاك پیراهن نظم تو عجب بازا ریست
از بعض کلمات امام الدین ریاضی که درد یبا چه تصریح نگاشته واز بیان کشن چنداخلاص معلوم
می شود که او شاگردان بسیاری در ریاضیات به تکمیل رسانده اخلاص در تذکره همیشه بهار میگوید :
(۱) خد نك حسرت بی معنی و خد نك حسرت شدن عنقا بی معنی تر است . شاید بجای خدنگ کباب
بوده با شد . مترجم

۱۳۷