شماره ( ششم ) سال دوم پاداش خیانت ( ۹۷ )

گذشته متحمل شده و مورد آن خرابی و بدبختی بزرگ واقع گردید در نتیجه همین گونه
تحریکات خائنانه واغراض شخصیه عدهٔ معلوم ومحدودی بود که آنها پیشرفا نه محض مقاصد
فردي موجب خسارهٔ يك ملت شده و هزاران نفوس زکیه و خانمان بیگناه را طعمهٔ
آتش قتل و تارا ج نموده مملکت را سوگوار گردا نید ند .
چون رحمت و فضل بی پایان خدا وند مهربان همیشه حامی و مدد گار بندگان خود است
ذات اقدس او نخواست بکلی این ملت اسلامی ما یوس ومضمحل شود لہذا یکی از فرزندان
خود این خاك مثل اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تائید ومساعدت فرموده و بطور
فوق العاده که ابداً اميدي نميرفت او را موفق گردانید تا آن بلیهٔ کبری را از وطن رفع
و درین مدت سه سال قلیل عهد زما مداری خویش بسی شکست ها را پیوند و خرابی ها را
اصلاح و قوام امنیت داخلی را که از مهم ترین وعمده ترین حوائج فعلی ملت ومملکت است
آن را بواجبی توجه وقایم نماید .
امروز که وطن محبوب ما مثل مریض تازه شفا یافته محتاج هزار نوع تیمار داری مزیده
و با ندك بد نظمی یا خرابی اتحاد ملی بیم صد نوع خطر بوی میرود و شك نیست افغانستان
فعلی ما را نه تنها اولاد خود آن بلکه دنياي انسانيت هم از نقطهٔ احساس نوعیت و همدردی
انائی وا جب الترحم دانسته وروا دار نخواهند شد که با وجود این خونریزی مدهش دوباره
نفاق دا خلی باین خاك رودهد ولی بدبختانه مشاهده می شود هنوز اشخاصی مثل غلام نبی
سفیر سا بق بر خلاف نظریه عموم و بر ضد انصاف و فتوت انسانی میخواست محض
مصالح شخصي و اغراض خصوصی خود مصدر آشوب ثانوی وفتنهٔ عظیم دوبا ره در مملکت
شده و حیات این توده را معروض يك خطر سنگین تری نسبت بگذشته نماید .
ولي همان دست مقتدر الهی که بارها دشمنان افغانستان را رسوا و اين خاك پاك را از
ورطه های هولناکی نجات ار زا نی فرموده و نمی خواست بار دیگر این ملت دوچار بد بختی
گردد ؛ دوباره باحوال ما رحمت فرمود چه از آغاز قایم شدن امنیت در وطن و تشکیل حکومت
عادله نادرشاهی که غلام نبی از خارج افغانستان مصروف برهم زدن نظام موجوده امنیت
وطن بوده و بوسایل مختلفی برضد حکومت حاضره متشبث بود خوش بختا نه افراد
وطن پرست افغانی در خارج هر کدام محض حفظ شئون وسعادت وطن رایگان خود را

٦٢٦


شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۸ )

مدقق اعمال و افعال او قرار داده اسناد او را دستگیر و اعمال او را جز بجز کشف و تدقیق کرده
مرکز را از ان مطلع میساختند ولي آخراً حکومت متبوع که عادتاً هر متجاسر این خاك را
بمعقولیت و صلاحیت دعوت می کند با غلام نبی هم از راه نفرت مقابله نفر موده بالعکس
بخانوا ده و اعضای فامیل آن از در مسالمت و مهربانی پیش آمد و بهر کدام مقامات عالیه در
شعب کشوری و سیاسی و عسکری اعطا فرمود ولی آخراً غلام نبی بتصور اغفال حکومت
اجازه خواسته بکابل آمد و استقبال و مراحم حکومت را بطور فوق العاده فایض شد ولي
از آنجا که این شخص فطرت نادرستی داشته و با تمام قوا عزم خیانت را باین مملکت در نظر
گرفته بود لهذا از افکار سابقه خود منصرف نشده معجلا بتحریکات بعضی اقوام داخلی آغاز و
تبلیغات ضد امنیت ملك و برهم زدن نظام حکومت را شعار خود نموده با وجود زمان انقضای مدت
قليل ورودش بکا بل یکمقدار کار روائی های زیادی نموده تا اینکه از حوضه سازش خود وی
مراتب خیانت او نسبت بوطن کشف و بکیفر کردار خود رسیده حکم اعدام روی جاری شد .
اسناد و دلایل خیانت وی با اظهار به و استشهاد اشخاص مسبوق و امین در مجلس فوق العاده
که مرکب از وزرا و هیئت کابینه دولت ، شورای ملی ، مجلس اعیان ، جمعیت معظم علمای
کرام و غیره منعقد شده بود ارائه و اقامه یافت و همه اعضا و نماینده گان ملی صراحتاً بخیانت او
تصدیق کرده و واجب الاعدام بودن وی و سه نفر اشقیای دیگر را که آنها خود شان علناً
ارتکاب سؤ خود را بمجلس اعتراف کرده بودند تصویب فرمودند .
اکنون ما شکریه مراحم ذات اقدس الهی را که وطن محبوب ما را ازین توطئه سوء
و سازش مخرب قبلا نجات ارزانی فرموده است کرده و میگوئیم نیست باد ! آنکسانیکه برضد
منافع يك جامعه اسلامی مصدر فتنه و خیانت شده و اسباب بدبختی يك ملتي را فراهم می آورند
و نیز از اقدامات مجدانه و افکار بیدار حکومت محبوب خود ممنون و شکر گذاریم
که باین اندازه توجه و مساعی شریفا نه اعمال اشخاص خائن و آنهائیکه دشمن امنیت جامعه
ملی ما هستند آن را خیلی بدقت تعقیب و مراقبت کرده و اینگونه دست های غرض آلود
را از گریبان مملکت قطع میفرمایند . در پایان این نگارش محض نشان دادن احساسات
و نیات اشخاص و رجال شریف و خیر خواهان این جامعه سواد معروضه اعضای مجلس
فوق العاده را بنظر قارئین مجله کابل میرسانیم .

۶۲۷


شماره ( ششم ) سال دوم
معروضة مجلس فوق العاده
( ۹۹ )

( معروضه مجلس فوق العاده )

( بامضای وزراء ، معین ها ، ارکان مجلس اعیان )
ریاست شوراء ، جمعیت علما ء
، حضور اعلیحضرت معظم غازی

امروز برخی اوراقیکه سرا سر مملو ازفتنه و خیانت بعضی اشخاص فساد اندیش به
نسبت جامعه ووطن بود ، از ملاحظه این خدمت گاران مملکت گذشته هكذا اقرار سه
نفر مرتکبین خیانت را که بر اعمال وافعال فتنه جوئی خویش معترف بودند، شنیده در اثر
این جلسه بحضور شاهانه عرض میکنیم ، بدیهی است اشخاصیکه مصدر فتنه وساعى بالفساد
بوده موجبات تفرق جمعیت مسلمین را میخواهند فراهم بنمایند به مدلول نصوص جلیه
مستوجب سخت ترین عقوبات و مجازات می شوند عليهذا امیدواریم اعلیحضرت
پادشاه عادل مهربان ما همچنانکه در تخلیص و نجات وطن عزیز صرف مساعی ملوکانه
فرموده از هیچ گونه فداکاری مضایقه و دریغ نفرموده اند اکنون که بحمد الله تعالی درظل
عاطفت ملوکانه اوقات با آسایش می گذرانیم همچنان توجهات جها ندرجات خویش را
در قلع وقمع موجبات فتنه و تفریق جمعیت این جامعه اسلامیه مبذول داشته بد اندیشان
مجمع اسلامی را بشدید ترین مجازات جزا بدهند از ان جمله امرملوکانه به نسبت غلام نبی
که زائد بر خیانتهای عدیده اش در دورهای سابق و زمانه های نمایندگیهای خارجه اش که
امروز از اوراق ملحوظة مجلس به ثبوت پیوسته فعلا نیز مصروف سعی بالفساد بوده میخواست
جمعیت ما پریشان و آسایش ما به نا آرامی مبدل گردد وحضور ملوکانه پس از تحصیل اطلاع
بر جرائم متعدده اش اورا جزا دادند این امر ملوکانه موجبات مزید تشکرات عموم اهالی
جامعه را فراهم ساخته ما از صمیم قلب شکریه وطن دوستی وجامعه خواهی اعلیحضرت را
بحضور شاهانه تقدیم داشته در خاتمه موفقیت ذات ملوکانه را بعموم مقاصد حسنه ونبات
خیر خواهانه که نسبت بوطن ومملکت خویش دارند از درگاه ایزدی استر جا میکنیم .»

٦٢٨


شماره ( ششم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۰۰ )

فقدان یکی از بزرگان
ادب

مجلات آخرین مصر واقعۀ مولمة وفات ادیب شهیر و شاعر معروف مصر بلکه
امیرالشعرای زبان حاضره عرب (شوقی بیگ) را که ما بلحاظ قدردانی فوتوی آنرا در یکی
از مجلات خود شایع کرده بودیم اشاعه می نماید اکنون ما نیز بنام تقدیر و تفخیم از مقام
شامخ او اظهار تاثر و تأسف نموده فقدان این شاعر بزرگ مشرق را ضایعه عظیمی برای
عالم ادب میدانیم.

یاد آوری

در شمارۀ هفدۀ کابل صفحات ٤٥ - ٤٦ سطور پنجگانه اخیر صفحه و سطر های ششگانه
اول صفحه در ضمن وقایع تاریخی افغانها نوشته شده بود اکثر فامیلها و طوایف تاریخی
بعض حصص افغانستان مثل وردك و غيره ها در ادعای نسبی خود بسلسلة سادات مشتبه استند.
درینجا بغرض رفع اشتباه خاندانهای جلیل و سادات موجوده افغانستان توضیح میشود که آن
نوشته ها فقط در مورد طوایف تاریخی و قدیمتر بعض حصه های افغانستان بوده است،
نه در مورد خاندانهای محترم و سیدهای حالیۀ وطن عزیز، که در مرکز و شرق و جنوب
و غرب و دیگر حصص مملکت مثل کنرها و غیرها مسکن داشته، و عموماً سید جلیل وعالی
نسب میباشند. ( غبار )

٦٢٩


از موسسات جدیده عصر همایون نادرشاهی منظره خارجی عمارت تربیۀ حیوانات وحصه « مرغ خانه » واقع علی اباد .


[BLANK PAGE]


غندمشر الله داد خان

کابل


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی

١٩


مجله کابل
(آدرس)
(ماهوار)
(اشتراک)

انجمن ادبی ، جاده ارگ
عنوان تلگرافی- کابل انجمن
مخابرات
با مدیر انجمن
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول جدی ۱۳۱۱ ه ش – ۲۲ دسمبر ۱۹۳۲م
کابل ۱۲ افغانی
ولایت داخله ١٤
خارجه نیم پوند انگلیسی
طلبای معارف نصف قیمت

فهرست مندرجات مجلۀ کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی

۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۸
۲ تنزل وانحطاط اسلام بقلم محمد سکندرخان معلم دارالمعلمین ۹ ۳۲
۳ شعرای افغانستان سرور خان گویا ۳۳ ۳۹
٤ صنعت توشیح معاون انجمن ادبی ٤٠
٥ نغمات تاگور ولولوی اشک مترجم مدیر انجمن ٤٠ ٤٢
٦ جوان وپیر پروین خانم اعتصامی ٤٣
۷ من واو حفیظ الله خان ٤٤ ٤٥
۸ تخمیس جناب مستغنی ٤٦
۹ سلطان محمود غزنوی وشعرا ممد شبانکارہ ای ٤٧ ٤٨
۱۰ قصیده کلیم همدانی ٤٩
۱۱ وحدت آمال معاون انجمن ادبی ٥٠ ٥٦
۱۲ حکومت و رعیت مترجم جناب قاری عبدالله خان ٥٦ ٥٩
۱۳ افغان در هندوستان م . غبار ٦٠ ٦٦
١٤ آسیا در قرن هفت مترجم احمد علیخان ٦٦ ۷۳
١٥ مطبوعات ونشریات ما سرور خان جویا ٧٤ ۸۱
١٦ انتقاد جناب قاری عبد الله خان ۸۲ ۸۳
۱۷ غسل اکسپریز ترجمه ٨٤
۱۸ تکه لاستیکی » ٨٤ ٨٥
۱۹ عنکبوت ومقیاس موسم » ٨٦
۲۰ زبان واخلاق انسان » ٨٦ ۸۷
۲۱ تعداد موترها » ۸۷
۲۲ کنفیوسیوف وسقراط ترجمه احمد علیخان ۸۸ ٩٦
۲۳ پشتو اقتباس از مجله خیبر ٩٦ ١٠٠


تصاویر :

۱ ع ، ح ، آقای علی محمد خان وزیر معارف ۱
۲ ع ، ص فاضل دانشمند سید قاسم خان معین معارف ۸
۳ آقای محمد سکندرخان معلم دارالمعلمین که در مسابقه انجمن ادبی در مقاله نثر حائز نمره (۱) شده اند ۱۰
٤ قصر استور - کابل ١٦
٥ هیئت اداری وزارت جلیله معارف ۲۰
٦ رجب علیخان متعلم مکتب حبیبیه کابل که در مسابقه انجمن ادبی در مقاله نثر حائز نمره (۲) شده اند ۳۲
۷ محصلین افغانستان در تورکیا ٤٨
۹ باغ شاهی جلال آباد - منزل باغ قندهار ٥٦
۸ محصلین افغانستان در ترکیا ٦٠
۱۰ » » » » ۸۰
۱۱ قلعة السراج لغمان - سراج العمارت جلال آباد ٩٦
۱۲ زنگوگرافی رشحات طبع جناب قاری عبدالله خان که بخط خود نوشته اند آخر


ع ، ج آقای علی محمد خان وزیر معارف


شماره ( هفتم ) سال دوم نومره خصوصی ( ۱ )

كابل

KABUL

قسمت علمی

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

تربیت اطفال

(٤)
فعالیت طبیعی اطفال

موقعیکه فعالیت طبیعی كودك مستعد کار شده ومربیان میل داشته باشند از آنها کار
بگیرند ؛ تحکم و اجبار را دربارۀ آنها نباید بکار برد بلکه اجرای اوامر را با دلایل و الفاظیکه
فکر وروح آنرا متأثر بتواند بآنها تحمیل باید نمود و طفل را باید از مقصد آفرینش و ادای
تکالیف آدمیت با لفاظ ساده و با لمزه مطابق ذهن او خاطر نشان نموده و قوای او را برای
کار کردن حاضر باید ساخت ، به الفاظ شدید وحقارت آمین که قلب و روح طفل را خسته
و منزجر میسازد نباید با وی مقابله کرد بلکه مراعات شرف نفس و عواطف روح بطوریکه

٦٣٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )

از اشخاص مسن کرده میشود رعایت آن باطفال نیز ضروریست .
هر گاه والدین و مربیان در مطالب لازمه طوریکه با اعضای بزرگ و مسن فامیل خود صحبت و معامله میکنند و همه برای يك آمال متجسس و متشبث میشوند با اطفال خورد خود هم همین طور پیش آمد کنند شك نیست این مخلوق كوچك هم پی بتکالیف امور حیاتی خود برده بطور همدردی و انقیاد برای ایفای اوامر والدین و مربیان حاضر خواهد شد یعنی در صورتیکه شما مایل هستید كودك تماماً مطیع و منقاد خواهشات شما باشد پس هر چیزیکه قبلا در لوح ضمیر آنها نقش کرده و بوی خاطر نشان نموده اید البته موقع خواهش شما همان مطلب شما بدرستی نتیجه خواهد داد ؛ بقول کریستین دی لارسن : -
اگر كودك راز های حیات را فهمیدن بخواهد بوی نباید گفت که تو مستحق یا قابل اینکار نیستی و یا او را محروم جواب و توضیحات بسازند !
فکر و استعداد طفل را ناقص و محدود نشان دادن و تحقیر کردن لیاقت او را طبعاً دماغ طفل را تاريك و محدود ساخته القا آتی بوی می شود که گویا خود را نا اهل ، ناقابل تصور کرده به پستی و ذلت رجعت می نماید فکر اخلاق و اعمال او نیز به پستی متمایل میشود .

آزادی طفل

برای طفل رعایت آزادی و همدردی از همه چیز ضرور تر است چه اگر فکر و حواس طفل در تحت قید و اسارت بود روح او طبعاً منزجر شده استعداد تربیوی او نیز خسته و معطل میشود .
در مکاتب جدید امروزه همین مسئله مطمح نظر است که چگونه حس تجسس و تحقیق را در دماغ نوجوانان قایم کنند پس آغاز این آرزو را از عهد تعلم و تربیه دانسته الزام میکنند که باید اطفال دارای يك آزادی معنوی بوده علایق استاد و شاگرد بطور مساویانه و دوستانه بوده باشد یعنی طفل احساس نکند که وی بکلی اسیر و محکوم استاد خود است . غالباً یکی از لوازم آزادی این است که اگر طفل سهوی میکند اولا بگذارند تا خود ش بسهو خود ملتفت شده و آنرا اصلاح نماید آخراً طوریکه در مورد سهو یا درماندگی راجعه

٦٣١


شماره ( هفتم ) سال دوم
تربیت اطفال
( ۳ )
بکارها وافکار يك شخص مساوی ومقابل معاونت وامداد کرده میشود باطفل هم عیناً باهمان
وضعیت امدادکرده شود . « هو مرلین » ( ۱ ) میگوید اوقاتی را به تحقیق اوضاع بچه های
شریر صرف کردم ، در بازی ها ، ودرس فطرت شانرا مختلف یافتم مثلا بعضی از آنها در
خواندن ونوشتن تنبل ونا لایق بودند ولی در بازی ها زرنگ وقابل ، آخراً درك كردم
كه تصرفات بیقا عده مربیان در مورد تعلیم وتربیه ؛ آنها را بكلی اتكالي
و تنبل سا خته و بدون امداد معلم آنها هيچيك اقتدار و قوة خود را برای تعلیم ظاهر
ساخته نمیتوانند ولی در بازي ها كه باستقلال مزاج خود همیشه مصروف بوده و اعتیاد
نموده اند آنرا بدرستی و خوبی از عهده می برآیند . باز در اطفال خورد سال تر و اطوار
زندگانی عهد صبا وت آنها توجه کرده میگوید مسئول تمام جرایم آینده این اطفال مربیان
شانست چه آنها در تمام امور را جعه با طفال حتى بازي های كوچك آنها هم مداخله کرده
و روح حساس و ارادهٔ طبیعی آنها را متزلزل واتکالی می سازند یعنی نمیگذارند این ودایع
قدرت بهمان صورت طبیعی دروجود اطفال نشوونما کرده و مقتدر کار شدند .
درین ایام بقول « رسل » باید باطفال تعلیم سیرت داد و هنگا ميكه آنها بمرحلة ۲ و ۳ قدم
میگذا رند و حس آزادی وذوق حیات دروجود شان جلوه گر شده ومتوجه بتحقيق و تجسس
میشوند ، باید مربیان متوجه شوند تا آغاز این مظاهرات فطرت متصادف بموانع
و صد ماتی نشود . مخصوصاً نشان دادن خوف و ترس و در قلوب اطفال
از القای الفاظ و اشیای مختلف رعب انداختن مهلك ترین امراضی هست كه
در خرابی استعداد آنها خيلی مؤثر واقع می شود .
اطفال خیلی حساس وروح شان نهایت جذاب است پس نباید این استعداد قوی آنها را
بجای القا مطا لب خوب و سود مند وعالی بموهومات ، خوف و غیره مغشوش ساخت .
ملکه نقالی
حس تقلید در كودك طبيعي است ! لهذا نسبت بتعليم و تبليغ نظری ، تعليم عملی در كودك
زود تر مورث نتیجه میگردد .
یکی از علمای اجتماعی و متخصص فن تربية
٦٣٢


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )

ولي از انجا که فطرتاً هر انسان يك نصب العين مخصوصی دارد و ميلان طبيعي انسانها
در يك كار و يك پيشه معلوم عين از عهد طفلي جلوه ميكند لازم است مربيان باساس اين
قاعده نقطه تمايل كودك را درك كرده و پس از ان فكر و ارادة او را از همان نقطه بمطالب
عملی اعمال نمايند .
همه تربيت و تعليمات كودك بايد از نقطة ميلان طبيعي او در نظر گرفته شود ولی همیشه
جنية خوبى و بهتری کارها وعظمت و برجسته گی پیشه ها را بوي القا نموده ذهن كودك را
باید بطرف ارتقا و بلندی متوجه ساخت ، تا كودك از همان عهد قوا و توجة خودرا بكارهای
مفید وعالی مصروف ساخته در حیات براي خود وجا معه مصدر افادات مهم واقع گردد .
درین سن دماغ كودك مستعد است كه خواه به پستی عادت داده شود يا عظمت ! پس
اگر در نقطة مناسب بکار می اندازند البته طفل در آینده همان کاررا از روی صحت عمل
و با نهایت مهارت اجرا خواهد نمود چه در نقطة كه توجة ظاهرى كودك معطوف با شد
قوت ذهن وارادة او هم همان نقطه را بخوبی استهداف می تواند .
در دوران تعلیم نیز با كودك بهمین قاعده باید رفتار کرده شود یعنی اعتبا دات آنها برای
مشق و تجارب عملی وتحقیق در مسایل تعلیمی شان جلب وحاضر نمایند تا باین طرز تربیت
همه گونه موضوعات تعلیم در حافظه وذهن كودك بدرستی کسب موقع نموده و مطلب را در
در موقع بدرستی ابراز داده بتوا نند .
ضعف حافظه اصولا نتيجة فقدان غور وتحقيق است و غالباً عدم غور و تحقيق كودكان
در مطالب تعلیم یا از عدم انتظام اصول تربیت صحیح است یا از تشدد و بيمبا لانی مربیان ؛
كه برای اطفال موقع سوال وجواب وجرئت مصاحبه نمیدهند . پس لازم است بكودك
جرئت و موقع داده شود تاوی هر چیز را مثل آدم بزرگ وبطور مساوات کا رانه از مربی خود
سؤال كرده نظریات و عقاید خود را درا مخصوص اظهار و مطلب را تحقیق کند . ومعلم
د را مخصوص بسوالات او جواب داده خطای ذهن و فکر ویرا تصحيح و با او كمك نمايد .
غا لباً مربیان در اطفال قوة اختراع و انکشاف را عقیده نداشته و آنها را مستحق تحقیق
و ادراك مطالب لازمه نمیدانند حال اینکه درفن تربيه این مسئله يك خبط بزرگ است !

٦٣٣


شماره ( هفتم ) سال دوم
تربیت اطفال
( ٥ )

چه ذهن و استعداد طفل برای کارهای بزرگ و انجام مطالب عالیه از همین عهد صبا وت شروع به نشو و نما مینماید پس اگر عقده ها و پیچیدگی هاي ذهن ودماغ آنها از همین سن حل و اصلاح نشود طبعاً تاریکی در دماغ وخسته گي در ارادۀ آنها پیدا شده در آینده استعداد شان مغشوش و معطل میگردد .

تأثرات اطفال

دماغ اطفال برای قبول هر گونه اثرا تیکه شعور بآن متأثر میشود نسبت باشخاص مسن حساس تر است . چیزيرا كه دماغ كودك جذب ميكند دوباره بجز مساعی و اعتیاد مخصوص از دماغ او ذا یل نمیشود. یعنی هر چیزيكه در كودكی بدماغ طفل جاگزین شد مجلو تمایل او را همان چیز کشیده و در شعور مخفی او اساساً نافذ وحکمفرما میشود و همین مطلب يك طبیعت ثانوی طفل گردیده اگر آن چیز خوب است طفل را در آینده بخوبی بختی و اگر بد است ببدی متمایل میگر داند . ضمناً اگر كودك در سن جوانی ندرتاً در قوانین ذهنی مهارت پیدا کند ممکن است فرق بین خصایل و عادات زشت و زیبای خود کرده و دوباره بواسطۀ مشق و اعتیاد بدی هارا از خود دور و خوبی هارا جز و اعمال و اخلاق خود قرار دهد . ولی اکثراً دیده شده که اشخاص در تمام مدت عمر محکوم همان جذبات عهد کودکی بوده و مقتضیات آن دوره را از خود دور ساخته نتوانسته اند.
پس اثرات خوب وعمدة كه تعمير يك دماغ عالي را در اشخاص میتواند بکند از همین عهد صباوت است .
هرگاه درین سن مطالب خوب ، موثرات عالیه ، عقاید صحیح ، افکار شایسته در اطفال القا می شود آنها همه کا لنقش فی الحجر در دماغ شان نشسته مدت العمر اشخاص نمیتوانند از مقتضیات آن تخطی کنند . لہذا بهترین وسایل برای پرورش دماغ اطفال صحبت ها ونطق ها و ایراد کلماتیست که هر کدام آن دارای مفاد علمی ، اجتماعی ، اخلاقی وغیره بوده با شد ، همچنان مشق و اعتیاد عملی آنهاست بكارهاي سود مند وعالی که اطفال معناً

٦٣٤


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٦)

ومادتاً تربیه کرده شوند ببزرگی فکر وقدرت عمل. البته این مخلوق كوچك با این نوع تربیت
اشخاص بزرگ و مقتدری بوجود می آیند و آنچه ار رزانت و صحت فکر ونیروی عمل را
در کودکی یاد گرفته ومعتاد شده اند در کلان سالی هم این ملکات را از دست نخواهند داد.
اصول تربیت طفل والقاء کلمات خوب دروی يك باریکی ونزاکتی دارد که باید مربیان
فراموش نکنند ؛ چه طفل طفل است ! چه طور الفاظی را طفل ملتفت میشود ؟ یا چطور
اعمالی را طفل بآسانی پیروی میکند ؟ البته چیزیکه با درا که و قدرت او مقرون بوده باشد
همان چیزها را باید در مورد تربیت طفل مراعات نمود !

تربیۀ دختران

تربیۀ صحیح برای دختران هم مثل بچها ضروریست بلکه اگر ما شدت علایق اطفال را
نسبت بمادرها در نظر گرفته و اعتراف کنیم که از روی محبت وعلاقه که اطفال نسبت بپدر
و سایر مربیان خود بمادر بیشتر داشته و تربیت مادر از هر مربی باطفال نافع تر
وموثر تر است ؛ آنگاه اذعان می نمائیم که حسن تربیۀ دختران که مادرهای آینده هستند
بیشتر قابل توجه واهمیت است.
مخصوصاً دخترها در عالم حیات نسبت به بچها دو وظیفه سنگینی را موظف میباشند
اول استرضا وانتظام امور زندگانی يك فامیل بیگانه که جز وسیله خدمت ولیاقت او ابداً
بوی علاقه و شفقت ندارند یعنی فامیل شوهر از عروس خود فقط لیاقت و قابلیت و حسن
اخلاق را طالب بوده يك امر جزئی وخلافی نسبت بوي خورده گيري خواهند نمود.
دوم تربیه اولاد که از نقطه مسئولیت مادری این وظیفه مهم و سنگین را دختران خیلی
عهده دار بوده و با یستی از ادای تکلیف بدرستی برآمده بتوانند. بهترین چیزیکه دختر باید
از خانه پدر بخانه شوهر ببرد همانا متاع لیاقت وحسن تربیت واخلاق اوست ؛ چه این متاع
گران بها موجبات سعادت و رفاهیت زندگی فامیل خسر بوده و نسل آینده آنها را مسعود
و خوش بخت میگرداند. مادرها در تربیه مبادی اولاد یعنی حسن اداره طبقات بشر خیلی ذمه واری

٦٣٠


شماره ( هفتم ) سال دوم
تربیت اطفال
( ۷ )

و مسئولیت داشته میباشند هر گاه خود آنها دارای صحت اخلاق و تربیهٔ صحیح نمیباشند البته از عهدهٔ این وظایف مهم بدرستی برآمده نخواهند توانست ! پس برای مربیان و والدینیکه دارای دخترها هستند از فرایض وجدانی‌شان است ؛ که این موضوع مهم اجتماعی را در نظر گرفته و بتربیهٔ صحیح و انتظام صحت جسمی و معنوی دختران خود بکوشند تا آنها در ادای فرایض نوعی و مادری از عهده بخوبی برآمده بتوانند .
دخترها در سایر امور تربیوی عیناً مثل پسران محتاج تعلیم و تربیه اند ولی در قسمت تدبیر منزل و تربیهٔ اولاد و اخلاق خصوصی زناشوئی و انتظام عالیه محتاج بتعلیم و تربیهٔ جداگانه هستند که این قسمت را مربیان باید با نهایت مراقبت و انتظام بآنها تعلیم دهند ! چه این قسمت تربیه است که دختران را برای لیاقت مادری و حسن اداره حیات و سعادت اجتماعیات بشری لایق و سزاوار می‌سازد هر گاه والدین و مربیان از حسن تربیه دختران غفلت و کوتاهی می‌نمایند گویا در ابراز تکالیف اجتماعی بیشتر ذمه وار بوده و مسئولیت خرابی انسال آتیه بعهدهٔ آنها خواهد بود .

تعلیم ناقص

در مغرب زمین مکاتب تعلیم مثل مشرق فعلی قبلا هم همین طور بود ولی علمای بزرگ مغرب آخراً این نکته را فهمیدند که تمام رازهای حیات وابسته بتربیه و تعلیم ابتدائی است اگر طفل در اول وهله حیات تربیهٔ صحیح نشود در وقت جوانی ورشد مثل چوب کج و خشك برای ابراز تکالیف آدمیت راست کرده نمیشود .
هكذا : مطالبی را که میتوان بيك شخص جوان یا پیر معمر گفت البته بطفلی هم ممکن است دانانده و قوای حسی و ارادی وی را برای پذیرائی حاضر نمود. پس مغربیان امروزه بتربیت اساسی شروع کرده و ضروریات حیاتی را باطفال دبستان خود قبلا میگویند و آنها را برای مبارزه در حیات حاضر می سازند ولی ما مشرقیان طفل را بی‌شعور ، بی‌عقل ، غیر مستحق شمرده در مورد تعلیم و تربیه طوری بآنها رفتار میکنیم که یا در نهایت افراط است یا موجب بسی تفریط میشود مثلا : پاره ازهای را بوی تعلیم و القا میکنیم که

٦٣٦


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۸)

بفرسنگ ها از ذوق و استعداد و دراکه آنها دور میباشد کذا مطالبی را که آنها نظر بذوق
و استعداد و خواهشات فطری خود از ما میخواهند ما آنها را بکور شدن و کر شدن سزا وار
دانسته اعتمادی بآنها نمیداشته باشیم .
پس طرز تعلیم و تربیه مشرق با مغرب دارای تفاوتی است که آنها اطفال خود شانرا با چشم
بینا براه مقصود هدایت می نمایند و ما با پارچه ضخیمی چشم اطفال خود را بسته و بخود شان
امر میکنیم که راه مطلوب را باید پیدا کنید . باقی باقی

دل
جهان مشت گل و دل حاصل اوست
نگاه ما دو بین افتاد ور نه

همین يك قطره خون مشکل اوست
جهان هر کسی اندر دل اوست

علامه «اقبال»

٦٣٧


ع ، ص ، فاضل دانشمند میرسید قاسم خان معین وزارت
جلیله معارف


شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۹)

اقتراحات

در نمره گذشته (۱۹) مجله کابل موضوع مسابقه انجمن ادبی را متذکر شده ضمناً دو قصیده که دارای نمره شده و جایزه انجمن را حاصل کرده بودند آنها را بملاحظه قاریئن محترم مجله رسانیدیم و ضمناً وعده کرده بودیم که از مقالات وارده نثر آنها ئیکه جایزه را برده اند نیز بنظر قاریئن خواهیم رسانید .

اینک از جمله مسابقین نثر در موضوع انحطاط اسلام که جایزه اول را جناب محمد سکندر خان معلم دارالمعلمین کابل و جایزه ثانی را آقای رجب علی خان متعلم مکتب حبیبیه کابل حاصل داشته و موضوع نگارش هر دو نفر شان ؛ هم تقریباً نزدیک است صرف ما حسب وعده مقاله اول را عیناً درین صفحات بملاحظه قاریئن محترم خود میرسانیم :

تنزل و انحطاط اسلام
بقلم محمد سکندر خان معلم دارالمعلمین

سلطنت با عظمت و اقتدار اسلامی که در هنگام وحشت و جهالت ملل متمدنه کنونی مقام رفیع و منبعی را در عرصه دنیا احراز نموده واسطه هدایت و مدنیت اقوام مختلفه عالم شده بود ؛ در اثر بعضی بی اعتنائی های پیروان این دین مقدس در عرصه چند قرن بحالت موجوده افتاده هزاران منزل از شاهراه ترقی دور و بورطه انحطاط و تنزل گرفتار آمده است . علل عمده و اسباب مهمه که این ملت مترقی و متمدن را بانحلال حالیه تصادف

٦٣٨


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۱۰)

داده است: تبدیل نظام حکومات از طرز شورائی بطرز غیر شورائی، سلاطین عیاش و بی استعداد، ترك امر بالمعروف و نهی عن المنكر، تشتت و نفاق، عدم پابندی بعض علما بوظیفه و سائره بوده است که بجملی از ایضاحات هريك در اوراق آتیه تذکار میشود.
از يك زمان باینطرف بارها این مسئله مطرح بحث واقع گردیده که چرا مسلمانان من حیث القوم در تمام صفات محموده رو بانحطاط و بر عکس در هر صفت مذمومه و مشئومه ترقی روز افزون دارند بعبارت دیگر تمام چیز هائی مفیده و کارآمد مثل حکومت، دولت، عزت، غیرت، علم نافع، اخلاق فاضله، واعمال صالحه منفردا از اصلا میان سلب شده همه اخلاق رذیله که موجب اضمحلال و هلاكت يك قوم است از قبیل گستاخی،

محمد سکندر خان معلم مكتب دار المعلمين، صاحب جائزه نمره (۱)

جهالت، افلاس، عادات قبیحه و اعمال شنیعه در ایشان نفوذ فوق العاده پیدا کرده است.

۶۳۹


شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۱۱ )

آیا علت این تنزل چیست ؟ بکدام وسائل ممکن است حسنات گم شده را به عوض سیئات موجوده در اسلاميان رجعت داد ؟ علمای اجتماعی از نیم قرن باین سمت مصروف جد و جهد اند تا اسباب و علل حقیقی این تنزل اسلامیان را در یافته باصلاح آن پردازند ادبا و فضلا افکار و خیالات خود را درین موضوع بطریقه های مختلفه برشته تحریر در آورده اند بعضی از علما میگویند مسلمانان از صنعت ، حرفت و تجارت بی بهره و رو گردان بوده در نتیجه گرفتار مصائب گوناگون شده اند . ازین رو لازم است توجه خود را جانب صنعت وتجارت منعطف نمایند برخی را عقیده بر آن است که محمدیان در تحصیل خط و سواد واكتساب علوم و فنون کوتاهی کرده در مسابقه علمی از اقوام همسایه عقب مانده اند واهمیت عظمت و فضیلت خود را از دست داده اند لذا حتمی است که در ترویج علم و فضل کوشان باشند .
گروهی برین است که اسلامیان گرفتار عادات مذمومه اسراف اند باید کفایت شعاری وعلم اقتصاد را بیاموزند .
اگر چه عنوانهای فوق منتها درجه مستحسن و قابل تمجید است اما اگر به نظر غور و دقت دیده شود علل و اسبابی را که متذکر شدیم از اصل حقیقت بعید افتاده است .
اسلام بجهانیان بهترین ضابطه و قانون تمدن و حیات را تقدیم نموده است متاسفانه پیروان اسلام این قانون تمدن را ترک گفته بجایش ملت های غیر آنرا اخذ کرده اند حالا ئیکه تمدن اسلامی اصل آرزوها و منتهائی ترقی است چه انسان از تعلیمات عامه اسلام براه هدایت پی برده از نورش اقتباس و از هدایتش فلاح و منزل مقصود را در می یابد ، اسلام و احکام و اوامرش در تاریخ حیات انسانی بهترین دستورالعمل حیات است ولی مسلمانان چون از اصول اسلام که اصل واساس عزت ، شرافت و عظمت شان بود منصرف شده چیزهائیرا که اسلام ازان منزه و بیزار است جزو تعلیمات اسلامی قرار داده در صفوف اتحاد و مودت ، تفرقه و تشتت را ره دادند در بلای درمان ناپذیر شقاق و نفاق مبتلا گشته در نتیجه مدنیت اسلام را عقیم وضعیف ساختند .
خداوند عالم تعالی شانه جهت تشکیل حکومت و نظام سلطنت بعضی شروط را در قرآن مجید بیان فرموده است ؛ قومیکه برهمان شرائط عامل گردیده پابندي داشته باشند حتما

٦٤٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل (۱۲)

به موهبت عظمای سلطنت و سعادت فائز و سرافراز خواهند شد بر عکس سیئات و جنایاتیکه
دران ایضاح یافته است اگر در جمعیتی حکمران شده و بکثرت شیوع یابد از نعمت بزرگ
سلطنت محروم و در قعر مذلت و فلاکت و ادبار خواهد افتاد .
باید دانست که تعلیمات و اصول قرآنی تا هنوز هیچگاه غلط و غیر صحیح ثابت نشده
بالعکس در صحت قول و آیات قرآنی بسی شواهد و ثبوتها وجود دارد . لهذا الزم است که
اسلامیان من حيث القوم حالت موجوده خود را بر مضامین و احکام قرآنی که محك وكاملا
هدایت است . تحقیق و تفتیش نمایند که آیا سجیه مسلمانان بحيث عمومی مطابق قوانین
اسلامیه هست یا تغییر یافته با تعلیمات قرآنی منا سبتی ندارد ؟ قرآن شریف مسلمانان
را سخ العقیده را بمژده سلطنت و حکومت مفتخر گردا نیده است صحابه کرام رضوان الله
علیهم اجمعین که مسلمانان ثابت قدم و اعمال شان موافق محك قرآنی بوده حکومت وسیع
ترین و بزرگترین را در عالم دارا بودند بعد از صحابه کرام هر قدر که مسلمین از تعلیمات
قرآنی غفلت نمودند بهمان اندازه در حکومت و ترقی دنیوی شان ضعف پدید آمده آفتاب
عزت و اقبال شان زوال پذیر گردید و ذلت و ادبار در تجسس مسلمانان بوده عاقبت
بر ایشان استیلا یافت تاریخ سیزده و نیم صد سال برین مقال شاهد است که اسلامیان در
ازمنه مختلفه هنگامیکه بر خلاف اوامر اسلامی اقداماتی نموده اند بر ایشان کامیابی دست
نداده است فیلسوف شهير « جمال الدین افغانی » که نه صرف عالم متبحر بلکه از نابغه های
شرق بحساب میرفت در رساله رد نیچریت علت تنزل اسلام را ضعف عقاید قرار داده است
و چنین اظهار داشته : « چون آداب و اخلاق و دیانت محمد یه از غالب نفوس مسلمانان
بالمره زايل نشده لهذا بهزار نوع كوشش بعد از سالهای دراز اراضی شامیه از دست فرنگی
(صلیبیون ) گرفته چنگیزیان را بشرف اسلام مشرف کردند و لیکن نتوانستند
که آن ضعف را بکلی زائل سازند و آن سلطه و قوه خود را اعاده نمایند زیرا آن سلطه
نتیجه آن عقائد حقه و خصال پسندیده بوده و بعد از تطرق فساد اعاده آن عقاید متعسر گردید
و ازین است که ارباب تاریخ ابتدای انحطاط مسلمانان را از محاربه صلیب میگیرند و چنان

٦٤١


( ۱۳ )
تنزل و انحطاط اسلام
شماره ( هفتم ) سال دوم
حق بود که آغاز ضعف مسلمانان و تفرق آنها را از شروع آن تعلیمات فاسده ارائه بگیرند
و هم علامه داکتر اقبال که ترجمان حقیقت است چنین مینویسد :
لا اله گوئی بگو از روی جان تا ز اندام تو آید بوی جان
مهر و ماه گردد ز سوز لا اله دیده ام این سوز را در کوه و کاه
این دو حرف لا اله گفتار نیست لا اله جز تیغ بی زنهار نیست
با پشیزی دین و ملت را فروخت هم متاع خانه و هم خانه سوخت
لا اله اندر نمازش بود و نیست ناله ها اندر نیازش بود و نیست
نور در صوم و صلوة او نماند جلوۀ در کائنات او نماند
آنکه بود اله او را ساز و برگ فتنه او حب جان و ترس مرگ
رفت از او آن مستی و ذوق و سرور دین او اندر کتاب و او بگور
تا جهاد و حج نماند از واجبات رفت جان از پیکر صوم وصلواة
روح چون رفت از صلوة و از صیام فرد ناهموار و ملت بی نظام
سینه ها از گرمی قرآن تهی از چنین مردان چه امید بهی
از خودی مرد مسلمان در گذشت ای خضر دستی که آب از سر گذشت
بجاست صاحب ذوقی که طالب ادب و نظافت حقیقی باشد و تعلیمی جوید که بنده را در زندگانی
دنیا وحیات آنجهانی بکار آید و ازالواث و رذائل که در بعضی از شعب تمدن جدید بر روی
کار آمده صیانت نماید تا بعد از تعمق و تدقیق بروی روشن شود و بذوق سلیم دریابد
که در زندگانی دنیا در راه در یافت و پاک داشتن جوارح از خیانت راهی سلیم تر از طریق
مسلمانی نیست و نفرین بران عقول و افهامی که اسلام را مانع تمدن و منافی ترقی شمرده یکبارگی
ترك طريق حق نموده در بادیۀ ضلالت خود را پرتاب کند . میتوان گفت بعضی از مسلمانان
بی علم و عالمان بی عمل مسلمانی را زیان زد خاص و عام نموده منفور عالم نمودند در هیچ دین
وروش چندانی که در مسلمانی در باب ترك رذائل و نگهداشت جوارح از خیانت و کذب
وریا و رعنائی توصیه شده نخواهد بود .
چند انکه دین مقدس با تفاق وجهد و کوشش و رحم و دلسوزی و شفقت و اظهار حق
٦٤٣


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )

وهمدردی دلالت نموده گمان نمیکنم که دین و مسلك دیگری نموده باشد تصور نباید کرد
که مسلمانی کسی را بترك دنیا و جهد و كوشش خوانده باشد بلكه ( لا رهبانية فى الاسلام )
( ليس للانسان الا ماسعی ) و ( يا ايها الذين آمنو جاهدوا الكفار والمنافقين واغلظ
عليهم ) در باب مامور بودن ما بكوشش و مجاهده برهان قطعی است و هیچگاه طلب دنیا
از وجه مشروع مانع دین نیست .
مال را كز بهر دین باشی حمول نعم مال صالح گفتش رسول
دین ما را به نگهبانی ثغور و غیرت و شهامت و حفظ وطن از تعرض اجانب
وسلحشوری مامور فرموده .
مصلحت در دین ماجنگ وشکوه مصلحت در دین عیسی غارکوه
و عجیب اینکه ما مسلمانان ازبی علمی و وحشت از فوائد علمی وسیاسی کناره گرفته
بغارها در آمدیم , میدان مبارزه و ننگ و نا موس را برای دیگران گذاشتیم و برغم ما
اجانب از علم وهنر وشجاعت , عدل و استقامت و حفظ ما يملك وتعرض براوطان ما
برخورده بذروة اعلای ترقی بر آمدند هر چند قرآن مجید فريا : ميكند لا تهنوا ولا تحزنوا
و انتم الاعلون ما وا پس تر خزیده در بادیۀ گمنامی سرگردان میگردیم و هر چند دین به
( ولا تأ كلوا اموا لكم بينكم بالباطل ) امر میکند از رشوة وخيانت و بدست آوردن
مال از وجوه باطل باز نمی استیم و ( ان الله يامركم بالعدل والاحسان ) را کسی نمیخواند و اگر
میخواند دران تفکر نمیکند و به عمل نمی آرد ـــ
هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ما است ورنه در آيات دين يك ذرة اكراه نيست .
رئيس الاحرار سيد جمال الدين افغا نی چنین اظهار دارند :
دین اسلام آن یگانه دین است . که ذم اعتقاد بلا دلیل و اتباع ظنون را می کند
وسرزنش پیروی کور کورانه را می نماید . ومطالبه برهان را در امور بمتد ینین نشان
می دهد . در هرجا خطاب بعقل می کند . وجميع سعادات را نتائج خرد و بینش می شمارد ــ
وضلالت را به بیعقلی و عدم بصیرت نسبت می دهد و از براي هر يك از اصول عقاید
به نهجی که عموم را سود مند افتد اقامه حجت می نماید بلکه غالب احکام را با حكم و فوائد

٦٤٣


( ١٥ ) تنزل و انحطاط در اسلام شمارۀ ( هفتم ) سال دوم

آنها ذکر می کند .

اصول شورائی

بزرگترین اصول ترقی و تعالی اینست که نظام حکومت بر اساس شورا ئی تاسیس گرد
قرآن عظیم میفرماید « و شاورهم فی الامر » رسول اکرم صلعم در بیعت عقبه جماعة
انصار را چنین خطاب فرمودند : « اطاعت من تا زمانی بر شما لازم است که شما را بامور
خیریه تشویق نموده برای حق هدایت نمایم » حضرت ابوبکر صدیق رض هنگامیکه
بخلافت انتخاب شدند مردم را چنین مخاطب ساختند « ان احسنت فاعینو نی و ان اسأت
فقو موانی » یعنی اگر من اعمال حسنه را انجام دهم باید مرا كمك كنيد و اگر از کار خیر
انحراف ورزیده مصروف قباحت باشم بالضرور مرا اصلاح کنید . گویا اظهار داشت
که فی الواقع حکومت قوم و ملت را مسلم است اگر سلطان ملت را بجانب بهبودی و صلاح
سوق دهد باید او را معاونت کنند و اگر سلطان ملت را بطرف خسارت و نقص رهنمونی
کند فریضۀ مهم قوم است که بموجب کتاب الله او را براه هدایت بیاورند .
و هم ایراد فرمودند « که در میان شما ضعیف نزد من قوی است » یعنی ضعفا را دستگیری
نموده بحقش خواهم رساند و توانا نزد من ضعیف است یعنی از قوی ظالم باز خواست
ستم دیده و مظلوم را نموده بجزا خواهم رسانید - از این استنباط میشود که غرض اصلی
از حکومت و فریضۀ اولینش قیام امنیت و مساوات است تا مردم بخلاف یکدیگر دست تعدی
و تطاول دراز نکرده ضعفا و زیر دستان در مقابل اقویا و زیر دستان رعایت و حفاظت
شوند و هم بیان فرمودند که « راز بقای قوم در جد و جهد است » اگر شما ترك سعی گفته
مصروف عیش و عشرت شوید حتماً خواری و ذلت بر شما استیلا یافته رو با نحطاط
خواهید گذاشت .
و نیز از مقولۀ حضرت صدیق است « اطیعونی اطعت الله و رسوله فاذا عصیت الله
و رسوله فلا طاعة لی علیکم » ترجمه ؛ تا زمانیکه من مطیع و فرمان بردار احکام
خداوند و رسولش هستم مرا اطاعت کنید و چون بخداوند متعال و رسولش عصیان ورزم

٦٤٤


(١٦)
مجلة كابل
شماره (هفتم) سال دوم

اطاعت من برشما واجب نيست .
در حقیقت هر لفظ این خطابه ها جهة مسلمین شمع راه هدایت بوده نظام قوم این امر را
تقاضا میکند که زمام مهام سلطنت بدست يك شخص باشد مگر امرش در مقابل احکام خدا
و رسول بايد تطبيق يابد خواه شخص مذکور سلطان وقت باشد یا امام و مجتهد امروز حتمیست
که اسلامیان نظام حکومت خویش را بر اصول فوق الذکر قائم نمایند انتخاب ابو بکر صديق رض
با ثبات میرساند که در اسلام حکومت انتخابی است نه وراثتی و هم قرآن کریم در اخیر پاره
دوم در ذکر سلطنت طالوت امر مذکور را واضح نموده است بد بختانه بعضی از سلاطین
اسلام بعد از خلفای راشده اصول انتخاب را ترك گفته خود ها را بمصائب گوناگون مبتلا
ساختند و هم ازین سبب ممالك اسلام متصادف بخسارات گردید .
در قرن ۲۰ حکومات مطلقه جهان بطرز شورائی و پار لمانی تبدیل یافت و مبرهن است
تمام این قوانین اساسی از اصول جمهور اسلام اتخاذ گردیده اغلب احسانات امروزه ، مطابق
و مشابه بطرز جمهور اسلام است اگر به نظو غور دیده شود نظام حکومت تا زمانیکه
اساس آن مبنی بر اصول اسلام نباشد مکمل نمیتواند شد . جماهیر فرانسه و امریکه ظاهراً
بخود نظیری نداشته بی مثل بحساب میروند مگر در حقیقت بسی اختلافات معاشرتی و تمدنی
در هر دو هویدا و آشکار است مثلا در مأکولات و مشروبات امرا و غربا باهم نمیتوانند
شرکت کنند و نباید غربا مجاور امرا نشیمن داشته باشند حتی در معبد واحد نیز اجتماع
هر دو طائفه ممکن نیست ؛ اصول جمهورية اسلام دارای تمام اوصاف حکومت امروزه
بوده است فرقی که در بین هر دو جمهوریت دیده میشود اینست که جمهورية اسلامی از امتیازات
و عصبیت شخصی و نسبی مبرا و منزه بوده يك مسلم فقير و تهی دست میتوانست با خلیفه
وقت در مسجد بوقت نماز شانه بشانه استاده شود و بر سفرة طعام پهلوی خلیفه نشیند
در اثنائیکه حضرت عمر فاروق (رض) جانب بیت المقدس برفاقت يك غلام سفر مینمودند
در طول راه خلیفه و غلام نبوبة خویش بر شتر سوار می شدند مثالیست عجیب و غریب ،
از مساوات اسلام که تاریخ عالم از نشاندادن همچنين مساوات عاجز و مقصر است .
بعد از خلافت راشده بنی امیه باستثنای عمر بن عبد العزیز اصول را انتخاب اترك گفتند

٦٤٥


[BLANK PAGE]


قصر استور
وزارت خارجه کابل


( ۱۷ ) تنزل و انحطاط اسلام شماره (هفتم) سال دوم

و وضعیت حکومت اسلامیه که دارای تشکیلات شورائی بود آنرا بحکومت مطلقه و ارثی
تبدیل و تحویل دادند سلاطین اسلام ذاتاً باقتدار مطلق فائز گردیده بعضی ایشان قدرت خود
را بطور مطلقیت استعمال و مانند امپراطوران رومی و سلطنت سابقه امان الله خان شاه مخلوع
افغانستان بفرمان روائی پرداختند حینیکه بنی امیه لوائی امارات اسلام را بدست گرفتند
قوائی شورائی را بزور شمشیر و بتوسط سیاست پايمال نموده روح حریت اسلام را بانواع
و اقسام معطل کردند بنی امیه نه تنها نظام حکومت شورائی اسلام را منهدم کرده اساس
حکومت مطلقه را گذاشتند ؛ بل اظهار حق و امر بالمعروف در عهد آنها معطل شده که ملکه
راست گوئی و صداقت فی الجمله در اسلامیان خسته گی پذیرفت مگر چون فیضان عهد نبوت
و اثرات تعلیمات قرآنی تازه بود با وجود اشاعه بدعات و مناهی در بین مردم صدای امر
بالمعروف دلهای سلاطین با سطوت و هیبت را مرتعش و لرزان میساخت

سلاطین مطلقه

در ممالک شرق مثلیکه مردم قحط را آفت سماوی دانسته صبورانه متحمل آن میشوند
بهمین طریق تجاوزات فجیع واليم ومظالم وحشيانه سلطان را بر شآمت نفس و لئامت طبع
و بلیات الهی محمول نموده آنرا بحكم تقدیر گردن مینهند مطلقیت برای نمایندگی عظمت
و ابهتش برهان قاطع است . حسن صفات وسجية مستحسن شخص سلطان یا تدبیر و سیاست
يك وزیر کاردان مدام متضمن فیروزی و کامیابی آن دوره میباشد .
رسول اکرم صلعم در اثنای حجة الوداع حضار اجل را مخاطب نموده ایشان را
به کمانیکه ترقیات دنیوی و فلاح اخروی بران موقوف بود مژده دادند . ای مردم برای شما
كتاب الله وسنت رسول الله گذاشتم اگر بآن عمل کنید خطا نخواهید کرد . متاسفانه
عموم مسلمانان گرفتار غفلت و عیش گردیده به تعلیم رسول اکرم صلعم اعتنائی نکردند .
خلاف پیمبر کسی رهگزید که هرگز بمنزل نخواهد رسید

٦٤٦


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )

از زمان امیر معاویه تا آخر قرن موجوده سلاطین مختلفه با سجیه و اخلاق متفاوت در صفحات تاریخ جلوه میدهند چنانچه سلطانیرا سریر آرای سلطنت می بینیم که مسلمان راسخ العقیده و متشرع بوده فوق العاده وطن پرست و در اجرای اوامر و نواهی ساعی و جاهد است ، قلباً و روحاً محب علم و دین و درجه منتهی متقی و پرهیزگار است . باندازه که از بیت المال نیز جهت معیشت خود چیزیرا قبول نکرده به فعالیت خود زندگانی خود را اداره میکند .
كذا سلطان دیگری بوجود میآید که تماماً بعدالت ووطنیت وغیره بیعلاقه و عمر خود را با سراف و تبذیر ضائع میکند .
خون چشم بیوگان است آنکه در وقت صبوح مهتران دولت اندر جام و ساغر کرده اند
مثلیکه معلوم است این رویه باعث اضمحلال بسی سلاله ها گردیده چنانچه از آل طاهر سوال کردند علت انقراض خانواده شما چه بود گفتند ، باده پیمائی شب و خواب صبح ، مصاحبین شاه نیز مصروف هوا و هوس بوده قدم بر قدم شاه میگذارند در اثر این در کل امور دولتی بی نظمی آشکار میگردد به شکایت مظلومین احدی نپرداخته در هر گوشه مملکت فتنه و فساد ظهور میکند .
پادشاهان قوی بر داد خواهان ضعیف مرگ در گاه را سد سکندر کرده اند
صحفات تاریخ از تذکر عیاشی محمد شاه گورگانی شاه دهلی و بسی سلاطین دیگر مملو است که چگونه بیت المال را که حق مشروع ملت است به طرق نامشروع صرف نموده اند و هم منازعات و جنگهائیکه بین سلاطین مختلفه ممالك اسلامی بوقوع پیوسته سبب و عامل بزرگ ضعف اسلام شمرده میشود این حالات را به نو به در تاریخ شرق مشاهده مینمائیم و یکی از علل بزرگ تنزل وضعف اسلام همین سلاطین بی استعداد و عیاش بوده که متدرجاً از اقتدار اسلام بجز نام و نشان اثری نگذاشتند .
مسلم است سلاطین مستبد بین دوست و دشمن امتیازی نگذاشته با ناصح مشفق خود از روی بغض و کین در صدد ایذاء می برآیند چنانچه فاصل پاشا وزیر سلطان عبدالعزیزخان

٦٤٧


شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۱۹ )

عثمانی چون لایحه مشتمل بر مواعظ حسنه و اصلاحات لازمه داخلی مملکت بحضور شاه موصوف تقدیم نمود در نتیجه مقاصد خیر خواهانه خویش در پاریس طرد و تبعید میگردد . سلطان عبدالحمید خان ثانی ترك بحکومت مطلق پرداخته بسی اصلاحیون و احرار و بهی خواهان حقیقی سلطنت را بانواع و اقسام مظالم ته تیغ نمودند چنانچه مدحت پاشا و علامه سید جمال الدین افغانی که سلطان مذکور را از دست برد اروپائیان متنبه ساخته باصلاحات ملکی توصیه مینمودند عاقبت شهید ستم تیغ سلطان شدند .
علامه موصوف در محبس بيك دوست خود چنین مینویسد « من در موقعی این نامه را بدوست عزیز مینویسم که در محبس محبوس و از ملاقات دوستان محروم ، نه انتظار نجات دارم و نه امید حیات ، نه از گرفتاری متالم و نه از کشته شدن متوحش خوشم برین حبس و خوشم برین کشته شدن . برای آزادی نوع و زندگی قوم کشته میشوم »
امان الله خان شاه مخلوع افغانستان نیز توصیه و نصائح بعضی از ابنای وطن را که در اجرای پرو غرام بی معنایش اظهار مینمودند اصغاء نکرده در نتیجه حکومت مستبدانه و سوء سیاست خود دو صد ساله حکومت باعظمت افاغنه را به پرتگاه هولناکی کشانید اما کردگار بلطف عمیم خود استخلاص آنرا خواسته فرد نابغه بمثل اعلیحضرت محمد نادرشاه غازی را جهة نجاتش فرستاد .

نظری در تاریخ اسلام

بعد از ارتحال حضرت سیدکائنات (ص) تا نیمه اولین خلافت حضرت عثمان غنی امنیت کامل در اسلام حکمفرما بوده تاسنه ۳۰ هجری اغلب قسمت دنیا را تحت تصرف و سلطه خود آوردند . مگر رئيس المنافقين عبدالله بن سباء یهودی بلباس اسلام در آمده در بین مسلمینیکه تازه داخل حوزه اسلامیت شده بودند تبلیغات نموده حس امتیاز خانواده گی و عصبیت نژادی را که دین مبین اسلام قلع و قمع نموده بود دوباره احیا کرد و در شهرهای مرکزی مانند بصره ، دمشق و قاهره اقامت گزین شده ادعا مینمود که حضرت علی رض به نسبت حضرت

٦٤٨


( ۲۰ )
شماره ( هفتم ) سال دوم
مجله کابل

عثمان بخلافت سزاوار تر است بدین طریق عداوت و عصبیت قدیمه را که میان هاشمی ها و بنی امیه قبل از اسلام وجود داشت سراز نو زنده ساخت تمام حوادث دلگداز وخانه جنگی های دلخراش مثل شهادت عثمان غنی رض جنگ جمل و صفین ، هنگامه های خوارج ، شهادت حضرت علی رض ، حادثه حسرتناك كربلا ، نتیجه شرارت عبدالله بن سباء و زمره منافقین بوده است وهم از اثر همین دسائس بمرور ایام در زمان خلافت خلفای بنی امیه و عباسیه تفرقه و تشتت در اسلام پیدا شده فرق شیعه اول ، شیعه تفضیلیه ، خوارج ، شیعه غلاة وشيعه كامليه ، و بسی فرق مختلفه ومتعدده دیگر تولید شده رخنه که تاحال التيام نيافته درین دین مقدس وارد آوردند حالانکه قرآن کریم میفرماید : « واعتصموا بحبل الله جميعاً ولا تفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم ان كنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا و كنتم على شفا حفرة من النار فانقذكم منها ط كذالك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون .
یعنی شما باتفاق حبل الله را مستحکم گرفته درمیان خود نفاق را راه ندهید و آن احسان حضرت الهی جل شانه را بخاطر بیاورید که در اثنای عداوت تان باهمدیگر دلهایتان را خداوند از محبت و الفت مملو نموده از كرم ولطف الهی با یکد یگر برادر شديد وقريب بودكه شما ها در چقری پر آتش بیفتید مگر خدا و ند محض بفضل و رحمت خويش شما را ازان مصیبت نجات بخشيد بد ينطريق الله تعالى آیات خود را برای شما وا ضح مینماید تا بزیور هدايت آراسته شوید .
ونیز رسول الله صم بروز فتح مكه بدرب خانه مکه استاده در اجتماع عظيم شرفاء قریش را چنين مخاطب ساختند « يا معشر قريش ان الله قد اذهب عنكم نخوة الجاهليه و تعظها ا لآباء الناس من آدم خلق من تراب قال الله تعالى يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوبا وقبائلا لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقكم .
در اثنای خلافت بنی امیه عباسی ها و علوی ها و فاطمی ها در صدد استیصال شان برآمده بسي احاديث موضوعى برله خود ها نشر و مصروف کنکاش و سازش ها بودند هر چند در ابتدا عباسی ها چنین و امود میکردند که ایشان با تخت و تاج کاری نداشته میخواهند علویها وارث تاج و تخت باشند مگر حینیکه بمعاونت خراسانیها تحت قیادت ابو مسلم خراسانی
٦٤٩


هیئت اداری وزارت جلیله معارف


( ۲۱ ) تنزل و انحطاط اسلام
شمارۀ ( هفتم ) سال دوم

کامیاب شده اموی ها را مستاصل ساختند سلطنت را نیز متصرف گردیدند ازین به بعد علوی ها با عباسی ها بنای مخالفت گذاشته سالهای دراز مصروف دسائس بر علیه عباسی ها بودند حالانکه قرآن کریم بمقامات متعدده سرگوشی ها و سازشهای مخفیانه را که راجع بامور خیریه و اصلاحیه مسلمین نباشد مذموم قرار داده مسلمین را ازان منع فرموده است « لا خیر فی کثیر من نجواهم الا من امر بصدقة او معروف او اصلاح بین الناس » جای دیگر میفرماید « یا ایها الذین آمنو اذا تناجیم فلا تتناجوا بالاثم والعدوان و معصیت الرسول وتناجوا بالبر والتقوي »
معتصم بالله خلیفه عباسی بر خلاف خلفای سابق جهته حفاظت خود قشون جدید ترک را که نو مسلم بودند منظم و یکی از ایشان قیشین حیدر نام را سپها لار قشون قرار داد چون این سپه سا لار حامی و معاون دین زردشتی بود ( ۱۲۰۰۰ ) مسلمانان را ته تیغ نموده میخواست سر به شورش بر آورد مگر خلیفه آگاه شده او را بقتل رسانید .
واشناس نام غلام ترکی برتبۀ نائب السلطنه واثق بالله خلیفه عباسی اختصاص یافته در تذلیل و اضمحلال عربها هیچ فرو گذاشت ننمود
متوکل علی الله زیارت تربت امام حسین (رض) را ممنوع و امرا نهدام آنرا صادر کرد و در پرورش اشخاص غیر اهل و اضمحلال مردمان صحیح و لایق فرو گذاشتی نکرد حتی آخر همین مردمان نالایق بهمدستی سرداران ترک خلیفه را بقتل رسانیدند درین زمان قیودات سابقه رفع شده شیعان و علوی های غریق افتخارات گردیدند با لاخره منتصر بالله نیز از دست ترکان بقتل رسید ازین به بعد اقتدار ترکها رو بازدیاد و در مقابل قوۀ عربها راسخ بعقیده ها متدرجاً رو بانحطاط گذاشت این کشمکش های متوالیه در مسایل اعتقادی بدر بار خلافت برروی هم رفته ضعف بزرگی در اسلام عارض نمود
فتنۀ تا تار و فرقه باطنیه « حسن بن صباح »
در قرن هفتم هجری سیلاب خوفناکی از تا تار بغتة بر خواسته سرتاسر ممالک اسلامی را فرا گرفت صدها شهر و بسی حکومتهای اسلام غارت و منهدم گردیده اقلا نه ملیون نفوس
٦٥٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۲ )

اسلام بقتل رسید و بغداد شریف که تاج شهرهای اسلام بود به نحوی غارت گردید که
تا امروز به معراج سابقه خود نرسید .
اگر چه این قوم در آتیه مشرف باسلام شدند مگر در حقیقت اسلام از دست شان متحمل
بسی زحمات و خسارات گردید بقول عالم متبحر محمد عبده مصری ( الاسلام و النصرانیت )
تاتاریها در خصوص دین مبین اسلام سخنان نا گفته و ركيك را نشر داده ادعا نمودند که
دین اسلام ناقص و بمثابه مریض بوده ما آنرا معالجه میکنیم بدعات و رسومات بت پرستی را
از نصرانیان اتخاذ کرده آنها را بشعائر و احکام اسلام محمول نمودند و اسلامیان را
به پرستش علما و اولیا وا دار ساختند اشاعه این عقائد باطله و رسومات فاسده در بین
اسلام و هم خروج حسن بن صباح و تعلیمات فرقه باطنیه در عصر سلجوقیها باعث تفرقه
و خرابی اهل اسلام گردیده .
عقیده قدر
تاتاریها در مسئله قدری تغیرات و تبدلات مهمی وارد ساخته حدوث و وقوع تمام امور را امر
مقدر و خارج از احاطه قدرت انسان تصور و فرض میکردند تا قوه اراده و عزم را سح
و متین اسلامیان سلب گردیده همه شان ضعیف الاراده و پست همت ثابت شوند و عقائد باطله
در دلها و دماغها یشان متمکن شده از فعالیت خویش بیفتند اینست که امروز هزارها
نفوس اسلامی را به بلای ضعف و عطالت مبتلا می بینیم که باراده متزلزل در کارها اقدام
نکرده خود ها را به تقدیر حواله میکنند .
امر بالمعروف و نهی عن المنكر
امر بالمعروف و نهی عن المنکر اصل اصول اسلامی و علت حقیقی شرف و فضائل امت
مرحومه است گذشته ازین امر بالمعروف و نهی عن المنكرجهة تمام اصول و فروع بمثابه عماد کار
و بنیاد شریعت بیضا است قرآن عظیم میفرماید « کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون
بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله » شما بهترین امم هستید اعمال حسنه را امر فرموده

٦٥١


شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۲۳)

مردم را از کارهای بد و نامشروع مانع میشوید و ایمان بخدای واحد دارید) جای دیگر
در سورة حج میفرماید: اگر ما به مسلمانان حکومت و خلافت ارزانی داشته ایم فریضة شان
عیش و عشرت و جهانگیری نبوده بلکه مصروف عبادات خدای لایزال خواهند بود
و جهانیان را باعمال صالحه و اخلاق حسنه تحریص و تشویق داده ایشانرا از افعال شنیعه
و قبیحه باز خواهند داشت عاقبت کارها در ید قدرت خداوند است الذین ان مکناهم
فی الارض اقاموا الصلوة واتوا الزکوة وأمر بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبت الامور.
خدمتی که بر بندۀ مسلم من جانب الله تفویض شده این است که خود را ذمه وار و متعهد
قیام حق و محو کنندۀ گمراهی و ضلالت قرار دهد باندازۀ درین امر تاکید شده است که
مومن میتواند هر چیز یرا متحمل شود مگر در هیچصورت تحمل مظلومیت حق برایش
جائز نیست .
در اسلام امر بالمعروف فریضۀ هرفرد ملت بوده مخصوص افراد معین نیست علت نمائی
ضلالت امم قدیمه این بود که صرف طبقۀ علما ورؤسا مؤظف بایفای این وظیفه مقدسه بودند
در تاریخ اسلام میخوانیم که زنی مرتکب زنا میگردد با اینکه ازین واقعه احدی آگاه نیست
خودش بالذات بحضور اشرف رسول صلعم احضار گردیده بگناه خویش اعتراف و سنگسار
شدن خود را استدعا میکند و بعد از انقضای حمل با عزم راسخ حضور بهم رسانده
سنگسار میگردد .
از يك حدیث معروف این امر واضح می گردد : اگر احدی از مسلمانان سخن خلاف
حق را مشاهده نمایدباید بزور بازو بانسدادش بپردازد و اگر بقوة شخصی در تعدیل و اصلاحش
قادر نباشد بزبان قباحت آن را بیان کند. در صورت عجز از اظهارش اقلا آن فعل شنیعه
و قبیحه را از صمیم قلب زشت بداند. این حالت آخرین و درجۀ منتهای علامة ضعف
ایمان است .
در تعریف مسلمانان آن زمان خدای متعال فرموده است ( اشداء علی الکفار رحماء
بینهم) مومنین در مقابل اهل کفر و ضلالت نهایت سخت دل بوده برای مومن دیگر دلهای
شان از رحم مملو و مشحون است . وهم در قرآن شریف است اذلة علی المؤمنين اعـزة

٦٥٢


شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة كابل ( ٢٤ )

على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ) یعنی مسلمان در برابر اهل ایمان وصداقت نهایت درجه عاجز اند و در مقابل کفر و ضلالت خیلی مغرور به نظر میآیند در راه حق جهاد کرده از ملامت ملامت کننده نمی ترسند مسلمین آندوره خواهشات نفسانی را مغلوب ساخته دوستی شان برای حق وعداوت شان باشخصی نیز محض جهة رضاي حق است الحب لله والبغض في الله وهم جهة اعلای حق تمام اعزه واقارب را ترك گفته ومظالم سخت ترین را متحمل میشدند پسر بخلاف پدر و پدر مقابل پسر جهة استرضای خداوند شمشیر برداشته اند .
قاریین کرام بچشم بصیرت غور و تدقیق نمایند که حالت مسلمین این زمان با مومنین از منة ماضیه تا چه اندازه اختلاف و تباعد دارد امروز علناً از احکام واوامر خداوندی اعراض میکنند و برای دفاع مخاطره خیلی جزئي و بی اهمیت حتی برای اینکه شخصی از او آزرده نشود حق را پوشانده از امر صریح قرآنی مخالفت میورزند .

عدم وظیفه شناسی

بعد از خلافت راشده حکومت شخصی و مطلقه تشکیل و مقربین و مصاحبین شاه بحضور سلطان رسوخ ونفوذ فوق العاده یافتند بعضی از علما هم ترك وظيفه گفته اجرای احکام شریعت غرا را به تعویق انداختند و دائما جهة تقرب وجلب توجه سلطان ومصاحبينش سعی بلیغ مینمودند ازین به بعد دین وعلم ، وعظ و نصیحت محض جهة كسب جاه وعزت بوده است نه برای اعلای كلمة الله ورضای حق عهده داران وعظ تعليماتیرا که متضمن خوشنودی امرا میبود ایضاح نموده از تشریح مسائل شرعيه واعتياديه كه خلاف خواهش امرا میبود اجتناب میورزیدند .
چون دولت عربی بغداد رو بانحطاط گذاشته ترکها که اقتدار شان از يك قرن رو بازدیاد میرفت غلبه نموده بر تمام عالم اسلامی مسلط گرديدند اتراك قوم نومسلم از زبان عربی ناآشنا از دین ومذهب معلومات کافی نداشتند ازین رو در تمام امورات علمی و

٦٥٣


شماره ( هفتم ) سال دوم ❁ تنزل و انحطاط اسلام ❁ ( ٢٥ )

مذهبي یاری و معاونت علما محتاج بودند ولی آنها این موقع را غنیمت شمرده علم و مذهب را بیش از پیش ذریعة حصول حکمرانی و عز وجاه دنیوی ساختند.
بفکر عاجزانه ام وظیفة اولین و اشد علماء امروزة ما همین است که از خوف خداوند متعال اندیشه و ایفاء فرائض مذهبی و شرعی خود شان را باید مطابق حق و رضای خالق کار فرما یند خداوند عالم میفرماید ( انما يخشي الله من عباده العلماء ) خداوند لایزال خوف وخشت را بجماعة علماء تخصیص داده است حقیقت و انصاف اینست که در زمرة علمای کرام بعضي ديده میشود که كما حقه بخشيت ممتاز و بعضی هم طور مناسب و لازم پابند وظیفه نمیباشند نتيجة در گفتار و سخن های شان ازین لحاظ اثري باقي نمانده اهمیت طبقات خوب و ناخوب آنها عموماً در انظار کاسته میشود و هر چند آنها بطول نماز ها و عبادات بکوشند موقعیت حقيقي خود را در قلوب حاصل کرده نمیتوانند خداوند فرموده است ( ان الصلوة تنهي عن الفحشاء والمنكر ) ازین معلوم و هویدا گردیده خاصه نماز انسانرا از فحش و منکر ، فسق و فجور باز داشتن است درین زمان اگرچه نماز خوانان بكثرت دیده میشوند بالمقابل فحش و منكرات هم در تزايد و تكاثر است پس این نماز را چطور نماز گفته میتوانیم.
این بلا را نه تنها درعوام بل درائمه وقت زیاده تر مشاهده میکنیم این جماعه از هیچکدام منكرات معرا نیستند ، نفاق وحسد در بین شان موجود از جنگ وجدال و دشنام باز نمیآیند در متهم ساختن یکدیگر از هيچ چيز صرف نظر نمیکنند پس این چه قسم نماز است خوف وخشت الهی وخضوع و خضوع شان هم پرظاهی و آشکار.
تو درون نماز و دل بیرون گشت ها میکنند به مهمانی
اینچنین حالت پریشان را شرم نائد نماز می خوانی ؟
درفرضيت روزه الله تعالی میفرماید ( كتب عليكم الصیام ) روزه باعث تقوي و پرهیزکاری است اگرچه روزه داران را به تعداد کثیر ملاحظه میکنیم مگر این روزه منتج به نتیجه تقوي و پرهیزگاری نمیگردد با لعکس سبب جوع وعطش امور مخالف اخلاق و وجدان را

٦٥٤


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٢٦)

مرتکب میشوند درینصورت همین نماز و روزه بی اثر وبمثابه حروف بی معنی بحساب میرود
علت غائی آن اینست که علمای موجوده فاقد خشیت الهی اند در صورتیکه احوال علما که
مقتدای امت اند بدین نمط و منوال باشد از مقتدیها چه گله و شکایت .
محتسب گر می خورد معذور دارد مست را
علمای ماضیه باوصاف حمیده و خصائل پسندیده متصف بودند نماز های شان بدرجه
اکمل بوده که خداوند متعال حقیقت آنرا بیان نموده و روزه شان را هم تعریف نمرده است
ایشان در طول شب و روز از قهر و غضب خدا خائف و هراسان و هیچ وقت غافل نبوده اند
در اینجا ضرورت توضیح تقوا اهل نبوی (ص) و اصحاب مطهر مصطفوی را نمی بینیم که
درجه شان اعلی و رافع است اگر نظری بمتاخرین اندازیم معلوم می شود که اشخاص متقی
و پرهیزگار مثل شیخ فخر الدین عراقی و شیخ بهاء الدین ذکریا و سائره را بکثرت مشاهده
می نمائیم .
بالجمله تا زمانیکه قلوب علما از خوف و خشیت الهی مملو نباشد ممکن نیست بپایه علمای
حقیقی رسیده بتوانند بلکه حالت شان بلا تشبیه مثل علمای یهود خواهد بود که در حق ایشان
حضرت الهی جل شانه فرموده اند ( اتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم و انتم تتلون الکتاب )
الله تعالی این چنین اشخاص را دوست ندارد و نیز خداوند تعالی میفرمایند ( یا ایها الذین آمنوا
لم تقولون مالا تفعلون ) بر طبق دلائل و نظریات و ملاحظات فوق لازم است که علمای معظم
از راه حقائق پیش آمده توجه اشرف خود را بحالت ملت و عوام معطوف بفرمایند .

علم و مذهب

شکی نیست در زمان سابق فلسفه و حکمت مترقی بوده است مگر در آنزمان علم محدود
و نظری مسائل آن موهوم و مشتبه بودند فلسفه آنزمان راجع به روحانیت بوده با مذهب
یکنوعی مناسبت داشت مگر سائنس یعنی علوم جدید متلیکه سابق بتصوف خواص و روحانیون

٦٥٥


شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۲۷ )

و امرا مخصوص بوده کنون در مکاتب خصوصی محدود نیست و نه فعلا در کتاب های
پاک مقفل بوده که بدون روحا نیون کسی دران اشتغال نداشته باشد و نه علم مطلق از اسرار
الهی بشمار میرود که جبهه فهمیدن آن انسان بالهام و کشف الصد ور احتیاج داشته باشد بلکه
سائنس تمام سلاسل و قیوداتیرا که متذکر شدیم شکستانده و آزاد گشته است اصول و عقائد
فلاسفه که سابقاً در دما غهای شان متمرکز و جایگیر بوده حالا بزبان بچه ها جاری است
و سخنانیکه سابقاً ممنوع قرار داده شده بود حالا علنا در محافل و مجالس نقل میشود درین ایام
علم نظری نمانده بلکه آسان و دلپسند و هر دلعزیز بوده خانم ها کتب تصنیف میکنند،
طلاب بر فلسفه ارسطو و افلاطون بحث میرانند، نظریات نیوتن، فلسفه بیکن، و تحقیقات
کوپرنیک راجع بکرویت زمین در افکار و معلومات مردم تغییرات مهمی وارد نموده است
در اخبار و مباحثات علمی حتی حمال ها و مز دوران سخنان علمی را میفهمند، دهریت ولا-
ادریت بمثل و با منتشر شده است، در چنین حالت دقیق علما و نیز اشخا صیکه دوست نادان
دینند فقط به تاسف و کف افسوس سودن قانع اند مگر حامیان عاقل دین بنیاد دین را بر علم
و فطرت قائم نموده عقائد دینی را مطابق علم و فطرت ثابت میکنند و هم مسلم است که
نمیتوان روی زمین را از وجود اشخاص متزلزل العقیده پاک نمود پس بطور حتم باید
اساس و بنیاد مذهبی بر مسائل علمی و فنی گذاشت.
حضرت خداوند کریم یگانه هادی نوع بشر حضرت محمد صلعم را هنگامیکه جهة هدایت
بندگان خود مبعوث فرمود برای شان آیه کریمه ( ادع الی سبیل ربك بالحكمة
و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن ) را نازل فرموده یعنی بهمدستی حکمت یا موعظة
دلپذیر مردم را به صراط المستقیم دین مبین اسلام دعوت نمائید و مردما نیکه از راه بحث
و مباحثه در دین اسلام داخل میشوند عقائد اسلامی بطریق مجادله ذهن نشین شان گردد.
در چنین زمانیکه اقوام اروپا بدرجه در علوم و فنون ترقی نموده که مانند ماهی در تحت
بحر سباحت میکنند و مثل پرنده ها در هوا طیران مینمایند بعضی علما طالب علم فلسفه
و سائنس را تکفیر و تدهیر میکنند و هیچ کس یارای آن ندارد بایشان مقابل شده در کدام

٦٥٦


( ٢٨ )
شماره ( هفتم ) سال دوم
مجله کابل

مسئله داخل مباحثه شود چونکه ایشان اولا از طریقه بحث راندن کلیه نا آشنا و بی خبر
بوده ثانیاً در حین بحث بدرجه مغلوب غیض و غضب میشوند که مقابل و حریف خود را
بجای اینکه بذریعه دلائل قانع ومطمئن بسازند سب و دشنام داده بالآخره مناظره شان
بامشت و گریبان شدن همدیگر خاتمه مییابد و قراریکه انسکلوبیدی بر طانیا مینویسد
هنگامیکه سید جمال الدین افغانی در جامع الازهر مصر کره مجسمه را احضار کرده کرویت
زمین را اثبات کردن میخواست علما بروی هجوم آوردند .
زمانیکه فلسفه وحکمت اشاعه یافت و علوم یونانی نشر گردید علما و حکمای اسلام
تعلیمات پاك قرآنی را بتوسط علم و حکمت بمردم تلقین نموده دقائق وحقائق ونکات واسرار
کلام الهی را برای امت شرح و بسط میدادند مگر بعضی از علمای امروزه برای انجام
دادن این مقصد مهم آماده و مستعد نیستند درین زمان که قافله ترقیات اقوام عالم بسر
منزل مقصود واصل شده است و مسلمانان قدم اولین بجانب ترقی برداشته اند علمای کرام
ما در سائر مسائل جزئیه بحث کرده و اوقات عزیز را ضائع مینمایند و تمام همم خود را
بصرف میرسانند وطرفین برعلیه یکدیگر فتوی کفر اصدار مینمایند .
فراموش نباید کرد در جنگ عمومی بعضی از ملا نمایان و مولویهای شکم پرور بر
علیه سلطنت عثمانی و خلیفة المسلمین تحریراً فتوی دادند که مسلمین هند را جائز است
شمشیر کشیده بر اماکن مقدسه حملات واردآورند وهم دراکثر ممالك اسلامیه همین عوام
فریبان که دین را بدنیا میفروشند شغل جاسوسی را بعهده گرفته جهة پیشرفت اغراض و
ومقاصد غربیان از هیچ شرارت صرف نظر نمیکنند .
اینچنین در زمان محاربه انگلیس وافغانستان در جنگ استقلال بعضی از علما وصوفیه
هندی محض جهة استرضای دولت انگلیسی فتوی دادند تا مسلمین هند برخلاف افغانستان
بجنگند چنانچه فتوی شان تا حال در رسائل ضبط است .
علمای دوره ماضیه اسلام چون امام اسمعیل بخاری ، محي الدین عربی و امام غزالی که
خدمات نمایانی در راه اعتلای اسلام نموده لهذا جهة اعلای کلمة الله سفرها نموده در تبلیغ
واشاعه احکام خدا وند ورسولش میپرداختند برعکس بعضی از علمای امروزه این وظیفه

٩٥٧


شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۲۹)

مقدسه را ترك گفته به تبلیغ و نشر اسلام اهمیت نمیدهد.
تراجم کتب یونانی و ایرانی و هندی زمانیکه بین مسلمین شیوع یافت علمای ربانی
غفلت و بی اعتنائی اسلامیان را از کتاب و سنت دیده در حجره ها مسکن
گرفتند و اوقات شریفه خودها را بیا د الهی مصروف و معمور داشته بندگان خدا
را بسوی کتاب پاک و سنت رسول الله دعوت مینمودند مانند حسن بصری، سفیان ثوری
شقیق بلخی، معروف کرخی، ذو النون مصری؛ وبسی متاخرین که خدمات بزرگ و نمایانی
بعالم اسلام انجام داده اند.
صفت اصلى يك فقير وخدا پرست اینست که دنیا را مغضوبه حق و آلوده گی دانسته
از ان دست بردار شود و محبت الهی مستغرق بوده خواهشهای خود را در اوامر حق سبحانه
و تعالی مدغم و مضمر بداند این اولیائی را که متذکر شدیم بهمین صفت فوق الذکر متصف
بودند مگر بمرور ایام بدبختانه این طائفه هم بحالیت اصلی خرد نمانده خلفا و نائب های
شان بزودی مسلك اسلاف خود را ترک و از جاده حق انحراف ورزیدند خانقاهای که در
يك زمان ملجا و پناه مسلمین بوده حالا مقر جوانان ارذل و زنان فاحشه گردیده است درین
دوره بسي اشخاص که بلباس مشائخ در آمده جهته ازدیاد ثروت و جمع آوری از هیچ مکر
وفریب صرف نظر نکردند و متجاوز از نصف پیروان اسلام بسبب متابعت پیران پارسای
گندم نمای جو فروش گرفتار عقائد باطله ورسومات فاسده بوده در حقیقت از اصل اسلام بی
خبر و نا آشنا افتاده اند.
يا ايها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ علیهم گاهی اثرات شکست های ذلت آمیز
بدرجة قوى ومستقل میباشد که طاقت روحانی نیز نمیتواند آن اثر را زائل نماید اهل یهودرا
شکست های پیهم واسارت و رقیت سالهای دراز به نحوی بزدل وجبون ساخته بود که
در هنگام ارادة حضرت موسى (ع) به تسخیر بیت المقدس صدای رعد آسای این پیغمبر
اولو العزم وشوكت وعظمت مذهبي بيت المقدس نتوانست رگ حمیت اهل یهود را بحرکت
در آور ده ایشان را بجنگ آماده و مستعد سازد این بود که اهل یهود علنا اظهار داشتند
یا موسى انا لن ندخلها ابداً ماداموا فيها فاذهب انت وربك فقاتلا انا ههنا قاعدون ) تا وقتیکه

٦٥٨


شماره ( هفتم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٣٠ )

آن قوم شجاع و طاقتور در بیت المقدس وجود داشته آماده جنگ باشند ما نمیتوانیم فاتحانه داخل شهر شویم شما بجمعیت خداوند خود رفته با ایشان بجنگید و ما اینجا نشسته تماشا میکنیم
در همچنین موقع عربها که در هیچ زمان مغلوب نشده و شکست نخورده بودند رسول اکرم صلعم را باین کلمات مخاطب ساختند: یا رسول الله مایان به شما جوابی نخواهیم داد که قوم موسی برایش گفته بودند بلکه ما در یمین و یسار پیشرو و عقب شما بوده در هر قدم با دشمنان دین جنگ وجانهای عزیز خود را نثار خواهیم کرد .
در اصل این تفاوت و اختلاف حالت فوق سه خصوصیات حقیقی امت مسلمة ، خیر الامم ، شهداء علی الناس را کماحقه واضح مینماید و همین خصائص اند که اسلامیان را از راه مغضوب علیهم یعنی یهود و نصرانیان منصرف نموده بر صراط المستقیم الذین انعم الله علیهم من النبیین والصادقین ) قائم کرد و بعلت همان فضیلت مخصوص از جانب خداوند تعالی بمحبانی مغبوبیت برتبۀ محبوبیت فائز گردیده خداوند متعال در حق ایشان فرموده است ( یحبونهم ویحبونه ) خدا ایشان را معزز و محترم دارد وهم ایشان خدا را دوست دارند و هم فرموده ( رضی الله عنهم ورضوا عنه ) مگر درین ایام قوۀ تعرضی اسلام سلب شده از جهاد وغزا انحراف میورزند .

مشاجرات اصحاب و مسلمین امروزه

عیبی نیست اگر شخصی در اظهار رای غلطی کند اما اگر بعد از اطلاع بر خطای خود بران مصر بوده در اصلاحش نکوشد حقیقۀ خیلی مذموم و قبیح است .
در جنگ بدر حضرت رسول اکرم ( ص ) در باب محبوسین جنگ مجلس مشوره منعقد کردند حضرت ابو بکر صدیق ( رض ) و صحابه دیگر بر اخذ فدیه از اسرا وحضرت فاروق ( رض ) بر علیه این جماعه فتوا باعدام شان صادر نمودند رسول الله حسب رای نخستین از اسرا فدیه گرفته ایشانرا آزاد کردند مگر بعد از نزول وحی بر صحت رای فاروق اعظم ؛ رای شان را پسندیده صحت و اجرای آنرا اعلان کردند .

٦٥٩


شماره ( هفتم ) سال دوم
تنزل و انحطاط اسلام
( ٣١ )

حضرت عمر فاروق ( رض ) بعد از رحلت آنحضرت ( ص ) اعلان داشتند : هر شخصيكه باظهار حادثه وفات آنحضرت پردازد بقتل خواهد رسید مگر بعد از انکه حضرت ابا بكر صديق ( رض ) آيه كريمه ( و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل ) الخ را قرائت فرمودند حضرت عمر و تمام صحابه از استماع آن خاموش گشته بر خطای خود اقرار نمودند .
بعد از وفات حضرت سید کائنات میان صحابه بر مسئله خلافت اختلاف پدید آمد انصار میگفتند امیری از انصار و امیری از مهاجر منتخب گردد مهاجرین بجواب شان چنین وانمود کردند که انتخاب دو امیر غیر ممکن است امیر بايد يك و آن هم از قریش باشد بعد از افهام و تفهیم فورا این مسئله مرتفع گردیده صحابه متفقاً بدست ابو بكر صديق ( رض ) بیعت دادند .
میان حضرت فاطمه و حضرت صدیق ( رض ) متعلق باغ فدك اختلاف واقع شد حضرت صدیق حدیثی ارائه کرد که پیغمبران میراث نداشته مال متروکه شان از قبیل صدقه بحساب میرود ، حضرت فاطمه بشنیدن این حدیث بفتوای حضرت ابوبکر رضایت دادند .
حضرت عمر فاروق ( رض ) حضرت خالد بن ولید را از عهده سپه سالاری خلع و سبکدوش نمودند اما حضرت خالد و دیگر صحابه که ازین واقعه متاثر بودند از حکم خلیفه عدم رضائت اظهار نداشته بیش از پیش جانفشانیها کردند
در بین اسلاميان امروزه اگر در مسائل جزئی و غیر مهم یا در مسائل مهمه دولتی اختلاف واقع گردد ابد آ بر خطائی خود اعتراف نکرده در صدد ایزاء مخالفین خود هر چند

٦٦٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة كابل ( ۳۲ )

صحيح الرای باشند میبر ایند و درین موضوع باندازۀ اصرار میورزند که بحیات وممات و انحلال
و اضمحلال مملکت و دولت نیز اعتنائی نمیکنند تاریخ اسلام از همچنین ا مثله پر و
مملو است . ا نتہا

آقای رجب علیخان متعلم مكتب حبیبیه کابل که در
مسابقه ادبی انجمن نسبت بنوشتن موضوع علل انحطاط
اسلام دارای جايزه نمره ( ۲ ) شده اند .


شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۳۳ )

ادبیات
نگارش سرورخان گویا

شعرای افغا نستان
( ٥ )
در دورۀ غزنویان یا آل ناصر

ابو حنيفة اسکافی ( ۱ ) نام او ابو حنيفه و مولدش چنا نچه از يك بيت او بر می ايد شهر غز نین و از شعراء مخصوص سلطان ابراهیم ابن مسعود غز نوی ( ٤٥٢ - ٤٩٢ ) بوده است مورخ معروف ابو الفضل بیهقی که باوهمروز و دوست صمیمی بوده در تاریخ نفیس خود مکرراً از ویادی کرده و چهار قصيدۀ او را در تاریخ خود ضبط کرده است و همه جا او را بدرجات بلند و احاطه ، علم وفضل می ستاید و از ستم کاری روزگار و نارسای بخت او اظهار تاسف و تا ثر می نماید چنانچه در يك جا می نویسد : اگر این فاضل از روزگار ستمگار داد یابد و پادشاهی طبع او را به نیکوکاری مدد دهد چنانکه یافتند استادان عصر ها چون عنصری وعسجدی و زینتی و فرخی رحمة الله علیهم اجمعین در سخن موئی بدو نیم شکافد و دست بسیار کس در خاك مالد . عوفی در لباب الا لباب او را از شعرای سنجر میداند و لی قول او خالی

( ۱ ) در لباب الالباب وحوا شی چهار مقاله اسکاف بدون ياء نسبت نوشته شده ولی در تاریخ بیهقی و سایر تذکرهای شعراء همه جا با ياء نسبت مسطور است .

٦٦٢


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )

از اعتبار است زیرا بعد از نگارش بیهقی که هم دوست صمیمی و هم مورخ هم روز او است
و در هر واقعه از و اشعاری میخواسته است دیگر هیچ محلی باقی نمی ماند . صاحب مجمع الفصحا
او را با ابوالقاسم اسکافی دبیر نوح ابن نصر ٣٣١ - ٣٤٣ و عبدالملك ابن نوح ٣٤٣ - ٣٥٠
که در چهار مقاله عروضی دو حکایه نفیسی درباره او مرقوم است اشتباه نموده وسنه وفات
او را ٣٠٨ می نویسد حال آنکه در حدود (٤٥١) جوان بوده و از علوم متداوله خاصه علم فقه
بهره وافری داشته و در حوزه های تعلیمی و تدریسی شهر غزنین بدون مشاهره درس علم
و ادب میداده و گاه گاهی بطور تاثر و تاسف از تلخی روز گار چنین مینالیده :
از آنکه هستم از غزنی و جوانم نیز همی نه بینم مرعلم خویش را بازار
علی ای حال ازین زیاده تر چیزی در باره او معلوم نشد و تاریخ وفات او هم بطور تحقیق
بدست نیامد .
نمونه کلام :
قصیده در مدح سلطان ابراهیم غزنوی

شاه چو دل برکند ز بزم و گلستان آسان آرد بچنگ مملکت آسان
کیست که گوید ترا مگر نخوری می می خورو داد طرب ز بستان بستان
شیر خورو آنچنان مخور که بآخر زونشکیبی چو شیر خواره ز پستان
شاه چه داند که چیست خوردن و خفتن و اینهمه دانند کودکان دبستان
مار بود دشمن بکن دندانش زو مشو ایمن اگرش باشد دندان
از عدو آنگه حذر نما که شود دوست وز مغ ترس آنزمان که گشت مسلمان
شاه چو بر خود قبای عجب کند راست عزل بدردش تا به بند گریبان
مامون آنك از ملوك دولت اسلام هرگز چون او ندید تازی و دهقان
جبه از خز داشت برتن چندانك سوده وفرسوده گشت بروی و خلقان
مر ندما را ازان فزود تعجب کردند از وی سؤال از سبب آن
گفت ز شاهان حدیث ماند باقی در عرب و در عجم نه توزی و کتان

٦٦٣


شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٣٥ )

شاه چو آن خزو بز پسندد و خفتت بر تن او بس گران نماید خفتان
ملکی کانرا بد رع گیری و ژبین دادش نتوان بآب حوض و بریحان
چونبدل لشکر ملك نگاه ندارد در گه ایوان چنانکه در گه میدان
کار چوپیش آیدش بود که بمیدانش خواری بیند ز خوار کرده ایوان
گرچه شود لشکری بسیم قوی دل آخر دل گرمی بیابدش از خوان
دار نکو مرپز شك را که صحت تات نکو دارد او بداروی و درمان
زهد مقید بدین و علم بطاعت مجد مقید بجود و شعر بدیوان
خلق بصورت قوی و خلق بسیرت دین بسریرت قوی و ملك بسلطان
شاه هنر پیشه میر میدان مسعود بسته سعادت همیشه با او پیمان
اي بتو آراسته همیشه زمانه راست بدانسانکه باغ در مه نیسان
دست قوی داری و زبان سخنگو زین دو یکی داشت باز موسي عمران

ابوالفرج ابن مسعود رونی - از مشاهیر شعراء عصر غزنویه است وقصاید وی غالباً در مدح سلطان ابراهیم ابن مسعود ابن محمود غزنوی ( ٤٥٠ - ٤٩٢ ) و پسرش سلطان مسعود بوده است ، و در پیش این پدر و پسر مقام بزرگ و محترمی داشته و همه وقت منظور نظر ومورد الطاف سلطانی واقع شده است ، عوفی و امین رازی اورا باشنده لاهور میدانند وصاحب مجمع الفصحا نیز می نویسد : چندی ابوالفرج در لاهور زیسته باز بركاب سلطان پیوست ، بدایونی رونی را منسوب بقریه رون که ناحیه از نواحی لاهور است میداند چنانچه نگاشته است ، استاد ابوالفرج رونی هم مداح سلطان ابراهیم بود وهم مداح سلطان مسعود وقصاید بسیار بنام ایشان در دیوان اوست و رون نام دهی است از توابع لاهور و درین روزگار گویا خراب است واثری ازو باقی نمانده ، فرهنگ جهانگيري و برهان قاطع پیروی بدیوانی را کرده اند ولی حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده ابوالفرج را باشنده رونه ورونه را يك قريه از علاقه خاوران خراسان دانسته است علی قلیخان واله داغستانی صاحب رياض الشعراً ولطف علی بیگ آذر صاحب آتشکده نیز قول حمدالله مستوفی را رجحان داده اختیار کرده اند و صاحب آتشکده این را نیز علاوه کرده می نویسد : بعد از انکه

٦٦٤


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٣٦)

سلطان ابراهیم را سوء مزاجی بمسعود سعد سلمان بهم رسیده او را حبس فرمود ابوالفرج
خوفاً بنواحی لاهور رفته ساکن شده در عود سلطان به هند کره آخری در سلك مقربان
وندمان مجلس سلطان انخراط یافت .
بهر حال ابوالفرج از شعراي معروف و با اقتدار زبان فارسیست و حکیم او حدالدین
انوری بلخی تتبع طرز او را نموده واساس طریقهٔ شعري خود را ازو اقتباس کرده است
وبطریقهٔ او چند قصیده در دیوان انوری موجود است . تقی الدین کاشی تاریخ وفات او را
در سنه ٤٨٩ نوشته است و صاحب روضة الصفا بيك حاشیه تاریخ تاریخ نادرالزمانی حواله
داده ٤٨٢ می نویسد ولی از قصایدیکه در دیوان ابوالفرج در مدح سلطان مسعود ابن ابراهیم
موجود است حتی از قصیدهٔ که در هنگام جلوس سلطان بر تخت شاهی در سنه ٤٩٢ سروده
معلوم میشود که تاسنه ٤٩٢ حتماً در قید حیات بوده است واقوال فوق خالی از اعتبار و اعتماد است
وسنه وفات او بطور تحقیق معلوم نشد دیوان کامل او درین سالهای اخیر به همت یکی از
مستشرق فاضل روسی با تصحیحات کامله و تعلیقات استا دانه طبع و انتشار یافته است .
نمونهٔ کلام :
( در مدح سیف الدوله محمود ابرا هیم )
نوروز جوان کرد بدل پیر و جوان را ایام جوانی است زمین را و زمان را
هر سال درین فصل برآرد فلك ازخاك چون طبع جوانان جهاندوست جهانرا
کرشاخ نوان بود زبی برگی بی برگ از برگ نوا داد قضا شاخ نوان را
انواع نبات اکنون چون مورچه درخاك از جنبش بسیار مخدر کند آن را
مرغ از طلب دانه فرو ماند که دانه در خاك همي سبز کند روی مکان را
بگرفت شگوفه بچمن بر گذر باغ چونا نکه ستاره گذر کاهکشان را
آن غنچهٔ گل بین که همی نازد بر باد از خندهٔ دزدیده فرو بسته دهان را
وان لاله که از حرص ثنا گفتن خسرو آورد برون از لب و از کام زبان را
شا هنشهٔ عالم که نبود است بعالم عالم ترو عادل تر از اوانسی و جان را
محمود جهان گیر که بسته است جها ندار در ناصیهٔ دولت او حکم قران را

٦٦٠


شماره (هفتم) سال دوم شعرای افغانستان (٣٧)

چو تیر همی راست رود گردش ایام تا بازوی عدلش بخم آورد کمان را
بی طاعت او عقل نیا میخته با مغز بی خدمت او عقد نبسته است میانرا
چابکتر و زیباتر ازو گاه سواری يك نقش نشدساخته نقاش گمان را
روزی که امل سست شود در طلب عمر وقتی که اجل مسته دهد تیغ و سنان را
گیرد ز فزع روی دلیران و سواران گردی که عدیل آمده رنگ رزان را
گاه این بجگر جفت بود با تف تموز گاه آن بنفس یارشود باد خزان را
ابلیس کشف وار در آرد بکتف سر چون میر برآرد بکتف گرزگران را
از نیزه او بینی بی آگهی او آویخته چون شیرعلم شیر ژیان را
همواره جهاندارمعین باد و نگهبان این دولت پاینده واین بخت جوان را
تا ايلك و خان قبله یغما و تتارند جزدرگه او قبله مباد ايلك وخان را
سنائی غزنوی-
اسم و کنیت او ابوالمجد مجدود ابن آدم و سنائی که ظاهراً از سنا بمعنی روشنی است تخلص شعری اوست. سنائی در اول حال مانند دیگر شعرای معاصر خویش زندگانی ساده و بسیطی داشته و برای پیشبرد حیات خویش دست بدامان شاعری زده و برای مدح وزراً وامراً عصر خود قصاید شاعرانه می پرداخته است تا اینکه بحقیقت حال و احوال خود رسیده دفعة طرز زندگانی خویش را تغیر داده قطع علایق و عوایق نمود و از همه کس کناره گرفته تنها بحضرت کعبه دل رو آورد و بتزکیه نفس وتنقیح وجود خویش مشغول گردید تا اینکه سلطان بهرام شاه غزنوی که سلطان معاصر وممدوح او بود خواست که خواهر خود را باو تزویج نماید عارف غزنوی به ابیات ذیل اعتذار نموده وازین معامله استنکاف نمود:
من نه مرد زن و زر و جاهم بخدا گر کنم وگر خواهم
گر تو تاجی دهی زاحسانم بسر تو که تاج نستانم
سنائی علاوه بر تصوف وعرفان که صفت خاص و بارز اوست و یکی از بزرگترین متصوف و کاملترین عارف درین راه است. درقواعد نظم واسالیب سخن نیز استاد زبردست

٦٦٦


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۳۸)

و مسلم الثبوت بوده همه گان چه از معاصرین و چه از متاخرین حضرتش را به صفت استادی در سخن و پیشوائی در سلک عرفان و تصرف متفقاً علیه ستوده اند امام محمد غزالي خود را مرید او میداند و مولوی بلخی در حق او چنین میگوید :
نیم جوشی کرده ام من نیم خام از حکیم غزنوی بشنو تمام
سلاطین معاصر : سلاطین معاصر او سلطان علاؤالدوله مسعود ابن ابراهیم ابن مسعود غزنوی از سنه ٤٩٢ ـ تا ٥٠٨ و یمین الدوله بهرام شاه ابن مسعود ابن ابراهیم غزنوی از ٥١١ تا ٥٥٢ سلطان سنجر ابن ملک شاه سلجوقی ٥١١ تا ٥٥٢ بوده است .
آثار واشعار : مورخین اشعار حضرتش ۳۰۰۰۰ نوشته اند علا وه برین عدهٔ اشعار که مجموعه دیوان اوست تصانیف ذیل را نیز از خود بیادگار گذشته و گذشته است .
حدیقه الحقیقه ، سیرالعباد ، زادالسالکین ، طریق التحقیق ، کار نامه بلخ ، عشق نامه ، عقل نامه و غیره مانند بهرام نامه و بروز نامه و کنزالرموز و غریب نامه که چندان صحت تاریخی ندارد خصوصاً کتاب آخرین را که داکتر اسپرنگر از زمرهٔ تصانیف حکیم غزنوي شمرده حال آنکه مثنوی مذکور از خواجه حسین ثنائی و در عهد مرزا ابراهیم صفوی تصنیف کرده است .
تاریخ وفات : تاریخ وفات او را جامی در نفحات الانس ٥٢٥ نوشته و دولت شاه سمرقندی ٥٧٦ می نویسد ولی اصح اقوال سنه ٥٤٥ است زیرا اولا کتاب طریق التحقیق را بگفتهٔ خود در سنه ٥٢٨ انجام داده دوم در رثاء امیر معزی سمرقندی که در سنه ٥٤٢ وفات یافته مرثیهٔ گفته است .
نمونه کلام :
پیش از آن کاین جان عذرآو ر فروماند زنطق پیش از آن کاین چشم عبرت بینفرو ماندزکار
پند گیرید ای سیاهیتان گرفته جای پند عذر آرید ای سپیدیتان دمیده برعذار
چند ازین رمز واشارت راه باید رفت راه چند ازین رنگ وعبارت کارباید کرد کار
تا بجان این جهانی زنده چون دیو و ستور گرچه پیری همچو دنیا خویشتن كودك شمار

٦٦٧


شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۳۹ )

راستکاری پیشه کن کاندر مصاف رستخیز نیستند از خشم حق جزراستکاران رستگار
تا بجان لهو ولغوی زنده اندر کوی دین از قیامت قسم تو نقش است و از قرآن نگار
از نگارستان نقاش طبیعی بر تر آی تا رهی از تنگ جبر و طمطراق اختیار
پیشی آن تن را رسد کزعلم باشد پیشدست سروری آنرا رسد کز عقل باشد پایدار
وای از آن علمی که از یعقل گردد منتشر وای از آن زهدی که از یعلم یابد انتشار

دلا تا کی درین عالم فریب این و آن بینی یکی زین چاه ظلمانی برون شو تا جهان بینی
جهانی کاندر و هر دل که یابی باد شایابی جهانی کاندر و هر جان که بینی شاد مان بینی
نه بر اوج هوائی او عقاب لشکری یابی نه اندر قعر بحر او نهنگ جان ستان بینی
در و گر جامه پوشی ز فضلش آستین یابی درو گر خانه سازی ز عد لش آشیان بینی
زحرص وشهوت و کینه ببرتازان سپس خودرا اگر دیوی ملک یابی و گر گرگی شبان بینی
نظر گاه الهی را یکی بستان کن از عشق که دروی بوورنگ و گل ز خون دوستان بینی
ز دولتیاری آن نبود که از گل بوستان سازی که دولت یا ری آن باشدکه در دل بوستان بینی
تو یکساعت چو افریدون بمیدان باش تازان پس بهر جانب که روی آری درفش کاویان بینی
چوجان از دین قوی کردی تن از خدمت مزین کن که اسپ غازی آن بهتر که با برگستوان بینی
اگرچه طیلسان داری مشوغره که در دوزخ یکی طوق است از آتش که آنرا طیلسان بینی
بدین زور و زر دنیامشو غره چو بی عقلان که این آن نوبھاری نیست کش بمھـرگان بینی
اگر عرشی بفرش آئی و گرماهی بچاه افتی و گر بحری تهی گردی و گر باغی خزان بینی
یکی از چشم دل بنگر بآن زندان خاموشان که نایا قوت گویا را بتابوت از چسان بینی
سرزلف عروسان را چوشاخ نسترن یابی رخ گلرنگ شاهان را برنگ زعفران بینی
چه باید نازش و تالش باقبال و بادباری که تا برهم زنی دیده نه این بینی نه آن بینی
سر الب ارسلان دیدی زرفعت رفته بر گردون درون آ تا کنون در گل تن الب ارسلان بینی

٦٦٨


شماره (هفتم) سال دوم
مجله کابل
(٤٠)

صنعت توشیح
بنام نامی اعلیحضرت
نادرشاه غازی

اثر طبع غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

(ن) نازد آن قومی که دارد چو تو مرد هوشیار (ا) افسر با عزم و شان و پاد شاهی تاجدار
(د) داعی راه ترقی با نی علم و کمال (ر) راز دان درد ملت شهر یار غمگسار
(ش) شد سپهر نیک بختی نور بخش چشم قوم (ا) از فضای عدل و داد این شه والا تبار
(ه) همتش سازد بنا از نو خراب مملکت (غ) غیرتش بندد ره آشوب و جور روزگار
(ا) از نو افغان شهره گردد در جهان با هنر (ز) زنده گردد بار دیگر شان ملك كوهسار
(ی) یافت تا اقبال زین شاه ادب پرور سخن (م) می‌نهد هر مصرع بر سر تاج عز و افتخار

نغمات تاگور
(از گیتان جلی)

نغمه اول:ـ
تو مرا غیر متناهی ساختی ـ شاید رضای تو درینست ـ هر بار این ظرف محقر را
خالی میکنی و باز برای همیشه حیات تازه معمور می نمائی.
تو این نی كوچك را گرفته در کوه و بیابان میگردی، وازو نغمات دلفریب وروح
نوازی بعمل می آری ـ قلب کوچک من از لمس انگشتان پر ملاحت تو در حدود مسرت
خود سرگردان است.
دستهای من انعامات بی پایان ترا می‌گیرد و در عین حال عمرها و روزگاران زیادی بر

٦٦٩


شماره ( هفتم ) سال دوم نغمات تاگور ( ٤١ )

آن گذشته میرود با این تو از بذل و انعام خود مضایقه نمی ورزی .
نغمۀ دوم : —
وقتی که تو مرا امر سرودن میدهی چنین معلوم میشود که قلب من از فخر و غرور پاره پاره خواهد شد — من روی ترا می بینم چشما نم پر اشک میشود — در حیا تم هر چیزی که سنگین و تلخ است بصورت يك نغمۀ شیرین رفیق تبدیل میشود — عبادت من بازوان خود را مثل آن پرندۀ مسرور که بر سطح بحر در پرواز باشد می گستراند .
من میدا نم تو از نغمه سرا ئی من خوش میشوی — من بحيث يك مغنی بحضور تو می آیم واز کنار بالهای فراخ و پهنا ئی نغمۀ خود قدوم ترا لمس میکنم که قبلا حوصلۀ رسا ئی بآن ندا شتم — من از نشاط سرور تو سرشار گردیده خود را فراموش میکنم وترا دوست خود میخوا نم حا لا نكه تو مالك من استی .
نغمۀ سوم : —
آقای من ! نمیدا نم تو چگو نه می سرا ئی ـ من مدام در يك حا لت حيرا نی و سکوت مطلق گوش میکنم .
ضياي موسيقی تو عالم را منور میکند ـ نفس حیات موسیقی تو از يك آسمان بدگر آسمان می دود ـ چشمۀ مقدس موسيقی تو جمله حجا بات سنگین را از هم شکافته سيا ل می شود — قلب من آرزو مند است که هم آهنگ نغمه هاي تو گردد ، ولی « دل » براى يك آواز خالي از لطف میطپد ـ من میگویم ولی « گفتار » نغمه نمی شود نا چار عاجز آمده فریاد میکشم — آخ تو قلب مرا در دا مهاي بيشمار موسيقی خود اسیر کرده ای .
نغمۀ چهارم : —
روح روان ! من همیشه برای صفا ئی و پاکیزگی وجودم سعی و کوشش خوا هم نمود زیرا که لمس ذی حیات تو سرا پاي وجود مرا فرا گرفته ـ من سعی دارم که خيا لا ت کژ و نا درست را از خور برانم ـ چه تو آن راستی و صدا قتی استی که نفس مرا بضیای عقل
٦٧٠


شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

منور ساخته ای .
من دائما جهد میکنم که قلب خود را از بدی ها منزه گردانم و عشق خود را مانند
گلی تازه و شگفته نگاهدارم چرا که حریم قلب من منزل گاه توست - کوشش های من
همیشه این خواهد بود که افعال خودم مظهر تجلیات تو باشد - زیرا که میدانم قوتی که مرا
بحركة می آورد همان تو هستی و بس .
( مترجم مدیر انجمن )

اثر طبع بلبل هند مستر سروجنی نائیدو
لولوي اشك
یا
نغمة دلگداز

« حیات » جمله لوازم عیش وراحت را برای من فراهم آورد ، چه جلوه زارها که برایم بیافرید وچه
ار مغانهای نفیس وقشنگی که در قدومم نریخت ، ولی ای محبوب من تشفی این دل وحشی ورمیده مرا
جز چند قطره اشکهای نقره فام غم اندود تو دیگر چیزی نکرد .
« روزگار » مرا بچه اذیت ها و الا میست که گرفتار نساخت - مسرتم را از من گرفت صحتم را
برباد ، آشیان آزادیم را ویران و خودم را آواره نمود .
ولی برای این دل وحشی و رمیده من از اشکهای لولووش حزن انگیز تو بالا تر چیزی مایه تسکین
خاطرم نیست ! ! !
( مترجم مدیر )

٦٧١


شماره ( هفتم ) سال دوم
جوان و پیر
( ٤٣ )

جوان و پیر

بشکوه گفت جوانی فقیر با پیری
بلای فقر تنم خسته کرد و روح بکشت
کسی بمثل من اندر نبرد گاه جهان
گرسنه بر سر خوان فلك نشستم و گفت
بخلق داد سر افرازی و مرا خواری
بدهر هیج کسی مهربان نشد با من
خوشی نیا فتم از روزگار سفله دمی
بخنده پیر خرد مند گفت تند مرو
چو بنگری همه سررشتها بدست قضا ست
هماره پیشهٔ ایام تو سنی بوده است
ودیعه ایست سعادت که را یگان بخشند
نهال بخت که تا سر فراشت گشت نگون
دل ضعیف بگر داب نفس دون مفگن
چودستگاه جوانیت هست سودی کن
ز با زو یت نربو دند تا تو ا نا ئی
بملك زندگي ای دوست رنج باید برد
من و تو از پی کشف حقیقت آمده ایم
بدفتر گل و طومار غنچه در گلزار
بنای تن همه بهر خوشی نساخته اند
زمرگ و هستی ما چرخ را زیان نرسد

از طبع شاعرهٔ معاصر فارس
خانم پروین اعتصامى
بروز گار مرا روی شاد مانی نیست
بمرگ قانعم ، این نیز را یگانی نیست
سیاه روز بلا های ناگهانی نیست
که خیرگی مکن این بزم مهمانی نیست
که درخور تو ازین به که می ستانی نیست
مرا خبر ز ره و رسم مهر بانی نیست
ازان خوشم که سپنجیست جاودانی نیست
که برتگاه جهان جای بد عنانی نیست
مجال شکوه زتقدیر آسمانی نیست !
قرار تازه درین نقش با ستانی نیست
درین معامله ارزانی و گرانی نیست
چنین نهال سزا وار با غبانی نیست
غریق نفس غریق که وا رها نی نیست
که هیچ سود چو سرمایهٔ جوانی نیست
زمان خستگی و عجز و نا توانی نیست
دلی که مرد سزا وار زندگانی نیست
ازین مسابقه مقصود کا مرانی نیست
بجز حکایت آشوب مهرگانی نیست
وجود سرهمه از بهر سر گرانی نیست
سپهرسنگدلست این سخن نهانی نیست

٦٧٢


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٤٤)

(اقتفا)
بقلم آقای حفیظ الله خان

«من و او»

صبح است افق روشن شده ، هوا صاف ، و فضا نورانی است ، نباتات و برگهای اشجار
که شبانگاه در کنار شبنم بسر برده و از نسیم روح بخش سحری بالیده و شاداب گردیده اند
با تبسم ملاحت خیزی قدوم خورشید جهان را يك بدیگر تهنیت میگویند .
اينك آفتاب طلوع کرده قلل جبال و پس ازان شاخسار بلند اشجار آهسته آهسته
طلاکاری میشود آخر آ شمس تابان اشعه زرتار خویش را بروی سبزه های صحن چمن
كوچك حويلی ایثار می نماید ، سبزه در پرتو نور آن چون لوحهٔ زمردینی باجداول طلاکاری
میدرخشد .
من در اطاق تنها برختخواب افتاده و مصروف تماشای مناظر طبیعتم . او آهسته از گوشهٔ
پرده چشمان فتانش را بمن دوخته و از استغراب من موقع یافته نرمك نرمك و خموش
در اطاق داخل میشود .
رايحهٔ خوش و تنفس شیرینش مرا ملتفت ساخت - حس کردم منظر بدیعه دیگرم
میباید ، بلی او آمد ، بلی او که صورت محبوبش خوشترین همه مناظر زیباست .
موهای پر پیچ و تابش حلقه های زرینی بر جبینش تشکیل داده بود ، ورخسار لطيف
دلگونش برا زنده و چشمان سیاه بادامی او با ابروهای باریکش بسی زیبنده بود .
از میان لبهای قرمزی و نازك او دندانهایش چون دورشتهٔ مروارید میدرخشید .
با چهرهٔ پر ازملاحت و لبهای متبسم بوضع شوخی و بی پروا ساده و بی تکلف ، اما پر
تلطف در بستر خوابم چون بخت بیدار آمد و در کنارم بنشست .
تاثیراتیکه از آمدن این عروس گلها در من تولید شد نمیتوانم حظ و مسرت آن
دقایق را شرح دهم .
دستهٔ کوچکی از گل بنفشه در دست داشت بسویم پرتاب نمود . و به کلمات نشاط

٦٧٣


شماره ( هفتم ) سال دوم
من واو
( ٤٥ )

انگیز و بی ربط لبان نازکش را به جنبش آورده قلبم را سرور بخشید .
چرا از کلمات شیرین او محفوظ نگردم زیرا قرن بیستم با قرنهای گذشته که شعرا
تعریف معشوقان پرده نشین خویش را نموده و قصاید بیشماری در تعریف آنها سروده اند
بسیار است .
او با من بنای شوخی گذاشت ، من نیز خود داری نتوانستم ، لبهای قرمزی نازك ،
چشمان سیاه عذار لطیف و ملیح ، و حسن دلکش او احساسات مرده مرا روح تازه بخشید .
در خوديك محبت فوق العاده حس کرده ، مرده دلی خودرا خیر باد گفتم ، در لبانم حرکت
پیدا شده پی در پی او را بوسیدم ، او نیز چشمهایمرا بوسیده با دستهای لطیف خود موهایم
را نوازش میداد .
سبحان الله محبت در انسان چه جاذبه ایجاد میکند ، در ینوقت چرا قلبها می بالد و روح
انبساط می یابد ؟ نشاط چگو نه هجوم میاورد غم و افکار پریشان چسان از صفحه خاطر محو
میگردد ؟ قلب ، ابن يك پارچه گوشت چیست و چرا انسان اینقدر مطیع و فرمان بردار اوست؟
او میدید که دلم مایل اوست بر جسارت خود افزود و بشوخی خود ادامه داد .
من در بستر از دست این شوخ گاه بیکسو و گاه بدیگر سو می غلطیدم و لی آن لعبت
شیرین کار مرا نمیگذاشت .
در همین حال متوجه تارهای سفید موهایم شده خیلی محزونانه گفت . پدرجان تو هم
موسفید شدی ؟
در همان لحظه پرده پس شده و این پروانه كوچك ٥ ساله از چپرکت خیز زده
« آغا جان » گویان بپای دیگری ( برادر خود ) چسپید .

٦٧٤


شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة کابل ( ٤٦ )

اثر طبع جناب مستغنی
مخمس برغزل میرزا بیدل

نه باخویش الفتی دارم نه با بیگانه میسازم نه با صحرا سری دارم نه باویرانه میسازم
دوروژی از دل پر داغ آتشخانه میسازم نفس را بعد ازین در سوختن افسانه میسازم
چراغی روشن از خاكستر پروانه میسازم

بغیر از داغ دل شمعی نمیباشد مزارم را که میپرسد پس از مردن شهید خا كسارم را
مروت بشکند از گردش چشمی خمارم را محبت در عدم بی نشه نپسندد غبارم را
همان گرد سرت میگردم و پیمانه میسازم

شب هجر است و من چون شمع محفل اشك میبارم نباشد جز بدردو داغ نومیدی سرو کارم
همه آئینه دار عارض گلجوش دلدارم سراپا خار خار سینة چاك طرة یارم
بجسمم استخوان تاصبح گردد شانه میسازم

نکردم پیش این صیاد بی پروا دلی خالی نشد عرض نیاز ما اسیرانش دمی حالی
هوای آشیان درسرکه دا رد دل چه بینائی عقو بتها گوا را کرد برمن بی پرو با لی
قفس چندانکه تنگی مینما ید دانه میسازم

چه شیرین جان کنی فرهاد من در بیستون دارد ازین غا فل که جوی شیر کندن بوی خون دارد
غم شیرین ادایان عالمی را بیسکون دارد رم لیلی نگاهان کرد تعمیرجنون دارد
چو وحشت در سواد چشم آهو خا نه میسازم

جنون اندیشگا نرا نیست سودای سر و سامان نسازد کسوت دیگرما جز پیکر عریان
نه من سودای این و آن شناسم بی غم دوران بکام عشرتم گروا گذارد حا صل امکان
دو عالم میدهم برباد و يك دیوا نه میسا زم

چو مستغنی مگرمن عندلیب این چمن باشم باین آتش زبانی شمع ارباب سخن باشم
نهان از چشم مردم همچو جان اندر بدن باشم مبادا بیدل آن گنجی که میگویند من با شم
مرا هم روزگاری شد که با ویرا نه میسازم

٦٧٥


شماره ( هفتم ) سال دوم
سلطان محمود غزنوی و شعرا
( ٤٧ )

سلطان محمود غزنوی و شعرا
( از کتاب مجمع الانساب )

کتاب مجمع الانساب تالیف محمد ابن علی ابن الشیخ محمد ابن حسن ابن ابی بکر شبانکاره ای که در سال ٧٣٥
تالیف شده چه از حیث مطالبی که در کتب دیگر نیست و چه از حیث انشای فارسی بسیار روان و فصیح
یکی از بهترین کتب زبان فارسیست ولی بدبختانه نسخه آن کمیاب و نامعروف است و برای اینکه قدر این
کتاب معلوم شود يك صحیفه آن را که در باب رفتار سلطان محمود غزنوی با شعراست درین شماره درج کردیم .

سلطان محمود شعر دوست داشتی و شاعر را صلت بسیار دادی و همه روز در شعر بحث
کردی و ششصد شاعر خوب داشت از استادان شعر و همه را اقطاع و ادرار معین کرده بود
غیر از انكه هر گاه قصیده خواندندی هزار هزار دینار بدادی و سرور شاعران
عنصری بود و عنصری او را منادمت داشت و همه شاعران در تحت تربیت او بودند
و اما شعرهای بد گفته اند چنانكه درين روزگار مطالعه میرود چیزی نیست
و غالباً در ان روزگار نيكو بوده و فردوسی شهنامه در حق او ساخت و سلطان
با حال او نیفتاد و از دو جهت بود یكی آنكه عنصری هنر شعری او بشناخت و او را
بچشم سلطان بپوشید و ترسید که اگر او پیش سلطان راه یابد همه شاعران را بازار
كاسد شود و دیگر آنکه فردوسی مذهب شیعه داشت و كسيكه مذهب شیعه داشتی
و ترك سنت و جماعت كردی سلطان او را دوست نداشتی و از ان جهت او را بخود نزديك
نگردانید و فردوسی ازو تمتعی نیافت تا بدانی که بد مذهبی چگونه بیحرمتی دنیا و آخرتست
با وجود آنکه میتوان دانست که او را جمله علوم عقلی و نقلی جمع برده است بسبب میلی
که ببد مذهبی کرده بود خدای تعالی او را شهرتی نداد . و شاعری علوی تا بینا سلطان را بود
و شعر نیکو گفتی و در جنب آن شعرامی بود و او يك قصيده بر سلطان خواند و سلطان او را يك پیل

٦٧٦


( ٤٨ )

شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل

زر سرخ داد ، وسلطان منجمان را تربیت کردی و در درستی قول بحدی بود که شاعری بود در مرو نام او عماره و او هرگز از مرو بیرون نیامده بود و اما شعری که گفتی خوب بود روزی رباعی گفت وبا میر محمود فرستاد بغزنین پیش غلامی از غلامان امیر و گفتی که چون سلطان را وقت خوش با شد ده و آن غلام فرصت نگاه میداشت تا وقتی بشراب خوردن نشست و بحث در رباعیها میرفت و هر کس رباعتی میخواندند آن غلام رباعی بدست سلطان داد و آن رباعی این است :
بنفشه داد مرا لعبت بنفشه قبای بنفشه بوي شد از بوی آن بنفشه سرای
بنفشه هست و نبید بنفشه بوي خوریم بیاد همت محمود شاه بار خدای
و گفتند شاعریست در مرو او را عماره میخوانند ، سلطان فرمود که براتی نویسید بعامل مرو تا از خزانه من دو هزار دینار بآن شاعر رسانند و اگر وفات کرده باشد بورثه او رسانند وزیر این حکایت فراموش کرد و اگر فراموش نکرد گفت سلطان فراموش کرده باشد غلامی که رباعی داده بود با وزیر گفت وزیر گفت تا از سلطان نپرسم باز ندهم روزی دیگر سلطان را یاد آمد و گفت وزیر را بخوا ندند از وزیر پرسید که آن برات که به آن شاعر کرده بودم دادی گفت توقف داشتم که دوش مست بودي سلطان بفرمود تا دو هزار دینار زر در اشترها بار کردند و چند کس همراه کردند و به عماره سپردند و وزیر را بتدارک آن کار آن سال پانصد دینار از مصادره فرمود و گفت تاشما بدانید که سخن من یکی باشد چه در مستی وچه در هشیاری .

( اقتباس از مجلۀ شرق فارس )

٦٧٧


محصلین افغانستان در مکاتب عسکری تورکیا که فعلا مصروف تحصیل وعدۀ درین سنه کامیاب بر آمده در صنف خود
بدرجات اول ، ۲ ، ۳ ترقی کرده واز حضور همایون اعلیحضرت غازی بطور تقدیر باعطای انعام افتخار حاصل داشته اند .


[BLANK PAGE]


شماره (هفتم) سال دوم منتخبات نفیسه (49)

از قصاید شاعر معروف فارس کلیم همدانی
که هر بیتش پهلو بقصیده میزند.

منتخبات نفیسه

قصیده

بهر که پند نگیرد جفای چرخ بجاست
بدست هر چه شکسته نشد بسنگ سزاست

بلا بکس نرسد تا سری بمن نکشد
تنم بدست حوادث فسان تیغ قضا ست

عصا بدست من از بار درد مشت کمان
تنم هنوز بگیتی نشان تیر بلا ست

اگر ستیزۀ بخت سیه بدل این است
میان آئینه و زنگ صد هزار صفاست

غلاف تیغ نیم چند تن دهم بیلا
نشان تیر نیم با من این ستیزه چراست

ز عکس پیکرم آئینه زنگ میگیرد
ز بسکه بر دلم از روزگار کلفتها ست

برای محنت امروز جا ندارد دل
کجا بخاطر گنجایش غم فرداست

ز تارو پود جهان رشتۀ بدستم نیست
وجود ابتر من کم زصورت دیباست

برای بخت من اختر شناس حاجت نیست
که سر نوشت بد من ز نقش پا پیداست

ز کعبتین مه و مهر رنجش از پی چیست
چو نقش بند قضا نقش کس نیارد راست

دو آرزو را یکبار بر نمی آرند
ز برگ خویش بماند دمی که نی بنواست

مباد کم ز سرم سایۀ خرابۀ فقر
که جمله رخنۀ دیوارش آشیان هماست

حسب کمال بود نی شرافت نسبی
بشیشه کس نزند طعنه کاصلش خار است

بکارو بارجهان غير يك نظر نكند
حباب وار کسی را كه ديده بيناست

ز رنگ ظاهر و باطن برا و فارغ باش
که از دورنگی پامال خلق خون حناست

غبار خاطر صافی دلان بی کینه
بسان آب گل آلوده روشن از سیماست

بکوی هر که در آئی برنگ او میباش
دلا مخند که در خانۀ زمانه عزا ست

678


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۵۰)

اجتماعیات

بقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

وحدت آمال

آمال و آرزوها چراغ روشن حیات اند! انسان همیشه از غرفه آرزو منظره سعادت را تماشا میکند! هر گاه متاعب و مشکلات روزگار و تاریکی حوادث ناهنجار قلب را مرتعش و روح را آزرده و منقبض می سازد فقط ما میتوانیم در پرتو نور آمال و آرزو معالجه و مقابله بآن کرده خود را لحظه آسوده و مسرور سازیم!
بلی حیات را آمال و آرزو تقویه مینماید و زندگی بقول فیلسوف شرق جمال الدین افغان با نا امیدی نمی سازد و نا امیدی بازندگی راست نمی آید. امید و آرزو در معرکه حیات بهترین حامی و مربیانی هستند که ما را در مبارزه كمك و تشویق کرده نمیگذارند بکلی مغلوب حمله حوادث سؤ و مشکلات دهر واقع شویم.
طبیعی است هر انسان آمالی داشته و ضمیر خودش را بانور آرزوها دایما روشن میسازد یعنی باید همواره منتظر سعادت بوده با نیروی آمال و آرزو در تدارك خوش بختی بوده باشد.
سعادت و خوش بختی نقطه مشعشع و جذابی هست که طبعاً قلوب آرزو مندرا بطرف خود میکشاند و هر انسانی در جذب و کشش آن بی اختیار است ولی در حین حال انسان میتواند رسیدن خود را بآن نقطه بطریق و ترتیب خاصی معین کند؛

۹۷۹


شماره (هفتم) سال دوم وحدت آمال (٥١)

یعنی برای رسیدن بنقطۀ سعادت طرق دور، نزديك، هموار وغير همواری موجود است و وقتاکه انسان بحکم این جاذبۀ طبیعی مایل است بآن نقطه واصل شود البته كدام طریق را اختیار خواهد نمود .
شك نیست انسانها دارای آمال لا تعد و بی انتهائی میباشند و هر کس هر چیزی را آرزو میکند ولی اساساً در حوایچ مهمه حیات موادىرا لازم دارد که آنها مورد احتیاج عمومی و تمام جامعۀ بشری متساویاً درین آمال بهمدیگر مشترك میباشند . کذا آرزوهای خصوصی که انسانها شاید در ان متفاوت بوده باشند .
پس همه آمال و آرزوها را میتوان بدو قسمت تقسیم نمود : - یعنی آمال عمومی و ملی و آمال خصوصی و فردی .
طریق تحصیل یا مشی انسان بنقطۀ سعادت هم برای همین دو قسم آمال است که یا از نقطۀ حوائج مهمۀ حیاتی عموم يك جامعه طبعاً متمايل بآن میباشند یا بطور انفرادی شخصی طالب آن بوده و دیگرانرا بآن متمایل نمی بیند . عجالتاً ما در موضوع آمال عمومی بحث کرده و میگوئیم چطور جوامع بشري بنقطۀ سعادت باقتضای این آمال میتوانند واصل شوند و كدام طریقی برای زود رسیدن بآن نقطه مساعد شده میتواند ؟
هرگاه ما از نقطۀ نظر تاریخ بحیات پر تفرقه و تشتت اقوام گذشته نظری اندازیم می بینیم آنها دائماً مغلوب سیر حوادث بوده به هيچيك آمال و آرزوهای خویش کامیاب و واصل شده نتوانسته اند بازهم اگر حیات متحدانه و تشکیل اجتماعات بشری را بعنوان قبا يلى یا ملی ملاحظه میکنیم می بینیم آن اقوام تقريباً کاری بمقصد تامين حيات کرده و نسبتاً بآمال خود كامیاب شده توانسته اند .
لهذا اهميت وفضيلت حيات اجتماعی فقط دارای همین خاصیت و کیفیت است که باید انسانها در راه پیشرفت آمال و آرزوهای خود بتشريك مساعی و معاضدت بنقطۀ سعادت واصل شده و آن آمال را عملی نمایند ! پس اقوامیکه این راز مهم اجتماعی را فهمیده و مواد لازمه و ضروريۀ حیات را نظر باقتضا سنجيده وعموم افراد متساویاً در راه تحصیل آن آمال و آرزو متحدانه کوشیده اند آنها بزودی بمقصد كامیاب شده اند ؛ بالعکس اقوامیکه در آمال
٦٨٠


شماره ( هفتم) سال دوم مجلة کابل ( ٥٢ )

و ارزو باهم اتحاد نداشته و يك نصب العین خاصی را تعقیب نکرده اند لابد آنها دو چار تذبذب
و بد بختی گردیده در راه تحصیل معطل و مضطرب مانده اند .
فرق و تفاوت زیادی که بین اقوام خوش بخت و مترقی با اقوام پس مانده و ذلیل موجود
میباشد این است : با وجودیکه هر دو طبقه بمقصد ، خوش بختی و ترقی آمال و آرزو
دارند ولی طبقة اولی مواد مهمه و ضروریه حیات را نسبت باقتضای وقت خوبتر سنجیده
و در تحصیل آن عموم افراد با هم متفق و همدرد شده تشريك مساعی بکار میبرند ولی
در طبقة مؤخر الذکر اولا طرز تخیل و سنجش درهم و مغشوش بوده نمیدانند بدوا از جمله
آمال و آرزوهای خود کدام مواد قابل تحصیل و استفاده را انتخاب کنند ! ثانیاً برای پیشرفت
آن مقصود اتحاد فکر و شرکت عمل ندارند و از نقطه مجهل عمومی در نقطة توحید آمال
ومقصد حاضر شده نمیتوانند .
هر گاه از يك شخص جاهل فقیر مریض بی خانه بپرسید : علم ، صحت دولت ، داشتن
يك خانه خوب است یاضد آن ؟ بالضرور شخص مذکور علم ، صحت ، سرمایه ، خانه را ترجیح
خواهد داد و سایرین امثالش نیز با این عقیده شرکت داشته خواهند بود ولی سلاسل جهل آنقدر
فکر آنها را درهم پیچیده که برای حصول این آمال با هم متحد شده نمیتوانند .
احوال ملل پس مانده که بدرد خود دانسته و آرزوی صحت را هم دارند ولی بعلت
تفرقه آمال وعدم تشريك مساعی و اتحاد فکر چاره کرده نمیتوانند عیناً مانند امثلة فوق است .
ولی ملل مترقی امروزه با وجود آمال جداگانه و خصوصی که بحکم فطرت هر انسانی
دارای آن میباشد در مطالب و حوا یج عمومی که آخراً مفادش هر فردی را متمتع و خوش
بخت میگرداند باهم وحدت آمال داشته و به پیشرفت آن اتفاق دارند ! اتفاقی که نه از
امروز بلکه از آغاز ترقیات و اصلاحات داخلی که اگر وقایع و حالات هر قوم مترقی فعلی را
تدقیق کنیم می بینیم بدوآ نظر بفلانه احتیاج عمومی افراد شان فکراً و عملا با هم متحد شده
و آنرا از پیش برده اند ، سپس فلانة احتیاجی را نظر بهمین سویه معنوی بوجود آورده
و امروز که در تهیة غالب حوائج مهمه حیاتی موفق گشته اند بازهم در مطالب عالی تری

٦٨١


شماره (هفتم) سال دوم وحدت آمال (٥٣)

يك نصب العين وايده آل عمومی را تعقیب مینمایند !
مثلا : عموم افراد ملت بزرگ انا زونی فقط با يك آمال معين و متحد میل دارند تجمل مدنى و عظمت مقام علمی و ترق امور اقتصادی آنها همیشه نسبت بسایر ملل جهان بهتر و برتر باشد و درین عقیده نه تنها طبقات ممتاز و عالیه آنملت اتحاد دارند بلکه کاريگر های پست هم در این آمال شریک میباشند .
كذا ملت آلمان آرزو دارند مفاخر گذشته حربی و صنعتی خود شانرا نسبت بزمان سابق خود خوبتر حاصل کرده در ملل جهان مقام بلندی داشته باشند لهذا این افتخار پرستی و عظمت جوئی را میتوان در هر فرد جدا گانه آنملت پیدا نمود ! وقس علیهذا در افراد ديگر ملل بزرگ امروز شك نيست ملت زكى و شجاع ما هم دارای آمال و آرزوهای سعادت جویانه بوده هرگا منفرداً هر فرد ملت ما را به پرسید ؛ افغان چطور باید زنده گی کند ؟ و چه افتخاری باید داشته باشد ؟ بدون مبالغه میتوان گفت هر فرد ملت ما آرزو دارد در مفاخر ملی بايد مالك الرقاب كل مشرق و در طرز حيات بهتر از سر ما به داران أمريك امرار نمایند ، روح عظمت جوئی ، تجمل خواهی فطری ملت ماست و تنها ملت ما بواسطه این روح بزرگ توانسته است که از اعصار قدیمه تا حال شرف و آبروی استقلال ملی خود را حفاظه کنند ، استعداد ، هوش ، ذكاء ، شجاعت ، اخلاق ملی را هم که بین اماثل و اقران خود بسزا دارا هستند فقط حالا چیزیکه در مدت ٦ صد سال ما را از زروه عظمت و ترقی بطرف انحطاط می کشاند وما با وجودیکه میدانیم مقهور حوادث روز مره شده و تلخی های حیات را متدرجاً می چشیم بآنهم نمیتوانیم مقابل سیر ناملایم حوادث پافشاری و مقاومت کرده و نگذاریم زاید ازین روزگار باما جسارت نماید این است که ما نسبت باین گونه پیش آمد و بدبختی وحدت آمال نداشته و در راه تامین و پیشرفت يك نصب العين خصوصی متحد نمى شويم . شك نيست ملل مترقية دنيا هم بدون يك وسیله معلوم نميتوانند در اطراف يك نصب العين واحده جمع وآمال خود شانرا بهم وفق داده و در پیشرفت آن متفقاً كوشيده بتوانند ! ولی صفات بارزه که آنها درینخصوص دارند عبارت از قناعت و تسلیم است ! یعنی وقتا که حوائج عمده ملی یا يك موضوع اجتماعی نسبت بمملکت شان از طرف دانا یان و

٦٨٢


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٥٤)

خیر اندیشان ملی طرح و بمحضر عامه تقدیم میشود عموم افراد بدون لجاجت و تنبلی آنرا
پذیرفته و در تعمیل آن بانهایت اخلاص و علاقه میکوشند!
ولی در مملکت ما بسا راز های مهم اجتماعی و بسی مواعظ سودمند ملی است که از دهن ها
خارج شده در هوا تجزیه و یا از قلم ها نشئت کرده با صفحات کاغذ فرسوده و از صفحه هستی
بکلی محو میگردد.
خوشبختی را ما همه خوشبختی و بد بختی را بدبختی میدانیم ولی برای جلب خوبی و رفع بدی
اتحاد فکر و آمال، شرکت عمل، بالاخره قناعت و تسلیم نداریم.
هر گاه ما منفرداً یا مجتمعاً بسنجیم چه آمالی داریم! و حوائج ما در حیات بچه اندازه ایست!
البته تعداد آن خیلی زیاد ثابت میشود، ولی اگر بحوائج عمده و فعلی خود نظری کنیم میدانیم
که بعضی احتیاجات عمده داریم که زمینه اساسی برای تدارك و بوجود آوردن دیگر آرزوها
و حوائج ما واقع میشوند آنگاه البته افکار و ارادات خود را صرف برای تهیه همین مطالب
مصروف و مشغول ساخته دیگر آمال را مجالتاً تعطیل خواهیم نمود!
مثلا: امروز میر ما اول ما آرزو و لازم داریم که دارای امنیت کامله داخلی بوده و
در ملت ما صلح و مسالمت موجود باشد و هيچيك قوه و اغراضی نتواند امنیت فعلی ما را
بر هم زند.
(٢): بسط عدل وداد: تا احدی اعم از عمال دولت و طبقات ممتازه الی يك فرد بزرگ
و حمال بحقوق و آبرامش دیگری تجاوز نکرده هر کس از مال و جان و آبروی خود آسوده
و مطمئن باشد.
٣: نشر علم و معارف بمقصد باخبر شدن از راه و رسم حیات و فهمیدن تکالیف مذهب
و اخلاق و امور اجتماعی و معاشرتی و غیره.
٤: تنظیم و ترقی امور اقتصادیات: که خواه از راه زراعت و فلاحت است یا از طریق
تجارت و حرفت و غیره این مقصد حاصل میشود.
امروز باید این چهار موضوع آمال اساسی ملت ما باشد و ما باید همه این چهار عنصر
عمدة حیاتی را نسبت بهر احتیاجی اهمیت داده و در ایجاد و تحصیل آن با همدیگر خود متحد

٦٨٣


( ٥٥ )
شمارة ( هفتم ) سال دوم
وحدت آمال
و نصب العین عمومی همۀ ما همین حوائج بوده باشد .
البته درینجا اعتراضی واقع خواهد شد که ملت ما البته در ایام گذشته هم خواهان
همین مطالب بوده اند ولی مرئی برای عملی شدن این مقصود حاضر و موجود نبود ! بلی
ماهم اعتراف داشته میگوئیم امروز در پیشرفت آمال ملی وحوایچ مملکتی فقط حکومات
هستند که بیشتر معاضدت و همراهی میکنند لهذا سابقاً چند ناقصه دروطن موجود بودکه باید
آمال عمومی وحدت نتوانسته و پیشرفتی نمیکرد مثلا : یکطرف پیشنهاد و القا آت مختلفی بجامعه
شده مطالب ملی آنقدر درهم و پیچیده میشد که ملت حقیقتاً نمیتوانست بفهمد کدام
احتیاج خود را عمده تر دانسته وخواهان آن باشند ثانی بین آمال ونصب العین ملت ودولت
تفاوت فاحشی بوده ملت چیزی احساس میکرد ودولت دیگر چیزیرا خواستار بود .
ولی امروز درطی يك پیش آمد سوء وبد بختی شدید تری ملت ما وهم عموم طبقات
ممتازة ما ملتفت شدند که تمام آن مطالبات گذشته ناقص و درهم بوده وما برای تهیه سعادت
حقیقی قدمی نبرداشته بودیم .
ولی امروز بطوریکه در دیگر ملل پس مانده و مضطر قایدین و پیشوا یان نهضت
و اصلاح پیدا شده و آمال ملی را وفق داده و خط حرکت معینی برای رفتار
ملت خود وضع میکنند خوش بختا نه ملت ما هم دا رای چنان قائد عاقل
وخیر خواه شریفی مثل اعلحضرت محمد نادرشاه غازی است .
امروز بطوریکه ما در سطور گذشته حوائج عمدۀ ملی را متذکر شدیم عیناً احساس
میکنیم که این مطالب از آمال حکومت حاضرة ما بوده وهمه مواد آنرا در خط حرکت
دولت مقرر وجزو پرو گرام خود ساخته اند .
فقط برای درك این سعادت حالا چیزیکه در کار است همانا قناعت وتسلیم ومعا ضدت
وهمراهی ملت وسایر ارباب اداره است بادولت، دیگر طرف چون برای تأمین وپخته شدن
يك مقصد وقت وزمان وقوه درکار است ملت ما با یستی عجالتاً همین مطالب را هدف
مقصود خود قرار داده متوجه شوند تا هرگونه موانع را از سرراه همین آما ل برطرف
کرده و با يك نصب العين واحد خیلی صادقانه در پیشرفت این مقاصد با مساعدت فکری
٦٨٤


( ٥٦ )
شماره ( هفتم ) سال دوم
مجلة كابل

و عملی ومالی با حکومت خود همدرد و هعمنان شده افکار و معنویات خود شان را از هر گونه
آلا یش منزه و در عزم و استقامت خود فتوری راه ندهند .
این است سرجوش بختی و کلید مخازن سعادت ! یعنی اگر اقوام جهان با قائدین
خبير ور هنمایان صديق و بصیر خود همدل و هم عنان شده و متحداً برای پیشرفت يك مقصدی
حرکت می نمایند البته به نقطه مطلوب سعادت زود تر واصل خواهند گردید .

اقتباس و ترجمه از مقتطف
دولت ، حکومت ، رعیت

دولت و خانواده : خوبیست دولت را بخانواده تشبیه کنیم و حکومت را پدر و مادر ،
رعیت را اولاد ، قانون را عادتها و تقلید های موروثی و وطن را خانه و مسکن خوانیم
تا معنی دولت پوره معلوم شود . بلی خانواده دولتی است كوچك ودولت خانه واده ایست
بزرگ و از مجموع ارکان فوق هريك صورت میگیرد و دولت هم مانند خا نواده اقسام
و انواع است و طوریکه در بعض خانواده پدر ومادر سختگیر بوده اولاد را محض ازبرای
منفعت خود تحت تسخیر می آرند . و بعضی تسلط ابويت را از روی حکمت نفوذ میدهند
و بدين وسيله اسباب هدایت اولاد و سعادت منزل را فراهم می آرند و در بعض خانواده
ارکان و اعضا از هم پاشیده و پریشان میباشد و بلای بخل وحسد بیخکن آن می شود همچنین
در برابر اقسام فوق انواع حکومت است که بعضی رعیت را خاص از برای اغراض خود
استثمار و تسخیر می نماید مانند دهقان که گاو را خاص برای کائی خود بشیار وقلبه میاندازد
و بعض حکومت صالحه بوده تسلطش را در بهبود وصلاح حال رعیت بذل می نماید .
و بعض دولت از عناصر مختلفه مرکب میباشد و افراد شان تربیت درست نمي شود از پنجبه
از طرفی بخرابی یکدیگر میکوشند واز طرفی بویرانی دولت و رهائی از قید آن سعی مینمایند .
و از انواع دولت و خانواده است : نوع قديم ، نوع جدید ، حر ، محافظ مقید ، مطلق العنان
جاهل ، عاقل .
٦٨٥


باغ شاهی
جلال آباد

منزل باغ
قندهار


شماره (هفتم) سال دوم دولت، حکومت، رعیت (57)

اقتصاد عام و تدبیر منزلی: مشابهت در بین دولت و خانواده منحصر باداره سیاسی نبوده بلکه در احوال اقتصادي نيز مشابهت کامل دارند. اسراف و امساك، تلف ساختن مال سوء استعمال دران، جهل در تحصیل موارد و طريق تقسیم و رویهمرفته بسیار چیزهاست که در خانواده و دولت هردو جریان داشته؛ اگرچه عیار طبعاً مختلف است زیرا چنانچه گفتیم خانواده دولت كوچك است و دولت خانه واده بزرگ.
اتصال در بین خانه واده و دولت به تشبیه محض نیست بلکه اتصال تدریجی و نشو و نماهم در بین هردو قائم است و فرد یعنی طفل در استحکام این اتصال می افزاید چنانکه نخست در جمعیت خانواده معنی گذاره و الفت را با غیر می آموزد و قواعدیکه بارشاد والدین بدان رفتار کرده اولین درس عملیۀ اوست در انقیاد و فرمانبري شريعت، محبتش بخانه دان کریم خود و فخر به شعائر مقدس موروثی و علاقه مندی بخانه و مسکن و اولاد های همسایه که با آنها بازی میکند همه اینها شعور اخلاص را در طفل پیدا میکند. فوائد تعاون را با غیر از هنگامیکه با افراد خانه دان خود بتفرج و تماشا برآمده عملی دانسته.
اصل دولت: بسیاری مردم در بین دولت و حکومت فرق نمیکنند. بلی دولت عبارتست از جمع مردمی که بفطرۀ انتظام یافته اند برای تحقیق مصلحت عام سیاسی و این مصلحت را برای جامعه بالذات و برای فرد بالواسطه ایجاد میکنند. و این جمع با دولت دارای تسلط (بمعنی متعارف) وقتی میشود که (نخست) دارای ادوات سیاسی شوند این ادوات را حکومت گویند قوام حکومت بهیئتی است از مأمورین که ایشانرا حکام گویند.
دوم شرائع وقواعد مدونه یا مستظهره فراهم آرند تا حدود این تسلط عامه و طریق تنفیذ آن را معین سازد.
از بیان فوق ظاهر شد که حکومت همین قوه متسلطه است در مجتمع سیاسی یا آله ایست که خواهش های دولت را نفوذ می بخشد. چه شکل آن ملکی باشد یا جمهوری و چه نیابی باشد یا استبدادی. همین آله است که قوه دولت را متمثل میسازد و تغیر بدین حقائق راه نمی یابد مگر در هنگامیکه حکومت؛ محکوم نفوذ خواهشات دیگران گردد و دستخوش اهل مصلحت شود و این اهل مصلحت از دیگر جماعتهای متجاوز باشند و درینوقت حکومت را

۹۸۶


شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۵۸)

حکومت اجنبی قاهر گویند اگر چه در شکل خود بر تازه ترین اصول دیمو گرافی باشد .
مبادین انتظام سیاسی از حین حدوث اشراف عام سیاسی نشأت نموده و خضوع منتظمین بقواعد او از وقتی است که ذریعهٔ نخست ترکب پذیرفت و بتوالد بسیار شد تا قبیله گشت بعض افراد قبیله در اطراف براي صيد وشكار ؛ بشكل دسته های فوج مجتمعاً می بر آمدند برای هر جماعتی از مردم که در دوری از تعاون واشتراک داخل شدند ازین اشراف سیاسی و خضوع بايشان چاره نبوده . اما طریقهٔ متممهٔ عبارتست از حدوث سلطان یا هیئت معین محدود تا از شیونات انتظام اداره نموده و افراد را با وامر صادره ازان خاضع سازد .
( در وویسن ) همین رای را تائید میکند و قرابت نسب را اساس انتظام دولی میداند و در کتاب ( دولت ) خود میگوید : تاریخ حکومت در آغاز خود نزد تمامی شعبه های راقیه حتماً یکی میباشد ومبادرین آن در نظام عائلی جلوه گر میشود و احوال امم تاریخی را استدلال گرفته و میگوید : تنظیم اجتماعی و تأسیس حکومتها که ازو نشأت کرده همین مولود قرابت است ونخستین روابط مبنی علیه اجتماعی و دواعی اصلیه که تسلط حکومتی را پیدا کرده در اصل یکی است ـ و عبارتست از قرابت نسب خواه نسب صحیح باشد خواه تلفیقی و آمیختگی .
( نشو و نمای اوضاع حکومت ) . . . و از بهر آن قبیله ( رولا ) را مثال می آوریم این قبیله كوچك در اطراف سوریه فرود آمد و متشكل باوضاع حقوقی بدوی بوده در عصرهای گذشته بتوالد وتناسل افزونی بسیار گرفت وچون تنگی معیشت وقلت چراگاه باستيلا بر ( حوران ) وادار ش نمود و املاك آنحدود را در ملکیت خویش در آورد و مردم را اسیر گرفته دست بر مال و مواشی آنها دراز کرد درینوقت وضع شرعی این قبیله تغیر پذیرفت . چرا ؟ از بهر آنکه احوال طاریه خواهان طریقه های تازه است در معاملهٔ مغلوبین وادارهٔ شیون واملاك شان وحفظ امن در بین آنها رویهمرفته تعین علائق بین غالب و مغلوب و غیره ضروریات تازهٔ شرعی همه نتیجهٔ این احوال است متا خرین اجتماعی میگویند : ( احکام بسبب تغیر زمانه ها تغیر می پذیرد ) .
( شیخ نوری ابن شعلان ) سردار این قبیله ناچار شد واجراآت اداری را فرا گرفت . . .

٦٨٧


( ٥٩ )
شماره ( هفتم ) سال دوم
دولت ، حکومت ، رعیت

موافق باین احوال ولی عادات سلف و تقلید های قبیله را نیز حفاظت کرد و از پنجهٔ ( قاضی بزرگ ) در جماعت خود گردید .... و دران زمانه ها سه وظیفه در دست داشت که عبارت از قضا و تشریع و اجرا بوده یعنی تسلط تنفیذی
لاجرم این انتظام اهلی قیام بر صحت نسب داشت و از همان وحدات موتلفه و جماعات اصلیه اساس و ارکان دولت ترکب پذیرفت . و این در وقتی بود که افراد این جماعتها کلوخ را مسکن ساخته از گل قرار گاه ثابتی برای خود تهیه میدیدند و غزاة فاتح گردیده اراده و خواهش خود را بر مغلوبین اجرا میداشتند .
و اگر گوئیم : این عناصر جدید اجتماعی که از هجرت و غلبه و کسب پیدا شده در انتظام دولت دارای مقام اول است باز هم مبالغه نبوده و بلکه بعضی علما مانند استاد ( کومونس ) تملك خاص را نخستین باعث تاسیس دولت میدانند ..
و بنابرین آغاز دولت از هنگامی است که اولین شخص بر منافع مشترکه در بین عموم دست دراز کرده .
ولیکن قبائل وقتیکه استقرار گرفتند و نمو پذیرفته بسیار شدند قاعده تنازع بقا را فرا میگیرند . و غالباً اتحاد بر قاعده استعباد اجرا مییابد چنانکه غالب مغلوب را بنده و برده میگیرد . و گاهی بر اساس امتزاج و اختلاط صلحی اختیاری جریان مییابد . بدیهی است که از امثال این احوال و معاملات شرائطی پیدا میشود که تسلط يك فرقه بر دیگری از ان ظهور میکند و این شرایع در هر دو نوع صلحی و حربی بر مطالبی دلیل میشود که احوال طاری بعد از اتحاد مقتضی آنست .

٦٨٨


( ٦٠ )
مجلة کابل
شماره ( هفتم ) سال دوم
عالم تاریخ
نگارش . م غبار
افغانستان و نگاهی بتاريخ آن
( ١٧ )
افغان در هندوستان
سلاطین سوریه دهلی ( ٦ ) نفر از سال ٩٤٧ تا ٩٦٤ قمری .
ما در قسمت ( ١٦ ) گفتیم بعد از انکه سلطنت مغل ها در هند استقرار یافت هنوز
رؤسای افغان وملت هند در صدد طرد مغل و اعادهٔ دولت قدیم افغانی بودند ، چونکه در
مرور چندین قرن سلطه مدنی وسیاسی واقتصادی افغان در سر تا سر هند نه با ندریجه ها
بسط یافته بود که قوم یگا نه تری جای آنرا بتواند بسهولت گرفت . لہذا از همان بدو
و رود بابر در اکثر حصص مملکت هند شعله های انقلاب بلند شد و بابر را تا زنده بود
بخود مشغول داشت ، عاقبت هجوم این سیلا بهای مدهش خلف بابر همایون را ازجا برداشت
بنوعیکه او فقط در اصفهان آنهم با تحمل مشکلات استاده شده توانست .
پیشرو این انقلابها در عهد همایون همان شخصیت بزرگ و معروف افغان فرید خان
بن حسن سور بن ابراهیم ملقب به شیر خان بود که پسآنها شیر شاه شد شیرخان در عهد همایون
حکومت قلعه چنار در دست داشت و نقشه طرد مغل را در آنجا طرح نمود . همایون
در سال ٩٣٨ قمری بغرض دفع شیرخان بالذات عسکر به رهتاس کشید ولی مقاومت شیر خان
او را بمصالحه وعودت مجبور ساخت .
٦٨٩


طلبه افغانستان در تورکیا که شامل مکاتب عسکری و در لیسه ( قله لی ) شامل تعلیم میباشند .