صفحه (۳۸)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (۸)

خبر داشتند ومعرفت اهل « دیپی » ازین ساحل نسبت به کشف حکومت پرتگال که در سال سنه ١٤١٩ اتفاق افتاده بسیار مدت پیشتر بود .
جافر ل(Gaff arel) فرانسوی می نویسد که جان کزن (Jon Cousion) نام در سال سنه ١٤٨٩ « برا زیل » رفت و از آنجا از راه « راس امـیـد » (Good Hope) عودت نمود و درین مسافرت هيچيك تلفات جانی وا قـع نشد و از دیگر بـیـانات نيز تصديق قول « جافر ل » میشود ، مـمـکن است که « برازیل » رفتن ( کزن ) اتفاقيه باشد .
دران ایام که نزد جهاز رانها کم پاسـها ( مقیا سهای ) مقناطیسی و غیره موجود بوده که بمدد آنها طرق بحریه را معلوم مینمودند در زمان « کزن » در سواحل مغربی افریقه در بین بحر بسیار جزائر خورد خوردی بودند که غالباً از ین جزائر خطراتی برای سیر جهازات ملحوظ بود لذا برای رفـع خطرات کشف جزائر کنیری (Canery) بسیار لازمی بود جـهـاز را نـهـا محض بر سبیل تجربه وعادت جانب مغرب جزائر« کنیری» خیلی دور رفته ومقابل سمت جنوب حر کت مینمودند و آنهارا از علم ارض البلد و تجربه معلوم میشد که ایشان "مقابل بسواحلی هستند که از آنجا طلا آورده میشود پس از آنجـا مستقیماً بسوی مشرق میرفتند ، بین نقاط آخرین مغربی افریقه و انتهای نقاط مشرقی امر یـکـه کـه صـرف فا صله پانزده میل است و در میان هر دو يك رو خليجی (Gulf stream) است که اول شمالاً باز غرباً جریان دارد کیفیت کامل آنرا در آنوقت کس نمی دانست ممکن است که «کزن» جهازران در چرخاب این نهر گرفتار شده و امواج سیر کشتی اورا بساحل « برا زیل » کشیده باشد تفصیل این واقع وکشف «برازیل » خیلی از مطالب دلچسپی است ولی را پورت پس آمدن « کزن» از «برازیل» دلچسپ تر از آنست . ( باقیدارد )


صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۸ )

اثر محمد سرور خان صبا ( کوشش )

ای ملت مسعود پی دانش و فن کوش در تربیت و تقویت روح و بدن کوش
پرهیز کن از غفلت و در کار وطن کوش در رفعت اینخانه بجان و سرو تن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
آنانکه بسر منزل مقصود رسیدند خورشید صفت سر بفلك باز کشیدند
از سعی و عمل پردۀ غفلت بدریدند غافل مشو از سعی و عمل دیدۀ من کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
ضائع مکن ایجان نفسی وقت زمانرا بدرود کن ایدیدۀ من خواب گرانرا
نیکو بکن از جهد تو کار دو جهانرا در خدمت اسلام و وطن سرو علن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
ای بیخبر از نور هنر مانده بظلمت تا چند نباشی پی مطلوب بهمت
میکوش ، بیفزا بوطن رونق صنعت بشتاب پی حکمت و همچون ادیسن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
امروز وطن دیده باحوال تو دارد این مزرعه امید ز افعال تو دارد
مقصود زبر خوردن اعمال تو دارد ای صانع و ای زارع و ای اهل سخن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
تا باز نیاید بوطن روز مصیبت غفلت بنما كار کن اما بدیانت
ای حاکم و ای مفتی و مامور وزارت در خدمت مرجوعه باخلاق حسن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
از رشوت و افعال دنی صرف نظر کن از آنچه وطن زار شده زود حذر کن


صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

ایبارستم برده کنون هوش بسر کن بر شکر نجات از الم دور فتن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
تن، خدمت این جامعه ، جانست صداقت ! میکوش بخدمت ، بهمه صدق و درایت
صدق است بتوضاءن هرگونه سعادت با صدق و صفا در وطن ایدیده من کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
ای اهل وطن ! اهل وطن ! قوم مسلمان تا چند نیاری بکفت گوهر عرفان
دریاب عروج دو جهان از یم قرآن از نوبت گهواره الی وقت کفن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
این مملکت ما بهمه چیز تواناست کوه و کتلش آهن و مس نقره و طلاست
محتاج به سعی و عمل ملت بیضاست اندر پی آبادی این ملک کهن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
باری بکفت آمده چون رشته وحدت بر روی تو باز است در نعمت و راحت
از جهد بجو مجد و علا رفعت و شوکت با کالر و نکتائی و دستار و چپن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش
دریاب « صبا » سر تعالی جهانرا از علم منور بنما دیده جانرا
قربان وطن سازهمه سود و زیانرا پروانه صفت در طلب شمع لگن کوش
در اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوش


صفحۀ (٤١)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٨)

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(٦)

بقلم آقای
میر غلام محمد خان

زابل یا ارا کوسیا (ولایت قندهار)
ارا کوسیا یا ارا خزیا Hara Khuohta ولایتی است که شمالاً به
ولایت غرج وغور ، جنوباً به ولایت بلوچستان ، شرقاً به ولایت پختیا ،
غرباً بولایت سیستان محدود و متصل است وادیهای مربوطه به نهر ارغنداب
(که از سطح مرتفع غرجستان بپغمان و بجنوب غرب جریان میکند) از
حاصلخیزترین حصص ارا کوسیاست ، ورود خانهای که در دریاچۀ (آب ایستاده)
میریزد شهر های مشهوری در سواحل خویش بوجود آورده اند . زراعت و
فواکه این ولایت مشهور ، واشتران بادی و سگ های تازی او معروف است .
حاصلخیزی صفحاتی که از شرق غزنی تا غرب قندهار افتاده اند ، مسکینی
قسمت های شرقی را که کوهستانی است تلافی مینماید . ارا کوسیا دارای
اهمیت اقتصادی و سوق الجیشی بوده ، و در قسمت های جنوبی خود مرکز اتصال
دورشته راهی است ، که از آسیای غربی روبه هندوستان میرود ، فقط قلعه
كشك ( شهر فیروز وند قدیم ) عبور از هلمند را براه قندهار بهرات محافظه
نموده واهمیت خودش را از نقطۀ نظر سوق الجیشی آشکار میکند .
اهمیت ارا کوسیا باعث آن بود که چندین بلاد و شهرهای عمده ئی در آنجا معمور
گردد ، ولی تاریخها بضبط حال و احوال این بلاد نه پرداخته اند ، مسیو بارتولد میگوید:-
درین صفحات از ازمنه قدیمه که قدمت آن بخاطر نرسد شهرها و بلاد معمور بوده ،
لیکن نامهای این بلاد بعدها معروف شده اند ، و از انجمله است شهرهای تکین آباد


صفحۀ (٤٢)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٨)

پنجوای ، غزنی ، قندهار ، از تکین آباد و پنجوای بیهقی مکرر یاد میکند ، و تکین آباد در جای شهر قندهار واقع بوده . شهر پنجوای در فاصله يك فرسخ از تکین آباد برسر راه غزنی اوفتاده بود که حالیا نشانی ندارد اما شهر غزنی بعد از قرن دهم عیسوی سمت پایه تختی افغانستان امپراطوری را درارا کوسیا کسب کرده ، و در قرن یازده از مشاهیر شهرهای عالم بحساب میرفت ، در آن عهد غزنی از جنبۀ عرفانی و عمرانات خود باداشتن بساطین عالیه وقصور مزینه و مدارس عالیه با بغداد همسری مینمود ، و در بار غزنی مرکز صنایع و علوم وعلما وفضلای زمان بود . زوال غزنی با فول ستارۀ اقبال آل ناصر توام واقع شد ، وسلطان مشهور علاؤ الدین حسین جهانسوز در سال ١١٤٨ مسیحی شهر غزنین را تخریب وسلسله غزنویان افغان را منقرض نمود . درسال ۱۲۲۱ ع از طرف چنگیز خان این تخریبات بسختی تکرار یافت ، و اهالی متمدن غزنی با ستثنای صنعت کاران قتل عام شدند . هنوز غزنی از صدمات وارده قدعلم نکرده بود که در سال ۱۳۲٦ ع مغولهای فارس اردوی ترما شیرین خان چغتائی را مغلوب نموده ابنیار بقایای شهر غزنی را بکلی منهدم نمودند و قرآن کریم وسایر کتب را بسوختند ، قبر شهنشاه محمود غازی نیز ویران شد ، ازان به بعد است که دیگر نتوانست غزنی در ردیف سایر بلاد معموره قرار گیرد ، واينك خرابه های آن شهر زیبارا در فاصله پنج کیلومتری شمال شهر موجوۀ غزنی میتوان یافت . شهر موجودۀ غزنی در هجوم سال ۱۸۳۸ مسیحی اردوهای بریتانیا در مدافعه شدیدی که نشان داد مغلوب گردید . در دور مغول ( قرن سیزده ) اهمیت پایه تختی غزنی به شهر کابل انتقال نمود .
اما شهر قندهار با وجودیکه بسی قدیم بوده و از یادگار عمرانات دورۀ سکندر مقدونی است ، معهذا کمتر مورخین از قبیل بلاذری ، یعقوبی ، مسعودی بانام


صفحهٔ ( ٤٣ )
سال اول ـ مجلهٔ کابل
شمارهٔ ( ٨ )

کنونی ازان اسم میبرند ، وغالباً نام قندهار را در مورد قندهاری که در نزدیکی مصب کابل در جهت شرق افغا نستان واقع است ذکر میکنند . شهر قندهار بعد از سقوط غزنی دوباره رو بعروج رفته و در قرن پانزدهٔ مسیحی صفت پایه تختی ارا کوسیارا حاصل نمود ، و در اهمیت ، مقام شهر گرشك و بست قدیم را احراز کرد . شهر قندهار در قرن هجده از طرف نادرشاه ترکان تخریب شد، و قدری بجهت غربی تر آن شهرك كوچكى بنام نادر آباد بنا گرديد . محل شهر قدیم قندهار در بین راه شهر حالیه قندهار و ساحل نهر ار غنداب ، میان جبال بر روی سه قطعه مرتفعه سنگی واقع بود . نا در آباد در همان قرن هجده منهدم و شهر حالیه قندهار از طرف احمد شاه بابای بزرگ اعمار گردید .
ولایت اراکوسیا در ازمنهٔ متقدمه از طرف مهاجرین آریانی ، که از آریانه رخت سفر بسته بودند اشغال شده ؛ و به مناسبت نام آریانه آراخز یا نامیده شد . یونانیان بعدالورود خویش با تحریف کوچکی آن را اراکوسیا خواندند .
معرب این اسم در دورهٔ عرب و اسلام الرخاج والرخَذ گردید . و دران هنگام این ولایت در افغانستان بنام زابل معروف بود و حاليا بنام شهر قدیمی او قندهار موسوم است . هستر بیلو از قول هیرودوتس ارا کوسیا را جزء ولایت پاختیا میداند ، وما در انخصوص شرحی در قسمت پاکتیا خواهیم نگاشت . در دورهٔ قبل وبعدالاسلام ولایت بلوچستان جزء ارا کوسیا بحساب میرفت ، و در اغلب ازمنه مقدرات سیستان و کابل با ارا کوسیا شريك بود . شهنامه ازین مطلب بسی ذکر کرده کابل و بلوچستان و سیستان را جزو زابل حساب مینماید ،
و در عهد قدیم زبان ارا کوسیا همان زبان آریائی افغانستان ، و دیانت آنها قسمی از بت پرستی ( مذهب اولی آرین ها ) شمرده میشد .
بعد از انکه ولایت باختر کانون مذهب جدید زرتشتی گردید، دین قدیم اراکوسیا


صفحة (٤٤)
سال اول ـ مجلة كابل
شماره (۸)

متزلزل شد ، و مذهب جدید از باختر به آریانه و سیستان و از آنجا به اراکوسیا
نفوذ نمود ، و در قرن شش قبل الميلاد که هخامنشیان فارس تا دریای سند عسکر
کشیده و بر پنجاب قابض شدند ، بر نشر مذهب زرتشتی در اراکوسیا بیفزود .
در قرن چار قبل المسیح یونانیان بر افغانستان مسلط شدند ، و یونانیت را
در اراکوسیا و بلوچستان رواج دادند ، درین میانه چندی هندوها نیز بر اراکوسیا
دستی یافتند ، ولی این تسلط دوامی نداشت ، و بلافاصله از طرف یونانیان
مسترد شد . اراکوسیا در دورهٔ یونانیان باختر مراحل ترقی و تمدن را سیر
نمود ، و دین قدیم را بدرود گفت . بودائیت بسرعت در اراکوسیا پذیرفته
شد ، وحتی یونانیان حکمران نیز باین مذهب بگرویدند ، و از انجمله است
اکاتوکمل حکمدار یونانی اراکوسیا که در نیمهٔ اول قرن دویم قبل الميلاد
تصویر بقعه بودائی را در مسکوکات خود منقور و مروج ساخت . در همین عهد
بود که صنعت وحرفت بودائی با صنایع یونان در آمیخت ، و موضوعات شرقی در
نقاشی و حجاری لباس صور یونانی پوشید . خط هندی و علم سنسکریت نیز درین
دوره بتوسط پیروان مذهب بودا در اراکوسیا و قسمتی از افغانستان انتشار یافت .
یونانیان اراکوسیا نسبت به یونانیان باختر تقریباً یکقرن زیاده تر زنده گی
نمودند ، در حدود قرن اول میلادی کوشانشاهان افغانستان اراکوسیا را الحاق
نمودند ، و درین دوره بودائیت در اراکوسیا به منتهای عروج رسید . از قرن
سیوم میلادی دولت هیطل افغانستان جانشین سلطنت کوشانی گردید و تا قرن
ششم اراکوسیا جزء اینحکومت بشمار میرفت . حمله های تورک و فارس درهمان
قرن بنیاد دولت هیطل را در افغانستان برانداخت ، و فارسها بر ولایات اراکوسیا
مسلط شدند ، ملوك الطوایفی افغانستان در تحت اقتدار رؤسای بومی نیز از همین
قرن آغاز می کند ، و این مطلب تا ظهور اسلام طول میکشد ، اشاعهٔ اسلام


صفحۀ ( ٤٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )

در ولایات افغانستان بتفاوت زمان بعمل آمد ، لهذا بعلاوۀ اختلافات ملوك الطوایفی ماقبل الاسلام ، مغایرت های مذهبی نیز بوجود رسیده ، و از جنبه سیاسی مملکت را تا قرن یازده مسیحی در حالت آشفته و پراکنده ئی نگهداشت ، میتوان گفت از قرن شش میلادی ( تسلط تورکها و فارسی ها ) تا قرن یازده ( تاسیس دولت غزنوی ) افغانستان بکلی از نعمت وحدت سیاسیه محروم بوده، و ولایات مملکت به خود سری و استقلال های داخلی در تحت اوامر رؤسای مستقل ملی مشغول و معتاد گردیدند . معهذا هنگام احتیاج ، روابط ملیه بین بعض حکمدارهای مستقلۀ افغانستان غالباً موجود و برقرار بود ، و این مطلب از هجوم اعراب بولایت سیستان و اراکوسیا روشن میشود ، سوقیات عسکری و محارباتی که کابلشاهان ، در مقابل اردوی عرب و حجاج ثقفی ، برای دفاع از حقوق حکمرانهای سیستان و اراکوسیا ، بروز داده اند ، از قبیل همان روابط ملیه است که در بالا گفتیم .
علی ای حال اراکوسیا در دورۀ قبل الاسلام یکی از ولایات متمدنۀ افغانستان بشمار میرفت . در مرور آن اعصار السنۀ آریائی قدیم اراکوسیا در اثر تسلط یونان و هند از هم رفت ، و زبان زابلی که شعبۀ ازان بود ، زبان اراکوسیا گردید ، زبان زابلی مثل السنۀ سکزی و هروی یکی از لهجه های آریائی افغانستان بوده و تفاوت کوچکی باهم داشتند ، و این زبان تا اوایل دورۀ اسلام در اراکوسیا مروج بود ، و بعد ها در اثر رسوخ عربیت متروك گردید . و زبان پشتو که زبان کوهساران اراکوسیا بود در جلگه های آن داخل گردیده ، و ازینجا در تمام ولایات سیستان شرقی و آریانه بسط یافت و تا امروز زبان ملی آنسرزمین است و بر عمومیت زبان پشتو مهاجرتهای داخلی طوایف افغان در صفحات اراکوسیا و سیستان و آریانه و حصص شمالی بلوچستان بسی افزود .


صفحه (٤٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۸)

دائرت المعارف اسلامی بریتانیا اشاره میکند : ـ زبان موجودۀ غرجستان (هزاره جات حالیه) نمونه و بقایای همان زابلی قدیم است . » وما درينمورد بقسمت ولایت غرج شرحی خواهیم نگاشت .
در قرن اول هجری مسلمین ارا کوسیا را کشادند ، واز سال ٤٤ ه اسلامیت در آن دیار انتشار یافت ، عمال عرب از جانب نایب الحکومه خراسان بر اراکوسیا حکم مینمودند ، و اقتدار رؤسای بومی ضعیف میشد ، در قرن سیوم هجری طاهریان هرات که در خراسان مستقل شد ، اقتدار رؤسای بومی در اراکوسیا عود نمود ، ولی ظهور دولت صفاری سیستان در قرن سیوم هجری این اقتدار حکمرانهای محلی اراکوسیا را درهم شکست و عساکر عمر و پایه تخت غزنی را اشغال نمود ، ولی این تسلط صفاری دوامی نداشت و متعاقباً اقتدار رؤسای محلی برقرار گردید . دولت سامانیه در قرن سیوم هجری خراسان را ضبط کردند و بر صفحات اسلامی افغانستان ـ تخارستان ، باختر آریانه ، سیستان ، اراکوسیا استیلا یافتند . اما اقتدار رؤسای بومی تقریباً محفوظ ماند . دولت غزنویۀ افغانستان در قرن چار هجری بنیاد ملوک الطوایفی را در افغانستان برانداخته وا راکوسیا را اشغال نمود ، و ازان بعد ارا کوسیا رو بعروج رفت ، چه مقتدر ترین سلطان این سلسله محمود که مادرش از قندهار بود ، توجه تامی به آبادی این ولایت داشت ، وبهمین جهت انتساب بقندهار او را محمود زابلی میگفتند .
در قرن ششم هجری سلطان بیباک افغان حسین جهانسوز بساط غزنویان را پیچید ، وا راکوسیا جزء دولت غوریه گردیده ، غزنین بصفت پایه تختی دوم افغانستان برقرار ماند ، هجوم خوارزمشاه در اوایل قرن هفت هجری غزنین را لگدمال و تاج الدین یلدز غوری را فراری سند ساخت . متعاقباً سیلاب مغول ساحۀ افغانستان را مالامال و ولایت ها و بلاد او را تخریب نمود ، از ان بعد


صفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

تاظهور چنگیز ثانی صاحبقران تیمور گور کانی اراکوسیا جزء مملکت مغول حساب شد . تیمور که در قرن هشتم جای دولت چغتائیه را در افغانستان گرفت ، پس ازو شهر شهیر هرات بصفت پایه تختی افغانستان ممتاز شد ، وارا کوسیارا عمال هرات اداره مینمود ، و در زمانه فتور تیموریان یکی بدیگری بضبط ارا کوسیا سبقت میجستند . مشهورترین حکمرانان تیموری قندهار كيدرو والی بلخ است . که از ٨١٢ تا ٨٢٠ هجری برولایت قندهار استیلا داشت . سوبور غاتمش وا لی کابل نیز در سال ٨٣٠ هجری برانجا استیلا یافت . در عهد سلطان حسین مرزای مشهور ، امیر ارغون بیک پسر امیر ذوالنون ( اتالیق شهزاده بدیع الزمان ) در سال ٨٨٤ هجری ولایت زمین داور یافت ، واو صفحه ار غنداب ( قندهار ) را بگرفت ، و بعد ازو محمد مقیم پسرش جا نشین او گردید. پسر دیگر ارغون شجاع بيك مشهور به شاه بيك بعلاوه قندهار و گرمسیر به علاقه سند عسکر کشید و تهتهه را از جام فیروزالدین بن جام نظام الدین پادشاه محلی سند اشغال نمود . علاقه سند هرچند در تقسیمات جغرافیائی جزء ولایت پاختیا حساب میشود ، ولی در تقسیمات سیاسیه غالباً جزء ارا کوسیا شمار رفته ، و راهی که از شکارپور سند در دره مشهوره بولان ممتد شده ( به اراضی بلوچستان شهر قنداوه را در جهت شرق شمال به یمین خود میگذارد و علاقه کوهته را در سمت یسار گذاشته براه پشین داخل (قندهار میشود ) ولا يت سند را به اراکوسیا مر بوط میسازد . ولایت سند در سقوط دولت های غزنویه و غوریه افغانستان از ارا کوسیا مجزا گردیده ، ازان بعد گاهی بالا ستقلال در تحت قیادت شاهان بومی زنده گی میکرد و گاهی ضمیمه حکومات هندوستان میگردید . پس از شجاع بیگ حکومت ارا کوسیا به پسرش شاه حسین تعلق گرفت ، وبالا خره میرزا عیسی خان ژنرال شاه بیگ حکومت


صفحه (٤٨) مجله کابل سال اول - شماره (٨)

ار غونیه را در ارا کوسیا خاتمه داده ، خودش و خاندانش چندی در آن دیار حکمرانی نمودند . بابر میرزای معروف نیز در سال ٩١٣ هجری بارا کوسیا بتاخت ، و چندین سال در انجا مسلط بود ، تا آنکه در سال ٩٣٢ هجری بفتح هندوستان پرداخت .
در سال ٩٤٧ هجری افغانهای سور در هندوستان همایون شاه پسر بابر شاه را شکسته ، و بجانب فارس طرد و تبعید نمودند ، طهماسب اول صفوی ( ٩٣٠ - ٩٨٤ ه ) همایونشاه را كمك نمود تا آنکه در سال ٩٥٢ هـ همایون قندهار را اشغال ، و متعاقباً بتخت هندوستان جلوس فرمود . همایون ارا کوسیا را بدولت فارس گذاشت ، ولی بعد از کمی دوباره بحکومت هندوستان الحاق شد ، در عهد دولت اکبر جلال الدین ( جلوس ٩٦٣ ه ) میرزا غازیخان نامی از احفاد مرزا عیسی خان حکمدار سابق قندهار ، از دربار هند بنائب الحکومه کی سند مقرر شد ، و در عهد جهانگیر ( جلوس ١٠١٤ هـ ) ولایت قندهار باو سپرده شد. عباس صفوی فارس ( ٩٥٨ - ١٠٣٨ ه ) مجدداً ارا کوسیا را استیلا کرد ، بعد از مرگ عباس در عهد حفید اوصفی شاه ( ١٠٣٨ - ١٠٥٢ ه ) از بکان که از فرغانه تا کاشغر و از ختن تا باختر مسلط ، و آریانه را تاخته بودند ، بولایت ارا کوسیا قابض شدند . شاه جهان مغول كبير هندوستان ، ازبك ها را در سال ١٠٣١ هـ طرد نموده ، و ارا کوسیا را بدولت هند ضمیمه کرد . اما عباس ثانی صفوی ( ١٠٥٢ - ١٠٧٧ ه ) مکرراً ارا کوسیا را اشغال نمود ، وازان بعد تا ظهور دولت افغانی قند هار ، ارا کوسیا جزء مستملكات فارس بحساب می رفت .
در سال ١١٢١ هجری = ١٧٠٩ مسیحی ملت افغان در ارا كوسيا علم استقلال برداشته ، و در تحت قیادت سیاسی مشهور افغان ميرويس خان بن شاه عالم ،


صفحه ( ٤٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

گرگین نام نایب الحكومۀ فارس را بابیست و دوهزار عسکر آندوات ازتیغ کشیدند ، و درمرتبۀ دويم اردوی اعزامی فارس را که بیست و پنج هزار نفر بود مع خسرو خان قوماندان نظامی ، بکلی کشتار عام نموده ، وبنياد دولت ملیه را استوار کردند . شهریار محمود پادشاه ثالث خانوادۀ میرویس درسال ١١٣٥ هـ = ١٧٢٢ مسیحی عسکر به مملکت فارس کشیده و آنجا را مسخر نمود ، وريشه سلسلۀ صفوی را ازبیخ وبن برآورد . بعد ازسقوط سلاطين صفاری و غزنوی و غوری افغانستان به پنجصد سال یک بار دیگر شهریار محمود سیادت افغانستان را در مملکت فارس برقرار نمود .
درنصف قرن دوازده هجری نادرشاه ترکمان اراکوسیا را اشغال ، و شهر قدیم قندهار را پس از يکسال محاربه و محاصره فتح نمود ، ولی متعاقباً درسال ١١٦١ هـ = ١٧٤٧ مسیحی شهنشاه مشهور افغان احمد شاه بابای بزرگ طرح دولت امپراطوری افغانستان را دراراکوسیا ريخت ، که دامنۀ آن یکوقتی از جيحون تا بحرعرب وازجنوب بحرخزرتا قلب هندوستان ( دهلی ) کشیده میشد .
اراکوسیا در سال ١٢٥٠ هجری اردوی هندی و مهاجم شه شجاع الملك را شکسته ، و قوماندان نظامی او ژنرال کین انکلیزرا اسیرنمود ، ولی درسال ١٢٥٥ هجری بمقابل اردوهای مهاجم دولت بريتانيا مغلوب گرديد ، ومطابق مادۀ ٦ معاهدۀ ٢٦ جون ١٨٣٨ مسیحی لاهور ( منعقده بين شه شجاع ودولت انکلیز ورنجیت سنگ پادشاه لاهور ) ولایت سند از تشکیلات سیاسیه اراکوسیا منتزع ، و به ميران بومی سند مربوط گرديد ، و متعاقباً ضميمۀ دولت هند انگلیزی شد . درسال ١٢٩٥ هجری هجوم ثانوی اردوهای بريتانيا دراراكوسيا شروع شد ، ومصادمۀ اولین جانبین در حدود تخته پل بعمل رسيد . و مطابق مادۀ اول معاهده ٢٦ می ١٨٧٩ مسيحی ( منعقده بين امير محمد يعقوبخان ودولت


صفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

انكليز ) علاقهای شالیکوت و فوشنج ( که در تقسیمات ملکیه مربوط به قندهار بودند ) تا جیل كوژك از ولایت ارا کوسیا منفصل و ضمیمه حدود هند برطانوی گردید . محاربه عظیمه میوند ( ۱۷ شعبان ۱۲۹۷ قمری ) نیز یکی از جهادهای تاریخی ملی در ارا کوسیا است .
والحاصل ولایت ارا كوسيا یکی از عمده ترین ولایات افغانستان بوده ، و در دوره اسلام مراحل بلندیرا در مدنیت و ترقی ، زراعت و تجارت ، صنایع و فنون، علم و ادب طی کرده است ، فضلای ارا کوسیا از مشاهیر رجال وطن افغانستان بوده و از انجمله اینهاستند : - حكيم سنائى غزنوى . احمد بن حسن میمندی . ابن الرشيد غزنوی . ابونصر مشکان . ابورجاء غزنوی . ابو الفضل حسن بيهقى . حمید الدین نصر الله غزنوی . ابو حنیفه اسکافی . شيخ بدر الدين غزنوی . بوسهل زوزنی . عثمان غزنوی . ابوبکر عمید . فرج الرخجی . عمر بن فرج الرخجى . هائم قندهاری . عایشه درانی . سيد حسن غزنوى . زينبي معروف غزنوی . ابو الفرج سنجری غزنوی . محمد غزنوی . مختاری غزنوی . على فتحى غزنوى . كافرك غزنوی . عبهری غزنوی . صندلی غزنوی معزى غزنوى يمنى غزنوى . يوسف غزنوی . ملا شیر محمد هوتکی صاحب تصانيف متعدده . حبیب الله قندهاری . انيسی قندهارى . اتشى قندهاری . محمد صديق قندهاری . عبد الحكيم قندهاری . عبد الباقی قندهاری . محمد حسن قندهاری . سعد الله قندهاری . ابو بكر قندهارى . عبدالحق قندهاری . عبد الاحد قندهارى . عطا محمد قندهاری . بابو جان قندهاری . عبدالغفار هوتکی . مهردل محمدزائی . خوشدل محمدزائی . پیر محمد کاکری . سلیم علی زائی . عبید الله چکزائی . مرزاخان نورزائی . ملا مير اق قندهاری . ملا کمال علی زائی وامثالهم .


صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۸ )

كدرو سيا ( بلوچستان )

كد روسيا Gadrosia يا او ريشيا Vreitae ( بلوچستان ) ولا يتی
است در جنوب افغانستان که شمالاً به اراکوسیا ( قندهار ) وسيستان وصحرای
لوت فارس وجنوباً به بحیره عرب ، شرقاً به خط سند ( سلسله کوهی که از
کراچی تا كویته در طول سه صد میل رفته و بلوچستان را از سند جدا ميكند )
و غرباً بمملكت فارس مربوط ومتصل است . بلوچستان يك ولایت كم آب ونسبته
غیر معمور بوده ، دارای میادین چول ، وریگزار های خشك ، سنگ چاها ،
ریگهای متحرك وسوزان ، جبال وسلسله كوههای غیر منبت ، اراضی ناهموار ،
دلد لها ، اراضی مرطوب وسبزه زار ، سطوح مرتفعه ، جنگل ها ، چشمه‌ها ،
وادیهای تنگ وفراخ ، نهرها است . انهار بلوچستان غیركافی است وغالباً در
گرما خشك وبعضا دردشت ها غرق ومعدوم میشوند ، لہذا آبیاری بواسطه
قنوات است واراضی مزروعه کمیاب ، آب وهوای این ولایت مختلف و بسیار
خشك وغير بارانی بوده ، در زمستان سیماب ترما میتر در شبها پایان صفر را
نشان میدهد ، و در گرما حرارت شدیدی دارد ، قسمت كثير زراعت منوط
بگندم بوده ، وصادرات آن مخصوص میوه جات از قبیل تربوز و انگور است
معادن بلوچستان عبارت از ذغال ( بین راهای هار نای Harnai وکویته )
وتیل (دامان کوهای شیرانی وغيره) وگوگرد وغیره میباشد حوادث وعوارض
طبقات الارضی در بلوچستان زیاده تر وقوع یافته، واسباب تغیرات ارضیه گردیده است،
حتی نزديكترين انحوادث زلزله ۲۰ دسمبر ۱۸۹۲ مسیحی را میتوان حساب کرد
که شق هولناکی در حصص مغربی خواجه عمران احداث نمود .
حیوانات وحشیه بلوچستان زیاد ، ودر اراضی ساحلی دارای ماهی است که


صفحه ( ٥٢ )
مجله کابل سال اول -
شماره ( ۸ )

قسمت بزرگ خوراک اهالی را تامین میکند ، جغرافیون یونان یکوقتی اهالی
آنجارا ( ايختيوفاج ) یعنی آکل السمک نام نهاده بودند . در ساحل بلوچستان
چند خلیج واقع شده که حکم لنگرگاه دارد ، ومذهب عمومی اهالی مسلمان
حنفی المذهب وزنده گی شان چادر نشینی است .
نفوس بلوچستان تقریباً بريك مليون ودوصدهزار بالغ میشود ، وولايت او
عجالته بدوحصه تفریق میگردد :- غربی وشرقى . حصه غربی در رقبه تخميناً
٦٠٠٠ مربع ميل وبدو قسمت شمالی و جنوبی واقع شده که اول آن بری و دویمش
ساحلی است . ایحصه غربی موسوم به مکران و حاليه مربوط بمملکت ایران بوده
و تقریباً دارای سه صد هزار نفوس است . قصبات مشهوره او عبارة است از :-
بمپور، مكران، جالق ، ديزک ، سرحد ، ايرافشان ، ماکاژ ، سرباز ، لاشار ،
چامپ ، فابوخ ، دامان وغيره . طوایف مشهوره این قسمت اینها هستند :
برهان زائی، یا را حمد زائی ، غمشاد زائی . بيهارزائى، جهانشاه زائی وغیره . فارسی ها
بلوچستان غربی را در سال ١٨٤٠ مسیحی بعد از عسکر کشی های بمپور اشغال
کردند ، معهذا تا سال ۱۸۷۲ مسیحی بطور قطع حدود فارس شناخته نمیشد .
بلوچستان شرقی ، در قرن ۱۹ عیسوى بالتدر يج از طرف انگلیز ها استعمار شده ،
و علاقه‌های بلوچ در اثر پالیسی رابرت سندیمان معروف متعلق بحکومت هند برطانوی
گردید ، وحتى (پشين و - وی) که در جهت شمالی آن و مربوط بولایت قندهار بود،
نيز درسال ۱۸۸۱ مسیحی از افغانستان مجزا وضمیه حکومت هند شد، ودرسال
۱۸۸۳ بلوچستان، بلوچستان برطانوی گفته شد. و در سال ۱۸۸۹ تمام بلوچستان و ژوب
تا حدود افغانستان بتصرف انگلیس‌ها رفت . سر حد حالیه بین افغانستان و بلوچستان
از جنوب رود گومل شروع شده بطرف جنوب غرب میرود ، و از آنجا بسمت جنوب


صفحه ( ٥٣ ) سال اول ـ مجلۀ کابل ( شماره ( ٨ ) )

شوراوك بطرف نوشکی میدود ، ومتصل نوشکی ریگستان هلمند را عبور وتقريباً
در يك خط مستقیم از بین ریگستان سیستان بجانب غرب تاسرحد فارس
ممتد میشود .
قصبه و شهرهای مشهوره بلوچستان شرقی عبارت از کلات ( ١٥ هزار
نفوس دارد ) قندا بیل ( قنداره ) کویته ( پایۀ تخت انگلیزی بلوچستان )
ولاس بیله ، نوشکی است . در قرن دهم شهر عمده بلوچستان قصدار بود که
اهمیت امروزه کلات را داشت ، وعايدات گمرکی اورا بار تولد از قول مقدسی
يك مليون درم مینویسد . در وقتیکه حکمران قصدار غیر از خلافت بغداد اقتداری
را نمی شناخت ، محمود غزنوی در قرن یازده مسیحی جنگهای سختی با قصدار
نمود . شهر قندابیل در مرکز حاصلخیزترین نقاط بلوچستان واقع شده ، وبقول
انكلیز ها اگر معمور شود ، خورا که تمام بلوچستان را میتوان داد .
در ازمنۀ متقدمه که شعبه هند واروپائی آسیائی از آسیای وسطی در ولایت
باختر و آریانه مهاجرت کرده واز آنجا بصفحات داخله افغانستان منقسم شدند ،
قسمتی از اینها براه اسكاستين و آراکوسیا بقسمت های شمالی و غربی
بلوچستان سرازیر گردیده ، وبدوأ با تحریف همان اسامی اسکاستین واراکوسیا
و آریانه نام وطن خودرا او ریشیا گذاشتند ، قبایلی هم از همان اوقات نام
خودشان را با تبدلات اسمای مذکوره آسا گا و آساجدا‌ن نهادند که تا
امروز موجود بوده ساگا وساجدا‌ن خوانده میشوند ، و محققین اروپا
اینها را ازساکنان قديم واصلی بلوچستان میشمارند . هكذا دسته های
دیگری از طوایف باختر براه بلور و یا کتیا بجهت شرق و جنوب بلوچستان
سرازیر شدند ، واینها به تحريف كلۀ باختر وباکت یعنی باخت ( بپختوی حالیه )


صفحه (٥٤) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٨)

بختی وماری و برا هوی نامیده شدند ، که تا اکنون موجود وبقول متطلعین مغرب از همان باشندگان قدیم این سرزمین شمرده میشوند . راجع به بختی ها وماری ها که در جنوب کوهای سلیمان در بلوچستان سکونت داشته و رند بلوچ Rind Baluch خوانده میشوند دایرة المعارف بریتانیا چنین تعریف میکند : ـ « بختی ها وماری ها مثل افریدیهای افغان سفید میباشند ، و هم چنین هستند بلوچهای دیره جات ، و اینها سوار کار و شجاع و مانند پشتون ها وابستۀ روایات اسلاف اند » اصل کلمۀ بلوچ نیز تحریف همان اسم باختر و بلور است که امروزه بلوچ وبلوچستان نامیده میشود . طایفۀ براهوی که تقریباً سه صد هزار نفوس وربع اهالی بلوچستان را تشکیل میکنند ، بقول دايرة المعارف بریتانی اسم آنها ( براهوی ـ مطابق بغرش ) تحریف باراهوی ( مردم کوهی ) بزبان سانسکریت است . و اینکه اهالی افغانستان را اغلبأ هندوها ، مردم کوهی مینامند . طبیعی و معلوم است ، براهوی ها در میدان وسیع قلات تا سند سکونت دارند . طایفۀ تاجيك بلوچستان نیز از تاجیکهای قدیم افغانستان است که قسماً از پامیرات در ما وراالنهر هجرت نمودند و قسماً بصفحات بلوچستان هجرت کردند ، وا کنون طایفۀ از انها بنام دهقانان در شهر مکران و اکناف آن توطن داشته ، وبنام نقبا هم یاد میشوند . قبیله هات را محققین در بلوچستان از طوایف اصلی فلوات آنجا حساب میکنند .
مرور دهور پای اقوام جوار و دور دست را در بلوچستان باز کرد واختلاطهای قومی شروع شد ، از انجمله است فارسیهای که در ریگستانهای ماشکل وخاران سکونت دارند این طایفه از اختلاط بومی ها با فارسی ها بعمل آمده اند . طوایف ریکی یا ریکتانی که در علاقهای کر ، کیچ ، کاش ، کاین وغیره بود وباش دارند ، از اختلاط


صفحہ ( ٥٥ ) سال اول ـ مجلہ کابل ( شماره ( ٨ )
اعرابی کہ در نصف ریگی بلوچستان قبایل بدوی و صحرا نشینی تشکیل کرده بودند ، بوجود رسیده است ، طایفہ قنبری از انجملہ منسوب بہ قریشی عرب است .
مغولیهای تاتار کہ در قسمت جنوبی بلوچستان و در حصص کوهستانی و جنوبی خاران ومکران منتشر گردیدند ، نیز آهستہ آهستہ بابومیان در آمیختند . واز اختلاط راجپوتهای هندوستان با اهالی بومی بلوچستان طایفہ جدیدی بنام جتجکی ظهور نموده کہ در مکران ، بیخ کر ، کیچ ، سکونت دارند . وطوایف پشتون از سلسلہ جبال جنوب ارا کوسیابصفحات شمالی بلوچستان سرازیر گردیدند . و از انجملہ است طوایف ناصر ، خروت ، ترین وغیره .
بعد از انکہ آرین های افغانستان در بلوچستان بہ تشکیل جمعیت پرداختند ، مدتی بآسوده گی زیست نمودند ، در آنعہد دیانت آنها بت پرستی بود و زبان شان زبان قدیم آریانی افغانستان . وقتیکہ دولت باختری سقوط کرد ، هخامنیشان بر افغانستان قسماً تسلط یافتند ، واز انجملہ دارایوش بود کہ برسند و پنجاب دست دراز کرد ، و بر بلوچستان تسلطی بہمرساند . در اواخر قرن چهار مسیحی اسکندر یونانی بہ پنجاب عسکر کشید و در وقت عودت بمملکت فارس ، از بلوچستان گذر کرد ، او درین سفر بیابانهای بی آبی را طی نمود ، و چاها حفر نموده آبی خورد ، وبماهی و خرمائی قناعت کرد ، ومجبور شد با اهالی شجاع رزم های سختی نماید . سکندر در عین این زحمات بعض اراضی شاداب و زرخیزی را نیز تصادف نمود ، ونباتات مقبول وبته های خوشبو وخار داری تماشا کرد، وبالاخره بعد از طی کردن راهای صعب المرور ، تحمل گرمای سوزان حصص غربی مکران ، ازین وادی بسلامت گذشت .
بعد از اسکندر یونانیان در باختر بہ تشکیل سلطنتی پرداخته ، وسلوکس نیکباتر ( ٣١٢ ـ ٢٨١ ق . م ) در رأس آن تشکیلات قرار گرفت ، متعاقباً


صفحۀ (٥٦)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٨)

در هند هندوها بشوریدند و بنیاد یونانیان را بر انداختند، قاید مشهور آنها چندر گپت موریا صفحات جنوب هندوکش را استیلا کرد، و بر بلوچستان مسلط شد (٣٠٥ ق.م) مگد دیری نگذشت دولت باختر قوی شد، وشاهزاده گان باختری برصفحات جنوب هندوکوه تادریای سند استیلا کردند، اراکوسیا پایه تخت قسمت جنوبی افغانستان قرار گرفت، و نفوذ آنها در بلوچستان کشیده شد. در عهد دیمتری پادشاه مشهور باختر (ربع اول قرن دویم قبل المیلاد) تمام ولایات هندوستان تادریا ضمیمۀ حکومت افغانستان گردید. بعد از انکه دولت باختر سقوط نمود، کوشان شاهان جای آنها را در تمام افغانستان اشغال کرد، واز قرن سیوم میلادی دولت هیاطله عوض کوشانیان قرار گرفت. در فتور هیاطله ها ساسانیان فارس برقسمتی از افغانستان مسلط شدند، ونفوذ آنها از جهت غربی بلوچستان در داخله آن پهن گردید. ولی قدرت و تسلط همان رؤسای بومی را بود. این وضعیت تا ظهور اسلام طول کشید.
درطی این اعصار دیانت زردشتی از جهت شمال و غرب و دیانت بودائی از شرق وشمال در بلوچستان نفوذ نمود و دیانت بت پرستی قدیم را تا اندازه ئی فشار داد. زبان آریائی قدیم نیز در اثر اختلاط السنۀ فارس و یونان و هند از هم رفت و زبان نوینی جانشین آن گردید. اختلاط السنه پشتو و زابلی وفرس در ترکیب زبان جدید مدخلیت تامی داشت، ولغات هند در آن افزود، واین همان زبانی است که تا اکنون بعلاوه زبان تاجیکی حصه غربی در بلوچستان معمول و مروج است. اما بسط و نفوذ تمدن باختری و بودائی درین ولایت فسیح الاراضی وقلیل النفوس محتاج تحقیق و کاوش های علمی است.
در قرن هشتم مسیحی افواج خلفای عرب بلوچستان را فتح کردند واهالی بدیانت اسلام و متعاقباً بمذهب حنفی گرویدند، در قرن نهم بلوچستان در قید


صفحه ( ٥٧ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )

اطاعت پادشاهی زابل بود ، غالباً در ادوار ما قبل وما بعد از اسلام مقدرات بلوچستان با ولایت زابل شريك شمرده میشد ، معهذا ریاست داخله در دست رؤسای بلوچستان باقی ماند . در عصر خلفای عباسی بغداد ، در بلوچستان سلسلهٔ بومی بنام آل سهراب حکومت مینمودند و سلطه این سلسله مدتی دوام نمود . و بعد ها حکومت به سلسله سواه منتقل شد ، این سلسله از باشندگان جبال بودند ، و یکوقتی مجبور با ستمداد از قبایل براهوی شدند ، ولی این استمداد به ضرر آنها ختم گردید ، چه قبیله میرواری ( یکی از قبایل براهوی ) قوت گرفته و در تحت ریاست قنبر خان نامی حکومت کلات را بدست گرفتند و مدتی هم در انجا حکمرانی نمودند .
در قرن دهم حکمرانهای بلوچستان غیر خلافت بغداد قدرتی را نمی شناختند ، در قرن یازده دولت غزنوی آنها را مطیع حکومت مرکزی افغانستان قرار داد ، و تا اختتام دولت غور این قرار باقی بود .
در قرن دوازده هجوم خوارزمشاه و چنگیز بساط سلطنت غوریه افغانستانرا برچید و در ولایات فتور رخداد ، بلوچستان نیز در تحت ریاست رؤسای بومی مستقل گردید ، در قرن شانزده بعهد دولت جلال الدین اکبر شهریار گورکانی هندوستان ، بلوچستان ضمیمه دولت هند گردید ، ومتعاقباً در تحت رایت ناصر خان حکمران بومی کلات ، که از همان سلسله آل قنبر بود ، بلوچستان شرقی قوت گرفته ، وخان مذکور رؤسای سرکش مکران ( بلوچستان غربی ) را مطیع خویش ساخته ، و به تشکیل يك حکومت بزرگ بلوچستانی کامیاب آمد .
بعد از فوت ناصر خان این سلسله از هم گسیخته و بلوچستان در تحت حکومتهای مختلفه بومی قرار گرفت . در قرن هجده نادر شاه تركمان بر بلوچستان مستولی شد ، ومتعاقباً درهمان قرن احمد شاه بابای بزرگ آن را بدولت افغانستان مسترد


صفحه ( ۵۸ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ۸ )

نمود . در قرن ۱۹ سلطنت افغانستان گرفتار اغتشاشها و خانه جنگی ها بود ،
لهذا چنانکه در پنجاب هندوها ، و در سند میرها اعلان استقلال کرده و از افغانستان
مجزا شدند ، بلوچستان نیز توسط خانهای بومی از افغانستان جداشده و بسرعت
ضمیمهٔ دولت بریتانیای هند گردید .
دورهٔ اسلام در بلوچستان اسباب ترقی زراعت و حفر قنوات گردید ، وهنوز
آثار زراعت و کاریزهای آنعهد پدار است . اعراب بند های قیمت‌داری در
بلوچستان اعمار نمودند ، و مساجد نفیسی درا نجا ساختند . بنای شهر مکرما‌ن
و کتیبه های ظریفی که مانده بهترین یاد گارهای معماری مهندسین اسلام بشمار
میرود . باکل حال ولایت بلوچستان از حیث تجارت و طرق مواصله بدنیای بحار،
از عمده ترین ولایات مملکت بوده ، واهالی آن بشجاعت و زحمت کشی ، تحمل
و جوانمردی ، فیاضی و جنگجوئی متصف و موصوف است . ( با‌قی دارد )


صفحۀ ( ٥٩ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )

بقلم آقای عبدالله خان
افغان نویس
( فضلای فراموش شده )

انجمن محترم ادبی !

نظر باینکه کار کنان مجلۀ نفیسۀ کابل در نشریات مفیدۀ خود بیشتر احتیاجات تاریخيۀ وطن عزیز را طرف توجه قرار داده، و بزنده کردن مفاخر ماضی این مملکت قدیم صرف مساعی می نمایند بنده نیز به ترتیب فهرست یکسلسلۀ رجال فاضل افغان که بدبختانه در زوایای مجهول ومظلم نسیانهای تاریخی فراموش مانده پرداختم. ازین اعاظم ملی ما بدبختانه تذکرها و تاریخهای مشهورۀ آسیا ذکری نه نموده اند وحتی اسامی اغلب آنها را باستثنای دوسه تاریخ ملی از قبیل حیات افغانی و خورشید جهان و تاریخ شیرشاه سوری (قلمی و متعلق به نویسنده) درسایر کتب نمیتوان یافت، متاسفانه اینهاهم باختصاری اکتفا نموده و بشرح حال آنها مفصلاً نه پرداخته اند باکل حال به اتخاذ وترتیب اقلاً فهرست آنها عجالةً اکتفا رفت، بلحاظ آنکه این اختصار جالب دقت فضلا و متتبعين وطن عزيز گردیده و در اثر توجه عمیق اینها این اسمای گرامی روشنتر ومقام درخشنده تری را احراز نماید. واگروقت مساعدت نماید بنده در تعقیب این فهرست بذکر حال ساير اعاظم ملی حتی المقدور خواهد پرداخت.

( عبدالله افغان نویس )

( ١ ) مولانا محمد عصام که یکی از علمای متوسطین و در علوم شرقی اسلامی عالم با اطلاع بوده و برکتاب شرح وقایه حاشیۀ مستقلی نوشته است که تا حال بطبع نرسیده و نسخه های قلمی آن در حوزه های تدریسی وطن رایج و متداول است، مولدش کجور لغمان سنين عمرش بین ٦٨ و ٧٠ قوم او نیازی و در سنه ۹۰۰ پدرود حیات گفته ومدفنش در کجوری لغمان واقع است.

( ٢ ) مولانا شیر محمد آخند زادۀ اوتکی در سال ١٠٩٢ قدم بعرصۀ وجود نهاده ایام جوانی را در هرات ودر بعضی شهرهای ایران به تحصیل علوم پرداخته


صفحه ( ٦٠ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۸ )
بعد در قندهار به تعلیم و تدریس و تصنیف مشغول بوده در علوم دینی و منطق و دیگر علوم شرقی تصانیف عدیده از و بیاد گار مانده است و کتابی هم بزبان افغانی موسوم به اسرارالعارفین از تصانیف این علامه منظوم و بطبع رسیده مولدش قندهار سنین عمرش ( ۸۳ ) درسنه ١١٧٥ طومار حیات را در نور دیده در تکیه سهو بمسافه سه گروهی شهر قندهار مدفون است .
مشار الیه در نزد اعلیحضرت احمد شاه منزلت نیکوئی داشته و معروف به ملا ارادت بوده است .
( ٣ ) مولانا عبد المطلب صاحب مرحوم معاصر اعلیحضرت تیمور شاه و از صاحبان فضل و کمال عصر خود بود و از طرف اعلیحضرت موصوف به صدرالعلما ملقب بوده است مشار الیه در علوم شرقی عالم خبير وبصير ومخصوصاً درالهيات دسترس تمامی داشته اند و در تصوف مقام بلندیرا حائز بوده بر مقدمات علم تلویح که مبنی بر علم اصول است حواشی نوشته اند و حواشی مذكور بطور ارث باعقاب شان جناب مولوی عبد القدیر خان رسیده که تا کنون بطبع نرسیده است مولد شان چهار باغ لغمان سنين عمر شان تخميناً ( ٥٧ ) ساله و در سنه ١١٩٥ بدرود حیات گفته در مقبره عمومی چهارباغ لغمان مدفون میباشند .
( ٤ ) ملا محمد عمر صاحب اسحق زائی فاضل ومتشرع ودر تمام علوم شرقی معروف روز گار خود بوده کتابی در علم تجوید بزبان افغانی از یاد گار های علمی و قلمی اوست که تا حال بطبع نرسیده است ، مولدش دنده لغمان سنين عمرش ( ۹۲ ) ساله در سنه ١٢٠٥ پدرود حیات گفته و در دامنه خواجه رواش کابل مدفون است . ( باقی دارد )


منظره يك قسمت از باغ وحصه از سمت داخلی مشرقی ارگ كه موقع برف باری اول خزان فوتو برداشته شده .


[BLANK PAGE]


یاد آوری

از مشترکین عظامیکه تاحال وجه بدل اشتراك این مجله را نپرداخته اند متمنی است که مبلغ اشتراك خود شانرا بخزانه جات محلی پرداخته رسید عوض ومعاوضه یا مستقیما پول بخود دفتر مجله ارسال ورسید حاصل داشته زاید ازین مارا بانتظار نگذارند .
دفتر مجلۀ کابل


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد .
هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً یکمقدار لغات و اصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی كه مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده و بین نویسندگان فعلی معمول و متعارف نباشد ترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكرآ برسم یاد گار بر علاوه اظهار قدرشناسی یکدوره مجله كابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .


شماره نهم
مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه
کابل ١٢ افغانی
ولایات داخله ١٤ «
خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند رایگان
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت
٢٦ رمضان هـ ق = ١٥ دلو ١٣١٠ هـ ش = ٣ فروری ١٩٣١ میلادی


فهرست مندرجات

نمره
مضمون
نویسنده
صفحه

۱ : علم و تربیت
آقای غلام جیلانی خان اعظمی
۱ الی ۸

۲ : زبانها در بابل
جناب مولوی فضل ربی صاحب
۸ » ۱۰

۳ : جبلی غر جستانی
آقای سرور گویا
۱۰ » ۱۲

٤ : انسان چگونه بکتابت آشنا شد
ترجمه محمد بشیر خان منشی زاده
۱۳ » ۱۷

٥ : علم و عمل
جناب مستغنی
۱۸ » ۲۷

٦ : از مشاهیر تاریخی رجال وطن
آقای اعظمی
۲۷ » ۲۹

۷ : اسلام و کشف امریکا
اقتباس و ترجمه شهزاده احمد علیخان درانی
۳۰ » ۳۸

۸ : فضلای فراموش شده
عبدالله خان افغان نویس
۳۹ » ٤١

۹ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
آقای میر غلام محمد خان
٤١ » ٦٤

۱۰ : تصاویر - ۳


حصه مابین جنوبی وغربی وحصۀ از شرقی ارگ شاهی


صفحۀ ( ۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٩ )

آدرس
محل اداره : جاده ارگ انجمن ادبی
عنوان تلگرافی : کابل انجمن
» مخابرات : با انجمن

مجلۀ کابل

اشتراك
کابل : ۱۲ افغانی
ولایات داخله = ١٤ »
» خارجه = نیم پوند انگلیسی
طلبۀ معارف نصف قیمت

مجلۀ ایست ماهوار : علمی ، ادبی، اجتماعی، تاریخی

۱٥ دلو ۱۳۱۰ هـ ش = ٣ فروری ۱۹۳۱ م

بقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمی
علم و تربیت
علم و تربیت دو اسم مترادفیست که غالباً در اذهان توام و مشترك شناخته میشوند ! علت این تعرف مشترک هم لزوم وحدت و ضرورت مفاد و مدلول آنهاست که در موقع تطبيق وعملیات یکی بدون وجود دیگر آن اثبات ماهیت و حقیقت کرده نمیتواند !
مثلاً شخصی را از کدام کتاب علمی چیزی می آموزانند و برای اینکه آنچیز در عقل وحواس متعلم تاثیر بخشیده و منتج نتیجۀ گردد البته معلم ذهن و حافظه و ناطقه و بالاخره ارادۀ متعلم را به تطبیق و اعتیاد آن موضوع حاضر ساخته و بکار می اندازد ؛ پس آنچه شاگرد فهمیده علم است ! و آنچه معلم زحمت کشیده تربیه است که توام بعلم در حق شاگرد خود مبذول داشته ! اما درعین زمان شاگرد از معلم خود علم و تربیه فرا گرفته است یعنی از کتاب علم و از معلم تربیت .


صفحه (۲)
سال اول - مجله کابل
شماره (۹)
هر گاه شاگردی بدون زحمت معلم و مربی بوسیله مطالعات یا از طریق مسموعات بمطالبی کسب اطلاع می نماید گویا صرف علم آموخته خواهد بود نه تربیت ! زیرا علم چیزیست که از حقیقت وماهیت شی بحث مینماید ولی تربیت آنرا درعقل واحساس تزریق کرده وشخص را بفرا گرفتن آن مستعد میسازد پس ازینجا میتوان فرقی بین علم وتربیت گذاشته وهرکدام آنرا بصفات علیحده متمایز نمود : مثلاً علم که مقصد از دانائی ووقوف بهر چیزیست ازقبیل علم توحید و دیانت ، حکمت ، فلسفه ، حقوق ، تاریخ ، سیاست وغیره که بدواً این علوم یا در روی اوراق کتب وروز نامه ها وغیره موجود میباشد یا درحافظه اشخاص فقط آنها علم است وعالم نامیده میشوند که فاعلین و ( دانایان ) آنرا ماعالم مسبوق ، یا اطلاع می نامیم ولی بالعموم کسانیکه ازعلوم مستفید شده و دارای صفات مذکوره میشوند ذریعه نیال وموفقیت شان تربیه معلمین ومربیان است که آنها قوای معنوی ومادی متعلمین را باستقبال و پذیرفتن مفاد ومدلول این علوم حاضر ساخته ذهن واراده شان را مستعد مشق وتطبیق آن نموده اند چه اگر این وسیله تربیت درمیان نباشد بسا کتب علمی موجود است که کسی از آنها استفاده نخواهد نمود ! یعنی علم بخودی خود عقل وذهن را برای درک وتطبیق آن همه مطالب روشنی واستعداد بخشیده نمیتواند .
ولی اگر بصورت شاذ وندرت بینیم که دروجود بعضی اشخاص تاثیرات علمی بیشتر رسوخ کرده وکمتر محتاج بتربیه اشخاص مربی میشوند حکم این قاعده مستثنا ومنحصر بهمان مردمان فوق العاده بوده وعمومیت ندارد وباقی هر کسیکه است در راه استفاده ازعلوم بیشتر محتاج تربیت بمربی میبا شد وبدون تربیت نمیتوانند مستقیماً استفاده ازعلم ومعرفت نمایند یعنی نتایج مفید یرا که علم ایجاب می نماید ازان محروم خواهند بود .


صفحه ( ۳ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۹ )
برای توضیح این مقصد وجود دو نفر طالب العلمی که یکی بوسیلهٔ مطالعات از علوم الکتریکی زیاده میداند و دویمین بقدر مطالعات خود فقط نزد انجنیر برق تطبیقات کرده و داخل عملیات میباشد در نتیجه معلوم است که کدام یک ازین دو نفر از فن الکتریکی عجلتاً استفاده خواهد توانست ؟
گرچه تربیت اساساً از سرچشمهٔ علم شاداب میشود و فقط وقتا که نور و فروغ علم در وجود کسی تابیدن گرفت وجود تربیه احیا میشود و ما میتوانیم چنین شخصی را با تربیت ، ماهر ، فاضل و غیره بگوئیم ولی در مورد احتیاج حیاتی بشر بقدری این موضوع مهم و قابل توجه است که علم بدون تربیت حکم عدم را دارد وطوریکه میگویند علم بی عمل فانی است واقعاً چنین بوده و بزعم ما عمل علم عبارت از همان تربیه ایست که در راه مظاهر علمی باشخاص تلقی و تزریق میشود و باینوسیله روح و حواس و ارادات اشخاص در هر موقعی بدرستی میتوانند نور علم را از خود انعکاس بدهند بالعکس اگر مصقل تربیت وجود نه داشته باشد وجود علم یا فضیلت علم در حافظه ها دارای همان مقامی است که در کتب و رسائل موجود میباشند .
تربیت اصول مختلف و طرق متنوع دارد ! یعنی تربیت علمی که قوای عقلی و حسی را بچه ترتیب برای فرا گرفتن علوم و حسن استعمال آنها حاضر می نمایند، تربیت عقلی و حسی که عقل و احساس طبیعی را در وجود اشخاص چگونه روشنی وقوت می بخشایند ؟ و تربیهٔ بدنی که جسم را بوسیلهٔ آن چگونه قوت وقدرت حاصل میشود ؟ وغیره تربیه هائیکه هر کدام بوسایل مختلفه تاثیرات خوب ومفیدی در یکی از قوای مادی ومعنوی کرده و بآنوسیله ترقی و پرورش می یابند ؟ !
درموضوع علوم مقصد ما از ان تربیه ایست که معلم نباید بهمین اندازه تربیه


صفحه ( ٤ ) مجله کابل سال اول ـ شماره ( ٩ )

و تعلیم اکتفا ورزد که صرف کدام مضمون علمی را از صفحهٔ کتاب در لوحهٔ حافظه و خیال متعلمین نقل دهد بلکه مساعی در تربیهٔ اساسی شاگرد لازم است که وی از علم چه استفاده و از معلم چه باید بیاموزد !
پس ازینجا میتوانیم مهمترین قسمت های تربیه را نسبت بحوائج عمومی يك نفر محصل دو نوع قرار بدهیم : اول تربیهٔ عمومی معلم که شاگرد نباید تنها کابیهٔ کدام مضمون کتبی یا لفظی قرار گرفته و از مفاد علوم بی بهره گذاشته شود . ثانی تربیه خصوصی معلم که فرضاً کتب و دیگر وسایل تعلیم در میان نباشد یکنفر طفلی نسبت بمعرفت نفس و دیگر ضروریات حیاتی و ترقیات و پرورش امور عقلانی و جسمانی خود چه چیزهای لازم دارد و معلم بچه ترتیبی میتواند درین طرق بطفل كمك كند ؟ باید است درین مطالب شاگرد از معلم خود استفاده نماید .
لهذا درين مبحث مقصد ما از تربیه عموماً عبارت از همین دو صورت خواهد بود . حالا اگر بفضائل تاریخی تربیت مراجعه کنیم خیلی بمسئله حیرت آوری متصادف میشویم چه می بینیم با وجودیکه در امم قدیمه مثل ، آثوریها ، مصریها ، رومیها ، یونانیها بقدر امروزه علوم وسعتی نداشت بلکه سواد و کتابت هم خیلی ها محدود بود ولی با آنهم افراد ملل مذکوره از چیزی که معروف و مرسوم زمانهٔ شان بود از انها بی اطلاع نمانده و بطرز معاشرت معموله آنوقته بخوبی آشنا بوده اند .
بطوریکه تاریخ نشان میدهد : در اقوام مذکوره علم وعلوم منحصر بهمان عده معدود علما وحکما و روحانیون و طبقات ممتازه بوده ولی مفاد آنعلومرا عموماً بمادونين ورعایا واولاد خود شان تطبیق و تحمیل کرده وعملاً بپذیرائی آن طبقات مادون را تربیت میکردند و خیلی بتربيه اولاد ومادونين خود حريص هم بودند و درین راه تجربيات وامتحانات مختلفه بعمل آورده می شد یعنی تربیه


صفحه (٥) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )

شدگان امور اخلاقی و مدنی را در مجالس سلاطین و بزرگان و تربیه شدگان
روحانی را در معابد و متعلمان حربی را در میادین قتال و مقابل دشمن آزمایش
و امتحان میکردند و کسانیکه از عهده این تکالیف بدرستی بر آمده میتوانست
مورد توجه و انعام واقع میگردید .
قدما وجود اولاد و اهل بی تربیت را خیلی برای خودشان عار میدانستند
حتی همین عشق تربیه آنها را بتربیه حیوان نیز وادار مینمود که از قبیل اسپ
و سگ و غیره را هم بخوبی تربیه کرده و در نمایشگاها بنظر عموم می رسانیدند .
قدما سواد خوانی را يك صنعت و زرنگی دانسته خود را به تحصیل آن
چندان مکلف نمیدانستند ولی تربیه اولاد و اهل خود را که آنها را
بایستی مقابل خانواده ، حکومت ، قوم ، مقابل دشمن در تکالیف
مهمان داری ، زراعت فلاحت و غیره چطور مستعد و آماده بسازند خیلی
درینموارد توجه و مساعی بکار میبردند . وقتاً که ما هم در عصر خود به بعضی
اشخاص بیسواد متصادف شده و در وجود آنها یکنوع لیاقت وزرنگی و غیره
می بینیم شاید استغراب می نمائیم که چگونه بدون تحصیل و مکتب شخصی دارای
این فضایل میشود ولی اگر اهمیت و مقام بلند تربیه را در خاطر بیاوریم فوراً
این تعجب ماها برطرف خواهد شد ! چه روح آن مطالب که از منبع تحصیل
و مکتب نشئت می نماید شخص مذکور آنرا بعنوان تربیه از پدر خود یا دیگر
دانشمندان عصر بدون وسیله سواد فرا گرفته خواهد بود ! يا ذهن و استعداد
قوی فطری و یرا چنان مستعد نموده است که هر چیز خوب را از هر کس و هرجا
مستقیماً درک کرده که پای مربی ابدا در میان نبوده است و این صورت اخیر را
ما بایستی تربیه فطرت یا تربیه محیطی بگوئیم و الحاصل کتب مقدسه آسمانی
و انبیای عظام هم بیشتر درین راه بمردم قدیمه معاونت مینمودند مخصوصاً روحانیون


صفحه ( 6 )
سال اول - مجله کابل
شماره ( 9 )

اوضاع عامه را تدقیق و احتساب میکردند که آنچه بآنها هدایت داده شده بایستی تعمیل کرده شود !
در ملل دیندار قدیمه مثل هندیهای قدیم تربیه بیشتر وجود داشت چه تا امروز وحشی های جنگلات وسط هند باوجود بیعلمی وبی سوادی ، عریانی وغیره بعضی خصایص را مالك اند که جز اثر تربیه قدیمه آنرا نمیتوان دیگر تعبیری نمود . دیانت حقه اسلام از همه بیشتر درین مورد خدمت و مساعدت نموده است چه در اقوام مشرق بعضی خصایل و عادات زشت وظالمانه که جزو تربیه آنوقته بشمار میرفت موجود بوده واز لحاظ عدم بصیرت مردم یا اغراض متنفذین بین مردم رواج داشت لهذا دین مقدس آنرا رفع کرده ونقصانات این تربیه را اکمال و بعموم ابلاغ فرمود و ازان ببعد تربیه صحیح در مشرق عرض اندام کرده وانوارش در ودیوار تمام عالم را منور گردانید ولی با اینکه مسلمین سلف در اشاعه علوم قصوری نورزیده بودند معهذا تربیه عملی بیشتر از کتب و مدارس علمی مورد توجه آنها بود چه هر حاکم وعامل وپدر وپيشوا نسبت با تباع واولاد خود شان این مسئله را ملحوظ خاطر میداشتند که بایستی از آنچه لازم وما به الاحتیاج حیاتی است باید بآنها بیاموزاند پس درین راه قصوری نکرده بهمه دانستنی ها آنها را مکلف ووادار می نمودند ! گرچه امروز بین مشرقیان معروف است که بغداد . اندلس ، يا بلخ وهراټ فلانه مقدار کتب خانه و مدارس علمی را دارا بود ولی انصافاً مقدار و تعداد این کتب خانه ها و مدارس علمی بقدر مدارس وکتب خانه های موجوده هند ومصر ، عثمانی نمیرسد ! پس اگر در کیفیت ترقیات معنوی وانضباط اخلاقی مسلمین و مشرقیان سلف وانحطاط اخلاقی حال حاضره شرق تحقیقات وجستجو نمائیم می بینیم که فقط دران زمانه بتربیت خیلی اهمیت میدادند ولی امروز مامیل داریم که اولاد ما همه ضروریات خودرا از اوراق چند دانه کتب و روز نامه ها


صفحه (۷) مجله کابل - سال اول شماره (۹)

فهمیده ومطابق مقتضیات عقلی وحسی خود آنرا قضاوت ورسیدگی نمایند ! !
یکی از آلمانها از يك شخص انگلیسی علت پیشرفت و ترقیات محیر العقول
ساکنین جزیره بی چیز و نادار بریتانی را سوال کرده بود شخص انگلیسی
در جواب میگوید که آلمانها وزارت علوم دارند ولی ما وزارت تربیت داریم .
موضوع حسن تربیه جنس انگلوساکسون امروز دنیای بشریت را بحیرت
انداخته و به پیروی اصول خودشان وادار می نماید ! چه آنها مثل ملل مترقیه
قدیمه بلکه صحیح تر اولاد خود را بمقصد مبارزه درحیات تهیه میکنند و آنچه
لوازم آدمیت و شرایط موفقیت وغلبه است آنرا قولا ، عملاً ، نظراً باولاد
خود آموزانده برای حسن نتیجه از همان عهد تربیه وتعلیم اخذ امتحان لازمه می
نمایند و پس ازفراغ مکتب حتماً فرزند خودرا بمیدان سعی وعمل سر داده از
وی امدادیکه ممکن است رخنه درعزم واستقلال و اراده فرزندشان تولید نماید
بازمیدارند و هم تربیه وکسب قوت وصحت جسم که شرط عمده این موفقیت است
آنرا در مرتبه اولی مجری و مراعات می نمایند .
پس درصورتیکه امروز برای نایل شدن بسعادت وکامیابی درحیات اهمیت
تربیه حایز مقام بالاتری است و عام بدون تربیه نمیتواند سنگ های موانع را
از سرراه نسل امروزه ما کناره کند برای ما که تا هنوز هم مثل بعض ملل
لاتینی درراه توسیع مدارس علمی وفورم تعلیمات ووقت خساراتی را محتمل نشده
ایم که از تغیر دادن آن دو چار حسرت و تأسف گردیم لازم است اولیای
عرفانی ما این موضوع مهم را درخاطر داشته و برای اینکه از اسلوب تربیه
بهترین عصری که در کجا و بچه طور متداول است وسیله یکعده فضلای عرفانی
خود آنرا فرا گرفته و با مزید اخلاقیات وخصایل ملیه و دینیه خود ما که
ازان تربیه بهتری نیست آنها را ترتیب وتطبیق داده شامل نصاب عمومیه معارف


صفحه ( )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۹ )

وطن محبوب قرار بدهند . و امید است بوجود اینچنین ترقیان و نصاب صحیحه
اولاد ما هم از فیوضات علمی بهره مند شوند وهم تربیه عصری را فرا گیرند !
یعنی آن تربیه که نور علم را از روزنه های عقول و احساسات انعکاس داده
معنويات را تزكيه و جسم ما را قوی و نیرو مند ساخته و در ميدان سعی و عمل
حاضر می سازد .

زبانها در بابل
بقلم جناب مولانا فضل ربی صاحب
رکن جمعيت العلما

شهرهای بابل و نینوا که گهواره مدنیت عالم و پیش آهنگ امصار و بلاد
پهناور گیتی شناخته شده و تا امروز که هیئت های ( Geology ) طبقات الارضى
و ( Archaeology ) وحفريات شناسی ملل حیه و با افتخار غرب کاوش های
تاریخی و تفحصات روی خاکی وزیر خاکی نموده اند از کتیبه های بدست آمده
والواح منقوشه و آلات و ادوات كشف شدۀ تاریخی آن عهدها و روزگاران
معلوم میشود که قدیمترین و کهن ترین السنۀ عالم زبان سيميا طبقی و ( Semitic )
سومتريت ( Symmetry ) ولی در تقدم و اولیت یکی بر دیگری تا امروز
حکمیت کاملی نشده و این گرۀ تاریخی قضيه لاینحلی گفته میشود .
اما تا آنجائیکه محققین تدقيقات عمیقانه نموده و سرمایه های تاریخی بشرهم
معاونتی بسزا کرده است معلوم میشود که زبان سومتری چهار هزار سال قبل
از میلاد حضرت عیسی ع در دنیا وجود داشته است . بعد از زبان سومتری
زبان سیمیا طبقی که گویا دومین زبان با بل است بروی کار آمده و در دربارهای
بابل و نينوا بايك فرجوانی و افتخار تمامی حکومت نمرده است تا اینکه سیمی طبقیان


صفحه (۹)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (۹)
بوادی فرات و جلگه های قریب آن دست تصرف وتملك یازیده زبان خود را بر حصه شمالی آن نواحی مفتوحه بمثل برق سوق و سیر داده و در اندك مدتی حصه جنوبی آنرا (با آنکه دفاتر رسمی وزبان درباری وقومی زبان سومیتری بود) نیز بايك هيمنه فاتحیت وغالبیت تمامی فرا گرفت.
مؤرخین اگرچه میگویند اعراب سیمیطیقی مراحل تعلیم وتعلم را طی نکرده و از چشمه جوشان علم چندان سیراب نبوده اند ولی چون باعتبار صحت جسمانی وقوای عقلانی مردمان طاقتمند ودارای بازوان قوی وقرایح سرشار و استعداد کاملی بوده و این مسئله ثابته را که حیات اقوام دردنیا وابسته بزبان اقوام است بخوبی فهمیده و درك نموده بودند پس زبانی را که ازبراری خشك و ریگستانهای گرم عرب باخود همراه آورده وحیات مدنی وترقیات قومی خود را وابسته بشیوع وتعمیم زبان خود میدانستند با منتهای سعی وکوشش وزحمات تحمل فرسا زبان خود را عمومیت بسزا داده تا اینکه بعد از مدتی به اعلا ترین ذروه اقتدار رسیده نه تنها زبان رسمی با بل بلکه تمام دنیای آنوقته را تحت الشعاع خویش قرار داد وكافه تصانيف وخطوط وتأثر علمی وادبی بزبان سیمیاطیقی تحویل یافت.
(حکومت زبان سیمیاطیقی در انوقت تاخراسان ومصر وشام وفنیقیه رسیده بود سه هزار سال قبل از میلاد) ولی این زبان با افتخاراتی که برایش قایل شدیم بحال خود قایم نماند نفاق وشقاق داخلی تشتت وپارچگی یعنی ملوك الطوایفی درهر گوشه آنکشور پهناور ظهور نمود و نهال عمر این زبان بسر رسیده را از پا در آورد وزبان سومتری دوباره قایم مقام آن گردیده و بعد از چندی این زبان تازه رسیده دیگر هم جای خود را بزبانهای سوری و آریائی گذاشت خلاصه زبانهای اصلی ومحلی بابل را مؤرخین سه قسمت کرده اند: ـ
اول سومتری (Symmetry) دوم سوریائی (Syrian) سوم


صفحه (۱۰) سال اول ـ مجله کابل شماره (۹)

آریائی (Aryan) در روش و اسلوب خط سومری حروف مفرده شامل نبوده بلکه صورتها و شکل های حیوانات و پرندگان را برای هر موضوع قرار داده بودند وسیمی طيقیان آن را بحروف میخی تحویل داده . سوری ها و آرین ها همین حروف میخی را که زاده افکار سیمی طيقیان است اتخاذ نموده اند. چنانچه صاحب آثار العجم مینویسد : این خط میخی خط آریا میباشد که در سرهای تخت جمشید و فارس و بیستون و کرمان شاهان وغير ذالك بر احجار منقور و منقوش است . ( باقی دارد )

( جبلی غرجستانی ) بقلم آقای سرور گویا
(۲)

اقتدار در شاعری :
عصری که عبد الواسع جبلی ظهور نموده یکی از درخشنده ترین و خجسته ترین دور های ادبیات افغانستان بوده است . افغانستان آنروز قسما ( موسوم بخراسان ) علاوه بر آنکه سرحد طبیعی خود را دارا بوده ترکستان حالیه را نیز در زیر پر داشته است بنا بران شعرای افغانستانی را گاهی ترکستانی و خراسانی نیز گفته اند . در همین عصر است که آفتاب ادبیات در افغانستان بوسط السماء اقتدار رسیده و پرتو آن بدر و دیوار در بارهای غزنی و بلخ و نشاپور و هرات تابش نموده و شعرای این اقالیم ادبیات افغانی را با وج فصاحت و بلاغت رسانیده توانستند که در مقابل زبان رسمی عرب که بآن هيمنه فاتحیت و غالبيت عالمی را فرا گرفته بود دعوی رقابت و همسری نمایند و بلکه در ین نبرد ادبی و وطنی از


صفحه ( ۱۱ ) سال اول ـ مجله کابل شمارهٔ ( ۹ )
میدان مبارزه غالب تر برایند . علاوه بران بعد از فساد مغل که شام مشرق
بی چراغ وطومار علم وادب در اسیای وسطی درهم پیچیده شد وبعدها شعرای
نوظهوری که اقتفا و اقتدا بمشاهیر شعرای ما قبل نمودند از مشاهیر آن مقتدایان
و پیشوایان شعر همین عبد الواسع جبلی بوده که یکی از پهلوانان این معرکه و
سبک او که محتویست از اعمال صنایع بدیعی ازقبیل ترصيع و ترشيح و اسجاع
و ایهام و لف و نشرهای مرتب وغير مرتب وتعلعب جمله ها و تلفيق بنیان های
زنده لغوی و تنظیم پیکره های قوی لفظی و ساختمان های ترکیبی
و تصویر میدانهای حربی با لاخره ترسیم مناظر و مرایای طبیعی که یادی
از قلل شامخه جبال و دامان کهساران و آبشارهای خروشان این اقلیم زرخیز
کهستانی میدهد نزدیک ترین سبکی بروحيات و عواطف باشندگان افغانستان
بوده است . اضافه برین شاعر غرجستانی در ادبیات عربی و فارسی اقتداری
بسزا داشته ودر زبان فارسی یکی از اساتید روزگار خود بوده است . چنانچه
نزديك ترین تذکره بزمان او که لباب الالباب محمد عوفیست ودر اوایل قرن
ششم هجری تالیف شده است مینویسد : اديب عبد الواسع ذوالبلاغتین بوده
برنظم تازی قادر بود ودرشعر فارسی ماهر همه فضلا بر تقدم او یکزبان بودند
اما او درنظم دو زبان بود و این از ملمعات اوست :
ايا قرت العين هات المدام فما العيش الا السرور المدام
حضرت مولانا جامی در بهارستان خود که آخرین مولفات اوست درحق او
چنین می نگارد . « وی فاضل کامل و شاعر ماهر بوده است بردو زبان تازی
و فارسی ، اتفاق است که هیچکس از عهده قصیدهٔ مشهور وی که مصرع
مطلعش این است : که دارد چون تو معشوق و نگار چابک و دلبر ، چنانچه
میباید بیرون نیامده است . » این حکمیت درحق او ازطرف شاعر و عارفی


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۹ )
بمانند جامی در نهایت درجه دقت و اعتبار است . در تمام فرهنگ ها ولغت های
که بعد از وفات شاعر نوشته شده ابیات و افراد او ساطع ترین دلیل و قاطع
ترین برهانی در هر مورد بشمار آمده است .
وفات و آثار شاعر :
وفات او در سنه ٥٥٥ اتفاق افتاد و گویا به عمر هشتاد و پنج سالگی طومار
حیات را در نور دیده ازین دنیا رحلت نموده است و آخرین منزل راحتی
و آرا مگاه ابدی او بقول صاحب تذکره عرفات در غزنی قرار گرفته است
از آثار منثور او که بقول خودش نثری نیز داشته است در کتب حاضر چیزی
در یافت نشد ولی صاحب تذکره حسینی دیوان منظوم او را هشت هزار بیت
مینویسد و تا کنون دیوان قلمی یا مطبوع او بنظر نگارنده نرسیده است و
در تذکره ها از همه بیشتر صاحب مجمع الفصحا یکدسته قصاید و رباعیات او را
نقل کرده . زیرا به طرز دلکش او مفتون و به سخنان دل انگیز او گیرند گی
زیادی نشان میدهد چنانچه در شرح حال جبلی در جلد اول مجمع الفصحا می نویسد .
فاضلیست حکیم و شاعریست کلیم متصف بصفات حمیده و متخلق باخلاق گزیده
طرزش نهایت دلکش ومتين وقصایدش بغایت زیبا و رنگین است .


صفحه ( ١٣ )
مجله کابل - سال اول
شماره ( ٩ )

ترجمه از مجله
كل شئی مصر

انسان چگونه بکتابت آشنا شد ؟

بقلم محمد بشیر خان
منشی زاده

قبل ازانکه از تحولات خط سخنی گفته آید لازم می افتد که از اشیا و
اجزائیکه ضروریات اولیۀ انسانی بآن برخورده و یا استعمال ادوات زندگانی
و حوایج معیشتی ویرا فرا گرفته درینجا تذکار نمائیم :
انسان پیش از انکه تشکیل اجتماع منظمی بدهد قرنهای بسیار در حالت
توحش و انفراد میزیسته ، روزگار پریشان و زندگانی فلاکت آمیزی داشته
است . مسکن اولیۀ بشر ، شکاف کوهها بوده . جنس دوپا چون بواسطة
انقلاب طبیعت و اختلاف هوا خود را محتاج بسر پناهی دید ، عدم تامین حیات
او را بفکر بدست آوردن جاهای سهل الدفاع افگند غارها را بزحمت از تصرف
حیوانات ضاره خارج کرد ، تغذیۀ اشرف مخلوقات از رستنیهای صحرا ، میوه
های جنگل ، و باز مانده طعمۀ درندگان بوده ، و تهیۀ قوت لایموت روزانه بیشتر
وقت او را مستغرق می کرده است .
وقتا که خانه های خویشتن را از هم جدا و تفریق و بصورت عایله وی زندگانی
مینمودند برای اظهار نیات و افکار ما فی الضمیر خود صور و اشکالی اختیار
کردند یعنی از رسم انسان مفهوم انسان و از ترسیم کوهها خود جبال را
مطلوب ذهنی گرفته و هكذا از دیگر اشیا نیز صور و اشکال آنها را اخذ نموده
بدینصورت کتابت صوری را بروی کار آوردند ، و بعضی از آنها تعبیر افکار
و نیات خود را بوسیلۀ آلات و اجسام ، بطریق مرموز و مبهم اظهار و بیان میکرده اند
( که مشهور ترین آنها همان سلسلۀ مِراس ها ، و گره های مختلف اللون اهل
« پیرو » است ) ولی چون کتابت صوریه ، بسیار بسيط وقریب الفهم بود ، بنابران


صفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )

بیشتر انتشار واشتهار یافته ؛ وشقوق مربوطه آن که مراد از هیر وغلیف وخط قدیم مصری که در عما رات و قصور سلاطین مصریان قدیم نقش ، نقرو رسم شده است ، دروسط السماء اقتدار رسید . بعده کتابت صوری انتقال بکتابت مقطعی نمود وصورت استعمال آن قرار ذیل بود :
صورت شخص باسلاح را که مطلب از خصم وعدو میدانسته اند بلفظ ( عا ـــ عد ) و شكل مرغ و پرنده را به حروف ( ط ـ طی ) تعبیر وتحویل میکرده اند با این همه در آخر هر کلمه کلمه وضع نموده اند که حاوی ومفسر همان مطلوب ومقصود ضمیری شان میبود وباز برای برخی رسوم واشکال اصطلاحاتی را وضع نمودند که دلالت برمعانی کلی و كافی آن مینمود در صورتی که صورت خارجی نمی داشت .
وقتا که خواستند از صور و كتابت هیروغلیف به شیوه وکتابت دیموطیقیه انتقال نمایند چون کاری دشوار و سنگینی بود لــهذا در صور و كـتـابت هيرو غلیف اختصار وتسهیلاتی ، روی کار ، آوردند ولی با این همه زحمات ومساعی خسته کی ناپذیر مقتدر نشدند که حروف هجائیه را استنباط و اختراع نـمـوده ودرخط و کتابت شیوه آسان وسهلتری را ایجاد نمایند ولی این اکلیل شهرت وافتخار برفرق سوریای قدیم یعنی فنیقی ها منصوب و برازنده آمد ؛ که به استنباط واختراع حروف هجائيه موفق و کامیاب گردیدند از همه اول خود آنها بدان حروف پابند ورفع مابه الحیات خویش را نموده و بعد بگرد ونواح ومعاصرين تعلیم و تلقین کرده اند چنانچه اول یونان وکلدان ازانـهــا اقتباس نموده وباز بدیگر اقوام انتشار یافت تعمیم وشيوع این حروف در بلاد وممالك دور ونزديك آنوقت از روی رغبت ومیلان فطری بود نه از روی دقت وتتبع كامل


صفحه (١٥)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٩)
چنانچه فنیقیان در ان عهد بازرگانان معروف و مال التجاره آنها در تمام بازار های
دنیا متداول بود و در همین زمان دسته از سوداگران یونانی برسم تجارت بمصر
آمده ناچار بودند که برای اجرای معاملات تجارتی کاتبی آگاه و با بصیرت
داشته باشند و از همین جاست که بخط و کتابت هیر و غلیف آشنا شده و رفته
رفته از خود دخل و تصرفاتی در ان نمودند و بطول روزگار حروف تازه مولود را
به ٢٢ شکل رسانیدند که هر يك از ان ها را برای يك مقطع وحرف را به حرف
و شکل را به شکل ولغت را به لغت نام نهادند چنانچه گاو را مصريها ( ثور )
میگفته اند و فنیقی ها بزبان ولهجه بومی خويش ( آدا ) میگفته اند پس بك رسم
و شکلی را اختیار کردند که عبارت از شکل و رسم سر گاو باشد .
برای دلالت و رهنمائی مقطع حرف الف يك شكل مربع نمائی وضع كردند
که به شکل خانه بوده است ، ( ) و در نزد مصريها همین شکل دلالت
برمعنی خانه میکرد و خانه را فنیقی ها (با) میگفتند پس يك رسمى را اتخاذ نمودند
که به مثابه آن دلالت برخانه و بر مقطع با بکند و هم چنان رفته رفته بدین
شکل وروبه همه مقاطع را در بر گرفتند و این همه پیش تر از پانزده قرن قبل
از اسلام بوده است .
ما دیدیم که پیش رو این کاروان ازهمه اول فنیقیها بوده وبحسب مرور زمان
معاصرین و مجاورین از انها تقلید نموده که از انجمله یونان قديم و آثوريها بوده
اند و از اخذ واقتباس یونانی این همه خطوط و شیوهای کتابتی اهل فرنگ
توسيع و تمدید یافته مثلیکه از حروف آشوری ها مشهور ( به ارامی ) همه خطوط
مشرقی ها از قبیل خطوط عربی حصص طرابلس ، تيونس ، مصر ، مراكو ،
شام ، سودان و غیره سواحل افریقه و بلاد عربیا و عراق و ایران و افغان
و ترکستان حتی بصفحات هندی مانند اوردیه نیز پیدا و همه زادگان ارامی


صفحه (١٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٩)

میباشند و خط کوفی قدیم ترین خطوط عربیست و کشف آن در شهر کوفه مقارن قرن اول اسلام است اما بعضی کاوشهای روی خاکی وزیر خاکی کشفیات عمیقانه اخیره ثابت کرده است که در زمان جاهلیت نیز استعمال خط نسخی بوده است و اتفاقاً محققین کاوشاً بنوشته بر خوردند که از سنه ٥٦٨ میلاد است . و قدیم ترین خطوط کوفی کتابه است که در عهد خلیفه عبدالملک بن مروان در يك پارچۀ سنگ بورشلیم در سنه ٧٢ هجری نقش و نقر گردیده است و در فواصل سه قرن بعد خط نسخی بعد از کوفی بمنصه ظهور آمده و واضع آن ابن مقله وزیر خلیفه عباسی مقتدر باالله متوفی سنه ٣٢٤ بوده است اما یکی از لغت شناسان شرق (سیلوسترد ساسی) در بین آثار مصری در (موزۀ لو رپاریس) یکدسته اوراق بخط نسخ بدست آورده است که قدیمترین آن نوشته جات مقارن سنه ٤٠ هجری بوده است . و ازین اکتشاف نو ظهور معلوم میشود که خط کوفی و نسخی تقريباً بيك زمان پدید آمده مولود وزادگان يك عصرند اما خط کوفی را غالباً در جزیرة العرب زیادہ تر استعمال مینمودند در اواخر ایام خلفای راشدین رض خط عربی بظهور رسیده و به چهار قلم نوشته میشد و یکی از دیگر اشتقاق می یافت و کاتبی که نام او قطبية المحرر بود خوش نویس و مقتدر زمان خود بود و بعد ازان همین شهرت و فوق العادگی را دو نفر اسامی دیگر ضحاک بن عجلان ، اسحاق بن عماد حاصل نموده اند ، که اول الذکر از قطبیه بالاتر ومؤخر الذكر ميدان سبقت را از همه ربود . و بمرور دهور کاتبان جيد وزبر دستی بروی کار آمده حتی قلم را به دوازده روش آشنا کرده و از هر قلم کار خاصی میگرفته اند ، مثلاً برای عهود یعنی عهدنامه جات وبیعت ها ، يكقلم بکار میرفت وبرای مواصلات ، یعنی استشاره از امرا وفيصلۀ مناقشات شان ، قلم دیگر بکار میبردند وبرای اعلان جنگ ها و کتیبه های ، مساجد و الواح قصور قلم جلی


صفحۀ (۱۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۹)

استعمال مینمودند و قلم الطومار و قلم الحرم که مخصوص بکتابت و مراسلات خانوادۀ سلطنتی بوده است و چون دورۀ عروج و اعتلای خطوط در عهد عباسی‌ها و انتشار علوم و عرفان بحد اعلی و پایۀ وسیع بوده است و علی الخصوص این تاج افتخار را مامون بسر گذاشته است ازان رو عهد و دربار او یکی از با رونق ترین و علمی ترین دربارهای آسیا بوده است و درین عهد است که نویسند گان مجود بمیل و شوق آمده برای شیوۀ مرسومه تجویدی وضع نموده باب انشاآت جدیدتری بر ابواب قبل گشودند مثل انشای مرصع و انشای نسخ و انشای ریاسی منسوب بذو ریاستین وزیر فضل بن سهل و انشای رقاع و غبار الحلبه که تمام آنها دایر و متداول حوزه های علمی و غیر علمی بوده تمام نوشته جات از قبیل مراسلات و مکاتبات و دفاتر و دواوین و غیره منشات بآن‌ها صورت میگرفته است و این ها همه زادۀ خط کوفی بوده و خط نسخ در بین عوام مستعمل بوده است تا اینکه ابن مقله ظهور نمود و بر چهرۀ نازنین خط حسن و زیباییهای زیاده علاوه نمود و کتابت مصاحف را نمود یعنی نخستین کسیست که قرآن کریم را در قرن سوم هجری بخط نسخ مرقوم نموده و بنای دفتر و دیوان را بران مستحکم و استوار داشت و بعد ازان علی بن هلال و باز یاقوت بن عبدالله رومی اختراعات تازه و زیادی نموده و در عین حال صورت بهتری اختیار کرده اند و بطول ایام خط نسخ فروع بسیاری پیدا کرد گویا خط معمول و متداول در عربی کوفی و نسخی گردید . و ازین بعد یعنی بعد از قرن شش تا قرن هفت هجری فروع ذیل بر روی کار آمد ثلث ، نسخ ، ریحان ، محقق ، تعلیق و رقاع و بعد فروعات دیگری تولید شده است یعنی خط دیوانی دشتقی فارسی و غیرۀ آنها .


صفحه (۱۸) سال اول ـ مجله کابل شماره (۹)

اثر طبع مستغنی
علم و عمل

بر آمد شاهد عرفان ز خلوت بحجاب اکنون
فگند از چهر رخشان مهوش معنی نقاب اکنون
بود سرمست صهبای معارف شیخ و شاب اکنون
زدود از دهر ظلمت سر برآورد آفتاب اکنون
جهان امروز هر رمزی که دارد فاش میگوید
ز نور مهر تابان دیده خفاش میگوید
بدان رنگی که تابد روز خورشید جهان روشن
بود حال جهان امروز بر پیر و جوان روشن
حقائق میشود هر لحظه بر اهل زمان روشن
شوند اسرار پنهان آشکار او عیان روشن
ترا تا چند روشن دیده انور بتاریکی
مگر خفاش بیند چشمه خاور بتاریکی
یکی چشم خرد بکشای و احوال جهان بنگر
ببین یکبار بکشا چشم عبرت این و آن بنگر
تو ماندی بر زمین اهل زمان بر آسمان بنگر
ز غفلت چند بندد چشمت این خواب گران بنگر
چرا آخر چو داری دیده بینا نمی بینی
چرا آخر چرا چون کور نابینا نمی بینی


صفحه (۱۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۹)
شب و روزت زحمالی نمیبایست جان کندن
مهیا ساز خود را در وطن از بهر کان کندن
چنین تا چند باید چاه بهر این و آن کندن
روان در هر کنار ملك جو ئی میتوان گندن
چرا ریزد به ملك ديگران آب روان داری
نمایش صرف خاك خویشتن تاب و توان داری
نمائی کار تا گردد بکشور کارگر پیدا
بکوشش میتوان از مشت خاکی سیم و زر پیدا
نماید کوشش غواص آبی از گهر پیدا
بکوشش میکند هر چیز را نوع بشر پیدا
یقین از هرچه ناید در گمان دارد خبر کوشش
نماید آسمانی را زمین و بحر بر کوشش
که تا مردن نگیرد قوت و تاب و توان از تو
بکوش آخر که خواهد زندگانی آب و نان از تو
که دارد آخر افزون دست و پا چشم و زبان از تو
نیا موزد چرا علم و معارف دیگران از تو
نه آخر باستعداد از خلق جهان کمتر
باصل خلقت و فطرت نه از این و آن کمتر
بکوش آخر توهم عقل و خرد تاب و توان داری
بگو حرفی بخير مملکت نطق و بیان داری


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۹)

چه کم دراصل خلقت جان من از این و آن داری
چو جسم مرده چند افسرده باید بود جان داری
جهان تا هست خواهد زندگی از زندگان کوشش
حیات از این و آن خواهد روان کوشش بجان کوشش
چه خوش باشد که از علم و معارف بهره ور باشی
بحکمت قوم خود را رهنما و راهبر باشی
فرید خلق این عصر منور در هنر باشی
ز اسرار و حقائق با وقوف و با خبر باشی
به اندر خاك خفتن در شمار مردگان بودن
نه اندر زندگانی محو علم دیگران بودن
بهمت خویش را باید نمود از این و آن بهتر
نکو باشد که باشی در کمال از دیگران بهتر
چه خوش باشد بدانش بودن از خلق جهان بهتر
چو بهتر درهنر از دیگران باشی همان بهتر
چرا در دهر خود را از کسان بهتر نمی سازی
چرا خود را فرید عصر و نام آور نمی سازی
کدامین کار از دست بنی آدم نمی آید
ز کاری عاجز این فرمانده عالم نمی آید
بهر چیزی که کوشد از حریفان کم نمی آید
زما و من کدامین کارو بار ایندم نمی آید
بکار برتری سعی و عمل گشت این زمن ضامن
تو کوشش کن نگشتی گر فرید عصر من ضامن


صفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۹)

بکوش اندر معارف تا نمائی جوهری حاصل
به بحر علم غوصی تا نمائی گوهری حاصل
نهال سعی بنشان تا ازو گردد بری حاصل
نسازد زورق ما غیر عرفان لنگری حاصل
چرا از علم و عرفان کار خود بهتر نگردانی
مس قلبت چرا زین کیمیا چون زر نگردانی
نداند بحر عرفان قطره اش گوهر نگردیدن
نباشد در نصابش معنی بهتر نگردیدن
درین مکتب نخواهی خواند زین خوشتر نگردیدن
نمی فهمی ازین اکسیر خاکی زر نگردیدن
مدارس می نماید از خس و خاری گلستانی
مکاتب می تواند ساخت دانای ز نادانی
معارف یاد دارد نسخه از خاك زر کردن
معارف می تواند قطره آبی گهر کردن
تواند فیض عرفان حنظلی رشك شكر كردن
تواند بید را سعی معارف با ثمر کردن
ز عرفان خاك تاری همسر افلاك میگردد
ازو بی علم و دانش صاحب ادراك میگردد
بصنعت پنجه بکشا کردگارت داده دست آخر
بحكمت كوش و حرفت اقتدارت نیست؟ هست آخر


صفحه (۲۴)
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره (۹)

بزن دستی بکاری آسمان دستت نبست آخر
بکسبی کوش هشیارانه نی دنگی نه مست آخر
چو طفلان چند باید زیست بی اندیشهٔ کاری
چو مجنون چند عریان گردنی ننگی و نی عاری
نگوید کارگر کس در جهان ناکرده کاری را
نداند صاحب غیرت کسی بی ننگ و عاری را
نمی‌خواند کسی گلدسته هرگز مشت خاری را
که میگوید درین گلشن خزان جوش بهاری را
که خرمن کرد حاصل تا که تخمی بر نیفشاند
که میگوید کریم آن را که سیم و زر نیفشاند
پی کسب تعالی کوشش بسیار می‌باید
پی تحصیل عرفان ملت بیدار می‌باید
معارف دوست قوم عاقل و هشیار می‌باید
که تا یابد ترقی روز و شب در کار می‌باید
همیگویند درد جهل را درمان نمی‌باشد
چرا این درد را دارو مگر عرفان نمی‌باشد
چه باشد در جهان کان را بنی آدم نمیداند
بعالم چیست کان این نخبهٔ عالم نمیداند
چه اسرار و حقائق را زبیش و کم نمیداند
کدامین زخم را جراح ما مرهم نمیداند
بود از عرش تا فرش جهان آگاه می‌داند
نمیداند نمیداند مگو والله می‌داند


صفحه (۲۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۹)
چه مطلب را اگر مشکل اگر آسان ندانستی
کدامین علم را ای حضرت انسان ندانستی
کدامین پیشه کردی پیشه ات تا آن ندانستی
کدامین درس را ای مایه عرفان ندانستی
نکردی امتحان جوهرت هر کار میدانی
چرا خود را چنین کم میزنی بسیار میدانی
چرا با خلق عالم خویش را همسر نمیسازی
چرا از کوشش خود قوم نام آور نمیسازی
چرا هر روزت از روز دگر بهتر نمیسازی
چرا بهر هوای ملک بال و پر نمیسازی
ز پستی چند چون نقش قدم بر خاک بنشینی
توانی جان من تا برتر از افلاک بنشینی
دمی برخیز تا کی بایدت بیکار خوابیدن
چه لازم از برای ملت بیدار خوابیدن
به بستر تابکی چون مردم بیمار خوابیدن
بقرآن تنبلی می آورد بسیار خوابیدن
ضرور است ای عزیزان از برای کار بیداری
برای کار گر نیکو بود بسیار بیداری
کنون وقتست ملت از پی بهبود برخیزد
جهانرا روز اقبال است و گاه سود بر خیزد


صفحه ( ٢٤ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٩ )

زمانی خواب غفلت را کند بد رود بر خیزد
خوش آن کو در چنین صبح سعادت زود برخیزد
زاد بار آنکه او را طالع بد روز میخوابد
چو شب از بخت خواب آلوده خود روز میخوابد
نیکو باشد بهر عصر و زمان بیکار ننشستن
چو خواب آلودگان در سایه دیوار ننشستن
نمیزیبد برای پاسبان بیدار ننشستن
غلط باشد بی کسب و هنر هشیار ننشستن
بهم پیوسته باشد نکبت و بیکاری مردم
زبیکاریست در هر عصر رنج و خواری مردم
نمیگردد بعالم ای عزیزان خوار کاریگر
کسی نشنیده باشد صاحب ادبار کاریگر
چو گوهر قدر دارد در جهان بسیار کاریگر
ندارد نسبتی با مردم بیکار کاریگر
جهان و هرچه می بینی درو آثار کار است این
بلی آثار کار است این عیان و آشکار است این
وطن ماشین و ماشین کار و ماشینخانه میخواهد
ندارد خویشتن این جمله از بیگانه میخواهد
ضرور است این و آن را داشتن بیجا نه میخواهد
کنون این نقص ملت غیرت مردانه میخواهد
وطن را صد هزاران کار و مرد کار ناپیدا
خراب افتاده کاخ مملکت معمار ناپیدا


صفحه ( ٢٥ )
مجله کابل - سال اول
شماره ( ٩ )
ترا از خویشتن ماشین و ماشینکار بایستی
ترا اهل و طن در مملکت معمار بایستی
ترا در ملك ماشینخانه بسیار بایستی
ترا ماشین زیبا از پی هر كار بایستی
ترا فرض است رفع احتیاج خویشتن کردن
توان ماشین پی هر کار دائر در وطن کردن
چو کردی جمله ما یحتاج خویش اندر وطن پیدا
شود اهل وطن را جانمن جانی بتن پیدا
بهار ملك را گردد گل و سرو سمن پیدا
شود یکباره استغنایت از اهل زمن پیدا
نباید خواستن تا حشر تارو سوزن از مردم
نباید چشم احسان داشت ای چشم من از مردم
فرستد چند سامان حیاتت غیر از خارج
ترا تا چند ساز حمل و نقل سیر از خارج
تفنگ چند خواهد کار طوس فیر از خارج
چنین تا چند خواهی داشت چشم خیر از خارج
نباشد چند ما یحتاج کا رت هیچ در داخل
بکارت چند باشد عقده بر پیچ در داخل
چو نتوان احتیا جات و طن را تاب آوردن
زخارج تا بچندت اینقدر اسباب آوردن


صفحه ( ٢٦ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٩ )
زملك غير تا کی اطلس و كمخواب آوردن
بكرباس وطن باید چومخمل خواب آوردن
ترا باید علاج خود کنی درمان خود باشی
برای سود خود کوشی بی سامان خود باشی
کنون ای قوم افغان همت مردانه میباید
عنایت بعد ازین از ملت بیگانه میباید
زخارج در قفس تاچندت آب و دانه میباید
بکارت هر چه باشد از درون خانه میباید
بلند از احتیاج غیر تا کی شور و افغانت
بغیرت آورد کاش ای کمال شرق جایانت
پی بیداری ملت هزاران داستان گفتم
با فغان ما جرای درد باشور و فغان گفتم
حدیثی را که در دل بگذرانی بر زبان گفتم
زحال دل نمودم ترجمانی هرزمان گفتم
چه می آیدز دست من جز این گفتار می گویم
اگر کس بشنود یا نشنود ناچار میگویم
سخن بسیار گفتم بعد از ین خاموش میگردم
زلب بستن پی دیگ هوس سر پوش میگردم
برون گفتار را از حلقه آغوش میگردم
زبان نطق بودم چند گاهی گوش میگردم
نکو باشد زبعد اینقدر گفتار خاموشی
سخن رنج است و دارد راحت بسیار خاموشی


صفحه ( ٢٧ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ٩ )

چه میخیزد ترا زین بی عمل گفتار مستغنی
نمی بینم ترا اندیشهٔ کردار مستغنی
سخن تاچند گوئی اینقدر بیکار مستغنی
زمانی کار کن این گفتگو بگذار مستغنی
خموشی پیشه کن تاچند بی تاثیر میگوئی
نه تحریرت اثر پرداز و نی تقریر میگوئی

از مشاهیر تاریخی رجال وطن
بقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمی
سلطان غیاث الدین غوری
(٤)

در سال ( ٥٨٠ ) خسرو ملك و اتباعش که دوباره بعضی ولایات را مغشوش ساخته بودند سلطان غیاث الدین حکم بدفع آنها داده شهاب الدین جهة این مهم عزیمت و خسرو ملك را با تمام اولاد و خاندان او دستگیر کرده بحضور سلطان حاضر نمود که در یکی از قلعه های فیروز کوه محبوس شدند .
در سال ( ٥٨٥ ) سلطان بعزم سیاحت ممالك مفتوحه و ملاحظه رعایای شاهانه عازم هند گردید ضمناً شوق تسخیر قلعه پتده و اجمیر دامنگیر همت شاهانه شده آن دو ولایات را تسخیر و بلاهور مراجعت فرمود راجهٔ اجمیر از دیگر راجگان و راجهٔ دهلی كمك خواسته تعداد دونيم لك سوار و پیاده آراسته بجنگ سلطان و استرداد اجمیر حرکت کردند سلطان دران معرکه که هنوز قشون کافی نداشت با راجگان رو برو و محض تشویق سپاه افغانی شخصاً


صفحه ( ۲۸ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ۹ )

دران محاربه داخل شده و باصعوبت بسیاری آن مهم را فتح و دهلی را هم ضمیمهٔ
خاك مفتوحه خود گردانید .
سال ( ٥٨٦ ) دوباره شهاب الدین بعزم توسیع مملکت از حضور سلطان
عازم هند شده چندین شهرهای اطراف ونواح دهلی را فتح وقطب الدین ایبك
که غلام وفا دار وی بود و بالاخره بپاد شاهی هند نایل گردید آنرا حاکم
ولايات مفتوحه مقرر وعازم پایتخت شد .
در سال ( ٥٩٢ ) سلطان اراده استرداد ولایت خراسان و سرخس را
فرموده شهاب الدین را جبهه تسخیر و تصرف آن اعزام فرمود شهاب الدین بآن
ولايات شتافته همه را دوباره ضمیمهٔ خاك کشور افغا نستان نمود .
چون ولایات شمالی مملکت مثل بلخ و بدخشان وبعض حصص مركزی مثل
باميان و شمالی هزا ره جات و غیره که سابقاً از طرف اولاد ملك فخرالدين عم
غیاث لدین اداره وسرپرستی میشد سلطان كما فى السابق حدود مذکوره را به نی اعمام
خود گذاشته و آنرا در حوزهٔ شاهنشاهیت افغانی تحت تامین میگرفت .
چون حدود کشور سلطانی بوسعت خود افزوده و برای اداره این مملکت
وسیع تشکیلات منظمی لازم بود لہٰذا سلطان تمام کشور را باین ترتیب تقسیم
فرمود : —
۱ : — قسمت مركزی : حاوی ولایات غورات ، هرات ، فیروزه کوه ،
خراسان ، مرو ، بلخ ، غزنی ، قند هار که از طرف خود پایتخت فیروزه کوه
تحت مراقبت شخص سلطان اداره میشد .
۲ : — قسمت ولایات بلوچستان ، صوبه سرحد ، مشرقی و جنوبی کابل ،
پنجاب ، سند که تحت سلطنت و فرمان روائی اعلحضرت شہاب الدین برادر


صفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۹ )

سلطان اداره میشد و مرکز آن ملتان و دهلی بود .
۳ : ـ قسمت شمالی شرقی افغانستان مثل خان آباد و بدخشان با میان ، شمالی هزاره جات و سمت شمالی کابل و غیره که مرکز آن با میان بوده و از طرف ملوك بامیان بنی اعمام سلطان سر پرستی کرده می شد .
در سال ( ۵۹۹ ) پس از فتح خراسان که هنوز شهاب الدین برادر سلطان در ان ولایت مصروف نظم و نسق امور بود سلطان بعمر ( ٦٣ ) این جهان فانی را بدرود نموده در مسجد جامع هرات در جبهۀ شمال غربی آن مدفون گردید .
بموجب وصایای آنسلطان مغفور شهاب الدین از خراسان به فیروز کوه تشریف آورده رسماً جالس سریر سلطنت گردید و مطابق همان تشکیلات اعلیحضرت سلطان غیاث الدین مرحوم ملوك بامیان را بحصه مصوبه سابقه شان برقرار گذاشته ولایات هند را به تحت سر پرستی و حکومت قطب الدین ايبك برقرار نمود .
گرچه اعلیحضرت سلطان شهاب الدین در زمان حیات برادر سلطنت دهلی یافته بود ولی در مهمات شاهنشاهیت افغانستان خدمات مهمی با علیحضرت سلطان غیاث الدین برادر خود نموده و قسمت اعظم مفاخر را در زمان سلطان مغفور و پس از رحلت آن حاصل کرد که این دو سلطان اعظم در خانوادۀ سلاطین غور افتخارات را تواماً در همه تواریخ گذشته مشمول میباشند .
( اعظمی )


صفحه ( ۳۰ )
سال اول - مجلۀ کابل
شماره ( ۹ )
اقتباس و ترجمه بقلم شهزاده احمد علیخان درانی
اسلام و کشف امریکا
( ۲ )

کزن درین سفر یکنفر جهازران ماهر هسپانوی النسل «پنزن» (Pinzon) نام را با خود برده بود نام پنزن را در سلسلۀ همراهان کولمبس باید بیاد داشته باشیم چنانکه اکنون هم معلوم خواهد شد. از راپورتی این سفر معلوم میشود که درهنگام عودت لوازم خورا که و ذوقه قریب به اتمام رسید و مسافرین جهت تحصیل آذوقه مجبور شدند که خط حرکت خود را در قریب سواحل افریقه قرار بدهند پنزن برای این کار تعین شده بود و چنین معلوم می شود که وی یکشخص جسوری بود و هم مزاج تند و عصبانی داشت لذا در انجام ماموریت خود پنزن با باشندگان امریکا داخل رزم و پیکار شده کله باری آغاز نمود که این حرکت پنزن یا بواسطۀ عدم پیدایش آذوقه بود یا بسبب تیزی مزاج او بهرحال باشندگانرا درون جنگل برجعت مجبور گردانید.
کپتان ازین حرکت پنزن را زجر و توبیخ نمود زیرا اینگونه حرکات مخل امور تجارت واقع میشد هنگامیکه جهاز کزن وارد هسپانیه گردید برعلیه پنزن قاعدتاً شکایت نمود، در نتیجه لائیسنس پنزن ضبط و خودش از مسافرت در هر جهاز منع کرده شد وطرد اورا از ملازمت بحری اعلان نمودند معلوم است این مجازات تاچه اندازه به عصبانیت پنزن برخورده باشد؟ چنانچه از حدت مزاج و عصبیتش که بالاخره در مسافرت « با کولمبس » غالباً برعلیه وی صورت میگرفت این نتیجۀ اولیه را تصدیق و تثبیت می نماید.


يك منظره از ( رخه ) پنجشیر - کابل


[BLANK PAGE]


صفحه ( ۳۱ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۹ )

« كولمبس » در نخستین سفر امریکا سه نفر را در راه به همین اسم باخود
برده بود که هر سه نفر شان در مال تجارت شرکت داشتند ، از اوراق مسافرت
معلوم میشود که یکی ازین نفری بعهده کپتانی قابل دانسته شد اگر صاف
بگوئیم آن شخص پنزن بود که از جمله این سه نفر موقع کپتانی را حاصل نمود
ولی اینقدر معلوم است که امیرالبحر هم در امور مهمه بحری از پنزن مشاورت
میگرفت . و ویرا همه یکجهت از زان ماهر میدانستند نیز کولمبس در واقعات سفر اول
این امر را اظهار مینماید چنانچه او می نویسد که تمام عمله جات ازین حرف
ناراض و هراسان بودند که پنزن جهاز را متوالیاً بسمت جنوب میبرد ( سمت
جنوب همان ملك برازیل است که پنزن پیشتر هم آمده بود ) .
علاوه بر ان کپتانی پنزن ونیابت او را با کزن يك امر دیگر هم ثابت می نماید
آخراً وقتیکه کولمبس بر ساحل رسید پنزن جسورانه جهاز را بلا اجازه
گرفته بجانب جنوب رفت و تا سه هفته ابداً خبری ازوی ظاهر نمیشد ، چنین
می نماید که وی نسبت به برازیل میل داشت بوره قناعت حاصل نماید .
تا اینکه کولمبس بساحل کوبا ( Cuda ) باوی مصادف گردید و الحاصل
دلائل عدم کشف كولمبس بدواً در امریکا تنها همین مسئله جسارت پنزن
نیست که ازین جریانات پنزن راهنمائی کولمبس را کرده یا نکرده باشد ولی
این مسئله مسلماً معلوم است که کولمبس بوره اطلاع داشت که قبل از وی
سیاحین این طرق را پیموده وطریقی را که او در نظر داشت میدانست بکجا
وكدام ملك منتهی میشود زیرا قبل ازین بسیار اشخاص در آنجا رفته بودند و
كولمبس مستحضر بوده چنانچه از نوشته جات خود کولمبس اثبات این مطلب
معلوم می شود .


صفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۹ )

چند سال قبل از سنه ١٤٩٢ عیسوی مسئله کشف ممالك جدیده امریکا در اروپا زبان زد عموم بود ، البته کولمبس ازین افواهات بی خبر نبود ، کولمبس یکبار به میدیرا ( Medeira ) مسافرت کرد و اتفاقاً يك جهاز ران بیماری در اثر مساعی و پرستاری وی شفا یافت و در ادای این خدمت که دیگر تحفه قابلی نداشت لذا يك نقشه مسافرت های بحری را بطور تحفه به کولمبس هدیه نمود که درین نقشه جزائر غرب الهند بدرستی توضیح یافته ، همین نقشه یا نقل آن یا کدام نقشه دیگری از همین اوقات جزائر غرب الهند و يك جزیره دیگری که یقیناً نیو فوند لند ( New Fvund Land ) باشد نشان داده است این نقشه ها در همین ایام بدست ایم - دى لا ر ونسكر ( M.D. La Roncier ) افتاده است که آنها را كمپیون ( Camp0iun ) با نوته های تشریحی « رونسكر » شایع هم کرده است که عنقریب ترجمه اش با تصاویر رنگه آن نشر خواهد شد ، كسانيكه برين نقشه و نقشه جات زمانۀ ماقبل آن عرق ریزی نموده اند از ایشان پایه بوبکوب ( Bob Cook ) بسیار بلند است ، رای او چنین که « ( ۱ ) باشندگان « آئر لیند » از مردم « سویدن » و « ناروی » هم اول تر « در نیو فوند لند » رسیده اند ( ۲ ) مردم « آئس لیند » امریکا را قريب سنه ١٥٥٥ عيسوى دریافت نموده اند ( ٣ ) قبل از سنه ١٣٦٧ عيسوى يك وفد از بريطانيا تا ساحل امريكه رفت ( ٤ ) در سنه ١٤٣٥ عیسوی یکی از جهازات سپین و پرتگال تا ساحل کوبا رسیده بود ( ٥ ) جهاز رانها از راس وردی ( Capvurde ) در سنه ١٤٤٣ عیسوی به امریکای جنوبی رسیده بودند » .
در هنگام کولمبس بحر پیمائی اوقیانوس از پرده راز بر آمده و شاهان معاصر


صفحه ( ٣٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )

توجه و سر پرستی زیادی به این امر مینمودند ، پاد شاه پرتگال مخصوصاً درین
مسئله آنقدر دلچسپی نشان میداد که در تمام اروپا او را هنری جهاز ران میگفتند،
و این پاد شاه بود که بخواهشات کولمبس کمتر اعتنا کرده و میگفت که واقعات
این سر زمین نو و کیفیت طریق آن براه من پوره معلوم است ، کو لمبس
هم نسبت به معلومات سابقه آمریکا تا حدی شهادت میدهد همچنین بعد از عودت
سفر سوم بیان میکند که او را در آنجا با باشندگان حبشی آشنائی دست داد
بلکه بعد ـ فراول میگوید که باشندگان اصلی آنجا او را ( گنیس ) یا چه هائی
طلا دادند در لسان آنوقته آمریکا ( گنیس ) پارچه های طلا را میگفتند
که از سواحل گنی در اروپا وارد میگردید کولمبس این طلاها را دیده طبعاً
به استغراب عجیبی در افتاد زیرا اگر بدقت دیده شود کولمبس جهة کشف
قطعه جدیدی عازم نشده بود بل منتهای خیال و آخرین نقطه مطلوب او همین طلا،
و احجار کریمه بیش بها بود که در وطن او بمنفعت زیادی بفروش میرسید و کشف
قطعات جدید درین ضمن يك امر اتفاقی بود ، ( كلمبس ) از باشندگان آمریکا
نسبت به دریافت این طلا سراغ نمود که این را از کجا گرفته و چطور دستیاب
آنها شده است اما جواب او غیر از شر مساری دیگر نتیجه را متضمن نبود
زیرا گفتند « ما این طلاها را از سوداگران سیاه گرفته ایم که از سمت
جنوب مشرق درینجا آمد و رفت داشتند » اما کولمبس به این جواب قانع نشده
گمان نمود که باشندگان آمریکا از نشان دادن منبع اصلی مضائقه می ورزند ،
چنانچه در سفر سوم خود باز این سوالش را اعاده نمود و باز همان جواب راشنید .
واقعات مابعد این مسئله را تثبیت کرد که جواب هندی های باشندگان
اصلی آمریکا صحیح بوده است . گنیس (Guanins) یکرقم طلای


صفحه ( ٣٤ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٩ )

مغشوش را که بدواً پرتگالی ها، فرانسه ها از ساحل کنی می آوردند از طلای
خالص نمی بود ؛ ازین جهت باشندگان اصلیه افریقا طلای خالص را يك شئی ناقص
گمان داشته و صرف برای مصرف زیورات استعمال میکردند و چون رنگ
طلای خالص برای شان تعلق نمیداد ازین رو یکمقدار مس را هموزن بآن
مخلوط ساخته بکار می بردند .
وقتا که طلا های آورده گی کلمبس یعنی کلمبس محموله ویرا امتحان کیمیاوی
کردند عیناً آنرا مثل طلای مغشوش ساحل کنی یافتند یعنی بهمان مقدار
آمیخته بمس بود که در افریقا معمول بوده و از هما نهمان وزن وترکیب بساحل
کنی برده می شد ؛ و در بخصوص باشندگان اصلی آ مریکا اصل حقائق را
بدون مبالغه برای کلمبس اظهار کرده بودند .
همچنان حبشی ها ئیکه با کلمبس در انجا مصادف شده بود از اهالی افریقا
بودند که در آمریکا بمقصد تجارت رفته و سابقین شان طورهای مغشوشه افریقا را
با خود در آمریکا برده بودند .
اکنون سوالی لازم خواهد شد که چگونه حبشی های افریقائی در آمريك
رفته و رسیده بودند ؟ ولی این سوال زود تر فیصله و ختم میشود اگر نظریه
که نسبت بایشان راجع بافسانه کشف و سرگذشت کلمبس قایم شده است صحیح
باشد ! از مسافرت های کپتانهای بحریما معلوم میشود که در آمریکا وجود
حبشی ها ضروری بوده است زیرا که آنرا سیاحین مذکوره بطور ترجمان
استعمال میکردند .
بعضی اوقات چنین اتفاق می افتاد كه يك كپطان جهاز از دپی جهة تحصیل
طلا وعاج وغيره در قرب سواحل امريك كشتی رانده وهر طرف تجسس مينمود


صفحۀ (٣٥) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارۀ (٩)

وقتا که می فهمید در کدام بندری مال بسیار و قابل موجود نمیباشد بدون اینکه
در آنجا وقت خود را تلف کند از انجا عبور کرده بجای دیگری میرفتند ولی
بعضی کپتانهای دور اندیش هنگام عودت یکنفر از همان ملازمین افریقائی خود را
در انجا میگذاشت که تا موقع دوباره عودت وی در خصوص امتعۀ و پیدا وار
تحقیقات بعمل آورد که تا بتواند باینوسیله بدون صرف وقت خویش خوب تر
کامیاب شود .
ولی برای اینکار بی شبهه در غیاب جهازات خیلی ملازمین بر دل ولایق افریقائی
در کار بودند که بتوانند در ان عالم تنهائی و با خاک و مردم نا آشنا مقاومت
کرده و مطالب اربابان خود را از پیش ببرند پس این مطالب را اربابان اروپائی
در نظر داشته و خیلی آدم های متحمل و جسور لایق افریقائی را انتخاب و باین کار
می گماشتند و این ملازمین شاید باین حیات نوین خود شان خوش بوده عودت
خاک خود را دوست نمیداشتند . وبواسطهٔ لیاقت و قابلیت شان در انظار بومیان
معزز بوده و از خویشی کردن بآنها و دختر دادن برایشان بومیان عار نمیداشتند
تا رفته رفته از آنها فامیل ها تشکیل مییافت که این فامیل های مستخدمین
کار کن بصلاح و حرفه کمپانی ها خیلی مفید واقع میشدند .
در زمانهٔ عروج دبئی چون وجود اینقسم دلال های افریقائی برای آنها
و تجارت شان ضروری واقع میشد لهذا ازین ببعد قیمت و قدر این نسل دو غلی
که مراد از اولاد های مستخدمین افریقائی و بومیان امریکائی بوده باشد خیلی
بلندی گرفت زیرا اولاد های مذکوره از دوزبان و دو گونه صنایع واقف و از همه
علوم افریقه دانا و مستحضر بودند و جمله عیاری های اربابان سفید پوست خود را
یاد میگرفتند تجار دبئی قدر نسل دو غسلی خود را زودتر دانستند و نه تنها


صفحه ( ۴۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۹ )

از قابلیت نسل دوغلی خود بحیثیت ترجمان استفاده میکردند بلکه آنها را بصورت غلام جهة خود شان قرار داده و نگاه میداشتند رفته رفته این نسل دو غلی بحیثیت ترجمان ها يك جماعت علحده را تشکیل دادند و این پیشه قدری وسیله عزت آنها هم قرار گرفت زیرا هيچيك از جهازرانان بدون وساطت آنها چاره نداشته و کاری نمیتوانست بکند حتی کلمبس در سفر اول خود باهمین نفری مصادف شده و از جمله آنها بعضی را جهة ترجمانی و معاونت خود بمقامات مختلفی گماشته بود گویا کلمبس را سابقاً معلوم شده بود که قبل از وی از ینگونه حبشی ها هم در آمریکه رسیده و توقف دارند و تجار جنوب مشرق همین ها معروف بودند . گنییس ( طلا ) با همین ها از افریقہ بآمريك حمل شده و لغات عرب و تهذيب عرب بوسیله همین ها در بین بومیان آمریکه شایع شده است که ( وینر ) را در لسان هندیهای آمریکه از اختلاط لغات عربی حیرت زیادی پیدا شده است .
اکنون ماهران آثار قدیمه یا محققین السنه اتفاق کرده و هر دو جماعہ ثابت نموده اند که در آمریکه اثر تهذیب عرب خیلی قبل از کلمبس رسیده است و در مسئله کشفیات امریکه برای کلمبس بیچاره هيچيك حيثیتی باقی نمی ماند بلکه چنین مینماید که نیکی دنیا ( دنیای جدید ) در زیر اثر تهذیب عرب وافریقه تا اوقات زیادی بوده است و در بحر اوقیانوس جهازرانی خیلی از اوقات سابق تری صورت گرفته شود تهذیب های از تيك ( Aztec ) د مائن ( Dmayan ) در امریکه در حقیقت نقلهای تهذیب عربی افریقہ بود و زمانه شان از سنه ١١٥٠ع الى سنہ ١٢٠٠ ع قرار داده میشود .
اگر چه قبل ازین زمانه این تهذیب ها خیلی ازین اندازه زیاده تر گمان کرده میشد . در همین ایام مردم بحر اقیانوس را طی نموده عبور کردند و داخل


صفحه ( ۳۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٩ )

امریکه شدند لفظ تولتك (Toltec) تائید این گمان را میکند .
نخستین معنی این را برای کدام جماعت یا کدام قوم تهذیب شان گرفته
خواهند بود ولی ( وينر ) و ( سپندن ) (Spinden) كه يك ناطق ما هر
تهذيب مائن خیال کرده میشود این مسئله را معلوم نموده است که در اصل
این لفظ در زبان ابتدائی افریقه بمعنی كدام سردار بزرگ استعمال میشد و
تولتك امريكه كدام شهر یار بزرگ گذشته است که وی را در نزدیکیهای
سنه ١١٩٠ ع عروج و ترقی حاصل شده بود . سپندن گمان خود را چنین اظهار
داشته است که تهذیب مائن بعد از ( از نيك ) آمده نه قبل از ان . در مطالعه
کتیبه های مائن ازین جهت دقت پیش می آید که در اصل او از علوم ( ازتك )
که در ان وقت معدوم شده بود يك خلاصه ایست بطور مختصر نویسی . در نقاشی
های ما ئن اشکال آسامی ظاهر میشود و شکل و یاء کارهای مائن غباری است
مطابق تفحصات و امکانات جدیده اینهمه را معنی جدیدی ظاهر خواهد شد
که آنها بعلم السنه كمك زيادی خواهد نمود .
تهذیب عرب در قرن نهم بمعراج خود رسیده بود و درسنه ١١٠٠ ع صحرای
اعظم را عبور نموده بساحل غربی افریقه منطقه تجارتی مندیگو (Mindingo)
را محل آن قایم کرده بود در مقابل این منطقه مچوكن (Michoucon)
بود که بساحل خلیج مکسیکو واقع بود ! اختلاط الفاظ عربی از همه اولتر در
مچوکن یافت میشود و همان الفاظ در زبان مندیگو دیده میشوند و این امر
مخصوصاً قابل تذکر است که این الفاظ از چنان الفاظی هستند که مخصوصاً
آنرا پیشه وران تجارتی یا سیاحین استعمال میکنند ؛ مثلاً : جادو ، ادويه وغيره
نسبت بمذهب ونظام حکومت و این مسئله که مابین مندیگو ومچوکن رفت
و آمد بود لابدیست و تحقيقات تازه بهر صورت تأئيد این امر را مینماید و هم


صفحه ( ٣٨ )
مجله کابل - سال اول
شماره ( ٩ )
بلا فاصله انحطاط تهذیب های ازتك و مائن ثبوت ثانوی این امر را مینماید .
چون تهذیبهای مذکوره یکنوع تازه و نوخیز بودند وقتا که از مرکز
حقیقی شان تعلقات آنها قطع شد در آنها تنزل آغاز گردید .
اینکه این تعلقات تنها تعلقات تجارتی بود از همین رو ثابت می شود که
اثر تهذیب عرب در میچکن داخل شده و باین لحاظ مرا ودات تجارتی بوده است
که بدوآ در نزدیکهای طرق تجارتی این تهذیب اثر کرده است زیرا عرب های
عهد خلیفه هارون الرشید فوق العاده ترقی کرده بودند و اروپا در انوقت غریق
قعر بد بختی و گمراهی بودند و هنوز ( سارلین ) محو ابجد خوانی بود که بخاتمه
دادن آن هم موفق شده نتوانست و اینکه از همه اولتر کدام کس در امریکا رفته
باشد شاید گاهی معلوم شده نتواند ولی این امر یقینی است که تحسین این کشف
مختصی برای کلمبس شده نمیتواند بلکه چند صد سال قبل ازان این اتفاق
برای کدام یکی از جها زران های عربی دست داده خواهد بود . انتها


صفحه (۳۹)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (۹)

بقلع عبدالله خان
افغان نویس
فضلای فراموش شده
(۲)

(٥) آخند زاده حبیب الله کاکر مشهور به (حبو) آخند زاده بسال ۱۱٤٤ در شهر قندهار قدم بعرصه وجود نهاده و ایام جوانی را بحضور پدر بزرگوار و حوزه تعلیمی جناب احمد آخند زاده الکوزائی به تحصیل علوم شرقی گذرانده جنینکه بمرحله بیست و يك سالگی رسید جمله علما و فضلای معاصر وی به استادی مشارالیه مصدق و یکزبان بوده شهرت علم و فضلش زبان زد خاص و عام گردید. و در علم منطق فلسفه وهیئت و الهیات مقام ممتاز و برجسته حاصل نموده شروع بتدریس و تعلیم نمود. اولین نگاشته علمی او در منطق کتاب عین المیزان است که در سال (۱۱۹٤) از اتمام آن فارغ شده و بطبع رسیده است. دومین اثروی که فی الحقیقت از شهکاریهای علمی اوست کتاب مغتنم در علم اصول است که در سال ۱۱۹۰ منتشر نموده است و در سال ۱۲۰۱ بعزم سیاحت ایران از راه هرات عازم و تقریباً یکنیم سال در حصص و نواحی ایران امرار وقت نموده و با علما و فضلای آندیار همیشه منازعات علمی و حکمی نموده تا اینکه دوباره از راه هرات بوطن عزیز خویش عودت و رساله منظوم بزبان عربی در وصف مزارات هرات از طبع روان خود برای احباب قندهار بصیغه ره آورد آورد و در سنه ۱۲۲۰ کتاب منهاج العابدین را بزبان افغانی منظوم نمود و اکنون کتاب مذکور بطبع رسیده است و ما يك فرد از منهاج العابدین را بطور مثال بزبان پشتو درین جا ذکر می نمائیم.


صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )

يو عجب کتاب د دين دی چه منهاج العابدین دی
خلاصه مولد آخندزادۀ مرحوم قندهار سنين عمرش ٩٢ قوم او کاکر درسنه
١٢٥٦ بدرود حیات نمود درمقبرۀ عمومی قندهار مدفون است .
( ٦ ) ملا احمد آخند زاده قندهاری که از علمای مشهور زمان خودبوده
بوده وشاگردان رشید و نامداری ازقبیل ملا حبو آخندزاده وملا کته آخندزاده
وملاعبدالحق آخندزاده درحوضۀ علمی ودرسی خودداشته است حواشی و هوامشی
برمیر زاید کلان وقطبی و بیست باب هیئت نوشته است که تاحال بطبع نرسیده
ونزد جناب قاضی عبدالکریم خان رکن جمعیت العلما موجود است . علاوه برین
از قراره مسموع آثار دیگری نیز داشته است که متاسفانه ازدست رس ما خارج است
مولدش شهر قندهار ، مدت عمرش ( ٩٥ ) قوم اوالکوزائی . وفات درسنه ١٢٢٤
مدفن مقبرۀ عمومی شهر قندهار .
( ٧ ) عبدالحکیم آخند زادۀ مرحوم که درعلم منطق والهیات احاطۀ زیادی
داشته و برقاضی سلم و شمسیه حواشی کاملی نوشته است که تاحال بطبع
نرسیده مولدش دندۀ لغمان ساليان عمر او ٧٤ قومش اسحق زائی تاریخ
وفات ١٢٧٤ هجری ودردندۀ لغمان مدفون است .
( ٨ ) مولوی سلطان محمدآخندزاده که بر شرح مولانا جامی حاشیه دارد
که تاحال طبع نشده است مولدش لغمان سنين عمرش ٦٥ قوم او صافی تاریخ
وفات ١٢٥٨ وبه دیره میان صاحب لغمان مدفون است .
( ٩ ) محمدصدیق آخند زادۀ قندهاری یکی از پارسایان زمان خود بوده
وعوام الناس عقیدۀ خوبی نسبت به حضرتش داشته اند علاوه براستحصال و
اکتساب علوم دينى ومشرقی قريحۀ شاعرانه نیز داشته است اشعار افغانی
اوخیلی ها ملیح ودارای لطافت وطراوت خاصی است . کتابی موسوم به


صفحۀ ( ٤١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٩ )

مهملات صدیق بزبان افغانی از مولفات اوست که تا کنون طبع نشده .ولدش
شهر قندهار مدت عمرش ٨٨ قوم او سلیمان خیل و در سنه ١٣٠٢ به شهر قندهار
طومار حیات را درنوردیده و بمقبرۀ عمومی قندهار مدفون است . ( باقی دارد )

( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن ) بقلم آقای میرغلام محمد خان
غبار
( ٧ )

ولایت پاکتیا یا پاختیا ( قسمت شرق جنوبی افغانستان )
ولایت پبکتیا یا پیکی تیکا ولایتی است در شرق جنوب افغانستان که شمالاً
بولایت گندها ریا ( ولایت پشاور تا کابل ) جنوباً به بحر عرب ، شرقاً به نهر
سنده ، غرباً بولایت بلوچستان و زابلستان ( قندهار ) محدود و متصل است .
قصبات و شهرهای مشهورۀ حالیه پاختیا اینهاست : ــ گردیز ، خوست ،
ارگون ، تهل ، وانا ، قلعه کرم ، دیره غازیخان ، دیره اسمعیل خان ،
شکار پور ، تهتهه ، جیکب باد ، سیالکوت ، کراچی ، بنو ، دامان ، گالاچی،
جام پور ، کاشمون ، گنده کوت ، غوث پور ، نور پور ، یعقوب آباد وغیره
بندر گاه کراچی که جای بندرگاهای قدیم پاختیا را در ساحل بحر عرب گرفته،
از دروازهای مهم بحری آسیای وسطی شمرده میشود ، سلسلۀ جبال سلیمان
که در قلب ولایت پاختیا شمالاً جنوباً سیر میکند ، از کوهای عظیم افغانسان
است . دریاهای معروف پاختیا عبارة است از انهار کابل ، کرم ، توچی ،


صفحه (٤٢)
سال اول - مجله کابل
شماره (۹)

گومل . دریای اول الذکر فاصل پاحتیا و کندهاریاست . وادیهای این انهار
اربعه (بعلاوه راه بین کویته و قندهار در جنوب ، ومعبر خیبر در شمال) شاهراهای
اصلی است که صفحات پاختیای غربی را به حصص پاختیای شرقی وصل مینماید .
رويهمرفته ولایت پاحتیا مالک کوهستانی و دارای آب و هوای مختلف ،
جبال بلند ، دره های مهیب و هولناک ، آبهای جاری ، جنگلهای سر سبز ،
میادین وسیع ، حوزه های كوچك وزيبا است ، سطوح مايله و دامن شرقی
جبال او صفحات فرو رفته و حاصلخیزی دارد که تارود بارسند میرسد ، اینحصص
بسی هوای گرم داشته و استعداد زراعتيش بيشتر است ، قسمت های مرکزی
وغربی او در ارتفاع جبال (ازيك تاشش هزار فوت) اشجار بيشمار سرو ،
صنوبر ، کاج ، جوز ، بلوت ، جلغوز وغيره ميروياند ، فواكه وحشى ،
گلهای خوشبو ، بته های خار دار، نيشكر وشبدر ، حیوانات وحشی واهلی ،
سباع پاحتيا معروف مملکت است . جهات شمالی وجنوبی پاحتیا دارای معادن
قیمتدار یست از قبیل : - سرب ، جست ، ذغال سنگ وغیره .
جغرافیای ولایت پاحتیا در دونیمهزار سال پیشتر وسیعتر ازین بود که ما
گفتیم ، و پدر مؤرخین هیرودوت ، حدود اینولایت قدیم وقدیم را نشان داده
است ، و مستر بیلو توضیح مینماید ، او میگوید : - در آنعهد (چار قرن
قبل المسيح) این ولایت افغان ( پاحتيا ) بنام پیكتیيا ويا پيكى ييكا واهالی آن به
اسم پيكتين موسوم بود ، و پختون امروزه من حيث ماهيت ونسل عينا بهمان
پیگتین مؤرخ یونانی ( هیرودت ) منطبق میگردد . این پکتیای هیرودوتس
بر کناره دریای سند واقع و دارای اهالی بود که بچهار حصه منقسم گردیده ،
وحكومت واحده تشكيل نموده بودند . ولایت مذکور در وسعت به پختون خواه
حاضره مطابقت داشت ، و حدود آن باینقرار بود : - پکتیا شامل است


صفحه (٤٣)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (۹)

برهمه علاقهای سلسله کوه سلیمان و کوه سفید ، که از یکطرف شمالاً الی منابع دریاهای سوات و پنجکوره و سلسله کوه دوما ، واز طرف دیگر تا سواحل جنوبی دریاهای لوگر د کابل الی جلال آباد وسعت داشته ، شرقاً بدریای سند و غرباً بدریای هلمند محدود و متصل بود ، حدود جنوبی آن همان بود که حاضراً علاقۀ کاکر است و از انجا متوازی علاقهای : - پشین ، شال ، وادی بوری ، الی دریای سند پیش میرود . پس ولایت زابل ( قندهار ) نیز داخل حدود ولایت پاکتیای قدیم بود . »
مستر بیلو برای آنکه محل وقوع ولایت پاختیا را روشنتر در افغانستان طبیعی معین کند مینویسد : - « وقتیکه ما بجغرافیای قدیم این ملکی که ـ فارسی ها او را آریا ورتا ، ویونانیان آریانا میگفتند ، و بعدها خراسان وحالاً افغانستان نامیده میشود - نظر مینمائیم ، تقسیمات عمدۀ ملکیه او از زمانه قدیم اینچنین معلوم و آشکارا میشود : - در جهت شمال ولایت باختریا ( بلخ ، بدخشان ، میمنه ) وولایت مارگیانا ( مرغاب و مرو ) در جهت جنوب ولایت با گدراسد (گدروسیا = بلوچستان) در سمت غرب ولایت آریانا ( هرات وخراسان ) و ولایت درنگیانا ( سیستان ) در سمت شرق یک حصه از ولایت باختریا ( چترال و نورستان ) و ولایت پاکتیا ، در قطعه وسطی ولایت پیرو پاسیس ( غور و هزاره جات ) و ولایت اراکوسیا ( قندهار ) بانحساب نه تنها ولایت زابل بلکه ولایت گندهاریا ( پشاور ، سوات و باجور ، کابل ) نیز داخل ولایت پاختیای قدیم بود .
اما مرور دهور و حوادث تاریخی ، پاختیای قدیم را دو چار سرنوشتهای متباین و متخالفی نمود ، بنوعی که میتوان گفت پاختیا از نقطۀ نظر جغرافیای تاریخی بسه حصه منقسم میگردد . اول پاختیای جنوبی یعنی قسمت زابلستان


صفحه (٤٤)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (٩)
وسند تا بلوچستان ، دویم باختیای شمالی یعنی قسمت کند هاریا ، سیوم باختیای
مرکزی . شاهراه قندهار و کویته ومعبر درۀ بولان بین قندهار وسند ، زودتر
از همه گذر گاه ترکتازان هند قرار گرفته وضمناً سریعتر ولایت زابل داخل
مدنیت جهان گردید ، اینستکه یکوقتی زابلستان را یکی از کانون های مدنیت
یونانیان باختری مشاهده مینمائیم . هکذا شاهراه خیبر معروض عبور فاتحین
بزرگ گردیده ، و ولایت گندهار یا روزی از مهمترین مراکز مدنیت بودائی
بحساب رفت . درین میانه باختیای مرکزی مراحل جداگانه وخاصی را طی
مینمود ، با رعایت این مطلب بود که ما از باختیای جنوبی ( زابلستان ) در گذشته
سخن گفتیم ، واز باختیای شمالی در آینده بحث خواهیم نمود ، درینجا توجه
ما معطوف بتاریخ باختیای مرکزی است ، معهذا نمیشود مطالب را فشرده ودر
حدود معینی نوشت ، زیرا باختیا در تاریخ وطن افغانستان یکی از عمده ترین قسمت
های قدیم محسوب است ، وبطوریکه میتوان فهمید افغانستان در قدیمترین ازمنه
تاریخی خود بعد ازانکه نژاد آرین دران وارد و ساکن شد ، در سه قسمت
اساسی منقسم گردید : ـ ولایت باختر در شمال وشرق ( شامل صفحات مرو و
مرغاب ، میمنه ، بلخ ، قطغن و بدخشان ، چترال و نورستان ) ولایت آریانه
در غرب و مرکز ( شامل هرات و خراسان ، سیستان ، غور و هزاره جات )
ولایت باختیا در شرق و جنوب ( شامل باجور وسوات ، پشاور و کابل ،
دیره جات و سند ، سمت جنوبی حالیه ، قندهار و بلوچستان ) سایر تقسیمات
ملکیه وطوایف افغانستان ازین سه منشأ بزرگ یعنی باختریها و آریانه ها
( آریانه های هرات ) و پیکتین ها ( پختانه ها ) مشتق ومنشعب گردیده اند ،
بطلونییز حدود باختیای قدیم را باین نوع تعیین میکند :ـ ولایت باختر که هندوها
آنرا باهلمکا مینامیدند ، در شمال ومشرق افغانستان وشامل تمام علاقهای است


صفحۀ (٤٥)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٩)

که در میان دریای آمون تا سرحد بلخ ، و حصهٔ بالائی دریای سند واقع گردیده ، و سرحد مذکور از سلسلهٔ کوه دوما ـ که بطرف مشرق و مغرب از منابع سوات و پنجکوره ( سواتس و کوا ریس یونا نیها ) امتداد دارد ـ منقطع میشود ، و در جهت جنوب و غرب سرحد باختر یا متوا زیست به کوهای پغمان الی سلسلهٔ جبال التمور ، که بانحساب علاقه های لهوگرد و وردك بطرف جنوب سرحد باختر میماند ، و شیرین دهن درهٔ غزنی را بدرهٔ پری جكد لك متصل میسازد ، و پیشتر ازین علاقه دریای کابل تا محل اتصال بدریای چترال یا کنر ، سر حد باختر را تشکیل مینمود ، پس بطرف شمال شرق ولایت بولر یا بلور ( نورستان حالیه و چترال ) داخل حدود باحتر یا شمرده میشود .
علی کل حال در قرن های قبل التاریخ بعد ازانکه آرین ها از آسیای وسطی داخل باختر و آریا گردیده و از انجا بسایر صفحات افغانستان پراکنده شدند ، قسمت بزرگی نیز وارد وادیهای ولایت باختیا شده ، و بدواً با تحریف کلمهٔ باکتر (باختر) اسم پاکت و پاکت را روی وطن جدید خود گذاشتند که متعاقباً پاكت و پاكتيا گردید، و خود نیز به پا کتبین مشهور شدند ، چنانیکه ازین اسم ها در دو نیم هزار سال پیشتر پدر مورخین ذکر کرده ، نام پاخت و پختون که بعد ها اسم ملی اینها گردید ، تحریف كوچك همان اسم پاکت و پا کتباست ، چنانیکه بیلو گوید :ـ « اسامی پختون و پختو موافق همان اسم پختوز مذ كوره هیرو دوت است » پس میتوان فهمید اسم پختانه در همان عهد قدیم مرادف نام پا کتیا و پکتانه بوده ، و پختوی در جای کلمه پکتوی یم و پکتوی استعمال میشده است . اصطلاح پختون يك لغت ملی افغانی است که تبدیل آن به کلمه پشتون و پشتو در حصص غربی جنوبی پاختیای قدیم ( ولایت زابل ) محض از يك تبدلات طبیعی در اثر وضعیات جغرافیائی بعمل رسیده ، و امروز پختانه و پشتانه ( از واحد پختون و پشتون )


صفحه ( ٤٦ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٩ )

مستعمل و نام ملی افغان ها است ، بیلو و بار تولد و سایر محققین عیناً این عقیده را تائید میکنند .
بطوریکه هیر دوت مینویسد طوایف اساسی پختانه های قدیم در انعهد چهار شعبه بود : -- گنداری ، آپارتیا ، ستا کی دا ، د ادیکا . شعبه گنداری از همان عهد قدیم بوادیهای گندهاریا ( ولایات پشاور ، کابل ) ساکن شده بود ، در اسفار دارا یوش ( پنچقرن قبل الميلاد ) ازینها با اندك تحريفي بنام دنداری ، در کابل و نواحی آن در تاریخها ذکری شده ، اسم گندهارا نیز ماخوذ از نام طایفۀ گنداری است ، پسانها شعب زیادی از طایفه گنداری منشعب گردیده و اسامی اغلبي تحریف کلمه گنداری بوده ، که ازان جمله است طایفه گنداپور افغان که تاهنوز در حصص جنوبی ولایت گندهار یا ( پشاور ) مسکن گزینند . بیلو میگوید : -- گنداری ها در اوایل اراضی مابین دریای کابل و دریای سند را از نقطه تلاقی دریای کنر بدریای کابل الی چاکان سرای و سلسله کوه دوما -- اشغال نمودند ، این رقبه شامل علاقهای ذیل است : - کوشتا ، با جور ، بنیر ، چمله مهبان ، مندر ( یوسف زی ) هشت نگر ، داؤد زای . بعبارت دیگر وطن گنداریها در اوایل شامل وادی پشاور بجهت شمال دریای کابل و کوه های که در آن جبهه بچهار دور کشیده شده ، بود ، و این ملك محدود بآ نقطه زمینی است که بین گوشه تلاقی دریا های کابل وسوات اوفتاده ، شمالاً بكوه نور و غرباً بدر یای کنر تحدید میشود . » وما راجع باین مطالب در قسمت گندهاريا سخن خواهیم گفت .
شعبۀ اپارتیا یعنی افریدیها ( دیده شود هیرو دوتس تأليف لارنس وانسکلوپیدی اسلامی بریتانیا ) بقول بیلو در اوایل ساکن سرزمینی شدند که شامل است بر همه سلسله کوه سفید و علاقهای شمالی و جنوبی او الى درياهای کرم وکابل


صفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شماره ( ٩)
وسعت ایخصه شرقاً غرباً ازنیهٔ پیوار یا منابع دریای کرم تا دریای سنده است و نقاط تلاقی آن بدریای کابل و کرم جانب شرق میباشد . اما شعبهٔ ستاگیدا یعنی ستگ و شتک یا ختک ( رجوع شود به هیرو دوت تالیف لارنس و كتاب بیلو ) در اوایل بعلاقهٔ سکنا گزیدند که شامل سلسله کوههای سلیمان و شاخهای کلان غربی آن ( موسوم به شنوإل ) وملك میدانی تا دریای سند بود ، که جنوباً الی دیرهٔ اسمعیل خان موجوده وسعت داشت ، وسرحد جنوبی آن در سلسله جبال سلیمان بمقام برمل خاتمه می یافت ( و متوازی سرحد کاکر امتداد داشت ) .
راجع بشعبهٔ دادیکا هیرودوت میگوید : دادیکا در نهایت حصهٔ شرقی سلطنت دارا ولایتی تشکیل کرده بودند، و بیلو میگوید تاجيك های امروزه بقایای همان دادیکای قدیم میباشند .
تاریخهای ماورآلنهر مینویسد تاجيكها ( داديك ها ) در قرون قدیمه از پامیرات افغانستان در اینجا ها هجرت کرده اند ، در قرون وسطی طایفه یوسف زائی افغان در علاقهای سوات ، باجور ، بونیر به بقایای طایفهٔ دادیکا موسوم به دیکانها فشار آورده و بکلی آنصفحات را اشغال کردند ، موجودیت قسم اعظم تا جيك های امروزه در چترال و بدخشانات که از همان عهد قدیم یاد گار مانده اند، بکلی تائید اقوال هیر ودوت و بیلو و غیره مورخین را مینماید ، و معلوم میشود مسکن تاریخی شعبهٔ دادیکای قدیم بختانه همان صفحات شرق و شمال افغانستان بوده، و از انجا بمرور زمان در سایر صفحات داخله و خارجه افغانستان مهاجرت اختیار کرده اند که تا امروز در افغانستان و ماورآلنهر و فارس بنام های تاجيك و ديكان و دهوار یاد میشوند . بیلو طایفه داری را که در بین طایفهٔ کاکرها آباد بوده و بطرف سرحد جنوبی ملك ستاگی دای قدیم جاگیرند ، نیز نمایندهٔ


صفحه ( ٤٨ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ٩ )
شعبة دادیکا میدانند . ( کاکر های حالیه در علاقۀ چچ و راولپندی در سواحل
سند و دیگر مقامات هندوستان توطن دارند ؛ وطن کاکرها در سرحد سند
تقریباً یکصد میل است ، و شمالاً جنوباً از علاقۀ طایفۀ وزیری ( ویرسی مورخین
اسلام ) گرفته تا حدود بلوچها وسعت دارد ، و سلسلۀ جبال ژوپ فاصل حدود
آنها با وزیریها ست . )
پیشتر گفته بودیم در زمانه های قبل التاریخ افغانستان در سه ولایت وطوایف
اساسی - باختر ، اریانه ؛ پختانه - منقسم بوده ، و سایر طوایف و تشکیلات
ملکیه ؛ ازانها مشتق گردیده است
درین میانه قسمت بزرگ مهاجرتهای داخله و خارجه از طرف پختانه ها بعمل
رسیده ، وسلسلۀ این مهاجرتها از قرون قدیمه و دور های ما قبل الاسلام
تا اعصار بعد الاسلام در ازمنه مختلفه کشیده شده است . چنانیکه قسمتی از
شعبه دادیکای پختانه در همان عهود قدیم از ولایت پاختیا در شرق شمال و شرق
ولایت باختر ریخته و صفحات چترال و بدخشان را اشغال و از انجا قسماً بماورآلنهر
پراگنده شدند ، و همچنان در وادیهای وسطی افغانستان و صفحات بلوچستان
و سیستان منتشر گردیدند . در دورۀ قبل الاسلام طوایفی از شعبۀ گنداری
پختانه در وادیهای وسطی افغانستان ( هزاره جات حالیه ) و سواحل ارغنداب
و هلمند رحل اقامت افگندند ، بیلو تاریخ هجرت موخرالذکر را در اوایل میلاد
مسیح میشمارد . هكذا سایر طوايف پختانه بجبال غور و صفحات سیستان
و بلوچستان کشیدند . اما در دورۀ اسلام مهاجرتهای طوایف پختانه در داخله
تکرار شده و آنها در ولایت تخارستان و باختر و آریانه و سیستان و بلوچستان و غیره
منتشر گردیدند .
پختانه ها باین مهاجرتهای داخله اکتفا نکرده در جهت شرق نهر سند را عبور


صفحه (٤٩) سال اول ـ مجله کابل شماره (٩)

نمودند و در ملتان به تشکیل جمعیت و حکومتی پرداختند ، و متعاقباً حصص مهمه پنجاب را اشغال و از انجا بصحنه هندوستان کشیدند ، انسکلوبیدی اسلامی بریتانیا نیز گوید : پختانه ها فامیلهای زیادی از برانچی و سور در هندوستان گذاشتند قبایل افریدی وار کزائی ، بنگش و ترین ، در صفحات پنجاب بسیار قوی گردیدند و زیاده از صد هزار در قریه جات متحده هندبنام طبقه غوری جمع شدند ، هکذا طوایف کاکروز مند و ابدالی در پنجاب تراکم نمودند ، اما پختانهای که در شمال هندوستان ( هزاران هزار نفر ) ساکن شده اند زبان خود را فراموش کرده اند . بعلاوه پختانها در اواخر بصفحات شمال شرقی و شمال غربی مملکت فارس ریختند و منجمله شاخه بنگش ها در مازندران به تشکیل جمعیتی پرداختند .
از قدامت نژاد پختانه این مطلب بخاطر میرسد که بسی از طوایف پختون از جبال عظیم افغانستان بسایر ممالک دور دست جهان هجرت کرده ، و درطی قرنهای متمادی از اصلیت خود ها فراموش کرده اند ، و ممکن است روزی دست علم بشر نقاب از رخساره این حقیقت بردارد چنانکه بیلو میگوید : « برای متجسسین و محققین علم التاریخ در مملکت پختون يك صفحه بی نهایت وسیع راز شناسی و اسرار عجیبه خوابیده و خاموش است » بیلو بعد از انکه راجع بحفظ اسامی دو نیم هزار ساله طوایف و مقامات پختانه ( ناحال ) و تطبیق آنها عیناً با اقوال پدر مورخین هیرودوت اظهار شگفت و حیرت زاید الوصف مینماید مینویسد : « هیردوت يك مملکت مختلف و با الکل جدا گانه باسم پاکتیا در ولایت ارمینیا متذکر میشود که با پاکتیای افغان اسماً منطبق میگردد ، بعلاوه مشکل نیست این اسم را در ممالک اروپای جنوبی تجسس نمائیم ، پکتوی ایم (قدیم) یعنی پواتیرز (جدید) در فرانسه و پکتس در جزایر انگلیند عیناً بنام پاکتیای قدیم افغان تطبیق میشود پکتيس واسکتیبه مالك پختانه با پکتس و اسکات وطن ما (انگلستان) شباهت


صفحه ( 50 )
سال اول - مجله کابل
شماره ( 9 )

محیر العقولی دارد ، اسم مردمان کیمبرین که در بوطانیه قدیم سکونت داشتند و مردم کباری از خانواده خان قلات بی کم و زیاد با نام کاساری وکامبر خیل پاختیا که شعبه بزرگی از افریدی هستند مطابقت مینماید ، وهکذا نام مردم لاکرین که در برطانیه قدیم ساکن بودند با نام مردم لو گری از لوه گر پاختیا ( لهو گرد ـ کابل ) تطابق میشود ، و در واقع این مشابهات باین مسافات بعیده بسی حیرت انگیز است . »
متطلعین بتاريخ انساب وطوائف پاختانها در بسیاری از موارد باین مشابهات ومطابقات بر میخورند ، ومیتوانند با اسامی مقامات وطوایف پختونها را با اسمای سایر طوایف ومقامات داخلی وخارجی افغانستان تطبیق نمایند . مثلاً راجع به كلمه غر ( كوه ) مسیر بار تولد میگوید : « کلمه غرج = غرج ياغرش يك اصطلاح آریائی است که تا بامروز بنام خلج در اسیای وسطی باقیمانده ودر مورد سكنه آریائی ولایت کوهستانی قسمت علیای مرغاب استعمال میشود . و بعقیده توما شك از كلمه Ger غر = گر ( کوه ) از زبان با کتری قدیم مشتق شده است ، و پختانه ها تا هنوز کوه را غر گویند مثلاً اسپین غر ( کوه سفید ) وطور غر ( کوه سیاه ) و غیره كلمات غلج و غرج و غرش ماخوذ همان کلمه غر است که بعد ها خلج گردیده ودر بعض حصص غلچ مشهور شده و حالا بنام غلز و غلزی ( غلزائی و غلجائی ) معروف میباشد .چنانیکه بار تولد در مورد هوتکی های غلجائی صراحةً مینویسد : « در اوایل قرن 18 افغانها از سقوط دولتهای صفوی فارس ومغول هند استفاده کرده و بهمان سرعتی که کوهستانیان غور ( افغانان غور ) در قرن 12 ترقی کرده بودند ، در مراحل بلندی قدم گزاردند ، در سال 1709 میرویس رئیس خلج ها ( غلجائی ها ) قندهار را متصرف شده وحتی بسال 1722 پسرش


صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )

محمود ایران را مسخر کرده پادشاه ایران شد ، نادرشاه برای آنکه به جمعیت غلج ها ( غلجائی ها ) شکستی وارد نماید رؤسای قبیله افغانی ابدالی را بریاست عساکر افغانی تعیین میکرد ، احمد رئیس ابدالی از همان جمله بود که در قندهار دولت مستقل افغانی تأسیس کرد . »
اسمای مقامات غوری ( در جنوب غربی قطغن ) غوربند ( در شرق بامیان ) واسامی طوایف گاری = گری ( ازشاخه ختك ) وغوری زئی ( شعبه جدرام ) وغوريا خيل وغوريا وغورنی وغرشين ( شعبه شرخبون ) وغرى ( شعبه ختك ) رويهم رفته مأخوذ و محرف همان کلمه غر - پختو ( کوه ) میباشد .
هكذا کلمه تور بولو معروف ( شمشیر ) که اسم صفت آن بزبان پختانه توریالی ( شمشیری ) است مصدر اشتقاق بسا اسامی طوایف و مقامات داخله وخارجه گردیده از قبیل نامهای طوایف پختانه در داخل : ـ توری وتوری خیل ( از شعبه کررانی ) و ترین وتور ( شعبه ترین و ناصر و مامى خیل ) و دور ( شعبه میانه شرخبون ) وتوران ( از غلزائی ) وشاه توری ( شعبه موتی ) و تتور ( اسمعیل خیل لودی ) و اسم توران ( که در حدود قرن دهم عیسوی بربلوچستان اطلاق میشد ) ونام توران ( که در موارد طوایف آریائی ماورالنهر بمقابل نام ایران مستعمل بود ) تماماً مشتق و ماخوذ از کلمه تور افغانی « شمشیر و شمشیری » است ، و این مطابقت در مورد توران ماورالنهر ارتباط نژادی ولغوی آنها را باپختانه ها ظاهر می نماید .
اسامی طوایف پختانه از قبیل گنداپور « شعبه استوری = ستاره » و گندری « اولاده تور » وکندی خیل « اولاد موسی » وکند و خیل و کگکاری ( شعبه شرخبون ) و گنداخیل ( شعبه تو من ) و گنداو ( شعبه یوسفزائی ) مشتق و محرف اسم شعبه قدیم گنداری پختانه است . و اسمای طوایف