( صفحه ۱۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )

وقتیکه دامنه فتوحات اسلام وسعت یافت قصور مجلل وبا شوکت دمشق و بغداد
مرکز خلافت گردید از اطباء نسطوری استفاده نمودند ، چه خلفای عباسیه بجستجوی
مآخذ حکمت قدیم برخاسته از مهارت و وسعت علم اطباء نسطوری محظوظ گردیدند
و به تصانیف بقراط ، جالینوس ، وارسطو آشنا شدند .
اعراب را در ایام بادیه نشینی سلطنتهای قدیم مذهبی رومی ها و فتوحات آنها
مرعوب ساخته نتوانست . و وقتیکه اسلام ترقی یافت و بعروج رسید و با سلطنت
بيزانطاینی و دیگر ها معامله و تماس پیدا کرد مسلمانها از اسم عظیم الشان روما
که قرن ها عظمت و شوکت آن بر قرار بود مرعوب نگردیده و از مذهبیکه رومیها
پیرو آن بودند نیز خرفنك نشدند بلکه آنرا بنظر حقارت دیده از بدست آوردن
مادیاتیکه بیجا در تصرف روما بود هم فارغ نبودند .
شوکت و عظمت وتمول محير العقول خلفای عباسی در اندک فرصت مانند سحر
بوجود آمد قصص آن ( الف ليله ) را پر و مملو نمود ، با وجود حیات پر عظمت و با
مسرت بواسطه عقل طبیعی اعتدال ومتانت را از دست ندادند و در هنگام طرب
وسرور باین نکته ملتفت میشدند که مسرات حیات آنی و عارضی است و مسرات
دایمی و پایدار شان عظمت وشان علمی و مادی بغداد و قرطبه بود و بآن فخر
و مباهات نیز میکردند ، زیرا ترقیات علوم وفنون اسلامی آنزمان محض برای نمایش
نبود ، بلکه شاهان اسلام برای حصول علم در قلوب خویش آرزو های خلل
ناپذیری داشتند ، شوق علوم در فرقه حکمرانان مقتدر اسلام باندازه بود که
نظیر آنرا نمیتوان نشان داد ، و بهمین واسطه بدرجه خیلی وسیع علوم ترقی نمود
که مثال آنرا قبل از سلطنت اسلامی و بعد از ان در هیچ يك سلطنت عالم نمیتوان
سراغ یافت ، علم را دران وقت یکی از مهمترین مقصد حيات ميد انستند ، خلفاء

۱۲


( صفحهٔ ۱۳ )
تاثیر تمدن اسلام
( سال ششم )

وامرا به کتابخانه ها میرفتند ، و در رصد خانه ها وقتها میگذشتاندند ، و با اهل
علم در علوم مختلفه مباحثه و مناظره میکردند ، در مسایل هندسی می پیچیدند و
بسا که استغراق خلفا در امور علمی سبب از تعطیل لوازم جهانبانی گردیده و امور
سلطنت رو بخرابی می نهاد . قوافل پی در پی از نمونه های نباتات و نسخ قلمی
از بخارا بسوی دجله و از مصر بجانب اندلس طی منازل مینمود ، برای بدست
آوردن کتب علمی و اسانید مقتدر سفرا و نمایندگان بجانب هند و قسطنطنیه
میفرستادند . و بسا اتفاق افتاده که خلفا از ممالک مفتوحهٔ خود شان کتب علمی و
ذخیرهٔ تصالیف ممتازهٔ یونانی و یا اسناد مقتدر ریاضی را در عوض حریت و آزادی
دادن پیشنهاد میکردند . متصل هر مسجد یك مدرسه علمی بنا می یافت ، وزرا در
تاسیس کتابخانه ها وصله و اعطا به دارالفنون ها و مقرری معاش برای محصلین
نا دار از شاهان پیشی میجستند . علما از هر عرق و هر دین و مذهبیکه بودند مورد
احترام واقع میگشتند ، وقتی خلفا برای اجرای امر مهمی بصوبی سفر میکردند
چندین بار اشتر کتب و عدهٔ از علما با آنها همراه می بود .

آغاز رنسانس ثانی در اوروپا از تاثیر تمدن اسلام و مورها بود گهوارهٔ
تمدن نوین اروپا ایطالیه نی بلکه اندلس بود ، زمانیکه اروپا را
بکلی بربریت استیلا نموده و در تاریکترین مرحلهٔ جهالت و تنزل حیات بسر میبردند
آنوقت امصار و دیار اسلامی بغداد ، قاهره ، قرطبه ، و طلیطله مراکز تهذیب
و تمدن بوده ارتقای بشری را بعالم نمایان میساختند ، اثرات همان تمدن بود
که بر دنیا موثر ثابت شد و تحريك زندگانی جدید از انوقت آغاز یافت .

بارها این حقیقت بعالم آشکار گشته ولی از شوخ چشمی ازان انکار نموده اند
زیرا ممکن نبود احسان مسلمانان را که بر گردن اوروپا بار است هم یکی از اساس

۱۲


( صفحه ١٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )

تواریخ عیسوی قرار میدادند ، وهمین نظریه بوده است که برجلهٔ تصورات مابعد
نیز اجرای نفوذ کرده است ، حق کیبن که یك شخص آزاد خیالی بود نیز راجع
به اسلام سخن مذمت آمیزی میزند . ازین ثابت میشود که روایات بر دل
مخالفین خود با آنکه غلط بودن آنرا میدانند باز هم تاثیر بخشیده وغالب میآید.
تا يك قرن گذشته راجع به تهذیب وتمدن وتاریخ اسلام معلوماتیکه آنرا
بتوان مستند شناخت اصلاً وجود نداشت پروفیسور بیون می نویسد که
« اکنون نیز آن اطلاعاتی را که در اوروپا راجع به اسلام وحضرت ختمی
مرتبت قبل از آغاز قرن ١٩ اشاعه داده شده فقط در ذیل عجایب علمی
میتوان شمار کرد . »
در عصر حاضر که حالات صحیح ودرست ودرعین حال بکثرت بدست میآید ،
برعلاوه در کتب تاریخ قرون متوسطه که بمشکل بدست میآید هیچ کتابی نیست
که از تهذیب مربیانهٔ اسلام بحث نکرده باشد .
اوروپا که اکنون از بربریت برامده وحیات نوینی یافته اند وتاریخ آن
هر وقته نگارش مییابد در هیچ یك ازین کتب تاریخ ذکری از اثرات تمدن
اسلامی بر اوروپا یافت نمیشود ، وبجای آن عنوان های ( فتوحات صلیبی برهلال )
یا ( نجات هسپانیا از تسلط عرب ) وغیره درنظر میآید .
دکتور اوسبرن تیلر راجع به ارتقای فکری قرون متوسطه دو جلد کتاب
ضخیم نگاشته وازدیگران سبقت جسته است لیکن از قلم اونیز راجع به تهذیب
اسلامی مضمونی نگارش نیافته بلکه بطور کنایه هم تذکری درینباب نداده است
که « آیا تهذیب اسلامی هم یکوقتی در جهان وجود داشت یا خیر ؟ . »

١٤


اعلیحضرت همایونی سال سوم دوره دوم شورای ملی را افتتاح میفرمایند


[BLANK PAGE]


سخندان فارس
ترجمه جناب قاری عبد الله خان
ملك الشعرا
طبقات شعرای فارسی
۱ رودکی اسدی طوسی فردوسی و غیره
۲ خاقانی انوری نظامی
۳ سعدی حافظ
٤ جلال اسیر قاسم مشهدی قاسم دیوانه و غیره
از تامل در اشعار طبقه اول بر می آید که موجب تحريك طبع موزون در آنها
حسب حال یا ضرورتی بوده و در اثر آن سخن موزون از زبان آنها بر آمده
گاهی در موضوع دیانت و اندرز و گاهی در تعریف از بهار و می و گاهی در شکایت
از سپهر و طالع گاهی در بیوفائی دنیا و در هر سخنی اشاره به پندی کرده اند
اشعار عشقیه و مدحیه نیز سروده اند چه در هیچ جا هیچ دل از محبت و هیچ شکم
از آرزوی نان تهی نیست ازینجهت ارباب دولت را نیز مدح و از محاربه و شجاعت
و عدل و جود ممدوح و صفی نموده و غالبا اساس سخن را روی پند و اندرز گذارده اند
غرض در هر زمینه که سخنی موزون کرده اند اصلی داشته.
اکنون از کلام اقدم الشعراء استاد رودکی پاره سخن می رانیم. همه او را
خطاب استادی داده می نویسند صاحب دیوان بوده و غالبا بدین جهت سلسلهٔ
١٥


( صفحه ١٦ )
ديل
شماره اول و دوم )
نظم را ازو آغاز میکنند لیکن کس نمی نویسد که دیوان او را دیده است یا خیر بنده
در بعضی از بلاد ایران سفر کرده و با دانشمندان آنجا صحبت نموده هر کرا دیدم
بجز از چند قصیده معمولی چیزی از استاد سراغ نداد حال آنکه بعضی ازان قصائد را
نیز سخن فهان از حکیم قطران میدانند بعضی ادعا دارند که پاره از قصائد رودکی
در دست آنهاست که در دست دیگری نیست. بی شبهه در طبع استاد قوه ارتجال
نسبت بدیگر شعرا از متقدمین و معاصرین بیشتر بوده . گویند ۱۳ هزار شعر ازو
یادگار بوده و کلیله دمنه را نظم کرده . اما میتوان گفت که اگر اشعار او همه
از همین قبیل است بجای ۱۳ هزار ۱۳ يك هم اندك است .
در وجه تخلص استاد به رودکی بعضی گویند وطن او موضع رودك بوده از علاقه
بخارا و بعضی گویند رود و بربط و قانون خوب می نواخت و بدین جهت رودکی
تخلص یافت . رودکی کور مادرزاد بوده لکن در آوازه خوانی و موسیقی مهارتی
بسزا داشت . گوئی قوه بصارتش از راه چشم برگردید و باطبع او همنوا شده برعده
نظمش برافزود . شعر استاد هم اوای موسیقی و موسیقی او همنوای شعر گردید
و به وسیله این در کارش بجائی رسید که اسماعیل سامانی او را برتبه ندیمی خویش
رساند : رودکی در ٣٠٤ ترك حيات گفت . (١)
نوبتی امیر اسماعیل از بخارا به هرات آمد و بعلق در انجا مدتی قیام ورزید. رجال
دربار از طول سفر ملول آمده و استاد را که در خلوت و انجمن مصاحب پادشاه بود
وادار نمودند تا بتدبیری امیر را مائل برفتن بخارا سازد . شبا هنگام (۲) پادشاه
به تقریبی از بخارا و آب و هوای آن ذکری بمیان آورد . رود کی موقع یافته بر بط را
ساز کرد و سرود : -
(۱) تاریخ ادبیات ایران وفات او را (۳۲۹) می نویسد
(۲) تذکره دولتشاه بجای شب - روزی - نوشته


( صفحه ۱۷ ) سخندان فارس ( سال ششم )

بوی جوی مولیان آید همی یاد یار مهربان آید همی
ریگ آموی و درشتیهای او پای ما را پرنیان آید همی
آب جیحون باشگر فیهای او خنگ شه را تا میان آید همی
ای بخارا شاد باش و شاد زی شاه نز دت شادمان آید همی
شاه ماه است و بخارا آسمان ماه سوی آسمان آید همی
شاه سرو است و بخارا بوستان سر و سوی بوستان آید همی

مورخین می نویسند این غزل چند صدبیت بوده لکن همین چند بیت در دست
است و برای دلیل بر عدم نضج شعر فارسی در انعهد کافی است .

خصوصیات رودکی : -

۱ ـ در کلام رودکی و معاصرین او لفظ ( همی ) بکثرت می آید گوئی تکیه
کلام آنان بوده و در عهد شیخ سعدی اندکی قلت پذیرفته وا کنون جز هنگام
ضرورت متروك است .

۲ ـ از اضافت تشبیهی و استعاره و سائر تکلفات تهی بوده امور محسوسه
و احوال اصلی آنها را با الفاظ ساده و بسیط تعبیر و برشته نظم ؛ هموار در کشیده
و از نهایت بی تکلفی جوی مولیان را عوض بوی گل و نکهت و شمیم و در پا
و ریگ آنرا بجای سبزه و کنار آب و گلزار و گلگشت و غیره استعمال کرده و بالاخره
از نسیم صبا و باد سحر هم نامی نبرده بلکه از امور واقعی و حسب حال سخن رانده

۳ ـ گاه شاعر مقتدر برای دخول لفظ مناسب و پر معنی در بیت یا برای
سلاست ترکیب آن تقدیم و تاخیری در عبارت می نماید که اگر آن نظم را نثر کنند
از يك و نيم تاد و سطر می شود . لیکن در اشعار استاد ایجا زی نبوده بلکه
عبارت مساوی بمعنی است و ازینجهت در جمله بندی الفاظ سستی نمایان است .

۱۷


( صفحهٔ ١٨ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )

٤ ـ قاعدهٔ عمومی است که زبان در آغاز طفولیت بر سرافت اصلی خود بوده از وسعت افکار و مضامین دقیق برکنار وجز با چیزهای محسوس و تحت نظر سرو کاری ندارد لذا در ابیات فوقی تنها از جوی مولیان که نهریست در بخارا و ريك آمو و آب جیحون تعریف نموده و چون بعلت بی چشمی از ذوق بلطائف مرایا بی بهره بود لذا بوی جوی مولیان گفت و بذكر ريك پرداخت تا مشقت سفر در ریگ زار را بشوق وصول بوطن سهل نماید و ازینجهت گفت ریگ آمو و درشتیهای آن کار لطافت پرنیان میکند . اگر شاعر کنونی بود تابش ذره را آفتاب می ساخت لکن آن بیچاره از ذره و تابش آن خبری ندارد .
اینچنین شاعر کنونی از موجۀ آب جیحون طوفانی برمی انگیخت لیکن استاد آنچه حالت واقعی آن بود بیان کرد و گفت : ـ آب جیحون تا عنان خنگ شه می آید و این حالتی است خالی از تکلیف و خطر بلکه خوش آیند و فرحت انگیز و نیز از حرکت پادشاه بشادمانی بخارا را مژده داد و از نشستن با دوستان یاد آوری نمود شاید شعرا اشعاری در حب وطن سروده باشند غرا و رنگین لکن همه خیالی و مبالغهٔ شاعرانه خواهد بود برخلاف این ابیات که وقوعی و تذکاری از وطن و امور اتفاقی عرض راه نموده حالت جغرافی آن ناحیه را بیان میکند از مبالغه و سائر اموریکه شعر فارسی را بدنام ساخته چنان پاک و پاکیزه و ساده است که اگر این نظم نثر گردد هم اصل موضوع همین قدر عبارت می خواهد .
قصيدهٔ دیگری نیز از و مشهور است و دران شکایت از ایام پیری کرده چند بیت ازان در ذیل می نگاریم :
مرا بسو دو فروریخت هرچه دندان بود نبود دندانها بل چراغ تابان بود
سپید سیم رده بود و در و مرجان بود ستارهٔ سحری بود و قطره باران بود

١٨


(صحفه ۱۹) سخندان فارس ( سال ششم)

یکی نماند کنون زانهمه بسود و بریخت
نه نحس کیوان بود و نه روزگار در از
جهان همیشه چنین است و گردگردان است
همانکه درمان با شد بجای درد شود
کهن کند بزمانی همانکه تازه بود
بسا شکسته بیا بان که باغ خرم گشت
همی چه دانی ایماه روی غالیه موی
شد آن زمانه که رویش بسان دیبا بود
دو زلف چوگان بازش همی نمود بروی
بلند و روشن و دید ار خوب و روی لطیف
دلم خزا نه پر گنج بود و گنج سخن
بسا دلا که بسان حریر کرده به شعر
همیشه دستش زی زلفکان خوشبو بود
عیا ل نی زن وفر زند نی مؤ نت نی
همی خریدمی و بی شمار داده درم
تو رود کی را ای ماهکنون همی بینی
بدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی
شد آن زمانه که شعر و ر ا جهان بنوشت
کرا بزرگی و نعمت ز این و آن بودی
بد ا د میر خرا سان چهل هزار درم
کنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم

چه نحس بود همانا که نحس کیوان بو د
چه بود منت بگویم قضای یزدان بود
همیشه تا بود آئینش گردگر دان بود
و باز درد همان کز نخست در مان بود
و نوکند بزمانی همان که خلقان بود
و باغ خرم گشت او کجا بیا بان بود
که حال بنده از ین پیش با چه سامان بود
شد آنزمانه که مو یش بسان قطران بود
ندیدی اورا آنگه که زلف چوگان بود
کجا گران بود زی من هماره ارزان بود
نشان نامه ما مهر و شهره عنوان بو د
از ان سپس که بگر د ارسنگ وسندان بود
همیشه گوشش زی مردم سخندان بو د
از ین همه م آسوده بود و آسان بود
بشهر هر چه همی ترک تار پستان بود
بد ان زمانه ندیدی که زی حسینان بود
سرود گویان گوئی هزار دستان بود
شد آنزما نه که او شاعر خراسا ن بود
مرا بز رگی و نعمت ز آل سامان بو د
وزو فزونی يك پنج مير ما کان بود
عصا بیار که وقت عصا و انبان بو د

سخنان زمان پیری و افکار بسیط و کلمه بندیهای بی تکلف و الفاظ ساده است که در پیکر نظم در آورده و بدان ماند که استاد موسیقی صورت مقامی را بصوت و آهنگ محض بدون الفاظ مجسم سازد.

زندگانی چه کوته و چه در از
هم چنبر گذار خواهد بود
خواهی اندر عنا و محنت زی
نه بآخر بمرد باید با ز
این رسن را اگرچه هست در از
خواهی ازری بگیر تا به حجاز

۱۹


( صفحه ۲۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )

این همه بود و باد تو خواب است خواب را حکم نه مگر بمجاز
اینهمه روز مرگه اگر بینی نشناسی ز یکدگرشان باز
رودکی چنك بر گرفت و نواخت باده انداز كو سرود انداخت
آن عقیقین می که هر که بدید از عقیق گداخته نشناخت
هر دو يك جو هرند ليك بطبع این بغزود و آن دگر بگداخت
نابسوده د و دست رنگین کرد ناچشیده بتبارک اندر تاخت

دقیقی: ابو منصور محمد ابن احمد بلخی از شعرای این طبقه در اواخر عهد خاندان سامانی میزیسته و در آخر عمر بدربار امیر نصر ابن ناصرالدین سبکتگین راه یافت چنان مینماید که سبکتگین (۱) مدتی میل به نظم شاهنامه داشت زیرا دقیقی بحکم امیر نصر آغاز بنظم آن کرد. و برخی از داستانهای شاهانرا بدون ترتیب سلسله برشته نظم درآورد و ناگهان در ٣٤١ ه کشته شد داستان گشتاسپ از دقیقی است که فردوسی عیناً آنرا در شاهنامه درج کرده و گویا عیار سخن خود را بدان سنجیده چه برتری و بهتری يك اثر در همکار وقتی ظاهر گردد که هر دو در برابر یکدیگر باشند. سلاست و شستگی زبان و طرز كامه بندى و سبك بيان فردوسی جوهر فطری اوست طوریکه سر و صورت و سائر تشخصات افراد از یکدیگر علیحده و ممتاز و یکی خوشگل و خوش آواز و دیگری زشت رو و بد آواز است همچنین مخرج کام و زبان هر کس جدا و ممتاز از دیگری بوده و در اثر این امتیاز سخن معمولی شخصی خوش آیند و از دیگری بر خلاف آن است.

(۱) ظاهراً مولف درین مورد دچار اشتباه غلیظی گشته است. چه دقیقی با امیر ابوصالح منصور بن نوح و امیر ابوالقاسم نوح ابن منصور سامانی معاصر بوده و این هر دو را مدایح گفته است و گویا بامر سلطان اخیر بنظم شاهنامه پرداخته است.

٢٠


(صفحه ۲۱) سخندان فارس (سال ششم)

بیان موضوع در کلام دقیقی مسلسل و مرتب نبوده بلکه گاهی رشته سخن در هم و گاه از هم گسیخته است در مقام تفصیل؛ اجمال و ابهام و در مقام اختصار؛ تفصیل بخرج داده .

در اکثر ابیات او تنها مصرع اول ربطی بداستان داشته مصرع دوم جز الفاظ مصرع پر کن خبری ندارد در کلام فردوسی نیز اینچنین ابیات یافت میشود اما بسیار کم و این برقدرت طبع منحصر است . اشعار دقیقی بسیار کمیاب است و ما بتلاش بسیار ابیاتی چند ازو بدست آورده و بطور نمونه در ذیل می نگاریم تا سبك او بر همگنان معلوم گردد ملاحظه شود که دو بیتی چگونه سه بیتی و بالاتر از ان گردیده :ـ

بفرمود بردن ز پیش سپاه درفش همایونش فرخنده شاه
سوی رزم ارجاسب لشکر کشید سپاهی که آنرا کرانه ندید
ز بس بانگ اسپان و جوش و خروش همی ناله کوس نشنید گوش
درفشان بسیار افراشته سر نیزه ها زیر بگذاشته
چو رسته درخت از بر کوهسار چو بیشه نیستان بوقت بهار
زتاریکی گرد و بانگ سپاه کسی روز روشن ندید راه
بکردند يك تير باران نخست بسان تگرگ بهاران درست
بپوشیده شد چشمه آفتاب ز پیکانهای درخشان چو آب
تو گفتی هوا ابر دارد همی و زان ابر الماس بارد همی
هوا زین جهان بود شبگون شده زمین سر بسر پاك در خون شده
یکی با ره بر نشسته چوپیل بتن همچو آهن به تک همچو نیل
نهادی به تک آن کره بسته دم دوسه بار بر يكدرم چهار سم
چو بینا نمی دید ، بی رنج راه رسیدی بهر جا که کردی نگاه
در و دشتها شد همه لاله گون بدشت و بیابان همیریخت خون
چنان شد زبس کشته آن رزمگاه که بروی نتانست رفتن سپاه

۲۱


( صفحه ۲۲ )
کابل
(شماره اول ودوم )

بهاریه
می صافی بیار ای بت که صافی است
جهان از ماه تا آنجا که ماهی است
چو از کاخ آمدی بیرون به صحرا
کجا چشم افکنی دیبای رومی است

گویند صبر کن که ترا صبر بر دهد
آری دهد ولیك به عمر دگر دهد
من عمر خویشتن بصبوری گذاشتم
عمر دگر بباید تا صبر بر دهد

من اینجا دیر ماندم خوار گشتم
عزیز از ماندن دائم شود خوار
چو آب اندر شمر بسیار ماند
شود طعمش بد از آرام بسیار

در سخاوت ممدوح
تو آن ابری که تا ساید شب و روز
ز باریدن چنان چون از کمان تیر
نباری در کف دلخواه جز زر
چنان چون بر سر بدخواه جز پیر (۱)
فردوسی : ابوالقاسم ابن اسحاق از ناموران طبقهٔ اول است . اسحاق دهقان
و در چهارباغ حاکم طوس باغبان بوده و فردوسی در آنجا تولد و نشو و نما یافته .
گرچه حیات دهاتی او را تکلیفی بشاعری ننمود لکن شعر جوهر فطری او بوده
و ازینجهت از عهد صبی بسرودن اشعار آغاز نموده و در کنار انهار نشسته هر چه
از دل بر زبانش میگذشت بکاغذ می نوشت خورشهای دهقانی و آبهای خنك
چشمه سار چنانکه جسمش را تنومند نمود همچنان قوه عقلش برافزود تا پهلوان
معرکه سخن گردید . در صحرا های فراخ گاه از تماشای صبح و روشنی شام و شفق
طبعش انبساط می یافت و گاه از آوازه خوانی مرغان خوش الحان حظ میبرد .
فطرتش بالسانيت محض سرشته و از صحبت امر او تکلفاتی رسمی و خود نمائی
بر کنار و دامان صحرا ورزشگاه نیروی طبع او گردید . اشعار دیگران با کلام او
مناسبتی ندارد چه کلام او زیر بار اصلاح علمی و تکلفاتی صنعی نرفت .
۱ - پیر : صاعقه .
۲۲


( صفحه ۲۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )

درین حال شنید سلطان غزنه بنظم شاهنامه میلی داشته و دقیقی بانجام آن
فرصت نیافته ترک حیات گفت بنابران داستان زوال جمشید و ترقی ضحاک را
برشته نظم در آورد و از نظر احباب گذراند همه پسندیدند . پس ازان فردوسی
جانب غزنین شتافت و در انجا با عنصری ملاقات کرد . عنصری از حضور سلطان
بنظم شاهنامه مأمور بوده و به تعلل میگذراند . کلام فردوسی را مناسب حال
یافته فرمود بیتی چند در مدح سلطان نظم کند . حکیم نظمی در بحر شاهنامه
بمدح سلطان سرود که چند بیت آن این است :-

ز یزدان ابر شاه باد آفرین (۱) که نازد با وتخت و تاج و نگین
جهاندار محمود شاه بزرگ با شخور آردهمی میش و گرگ
جهان آفرین تاجها ن آفرید چو او مرزبانی (۲) نیامد پدید
زکشمیر تا پیش دریای چین براو شهر یاران کنند آفرین
چو کودک لب از شیر مادر بشست بگهواره محمود گوید نخست
ببزم اندر او آسمان و فاست برزم اندر او شیر چنگ آزماست
بتن جبر ئیل و بجان ژنده پیل بکف ابر بهمن بدل رود نیل

طراوت نظم و نجیبی الفاظ و استحکام جمله بندی و شکوه معنی وفخامت کلام
را با استعاره و تشبیه ساده و بسیط و اضافتهای خوش آیند یکجا نموده چنانکه
گوئی سخنان ساده ایست که از زبانش برآمده . الفاظ متروک و باستانی آن نیز
بگوش ؛ گران نمی آید :-

داستان رستم و اسفندیار را نیز در انوقت نظم کرده و در آغاز آن میگوید :-

کنون خورد باید می خوشگوار که می (٤) بوی مشک آید از جویبار
هوا پر خروش و زمین پرز جوش خنک آنکه دل شاد دار د ز نوش
درم دارد و نقل و نان و نبید سر گو سفندی تو ا ند برید

(۱) آفرین ( یعنی دعا و ثنا ) محاوره قدیم بوده و اکنون متروک گردیده (۲) محاوره
خوش آیند بوده و در متاخرین متروک شده (۳) موضوع را چگونه بافکار ساده بیان میکند .
(٤) در میان می و مدخول آن (آید) بترکیب اضافی فاصله آورده.


( صفحه ٢٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )

سلطان غزنه خورسند گردیده نظم یه شاهنامه فرمان داد و بصلۀ هر بیتی طلائی مقرر کرد و در سرا بستانی مسکنش معین نموده موزۀ از بهر ا و در آنجا ترتیب داد از تصویر در بار پادشاهان گذشته و معرکه های مشهور و تمثال غرائب حیوانات . فردوسی هم بنظم شاهنامه مشغول گردید و در ظرف سی سال شصت هزار بیت برشته نظم کشید و خود میگوید : ـ
بسی رنج بردم درین سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
از مقایسه کلام رودکی با فردوسی معلوم می شود که نظم فارسی در عهد رودکی بحالت طفولیت بوده و در بتوقت دفعة بدورهٔ شباب رسیده

فردوسی از بهار و سبزه و حسن که مبتذل شعر است و هیچ موضوعی بی ازینها نیست کمتر سخن رانده و اگر چیزی ازین قبیل گفته امر وقوعی بوده که با تر دستی تمامی آنر اسر و ده است

دیگران در مضمون خیالی دستی داشته از بیان واقعه قاصرند . لیکن فردوسی در هر زمینهٔ سخن بقدرت میگوید . و مقصد معین را بطور شایسته بیان می کند . در ابیات دیگران غالبا يك مصرع دارای اصل موضوع بوده مصرع دوم محض برای رعائیه قافیه می آید بر خلاف ابیات فردوسی که مصرع دوم آن نیز مشتمل بر جزئی از موضوع یا حاوی بر نکتهٔ ایست که جزئی از موضوع می نماید کلامش از استعاره وغیره صنایع دقیق تهی و از الفاظ ساده و سخنان روزمره و سلاست بیان مملوست .
در مصاف رستم زابلی با اسفندیار از زبان زال پدر رستم میگوید : ـ
ندانم که شب اسپ اسفندیار
سوی آخور آید همی بی سوار
و یا بارهٔ رستم جنگ جوی
به خانه کند بی خداوند روی
٢٤


( صفحه ٢٥ ) سخندان فارس ( سال ششم )

افراسیاب بشکار بر آمده بود جوان دهقانی را بر سر کشت دید و با خود گفت
اگر این جوان پرورش یابد بر رستم غالب می آید و او پسر سهراب اوة رستم بود
که در آنجا بحالت بیخبری می زیست. فردوسی این واقعه را تصویر میکند .
شة ترك ناگه یکی بنگرید کشاورز مردی تناور بدید
ستاده بدان دشت همچون هیون بتن همچوکوه و به چهره چوخون
کشیده بر و ساعد و یال و برز دوختی است در دست مانند گرز
قوی گردن و سینه و بر فراخ بتن چون درخت و با زوچوشاخ
بدان پهلوی بازوان دراز همی شاخ بشکست(۱)آن سرفراز
مطلب را تنها بواسطۀ اشیاء محسوسۀ محیط میرساند استعاره ندارد که افکار خیالی
و فرضی را تقویه بخشد جای دیگر میگوید :
یل بود مانند آزاده سرو بسر بر کله همچو بال تذرو
بفرمود تا کوس کین کوفتند یلان همچو شیران پر آشفتند
بزد نای زرین و بر بست کوس برآراست لشکر چوچشم خروس
تبرزین بخون یلان گشته غرق چو تاج خروسان جنگی بفرق
سواری چو من پای برزین نه کاشت (۲) کسی تیغ و گرز مرا بر نداشت
داستان رزم کاموس را چگونه ساده و بی تکلف بیان میکند :
سرآوردم این رزم کاموس نیز دراز است ونتاد از و يك پشیز
گرا ز داستان يك سخن کم بدی روان مرا جای ماتم بدی
فردوسی دهقان ساده ایست که هر چه بر زبان او از الفاظ روزمره میگذشته
برشتۀ نظم در میکشیده است. گرچه سرشت فارسی از مبالغه است لیکن مبالغۀ
(۱) حال « می شکست » میگویند . (۲) « پای کا شتن » را چه خوب استعمال نموده

٢٥


( صفحه ٢٦ ) کابل (شماره اول و دوم )

فردوسی نیز ساده و خالی از تکلف است چه او فرزند صحرا و بلبل خوش الحان طبیعت
و نغمه سرائیش فطری است بلبل از آهنگ موسیقی بیخبر و ازینگونه تکلفات
آزاد است.

در تغزل و ستائش حسن هم مانند دیگران با فراط نه پیچیده بلکه درین زمینه
نیز باقتضای مقام سخن میراند چنانکه از تهمینه چنین وصف میکند :

لبان از طبرزد زبان از شکر
دهانش مرصع بلعل و گهر
دو ابروکمان و دو گیسوکمند
زبانش چوخنجر دهانش چوقند

در ملاقات خسرو با شیرین و اشک ریزی شیرین گوید:

به نرگس گل ارغوان را بشست
که بیارید نرگس وگل درست
* * * *
نگاری بداندر شبستان اوی
زگلبرگ ر و داشت وز مشک بوی
* * * *
یکی دختری داشت خاقان چو ماه
کجا ماه دارد دو چشم سیاه
بدنبال چشمش یکی خال بود
که چشم خودش هم بدنبال بود
بهم بسته مور ابهـد پیچ و تاب
گره داده شب را پس آفتاب

در ابیات فوق دقت استعاره و تشبیه و توالی اضافات ابداً نیست .

قدرت او در ادای هر مطلبی بريك وتیره است و همه رانیکوگفته بتخصیص
در تصویر کشی از معرکهٔ رزم نیروی طبعش داد سخن میدهد. در نبرد رستم با
اشکبوس کشانی میگوید :

تهمتن به بند کمر برد چنگ
گزین کرد يك چوبه تیر خد نگ
خدنگی برآورد پیکان چو آب
نهاده بر و چار پر عقاب
بمالید چاچی کمان را بدست
بچرم گوزن اندرآورد شست
ستون کرد چپ را وخم کرد راست
غریو از رخم چرخ چاچی بخاست
چوسوفارش آمد بپہنای گوش
ز چرم گوزنان برآمد خروش
چو بوسید پیکان نرانگشت او
گذر کرد از مهرۂ پشت او
قضا گفت گیر و قدر گفت ده
ملك گفت احسن فلك گفت زه

٢٦


( صفحهٔ ۲۷ )
سخندان فارس
( سال ششم )

بزد تیر برسینهٔ اشکبوس سپهر برین بر کفش داد بوس
کشانهم اندر زمان جان بداد تو گفتی که از بطن مادر نزاد
بقوهٔ طبع یک صفحه مضمون را بدو بیت گنجانده :
بروز نبرد آن یل ارجمند به تیغ و به خنجر بگر ز و کمند
درید و برید و شکست و به بست یلان را سرو سینه و پا و دست
درین دو بیت که از مجلسی سخن رانده نیز کمال ایجاز را بخرج داده است -
چو یک نیمه از تیره شب در گذشت شب آهنگ بر چرخ گردان بگشت
(۱) بپی مشورت مجلس آراستند نشستند و گفتند و بر خاستند
گویند در کلام او یک لفظ عربی هم نیست لیکن این سخن اصلی ندارد. آری نسبت
بدیگران کلمات عربی را کمتر استعمال میکند زیرا نه در شهر پرورش یافته
ونه در مدارس علمی تحصیل کرده بود.
فردوسی محبت صمیمی بارستم داشته و از تماشای بهار زنده گانی او خورسند میشده
و ازینجهت کارنامه های او را بجوش و خروشی بیان کرده که در سائر داستانها
چنان جوش و خروش یافت نمی شود گویا مقصود او از شاهنامه تنها شرح حال
رستم بوده و دیگران را بطور بهانه ذکر نموده .
جهان آفرین تا جهان آفرید سواری چورستم نیامد پدید
اینچنین است معاملهٔ نظامی با سکندر که در سکندر نامه محبت مخصوصی باو
می پروراند . نا گفته نماند که شعرا بمضمون خود علاقه داشته و بنظر فرزندی دران
می نگرند و از ینجهت شاعر نتائج طبع خود را زاده های معنوی میگویند.
ظاهرا سکندر نامه گردهٔ از شاهنامه معلوم می شود لیکن در سبک هر دو فرق
بسیار يست زیرا کلام فردوسی ساده و بی تکلف و اشیاء محسوسه مدنظر را در استعاره
. (۱) این بیت مشابه و در شهنامه دیده نشد .
۲۷


( صفحه ۲۸ ) کابل (شماره اول ودوم)

وتشبیه مخرج رسانده بلکه در کلام او استعاره آنقدر کم است
که گویا هیچ نیست اما نظامی سخنان پیشینه را مبتذل یافته نقاشی
بخرج رساند یعنی تشبیه را استعاره و استعاره را مکررا استعاره نمود و در نتیجه
سخن را رنگین ساخت لیکن کلام بر صفا وصرافت اصلی نمانده دقت و پیچیدگی
دران پیدا شد .
اما سبب مغائرت در بین کلام فردوسی و سائر معاصرین او آنست که فردوسی
در کوهسار و مرغزار پرورش یافته و آنچه طبیعت باوا الهام نموده گفته است.
ازینجهت کلام او فارسی خالص واز تراکم بلاغت و استعاره و بالاخره از هرگونه
تصنع عاری است. برخلاف معاصرین او از شعرا که بآستان سلطنت حاضر و با فضلا
معاشر و پابند قاعده وقانون رسمی بودند و ازینجهت در کلام آنها الفاظ عربی
و اصطلاحات علمی و آثار تصنع بیشتر یافت میشود لیکن از صرافت اصلی خارج
نگشته چه همه در يك عصر وبك محيط زیست کرده اند. واینمطلب از مطالعه کلام
هريك ظاهر می شود .
اسدی طوسی : مؤرخین و ارباب تذکره همه او را استاد میگویند.
وی استاد فردوسی و نخستین شخصی است که در اصول لغت و زبان فارسی فرهنگ
نوشته و دیگر فرهنگ نویسان از و پیروی کرده اند آرایش نظم فارسی از و آغاز
کرده در کلامش متانت و رنگینی و نزاکت موجود وخودش استاد پیرانه سال اما
دلش جوان است هرجا از باغ و بهار وحسن ذکری نموده دامنه سخن را وسعتی داده
که حلاوت می بخشد. اقتدار او در سخن مطالب متنوعه را در قالب نظم ریخته
دوبیتی را سه بیتی و سه بیتی را بیشتر نمود، اکثر قطعات او در عشق و وعظ وغیره
میباشد و شاعرانه گفته است .

۲۸


( صفحه ٢٩ ) سخندان فارس ( سال ششم )

دولت شاه در تذکره خود می نویسد که اشعار مناظره درانعهد رواج داشته .
استاد مناظره زمین و آسمان ، شب و روز ، نیزه و کمان و غیره را خوب برشته
نظم کشیده و هر يك از سی تا چهل و پنجاه بیت میباشد . بعدها این طریقه مدتی
متروك ماند ، تا آنکه شیخ سعدی مناظره رایت و پرده را برشته نظم در کشید که
در گلستان مذکور است . اسدی طوسی در ٤٦٥ هـ یعنی ٤ سال پس از شاگرد
خود وفات کرد ، اکنون پاره از اشعار او را می نگاریم تا سبك شعر و وزن
بحور و بالاخره زبان آن عهد برهمگنان معلوم گردد : -

مناظره نیزه و کمان
هم سلاحی را دگر زخمی است اندر کارزار زخم سخت آن دان کز و گردد عدو را کار، زار
ليك آن کوهم بجای خویش و زخم آورد دور رمح قوس است آلت جنگ آوران کین گذار
هر دو را روزی جدال افتاد باهم در سخن این بر آن آورد حجت ، آن بدین کرد افتخار
رمح گفت از تو که قومی فضل من برتر از انکه تو چو پشت عاشقی من چون قد دلبر ، نگار
قوس گفت ار چون قدیاری تو چبود کز مثال من چنان کابروی یارم گر توئی چون قد یار
رمح گفتا بد عصای موسی مرسل چو من آنکه شد مار و برآورد از سر دشمن دمار
قوس گفتا بدعصای موسی آری چون توليك آنعصاهم شبه من شد چون بر اعدا گشت مار
رمح دیگر ره به تندی گفت تو کوته قدی مردم کوتاہ معجب باشد و نا بردبار
قوس گفتا بسکه گفتی یافه اکنون يك بيك پاسخ از من بشنو و عقلت بانعظم بر کار
هم بقوت ژند ، پیلم هم هیبت شرزه شیر هم به پیچش تند بادم هم بسوزش تفته نار
برجهان ژاله چونا وك تير من بارد غمام از هوا قوس قزح چون من پدید آرد بهار
جز بصحرا بر نیائی تو بکار آنجا که جنگ هم بصحرا بر بکار آیم من و هم در حصار
شاخ میوه در خزان چون من کروخم گاه بر ماه گردون از مهی چون من شود وقتی نزار
صاحبت را در سفر توشه نانی داد تو از هوا من آورم مرغان و صید مرغزار
رمح کاین بشنید عاجز گشت و عذر آورد گفت راست گفتی این نباختی (۱) مگر از شهریار
تا مور میر اجل والا منوچهر اصل ملك تاج شاهان و شجاع دولت و فخر تبار

شش بیت دیگر راجع بمدح نیز ازین قصیده است .
از گرشاسب نامه اوست و گویا تصویری در برابر تصویر شاگرد خود کشید :
(۱) نیاموختی

٢٩


( صفحه ۳۰ )
کابل
( شماره اول و دوم )

زکر دا رکرشاسپ اندر جهان
یکی نامه بد یادگار از مهان
زفرهنگ و نیرنگ و داد و ستم
ز خوبی وز شتی و شادی و غم
ز نخچیر و گردن فرازی و بزم
ز مهرو دل وکینه سازی و رزم
که چون خوانی از هر یکی اندکی
بسی دانش افزاید از هر یکی
ز رستم همی چو نکه خواهی شنود
کماني که چون او بمردی نبود
گر از رزم گرشاسپ یادت آیدت
همه کار رستم بباد آیدت
همی رستم آن بد که دیو نژند
ببردش با بر و بدریا فگند
سقه شد ز هومان بگرزگران
زدش دشتبانی بپازندران
زبون کردش اسفندیار دلیر
بکشتیش آورد سهراب زیر
سپهدار کشتاسپ تازنده بود
نه کردش زبون کس نه افکنده بود
بروم و بچین و بهند از نبرد
بکر د آنچه دستان رستم نکرد
نه گرگ و نه ببر آمد از وی رها
نه شیر و نه دیو و نه اژدها
به شهنامه فردوسی نغز گوی
جو از پیش گویندگان برد گوی
بسی یاد رزم یلان کرده بود
و زین در سخن یاد ناورده بود
نهالی بد این رستم زان درخت
شده خشك و بی‌بار و پژمرده سخت
من ایدون زطبعم بهارآورم
مر این شاخ نو را ببارآورم
بباد هنر گل فشانم براوی
زآب سخن درفشانم براوی
بر و میوه وارش آرم برون
کنم آفرین شهنشه فزون
بسازم یکی بوستان چون بهشت
که خندد ز خوشی بر اروی بهشت
گلش منبر بر در گویا بود
درخت و گیا مشك بویا بود
بتستانی آریم از خوش سخن
که هرگز نگارش نگردد کهن
بتانش از خردزاده وزجان پاك
زدانش سرشته نه از آب و خاك
ببافم یکی دیبه شاهوار
زمینش رنگ وزگوهری نگار
زجان آورم تاروپودش فراز
کنم خسروی را برو بر طراز
مرا جز سخن ساختن کار نیست
سخن هست لیکن خریدار نیست
ز رادان همین شاه ماند است وبس
خریدار از و بهترم نیست کس
ز نیکو سخن نیست پاینده تر
نه زان خوشتر و دل کشاینده تر
سخن همچوجان زان نگردد کهن
که فرزند جان است زیبا سخن
یکی شهر دید از خوشی چون بهشت
درودشت و کوهش همه باغ و کشت
نهادش نکو تازه بر تو نوا
زمین خرم آبش خنك خوش هوا
پراز حشر انبوه و مردان مرد
سپاهی و شهری یلان نبرد


( صفحه ۳۱ ) - سخندان فارس ( سال ششم )

در او خسرو نامور شهریار شهی کش نباشد بصد شهر یار
سر آن شاه را نام گورنگ بود کزو تیغ فرهنگ بی زنگ بود
یکی دخترش بود کز دلبری پری را برخ کردی از دل بری
بکاخ اندرون بت بمجلس بهار درایوان نگار و بمیدان سوار
مهش مشک‌سای و شکر میفروش دو ترکش کمانکش دو گل درع پوش
شبستان گلستان پدیدار او دو زلف و دو رخ ...
حکیم ناصر خسرو علوی : کلام او نمونه مهمی است از شاعری قرن چهارم (۱)
وی در حکمت نظیر بوعلی سینا وابونصر فارابی است . بیست سال عزلت گزیده
و مولفات خود را بر باد فنا داده دیوان او مشهور و به دوازده هزار شعر بالغ میشود .
برای اظهار شاعری یا مقابله با شعرای عصر شعر نگفته بلکه در اثر جوش طبع
بر زبانش جریان یافته گرچه کلام او خالی از الفاظ علمی عربی نیست لیکن زبانش
از جوهر فطری خاک خراسان نمایندگی داشته علمش عارضی مینماید . و بدینجهت
کلام او مانند فردوسی بصرافت اصلی فارسی باقی است . نمونه اشعار : -
چون گشت جهانرا دگر احوال هیاتیش زیرا که بگسترد خزان راز نهانیش
بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد بیچارگی و زردی و کوژی و کمانیش
تا زاغ بباغ آمد بلبل ز فصاحت بر بست زبان از طرب ولحن واغانیش
شرمنده شد از باد سحر گلبن عریان وز آب روان شرمش بربود روانیش
کهسار که چون رزمة بزاز بداکنون گر بنگری از کلبه نداف ندانیش
چون زرمت و رنگر آن لعل بدخشیش چون چادر گازر نگر آن برد یمانیش
پس بادجهد مبردز که لاجرم اکنون چون پیر که یاد آید از عهد جوانیش
خورشید بپوشد زغمش پیرهن خز این است همیشه سلب خوب خزانیش
بر مفرش پیروزه بشب شاه حبش را از سوده یا کیزه بلور است اوانیش
بنگر بستاره که بتازد سپس دیو چون زر که ازیده که بر قیر چکانیش
مانند یکی جام بخین است سباهنك بزدوده بقطره سحری چرخ کیانیش
گرنیست بخین چون ؟ که چوخورشید برآید هی چند که جویند نیابند نشانیش
پروین بچه ماند به یکی دسته نرگس یا نسترن تازه که بر سبزه فشانیش

(۱) حکیم در قبادیان بلخ در ٣٩٤ ھ تولد یافته در ٤٨١ در یمگان از مضافات بدخشان وفات کرده
پس در ینصورت ویرا از شعرا و نویسندگان قرن پنج باید شمرد - مترجم .

۳۱


( صفحه ۳۲ )
کابل
( شماره اول و دوم )

شعراء این طبقه ذکر تخلص را در هر نظمی لازم نمیدانستند ، لکن حکیم گاه گاه تخلص خود را ذکر میکند .
عنصری بلخی در عهد سلطان محمود ملك الشعرا و امیرالامرا و مصاحب خاص بوده . بزور سخن و یاوری اقبال چار صد شاعر او را باستادی برگزیدند . استاد منوچهری در قصائد خود نیز بشاگردی او اقرار نموده . ارباب تذکره دیوان او را سی هزار بیت می نویسند . لیکن اشعاری که از او باقی مانده بیش از سه هزار بیت نیست . عنصری زبان را طوری اصلاح نمود که گویا اشعار او از حیث تکامل دو قرن بعد را طی کرده با اشعار طبقه دوم در آمیخت . و علت آن نیز التزام عنصری است بدربار سلطنتی و صحبتش با ارباب علم که بر احساسات ملی او چیره و زبانش ملائم نمود . قصائدش در مدح سلطان محمود و مسعود یا در تهنیت بعض فتوحات است دارای تشبیهات مختلف که در ان از حالت جغرافی بعض نواحی و تعریف بهار و عشق و غیره سخن رانده . تشبیب را غالباً از سی تا به پنجاه بیت رسانده بعد گریز بمدح میکند و گاه در یکدو بیت آخر نامی از ممدوح می برد . عنصری در ( ۴۳۱ ) وفات کرد .

غنو د سنبلد بر ماه منور خط و زلفین آن به روی دلبر
یکی را سنبل نورسته بالین یکی را لاله خود روی بستر
بروی و موی او بنگر که بینی بی آذر هردو وانرا فعل آذر
یکی بید و د سال و ماه تیره یکی بی نور روز و شب منور
مرا بهره دو چیز آمد ز گیتی دل پاك و زبان مدح گستر
یکی بر مهر جانان وقف کردم یکی بر مدح شاهنشاه کشور
مبارك دست او دو گونه ابر است کشنده دشمنان و دوست پرور
یکی با تیغ و بارانش همه خون یکی با بذل و بارانش همه زر
بروز رزم او بسیار بینی گولشکر شکار و کرد صف در
یکی را زخم تیرش کرده بیجان یکی را زخم تیغش کرده بی سر

۴۲


( صفحه ۳۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )

اگر مرجاء وجودش را خداوند بدادی صورتی مخصوص منظر
یکی اندر فلك خورشید بودی یکی اندر زمین دریای اخضر
بهیجا بیشه آموزد ز دستش سنان نیزه خطی و خنجر
یکی دل دوزد اندر درع و خفتان یکی سر برد اندر ترك و مغفر
بروز جنگ شیر او و گرزش بزور بازوی شاه دلاور
یکی جیحون خون راند بصحرا یکی هامون کند سد سکندر

در فصد سلطان محمود بداهه سروده :—

آمد آن رگزن مسیح پرست نیش الماسگون گرفته بدست
طشت زرین و آبدستان خواست بازوی شهریار را بر بست
نیش بگرفت و گفت عن عليك اینچنین دست را که یارد خست
سر فرو برد و بوسه بر داد وز سمن شاخ ارغوان بر جست

منوچهری دامغانی بدر بار سلطان غزنه رتبه مصاحبی و امارت داشت ، شکوه
قصائدش زمانه را بر اقرا رباستادی او وادار نمود در مجلس سلطان پهلوی عنصری
و پائین ازومی نشست منوچهری دراثر زبان قومی در بعضی از قصائد الفاظ قدیمه
ومحاوره های نیکورا ترك داده و این از نقطه نظر تکامل زبان عیب است . در
٤٣٢ وفات کرده . نمونه کلام در مدح ابوسهل دبیر :

نوروز روزگار نشاطست و ایمنی پوشیده ابردشت بدیبای ارمنی
بر یاسمن عصابه در مرصع است بر ارغوان طویله یاقوت معدنی
خیل بهار خیمه بصحرا برون زدند وا جب کند که خیمه بصحرا برون زنی
بر ارغوان قلاده یاقوت بکسل بر مشك بید نائره عود بشکنی
بر گل همی نشینی و بر کل همیخوری برخم همی خرامی و بردن همی دنی
در است نا خریده و مشك است رایگان هی چند بر فشانی و هرچند بر چنی
نرگس همی رکوع کند در میان باغ زیرا که کرد فاخته بر سرو مؤذنی
دارد خجسته غالیه دانی ز سند روس چون نیمه به عنبر سارا بیاگنی
نرگس بسان کفه زرین ترازوشی است چون زر جعفری بمیا نش درا فگنی

۳۳


( صفحه ٣٤) کابل ( شماره اول و دوم )

مانند بسیته و دم طاوس شاخ گل چون مشك و در ودانه بد وبر پراگنی
دورويه گل چو دائره برمرغ دیده است چون پشت او پرشته زرین بياژنى
باطنش هست دیگر و ظاهرش دیگر است گوهر شده است این گل دو روی باطنی
نرگس بسان چرخ یکی پره آسیا ست آز چرخ آسیا که ستون زیر دین کنی
چرخش ززر زردکنی وانگهی در و دندانه بلو رین گردش تو برکنی
شاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سر مانندۀ مخالف بوسهل زوز نی
هر آزمنی نکرد و رهونت ز بهرانکه رسوا کند رهونت ورسوا کند منی
از همت بلند بدین مرتبت رسید هر کز بمر تبت نرسد مردم دنی
او را زریشی گهر پاك باز داشت ممکن نباشد از گهر پاك ريمنى
آمد بسوی او زهمه خلق محدت چون بانشبين آيد مرغ نشيمتى
ازشان انگبین، بزاید جزانگبین از نفس او نیاید الا لطف کنی
رأی موافق و نیت و اعتقاد او از روز گار توسن برداشت توسنی
هستند شاه را حلفاشی اگر جز او لیکن بکام اوست دل شاه مقتنی
احسان شهریار به تعلیم نيك اوست چون قوت بهار بیاران بهمنی
با عز مشك ويژه و با قدرگوهری با جاه زر ساده و با نفع آهنی
خر من زمرغ گرسنه خالی کجا بود ما مرغگان گرسنه ما را توخرمنی
تا حرف با نقط بود و حرف بی نقط تا خط مستوى بود و خط منینی
عمر تن تو باد فزاینده و دراز عيش خوش تو باد گوارنده و هنی

فرخی : طبع خدا دادی داشته و قوه شاعری او در دشت سیستان پرورش یافته
لیکن به عسرت میزیست چه علاقه سیستان از لوازم امور مدنی بی بهره ومعاش او
بقدر کفاف میسر نمی شد بتخصیص که پا بند علائق تا هل هم گردید . و چون شنیده
بود والی بلخ مربی اهل کمال است بحضرت او شتافت . اتفاقاً فرخی وقتی وارد بلخ
گردید که والی بد اغگاه رفته و خیل اسپان خود را داغ میکرد فرخی همدرانجا
بدربار وا لى بلخ حضور بهمرساند . فصاحت بیان او در لباس روستا منظور نظر والی
شد و نوای خوش آیندش نیز به سفارش سخنان شیرینش برخاست . والی فرمود از
هزار کرۂ اسپ هر قدر میخواهد بگیرد . فرخی که بدینگونه کارهاد ستى داشت كمر
چست بست و در خیل کرکان درآمد و با تدبیری روستا یانه عدۂ از کره ها را پسند

٣٤


( صفحه ٣٥ ) سخندان فارس ( سال ششم )

کرد و گرفت لیکن خسته شد و جا بجا نشست این حرکت او بیشتر پسند والی آمد و بر عزت و احترام او افزود و چون بحضرت سلطان رفت او را نیز با خود برد. فرخی بدربار سلطان محمود منزلتی یافت که نامش با عنصری ردیف گردید.

سبک او در شعر مانند سبک سائر شعرای سلطان است. دیوانی هم در برابر دیوان عنصری دارد. گرچه کلام فرخی بی الفاظ و اشارات عربی نیست لیکن بسبب پرورش بصحرای سیستان اصالت زبان و اقتدارش در سخن باقی است. در ٤٢٩ وفات کرد.

سلطان محمود قصری بدامان کوه در شهر غزنین بنا کرد و در مقابل آن باغی طرح ریخت و از سر چشمه بلندی نهری دران کشید. فرخی در تعریف باغ مذکور قصیده ذیل را سروده سبک کلام او ازان معلوم میشود.

بفرخنده فال و بفرخنده اختر بنا باغ می خواست شاه مظفر
بباغی درختان او عود و صندل بباغی ریاحین او بستر
بباغی چو پیوستن مهر محرم بباغی چو رخسارۀ دوست دلبر
بباغی در اوسایۀ شاخ طوبی بباغی در او چشمۀ آب کوثر
بهشت اندر و بازیابی به نیسان بهار اندر و بازیابی به آذر
زسرو بریده چو زلف بریده زشکل مدور چو چرخ مدور
در او مسکن ماه رویان مجلس دراو خانۀ شیرگیران لشکر
کجا جای بزم است گلهای بیحد کجا جای صید است مرغان بیس
روان گردبرگرد رها درختان تدروان آموخته ماده و نر
یکی کاخ شاهانه اندر میانش سر کنگره برکنارد و پیکر
بکاخ اندرون صفه های مصفی در صفه ها ساخته سوی منظر
یکی همچو دیبای چینی منقش یکی همچو ارژنگ مانی مصور
نگاریده در چند جای مصور نقشه شرقی را اندر ان کاخ پیکر
يك جای در صید و در دست ژوبین يك جای در بزم و در دست ساغر
از ان کاخ فرخ چو اندر گذشتی یکی رود آب اندرو همچو شکر
برفتن ز تیزی چو فرمان سلطان بخوردن ز خوبی چو عیش توانگر

٢٥


( صفحة ٣٦ ) کابل ( شمارهٔ اول ودوم )

نه چرخ است واجزای او چون ستاره نه ابر است و آوای او همچو تندر
اگر بگذرد بر سرش مرغ موجش ببالاید اندر هوا مرغ را پر
به نیسان بباغ اندرون تند رودی یکی ژرف دریا سر آنرا برابر
روان اندرو کشتی وخیره مانده ز پهنای او دیده آشناور
بدو اندرون ماهیان چون عروسان بگوش اندرون پر گهر حلقه زر
مکانی برآورده پهلوی دریا بدان تا بداری خرد شاه صفدر
یمین دول شاه محمود غازی امین ملل خسرو بنده پرور
بمردی فزاینده عز مومن بشمشیر کاهنده کفر کافر
زهی بزم را ابر دینار قطره زهی رزم را خسرو رزم گستر
بسا جنگ جویا که پیش تو آمد سیه کرد بر سوك او جامه مادر
بسا پیشه هائی که اندر گذشتن تهی کردی از گرگ و پیر وغضنفر

اکنون بشرح خصوصیات این طبقه می پردازیم تا فرق واقع در بین این طبقه وطبقه آتی واضح گردد .
سبك بیان این فصحا با سبك طبقات آتی در ادای مطلب فرقی داشته و ما در شرح حال وکلام فردوسی چند جابدان اشاره نمودیم . لیکن در حقیقت این نکات از حد بیان خارج بوده و جز ذوق سلیم بدرك آن نمیرسد .
فصحای این طبقه ضمائر را بطریق مخصوصی استعمال میکرده اند در طبقه دوم وسوم قلت پذیرفته بعد متدرجا محاوره بدل گردید . فردوسی در بزمی از حال رستم حکایت میکند : ـ
یکايك مهران را نگه کرد و دید زشادی رخان شان چوگل بر دمید
اینچنین است آریم شان وسپاریم شان ( یعنی شان را )
و در استعمال ضمیر مفرد غائب اسدی طوسی گوید : ـ
یکی کش نه یار و نه انباز بود نش انجام باشد نه آغاز بود
حرف ما قبل ضمیر را که متحرکست هر جا میخواستند بی تکلف ساکن میکردند

٧٦


( صفحه ۳۷ )
سخندان فارس
( سال ششم )

برستم دهم تخت و گنج و کلاه
نشانمش برجای کاووس شاه

چو در دشت مر رخش را یافتند
سوی بند کردنش بشتا فتند
چو رستم بدیدش کیانی کمند
بیفکند و سرش اندر آمد به بند

اسدی طوسی در شان روح میگوید : ـ
ببیندت و وینه ن ورا روی نیست
کشد کوه و هسنگ يك موی نیست

یعنی او ترا می بیند و تو او را نمیتوانی دید :
گاه حرف متحرك را ساکن میکرده اند : ـ
بشادی همه جان بر افشاندند
بر ان پهلوان آفرین خواندند

۳ : در آخر اسم و فعل الف زائد می آورند . فردوسی در محاربهٔ سيامك
با دیو می گوید .
سيامك بر آمد برهنه تنا
بیا ویخت با پورا هر یمنا

و در تعریف ماه میگوید : ـ
به سی روز گیتی به پیما یدا
دو روز و دو شب روی ننمایدا

٤ : در هر اسمی که میخواستند الف جمع الحاق میکردند . فردوسی رستم را
در مرگ سهراب تسلی میدهد : ـ
که درمان این کار یزدان کند
مگر کاین غمان بر تو آسان کند
اگر همتر باشد مرا سالیان
بخدمت به بندم کتر بر میان

ه : در کلمات مختوم به الف و واو ـ یا ـ الحاق میکردند : ـ
کزاویست پیروزی و دستگاه
هم او آفریننده مهر و ماه

٦ : بعض كلمات مخفف مانند : ـ زرو پر و غیره را مشدد نموده اند . اسدی طوسی
در حمدی گوید : ـ
یکی ز ر بفتش دهد خسروی
یکی شا ر ها با نقش هند وی

چو خورشید آن چادر قیر گون
بدرید و از پرده آمد برون

۳۷


( صفحه ۳۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )

موا ابر گشت از بخور عبير بخنديد بم و بناليد زير
بیازم يکی بوستان چون بهشت که خندد ز خوشی براردی بهشت
که ای بر تر از کژی و کاستی بهی زان فزايد که تو خواستی

در ابیات فوق زر و دريد و بم و خوشی و گژی مشدد استعمال شده و ازين
قبیل است تشدید در مژه دم و سم اسپ را دنب و سغب و در را اندر و اندرون
استعمال کرده اند فردوسی میگوید :

درآمد خروشان دران دشت جنگ بچنگ اندرون گرزه گاو رنگ
یل نامور پور دستان سام بیازی مر اندر نیارد بدام

فلك گر بزیر سحاب اندر است و گر زير پر عقاب اندر است
مپندار کواز پی کار تو به بند خطا و ثواب اندر است
اگر بدکنی کیفر خود بری نه چشم زمانه بخواب اندر است
در ایوانها نام بیژن هنوز بزندان افراسیاب اندر است

گاهی در کلام ( بر ) زیاده می آید :

بره بر گو پیلتن را بدید زد دست و تیغ از میان برکشید

در - با - و - بي - و - برا كثر الف زائد می آورند .
ا بی او نباشیم در جنگ شاد همه رزم ما گشت اکنون چوباد
ابر باره جنگجوشی سوار همی رفت و میگفت با دیو سار

چنان و چنین و چون او را چوپان و چوبین و چوو هشیار و دانشمند را هشیوار
و دانشومند میگفته اند . فردوسی : -
نبرده نژادی که چوبین بود نهان کردن از من چه آئین بود
که گردی بخوبی ندیدم چنوی بدان یال و آن کفت و آن رنگ و بوی

در عوض نزد و نزديك ؛ بر استعمال کرده اند . فردوسی : -

۳۸


( صحفه ۳۹ ) سخندان فارس ( سال ششم )

فرستا دمش زر و گوهر بسی بر ما در ا و بدست کسی
اینچنین الفاظ بسیاری درین طبقه شیوع داشت که بعضی از آنها در طبقه دوم متروك وبعضی بطور قلت استعمال میشده مثلا : -
ویژه ـ و ـ مر ـ اکنون عوض آن ویژه ـ خصوصا میگویند لیکن مر گاه گاه استعمال می‌شود اما ویژه بمعنی مرد پاك سرشت متروك است .
همی را قدما بکثرت در آغاز فعل آورده و ازان معنی استمرار میخواسته اند ایدون هم ایدون اکنون عوض آن ـ حالا ـ میگویند . فردوسی از زبان رستم وقتیکه بسراغ رخش خود در شهر سمنگان رفته میگوید : -
در ایدون که رخشم نیا مد پدید سران را بسی سر بخواهم برید
ایدر ـ او در متروك شده وعوض آنها اینجا و آنجا مینویسند .
کردن بمعنی ساختن بکثرت استعمال می‌شده فردوسی در شرح حال هوشنگ میگوید : -
بفر کیئی نرم کرد آهنا چو خود و زره کرد و چون جوشنا
جهان را که بر بیهده کرده اند ترا نزیبی بازی آورده اند
بودن و بود وغیره مشتقات آنرا بحذف و او استعمال کرده اند واحیاناً در نثر نیز بحذف و او امده
يك امروز ا ما بیاید بدن وزان پس هین رأی رفتن زدن
مرا بخت روشن بیدار است بوی خرم و دانما تند ر ست
خلاصه الفاظ بسیاری در قد ما مستعمل بوده که بمرور زمانه متروك شده و لفظ دیگری جای آنرا گرفته و ما چندی از الفاظ متروك را با عوض هر يك از الفاظ مستعمله در ذیل می‌نگاریم و اکثر آنها در کلام فردوسی و اسدی آمده .
الفاظ متروك الفاظ مستعمل درعوض آنها
بوشاسپ ( در طبقه دوم متروك شده ) خواب رؤیا

۳۹


( صفحه ٤٠ )
کابل
( شماره اول و دوم )

آذرگشسب
صاعقه برق
ساو
خراج
نیو
دلاور دلیر شجاع وغیره
ازیر
زیرا
ازدر :
شائسته سزاوار
تراش
طمع توقع
دژ آگاه
سهمگین خشمنالك
زکان
از خود رمیده
ستیخ
راست بلند
سفت
دوش كتف
کاز
گیاه علف
توان
خمیده
ویر
حفظ کردن از بر داشتن
توش
توانائی تاب طاقت
رست
خاك كرد
شیر اوژن
شیر افکن
عنان کاشتن
عنان گردانیدن
آفرین کرد
دعا کرد ثنا گفت ستائش کرد
نمازش برد
مراتب عجز و نیاز بجا آورد .

اینچنین بعض تراکیب در قد ما طوری مستعمل بوده که اکنون متروك شده
یا قلت پذیرفته وازا نجمله است قلب ترکیب توصیفی واضافى وفك
٤٠


( صفحة ٤١ ) سخندان فارس ( سال ششم )

اضافت و زیادت کلمۀ رابطه پیش از علامۀ جمع در فعل و ترخیم اسما
و حذف ( پور ) از بین دو اسم و حذف و ابدال بعض حروف در بعض
کلمات مانند آزاده سر - و - جهان پهلوان - در قلب ترکیب
توصیفی و اضافی و رخان شان در فك اضافت و داشتند ـ در زیادت رابطه
پیش از علامۀ جمع و نيرم در ترخیم نریمان و زال سام در حذف پور از بین
دو اسم یعنی زال پور سام و پیران سرا در حذف و ابدال بعض حرف که در اصل
پیرانه سری است .
مثال فك اضافت از کلام فردوسی : -
بكا يك سران رانگه کرد و دید ز شادی رخان شان چو گل بشگفید
مثال زیادت رابطه پیش از علامۀ جمع : -
بزرگان و پیغمبران خدای بزیر زمین داشتند جای
مثال حذف : -
کرا آمد این پیش کامد مرا که فرزند کشتم به پیران سرا
ناتمام

٤١


اولاد و جرائد

الهلال - بقلم والتر يتكين
ترجمهٔ غلام جیلانی خان جلال

آیا بهتر نیست که اولادها جرائد بخوانند ؟

جواب این سوال : بلی بهتر است هر گاه والدین آنها هم اشخاصی باشند که
بمطالعهٔ جراید عادت داشته باشند . ولی چقدر افراد از والدین میدانند که جراید
را چطور باید خواند ؟ گمان میکنم يك فی صد از انها موجود نخواهد شد که جراید
را باشروط لازمهٔ آن خوبتر خوانده بتواند . ازین جهت بر ما لازم است که کیفیت
مطالعهٔ جراید را قبل از انکه با ولادها اجازه دهیم به پدران شان بیاموزیم، زیرا
حل این مشکل قبل از اولاد برای پدران لازم تر است .

شاگردانیکه بيك تربیه صحیح تعلیم میگیرند یومیه ۱۵ دقیقه از وقت خود را
برای مطالعهٔ جراید تخصیص داده آنرا بايك مطالعهٔ سطحی بسرعت میخوانند .
تلامیذیکه دارای تعلیم و تربیهٔ اوسط باشند در هر روز از وقت خود بقدر نیم ساعت
بغرض خواندن جراید وقف مینمایند زیرا خواندن این نوع شاگردان نظر بفریق
اول سست تر و قدرة انتخاب موضوعات و خبرهای لازم خواندن در آنها ضعیف تر
میباشد . اما شاگردان تعلیم سطحی وغیر ذهین در مطالعهٔ جرائد نهایت زمان
طویلی را صرف میکنند گرچه اکثر موضوعات مهم ازین فریق شاگردان فوت
میشود ولی نسبت بدیگران از مطالعات جراید بیشتر متاثر میشوند پدر دانای که
میخواهد در میدان خواندن جراید بقدمهای اولاد توجه نماید در پیش خود

٤٢


( صفحه ٤٣ )
اولاد وجرائد
( سال ششم )

دو مشکل جوره مشاهده میکند زیرا مشارالیه نه از شروط خواندن واقف خواهد بود و نه او استعداد و ذوق پسر خود را خواهد فهمید . پوشیده نیست که جرائد بزرگ عالم در تلخیص خبرها و اطلاعات تازه و مقالات سبك مخصوص و معینی دارند و در تعیین عنوانات چنان مهارت بسزائی بروز میدهند که خوانندگان بسیار چیزها را از روی عنوانها فهمیده میتواند . مثل معروف است ( کتاب از روی عنوان خوانده میشود ) در انجا بر خوانده لازم است که در خبر ها تعمق نموده قبل از انکه باولاد خود راجع بآن بهترین هدایات لازمه بدهد اول خود از خبر ها بمذکور معلومات گرفته آنچه در خور خواندن و موافق حالش باشد برای خود تعیین کند .

ممکن است ما بغرض خواندن و مطالعه جراید مبادی ذیل را قرار دهیم . مقدمتاً ینست که در هیچ حال از احوال منع اولاد از خواندن جراید مناسبت نیست تا گمان نکنند که در آنها خبرهای طبع شده که برای آداب مضر و خواندن آن برایشان جایز نیست . و مانند این القای خطر در اذهان اولاد فکر غیر صحیح را تولید نموده تنها همین نظریه کفایت میکند که والدین برای اولاد خودشان خواندن جراید را مباح قرار دهند . در انجا جراید فکاهی وجود دارد که بخواندن آن اولادها در بین سن ١٢ و ١٥ سالگی خوش میشوند حال آنکه مطالعه آنها مضر هم نیست . امثال این جراید لازم است باولاد ها اجازه داده شود تا بخوانند ، زیرا همچو جراید در لوح ضمیر آنها بدون آنکه ملتفت شوند چیزهای را غرس میکند که دارای فواید زیاد میباشد . و بعد از مدتی پدرهایشان میبینند که در ذهن اولاد ها بحیث مجموع افکار و مبادی خوبی تربیه شده ، و اگر پدران در خواندن جراید فکاهی بر خلاف میل اولادها ممانعت ورزند اولاد بالضروره آنرا بد می بینند وازان متاثر میگردند .


( صفحه ٤٤)
کابل
( شماره اول و دوم)

اکنون آنچه عادةً در جراید طبع میشود تحت غور قرار میدهیم . آیا بر موضوعات
مخصوصیکه بشئون معاشقه و جرایم و خودکشی ها و امثالها رابطه دارد چطور
راجع باولادها قرار گذاریم؟ آیا اولادها را از خواندن و تعمق در اطراف
آنها منع کنیم و یا میتوانیم آنها را از مطالعه همچو قسمتهای جرا ئد بترسانیم؟
شك نیست که محو گردانیدن همان مقالات اخباری هم از جرائد ممکن نیست.
لاآن اولادها - مانند افراد بالغند . یعنی آنها نیز همان قسمتهای جرائد را میخوانند
که آنرا مهم تصور کنند . در ینمورد تجربه بمادرس داده که آنها غالباً بخواندن اخبار
جرایم و فجایع و افتخارات و امثال آن توجه نمی نمایند. زیرا آنها بر خواندن
این قسمتها خبرهای لهو و لعب ومقالات تربیه بدنی وحصص مفیده متنوعه را
ترجیح میدهند و هرگاه خبرهای بعض جرایم را هم مطالعه کنند بر انها طور
سطحی گذشته راجع به تفصیلات و جزئیات آن آنقدر ها ملتف نمی گردند لهذا
برای پدر ها لازم است که اولاد ها را حتماً از خواندن همچو حصص جرائد
منع نکنند زیرا اگر منع شدند بالضرور در خفیه و علانیه بخواندن قسمتهای مذکور
با تفصیلات لازمه آنها مایل گردیده آنها را به تعمق زیاد مطالعه میکنند درین
باره سکوت بهتر است' و هرگاه کدام پسر از پدر خود تفصیلات بعض از همین
قسمتها را پرسان نماید در انحال هم برپدر لازم است که پسر خود را ازجواب محروم
نسازد تا همان لاجوابی پدر را پسر در غیر محلش تعبیر و ترجمه نکند و ضرر ندارد
که پدر بنوعی از تفصیلات آن به پسر شرح داده از نتائج بدآن هم با او صحبت نماید؟
مشکل مطالعه جراید برای اولاد ها در زمانی شدیداً واقع میشود که بسن
١٢ برسد. درین زمان پدر دانا پسر خود را در مطالعه يك اخبار همیشه زیر
مراقبت میگیرد و معلوم میکند که مشارالیه کدام چیز اخبار مذکور را ازروی

٤٤


( صفحه ٢٥ ) اولاد و جرائد ( سال ششم )
ذوق مطالعه میکند در انحال در شرح قسمتهای مفید با پسر بطوالت صحبت مینماید و تفصیلات آنچه بحال او مفید نباشد اعراض میکند وقتیکه چندی باین اسلوب عمل شد بعد از آن در نفس پسرهمان طریق پدر عادت میگیرد وخود در مطالعه وعدم مطالعه جراید حکیم ثابت میشود .
مثلاً مشکل خوراکه باب و مصارفیکه زندگی امروزآنرا تقاضا مینماید تحت غور باید گرفت زیرا هیچ اخبار نیست که در اطراف اینموضوع بحث نکند . پدر حکیم در مطالعه این قسمت با پسر خود شرکت جسته از اسباب وتاثیر وتفصیل آن با فرزند صحبت مینماید . هکذا راجع به خبر های تجارة وعوامل رواج وکساد آن با پسر داخل مباحثه گردیده باین وسیله مبلغی را برای معلومات او می افزاید.
همچنان در بارۀ موضوع هوا بازی که بیشتر بحال اولاد ها مفید و بآن اهمیت میدهند با پسر صحبت باید نمود ، جراید بهترین آموزگار اطفال است که در نهاد آنها شجاعت و اقدام ترزیق نموده از فهمیدن خبرهای لوایغ پیشهٔ هوا بازی دارای یکنوع حماست میگردند .
در اینجا دیگر موضوعات بسیاری وجود دارد که تحت حصر نمی آید و خواندن آن برای اولادها دلچسب است دانش اجازه میدهد که بخواندن آن اطفال تشجیع شوند . گاهی لازم می آید که اطفال بجمع و ترتیب و حفظ خبر های مسلسل جراید مامور گردند خصوصاً همان خبر هائیکه باحصاء ات مفیده مشتمل است تا عندالحاجت ازان استفادهٔ علمی نمایند . پدر دانا میداند که امثال این خبرها در حقیقت ذخایری است علمی که هر پدر باید اولاد خود را جانب کسب معلومات مذکور تحریص کند زیرا اینها درسهای مکمل تهذیبی است که فائده آن از فواید کتب درسی شاگردان کمتر نمیباشد .
٤٥


( صفحه ٤٦ )
کابل
( شماره اول و دوم )

نفسيات

بقلم اوديل شبرد
ترجمه جناب جلالی

خوشيهای فراموشی

ناموس تعادل بشری برد و مسئله بزرگ تذکر و نسیان بنا یافته . وقتیکه انسان
نمیتواند احیا نا تمام آنچه از حوادث سرور آور را بیاد داشته باشد همچنان مشار اليه
بسيار چيز های حزن آور را هم فراموش میکند . آنهائیکه بسبب داشتن ذاکرهٔ
پست بدبخت شده اند بعوض آن خدای تعالی حوادث خوشی آور جدیدی را با نها
انعام میفرمايد باين حيث هر گاه يك حادثه را فراموش کند دیگر حوادثی با نها
رو برو میشود که در بهجت حیاتی شان بیفزاید .

لازم است ما فرا موش نسازیم که نسیان مانند ـ تذكر ـ يك از وظايف دماغ
است، و انسان نمیتواند چیز برا بیاد آرد تا که چیزها را فراموش نکند، زیرا باید
دماغ از بعض مشاهدات و یاد داشتها خالی شود تا جای آنرا مشاهدات و یاد داشتهای
دیگر اشغال نماید . در واقع ذاکرهٔ انسان چنان يك آله است که فراموشی هم بوسيلهٔ
آن صورت میگیرد . علم پسیکولوجی براین تأکید میکند که بهر اندازه که ما جهت
بیاد آوردن فکر میکنیم بهمان درجه برای نسیان هم مجبور به تفکریم . پوشیده
نیست بزرگترین نویسندگان بسیار بیاد می آرند و بسیار فراموش میکنند .
و بزرگترین شعرا و موسیقی دانان بقدریکه از یادداشتهای خود استفاده مینمایند بهمان
اندازه از فراموش کردگی های خود هم استعانت می جویند . ممکن است ما دماغ
انسانی را بدرختی تشبیه کنیم که اشکال مشاهدات و محسوسات و یادداشتها
بمنزله برگهای آن میبا شد زمانیکه همان برگها پیر میشود قبل از انکه دیگر برگهای

٤٦


(صفحه ٤٧) اولاد و جرائد (سال ششم)

سبز و تازه جای شان را اشغال نماید زرد میگردد و می افتند و فراموش میگردد. انسان
دارای چنان میل غریزی است که فراموشی اشیا را بآسانی دوست دارد چه. برای
انسان از تذکر یادداشتهای که آنرا یادداشتهای بدفاسد ساخته باشد بهتر اینست که خیر
وشر را با هم یکجا فراموش کند.
شخصیکه بطبیعت نسیان متصف باشد اولاً خودش و بعد از ان دیگران با او بدهشت
می افتند. علمای نفسیات میگویند همان چیزهائیکه در ذهن این شخص میباشد از انچه
انسان قوی الذاکره بخاطر خود داشته میباشد کمتر است، ولی عدم انباشتگی افکار
در دماغ او برای این شخص موقع میدهد که باید بحفظ همان افکار و حقائق توجه
تامی داشته طوری آنرا می شناسد و بیاد داشته میباشد که مانند او بسیاری ها
نمیدانند. زیرا وقتیکه شخص مذکور راجع بافکار مذکور با شما صحبت کند
بچنان تفصیل و بیان ازان سخن می راند که انسان از ان بدهشت می افتد. امثال
اینطور اشخاص در افاده مطلب بامردمان چنان کمک مینمایند که از افکار شان
نمیتوان صرف نظر نمود. ازین جهت رفقای او همچو آدم را بهترین مردمان خوش
بیان و ظریف و خالص الوداد می شمارند. و ضرورهم ندارد که مردمان چیزی را
فراموش کنند اما اگر این فراموشی شامل یادداشتهای درد ناک و غمناک گردد
دران برکت است. نه تنها این طور فراموشی بلکه تکرار یادداشتها گرچه خوب
هم باشد اخیراً بملال می انجامد، بعضی از علما میگویند «هر گاه یاد داشت ها همچنان
برای همیشه در ذهن انسان باقی بماند خوبترین آنها نیز ملال آور و تأثر انگیز
احساسات ثابت میشود».
در حیاة بسیار چیزها است که انسان دوست دارد آنرا فراموش کند، بلکه

٤٧


( صفحه ٤٨ ) کابل ( شماره اول ودوم )
از حسن نصیب آنرا از وقتی تا وقتی فراموش می سازد از قبیل غمها ، درد ها و آلام . در انجا بد بختیهای می باشد که انسان نمی تواند باصلاح آن قادر شود ، لهذا در مقابل آن بهترین تعزیه اینست که انسان از ان فرار کند و آنرا فراموش سازد . بعضیها این نوع فرار را ضعف و بزدلی تصور مینمایند . ولی قوه مرد مثلیكه در حركت و نشاط ظاهر میگردد در سکون و طمانینت نیز بهمان درجه است . شخصيكه زره و اسلحه خود را ازوقتی تاوقتی از خود دور میکند در بسالت خود از همان كسیكه بازره و سلاح می خوابد کمتر نیست .
در فراموشی چنان لذة است كه از لذة تذكر كم دانسته نمیشود . در حالیكه نویسنده این سطور افكار خود را تحریر و تدوين مینماید بارها از پنجرة اطاق بیرون میبیند تا باین وسیله روزگاری را که در جای معینی اثنای کشت زار ها وجویبارها و مناظر سر سبز و خرم بسر برده بیاد آرد : این یاد داشتها برای نویسنده چنان فرحت آور ثابت میگردد مثلیکه خیالی نبوده عين حقیقی باشد : مگر او بعضی تفصیلات همان دیدنیها را فراموش نموده در انحال قوه ياد داشت وقوة نسيان با هم یجکا در دماغ به تمام موافقت و سازش اثر و عمل مینماید .
همچو یاد داشتها از بهترین نوع یاد داشتها میباشد زیرا انواع دردناك را از نظر نسان می پوشاند و آنچه خوشی آور باشد بر و مكشوف میدارد چقدر شیرین است که انسان در اثنای لحاظ کردن حوادث گذشته به بعض چیز هائيكه مصدر فخر و شرف باشد رجوع نماید زیرا مانند اینطور یاد آوریها از حیاة ماضی بعينه سعادت است .
شخصیکه از ضعف ذاکره شکایت دارد فرض كند او مردی است قوی ذاکره پس برای چنین شخص در هر قدم از قدمها دیدنیها و مناظریکه بوسیله آن
٤٨


( صفحه ٤٩ )
اولاد و جرائد
( سال ششم )

جانب ماضی متوجه میشود جلوه مینماید در الحال این دیدنیها در دماغ او
یادداشتهای شیرین را هم تلخ میسازد. هرگاه يك حادثه خوب را یاد کند بهمراه
آن صدها حوادث المناك بيادش می آید زیرا مع الاسف در زندگی حوادث
غمناك نسبت بحوادث فرحت آور بیشتر است . لهذا در صورتیکه بدترین حوادث
خیالی نظر به خوبترین آن زیاده تر باشد فراموشی هر دو نوع از حوادث خساره
گفته نمیشود. و اگر شخصی در ذاکره خود قوی باشد تنها در بدست آوردن
یاد داشتهای مفرح رنج و زحمت زیادی خواهد کشید لهذا باید گفت که نسیان
برای انسان نه تنها برکت است بلکه طبیب بزرگ و برای تشفی زخمهای دلها
یگانه دوی مجرب است . و هر گاه انسان قدری انصاف نمايد البته بیاد نسیان
مجسمه و یادگاری بر پا خواهد داشت

٤٩


( صفحه ٥٠ )
کابل
( شماره اول ودوم )

خون انسان و جو
ترجمه جناب ملك الشعرا

استاد کیمس بارگروفت انگلیس از متخصصین فیزیالوجى میکوید : دماغ انسان برخون حاکمیتی دارد و او را بر تحمل از عوامل گرمى و سردی هر قدر شدید وسخت هم باشد توانا مى سازد لکن دیگر حیوانات سفلی چنین نبوده وحکم ناموس تطور بدان رفته که هرکدام در منطقه ملائم بطبع خودش نشو و نما یابند. ناموس انتخاب طبیعى هم مساعدت نموده معیشت هريك را مناسب باقضاى مسکن تهیه میدارد. مثلا خرس دربلاد سردسیر وفیل دربلاد گرمسیر گذاره دارند. اینچنین سائر حیوانات بمرور ایام بامسکن خویش خوگرفته ونسل آنها روز بروز بر تحمل ازعوامل مسکن بیشتر قوى میشوند چنانکه بدیگر جا گذاره نمیتوانند. مگر انسان طوری که گفتیم ازسببی که دماغش حاکم برخون اوست برسخت ترین عوامل گرمى وسردی یکرنگ و یکسان تحمل وطاقت دارد.

نشو و نمای کوه ها

تازه ترین نظریات عملی درنشوونماى کوه آلست که رجود کوه را ازتقلص قشر زمین میدانند. و تقلص از برودت تدریجى نواة کرۀ ارضی پیدا میشود. دکتر تیرا ازمتخصصین جیولوجى امريكا میگوید: کوه همالیا واقع درشمال هندبهمین گونه پیدا شده وعمر این کوه نسبت بدیگر کوها خوردتر است ولی بااینهم سال عمرش کمتر ازصد ملیون نیست.

حرارت باطن زمین

متخصصین میتوانند حرارت باطن زمین راببطریقۀ بسیط حسابى وعلمى اندازه نمایند این حرارت بمقیاس فارنهایت ازهر(١٦) درجه یکدرجه زیاده میشود. عمیق ترین


(صفحه ٥١) اولاد و جرائد (سال ششم)

مخرج زغال سنگ در عالم مخرج کیلنکورت انکلتره است. درجه حرارت در دهانه آن بمقیاس فارنهایت ٤٨ و بعمق (٤٠٠) یارد (٧٠) درجه است. و چون عوامل فشار و خلاف آن وقاعده زیادت حرارت که از هر (١٦) یارد یکدرجه میگویند اعتبار شود میتوان حرارت باطن زمین را بر اعماق مختلفه اندازه نمود چنانکه عمق چشمه گرم از درجه حرارت آبش معلوم میگردد.

سرو کهن سال

در یکی از قرای هنود آمریکا که از شهر اوکسا کا واقع مکسیك چند میل مسافه دارد درخت سروی است بسیار کهن سال چنانکه داکتر فان شرنك پس از تفحص و تدقیق علمی عمر این درخت را چهار هزار سال میگوید یکبار سی سال پیش هم در پی تحقیق عمر این درخت بر آمده و همین قدر اندازه کرده بود.

در يك جانب این درخت یکدرخت سرو دیگر هم سر برافراخته و عمرش از هزار سال کمتر نیست. بلندیش ١١٧ قدم میباشد لکن بلندی سرو چهار هزار ساله به (١٤٠) قدم میرسد.

۵۱


فن تاریخ
نگارش جناب محمد قدیر خان تره کی

اسارت : این کلمه که اکنون در نزد همه مقبوح است و حتی جمعیت کارگری بین المللی قیوداتی جهته رفع آن وضع کرده است در قرون اولی در زمره امور عادی و احیاناً یکی از وسائل اقتصادی بوده چه ارسطو که یکی از معروف ترین و زبده ترین فلاسفهٔ یونان بوده آوازهٔ حکمت و تبحر او تمام دنیا را فرا گرفته فلاسفه او را استاد اعظم خطاب میکنند در یکی از آثار فلسفی خود که تحت عنوان : «سیاست» نوشته بود اسارت را نتیجهٔ حس منفعت خواهی انسان دانسته مشروع تصور میکند (۱) موضوع اسارت در تمام مدنیت یونان یکی از اعمال عادی بوده هیچ حس منافرتی بآن قائل نمی گردید و بعد از انکه مدنیت یونان سقوط کرد و همان مشعلی که در یونان میدرخشید خاموش شده در ماورای بحیرهٔ سفید پر تو افگند چه مظالمی نبود که باسرای بیچاره وارد نمی گردید و چه تراژدی (۲) های از ان ها ترتیب داده نمی شد و هم چنان بود در قرون وسطی و دورهٔ فودالیته (ملوک الطوائفی) !

حتی در ادواریکه صحنهٔ اروپا جولان گاه سینورهای متعدد و بی حسابی بود غیر از اسارت شخصیه که ارمغان قرون اولی دانسته میشد یک نوع اسارت دیگری هم که آنرا اسارت ارضیه نام میگذاشتند. رونما شد این اسارت طوریکه از نام آن فهمیده میشود بالای زمین های مزروعی بوده مالکیت متغلبین را تا بمدتی بر آنها افاده میکرد ؟

(۱) صفحه ۱۰۱ تاریخ فلسفه مؤلفهٔ آبه یارب (۲) درامه های غم انگیز

٥٢


(صفحه ۵۳)
فن تاریخ
(سال ششم)

بهر صورت ما در اینکه نظریات ارسطو در بارۀ اسارت چطور بود و رومی ها چرا
اسرا را شکنجه مینمودند کاری نداریم ؛ صرف چیزیکه ما را وارد بحث درین
زمینه کرد این است که میخواهیم نشان بدهیم چطور يك تعبیر كه در يك زمان
دارای يك نوع اهمیت با احیاناً مقبولیتی میباشد در زمان دیگر بدو دور جلوه
میکند ؟ چه امروز اگر اوضاع اسارت وبرده فروشی را در پیش گاه يك شخص
لایعقلی عرضه داریم بد تلقی میکند در حالیکه در ان وقت آن را مشروع میدانست،
رویهمرفته نه باید ذهنیت امروز را که درین موضوع وجود دارد زائد از حد لزوم
تقدیر کرد و نه ذهنیت آن وقت را تنقید زیرا هر عصر اقتضائی دارد و هر رژیم
چه سیاسی چه اجتماعی در تحت شرائط معینی که مقتضیات حیات اجتماعی آن را
ایجاب میکرد بروی کار میآید و اشخاصیکه در ان محیط زنده گانی دارند از هر فرقه
و طبقۀ که باشند خواهی نخواهی محکوم همان اوضاع بوده شرائط و ایجابات
آن را گردن می نهند؛ و چون اوضاع آن وقت یونان همین امر را ایجاب میکرد
و ارسطو هم فردی از ان ملت بود لهذا هیچ کس را حق خورده گیری بران استاد بزرگ نیست.

مفهوم عائله در ادوار مختلف :

در بحث بالا مسئله اسارت را از نقطهٔ تاریخ دیده مدلول آن را در دوره های
مختلفهٔ حیات بشر مطالعه کردیم ؛ اينك درين قسمت از قدیم ترین ادوار تاریخ
تا عصر حاضر عائله و مفهوم آن را زیر مطالعه میگیریم :
اکثری از علمای اتنوگرافیا واجتماعیات متفق اند که در ادوار اولیۀ تاریخ
همین مفهومی را که ما اکنون از عائله استخراج میکنیم کلمۀ Clan کلان افاده میکرد؛
گر چه کلان به تعبیر آن وقت معنی عائله را داشت اما اگر انسان از پیکر لطیفی


( صفحه ٥٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )

آن منصرف شده جنبه مادی مذکور را زیر مطالعه بگیرد می بیند که کلان ماهیتاً
اختلاف بسیاری با عائله امروزی دارد چه امروز ما وقتی کلمه عائله را بزبان
میآریم هم در ذهن خود ما و هم در مخیله کسی که این کلمه را از دهان ما میشنود؛
زوجین اطفال صغیر : بچه و دختر تجسم میکند اما کلان يك كتلة زيادی از اهالی را
در بر میگرفت ؛ این است که جهة توضیح مطلب وضعیت نفوسیه آن از یکی از مقالات
دور کایم عالم اجتماعی فرانسه ترجمه و تلخیص کرده می شود :
« کلان Clan عبارت از يك جمعیت افراد است که یکی دیگری را از اقارب خود
دانسته خود را منسوب به توتم Totem واحدی میشمارند ، و اینکه توتم چیست ؟
یکی از اصناف نباتات یا حیوانات است که تمام افراد کلان تصور میکردند از ان
حیوان یا نبات زائیده شده اند و یا به عبارۀ دیگر خیال میکردند اجداد ایشان را
خدای تعالی از سینه آن حیوان یا ریشۀ نبات بیرون آورده است ازین جهة
منبع مذکور را يك منبع مشترك و واحدی برای خود شان میدانستند و اگر فرضاً
توتم ایشان گرگ میبود تمام افراد منسوب بهمان کلان گمان میکردند از نسل آن
میباشند و اگر احیاناً توتم کدام درخت خرما می بود خیال میکردند ایشان همه
مولود همان درخت خرما اند رویهمرفته صفت ممیزه کلان را توتم تشکیل میداد ( ۱ )
این اوضاع در تاریخ های قبل از اسلام یعنی در ادوار جاهلیت در عربستان بکثرت
دیده میشد و اکثری از قبائل عرب در ان وقت بعضی از عناصر طبیعی را توتم خود
میشمردند و این مسئله از اسمای قبائل مذکور بخوبی مبرهن میگردد مثل : قبیلهٔ
بني اسد و قبیلهٔ بنی نمر و قبیلهٔ بنی کلب وقبیلهٔ بنی دئل و امثال آن ؛ این اوضاع
اکنون هم در اهالی بومی استرالیا و سرخ پوستان امریکای شمالی جاری است و
( ۱ ) ترجمه و تلخیص از مقاله معنون به ( تهی فیجور ) دور کا لیم عالم اجتماعی فرانسه .
٥٤


( صحيفة ٥٥ )
فن تاریخ
( سال ششم )

اگر چه در اقوام متمدن افریقا فعلاً این وضعیت وجود ندارد اما وقتی علمای اجتماع
و اتنوگرافیا اوضاع فعلی اهالی مذکور را با آثار باقیۀ قبل آن‌ها زیر مطالعه میگیرند
همه متفق القول میگویند که این شکل عائله تا چندی قبل در افریقا وجود
داشته است .
علما بعد از انکه تاریخ قدیمۀ ملل را یگان یگان زیر تدقیق در میآورند باین
نتیجه میرسند که اصول کلان و توتم يك حادثۀ عمومی اجتماعی است که تمام اقوام
و ملل دنيا يك مدتی بآن سلوک نموده اند .
کلان که عدۀ افراد آن به صدها بلکه هزارها نفر میرسید مانند يك عائلۀ امروزه
در تحت يك نوع شرائط اقتصادی ، اجتماعی دینی زیست نموده تاهل را با افراد
داخل کلان خود حرام قطعی می شمردند زیرا میگفتند در صورتیکه تمام افراد کلان
از يك منشأ باشند پس حس احترام مانع میشد در مقابل افراد دیگر خود باشتهای
جنسی پیش آیند ؛ این حس باعث بوجود آوردن قانونی در بین آن‌ها
گردیده بود موسوم به Exogamie آگزوگامیا این قانون که معنی آن
( تاهل از خارج ) میباشد هر فردی از افراد کلان را مکلف مینمود تا با افراد
دیگر به حس احترام و برادری یا خواهری پیش آمده عنداللزوم همسر و شريك
حیات زنی را از کلان های دیگر به تاهل خود برگزیند (۱) ازدواج در نزد
انسان های ابتدائی در داخل کلان ديناً حرام Kabou دانسته میشد زیرا
زن و مردی که در داخل يك كلان در تحت عنوان توتم واحد زندگانی
میکردند دارای مناسباتی شبیه به مناسبات خواهری و برادری عائله های عصر
حاضر بوده است .
(۱) ترجمه و تلخیص از مقالۀ ( فره زه ر ه ) منطبعۀ مجلۀ رسمی فاکولته الهیات ترکیه

٥٥


( صفحه ٥٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )

این شکل عائلوی که عدداً زائد از صدها نفر بوده در تحت عنوان کلان و قوتم واحدی میزیستند رفته رفته کوچکتر شده بشکل عائله های امروزه درآمد (۱) گرچه شکل کلان از روی عدد مبدل به شکل عائله های امروزه شد اما باز هم از نقطه نظر حقوقی دارای امتیازاتی بود که نمی توان آن را با عائله های معاصر طرف تطبیق قرار داد چه در آن عائله ها مفهوم قریبت به عائلۀ غیر از مفاهیمی بود که امروز ما از کلمه اقارب در فامیل ها میگیریم مثلاً ما امروز در زندگانی فامیل نیا بر اقتضای غریزه حب ذات (۲) هیچ فرق وتفاوتی در بین اولاد ذکور واناث قائل نشده هر دو را تاسن رشد بطور مساوی اهمیت داده در تربیت آن ها میکوشیم و ایشان هم بسائقه همان روابط وعلائق خدادادیکه طبعاً آنها را باوالدین وصل میکند در برابر پدر و مادر بطور تساوی اظهار اطاعت و انقیاد واحیاناً حرمت و صداقت مینمایند ؛ این وضع دوام میکند تاسن بلوغ و بعدازان هم با اینکه هر دو مالك مطلق نفس خود می شوند معهذا در برابر والدین همچنان محتاطانه و محترمانه سلوک مینمایند گویا درین وقت بجز همان تقسیمات و مراتب حقوقی که شریعت در اموال موروثه والدین بنام ترکه و میراث قائل شده و آنهم خالی از يك سلسه حکمت های بالغه خداوندی نیست دیگر از جنبه معنویات تفاوتی وجود ندارد و ازین جاست که اولاد بهرسنی که برسد باز هم قومیت و نسب والدین بالاخص والد خود را دارا میباشد ولی در عائله های قدیم چنین نبود چه اولاً فرق فاحشی در بین اولاد ذکور و اناث وجود داشته اکثراً اولاد اناث را در حكم يك مخلوق متوسطى بين انسان وكائنات سافله حساب میکردند دوم بر خلاف این مسئله که امروز اولاد زیاده تر از قومیت مادر قومیت پدر خود را حائز می باشد در آنوقت اولاد نه به توتم پدر بلکه منسوب به توتم مادر میبود مثلاً اگر زنی را از قبیله بنی اسد به زوجیت

(۱) ترجمه و تلخیص از عالم وفيلسوف اجتماعی تورکيه ضيا كوك آلپ بك منطبعه مجله تتبعات ملی چاپ استانبول (۲) حب ذات غریزه ایست که انسان را وادار به تاهل نموده بنای عائله ها را میگذارد .

٥٦


( صفحهٔ ٥٧ )
فن تاریخ
( سال ششم )

مردی در قبیلهٔ بنی کلب وارد میکردند اولاد آن ها به عوض اینکه بایست
منسوب به قبیلهٔ بنی کلب میبود بالعکس خود را از اعضای قبیلهٔ بنی اسد حساب
کرده روابط او با قبیلهٔ مذکوره بیشتر میبود ؛ سوم امروز وقتی یك خانم
را از فامیل او جدا کرده به زوجیت شخصی در میآرند آن خانم از عائله
قدیم خود مجزا شده در داخل عائله جدید از اعضای دائمی عائله دانسته
می‌شود ولی طوریکه مادهٔ روایت میکند و البته صحت و سقم آن خبر هم
مربوط بآن ها است .
این مسئله در مصر قدیم چنین نبود و هر فردی از طبقهٔ اناث از روز ولادت
تا زمان موت منسوب بهمان فامیل اولیهٔ خود بوده ازان جدا نمی‌شد چه در مصر قدیم
در آوان سلطنت فراعنه تزوج بین خواهر و برادر جائز بوده است چنانچه خانم
های فراعنه افتخار میکردند که هم خانم شاه یعنی ملکهٔ مصر و هم شهزاده خانم
بودند ( ۱ ) در همین سلسلهٔ تحولات و تبدلاتی که در اوضاع حقوقی ، اجتماعی
نفوسی عائله ها رو میداد دورهای عجیب و غریبی رونما شده از قبیل
حاکمیت امهات ( مادر شاهی ) و حاکمیت ابوت ( پدر شاهی ) و غیره که تفصیل
آن ها زیاده تر از وظیفهٔ يك مقالهٔ فن تاریخ منوط به مباحث اجتماعی میباشد
ازین جهته از تفصیل آن ها صرف نظر گردید.
نتیجه :
طوریکه از مطالعهٔ اوراق بالا فهمیده می‌شود عائله تا وقتی از اوضاع بدویت
که آن را اصول کلان گفتیم بدورهٔ معاصر رسید چندین مرحله را پیمود که
از نقطهٔ نظر يك نفر مورخ دارای اهمیت بس زیادی است چه وقتی یك نفر مورخ
( ۱ ) ماخوذ از کتاب تاریخ زنان مؤلفهٔ جلال نوری .
٥٧


( صفحه ٥٨ ) کابل ( شماره اول و دوم )

تاریخ مینویسد و عادتاً در مقابل همین اصطلاح که ما آن را کلان نوشتیم و اکثری
از قاموس نگاران آن را به قوم یا عشیره ترجمه میکنند گیر کند آن را
عادتاً قوم خواهد نوشت در حالیکه این ترجمه نه از نقطه نظر قاموس نگار
و يك نفر سیاح و غیره بلکه از عينك يك نفر مورخ و مدقق حیات اجتماعی
غلطی غیر قابل جبرانی است که مرتکب می شود زیرا اگرچه کلان از روی
عدۀ نفوس و تعدد ذکور و اناث هم سر ؛ که عادتاً زوجین گفته می شود منظرۀ
يك قوم یا عشیره را دارد اما از روی عادات و اخلاق و روابط و علائق و قوانین دقیق
و اجتماعی که آن را در بالا مطالعه فرمودید غیر از يك عائله وسیع و بزرگ دیگر
مفهومی ندارد و ازین جهة اگر در تاریخ قبل از اسلام عربستان به کلمۀ بنی اسد
برمیخوریم و آن را عشیرۀ بنی اسد ترجمه کرده بخیال خود قومی به مفهوم امروزی خطور
میدهیم غلطی فاحشی است که در تعبیر این کلمه مینمائیم و یا اگر در جائی به
تعبیر اگز و گامیا بر میخوریم و از معنی سطحی آن استدلال میکنیم که فلان
قوم از اصول تاهل از خارج کار میگرفتند و از فلسفهٔ پیدایش این قانون اطلاع
نداشته باشیم تصور میکنیم این اصول شاید برای تسکین نائرهٔ شدید . . . . بوده
که افراد داخل عشیره آن را جبران کرده نمیتوانستند؛ هم چنین است تمام مبادیات
حیات اجتماعی که باید در تعین علل و موجبات و لزوم پیدایش آن قدری درنگ
و توقف کرد و شاید بی مورد نباشد اگر گفته شود که حل تمام این گونه قضایا
منوط بعلم بوده مورخ را هم لازم است در تمام علوم اجتماعی و علوم معاونۀ آن
دارای يك رشته معلومات کم و بیشی باشد تا بمدد آن در روح ملل قدیمه
نفوذ کرده حقائق را از مدلول صحیح کلمات و لغات آن بیرون آرد .
انتها

٥٨


در موقع افتتاح سناتوریوم نسوان
ج ۰ ع ۰ ج والاحضرت صدراعظم صاحب و ع ۰ ج ۰ ا ۰ نشان والاحضرت سردار شاه ولی خان غازی وکیل وزارت حربیه
با کابینه محترم وزرا و هیئت اطبا و عده از مامورین وزارت صحیه در موقع افتتاح سناتوریوم نسوان


[BLANK PAGE]


از طبع سالك كابل
ادبیات
وصف كابل
در صد سال قبل
برهى مغبچه كفت مرا كى ترا ز اهل رهى هرم آ
كابل آخر چه كه دیدن دارد دو طرف شهر و میانه دریا
چون جداول همه جا انهارش اندر ان صنجه فتاد است بجا
در ذوايق بخصایص آبش هست نعم البدل آب بقا
رسد از عطر شمیمش بمشام نکهت نافه آهوی خطا
شق بشق قلم افتد هر دم التیامش دهد از بكه هوا
خاك پاكش كل كل خیز بود روح آن را بچه روح فزا
باغ آن رشك كلستان ارم شهر آن جنت فردوس نما
سبز و پر كل چمنش چون طاوس وطنش نيز در اوطات عنقا
هست هر مدعیا بانهایش بهر كم كرده رهان راه نما
شاه و شهزاده كه دیدن نتوان از تلالؤ سوی شان چون بیضا
شده از فرط جواهر هريك پر شكوفه چوننهال از دیبا
دافع ظلم و ستم را غم هند لـ معدن فيض و كرم كان عطا
٥٩


( صفحه ٦٠ )
كابل
( شماره اول و دوم )

خان و خانزاده افغانيه
جملگی شیر كش و پیل فگن
شال پشمینه كشمير بسر
دختران شان همه حوری رویت
رو برو ناشده بر آن چون زلف
جمله معقول در اطوار سلوك
اهل كابل چو صباح صادق
جانب محكمه شو دورش بین
قاضی و مفتی و شیخ و خواجه
دیدن شاهی و مساحان نیز
چه اطبا كه دران يونان است
معظم الهند خراسان مقطع
گر بخواهی رهی از ماو منی
مثل شاهين و هما پر وا كن
جام از پیر خرابات بگیر
في المثل رستم ثانی بوفا
هر یكی صف شكن وصف آرا
دو بر از جامه زر تار قبا
پسران شان همه غلمان سما
میبرد كاكل این دل زقفا
بلكه مطبوع زپیر و برنا
دم نیارند زد الا ز صفا
صدر كالبدر چو انجم علما
واعظ و محتسب امر قضا
میدهد روی تر ا باحكما
چون فلاطون و ارسطو دانا
مظرف البر فريق النما
پی من آ تا بحصار بالا
داخل ميكده شو بی پروا
سرمگیر از قدم اهل سخا
هر كس اندوخته از وی چیزی
سالك آموخته الله وكفى

٦٠


( صفحه ۶۱ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )
زماری شعر
اثرطبع جناب امین الله خان « زمرلای »
نن اختردی که ئی ګوری پښتنو کښ چه څرګندئی پټ مطلب کی په پښتوکښ
په پښتو ژبه کښ راز د مردی پټ دی هر پښتوژبی پښتوخواردی په مرو کښ
هر ملت په خپله ژبه ژوندن کاندی که نه! کله حسابيږی په ژوندو کښ
پښتو پاتی د تور ز نو پښتنو ده که پښتون وی دا به نه پریږدی په مرو کښ
څوك چه نلری خپل کور به بل شی څه شی که هر څووی، ناست په لوړ و بنګلو کښ
ښه کای دبل سړی که څوك په تن کړی دی به پټ سی دعالم په پیغور و کښ
که پښتو ژبه ژبیره ده هم خوږه ده د ساهوګفتار معلوم وی په مریو کښ
لوړو غرو کښ که استیږی پښتوژبه لوی کانو نه دی پراته په لو یو غرو کښ
تول سړی دعا لم روزی خپله ژبه راسه وروره ځان حساب کړه په سرو کښ
ای افغان خپله ژ به ستا جو هر دی تا مبدل خپل جوهر دی په ایرو کښ
وی هسی بی خبرئی له خپل درنه چه پر دوپسی لاهو کړه ځان ابو کښ
« راورټی» د قواعد لیکی دژ بی ته خبرنه ئی د ځان په ورځو شپو کښ
« مستر» د په ادبیاتو کښ کر اوکړی ته کړیږی د پر دیو په و دو کښ
همدغه فخر د بس دی « زمرلای » چه لمړی ویناد وکړه په پښتو کښ
٦١


رحمت بدخشی و دیوان او
نگارش جناب سید قاسم خان رشتیا
درین هیچ جای شك و شبه نیست که در اکثر ممالك شرقی، هر قدر بتاریخ معاصر نزديك تر شده میرویم، به قلت مآخذ و معلوت بیشتر دو چار میگردیم و در جستجوی حقائق با پردۀ ضخیمی از ظلمت مواجه میشویم. مخصوصاً دورۀ یکقرن پیش بر خلاف انتظار بحدی تاريك و مبهم بنظر میرسد که بجز از ذکر بعضی وقائع عمده و اسم رجال درجۀ اول، از باقی حوادث و عاملین آن که هريك در حد ذات خود اهمیت زیادی را حائز و دانستن و شناختن آن ها برای آیندگان خیل لازمی است، ذکری نمیتوان یافت. علت این کیفیت نیز، بجز از خاموشی چراغ علم و ادب و سقوط ذوق واقعه نگاری دران عصر، چیز دیگر نخواهد بود. پس امروز وظیفۀ فرزندان حساس وطن است که در راه روشن ساختن تاریخ مملکت عزیز خود، بویژه همین دورۀ یکقرن اخیر، جداً کوشش نموده بمجردیکه کدام معلوماتی درین رشته پیدا میکنند، بلادرنگ در پی تحقیق و تکمیل آن برآمده، هر اندازه اطلاعاتی که جمع آوری میشود، در پیشگاه هموطنان خویش تقدیم نمایند - تا دیگران در اطراف معلومات مزبور، جستجو و کنجکاوی بیشتری کرده، در نتیجه تاریخ مملکت رفته رفته روشن و تکمیل شده. مفاخر ملی وطن که منافع بیشماری از آن برای حیات آیندۀ ما متصور است، از هر ناحیه زنده و آشکار گردد.
روی همین نظریه، بنده میخواهم ذیلاً شرح کوتاهی راجع به یکی از شعرای شرین کلام، يك عصر پیش (اگر چه بکلی گمنام نیست) تقدیم نموده، منتظر و امیدوار باشم که ارباب ذوق به تفصیل و تکمیل آن از کوشش خودداری نخواهند فرموده:
۹۷


( صفحه ٦٣ ) رحمت بدخشی و دیوان او ( سال ششم )

مختصر شرح حال شاعر :

اسم او رحمة الله ، پدرش میرزا اسماعیل از يك خانواده نجیب ، خواجه زاده
بوجود آمده ـ مسقط الراس پدرش قریه ورسج بدخشان است كه امروز هم
بهمین اسم بحيث يك علاقه داری مربوط حكومت درجه سوم فرخار ، وحكومت
مزبور از توابع حكومت کلان بدخشان ، جزء ولایت قطغن و بدخشان می باشد.
خود رحمت ، در زمانیکه خانواده اش بفیض آباد ( مرکز حالیه حکومت کلان
بدخشان ) هجرت کرده بود ، در حدود سنه ١٢٨٠ هجری قمری (۱) تولد شد.
از بدو طفولیت بزیر تربیه پدرش كه مردی فاضل ودانا بود قرار گرفت
و علوم معموله زمان را از او آموخت ، چون بسن ١٥ سالگی رسید ، طبعش
بسوی شعر و شاعری متمایل گشته ، باین سمت متوجه شده ، در عین حالیکه
آثار شعرای سلف را مطالعه میکرد ، خودش نیز بنا بر ذوق و قریحه سرشاری
که داشت ، شروع به غزل سرائی نمود ـ در ٢٥ سالگی ، باثر عدم مساعدت
زمان و مكان واستقبال ناموزون معاصرین ، که عموماً در چنین دوره های
انحطاط ذوق ادبی ، برای صاحبان قریحه شعر و شاعری رخ میدهد مجبور به
ترك فيض آباد و خاطرهای عزیز و مناظر بدیع آن گردیده ، به قندوز رفت
و بخدمت میر مراد بیگ حاکم قطغن (۲) منسلك گردید و وی ، او را بنواخت
و عزت فرمود. چنانچه باثر پرورش مشارء الیه قریحه سرشارش به طغیان آمد
اشعار زیادی گفت و دیوان خویش را مرتب نموده و مدت چند سال در آنجا
اقامت داشته، سپس به بدخشان بازگشت و تا آخر عمر دران جا بسر برد ـ

(۱) تاریخ صحیح تولد شاعر معلوم نیست - عدد مزبور از روی مقایسه تاریخی تخمین گرفته شده .
(۲) میرمراد بیگ موصوف درقت آمدن اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان از بخارا بکابل
یعنی در حدود سنه ۱۲۹۷ ه ـ ق حاکم قطغن مقرر شده بود

٦٤


( صفحه ٦٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )

متاسفانه تاریخ فوت او معلوم نیست حتی در باب اینکه بکدام سن ازین جهان
رفته است نیز معلوماتی در دست نداریم !

دیوان او : آثار این شاعر طوریکه اشاره رفت . در فیض آباد جمع آوری
و بصورت دیوانی ترتیب یافته ، اما مدت درازی بصورت خطی باقی بود . ، فقط
قسمتی از مردمان صاحب ذوق شمه از آن را بخاطر داشته ، در مجالس برای
تفریح و تمثیل می خواندند ـ تا آنکه در یکی از محافل ، بحضور اعلیحضرت
امیر عبدالرحمن خان ذکری از آن بمیان آمده بحاضر کردن دیوانش امر فرمودند
چنانچه پس از ملاحظه پسند خاطر اعلیحضرت موصوف واقع گردیده بطبع آن
اراده شاهانه صادر گردید و فرزند بزرگ شان یعنی اعلیحضرت امیر حبیب الله خان
شهید که دران وقت ( سردار کلان ) لقب داشتند، بامتثال امر ملوکانه مأمور شده ،
بعالیجاه سردار گل محمد خان مهتمم چاپخانه دارالسلطنه کابل امر نمودند تا در طبع
دیوان رحمت بدخشی اهتمام ورزیده ، به نهایت زیبائی و خوبی آن را چاپ کنند ـ
همان بود که میرزا شیر محمد خان « خوشنویس » ( مرحوم ) که اسم شان در کابل
مشهور است ، بنوشتن و میرزا محمد یعقوب خان « مخلص » ( مرحوم ) که علاوه
بر خطاطی شاعر شیوائی نیز بودند ، به تصحیح و تردیف آن موظف گردیدند
و دیوان موصوف در شهر شوال سنه ١٣١٢ هجری قمری در کابل بترتیب موزون
و صحیح و بخط نستعلیق بسیار قشنگ و زیبا طبع گردید . این دیوان مشتمل است
بر ١١٢ صفحه که از آن جمله ٨٢ صفحه عبارت از غزلیات رحمت و باقی آن متضمن
اشعار مختلفه از قسم مثلثات، مخمسات مستزادها وصنا ئع لغز و اشعار اردو و غیره وغیره
میباشد و در اخیر دیوان چند کلمه مبهم راجع به شاعر و موجبات و صورت طبع
نوشته شده است اما امروز دیوان چاپی مذکورهم خیلی کمیاب بوده .


( صفحه ٦٥ )
رحمت بدخشی و دیوان او
( سال ششم )

فقط خال خال در کتب خانه های ارباب ذوق یافت میشود (۱)

اسلوب شاعر :

رحمت در غزلیات خود، بیشتر سبک شعرای معاصر بخارا و فرغانه را که سر دستهٔ آنها « امیر عمرخان » والی فرغانه میباشد، بکار برده ـ اما با وجود این از استقبال دیگر شعرای سلف یعنی متوسطین و متاخرین و منسوبین سبک هند ( بویژه مکتب بیدل ) وغیره هم فرو گذاشت ننموده است، چنانچه غزلیات حافظ، کمال خجند، ابن حسام، صائب، محتشم، واقف، بیدل و غیره و غیره را بتکرار استقبال کرده که میرساند که شاعر مطالعات عمیقی در آثار اساتذه داشته است، آنچه در اشعار این شاعر زیاده تر جلب توجه میکند، همانا ذوق مفرط او است به صنائع شعری تقریباً سراپای دیوانش را تحت الشعاع خود گرفته و ازین معلوم میشود که شاعر طبع متجسس و تنوع پسند داشته ـ صنائع لف و نشر، قافیتین، چار در چار سه در سه، پنج در پنج و غیره و غزلیاتیکه دران لب بلب نمیرسد و یا الفاظ آن نقطه ندارد و لغز و غیره و غیره آنقدر زیاد است که در دیوان کمتر شاعری نظیر آنرا سراغ میتوان کرد. لیکن رحمت در استعمال اکثر ازین صنائع بمثل اغلب شعرای صنائع دوست مضمون را هم از دست نداده و کاملاً فدای صنائع نساخته است در غزلیات این شاعر بدخشی عشق و لا قیدی آمیخته بنظر می رسد اما جنبهٔ تصوفی هم دارد. تعجب در ین است که در تمام دیوانش مدح دیده نمیشود حتی میرصادق بیگ را هم ثنا نخوانده و یا اینکه قسمت های مدح عمداً در وقت طبع از دیوانش کشیده شده ؟
(۱) دیوانیکه بدست نگارندهٔ این سطور افتاده، متعلق به کتابخانه دوست گرامی جناب عبدالرحیم خان مدیر تشریفات وزارت دربار شاهانه میباشد که مطابق ذوق خوبی که بشعر و شاعری دارند دیوان مزبور را بمن عاریت داده اند « رشتیا »
٦٥


( صفحه ٦٦ )
کابل
( شماره اول ودوم )

خلاصه رحمت بد خشی با در نظر گرفتن انحطاط ادبی که در عصر او بر مملکت ما
طاری شده بود، یکی از بهترین شعرای متاخر افغانستان بشمار رفته ، شایسته آنست
که نام و آثارش زنده کرده شود و اولاد وطن بنظر تقدیر آن را ملاحظه نمایند.
نمونه کلام شاعر : ذیلاً چند غزل آبدار از دیوان او را انتخاب کرده ، برای
معرفی کردن نمونه کلام و اسلوب او تقدیم خوانندگان عزیز مینمائیم :
به تتبع غزل مشهور ( بهار) بیدل .
از می آشامان درین موسم خبر دارد بهار
زرد روئی چون کشد در دهر هر کس منعم است
در زمین از سیلی باد خزان افتاده ام
همچو بلبل محشر صد شور و افغان گشته است
غنچه دل تا تبسم کرد میبالد بخود
آتشفشان چمن گل نیست ای بلبل شنو
نیست سنبل اینکه رحمت در گلستان دیده
ز آنکه خود بر کف ز نرگس جام زر دارد بهار
از سفید و سرخ نقدی در کمر دارد بهار
کاش همچون سبزه ام از خاك بر دارد بهار
حسن گلرنگ ترا مد نظر دارد بهار
از نسیم خندۀ گل بال و پر دارد بهار
در نفس پنهان یقین میدان شرر دارد بهار
آه حسرت چونکه دایم در جگر دارد بهار
باستقبال محتشم کاشانی :
ترا گر شکر نطق ای پریر و در دهان لرزد
نمی یابد دلم در حلقه آن زلف آرامی
اگر یکبار اندازد نگه از قهر آن برنا
ببازی گر رود آن شهسوار ناز در میدان
بکشن گر خرام آرد قد محشر اساسش را
اگر برطاق آن ابرو نگه اندازد ای یاران
نگارد خامه ام گر نام آن ناز آفرین رحمت
ز شرمت طوطیان را در سخن گفتن زبان لرزد
بلی آرام نبود مرغ را گر آشیان لرزد
ز بیمش آسمان تا دامن آخر زمان لرزد
سرم چون گوئه بر دست او کر صولجان لرزد
سهی چون شاخ نسرین تا با یام خزان لرزد
هلال عید مانند قزح در کهکشان لرزد
عطارد را قلم از شرم من در آسمان لرزد
باستقبال کمال خجند :
گفت سوی گل مبین آنسیمبر گفتم بچشم
گفت اکحالت رسد بر عرش گفتم چون کنم
گفت اشکت چیست می بین گفتمش یاقوت گون
گفت بر خورشید هم ده کن نظر گفتم بچشم
گفت خاك راه ما خود را شمر گفتم بچشم
گفت رنگین کن ازین هم بیشتر گفتم بچشم
٦٦


( صفحه ۶۷ ) رحمت بدخشی و دیوان او ( سال ششم )

گفت مهرم را کجا جا داده گفتم بجان گفت در عشقم کنون بگذر ز سر گفتم بچشم
گفت محزونی چرا گفتم که از یاد رخت گفت پس خون گریه کن ای بیخبر گفتم بچشم
گفت خالم چیست گفتم من سویدای دلست گفت نی نی نقطه نور بصر گفتم بچشم
گفت چشمم دین و دل می برد گفتم که بجان گفت جان دادی دمی بر ما نگر گفتم بچشم
گفت میگن گریه بر خاك درم گفتم مدام گفت با مژگان بروب این خاك در گفتم بچشم
گفت رحمت جای من داری کجا گفتم بدل
گفت نی نی به ازین بر گو دگر گفتم بچشم

باستقبال صائب : -

زبس من وحشت ایجاده باشد هیچ آرامم کند شوخی بسان چشم آهو در نگین نامم
نسازد صیدخود مرغ دل وحشت پرستم را فلك ار گردش چشم پری گر میکند دامم
چو موی چینی از یاد نگاه سرمه آلودی فغان میخواستم از دل برآرم سوخت در کامم
زیاد قامت شوخ قیامت جلوه نیرنگی چو طاوس گلستان غرق گشته اند امم
نگار شعله بالای بگفتا میکشم زارت خوش آنروزی که این آغاز انجامد بر انجامم
خمار آلوده سرشار صهبا ساز ایماق برد مهر تا با خمیازه ایجاد لب جامم
جواب آنغزل این باشدی رحمت که صائب گفت
نگین را در فلاخن می نهند بی تابی نامم

غزل بی نقط :

در دهر اگر همدم دلدار مدامم در آه والم وصل همه کرده حرامم
در دهی مرا داد ملك ملك دو عالم دادم همه را در ره دلدار کرامم
در طره طرار مده راه دلم را رحم آر که آلوده در درد دوامم
دلدار مرا در الم و درد در آورد دلدادم و دلدار کرم کرد مرامم
رحمت گل و مل حاصل دو لعل دلارام
کو وصل که دلدار دهد حاصل کامم

غزل ذوقافیتین : -

تا کشود آن سیمتن از کاکل تا تار تار از کمال کفر من روئید از زنار نار
تا بکی بندی تو بر قتل من مسکین کمر رحم کن دامن کشان مگذر تو بر اغیار یار

٦٧


( صفحه ۶۸ ) کابل ( شماره اول ودوم )

از خدایتک تازگردی سینه صد چاک چاک بی نداری جز ستم اید لبر مکار کار
تا توانی جاده فقر ایدل محبوس بوس همچو شیطان بر منه بر دوش استکبار بار
گر نمائی در چمن یکبارای گلروی روی تا بروز حشر ما ندعند لیب زار زار
گر بیائی جانب این رند درد آشام شام تا ابد گردد رخش از باده گلنار نار
نخل محرم گرخزانشد ازغم ابگردون دون باغ عیش خوبرویان را تو برخوردار دار
مدعی را گر درحمت بر محمود ازا کرام رام داد چون منصور بر وی دولت دیدار دار

وله ازغزلیات شاعی :

بیتو اشك لاله گون از دیده من میچکد وه چه یاقوتی زکان دل بدامن میچکد
در هوای بغیه پیراهنت ایبیمثل رشته اشك هر زمان ازچشم سوزن میچکد
هرکه بلبلان دید درگوش تو درازشوق گفت شبنمی از برگه گل گویا بگلشن میچکد
شرح غمهای ترا در صفحه آرایم اگر خون زچشم خامه در وقت نوشتن میچکد
آب حسرت از دهان شیشه ای نازآفرین چون بری ساغر بلب هنگام خوردن میچکد
رحمت از حسرت شیرینی نظمت مدام اشك چشم نکته سنجان تا بمردن میچکد

مثلت به تتبع ابن حسام ( که بیشتر به اشعار رومانتيك امروز شباهت دارد )
گفتم بطبیب عشق من بیمارم شبهای دراز تا سحر بیدارم
بر کوی دوا
صبا به به نبض من نهاد ازره لطف گفتا مرض ترا عجب پندارم
هرصبح و مسا
برگوی مرا که محبوب نرسیست تا از دل خسته ات شود اظهارم
ای زار گدا
بر درد توهی دوا ندارد سودی جز شربت وصل یارای هشیارم
بشنو تو زما
رو پیش نگار خویش گودرد دلت اظهار نما و گوی ای دلدارم
از بهر خدا
رحمی بنما بحال زارم زکرم عمریست زدرد دوریت تا کارم
ایجورلقا
رفتم بر آن نگار کردم اظهار گفتم که خدا برایم یرخسارم
رحم آریا
۶۸


(صفحه ٦٩)
رحمت بدخشی و دیوان او
(سال ششم)

باناز و ادا و غمزه سویم آمد خندیده بمن گفت جگر افگارم
چونست ترا
از درد فراق من تو رنجور شدی بر حال تو میزد ترحم آرم
بر خیز زجا
ای رحمت خسته از تماشای رخش جان یافت شفای تازه زان دیدارم
تاروز جزا

مستزاد: -
ای برده دل از دست همه شاه و گدا را بنواز خدا را تومن بی سر و پارا
با چشم سیاهی با ناز و نگاهی
چین چین شده بر رویتو تا جعد معنبر قدری نبود يك سر مو مشک ختارا
ای خسروی خوبان در پیش توماهی
ترك مژه خونریز چسان گوی نباشد برداشت از روی غضب تیغ جفا را
ا یعاشق محزون کج مانده کلاهی
چون نقش قدم منتظری در سر راهت گاهی چه شود بگذری از ناز نگارا
ایشوخ ندانی با این سر راهی
در آتش و آبم بنگر سوز و گدازم جز آه و سر شکی نبود مونس ما را
چون شمع شبستان اینست گواهی
از خرمن ماه رخ پر نور تو خورشید دزدیده هلال آیدش آن لحظه نگارا
گر خوشه ستاند همچون پر کاهی
رحمت بکن اظهار تو مانند کمالش ای ریخته سودا یتو خون دل ما را
بر گو زره عجز بی هیچ گناهی

اشعار مصنوع :
یازده بیت کرده ام تحریر که ندارد درین زمانه نظیر
همچو قفل طلسم بسته در ست کی گشاید اهن صغیر و كبیر
خواهم از ذوفنون که بکشاید از ره فهم و دانش و تدبیر

٦٩


( صفحه ۷۰ )
کابل
(شماره اول و دوم )

دریاب بیقراری دل خسته غمین
رای کسی وقوف ندارد زحال من
فریاد کز ندارم ازاغیار
دقت کن که سرندای یار
با گوش هوش بشنو کفتار
سرگزشت کسی بیک یار

وہ که از یاد زلف عنبر ب و ف ا ریغ هستم محنت شب تار
کاشن بخرامی سومین رخ ب خ ش ب و روزم بناله با من زار
در دلم هشت دیدن تو ه ه س ه ه سم نیست دیدن گلزار
هست و رناله ام ترحم ک ن ا ر میدان ندارم ای دلدار

دل بخم داده تو بسته ام
از دلم چشم سر باز کن ه
چون ودود هوا رود هر زن ج
بر زبان یک شم نرودت
با رقیبان همیشه همدم
وای از چشم باین بیداد

در خانه میخوا هم برای تفریح خاطر خوانند گان عزیر ، همین معمارا بمسابقه قرار بدهم
تا ذوا تیکه میل داشته باشند ، بحل آن مبادرت و نتیجه را بانجمن ادبی اطلاع بدهند که در
شماره های آینده نشر گردد « رشيا »

۷۰


ادبیات پشتو
قسمت (۲)
در قسمت اول این مقاله از تقسیمات اشعار منطقی و تعلیمی که آنرا به ۹ بخش
از هم سوا میکند ذکر کردیم (۱) بعد ازان در ذیل قسمت اول تقسیمات ارسطو
که آنرا هروهيك (فخر وحماسه) میگویند به تطبیقات اشعار عربی و پشتو پرداختم
درین قسمت باز به تطبيق ماده اول مذکور یعنی فخروحماسه یا هروئيك اشعار
عربی و پشتو را در معرض مقایسه در آورده ذيلاً با يراد و توضيح مطالب و تحليل
آن می پردازیم.
پارچه اول :
بعد از آنکه عساكر صيليبيون ، قدس و سواحل شام را از تصرف مسلمین
انتزاع نموده اخيراً نورالدین محمود زنگی با پیروان صلیب در بر و بحر بمجاهدات
پرداخت ، این نابغه حرب و سیاست در اغز جنگ خطابه جامعی را بعساکر
اسلام تلقین و تزریق نمود درینجا چون تطویل مقال از مسلك مقاله ما نیست
بنا بر آن از تحریر خطابه مذکور صرف نظر نموده تنها بذکر قسمتی از اشعار
(۱) تقسیمات ار سطو نسبت بشعر منطقی از کتاب ( ٤ ) فلسفه قانون فكر ، منطق » (ص
٩٦ - ٩٧ ) مولفه فاضل نوبخت ماخوذ است ، علاوه در اثنای تحریر این مقاله برخی دائرة المعارف ها و
دواوین اشعار عربی و پشتو وبعضی کتب تاریخ و ادب تحت مطالعه و استفاده است که در پایان مقاله
از تمام آنها ذکر خواهیم نمود عجالة در خلال نگارش مضمون هر گاه بذکر كتب و صفحات آن
هم پردازیم موجب اطناب است با این از تذکر واقعات و اسامی گویندگان ناگزیریم که موقع به
موقع بآن اشاره رفته و خواهد رفت ( جلال )
۷۱


( صفحه ۷۲ )
کابل
( شماره اول و دوم )

حماسى القيروانى شاعر و نویسندۀ معروف عرب که بافتخار فتح انطا كیه
و شکست فاحش دشمن و قتل يك نفر سردار نامی جانب مقابل سروده
استشهاد و اکتفا میرود :

هذ العزايم لا ما تدعى القضب و ذى المكارم لاما قالت الكتب
و هذا الهمم اللاتی متی خطبت تعثرت خلفها الاشعار والخطب
صافحت یا ابن عماد الدین ذروتها براحت للمساعی دونها تعب
ما زال جدك يبنى كل شاهقة حتى بنى قبة او تا دها الشهب
اغرت سیوفك بالافرنج راجفة فواد رومية لكبرا منها يجب
ضربت كبشهم منها بقاصمة اودى بها الصلب و انحطت بها الصلب
طهرت ارض الاعادى من دمائهم طهارة كل سيف عند ها جنب

مطلب :
این جرئتها از همان قسم عزایم نیست که بدون لحاظ نتیجه تنها دعوی و اشتهار آن مطلب
باشد همچنان دارنده مکارم عالی مردی نیست که از صفحات مدونه کتب فهمیده شود، بلکه
این اولو العزمیها از همان قبیل است، هر گاه در امور خطیر بظهور برسد بدنبال آن
اشعار و خطابهای زیادی نثار میگردد ــ ای پسر عماد الدین ( خطاب به نور الدین )
تو به نیروی زحمت خود بهمان ذروۀ بلند سعادت ، مشرف شدی که بدون زحمت
ميسر شده نمیتوانست ، جد تو ( اشاره بعز الدین زنگی است که در اثنای محاصره
رحبه شام فوت شد ) همیشه بطرح اساس چنان بنای شامخی مصروف بود که
میخهای آن از شهاب ثاقب تهیه دیده شده بود ، همچنان تیغ شجاعت تو با اراجیف

۷۲


اعلیحضرت همایونی در بند سر خاب لوگر


( صفحه ۷۳ )
ادبیات پشتو
( سال ششم )
افرنج چنان رول مهمی بازی کرد که از ان ضمیر روحیة الکبری در پرش است!.
تو چنان يك شجاعت مدار دشمن را از هم بشکستی که بسبب آن طریق مسنون
روشن و صليب انحطاط پذیرفت. سرزمین تجاوز شده را از خون متجاوزین
بقسمی پاك کردی که در صورت عدم آن هر شمشیر شجاعت لکه دار بود .
زمانیکه متجاوزین از ضعف سلاطین مغلیه استفاده نموده چنان دست تعدی دراز
نمودند که افاغنه وشخصیت مغل های هند هم از ان مصئون نماند اعلیحضرت احمدشاه
کبیر در اثر این گونه تجاوزات با عساکر افغان دریای سندرا عبور نموده در میدان
خونین و تاریخی ( پانی پت ) با تمام عساکر متحده متجاوزین مصاف و در نتیجه،
انها را شکست فاحش داد باین تقریب برهان خان شاعر افغان بافتخار فتح
جنگ مذکور اشعار حماسی ذیل سروده است :
احمد شاه بادشا په غوره و ویله
دغزا په نيت خمه له کابله
پشنی مغلی لاند کری کفارو
دا خبره می په زړه و کرزید له
یا به ننگ د پښتانه بیرته په ځای کرم
یا به بایلم ککری پری باند خپله
داتک په سین ئی دوه پله تیار کړل
بادشاه پریوت به مانجه ئی میشته کوله
هر سپاهی ئی تر پنځو تنو کم نه وه
دروټاس د بټی بی جنک واخستله
محامخ سو جنگ ئی خین کره میدان کښ
دوه رخا ئی تو پخانه و چلوله
سمند خان ، مومن خان دواره شهیدان شو و
احمد شاه د زر، ئی ستن و نیروله
اوه ورځی وه تیاره بیار نائی شوه
دباهو ز غره ئی په وینو و لړله
مرتهی په لو رد غم ناری سوری شوی
د پښتون توره ئی هله و منله
۷۳


( صفحۀ : ٧)
کابل
(شمارهٔ اول و دوم)

مطلب :
احمد شاه با با بايك همت اولوالعزمی و غرور ملی اعلان کرد ، من بعزم جهاد از کابل حرکت میکنم ـ زیرا فجایعیکه مردمان متجاوز بالای افغانها و مغل ها اجرا کرده اند مرا برین وادار ساخت که درین مرحله از کثرت تاثر یا نام و ننگ باستانی افغان را بجا و یا سر خود را مردانه وار درین راه فدا سازم بنابران بر دریای سند دو پل بست و ازان با قشون خود عبور نموده بمقام مانجه اتراق نمود . هر فرد از قشون احمد شاه غازی از پنج نفر کم نبود یعنی میتوانست با پنج نفر بجنگد ـ حصار روتاس را بدون محاربه تسخیر کرد و زمانیکه با دشمن روبرو شد در میدان صاف بجنگ شروع و توپ خانه ها را بهر دو جناح یا بهر دو طرف بر علیه دشمن بغرش درآورد ـ درین میدان سمند خان و مومن خان (دو نفر جنرال افغان) هردوتن شهید شدند که شهادت آنها احمدشاه را نهایت اندوهگین ساخت ـ مدۀ هفت روز آتش محاربه مشتعل و فضا تاريك بود بعد ازان افغانها غالب وزره بزرگترین راد مرد مقابل را بخون آلوده گردانید ـ در کشور مرته ناله های ماتم و فریاد بلند گردید و مردمان آندیار مطیع شدند .
پارچه دوم :
در اثنای محاربهٔ که با قشون مغربی جوهر و قوماندان معروف و متعرض المعز الدین الله فاطمی آغاز میکند ، حسين بن بهرام مدافع شجاع مملکت مصر بافتخار شجاعت خود رجز ذیل می سراید :

زعمت رجال الغرب انی هبتها فدعی اذا ما بینهم مصلول
يا مصر ان لم اسق ارضك من دم يروى ثراك فلا سقانى النيل

٧٤


( صفحه ٧٥ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )

مطلب :
تصور میکنند مردمان مغربی که من مملکت راه کنایه از مصر بآنها رایگان خواهم گذاشت
بلی این تصور شان وقتی میشود حقیقت پیدا کند که خون من بریزد و در مابین
آنها پامال باشد ، ای مصر هر گاه من سرزمین ترا از همان خونیکه سرزمین
تو از ان سیر آب شده میتواند آبیای نکنم ، نوشیدن آب نیل تو برای من گوارا
نخواهد بود وبمن آب نه نوشاند .

عزیز خان وعضاخیل در وقت محاصره هرات با فتخار شرافت وشجاعت وزیر
یار محمد خان افغان وشهزاده کامران حماسه ذیل می سراید :

ځندی د بیا استمانه سری دی پاس په هرات دویر ناری دی
یار محمد غپ کړ په لشکر باندی میدان ئی اور کو په غجر باندی
کامران وی را سه یار محمد وروره

ته ئی بچان ز موږ له خپله کوره
خدای دی رسوا لری چه تاته منی

د پښتنو توره ، سپاه نه منی
موږ نه یا فتح یا کفن بویه رونځ ده ، ساتنه دوطن بویه
غیرت څرګند کړه په خنجر باندی یار محمد غپ کړ په لشکر باندی

مطلب
ای گردون امر و ز باز کفارهای تورنگ خون دار دمکر بطرف غرب ما غوغای ماتم
برپاست ؟ یار محمد بار دوي افغان خطاب نمود و گفت می باید میدان جنگ را بالای

٧٠


( صفحه ٧٦ ) كابل ( سال ششم )

متجاوز آتش ساخت – وكامران گفت : برادر من يار محمد ! تو عيناً از خاندان ما ئى
كسيكه شجاعت ترا و شمشير و سپاه افغان را تحقير ميكند خدا و نـدا و را
رسوا گرداند ، امروز برای ما يا فتح ، يا در كفن آرميدن بايد ، روز ابتلا همين است
كه ما بايست از وطن خود پاسبانى كنيم ، پس براى شما چنين سزاوار است كه همت
و غيرت را باستعمال خنجر ثابت گردانى و از جانب وطن مدافعه كنى ، بنابران
يار محمد بقشون « قرمانده » اور » داد تا مدافعه كنند . . »
پارچه سوم :
بمناسبت فتح و انتزاع انطاكيه از تصرف رومی های قسطنطينه ابيوردی شاعر
كبير بافتخار حر بی سليمان غازى حماسه ذيل را با يك طمطراق شاعرانه
سروده است .
لمعت كناصيته الحصان الاشقر نار بمعتلج الكلثيب الاعفر
فتحت انطاكيه الروم التي نشزت معا قلها على اسكندر
مطلب :
در اثنای مهاجمه و مقاتله بازد حامگاه غبار آلود محار به آتش شعله ور شد كه مانند
ستاره پيشانى اسپ كرنگ برق می زد يعنى « آتش هجوم به پيشانى اسپ كرنگ ممدوح
شباهت داشت كه با هم تو ام در میدان جنگ برق مى زدند » و يا بوسيله آن خر من
جرئت اعدا در گرفت و همان انطاكيه روميكه جبال بلند و مغار های مرتفع
آن بروى اسكندر كبير سد امتناع كشيده او را د چار زحمت ساخته بود
فتح گرديد .
آوانيكه اعليحضرت امير دوست محمد خان مرحوم بعد از انجام يك محاربه


(صفحه ۷۷) ادبیات پشتو (سال ششم)

شدید دشمن را شکست فاحش داد، بمناسبت آن نورالدین شاعر مشهور افغان
باشنده علاقه پشاور بافتخار شجاعت قشون و فتح میدان معرکه مذکور اشعار
حماسی ذیل سروده است :
چاو بل چه دوست محمد غازی سنبال شه بکابل کی
چاویل چه دوست محمد امیر راووت خی غزاله
فوجونه ورسره دی بری ورکړی ذوالجلاله
پر ورغی اکبر لکه سور اور د سنگر خواله
دشمن ئی شرمنده په مخ کښ تښتی بی سنباله
ټینگ کړئی اسلام کلمه دال که په منگل کی(۱)
.........
مطلب
میگویند دوست محمد خان غازی در کابل برای جهاد تهیه گرفت .
بلکه از کابل حرکت نموده عازم جهاد است ، ای خداوند که مالک عظمت و
جلالی او را فاتح و مظفر گردان زمانیکه اکبر خان غازی با افواج جسور خود
سنگرهای دشمن را بآتش هجوم و حمله شجیعانه خود در داد دیگر جانب مقابل
در برابر او تاب مقاومت نه آورده با خجالت تمام و بدون نظم فرار مینماید بلی
دوست محمد خان ذاتی است که اسلام بوجود او استحکام پذیرفته و در مقابل کلمه
طیبه سپر حمایت در دست داد .
(۱) از جناب فاضل عبدالله خان افغان نویس که بدادن بعضی پارچه های حماسی پشتو با ما كمك
نموده تشکر میکنیم.

۷۷


( صفحه ۷۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )

پارچه چهارم :
نابغه ذبیانی اشعر شعرای مخضرمین بافتخار استقامت شجعان ملی عرب که انها هم
با حریف تا آخرین رمق حیاه مردانه جنگیده اند چنین گوید :
لا عیب فیهم بید ان سیوفهم
بهن فلول من قراع الكتائب
اذا استنزلوا عنهم للطعن ارقلوا
الى الموت ارقال الجمال المصاعب
لهم شیمته لم يعصها الله غيرهم
من الناس والاحلام غير عواذب
مطلب :
در آنها هیچ عیب و کوتاهی وجود نداشت حکایت از ممدوحین شاعر« بجز انکه
شمشیر های شان از بس برعلیه جمعیتهای دشمن استعمال شد از کار ماند و در تیزی
دم آنها پریدگی ها احداث گردید ـ در حالیکه از اینها بجنگ نیزه با دشمن
مصاف دادند مقابل بهمان سرعتیکه اشتران خسته یا « آزاد » بخوابیدن
مایل باشند بطرف مرگ وهلاك تلاش می نمودند ، بلی اینها « اشاره بممد وحین
شاعر » دارای سجايا ومزایائی بودند که خداوند بدون انها بدیگر
مردمان کرامت نفرموده ، وطوريكه ما آرزو داشتيم مطلب ما يك چيز بعيدى
نه بود یعنی جرئت و شجاعت همقطاران شاعر فریاد ازلها د مقابل بدر کشید .
زاهد خان ابراهيم زائی شاعر معروف ملی بافتخار شجاعت يك مفرزه و يك
نفر جنرال جسور افغان که در پنجده تا آخر رمق حیاة مردانه وار جنگیده
اند چنین گوید :
جنگدی په پنجده غوث الدین خان و یل لشکر ته
ورخو نه باند راغلو پښتنو کشینی سنگر ته
۷۸


( صفحه ۷۹ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )

ترسر ومين يو ډیر دی . . . . مرانه بويه
وهو به تر هغو چه خوا میـد شته و خنجر ته
گولی شوی ور تمام بل دتورو مخ ئی خټ سو
زرگونة ځان په څير کړونوم ئی وکاتو تبرته
بل عيب په دوی کښ نوه بی له دچه واره ست سو
په شنو تو پوور ز غا ستوله سنگره ود گرته
مطلب :
در آغاز مدافعه متعرضین ، غوث الدین خان (۲) بقشون امر داد که افواج مقابل بالای تان تعرض نمود بسنگر باید نشست ، زیرا تعداد متعرضین از حد اندازه بیشتر است ما باید مردانه وار تا وقتی بجنگیم که تا در خنجر توان استعمال باشد ـ ولی فسوس که گلوله های شان تمام و دم شمشیر های شان منقلب گردید با این هزارها نفر را مانند خود ساختند و برای قوم نام مردی بیاد گذاشتند، بلی در مفرزه افغان دیگر عیب وجود نداشت بجز انکه خود را با تمام موجودیت تباه ساخت و از سنگر ها بالای توپ ها آتش افروز هجوم بردند . . . .
پارچه پنجم :
زمانیکه ارباط بن ابرهته الاشرم صاحب فیل با قشون خون خوار خود بریمـن هـجـوم آمـود و سلطنت حميريهاى عرب را بر انداخت ( بقول ابن اثیر مورخ
(۲) نائب سالار شجاع غوث الدین خان زقوم خیل لو گری در عهد ضياء الملة که دارای قوماندانی قشون هرات بود .

۷۹


( صفحه ۸۰ )
کابل
( شمارهٔ اول ردوم )

الکامل، حمیری هاقبل ازحمله احباش مدة دوهزار و بیست سال بر یمن حکمرانی
نموده بودند ) بعد از تباهی ابرهه مذکور طوریکه، قرآن کریم بآن ناطق است،
از شاهان احباش بکسوم و مسروق بن ابرهه بجای او بنوبت در یمن حکومت
نمودند، درعهد شاه اخير الذكر سيف بن ذی یزن از نسل شاهان حمیری عرب
اخیراً نزد انوشیروان ساسانی پناه برده و از و بر ضد احباش كمك خواست ،
چون انوشيروان طبعاً برای حمایت مظلوم آماده بود اردوئی را با مرد حمیری
همراه ساخت ، او هم بدان وسیله توانست حبشی ها را اخراج ومملکت اجدادی
خود را استرداد کند، باين تقريب اميئه بن ابي الصلت شاعر باستاني عرب
با فتخار جنگ و طرد بیگانه حماسه ذيل سروده است :

لايقصد الناس الاکابن ذي يزن
اذا خيم البحر للاعداء احوالا
وافي هرقل وقد شالت نعامته
فلم يجد عنده نصر الذي سالا
ثم التجى نحو کسری بعد عاشرة
من السنين يهين النفس و المالا
حتی آتی بنی احرار يقدمهم
تخالهم فوق متن الارض اجيالا
لله درهم من فيئة صبروا
ما ان رائيت لهم في الناس امثالا
فاشرب هنيأ عليك تاج مرتفعاً
براس غمدان (۱) دارا امنك مجلالا

مطلب :
هیچ کس از مردان مانند پسر ذی یزن صاحب عزم بلند شده نمیتواند چونکه
او سالها در مقابل دشمن مانند بحر پافشاری نمود ، امپراطور روم هم با و وفا
بعهد کرد ولی بواسطه او نصرتیکه مطلوب بود میسر نشد - بعد از ان سيف
بکسری التجا برد در حالیکه برای فدا کاری بسرو مال آماده بود _ و کسری
(۱) غمدان نام قصر معروفی بود در یمن دارای هفت طبقه که هر طبقه آن بالای چهل
ستون سنگی استوار و پوشش شده بود .
۸۰


(صفحه ۸۱)
ادبیات پشتو
(سال ششم)

همان پسران احرار دوباره جابجا ساخت که آنها بر روی زمین نسل‌ها زندگی با او دوستی داشتند، برخداست اجر همان گروه و جوانمردانیکه در مقابل دشمن ثبات ورزیدند و انها کسانی هستند که بخود نظیر ندارند ـ بنوش بآرامی و راحت (خطاب بممدوح) در طبقه بلند غمدان (قصر تاریخی یمن) و بر سرت تاج شاهی مبارک و بلند باد.
در حالیکه سید پاشا باشنده پنجتار بر علاقه پیشاور مسلط شد و از مقابله او امیر خان؟ که شاید نائب الحکومه یا رئیس ان دیار بود عاجز آمده نزد سردار یار محمد خان افغان پناه آورد و سردار موصوف از ملتجی حمایت نموده بحرب سید پاشا مصمم و به پیشاور رفته با او مصاف داده است باین تقریب نور الدین شاعر بیاد جنگ مذکور چنین گوید:
را غی امیر خان سردار در به کرمه زر له ماسره روان شه یوسف زوته برابر
سید رانه ملک واخست رانه وکته دوتر زر پاڅه روانبره سستی مکو ه سرداره
روان شه یار محمد سید و باسی له پنجتاره
بل به پیدا نشی یار محمد غوندی سردار د ورور کټه به وکه د هر چا پر اعتبار
خزان پر باندر اغی شو په مرکه تار پټار راځی به دوست محمد پسی رحم دل له قندهاره
روان شه . . . . . .
مطلب:
امیر خان نزد سردار یار محمد خان پناه آورد و گفت می باید با ما براه راست
۸۱


( صفحهٔ ۸۲ )
کابل
( شمارهٔ اول دوم )
طرف علاقه یوسف زائی ها (قبيله مهمی است از افغانها همجوار سرحد کننونی)
عازم شوی زیرا سید مملکت انجا را از نزد من غصب نمود - بر شماست که بزودی
از من حمایت وكمك نموده دفتر و ديوان انجا را واپس بمن بسپاری - بنابر ان
یار محمد خان عازم شد تا سید را از پنختار اخراج کند :
مانند یار محمد خان سرد ار شجاعی بوجود نخواهد آمد او میتوانست برای
برادر خود « اعلیحضرت دوست محمد خان » خدمت کندولی خزان گل روی
او را پژمرده ساخت یعنی وفات نمود . اکنون میتوان دوست محمد خان -
یا رحیم دل خان آمده سر زمین مذکور را از متجاوزین خلاص کند .
پارچه ششم :
محمد ابن ابی العباس المعروف با بیوردی عجمی الاصل شاعر بزرگ عربی زبان
از احوال مجد و اعتلای باستانی خود و بالاخره از عدم مساعدت روزگار
ذکر میکند و با بلیغ ترین لهجه شاعرانه میگوید :
ملكنا اقاليم البلا د فاذعنت
لنا رغبةً او ر هبةً عظما ؤها
فلما انتهت ا يا منا علقت بنا
شدايد ايام قليل رخاؤها
وكان الينا فى السرور ابتسامها
فصار علينا في الهموم بكاؤها
وصرنا نلاقی النائبات بأوجه
رقاق الحواشي كا ديقطر ما ؤها
اذا هممنا ان بنوح بما جنت
علينا الليالى لم يدعنا حيا ؤها
مطلب
ما همان هتیم که ممالك جهان و عظمای آن خواه از روی میل و یا از جهت ترس
بما اطاعت نمودند و زمانیکه روز تار اقبال ما باوج انتهائی خود مشرف گردید
ایام بد بختی و ادبار شروع شد که سعادت دران خیلی کم بود ، زمانه ئی که در
۸۲


( صفحه ۸۳ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )

هنگام خوشی و اقبال برروی عامی خندید همانا در ایام تیره بختی بر حال ما میگرید ،
ما در گرفتاری با حوادث و بلیات بحدی رسیده ایم که نزديك است از روهای
لطیف الا طراف آبرو بریزد -
وقتیکه ما خواستیم از تیره بختی ایام بنالیم بلیات دفع نشد و انابت ما باعث نزول
باران رحمت نگردید .
خوشحال خان ختك از عظمت و شهامت شهنشاهی افغانها تفا خر ا ذکر و از
گردش روزگار و حوادث سوئی که بملت او رسیده است بلسان بسیار ساده که
از مزایای اشعار پشتو است شکایت میکند :

هره چار دپښتانه تر مغل شه ده اتفاق ورڅخه نشته دیر ارمان
د بهلول او د شیرشاه خبری اورم چه په هند کښ پښتانه و و پادشاهان
شپږ اووه پیړی ئی هسی پادشاهی وه چه په دوی پوری درست خلق وو حیران
یا هغه پښتانه نور و و داڅه نور شول یاد خدای ده اوس داهسی شان فرمان
که توفیق داتفاق پښتانه مومی ژور خوشحال به دوباره شی پیدا ځوان

مطلب :
هر کار و رویه افغانها از مغل ها بهتر است ولی چون با هم اتفاق و همدردی
ندارند بسیار افسوس است . ما اکنون داستانهای بهلول ( امپراطور لودی هند )
و شیرشاه ( امپراطور سوریهای هند ) را میشنویم و میدانیم که شش؛ هفت قرن
در کشور پهن آور هند افغانها چنان حکمرانی مهم ترو امپراطوری داشتند که عالم را
مسعود ساخته و بکار انها حیران بود، ای خداوندا یا همان افغانها چیزی دیگر
و اینهائیکه با ما محشورند چیز دیگراند یا اکنون تقدیر و مشیئت تو چنین تقاضا

۸۶


( صفحه ٨٤) کابل ( شمارۀ اول و دوم )

دارد؟ بلی هر گاه افغانها باتفاق مشرف شوند وعظمت تاریخی خود را مالك گردند خوشحال پیر دو باره جوان خواهد شد.

پارچه هفتم :
سعد بن العمر والحرشی شاعر و سردار معروف عرب در اثنا ئیکه وارد سغدیانه میشود چون نفوذ اتراك متجاوز در ان حدود زیاد است و ترکتازی و چپاولهای شان جریان دارد بنا بر ان سر دار مذکو ر اهالی اندیا ررا بافتخارات حربی خود استمالت نموده ضمناً انها را بجنك تركان و همسق خود نیز تحریص میکند و حماسه ذیل می سراید :

فلست لعامر ان لم ترونی
امام الخیل نطعن با العوالی

و اضرب هامة الجبار منهم
بعضب الحد حودث با الصقال

فما انا فی الحروب بمستکین
ولا اخشى مصا ولته الرجال

ابی لی و الدی من کل ذم
و خالي في الحوادث خير خال

مطلب :
من عامر نیستم « ممکن كنایه از والی سابق انجا باشد » گر چه شما مرا قبلاً ندیده اید، من مردی هستم که در مقابل اسپان با متجاوزین ذریعه نیزه جنگ میکنم و بالای قهرمانان آنها بشمشیر بران و صقل هجوم می برم ، من هیچگاه در جنگها سنگر نمیگیرم و از صولت مردان جانب مقابل ترس ندارم، پدرم از هر گونه عار عاری نیز او بمن هم چنین سر مشق داده است ـ ما مایم در مقابله حوادث روزگارنیز بهترین مرد شجاعی بود.

خوشحال خان ختك در اثنای که افغانها را بآزادی و استقلال توصیه میکند

٨٤


( صفحه ٨٥ )
ادبیات پښتو
( سال ششم )

بافتخار شجاعت خود و پدر و اجداد غیور خویش اشعار حماسی ذیل می سراید :
نو و پشتانه دیر دی خو یوزه پکیی توده یم
واخلم ، ور کرم ، پریږدم ، و وزنم ، ترم
ډیر و ا ولوسو نو غلیمی را سره و کړه
سرئی راته کوز کړ هاله خلاص شول له ماتم
پلارمی سور کفن و کورته ولاړ نیکو نه واړه
دیر خلق پرمړه شوو نوم ئی ولار شه ترعالم
څه شه شمشیر خان ترین چه پوخ پنجهنزادی وه
ماو ته هیڅ نده مګر یی ا و مله شلغم

مطلب :
افغانهای دیگر هم بسیارند ولی تنها من سیادت اجنبی را بر هم میزنم ، می ستانم می بخشم ، می گذارم ، می کشم و می بندم - اقوام زیاد با من در میدان مقابل شدند در نتیجه سر تسلیم را نزد همت من خم کردند و از گزند شمشیر من نجات یافتند . پدر من با کفن خونین بخاك رفت و اجدادم نیز همانطور شدند ، من از قاتل های انها بقسمی ثار گرفتم که اوازه آن بعالم پراکنده شد ، شمشیر خان ترین (نام شخص و قوم از افغان ها) که پنجهراری پخته بود کجا شد ، همچو اشخاص در مقابل من بيش از يك شلغم خام اهمیت ندارند . ( ناتمام )
۵۰


اقتباس از حواشی دیوان
ناصر خسرو بلخی طبع طهران

تاریخ

شیر بامیان وشار
غرجستان

استاده بدی بیا میان شیری
بنشسته بگرچه در بدی شاری
( ناصر خسرو قبادیانی بلخی )

شیر بامیان ملك آنجاست چنانكه ملك ختلان را نیز شیر ختلان یا ختلان خذاه
یا ختلان شاه گفتندی (ابن خر داد به : المسالك و الممالك ص ٣٩ و ٤٠، الاصطخری
مسالك الممالك ص ٢٨٠ ، اليعقوبی : کتاب البلدان ص ٢٨٩ هر سه مصحح
دغویه وچاپ لیدن ) . وشارعنوان ملك غوريا غرش یا غرشستان یا غرجستان
( بتلفظ اوستائی : غریستانه ، در شاهنامۀ فردوسی : غرچگان ) یا غرجستان یا
غرچستان یا غرشستان است و غرجستان ولایتی مستقل بوده است که در طرف غربی
آن هرات و در جانب شرقیش غور و در سمت شمالیش مرور ود ودر ناحیه جنوبیش
غزنه بوده است و آن را به نسبت بملكش غرج الشارنیز میگفتند ، مستقر شار گاهی
۸۱


( صفحه ۸۷ ) شیر بامیان و شار غرجستان ( سال ششم )

در شهری مسمی به پشین ( یا افشین ) بوده و در هنگامی در دیهی از کوهستان مسمی به بلکبان و وقتی در فیروز کوه و شاید زمانی هم در دیوار دیگر از بلاد آنجا سرخت و سنجته و سورمین است و اهل غرج شار بخوبی و شار آنجا بعدل موصوف بوده اند و از آنجا زر و انواع پوستها و فرشها و خرجین و ازان قبیل بر میخاسته و اسپ نیکو و استر از آنجا میبرده اند ( الاصطخری : مسالك المالك ص ۲۷۱ - ۲۷۲ چاپ لیدن ، المقدسی ص ۲۶ و ٣٤ و ٣٥ و ۵۰ و ٣٠٩ - ۳۱۰ و ٣٢٤ چاپ لیدن، ابوالفداء : تقویم البلدان ص ٤٦٤ ، القزوینی : آثار البلاد در اقلیم پنجم ص ۲۸۵ چاپ کتینگن ، یاقوت : معجم البلدان ج ١ ص ٨٠٣ و ج ۳ صفحات ۷۲ و ۱۶۳ و ۱۸۶ و ۷۸۵ و ۷۸۶ و ۹۳۰ ، مراصد الاطلاع ج ۲ ص ۳۰۷ چاپ لیدن ) آنچه که ناصر خسرو بدان اشاره میکند داستان زوال ملك شار است در زمان سلطان محمود غزنوی ، اینك ملخص آن حکایت بنقل از تاریخ عتبی ( الفتح الوهبی ج ۲ ص ۱۳۳ و ما بعد ، ترجمه بمبئی ص ۳۳۷ و مابعد همچنین رجوع شود بتاریخ ابن الاثیر ج ۹ ص ١٠٤ و ص ١٨٤ چاپ لیدن و او یسالا و دو فارسی تاریخ روضة الصفای میرخواند در احوال سامانیان و بتاریخ گزیده چاپ اوقاف گیب ص ۳۹۷ ) میگوید هر کس که والی غرجستان میشد بر حسب اصطلاح بعنوان شار ملقب میساختندش و آن لفظ حکایت از پادشاهی و بزرگی میکند، و شار ابونصر محمد بن اسد والی آنجا بود تا آنکه پسرش شاه محمد معروف بشار شاه بحد مردی رسید و چیزیش میشد و بقوت شباب و پایمردی و پشتگرمی اصحاب بر ملك پدر غالب شد و پدرش گوشه عزلت گرفت و ملك بپسر باز گذاشت و خود بمطالعه کتب پرداخت و بدان کار مولع بود و افاضل از بلاد دور دست روی بدرگاه او میآوردند، و چون ابو علی محمد بن محمد بن سیمجور

۸۷


( صفحه ۸۸)
کابل
( شماره اول و دوم )

بر ملك رضی نوح بن منصور عصیان آغاز کرد خواست ولایت غرش و لواحق آنرا در تصرف خویش آرد و پدر و پسر را باطاعت خود وادار دایشان سر باز زدند و حقوق طاعت نوح نگاه داشتند ابو علی بنزاع آنان برخاست و لشکر بمحاصره ایشان فرستاد و پس از انکه بارها منهزم گشتند عاقبت در قلعه منیع که در اواخر کوهستان آنجا بود و بارث بدیشان رسیده حصاری شدند تا امیر ناصر الدین سبکتگین آهنگ ابو علی کرد ولشکر از حصار قلعه شار باز گشتند و شاران در یاری نوح با میر سبکتگین منضم شدند و هنگامی که ابو علی هزیمت کنان بجانب جرجان میرفت از و سخت انتقام کشیدند و از آن پس حالشان نیکو بود تا آنکه یمین الدوله محمود بن سبکتگین غزنوی بارث امیر خراسان شد و چون ولات اطراف اذعان باطاعت او آورد و خطبه بنامش خواندند من ( ابو النصر یا ابو النضر محمد بن عبد الجبار عتبی ) مأمور شدم که پیش شاران رفته از یشان بیعت ستانم، ایشان بواجب طاعت قیام کردند و فرمودند تا در شهور سنه ۳۸۹ در کوره غرش اقامه خطبه بنام محمود شد و من هنوز آنجا بودم که نامهائی از جماعتی که از مرو بیخا را گریخته بودند یعنی بکتوزون و فایق و ابو القاسم سیمجوری و عبد الملك سامانی و همراهان او از سامانیان رسید که نوشته بودند ما باستعداد وافی مهیای معاودت جنگیم و از شاران توقع مدد کرده بودند شار ابونصر آن مکاتیب را بمن فرستاد که مطالعه کنم و انگاه بنشان ثبات عهد آن پدر و پسر آنها را عیناً بخدمت محمود فرستم من مکتوبی برای دلگرمی و تحسین ایشان نوشتم ( عین مکتوب را نیز در کتاب درج کرده ) پس از ان شار شاه بدرگاه حاضر آمد و اکرام و انعام فراوان یافت و بمقر خود افشین ( قریه ای از حدود غرجستان که در ۱۲ فرسخی مرورود است) بر گشت تا آنکه برای سلطان جنگی پیش آمد که لازم بود عده بسیار جمع آورد
۸۸


موزه کابل
هفده کتاب در يك وقایه


[BLANK PAGE]