شماره ( سوم ) سال دوم
ما و استقلال
( ٩ )
چنانچه برای استقلال وطن که حق ملت افغان است مادران جگرگوشه های خود را،
خواهران برادرهای عزیز خود را ، زنها سرمایهٔ حیات و عیش خود را ، و دختران پدرهای
شفیق و مهربان خود را برکاب غازی محبوب و سپه دار مطبوع خود که محافظ ناموس
شریعت و سر فروش ملك و ملت است دم توپ و تفنگ بحسرت تمام وداع نمودند ، خیلی
هجومات مدهش بروی کار آمد ، گله ها ترکید ، زمین و زمان بپله ازهای و هوی دلیران
بخود لرزید که تا اینکه دست حمایت حق و حقیقت مجاهدین ما را كه جز ذخائر ایمان
و صداقت دگر چیزی نداشتند حمایت و تائید فرموده و به نیروی بازوی مردانه فرزند شجاع
افغان اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی و دیگر دلاوران گوهر مقصود استقلال حاصل شده
ازین فتح غیبی و مژدهٔ لاریبی صدای استقلال و آوازهٔ حریت ما چار دانگ عالم را فرا گرفت ،
تیغ جهانستان نادر شاه غازی افغان و سر بازی برادران رشیدشان سردار شاه ولی خان
و سردار شاه محمود خان و خون پاك شهدای مغفور راه آزادی باعث شرف و نجات وطن
گردیده صفحات لاله گون تاریخ ما را بآب زر ثبت اوراق عالم گردانید .
چنانكه حیات ابتدائى يك فرد از خون و مضغه گوشت تا پیدایش بجانداری
و حركت و نطق رسیده عهد طفولیت و ایام شباب را دارا میشود همچنان
استقلال باعث حیات اقوام و ملل گشته موجب تحرکات ارشاد و هدایت مدارج ایشان
میگردد ، زیرا وقتيكه از اقوام اثرات قوای نامطبوع سلب شود ملت مثل طفل صغیری که
از دورهٔ تکامل خون و گوشت میگذرد مدارج ارتقای خود را طی میکند ـ وجود اقوام
مثل يك ضعیف ترین نمونهٔ حیات ابتدائی است که جمله تاب و توان او ميان يك مضغه گوشت
پنهان میباشد ولی جمله قوه های مخفی بالتدرج عیان و در تن و توش او يك نشو و نمای
حیرت انگیز و سریع السیر نمایان میشود حتی که آن طفل حقیر و صغير يك رعناجوان بلند
بالا ، عريض الكتفين ، قوی البنيه ، شديد اللباس ، و دارای قوای گوناگون و خصائص
بوقلمون گردیده حکمت و قدرت کامله را آیت عظیمی میگردد همچنین اقوام و ملل حیات
خود را از استقلال جوئیده خود را از ورطهٔ حقارت و صغارت میکشند ، و مثل يك طفل نوزاد
جمله مدارج خرد را طي نموده کسي زود و کسي دير بمعراج کمال خود میرسد زیرا که بعضی
۲۱۷


( ۱۰ )
مجله کابل
شماره ( سوم ) سال دوم
از قوم توانا و بعضی ناتوان میباشد ، و در ذهن و ساختمان دماغ ، در شجاعت و بامردی اظهار فوق العاده نموده در اقران و امثال خود ممتاز میگردند ، بسا اطفال در گهواره خود نقل و حرکت را نمیدانند همان وقت در بین ایشان يك چنان طفل هم بدیدن می آید که در حیاط خانه چار غاوك میدود و اگر دستش بچیزی برسد بجوش قوت نموی خود بی صبر و تاب گردیده به ایستادن و راه رفتن آماده میشود همچنان درمیان بعض اقوام سست رفتار چنین يك ملت هم دیده میشود که از سابق بحرکت معتاد و از جمود و سکون متنفر با شد. ذرا ئع که بهم رسید فی الفور قوتهای مخفی آن ملت پدیدار گردیده موجب حیرت اقران وشگفت امثالش میگردد .
از آنجا که هر آغاز بخود يك اثر وسط و انتها را داراست ، و از هر تخمی که نو سر بزند آتیه اش را پی بردن چندان اشکالی ندارد ، چنانکه می گویند « سالی که نکوست از بهارش پیداست » همچنین از نهضت و ترقی اقوام که محصول استقلال دارای حریت کامله گردیده قدم بسعی و عمل میگذارند وسط و معراج شان معلوم میشود این کایه معروف است که « حرکت ابتدا ئی اقوام بجنگ ظاهر میشود » و کسی که استعداد جنگجوئی دارد برویش ابواب ترقی و سعادت مسدود نمیگردد ، آن ملت بر جاده صنایع و تمدن نیز تیز گام دیده میشود » تحت همین نظریهٔ معروف مذ بوره ملت افغانستان هم که در خمیرش خصلت جنگجوئی و روح عسکریت محلول است در راه ترقی از دیگر اقوام مر تقی و متمدن پس نمیماند ، هر طفل افغان از ابتدا نکته رس ، معامله فهم ، دوراندیش ، شجاع و دلاور میباشد . بلند همتی ایشانرا همین دلیل بین است که قوم افغان حرکت پسند ازلی است ، واز جمود متنفر ـ در عروق این ملت خون سرخ وسیال موجزن است ، از همین جاست که دائما پرچم اقبال اسلاف ملت نجیب افغان از همین معنویت و خصلت بی مثال خود بهواي فتح و فیروزی به اهتزاز آمده .
« حريت و استقلال » حق طبیعی هر قوم است ، وراثت فطرى و امانت قطعی اقوام است ، « استقلال » قوت ملت را زیاد میکند و از خطرات و مهلکات محفوظ میدارد ، « استقلال » بنياد حكومت يك ملت را چنین محکم و استوار میسازد که باز دست هیچ
۲۱۸


(۱۱)
ما و استقلال
شماره (سوم) سال دوم
بیگانه را درو جرأت مداخلت نمی‌ماند «استقلال» در ملت ذوق سلیم پیدا میکند و
«ذوق سلیم» در ملل آزاد قوت وجرأت اخلاق را تولید نموده امت را در پاك نفسان
بلند اراده شمار میدهد، «استقلال» روح اطاعت نظام (دیسپلین) را با روح عزت
نفس وشرافت ملی توأم نموده اساس اخلاق يك ملت را استوار و پایدار میسازد، وامت
با فضائل کمالات مختص گردیده قدم بجادهٔ ارتقا و اعتلا می‌گذارد، نزد اروپا (که خود را
اینوقت دنیای متمدن کنونی میگوید) نیز همین اصول مسلم وقطعی است، بل معیار عام
حیات و ممات بقا و فنا، تمدن و توحش، همدردی و دستگیری اقوام و ملل میباشد.
ملل اسیر، میدانند عدم استقلال چه تأثیرات مضره بحیات واقتصاد وشئون آنها وارد
مینماید لہذا از همین ملاحظات باخون ریزی ومقاومت مردانه هر زمان برای اعادهٔ این شرافت
قیام میکنند هر گاه ما واقعات مذکوره را در بعضی ملل غربی تمثیل نمائیم مسئله بطول
می انجامد تنها درینجا بعضی مثالهای كوچك از بعضی دول معروفه آنجا ها برای
قارئین متذکر می شویم :-
(امریکا) دولت امریکا بعد استقلال قدم به حصول ثروت و ترقی مادی گذاشت
که اینوقت سر آمد تمام دول با ثروت بشمار میرود، و امروز جمله دول متمدنه میخواهند
قدم بقدمش برداشته صاحب عزت و ثروت زیاد بگردند.
(المان) هنوز از استقلال آلمان پنجاه سال کامل هم نگذشته بود که ملت آلمان
بسعی خود دارای جمله لوازمات گردید، هنوز حرف دیروزه است که همان آلمانها
دارالحکومت فرانسه را محصور نمودند چنانکه ملت فرانسه برلین را احاطه، و فتوحات شان
عظمت ملی اهل پروشیا را حاقه بگوش حکومت فرانسه کرده بود، نصف قرن آلمانها در ترفیع
کار های خود گذشت اما آغاز نصف قرن دیگر ایشان را پنج جا باید قسمت بکنیم
تابخوانندگان محترم درجات ترقی شان را دار بشود .
۱ - قوم آلمان جهت محافظهٔ طاقت مادی ذرائع بهم رساند
۲ - اساس ملی خود را به پیشرفت علوم وفنون وترقی حیرت انگیز استوار و پایدار
ساخت .
۲۱۹


(۱۲)

شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل

۳- به اختراعات و اکتشافات نوبنو قوت خود را در تزائد نمود .
٤- صنعت و تجارت را چنان ترقی داد که تمام ملك بادولت و ثروت گردید .
٥- قوم جرمن در تکثیر آبادی ، برای توسیع مقبوضات ، در نشر تعلیم و اشاعت علم ، جهت تجارتگاها ، برای آباد کردن آبادیهای خود را در ممالک مختلفه ، با حكومت خود كمك زیادی نشان دادند .
پس ای ملت نجیب ! زیر سایهٔ شهریار مطبوع خود که این نعمت کبری را جهت ما بهر نوع قربانی حاصل نموده نام بی نشان ملت ما را بزبان عالم و عالمیان انداخته ، ما شب و روز باید در پیشرفت هر گونه ترقیات مادی و معنوی سعی بنمائیم و در ترفیع ثروت مملکت خود جدیت زیاد بکار بریم - شب و روز مانند يك مجاهد غيور در تکمیل اغراض مفید و نفع آور و برای ازدیاد عسکر و درستی نظام مشغول دیده شویم تا جانب عظمت فاتحانه ما کسی را مجال دم زدن و یارای چشم بالا کردن نباشد ، و خود ملت عزیز ما در ثروت باعزت و وقار گردیده نوردیده مشرق بگردد ، كوششها گاهی رایگان نمیروند ، تنها استقامت و اخلاص بکار است ، هر سلسلهٔ سعی و تدبیر كه آغاز شود باید مسلسل و بر صداقت استوار باشد در راه سعادت و ترقی از هجوم زحمات و مشکلات دل نباید باخت زیرا که از ترتیب مقدمات لامحاله نتایج ظهور پذیر میشوند « السعى منى والاتمام من الله » چه جدیت و کوشش های « اماریکا » و « المان » پیشرویتان است ملتی كه يك قرن پيش خيلي ناتوان بود الان بدنیای قوت درجه اول گفته میشود ، او تدبیر منزل ، سیاست مدن ، آداب و اخلاق ، نظام معاشرت ، فوج و لشكر بحريه و بريه ، علم و ادب ، صنعت و حكمت و دیگر جمله فنون جميلهٔ تجارت ، مدعا اینکه بر هر شعبه که موجب ترقی و تعالی ملك و ملت است جدیت فوق العاده نشان داد - بيماريكه دیروز بر بستر مرگ پاشنه میگوفت امروزيك مجسمه قوتهاست . « و تعز من تشأ و تزل من تشأ بيدك الخير انك على كل شئ قدير ! »
این مکارم اخلاق و صفات پاکیزه را که دیگران سراغش را به انتهای عروج خود یافتند ما از اسلاف خود بوراثت گرفته ایم ، امروز ملت پرستی ، وطن دوستی ، جوش قلبی ، استعداد جديت و روشن خیالی فطری ما ما را باین روز سعيدويوم سعادت و تبريك

٢٢٠


شماره ( سوم ) سال دوم استقلال ( ۱۳ )
توام ساخته است . که امروز خوشبختانه تحت فرخنده لوای شهریار غازی خود یادگار
جشن استقلال خود را تازه وخود را بر کسب موفقیت این روز سعید فتح و پیروزمندی
مفتخر ومعزز میسا زیم .
گرچه خوردیم نیستیم بزرگ
ذره آفتاب تا با نیم

« استقلال »
اثر طبع جناب قاری عبد الله خان

بیا که باز چمن عید جشن افغان کرد برای خاطر ما دشت ودر چراغان کرد
فلك بسلسله دور خرمی افزود جهان بعیش و طرب تازه عهد و پیمان کرد
کشیده اند سرا پرده بصحن چمن که ناز بر فلك از طرح ساز و سامان کرد
زمانه بزم نشاطی گرفت از سر نو که در طریقه او عام و خاص مهمان کرد
خمیرمایه فرحت ازین بساط گرفت زمانه گر لب شیرین یار خندان کرد
شکوه نور چراغان برق در دل شب ستاره را بتماشای خویش حیران کرد
نظام شمس که سرگرم چرخ شد شب و روز مگر نظر با تن های قوم افغان کرد
زدسته بندی گلها دگر نمائش جشن تمام ساحه این بزم را گلستان کرد
فضای دلکش او را چگونه شرح دهم حکایه آب و هوایش زباغ رضوان کرد
اشارتی است سر انگشت سبزه را به نسیم که سرسری نتوان سیر این گلستان کرد
پی شمول درین جشن از دو سوی سرك کشاده اند دری خوش که وصف نتوان کرد

۲۲۱


( ١٤ ) مجلۀ کابل شماره ( سوم ) سال دوم

رواق هر در او در نظر چو قوس قزح برنگ بوقلمون خویش را نمایان کرد
درا برسته بازار او که تاجر عیش متاع بیش بهای سرور ارزان کرد
دماغ تازه کند جاده های پهنایش دل فراخ مگر طرح این خیابان کرد
نشاط بزم طرب خیز جشن استقلال سرور خاطر ما را هزار چندان کرد
سزد که بهر تماشای آن تکت گیرند که بی تکت نتوان سیر جشن آسان کرد
فزوده رونق جشن از شکوه بارگهی مگر نزول دران پادشاه افغان کرد
شهی که از اثر فکرت مآل اندیش بی صلاح وطن کار های شایان کرد
شهی که نطق بلیغش بجشنهای بزرگ اثر بمستمعین از دلیل و برهان کرد
قبول اهل نظر انتساب ملت خویش که طالعش بسزا شاه تاجداران کرد
شه بلند نظر فرد عصر و نادر وقت که نام او سخنم را خجسته عنوان کرد
بروز گار شه نامور که عهد خوشی است خوش آنکه خدمت ملت زروی وجدان کرد
خوش آن وظیفه شناسی که در ادای حقوق حیات عاریه را وقف خیر یاران کرد
زجد و جهد طلب لمحه فراغ نیافت پی صلاح وطن آنچه بایدش آن کرد
خوش آنکه از پی بهبود قوم وخیر وطن دعاء شاه وطنخواه ازدل و جان کرد
همیشه تارسد از فیض جشن استقلال بکام ، ذائقه چندانکه شرح نتوان کرد
فضای دلکش بوم و بروطن معمور که فیض بوم و برش زنده نام افغان کرد
زشاه نامور آثار خیر باقی باد
چنان اثر که پسندش جناب یزدان کرد

۲۲۲


شماره ( سوم ) سال دوم
جشن
( ١٥ )

جشن

دلا بطرف چمن گشت باز خندان گل بهار عيش و طرب ميرسد بدا مان گل
اگر نه سرخ گل آمد بباغ جام بدست ز عندلیب چرا کرده شور و افغان گل
نمیرسد گلت ای باغبان بعارض دوست بهیچ رنگ نباشد چو روی جانان گل
زجوش جلوۀ گل چهرگان بصحن چمن بهر طرف كه نظر میکنی نمایان گل
چرا كنند بگل نسبت آن رخ رنگین بهيچوجه نباشد چو او بقرآن گل
توئی بگلشن جان آن نگار رنگین چهر بنقش پای تو گفتن کجاست شایان گل
نموده سينۀ گل چاك چاك رشك رخت غبار راه ترا می برد بدرمان گل
بدشت و در همه گل فرش کرده نقش قدم برون خرام کنون رنگ گیرد آسان گل
ز نقش پای بهر گوشه گل بود خر من بخاك راه بگو بعد ازین بیفشان گل
اگر بدان رخ رنگین روی بطرف چمن شود زشرم تو در زیر خار پنهان گل
بعيد گاه كه باشد مقام جشن و سرور بیا چمن رخ من ای ترا بقربان گل
بیا بسوی چمن ای گل بهار نشاط که دست شوق زند مر ترا بدامان گل
بیا بطرف چمن ای بهار عيش و طرب که گردد از گل رخسارۀ تو حیران گل
چه شور و ولوله با شد درین دیار بلند که کرده خندۀ چاك جگر نمکدان گل
مگر رسید دگر بار جشن استقلال که چون ستاره بهر شب کند چراغان گل
رسید جشن و بسی گلبن مراد شگفت دگر بگلشن کابل کنند ارزان گل
گشوده اهل وطن لب بخندۀ شادی که میرسد بنظر هر طرف هزاران گل
بها ر عيش و طرب ميرسد بصحن چمن که خنده بر لب هر كس كند گل افشان گل
دهن بخنده کشود این زمان بهار طرب توهم بهار بیا در چمن بخندان گل
به پیش خندۀ اهل وطن ز عيش و نشاط نمك نداشت بگو خندۀ تو چندان گل
گل مراد عزیز ان شگفت از عشرت کنون زرشك شود غنچه در گلستان گل

۲۲۳


(١٦)
مجلة كابل
شماره ( سوم ) سال دوم

بهر طرف گل عیش و طرب بود خرمن دگر بکار ندارد کسی بدوران گل
چه دلکشاست بجشن و طن بهار طرب که هر نفس کندت غنچه در گریبان گل
گل نشاط و طرب آنچنان شگفت بدهر که غنچگی ننشاند دگر بزندان گل
دهان غنچهٔ یاران اگر بخنده کشود دگر زخندهٔ خود میشود پشیمان گل
چو غنچه جمع بود در وطن دل ملت درین چمن نتوان یافتن پریشان گل
بسوی جشن روند این و آن چمن برکاب زبس گرفته بکف دسته دسته یاران گل
شگفته شد گل عیش و طرب بطرف چمن که در چمن همه جا میشود بسامان گل
زجشن رنگ نشاط و طرب گرفت وطن چنانکه رنگ نگیرد گهی بدانسان گل
ز من بشاهد رنگین عذار جشن بگو بعارض تو نماند بهیچ عنوان گل
مقام جشن درین سالهاست صحن چمن چو گلستاند رعایا و شاه افغان گل
یگانه خسرو دریا دل کریم صفات یقین بخاك درش هست و نیست یکسان گل
مدار دولت افغان قرارو شوکت ملك که همچو او نبود اندرین گلستان گل
فریدو نادر دوران وحید عصر و زمان بلطف طبع شریفش رسد چه امکان گل
یقین که هست درین گلستان فخر و شرف شهٔ عزیز وطن در میان شاهان گل
همیشه باد چوگل خنده زن ز عیش و نشاط که تا همیشه درین گلشن است خندان گل
ز طبعم این گل رنگین زده به پغمان سر مسلم است که رنگین شود به پغمان گل
ازین قصیده کنم زیب و دفتر و دیوان که خوشنماست نهادن میان دیوان گل
ز بندش از پی زینت بگوشهٔ دستار بخشن کردم ازان تحفهٔ عزیزان گل
بخشن قافیه را گل گرفته مستغنی
بود کز و بنماید قبول احسان گل

٢٢٤


[BLANK PAGE]


والا حضرت وزیر صاحب جنگ
بمعیت هیئت قوماندان قطعه
سه راوس


( ۱۷ ) افغان و ایران شماره ( سوم ) سال دوم

افغان و ایران

آنچه بر تقدیر مشرق قادر است عزم و حزم پهلوی و نادر است
پهلوی آن وارث تخت قباد ناخن او عقدۀ ایران کشاد
نادر آن سرمایۀ درانیان آن نظام ملت افغانیان
از غم دین و وطن زار و زبون لشکرش از کوهسار آمد برون
هم سپاهی هم سپه گر هم امیر با عدو فولاد و با یاران حریر !
من فدای آنکه خود را دیده است عصر حاضر را نکو سنجیده است !
غربیان را شیوه های ساحری است
تکیه جز برخویش کردن کافری است
از علامه « داکتر اقبال »

عدم استقلال
اثر طبع بیتاب شاعر معاصر وطن

بسختی در سیه چال آرمیدن بکنج تنگ زندان در خزیدن
ز آب زندگانی دست شستن امید عافیت از جان بریدن
ره سیلاب از خاشاک بستن بمو کوه گرانی را کشیدن
خزف را گوهر شهوار کردن بمژگان سنگ خارا را بریدن
بشستن بردن از زنگی سیاهی بفرق سر بلاش کوه دویدن
ز سختی های چرخ فتنه اندیش بزیر آسیا سنگی خزیدن
نباشد آنقدرها سخت و مشکل که خود را زیر دست غیر دیدن

۲۲۵


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(۱۸)

قسمت علمی

قانون در حیات
بقلم آقای غلام جیلانی خان (اعظمی)
معاون انجمن ادبی

قانون علمیست از شعبات بزرگ ومهم علم حقوق که روابط اجتماعات بشری را در
حدود توازن واعتدال داشته یعنی حقوق وحدود هر یکی را بطور مشخص حکم و تصریح
مینماید.
روابط و تعلقات بشري عموماً دارای دو قسمت است که يکي منحصر بداخلۀ ممالك
و منطقۀ زندگانی یعنی اوطان شان، دوم خارج از ان که اهالی يك مملکتی بادیگر مملکت علاقه
پیدا میکنند پس آنچه قانون در داخله ایجاب مینماید آنرا قانون داخلی و آنچه در خارجه
لازم مینماید آن قانون خارجی یا بین الملل گفته میشود.
چون محل نشئت و نفوذ قوانين بدواً از داخلۀ ممالك صورت یافته و اعتبار و حتمیت
آن نسبت بقوانین خارجی از لحاظ تعدد حکومات و تقسیمات بشری باجتماعات مختلفه
بیشتر است لهذا ما درین نگارش موضوع بحث خود قوانین داخله را قرار خواهیم داد چه
وقتا که حیثیت وصفات قوانین از نقطۀ نظر اجتماعات محدود یعنی قانون خصوصی شناخته شد
آنگاه صفات وترتیبات عمومیه آنهم باین اساس تطبیق و معرفی شده میتواند.
روابط و تعلقات بشري در داخلۀ اوطان شان که خواه نفوس قلیل و منطقۀ محدودی
باشند یا زیاد و وسیع از چند صورت خارج نمیبا شد مثلا: روابط اداره جات حکومت
با همد یگرشان واندا زۀ اختیارات آنها ، معاملات مشترکۀ عمومی و عدم تعد یات
و تجاوزات که خواه رسمی باشد یا شخصی و عمومی. الخ.

۲۲۶


شماره (سوم) سال دوم قانون در حیات (۱۹)

این شعب بنام قوانین اساسی، اداری ، جزائی نامیده میشوند که فقط در داخله ممالك
ملل وحكومات شان رویهم رفته باین انواع قوانین رفع احتیاج مینمایند .
این مراتبیكه گفتیم از لحاظ علم حقوق است یعنی ( حقوق داخلی ) که فقط حدود
و حقوق هریكی را توضیح و تبین میدارد ؛ ولی همینكه از طرف ملل وحكومات بمقصد
رفع حوایج ترتیب و تدوین یافته و در دست اجرا گرفته میشود از جهۀ حتمیت و سراءت
نفوذ قانون نامیده میشود . قانون اساساً دو منبع و مأخذ دارد : اول شرایع آسمانی که یعنی
غالباً انسانها حوائج خود شانرا از کتب مقدسة الهی اخذ و استنباط نموده اند . ثانی عرف ،
عادات ، مقتضیات زمان و ایجابات عقلیۀ که انسان این احتیاج خود را بزمانه های مختلفی
مرفوع داشته است .
قسمت اولی طبیعی و لایتغیر است و همیشه در قید ترتیب و تدوین بوده انسان دران
حق تصرف و مداخله ندارد، صرف ارادۀ باریتعالی بمقتضای اعصار و زمان کتب
و شریعتی را متوقف فرموده و شریعت یا قانون تازۀ مقدس خویش را بوسیله "نبی" فرستاده
است . که خاتمۀ این گونه شرایع آسمانی و كتب مقدسه الهی بطور اكمل قرآن كریم و شریعت
غرای اسلامیه است .
قسمت ثانی قوانین موضوعه خود بشر است که آنرا نظر بحوائج خويش وضع كرده
ولی در تعدیل و اصلاح آن مختار و هر زمانی میتواند مقتضی حال و احتياج خود تغیرات
و تبدلاتی در ینگونه قوانین موضوعه واقع نمایند .
این قسمت مؤخرالذكر عادتاً دارای دو صورت است كه يکی جامع و عمومی یعنی مفاد
و احكامش بلا استثنا در منطقۀ زندگاني يك ملتی حكمفرما و دائماً در قید تدوین و ترتیب
بوده اطلاق رسمی بآن كرده ميشود . ثانی عبارت از يك نوع قوانین عادی و غير مدون است
که اقوام و ملل آنرا بين خود شان معمول و مجری داشته گاهی نفوذش محدود میماند گاه
نسبتاً وسیع تر شده و اطلاق قوانین قبایلی بآن کرده میشود؛ ولی مواد خوب اینگونه قوانین
قبایلی و كوچك هر زمان در موقع تدوین قوانین داخلي يك كشور مأخذ و منبع قرار يافته
و صورت رسمی را حاصلی می نماید ؛ گویا بدواً حوائج و مقتضيات زمان محرك فكر و احساس

۲۲۷


(۲۰)
شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل

بشریت شده بترویج اینگونه قوانین که عاداتش می نامند وادار شان کرده سپس در موقع تشکیل اجتماعات بزرگ و تدوین قوانین جامع ورسمی از قوانین یا عادات مرسومه كوچك نیز کار میگیرند.
قوانین موضوعه که بمقصد امن و سعادت و رفع حوائج زندگي از طرف اجتماعات مختلفهٔ بشری که خواه تعداد آنها كوچك و محدود بوده باشد یازیاد و وسیع وضع میشود ولی در هنگام تغیر و تعدیلات لازمهٔ ارادهٔ عموم واضعین آن نیز لازم است که خواه بوسیلهٔ نماینده های خود شان باین امر اقدام کنند یاحضوراً ولی موقعیكه قانون از حوضه های محدود و كوچك تجاوز کرده و صورت عمومیت و وسعت را بخود اختیار مینماید بشریت از لحاظ معاذیر تجمع وحضور نیافتن مجبور باین امر میشوند که از طرف يك تعداد معين خویش نماینده و وکیلی برای وضع یا تغیر اینگونه قوانین تعین نمایند که گویا وجود و كالت و نماينده گي مجالس شورا در اثر این معاذیر اقوام صورت گرفته است. پس حضور یافتن عموم در مورد مطلب فوق از جمله معاذیر بوده و عموماً وضع یا تغیرات و تعديلات لازمه قوانين از طرف نماینده های ملی و قومی صورت میگیرد.
تاریخ وضع و ترویج قانون خیلی قدیم و میتوان ادعا کرد که با حیات و پیدایش بشر توام است چه انسان شریف مدنی الطبع و مانوس باجتماع بوده است ؛ لابد حیات اجتماعی مقتضی آنست که انسان برای حفظ امنیت و انتظام زندگانی اجتماعی قانونی داشته باشد خواه آن قانون مفصل و مرتب ، یا محدود و مختصر.
اما تا جائیکه معلوم میشود قوانین مقدس آسمانی از زمانه های بعثت انبیای معظم صلوات الله عليهم و على نبينا بوده است، اما قوانین موضوعه کشوری بطور صحیح و مرتب در عهد مدنیت ملت با بلی صورت یافته یعنی زمانه چهار هزار سال قبل که تدقیقات و کاوش های بشریت امروزه آنرا ظاهر نموده است.
ولی باوصف این در ملل تاریخی قانون بیشتر نفوذ و تمكن نمیتوانست حاصل نماید؛ ازین رو آنعهد را بایستی دورهٔ صباوت قانون نامید ؛ با لآخره در عهد تشکیلات و ترقیات ملت بزرگ رومی قانون با تمام معانی و مزایا قدم بمیدان رشد و جوانی گذاشته مقام

۲۲۸


(۲۱) قانون در حیات
شماره (سوم) سال دوم
اعتبارش رفعت و بلندی حاصل کرد و ازان ببعد است که قانون عرض هستی و موجودیت در عالم کرده به نیروی ملت رومی هر قوم و ملتی که میخواست اصولا داخل حیات مدنی شده و شالوده صحیحی برای ترقیات خود بگذارد لا بد در صدد وضع و تدوین قوانین مرتب میبرامدند تا اینکه رفته رفته قانون ادوار ترقی و تکامل خود را کاملا در ملل مترقیه مغربی طی کرده و امروز است که باتمام قدرت و نفوذ در دنیای متمدن و معمور حکمرانی مینماید.
ملل مغربی قبل از وضع و اجرای قوانین خیلی دو چار ذلت و بد بختی بودند خاصتاً در اعصار چهار پنجصد سال قبل! چه زمام مهام آنها بکف اقتدار زمامدارانی بود که آنها فقط بمیل و اراده شخصی با دول خارجه داخل رزم ها و پیکار ها شده تلفات هنگفتی بملت و مملکت وارد مینمودند. همچنان هر ولایتی را بیکی از مقربین و دوستان خود داده شخص والی مالك الرقاب مال وجان اهالی بوده بهیچ نوع مسئولیتی انقیاد نداشت. همچنان بواسطه این لا قیدی ها و بی قانونی ها انفکاک مدهشی بین دولت و ملت بوده هیچگاه ملت با حکومت علایق قلبی و معنوی بهم رسا نده نمیتوانست هر گاه کدام دشمنی قصد تخریب و اشغال کرسی سلطنت را مینمود پاد شاه با عده محدودی از دوستان خویش بمقابل خصم یکه و تنها مانده كمك و مساعدتی از طرف ملت باوی کرده نمیشد؛ ازین جهت تبدلات سلطنت و تغییرات پی در پی امور اداری لطمات شدیدی بانتظام و منافع مملکتی وارد میکرد.
ولی پس ازینکه ملل مغربی پی به علل بد بختی برده و سر ترقیات رو مای غرب یا اسلام را فهمیدند در صدد وضع قوانین و تشکیل پارلمان های ملی بر آمده کمی نگذشت که حقیقتاً یک عده بزرگ مفاسد و معایب را از خاکهای خودشان اخراج و رفته رفته سعادت کنونی را تحصیل نمودند.
امنیت عمومیه داخلی ممالک ، حفظ حقوق و منافع فردی و اجتماعی ، حفظ تاج و تخت سلاطین و احترام آنها ، و الحاصل ترقیات مدنی و عرفانی کنونی پیشرفت امور عقلانی بشر همه در سایه نفوذ و اعتبار قوانین صورت گرفته است و بس.
انسان نظر بدا شتن عقل و مقتضیات حیات اجتماعی مکلف و مسئول خلق شده ؛ لابد
۲۲۹


شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۲۲ )

در حیات شخصی تکالیفی را دارا ووظایفی را باید انجام دهد که اول آن معرفت الهی و
احترام حقوق باریتعالی است. سپس معرفت نفس و حفظ حقوق شخصیه و احترام و
تأدیه وظایف نوعیه و مراعات حقوق اجتماعی میباشد. این تکالیف و وظایف را
بانسان عموماً دو آمر بزرگ امر و تحمیل میدارد: اول قانون : که خواه آسمانی باشد
یا موضوعی. ثانی اخلاق. ولی اثرات اخلاق فقط در روح و نفس است ؛ یعنی انسان را
نسبت باین موضوع اجتماعی ثمراتی می بخشد یا از قبیل فضایل و ملکاتیکه شخص بدون
اجبار قانون وظایف و تکالیف خودرا شناخته بتأدیه آن قیام کند. ثانی تولید
استعداد یست که اگر شخصی محکوم بیکی از مواد قانونی میشرد آنرا استحقاق خود پنداشته
متأثر و ملول نشود ! یعنی اخلاقاً در موقع ارتکاب سؤ خودرا مستلزم جزا بشناسد.
اما از جهت فطرت که انسان دارای خصایل زشت و زیبا بوده جنبه های مادی و معنوی
تواما در وجود آن تمرکز دارد البته هنگام غلبه خواهشات مادی اعمالی از انسان بروز
میکند که قوة اخلاق مقابل سرکشی نفس عاجز می ماند پس طبیعی است که قوة دیگری آنرا
جلوگیری و تعدیل کند ! لہذا قانون که اوامر و احکاماتش مبرم و نافذ است میتواند
درین هنگامه بطور حتم از سرکشی نفس جلوگیری و اینگونه طغیان و سرکشی را تأدیب کند.
بنا بران همین قوة ثانویه قانون برای تعدیل خواهشات فطری انسانی لازم آمد.
حکمت بالغه حضرت الهی نظر بعوارض فوق ، این مطلب را برای انسان
مورد استفاده نمود ! تا انسان اگر اخلاقاً پابند بوظیفه نوعی خویش شده نتواند قوة
اجباریه باید است موجود باشد تا انسان از طریقه مسلمه اخلاق انحرافی کرده نتواند.
هر گاه پای قانون در میان نمی بود جهل بشر بکلی قوة معنوی را منکوب خواهشات
مادی ساخته هر کس بحق دیگری تجاوز وبالمره امور اجتماع دو چار اختلال و نا امنی میشد !
تشکیل حکومات فقط در اثر ایجاب قوانین بوده است ! یعنی وقتا که بشریت بمقصد امن
ومسالمت وحفظ حقوق افراد قوانین وضع کردند لازم شد قوة تشکیل بدهند که تا آن
قوانین را اجرا و سایرین را به پیروی و اطاعتش مجبور سازند. بشریت از داشتن قانون
و قانون از تغییر نیافتن ناگزیر است ! چه فطرت انسانی مقتضی تجاوز بحق غیر و حوایج

۲۳۰


شماره ( سوم ) سال دوم
قانون در حیات
( ۲۳ )

حیاتی آنها متدرجاً مستعد وسعت ونمو است .
این قواعد خلقت ایجاب نمود که کتب مقدسه آسمانی و بعث پیشوایان دین باختلاف زمان صورت گرفته ضمناً انسان حوائج مدنی و حیاتی خویش را بمرور تغییر وتوسیع و برای هر کدام آن قوانین وقتی وعند الایجاب وضع و مرعی بدارد .
اخیراً در زمانهٔ متوسط یعنی در موقع رشد تمدن وعقل بشری کتاب کامل وجامعی مثل قرآن عظیم نازل واصول اساسی حوایج بشری را تعین وتصریح فرموده جزئیات امور را موکول باجتهاد و رای اولی الامر یااجماع امت قرار داد .
طوریکه این دستور العمل مقدس آلهی فرقهٔ ناجیهٔ اسلام را از داشتن يك قانون مقدس آسمانی وفهمیدن طرق اجتماعی بی نیاز نمود بیگانگان هم ازین فیض سرمدی بطور غیر مستقیم استفاده کرده در پی قرار دادن اصول وفروعی برای حوایج حیاتی خویش افتادند و بالاخره قوانین در مغرب تدوین یافت که اصول آن بالعموم در همه ملل مرعی الاجرا وفروعات آنرا هر قومی نظر بمقتضی عادات وحوایج خود وضع و اجرا میدارند . تغییرات و الحاقات در مواد فروعی این قوانین مقدسه که فکر وعقول بشر برای آن مجاز فرموده شده يك امر حتمی و لازم است چه مرور زمانه تصرفی در خصایل ورسوم وعادات بشری مینماید . هرگاه مقررات يك عصر قبل را در عصر نو بشر کار فرما میشود طبعاً فکرش ازان منزجر شده پابندی واحترام آن در نظرش غیرلزوم و بی اهمیت ظاهر میشود و ازین رو رفته رفته از جزئیات امر نفرت کرده بکلیات هم بی علاقه میشود ! و ممکن است ازین تنافر و بیگانگی شخصی جاهل بکلی گمراه ومنکر اصول وفروع قوانین شرع واقع شود .
بین قوانین معموله ملل بیگانه واسلامی تفاوتی است که اول الذکر محتاج بصلاحیت اصول وفروع ومؤخر الذکر ازهر احتیاجی بی نیاز است ! چه کتب دینیهٔ آن ها مشرف بنسخ وتغیر واز نقطهٔ ارادهٔ الهی که کتاب کامل و جامعی مثل قرآن عظیم فرستادنی بود تمام ضروریات عصر وزمان را حاوی نبودند لهذا اگر اقوام مذکوره مطابق مقتضیات عصر مراجعه بکتب خود می نمایند البته کامیاب مقصد شده نمیتوانند ! پس مجبورند حوایج حیاتی و مقتضیات امور اجتماعی خویش را باثر فیصله ها وفتاوی عقل وغیره تکمیل کنند . اما اسلام

۲۳۱


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )

ازین تدارك بی نیاز است قرآن عظیم همه حوایج را قبلا تصریح وتبین فرموده صرف
جزئیات امر را موکول باراده عقلا وعلماي ملت گذاشته که آنها هم بنوبه خود درین راه
خدمتی بعالم اسلام کرده یا میکنند.
پس قوانین که اسلام بآن مبرا احتیاج داشته و بایستی از ماده عدالت و نصفت قرآنی آنرا
شرح و توضیح بدارند همانا قوانین داخلیه کشور به است که در بالا گفته شد بعنوان اساسی ،
اداری جزائی تعین مییابد ، پس این قوانین که ملل و سلاطین اسلامی عندالشرع وعقل از
توضیح و تفسیر آن ناگزیرند اگر از طرف جوامع اسلامیه یا خلفای اسلام تدوین و ترتیب
می یابد اطاعت وانقیاد آن بعموم توده يك ملت واجب میشود ؛ زیرا اینگونه قوانین
مفسر ومشرحی مواد حقوقی وجزائی شرع مطهر بوده ملت توضیح آنرا اراده واولی الامر
اجرای آنرا امر و احکام میدارد.
بالفرض اگر در قوانین ملل اسلام احکامات قطعی که با نصوص صریحه قرآنی و فرمایشات
نبوی بکلی مغایرت داشته وتنفید مییابد البته ملل اسلام از عدم پذیرائی بآن مجاز خواهند بود.
ولی فرق کردن درین گونه موارديك امر مشکل و مدقتی است که اگر اقوام قوانین
موضوعه مملکت خود را تطبیقات صحیحی با اوامر خدا ورسول نتوانند غالباً در حقوق
پادشاه که حیثیت يك مجتهد را بین ملت دارا است تجاوزی نموده ومرتکب بگناه شده
خواهند بود !
لهذا میتوان گفت درقت حاضر يك طرف ملل اسلام مثل سایر اقوام جهان از وضع
قوانين اداري واساسي وجزائي نظر بحوایج عصر ناگزیرند خاصتاً آن اقوامیکه مثل ملت
ما اکثريت طبقاتش از مفاد شرع انور خوب تر مسبوق باشند دیگر سو تفكيك مسایل
موضوعه که صریحاً تصادم باساس شریعت غرا نکند برای واضعین آن امر دشوار است !
از همین لحاظ قوانين موضوعة حكومت سابق ما بمشكلات و موانعی برخورده مختنق
ومورد اشتباهات واقع گردید.
امروز بمرحمت والطاف خداوندی افغانستان ما دارای حکومتی است که یکطرف باین
حوایج مهمه ملی متحسس بوده و میل دارد مثل ملل زنده ومترقی سنگ های موانع را از

۲۳۲


شماره (سوم) سال دوم
قانون در حیات
(٢٥)

پیش روی ملت خود کناره کند دیگر سو متشبث بوضع قوانینی است که مطابق باحکام خدا و رسول بوده از اساس شریعت غرای اسلامیه انحرافی نداشته باشد.
لهذا از همین نیات پاک حکومت متبوعه است که از چندی باینطرف تدوین اینچنین قوانین در تحت نظر علما و صلحای مملکت و نماینده مجلس ملی مدققانه وضع و ترتیب میشود. طوریکه بعضی نسخه های مدونه آن دیده شده خوش بختانه حاوی مضامین و موادیست كه يك ملت شریعت پرست آنر صمیمانه تقدیر و تمجید خواهد نمود.
ولی این قوانین ما با وجود مزایا و مراتب عالیۀ كه دارد البته بطوری مارا خوش بخت و مستفید خواهد توانست که پیروی و اطاعتش را صمیمانه عموم افراد این جامعه مراعات کرده حفظ و اجرای آنرا حکومت متبوع بلا استثنا نافذ سازد.
انتظار میرود که این قوانین ما بعد از طبع و تدوین اولین شالوده و اساسی ثابت شود که طبقات آینده ما هم آنرا تقدیر و پیروی کرده و در پیش آمد هر گونه مشکلاتی ملت ما را كمك و همراهی کند.
انتها

زندگي
شبي زار ناليد ابر بهار
که این زندگی گریه پیهم است
درخشید برق سبك سير و گفت
خطا کرده خنده يك دم است
ندانم به گلشن که برد این خبر
سخنها میان گل و شبنم است
علامه اقبال
۲۳۳


شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٢٦ )

زبان ها
از مطبوعات تورك
مترجم آقای میر غلام احمد خان

تعداد السنه موجوده دنیا اگر چه خیلی ها بسیار است اما ارباب علم السنه مذکوره را بصورت عمومیه بسه قسم تقسیم میکنند :-
١ - السنه مجرده ،
٢ - السنه التصاقيه ،
٣ - السنه منصرفه ،
- السنه مجرده شكل بسيار بسیطی داشته و تمام کلمات آن يك هجا دارد . معنای السنه مجرده غايت عمومی بوده راجع بشخص ، جنس ، کمیت و زمان هيچ يك معنائی نمیدهد واشکال كلمات هم هيچ در آن تبدیل نمیشود .
درباره السنه متكامله امروز هم ارباب علم ادعا میکنند که :- السنه مذکوره هم وقتی اینچنین يك شكل بسیطی داشته وبعد ها تدريجاً بدرجه حالیه ترقی یافته است . مع مافیه اگر گفته شود که کافه السنه از السنه مجرده آهسته آهسته بالسنه التصاقيه و بعده بالسنه منصرفه انقلاب و تحول کرده است خبطی خواهد بود زيرا يك قسم اسبابی موجود است که :- السنه را تبعاً از تبدل بتحولات تدریجیه منع میکند . ظهور نوشتن و ادبیات ؛ از جمله این اسباب بشمار میرود .
برای السنه مجرده گویا فن صرف ؛ وجود نیافته است . زیرا : کافه کلماتی که بصورت واحده زیر مطالعه گرفته میشود غیر متحول بوده امکان ندارد که از آن ها جدا جدا بحث شود ؛ كلمات ؛ تنها نظر بمواقمی که داخل جمله اشغال کنند يك معنای واضح و خصوصی اکتساب میکنند . بناءً عليه : در السنه مجرده نحو بر صرف تقدم کرده است . از جمله السنه مجرده لسان چین ، سیام و تبت بسیار حائز اهمیت است . در السنه مجرده کلمات ؛ پهلو ب پهلو ترتيب گردیده افاده مرام ؛ کرده میشود . اگر بعضی از جمله این کلمات منفرده

٢٣٤


وزارت حربیه
[ILL]


شماره ( سوم ) سال دوم زبان ها ( ۲۷ )

بیکدیگر آن پیوست شود آنوقت لسان ؛ يك شكل دیگری میگیرد که اينك آن شكل مکتب عبارت از « السنة التصاقيه » ميباشد . ـ
كافة هجاهای كه بیکدیگر آن التصاق كرده ويك کلمه از آن تشکیل میشود اهمیت ابتدائیه خود را محافظه نمیکنند . اصل معنای کلمه تنها در يك هجا مندمج میباشد . دیگر های آن علاوه بر محافظه شخصیات شان از موجودیت مستقله محروم میمانند . وظائف این ها عبارت از توضیح و تصریح معنای اصل هجا است .
اکثری از السنه موجوده بحال « التصاقیه » است چنانیکه در آفریقا تقریباً لسان كافة اقوام محلیه حالت التصاقیه را دارد همچنان : اوستر یا لی ها ، مالائیائی ها ، پولنیز یائی ها ژا پونی ها ، قوره ئی ها ، ا قوم اوران و آ لتای و امریکا ئی ها همه با یکی از « السنة التصاقيه » متکلم اند .
ـ لسان تورکی از السنة التصاقيه با لسنه عائله « اوران و آ لتای » منسوب است. اوران آ لتای بصورت عمومیه به پنج شعبه منشعب گردیده است : ـ
١ ـ شعبه سامو یه د ،
٢ ـ شعبه فينو آ ،
٣ ـ شعبه تورك ،
٤ ـ شعبه مغول ،
٥ ـ شعبه تونغوز ،
اقوامی که امروز باشعبه تورك ؛ تکلم میکنند از سواحل بحر سفید و در سبریا تاساحل نهر « له نا » امتداد دارند . لسان عمومی این شعبه اصلا از تور کستان بر آمده است . اقوامی هم که با السنه تورکیه متکلم اند از نقطه نظر علم لسان ؛ به پنج شعبه جدا میشوند . هر یکی ازین ها صا حب يك لسانی اند که از یکدیگر شان فر قدار است .
السنه که شعبۀ تورك بآن منقسم اند : ـ
١ ـ تور كی یاقوت ،
٢ ـ تور کی اویغور ،

٢٣٥


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۸ )

۳ - تورکی نوغای .
٤ - تورکی قیر غیز .
٥ - تورکی اناطول .

تورکی یاقوت ، در اطراف شمال شرقی سبریا از طرف چندین صد هزار کس که در بین
اقوام تو نغوز جای گرفته اند تکلم میشود .
تورکی اویغور ، سه لهجه دارد : اصل اویغور ، چغتای و ترکمن . ازین جمله لهجه اویغور
نائل حراثث ادبیه بسیار بلندی است . چینی ها شهادت میدهند که : در عصر پنجم تاریخ میلادی
لهجه اویغور يك لسانی بود که خوانده و نوشته می شد .
تعداد نفوسی که باتورکی نوغای تکلم میکنند ۵۰۰۰۰ پنجاه هزار تخمین کرده
میشود و این ها در قم نهر وولگا در اژ درهان ، در بعضی جاهای بین بحر سیاه و بحر خزر
و در کریم ساکن اند ـ لسان تاتارهای روسیه این است .
تورکی قیر غیز را بعض محررین نوغای ربط میدهند .
در بین اصل لهجه های تورکی لسان اناطول بسیار حائز اهمیت است . ارباب علم میگویند
که : تورکی انا طولى يك نمونة بسيار مكمل السنة التصاقيه بشمار میرود .
۱ - السنة متصرفه : ـ در السنة مذکوره شکل کلمات تبدیل میشود و تحولی که بمعنای
آن می آید باین صورت افاده کرده میشود السنه مذکوره بدو قسم تفریق میشود : ـ
۱ - السنة ساميه وحاميه .
۲ - السنة هندیه و اروپائیه
السنه سامیه : عبارت از السنة آرامی ، سریانی و کنعانی ( السنة عبرانی وفنيكه ) و عربی میباشد
السنة حاميه : هم عبارت از السنة مصری ، لیبی و حبشی میباشد .
السنة هندیه و اروپائیه : عبارت از السنة شعبة هند ، شعبة ايران ، شعبه یونان ، شعبه
ایتالیان ، شعبه اسلاو و شعبة لت مييا شد .

٢٣٦


وزارت حربیه
ریاست اردو


شماره ( سوم ) سال دوم
من و ماه
(۲۹)
ادبیات
اشعار منثور
« من و ماه »
پغمان

شام شد و ستاره در آسمان نمودار گردید مانندۀ آنکه معجر نیله گون را بدانه های
الماس مرصع کرده باشند ، بعد از کمی رخسارۀ خوشنمای قمر پدیدار شد و چنان مینمود که
عروسی سخت زیبا این چادر نقره کار در سر کشیده و تنها چهرۀ مطبوع او بر روی نظاره
گیان میخندد ، پیشانی ماه مثل طلوع سپیده دم کشاده و چون شباب دوشیزگان حسناشفاف بود.
نسیم میوزید ولی آهسته ، روایح او بسی معطر بود تو گوئی موجودی قشنگ و عفیفی
بپا خاسته و از دامان حریرش زیبنده گی با خوشبوئی آمیخته در اطراف خانه میپاشد ، تالاب
صورت ستاره گان آسمان را منعکس مینمود و از شدت شوق برخود میلرزید ، درختان
نیز باهم ملایم صحبت میکردند ، گلهای سفید لب ها بخنده کشوده داشتند و دانه های شبنم
بوسه بردندانهای آنها نثار میکرد.
چهچهۀ مرغکان معصوم شبانگاه چون آواز طفلکان بیگناه در سر خوان پدر مسرت
آور و خوش آیند بود.
درین میانه فقط من بودم که تنها در گوشۀ خزیده و بر اینهمه مناظر حیرت داشتم ، فکر
میکردم و بیاد می آوردم از سیم تنانی که با زلف های خوشبو در آب فرو میرفتند
و بشوخی همدیگر را در آغوش میکشیدند ، واقعاً چقدر اتفاق افتاده که دست بر لعل های
۲۳۷


( ۳۰ ) مجلة کابل شماره ( سوم ) سال دوم

سرخی که ازان آب میریخت سوده باشند .
آنها رفتند ولی آب از دیده چشمه ها جاریست ، زلف های خوشبو در خاک های سیاه
و نمناک قبر پریشان شدند اما صفوف اشجار و محافل گلهای سرخ برپاست ، بلبل میخواند و مشعوف
است ، چرا هیچ یادی نمیکند از غنچه های که نا شگفته پژ مرده شدند و برگهای نازک آن
از هم ریختند ، افسوس جمال دنیا چقدر سریع الزوال است .
ماه میتابد و در قعر قبر کفنی که خون آلود است در آغوش میکشد ، نمیدانم کدام
سیمین عذاری شهید شده ؟ صدای آبهای مستانه که با صخرها تصادم میکند غلغله انگیز است ،
هر قدر گوش میکنم آن لحنی که گاهی مثل نغمه موزيك قلب مرا نوش مینمود وجود ندارد .
آری آنکسی را که من دوست میداشتم دیگر از مدتهاست سفر کرده و بجائی رفته که بازگشت
ندارد ، چرا من با او نرفتم و از کافوری که بگیسوان دلکش او ریختند بوسه نگرفتم .
ساعدی که از متکای بر آزرده میشد با نخ خام بسته کردند ، چشمهای
که خمار آلود و محبت انگیز بود مثل شمع خاموش شد ، موهای او در روی تخته جا مد
و سختی فرو ریخت ، اما من هنوز در زیر شکنجه های حیات بسر میبرم .
کسی را که دوست داشتم و نمیگذاشتم تبسمهای مقدس و شیرین او در زمین اوفتد در
خاک سپردند ، بسیار گوش فرا کردم جز این قدر نگفتند که : جوان زیبائی بمرد . آه
مردمان چرابی پروا استند .
بمزار او رفتم قبری کشیده و بلند بالا دیدم ، سنگهای سفید بروی او انداخته بودند
هیچکس نبود ترحم باینر زمین تعزیه دار نماید ، گاهی بادی میوزید و در پهلوی خارها
بته كوچك و سبزی را میلرزاند .
محیط بسیار خاموش بود درین وادي غير از سکوت غمناکی ندیدم ، یادم آمد مردمان
امروز مثل هر روز رفت و آمد دارند ، بازارها باز است ، وادارها گشاده ، کسانی
استند که شب را انتظار میبرند تا با رفیقان خود قهقهه کنند ، اما هیچ یادی ازین وادی
خاموشان نمی نمایند .
دلم بسیار تنگ شد ، حیات در نظرم منفور و خیره آمد ، نزديك آن بته سبز نشستم دیدم

۲۳۸


[BLANK PAGE]


وزارت حربيه
ریاست [ILL]


شماره ( سوم ) سال دوم
من و ماه
( ۳۱ )

کسی باو آبی نداده باران هم نمیبارد ، اشکهای حزن آوری که از چشم های غمناک من بخاموشی میریخت در پای بته بی غمخوار نثار کردم مبادا مثل گل نورس من از بی پروائی جهان پژمرده شود و بی آنکه کسی تأسف کند درخاک اوفتد .
گریه کردم اما کسی بمن هم آواز نشد از مزار او هیچ آوازی نیامد ، ای واخ اگر بمن گویند او هیچ نمیشنود .
شبها من دم اطاق ایستاده و منتظر لقائی استم که مردمان از و هراس دارند . بسیار آرزو نمودم بمیرم و آنکسی را که دوستدارم در آغوش گیرم ، چرا دعای من قبول نشد ؟ مردمان بمن رحم کنید و مرا تسلی دهید .
من بدوستان خود گفتم مرا در قبر او دفن کنند ، و دستهای مرا بعد از مرگ در گردن او حمائل نمایند ، آنها قبول کردند ، اما مرگ دیر میکند و مرا از انتظار ملول نمود .
دیگر ماه به چکار من می آید ، این چمن بوی کباب میدهد ، آبها میگریند ، و نسیم انین حزینی دارد ، مرا از پنجا دور کنید و ببرید در مزارستانی که جوانان زیبا و ناکامی در آنجا خفته اند ، حیف زندگی چه بار سنگینی است . ( م . غ . )

۲۳۹


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٣٢)

« نامهٔ سلیمانی »

غزلی از غزلهای نایاب مغل اعظم اورنگ زیب عالمگیر شهنشاه هند که در شاعری عزت تخلص مینمود:-
ز درد دل چه نویسم که جوش بیتا بیست زحر زجان چه نگارم که نامه سیا بیست
شب از خیال فراقیکه ریخت خون دلم که تار اشك گلابی ودیده عنا بیست
چگونه شرح دهم حال دل که بیتا بم زیاد تاب رخش دل کتان مهتا بیست
نشسته ایم درین بحر ناخدا چه کند بکشتی که زیکقطره آب گردا بیست
نماند صورت راز دلم نهان عزت گرفته صفحه تصویر رنگ بیخوا بیست

« صبح در پغمان »

بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی

ملکه سحر سر از دریچه خاور برآورده اولین اشعه و نخستین لمعه حسن جلوه بار خود را برقلل جبال پغمان رقصان ساخت - سپیده سحری باسرخی شفق در آمیخت روایح نسیم صبحدم گیسوان مشکین شب را از رخساره سحرپرداز کائنات یکسو نموده مرغان خوش آواز را به نغمه درآورد وگلبنان نازك اندام را به اهتزاز.
کائینات جمیل پغمان توگوئی يك مبهوت حیرت است که حسن حیرانش را در آئینه شفق ملاحظه مینماید، یادوشیزه گی مناظر با تمام معصومیت خود در امواج سفید پیچیده درین بازیگاه تخیل بخرام نازست واین دره قشنگ رعنا جوانیست سبزه رنگ که نور ستاره های درخشنده را به فشار دست خود پاش پاش نموده برسر او نثار میکند.
فطرت زمزمه میکرد و طبیعت همهمه که خفتگان برخیزید! سحر بیدار شده، ساغر نور

٢٤٠


شماره (سوم) سال دوم صبح در پغمان (۳۳)
قسمت میکند ـ رعنائی غنچه میکشد، حسن در تبسم است و جمال در خرام .
در چنین وقتی حسیات عالیه يك شاعر ناشناس بی اختیار میگردد که تخیل پرورد و سحر
آفرینی کند ـ نواهای رنگینش بی نقاب گردیده بدنیای ادب از جوش تشبیهات خود
گلفروشی نماید، و در عالم شعر و سخن از حسیات مهیج ترنّمات کیفیت خیز موسیقی
سراید تا آن يك را فردوس نگاه و این دیگر را مینوی گوش ساخته به ذرات مخمور انجمن
حیات يك شان ارتعاش و حسن انبساط پدیدار گرداند .
در تمام عالم مطربی جز شاعر نیست که تار بربطش بتعریف سحر لرزان بشود و مصوری
جز ادیب نی که کوائف نور را تصویر کشد زیرا که نگہت را سرودن و سحر را رسم نمودن
از حیز امکان بیرون است .
مطالعهٔ فطرت نخستین فریضهٔ انسانیت ـ در جمال فطرت و صبح پغمان ابداً فرقی نیست
مگر آنکه اگر او تخیل است این زبان اوست و اگر حسن است این مرآت آن .
بنده حیرانم که اگر جمال سحر گاهی و طرهٔ سپیده دم را از ادبیات خارج کنیم دگر
چه باقی میماند؟ زیرا که لذت سحر در دل شاعر کم است، یا در نگاه معنی خیز ادب مضمر
یا در صدای سحر آمیز موسیقی مملو ـ سررنگینی حیات را بهترین بهار تمهید است .
صبح پغمان روح شاعر را متأثر میکند و از شعبهٔ ادب نیز همانچیز که تنها با روح ما تعلق دارد
پسند خاطر است ـ پس جهت هدیهٔ دوستان نزد ما همین ارمغانیست که از جنبهٔ روحانیت
يك اديب پيش میتوان شد یعنی « صبح پغمان » .
صبح پغمان فتح موسیقیست که از بربط خيال يك اديب متصاعد و بهر پردهٔ این مقام تمام
حسیات لطیفهٔ شباب بخرج آمده باشد ـ یا حسن مسروریست که از قلم موى يك شاعر
نازكخيال تمثال يك پروانه معصوم رسم گردیده آنکه جمله اجزای روح خود را بر گل رخسارهٔ
پغمان نثار میکند و ارتعاش روح پرور این سبك رفتار بروايح جان پرور نسیم صبحدم
کیفیت شباب را نقش میکشد .
سحر در پغمان سلام فرشته است بروی زمین یا زمزمهٔ ستارگان شوخ ومبتلا لاست
بر آسمان، يا يك صداى خاموش محبت است، يا سكون متحرك، يا خاموشی متلاطم، يا خود
٢٤١


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )

حسن تخیل من شکل اختیار نموده بر حیرت ما چرائی این کیقستان تبسم آباد خندان است سحر پغمان يك لحن معطر است كه تنها لمس شمیم آنرا خوشبو میتواند ، يك موسیقی رنگین است كه کیفیت نغمه آنرا تنها بصارت ذائقه میکند زیرا سحر نگیتیست قابل دید ، نوریست قابل لمس ، خلقتیست كه در چشم اورعنائی تبسم وحسن نغمه مضمر است وجودیست كه از خوشبوئی رنگین و تعطر شیرین حیات معمورست ـ و نرمی شفق يك معجریست كه از دره تا کوه را در مرمرین حصاری فرا گرفته ـ حیف است كه چشم جمال سحر را در فضای پغمان نبیند وقتیكه تمام کائنات برای ملاطفت این سکون بیقرار میباشد وقتیكه آبشارها بانوا سنجی مرغكان زمزمه سنج نوش سامعه وقوت روح گردیده طلسم سکوت این دره جمیل را درهم می شکند .
امواج سحر كه درخشانی ماه گلناری شفق و سرخی خورشید در آن محلول است مثل زنجیر شیر و شکریا مار نقره فامی در پیچ و تاب آمده بر فرش زمردین رقص بیتانی میکند یا شعاع لرزان نور در جویبارها غوطه میزند ـ قطرات شبنم در غنچه های نودمیده ماننداشك در چشم ، مرواری در صدف ، الماس درافسر ، نگین درحدقه ، تبسم درلب ، ونور درعذار میدرخشد .
درین حسن سفید ، درین تقریب مسرت آفرین درین صبح تماشا گلبرگهای نسرین را در دامن سحر پراگنده دیده گفتم « مگر باغبان قدرت تمام یاسمن زارش را يك وقت نثار کرده ، یا امواج گل است كه درین وادی قشنگ ودره جمیل برای غسل شبنمی سرهم ریخته یا داعیات محبت قلب است كه از سحر ترانه ملکوتی تجسم نموده با تنفس نورانی وحالت سریع السیر وجدانی شهپرهای نورانی گسترده به گلگشت پغمان سعی فرود آمدن دارد » .
جوهای شفاف وچشمه های سیمابی از کنج و کنار هر باغ وراغ مثل يك چشم محبت مسکن ازنور بهجت وانجذاب حسن لبریزاست فواره های سیم اندام پری تمثال روی خود را در آئینه آب می بینند . یا گل اندامان نازك مزاج اند كه از نزديك به شهپرهای ملائکه واز دور به سروان سفید اندام می مانند ـ یا اسپان پری پرواز عراده « کلوب استور » را بردوش بسته پران پران می برند واین الف قدان عنان گسیخته در مستانه جوشی خود بردو پا

٢٤٢


وزارت حربیه
ریاست حربی


شماره ( سوم ) سال دوم
صبح در پغمان
( ٣٥ )

ایستاده میل کشیده اند ـ گویا زمین بدمست شده ساغر سرشارش را در عالم بیخودی بر آسمان انداخته كیفیت كهكشان فلك را بیاد و عقد ثریا را بیاد داده ـ قندیلهای پریده رنگ را درین سپیده دم مثل توده نجوم وعقد پروین دیده برزمین گمان آسمان میرفت .
ماهتاب ستاره سوخته كه تمام شب درخشید حالا نورش را باخته با آهای سرد مثل مجمر افسرده وقندیل نیم بسمل لرزان لرزان سوی مغرب نزدیك شده میرود فرخسوار مشرق ، نیر جهانتاب مانند پیشانی شهر یار فاتح باوقار ودرخشان خدنگ شعاعی در دست و كمند زرین بردوش برین كوهستانات دلفروز مسلط میگردد ، وجمال سحر باهمه رعنائی خود از زیر جلباب نور چنين يك منظر زیبارا ترسیم میکند توگوئی انفاس عالم بالا فضای بسیط پغمان را بانور سفید و سفیدی نور معمور نموده است .
درین سحر فرخنده اختر و صبح دلکشاسوی فلك نگریستم ، دیدم شاهین ها با تیزی بال ودرشتی چنگال بايك وضع پر تمكين و چشم دوربین به تنظیم درست وپرواز عالی تبارانه در طیران بودند ، گویا این نجیب زادگان هوشمند عالمرا زیر بال خود گرفته آشیانه گگ کوهی خود را محافظه میکنند ، ولكه های ابر برمفارق شان مثل چتر دیبا سایه گسترده يك منظره غریبی را تشکیل مینمود .
من درین لمحات شیرین و مسرور از يكجانب سكون مطلق وامن حقیقی را حس میکردم و از دیگر سو شهامت انداز و سطوت پرواز شاهین های وطنی را در تصور خود رسم میکشیدم كه گلبانگ مؤذن طنین انداز گردیده بصدا ی « الصلواة خير من النوم » خود تمام وا دی ودشت را از موسیقی حیات و نغمه انبساط معمور و مملو ساخت . من ازخود رفته سوی مسجد دویدم تا سر نیاز را بدرگاه خلاق كائنات بصد عجز عبودیت بسایم ، بی اختیار زمزمه میکردم « الله اكبر ! الله اكبر »

٢٤٣


(٢٦)

شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل

« ملت افغان »

در نهاد ما تب و تاب از دل است
تن ز مرگ دل دگر گون می شود
از فساد دل بدن هیچ است هیچ
آسيا يك پيكر آب و گل است
از فساد او فساد آسيا
تا دل آزاد است آزاد است تن
همچو تن پابند آئین است دل

خاك را بيداری و خواب از دل است !
در مساماتش عرق خون می شود !
دیده بر دل بند و جز بر دل مپیچ !
ملت افغان در ان پيكر دل است !
در كشاد او كشاد آسيا !
ورنه کاهی دررۀ باد است تن !
مرده از کین زنده از دین است دل !

قوت دین از مقام وحدت است
وحدت از مشهود گردد ملت است !
علامه داکتر « اقبال »

شرق را از خود برد تقليد غرب
قوت مغرب نه از چنگ و رباب
نی ز سحر ساحران لاله روست
محکمی او را نه از لا دینی است
قوت افرنگ از علم و فن است
حکمت از قطع و برید جامه نیست
علم وفن را ای جوان شوخ و شنگ
اندرین ره جز نگه مطلوب نیست

باید این اقوام را تنقید غرب
نی ز رقص دختران بی حجاب
نی زعریان ساق و نی از قطع موست !
نی فروغش از خط لا طينی است
از همین آتش چراغش روشن است
مانع علم و هنر عمامه نیست
مغز می باید نه ملبوس فرنگ
این کله یا آن کله مطلوب نیست

فکر چالاکی اگر داری بس است
طبع درا کی اگر داری بس است
علامه داکتر « اقبال »

٢٤٤


شماره ( سوم ) سال دوم عرفان (۲۷)

« عرفان »

اثر طبع جناب مستغنی
هر قوم تا که زنده عرفان نمیشود ممتاز علم و فضل بدوران نمیشود
با وسعت اراضی و یا كثرت نفوس چین را که گفته اند چو جا پان نمیشود
ظلمت زدای جهل بود نور معرفت شب را فروغ جز بچراغان نمیشود
رنگین نشد ز دانش یکفرد مملکت یک غنچه گر شگفت گلستان نمیشود
تعميم علم و فضل ضرور است دروطن یک قطره آب ما یۀ طوفان نمیشود
تا عام و خاص میل معارف نمیکنند نام وطن بلند عزیزان نمیشود
بی کسب و کار عصر و زمان هیچ قوم را جمعیت ضمیر پریشان نمیشود

« استقبال افغان »

شد علم و ادب شعار افغان گردید بلند کار افغان
ا ین عصر و زمان دگر چه آید جز علم و هنر بکار افغان
افغان شده نامدار عالم از همت شهر یار افغان
سازید بلند نام دولت ای ملت نامدار افغان
یکروز چو آفتاب بیند عالم همه اشتهار افغان
فر دایبنی چمن چمن گل سر بر کشد از بهار افغان
بینند عيان كه شاهد بخت پر کرده چو گل کنار افغان

غزل

از طبع شاعر منصوف کابل
حافظ مجذوب
دست اهل جود با دامان احسان آشناست پنجه عشاق با چاك گریبان آشناست
پادشاهی نیست الا فقر و کنج عافیت بی نوائیهای ما با طبع شاهان آشناست

٢٤٥


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٣٨)

مطلع الانوار فیض صبحگاهی می شود چون سحر هر کس که با خورشید رویان آشناست
شکل سنبل میکند ایجاد دود آه من خاطرم یعنی بآنکا کل پریشان آشناست
بی حضورت در تما شا گاه گلزار بهشت
صبح مجذوب تو با شام غریبان آشناست

منتخبات نفیسه
(۲)
بهار باد غیس (هرات)

یکی از حکایات لطیف ادبی تحریر نویسنده معروف سمرقند نظامی عروضی در قرن شش هجری که اوج فصاحت فارسیست برشته تحریر کشیده شده و اسلوب فصیح ولطیف نثری آنزمان را نشان میدهد.
چنین آورده اند که نصر بن احمد که واسطه عقد آل سامان بود اوج دولت آن خاندان ایام ملک او بود و اسباب تمتع و عمال ترفع در غایت ساختگی بود خزاین آراسته و لشکر جرار و بندگان فرمانبردار زمستان بدار الملک بخارا مقام کردی و تابستان به سمرقند رفتی یا بشهری از شهرهای خراسان مگر یکسال نوبت هری بود بفصل بهار بباد غیس خرم ترین چرا خوار های خراسان و عراق است قریب هزار ناو است پر آب و علف که هر یکی لشکری را تمام باشد چون ستوران بهار نیکو بخورند و بتن و توش خویش باز رسیدند و شایسته میدان و حرب شدند نصر بن احمد روی به هری نهاد و بدر شهر به مرغ سپید فرود آمد و لشکرگاه بزد و بهارگاه بود و شمال روان و میوه های مالن و کروخ دررسید که امثالی آن در بسیار جایها بدست نشود و اگر شود بدان ارزانی نباشد آنجا لشکر برآسود وهوا خوش بود و باد سرد و نان فراخ و میوه ها بسیار و مشمومات فراوان و لشکري از بهار و تابستان برخور داری تمام یافتند از عمر خویش و چون مهرگان درآمد

٢٤٦


وزارت حربیه
ریاست اصلاح و ترقی


( ۳۹ ) منتخبات نفیسه شماره (سوم) سال دوم

و عصير در رسید و شاه سفرم و حماحم و اقحوان در دم شد انصاف از نعيم جوانی
بستدند و داد از عنفوان شباب بدادند مهرگان دیر در کشید و سرما قوت نکرد و انگور در
غايت شيرینی رسید و در سواد هری صدو بیست لون انگور يافته شود هريك از ديگری
لطيف‌تر ولذ يذتر و از آن دو نوع است که در هیج ناحيت ربع مسکون يافته نشود يکی برنيان و
دوم کلنجری تنگ پوست خرد تکس بسیار آب گوئی که در او اجزاء ارضی نیست از کلنجری خوشه
پنج من و هردانه پنج در مسنگ بیاید سیاه چون قیر و شیرین چون شکر و ازش بسیار
بتوان خورد بسبب مائیتی که در وست و انواع میوه‌های ديگر همه خیار چون امیر نصر
بن احمد مهرگان و ثمرات او پدید عظیمش خوش آمد نرگس رسیدن گرفت کشمکش
بیفگندند در مالن و متقی بر گرفتند و آونك بستند و گنجینه‌ها پر کردند امیر با آن لشکر
بدان دو پاره دیه در آمد که او را غوره و درواز خوانند سراهائی دیدند هر يکی چون بهشت
اعلی و هریكی را باغی و بستانی در پیش برمهب شمال نهاده زمستان آنجا مقام کردند و از
جانب سجستان نارنج آوردن گرفتند و از جانب مازندران ترنج رسیدن گرفت زمستانی
گذاشتند در غايت خوشی چون بهار در آمد اسبان بباد غیس فرستا دند و لشگرگاه به مالن
بمیان دوجوی بردند و چون تابستان در آمد میوه‌ها در رسید امير نصر بن احمد گفت
تابستان كجا رویم که ازین خوشتر مقامگاه نباشد مهرگان برويم و چون مهرگان در آمد
گفت مهرگان هری بخوریم و برویم و همچنین فصل بفصل همی انداخت تا چهار سال
برين بر آمد زيرا كه صميم دولت سامانيان و جهان آباد و ملك بي خصم و لشکر فرمانبردار
روزگار مساعد و بخت موافق با اين همه ملول گشتند و آرزوی خانمان برخاست
پاد شاه را ساكن ديدند هوای هری در سر او و عشق هری در دل او در اثناء سخن
هری را به بهشت عدن مانند كردی بلکه بر بهشت ترجیح نهادی و از بها رچين زيادت
آوردی دانستند که سر آن دارد که این تابستان نيز آنجا باشد پس سران لشکر و مهتران
ملك بنزديك استاد ابو عبدالله الرود کی رفتند و از ندماء پادشاه هيچكس محتشم تر
و مقبول القول‌تر ازو نبود گفتند پنجزار دينار ترا خدمت كنيم اگر صنعتی بکنی که پادشاه ازین
خاك حركت کند که دلهای ما آرزوی فرزند همی برد و جان از اشتیاق بخارا همی برآید

٢٤٧


(٤٠)
مجله کابل
شماره (سوم) سال دوم
رودکی که نبض امیر بگرفته بود و مزاج او بشناخته دانست که به نثر با او در نگیرد روی بنظم آورد و قصیده بگفت و بوقتی که امیر صبوح کرده بود درآمد و بجای خویش بنشست و چون مطربان فرو داشتند او چنگ بر گرفت و در پرده عشاق این قصیده آغاز کرد:
بوی جوی مولیان آید همی بوی یار مهربان آید همی الخ ..
چون قصیده تمام شد امیر چنان منفعل گشت که از تخت فرود آمد و بی موزه پای در رکاب خنگ نوبتی آورد و روی به بخارا نهاد چنانکه راتین و موزه تا دو فرسنگ در پی امیر بردند به برونه و آنجا در پای کرد و عنان تا بخارا هیچ جای باز نگرفت و رودکی آن پنجہزار دینار مضاعف از لشکر بستد، و شنیدم بسمرقند در سنه اربع و خمسانه (٥٠٤) از دهقان ابورجا احمد بن عبد الصمد العابدی که گفت جد من ابو رجا حکایت کرد که چون درین نوبت رودکی به سمرقند رسید چهار صد شتر زیر بنه او بود والحق آن بزرگ بدین تجمل ارزانی بود که هنوز این قصیده را کس جواب نگفته است که محال آن ندیده اند که ازین مضایق آزاد توانند بیرون آمد و از عذب گویان و لطیف طبعان عجم یکی امیر الشعراء معزی بود که شعر او در طلاوت و طراوت بغایت است و در روانی و عذوبت بنهایت زین الملك ابوسعد هند و بن محمد بن هند و الاصفهانی ازو در خواست کرد که آن قصیده را جواب گوی گفت نتوانم الحاح گرد چند بیت بگفت که يك بيت از آن بیتها این است:
رستم از مازندران آید همی زین ملك از اصفهان آید همی
همه خردمندان دانند که میان این سخن و آن سخن چه تفاوت است و که تواند گفتن بدین عذبی که او در مدح همی گوید درین قصیده:
آفرین و مدح سود آید همی گر بگنج اندر زیان آید همی
و اندرین بیت از محاسن هفت صنعت است اول مطابق، دوم متضاد، سوم مردف، چهارم بیان مساوات، پنجم عذوبت، ششم فصاحت، هفتم جزالت، و هر استاد که او را در علم شعر تبحری است چون اندکی تفکر کند داند که من درین مصيبم والسلام.
(نقل از چهار مقاله عروضی)
٢٤٨


شماره (سوم) سال دوم
منتخبات نفیسه
(٤١)
در مدیح سلطان محمود غزنوی

یکی از قصاید مشهوره استاد سخن عنصری بلخی ملك الشعرای افغانستان در قرن پنجم هجری که در مدیح سلطان معروف غزنی محمود زابلی سروده :
ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر بیا ز خسرو مشرق عیان ببین تو هنر
اگر بطلعت گوئی خجسته طلعت او همی ز طلعت خورشید بیش دارد فر
اگر بنعمت گوئی فزود نعمت اوست شمار ریگ بیابان و قطره های مطر
يك چکامه هزار از گهر بشاعر داد از آن خز نیگی زرد چهره لاغر
اگر شجاعت گوئی بکودکی در غور ز پشت اسپ مبارز ربود پیش پدر
چنان بود پدری کش چنین بود فرزند چنین بود عرضی کش چنان بود جوهر
بجنگ غزنی بد لشکری چو ابر سیاه همه سرا سر آتش سنان و برق سپر
ز گردایشان چون شب هوای روشن روز ز صف آنان چون کوه دشت پهناور
دویست پیل در آن دشت هر یکی کوهی بزیر پای نیاورد خاك کرده حجر
بحمله ملك شرق آن سپاه قوی چو گرد گشت پراگنده و ضعیف چو زر
بجنگ مرو که از اوز کند تا در ری دهی نبود و نه شهری کز آن نبود حشر
زگرد موکب شان چشم روز روشن کور ز بانگ مرکبشان گوش چرخ گردان کر
چو آب گیر شده روی آب رنگ هوا سنان ایشان در آب گیر نیلو فر
گروه آینه ایشان چو لشکر یاجوج سلیح محکم هريك چو سد اسکندر
گشاده گردن و گسترده کین و آخته تیغ دوان چنانکه سوی صید شیر شرزه نر
بکند حمله شاه زمانه شان از بیخ چنانکه مر سپه قوم عادرا صر صر
شنیده خبر شاه هندوان جیپال که بر سپهر بلندش همی بسود افسر
بدان صفت سپهی چون شب سیاه بزرگ بدست ایشان شمشیر های همچو سحر
خدا یگان خراسان بدشت پیشاور بحمله پراگند جمع آن لشکر
به مولتان شد و در ره دویست قلعه گشاد که هر یکی را صد بند بود چون خیبر

٢٤٩


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

و راز هیاطله گویم عجب فرو مانی که شاه ایران آنجا چگونه شد بسفر
زچین و ماچین یکرو به تالب جیحون زترك و تاجيك از ترکان و غز و خزر

شعرای افغانستان
۲
بقلم سرور خان گویا

شهید بلخی : -
شیخ ابوالحسن شهید ابن حسین بلخی از بزرگان حکما و فلاسفه عصر و از مشاهیر خطاطان خود محسوب است و بقول یاقوت صاحب معجم البلدان از مردم جهود انك ( قریه ای از قرأ بلخ ) بوده است تذکره نویسان همه وی را معاصر بانصر بن احمد سامانی دانسته اند . جنبهٔ حکمت او بر شعر غلبه داشته است و در حکمت درجه ای داشته که با محمد ابن زکریای رازی حکیم و دانشمند معروف آن زمان معارضه میکرد . چنانکه ابوالفرج محمد بن اسحق ندیم در کتاب الفهرست (۱) در حق او مینویسد . در زمان رازی ( یعنی محمد زکریای رازی طبیب وحکیم معروف متوفی در سنه ۳۱۱ ) مردی بود معروف به شهید بن حسین بلخی مکنی بابوالحسن در حکمت بغایت ماهر وصاحب مصنفات بسیار و بین وی و رازی مناظرات بوده است . و سپس در شمارۀ مصنفات محمد ابن زکریا شمرده است : کتابی در رد شهید . و کتابی دیگر خطاب به شهید در اثبات معاد . در یتیمة الدهر ثعالبی نیز در ترجمۀ احوال محمد ابن موسی حدادی ذکری از و رفته است ( معروفست که از بلخ چهار تن برخاسته ابو القاسم کعبی در علم کلام و ابا یزید بلخي در بلاغت و تالیف و سهل بن حسن در شعر فارسی و محمد ابن موسی در شعر تازی شهید بن حسین در شعر فارسی و تازی از معاریف زمانه خویش بوده و مخصوصاً در شعر فارسی از بزرگانست و شعر تازی او نیز تادرجهٔ معروف بوده . ) از اشعارش برخی در لباب و بعضی دیگر در کتاب حماسة الظرفا تالیف
(۱) کتاب الفهرست ابن ندیم چاپ ( لايپزيك ۱۸۷۰ - ص ۳۱۹ و عيون الانبان فی طبقات الاطبا ابن اصیبعه چاپ مصر ج ۱ ص ۳۱۱ ) .

۲۵۰


وزارت حربیه
دایره استخبارات


شماره (سوم) سال دوم
شعرای افغانستان
(٤٣)

ابو محمد کافی زوزنی در چست و بسال ۳۲۰ رحلت کرده است و با وجود مراتب علمی از
بزرگان شعرا بوده و شعرای مقتدری باستادی او بعد از وی اعتراف داشته اند ، دقیقی
شاعر بزرگ و مشهور بلخی در حق او گوید:
استاد شهید زنده بایستی
وان شاعر تیره چشم روشن بین
تا شاه مرا مدیح گفتندی
زالفاظ خوش و معانی رنگین
فرخی سیستانی غزل اورا بدل آویزی و نغزی میستاید مصرع
از دلاویزی و نغزی چون غزلهای شهید
و رودکی او را شاعر مطلق میداند مصرع
شاعر شهید و شهره فرالاوی
شهید قبل از رودکی یعنی پیش ۳۲۹ وفات یافته است زیرا رودکی در مرثیه او میگوید .
کاروان شهید رفت از پیش
وان ما رفته گیر و می اندیش
از شما ردو چشم يك تن كم
وز حساب خرد هزاران بیش
و شاهد صادق وفات شهید را در سنه ٢٥٥ میداند .
نمونه سخن :
دانشا چون دریغم آئی از انك
بی بهائی ولیکن از تو بها است
بیتو از خواسته مبادم گنج
هم چنین زار دار باتو رواست
با ادب را ادب سپاه بس است
بی ادب باهزار کس تنها است
این دو بیت را به ابو عبدالله ابن جهمانی که از معاصرین اوست نوشته و خود را بدینوسیله
بیاد او داده است .

گر فرا موش کرد خواجه مرا
خویشتن را برقعه دادم یاد
کودك شير خواره تا نگریست
مادر او را بمهر شیر نداد
وله
ابر همی گرید چون عاشقان
باغ همی خندد معشوق وار
رعد همی نالد مانند من
چون که بنالم بسحرگاه زار

٢٥١


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )

اگر غم را چو آتش دود بودی جهان تاريك بودی جاودانه
درین گیتی سراسر گر بگردی خردمندی نیابی شادمانه
دانش و خواسته است نرگس و گل كه بيك جای نشگفند باهم
هر كرا دانش است خواسته نیست وآنکه را خواسته است دانش کم
شقیق بلخی : —
عارف مشهور از شعرای قرن ۲ محسوب است و درسنه ١٧٤ شهید گردیده است ولی مجمع الفصحا با آنکه سال شهادتش را بسال ١٧٤ میداند باز هم او را معاصر آل سامان دانسته است و درین خود سهوی است بزرگ زیرا حنظلة بادغیسی وابن وصیف سكزی كه شعرای اولیه فارسی بشمار آمده اند عهد شاعری ووفات آنها در بین سنوات ٢٥٩ و ۲۲۰ و ٢٥٣ و ٢٩٦ بوده است پس چگونه شاعر وعارفی كه در سال ١٧٤ شهید شده از شعرای آل سامان بوده باشد شرح حال عارف بزرگوار بلخ در نفحات الانس ورياض العارفين مفصلا مرقوم است وما این رباعی را كه در مجمع الفصحا بنام حضرتش ضبط است نقل نمودیم . رباعی :
صوفی که بخرقه دوزیش بازاریست گر بخیه بفقر میزند خوش کاریست
ور خواهش طبع دست او جنباند هر بخیه ورشته اش بت وزناریست
صانع بلخی
از شعرای در بار صفاریان سیستان است که بقیة عمر را در دربار سامانیان بسر برده ومعاصر با رودکی بوده است وبجز يك رباعی از اشعار او چیزی بدست نیست .
ابو المؤيد بلخي :—
كه ظاهراً مويدی تخلص میکرده شاعر و دبیر بسیار بزرگ بوده داستان یوسف وزلیخارا اول شاعریست كه نظم کرده بقول فاضل فارسی آقای سعید نفیسی در نثر نیز دو کتاب داشته است یکی شامل داستان های قدیم مانند شهنامه که پیش از سال ٣٥٢ که ترجمة طبری تمام شده آنرا تالیف کرده بود ودیگری موسوم بکرشاسب نامه که منتهای اعتبار را داشته است و اکنون از میان رفته ودیگر کتابی در عجایب البلدان كه نسخة آن اکنون

٢٥٢


شماره (سوم) سال دوم شعرای افغان (٤٥)

موجود است و آن را بنام نوح بن منصور (٣٦٦ - ٣٨٧) ترتیب داده و ازین قرار
تا اواخر قرن چهارم زنده مانده است و از اشعارش مقدار کمی باقیست نمونه سخن:
نبیدی كه نشناسی از آفتاب چو با آفتابش كنی مقترن
چنان تابد از جام گوئی که هست عقیق یمن در سهیل یمن
انگشت را زخون دل من زند خضاب كف كرد بلاء تن و جان هر كس است
عناب و سیم اگر نبود مان روا بود عناب برسيكة سيمين او بس است
معروفی بلخی:—
اسمش ابوعبدالله محمد ابن حسن و تخلصش معروفی از قطعه که در مدح امیر رشید عبدالملك
بن نوح بن نصر گفته و سلطان مزبور از سنه ٣٤٣ تا ٣٥٠ سلطنت داشت معلوم می شود
كه از شعرای آل سامان بوده است .
نمونه سخن :
قطعه كه در مدح امیر موصوف ساخته است .
ای آنكه مر عدورا صبری و حنظلی وی آنكه مر ولی را شهدی و شكری
آنجا كه پیش بینی باید موفقی وانجا كه پیش دستی باید مظفری
این دل مسکین من اسیر هوا شد پیش هزاران هزار گونه بلا شد
حکم قضا بود و ین بدلم بر محكم از ان شد که یار یار قضا شد
هر چه بگویم زمن نگر که نگیری عقل جدا شد زمن كه یار جدا شد
رابعه بلخی :—
از شعرای آل سامان و معاصر با رودکی بوده است بقول مجمع الفصحا از ملك زادگان
بلخ است و پدرش که موسوم بكعب و در اصل از اعراب است در بلخ و قزدار و بست
و حوالی قندها ر و سيستان كامرانیها نموده و رابعه که بزین العرب معروف است اول
زنی است که بزبان فارسی شعر گفته و در شعر فارسی نهایت قدرت داشته و احوالش بطور
مبسوط در خاتمة نفحات الانس حضرت جامی در ضمن نسوان عارفه مسطور وهم در یكی از
مثنویات شیخ عطار مجملا از حالات او نظماً مذکور است و همچنین سوانح زندگانی او را

٢٥٣


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٤٦)

که شامل مراتب عشق مجازی که آخر بعشق حقیقی منجر شد و واقعه شهادت وسایر وقائع
دوره زندگانی اورا صاحب مجمع الفصحا برشته نظم کشیده و نام آن مثنوی را گلستان ارم
نهاده است.
نمونه سخن :
مرا بعشق همي متهم کنی به حیل چه حجت آری پیش خدای عزوجل
به عشقت اندر عاصی همي زیارم شد بدینم اندر طاغی همي شوی بمثل
نعیم بیتو نخواهم جحیم با تو رواست که بیتوشکر زهر است و باتوزهرعسل
بروی نیکو تکیه مکن که تايك چند به سنبل اندر پنهان کنند نجم زحل
هر آئینه دروغ است آنچه گفت حکیم؟ فمن تكبر يوماً فبعد عز اذل

طخاری طخارستانی : -
طخاری از مردم طخارستان و شاعر در بار سامانیان و معاصر بارودکی وسایر شعرای
آل سامان بوده است واز شعر او جز دوبیت نمانده است تاریخ وفات او معلوم نشد.

ابو عبدالله ولوالجي مروزی : -
اسمش ابو عبدالله محمد ابن صالحی ولوالجي ( رستاق حالیه ) واز شعرای سامانیان است،
تذکره نویسان از و تمجید شایانی کرده اند عوفی اورا ولوالجي دانسته صاحب مجمع الفصحا
و فاضل ایرانی آقای مرزا محمد خان قزوینی اورا نوالجی شمرده اند و بقول صاحب سخنوران
ازین بیت منوچهری:
بوالعلاو بوالعباس و بوسليك و بواللمثل آنکه آمد از نوایج آنکه آمد از هری
اورا مقصود میدانند تاریخ وفات و زمان زندگی او بدست نیامد.

نمونه سخن :
جعد بر سیمین پیشانیش گوئی که مگر لشکر زنگ همي غارت بغداد کند
وان سیه زلف بر عارض گوئی که همي بر پر زاغ کسی آتش را باد کند

ابو شعیب هروی :
از مشاهیر شعرا و در عهد سامانیان در بلخ زیست مینمود و بقول صاحب مجمع الفصحا

٢٥٤


[BLANK PAGE]


وزارت حربیه
دایره تحریرات


شماره (سوم) سال دوم
شعرای افغان
(٤٧)

اواخر زمان رودکی را دریافته و گویا بعد از وفات رودکی که ۳۳۰ است هم زنده بوده است.
و عوفی اشعار ذیل او را که در حق ترسابچه گفته است در جلد ثانی لباب الالباب ضبط
کرده است.
دوزخی کیشی بهشتی روی و قد آهو چشمی حلقه زلفی لاله خد
لب چنان کز خامه نقاش چین بر چکد از سیم بر شنگرف مد
گر به بخشد حسن خود بر زنگیان ترک را بی شك ز زنگ آید حسد
بینی آن نازك ابریشمین بسته بر تاری ز ابریشم عقد
از فرو سو گنج و از بر سو بهشت موزنی سیمین میان هر دو حد
ابو طاهر خسروانی :
اسمش ابو طاهر طیب بن محمد خسروانی و از معروف ترین شعرای قرن چهارم بوده است
فردوسى يك بيت او را تضمین کرده چنانچه میگوید :
بیاد جوانی كنون مویه آرم بدین بيت بوطاهر خسروانی
جوانی من از کودکی یاد دارم دریغا جوانی دریغا جوانی»
صاحب سخن و سخنوران مینویسد که ازین بیت استنباط میشود كه خسروانی به پیری
رسیده و شکستگی پیری و تذکر ایام جوانی او را غمگین داشته است و ازین قطعه سوزنی.
بیچاره سوزنی كه بسوداي غازی شد همچو خسروانی خسران زده تنش
چون خسروانی از غم غازی نحیف شد زانگونه سوزنی که ندانی ز سوزنش
ای کاش خسروانی بودی بدین زمان تا بودی آستان خداوند مسكنش
بدست می آید که خسروانی را آتش عشق گداخته و بدنش را نحیف کرده است
وفاتش در ٣٢٤ واقع گردید.
نمونه سخن :
چهار گونه کس از من بعجز بنشستند کزان چهار بمن ذره ای شفا نرسید
طبیب و زاهد و اخترشناس و افسون گر بدارو بدعا و بطالع و تعویذ
تا باز کردم از دل ز نگار حرص طمع زی هر دری که روی نهم در فراز نیست

٢٥٥


( ٤٨ )

شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل

جاهست و قدر و منفعت آنرا که طمع نیست عز است و صدر و مرتبه آنرا که آز نیست
ابو سرخسي هراتي :
از شعرای سامانیان و بوفور فضل و کمال معروف روز گار خرد بوده است زیاده از و
اطلاعی در دست نیست و از اشعار او نیز مقدار قلیلی مانده و اشعار ذیل او را
مجمع الفصحا ضبط کرده است :
ای پادشاه روی زمین دورازان تمت اندیشه تقلب دوران کن وزمان
بیخی نشان که دولت باقیست بر دهد کاین باغ عمرگاه بهار است و گه خزان
چون کام جاودان متصور نمی شود خرم کسیکه زنده کند نام جاودان
غزوانی لوگری ( ١ ) :-
اسمش ابوالحسن علی بن محمد و روز گار شاعري او ٣٦٥ - ٣٨٥
در عهد نوح ابن منصور بن نوح سامانیست در مدح او و وزیرش ابوالحسین عبدالله بن احمد
عتبی مقتول ٣٧٢ ابیاتی گفته که در لباب الالباب مسطور است . غزوانی شعر خوب میگفت
و چنگ تر مینواخت ازین رو در شعر و موسیقی استاد کامل بوده است ، عوفی در بارهٔ
اشعار او مینویسد . شعرش را طعم شهد و طیب مشك و طراوت گل و لطافت نسیم است .
و اشعار ذیل را که در توصیف نی ساخته بنام او در کتاب سخن و سخنوران ضبط افتاده است .
نی
زعنبر زره دارد او بر سمن ز سنبل گره دارد او بر قمر
برون برد از چشم سودای خواب در آورد در دل هواي سفر
بتابید سخت و پیچید سست بگرد کمر گاه دستار سر
شتابان بیامد سوی کوهسار بآهستگی کرد هر سو نظر
برآورد ازان و هم پیکر میان یکی زرد گویای ناجا نور
نه بلبل ز بلبل بدوستان فزون نه طوطی زطوطي سخنگوی تر

(١) لوگر بفتح لام وسكون واو و فتح كاف دهی بزرگ بوده است بر نهر مرو و در ٦١٦ که
یاقوت بدانجا گذشته خراب وجز مناره ای از آثار آن بر جا نبوده است . معجم البلدان ج ٧ص ٣٤٣

٢٥٦


شماره (سوم) سالدوم
شعرای افغان
( ٤٩ )

چو دو شبزگان زیر پرده نهان چو دوشیزه سفته همه روی بر
ز بسد بز ریشه ئی در دمید بپارسال ئی داد دم را گذر
برخ برزد آن زلف عنبر فراش به نی برزد انگشت وقت سحر
همی گفت در نی که ای لوگری غم خدمت شاه خور دی مخور
کسائی مروزی : —
در روز چهارشنبه بیست و هشتم شوال ٣٤١ متولد شده و تا پنجاه سال بعدازان یعنی
تا ٣٩١ که در اوایل سلطنت سلطان محمود غزنوی است هم حتما زنده بوده است و یکی از
مشاهیر شعرای قرن چهارم و حکمای عصر خویش بشمار است و روزگار شاعریش در
سلطنت نوح بن نصر چهارمین پادشاه سامانی (سنه ٢٣١ ، ٣٤٣ ) بوده است چنانکه
خود وی درین ابیات تصریح میکند .
بسیصد و چهل و يك رسید نوبت سال چهارشنبه وسه روز باقی از شوال
بیا مدم بجهان تا چه گویم و چکنم سرود گویم وشادی کنم بنعمت ومال
ستور وار بدین سان گذاشتم همه عمر که برده گشته فر زندم واسیر عیال
بکف چه دا رم زین پنجه شمرده تمام شمار نامه باصد هزار گونه وبال
من این شمار بآخر چگونه فصل کنم که ابتداش دروغست و انتهاش خجال
درم خریده آزیم ستم رسیده حرص نشانه حدثاتم شکار ذل سوال
سرم بگونه شیر است ودل بگونه قیر رخم بگونه نیلست وتن بگونه نال
نهیب مرگ بلرزاندم همی شب وروز چو کودکان بد آموزرا نهیب دوال
دریغ فر جوانی دریغ عمر لطیف دریغ صورت نیکو دریغ حسن وجمال
گذاشتیم و گذشتیم بودنی همه بود شدیم وشد سخن ما فسانه اطفال
ایا کسائی پنجاه بر تو پنجه گذارد بکند بال ترا زخم پنجه و چنگال
تو گر بمال و امل پیش ازین بداری میل جدا شو از امل و گوش وقت خویش بمال
عوفی میگوید این قطعه را درحین وفات گفته است .
نظامی عروضی کنیه اش را ابوالحسن وصاحب مجمع الفصحا ابواسحق ولقبش مجدالدین
٢٥٧


(٥٠)
مجلة كابل
شماره ( سوم ) سال دوم

می شمارد محمدعوفی وامين احمد رازی هيچيك اين كنيه را ننوشته و تنها او را بكسائی مروزی معرفی ميكنند . صاحب سخن و سخنوران در بارۀ او مينويسد: همين مايه اندك كه از اشعارش با قيست اندازه وسعت فكر و دقت خيال و حس بلاغت و براعت طبع او را ميتوان دانست اشعار كسائی بلطافت و دقت تشبيه ممتاز است و درين فن عده كمي بپايه او ميرسند . ناصر خسرو حكيم معروف در موارد متعدد از كسائی اسم ميبرد و با او در نظم اظهار معارضه ميكند وقصايديكه حكيم كسائی گفته و بخراسان نزد حكيم ناصر خسرو فرستاده وباز قصايديكه در جواب آن ازطرف آن حكيم آمده است مفصلا در مجمع الفصحا مندرج است اين واقعه دليل بر شهرت ادبی و استادی كسائی مروزیست زيرا حكيم ناصر خسرو خود پسندی مخصوصی دارد و باهر كس نمی آويزد (سخن و سخنوران ) كسائی از ابوالحسن عقبی و نوح بن منصور احسان ديده و در حق او مدح سروده .
وزنی گويد:
كرد عتبی با كسائی هم چنين كردار خوب
ماند عتبی از كسائی تا قيامت زنده نام
از اشعار اين شاعر معروف تا اندازه با قيست و قسمت مهم آن در مجمع الفصحا ضبط است. در مرثية امير نوح بن منصور سامانی گفته است:
جنازۀ تو ندا نم كدام حادثه بود
كه ديده ها همه مصقول كرد و رخ مجروح
ز آب ديده چوطوفان نوح شد همه مرو
جنازۀ تو بران آب همچو كشتی نوح
حسن تشبيه
دستش از پرده برون آمده چون عاج سپيد
گفتی از ميغ همي تيغ زند زهره و ماه
پشت دستش بمثل چون شكم قاقم نرم
چون دم قاقم كرده سر انگشت سياه
بكشای چشم ژرف و نگه كن به شنبليد
تا بان بسان گوهر اندر ميان خويد
برسان عاشقی كه ز شرم رخان خويش
ديبای سبز را برخ خويش در كشيد
چون خوش بود نبيد برين تيغ آفتاب
خاصه كه عكس آن نبيد اندرون پديد
جام كبود و بادۀ سرخ و شعاع زرد
گوئی شقايق است و بنفشه است و شنبليد
آن روشنی كه چون به پياله فرو چكد
گوئی عقيق سرخ بلؤلؤ فرو چكيد

٢٥٨


وزارت حربیه
دایره اوراق


شماره ( سوم ) سال دوم شعرای افغان (٥١)

وان صافی که چون بکف دست برنهی کف از قدح ندانی و نی از قدح نبید
گل فروش
گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت مردم کریم تر شود اندر نعیم گل
ای گل فروش گل چه فروشی برای سیم وز گل عزیز تر چه ستانی بسیم گل

عماره مروزی :-
از شعرای اواخر سامانیان بوده و تا زمان سلطان محمود غزنوی که اوایل قرن پنجم است هم زنده بوده است شاعر معروف و نیکو سخن است عوفی میگوید شعرای عصر آخر سامانی او را مقتدای خود دانسته و شعر او را بجودت صفت کرده اند چنانکه شاه بو علی رجائی گوید مصرع . « من خود ترا بشعر گرفتم عمارة » صاحب سخن و سخنوران گوید :
قطعه که در رثاء ابو ابراهیم اسمعیل منتصر آخرین سامانیان و مقتول در سنه ٣٩٥ گفته از مراثی کم نظیر زبان فارسیست و ازینجا میتوان دانست که تا سال قتل آن شاه یعنی ٣٩٥ مسلما حیات داشته است در بهارستان که آخرین کتاب نثر عارف قرن نهم حضرت مولانا جامیست حکایت كوچك و نفیسی در باره عماره مروزی بدینقرار مرقوم افتاده در مقامات سلطان الطریقه شیخ ابو سعید ابو الخیر ( بلخی ) مذکور است که روزی قوالی پیش سلطان این بیت خواند .
اندر غزل خویش نهان خواهم گشت تا بر لب تو بوسه زنم خویش خوان
شیخ را وقت خوش شد پرسید که این شعر از کیست گفتند از آن عماره است فرمود برخیزید تا بزیارت وی برویم و با جمعی از مریدان بزیارت وی رفتند اشعاری که از او باقیست قوت فکر و حسن بیان ازو ظاهر میشود چنانچه جامی در بهارستان هم میگوید :
( طبعی خوش و شعر دلکش داشته )
بعضی اشعار او قرار ذیل است .
در رثاء ابو ابراهیم
از خون او چو روی زمین لعل فام شد روی وفا سیه شد و چهر امید زرد
تیغش بخواست خورد همی خون مرگ را مرگ از نهیب تیغ مران شاه را بخورد

٢٥٩


شمارهٔ (سوم) سال دوم
مجله کابل
(٥٢)
زمستان و بهار
جهان ز برف اگر چند گاه سیمین بود زمرد آمد و بگرفت جای توده سیم
بهار خانه کشمیریان بوقت بهار بباغ کرد همه نقش خویشتن تسلیم
بدوز باد همه روی آبگیر نگر پشیزه ساخته بر شکل پشت ماهی شیم
جهان و جهان جوی
غره مشو بدانکه جهانت عزیز کرد ای بس عزیز را که جهان کرد زود خوار
مار است این جهان و جهانجوی مارگیر وز مار گیر مار برارد شبی دمار
( ناتمام )
وحدت آمال ملی
ترك و تازی ، ديلم و كرد و بلوچ و لر بايران مملكت آشفته كرد از اختلافات محلى
اينهمه فرزند را پرورده يك مادر بدانان گر بیابی فرق جزئی رفع کن با صلح كلى
یکزبان و یکدل و یکرنگ گردد سهل و آسان نور دانش گر کند بر مردم ایران تجلی
باز ماند افسوس ایران از همه امثال و اقران با همه فکر درخشان باهمه هوش جبلی
درد ایران را نمیدانی که آخر چیست درمان وحدت آمال ملی وحدت آمال ملی
( مجله آینده : سال اول )
٢٦٠


شماره (سوم) سال دوم سقراط (٥٣)

مشاهير

«سقراط»
(۲)
محمد عظیم خان آرزوی

ما باید فیصله کنیم و همین چیز بود که ما تان از ان احتراز میکرد لاکن اگر ما همان سنگ
محك ماتان را در میان بیندازیم یعنی اگر غور کنیم که كدام يك از شاگردانش بعشق
لا هوی فلسفه بیشتر علاقه داشته چاره کار ما میشود ، اما این محك را مدت مدیدی قبول
نمیکردند و متردد بودند که آیا بفلاطون بسیارتر اعتماد شود یا بزینوفيون و یا یاد داشت های
اندك ارسطاطالیس راجع بحكمت سقراط معتبر است و یا سقراطيون صغير وارث حقيقي
خواهد بود ، ولی میتوان گفت که این منازعات در آخر بخیر افلاطون اختتام مییا بد و درین
صورت البته شهادت سقراطیون دیگر و ارسطاطالیس بی کم و کاست ردی گفته نخواهند
شد ، مثلا" اگر ارسطاطالیس از يك درس سقراط اطلاع داده نميتواند و خبر او بفلاطون
منسوب میگردد قیمت آن دو چند است چرا که مشاراً الیه ، استاد شخص او بوده است و
اگر سقراطیون دیگر حکم و افکار او را نمیدانند اقلا" بما اشاره کرده میتوانند که در کدام
تحریر فلاطون حكم سقراط را جستجو نمائیم بلی همین سقراط است که او را فلاطون در
(دیالوگ) های خود برغبت زیاد رول مهم و رهبری را میدهد بقرار کشفیات هر روز
آثار ذيل پلاطون بيشك سقراطي شمرده میشود : « اپولوژی » : « کریطون » : «پروتا
گوراس » : « لاکس » : «کارمیداس » برخلاف فوق آثار «مینون » و « گور گیاس »
تحت بحث اند واقعا مینون دارای حکمت مخصوصه فلاطونی میباشد و آن همان درس است
که معرفت را دوباره بخاطر آوردن تعریف کرده است :

٢٦١


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(٥٤)

خوب اگر ما ازین نقاط نظر سعی نموده حكم سقراط را واضح نمائیم چه مییابیم ؟
آیا سقراط حکمت هم داشته ؟ بعضی منکر اند و میخواهند سقراط را محض يك شخص
بیدار کننده اخلاقی و دینی بگویند . نظریه فوق را دوچیز تائید میکند ، اولا سقراط
در نطق دفاعیه بحضور منصفین عمل تدریس خود را نسبت به ملت آتن به يك اسپ سوار
تشبیه میدهد که اسپ را از تنبلی و کندی متمادیأ مهمیز نماید .
ثانیاً ديا لوك های فلا طون ظاهراً باعتراف نادانی رهبر د يا لوك (سقراط)
خاتمه مییابد و نه با يك مفهوم تعریف شده مکمل و تیار مگر نه این دلیل و نه آن دلیل
نا فی فیلسوفی سقراط نمیشود ؛ خوب پس يك مشكک بود ؟ (درینجا مراد از مشكك
همان ثابت بعقیده فلسفی است که حصول معرفت با اليقين و حقیقت عام الاعتبار را ناممکن
میداند) مدعیان جدید او (اگرچه بزعم خود مداح و وصاف او میباشند) او را
مشكک نمیدانند بلی مشكك نسبت مگر مدرس دینی هم نبوده بلكه يك نقاد است و
انتقاد او چنانچه بانتقاد فلسفی مخصوص بوده مفید و ثمر دارهم بود؛ این سخن را اپولوجی فلاطون
صریح نشان میدهد زیرا خیالات مثبت سقراط را روایت میکند وقتی که من بهرطرف
میروم بهیچ چیز دیگر اندیشه ندارم جز آنکه جوانها و پیرها را در بین شما متقین بسازم که
اینقدر غم جان و مال لایق نیست جز برای روح که حتی الامکان خوب بشود زیرا مال
هنر را پیدا نمیکند بلکه بالعکس هنر مال را پیدا میکند ، همین طور با منصفین حرف زد و درینجا
اگرچه مخفیانه اظهار میدارد که هیچکس برغبت بدی نمیکند مگر چیز یکه مهم است فقره
اساسی اوست که میگوید انسان کشش کورانه را نباید تعقیب کند بلکه باید معرفت
را تعقیب کند تا هنرمند گردد ؛ بسانترها برای همین فقره همیشه و مدام اجتهاد مینمود و
همین فقره موضوع اساسی از نطق مدافعه او میباشد شاید با اینهمه نسبت بشعرای مملکت
خود زیاده نگفته باشد یعنی انسان باید در اعمال خود نيك وعادل باشد استحقاق و سزاواری
او صرف در همین نقطه باشد که او چیزی را که اشخاص نجیب وعالی مملکتش يك چیزی
واقعی و معلوم دار میدانستند انرا عملی ساخته است . نی چنین نیست ؛ سخن واقعی و معلوم
دارنمیباشد بلکه بکلی نکات جدید و قیمت داری اند که درینجا بیان میکند و این طور هم

٢٦٢


وزارت حربیه
شفاخانه مرکزی عسکری


شماره ( سوم ) سال دوم
سقراط
( ٥٥ )
نیست که سقراط در تدریس مقوله فیلسوفان گذشته را ذکر نکرده باشد ؛ « دیمو قريط »
هم گفته که ظالمی از مظلومی فجیع تر است چیزیکه هر دو را فیلسوف میسازد آنست که
هر دو سعی نموده اند تا این فقرات را از روی منطق ومفهوم تاسیس نمایند مگر سوال
اصلی ما این است که آیا سقراط يك طرز فلسفی دارد یا خیر ؟ فیصله کننده همین سوال است
نه اینکه آیا او بر اساس این عمل برای ما يك اصول دینی گذاشته است
درین خصوص که سقراط اینطور يك طرز داشت محل تردید نیست سقراط صنعت
تولید افکار را با صنعت قابله گری ما در خود تشبیه داده است مشاراً الیه معاونت میکرد
تا مخاطب بعقل خود معرفت صحیح را درك نمايد . وقتيكه معرفت صحیح در مفهوم شی
نباشد پس در کجا قرار گرفته خواهد بود ؟ همین مطلب در معرفت طبیعت بهمان اندازه
معتبر است که در معرفت اخلاق معتبر است .
هیچکس انکار کرده نمیتواند که سقراط توجه کلی بقضیه ذیل داشت .
همه اعمال اخلاقی ما باید در هدف عمل از هوش صحیح صادر شود بعد با این تسلیم شد
که سقراط کاشف مفهوم اخلاقی بود مفهوم را از حیث هدف کشف نمود یعنی سقراط
از حيث بحث مفهوم دانست که تعریف هر مفهوم انسان را باز بيك سوال دگر میکشاند
و تنها از همین سبب از مفهوم سقراطی یك تصور افلاطونی تنمیه شد ارسطاطالیس نه تنها
کشف مفهوم را بلکه کشف اندوکسیون را هم از سقراط میداند و از تحریرات افلاطون
هم همین معلوم میشود البته سقراط بطرز ارسطاطالیس موضوع اند وکسیون را مخصوص
مطالعات خود قرار نداده رغبت كلي او در اطراف اخلاقیات مصروف بود اگر شخصی
واقعاً میخواهد که اندو كسیون را خوب بفهمد باید تنها يك ديالوك فلاطون را مطالعه کند
معنی یونانی و لاطینی این لفظ رهنمائی است بطرف مفهوم بطوریکه از جزئیات نتیجه
عمومی بدست بیاید مثلا :
ا یا ب است یا ج
ا . پ نیست
پس ا ، ج است
٢٦٣


(٥٦)
مجلة كابل
شماره (سوم) سال دوم
استخراج نتیجه را بطور فوق اند و کسیون میگویند و سقراط همیشه از روی همین نمونه
یا امثال آن عمل میکرد مگر خود او این فورمول مجرد را چنانچه می بینیم خود تراش نداده
زیرا چنانچه ذکر کردیم سقراط شخص منطقی نه بلکه اخلاقی بوده هدف معاینات او
همیشه حصول يك مفهوم اخلاقی بود . سقراط عمومیت را تفحص میکرد و بصورت واحد
اکتفا نمی ورزید وقتیکه از اوتیفیرون پرسید تقوی چیست و او از موضوعی جواب داد
یعنی حکایه از شخصی کرد که متقیانه رفتار نموده بود برایش گفت بیاد داری که اینرا از تو
نپرسیدم؛ برایمن یکسان یا دوسان است که از اینقدر متقیان زیاد آموخته شود من خود
همان مفهوم را پرسیدم که بتوسط آن همه پرهیزگارها متقی میشوند آیا این بنزد سقراط
چگونه دیگر قسم میشود در صورتیکه مشاراً الیه برابر بودن يك عمل را با خلاق مشروط
برین میداند که آنعمل از معرفت صحیح هدف خود سرزده باشد ؛ معهذا سقراط محکم است
که هنر قابل آموختن و یا در دیا لوك مروتاگوراس همان نمایش عجیب و غریب را می بینیم که
مروتاگوراس سوفسطائی در مصاحبه باسقراط از ترا دف هنر و معرفت انکار کرده میگوید
هنر قابل آموختن است و اثبات میکند و سقراط میگوید هنر و معرفت در هر جا یکی است
و تدریس نمیشود مگر وقتی که انسان بآسانی تسلیم هم شود که هنر معرفت است چونکه
دانستن انسان حتمی است چیزی را که میخواهد همانچیز موافق با خلاق شود تناقض شدیدی
در قول او به نظر می آید که میگوید معرفت قابل آموختن نیست این اختلاف به نظر
کسانیکه سقراط را واعظ دینی و اخلاقی منصب میدهند بالكل لا ينحل می آید زیرا سقراط
بهمان چیزیکه خودش ناممکن بیان کرده عمل میکند .
چه میشود ما مسئله را بطرز خود سقراط بر روی میدان بیندازیم هنر چیست؟ آیا
در طی همین سوالی دیگر پنهان نیست .
خوبی چه چیز است ؟
خوبی در همه جا یکی است خواه در لباس عدالت ظهور کند و خواه در صورت
شجاعت و خواه بطور دیگر بروز نماید. اکنون همین سوال اخیر را میگیریم آیا
اختلا فیکه در فوق ذکر شد با يك دانش عمیقانه منحل نمیگردد ؟
٢٦٤


شماره (سوم) سال دوم
سقراط
( ٥٧ )

بلی لایق است همیشه در شناخت خوبی سعی نمائیم که خوبی چیست مگر به مفهوم انتهائی آن ابداً نمیرسیم پس باید همیشه يك ادراك قريب تری مطمئن بشویم . و ازین جهته نمیتوان مدارج انرا طی کرد و مفهوم خوبی را بکلی برهنه و ساده ساخت ولی چیز یرا که بتوسط آن خود را بمعرفت خوبی نزديك بسازيم میتوان آموخت و ازین طریق خود را نزديك ساختن بمفهوم خوبی سقراط هرگز انکار نکرده بلکه خود نیز درین مسلك ورزش نموده است .
سوفسطائیها گمان داشتند که مفهوم خوبی را میدانند وزعم می کردند که توان بتدریس آن جمع دارند مگر سقراط میدانست که تربیۀ انسانها در کشف مفهوم خوبی بحيث يك فاعل مختار کافی است اگر هنر با خوبی در معرفت قرار گرفته باشد پس باید که امکان پذیر گردد و در همه انسانها عادلانه قضاوت بکند . همه انسانها در معرفت متساویانه و بسیار ترقی نکرده اند ؛ بلی هنوز همۀ ما در معرفت حقیقی دستی میزنیم وازان ضرور منتج میگردد که هیچ انسان متکامل یافت نمیشود و تا يك اندازه معین خواه مخواه هر کس گناه بکند از همین نصب العین سینگ ها و ستوئيك ها از دانشمند مطلق مأیوسند زیرا اینها انسان های متکامل مطلق میخواهند .
ما میتوانیم نظر باینکه هیچ عمل موجود نیست که بدون معرفت صحیح باخلاق برابر باشد باید به نظریه سقراط : هیچ کس برضای خود بد نیست ـ تا يك اندازه تسلیم نمائیم مگر می بینیم که این مرد از محبت که بانسانها داشت این مقوله گفته و با اینهم سعی داشته که مخاطب را در مصاحبه متذکر سازد باینکه غیر متکامل و بمعنی مخصوص دیگر عامی است ؛ این تناقض قول گفته نمیشود زیرا ریشخند مشهور سقراط شامل این نظریه است و بتوسط این نظریه سقراط سوفسطائیهای بیمغز و سفهای نادان را بجهالت خود شان مقر ساخته بود زیرا بدی را بحيث يك غلطي عريان ورسوا میسازد .
فروتنی ( که بدون آن ریشخند جنایت میشود ) درین ادم كمبودي نداشت كه قريباً هر مذاکره را باعتراف نادانی خود خاتمه میداد .
با چنین يك شخص که دانش را اساس اعمال میسازد جای حیرت است وقتیکه میشنویم

٢٦٥


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(٥٨)
خودش نيز يك مسئله بزرگ حیاتی را كه خلاف عقل است اهمیت میدهد : چنانچه قبل
ذكر نمودم ملیتوس و آنی توس بسقراط دعوی كردند كه الوهیت جدید را رواج میدهد
و هم اظهارات خود سقراط را دلیل گرفتند كه اكثر از يك دایمونیون حرف زده و گفته است
كه هر وقت بعملی كه روحم را زیان داشت اقدام میكردم بايك صدای غیبی اخطار میشدم
(همین صدای خدائی یاغیبی را سقراط دایمونیون میگفت) ما می بینیم كه این شخص عجیب
و غریب صرف برای روح خود یعنی برای ابدیت هستی معنوی خود غم میخورد و بس :
تا وقتیکه عمر باخر نرسیده باشد نسبت به بدی كرده از مرگ آسان تر رهائی مییابیم باید فكر
كنيم و يك دونده خوبی شده از دست این بدترین و یگانه دشمن بشریت (بدی) جان بسلامت ببر یم :
مگر وقتيكه این بتوسط معرفت حاصل شود دایمونیون كار نمی آید البته به نزديك معلم
دین عقل كه خود را مالك ومتصرف دانش مطلق میداند شمول دایمونیو درینجا مخالفت قول
است مگر نزد سقراط كه مفاد و صاحب خیال است اینقدر زیاد چیزی نیست : او مسئله
عظیم الشان هستی را در اعماق روی خود حس كرده بود كه دلیل نارسائی جز ضعف و انتهائي
بودن طبیعت بشر نیست شاید سقراط چندان تعجب نمیكرد كه چرا خودش تنها صدای
دایمونیون را می شنود و ازین متعجب بود كه دیگران چرا نمی شنوند
فلاطون در اپولوجی میگوید سقراط را دایمونیون اخطار نكرد كه بحضور منصف ها
چیزی دیگر بگوید . سقراط نه تنها از شاگردها بلكه از هر انسان همین توقع داشت . سقراط
از حد مسئولیت خود برتر نرفته خوب و بد را باو نگفته باید خود فکر میکرد و در یافت
مینمود .
سقراط راجع بمسئله بقا وجاوید همیشه میگفت عادل از مرگ نمیترسد و خودش اینرا
در تمام حیات وخصوصاً در مرگ خود ثابت نمود : اگر چه خود را بیگناه میدانست جام
زهر را نوشید تاقوانین دولت مجرا گردد و بعقیده خودش لغزش قوانین دولت را پوشیده
است ، وسایل فرار سقراط را تهیه نموده بودند و چون قوانین دولت فرار را منع نموده بود
سقراط بفرار رضا نداد چه دولت یا حكومت بنزد سقراط اهمیت مخصوصی داشت .
بتوسط سقراط عقل اخلاقی بجای خود نزول نمود واول شخصی است كه گفته و
٢٦٦


شما ره ( سوم ) سال دوم سقراط ( ٥٩ )
نشان داده که انسان وماهیت اخلاقی او یکچیز میباشد ما همه در همین حیات جاودانی زیست میتوانیم اگر عدالت را از سعادت برتر بگذاریم !
اگر گویند مدارس مختلفه منسوب بسقراط همه از یکدیگر تفریق یافته وجدا گشته در جواب میگوئیم که: بفلاطون ، کانت ، هیکل ، نیز همین ماجرا واقع شده . از فلاطون همینطور که ارسطاطالیس جدا گشته فلاطونیهای جدید نیز منفك گرديده اند واز كانت فشته و هر برت بهر طرفی رفته اند در هیکل ها همینقدر بس است که هیکل های راست و هیکل های چپ پیدا شدند .
سقراط در فلسفه چنان عقل عظیم الشان داشته که تنها عقل يك نفر آنرا توضیح داده نمی تواند .

حکمت و شعر

بوعلی اندر غبار ناقه گم دست روی پرده محمل گرفت
این فرو تروفت و تا گوهر رسید آن بگردابی چو خس منزل گرفت
حق اگر سوزی ندارد حکمت است
شعر میگردد چو سوز از دل گرفت
علامه داکتر « اقبال »

٢٦٧


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(60)

شوقي بك

(مترجم جناب قاري عبد الله خان)

شوقي برقت شمائل و آداب
سلوك و حسن معامله تربیه یافته
فطرتا از طبقات عالیه بشمار میرفت
و در امر معاش درجه بلندی را
دارا بود با وجود آن با احدی تکبر
نمی کرد و خود فروشی نداشت.
شوقی علم حقوق را تحصیل کرد و
اجازه نامه (لیسانس) گرفت
بامر قضا قيام نورزيد بلكه
اختصاصي بشعر وادب پیدا کرد.
شوقی ایمان کامل و رضا بمقدور
داشته و از سخنان اوست در ینخصوص
که : يقين ثابت و ایمان هر دو
از ضروریات و در هموم و حادثه
بهترین معینی میباشند در وسعت صدر و بسیاری حلم معروف و مشهور بوده طبعش با نبساط
بیشتر میلان داشت انقباض را نمی پسندید و متانتی بکمال داشت.
نظریه اش در تربیه حریت مربی است در صورتیکه مقرون بر قابت و نصیحت و
ارشاد باشد و از نظریه اوست در ادب. که میگوید:
غفلت از ادبیات قدیم روا نبوده و نشاید بکلی آنرا بر انداخت زیرا برداشتن بنا
بدون اساس ممکن نیست و تجدید آن بروی هوا در نظر عقل دور می نماید.

٢٦٨


شماره ( سوم ) سال دوم
شوقي بيك
( ٦١ )

شوقی محبتی بكمال بعالم غير محدو وطبیعه داشت و اشعارش همه آیات باهره و مواعظ
بلیغه است چه نظر دقت پسند این شاعر در سیر عالم بی انتهای طبیعت گاه در تنگنای
كوچك ذره و گاه درفضای بلند ذروه جولان بازی مینماید با جماد سخن میزند و نطق ميكند
بر سبزه شبنم و بر هوا باران است ودر هريك بنظر دقیق می بیند ولهذا در اینجا بها وسعت
مجال تخیل و فرا خنای سخن مییا بد .
شوقی شوق و حرص بزرگی بشعر خود داشته بر شعر و مقام ادبی خود غیور و در
شجاعت ادبی فائق بود ثباتش ، منکری نداشت و همه این صفات دراشعار او راجع
بشیونات مصر و زعمای آن بكمال ظهور جلوه میکند بدون ترس و بیم .
شوقی طبعاً ببذل وکرم مائل بود از ادبائی که زمانه با آنها سازشی نداشت دستگیری
میکرد و بطبع دواوین و آثار آنها بذل احسان می نمود و از رتبه و سلطه که داشت پیاپی
انعامی بآنها میکرد.
از غرر قصائد شوقی است اشعاراتی در صفت ( لیلۀ را قصه) که در ( سرای عابدین )
اقامت داشت سروده :
حف كاسها الحب
فهي فضته ذهب
ا و د واثر درر
ما تج بها لب
در تذکار غاب بولونیا که تنزه گاه مشهوری ست در پاریس میگوید : -
یا غاب بولون ولی ذمم عليك و لى عهود
زمن تقضى للهوى و لنا بظلك هل يعود
حلم ار يد رجوعه و رجوع احلامى بعيد
وهب الزمان اعادها بل للشبيبة من يعيد
٢٦٩


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٢)

رسین

نگارش آقای محمد زمانخان
متخصص مكتب زراعت

حیات و طبیعت رسین : ژان رسین در شهر صغير (فرتی میلون) در ١٦٣٩ عیسوی تولد
یافته است. فامیلش از متمولین متوسط الحال بوده بادير (پورت رویل) (Port Royal)
روابط متعددی را دارا بوده است . رسین در صغر سن از نعمت شفقت والدین محروم
گردیده و در اوائل چندی در تحت حمایت ما در کلان خود حیات بسر می برد . بعد چون
ما در کلانش در معبد (دى شان) (Des champs) زاویه گزین و مشغول رسوم
مذهبی گردیده حس نمود که دیگر متحمل بار زحمات یتیم شده نمیتواند ، کفالتش را
بآقایان معبد سپرده به تعلیمش تأکید زیادی نمود (و چون در ینوقت دخول رسین در
معبد حکومت فرانسه که) به تحت اقتدار لوی چهارده پیشرفت می نمود حکم بالغای
معبد صادر نمود اساتذه جمیع قوای معنوی خود را مصروف اصلاحات روحی این
یکدانه شاگرد خود ، ژان رسین میداشتند . اثرات مذهبى ژانسیتی (Yansenistes)
كانقش فی الحجر مركوز لوح دماغ رسین گردید . اگرچه در ابتدا آثار مذکور را در
افعال وحيات خود نشان نمی داد ، لاكن اخيراً برای خود و معاصرينش معلوم گردید كه
تا چه حد مذهب ژانسیتی در حیات معنوی رسین اثر انداخته بود . علاوه برین این
معلمين پرهیزگار وما هر حسن شناخت آثار ادبای یونان قدیم را كه منبع صنعت
و حکمت بوده است داخل روح جوان و تازه رسین نمودند . مدت سه سال رسین در
معبد پورت رویل (Port Royal) مقيم بوده اوقات تنہائی خود را در
میان درۀ خرم و شاداب معبد ، بمطالعه آثار ادبی میگذرانید . در خفیه مطالعة ادبيات
می نمود و در خفیه شعر میگفت ، او لا چند شعر در صفت حسن و لطافت دره وشان
وشوکت معبد سرائیده است . درین مدت سه سال هیچگونه حادثه مهمی که مخل امنیت
روح ومخرب آسایش باطنی او باشد بروی کار نیامده رسین در تنہائی پر مسرت خویش

٢٧٠


[BLANK PAGE]


وزارت حربیه
والی بال


شماره (سوم) سال دوم رسین (٦٣)

نزاکتهای حیات و محاسن طبعت را پی برده طبع شاعرانه که زاده روح حساس و قلب
رقیق میباشد با يك روانی فوق العاده و خدا دادی مانند آفتاب در باطن رسین تافتن
گرفت. طبیعت رسین از حد زیاد سریع التاثیر بوده اندك واقعه را با هزاران هزار
صورت صنعتی و افکار شاعرانه در روح رقیق و دقیق با کمال حسن ونزا کت ایجاد مینمود
روح شاعرانه رسین را بيك آله بسیار خفیف ولطیف موسیقی که از کمترین اهتزاز هوا
متاثر گردیده از هر تارش آواز دلفریب مخصوصی طنین انداز گوش گردد تشبیه میتوانیم
کرد گویند که چون رسین بدرجه اعلای عزت و اعتبار رسیده حسب خواهش
مادام دومنتون Madame de Maintenon (ندیمه لوی چهارده) تراژدی Tragedie
قصه حزن آور موسوم به استررا Esther نوشته به لوی چهارده تقدیم نمود شاه ادیب
پرست فرانسه محل درستی درخور قصه مذکور ترتیب داده با جمیع نجبا واهل دربار برای دیدن
و شنیدن آن تیاتر چند دفعه مواتراً بیامد. در یکی ازین تماثیل اکتریسي را Actrice (يك دختر
بازیگر) کلالت زبان و یا نسیان در خواندن چند فرد پیدا شد، دختر از خجالت زیاد آغاز
بگریستن نمود و قتیکه رسین بدید مجلدی تمام از جا برخواسته در صحنه تمثیل بیامد و به تسلی
خاطر آن دختر پرداخت و از گریه آن معصومه خودش نیز بگریه در آمده اشك خود و اشك
اکتریس بیچاره را بنوبت پاک می نمود. رسین از مدح ، کم خورسند میگردید ، لاکن
از اندك انتقاد معاصرین مجروح و محزون گردیده داغ ایراد مدتی بسینه اش پنهان می ماند .
چون اشخاص ماهر وفاضل را همیشه دشمن و حسود در پی است ، سینه رسین نیز پر از داغ
یاوه سرائی های معاندین بوده ، گفته میتوانیم که باطنش از زخم زبان گلزار
و دماغش از فیض حسن بدیع شعر محل اسرار عالم صنع و عشق بوده است :
پسرش بعد از مرگ پدر مینویسد که : از پدرم بارها شنیده ام که گفت کمترین
تنقيدي آنقدر کدورت باطن برایم ایجاد نموده است که تحسین و تمجید اشخاص حقیقت
بین دوستان از تلافی آن عاجز می نماید . رسین باین طبع اندك رنج مهارت شاعری را
باعلی ترین مقام رسانیده یگانه استاد کلاسيك ها و در درام و تراژدی حریف شکسپیر میباشد
حسن کلام و نزاکت های شاعرانه اش نه تنها از قلم صنعت وقش ترشح نموده بلکه زبان

٢٧١


(٦٤)
مجلة كابل
شماره (سوم) سال دوم
شیرینش نیز باکلمات برجسته و الفاظ شایسته جلب طبائع میکرده رفته رفته در قرب لوی
چهارده از اثر ظرافت طبع به مقام ندیمی و تاریخ نویسی ارتقا جست .
رسین بدرجه اعلی كلاسيك Classique بوده در آثار خود سه صنعت ذیل را به حد
کمال رسانیده است .
١ـ محقق Rationel بوده صورت اشیا و عادات مختلف افراد بشر را كما هی
در تحت اثر قلم آور ده مانند Romantiques ها یعنی متخيلين مثلا شاتو بریان ها
دوكتور هوگوها در هیئت اشیاء و ذات عادات تبدلات شخصی و تصورات فردی
خودرا داخل نمی کرد لاکن همیشه مهارت خودرا مصروف ترسیم محاسن طبیعت و صنایع
بدیعه داشته ، در اشعارش يك موسيقي بی نظیر و يك ايقاع محير العقولی محسوس میشود .
در توافق اصوات و موازنه الحان استاد میباشد . سیاق کلام و معلومات صرفی ونحوى بحد
کمال داشت خواص نيك بشر را از مبالغه تبدیل نساخته است و عادات پست و دنائت
انسان را نیز کماھی معرفی نموده در زیر پرده توهم پنهان نداشته است این است کمال رسین .
٢ـ سادگی ـ رسین بسیط پسند بوده قصه را از اشتباک و ارتباک محفوظ داشته
واصل مسئله را از اطناب فرع دور داشته و تیاتر های خود را متشعب و مختلط نمی سازد
چنانكه يك واقعه را بصورت های مختلف آن معرفی نموده در اصل سخن تبدلات نمی آورد
همیشه همان اکتورها بالای صحنه تمثیل دیده میشود و همیشه همان يك موضوع است که
خصوصیات مختلفش بانظار حاضرین جلوه گر میگردد . این صفت اصلا مهارت و توسیع
افکار شاعر را نشان میدهد ، زیرا در مدت سه یا چهار ساعت متوالیاً فکر اشخاص را تنها
بواسطه يك موضوع جلب نمودن کاریست مشکل . اشخاص ضعيف الطابع و قليل الفكر به
تبدیلی موضوع کوشیده در هر پرده بالای صحنه تمثیل اشخاص دیگر و موضوع جدیدی است .
٣ـ رسین ، صنعت پرست بوده در صورتهای شاعرانه خود حتی الامکان از حسن و نزاکت
اقتباس انوار نموده خصوصاً خواص ومزاج زنان را با تتهای صنعت وکمال مهارت در سلك
اشعار تیاترهای خود کشیده است : برای توضیح این مسئله مثالی چند لازم می نماید :
١ـ آندرو مك Andromaque در تراژ دی موسوم به آند رومك زنیست كه
۲۷۲


شماره (سوم) سال دوم
(٦٥)

شوهرش را آشیل پدر پیروس در جنگ تروه بقتل رسانیده است و خود او با پسر صغیرش بدست پیروس با سارت افتاده است، حرکات وکلمات این زن نا امیدی وآلام اسارت را نشان میدهد؛ لاکن با یکعالم یاس و حسرت و یکجهان سوز وگداز، خواندن این تراژدی حس ترحم را بحرکت آورده اکثراً خواننده را میگریاند، پس آیا در صحنه تمثیل چه چیز دیده و شنیده خواهد شد؟ در جواب پیروس که آندرومک را بزنی میخواهد الفاظ آندرومک اینست که:
به یونان ازین سو چه خواهند گفت
مگر عقل بیدار پیروس خفت؟
تو گوئی که حامی پورت شوم
هوا خواه جمله امورت شوم
مگر حالیت عشق باشد بسر
وزنی شعله در چشم داری شرر
بمردانگی به که حامی شوی
رجیل ره نیک نامی شوی
نباید لعشق بدل جا دهی
خزف گیری و در یکتا دهی
اسیری که جز نا امیدیش نیست
بجز اشک چشم و دل ریش نیست
چگونه سرورت مهیا کند
شروط عروسیت بر پا کند
ز من خاطر تیره نا امید
بجز سردی طبع ناپدید
بچشمان من اشک خون بین بجوش
ترا عشق زین جوش گردد خموش
اگر عشق از سر ته پا نهی
اگر شان مردی هویدا نهی
اگر حامی این اسیران شوی
اگر ضامن کار ایشان شوی
بلا شک که باشد اشیلت پدر
ترا خون آن گرد باشد بسر
جای دیگر پیروس بآندرومک میگوید: مادام! دشمنان ما را مجبور باتحاد میسازند تنها همینقدر اجازه ده که امیدوار باشم اظهار نما، در عوض پسرت را آزاد نموده و نسبت بوی شرائط پدری را اجرا خواهم نمود و خودم حرب و انتقام را باو آموخته یونانیان را بسزا خواهم رسانید و شهر ایلیول Ilion را مسخر نموده پسرت را به تخت شاهی خواهم نشانید، لاکن آندرومک در جواب میگوید: آقا!
دگر فکر رفعت ندارم بسر
چو بخت پسر خاک شد با پدر

۲۷۲


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٦)

چو هکتور شیر افگن من بمرد حکومت پر ستم در خاك برد
چوخونش سر ریگ مقتل بریخت فلك خاك بر آندرو مك ببيخت
نخواهم دیدن دو باره وطن عمارات و دیوارهای کهن
اگر دانم چیست اندر نهاد فرارم بود انتهای مراد
همان به کزین ملك گردم بدر عصا گرددم وقت پیری بسر
چو از لطف هجرت گذاری بمن رهائی شود حاصلت از محن
چو باری ازین ملك بيرون شوم با مداد اشکم بجيحون شوم
بآن خون چون لعل هکتور خود بریزم در از چشم با پور خود
چو عشقت بمن موجد صد شر است بدخت هلن رجعتم بهتر است
(ناتمام)

—(ژان ژاك روسو)—
۱۷۱۲ - ۱۷۷۸

آقای نجیب الله خان متعلم
در روز تولد ژان ژاك . مادر مهر گسترش جهان را وداع گفت ژان ژاك بقدم اولین حیات لطمه از مصائب عالم را خورد. ژان ژاك نه مانند بوالورا سبين و والتر مقرب شاهان بوده و در دربار سلطنت زیست میکرد؛ بل نسبت به قصور سلاطین و امرا جنگلهای سرسبز و صحراهای دلکش را ترجیح میداد. و از دربارهای مجلل اروپا کوهستانهای که دست طبیعت در زیبائی آن فرو گذاری نکرده می پسندید .
روسو باصطلاح اهل جهان بدبخت بوده چه آرا مگاه مجللی نداشت و جبروت را ندیده بود . اما در حقیقت یگانه کسیست که مانند پیره مردان دانای شرق دنیای ناچیز را ناچیز میدانست و جهان را حقیر میخواند چه در عصر خود حقانیت را معدوم میدید . با تمدن که روز بروز بشر را بسوی سقوط میکشاند مقابله مینمود و از عوامل که ملل را به استراحت و عیش پرستی میرساند مدافعه میکرد . اوضاع دربار فرانسه و فقدان روح ملی را از فجایع میدانست و

٢٧٤


وزارت خارجه
والی بال


شماره ( سوم ) سال دوم ژآن ژاک روسو ( ٦٧ )

عاقبت خونین سلطنت بوربون را بچشم میدید وازان درهر جا کنایتاً ذکری مینمود ١
لباسهای مندرس و پیوندهای لباس غربا متاثّر میگردید و برنا لش های گرسنگان
پاریس میگریست .
بزرگترین خدماتش کتب تربیوی اوست که فن تعلیم را باصول ساده و دلچسبی جلوه
میدهد ، روسو بسال ۱۷۱۲ در شهر ژینوا متولد گردیده و پدرش ساعت سازی میکرد .
نمیتوانست که پسر خود را چنانچه شاید و باید تعلیم نماید بجز آنکه قصص و روایاتی را
شبانه برایش میخواند ، پس معلومات ابتدائی او عبارت از همان کتبی بود که از زبان
پدرش شنیده بود .
پدر روسو بعد از چندی غربت و پریشانی مجبور بمسافرت گردیده وطن خود را ترك
و پسر را بشبانی تسلیم کرد .
کمی نگذشته بود که ژآن ژاك روسو بحیات اجتماعی داخل گردیده و در صحنه کار زار عالم
قدم گذاشت برای تحصیل معیشت هردری را میکوبید و از هیچ کاری رو گردان نبود حتی
مدت چندی نوکری شخصی را نیز میکرد تا اینکه مدتی نزد مادام دووارن معطل گردید و رشته
تحصیل خود را دوباره بدست آورده علوم زیادی آموخته و راه پاریس را پیش گرفت .
روسو در اکادمی بواسطة يك نوت موسیقیقش تا اندازه پذیرفته شد اما موقع مناسبی پیدا
کرده نتوانست تا اینکه بوسیله مادام دوپن بکتابت سفارت فرانسه در وینیز مامور گردید .
بعد از کمی با سفیر فرانسه مناقشه و مباحثه نموده در فرانسه داخل شد . ازینجاست که
آفتاب سعادتش طلوع میکند و قلم روزگار نام نامیش را در صفحه جهان نقش مینماید ، روسو بواسطة
اپرای معروفش روح زیبا مشهور گردید در سال ١٧٥٤ در عالم مالیاتی و قاموس نویسی داخل
شد . در سال ١٧٥٠ بواسطة خطابه مشهورش خطابه علمی و صنعتی ستاره اقبال و سعادتش
درخشان ترگشت .
ژان ژاك میتوانست که بکوششات و وسایل مختلفه خصوصاً تملق و مدیحه سرائی بدر بار
سلطنتی خود را معرفی نموده از شاه فرانسه مستمری یابد اما بد بختانه قیافة نادرستی داشت
که او را پسپا میزد . در باری که از پوزو سیون های متملق و زینت های عارضی پر میگردید

۲۷۰


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٨)

قدر دانی اشخاص بزرگ نمیتوانست چه بزرگان آنوقت عقیده داشتند که : کسی که لباس کهنه و موی ژولیده داشته باشد شخص درست نخواهد بود وقابل این نیست که در خیابان های مغشن وقصور عالی ورسای (قصر شاهان فرانسه) زندگانی نماید .
از طرف دیگر روسو پول و آلایش زندگانی را نمی پسندید و تنهائی و گوشه انزوای خویش را ترجیح میداد . از اثرات متعدده ژان ژاك هويدا میگردیدکه فیلسوف شهیر زنده گانی ساده و بیآلایش ، مساوات ، عدالت ، اعتدال را دوست میدارد . ومبرهن میگردد که تجمل . و تجلل ، كبر و نخوت جاه طلبی و بد مستی دشمن بزر گش میباشد .
عادات خسيسانه وسفسفه های بیمعنی عصرش او را آزرده خاطر میداشت لهذا از هر طرف جویای سعادت میگردید . در کتب تربیوی خویش طوری فکر آزاد وروح بیآلایش را در طفل ترزیق مینماید که انسان را متحیر میسازد و مبحث های شیرینی را طرح مینماید که بر قلمش بجز تحسین جواب دیگری نمیتوان گفت حیات روسو در خانه اش به تلخی میگذشت چه همسرش که پرستار قدیم او بود لیاقت همبستری او را نداشت و فیلسوف را بسخنان خود مکدر ومحزون میداشت .
روسو مذهب پروتستان را قبول کرد و حقوق ملت ژینوا را حاصل نمود در سکونت خود متردد بود که مادام دايپناي ( M.aEpinay ) خانه ئیلاقی خود را یکنار جنگل مون مرانسی باو تسلیم نمود .
روسو در خانه مادام دپینای هژده ماه ساکن بود و بعضی از آثار خود را در آنجا نوشته . بالآخره به نسبت کدام واقعه که سبب آن خیلی مبهم است بامادام دپینای و نویسنده معاصرش ( Diderot ) ( دیدرو ) برهم زد . در سال ١٧٥٨ رساله مشاهداتش او را با والتر دشمن ساخت . در نزد دوک و لگزامبورك در مون مرانسی برخی از آثارش را اختتام داد . هلویز جدید ١٧٦١ کتاب تربیوی اش امیل ١٧٦٢ که پارلمان فرانسه سوختاندنش را تصویب نمودند و میخواستندکه روسو را نیز مقید سازند که فرار نمود .
در آخر حیات روزگار هر گونه تیره بختی و آواره گی او را برای روسو مهیا نمود و تلخترین زندگانی را نصیب او کرد بهر دری میرفت و نا امید باز میگشت در عالم پناهی

٢٧٦


شماره ( سوم ) سال دوم
ژان ژاك روسو
( ٦٩ )
نداشت از حوادث مختلفه دماغش اختلالی پذیرفت ومریض گردید .
می نویسد که مجبور گردید ولایت برن را ترك گوید و چون میخواست در مسقط الراسش داخل گردد . دروازه ها را برای او بستند بیچاره نه در انگلستان و نه در نورمندی پناه گاه مییافت و در پاریس اگرچه بعد باو اجازه دادند که بیاید اما کس نداشت که در خانه او چند روزی بسر برد .
تا اینکه در ارمنوویل بسال ١٧٧٨ غمکده جهان را بدرود گفته و بجز نا امیدی وحرمان توشه دیگری با خود نبرد .
روسو آثار زیادی نوشته که مشهورترین آنها کتب ذیل اند :
ژولی یا هلويز جديد ١٧٦١
قرارداد اجتماعی ١٧٦٢
امیل ١٧٦٢
رساهل کوهسار ١٧٦٥
روسو محاکم ژان ژاك ١٧٧٦
تخیلات گردش کننده تنها ۱۷۸۱ - ۱۷۷۸
اعترافات
رساله موسيقي فرانسه ١٧٥٢
قاموس موسيقي ١٧٦٥
تذکار سعادت روسو
آقای عزیزم !
میدانید که از حیات خود کدام روزها را یاد مینمایم و خود را دلخوش میدارم ؟ گمان نکنید که لذائذ جوانی من خواهد بود چه آنقدر که قابلی تذکار باشد نیست و اگر باشد با تلخیهای گوناگون آمیخته است و علاوه بر آن روزهای درازی گذشته که از خاطرم آنها را محو می کند .
۲۷۷


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۷۰)
ایامیکه در تذکار آن سعادت خود را مییابم روزهای انزوا و ساعتهای گوشه گیری، و
گردش های تنهایی من میباشد.
بلی زندگانی سعادتم همان روزهای شیرین بود که بسرعت تمام از نظرم محو گردید.
حیات مسعودم آوانی بود که با پرستار پرعاطفه ام باسگ باوفا و پشک خوشگلم بامرغان چمن
و حیوانات جنگل یا بعبارت آخری با طبیعت گذشته، ومحو قدرت صانع آن میبودم.
قبل از آفتاب سرمیکشیدم و طلوعش را در باغچه ام نشسته بنظر عبرت میدیدم پیشتر ازان
که خورشید خاوری طلوع مینمود نویدم همین بود که هیچ مکتوب یا ملاقاتی لطایف این روز
قشنگ را بر هم نزند.
بعد ازان که کارهای متنوعه خویش را بخواهش تمام در صبح انجام میدادم
چه مرا کسی مجبور نمینمود و بآزادی هر وقت که میخواستم میکردم بزودی تمام چاشتی
صرف مینمودم که وقت کافی داشته باشم.
اکثراً قبل از ساعت يك بعد از ظهر با وجود آفتاب سوزان با آشات (سگ او)
با وفایم از منزل می برامدم. پاهای خویش را زود بر میداشتم که کسی بدیدن من آمده
از رفتنم باز ندارد و بعجله تمام راه می افتادم هنگام که بگوشه میرسدم با هیجان قلبی
و شعف زیادی هوای آزاد را تنفس مینمودم و خودم را به آزادی خویش تبريك میگفتم.
که در بقیه روز حاکم مطلق خود میباشم.
بعد ازان که خاطرم آسوده میگشت با قدم های آهسته تری قطع مسافه مینمودم و
گوشه وحشی تری را در جنگل جستجو میکردم ومحلی را میخواستم که صنعت دست
انسان دران نباشد تا رمقی اثر حاکمیت و محکومیت این گروه بی سامان را مشاهده ننمایم.
آشیانی را میخواستم که قبل از من انسان دیگری داخل نگردیده باشد تا در بین
وجلوه گاه قدرت ثالثی نگردد در آنجا میبود که در مقابل چشمانم جلال و شوکت نوینی
گسترده میشد اور طلائی رنگ در خشنده گلها و سرخی ازهار رنگارنگ بنوعی نمایش
میدادند که قلب مرا متاثر میساخت.
بزرگی و جسامت درختانی که بالای من سایه می انداخت نزاکت و شیرینی گل بته ها
۲۷۸


وزارت حربیه
هاکی


شماره ( سوم ) سال دوم ژان ژاك روسو ( ۷۱ )

که مرا احاطه مینمود و اختلاف الوان و اقسام سبزه هائی که لگد مال میکردم هر يك بدور خویش مرا به تحسین و حیرت میداشت .
خیالاتم از ماوای سعادت افکار درهم و برهم ، هوس های بی سروپا ، آلایش های جعلی عالم بشریت را میراند و بعوض آن اشخاصی را که قابل سکونت پناهگاه طبیعت با شد در انجا میخواند جمعیت را تشکیل میداد که خود را یگانه ازان نمیدیدم بخواهش خویش آوان خوشبختی عالم انسانیت را ترتیب میدادم و بخیالات آن دلخوش میگردیدم این بهترین پرده از صحنه حیاتم میباشد که خاطره شیرینی برایم گذاشته و همیشه آرزوی باز آمدنش را دارم هنگامی که بر چنین لذت بی آلایش و معصومانه عالم بشری تفکر مینمودم حالت حاضره و اخلاق اجتماع انسانی را مشاهده می کردم و میدیدم که چقدر از لذایذ حقیقی خویش دور افتاده اند بی اختیار سرشکم از دیده میریخت و بقلب آتشینم آب می پاشید .

ترك نسب
بی له عشقه ( که م عیب که م هنردی ) ما غوڅ کړی دی له ځانه بل پیوند
زه عاشق یم سرو کام دی له عشق نه خلیل نه داؤد زی یم نه مهمند
( رحمان بابا )

نه افغانیم و نی ترك تتاریم چمن زاریم و از يك شاخساریم
تمیز رنگ و بو بر ما حرام است که ما پروردهٔ يك نو بهاریم
علامه داکتر «اقبال»

۲۷۹


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(۷۲)
اجتماعیات
عصر ولوازم عصری
بقلم غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

میگویند عصر مقتضیات و زمانه ها لوازم و ضروریاتی دارد! هرچیز در موقع و زمان خودش موزون و مطبوع است! هرگاه ازین قواعد مسلمه کمی انحراف ورزیده حوائج حیات یا لوازم عصری را بغیر موقع و زمان تهیه و تدارک میدارد؛ جز زحمات و تحمل خساره نتیجه برده نخواهد توانست.
مثلا شخص فقیر و گرسنه بدواً طعام و لباس لازم دارد تا از عدم این دو احتیاج ابتدائی نقد حیات را از دست ندهد همچنان مریضی ابتداً ضرورت بوجود طبیب و دوا خواهد داشت هرگاه برای این دو محتاج ابتدائی بجای غذا و دوا شیء دیگر تهیه شود حیات هر دو در خطر است.
ملل مترقیه امروزه نظر بهمین قواعد مرتبه عقلیه بتدارک لوازم و ضروریات حیات پرداخته امروز در مسایل مالی و وقتی و غیره ادنی خساره را هم مصادف نمیشوند ولی ملل نو تجربه غالباً بخسارات هنگفتی برخورده جبیرهٔ آنرا در سالیان متمادی هم کرده نمیتوانند.
یکوقتی دولت اتازونی خط آهن را در مملکت خود امتداد داد، بایک مقدار پول خطیر که تقریباً خمس سرمایه مالی آن دولت شمرده میشد تمام قرا و قصبات و شهرهای کوچک را بخط آهن مرتب نمود علمای اقتصاد این حرکت را بنظر حیرت دیده هر چند منع میکردند بجائی نرسید در نتیجه دولت مذکور که تازمانه پنجاه سال اصل مصارف خود را هم ازین

۲۸۰


شماره ( سوم ) سال دوم عصر ولوازم عصری ( ۷۳ )

خط آهن وسیع کشیده نتوانست نادم و پشیمان شده آنوقت ملتفت شد که زاید ازلزوم
اجرا آت کرده
مملکت مصر پنجاه سال قبل در موقعیکه امور اقتصادی آن مساعد و ممکن بود در مقابل
حریفان طماع خارجی يك لك عسكر منظم استخدام و تحت السلاح داشته واستقلال مملکت
خودرا محافظ میکرد بالعکس تمام سرمایه خود را صرف تزئینات شهری و ساختن شوسه های
تفریح وعمارات عالی کرده از آن احتیاج مبرم کشوری صرف نظر نمود تا اینکه این هوسات
غیر لزوم مصر را برای يك مدت مدیدی محکوم باداره خارجه نمود .
مملکت عزیز ومتبوع ما صرف نظر از زمانه های سابق صرف در تاریخ سیزده سال
قبل که آنرا بعنوان دوره اصلاحات شروع کرده بود وحقیقتاً پول ووقت رجال اداره ماهم
درین مدت تماماً صرف کار بود ولی در نتیجه با تحمل آنهمه خساره معلوم شد که ما یکقدمی
برای اصلاحات حقیقی یا تهیه حوایج ضروری نبرداشته و کاری بمقصد نفع حقیقی
مملکت ننموده ایم ، زیرا وقتا که بواسطه عدم تنظیمات اساسی يك عده اشرار احساس
قوت در بازوی خود کرده وشورش خانمان سوز گذشته را بوجود آوردند و آنهمه مناظر
قشنگ ظاهری را تخریب و محو نمودند در نتیجه برایما ثابت شد که افغانستان بیست سال
قبل و امروزه تفاوتی نکرده
در صورتیکه مملکت متبوع ما يك خاك فلاحتى وزراعتى وحصول ثروت ملی ما فقط
ازین ذریعه بیشتر است مادران دوره اقدامات وتوجه باین مسئله مهم حیاتی ابداً نکردیم
کذا در صورت اختلافات و کشیده گی های بین الاقوامی ما که هر زمان این ناقصه بزرگ
مولد منازعات داخلی وسلب راحت و امنیت عامه شمرده میشد ابداً برای وحدت و اتحاد
اقوام داخلی وتنظیم عسکر وقوای امنیه فکری ننمودیم وقس على هذا .
گرچه ما سابقاً عرض کردیم قسمت اعظم عمر و وقت و پول ملل نو تجربه صرف مطالب خالی
از فایده شده وبي مطالب قیمتدار فدای راه تجربه آنها میشود ماهم متاسفاً بحكم این قاعده
يك عالم خساره را متحمل شدیم ولی اگر این خساره کفایت کرده و عقلای مملکت ما زمانی ازان
خساره کمر شکن یادی کنند و آتیه را در نظر داشته باشند ! باز از تجربه فایده خواهد بود

۲۸۱


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )

یعنی فریضه وجدانی ما و تمام طبقات منور وبرجسته گان ملی است که امروز اصلاحات اساسی را که دولت حاضره در نظر گرفته واقدامات نافعه که بکار میبرد بایستی عموم مسئولین از قضایای مملکتی این خط حرکت دولت را تقلید کرده بتائید آن تاسی وهمراهی نمایند امروز که دو لت متبوع بتمام قوا میکوشد وحدت ملی بین اقوام داخله پیدا شود بطوریکه الحمد لله بر خلاف گذشته این مفکوره اعلیحضرت غازی را رؤسای قومی و برجسته گان ملی پذیرفته و تا اندازه خوبی هم این مطلب پیش رفته است بایستی بزرگان و برجسته گان ملی ماهمین رویه را شعار خود قرار داده دائما در حسن مجاری این نظریه متوجه وخودرا محتاج بهدایات و تا کیدات وقتی دولت ندانند ! چه حصول نعمت اتحاد واتفاق تنها مربوط بشخص اعلیحضرت ودولت نبوده واز فرایض تمام اهالی این سرزمین و بقایم شدن این مطلب همه عقلا ومتفکرین ملی نزد خدا ووجدان مسئول خواهند بود .
امروز بر خلاف گذشته مساعی واقدامات دولت وقت باساس های صحیح وطرق منظمی است چه ترتیب اجرا آت و کار روائی هیئت اداری تماماً موافق بآمالی است که ملت بآن احساس احتیاج کرده ومملکت بوجود آن ضرورت دارد .
امروز گفته میتوانیم امور اداری ما حقیقتاً خیلی اصلاح پذیرفته وترقی کرده است چه درهر کاریکه ولو یکقدمی برداشته شده باشد آنقدم اساسی و دارای نظم وبنیاد صحیحی است که بلا فاصله مملکت ازان استفاده میکند .
امروز برای قیام امنیت عمومیه وقطع دست متجاسرین ورفع نفاق وخود سری که مبرماً ملت ومملکت بآن احتیاج داشت حکومت متبوع موفق بتاسیس و تشکیل عساکری شده که امروز عساکر فعلی ما از حیث تعداد کافیه مناسب حال مملکت ، انتخاب افراد جوان وصحیح الاخلاق منصبدا ران لایق ، چه از جوانان با تربیه تعلیم یافته ، چه از اشخاص رشید حربی باتجربه ، لوازم و تجهیزات عصری و کافی بقدر ضرورت مملکت ، چونی ها و قشله های با کیزه ، شفاخانه های مرتب تعلیم گاهای عصری برای صنوف ثلاثه نظام ، مکتب حربیه ، امور نقلیه ومخابرات وغیره آنچه يك قشون عصری را با تمام معانی ومزایا خوشبخت میسازد امروز افغانستان ما دارای آنست .

٢٨٢


شماره ( سوم ) سال دوم
عصر و لوازم عصری
( 75 )
همچنان اصلاحات و ترقیات نمایانی که نسبت بحوائج مملکت دولت متبوع ابراز
فرموده واموراتی از قبیل انتظام امور پستی در داخله وخارجه ترمیم و تمدید و تعمیر شوسه های
که طرق مهمۀ تجارتی ما گفته میشود. اصلاح و تنظیم امور مخابراتی از قبیل تلگرافات، تیلفون
تشکیلات منتظمۀ امور ملکیه یعنی دوایر اجرا اعم از مرکز و ولایات، تأسیس مجالس مهمه
شورای ملی، اعیان، جمعیت العلما، انجمن های علمی و ادبی، نظم وترقی مطبوعات مخصوصاً تهیهٔ
اسباب ووسایل طباعتی اصلاحات وتنظیمات لازمه درامور معارف ومکاتب فعلی جلب علما و
متخصصین خارجی، تنظیم قوای پولیس و امنیه، احداث جنگلات تعمیر بندهای آب که هر کدام آن بامور
ترقیات زراعت وفلاحت وطن بهترین خدمتی مینماید، حفظ و ترمیم عمارات وابنیه مهمۀ دولتی
و آثار معروفۀ گذشته تاریخی، اصلاح و تدوین اساس نامه های دولتی يك اسلوب معقوله که هم
موافقیت بعصر وهم بشرع میتواند، والحاصل ازسایر چیزهائیکه نویسنده شاید پوره فهرست
آنرا نمیدانم هر كدام در موقع و محل خود بوجود آمده و شرف تاسیس یا اصلاح را
حاصل کرده است .
گرچه اوقات کمی است که دولت متبوع از مشکلات مهمۀ مملکتی یعنی قوام امنیت عامه
فراغت توانسته و باین امور مصروفیت می نماید ولی الحق مجاهدات دولت بطور فوق العاده
درین مدت قلیل موفق بتاسیس و اصلاح یا بوجود آوردن این همه مطالب مهمه شده است .
این ترقیات فی الواقع نتائج زحمات دوسالۀ دولت متبوع است اگر با انصاف دقت
شود می بینم واقعاً يك هيئت اداره لایق وقتا که كارها را از نقطه سنجش
ودقت و لزوميت وضع شی در محل و موقع آن آغاز میکند امور خیلی بسرعت
پیش رفته و اینگونه موفقیت را نتیجه میدهد، ولی اگر بغیر ترتیب و با افکار مغشوش
و درهم شروع بكارها میشود طبیعی است همه کارها معلول و غیر مرتب بوده فکر و دماغ
عامل هم دو چار هزار گونه فتور و بدبختی میشود اصلاحات و ترقیات نمایان فعلی نتیجهٔ
کفایت و کاردانی پادشاه ئیست که خداوند وجود آنرا فوق العاده براي اين خاك مفيد ساخته
وهر زمان اقدامات و عملیات ذات هما یون او توليد يكنوع خوشبختی مهم را برای این ملك
وملت می نماید . همچنان رجال و اشخاصی را که برای معاونت ذات شاهانه در موارد اداره

۲۸۳


( ٧٦ ) مجلۀ کابل شمارۀ (سوم) سال دوم
و انجام امورات مملکتی بعنوان هیئت دولتی پذیرفته شده آنها هم واقعاً اشخاص پاک نفس و جدی و خیر خواه مملکت بوده تماماً افکار و نظریات ذات شاهانه را تعقیب و پیروی مینمایند.
بهر حال اموریکه امروز از قوه بمنصۀ عمل میآید عبارت از چیز هائیست که عقل آنرا تصدیق و اسباب قناعت هر متفکری میشود . پس اگر خدای متعال بسایر طبقات رجال و ارباب ادارۀ وطن توفیق عنایت کرده و همین اساس متین و صحیح را در مدت چند سال آتی هم تعقیب نمایند امید قطعی است ما از بسی خسارات گذشته تلافی کرده و يك آتیۀ خیلی درخشنده را مالك خواهیم شد چه وقتا که ما این مؤسسات صحیحه را می بینیم فعلا بتمام معانی و مزایا آراسته و موافق بحوائج عصر می یابیم فقط نتایج مفیده و خوبتر وقتی از ان بعمل خواهد آمد که ارباب اداره و مسئولین امور مثل ممالک زنده و مترقی یکطرف اصل موجودیت و تشکیلات مؤسسۀ خود را حفاظه کرده نگذارند در وضعیت اصلی آن نقص و کمبودی واقع شود ، دیگر سو وسایل ترقی و بهتری اصلاحات آنرا سنجیده بر شد و ترقی آن توجه داشته باشند تا از حالت موجود روز مره کسب بهتری بتواند.
در خاتمه این نظریۀ ما از توجهات ترقی پرورانۀ اعلیحضرت مربی ترقی و سعادت وطن خود که این همه ترقیات و اصلاحات از مساعی شریفانۀ اوست خیلی ممنون و متشکر بوده از عموم هیئت دولت محترم خویش که درین راه ذات همایونی را پیروی و از افکار اصلاح خواهانۀ شان استقبال و صمیمانه پذیرائی مینمایند تقدیر و تمجید کرده از خداوند نیکنامی و موافقت شانرا طالبیم.

جوان و پیر
آنانکه کهن شدند و آنانکه نوند هريك بمراد خویش لحتی بدوند
این ملك جهان بکس نماند جاوید رفتند و رویم و دیگر آیند و روند
رباعیات خیام
٢٨٤