شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )

۱۸۰ - نوح ابن ابومریم ابو عصمة مروزي مولاي قرشی با جامع علوم معروف ولی بکذب در حدیث منسوب بوده بقول ابن مبارك حدیث وضع نموده از (۷) وفات ۱۷۳
١٨٦ - هارون ابن معروف مروزي ابو علی خزاز ضریر نزیل بغداد ثقه است از (۱۰) بعمر ٧٤ در ۲۳۱ مرده
۱۸۷ - هارون ابن مغیره ابن حکیم بجلی ابو حمزة مروزي ثقة است از ۹
۱۸۸ - هاشم ابن مخلد ابن ابراهیم ثقفی مروزی بزاز صدوق است از ۸
۱۸۹ - هدیه ابن عبد الوهاب مروزی ابو صالح صدوق است ولی بسیار وهم میکرده از (۱۰) وفات ٢٤١
۱۹۰ - هریم ابن مسعر ازدی ابو عبدالله ترمذی مقبول است از (۱۰)
۱۹۱ - هشام ابن سعید طالقانی ابو احمد بزاز نزیل بغداد صدوق و از صغار (۹) است معمر نبوده
۱۹۲ - هیاج ابن بسطام تميمی برجمي ابو خالد هروی ضعیف بود پدرش خالد منکرات سختی ازو روایت کرده از (۷) وفات ۱۷۷
۱۹۳ - هیثم ابن خارجة مروزی ابو احمد یا ابو یحیی نزیل بغداد صدوق است از کبار (۱۰) وفات ۲۲۷ .
١٩٤ - وهب ابن زمعة تميمی ابو عبدالله مروزي ثقه است از قدمای طبقة دهم .
١٩٥ - یحیی ابن اکثم ابن محمد ابن قطن تميمی مروزي ابو محمد فقیه و صدوق قاضی مشهور است مگر منسوب بسرقة حدیث گشته آری روایت را باجازه روا میدانست از (۱۰) و فات ٢٤٣ عمر ۸۳ .
١٩٦ - يحيي ابن بشر بلخي فلاس ثقه وزاهد است از (۱۰) وفات ۲۳۲ - ۱۹۹ یحیی ابن شبل بلخي مقبول است از ۷ .
۱۹۷ - یحیی ابن عبدالله ابن زیاد سلمی بلخي نزیل مرو لقبش خاقان بوده ثقه است از (۱۰)
۱۹۸ - یحیی ابن عثمان حربی اصلا سجستانی است صدوق و در روایتش از هقل سخن دارند بغدا د رفته از (۱۰) وفات ۲۳۸ .
۱۹۹ - يحيي ابن فضل سجستانی مقبول است از (۱۰) .

۱۱۸۸


شماره ( دوازدهم ) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٥١)

٢٠٠ - يحيي ابن محمد ابن معاويه لؤلؤی مروزي نزيل بخارا مقبول است از ( ١١ )
وفات سنه ٢٥٧ .
٢٠١ - يحيي ابن موساي بلخي خت لقب داشته و اصلا كوفی است ثقه و از (١٠) بوده وفات ٢٤٠.
٢٠٢ - يزيد ابن حيان نبطي بلخى نزيل مدائن برادر مقاتل صدوق بوده و خطا ميكرده .
٢٠٣ - يزيد ابن سعيد نحوى ابوالحسن مولاى قرشی مروزی ثقه عابد است از طبقه ٦
در ٣١ بدست ابو مسلم ظلما كشته شد بسببكه او را امر معروف ميكرد .
٢٠٤ - يسار مروزی معلم مجهول است از ( ٧ ) .
٢٠٥ - يوسف ابن عيسی ابن دينار زهرى ابويعقوب مروزی ثقة فاضل است از (١٠) وفات ٢٤٩
٢٠٦ - ابو اسحاق طالقانی ابراهيم ابن عيسى .
٢٠٧ - ابو تميله يحيي ابن واضح مروزي است ٢١٣ - ابو عثمان انصارى مدنی قاضی مرو
نامش عمر و يا عمر است و نام پدرش سالم يا اسلم يا سليم مقبول است از طبقة چهارم
٢٠٨ - ابوعمار حسين ابن حريث مروزى مولاى خزعی ثقه است از (١٠) وفات ٢٤٤
٢٠٩ - ابو غانم يونس ابن نافع مروزي قاضی ، صدوق بوده و خطا ميكرده از (٨) وفات ١٥٩ -
٢١٠ - ابوقدامه حصين ابن عبدالحكيم مروزي مقبول است از ( ١١ ) .
٢١١ - بلخي حسن ابن عمر ابن شقيق است .

ع ، ح محمد ايوب خان وزير ماليه

١١٨٩


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )

شعرای افغانستان
در عهد سلجوقیان

نگارش : سرور خان گویا

ازرقی هروی : بعضی از تذکره نویسان اسم او را ابوبکر زین‌الدین و برخی شرف‌الزمان ابوالحاسن زین‌الدین ابوبکر جعفر ابن اسمعیل نوشته‌اند، در اسم پدر او که اسمعیل وراق الهروی است اختلافی نبوده او را معاصر فردوسی میدانند فردوسی روزیکه از غزنین فرار نمود و چون بهرات وارد شد بخانه او نزول کرد و مدت شش ماه در منزل او متواری بود، ازرقی که پسر اوست از شعرای معروف و با اقتدار زبان فارسی است خصوصاً در تشبیهات بدیع و اوصاف طبیعت در بین شعرا مقام خاصی دارد روزگار شاعری و ایام زندگانی خود را در شهر هرات بدر بار طغانشاه ابن الپ ارسلان سلجوقی حکمران خراسان بسر برده و در قصایدی که بمدح او ساخته اسم، لقب، نسب و مقر حکومت او که شهر هرات باشد صریحاً بیان کرده است. و ظاهراً کتاب الفیه و شلفیه را که اکنون غیر از نام دیگر اثری از آنها باقی نیست بنام همین طغانشاه سلجوقی پرداخته است. دیگر از کتابهای منظوم او کتاب سندباد یا سندباد نامه است که مانند حکایات الف لیله و لیله بوده و ظاهراً از هندوستان بایران آورده بزبان پهلوی ترجمه کرده بودند و باز در سال ٣٩٦ در زمان نوح بن منصور پادشاه سامانی خواجه عمید ابوالفوارس قناوزی بفرمان آن پادشاه کتاب سندباد نامه را

۱۱۹۰


شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغاستان ( ٥٣ )

از زبان پهلوی بزبان فارسی درآورده و تا قرن ششم گویا این کتاب
در دست بوده زیرا بزرگترین شاعر آن زمان که ازرقی هروی باشد کتاب مذکور را
با قدرت تمامی برشته نظم کشیده است . دیوان اشعار او که شامل ۳ هزار بیت است
اکنون دردست است شعرای معاصر او عبد الله قرشی، شجاع نسوی، حقیقی نسیمی است
وفات او را صاحب مجمع الفصحا در سنه ٥٢٦ و تقی الدین کاشی در سنه ٥٢٧ و علامه
قزوینی در حواشی چهار مقاله سنه وفات او را علی التحقيق قبل از سنه ٤٦٥ میداند .

نمونه سخن : -

بدر بند سجستان آنچه او کرد مثالی کرده بد حیدر بخيبر
زبانگ کوس غران چشم كودك همی احول شد اندر بطن مادر
ز بیم جان همی تن کرد پنهان چو دراج از پس خپها كبوتر
زمین دریای موج افکن شد از خون در او کشتی - وار و کشته لنگر
اجل بازو زنان هر سو همي شد بخون اندر چو مرد آشنا ور
جهانی دیده بر خسرو نهاده به نیرو نیزه از دیوار و از در
ز شه برجی قضا را چرخ داري ملك را یافت در میدان برابر
ز خون شمشیر هندی در کفش لعل زخون خفتان رومی بر تنش تر
چو آتش چرخ را پر کرد و بشتافت کزآتش بیند او پاداش و کیفر
بزد بر باره بر گستوان دار خدنگی راست رو برگستوان در
از آن جانب بدانسان تیر بگذشت که از تيزي نیا لودش بخون پر

*

* *

بار دیگر بر ستاك گلبن بی برگ و بار افسر زرین بر آرد ابر مروارید بار

۱۱۹۱


شماره ( دوازدهم ) سال سوم مجله کابل ٥٤

گاه مینا زینت آرد زنگار بوستان گاه مرجان زیورآرد بر عروس مرغزار
دست سوسن نقره پاکیزه آرد دستبند گوش گلبن لؤلؤ ناسفته آرد گوشوار
درع قطران حلقه از دریا بپوشد آسمان ترك مرجان کوکب از خارا برآرد کوهسار
خرمن مرجان و مینا هر کجا چشم افگنی بر شگفته است از چمن یا بر دمیده است از چنار
گر بر ابراهیم ریحان گشت آتش طرفه نیست طرفه کز ریحان همی آتش فروزد نوبهار
بوستان از چشم ابر و دست باد اندر چمن حلقه دارد در شقایق دست دارد در نگار
از نسیم باد دارد غنچه پر عبیر دهن
وز سرشك ابر دارد لاله بر لولو کنار
انوري خاوراني : صاحب تاریخ گزیده و لباب اسم او را اوحدالدین محمد بن محمد و صاحب مجمع الفصحا نام او را علی و نام پدرش اسحاق نوشته است در اوایل حال بمناسبت مولد خود که خاوران بوده خاوری تخلص میکرد و بعد از آن بقول دولت شاه بمصلحت استاد خویش عماره نام و بقول به تکلیف بعضی از بزرگان تخلص خودر انوری قرار داده است چنانچه ازین بیت او نیز استنباط می شود :
دادند مهتران لقبم انورى وليك چرخ همی چه خواند خاقان روزگار
در مولد انوری که قصبه ابیورد ( ۱ ) باشد نیز اختلافی نیست ، منتها ابن احمد رازی در تذکرة هفت اقلیم مولد او را قریه بدنه که از مضافات مهنه و ابیورد است دانسته و دولت شاه سمرقندی فقره ذیل را که مؤید مدعای فوق است در باره مولد او نگاشته است . اصل او از ولایت ابیورد است در دهی که آن را بدنه گویند بجنب مهنه و آن صحرا را دشت خاوران میگویند و او در اول حال خاوري تخلص میکرد.
انوري از معتبرین قصیده سرایان قرن شش هجري بشمار رفته و بعضی او را بر ظهیر فاریابی در قصیده سرائی ترجیح داده اند ، آری انوری در قصائد طمطراقی داشته و در جنب فضیلت خویش هیچ شاعری را بنظر نیاورده است ولی افکار قدما مانند عنصري و غيره از اشعارش نمایان است. بتخصیص به طريق ابو الفرج رونی اقتفا نموده و قصائد متعددی در استقبال او سروده است مضامین دقیق و مشکل را با قدرت رسائی در کسوت

( ۱ ) ابیورد یکی از شهرهای خراسان بوده بین نسا و سرخس معجم البلدان جلد اول صفحه ١٠٢ .
١١٠٢


شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغانستان (٥٥)

نظم در آورده تا زبان شعري او بصورت محاوره روزانه وعمومی نزديك شده است غزلیات انوری در عهد او از فصیح ترین غزلیات زبان فارسی بشمار میرفته بدین معنی که اولین مرحله رقت شعر ولطافت غزل را پیمود، قطعات شعری او نیز از بلیغ ترین قطعاتی است که تا حال در زبان فارسی سروده شده ، انوری علاوه بر قدرت شاعری که او را مسلم بوده و نفیس ترین یادگاری از خود درین راه باقی گذاشته از علوم ریاضی وفلسفه و موسیقی نیز حصه مستوفائی داشته روح فلسفه وریاضی کاملا از اشعار او آشکار است ، در فلسفه به شیخ الرئیس ابن سینای بلخی اعتقادی تمام داشته در اشعار خویش او را بدرجات بلندی می ستاید ، بقول دولتشاه رسائل متعددی در نجوم از تالیفات اوست و در حادثه قران کواکب در سنه ٥٢٢ نیز حکمی نموده که اتفاقاً آن حکم بخطا منجر شده و اسباب بد بختی او را تماماً فراهم نمود . حادثه قران کواکب وحکم انوری را دران قضیه و باز ابتلاآت و مصائب که بعد از ان حادثه براي او رخ نمود تماماً ارباب تذکره و مؤرخین ضبط کرده اند و درین جا تذکار آن موجب اطناب کلام است .
سلاطین معاصر : ( ١ ) معزالدین سنجر ( ١ ) ابن ملکشاه سلجوقی ٥١١ ـ ٥٢٩ که روز گار با افتخاری در دربار این سلطان بسر برده ومهم ترین روزگار شاعری و بخش سخنوري خود را وقف نام او کرده است .
( ٢ ) علاؤالدين ملنگ الجبال از سلاطین غوریه فیروز کوه ٥٤٥ ـ ٥٥٦
( ٣ ) اتسز ابن محمد مؤسس سلسله خوارزم شاهی ٥٢١ ـ ٥٥١

(۱) دولتشاه سمرقندی واسطه تقربش را بدربار سلطان سنجر چنین مینویسد :
انوری در مدرسه منصوریه طوس به تحصیل علوم مشغول میبود فلاک و افلاسی عاند حال او شد وبخرج روز مره فرو ماند واین اوانی بوده که موکب سنجری بنواحی رادکان نزول فرمود : انوری بدر مدرسه نشسته بود دید مردی محتشم با ساز وتجمل تمامی میگذرد پرسید این کیست گفتند شاعر است ، انوری گفت سبحان الله پایه علم بدین بلندی ومن به چنین فلاکت و پستی واو اینچنین باعز و جلال ازین بعد بشاعری که دون مراتب من است مشغول گردم آنشب در مدح سنجر این قصیده را انشا و انشاد کرد .
گر دل و دست بحرو کان باشد دل و دست خدا یگان باشد
بقیه اش بحاشیه صفحه ٥٦

١١٩٣


شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مجلة كابل
(٥٦)

شعرای معاصر : سنائی غزنوی ، سوزنی سمرقندی ، ادیب صابر رشید وطواط ، فتوحی
مروزی محمود ابن علی سمائی ، عمعق بخارائی و غیره بوده است .
وفات : دولت شاه سمرقندی وفات او را در سنه ٥٤٧ در بلخ و مقبره او را در جوار
مزار احمد خضرویه مینویسد و صاحب مجمع الفصحا وفات او را در سنه ٥٧٥ نوشته و امین
احمد رازی وفاتش را در سنه ٥٨٣ دانسته است .
دیوان انوری تا حال چندین بار بطبع رسیده و اخیراً پروفیسر وان تن کوسکی شرح
حال انوری و ترجمه قصائد و ما ثر ابیات او را با خصوصیات این شاعر در سنت ستر برگ
نگاشته و بطبع رسانیده است .

بقية حاشية صفحة ٥٥
علی الصباح قصد دربار سلطان کرد و قصیده را گذرا نید . سلطان بغایت سخن شناس بود از طرز
کلامش دانست که دانشمندانه و متین است بغایت مستحسن داشت و از وی پرسید که ذوق ملازمت داری
یا بجهت طمع آمدی ؟ انوری زمین خدمت بوسید و گفت : - شرف تقرب باستان سلطانی را سر مایه افتخار
خود میدانم ، سلطان به مشاهره و خلعت وا دارش فرمود و روز بروز بر تقرب او بحضور خود بیفزود
ولی خوند میرهم وی مؤلف حبیب السیر تقرب او را بدربار سنجر چنین مرقوم کرده است . مشهور است
که قوة حافظة معزی بمرتبه بود که قصیده را که یکبار می شنود یاد میگرفت و پسری داشت که هر شعری
دوبار استماع مینمود از بر میکرد غلامش چون سه کرت می شنید حفظ مینمود ، بنابران هر شاعری
که نزد سلطان سنجر قصیده میگذرانید چون اشعار را بتمام میخواند اگر مطبوع می بود معزی میگفت
این قصیده را من گفته ام و یاد دارم و از مطلع تا مقطع میخواند آنگاه بزبان میراند که پسر من نیز یاد دارد
و او را نیز اشاره میکرد تا قصیده را میخواند ، آنگاه بر زبان میراند که غلام من نیز این ابیات را از
بر دارد و غلام را نیز میگفت تا اشعار را میخواند ، بنابران شعرای زمان در بحر حیرت افتاده نمیدانستند
که بچه طریقه شعری بسلطان سنجر عرض کنند که او را باور آید که آن نظم نتیجه طبع معزی نیست
و انوری همت بر حل این عقده گماشته و بدبیر صائب گرده جامه های کهنه در بر افگنده و سر پیچی
غریب بر سر بسته بصورت مجانین نزد معزی رفت و گفت : مرد شاعرم و در مدح سلطان سنجر بیتی
چند گفته ام توقع آنکه شعر مرا گذرانیده جهت من صله گران مند بستانید معزی گفت آنچه
گفته بخوان انوری بر زبان آورد ، زهی شاه و زهی شاه و زهی شاه - زهی میر و زهی میر و
زهی میر ، معزی گفت اگر مصرع اخیر را چنان خوانی که زهی ماه و زهی ماه و زهی ماه ، تا
این بیت مطلع شود بهتر است ، انوری گفت ظاهراً تو این را ندانسته که شاه را میری ضرورت است
بقیه اش بحاشیه صفحة ٥٧

١١٩٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٥٧ )

نمونه سخن : —
صبا بسبزه بیا راست دار دنیا را نمونه گشت زمین مرغزار عقبی را
نسیم باد در اعجاز زنده کردن خاک ببرد آب همه معجزات عیسی را
مذکران طیورند بر منابر شاخ ز نیمشب سحر صد نشسته املی را
چمن مگر سرطان شد که شاخ نسترنش طلوع داد بيك شب هزار شعری را
کجاست مجنون تا عرض داده در یابد نگار خانه حسن و جمال لیلی را
صبا تعرض زلف بنفشه کرد شبی بنفشه سر چو در آورد این تمنا را
حدیث عارض گل در گرفت و لاله شنید بنفس نامه بر داشت این دو معنی را
چو دید نامیه کاین يك دو تن ز لشکر او متابعت بنکردید عقل و تقوی را
زبان سوسن آزاد و چشم نرگس را خواص نطق و نظر داد بهر انهی را

* *

رباعی

ما در گیتی نزاده زیر چرخ چنبری شاه چون سلطان غیاث الدین گدا چون انوری
ختم شد بر تو سخاوت بر من مسکین سخن چون شجاعت بر علی بر مصطفی پیغمبری

بقیه حاشیه صفحه ٥٦
و امثال این سخنان هزل آمیز گفته معزی انوری را مسخره تصور کرده گفت فردا صباح بدرگاه
پادشاه حاضر شو تا من حال ترا بسلطان عرض نموده رخصت ملازمت حاصل کنم روز دیگر انوری
جامه های نفیس پوشیده و دستار موقر بر سر بسته در وقتیکه معزی در پیش سلطان بود بدرگاه
پادشاه رفت و همان لحظه کسی بیرون آمده او را طلبید زیرا که معزی عرض کرده بود که مسخره
که او حد الدین نام دارد و ابیات غریب میگوید بر آستان سلطنت آشیان حاضر است و چون انوری به
مجلس عالی رفت معزی دید که لباس و هیئت او تغییر یافته دانست آنچه دیروز ظاهر کرده بود فریب
و تزویر بوده ، اما تدبیری نتوانست کرد و گفت قصیده که در مدح سلطان گفته بخوان
بقیه اش بحاشیه صفحه ٥٧

۱۱۹۵


( ٥٨ )
مجله کابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

عیاضی سرخسی : اسم او عبدالرحمن و در مجمع الفصحا اشتباهاً عبد الرحیم نوشته شده است
عیاضی از شعرای اوایل و اواسط قرن پنجم هجری بوده ادوار زندگانی خویش را در دربار
الپ ارسلان و طغرل و ملکشاه سلجوقی بسر برده است خصوصاً در دربار ملکشاه اعتباری
تمامی داشته و اشعار قلیلی هم که ازین شاعر باقیست تماماً وقف نام و نشان او بوده است شعرای
معاصر او بقول صاحب مجمع معزی و نظامی عروضی سمرقندیست تاریخ وفات او بطور
صریح معلوم نیست ولی تا هنگام جلوس ملکشاه سلجوقی که ٤٦٥ باشد حتماً در قید حیات
بوده است زیرا قصائدی در مدح ملکشاه سلجوقی سروده و اسم ممدوح خود را صراحتاً
نشان داده است .

بقیه حاشیه صفحه ٥٧
انوری این دوبیت را خواند . گر دل و دست بحرو کان با شد ، دل و دست خدایگان باشد ،
شاه سنجر که کترین خدمش ، در جهان باد شه نشان با شد آنگاه رو بجانب معزی کرده گفت
اگر این قصیده را شما نظم فرموده اید باقی ابیاتش بخوانید والا اعتراف نمائید که نتیجه فکر بکر من است
نامن باقی اشعار را عرض کنم معزی خجل شده سلطان دانست که معزی با سائر شاعران چه معامله میکرد
و انوری آن قصیده را تمام خوانده پرتو التفات سلطان بر صفحات احوالش تافت و در سلك فضلا و
ندمای مجلس اشرف اعلی انتظام یافت .
صاحب تاریخ گزیده می نویسد که حکیم انوری در آخر ایام حیات تائب گشته و از ملازمت
درگاه سنجر اعراض نمود و چون سلطان او را طلبید این قطعه را فرستاد :
کلبه کاندر و بروز و شب
حالتی دارم اندران که ازان
آن سپهرم درو که گوئی سپهر
وان جهانم درو که بحر محیط
هر چه در مجلس ملوك بود
رحل اجزا و نان خشك برو
شیشه صبر من که بادا پر
قلم کوته و صریر خوشش
خرقه صوفیان ازرق پوش
هرچه بیرون ازین بود کم و بیش
خدمت پادشه که باقی باد
نیست مر بنده را زبان جواب
جای آرام و خورد و خواب من است
چرخ در عین رشك و تاب من است
ذره نور آفتاب من است
واله لمعه سراب من است
همه در کلبه خراب من است
گرد خوان من و کباب من است
پیش من شیشه شراب من است
زخمه نغمه رباب من است
از هزار اطلس انتخاب من است
حاشه لله مهین عذاب من است
نه به بازوی خاك و آب من است
خانه و جای من جواب من است

١١٩٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم شعراي افغانستان (٥٩)

در مرثية ملك طغرل

نمونة اشعار :
ای دریغا که ملك طغرل شاه ملكان رفت و شد مملکت از رفتن او زیر و زبر
بی شه از خانه ایام برون شد راحت بی شه از ديده توفیق برون رفت بصر
بی شه از ساختن عود تهی ماند کنار بی شه از سوختن عود جدا شد مجمر
بی شه از مردي جويند و نیابند نشان بی شه از را وي پرسند و نیابند اثر
مجري بود ملك رفت به بستان بهشت زو بمانده است جهانرا دو فروزنده پسر
هر دو آرایش تختند و فروزنده تاج هر دو شایسته ملك اندو وليعهد پدر
گر فروریخت گل از گل بر ما ماند گلاب ور فرو رفت قمر ماند بجا نور قمر

رباعی

زلف تو هزار گونه شور انگیزد روزی كه نه از بهر بلا برخیزد
وان روز كه رنگ دلبری آمیزد دل در ددو جان رباید و خون ریزد

سمائی مروزی : محمد عوفی در لباب الالباب اسم او را حكيم محمود ابن علی السمائی مروزي
نگاشته و نام او را در سلك شعرای درره اول سلجوقی جا داده است . و اشعار او را چون
زمرد اصغر و یاقوت احمر عزیز و نایاب میدانند اندك اشعاری هم که از و با قیست نماینده روانی
و سلاست شعر ولطافت غزل اوست ، سمائی با انوری معاصر بوده چنانچه انوري درين
مصرع نام او را بخوبی یاد کرده است ( چون سمائی هستم آخر گرنه همچون صابرم ) و بقول
صاحب مجمع الفصحا سمائی با حكيم سوزنی غزنوی مهاجات داشته است تاریخ تولد و حیات او
بطور وضوح معلوم نیست ولی از قراریکه امین احمد رازي او را باسلطان سنجر

١١٩٧


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۰ )

سلجوقی ۵۱۱ - ۵۰۲ معاصر میداند معلوم میشود که تازمان سنجر حتماً حیات داشته است.
نمونه اشعار : -
دل از کار خود آنگه بر گرفتم
که با تو عشقبازی در گرفتم
ز جان خویش دست آنگاه شستم
که مهرت را چو جان در بر گرفتم
بشب کز تو کفنم رو بتابم
چوزر آمد غمت از سر گرفتم

معشوقه سر وفا ندارد
سرمایه بجز جفا ندارد
گر در نگری بروی زیباش
آن سرو روان روا ندارد

فتوحی مروزی : - عوفی در لباب امم اورا بسباق ذیل اثیرالدین شرف الحكما فتوحی
المروزی نگاشته ومقام شاعریش را بدرجات بلندی می ستاید ، صاحب مجمع اورا باسلطان
سنجر ابن ملکشاه معاصر دانسته است فتوحی با ادیب صابر خصوصیت تام
و دوستی زیادی داشته و به جهت يك ديگر اشعار دوستانه ارسال می کرده اند
با انوری معارض بوده وهمه وقت در صدد ایذای او می برآمد چنانچه قطعه در هجو بلخ گفته
و آن را بنام انوری انتشار داد وانوری از جانب مردم بلخ اذیت ها کشید حتى بطور بسیار
فضیحی اورا در شهر بلخ تشهیر نمودند ، تاریخ وفات فتوحی بعد از سنه ۵۶۰ اتفاق فتاده .
زیرا با انوري تا آخر وقت معارض بوده و با یکدیگر مراسلات انتقاد آمیزی داشته اند وسنه
وفات انوری على التحقیق ۵۸۳ بوده است .

شهاب الدین مروزی : ارباب تذکر اسم اورا شهاب الدین ابوالحسن طلحه ضبط کرده
اند ، مولد او شهر مرو است و بگفته امین احمدرازی در تذکرۀ هفت اقلیم با سنجر ابن ملکشاه
سلجوقی ۵۱۱ - ۵۰۲ معاصر بوده است زیاده تر ازین شرح حال و سوانح زندگانی او روشن
نیست بلکه قصاید و ابیاتی هم از و باقی نمانده چنانچه عوفی می نویسد اشعار او آنچه قصاید

۱۱۹۸


شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغانستان (٦١)

و مقطعات است نادر و کمياب است اما اکثر نظم او رباعیات بوده است علاوه بر ١٢ رباعی
که بنام او در لباب ضبط است يك قطعه مرثیه که در رثاء سنائی مروزی شاعر همروز خویش
سروده نیز مرقوم افتاده است.
رباعی

با درد شب دراز هم ساز منم با سوخته دل ساخته همراز منم
هر جانوری که در شب آواز دهد با و بنیاز دل هم آواز منم
* * *
نام لب تو نقش نگین باید کرد زیر قدمت دیده زمین باید کرد
گفتی که سر تو دارم از عالم و بس ترسم که سر اندر سر این باید کرد
* * *
روزی بگلستان که خرامیدی مست از رنگ رخ تو گل بیفتاد ز دست
نظاره روی تو بود گل پیوست گل را تو چنان خوشی که مارا گل هست
* * *
دوش از تو دلم شاد شدای چشمه نوش و امشب زغم فراقت آمد بخروش
چیزی که قیاس آن نشاید کردن یا محنت امشب است یاراحت دوش
* * *
ای عشق پر آشوب گناهم تو بسی وي چهره یار عذر خواهم تو بسی
بروز جوانی که سیه شد ز فراق اي موي سپيد من گواهم تو بسی

۱۱۹۹


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۲ )

مشاهیر افغانستان

(۳)

نویسنده سرور خان جویا

امام ابو حنیفه رض :

امام اعظم ( رض ) نعمان بن ثابت بن زوطا (۱) بن ماه ، صاحب مذهب حنفی از مشهور ترین علما وزهاد و سرسلسله مروجین فقه در عالم اسلام است .
امام ابو حنیفه رض مشهور به کوفی را اگرچه بعضی ها بجاهای مختلف منسوب داشته اند از قبیل ( جواهر المضیه ) که شرح حال امام را با تفصیلاتی قید کرده و می نویسد : ابو مطیع بلخی او را عرب و از قبیله انصاري میگوید ، نصر بن محمد بن نصر مروزی وی را از قریه نسا و خراسانی میداند ، حارث ابن ادریس امام را از ترمذ و ترمذیش میخواند و بعضی میگویند او از اهل کابل بوده . ولی به قول نویسنده مفتاح التواریخ و صاحب حديقة الاقالیم و غیره امام ابو حنيفه رض را کابلی الاصل و از قریه استرغیچ ؛ که در نواحی کوهستان شمالی کابل واقع است نسبت میدهند .
ابو حنیفه رض در سال ۸۰ هجری (۲) متولد گردیده در عنفوان شباب چندی پیشه خرازی داشته و از ان داد و ستد روزگاری میگذرانید تا آنکه وقتی در حالت نبش مضجع حضرت ختمی مرتبت خودش را بخواب دیده و ابن سیرین معبر معروف آن رویا را بعالم شدن و بزرگواري صاحب خواب تعبیر نمود ، در اثر این قضیه امام را شوق مفرطی در علم و فضیلت در سر افتاده از ان به بعد بصحبت علمای علام شتافت و اوقاتی را با مجاهدت پردوام در تحصیل علوم مصروف داشت .
گویند مبادی تحصیلات فقهی امام نزد حماد بن ابی سلیمان بوده و هم گا گاهی با امام جعفر

(۱) زوطا را رضی الدین حنفی در عباب بفتح ( ز ) نوشته میکند و مجد الدین فیروز آبادی در تهذیب الاسماء و الصفات بضم (ز) می نویسد .
(۲) بعضی ها سال تولد امام را ( ۶۱ ) و ۶۳ هم میگویند اما کثرت روایات همین ۸۰ هجری است .

۱۲۰۰


شماره (دوازدهم) سال دوم
مشاهير افغانستان
(٦٣)

صادق رض مصاحبت کرده و از و استفاده مینمودولی اخیراً پایۀ معلومات و اهلیت خودش درین علم بحدی ارتقا یافت که اکثر مؤرخین، تماماً علوم علماء فقهی مابعد را مرهون فضیلت ابو حنیفه رض دانسته اند، چه او در تزئید اصول و تفریع فروع و تعمیم و رواج فقه اولین مصنف و مؤلف ومروج گفته میشد. خلفای آنعصر، ابو حنيفه رض را بمناسبات فضیلت و تقوی شايستۀ قضاوت دیده و چندين بار بقبول این مقام تكليفش كردند، اما خود او سخت ابا مینمود. بحدی که بسیار زجر و صدمه دید و بقبول این عهده تن در نداد حتی هلاکت خویش را بقبول رتبۀ قضاوت ترجیح میداد، وقتی علت انکار و تردید از و میپرسیدند، عذر های معقولی می آورد که عمده ترین آنها جنبۀ احتیاط ظاهر میگردید ازینکه مبادا هنگام رسمیت این شغل، ناملایماتی دیده نتواند خودش را از غیظ وخشم نگهدارد.
بالآخره در مقابل اصرار منصور خلیفۀ عباسی، مجبور گردید در آن دوره بكاري مشغول گردیده و خلیفه را مسرور سازد چنانچه در تعمیرات شهر جدید بغداد که منصور علاوه بر ارباب فن تعمیر براي ادارۀ امور عمرانی عدۀ از افاضل و اهل امانت را نیز دعوت کرده بود، حجاج بن ارطا وابوحنیفه هم از زمرۀ آنها درا نجا حضور بهم رسانیده بودند وهم «مقیاس نی» در شمار آجر و این طرز تعداد خشت از یادگارهای امام است که سابقه نداشته.
با قبول اینگونه مشاغل که ابو حنیفه رض میخواست از شغل قضاوت کناره گیرد می نویسند: پس از آبادی این تعمیرات از طرف مهدی پسر منصور که در شهر جدید ریاست داشت باز او را برای قضاوت آن شهر انتخاب کردند، اما این مراتب بعضی میگویند در اثر تهدیدات زیاد مدت قلیلی متكفل عهدۀ قضاوت گردید غرض این فاضل متقی مانند سائر پیشوایان مذهبی با زحمات ومشقات زيادي دورۀ حیات را بآخر رسانید.
اگر چه تاریخ وفات او در سال ۱۵۰ محقق است اما کیفیت فوتش نزد مؤرخین خالی از اختلافاتی نیست بعضی عقیده دارند که در ایام قضاوت ترك حیات گفته و برخی بر آنند که در محبس مرحوم شده عدۀ هم میگویند بواسطۀ اتهام اتحاد وی با ابراهيم بن عبد الله در مخالفت ابو جعفر منصور، مسمومش نمودند مدفن ابو حنیفه رض شهر جدید

۱۲۰۱


( ٦٤ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مجله کابل

بغداد و بقعه وبناي موجوده بالاي خاك او بروايتي در سه صدو سي وپنجسال بعد از فوت وي ذريعه ملك شاه جلال الدين سلجوقي تعمير شده و بروايتي هم درسنه ٤٥٩ هجري توسط شرف الملك ابو سعد محمد بن منصور الخوارزمی که در دوره ملکشاه مستوفی بوده بنايافته .
ابو حامد اسفراینی :
احمد بن ابي طاهر محمد بن احمد از رجال بزرگ اسلام ومروج علم فقه بوده و در عالم ترقیات علم رياست دار الاسلام بغداد بوي انتها گشته تولدش بسال ٣٤٤ هجري در اسفراین واقع شده وورود وي در بغداد بسال ٣٦٣ اتفاق افتاد علم فقه را از ابو الحسين بن مرزبان و ابو القاسم دارکی آموخت وفن حديث از عبد الله بن عدي و ابي بكر اسمعيل وابراهيم بن محمد اسفراینی استماع کرد با آنکه خودش پيرو محمد بن ادريس شافعي بوده ولي بعضی از علماي آن عهد فقاهت اورا از شافعی هم فزونتر دانسته اند .
ابو حامد از اوايل هنگام توقف در بغداد مدتی مشغول تعليم وتعلم بود تا مقام ریاست آنجا را متصرف ودر نزد امرا و سلاطین نیز قدر ومنزلتي بسزا يافت .
مینویسند حوزۀ رسوخ ونفوذ علمی ودینی او در آن زمان بحدی وسعت گرفت که در مدرس وی گاه وقتی تا هفتصد فقهی می نشست و بزیارت وی هماره ابوغالب فخر الملك وزير مجدالدوله دیلمی وساير اركان خلافت وامرا می شتافت ، علاوه برین ها فقهی اسفراینی بموا قع تدريس وافاده طوری سخن سرا ومدقق بود که درادای نکات و طرز بیان ازحقایق ودقايق جزوی هم فروگذاشت نمی نمود ، چنا نچه درنامه دانش وران از قول خود او قید کرده اند و هیچگاه نشدکه از مجلس افادتی بر خيزم وتحقیقی که شایستۀ بیان بوده ترك كرده و بترك آن پشیمان گردم »
مقصد ، ابو حامد مدت شصت و یکسال و چند ماه زنده گانی کرده و بیشتر اوقات عمررا به افادۀ مسلمین و طالبين علم بسر برد تا بشوال سال ٤٠٥ در بغداد ترك حيات گفت ، تعاليق مختصر « مزنی ، کتاب « بستان و تعاليق ، کبري » از آثار و مصنفات اوست .

۱۴۰۲


شماره (دوازدهم) سال دوم مشاهیر افغا نستان ( ٦٥ )

ابو اسحق :
ركن الدین ابراهیم بن محمد اسفرایینی ، از فقهای معروف قرن ٤ و ٥ هجری است ،
ابو اسحق چندی در عراق نزد شیخ ابو محمد علج بن احمد سنجری ( سیستانی ) مشغول
تحصیل شد و مدتی هم در خراسان بشاگردی شیخ ابو بکر اسمعیلی بسر برد ، پس از ان در
نیشا پور به افاده علم و تدریس اشتغال ورزید چنانچه بر وایت مو ر خین ، فن کلام و علم
اصول مشائخ آن سامان مرهون فضیلت و استادی آن فقیهی معروف است متأسفانه تاریخ
تولد ابو اسحق معلوم نیست وفات او بسال ٤١٨ در نیشاپور و مدفنش در اسفر این است
جامع الحلی فی اصول دین والرد على الملحدین از آثار اوست بقول قاموس الاعلام سامی ترکی
این اثر در پنج جلد است .
ابو سعید ا بوالخير :
شیخ ابو سعید فضل الله بن ابی الخیر از مردان بزرگوار مشرق است که در عالم علم و فضل
معرفت و تقوي فی مابین رجال معروف معاصر خود شهرت نامی داشته ، پدرش ابوالخیر که در
شهر غزنین متوطن بود در علم نباتات معرفتی داشته و از ان حرفه امرار حیات مینمود گاه گاهی هم
در اثر شناسائی و اختلاطی که باوزراء وارکان دربار محمودی بهمر سانیده بود با سلطان
جلیس میشد .
ابو سعید با آنکه در دامان پدر تربیه و تعلیم ابتدائیه را فرا گرفته ولی برخلاف رویه
و رفتار ابوالخیر از اوایل آوان رشد اشتیاق مفرطی به اکمال تحصیلات در خود احساس
کر ده طوري مجذوب عشق خدا وندی گشته بود که بسایر امور مادی چندان تمایل
و اعتنائی نمی نمود تا آنکه بر حسب اجازه پدر مسافرتی را در « مرو » پیش گرفت
و در آنجا مدت پنجسال نزد عبد الله حصیری وقفال فقیه باستفادت بگذرانید و درین زمان
او قات فراغت را بعبادت اشتغال می ورزید . چون به تصفیه وجود و تکمیل معلومات
توجه بیشتری داشت از انجا بسرخس عزیمت کرد وچندي نزد ابو علی فقهی بتحصیل
تفسیر و فقه مشغول گردید در اثر تصادفی با لقمان مجذوب و رفتن بخانقاه پیر ابوالفضل این

۱۲۰۳


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )

وضعیت شیخ ابوسعید تغییر یافته و تحصیلات او يك جنبه روحی و تصوفی بخود گرفت و سالهای
درازی شیخ را بریاضت و انزوا درخانقاه و بیابان گردی واداشت ، چند مرتبه در « مهنه »
و سرخس رفته و بر گشت و سالی هم بآمل رفت و هر جائی در خانقا ها انزوا جست
و چندین سال در بیابان ها بمشقات وزحماتی بسر برد تا بالاخیر باشاره پیشوای خویش ترك
بیابان گردی و انزوا گفته و برای امرار حیات آینده در نیشاپور رحل اقامت افگند .
دوره تجرد و ریاضت شیخ را تا هنگام چهل سالگی مینویسند یعنی بعد از چهل سالگی
ابو سعید زن اختیار کرده و فرزندانی بیاورد و با عامه طبقات مراوده نمود امرا و سلاطین
بوی تحایفی میفرستادند و فضلا و حکما از و مشاوره خواسته و تصویبش را در اصلاح تصانیف
و تالیفات خویش صحیح و مرغوب می گماشتند همچنان بین شیخ الرئیس و ابو سعید نیز مصاحبه
ومباحثه اتفاق افتاده بود .
الحاصل وفات شیخ ابوسعید بتاریخ شعبان ٤٤٠ هجری هنگامیکه ٨٣ سال از
دوره های عمر طی کرده بود واقع شده ولی در مدفن او روایات مختلفی است بعضی محل
دفنش را مهنه می نویسند و برخی نیشاپور ، همچنان آثار مصنفه و مولفه وی چنانچه
می بایست متأسفانه بنظر نرسیده بجز رباعیاتی چند که بطور پراگنده در هر کجائی مثبوت
و مذکور است گویا شیخ ابو سعید علاوه بر مقامات رفیعه علم و معرفتی را که در عالم شریعت
و طریقت دارا بودند در فنون ادبیات هم دست داشته و گاه وقتی لآلی آبداری بنام رباعیات
برشته نظم می کشید ، رباعیات ذیل نمونه آثار ادبی اوست که عشق را با طریقت و تصوف
بهم آمیخته :
بردارم دل گر از جهان فرمائی برهم زنم ار سود و زیان فرمائی
بنشینم اگر بر سر آتش گوئی برخیزم اگر از سر جان فرمائی
نازم دلی را که تو جانش باشی معشوقه پیدا و نهانش باشی
زان میترسم که از دل آزاری تو دل خون شود و تو در میانش باشی
غازي برة شهادت اندر تگ و پوست غافل که شهید عشق فاضل تر ازوست
در روز قیامت این بدان کی ماند کین کشته دشمن است و آن کشته دوست

١٣٠٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٧ )

دل جز رة عشق تو نپويد هرگز جز محنت و درد تو نجويد هرگز
صحرای دلم عشق تو شورستان کرد تا مهر کسی دران نروید هرگز
ابوالفتح بستی :
ابوالفتح علي ابن محمد ازان نويسنده های فاضل و شعرای عالیمقدار قرن چهار
هجري است که نه تنها سرزمين بست و متمكنين باذوق غزنین در آن اعصار بوجود او
افتخار داشتند بل آثار نظم و نثر او تا بسياري از قرون ما بعد او وسیله استفاده سخن
شناسان و سرمايه تاليفات علمای بیان بوده و خواهد بود .
در سلسله نسبي وی بین مورخين يك اندازه اختلافی است ، ابن خلكان می نویسد که
در اول ديوان وي ديدم ابوالفتح على ابن محمد بن حسين بن يوسف بن محمد بن عبد العزيز
قيد شده ولی یا قوت حموي بقولي اورا علی بن محمد بن احمد بن حسن بن محمد بن عبد العزيز
مینویسد ، مع هذا اغلب مورخين باتفاق ، فاضل بستی را صاحب طریقه انیقه در تجنيس
انيس بديع التاسیس گفته ، و در فضايل ادبی و صنايع لفظي بسرودن نظم و نوشتن نثر وي را
استاد سخن وری شمرده اند .
میگویند ناصرالدين سبكتگين آوانی که امارت غزنين را داشت و بنا بر تقلب و سرکشی
طغان نام حاكم بست بخشم آمده بقلعه بست حمله برده و آنجا فاتح گشت ابوالفتح بستی را
از بزرگترين غنايم و فوايد خود می شمرد .
ابوالفتح چندی دبير پاي توز بود (۱) و هنگامیکه ناصر الدين سبكتگين از فتح بست
فراغت یافت شغل دبیری خودش را بوي تكليف نمود اما ابوالفتح چون براي ترقي
و پیشبرد آتیه در حضور امیر از اتهام بعضی معاندين نسبت بشغل سابقه اش مخوف بود
در اول مرحله از قبول این رتبه ابا و تمنا کرد مدت قلیلی را کناره از کار و دور از ديار بست
بماند چنانچه به اجازه امیر سبکتگین چندی در رخج ( قندهار ) بسر برد تا خاطر او
از جانب پای توز و اطراف ديگر بکلي فراغت یافت اخیراً در دستگاه ناصرالدین شامل

(۱) پای تو زهمان حاکم موقتی بست بود که وقتی بر طغان غلبه یافته ، و چندی بست را در تصرف
خویش داشت تا دو اثر معاونت های سبکتگین مغلوب طغان شده و از بست بگریخت .

١٢٠٥


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٨ )

کار و متصدی امور كتابت حضور گردیده مراتب بلندی را نایل شد و تا آوان وفات سبکتگین به آن رتبه و مقام با اعز از تمامی میزیست بعد از ناصر الدین هم اگرچه نزد امراء دیگر نایل بآنمقام نبود ولي از سرودن اشعاري كه بعضی مدایح و برخی حاوی یکسلسله فصایح بوده عند اللزوم خود داری نه نموده .
وفات او در بخارا بقول دايرة المعارف وجدي در سال ٤٠٠ هجري و بروايت ابن خلكان در ٤٠٠ يا ٤٠١ اتفاق افتاده است .
عوفی صاحب لباب الالباب ميگويد ( ابوالفتح را دو دیوان است بدو زبان یکی تازی و دیگر پارسی و من هر دو را دیده ام ) از اشعار فارسی او قطعة ذيل را بطور نمونه ازا نجـــا اقتباس نموديم .

یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن که از نصیحت سود آن کند که فرمان کرد
همه بصلح گرای و همه مدارا کن که از مدارا کردن ستوه گردد مرد
اگر چه قوت داري و عدة بسيار بگرد صلح گرای و بگرد جنگ مگرد
نه هر که دارد شمشیر حرب با ید رفت نه هر که دارد پازهر زهر باید خورد

( بقیه دارد )

ع ، س محمد حسین خان معین اول وزارت مالیه

١٢٠٦


شماره (دوازدهم) سال دوم مؤلفات در افغانستان (٦٩)

مؤلفات در افغانستان

نویسنده م : کریم خان خرمی

از مدتی در نظر داشتم که فهرستی از کتب «مؤلفه در افغانستان» ترتیب و بمطالعهٔ
هموطنان تقدیم نمایم، چه دانیم تاریخ مملکت در نتیجه حوادث پر آشوب روزگار در حالت احتضار
افتاده، واگر پرداختی بآن نشود، این رشتهٔ مهم پیچیده تر خواهد شد.
متأسفانه عدم تقدم مأخذ و کتب درین موضوع (مؤلفات افغانستان)، حتی تابا بی کتب
مطبوعه از قبیل کشف الظنون چلبی و فهرست ابن الندیم و غیرها در ین محیط، نظریات مارا
به تعویق می انداخت، ترس از فوت وقت اخیراً متقاضی آنشد که با هر چه هست ساخته و اقلاً
درین زمینه قدمی برداشت. چه عجالتاً وظیفه و نصب العین کارکنان انجمن ما در مواضع
تاریخی مملکت، همان فتح باب و کشودن راهی است و لو ناقص و پریشان باشد، زیرا
در آینده مرور زمان و طبقات نورسته مملکت این قبیل آثار را اکمال خواهد نمود.
پس شروع مینمائیم بقصد و لی قبلا ملتفت باید بود که ما در نوشته های خود از رعایت ترتیب
قرون و سالها و یا الفبای اسامی کتب یا اسمای مؤلفین منصرف خواهیم بود.
و علی العجاله هر مؤلفی که در نظر برخورد، مؤلفاتش پیهم در نهایت اختصار نوشته می آید.
باری اگر حوادث مجالی داد. امید است که در آینده مقالات مذکور با رعایت ترتیب
حروف تهجی بشكل يك رساله مستقلی در آورده خواهد شد.

الشفاء فی المنطق:
یکی از آثار برجستهٔ شرق و تقریباً دائرة المعارفيست
در هژده (۱۸) مجلد. مصنف آن ابو علی الحسین ابن عبد الله
ابن سینا معروف بشیخ الرئيس، از اجله اطبای روزگار
و اعظم فلاسفهٔ اسلام و مایهٔ افتخار افغانستان است.
شیخ در دومین دورهٔ وزارت خود ابتدا به تصنیف قسمت طبیعیات (کتاب شفا)
نمود. اما پس از وفات شمس الدوله، زمانیکه در همدان (بمنزل ابوغالب عطار) متواري

۱۲۰۷


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۷۰)

میزیست. درخواست اتمام شفا ازو کرده شد . لهذا : جميع قسمتهای طبیعیات و الهيات
شفارا (سوای دو کتاب حیوان و نبات) در عرصه (۲۰) بیست روز در آنزمان نگاشته ،
آغاز به تصنیف قسمت منطق شفا نمود. و این قسمت را نیز با بجمطی در اصفهان باکمال
رساند . اما کتابهای حیوان و نبات آنرا پس از چندی، در سالی كه علاء الدوله متوجه
(سابور خواست) شد، و شیخ با او همراه بود، در عرض راه تصنیف نمود.
شفا : بروایت استاد محمد لطفی جمعه در علوم فلسفی دارای تقسیمات سه گانه بقرار ذیل
بوده است.
(۱) علوم عالیه : علومیکه مجرد از ماده بوده و علاقه با آن ندارد : – حکمت الهی
یا ماورای طبیعت (میتا فزيك).
(۲) علوم دنيا : علوم خاصة بمادة (طبیعیات و توابع آن) یعنی علم خاصة موجودات
مادی اعم ازانکه ماده در ان ظا هر یا او از ماده ناشی بوده باشد.
(۳) علوم وسطی : علومیکه گاه بماده و گاه بماوراء طبیعت تعلق میگیرد. (ریاضیات)
چنانچه حساب طبيعة علاقه با ماده نداشته، لكن عند الاقتضا اتصال بآن می یابد .
و یا هندسه : مخصوص بموجودا تیست که با وجود غیر محسوس (بحواس ظاهری)
بودن، تخیل آن بدون اتصال اشکال موصوف بما ده ممکن است .
ازینجا مقدار کلی استفاده شیخ، از عقائد و افکار ارسطو ظاهر شده دلیل قاطعی
به تعقیب او (از ارسطو) راجع به تقسيمات علوم میتواند شد . چه ارسطو نیز فلسفه
نظری خود را منقسم بسه قسمت (ریاضیات ، طبیعیات و الهیات) نموده است . (تاریخ
فلاسفة الاسلام ص ٥٧ طبع مصر).
بخور اسرائيل (یکی از تلامذة مبرز فیلسوف داکتر رضا توفیق) مینگارد که « در
قسمتهای اول شفايك قید شایان دقتی موجود، و ازان استنباط میشود که شیخ این کتاب
(شفا،) را، محض بجهت تعريف و ايضاح نظريات مشائيون (ارسطو و پیروان او)
تصنیف نموده، و لکن عقائد و نظريات فلسفی مخصوص خودرا در تصنیف دیگری
(كه دائر بفلسفۀ شرق است) مفصلاً ذکر کرده و برای دانستن عقائد او مطالعه کتاب

۱۲۰۸


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مؤلفات در افغانستان ( ۷۱ )

مزبور لازم است ولی متأسفانه بواسطۀ حوادث روزگار بکلی از بین رفته و اثري از ان
امروز بمیان نیست ( تاریخ فلسفه ترجمۀ بخور اسرائيل ص ٢٤٢ طبع اسلامبول )
و همان است که تشریحات مذکور بخوبی ادعای متذکره را ( راجع به پیروی شیخ در شفا
از ارسطو ) تاکید و ایضاح مینماید که موضوعات مندرجه آن (شفا ) ربطي بعقايد شخصی
شیخ نداشته ، محض برای افاده و تعریف فلسفۀ مشائی نگاشته شده است .
و امروز از شفا سوای يك نسخة کاملی که در دار الفنون اکسفورد محفوظ است .
متاسفانه از وجود نسخۀ کامل دیگری ازان اطلاعی در دست نیست ( ص ٥٥ تاریخ
فلاسفة الاسلام )
و بقرار روایت مرحوم كاتب چلپي (صاحب كشف الظنون ) شفا از طرف ابوعبدالله محمد
ابن احمد الاديب تجانی ( صاحب تحفة العروس ) شرح گردیده .
وهمچنین شمس الدين عبدالحميد ابن عیسی خسرو شاهی تبریزی ( ۱ ) (متوفی ٦٥٢
هجری ) آن را اختصار نموده ( كشف الظنون جلد دوم ص ٦٤ طبع اسلامبول ) .

* * *

النجاة : از آثار برگزیدۀ شیخ و تقریباً مختصر وموجز شفا است .
مصنف آنرا محض بنا بر خواهش و رضای دوستان خود تصنیف
نموده است و از مقدمه ئیکه ( راجع بشرح احوال شیخ
ابن سينا با منطق المشرقين و قصیدة مزدوجۀ او در منطق .
از طرف المكتبه السلفیه ) در سنه ۱۹۱۰ بمصر طبع و انتشار

( ۱ ) شمس الدین خسرو شاهی : سید عبدالحمید ابن عیسی از مشاهیر حكما و تلمیذ ابن
خطیب الربك است ، تولدش در خسرو شاه از قراء تبریز اتفاق افتاده ، بعدها وارد شام ، و در آنجا
مورد توجه و اكرام ملك ناصر صلاح الدين داود ابن ملك معظم واقع گرديد . و گویند که عیون الحكمة
شیخ را ملك مذکور از نزد او تعلم مینمود . علاوه بر حکمت در فقه ، حدیث و سائر علوم نیز
مهارتی بسزا داشته ، بسال ٦٥٢ در دمشق وفات نمود .

۱۲۰۹


سماة ( دوازدهم ) سال دوم محلة كابل ( ٧٢ )

یافته : ظاهر میشود که شیخ در حینیکه همرکابی علاء الدوله روانة ساپور خواست (۱)
بود ، ( همچنانیکه اشاره رفت در عرض راه دو کتاب راجع بحيوان و نبات شمارا تصنيف
نمود ) نجات را نیز ( درهمان زمان ) در عرض راه تصنيف واختصاص بعلاء الدوله داد،
و در ردیف ندماي او در آمد .
درین اواخر یکی از نسخ قلمی آن که بسال ١٠٦٢ هجري بنگارش رسيده و ( بواسطة
یکی از دوستان فاضل خود بمطالعة آن نائل شدم ) از دیباچة آن صريحاً معلوم میشود
که تصنیف این کتاب بنا بر التماس و خواهش دوستان او بوده است . و چنین مینگارد،
فان طائفة من الاخوان والذين لهم حرص علي اقتباس المعارف الحكمية ، سأ لو ني ان
اجمع لهم كتاباً ، يشتمل علي ما لابد من معرفته لمن يوثر ان يتميز عن العامة وينحاز
الي الخاصة . و يكون له بالاصول العلمية ما لابد منه في معرفة القدر الحكمية احاطة
وسأ لوني ان ابداء فيه بافادة الاصول من علم المنطق ثم اتلوها بمثلها من علم الطبيعيات
ثم اورد من علمي الهند سته و الحساب ما لابد من معرفته في معرفة القدر الذي افيده
من البراهين علي الرياضيات واورد بعده من علم الهيئة ما يعرف به حال الحركات والاجرام
والابعاد والمدارات في الاطوال والعروض دون الاصول التي يحتاج اليها في التقاويم
وما يشتمل عليه الزيحات مثل احوال المطالع والزوايا وتقويم المسير بحسب تاريخ تاريخ
وغير ذالك وان اختم الرياضات بعلم الموسيقي ثم اورد العلم الالهي علي ابين وجه
واو جزه واذكر فيه حال المعاد وحال الاخلاق والافعال النافعة فيه لدرك النجاة
من الغرق في بحر الضلالات فاشفقتهم بذلك وصنفت الكتاب علي نحو ملتمسهم مستعينا
بالله ومتوكلا عليه
این کتاب که بمطالعة نویسندة سطوررسیده، محتوي فصول متعددی و مشتمل بر هفت قسمت :
(۱) منطق (۲) طبيعيات (۳) اصول هندسه (٤) آرتماطيق (٥) هيئت ( فلكيات )

(۱) یاشاپور خواست در ده ( ۱۰ ) فرسخ از اشتر واقع وقريه ئيست بين اورو نهاوند . كه
مسافة آن الى اشتر ١٠ وازاشتر الى نهاوند ۱۲ مجموع ۲۲ فرسخ میشود . اما فاصلة بين آن واور (۳۰)
فرسخ زمین خالی از آبادی است ( معجم البلدان ج ٥ ص ٤ ، قاموس الاعلام ج ٤ ص ٢٤٧١.

۱۲۱۰


شماره (دوازدهم) سال دوم مؤلفات درافغانستان (۷۳)

(٦) موسیقی (٧) الهیات است .
باستثنای قسمتهای منطق، طبیعیات والهیات، مابقی آن که عبارت از مجموع قسمتهای
ریاضی بوده ، ومصنف (شیخ) در دیباچه کتاب اشاره به آن کرده است . همگی بقلم
ابوعبید عبد الواحد ابن محمد الجوزجانی تالیف یافته ، وبر سبیل تتمه در بین قسمتهای
طبیعیات والهیات افزود شده است .
وچنانکه خود مؤلف (ابو عبید) (۱) در مقدمه آن تذکار می نماید ، علت عمده
تالیف این قسمت را چنین شرح داده مینویسد : «هنگام اتصال خود بخدمت شیخ، باقتناء
تصانیف و تحصیل کتب و رسائل او نهایت حریص بودم . و از جمله تصانیف بزرگ او
(شیخ) بعد از شفا این کتاب (اعنی نجات) است و دران از منطق، طبیعیات والهیات
بطوریکه دیده شد بحث رفته . وبنا برعوایق که دامنگیر او شد ، تفرغی برای ایراد قسمتهای
ریاضی آن حاصل کرده نتوانست ، کتاب مذکور را بدون ریاضیات باقی گذاشت .
و ازانجائیکه در نزدمن کتب مصنفه او (شیخ) درریاضیات موجود بود ، بمثل کتاب او
در اصول هندسه (مختصر کتاب اقلیدس) که دران مقداری از هندسه ذکر یافته
که اگر کسی آنرا بداند راهی به معرفت مجسطی خواهد یافت .
و کتابی در ارصادا لکلیه و معرفت ترکیب افلاک ، (تقریباً مختصر از مجسطی)
وکتابی در علم موسیقی . پس دیدم اگر رسائل مذکور را در ریاضیات ، تصنیف نمایم
هر آئینه تمام مصنفات او (شیخ) بطوریکه اشاره در دیباچه کتاب نموده است کامل
میشود .
مر آن هنگامیکه در آرتماتيك رساله از شیخ (که شباهتی باین رسائل بهمرساند)
موجود نیافتم ، مناسب دیدم اینکه از کتاب او در آرتماتيك ، رساله ئی را نیز مختصر نموده
آنرا تودیع نمایم ، تارهنمائی بمعرفت علم موسیقی و نسبتهای مستعمله که در آن است نماید .
لهذا این قسمت را نیز اضافه نمودم .

(۱) ابوعبید عبدالواحد ابن محمد الجوزجانی از تلامیذ ومصاحبین ابن سیناست ، علاوه برقسمت
ریاضیات نجات شرح حال مفصلی از شیخ را نیز نگاشته است .

۱۲۱۱


شماره ( دوزدهم ) سال دوم مجلة كابل ( ٧٤ )

و عيناً منطوق همين كلام را كاتب چلبي نيز با اندك تحريفی در جلد دوم كشف الظنون
بيان مينمايد ( كشف الظنون ٥٨٥ جلد دوم طبع اسلامبول )
و همچنین اصل عربی آن که درسنه ١٥٩٣ میلادی بعد از كتاب قانون ( شيخ )
برومه بطبع رسيد ، نیز دارای سه قسمت منطق ، طبیعیات والهیاب بوده ، فاقد ریاضیات
است . که مصنف در دیبا چه اشارتی بآن نموده است ( ص ٥٥ تاريخ فلاسفه
اسلام طبع مصر )
ترجمه های شفا و نجات چندین مرتبه بشكل كامل و متفرق بلسان لاتينی بطبع رسيده .
و از انجمله مجموعه ئیست که بسال ١٤٩٥ میلادی در بندقیه طبع و اشاعه يافت ، و شامل
قسمتهای ذیل است .
( ١ ) منطق ( ٢ ) طبيعيات ( مقتبس از کتاب شفا ) ( ٣ ) السماء والعالم ( ٤ )
الروح (٥) حياة الحيوان (٦) علی العقل (٧) فلسفة الفارابی علی العقل ،که در نفس الامر
هر يك كتابیست مستقل در موضوعات مذكور .
و بعلاوة شخصی از علمای فرانسه ( موسوم به ناويه ) نیزرسالة منطق او (بظن غالب
منطق نجات ) را ، بفرانسوي ترجمه ، ودرسنه ١٦٥٨ میلادی بپاریس نشر نمود .
هكذا علامه شمولدز ، نیز ارجوزه منطقی او را در مجموعة فلسفه عربی بطبع رسانید ،
اما راجع بشروحی که بر نجات نوشته اند . ( باستثناي شرحیکه محمد الحارثی سرخسی بآن
نگاشته) ( كشف الظنون ج دوم ص ٥٨٥ طبع اسلامبول ) اطلاعی که قابل تذکر باشد
در دست نیامد .
*
* *

القانون : نيز يكی از مولفات قابل اهتمام شیخ و دائر درطب است . این کتاب
بقراريكه جرجی زیدان می نویسد . مشتمل بر قسمتهای کافی و مهمی
در فنون طب از قبیل تشريح ، فيزيا لوجی ( وظايف اعضا ) پا تو لوجی ( علم الامراض )

١٢١٢


(٧٥)
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مؤلفات در افغا نستان

نباتات، صیدله ( دوا سازي ) وغيره بوده (مدنيت اسلام ج ٣ ص ٣٥٠ طبع اسلامبول) یکی از بزرگترین وجامعترین کتبی است که در طب تالیف یافته.
و بنا بر اطلاعاتیکه بنظر میخورد ؛ از قرن ١٢ تا قرن هفده ميلادي در اکثرية از مدارس اروپا جزو پروگرام درسی در علم طب بشمار میرفت . بلکه تا سال ١٦٥٠ میلادی نیز در کلیات ( لوفان و مونپلی) تدریس میشد .
شیخ قسمتی ازین کتاب را بجرجان و قسمتی ازا نرا در « ري » تصنیف نموده ، بهمدان آنرا اکمال نمود . که مجموع آن عبارت از (١٤) چهارده مجلد است . (ص بو ترجمه حال شیخ با منطق المشرقين طبع مصر )
قانون : محتوي جميع قوانين كليه طب نظري وعملي بوده ، متضمن معلومات وسیعی در امور كلي علم طب ، تشریح ، علم الامراض ، ادویه مفرده ، امراض جزئی جميع اعضا ، امراض جزئی مخصوص هر عضو و ترکیب ادویه است . که مجموع آن به پنج قسمت تقسیم یافته . قسمت های اول ودوم ، شامل علم وظائف اعضا وعلم امراض وحفظ الصحه بوده ، و در قسمت هاي سوم و چهارم آن از وسائط مداوات بحث می راند . اما قسمت پنجم آن عبارت از وصف علاج و تركيب ادويه مخصوص آن است . که شیخ از روی تجارب وملاحظات خاصهٔ خود آنرا نگاشته (ص يج ترجمه حال شیخ و کشف الظنون جلد ٢ ص ٢١٦ )
و بنا بر روایت بعضی از روات ؛ طب ابن سینا ( در قانون ) از رهگذر کثرت وسعت و بسط خود ، اختلافات مهمی با طب رازی ( محمد ابن زکریای رازي ) در کتاب ( الحاوي ) بهم میرساند .
و همچنین در قیمت و اهمیت طبی قانون نیز اختلافاتی موجود است ، و اگر درینجا بطور مختصر چیزی از آنرا متذکر شویم بد نخواهد بود .
بعضی قانون را از جمله خزائن حکمت معدود دا نسته و برخ دیگری ( مانند این

١٢١٣


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )

زهر اندلسی ( ١ ) ) آنرا ازقبیل اوراق ونوشته جات مهمل وخالي از فائده حکم میکنند .
و بلکه بعضی آنرا ( قانون ) از رهگذر ابهام در کشف امراض و کثرت انواع
خواص اجسام بشري ، که در آن مذکور است عیب گیر یها نموده اند . و شاید که همگي
درجای خود صحت داشته باشد . چرا که طب شیخ ( در قانون ) باطب رازی ( در الحاوی )
در اساس واصول خود اختلاف نمایانی دارد ، زیرا شیخ در قانون بخلاف جمیع اسلاف خود،
که متابعت از جالینوس مینمایند ، بطریقهٔ ارسطو پیروی از طب بقراط کرده ، وعلاوه
بر آن تعمق او در منطق نیز بمایهٔ اختلاف آن افزوده است ( ص يج ترجمه حال شیخ )
و از جملهٔ شراح قانون ؛ یکی ابن نفیس ( ٢ ) علاءالدین علی ابن الحزم القرشی شافعی
( متوفی ٦٨٧ هجری ) و دیگری یعقوب ابن ابی اسحق طبیب است ، که هر يك کلیات
قانون را شرح نموده اند ، وبقرار یکه چلبی در کشف الظنون ، سیوطی ، در بغیة الوعاة ،
شمس الدین سامی در قاموس الاعلام و فاضل هندی عبدالحی بحواله اسنوی در فوائد بهیه
بیان میکند ( کشف الظنون ص ٢١٦ ج٢ - بغية الوعاة ص ٣٨٩ قاموس الاعلام ج ٥ ص
٣٦٧٣ فوائد بهيه در حواشی ص ١٢٦ ) علامه قطب الدین محمود ابن مسعود ابن مصلح فارسی
ابو الثناء شیرازی ( متوفی ٤ رمضان ٧١٠ ه ) نیز در سنه ٦٧٤ شرحی به قانون نگاشته است .
و پوشیده نماند که این شخص ابو عبدالله محمد ( یا محمود ابن محمد ) قطب الدین رازي معروف
بقطب تحتانی شارح مطالع واشارات که ( که در وطن عزیزما بعلامهٔ قطبي مشهور است )

( ١ ابو العلا ( زهى ابن ابى مروان عبد الملك ) معروف بابن زهر ( بضم زای معجمه متوفی ٥٢٥
هجری ) از مشاهیر اطبا وادبای اندلس و منسوب بیکی از خاندانهای بزرگ اشبیلیة مشهور بعائله ابن زهر
است . در طب فرید عصر خود بوده ، در تشخیص امراض وتشفيه مرضا مهارتهاي فوق العاده از او بظهور
پیوسته در علوم حکمیه ، طبیعیه واد بیات نیز ید طولی و لیاقتی بسزا داشت . هنگام دخول قانون
شیخ بمغرب ، نسخهٔ از آن بمطالعهٔ این بزرگوار رسید ، و مقالهٔ در رد آن نیز نگاشته . در طب
تألیفات مهم و بزرگی از قبیل ( الاد وية المفرده ) ، ( حل شكوك الرازى على كتب الجا لينوس ) و
( مجربات ) داشته ، ابو بكر ( محمد ابن مروان ) معروف بابن زهر طبیب و شا عر مشهور اند لس
نیز حفید اوست :

( ٢ ) ابن نفیس : علاؤالدین علی ابن الحزم القرشى الشافعى متوفی ( ٦٨٧ ) هجری رئیس اطبای
عصر خويش بوده ، بعضى تصانيف مفيده در علم طب دارد .

١٢١٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مؤلفات افغانستان (۷۷)

نیست ( رجوع شود به بغیة الوعاة سیوطی بمادۀ محمود . و در فوائد بهیه بمادۀ علی ابن محمد
ابن علی معروف بسید السند جرجانی ) .
هکذا امام فخرالدین محمد ابن عمر الرازي ( متوفی ٦٠٦ ) معروف بفخر رازي نیز
شرحی با لاي کلیات قانون دارد . و دیگر از شارحین قانون ، امین الدوله حكيم ( ١ )
ابوالفرج یعقوب ابن القف النصرانی الکرکی ( متوفی ٦٨٥ است ) که بالای کلیات قانون شرحی
به شش مجلد نگاشته است . و همچنین حکیم فاضل یعقوب ابن غنائم ( ٢ ) معروف
به موفق السامري ( متوفی ٥٨١ هجري ) نیز کلیات قانون را شرح و دران شكوك نجم الدين
ابن منفاخ (٣) را تحلیل نموده است .
وسدید گازرونی ! نیز در سنه ٧٤٥ قمري با لاي كليات قانون ، شرحی مسمی بتوضيحات
القانون نگاشت . و همچنین از طرف علی ابن عبدالله الشهير بزين العرب مصری نیز شرحی
بسال ( ٧٥١ هجري) با لاي آن ( كليات قانون ) نوشته آمده است .

( ١ ) امین الدوله حكيم ابوا لفرج يعقوب ابن القف النصرانى الكركی : از مشاهیر اطبای عرب
و نصرانی المذهب است ، تولدش بسال (٦٣٠ هجری) در كرك باتفاق پیوسته و پدرش از منشیان یکی از
ملوك ایوبیه بوده است . طب را از نزد ابن اصیبعه ( صاحب عيون الانبأ في طبقات الاطبا ) تحصيل
نمود ، در دمشق و بعضی نقاط دیگر بطبابت اشتغال داشت . از کتب مصنفة مشهور اويكي الشافي
در طب ( شش مجلد ) و دیگری شرح کلیات قانون شیخ است . اشارات را نیز شرح نموده است
اما ناتمام .
(۲) يعقوب ابن غنائم معروف بموفق السامری : از معاریف اطبا وحکای اسلام و به تبحر و مهارت
كامل در امور مداوات و نوستن مدونات در علوم حکمیه مشهور است ، در دمشق الشام تولد ونشو ونما
یافته و در سنه ٦٨١ هجری وفات نمود . از تصانیف برجسته او شرح کلیات قانون ، حل شكوك
نجم الدين منفاخ على الكليات ، كتاب المدخل الى علم المنطق والطبیعی والا لهیات است .
(٣) نجم الدین ابن منفاخ ( ابوالعباس ابن ابی الفضل اسعد ابن حلوان ) یکی از اطبا و حکمای
معروف اسلامی است . تولدش بسال ٥٩٣ هجری در دمشق باتفاق پیوسته ؛ در شعر وانشاء فرید عصر
خویش بوده ؛ در ادبیات یدطولی و در نواختن عود و خط خوش مهارتی بسزا داشت . در اوائل
سمت طبابت وزارت ملك مسعود ( صاحب آمد) را داشته ، بعدها بخدمت صاحب حمص ملك اشرف ابن
منصور بسر میبرد . و بسا اشخاص از واستفاده ها برده اند وفاتش بسال ٦٢٣ هجری واز آثار
مشهور او كتاب المهملات فى كتاب الكليات ، كتاب المدخل الى الطب وغیره است .

١٢١٥


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۷۸)

وعلاوه ؛ اشخاص متعدد دیگری نیز قانون را شرح یا اختصار و تلخیص نموده اند ، که
اگر ما به تحریر اسامی همه آنها به پردازیم دامنه کلام بطول انجامد. لهذا بهمین اندازه
اکتفا نموده ، فقط درینجا به تحریر اسماء بعضی از اختصار و تلخیصات معتبر آن می پردازیم.
از جمله اشخاصیکه قانون را اختصار و یا تلخیص نموده اند ، یکی حکیم ابو سعید
ابن ابی السرور الاسرائیلی السامری العسقلانی است ؛ كه بنام خلاصة القانون آنرا
خلاصه نمود. و دیگر شیخ داؤد انطاکی (متوفی ۱۰۰۶ هجری) هم آن را شرح وهم
اختصار نموده است. و هم چنین بنام المكنون نیز مختصر قانون موجود است ، كه
اسم صاحب آن معلوم نیست. و این اختصار را استاد الاطبا فخر الدین خجندی
بنام «تنقیح غلق المکنون» تلخیص نموده.

***

( اشارات :
و تنبيهات في المنطق والحكمة )

نیز یکی از آثار مشهور شیخ است که تا کنون در وطن عزیز ما
از جمله کتب درسی در علوم قدیمه محسوب میشود. باوجوديكه
این کتاب در يك مجلد تالیف یافته ، و يك كتاب كوچكى بنظر می آید. با آنهم دارای
نکات عجیبه و فوائد غریبه ایست که اکثر از کتب مبسوط فاقد آنست. شیخ قسمت منطق
آنرا در هشت (۸) منهج ایراد ، و مجموع قسمت حکمت آنرا در ده (۱۰) نمط بیان
و تصنیف نموده است. که نمط اول آن در اجسام ، دوم آن در جهات ، سیوم در نفوس،
چهارم در وجود ، پنجم در ابداع ، ششم در غایات و مبادی ، هفتم در تجرید ، هشتم
در سعادت ، نهم در مقامات عارفین و دهم در اسرار آیات ، مباحث و معلومات دقیقی را
حاوی است.
و فخر الدین رازی ؛ بر آن شرحی بطور قال اقول نگاشت و در آن اقوال شیخ را

۱۳۱۶


( ۷۹ ) مؤلفات در افغانستان شماره ( دوازدهم ) سال دوم

سخت طرف معارضه و تردید قرار داده، بامبالغات عجیب و غریبی پیش آمده ، بلکه شیخ را طعن و تشنیع مینماید .
و ازین سبب است که بعضی از ظرفا ( شرح ) اورا ( جرح ) نامیده و یا اینکه بعضی دیگری او را بلقب امام المشککین خوانده اند .
و علاوه بر آن بنام لباب الاشارات نیز ، فخر رازی اشارات را در سنه ٥٩٧ هجری تلخیص و بسه قسمت منطقیات ، طبیعیات و الهیات ترتیب داد .
و محقق طوسی ( علامه نصیر الدین محمد ابن حسن طوسی متوفی ( ٦٧٩ ) نیز بسال ٦٧٩ ( آخرین سال حیات خود ) اشارات را بنام ( حل مشکلات الاشارات ) شرح قابل اعتبار و اهتمامی کرده است .
و دیگر از جمله کتبی که بطور شرح و حاشیه یا محاکمه به اشارات شیخ به تصنیف رسیده ، مهمترین آن ؛ کتابی مشهور بمحاکمات از محقق قطب الدین رازي متوفى (٧٦٦) هجری است . که در سنه ٧٥٥ هجری آنرا تصنیف نمود . و در آن کتاب ، در بین اقوال و نظریاتیکه فخر الدین رازی و علامه طوسی (که هر يك در شرح مصنفة خود بر اشارات نگاشته اند ) حکمیت مینماید .
و بقراریکه در کشف الظنون چلبی نگاشته آمده ، وجه نگارش محاکمات چنین استنباط میشود ؛ که علامه قطب الدین رازي قسمت از ابحاث و اعتراضات خودرا ، به نسبت اقوال و نظریات فخر الدین رازی و شرح اشارات او نگاشته ، بعلامة قطبی شیرازی عرضه نمود .
قطبي شیرازی ، پس از وارسی و مطالعه اعتراضات او ، قطب الدین رازي را لائق و سزاوار تصنیف محاکمات دیده ، ازو طالب تصنیف محاکمات میشود ، وهمان است که با شاره و درخواست او ( شيرازي ) ، قطب الدین رازی محاکمات خورا تصنیف مینماید .
( کشف الظنون ج اول ص ۱۰۳ )

۱۲۱۷


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )

الهداية في الطب
نيز يكي از آثار شيخ است دريك مجلد كه علامة علاؤالدين على ابن نفيس آنرا شرح نموده است .

* * *

الانصاف
نيز از مولفات شيخ . و باستثناي كاتب چلبي كه در كشف الظنون آنرا بنام ( الانصاف و الانتصاف ) قيد نموده سايرين همه انصاف (به تنهائي) يا كتاب الانصاف اسم برده اند . بقراريكه نگاشته اند ، این کتاب عبارت از (۲۰) بیست مجلد و داراي مباحث مبسوطی در فلسفه است . محتوي انصاف وحکمیت بین فلاسفۀ مغرب وحکمای مشرق ( اعنی نظریات آنها ) بوده ، به نسبت کتب ارسطو و نظریات فلسفی او تشریحات مفصلی دران داده شده است . در تاراج سلطان مسعود تمام مجلدات آن بضياع رفته و متأسفانه امروز اثري ازان در ميان نيست .

* * *

الحاصل والمحصول
بقراريكه مينگارند ؛ شيخ آنرا در سنين اوائل حيات خود در بخارا براي ابوبكر البرقى تصنيف نمود ، و كاتب چلبى در كشف الظنون آنرا (۲۰) مجلد ضبط كرده است. وسواي نسخۀ اصل آن ، نسخ ديگری ازان در ميان نيست.
( معلوم نشد که نسخۀ اصل آن بکجا موجود است للراقم )

* * *

۱۲۱۸


شماره (دوازدهم) سال دوم
مؤلفات در افغانستان
(۸۱)

الهداية في الحكمة
سوای الهداية في الطب کتابیست در يك مجلد، وشيخ
آنرا زمانیکه در قلعهٔ (فرد جان) محبوس بود، از برای
برادر خود (علی) تصنيف نموده است.

عيون الحكمة
دائر به منطق، طبيعيات و الهیات، نیز از مؤلفات
شیخ است، که فخرالدین رازی بالای آن شرحی نوشته
و کاتب چلبی می نویسد که فخرالدین رازی آنرا بعبارت
قال الشيخ و قال المفسر (رازی) شرح نموده، خود را
بنام مفسر یاد کرده است.
هكذا نجم الدين الحكيم (۱) ابن محمد ابن عبدان ابن اللبودي (متوفی ۶۰۶ هجري)
نیز عیون الحکمة مذکور را اختصار نمود.

البر و الاثم
دائر در اخلاق و عبارت از دو مجلد است که شیخ آنرا نیز
جهت فقیه ابوبکر البرقی تصنيف نمود. و سوای نسخه ئيكه
در آنوقت سپرد فقیه مذکور شده بود، نسخهٔ دیگری ازان
در قيد تحریر نیامده.

(۱) نجم الدین ابو ذكريا يحيى ابن شمس الدين ابو عبدالله محمد ابن عبدان از اطبای اسلامی
و در طب، حکمت، ادبيات و علوم سائره مهارت تامهٔ را دارا بود، تولدش در حلب، وبعدها وارد مصر
شده از طرف صالح نجم الدین ایوبی، بدیوان نظارت اسكندريه تعيين يافت. شخصي بغایت فصیح
و بلیغی بوده، در عالم ادبيات عرب ياد منشاء و اشعار رائقه دارد. علاوه بر عيون الحكمة، اشارات
و كليات قانون شيخ را نیز اختصار نموده و بطور يقين تا اواسط قرن ۷ هجری در قيد حیات بوده است.
تا تمام

۱۲۱۹


( ۸۲ )
مجلة کابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

المجموع . يا حكمة العروضيه

کتا بیست در يك مجلد ، که شیخ آنرا ( بدون ریا ضیات ) در سن ۲۱ سالگي برای ابو الحسن عروضی تصنیف نمود ، و از قرينه و اسم آن استنباط میشود که در علوم طبيعی و الهيات بوده باشد . نا تمام

ع ، ص مجتبي خان معين دوم وزارت ما ليه

( دروغگو )
دروغگو همیشه بقسم خوردن معروف است . ( کور نی )

( وطن )
اولين صنعت وطن دوستي جان نثاری بوطن است . ( نا پليون كبير )

۱۲۲۰


شماره ( دوازدهم ) سال دوم آغاز تعمیر بالا حصار ( ٨٣ )
متنوعه

آغاز تعمیر بالاحصار

در نمره ( ٢٢ ) مجله کابل انجمن ادبی شرح تقدیم تشکرات
خود را نسبت بتجدید تعمیر شهر زیبای تا ریخی با لا حصار
کابل نگاشته بود اینك خوشبختانه بروز دوشنبه ( ١٧ ) ثور
عیناً بوقت انعقاد حفلۀ بمناسبت گذاشتن سنگ تاداب مکتب
حربیه که بدست حقپرست اعلیحضرت تاجدار نیرومند افغانستان محمد نادر شاه غازی بعمل آمد
کارکنان این مجله دران حفله با افتخار حضور داشته و عملی شدن آن آمال دیرین
خود ها را عیناً ملاحظه کردند .
گزارش و مجاري آنروز بزرگرا که در تاریخ آینده مقام برجسته و احترام مخصوصی
خواهد داشت جراید شهری نوشته اند ماصرف بطور تبريك و بشارت بدوستان دور و نزديك
بتذکار مختصر فوق خود را موظف شمرده ضمناً سواد نطق ذات ملوکانه را با معروضۀ
یکنفر از طلاب خورد سال مدرسه که دران حفله ایراد یافته بود اینجا بنظر قارئین محترم
میرسانیم : -

معروضۀ مکتب حربیه بحضور
اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی

اعلیحضرت پدر تاجدار غیور مهربان ما !
ما ملت بدرگاه ایزد متعال تماماً مشکوریم که این وجود مبارك همایون را برای ما عطا
و ابذال فرموده است .

۱۲۲۱


( ٨٤ )
مجله کابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

اعلیحضرتا ! خدمات برجسته و شاندار تاریخی که شما در راه این وطن مالوف ما
نموده اید از خاطرها واذهان اولادهای اصیل و قدر شناس این آب وخاك مقدس فراموش
ومحو شدنی نیست .
اعلیحضرتا ! ذات سترگ شماست که ما ملت افغانرا از مظالم اندوهناك واسارتهاي
سنگین رهانیده اید فضل خدای کریم و برکت بازوي مقتدر و تدابیر موافق شهنشای خجسته
خصال بود که اکنون ما ؛ در دول متمدنه سر فراز بو ده بحریت و استقلال نائل هستیم .
اعلیحضرتا ! باز هم قریب بوده که افغانستان بتوسط اشرار پیشه ها وسارقین بر باد
و فنا شود که ناگاه مرحمت الهی با لای ما ملت افغانستان ابذال شده در آن میان شعشعهٔ
شمشیر والاي شما مثل بريق و لمعان رعد و برق درواديهاي جنوبي وطن درخشیده آن همه
ابر هاي تيره و تار را بنور خويش تزئین و منور فرموده و بران حزب ستمگار کامیابی
و موفقيت استحصال واز وجود منحوس شان این خاك مقدس را پاك و مصفا گردانیدید .
اعلیحضرتا ! حقیقتاً ذات وا لا صفات شما ست که در هر وقت و هر زمان مصیبت
وفلاکت این آب وخاك را متحمل کشته و وطن را بفضل الهی از بلیات و خسارات
بزرگ نجات و ملت را از لب پرتگاه عظیم محو واضمحلال رها نیده اید اينك این خلوصیت
و جان نثاری را که در بارهٔ این خاك مقدس ایفا نموده ئيد نه تنها تبعهٔ داخلی افغانستان
بلکه ملل ودول اجانب بهتر و خوب تر مدرك اند که تا کدام اندازه حقوق وطن خویش
را بانجام رسانیده اید که ما آنرا بانظار خود مان دیدیم ، والحق که تاریخ هم شاهد حال است .
اعلیحضرتا ! ازین روست که وجود ذیجود شما در بحر امرای معروف افغان و در زمرهٔ
مشاهیر عالم درین عصر بیستم عد ، ومحسوب میشوید .
بناء علیه ا ین مسئله خیلی مهم بود وموجب افتخار تمام ملت افغا نستان است .
اعلیحضر تا ! ما از اظهار و افتخار و خوشی و شکريه این امر که از تشریف قدوم تان
امروز بنهادن سنگ تهداب اساسی مکتب فنون حریه ویابعبارهٔ دیگر سرچشمهٔ اردو درین موقع
تاريخي بالاحصار قدم رنجه فرموده اید عاجزیم مسلم است که علاقه مندی خیلی زيادي برای
این وطن وعلي الخصوص بعالم عسکری اينخاك با شرف دارید که بر وجود مبارك خویش

۱۲۲۲


شماره (دوازدهم) سال دوم آغاز تعمیر بالا حصار (85)

قبول اینقدر زحمت را اختیار کرده اید و بدست مفخرت پیوست تان سنگ تهداب اساسی سرمنشأ اردو را گذاشتید !
اعلیحضرتا ! ازین مراحم و نوازش خویش عشق سر بازی وحس فدائیت را در عروق هر يك مان بیش از پیش در تحريك و جریان آورده و از همجو مراحم خویش بر چهرهٔ هر فرد ما انبساط و خوشی را تولید نموده اید .
بنا بران تاجی افغان و حضار محترمین تايك درجه فرحت ومسرت ما را تقدیر کرده، وما هم ازین افتخاریكه امروز بآن نائل گردیده ئیم خود مان را تبريك گفته میتوانیم ، وبناء علیه ازین شفقات و نوازشهای اعلیحضرت فخر کرده برخود میبالیم .
اعلیحضرتا ! ظاهر وباهر است که امروزه روز امنیت و شرافت افتخار و ارتقاء هر ملت وابسته بشجاعت وفداکاری عساکر آنهاست عسکریكه صاحب معنویات درست وفدا كار وخوش اخلاق باشد میتواند ملت ومملکت خود را بتائید الهی وبغیرت مردانه خود بختیار و با افتخار سازد لله الحمد كه امروز قشون افاغنه از توجه ذات شما قهرمان غیور وطن ، شجاع ووظیفه شناس ومطیع وخوش اخلاق بوده وبمناسبت این حلهٔ زیبا بمقابل قوم وملت خود محبوب است و امید واثق بملک منان داریم كه اسباب و وسائل افتخار وسعادت مملکت را استحصال نمائیم .
اعلیحضرتا !
ما محصلین و تلاميذ مكتب فنون حربیه ؛ ذات خجسته خصال همایونی شما را كه عنوان سعادت وترقی و دیباچهٔ وطن پروریست بمنتهای صمیمیت قلب ، رهبر و سرمشق خود ها قرار داده ایم - چون سعادت ملی خود را منوط و مربوط بوجود ذی قیمت شما میدانیم . بناء علیه بحضور پدر تاجدار غیور خود متعهد میشویم که اولا صداقت و اخلاص تام بذات ذی قدر شما وملت و وطن داشته و داریم و ثانیاً برای حفاظت و دفاع نمودن وطن از تسلط اعدا بريختاندن قطرات خون خویش حاضریم ، ثالثاً براي اعتلا و رفعت و عظمت این خاك با اقتدار خود خد منگذاري را از خدا يمتعال استدعا وتوفیق ربی را برای خود خوا هانیم ، را بعاً فرق دوستان ودشمنان و خائنين اینخاك را همیشه مدنظر گرفته و میگوتیم زیاده برین همان شاهراه حقانیت

1223


( ٨٦ )
مجلة کابل
شماره ( دوزدهم ) سال دوم
را که اعلیحضرت غازي هدف مقصود خود قرار داده اند عموم ما هم سريعاً بآن استقامت ،
کوشان و روان و با جرای یگانه و وظیفه حقیقی و اصلی ما که ایثار نمودن قطرات خون
خود و سر با زیست ، مستعد و حاضریم که در راه رضای خدا و پدر محبوب القلوب خودمان
بریزانیم و بخالق عالم نیاز مندیم که در آتیه اردوی افغان را بمرام اعلیحضرت ، تعلیم
و تربیه نموده و افکار شان را مزین و منور ساخته بسوی پیشرفت و نهضت این وطن
میمنت مأ من خود جلب و بتوفيق الهي از توجه ذات ذي صفات تان به سر منشأ و مبداء
علویت خود ها تو صل نمائیم :
زیاده از ملک مقتدر استرجا و خواهش داریم که ظل ظلیل شما قهرمان صحنه استقلال
و وجود ترقی خواه حقایق آگاه شما را از سر افراد ملت افغان کم و کوتاه نگردانیده
بمقا صدات و مطالبا ت قلبی رسانیده با عزت دنیوی و اخروی داشته باشد و باقی خدام ملت را
بما تحتی تان توفیق خدمت و صداقت اعطا و مبذول نماید بحق محمد و آله الامجاد .
زنده باد قهرمان میدان استقلال و ناجی ما اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی .
مستدام باد استقلال افغا نستان .
پاینده باد ملت شجيع آن .
نطق اعلیحضرت معظم غازی
فرزند من !
ازین بیائیکه بالو کاله آنرا از طرف سائر فرزندانم طلاب مكتب جليلة عسكري و ديگر
برادران نظامی خود اظهار نمودید و تماماً ترجمانی از احساسات مكتب حربيه و عساکر
افغانستان می نماید و جذبه صمیمیت و صداقت و وظیفه شناسی و قدر دانی از آن عیان
میگردد ، تشکر میکنم .
لله الحمد که امروز نه تنها معنویات عسکر مظفر افغانستان بلکه از تمام افراد ملت
١٣٠٤


( ۸۷ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم آغاز تعمیر بالاحصار

عزیزم بلند است و حسیات و ظیفه شناسی و قدر دانی که از صفات برجسته انسان است
و بالعموم افراد و اقوام را بمدارج عالی ترقی واصل و ملل عالم را باستقبال درخشان نایل
میگرداند ، در اکثری از آنها مشهود میگردد .
میدانید که از جمله عوامل مهمه ارتقا و تعالی ملت یکی سر نیاز را بدرگاه خالق بی نیاز
خم نمودن است زیرا هر آن فرد ملکی و عسکری که جبین اخلاص خودرا ببارگاه خداوندی
می ساید در دنیا و عقبی سرخرو و سر فراز بوده در مقابل دوست و دشمن مفخر و ممتاز
میگردد . سرموئی گر اینجا خم شوی بشکن کلاه آنجا ، و باز همراه پابندی بمقررات
مذهبی بملت خود صادق بودن ، و بمملکت خویش صمیمانه خدمت کردن ، در راه حفظ
شرف وعزت و افتخارات ملی خود ازجان وجهان گذشتن وازخدام وسعادت خواهان وطن
قدر شناسی نمودن ، ودرا انجام خدمات محوله خود وظیفه شناس بودن ، میباشد من ازین حس
قدرشناسی که امروز ملت افغانستان در صله آن خدمت جزوی که من بمعاونت الهی وحسن
مساعدت ملت افغانی مظهر آن شده ام مرا بنظر محبت و تقدیرمی بینند واز ميان يك كرور نفوس
افغانستان برضا ورغبت خود این بار امانت بزرگ را بردوش ناتوان من گذاشته اند ومرا
پادشاهی خود که من آنرا مرادف به خدمت گذاری حقیقی این خطه اسلامی پندارم
بالحاح و اصرار بر گزیده اند واز آن وقت تا حال بكمال صميميت و اخلاص
همه اوامرم را بمحبت تمام اطاعت کرده اند تا اندازه بر من اظهار اطمینان و اعتماد می نمایند
که اختیار سر و مال و اولاد خو د را بمن سپرده اند اول بدرگاه خدا و باز باین ملت عزیز
و قدر دان خود شکر گذارم و دعا میکنم که خداوند سر ومال واولاد آنها را با خاک پاك
افغانستان در حفظ و حمایت خود نگهداشته بمن و بافراد خاندان و سائر اخوان عزیزم
مامورین نظامی و ملکی افغانستان چنان توفیقی را رفیق گرداند که درراه سعادت و رفاهیت
و حفظ شان وشرف مملكت سرومال واولاد خود هارا قربان کنیم .
***
١٢٢٥


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۸ )

من به ملت عزیزم اطمینان میدهم که خودم و تمام خاندانم و سائر مامورین حکومت
متبوعۀ تان در برابر این قدر دانی های که از تمام طبقات مملکت مشاهده مینمائیم ، بدرجۀ
انتهائی وظیفه شناس ، و در راه خدمت مملکت کمال سعی و مجاهدت خود را بفضل الهی
و حسن مساعدت ملی بصرف خواهیم رسانید .
این ارتباط صمیمانه که خوشبختانه امروز در بین ملت و حکومت از هر حیث و هر جهت
موجود و وسایل ترقی و سعادت را بما تهیه نموده و درین مدت قلیل ما را به موفقیت های
زیادی نایل گردانیده است بما و شما چنین بشارت میدهد که لطف الهی شامل حال ما میباشد
و تا زمانیکه این حس شریف که عین تعمیل اوامر الهی و کلید ترقی میباشد در بین ملت و حکومت
ما تند امروز موجود باشد یقیناً سعادت ، رفاهیت ، مفخرت غلام حلقه بگوش ملت
افغانستان است .
هر فرصتی که فاقد این صفت ممیزه که راز تعالی سایر ملل مترقی میباشد ، شدید البته هدف
سهام مصائب و مشکلات و پریشانی خواهید شد ( لا وقع الله )
نسبت باین تعمیر جدید مکتب حربیه که ما و شما جهت نهادن سنگ تهداب آن درین جا اجتماع
کرده ایم بدرگاه الهی شکر گذارم که مرا توفیق عنایت فرمود تا درین موضع تاریخی سنگ بنیاد
چنان عمارتی را گذاشتم که منبع روح عسکری و ملجای امید آتی ملت افغانی گفته می شود .
این عمارت که حسب ظاهر از سنگ و گل متشکل می شود در حقیقت چنان يك بنای
عالی است که دل و دماغ ، حتی روح اولاد آتیۀ وطن را عموماً و از عساکر افغانی را
خصوصاً برای مدافعۀ حفظ و شرف و عزت این خاك پاك تربیه و تقویه خواهد نمود
و جذبات فداکاری و وطن دوستی را در آنها تنبیه خواهد کرد .
میدانید که عسکر افغانستان از پنجاه سال باین طرف مراتب و درجات شان و شرف
عسکری خود را چنانچه در اعصار گذشته مجد و افتخار داشتند از سوء ادارۀ حکومت های
خود متدرجاً از دست داده رفتند و بالاخره در دورۀ انقلاب روح عسکر به مراحل
انتهائی تنزل و هبوط کرد . اگر بنظر دقت دیده شود ، این تنزل عسکر در موقع انقلاب
نیز روح ملی و عسکری افغانستان را زایل نکرده بود بلکه اوضاع عسکری و ملی آن زمان

١٢٢٦


اعلیحضرت معظم غازی در اثنای ملاحظه و نهادن سنگ تهداب عمارت مکتب فنون حربیه در « بالاحصار »


[BLANK PAGE]


شماره (دوازدهم) سال دوم جواب تصریح و تمنی (۸۹)

طوریکه بهمه تان عیان است عسکر و ملت را بدرجه دچار یأس و حرمان نموده بود که همین مأ یوسی موجب بی نظمی آن گردید .
لله الحمد که درین مدت کم با ز يك روح تازه جدیت در عالم عسکری مشهود و حسن صداقت و صمیمیت و خدمت وطن و ملت دوستی در تمام طبقات ملکی و نظامی افغانستان معاینه میگردد : این حسیات وجذبات عسکرانه که برای اقوام افغانستان از خصایص فطری و موروثی است و امروز به رشد وتکامل خوبی نائل شده است ما وشما را به فضل خدا امیدوار باستقبال درخشان افغانستان میسازد .
زنده باد ملت وعسکر افغانستان .
پاینده باد استقلال افغانستان
*
* *

جواب
تصریح و تمنی
نویسنده محی الدینخان انیس

قضیه کشال و واضحی را ایستاده پا خوانده يك چيزي نوشتيد , چاره ندارم غیر ازینکه نق منکر شوم یعنی بگویم :
خدا نکند ؛ من کی گفتم کلمات نامانوس در زبان (همانستکه) معنی قطعی و مستقل ندارد و کی توصیه کردم که مترجمین قبل از شروع ترجمه (آنهم از يك سر) خواه کتاب یا مقاله باشد درفوق تحریری لغات غیر مانوسرا يك فهرست برداشته و چطور یا چکار کنند .. الخ
حتی اجازه بدهید اقرار کنم همان يك تصدیقی که کلانی فرموده بمن دادید و ممکن بود آنرا وسیلۀ افتخار و سربلندی میگرفتم آنهم مطابق حال من نیامد ، زیرا تصدیق بود که مرا تکذیب میکرد و من در همان مقاله اظهار کردم که سالها ستکه ترجمانی نکردم و ارمان آنرا

۱۲۲۷


شماره ( دوازدهم ) سال دو مجله کابل (۹۰)

دارم بهرحال : -
تکیه قصد خود را در آن مقاله باز تکرار کنم که : -
اتصال با معارف بشریت يك امر حیاتیست ، لذا باید متوالیاً و مداماً ترجمه کرده برویم ،
ولی یکی از عمده ترین مطالب در ترجمانی قضیه دچار شدن مترجم بتطبیق و تراشیدن و دخیل
ساختن لغات میباشد ( مخصوصا در مطالب علمی که مقصود ما از آن مقاله بود که این
عملیات سه گانه کیفهای بسیار کشالی دارد ) و نظر بخصوصیات مرحله ئی حالت ما این
عملیات سه گانه ترجمانی صورتی بخود میگیرد که اگر مترجم هوش خودرا نگرفت زبان تحریر
محیط را در مشکلات بسیار پر پیچ خواهد انداخت .
چنانچه می بینم ملایکه در ابتدا این مطلب را دقت نکرده بودند ، یعنی در اول هر که
خواندن و نوشتن دو زبانرا یاد داشت ( آوردن آوردن وترا شیدن ترا شیدن ) بنا کرد ،
اولاد امروز خود را بمخالفتهای بسیار دچار کرده اند که تتبع در وضعيت لغاتی ممالك
شرقی این نظریه مرا برا یتان ثابت میسازد .
بهر حال این مطلب درازیستکه بحث جدا گانه میخواهد ، بیائیم سرگپ خود مان که چون
سر مرحله هستیم ، من پیشگیری و تعاونرا درین موضوع : ( بیار بیار و بساز بساز) لغات
موزون ديدم يك طریق پیش گیری همین را خوب دیدم که ترجمان در وقت تطبیق لغات
و ترا شیدن یا دخیل ساختن لغات خود را در مقابل يك كار مهم دیده و همین عملیات
سه گانه را در هر ترجمه قضیه جدا گانه قرار بدهد ، آنوقت معلومستکه نشو و نمای زبان
در زیر چه انتظام درست و بدون خطر تشویش و خلط روان بماند بلی انکار ندارم که
باین طریق حرکت ترجمه کردن که عبارت از اتصال با معارف بشریت است قدری عقب تر
میافتد زیرا در چنین صورت موضوعات علمیرا تنها کسی ترجمه خواهد کرد که قوت
تصرف کرد نرا در زبان دارد ، اما چه چاره که این یکی از نوامیس طبیعیستکه مادامیکه
صحیحتر میخواهیم باید بدقت تر انجام بدهیم .
باز اهمیت ضرورت پا بندی این طریق در وقتی برایتان بیشتر معلوم خواهد شد که هزاران
هزار لغترا که ما باید دخیل بسازیم مد تصور بگیرید .

۱۲۲۸


شماره (دوازدهم) سال دوم جواب تصریح ونفی (۹۱)

مگر چون فایده که من از استعمال این طریق تصور کرده ام يك منطق نظری میباشد
بهتر این را دیدم که تطبیقات آنرا تا چند سلسله بعهده بگیرم چنانچه در آنجا هم بیان یافت

پل شيله کامبوی جلال آباد
که در عصر ترقی حصر اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تعمیر و ساخته شده

١٢٢٩


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۹۲)

بعد از آن خوبیهای این طریق را ازین تطبیقات بنالیم.
اما در باب کلمه نامانوس بنده آنرا تنها در باب مباحث نامانوس استعمال کردم -
خصوصاً اگر يك نظریه علمی باشد - نه بحث پوره - و اگر یاری برای کذا می بگوئید
یکی ازین قبیل نظر یا ترا برایتان ترجمه کند آنوقت معلومتان خواهد شد که مصطلحات
علمی يك نظریه علمی همیشه مدار ومحور فهمیدن تمام مبحث میباشد ، غالباً، لذا هم فایده
مترجم و هم فایده خواننده خواهد بود که بیشتر توضیح داده شوند.
باز گمان نرود آنچه که در باب خطرهای ترجمه یاد کردم، توهمات خاليست : اينك تنها
يك شماره گذشته مجله کابل را گرفته تراجم آن را با نظر دقت و تحلیل غور کنید تصرفات
مدهش حتی بيمناك که در زبان شده میرود برایتان آشکار خواهد شد.
تنها مقاله ها و مطالب متفرقه که از عربی ترجمه شده است و با وجودیکه اصل آنها را بدست
ندارم يك نظر سطحی بیش از يك صد تصرف نالازم را دیدم ......
آیا حال از روی این يك مقاله که در يك شماره درج شده است وضعیت را قیاس کرده
میتوانید؟ و باز تخمین کرده میتوانید که اگر همین وضعیت روان ماند چند نفر مترجم
آینده زبان را بکجا خواهند کشانید؟ ...... م ، انیس

مار پرستی

ترجمه از انگلیسی

ولفرد دی همبلی رئیس هیئت موزه علوم طبیعیه که در سالهای ۱۹۲۹ و ۱۹۳۰ بافریقای
وسطی و در ممالک انکولينا، و نایجریا سیاحت نموده است؛ معلومات آتیه را نسبت
به عقاید عجیب و غریب اهالی آنجا در خصوص مار پرستی توضیح می نماید : -
يك تعريف مخصوص و موافق به علم منطق برای پرستش، خیلی مشکل است ! چه
اصولا این مطلب پوشیده و هر گروه بعقاید و افکار جداگانه و خصوصی متجسس و منهمك

۱۲۳۰


( ۹۳ )
مارپرستی
شمارۀ ( دوازدهم ) سال دوم

میباشند ! لهذا نمیتوان فکر خود را درین زمینه اظهار نموده و حقیقت امور اعتقادیه را
مشروحاً توضیح نمود حتی افکار فوق العاده واشخاص جنی هم نمی توانند درینمورد سایل را
قانع سازند ؛ چه هر کس نصب العین خاصی داشته و بصحتش اطمینان هم دارد ! مثلا : کسی
خود را برای وطن قربان مینماید ، کسی در راه مقصود دیگری فدا کاری میکند البته اینها
نظریه و قناعتی دارند !
لفظ خرافات مذهبی را در موقعی میتوان استعمال نمود که عقاید و عملیات معتقدین را
شرح داده و اصل ماهیت وحقیقت معتقد بها را بدرستی تعریف کرده نتواند یعنی
اساس آن موضوع در سایۀ اوهام خمیده باشد .
در بعض طبقات انسانی افکار اوضاع و عقاید باطلۀ عجیب وغریبی وجود دارد چنانچه
يك مار فربه را بقسم صنم استعمال مینمایند و تعویذهای مخصوصی می پوشند تا از گزند
مارها ایمن باشند وذرائع افسون گری دیگری نیز به نسبت تعویذ پوشیدن علاج مار گزیدن-
و یا محفوظ شدن از گزند مار ها دارند .
بعضی مارهای بزرگ که عوام آنهارا اژدها می نامند دارای جثه و طول خیلی زیاد ایست
و نیز قوۀ زیادی دارند که دشمن را به سهولت مغلوب می سازند مار زهر دار نیستند یعنی
همچو دیگر مارها نمی گزند و میشود به آسانی آنها را رام واهلی ساخت و بندرت بالای
انسان حمله مینمایند واگر به نرمی به آنها رفتار شود هیچگاه مورد ضرر واقع نخواهند گردید
اگر وجوهات فوق را مد نظر گیریم می توانیم به سهولت فهمید که چرا اژدها را متبرك
دانسته و آنها را تقدیس مینمایند و در معابد نگاه میکنند و راهب ها به آسانی می توانند
خزندگان را رام نموده مراقبت فرمایند . و نیز اکثر اوقات حیوانات مزبور با اشخاصی که
بآنها سلوك خوب نموده به بسیار شفقت پیش می آیند و متصدي هيچ گونه ضرر واقع
نمیگردند . اهالی آنجا اژدها را رب النوع عقل و رحمت زمینی وقائده مینامند .
تصویر اژدها را بعض اوقات در آهن نقش مینمایند ، واکثراً جام های آب را بقسم
تحفه از آب مملو نموده نزديك سواحل دریاها و یا پهلوی غدیرها میگذارند چه اژدها
آب را بسیار دوست دارند ، و در اطراف و نزدیکی معبد درختهای متبرك می نشانند ،

۱۲۳۱


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )

مارها را آزاد میگذارند تا در هر طرف آزادا نه حرکت نمایند اما راهب ، آنها را در آشیانه هدایت مینمایند ، و قبل از شروع به این عمل خود را مصفا و تمیز می کنند یعنی يك قسم برگ مخصوص را در دست هاي خود میمالند بعد نزد مارها زا نوخم کرده آنها را می گیرند و به بسیار نرمی بخانه اش می برند در نزديكي خا نه هاي مارها مکتبیست که هر بچه مجبور است بخرج وا لدین خود در آن جا رفته علوم غزل خوانی ورقص هاي عجيب وغریب مخصوص العبادت را بیاموزد که در زمانه هاي قديم نيز مقصرین را مجبور بچنین جزا میدانستند .
در اثنا ئیکه کدام باشنده با اژدها ملاق شود چنین میگوید :—
« شما پدر و مادر من هستید ، و نیز بطور نیاز میگوید « سرم بشما تعلق دارد بمن مهربان باشید ، اگر کسی اژدهائی را اگر چه سهواً باشد قتل نماید جزائیکه برايش معين شده زنده در گور شدن است . و در همین قصور يك ار وپائی نیز بقتل رسیده بود . دو هزار از زنهای تارك دنيا در معابد مارها خدمت میکنند و بطور پرستار خود ها را وقف کرده اند که تبرکاً راهب ، آنها را عروسی مینمایند و عمده وظایف این خادمین زنانه این است که آب برای اژدها می آورند بوریا ها از سبزه ها می بافند و در میله ها معبد را زیب و زینت میدهند و طعام برای رقاص ها می آورند . و درین میله ها یکنوع آزادي ولاقیدی مفرطی را مرتکب شده خود را از طرف اصنام مجاز دانسته اگر حملی در آنها پدیدار شد آنرا بضم خود منتسب می سازند .
درین اواخر از عادات شخصیه خودها جلو گیری کرده بودند و اگر با سال ( ١٨٨٦ ) یعنی ده سال قبل آن مقایسه نمائيم يك فرق كلي در بين میيابیم چه میله هاي مذهبي سالانه را فرو گذاشتند . و نیز قوانین سختی که در جزاي بی حرمتی اژدها تعین شده بود از بین رفت الحال معبدرا سال يكد فعه صرف کلان شونده قریه ( دهاتی ده ) زیارت میکند و هم نامبرده حیوانات را برای قربانی و تحفه می برد و الحال که بمعبود خود نیاز مینمایند صرف برای پادشاه دعا کرده کثرت نشو و نمای فصول را در خواست مینمایند .
در زمان سابق شبی که فردای آن میله می بود راهب ها و دانسی ها ( زنهاي اژدها )

۱۲۳۲


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مار پرستی ( ٩٥ )

رداگرد قصبه رفته آمدن میله را منادی میکردند و تمام باشندگان را خبر میدادند که خانه ها و کلکین های خود را محکم نمایند، و از تماشا کردن بکوچه آنها را سخت منع میکردند و گمان میگردید که جزائیکه برای تماشای میله انعقاد یافته آن است که اگر کسی میله را تماشا نماید کرم های خورد از تمام اندامش سرزده مورد حمله کرمان واقع خواهد گردید
راهب ها و زنهای آنها در روز بزرگ گرز های چوبی در دست گرفته گردا گرد شهر میدویدند و اگر سك، خوك ، مرغ ، یا کدام جانور دیگر را میدیدند با آن چوب طعمه مرگ می ساختند. چه حیوانات باعث زحمت اژدهاست و چنین میگفتند كه سك ها بنا بر خف خف باعث تکلیف آنها می شوند. اما حیوانات خانگی بر چشم های او بشدت می نگرند اژدها را طعام خوبی میخوراندند که از شدت آن مدهوش می شد بعد از آن او را بيك قسم منجنیق انداخته بجشن می بردند اولا يك راهب ويك زن با گرزها می آمدند تا کدام حیوانی در بین نباشد بعد ازان يك دسته دیگر كه يك قسمت آن دهل مینواختند و يك قسمت دیگری سرنی می زدند ، بعد از ان چپان را می آوردند که اژها در آن قرار گرفته بود و بگرد آن راهب چهار زن تماماً برهنه در رقص بودند آن جشن تمام روز دوام داشت و در شب يك میله نیز بافتخار اژدها انعقاد می یافت.
بسیار به ندرت اژدها بالای کدام انسان حمله میکند و اگر واقع میشود صرف راهب بیچاره است که ازین شراب می چشد. اگر يك اژدها به آشیانه مقدسش برده میشود به بسیار احتیاط تمام صورت میگیرد و شکارش را نیز در آنجا با خودش میگذارند. اگر کسی کدام ضرر و یا نقصان را به اژدها رپورت نمیدهد بذریعة روح معذب شده سخت مریض و بعد از آن می میرد. این جزاها را میتواند راهب ها به نیاز و در خواست خودها رفع نمایند. جزای كشندة يك اژدها مرگ است اما اگر فاعل این فعل شنیع مبلغی می پردازد یا قربانی مینماید و در گل مقدس غسل میکند ممکن است عفو گردد. این قوانین بحال بصورت ساده جلوه نموده خوش به نظر می آید چه قبل از تسلط حکومت برطانیه درین دیار جزاي كشتن مار ولو سهواً باشد مرگ بود و بس، چنانچه در شهر های مرکزی هنوز هم آن قوانین قدیمه سخیفه حکم فرماست

۱۲۳۳


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )

وقتيكه يك اژدها بنابر عوالم طبیعی فوت میکند . از تمام مردم پول جمع شده يك میله جنازه
برای آن انعقاد مییا بد . چنین خیال میکنند که هر اژدها با خود يك روح انسان دارد
پس آنروح باید بعد از مرگ خزنده مذکور بذریعه این میله مذهبی بیرون کرده شود. هر نوع
بیحرمتی نسبت به اژدها حقیقتاً بی حرمتی نسبت به آبا و اجداد است پس وقتيكه يك اژدها
مقتول میگردد نمیگذارند که نسل اجداد آنها مقطوع گردد یعنی کشنده را بهر ذریعه مقتول
میسازند .
پرستش اژدها صرف مخصوص بيك گروه است که آنها از باشندگان ( بودو ) واقع در
( زلو گندا ) علاقه جنوبی هستند . پرستش گاه بزرگ شان در ساحل غدیر وکتوریا نیا نزا
واقع است ساختمان معبد عبارت از يك تعمير مخروطی شکلی است که از چوبهای طویل و گیاها
ساخته شده فرش این ساختمان مفروش از گیاهای خوش بو است . در یکطرف معبد جاهای
مقدس برای مارها و محافظین آنها ساخته شده و يك زنى كه هیچ شوهر نکرده و یا کرده باشد عموماً
برای محافظت مقرر است . بالاى يك كنده چوب و يك چوکی تکه را هموار مینمایند تا
اژدها بالای آن قرار گیرد . در یکطرف عمارت سوراخی است تا اژدها برای حرکت
در سواحل دریا آزاد باشند و در آنجا اژدها بالای بز ها و غیره که برای خوراك او بسته
اند تغذیه مینماید و نیز هر روزه برای تغذیه اش شیر یکه از گاوهای تبرک میگیرند آورده
می شود و نیز خاک رس سفید به آن شیر مخلوط مینمایند پس اژدها بالای چوکی افتیده شیری را
که بذریعه زنهای راهب آورده می شود می نوشند .
چنین گمان می شود که اژدها بالای دریا و چیزیکه در دریا است اقتدار و تسلط دارد
پس از انیکه ماهيگير براي گرفتن ماهی میرود طعامی به اژدها میخو راند تا به گرفتن
ماهی به او كمك نمايد . نامها ئیکه برای اژدها اتخاذ شده همه مذکر اند . وقت عبادت در
اثنای ماه نو است . مردمانيكه جديد عروسي کرده اند براي او قربانی نمو ده طلب رحم
مینمایند . بعد از هر هفته جشن جدیدی منعقد میگردد .
***
١٢٣٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مسدس
( ۹۷ )

مسدس ذیل مضمون يك مسدس اردو است که دریکی از جراید هند نشر یافته بود ، جناب قاری عبد الله خان شاعر معروف کابل آنرا بفارسی برشته نظم کشیده اند . انجمن ادبی این مسدس را بمسابقه میگذارد . کسانیکه برابر آن درین زمینه بهمین بحر و ترجیع ساخته توانستند و از تاریخ نشر مجله الی یکماه باداره مجله برسانند به جایزه يك قاب ساعت طلا نایل خواهند شد.

سر زمینی که در او بوم و بر ویران است
مزرع قابل كشتمش همه خارستان است

کانش از بیخبری زیر زمین پنهان است
هر چه سرمایه در او مفلسی و حرمان است

هر قدر غفلت و خوابست دران سامان است
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است

سر زمینی که ندارد غم فردا در دل
سر زمینی که بود عقده کارش مشکل

سر زمینی که فتاده خر و بارش در گل
مانده بیچاره بره سخت عقب از منزل

نیست در کشت امیدش اثری از حاصل
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است

سر زمینی که ندارد سر افکار بلند
حالش از همت پست آمده بسیار نژند

هیچ گاهی نفتد صید مرادش بکمند
در شکستش نبود هیچ اثر از پیوند

نی در او خاطر آسوده نه طبع خورسند
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است

سر زمینی که جهان صیت جلالش بگرفت
شرق تا غرب چو مه فیض کمالش بگرفت

سایه افگند بسرها چو نهالش بگرفت
ناگهان روز سیه دامن حالش بگرفت

دردم از اوج بیفتاد و زوالش بگرفت
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است

سر زمینی که بوی آفت بیداد برفت
سر زمینی که نشاطش همه از یاد برفت

١٢٣٥


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۹۸ )

شوکت دولت او یکسره بر باد برفت روزگارش همه در شیون و فریاد برفت
از تتر دجلۀ خون تا شط بغداد برفت
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است
سرزمینی که نیفتد به پی چارۀ خویش دست لطفی نکشد برسر آوارۀ خویش
ندهد رشتۀ يك كار به بيكارۀ خویش خود شود در پی یغمای خود از دارۀ خویش
رقتی هم نكند بر دل سیپارۀ خویش
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است
سر زمینی که بها رش چوخزان افسرده است سرزمینی که گل و گلشن او پژمرده است
سر زمینی که زبس طبع ملول افسرده است سختی گردش ایام دلش افشرده است
آنقدر سخت زخود رفته که آبش برده است
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است
سر زمینی که فسرده است گلش باد خران سر زمینی که بود خار بچشم دگران
سر زمینی که نه سازاست دراو نی سامان مانده در چارۀ بهبود وطن سرگردان
لحظه لحظه بخسارت کشدش دور زمان
سرزمين اسف انگيز مسلمانان است
سر زمینی که مذلت کش اد بار بود سر زمینی که زغم خاطرش افکار بود
روز برگشته اش از بخت نگونسار بود حال امسالۀ او صعب تر از پار بود
چرخ بير حم هنوزش پی آزار بود
سر زمین اسف انگیز مسلمانان است
سرزمینی که روان داده سعادت از دست سرزمینی که اگر چاره کند فرصت هست
بخت بد را ندهد تن دگر از همت پست که درین مرحله کار کشش دست نه بست
از پی علم و عمل سعی نماید پیوست
تا نگویند سیه روز مسلمانانست

١٢٣٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مسدس
( ۹۹ )

وقت سعی و عمل و كوشش بسيار بود
پي تحصيل هنر جهد سزاوار بود
از جهالت و روشش بيخبري عار بود
بيخبر هر كه درين عصر بود خوار بود
پيشه علم و فن عصر كنون كار بود
تا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان است
از چه بگرفت ازين پيش جهان صولت ما
از چه بوده است فزون دبدبة شوكت ما
بوده آفاق بزير علم دولت ما
ضبط تاريخ بود قوت ما حشمت ما
كاش آيد بره ما فكرت ما همت ما
تانگويند سيه ؛ روز مسلمانان است
صولت ما همه از همت والا بوده است
فكرما مصلحت خير بدنيا بوده است
قوت ما همه از دست توانا بوده است
دست ما بر سر دست همه بالا بوده است
پيشه گيريم همان شيوه كه از ما بوده است
تا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان است
باز بايد كه بهم مهر و محبت ورزيم
اتحادي بنمائيم و صداقت ورزيم
بغض بيجای كشيم از دل و الفت ورزيم
به بزرگان خود از صدق اطاعت ورزيم
خورد خود را بنوازيم و مروت ورزيم
تا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان است
***
ضياع يكشاعر افغان

در شماره ۲۳ كابل قسمتی از اشعار يكنفر شاعر جوان افغان « رعنا » با مختصري از شرح حالش درج شده بود ، متعاقباً اطلاعی گرفتيم شاعر جوان و ناكام در سنين شباب (۲۷ ساله گی) بمرض (محرقه) در شهر پشاور از دنياي گذران وما فيهايش چشم پوشيد . كابل نهايت تأثر داشته ببازماندگان شاعر مرحوم تعزيه وتسليت مينمايد .

۱۲۳۷


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۱۰۰)
امتنان و تشکر
بعضی مجلات شریفه اسلامی از قبیل معارف اعظم کده، نیرنگ خیال لاهور، نگار
آگره، همایون - لاهور، شفق سرخ - منطعة طهران، چهره نما - منطبعة مصر، الاهرام -
قاهره، کل شئی - قاهره، ملیت - تورکی و غیره مجلات در عرض سال گذشته از مجله
عاجزانه کابل یادی و تقریظی نموده اند، ما احساسات محبت و امتنان خویش را توسط
این مختصر بکارکنان آن مجلات محترمه تقدیم مینمائیم.

تصحیح
در نمره (۲۳) شرح حال «شیلر»
شاعر معرف المان بقلم آقای
سلطان احمد خان رشید متعلم
خورد سال مکتب امانی شایع
شده بود.
متأسفا اشتباهی مترجم نموده
و شیلر را در موقعی وزیر معارف
و در زمانی مدیر صنایع نفیسه
تعبیر و ترجمه کرده است.
وقتاکه انجمن بشرح حال
شاعر بدیگر کتب معتبره اروپائی
مراجعه و بسهو مترجم ملتفت
میشود مقاله از طبع خارج شده
بود اينك برای رفع اشتباه
قارئین مراتب فوق را متذکر ع، عبد الغفار خان سرحد دار جدید دکه.
شدیم. (انجمن)

۱۲۳۸


شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۰۱ )

فهرست مندرجات سال دوم کابل

قسمت علمی
مضمون
نگارنده
صفحه مسلسل
حکمت و فلسفه
محمد یعقوب خان
۳
تاریخ علمی و فنی
زیدان بدران
۱۲۲
پوکودین و اهمیت تاریخ نویسی
میر غلام احمد خان
١٢٥
قانون در حیات
غلام جیلانی خان اعظمی
٢٢٦
زبانها
میر غلام احمد خان
٢٣٤
تربیه اطفال
احمد علی خان مدیر انجمن
۲۲۷ – ٤٣٠ – ٥٣٠ – ٦٣٠ – ٧٣٠
وهمیات عموم
قاری عبد الله خان
٣٣٥
شعور
٤٣٦
تحلیل وهم
٤٤١
نظریه سر آر ثر کیث
۸۳۸
توازن در جامعه
احمد علی خان مدیر انجمن
٨٣٦
دین اسلام
قاری عبدالله خان
٨٤٠
بیان و اقتراح
محی الدین خان انیس
۹۳۷
مقام شعر در تکوین ملل
قاری عبدالله خان
٩٥١
کمال اخلاق
میر غلام احمد خان
٩٦١
شخصیت
محی الدین خان انیس
١٠٤٠
طبائع و امزجه
قاری عبد الله خان
١٠٤٥
رومان یا فن قصه
محی الدین خان انیس
۱۱۳۹
خوف از مرگ
قاری عبدالله خان
١١٤٧

١٢٣٩


(۱۰۲)
مجلة كابل
شماره ( دوازدهم ) سال دوم

قسمت ادبی
مضمون نگارنده صفحه مسلسل
جلال الدین خوارزم شاه نامق کمال - مترجم مدیر انجمن ٣٤
هاتفی جامی و شعرای متأخرین سرور خان گویا ٣٢
فضلای فراموش شده عبدالله خان افغان نویس ٣٨
باز وطن عبدالهادیخان داوی ١٤٣
ادبیات فارسی طاهر طناحی - مترجم قاري عبدالله خان ١٤٥
شعرای افغانستان سرور خان گویا ١٦٠ - ٢٥٠ - ٢٥٩
٥٤٨ ٦٦٢-٧٦٢
١٠-١٠٨٣٠٦-٨٩٢
١١٩٠
ماه در پغمان مدیر انجمن ١٦٧
من و ماه م - غبار ٢٣٧
صبح در پغمان مدیر انجمن ٢٤٠
بیدل در نظر غرب محمد يعقوبخان ٣٣٨
یکشب در پغمان حبیب الله خان طرزی ٣٤٣
معری و خیام عبدالهادیخان داوی ٣٤٨
شب مئی الفرد و موسه. مترجم محمدرضاخان ٤٤٢
شب پائیز " " ٥٧١
نغمات تاگور مترجم مدیر انجمن ٦٦٩-٧٥٤-٩٧٨
١٠٥٥
لؤ لؤي اشك سرو جن نايدو ٦٧٣
من واو حفيظ الله خان ٦٧١
شب تابستان الفرد وموسه - مترجم محمدرضاخان ٧٥٦

١٢٤٠


شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۰۳ )

مضمون
یاد یکشب
اسیران بابل
زمستان
مهتاب تیر پل
در دامان کهسار
بهار
موسیقی
خرابه زار غزنین
خمریه عمربن الفارض
قسمت اشعار

پیام بملت کوهسار
گل پیش رس
غزل
تازیانه عبرت
صحرا
غزل
غزل
نوابغ
نصیحت
انتخاب رفیق
مقدار معلم
معارف وطن

نگارنده
حفیظ الله خان
ترجمه محمد اقبال خان
حفیظ الله خان
حبیب الله خان طرزی
سید قاسم خان ترجمان
پانتیف - مترجم سید قاسم خان
مادام دوستائیل «
نجیب الله خان متعلم
عبدالهادیخان داوی

شاعر
دوکتر اقبال
م - بهار
قاری
عبدالرسول خان
مستغنی
فارغ
شایق کابلی
مستغنی
ابوالفتح بستی
افسر
«
مستغنی

صفحه مسلسل
٧٥٩
٨٦٢
٨٦٩
٨٧٠
٩٧٠
٩٧٥
٩٧٦
١٠٦٢
١١٥٢

٢٠
٢٦
٢٨
٢٩
٥٤
٥٥
«
٥٦
١٤٢
«
«
١٥٢

١٢٤١


(١٠٤)

شماره (دوازدهم) سال دوم
مجله کابل

مضمون
عاریگا ری
تأسی و استقبال
انتباه
صحرا
استقلال
جشن
افغان و ایران
عدم استقلال
نامه سلیمانی
ملت افغان
عرفان
استقبال افغان
غزل
تابلوی پغمان
مخمس
رباعیات
شاعر و پروانه
طفلی و دامان مادر
بشر
ترکیب بند
خزان و شاعر
انتباه

شاعر
مستغنی
کلیم ـ بیتاب ـ قاری
عبدالرسولخان
اعظمی
قاری
مستغنی
اقبال
بیتاب
اورنگ زیب
دوکثر اقبال
مستغنی
.
مجذوب
قاری
محمد حسن خان مرحوم
مستغنی
از معارف اعظم کده
اعظمی
قاری
شبلی نعمانی
قاری
نوید

صفحه مسلسل
١٥٢
٣٣
٣٤
١٦٨
٢٢١
٣٢٣
٢٢٥
»
٢٤٠
٢٤٤
٢٤٥
»
.
٣٤٦
٣٤٨
٣٧٩ - ٤٥٠
٣٩٣
٤٥٢
٥٦٢
٥٦٣
٥٦٨
٥٦٩

١٢٤٢


شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (١٠٥)

مضمون
صنعت توشیح
جوان و پیر
مخمس
انعکاس آئینه
چمن
زمستان
برف
ضرب المثل های وطنی
راز حیات
علم و عمل
مشاعره
قوس قزح
بهار وطن
قصیده
هنگام شب
قصیده
نامه هندوستان
شیر اسیر
زوال صنعت
غزل
غزل

شاعر
اعظمی
پروین اعتصامی
مستغنی
عاشق - غبار - فارغ - نوروز - غنی
نوید - شائق - اعظمی
مستغنی
اعظمی
قاري
آزاد کابلی
قاري
مستغنی
امیر رضوانی - رئیس مالیه سیستان - آزاد کابلی
سیف الدوله - ملك طاهر چغانی -
منوچهري - م - بهار
مستغنی
آیتی
نصر الله فلسفی
رعنا
ارژنگی
[؟]
قتیل
فرجاد كوتا نوي

صفحه مسلسل
٦٦٩
٦٧٢
٦٧٥
٨٥٦
٨٦٦
٨٦٧
٨٦٨
١١٦٢ - ٩٦٩
٩٧٢
٩٧٤
٩٧٧
٩٧٨
٩٨١
١٠٥٧
١٠٥٩
١٠٦٩
١٠٧١
١٠٧٤
١٠٧٥
١٠٧٦
١١٦٣

١٢٤٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٦ )

مضمون شاعر صفحه مسلسل
مخمس شائق کابلی ١١٦٤
عرض حال  ١١٦٥

منتخبات نفیسه
مضمون نگارنده صفحه مسلسل
قصیده داغگاه فرخی سیستانی ١٥٦
مملکت داری دقیقی بلخی ١٥٧
فرمان سلطان افغانستان ابوالفضل بیهقی ١٥٨
بهار باد غیس نظامی عروضی سمر قندی ٢٤٦
مدیح سلطان غزنه عنصری بلخی ٢٤٩
اقوال حضرت فاروق الفاروق. مترجم علیاجناب مرحومه ٢٦٧-٤٥٤
در ماورای جیحون زین الاخبار گردیزی ٢٧٤
فرمان سلطان غیاث الدین بلبن فرامین سلطانی ٣٧٨
مکتوب تاریخی امام غزالی ٤٥٩
تدبیر سعدی ٥٧٤
عسکر پروری  ٥٧٦
بی التفاتی باهل دنیا  ٥٧٦
خطاب بحکام  ٥٧٨
ابرهای بهار در آسمان غزنی فرخی سیستانی ٥٧٨
علم عصری و عشق حق دو کتر اقبال ٨٧٩
بی اختیاری در عشق لا ادری ٥٧٩
ازدواج با که ؟ دو کتر اقبال
تعلیم و تربیه سید جمال الدین مرحوم افغانی ٥٨٠

١٢٤٥


شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابلی (۱۰۷)

مضمون
احسان
دور اندیشی
سلطان غزنه و شعرا
قصیده
مکتوب
غزل
غزل
غزل
علاقه بندی
قطعه عربی
لزوم دین و مذمت بیدنی
غزل
توحید
وصایای خسروی
بهار
مناظره
قسمت مشاهیر

شاعر
سعدی
«
شبانکاره ای
کلیم همدانی
امیر علیشیر نوائی
طالب آملی
سالك كابلی
الفت کابلی
مولانا عاصی کابلی
صفی حلی ـ مترجم آزاد کابلی
سید جمال الدین افغانی
رابعة بلخی
احمد جانخان الکوزائی
ناصر خسرو بلخي
بيدل
غضائری و عنصری

صفحه مسلسل
٥٨٦
٥٨٦
٦٧٦
٦٧٨
٧٧٠
٧٧١
٧٧٢
«
۸۷۳
۸۷۷
٩٨٥
۹۹۱
۱۰۷۷
۱۰۸۰
۱۰۸۳
١١٦٧

مضمون
علامه اقبال
تاگور
نامق کمال
والتر

نگارنده
احمد علیخان مدیر انجمن
«
«
نجیب الله خان متعلم

صفحة مسلسل
۱۲
۲۱
٢٤
۱۲۹

١٢٤٦


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰۸ )

مضمون نگارنده صفحه مسلسل
لامارتین احمد علیخان ترجمان ١٣٤
سقراط محمد عظیم خان آری زری ١٣٨ - ٢٦١
شوقی بیک قاري ٢٦٨
را سین محمد زمانخان ٢٦٧٠ - ٤٤٥
ژان ژاك روسو نجیب الله خان متعلم ٢٧٤
خواجه انصار میر گازر گاه ۳۸۱
مشاهیر افغانستان سرور جویا ۱۲۰۰ - ۱۰۰۳ - ۸۸۳
آندره شینیه مترجم سید قاسم خان ۸۹۹
ويكتور هوگو مترجم محمد رضا خان ۱۰۸۹
شیلر مترجم سلطان احمد رشيد متعلم ۱۰۹۸
راوة افغانستان قاري عبد الله خان ١١٧٤

قسمت اجتماعی

شرق و غرب اعظمی ٤٢
ظهور حقائق اعظمی ۱۷۰
عصر ولوازم عصری » ۲۸۰
نگاهی بمنچوریا محمد يعقوبخان ۳۸۳
كنفيسيوس وسقراط مترجم احمد علیخان ترجمان ٤٦١ - ٧١٧
علم وتكامل بشر اعظمی ۵۸۸
وحدت آمال » ٦٧٩
حکومت و رعیت مترجم قاري ٦٨٥
اهمیت دار الفنون اعظمی ۸۷۸
سلامتی جامعه یا ورزش » ۹۹۷

١٢٤٧


شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۰۹)

قسمت تاریخ
مضمون نگارنده صفحه مسلسل
افغان در هندوستان م. غبار ٥٧-٩٢-٣٠٠-٤٠١-٤٧٤
٦١٣-٦٨٩-٧٧٣-٩٠٤
آثار عتیقه انجمن ٦٨
کتیبه تاریخی ٠ ٣٠٦
طبابت عرب در قرون وسطی انجمن ٢٩١
مکتوب از روما بیغداد بار تولد - مترجم قاري ٢٩٥
آثار بابر در علیکده از معارف اعظم گده ٣١٢
اسامی قدیم و جدید شهرهای افغانستان م. غبار ٤١٤
شهرهاي تاريخي افغانستان ٠ ٤٨٠
نظریات علماي شوروي مترجم - سید عبد الله خان ٤٨٥
آسیا در قرن هفت مترجم احمد علیخان ترجمان ٦٩٥
هیکل تراشی یونان و بودائی ٠ ١١٠٨
مؤلفات م. کریم نزیهی ١٠٢٧

قسمت اقتراحات
مضمون نگارنده صفحه مسلسل
اقتراح شعری با دعوت قلمی انجمن ۷۱
فتح کابل انجمن ٥٣٦
قصیده اول قاري ٥٣٧
قصیده دوم سردار عزیز الله خان ٥٤٣
قصیده سوم مستغنی ٧٤٤

١٣٤٨


( ۱۱۰ )
شماره ( دوازدهم ) سال دوم
مجلة كابل

مضمون
نگارنده
صفحة مسلسل

قصيدة چهارم
آزاد کابلی
٧٥١

تنزل و انحطاط اسلام
سکندرخان معلم
٦٣٨

اقتراح شعري
انجمن
٨٥٣

لغز
آزاد کابلی
٨٥٥

صورت کشف لغز
عبدالحکیم خان متعلم
٩٩٢

سوالات مرموز
آزاد کابلی
٩٩٣

حل سوالات مرموز
عبد القيوم خان متعلم
١١٣٦

مسدس
قاری عبدالله خان
١٢٣٥

تقریظ و انتقاد

مطبوعات داخله
انجمن
٧٤

تاریخ قرن هژده
«
٧٧

بهار افغانی
«
«

همایون نامه
سرور گویا
١٨٥

الفاروق
انجمن
٤٢٠

تشکر
«
٤٢١

سال دوي آئينة عرفان
«
٤٢٢

قلم در کف اغیار
عبد الهادي خان داوى
٤٩٤

سوال از انجمن
یکی از محصلین
٦٢٠

جواب
انجمن
« «

انتقاد
قاري
٦٢١

انتقاد
«
٧١١

«
«
٨٢٢

١٢٤٩


شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۱۱)

مضمون
انجمن ادبی قندهار
گلهای پژمرده
آثار گرامی
مجله آئینه عرفان
انتقاد
انتقاد
مجله د پښتو
تصریح و تمانی

نگارنده
انجمن
"
"
"
قاري
قاری
کابل
سید قاسم خان ترجمان

صفحه مسلسل
۸۲۴
۸۲۵
۸۲۶
۸۲۹
۹۳۴
۱۰۱۲
۱۰۱۴
۱۱۰۳

قسمت مطبوعات
نظري بمطبوعات ونشريات ما
تشکر از مطبع

سرور جويا (۸۴-۱۸۷-۲۸۵-۳۹۴-۴۶۷-۶۰۴-۷۰۳-۷۸۷
انجمن

۹۰

قسمت متفرقه
مضمون
را پورت سال اول انجمن
معرفی
تمناي دوستانه
مشاهیر شعرا
اعتذار
مسبو دومی
دره قشنگك سين
کتاب

نگارنده
انجمن
"
امین الله خان بزمي لاي
انجمن
"
"
سياح دو كالم
عظیم آری زوی

صفحه مسلسل
۷۸
۸۰
۸۱
"
"
۸۲
۶۰۲
۶۱۰

۱۲۰۰


شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۱۱۲)

مضمون نگارنده صفحه مسلسل
ورود فاتح کابل انجمن ٥١٤
در وزارت حربیه ، ،
ضیاع افسو سناك ، ٥١٥
شاعر وفيلسوف مصر ، ٥١٦
پاداش خیانت ٦٢٥
فقدان یکی از بزرگان ادب انجمن ٦٢٩
یاد آوری م - غبار ،
عضو جدید در انجمن انجمن ٧٢٥
علمای حقانی ، ۱۱۱۷
افغانستان و دارالفنون انجمن ۷۹۷
ثروتهای طبیعی افغانستان احسان خان معدن شناس ۸۰۱
ظهور کاغذ مترجم احمد علیخان ترجمان ۸۰۷
تعمیر جدید بالاحصار کابل انجمن ۱۰۱٥
ایران و افغانستان دوکتر محمود خان افشار ۱۰۱۹
محرر و موضوع انجمن ۱۰۲۹
آغاز تعمیر بالاحصار ٦٢٢١
جواب تصریح و تمنی محی الدین خان انیس ۱۲۲۷
مار پرستی ترجمه ۱۲۳۰
ضياع يك شاعر افغان ۱۲۳۷
امتنان و تشکر انجمن ۱۲۳۸
تصحیح ،
فهرست مندرجات سال دوم مجله کابل ۱۲۳۹

۱۲۵۱


شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۱۳ )

قسمت اخبار علمیه و کشفیات جدیده

اخبار علمیه

قسمت د پشتو
مضمون
د پشتو ژبه
حب الوطن
همت
خپله ژبه
پښتون او کابل
غلیلی وه پښتانه ته
علم او دانش
ده حج په سفر
د نیکه ژغ
د پشتو بدلی
مجله ده پشتو

تصاویر
خیال حافظ
علامه اقبال
را بند رانات تاگور
تاق کمال
م - بهار
قاری عبد الله خان

نگارنده
امین الله خان زلمرای
مستغنی
امین الله خان زمرلای
بلبل افغان
زمرلای
مستغنی
مجله خیبر
ولی محمد خان مخلص
دلاور خان
کابل

صفحه مسلسل
١
٣٠
٢١
٢٤
٢٦
٢٨

تصاویر
سردار عبد الرسول خان
بالا حصار کابل
مسجد بابر شاه
هیئت انجمن ادبی
(پولدومر) رئیس جمهور فرانسه
هیئت مطبع عمومی

صفحه مسلسل
- ٦٢٤ - ٥١٧ - ٤٢٣ - ٣١٤ - ٦٩
- ۱۱۲۱ - ١٠٣٤ - ٩٢٦ - ۸۱۳ - ۷۱۳

صفحه مسلسل
۱۱۳
۱۱۸
۱۱۹
۳۲۰
٤٢٦
٥٢٣
٥٢٧
٧٢٥
۹۳۲
٩٣٤
١٠١٤

صفحه مسلسل
۲۹
٦٨ - ١٠١٥
۸۰
۸۲
۱۱۲

١٢٥٢


( ١١٤ ) مجلۀ کابل شماره ( د وازدهم ) سال دوم

تصاویر صفحۀ مسلسل تصاویر صفحۀ مسلسل
از مناظر پغمان ۱۳۲ ادارۀ اوراق ٢٥٩
شبکه کاری کابل ۱۳۸ - ۱۲۹ شفاخانۀ مرکزی عسکری ٢٦٣
والتر ۱۲۹ شوقی بیک ٢٦٨
لامارتین ١٣٤ والی بال ٢٧١
چوب کاری کابل ١٤٣ والی بال ٢٧٥
مزار بابر شاه ١٨٥ هاکی ٢٧٩
یادگار بودا ١٦٠ « ٢٨٣
هاکی ٢٨٧
سلطان قطب الدين ايبك ٧٩٥ اطباى عرب ٢٩١
سلطان شهاب الدین غوری ٢٠٥ قوماندانی طیاره ٢٩٥
تصویر خیالی ابن عمارت وزارت حربیه ٢٩٩ - ٩١٦
سینای بلخی ۲۰۸ تخت رستم ٣١١
اعلیحضرت محمد نادر قلعۀ بست ٣١٢
شاه غازی ۲۰۹ فوتوی مناظر ٣١٩
مینار استقلال ٢١٣ رسم خیالی شیخ سعدی ٣٢٧
والاحضرت وزیر حربیه ٢٢٥ اعلیحضرت همایونی در ٣٣٤
ریاست ارکان حربیه ٢٣٥ افتتاح جش
ریاست اردو ٢٣٢ ا علیحضرت هما یونی ٣٤٢
ریاست لوازمات ٢٣٩ در معاینۀ اردو
ریاست حربی ٢٤٣ شاه افغان و كورديلو ماتيك ٣٤٦
ریاست اصلاح و ترقی ٢٤٧ والاحضرت وزیر حربیه
دائرۀ استخبارات ٢٥١ باصاحب منصبان ٣٤٩
دائرۀ تحریرات ٢٥٥ وا لاحضرت شہزادہ محمد ظاهر خان ٣٥٧

١٢٥٣


شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۱۰)

تصاویر صفحه مسلسل تصاویر صفحه مسلسل
پل معلق ٣٦١ مسکوکات خانه ای اموی ٥٨٥-٥٩٣
قرآن خطی خط حضرت از آثار تاریخی موزه کابل ٦٠٣
امام حسن رض ٣٦٥ جاره شبك ٦١٣
الحمراء ۳۸۱ رفق سنا توریم ٦١٧
حکمران منچوریا ٣٩١ حصه از عمارت تربیه حیوانات ٦٢٣
نمونه خط نستعلیق ٣٩٩ خانه طیور ٦٢٥
سنگ تاریخی ٤١٣ عمارت تربیه حیوانات ٦٠٩
سلطان غزنبه ٤٣٠ ع ، ج وزیر معارف ٦٣٠
اعلیحضرت همایونی ٤٣٣ ع ، ص معین معارف ٦٣٧
واردوی محتشم افغانی سکندر خان معلم ٦٣٩
ادیب پشاوری ٤٥٣ قصر استور ٦٤٢
عمارت دارالفنون افغانستان ٤٦٥ هیئت اداری وزارت معارف ٦٤٩
قصر امانیه ٤٩٣ رجب علیخان متعلم ٦٦١
میدان ورزش ٥١٣ محصلین افغانی در ترکیه ٦٧٧
طیاره ها ٥١٧ باغ شاهی جلال آباد ٦٨٦-٨٢٨-٩٣٧
سلطانخان شطرنج باز ٥٢٩ منزل باغ قندهار ٦٨٦-٩٢٧
میرویس افغان ٥٣٠ طلبه افغان در ترک ٦٨٩
وزیر اکبر خان غازی ٥٣٥ محصلین افغان در ترکیه ٧٠٩
قاری عبد الله خان ٥٤٢ سراج العارت جلال آباد ٧٢٦-٨٩٨
سردار عزیز الله خان قتیل ٥٤٧ قلعة السراج لغمان ٧٢٦
اعلیحضرت شیر علیخان ٥٦١ شاه محمود افغان ٧٣٠
هیئت محترم شورای ملی ٥٧٣ مدیریت مستقله طبیه ٧٢٨
صنعت خطاطی و رسامی هرات ٥٧٧ دیگ تاریخی در جامع هرات ٧٥٤

١٢٥٤


شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١١٦ )

مسجد جامع هرات ٧٦٢ از مناظر بیکتوت ٩٦٩
چمن حضوری کابل ٧٧٤ - ٨٦٨ ع ،ج وزير خارجه و معين هاي او ٩٨١
از مناظر پغمان ٧٧٤ مدیریت عمومی سیاسی ٩٨٥
گنبد سلطان غیاث الدین غوری ٧٨٨ - ٨٢٢ مدیریت عمومی اداری ٩٩٧
قصر دلکشا ٨٠٢ مدیریت عمومی تشریفات ١٠٠٩
منار چکری ٨١٤ مدیریت عمومی اوراق ١٠٢١
فرح بخش لغمان ٨٢٨ مديريت رمز ١٠٢٢
سهيل پغمان ٨٤٤ زین العمارة
از مناظر پغمان ' ع ،ج محمد گل خان وزير داخله ١٠٤٠
مجلس عالی اعیان ٨٥٦ ع ، ص عبدالرشید خان ١٠٥٢
ع ، ج الله نواز خان ٨٦٢ معين وزارت داخله
فاكولتۀ طبی ٨٨٦ آقای نصرالله خان فلسفی ١٠٥٩
هيئت اداری ياوری اول ٨٩٢ ص ، نيك محمد خان معين ١٠٦٣
تراکتورهای عسکری ٩٢٤ سوم وزارت داخله
استيشن طیاره در آینده ٩٢١ مديرهاي وزارت داخله ١٠٩١
سفرای افغان در بمبئی ٩٤٥ فامیل مستر ايم پال دوو ١١٢٠
' ٩٥٧ اثر ارژنکی ١١٢٠
كوتى سرخ پغمان ٩٦٩ عمارت هفتاد طبقه نيويارك ١١٢٨
تولستوي ١١٦٦
ع ، ج محمد ایوب خان وزیر مالیه ١١٨٩
ع ، ص محمد حسین خان معين اول وزارت مالیه ١٢٠٦
ع ، ص مجتبی خان معین دوم وزارت مالیه ١٢٢٠
اعليحضرت غازی در حین ملاحظه و نهادن سنگ تهداب بالاحصار ١٢٢٦
پل شيله کامه وي جلال آباد ١٢٢٩
ص عبدالغفار خان سرحد دار جديد دكه ١٢٣٨

١٢٥٥


[BLANK PAGE]


شماره -۷۱۸-
تاریخ ۱ حوت ۱۳۳۴

کابل

بسم الله الرحمن الرحیم
سال ششم مجله کابل

بنام نامی یزدان پاک دوره ششم مجله کابل را آغاز می نمائیم و از ذات اقدس
ایزدی توفیق میخواهیم که آثار و نگارشات این دوره بیشتر مورد استفاده
هموطنان عزیز واقع شود!

مجله کابل علاوه بمسلك و وظیفه اصلیه انجمن که احیای تاریخ باستانی وطن
و تدوین آثار ادبی آن است نظر بخواهش بعضی از اهل قلم و مطابق باحتیاجات
عرفانی محیط هموطنان خود را از درك دیگر معلومات علمیه و اطلاعات مفیده
آفاقی بی بهره نگذاشته و درین راه هم مزید به ایفای وظیفه اصلیه اقداماتی
۱


( صفحه ٢ ) کابل ( شماره اول و دوم )

نموده است ، چنانچه ایفای این خدمت را مسلك مجله قرار داده و درین پنج سال مجلۀ کابل در تحت عناوین علمی ، ادبی ، تاریخی اجتماعی انتشار یافته است .

مجلۀ کابل در مرور پنج سال گذشته طوریکه مضامین و مطالب خود را محدود نساخته و به تزئینات ظاهری نپرداخته است ، درین دوره نیز روش گذشته خود را تعقیب کرده به نشر مضامین و آثاری خواهد پرداخت که موافق بحوایچ محیط و قابل استفاده هموطنان بوده باشد مجلۀ کابل گرچه با مسلك تاریخ و ادبیات یکعده مطالب و معلومات مفیده دیگر را مزج نموده و به معرض انتشار رسانیده است ولی با آنهم از شماره های منتشره پنجساله آن میتوان يك قسمت نوته های مفصل و مدونی راجع ، بتاریخ ، ادبیات ، شرح حال مشاهیر و رجال بزرگ وطن بدست آورد .

مجلۀ کابل درین دوره نیز با تقطیع و حجم سابق خود در عالم مطبوعات وطن جلوه گر خواهد بود ، ولی این شماره با دو شمارۀ مابعد ، دو، دو شماره دريك وقايه نشر خواهد شد زیرا مشکلاتیکه از رهگذر امور محاسبات بدفتر مجله واقع شد ما را مجبور ساخت که درین دوره سال انتشار مجله را تغیر داده و نشر شماره های این دوره را مطابق بسال شمسی قرارداده و ازین راه تسهیلاتی هم برای دفتر مجله و هم به عموم مشترکین محترم فراهم نموده باشیم .

٢


( صفحه ٣ )
سال ششم مجلۀ کابل
( سال ششم )

در آخر از ذوق لطیف و همدردی مشترکین محترم خود خیلی ممنونیم چه حسن معامله و پذیرائی های دوستانۀ آنها از مجلۀ کابل در هر دوره باعث قوت قلب و مزید آماده گی کارکنان این نامه شده و به توسیع انتشار مجله افزوده است.
ضمناً از فضلا و نویسندگان محترمیکه از دور و نزديك با ما همدردی کرده و صفحات مجله را بنگارشات خود مزین فرموده اند تشکرات صمیمانه نموده موفقیت و کامیابی شان را از خدای متعال رجا مینمائیم.
( انجمن )


اصول تحقیقات در تعین قوم

و منشاء آریا

-۳-

ترجمه جناب محمد قدیر خان تره کی

در سنه ۱۹۰۸ يك عالم فرانسوی موسوم به (Zaborowski) بافکاریکه مهد اولیۀ نژاد آریا اروپای شمالی یا آسیا را میدانستند اعتراض نموده سعی کرد دلائل ذیل خود را با فکار عمومیۀ دنیای علم بقبولاند :
۱ : - در آسیای مرکزی جائیکه قومی موسوم به (Proto-aryen) زیسته و در جای اولین لسان آریا بوجود آورده باشند وجود ندارد .
۲ : - اقوام اسیائی که به لهجۀ آری متکلم اند این وصف را از قومی دریافته اند که از اروپا مهاجرت نموده بودند .
۳ : - این عنصر اروپائی مربوط بهمان قومی میباشند که در دورۀ (Neolitik) روسیه و آسیای مرکزی را اشغال کرده بودند .
٤ : - قوم گندم گون آسیائی اگرچه از راه شبه جزیرۀ بالقان هجومی با روپا برده بودند و عناصر تمدن جدید مخصوصاً صنعت طونج را باروپا وارد کردند اما این قوم همان تجانس سجیحهٔ را که قوم اصلی و اولی آریا دارا بودند مخلوط گردانیده بهم زدند وعلاوتاً قوم خالص آریا را بهر طرف پراگنده نمودند .
٥ : - کسی نمی تواند مدعی شود که این مهاجرین آسیائی همان قومی بودند که توام با خود لسان آریا را باروپا آوردند چه اقارب همین قوم مهاجر که در آسیا


(صفحه 5) اصول تحقیقات در تعین قوم و منشاء آریا (سال ششم)

باقی ماندند هیچوقت به لسان آر یا متکلم نبوده اند و ازین جهة میتوان حکم کرد
که این طائفه آری های اولیه نبوده اند ولازم است این صفت را ( دارای نسل
آریا) بانسانهای بشره خرمائی اروپا اطلاق کرد .

از تفصیلاتیکه در بالا داده شد دیده می شود که عالم مذکور هم تا درجه با
مدعیات جرمنی ها که درین زمینه مینمایند اشتراك میکنند و صرف چیزیکه نظریه
این عالم را از ادعای جرمنی ها تمیز میدهد این است که این شخص میگوید ،
گهواره عرق بشره خرمائی نه ممالک شمالی اروپا بلکه در حوالی مرکزی و شرقی
اروپا بوده است و اولین عالمیکه ادعا کرد که این نمونه انسان ها از قدیمترین
دوره های ما قبل التاریخ در جنوب روسیه سکونت داشته همین شخص بوده است
پس باید متاسف بود که این محرر از مهد پرورش به بعد تکامل قوم آریا را تعقیب
نکرده و مهمترین قسمت بلکه نازكترین پارچه مسئله را بی جواب گذاشته است .

در سنه 1909 يك عالم دیگر فرانسوی یعنی (Jacques de Morgan) به
فرضیه قدیمیکه گهواره قوم آری را آسیا میدانست عودت نمود و عودت این شخص
بآن فرضیه در تحت شرائط و احوال غایت جدید و تازه صورت گرفت چه این
شخص نشان میداد که در دوره جمودیه خطه سایبیریا کاملاً عادی از یخ بوده است
و بالعکس دران اوقات يك قسمت بزرگ اروپا و سرزمین های قفقاز ، ایران
دامنه های همالیا کاملاً در زیر یخ مستور بوده است و اينك در همین جاست
میگوید در سایبیریا همان انسانهای اولیه که امروز آن را آری ها میگویند جا
داشتند و مورگانی (عالم موصوف) این انسان ها را که در
سایبیریا زیست میکرد انسان های منسوب به طبقه جمجمه قصیرها میگوید و علاوه
میفرماید که بعد از انکه یخ های سطح اروپا وغیره آب شد و سائبیریا رفته رفته سرد


( صفحه ۶ )
کابل
( شمارهٔ اول ودوم )

گردید این طائفه در حصص مختلفهٔ آسیا و اروپا پراگنده گردیده اقوام مختلفهٔ آریا را بوجود آوردند این فرضیهٔ عالم مذکور هم اکنون مورد انتقادات و اعتراضات شدیدی واقع شده است.
در سنه ۱۹۱۳ یك واقعهٔ مهمی در دنیا علم رونما شد چه در همین سال بود که برای اولین بار یکی از علمای جرمنی Sigmund feist فرضیه رطندارات خود را که میگفتند قوم حقیقی آریا اهالی شمالی اروپا میباشد بصراحت تمام رد و معارض شدید آن ها واقع شد و دلائل که اقامه کرد این بود که میگفت در السنهٔ ژرمن هيچ يك عاملی دیده میشود؟ که ما را وا دار کند تا معتقد گردیم که اساس السنه هندی - اروپائی السنه مذکور میباشد بلکه در اقوام جرمن چنان آثاری نمودار است که آن ها رفته رفته نفوذ قوم آریا را قبول و تا درجهٔ آری شده اند و میگوید نژاد آری همان اقوامی است که در اثر مهاجرت در اروپا وارد و تکثر کرده اند و از ین جهة میتوان گفت که محرر مذکور باز بهمان فرضیهٔ اولیه که میگفتند مهد آریا قطعه آسیا است رجعت کرد ولی این شخص هم نقطهٔ واحدی را در آسیا بنام سر زمین اصلی آریا معین نکرد و برای اینکه این فرضیهٔ خود را اثبات کند باوصاف آریهٔ السنهٔ قدیمیکه که یکی آن در آسیای وسطی بنام ( تخاريو - Tokharieu ) و دیگر مذکور بنام ( میتانین - Mitannien ) و ( هیتیت - Hitit ) در آسیای صغیر وجود داشت استناد مینمود و این نظریهٔ عالم مذکور در نزد ملت جرمن مقبولیتی کسب نکرد .
با اینهم Schrader از فکر اولیهٔ خود منصرف نشد چه در اثر كوچك خود که آن را در سنه ۱۹۱۱ نوشت بفکر اینکه گهوارهٔ آری ها روسیه میباشد اصدار کرد و در سنه ۱۹۱۵ - Marcellien boule در کتابیکه را جع به فیصله های


(صفحه ۷) اصول تحقیقات در تعین قوم در منشاء آریا (سال ششم)

السانی نوشته بود و رویهم رفته کتاب مذکور دارای اهمیت کلان علمی است
ادعا کرد که اغلب احتمال اینکه نژاد شمالی اروپا اولاً در روسیه یا غرب
سایبر یا زنده گانی داشته سپس بعد از انکه یخ های حوالی بالتیک آب شد
بجوار بالتیک آمده سکونت اختیار و رفته رفته تکثر کردند.
بعد از ان برخی از علمای انگلیس هم این فکر را قبول کردند و در سنه ۱۹۲۳
یکی از علمای انگلیس که (Giles) نام داشت این فکر را که گهواره آریا حوالی
طونه خواهد بود دوباره سعی کرد احیا نماید.
آثاریکه درین اواخر از طرف علمای آلمان وانگلیس درین زمینه نوشته میشود
اکثراً به کشفیات آرخیولوژی (عتیقه شناسی) مستند میباشدو این علما سعی
دارند تا آهسته آهسته امکانی در تعین چگونه گی تکامل تمدن در اروپا پیدا کنند
و این گونه افکار متضاد تحریات مختلف سبب گردیده است تا اکنون در دانستن
منشأ نژاد آریا ترددات و شبهات بزرگی رونما گردد.
«انتها»


تاثیر تمدن اسلام
بر تمدن اروپا
اقتباس و نگارش جناب حفیظ الله خان
عضو انجمن ادبی کابل

مجله اورینتل کالج لاهور که از مجلات علمی هندوستان است مینویسد که رابرت
بر فالت که تصنیف او خیلی معروف است در کتاب مصنفه خویش تحت عنوان
(سلسله نسب تمدن اوروپا) قسمتی نگاشته است، مشارالیه تمدن اوروپا را
مرهون تمدن اسلام دانسته و ادعای خود را بدلایل اثبات نموده و میگوید که
وجود تمدن حاضره در اوروپا رهین تمدن اسلام است چه اگر آن تمدن نمیبود
این تمدن امکان نمیداشت.
مجله مذکور دو باب از کتاب رابرت بر فالت را ترجمه نموده و بمنصه اشاعه
گذاشته است، چون از لحاظ معلومات تاریخی و حقایق شناسی مصنف حقیقت گوی
آن خالی از فایده نیست ما نیز بنوبت خود مفاد آنرا بطور خیلی مخلص از مجله
اورینتل کالج اقتباس نموده و بمطالعه قارئین محترم میرسانیم:
نسل سامی وقتیکه بعقیده مذهبی برخاستند، چادر نشینی و حیات خانه بدوشی
خود را خیر باد گفته پرچم اسلام را برافراشتند، و در مدت بسیار کمی چنان
سلطنت باعظمت و جلال و وسیعی را تاسیس نمودند که از سلطنت روما عظیم تر بود،
و از کاشغر و پنجاب تا بحدود اوقیانوس و جنوب فرانس امتداد یافت.


( صفحه ۹ )
تاثیر تمدن اسلام
( سال ششم )
در انوقت که اسلام ظهور نمود تفاوت زیادی بین عقاید اسلام وعیسوی وجود داشت
پیروان دین عیسوی در تبلیغات رنگ و شاخ و برگ زیادی میدادند و ازان سبب
يك سلسله علم برداران مجلل مذهب عیسوی بوجود آمد ، اما اسلام بر خلاف آن
عقیدۀ ساده وراست توحیدرا تلقین نموده وپیروان خود را ازقصص اصنام و روایات
نجات داد ، مراسم و خرافات را آنقدر کاست که تقریباً نابود و رهبانیت نیز
منسوخ شد، این اختلافات در بین مذهب عیسوی و اسلام دارای اهمیت
کافی بوده وهنوز بالاتر ازین اختلافات اصلی دیگری نیز بین این دو دین
موجود است .
قبل ازظهور اسلام نظم قبیلهٔ قریش که اسلام ازان ظهور نمود مبنی برحکومت
آیا وشیوخ بود ، اما ذهنیت شان ساده و بسيط نبود، زیرا قبیلهٔ مذکور عبارت
از جماعۀ بود که همه تجار تجربه کار وجهان دیده بوده وباجهان خارجی روابط
محکمی داشتند ، اخلاق شان پسندیده بود، ودربین خود آمیزش زیاد داشته
ازمجالس زنان با تربیت وشعر ( آن اشعاریکه دروهزل وتصنع داخل شده بود )
و موسیقی حظ میبردند . این قبیله درامور مذهبی متشكك شده وقبول عقاید
مذهبی تقریباً نزد شان ناممکن بود، ودیگر قبایل کرد و نواح که در تهذیب
از آنها عقب بودند نیز بهمین حال گرفتار بوده تمام آن ها بهیئت پابند به مذهبیکه
خود شان در شمار پیروان آن بودند نبودند .
ظهور محمد صلی الله علیه وسلم درین قبیله تاثیری بخشید که تمام معتقدات
خرافی ازبین رفته حقیقت جای آنرا گرفت، وخیالات مصلحانهٔ آنحضرت ص
راهمه تابعیت نموده پیر وگشتند، زیرا اصلاحات شان همه مانوس ومطابق فطرت
بشری بوده ودعوی فرق العاده و عجیب داخل آن نبود، برعلیه خرافات وحشو
۹


( صفحهٔ ۱۰ ) کابل (شمارهٔ اول و دوم)

وزواید مبارزه میفرمودند و همه را در حلقهٔ توحید جمع مینمودند .
در حلقهٔ اصحاب آنحضرت صلی الله علیه وسلم جماعتی وجود داشت که در جوش
و خروش خود به منتها درجه صادق بودند ، ازین جماعه است حضرت فاروق
اعظم که ایشان در تنسیق و تنظیم و اشاعت و توسیع مذهب يك وجود با اثر و مقتدر
بوده بلکه روح آن شمرده میشوند ، در ایام خلافت این قائد بزرگ ، اسلام
بترقیات فوق العاده نایل آمد .
در دورهٔ خلفای راشدین بی تکلفی و سادگی باندازهٔ بود که حجاج از دیدن
امیرالمومنین در کوچه های مدینه حیران میشدند ، در سفریکه حضرت عمر فاروق
رضی الله عنه بسوی یوروشلیم ( بیت المقدس ) هنگام فتح آن نمودند سواری شان
عبارت از اشتر و معیت شان يك نفر خادم و خورا که شان يك خريطه
خرما بوده است .
رویهٔ قائدین و پیشوایان اسلام چنان بود که ذکر شد و به برکت آن اسلام مانند برق
در دنیا انتشار یافت و کتله های جسیمه بطیب خاطر در حوضهٔ اسلام داخل
شدند ولی رویهٔ کشیشان و جبر و تطاول ایشان طوری بود که مسیحیون را
بیزار و بددل گردانیده بود علی الخصوص مسیحیون مصر بیشتر در چنگ کشیشان
افتاده بودند .
بعد از دورهٔ خلفای راشدین رضی الله عنهم دورهٔ بنی امیه آغاز گردید
بنی امیه به مادیات بیشتر اهمیت میدادند و نسبهٔ قدری لا قید و بی پروا بودند (۱)
لیکن چون اسلام از اعتقادات باطله که در مذاهب دیگر است منزه بوده
تحریکات اسلامی بواسطهٔ ترکتا زانی که خود شان تهذیب و تمدن اسلامی را

(۱) عموماً چنین نبودند بعضی از آنها مستثنی است .

۱۰


( صفحه ۱۱ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )

ضعیف کردند بعمل آمد ، این ارتقای خصوصی اسلام با ارتقای مسیحیت کاملاً برعکس است .
بعد از بنی امیه دورهٔ بنی عباس رسید ، این خاندان در ترقی تمدنی اسلام خدمت نموده اند ، عشایر عیسوی را بالطف و مدارا پناه دادند و تعصب را از بین برداشتند فرقه معتزلی درینوقت پیدا شد .
باوجود اینکه تمدن اسلامی درزمان خلفای بنی عباس درخشان بود اما پابندی ایشان بدیانت اسلام محدود بوده و مامون همواره میگفت که « برگزیدگان خدا ، بهترین و مفیدترین خدام کسانی هستند که حیات خود را وقف ترقی قوای عقلی مینمایند . »
اعراب در زمانه های قبل از اسلام ستاره پرست بوده و ازین سبب به ستارگان آشنائی پیدا کرده و در علم هیئت دلبستگی مخصوصی داشتند ، کذا درعلم حکمت و نباتات نیز معرفت شان بسزا بود . (۱)

(۱) ستاره مئزر یا العناق ـ ستاره خوبصورت و قشنگ است و بچشم برهنه ستاره کوچکی موسوم ( به سها ) را بدور آن میتوان ملاحظه کرد ، مردم بواسطه دیدن ( سها ) میتوانند قوه باصره اشخاص را امتحان کنند چه چشمهای ضعیف ستاره مذکور را ملاحظه کرده نمیتوانند .
اگر بواسطه دوربین ستاره مئزر دیده شود معلوم میشود که يك ستاره نیست بلکه از اجتماع دوستاره كوچك تشکیل یافته و هر کدام آن ها نیز بنوبت خود از دو ستاره کوچکتر دیگری تشکیل گردیده اند که بصورت واحد جلوه مینمایند حتی بواسطه دوربین قوی هم مجزا نمودن شان دشوار است ولی بذریعه طیف نما توانسته اند این نظریه را به ثبوت برسانند ، عجب اینست که عربها درزمان قدیم ستاره مئزر را مثنی گفته اند .
ستاره قطبی ـ ستاره مذکور به تنهائی واقع شده و هیچ ستاره روشن دیگر نزديك آن ديده نمیشود و باین جهت شناختن آن سهل بوده تفحص آن چندان دقتی بکار ندارد .
ستاره مذکور نزديك قطب شمالی فلکی واقع بوده در هنگام گردش کره فلکی چنین بنظر میرسد که ستاره گان بدور آن گردش میکنند ، در زمانیکه قطب آسمان از ستاره مذکور فاصله بعیدی داشت عربها ستاره مذکور را ( جدی ) نام نهاده بودند ، سالنامه سال ۱۳۱۱ مجله کابل صفحه ۳۰۲

۱۱