(۷۷) مطبوعات و نشریات ما شماره (سوم) سال دوم
مطبوعات
مطبوعات و نشریات ما آقای سرور خان جویا
(۳)
سراج الاطفال :
جریدهٔ سراج الاطفال یکی از آن موسساتیست که از اکثر جهات با سراج الاخبار مشارکت داشته و در بین این دو جریده هیچ دوئی موجود نیست اینهم بطبع حروفی و بمدیریت و نگارنده گی جناب محمود بیگ اداره شده و توام با سراج الاخبار در هر پانزده روز یکمرتبه منتشر میگشت تنها این جریده در چهار صفحه و بقطع کوچکتر طبع میگردید مسلك آن چون برای تنویر افکار اطفال مکتب بوده، بدون از سیاست از همه مضامین بحث مینموده متأسفانه دورهٔ نشریات او بسیار کوتاه گذشته، از ١٥ میزان ۱۲۹۷ یعنی اول سال هشت سراج الاخبار شروع و به ۲۷ قوس همان سنه در سقوط او نیز مشارکت داشته.
امان افغان :
پس از سقوط سراج الاخبار یگانه جریدهٔ مشهوری که در مرکز افغانستان وظیفهٔ نشریات را عهده دار بوده و در اغلب امور مضامین سیاسی به آزاد ترین و فصیح ترین لهجه اظهار نظر یه وافاده مرام مینموده همین جریده هفته وار «امان افغان» است، این جریدهٔ زیبا از جهات بسیاری شباهت به سراج الاخبار افغانی دارد تنها چیزیکه تفاوت آنرا تا اندازهٔ
٢٨٥


(۷۸)
مجلة كابل
شماره ( سوم ) سال دوم

نشان میدهد همان تغییرات در وضعیت ظاهری و تبدلات کمتری است که در معنویات خود داده
چه گاه واتی در مدتهای قلیلی هم نویسنده های او تبدیل شده اند . و از همین واسطه درخشندگی
و قشنگی که از حیث ظاهر و باطن در آغاز آن وجود داشته در انجامش دیده نمی شود
اولین شماره آن در اوایل حمل ۱۲۹۹ بسر محرری جناب عبدالهادیخان بطبع حروفی و
معکس در ۱۲ صحیفه بقطع سراج الاخبار شروع شده و از شمارهٔ ٤١ سال اول وظیفهٔ
سر محرری به آقای پاینده محمدخان فرحت مفوض گشته اگرچه اصول طبع تا آخرین شماره‌های
ایام سقوط حروفی بوده ولی قطع آن كوچك تر گردیده و تصاویر آنهم آخراً كمتر شده
از شمارهٔ ٤٧ سال دوم که مصادف است بتاریخ ۱۳۰۱ آقای عبدالجبارخان بسر محرری این
جریده اشتغال ورزیده اند و از شمارهٔ ۱۳ سال سوم وظیفهٔ اداره و نگارش جریده را بنام
سر دبیر ، جناب سید قاسم خان اختیار کرده اند و تا ١٣٠٥ مخصوصاً شخص ایشان به کار
اشتغال داشته و بقیه را وکلای شان ، گویا يك مدت بادوام تری این جریده در زیر اداره و
نگارش جناب سید قاسم خان انتشار یافته قطع و وضع جریده از اوایل تصدی آنها بوظیفهٔ
سر دبیری بصورت سابق عود کرده و عدد صفحات هم بمرور از شش و هشت الی ۱۲ صفحه
رسیده است در ۱۳۰۵ چندی آقای غلام احمدخان بنام وکیل سر دبیر به اداره و نگارش
این جریده موظف بودند درین آوان هم قطع جریده بهمان حال پیشتر خود بوده ولو
صفحات آن کمتر شده و اخیراً که آقای غلام نبی‌خان جلال آبادی و کیل بودند قطع جریده
بزرگ مانند اصلاح موجوده در چهار صفحه تغیر و برای چندی نشر آن هم از جریدهٔ هفته وار
بروز نامه تبدیل یافت بالآخر در ۱۳۰۷ سال هشتم را به اتمام نرسانیده سقوط نمود و
نگارندهٔ جوان آن (غلام نبی‌خان) به اول انقلاب در جلال‌آباد مفرور و در همانجا مقتول گردید.
اتحاد مشرقی :
جریدهٔ هفته وار اتحاد مشرقی از یادگارهای جلسهٔ اتحاد ملی است که در هدهٔ شریفه
جلال آباد بعد از حرب استقلال هنگامیکه ۸ روز به انقضای متارکه باقی بوده در آن روزیکه
بیرقهای ملی به اقوام مختلفه سمت مشرقی سپرده میشد این جریده هم اساس گرفته و اولین
شمارهٔ آن بتاریخ ۲ جمادی الثانی ۱۳۳۸ که موافق باشد ۱۲۹۸ شمسی بطبع سنگی و قطع اوراق

٢٨٦


[BLANK PAGE]


وزارت حربیه . فریق هاکی


شماره (سوم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (79)

معمولی در چهار صفحه که آخر آن بامضای موسس اصلی جریده جناب محمد نادر خان سپه سالار (اعلیحضرت محمد نادر خان پادشاه موجوده افغانستان) مزین و مختوم است منتشر گشته و تفصيلات جرگه و تقسیم بیرق بهادران مندرج بلکه شکل بيرق هم در سرلوحه آن مرتسم است که تا مدت درازی همان سرلوحه را دارا بود، در سال اول يك مدت قليلي ميرزا شاه رخ خان نشر این جریده را متصدی بوده، بعد مدیریت و نگارنده گی آن به آقای برهان الدین خان کشککی تفویض گردید و تا سال چهارم بنگارندگی ایشان نشر جریده دوام ورزيد انصافاً در آن اوان اتحاد مشرق بر گزیده ترین اخباری بود که در ولایت افغانستان انتشار می یافت چه بر علاوه فعالیت و ذوق مخصوصی که آقای کشککی در جریده نگاری داشتند اغلب نویسنده های جوان و باحرارت کابل هم مقالات آتشینی برای آنها میفرستادند ورو بهمرقته اتحاد مشرق يك اخبارى عصرى ومفيدتاری بشمار میرفت از سال چهارم آن از تاریخ ماه قوس 1302 آقای محمد بشیر خان بمدیریت جریده اشتغال ورزیدند تا اوایل سال هفت در آن زمان يكسلسله افغانی هم درین جریده نشر میشد از اوسط سال هفت جریده موقتاً بماشین حروفی شرکت رفیق طبع شد و چندی آقایان عبد الجبار خان و محمد امین خان خوگیانی بنام نگارنده گی و معاون اعزازی کار کرده اند و بعد در اواخر همان سال محمد امین خان خوگیانی مستقلاً کار میکرد تاسالهای هشتم و نهم در اغتشاش داخلی چندی نشر جریده بحالت تعویق افتاد در 8 حوت 1308 بنگارنده گی آقای شمس الدین خان قلعکی بهمان اصول سابق و باطبع سنگی حیات دوباره خود را شروع کرده بدواً آنرا سال اول شماره اول نام گذاشت ولی پس از طبع شش شماره بسال 1309 سال دوازدهم گفته از اول حمل شماره اول سال 12 بگذشته اتصال داده اند این اخبار گاهی هفته دوبار و گاهی یکبار جلوه انتشار داشته ولی قطع آن در گذشته تغیری بخود نداده فقط فعلاً در چهار صفحه بزرگ تری نشر میشود.

ستاره افغان :
جریده هفته گی که در اواسط سال 1299 در فضای جبل السراج و دامنه های کهسار سمت شمالی بنام «ستاره افغان» میدرخشید سرمحررآن جناب میر غلام محمد خان غبار بوده، این

287


(۸۰)
شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل

اخبار اگر چه در یکورق بزرگ بطبع سنگی منتشر میگردید ولی اولین جریده ایست که مسلک جریده نگاری عصری را پیروی کرده و سبک تنقید و طرز فکاهی را به نگارندگان معاصر وطن آموخت مع الاسف گزند مضامین تنقیدیه و یا لزوم تأزر نویسنده آن به اداره پولیس باعث شد تا سال اول را بانجام نرسانیده پس از نشر شماره ۳۰ که مصادف است بتاریخ ماه سرطان ۱۳۰۰ از انظار اهل ذوق غائب گردید.
خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

اتفاق اسلام :
جریده هفته وار اتفاق اسلام همان اخباریست که از سرزمین دانش مکین هرات انتشار می‌یابد، این جریده هم همیشه باوضاع مختلفی ظاهر شده و صحایف آن محل قلم فرسائی نویسندگان متعددی واقع گردیده .
اولین شماره آن بتاریخ اول سنبله ۱۲۹۹ به نگرانی مرحوم ملا احمد خان منشی و مدیریت آقای ملا عبدالله هروی که فعلا اسم شان را در سرلوحه اخبار عبدالله خان قانع می خوانیم شروع شده بطبع سنگی چهار صفحه از اوراق متوسط و معمول، از شماره ۱۸ سال اول مدیریت جریده به آقای عبد الکریم خان احراری متعلق گردید از شماره ۱۳ سال دوم که مصادف است با ۲۳ عقرب ۱۳۰۰ واپس آقای قانع بوظیفه سابق خود مداومت دادند تا از شماره ۹ سال سوم ۹ عقرب ۱۳۰۱ دایره جریده بامطبعه سنگی آن بمعارف هرات نقل داده شد و آقای صلاح الدین خان سلجوقی مدیر معارف آنجا وظیفه نگارندگی جریده را نیز بعهده گرفته و این اخبار را بقطع بزرگتری در دو صفحه انتشار دادند درین اوان جریده اتفاق اسلام بهتر شده و در اسم و رسم تغیراتی بخود داده و رفعت مقامی حاصل کرده بلکه از شماره ۱۳ سال چهارم ۲۵ جدی ۱۳۰۲ در مطبعه حروفی که وزیر امنیه شجاع الدوله خان رئیس تنظمیه هرات وارد کرده بود بقطع کوچک تری لا کن بسه چهار ورق مجله طوری طبع شده و بنام (فریاد) جلوه گر عالم مطبوعات گردید تا آنکه مطبعه حروفی و سلجوقی هرات را وداع گفتند این اخبار بهمان نام فریاد ولی بمطبعه سنگی و طرز سابقش دفعه ثالث به آقای قانع تفویض شد و از شماره اول سال هفت مطابق میزان ۱۳۰۷ که مطبعه

۲۸۸


(۸۱) شماره ( سوم ) سال دوم مطبوعات ونشريات ما

حروفی شرکت اقتصاد دایر گشت طبع جریده هم به آن مطبعه محول شد و از شمارهٔ ۱۸ سال هفتم که موافق ثور ۱۳۰۸ باشد بمدیریت و نگارندگی آن بنده ( سرور جویا ) غر افتخار یافت این مرتبه تقطیع جریده بزرگتر و در چهار صفحه بطبع حروفی شروع گردید متأسفانه پس از نشر دو نسخه دورهٔ سقوی روی کار آمده و اخبار براي يكماه و نیم تعطیل و پس از ان دوباره بنگارنده گی ( جویا ) تجدید نشریات کرده ولی نظر بمقتضیات آن عصر که مانند جراید دیگر وطنی سقوط کلی نکند اسم قدیم آن نیز تجدید و ادامه ورزید تا آنکه از شمارهٔ ٣٤ سال نهم در اثر جراحتی که بجویا رسیده و رهسپار کابل شد جریده بکفالت آقای محمد کریم خان معاون اداره جریان داشته و از شمارهٔ ٣٤ سال ۹ دفعهٔ رابع آقای عبدالله خان قانع بجریده نگاری اشتغال ورزیدند و فعلا هم آقای مذکور مدیر هستند گویا در اغلب اوقات ذوق مدیریت یا وفای آقای قانع مانع از سقوط کلی این جریده واقع گشته .
بیدار مزار :
اخبار بیدار که در ولایت مزار شریف ( ترکستان افغانستان ) شایع می شود . این جریده در سنه ۱۳۰۰ شمسی بنام اتحاد اسلام تاسیس شده و از بد و انتشار تا کنون بطبع سنگی هفته یکبار بیرون میآید ولي قطع آن گاهی دو ورقه كوچك بوده ، سال اول آن بمدیریت و نگارنده گی آقای عبدالعزیز خان چرخی حافظ عبدالقیوم خان و آقای میرزا ثاقب خان است شمارهٔ ۱۷ سال دوم که مصادف با ۱۲ اسد ۱۳۰۲ است در سرلوحهٔ آن اسم نور محمد خان بنام سر محرر دیده شده در سال سوم این اخبار به نگارنده گی محمد جعفر خان کابلی اشاعه مییافت و در همین سال اخبار را ( بیدار ) نام نهادند ، سال چهارم باز وظیفه مدیر و سر محرر بهمان میرزا ثاقب خان ترکستانی مفوض گشته مانند آقای قانع که در اخبار اتفاق اسلام مکرراً وظیفهٔ مدیریت یافته اند ایشان هم در این جریده در سالهای اول و دوم و سوم بتکرار درین کار اشتغال ورزیده اند متاسفانه چون کلکسیون جریده موجود نیست تاریخ های معین آنرا نشان داده نمی توانیم در سال پنجم مدیر آقای غلام حسن خان غزنوی بوده و نگارنده فخری آقای علی احمد خان منشی تا سال ششم و هفتم که مصادف است با ١٣٠٦ و ۱۳۰۷ بمدیریت و نگارنده گی این جریده آقای میر حیدرخان وظیفه دار شده

۲۸۹


( شما ره سوم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۲ )

اند و این آقا همان نگارنده جوانیست که در آوان اغتشاش هم بصدای آزادی وقفه و سکوتی نه بخشید تا از دست ظلم و وحشت سقویان شربت شهادت نوشیده و آخرین اوراق جریده را بیاد گار افتخار نویسنده گی بقطرات خون خویش ممهور گردانید .
در هنگام اغتشاش چندی این جریده بنگارنده گی عبد الصمد خان بنام (رهبر اسلام) نشر میشد تا در عصر درخشان نادری جرئت یافت شمارۀ ۱۹ سال ۸ خود را از ۲۷ قوس ۱۳۰۸ بهمان نام بیدار قرار داده و شماره های آینده آن را بگذشته ربط بدهد از شروع سال نهم موافق محمل ۱۳۰۹ که عبد الصمد خان بکار دیگری اشتغال ورزیده و از جریده نگاری اعتذار آورد آقای عبد الرحیم خان شغل نگارنده گی پیشه کردند و از شمارۀ ٤٣ سال دهم ۱۳۱۰ بازوظیفۀ مدیریت به آقای عبد الصمد خان تولید گردید اگرچه این مرتبه کلمه ( جاهد ) هم باسم شان ضمیمه شده ، اما گمان میرود همان آقای نگارندۀ سابق باشند مقصد دورۀ مدیریت ایشان تا کنون که مرحلۀ یازدهم را طی میکند باقیست و جریده هم فعلاً دو رق بزرگ و بوضعیت خوبی اداره میشود .

اجنبی پرستی

حیف اگر از اثر فلسفۀ مغر بیان منکر از فلسفۀ سنت و قر آن باشی
سامری شعبده جلوه دهد سربشهی منکر معجزۀ موسی عمران باشی
گفته مؤمن و آئین جها نبانی او بر زبان داری و بیگانه زنعمان باشی
از هی بال صدافسانه و دستان گوئی غافل از معر که های شۀ مردان باشی
قیصران را همه يك يك بشماری زآغاز بیخبر از عمر و حیدر و عثمان باشی
( شبلی نعمانی )

۲۹۰


شماره (سوم) سال دوم طبابت عرب در قرون وسطی ( ٨٣ )

عالم تاریخ

- ( طبابت عرب در قرون وسطی ) - ترجمه از الهلال هندوستان

از بعضی آثار شرقی که در کتابخانه واتیکان روما موجود است علم طبابت را نیز مثل سایر علوم و فنون پرورش یافته دامان اعراب نشان میدهد اگرچه اقوام متمدن عالم در زمان های قبل این علم شریف را دستیاب نموده و بلکه تدوین هم کرده اند ولی مانند عمارت ناتمامی

که صرف در و دیوار آن را گذاشته و خود گذشته اند. قرن شش میلادی در تکمیل و عروج آن دخالت تامی داشته است هدایات نبوی و انتشارات اسلامی نیز درین زمینه امداد شایانی کرده چنانچه مسلمانها از مدینة الرسول و جزیرت العرب برخاسته بر هر شعبه علم و تمدن روشنی انداختند و عالم مدنیت آنوقته را تحت الشعاع خویش قرار داده اند و ذوق علوم و فنون آنها در اطراف واکناف عالم پیچیده و تا امروز

۲۹۱


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( 84 )

از نقش و نگار در و دیوار شکسته آثار پدید است صنا دید .... را
پس هیچ دانا و بصیری نمیتواند که در هیچ شاخهای علوم ورابطه تمدن و ارتباط علمی
لوجد وجهد برتری و غایه خسته گی ناپذیر عرب انکار نماید ازین سبب است که مؤرخین
قدیم و مصنفین جدید دحالت عرب را درین قرن ( واسطة العقد ) قرار داده اند همین عقدیست
که يك سر آن را بتمام علوم وفنون قدیم دنیا بسته واز سردیگر ترقیات جدید را بعقد های
متینی استوار کرده اند در قرون وسطی علاوه بر فلسفه عرب در جمیع مکاتب و مدراس
اروپائی طب عربي نصاب تعلیم و کورس تدریس متعلمین غرب بوده است ذکریای رازی
ابن رومی ـ ابن سینای بلخی ( افغانستان ) ابن رشد اندلسی ـ ابن بطوطه ـ ابن زهر
ابن طفیل ـ ابن مسکویه از جمله هنرمندان آن زمان بوده اند ـ قانون ابن سینا در حوزهای
تدریس و تعلیمی روم و پاریس تا اواخر قرن شانزدهم مسیحی معمول ورواج تمامی داشته است و در
تاریخ طب مثل تاریخ فلسفه از اسامی معرف ابوی سینا ـ ابری رس دی گریت ابوی پا کا که مراد از
شیخ الرئیس ابن سینا وابن رشد و ابن ماجه باشد ذکرها کرده و نامها برده اند و كتب هريك ماخذ
معتبر و مدارك صحیح آنها قرار گرفته است . از بیانات فوق میتوان پی برد که ذوات گرامی آنها
در ایام گذشته چقدر سرمایه علمی اهل غرب بوده شهرتهای فوق العاده حاصل کرده اند .
در بعضی ديرهای قدیم « روما » و « میلان » وغيره چوکات های زجاجی رنگین دیده
میشود که علاوه بر تصویر ارسطو ـ سقراط ـ بقراط ـ جالینوس ـ افلاطون تصاویر بوعلى سينا
فارابی ـ ابن رشد ـ ذکریای رازی و غیره را در بر گرفته است و اینها
تا حال در محلات پاپ ها موجود و نمایان است و بعض مستشرقین عکس های آنها را در
در مصنفات خود آورده اند . و اسباب عروج و شهرت تمام این علم طب عرب همانا
اصطلاحات فنی آن زبان بوده و تا امروز زبان زد دير اقوام اروپاساری است ـ زیرا اگر
آنها از کتب غرب برداشته شود پس برای اروپائی چه در اسما و چه در افعال معتنا بهای
ایشان هیچ نامی و اثر شانداری باقی نخواهد ماند . زبان انگلیسی نسبت بدیگر زبانهای اروپا
اصلا کم بضاعت است با وجود آن نمونه الفاظ آتیه برای قاریین کرام اهدی گردید
تا مشاهده کنند که چقدر مرهون عرب میباشند .

۲۹۲


شمارة ( سوم ) سال دوم
طبابت عرب در قرون وسطی
( ٨٥ )

تمرهندی (املی) Tamarind
يسب Jasper
قند Candy
عنبر Amber
کافور Camphor
الانبيق Alembic
الكحل Alcohol
لبان Olibanum
الاكبير Elixir
شجر البان Ben
جرثومه Germ
عرق Arrack
( زعفران ) Saffron
فلفل Pepper
( ليمون ) Lemon
« مرواريد » Margaret
« رب » Rob
« فرزجه » Pessary
« لعوق » Linctus

يورق Borice
کرويه «زيره» Carvi
قنب (بهنگ) Cannb

«ياسمين» Jasmine
«ترياق» Theriaca
«روغن بلسان» Balsam

«بلور» Blauer
«الكيميا» Alchemy
البق (داغ چشم) Alhuge
«روغن نفط» Naphtha
«قرينة العين» Tarema
«سمسم» Cesame
«مسك» Musk
زجس (نرگس) Narcissus
«شقائق النعمان» Anemon
(فادزهر) Bezoar
(سنامکی) Senna
«صابون» Soape
«لوز» Lozenge
«شربت» Syrupus
«ریوند» Rhie
«قرنفل» Caryophylli
«صندل» Santuli
«کباب چینی» Cubebae
«طرطير» Tartaratum

۲۹۳


( ٨٦ )
مجلة کابل
شماره ( سوم ) سال دوم
زنجبیل Tigiber « سنبل » Sunbul
مرح Myrrhae « جلابه » Jalap
شیاف Suppa « مر » Myrrha
عملیات طبیه در اسلام
قرن ١٥ میلادی و قبل ازان نشان میدهد که همه دار و مدار امور صحیه منحصر بطب
اسلام و اطبا مسلمین بوده است . از شاهان و معاریف اروپا هر کدام که بمرض مزمنی مبتلا
میگردید دست التجا بدامان اطبای مصر و شام و عراق میزدند متلیکه در ان ایام
برای امراض مشرقیان داکتران اروپا می آیند بناء علیه ازان عصر ها آثار بسیار قیمت
داری موجود است که از آنها قیام اطبای اسلام و اهتمام شان بصورت محیرالعقول در علاج
آنها به ثبوت انجامیده است .
مستشرق مشهور فرانسوی موسوم به رینو بعد از تحریر جنگ های صلیبی در اتصال علمی مشرق
واروپا بدینگونه پنج تصویر را نقل کرده است که در بین آنها سه تصویر بشاهان اروپا تعلق دارد .
آن نقشه در آستانه پوپ از کتاب خانه صیقلیه ( سسلی ) دستیاب گردیده ارباب سیر
و صاحب نظران در امور ذیل ازان تصاویر متفق اند .
(١) این تصویرها را از قرن سیزده و چهارده میلادی دانسته اند که در جزیره سسلی
پرداخته شده است .
( ٢ ) یکی از شاهان سسلی را بحالتی ارائه می نماید که تحت علاج اطبا اسلام میباشد .
( ٣ ) در عملیات فوق اصول داغ ماندن در جسم است تصویر مندرجه وضعیت آن
عملیات و معالجه اطبا اسلام را نشان میدهد . باصطلاح عرب اینگونه علاج را (کی )
داغ نهادن گویند درین ایام نیز در بعض ممالك رواج دارد مگر طب جدید امروزی آنرا غیر
ضروری شمرده است .
( ٤ ) در باب این که كدام يك از شاهان صیقلیه دران تصویر وجود دارد اختلاف
درین باب عاید است بعضی های این را تصویر فریدرك دوم كه قدردان زیاد علوم و فنون
و تمدن غرب بود قرار داده اند که مشارء الیه علما وفضلای مسلمان را دور خود جمع کرده است
٢٩٤


وزارت حربیه
قوماندانی طیاره


شماره ( سوم ) سال دوم
طبابت عرب در قرون وسطی
( ۸۷ )

جلوس این پادشاه در ۱۲۲۰ میلادی بوده است اما بعضی میگویند که این تصویر آنقدر قدیم نیست بلکه از زمانیکه نیپلز وسسلی هر دوی آنها حکومت واحده را تشکیل داده و بنام سسلی اشتهار یافت . چهارلس دوم پادشاه آن زمان میباشد و علاوتاً در بارهٔ آن چهارلس مشهور است که چند بار برای معالجه خود اطبا عرب را از مصر و مراکو خواهش کرده بدربار خود پذیرفته است اگر این تصریحات تاریخ برصواب باشد آن تصویر از قرن چهارده میلادی است زیرا که چاراس دوم در نیپلز بسال ۱۸۳۹ انتقال کرده بهرحال درین هیچ شك و شبهه نیست که آن تصوير يك یاد گار قیمتد ار تاریخیست از تصویر فوق شکل وضع - صورت - طرز - لباس و طریق اجراآت و عملیات اهل عرب روشن میگردد مؤرخین عصر حاضر بسیار قدر شناسی ازان تصویر کرده و بقدر و قیمت آن اعتراف داشته اند .

مكتوب ازروما بغداد
در اوائل قرن دهم
از استاد بار تولد عضو اکادمی پترس برك
ترجمه از مجله المقتطف مصری
مترجم جناب قازی عبدالله خان

مقاله کوچکی در مجله مستشرقین ایطالیا بزبان فرانسه از استاد جامعه پترس بر ك ق . انستراتسف در سنه (۱۹۱۲) تحت عنوان ( روابط ومناسبات روما با خلافت عباسی در قرن دهم ) انتشار يافت . استاد موصوف درین مقاله از هدایاتی که ( ملکهٔ فرنك ) در سنه ۲۹۳ ه ( ٩٠٥ - ٩٠٦ م) بحضرت خلیفه مکتفی فرستاده ذکر کرده و بشان تاریخی انیواقعه اشارتی نموده .
و از مواد آن مکتوبست فقره ذیل : « من عهد و پیمانی را که بین تو و شاه قسطنطنیه است میدانم حال آنکه من از و قویتر و اسلحهٔ حربي من بیشتر بوده تحت تسلطم ٢٤ مملکت ( ۱ ) میباشد که زبان یکی از انها بادیگرش مشابهته ندارد و تمام رومیۀ کبری خاضع و خاشع من میباشد »

( ۱ ) رجوع بکلام یاقوت حموی ۲ : ۶۸۹ از ٢٤ کنیسه مبهمهٔ کنائس روما یاقوت این روایت را از ابن فقیه کرده و تحریفی دران در حین اقتصار پیدا شده .

٢٩٥


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۸۸)

ظاهر است دلائلی که استاد مذکور آورده برای اثبات آنست که ( ملیکه فرنگ ) تیودورا
خانم تیوفیلکت قنصل وسناطِور (عضو مجلس شیوخ پ . ج ) روما نبها بوده و دران عهد
بروما ریاست داشته و نیکو کار ومتین بوده غبار لؤثی بدامان او راه نداشته . چه معلوم است
که تیوفیلکت وزن او درایام پاپا سر جیوس سوم ( ٩٠٤ - ٩١١ ) حقيقه بروما رياست
میکردند ، و نیز استاد مذکور میرساند در حینیکه میگوید : آنها بسیار مبالغه کردند در رتبۀ
سیئاتی که به تیودورا نسبت کردند در مکتوبی که بنامش فرستاده اند .
صاحب مقاله خبر مکتوب را از مجموعۀ آداب عربیۀ (ملح ادبیه) گرفته که کاتبش اصلا
بر بری و در دمشق اقامه داشته و بعلاوالدین بها ئی غزولی ( ١ ) دمشقی مشهور بوده
(در سنه ٨١٥ ھ مرده (٢) این است آنچه ما میدانیم ـ ولهذا صاحب مقاله ناچار فرض نمود
که غزولي ( واز نویسندگان مقلد بوده ) از ماخذ قدیمتری گرفته ، ومن نیز در مقاله خود
از ( علائق بین فرنگ و مسلمانها ) که در مجله ( الشرق المسيحى ) روسیه در سنه ١٩١٥
نشر کرده ذکر نموده بودم که خبر این مکتوب فقط در مجموعه آداب عربية ورود یافته که عهدش
مقارن است بقرن ١٤ یا ١٥ ( ٣ ) واین از جهتی بوده که ماهر دو سراغ نداشیم از انکه
مکتوب مذکور نخستین بار در ماخذی قدیم ( از قرن دهم ) ذکر یافته چنانچه هر که بعلوم
عربی اشتغال ورزد آنرا می شناسد وعبارتست از کتاب فهرست ابن ندیم (درباب حروف هجا)
وقتیکه از حروف هجای فرنگ (٤) یعنی از حروف لاتین بحث رانده میگوید : حروف
آنها با حروف یونان مشابهتی داشته مگر بهتر است ازان وما احیاناً برتیغهای فرنگی دیده ایم
و ملكۀ فرنك مكتوبي بخلیفه مکتفی نوشته برحریری سفید وبدست خادمی ( خواجه سرا )
که در قلمرو او از غرب آمده بود ( افریقه شمالی ) فرستاد و دران مکتوب از رغبت خود
بازدواج با خلیفه اظهاری کرده و مهری ازو خوا سته نام این خادم البا و از خدمة ابن اغلب
بوده . (٥) در اول وهله ظاهر میشود که غزولی عبارتش را از فهرست نگرفته ( راجع

(۱) تاریخ اداب عربيه ٢ : ٥٥ واز روایتی که استاد آورده تاریخ غزولی مطبوع در قاهره ج ٢ : ١٣٥
(٢) ظاهرا صاحب مقاله درینکه میگوید : (غزولی از نویسندگان قرن ۱۳ یا ١٦ هست) سهو کرده .
(۳) جلد ٣ ص ٢٦٤ .
(٤) كتاب فهرست ص ٢٠ طبع اروپا .
(٥) مراد زيادة الله سوم آخرین امرای اغلبیین میباشد ( ٩٠٣ - ٩٠٩ )

٢٩٦ .


شماره (سوم) سال دوم مکتوب از روما به بغداد (۸۹)

توهین است) بلکه از مأخذی دیگر گرفته که قدیمتر و صحیح تر بوده اقلا تعلق باین خبر داشته زیرا تا اندازه که مامیدانیم و میتوانیم حکم کنیم آنست که : تیو دورا دران وقت خانم سناتور تیوفیلکت بود وبناء علیه اشکالی وارد آید اگر فرض نمائیم که تیو دورا خودش را بخلیفه مکتفی عرضه داشته و امری اکید از خلیفه بوی رسیده وخلیفه جوان قشنگ خوش منظری بوده (۱) (مکتفی در سنه ۹۰۸ بعمر ۳۱ یا ۳۲ وفات کرده)
از عبارة غزولی استنباط میشود مکتوب ملکه فرنگ حاکی بوده از خلاف بین برنطیه و رومية كبرای قدیم و همین محتمل است زیرا باوجدان و رجال آن عهد و تمایل سیاسیه آنها موافقتی میکند و باین سخن دانشمند غریغوفیوس اشارتی کرده درطی کلام از نقود یکه پاپا سرجیوس سوم سکه زده کلمه (سلامة وطن) بران نوشته بود و آن نقود مهیج تذکار رومای قدیم وعزت گذشته آن بوده
اما آنچه در مکتوب از عهد و پیمان (یا وصله و پیوند ، چنانچه در مکتوبست ) بین خلیفه و برنطیه می نویسد درست نمی نماید و به اثار بیخ سرمیخورد بلی مکتفی و بادشاه روما ليون ششم ارسال رسائل و هدایا باهم نموده اند در سنه ۲۹۱ ه (۹۰۴م) (۲) مگر باز در بین شان محاربه عود کرد و آتش قتال برافروخت تا حدی که امر غرامت اسیران که بماه ایلول سنه ۹۰۵ (۲۳۹ه) شروع گردید انجام نیافت زیر الشکر روما اسرای مسلمانها را با خود برداشته و بغته برگشتند . و همین غدر (۳) ایشان بامسلمانها در برانگیختن نزاع و جدال کافی بوده و مکاتبه یا نوشنخوانی از صلح وغرامت جز در سنه ۹۰۷ در بین طرفین وقوع نیافت و فعلا دران سنه امر غرامت هم جریان نیافت جز در سنه ۹۰۸ و آن در خلافت مقتدر (۹۰۸ – ۹۳۲) بوده .
مشکل است اگر بطور قطعی از مکتوب تیود و را بحث رانده گوئیم شاید غرض از ان حصول منافع معلومه سیاسیه بوده یعنی طوریکه استاد صاحب مقاله فرض میکند تیود ورامسا عدتی از خلیفه بر علیه عرب افریقا میخواسته که در انوقت معاونی داشتند بعلت مستعمره که ازانها بر
( ۱ ) طبری ۱۱ : ٤٠٤ مکتفی میانه قد خوشکل خوش موی بوده سروریئش موی بسیاری داشت وکتاب الصلة عريب ص ١٢ ب . ج ) .
(۲) رجوع بتالیف استاد فاسپلیف (۳) طبری ( ۱۱ : ۳۹۴ ) و مسعودی در مروج بيك طبق آورده.

۲۹۷


شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل
( ٩٠ )

کنار نهر غاریلیانو بر سر حد (۲) رومانیا بوده و اهالی آنرا نهب و قتل میکرده اند . و آن اندکی
پیشتر بوده از مساعدۀ تبود و راخلیفه را بر علیه برنطية . بر علاوه از روایت فهرست ظاهر میشود
که رجال روما فکر نداشتند در فرستادن شخص صاحب منصبی که دارای قدر و افکار سیاسی
باشد . همینکه ملکه تبود و را فرصت می جست در فرستادن یکی از خدمت گاران (خصی) که از
بلاد اغلبيين بشرق آمده بودند تا بدست او مکتوبی بخلیفه بغداد بفرستد . مگر نمیدانم که این خادم
در کدام محاربه که بین رو مانها و عرب مستعمره مذکور وقوع یافته بود اسیر گشته یا خودش
سرزمین اغلبیین را ترك داده بعلت مصیبتی که از زمامداران حکومت در آنجا با و رسیده و هم نمیدانیم
که آیا در آنوقت شخصی در بغداد وجود داشته که مکتوبی را که بلاتینی نوشته باشد خوب بخواند
و بداند یا خادم مذکور بنفس خود متولی این امر گشته .
اوقاتی که از نومبر (تشرین دوم) از سنة ٩٠٥ م آغاز میشود و در اکتوبر (تشرین اول)
از سنه ٩٠٦ انتها می پذیرد همه آن در سنه ٢٩٣ هـ داخل است و آنچه ازین سنه ما میدانیم
آنست که تمامش را مکتبی در بغداد بسر برده در ۲۱(۲) (ایار) مایو از سنه ٩٠٦ خیمه و سراپر
ده های خلافت را از بغداد در (باب الشماسیه ) زدند و آن دروازه شمالی است واقع بجانب
چپ در بغداد شرقی و ازین دروازه راهی بطرف عراق وسور یاسر میشود و سبب بر کشیدن
خیمه و خرگاه خلیفه قلع و قمع ثورت وشورش مضر بوده که در آن هنگام ظهور کرده
و ازینجهۀ خلیفه قصد خروج بسور یاداشت . مگر روز دوم خبر از استیصال شورش رسید
افسر سلطانی با سپاهی که تحت قیادت داشت بر خلیجی سرغنه باغیان دولت ظفر یافت در روز
دوشنبه ٥ (٣) ایار (مایو) خلیفه نیز فسخ عزیمت نمود و خیمه وسرا پرده های سفر را برکندند
بعد هاباحضار خلیجی فرمان داد و اورا ببغداد فرستادند و چون بدارالسلام بغداد رسید او را

( ۱ ) تحف و هدایای ملکه فرنک بدست خواجه سرای خوشکل بوده از خواجه سراهای صقلبه و در اصل
کلمۀ خادم مستعمل بوده صاحب فهرست نیز این کلمه را استعمال کرده و در اغلب اوقات معنی خواجه سرا
مستعمل شده و در قرن ده بمعنی اصلی خود نیز استعمال شده رجوع بقاموس مفردات تاریخ طبری
ص ٢١٥ گاهی کلمۀ خصی بدل خادم آمده مانند قول صاحب کتاب فخری ص ٢٣٤ محرم سرای مقتدر
بالله یازده هزار خادم خصی از روم وسودان بود » پ ح . (۲) ۲۳ رجب بقول طبری ۱۱ : ۳۹۸
٣ کندی طبع ص ٢٦٢

۲۹۸


عمارت وزارت حربیه


( ۹۱ )

شماره (سوم) سال دوم مکتوب از روما به بغداد

از باب الشماسیه باندرون شهر در آوردند در نیمه ماه رمضان ( روز پنجشنبه ۱۰ تموز (يوليو) اما خروج اسرا از مصر روز دوشنبه ۲ حزیران (یونیو) بوده . و ازین دروازه در آمده و بي شك ورود سفير تيودورا پیش از و و ورود سفرای شاهان روم بعد ازو بوده .
احتمال میرود ذکر مکتوب (ملکه فرنك) در کتاب الوزرا ورود یافته باشد که ( تالیف ابو عبدالله محمد ابن عبدوس - ب . ج . ) جهشیاری است ( متوفی در سنه ۳۳۱ هـ ٩٤٢ - ٩٤٣ م ) چنانکه از كتاب الوزراى هلال صابى مستفاد میشود - در ترجمه عباس ابن حسين (وزیر مكتفى و مقتدر ) از سنه ٩٠٤ هـ کز نوشته که از کتاب جهشیاری بما رسیده و آنچه تازه نشر یافته منتهى بذكر وزرای مأمون میشود ) ۸۱۳ - ( ۸۳۳ ) چنانچه صاحبش بدین عبارت ختم نموده : ) این است آخر آنچه ما ایراد كرديم والله اعلم ، منتج آن است که نوشته مذکور بر تمام مکتوب محتوی میباشد .
ترجیح میدهم که عبارت فهرست مکتوب بر حریر سفید نوشته شده بود ، شان بزرگی بمعرفت حذاقت مادی درالعصر خواهد داشت .
ابن ندیم صراحة ذکر نکرده که مکتوب را بعینه دیده یا ندیده ولی بهر حال خواندنش در وسع او نبوده چه که معرفت عرب بزبان لاتینی در عالم اسلامی رواجی نداشته جز اسپانیا و قسمت جنوب ایتالیا تاحدیکه عرب - چنانچه بعض اخبار افاده کرده ایم - حروف لاتینی و حروف یونانی را بهم می آمیختند جز در اسپانیا چنانکه گفتیم زیرا در بین عرب - اشخاصی بودند که حروف لاتین را بخوبی میخواندند از انجمله است بکری یکی از جغرافیین اندلس در قرن یازده بکری اسمای « جزایر سعیده » یا خالده ب . ج . را - به لاتینی میخواند غزولی در حق او شهادت داده که کتابش بهترین تالیفات عربی است در جغرافیا .
تاریخ فرنگ را که غود مار ( ) اسقف شهر جیرو نا ( بحكم (٩٦١-٩٧٦٧) در هنگام ولیعهدی او تقدیم نمود واضح نیست که بعربی نوشته بود یا بلاتینی چه ازین کتاب هیچکس ذکری نکرده جز مسعودی که آنرا در قاهره در سنه ٣٣٦ ( ٩٤٧ - ٩٤٨ ) بزبان عربی دیده بنابر آنچه ظاهر میشود اگرچه در اصل بلاتینی وضع بوده باشد . حال آنکه تنبیه نموده که کاتالونیه از عهد شارل کبیر در حکم فرنگ داخل بوده و بنا برین غودمار که ریاست بعثت را مخلیفه مذکور میکرد از تبعه ملك لويس ( ليودفيك ) چارم مشهور بلويس

۲۹۹


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٢ )

( ماوراء البحر ) بوده ( ٩٣٦ - ٩٥٤ )
شک نیست که مکتوب مذکور را شان و قیمتی است برای معرفۀ تاریخ روما در ان عصر
چه از ان میتوان نتیجه گرفت که تیودورا ملکه شهر خالده ) بوده خاری به پهلو نداشت
و صاحب تسلط دران شهر بوده و این نه فقط در نظر معاصرین او بلکه در نظر اقوام
آینده هم بوده . اینقدر زیادت هم لازم است که مکتوبی را که ملکه فرنك بغداد فرستاده
در اوائل عهد معروف به عهد «حكم العاره» بوده ـ ( این عباره از بارو نیوس است از
اهل قرن شانزده در روما و تاکید میکند بار دیگر رای بعض مؤرخین را درینکه زنانیکه در ان
عصر برو ما حکومت می راندند و بدون حیا و شرم مقتضیات آداب مسیحی را اخلال مینمودند
از زنان بی قیمت و شأنی نبودند چنانکه تصویر می کشند مؤرخین کنائس که از انها جز
گندگی فسق و زنا چیز دیگر ندیده اند .
چندان باك ندارد اگر اخیراً تنبیه نمائیم برینکه مکتوب تیودورا از رو ما ببغداد در زمانه
فرستاده شد که بغداد دران زمانه ظهوری نداشته بعد از نمو مدینه امالفی و عرب هم بدان متنبه
نگشته بود . این زمانه است که یکی از سر صفحات تاریخ علاقه اروپای غربی را با عالم اسلام
بدون وساطت دولۀ برنطيه بعهده میگیرد . این علاقه هاست که اسباب تفوق بلاد غربی
اروپا را بر غیر آن در میدان حذاقت و اقتصاد و تمهید میشود . عیناً از روسی نقل شد
باکو ـ پ . ج

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
( ١٣ ) نگارش آقای م غبار
افغان در هندوستان

سلسلة غلجية ( خلجيه ) سلاطین دهلي از سال ٦٨٧ تا ٧٢١ هجری ( پنجنفر ) : ـ
دران عهودی که ما ازان سخن میگوئیم رسم بود اشخاص و طوایف در غالب آسیا بنام موطن و مسکن
ایالتی خود شان معروف می شدند از قبیل شیرازی ، اصفهانی ، قزوینی ( در مملکت فارس )

٣٠٠


شماره (سوم) سال دوم افغان در هندوستان ( ۹۳ )

بخاری، سمرقندی (در ماورالنهر) و یا بنام قبیله وی وعشیره وی شهرت داشتند از قبیل بنی
هاشم بنی تمیم (در عرب) خلجی، سوری، لودی، افغان، لنگا، بنگری و امثالها (در افغانستان)
و گاهی این هر دو نسبت در مملکتی رعایت میگردید از قبیل حجازی، نجدی (در عربستان)
غزنوی، بلخی، هروی و غیرها ( در افغانستان ) این فیشن هنوز در بعض موارد معمول
و باقیست و بالیتی هم باشد طبیعی است. افغان ها در هندوستان تحت همین قاعده مشهور
و معروف شدند، و از انجهت در دوره فتوحات غزنویان غالباً باسم طبقة غزنوی و غوری یاد
میگردیدند، و بعد ها اسمای قبیله وی پختانه ها معتبر گردید چون خلجی، لودی، سوری
و غیره شك نیست درین میانه گاهی نامهای فامیلی پختانه هم مشتهر گردیده از قبیل سلسلۀ تغلقيه
که بنام جد امجد خود ها ( تغلق خان ) معروف و مقام سلطنت هندوستان را احراز نمودند
در واقع همین اسم های فامیلی است که با التدريج نام قبيله وی می شوند، وسلاسل سلاطین
اکثراً نام فامیلی را برسایر اسما ترجیح داده اند چون خانوادۀ شیبانیه ( در ماورالنهر ) وصفويه
( در فارس ) و امثالها مؤرخین در تشهیر این اسمای فامیلی سلاطین مدخلیت بزرگی دارند
چه خواسته اند بهر نوعی است نسبی بآنها درست کرده و حسبی برای آنخاندان قایل شوند.
با کل حال افغانها در هند نام ملی نیز داشته و بعضاً بهمان اسم یاد میشدند چنانیکه وقتی
آنها را روهیله (در لغت هند کوهستانی ) میخواندند و حتی مسکن اولین شان در وادی گنج به
( روهل خند) معروة ، گردید، انسکلپیدی اسلامی بریتانی هم اشارتی بدینمعنی میکند ، ولی
عمومیت این اسم طولی نکشیده و بزودی در مفهوم خاصی باقیماند ، و پسأنها ، افغانها بنام ملی
خود شان ( پختانه ) باندك تحریفی در هندوستان ( پتهان ) مشهور شدند ، و این اسم ملی
از قرن پانزده مسیحی عمومیت یافت .
بحدیکه هنوز چندین ملیون نفوس افغان در ولایات رامپور ، بریلی ، جمون ، بھوپال ،
جیو ناگر ، گجرات ، مرشد آباد و بنگال حتی در کشمیر ( پتهان ) نامیده میشوند با آنکه
زبان پشتو را فراموش کرده اند، فقط در رامپور کسانی محدود هستند که تا حال میتوانند
به پشتو گفتگو نمایند.
اما راجع به خلج ها ( خلجانی ) دا استعمال شده و مؤرخین اسلام مکرراً از ان ذكرده اند،

۳۰۱


شماره سوم سال دوم محله کابل ( ٩٤ )

در آنعهد هنوز اسم ( ابدالی ) معروف نبود و قبایل شعبۀ ابدالی باسمای خصوصی قبیله وی
یاد میشدند ، بیان کلمۀ ( افغان ) که در اوایل ظهور اسلام بقبایل چندی از افغانان غور اطلاق
میشد در مورد شعبۀ ابدالی پختانه مستعمل و در قرن شش هجری در مقابل قبایل خلج اسم
افغان تواتر مذکور گردید تا آنکه اسم عمومی پختانه هاشده و بالاخره در قرن هجده مسیحی
نام ملی افغانستان قرار یافت و ما ازین مطالب در مقالات پیشتر خود شرحی نوشته ایم ( رجوع
شود بشمارۀ نهم سال اول کابل ) بهمین جهت است که تا هنوز مؤرخین اسم خلج را که
که محرف غلج است در مورد این شعبۀ بزرگ پختانه استعمال مینمایند و ازانجمله است بارتولد
مستشرق مشهور روس که قائد معروف افغان حاجی میر ویس هوتك غلجائی را بنام
خلج ذکر کرده ( رجوع شود بجغرافیاى تاریخی ایران مؤلفۀ بارتولد ) و لی چون اسم خلج
در مورد یکی از طوایف توركان ماوراءالنهر نيز استعمال میشد مؤرخين نامحقق شرق بعضاً
به تفریق بین این هر دو نه پرداخته و رویهم رفته خلج های افغان را جزو نژاد تورك و تاتار
حساب کرده اند ، نظام الدین احمد بخشی آنها را از نسل قالج خان داماد چنگیز خان میداند
و محمد قاسم ازو نقل میکند در حالیکه ظاهر است خلج ها در تاریخ عهد محمود زابلی مکرر
یاد شده اند و ازین پاکت معلوم شود زمانهٔ خلج ها بمراتبی از عهد چنگیز پیشتر است صاحب
تاریخ سلجوقیان بهمان فیشن مؤرخین اساطیری که تمام ملل و اقوام عالم را یکی از پسران یافث
و نوح می چسپاند خلج ها را از جمله یازده پسر تورك بن یافث شمار میکند و این نه تنها طریقهٔ
مؤرخین آنزمان مشرق زمین بود بلکه جغرافیا نگاران معروف آنعهد هم همین عادت داشته
هر شهر و قریه را که در شرق و غرب آسیاموجود بود آباد کرده یکی از هیر و های افسانوی
از قبیل طهمورث ديوبند جمشید جم و هوشنگ بن سيامك و امثالها حساب مینمودند .
تراکم این اشتباهات باتعداد اسمای عشیره وی وعدم وحدت دایمی اسم ملی سبب شد هویت
قبایل مختلفۀ افغان در هندوستان تقريباً مشكوك بماند و از انجمله است طایفۀ بزرگ ( ككى زئی )
پختانه در پنجاب که امروز در عالم اقتصاد ، معارف ، زراعت ، و تمام امور مدنیه اکثریت ساکنین
آن سرزمین را احراز کرده و شجاعت صفت بارزۀ اخلاقیۀ آنها است و از قائدین مشهور احزاب
سیاسی هند یکی هم مولوی محمد علیخان ( متوفی ) مولوی شوکت علیخان ککی زئی است ،

٣٠٢


شماره ( سوم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٩٥ )

که تا امروز هویت و نژاد این طایفه در نظر اکثر مؤرخین معاصر مستور و مجهول است
با آنکه پنجاب فی حد ذاتها یکی از مساکین تاریخی آرین های افغانستان بوده و از دورهٔ اسلام
ببعد مراکز تشکیلات ثانویه نژادی افغان بحساب رفته است .
برگردیم بمطلب ولی قبلا لازم است بگوئیم بعد ازانکه اسلامیت در افغانسان قدم
گذاشته و بین افغانان غور مروج شد و زبان عرب نفوذی درین خطه بهمرساند ، افغانان
لقب ( ملك ) را از عرب استعاره و بین خود مستعمل ساختند چنانیکه تا امروز در
افغانستان معمول و در مورد روسا وحتی خوانین كوچك قریه ها و دهات اطلاق میشود ،
این لقب در هندوستان نخست با سر داران و امرای افغانی غور برده شد و تا چندین قرن
در هند معروف ولی مخصوص همان رؤسا و سرداران نژاد افغان بود از قبیل ملك قطب الدين
ايبك و ملك شمس الدين التمش و ملك غياث الدین بلبن و امثالها واز انجملهٔ ملکان افغان
بود ملك جلال الدین فیروز بن ملك يغرس خلجی ( غلجائی ) که برسلطنت خانواده غیاثیه
خاتمه داده و خود قدم بر مسند سلطنت هندوستان گذاشت .
سلطان جلال الدین فیروز شاه غلجی در سال ٦٨٧ هجری به تفصیلی که در شمارهٔ ١٤ كابل
گفتیم اعلان پادشاهی نمود ، جلالدین سرداری شجاع و پادشاهی حلیم و در عین حال مردی
فاضل و مدنیت پرور بود ، جلال الدین در دورهٔ سلطنت غیاثیه چون صفت صاحب منصب
نظامی داشت در هجومهای مغل مکرراً از هندوستان دفاع کرده و دشمن را بسختی شکست ها
داده بود لہذا بزودی از درجهٔ سرداری به رتبهٔ پادشاهی ارتقا یافت و او همت به تنظیم امور
از هم گسیخته مملکت گماشت ، نخست سید موله نام صوفی معروف و متنفذ دهلی را که اسباب
اختلال امور دولتیان بود در ٦٨٨ اعدام نمود و در سال ٦٩٠ عسکر کشیده بتخانهای مالوه را
تخریب کرد ، در سال ٦٩١ مغلهای متهاجم را در حدود هرام شکست صعبي داد . کارهای
که در عهد جلال الدین اتفاق افتاد عبارت از غلبه افغان بر قطعات مملکت دکن است ،
برادر زاده شجاع جلال الدین نایب الحکومه ولایت (کره) بود و او باجازهٔ سلطان در ٦٩٢
ممالك مالوه ، کنده و اره ، خاندیس را بطور ناگهانی عبور و بغتهً در پاتخت دیوکده
ولایت دیوکر ( مملکت دکن ) با قطعات سوارهٔ خرد بهجوم آغاز کرد ، مهاراج رامدیو

٣٠٣


شماره ( سوم) سال دوم
مجله کابل
(96)
بدفاع پرداخته و بسد راه دشمن رفته بآ نلحاظ که پادشاه متبوع به پیمانه الذید
وکمک قوی نگردید جلال الدین بگرادی اراده سلطان تمام ترتیبات دفاعیه دشمن راآل
برهم زده بالآخره مهاراج را مجبور به تسلیم غرامات جنگ نقود وطلا و جواهر و فیلهای نی
زیادی غریبا بگرفت ، در همین تاریخ است که رام مسلطه و نفوذ افغان در مملکت دکن کشاده
شده و بالآخره منجر به تشکیل دولت افغانی و ترویج دیانت اسلامیه در آنولایات وسیعه انبه
گردید . گفتیم جلال الدین مرد فاضلی بود. چونکه از شعرای عهد خود بحساب میرفت. در ا
سال ۶۹۴ جلال الدین در گوالیار گنبدی بس بلند با چوبترۀ تعمیر کرد و در پیشگاه لغا
گنبد کتیبه بنادگاو نگذاشت و رباعی ذیل را که خواجه اسرارنده بود بفرمود، در آن کتیبه را
نقر نمودند.
بشنو که قدم مرتب گردون بسایند. آن بود نه نگینه و گل چه قدر افزاید، تایا
منزلة سنگی که ستوزان نهادم در سست) باشد که شکسته در را آبیا ید للہ نیا
شعرا و مورخینی که در در بارسلطان زنده گی میکردند طرف احترام مخصوص جلال الدین دل
از قبیل تاج الدین عراقی ، امیر خسرو دهلوی ، خواجه حسن دهلوی، مؤید جاجرمی ،
مؤید دیوانه، امیر ارسلان کلاهی، اختیارالدین باغی، باقی خطیب و امثالها، مولانا سراج دیة
ساوجی هم از مداحان معروف جلال الدین بود. جلال الدین با آنکه در ادبیات فارسی، ذوق لے
مخصوصی داشت معهذا در پرورش زبان مادری خود ( پشتو ) اهتمام زیادی مینمود و الة
بطوریکه صاحب خورشید جهان میگوید تقدم و پیشرفت در در بار او مربوط بپنا نبیت او
زبان پشتوا بود، پورس اعظم جلال الدین غازيخان لودى وسپه سالار او ملك بيرم خان )
مبی ( خلجی یکی از قبایل افغان است ) باند ماى جایش از قبیل ملك تاج الدین کوچی را
و ملك فخر الدین کوچی ، ملك عز الدین غوری، ملك اعز الدين ایل ، ملك نصرت صباح ، نے
ملك حبيب وملك كمال الدين وملك نصير الدين افغان وملك سعد الدين منجلی هريك بطوريكہ 7
فرشتم میگوید، دارای لطف طبع و هوش سرشاری بودند .
جلال الدین در عین آنکہ پادشاهی متشرع بود ( ملك فخر الدين غوري امير الامراي اورالة
تنها یك درآزده هزار نفر حافظ و در شبانروزی هزار بار ختم قرآن مینمود ) در بار اوسیا
بوجود صنعت كاران معروفی زینت داشت از قبیل امیر خاصه ، حمید راجه ، محمد شاه
304


( ٨٢ شماره سوم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٢٦ ) في ٧

بچشگى فتوحات متواليه يانصير خان که هريك در حق مؤثر يك و سزائی ده کی معتبر و قابل ضبط خود
بوده و محمد قاسم ازينها ذكرى مينمايد :
چون جلال الدین در سال ٦٩٥ هجرى از طرف برادر زاده داماد دارا ومتر خوانده خود
ملك علاؤ الدین خلجى نایب الحکومه ولایت كره وافاتح دكن به اجبار، مسيلفوي کشته شد.
ملکه جهان بحرم محترم سلطان شهید بر خلاف شهزاده ولا یعهد كاري خان ار کلنجان
نایب الحکومه ملتان پسر نا آزموده و جوان خرد شهزاده رکن الدين ابراهيم قه به سالته وه و پايه
تخت دهلی بسلطنت برداشت و لهذا اختلافى در آراى خانوادۀ افاغنه ر من داد ملك
علاؤ الدین را فرصتی بدست افتاد با عسكری بدهلی کشیده و در امیال ده پهلوی خود قدم
بر تخت سلطنت هندوستان گذاشت و فامیل شخصی سلطان جلال الدین را زبون و مان
منقرض نمود :
علاؤ الدنيا والدین سلطان علاؤ الدین خلجی ملقب به سکندر ثانی یکی از تیم نامداران
معروف افغان در هندوستان و از بزرگترین پادشاهان آسیا است، علاؤ الدین هجوم های
شدیدۀ مغول را از هندوستان چنان طرحی دفع نمود که بالآخره مغول بمجبوری از تاراج
هندوستان منصرف گردد و این انصراف یغما کنندگان آسیا با دورۀ سلطنت سلطان قطب الدین
خلجی طول کشید ( ٧١٧ - ٧٢١ ) علاؤ الدین در همان سال اول جلوس خود (٦٩٦)
صد هزار عسكر مغول در نواح سند که هوای هند تاخته بودند تار و مار نمود ، مغولها در سال ٦٩٧
مكرراً با احساس انتقام حدود هند را عبور و تا كنار آب جون مثل سیلاب آتش سرازير
شدند و در عرض راه از خشك وتر تسوخته نگذاشتند و در صدر محاصره دولی برآمدند ،
عسکره مغول را مورخین درین حرب دوصد هزار نفر تعین کرده اند ، علاؤ الدین با سه صد
هزار عسکر سواره و دو هزار و هفتصد فیل جنگی ( بقول فرشته ) بمقابلة مغول شتافت
و در میدان کیلی تلاقی طرفین اتفاق افتاد محمد قاسم مینویسد بعد از ارتفاع رایات اسلام
درهیچ عهدی چنین دو لشکر عظیم تاحال ( ١٠١٥ هجری ) بهم مقابل نشده اند بهر حال
جنگ شروع شد و میمنه اردوی افغان در تحت رایت سپه سالار مشهور ملك هزبر الدين خان
الجناح چپ مغول را از هم شکافت و ملك الماس خان وملك ركن خان برادران سلطان جناح

٣٠٥٠٦


شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۹۸ )

راست دشمن را از پیش برداشته ، درین میانه سلطان بالذات با ملك نصرت خان از قلب سپاه
بهجوم آغاز نمود مغولها باندازه وحشت نمودند كه تاسی میل تعاقب شدند در وقت
فرار بسی از عساكر مغول كشته گردید ولي ملك هژبرالدين خان هم در ين حرب
شهید شد و او همان صاحب منصبی است که مهیب او ضرب المثل بود و في المثل اگر اسپ
مغول آب نخوردی گفتند هژبرالدین را در آب دیده . بهر حال مغول ها بعد ازین شکست
مدهش مدتی به تهیه حرب پرداخته و در سال ۷۰۳ یکصد و بیست هزار عسکر برای تخریب
هند مخصوصاً دهلی سوق نمودند ، علاؤالدین اردوی دشمن را دوباره در کنار آنجون استقبال
نمود دوماه حرب بین الطرفین جاری بوده با لآخره منجر به شکست سخت مغول گردید .
در سال ٧٠٤ چهل هزار سواره مغول بسردارى على بيك و تريال خواجه داخل هند شده
ولي چون از جنگ مستقیم هراس داشتند بجنگهای داره اقدام نمودند و بدامان جبال سوالك
تاخته بقتل وغارت ، فسق، وفجور ، کشتن و سوختن اهالی بیگناه پرداختند ، سلطان علاؤالدین
ملك نائب و ملك غازی خان افسران دلیر خود را باعسکر زیاد برای محو نمودن دارهای مغول
سوق نمود و اینها بچنان ترتیبی پیش رفتند که مغول محصور و بالآخره سرداران دوگانه دشمن
با هشت هزار دانه کله افراد مغول بدربار دهلی حاضر شدند، در مکافات این خدمت غازي ملك لودی
بنایب الحکومه گی ولایت پنجاب مقرر شد و این همان سردار شجیع افغان است که بانی
سلطنت خانواده خرد ( تغلقشاهیه ) در هند گردید . در سال ٧٠٥ کنگ نام قوماندان مغول
باشصت هزار عسکر حدود لمغان را گذشته و بتاراج علاقه سوالك مشغول گرديد ، غازى
ملك نايب الحکومه پنجاب از شهر دیپال پور پا تخت خود عسکر کشیده آنها را مغلوب و قوماندان
دشمن را اسیر نمود ، فرشته میگوید در ینحرب فقط چهار هزار نفر مغول موفق بفرار شدند
و باقی متجاوز از پنجاه هزار مغول از دم شمشیر تیر گردید ، معهذا یکبار دیگر مغولها به پنجاب
تاختند ولی از طرف غازى ملك بنوعي قتل عام شدند که دیگر تا علاؤالدین در حیات بود
آرزوی هندوستان نه نمودند ، بلکه بالعکس عساکر افغانی پنجاب چندین بار بقوماندانی
غازي ملك خان لودی در افغانستان داخل شده و در غزنی ، کابل ، قندهار ، گرمسیر با مغولهای
٣٠٦


(٩٩)
افغان در هندوستان
شماره ( سوم ) سال دوم
وحشی رزم ها داده و دشمن را بسختی شکسته اند ، اما بعلت مشغولیت بامور هند موفق
باستخلاص کامل وطن خودافغانستان نگردیدند . واقعاً این عهدی بود که وحشت مغول
در بهترین قسمت های متمدنۀ آسیا از قبیل افغانستان ، فارس وغیره ها حکومت مینمود .
سلطان علاؤالدین نه تنها باین محارب مغول وغلبه برآنها اکتفا کرده بلکه او اولین
پاد شاه افغانی است که حدود شهنشاهی هند را از سند و بحر عمان تا مملکت
دکن در جنوب هندوستان وسعت داده است ، علاؤ الدین بعد از فتح قطعی نهر
واله و گجرات ( سال ٦٩٧ ) و تسخیر قلاع رتبمبور وجهابن ( در سال ٦٩٩ ) از راه بنگاله
عسکر بولایت ( در نكل ) كه از علاقه های مربوطه به حکومت ( تلنک ) در اقصای مملکت
دکن است سوق نموده آنجا را ضبط و در سال ٧٠٣ قلعه جیتوررا که تا آن وقت عسكر
اسلام در انجا نرسیده بود مفتوح فرمود – در سال ٧٠٤ علاؤالدین بسرداری عین الملك اردو
بفتح بلاداوجين ، چندیری ، جالور گسیل نموده و مهاراج کوکانام را باصد هزار پیاده و چهل
هزار سواره او مغلوب و بلده او جین ، مندو ، ها را نگری ، چندیری را مسخر کرد ، و کاتر
دیو حکمران قلعه جالور بدربار دهلی تسلیم گردید . در سال ٧٠٦ ملك نائب کافور هزار
دیناری و خواجه حاجی باصد هزار عسکر از حضور علاؤالدین بفتح مملکت دکن مامور
و حکمرانهای مالوه و گجرات امر شد قوة الظهر آنها باشند ، اردوی افغان از راه مالوه
داخل دکن گردید و الغخان نائب الحكومة گجرات بآنها به پیوست ، راجهای مشهوره مملکت
دکن چون را مدیو حکمران کرن و مهاراج دیوکرن و امثالها برای دفاع حاضر شدند ولی
بعد از محارب خونین و غلبه اردوی علاؤالدین بناچار تسلیم در بار دهلی گردیدند و شهزاده
بیگم رای کرن ( دیولدی ) نامی که از مشاهیر دو شیزگان حسنای آن مملکت
بشمار میرفت و شهزاده خضر خان پسر سلطان از عشاق غا تبانه او بود از حضرت
سلطان بعاشق بیچاره داده شد و این همان داستان شور انگیز یست که کتاب خضر خانی ازان
قصه میکند. بعداز فتح قلعه سیوانه و قلعه جالور عساکر علاؤالدین در سال ٧٠٩ لدر دیونام
راجۀ تلنک را در دکن مغلوب نموده و غرامات جنگ حصول کردند . علاؤ الدین در سال ٧١٠
برای فتح بنادر سواحلی عمان و اقصی مملکت دکن عسكر سوق نمود و ملك نائب و خواجه
٣٠٧


شماره (سوم) سال دوم جریده کابل ( ) (نمره ۱۰)

حاجی سرداران نامی او بندر دهور سوم را در کنار آب عمان و کرنا تک را در دکن فتح و هنود را شکسته بتخانه ها را تخریب کردند و مساجد اعمار نمودند درین محاربه بیست هزار اسپ ، ۳۱۲ پیل ، ۹۶ من زر سرخ مساوی یکصد ملیون تنگه آنزمان چندین صندوق مسکوکات طلا و جواهر بدست عسکر علاؤ الدین افتاد، شته دیگو بدان مالک ایکه علاؤ الدین فتح کرد آنقدر ثروت مد بود که اهالی تا آن وقت مسکوکات نقره نداشتند و تمام مسکوکات شان طلا بود حتی غربای ملك زیور های طلائی استعمال مینمودند و غالب ظروف و اوانی آنها طلا بود .
علاؤ الدین در سال ۷۱۲ توسط مالك نائب امیر معروف خود اکثر بلاد مر هتم وا گایر که ورنکل ، را بجور ، کرنا تک ، دابل ، جیپور را در بملکت دکن مسخر ساخت . والحاصل علاؤ الدین شهریار فاتح و پادشاه قهاری بوده در مدت العمر هشتاد و چهار جنگ نمود و حیرت درینجا است که در تمام این محاربات فاتح و مظفر بوده است.
علاؤ الدین امنیت داخله مملکت را بدرجه تامین نمود که از دهلی تا بنگاله و بحر محیط و از سند تا گجرات و تلنگ و از کشمیر تا ملتان تمام طرق و شوارع مثل جاده های داخل شهر دهلی ما مون و مصئون شد، قوافل تجارتی بدون پاسبان در دشت ها مال التجاره خود انبار مینمودند و از اتلاف آن اندیشه نداشتند اهالی قری و قصبات و قریه داران موظف بودند مسافران شبها را پذیزه نمایند و ازو در همه امور دستگیری کنند ، علاؤ الدین در وقت حضر مخصوصاً سفر حربی برای تنظیم پوسته مملکت مقرر نمود در هر شهر ، قصبه ، قریه غرض راه يك يك نفر کاتب برای تحریر واقعات و تحویل مکاتیب نشسته و توسط پیاده های پوسته ( مهندی پایک مینامیدند ( که در هر یکنیم میل مامور بودند سلسله مخابرات را جاری داشته باشند ) این ترتیب پوسته را هندوها داکچو کی میخواندند ( لہذا علاؤ الدین در کمترین او قاتی مرتباً از حالات تمام مملکت آگاه میشد .
علاؤ الدین در عین آنکه شهریار جنگجو و عسکر منش بود پادشاه مدنیت پرور و معارف خواهی هم بشمار میرفت ، و در حالیکه اردوی تحت السلاح پايه تخت او بالغ برچهار صدو هفتاد و پنجهزار نفر بود و معاش سالانه هر نفر را رتبه درجه از ۷۸ گرفته تا ١٥٦ و ٢٣٤ تنگه میپرداخت ( این تنگه ها نقره و هر تنگه مساوی

۳۰۸


شماره (سوم) سال دوم افغان در هندوستان (١٠١)

پنجاه پول مسی بود که دران عهد این پول را جتیل میگفتند . تعین وزن تنکه مختلف فیه است
بعض يك توله مس و برخی ربع کم دو توله گفته ، فرشته گويد يك توله طلا و نقرة مسكوك
را تنگه میدانستند ) تعداد قطعات سفر مینای (اثما آت) علاؤ الدین نیز بالغ بر هفتاد هزار
نفر میگردید که از ان جمله هفت هزار نفر پیلدار بود ، فرشته میگوید ترتیب تعمیرات دولتی
بنوعی بودکه بزرگترین عمارات درکمتر از ماهی ساخته میشد مشهور ترین عمارات علاؤ الدین
قصر هائیست که در منطقة سیری ( قریب دهلی ) بساخت و از آنهمه مشهور تر عمارت
هزارستون اوست که تامس ولیم یل ازان ذکری میکند . هکذا علاؤ الدین بشعر وفضلا
معاش لایق میداد واحترامی بسزا میدمود واهل فن میپرورید .صوفیون معروف آزمان
از قبیل شیخ تاج الدین پسر سید قطب الدین وسید رکن الدین وقاضی صدر الدین عارف
در جملة قضات دولت علاؤالدین مثل آفتاب میدرخشیدند و شعرائی از قبیل امیرحسن سنجری
صاحب فوایدالفیوا دو تالیفات متعدده ( آنکه او را سعدی هندوستان خوانند )
وصدوالدین عالی ، حمیدالدین راجه ، مولا نا عارف ، عبدالحکیم خان ، شهاب الدین صدرنشین
وامثالها در دربار علاؤالدین زندگی مینمودند . دهلی در عهد علاؤ الدین مركز اجله علما وفضلا
اطبا و منجمین ،مورخین وصوفیون زمان گردید ، و بالجمله است شیخ نظام الدین اولیا صوفی
معروف ، قاضی فخرالدین ناقله فاضل مشہور ، مولانا شاطی استاد علم قرأت ، شهاب الدین
جلیلی واعظ و خطیب نامی وامثالها محمد قاسم متجاوز از شصت نفر معاصرین فاضل و نامی
علاؤالدین را در دهلی حساب میکند، مورخین هندی میگویند هیچ پادشاهی را در عهد اسلام
مثل علاؤ الدین فتوحات وسیعه هندمیسر نشد ، وآنقدر که در عهد او عمارات ، مساجد
مینارها ، خوانق حوضه ها ، حصار ها در هندوستان ساخته شد در دولت هیچ پادشاهی
ساخته نگردید . همچنان آنقدر صنعت کاران واهل فن که در درباراو پروریده شد در دربار
هیچ شهنشاه هند پرورش نیافت علاؤ الدین در عین آنکه پادشاه متشرع بوده وشرب
مسکرات را در تمام مملکت وسیعه خویش بشدت ممنوع قرار داد وظروف و آوانی زرین
را آب کرده سکه زد ، دارای عصبیت ملی نیز بود چنانکه در یکروز پانزده هزار مغول مسلمان
شده و مستخدم دولت را قتل عام نمود چونکه این مسلمانهای اجنبی را برخلاف مصالح
پولتیك ملی میدانست ، وندمای حضور او عبارت از خواص افغانی بوده اند از قبیل

٣٠٩


شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)

خداوند زادۀ چاشنی گیر نواسۀ بلین بزرگ (بطوریکه فرشته میگوید اسم خداوند زاده
درانعهد مخصوص شهزاده گان غوری نژاد «افغان» بوده است) و ملك ركن الدين
وملك اعز الدين تفال خان ونصير الدين نورخان غوری وامثالها علاؤالدين مثل سایر پادشاهان
غلجی به اتفاق و اعزاز طایفۀ ابدالی متوجه شد، والقاب افغانی را از قبیل نصرت خان، ظفر
خان : تفال خان و غیر ها بین امرای دولت بكثرت شایع ساخت .
یکی از کارهای عجیب علاؤالدین آن است که او در صدد شد بین زراعت کاران بعلاوۀ
تساوی حقوق در برابر قوانین ، تساوی احوال بر قرار نماید لهذا قوانینی ایجاد و نافذ نمود
که اولا تمام ملاکین و قریه دار ها ( در انعهد مقدم و چودهری نامیده میشدند ) برحسب
مساحت اراضی واملاك مثل دهقانان و سایر اهالی تادیه مالیات نمایند و در بین مالیه دهندگان
هیچ نوع امتیاز و معافی نباشد ، دویم مقدم ها و چودهریها نمیتوانند از سایر رعایا بیشتر
ملکیت داشته باشند و سایر ین نیز بایستی ملکیت و مالداری شان از اندازه معین زیاده نباشد
از قبیل آنكه يك نفر از چهار ، قلبه گاو دو گاو میش بار برادر دو گاو شیری ، دواز ه گوسفند بیشتر
مالداری کرده نمیتواند . در تعمیل این قانون شخص شاه آنقدر انهماك و توغل ورزید که
در تمام دفاتر مالیاتی مملکت يك دينار رشوت بغرض مسامحه در قانون میسر نمیشد
ازان روغالب پیتوریها (مامورین مالیات) مستعفی شدند و چودهریها ومقدمها
از اسراف ولعب باز ماندند . بعدها علا ؤالدین قانون دیگری مرکب از چندین ماده
صادر و نافذ نمود که مطابق آن تجارت غله و پارچه و سایر اشیا برای تجار كوچك و تجار
خود سر و محتکرین مملکت ممنوع گردید ، برای بیع وشری مندو بها و بازارهای خصوصی در تمام
ملك معین گردید و تمام اشیا به نرخ نازل و مستقلی که قانون تعین کرده بود بفروش میرسید
فروش وتجارت این اشیا متعلق بحکومـت بودولی تجارت بزرگ ومحدودی نیز درین احتکار
و تجارت آزاد ماند ، زمین دران مطابق این قانون مجبور شدند در وقت رفع خرمن حاصلات
خودرا بعداز استثنای کار آمد شخصی در همان سرزمین بفروشند تا احتکاری برای آنها
ممکن نشود ، این قانون وسیع و دارای مواد متعددیست ( رجوع شود بتاريخ فرشته ) هم
چنین علاؤالدین قوانین زیادی تدوین و در مملکت خود ترویج نمود .

۳۱۰


[BLANK PAGE]


تخت «رستم» در ايبك


شماره (سوم) سال دوم
( افغان در هندوستان )
( ۱۰۳ )
بالاخره علاؤ الدین یعنی بزرگترین پادشاهان هندوستان در پایان شب ششم شوال سال ۷۱۶ هجری رخت بسرای دیگر کشید و سلطنت عظیم او دستخوش میراث یافته گان بوالهوس و بی تجربه گردید تا آنکه چہرۀ زوال برآنها دیده کشود فسبحان حی الذی لایموت.
بعد از علاؤ الدین شہاب الدین عمر شہزادۀ هفت سالۀ او بادشاه و زمام امور بدست افسران دربار و ملک نایب نائب السلطنه افتاد در محرم ۷۱۷ انقلاب کوچکی واقع و نائب السلطنه مقتول و شاه صغیر مخلوع گردید، مبارکخان پسر بزرگتر علاؤ الدین ملقب به سلطان قطب الدین مبارک شاه بادشاه گردیده و او از تدابیر پدر انصراف نمود و در عیش فرو رفت و خود بینی و خود خواهی پیشه کرد امرا بخیر خواهی او زبان کشادند ولی جز تحقیر و عذاب ندیدند قطب الدین برادران بزرگ خود خضر خان و شادیخان را که مکحول شده بودند بکشت عاقبت خودش نیز در سال ۷۲۱ هجری بدست خسرو خان نامی یکی از امرای دربار خویش کشته شد و سلطنت خلجیه خاتمه یافت خسرو خان بعد از قتل قطب الدین شاه خود اعلان سلطنت نموده ملقب به ناصر الدین شاه گردید و او در اداره سلطنت عاجز ماند و سرداران افغان بر خلاف او آماده شدند، از انجمله است غازی ملک خان پسر تفلق خان لودی نائب الحكومة پنجاب که عسکر از لاهور بدهلی کشید. و در صحرای اندر پت خسرو خان را مغلوب و معدوم نمود. چون در خانوادۀ سلطنت هیچ پسری نیافتند و همه کشته شده بود لہذا رؤسا و متنفذین دربار غازی ملك خان را بسلطنت قبول نمودند و او همان است که بعنوان سلطان غیاث الدین تغلقشاه در شعبان ۷۲۱ هجری تاج پادشاهی بسر گذاشت.
در عهد خجسته سلسله خلجیه اسلام در حصص اقصی دکن شایع و مدنیت افغانی در ان مملکت ترویج گردید، درین دوره ادبیات افغانستان سراپای هند را فرا گرفت و شعرائی از قبیل فخری غواص صاحب فرهنگ فارسی، احمد لاهوری، حمید الدین لاهوری، شهاب الدین بداوني، مظہر گجراتی، مجد الدین باهری و امثالها در خود هند قدم بعرصۀ شہود گذاشت، و علوم عربیه رو به ترقی و عروج رفت.
۳۱۱


(١٠٤)

شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل

آثار عتیقه

آثار بابر در نواح علیگده

بابر از پادشاهان الوالعزم افغانستان است، از معاونت اهالی کابل به سلطنت رسیده این
خاك را چنان دوست داشت كه اولاد وطن باید دوست داشته باشند، حیات خود را همین
جا گذشتاند و دفن خود را نیز در همین خاك توصیه نموده داد وفا و محبت داد.
عاشقی می مرد و با معشوق میگفت این سخن
بر سر راه تو میخواهم مزار خویش را
«آثار بابر» در هند بسیار جستجو میشود و اهمیت باو میدهند، يك اثر دیگر از و در علیگده
تازه دیده شده است سراغ چنین نكات ادبی و تاریخی برای اولاد پر ذوق وطن خالی از لطف
نیست، پروفیسر هارون خان شروانی صدر شعبه تاریخ جامعه (یونیورستی) عثمانیه در
مجله معارف (دارالمصنفین ندوه) كه یكی از بهترین مجلات اردوست مینویسد:
کمتر ارباب ذوق اطلاع خواهند داشت که در قصبه پلکهنه (از ضلع علیگده) آثار
ایام بابر و همایون موجود است. توجه راقم را نیز عالیجناب نواب صدر یار جنگ بهادر
باینطرف مبذول نموده و شوق با نطرف کشانیده سیر آن چشم مرا روشن کرد لفظ
«پلکهنه» در اصل از لفظ پیلخانه است، پادشاهان دهلی فیلهای خود را اینجا نگاه میکردند
جلالی که در سفرنامه ابن بطوطه ذکر شده است ازینجا دو سه میل مسافه دارد، و تخمین
میشود که کوشک سلطانی ابن بطوطه نیز زیر تپه خاکی که بر آنطرف کالی ندی (جوی سیاه)
قریب سعد آباد و بهرام پور کان است پنهان خواهد بود.
جامع مسجد پلکهنه يك نمونه مکملی است از طرز تعمیر «هندو افغان» (یعنی ممزوج

۳۱۲


قلعه « بست » قندهار


شماره (سوم) سال دوم آثار بابر در نواح علیگده (١٠٥)
از طرزهای افغانی و هندی ) زیرا در خود مسجد نشان رواق نیست ، بلکه دروازه ها مثل
بعض « در » های مسجد قوت الاسلام دهلی . وجامع مسجدقلعۀ دولت آباد دکن ازسر دلپای
سنگ ساخته شده اند در ستونها آثار هندوی نمایان است حتی در بعضی از انها مثلث بطرز
رواق های بودھائی است . در تمام عمارات جائیکه رواق دارد تنها صدر دروازه است و درانها
نیز بجای اثری که به طرز مغل مشهور گردیده اثر طرز افغانی نمایان است در صدر دروازه
نوشته است :
بسم الله الرحمن الرحیم
قال النبی صلی الله عليه وسلم
عجلوا الصلوة قبل الفوت وعجلوا التوبة قبل الموت
کرد این مسجد بنا کعبه و ملجاء عام اشرف الاشراف گهورن بن محمد بن سلام
سال هجرت بود نهصدوسی‌وپنج اندر شمار نوبت ظهیر الدین محمد بابر غازی کرام
شیخ گهورن ( هـ تلفظ کرده نشود بهتر است ) در اصل مهتمم فیلخانه شاهی بود و اولاد
او تا امروز در پلکهنه زمینداری میکنند .
بطرف شمال ومغرب مسجد ، يك گنبد است كه درین روز ها بصورت زیارت
استعمال میشود . و دران اوقات شاید چاه فیلخانه بوده ، تحریرات شکسته و ریختهٔ ذیل
ازان خوانده شده است :
مرتب شد این چاه در عهد شاه
محمد همایون باد شاه
بنام شیخ محمود ، اهل انام
پسر شیخ گهورن .....
بتا ریخ نهصدو سی و ....... بود
شد اتمام این چه
باقیات سرای شیخ گهورن نیز محاذی این گنبد موجود و رواقهای نهایت قشنگ آن
قابل دید است . ( معارف عدد اول جلد ( ٣٠ )
٣١٣


شماره (سوم) سال دوم
مجله کابل
(١٠٦)

کشفیات جدید یا اخبار علمیه

نوت های ٦٠٠ سال قبل

مستر فرید کتلنگ انگلیسی يك ذخیرهٔ وافر و معتنابهای از نوتهای قدیم و جدید و مسکوکات عتیق و گران قیمه را فراهم کرده است، و در زمرهٔ این نوت ها نوت های ٦٠٠ سالهٔ قدیم که قبلائی خان مغل رواج داده بود نیز موجود است و در مسکوکات آن قیمت های مسكوك بحروف طلائی نوشته شده است و نوت های مذکور در تصرف و قبضهٔ فغفور آن چین بوده که در طغیان و انقلاب ١٩٠٤ عیسوی از يك مقبره بدست آمد و کاغذ نوت های مذکور از پوست درختان توت ترتیب یافته است.

« قوهٔ جدیدهٔ غیر مرئی »
سر الیور لاج میگوید : يك قوت غیر مرئی در کائنات موجود است که بذریعهٔ آن میتوان ذرات مساوی را تجزیه نمود.
این قوت را بقوهٔ ذرات تعبیر میکنند و ناقابل اختتام ثابت شده است. میگویند اگر این قوه از يك اونس ماده فراهم شود ممکن است بوسیلهٔ آن یکدسته جهازات بزرگ را از سطح آب برداشته و بر زبر قلل شامخهٔ جبال انداخت رادیم يك قوت مادی است که ذرات وی نقص میکند و هر چیزی را تحلیل کرده از حجم خودش چیزی نمی کاهد ولی این قوه که گفتم در اجسام صلب و مایع و گازات نیز موجود است که غالباً در تیلفون های سیمدار و بی سیم استعمال خواهد شد.
سر الیور لاج میگوید ؛ نباید این قوه را استعمال نمود؛ تا اینکه مجرای صحیحی برای استعمال آن پیدا کرده و طریق استعمال آنرا بنی نوع بشر پوره بفهمند؛ زیرا اگر این قوت

٣١٤


شماره (سوم) سال دوم
کشفیات جدیده
(۱۰۷)
قبل از وقت با بدست غیر اشخاص صلاحیت دار استعمال شود کرۀ زمین يك منظرۀ خطرناکی را بخود کسب خواهد نمود لهذا گفته میشود که این قوۀ جدید مثل قوۀ برق تحت اداره آمده و بکار انداخته خواهد شد.
( موی )
موى يك تل باریکی است که از يك مسام میروید و در میانش جوهر رنگینیست که مو را سیاه میدارد هر گاه این جوهر ضایع شود مو سفید و داخل آن بصورت حباب های هوا میشود.
تقریباً پنجم قسمت موی داخل جلد فرو رفته و یکی یا دو غدد کوچکی که درین آن قدرتاً تعبیه شده آنرا غذا میدهد. مدت عمر و مقدار درازی مو منحصر است بموقع روئیدن و طرز پرداخت و انتظام آن . موی سر در يك ماه بطور متوسط نیم انچ و موی ریش 1/2 انچ طویل میشود یعنی اگر موی ریش مسلسلا الی مدت پنجاه سال تراشیده شود مقدار مجتمعه تراشیده گی موهای مذکور بوزن ٧٥ پوند و اندازه طول آن ۲۸۰۰ میل خواهد شد.
قیمت يك انسان
قرار تحقیقات ماهرین کیمیا قیمت عمومی موادی که جسم انسان از ان ترکیب یافته زاید از سه روپیه کلدار یا (۹) افغانی نمیباشد يعنى يك انسانيکه بوزن ۷۰ کیلو گرام باشد: دارای ( . ) مقدار چربو است که هفت کلچه صابون از ان ساخته میشود. و ( ۹۰۰ ) گرافیت ( پنسل ) ) از کاربن وجود آن بعمل می آید ( ۲۲۰۰ ) ستیگین گوگرد از فاسفور آن ترتیب مییابد از مقدار آهن آن صرف يك دانه میخ معمولی تیار میشود و ار مقدار چونه که در وجود آن است تنها يك مرغانچه سفید میشود و از مقدار کبریتیکه در وجود آن پیدا میشود صرف چندانه مکروب ها هلاک خواهد گردید .
در وجود انسان يك اندازه كمتر قوۀ مقناطیسی هم موجود است قدری نمك هم دارد. در خون آدمی يك مقدار سودا و در اعضایش يك اندازه ( پتاس ) نیز میباشد ، عضلات قلب قدری نقره دارد که قیمت جمله مواد وجود آدمی از چهار شلنگ یا سه کلدار (۹) افغانی بالا تر نیست. گویا قیمت يك آدم بقدر يك بزغاله است؛ و اگر آدمی از روی
٣١٥


( ۱۰۸ )
شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل

کرامت و خلعت خلافت ذات خداوندی قیمت و اندازه شود هیچکس نمیتواند قیمت آنرا
تقدیر و تعین نماید .

تأثیر موسیقی
بما هرین علم موسیقی محقق شده که کلانترین عمارات را صدمه رسانده میتواند . این
عقده از نواختن موسیقی در بعضی قسمت های مخصوص تعمیر میتواند حل بشود ! بنابران
مهندسین و ماهرین فن تعمیر وقتیکه نقشه کدام تعمیر بزرگ را ترتیب میدهند مسئله
تأثیرات موسیقی را هم در تحت توجه مخصوصی قرار میدهند .
طویل ترین انسانهای دنیا
در امریکا شخصی که مکیفور تامسن نام دارد و اکنون در سینمای هالی ود مستخدم است
از دراز قد ترین آدم های امروز دنیا محسوب است زیر اقامت او ۸ فت و ۷ انچ و با این
طول قامت جسامتی دارد که وزن آن ٣٢٥ پونداست ، محیط سینه او ٤ فت و ٤ انچ است ،
کفش ها و لباس های او را بطور مخصوص میسازند و بر دو چهار پائی میخوابد و غذای
دو انسان را تناول میکند و قد خانم او ٥ فت و ١٣ انچ است ، قبلبرین در هاليند يك شخصي
که موسوم بدار زون بود ۸ فت و ۹ انچ قد داشت و هكذا در آيرلند يك نوجوانی در سن
۲۳ سالگی ۸ فت ۸ انچ قد داشت و اگر در جوانی پدرود زندگانی نمیگفت اطبا اتفاق
داشتند که قد او به ۹ فت و ه انچ میرسید ، در آیرلیند شخصی که مو سوم به بور تیلوس
بود قد او ۸ فت و ۱۷ انچ بوده است و در سن ۲۰ سالگی دفعتاً جسم او ۱۸ انچ
بزرگ شد و همین بزرگی ناگهانی سبب فوت او گردید زیرا جسم او طاقت نیاورده بقلب
او صدمه فوری و شدیدی رسید .
باین حساب محمد گل سبزواری ( هراتی افغان ) از طویل ترین آدمهای دنیا میباشد
زیرا طول قامت او ۸ فت ۸ انچ است .

٣١٦


شماره ( سوم ) سال دوم کشفیات جدیده ( ۱۰۹ )

ترجمه اخبار علمی مقتطف
رفتار افعی

مشهور است که افعی آنقدر تیز میرود که رفتارش مانند برق بنظر می آید ولی داکتر وعالم
علم حیوانات و استاد در جامعه کالیفور نیای امریکا دقیق ترین وسائل را در قیاس سرعت افعی
های متنوعه استعمال کرده و در یافت نموده میگوید : سریعترین افعی ها در یکساعت از
دونیم میل بیشتر راه قطع نمیتواند اعتقادیکه در خصوص سرعت فوق العاده آن بین مردم
شهرت یافته و همی است که در ذهن جا گرفته و سبب آن ترس بیننده وافعی است از یکدیگر
و پیا پی رفتن افعی است در حین زحف .
چاره مکروبها
صوت عبارتست از امواج و هر وقت صوت بلند شود امواج کوتاه و تتابع و توالی آن سریع
می شود ولی در صورتیکه امواج کوتاه تر از حد معین شود گوش بشر حس نمیتواند بر علاوه
نفس این امواج فعل غریبی در احیا دارد . داکتر لسلی تشمبرس و داکتر نیوتن جانیز از اساتذه
جامعه مسیحی تکساس اثبات کرده اند که عرضه کردن شیر بآله مخصوص امواج صوتی
متناهی در قصری را اخراج میکند که منجر می شود بکشتار ۸۰ در ۱۰۰ از بکتیر یائیکه
در شیر میباشد .
استاد ودامر یکائی ( از اشخاص اولیه ایست ) که باین مباحث توجه کرده اند از اهم
حقائقی که اثبات کرده بحث و کنجکاوی او بوده در طریق از طرق برای تولید امواج
صوتیه کوتاه و سریع که گوش انسان نمی شنید و آنرا در اکتشاف غواصهای دشمن که در آب
غواصی داشتند استعمال میکرد و تجارت خود را باین امواج در حوضی بجاری داشت اتفاقاً
ماهی را مشاهده کرد که توجه دارد بطرف منطقه که امواج آنرا پاره میکند و بعد اندکی مرد
بروی آب آمد . استاد مذکور دست بآب در آورد ( تا سبب این کیفت را بداند ) و فوراً
پس کشید چه المی محسوس کرد که تحملش دشوار بود چه گوشتش پاره و تا استخوان رسید
و چنان حس نمود که گویا دستش گداخت و منحل شد .

۳۱۷


شماره ( سوم ) سال دوم
مجله کابل
( ۱۱۰ )
ود تجاربش را بعد از حرب امتداد داد و ثابت ساخت که ماهیهای كوچك حیوان
مکروسکوبی معروف به برامیسوم همه در پرتو این اشعه می میرند . بعد ها ثابت کرد که خون
خون انسان بآن عرضه شود عدد کریه های سرخ آن کم می شود و چون سبزۀ سپرد جیرا که
نباتی است آبی ومادۀ سبزی داشته روی حوض آب ایستاده را می پوشد ( جامهك بقه )
تجربه کرد خلیه های نبات را کشت و چون پنجدقیقه بعرضۀ این امواج باقی ماند ذات و آثارش
گم گردید و چون آب را با مکرسکوب امتحان کرد از مکروبهای نبات جز رشته چند نیافت .
( ترجمه از مقتطف )
( از علامه داکتر « اقبال » )
هزاران سال با فطرت نشستم باو پیوستم و از خود گسستم
ولیکن برگذشتم این دو حرفت ترا شیدم پرستیدم شکستم
میان آب و گل خلوت گزیدم ز افلاطون و فارابی بریدم
نکردم از گز در پوزه چشم جهان را جز بچشم خود ندیدم
چنان زاید تمنا در دل ما ؟ چنان سوزد چراغ محفل ما ؟
بچشم ما که می بیند ؟ چه بیند چسان گنجید دل اندر گل ما؟
قبای زندگانی چاک تا کی ؟ چوموران آشیان در خاک تا کی
به پرواز آو شاهینی بیاموز تلاش خانه در خاشاك تا كی
۳۱۸


از فوتو گرافی های ع ، ج والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر دربار


( ۱۱۱ )
شماره (سوم) سال دوم
تفریظ زمینه دانش

تفریظ و انتقاد

زمینه دانش
یکی از نافعترین آثاری که تا کنون بزبان فارسی در طهران تالیف و ترجمه شده چهار
جلد مؤلفات پروفیسور آر تورج ، تامسن انگلیسی است که بنام زمینه دانش از دستگاه علمی
آموز گار بیرون می آید و مخصوصاً دو جلد که عبارت از قسمت اول و دوم آن باشد
به اداره ما رسیده .
و طوریکه صاحب موسسه آقای عباس آرین پور وعده داده اند ممکن است در همین
سال دو جلد اخیر آن نیز از طبع خارج و در معرض فروش گذاشته شود.
این کتب بزبان فارسی ساده و سلیس ترجمه شده و با خط خوانا و تصاویر سیاه و رنگه
بطبع رسیده .
مباحث آن از کلیه علوم جدیده علمی ، فرضی ، روحی و نفسی داراست طوریکه خود
مؤلف ادعا داشته وهم تا جائی از ملاحظه این دو کتاب پیداست از مطالب مبحوثه هر فردی
را که بسواد فارسی آشنائی داشته باشد مستفید خواهد ساخت . ما بنام همکاری و هم مسلکی
زحمات قلمی آقای عباس آرین پور را تقدیر کرده و مشترکین محترم کابلی را تشویق بلکه
توصیه مینمائیم که از مطالعه این آثار مفیده غفلت نفرموده و هرگاه مایل باشند این مجموعه
نفیس را زیب کتابخانه خود بسازند تمنای شانرا به انجمن ابلاغ فرموده باشند .
قیمت چهار جلد تقریباً پنج تومان ایرانی است که معادل بیست و پنجروپیه کابلی بشود .
۳۱۹


(۱۱۲)
( شماره سوم ) سال دوم مجلة كابل
«خپله ژ به »

( په قلم دامين الله خان « زمرلائی»
نن ورځ واسطه د ترق اولوروالی د هر قوم دوه شی دی ! اول اتحاد او اتفاق ، دوم علم او معارف . اتحاد اواتفاق ـ یوزړه والی دی پلويو مطالبو دترقی او تعالی دملت کشی او قوت دی پمدافعه دخپل ملی او قومی حقوقوله غاصبانو او دښمنانو څخه ، متحد او متفق ملت په خپلو لو يو مطالبو د ترقی کشی به یوزړه او په خپل لويو مقصد و او ترقیو به رسيدلی وی . علاوه لدينه چه خپل حقوق له اغیار و څخه وساتی په ستر کودجهان کشی به لور او باعظمت وی .
همدارنگی علم او معارف دی ؛ چه انسان به لار دترقی او تعالی سموی ـ نن ورځ ملل ددنيا چه په هوا کرزی او دمجکی له منځ نه خبری اوهغه اختراعات او فنون چه جهان ئی حیران کړی دی ټوله برکت دعلم دی . هر قوم او ملت چه دادوه صفت نلری نوم اونشان به ئی پمخ دمجکی کشی محو او نابود وی .
واسطه او رابطه د حصول ددی دوه صفتونو ژ به والی د عموم افراد دملت دی چه تول ملت په یوه ژبه ویونکی او په پراخوالی او ترقی دخپلی ژبی کوشش کو نکی وی ځکه چه هيځ قوم اوملت به واسطه دپره دیژ بی خصوصی ترقی نده کړی او هر ملت چه په تعالی او ترقی باند رسیدلی ذریعه او واسطه ئی خپله ژ به وه او ده او دا ټول تاثیر د یورنگ والی دژ بی دی چه شکیدلی شیرازه د نفاق په رشته د اتفاق سره ترله کیژی او شایسته کوی ئی محبت او مینه په مینځ د قوم او دملت پیدا کوی اوافراد دملت یوتربله خپل مقصد او مطلب پوهوی نصیحت او بندئی یو و بل ته مؤثر کیژی که چیری هر سړی په بیله بیله ژبه و یونکی وی هیڅ څوك به دچا په مطلب پوه نشی او نه به په مینځ ددوی کشی یو صميميت او محبت پيدا سی او هيځ کله به خپل مقصد حاصل نکي ـ او هیڅ کله به یو قوم یا یو ملت د يوه سړی چه ژبه ئی له هغه قوم او ملت څخه بيله وی په خبره باند به ئی عمل و نکی اونه به دهغه سړی خبره تاثیر لری ـ لوی شاهد مویدی مدعا کشی دا آيت دقرآن عظیم الشان دی ( وماارسلنا من رسول الابلسان قومه ) اندازه د تاثیر دیورنگ والی دژبی
٣٢٠


شماره ( سوم ) سال دوم
خپله ژبه
(۱۱۳)

په ترقی او تعالی کشی لدی آیت هدایت نشان څخه معلومیژی. بل عام مثال مودادی که
یوسری په یوه پره دی وطن کشی مسافر وی او یوسری چه دده په ژبه و پونکی او شریک
وی ونی وینی اکرچه نه ئی پیژنی خومره خوشحالی ورته حاصلیژی او خومره دهغه سری
قدر او عزت کوی او محبت ئی په زړه کشی نسی ـ دا محبت او مینه دبل شی نده بیله
دیو رنگ والي دژبی ، یا یو ځای ساز او آواز دی که داوریدو نکی په ژبه نوی تاثیر
به ورباند ونکی ـ اکرچه دا آواز او ساز په قاعده د موسیقی برابر او په مقام موافق وی
او که دا اواز ئی په خپله ژبه وی اکرچه چار بیتی وی بیاهم تاثيرنى له پره دی ژ بى څخه
زیات او اوریدونکی باند خوشحال او مؤثر کیژی .
همدا رنگ دژبی تاثیر دی په تحصیل د علم او معارف کشی. که چیری علم او معارف بخپله
اصلی ژبه د قوم او د ملت وی تحصیل ئی آسان وی ، ځکه چه دبل په ژبه علاوه دزده کیدو
داصلی علم نه بل تکلیف هم موجود دی چه هغه زده کیده دهغه پردی ژبی دی چه بدی
صورت سره دوی برخی عمر د طالب په علم کشی تیریژی ځکه اول به ئی ژبه او اصطلاحات
زده کوی بیا هغه علم ، او که چیری علم د طالب په خپله قومی او ملی ژبه وی په هغه
صورت سره بدیره آسانی وی او د طالب ټول عمر به په تحصيل د اصل علم کشی تیریژی
په هغه صورت سره که یوعلم زده کی بدی صورت سره دوه علمه زده کوی او که هغه په لس
کاله زده کوی دا په پنځه کاله زده کو لای سی .
دبل دژبی اصطلاحات او لغات او باریکی او شیرین والی د عبارت بیله تحصیله او دیر
عمر صرف او تیره ول ، آسان کار ندی چه به لژ عمر سره دی سړی وپوهیژی او به عکس سره
بخپله ژبه کشی دا تکلیف نسته بی مکتبه او لوستو د قواعد دژبی به تولو اصطلاحاتو او لغاتو
باندی پوهیژی. علاوه بردی هغه قوم او ملت چه دخپلی ژبی پاشته او په ترقی او پر اخوالی ئی
کوشش کوی هغه ملت او قوم به له ژوندیو او مترقی اقوامو او ملتو ددنیا شمیرل کیژی او که
چیری اصلی ژبه دیوه ملت ورکه سی نوم به دهغه ملت له قطار دژوندیو ملتو څخه محو او نابودسی .
ملت د افغانستان چه یوقوم ، یو ملت او په اصل کشی ټول پښتانه دی و به همدی سبب
وطن ئی افغانستان بلل کیژی ، باید چه په یوه ژبه ویونکی او په لاری د ترقی او تعالی خپل
۳۲۱


( ١١٤ ) مجله کابل شماره (سوم) سال دوم

سرمبه یوه زره روان وی ـ او کوشش او سعی و کی جه دی خپلی دپشتو ژبی ته چه عمومیت لری ترقی ورکی او ژوندی ئی وگرزوی ، اوهغه ترقی اولوروالی چه یوی قومی او ملی ژبی ته دیوه قوم او ملت پکار دی خپلی اصلی ژبی ته دپشتوئی ورکی او ورته حاصل ئی کی . او هغه پشتانه چه دپشتو په ژبه آشنا او پوهیژی اوخپل عالم او فاضل گڼی په میدان د سعی او عمل راووزی ؛ کتابونه دجدیده علومو او فنونو په خپله ژبه ترجمه او تالیف او تصنیف کی . استاد ویلی دی

که د دین او د وطن ترقی غواړی
ډیرکوشش وکه چه ټول علوم پشتو سی

او هغه پشتونه چه خپله اصلی ژبه ئی ايره کړی ده ترغیب او تشویق ورکی چه بخپله ژبه گویان سی ـ او آسانه او ساده لارو روشنی ځکه چه نن ورځ هرخو تجسس او تفحص وکو یو کتاب علمی بدی ژبه نسو پیدا کولای او یوه پشتون داهت ندی کړی جه قواعد ( صرف او نحو ) دخپلی ژبی په خو پاڼو ولیکی چه عموم ملت دهغه څخه یوه فائده واخلی هر خو چه پاڼه کوو گورو ، چه پلانی مستر ( انگریز ) پلانی کتاب د صرف او نحو دپشتو جوړ کړی و پلانی کتاب ئی دپشتو چاپ کړی او په پلانی مکتب کښی ئی نصاب دتعلیم دپشتو سته (یووخت زموژ دیر پولوی سړی هندوستان ته ولار یو انگر یزچه دده مهماندار مقرر وه ، وغی ته ئی راغی په پشتونی پشته ورسره کوله، ده لکه وحشی ورکتل او جواب ئی داوه ( که من افغانی نمیدانم ) آیا جای دافسوس ندی چه موژ دخپلی ژبی څخه بیخبر او دبل داترنه خپله ژبه زده کو و یا نوم مو افغان دی موژټول افغانیت پریشودلی او په نورو ژبو إسى روان یواو فخرهم باندی کو و . اواصلی سبب زموژ دنا کامی او دیر ته پاته کید و د ترقی څخه هم همدا دی بلکه اکثر دپشتنو او اقوامو خپل قومیت ایر کړی په بیلوبیلو لارو روان دی .

عمده سبب اوجهة دمحصوروالی دپشتو د ژبی او داچه څوك مينه اورغبت نه ورته کوی اور واج نه پیدا کوی دادی : چه پشتنو او دپشتنو عالمانو ـ ستی اوکاملی ئی اختیاریاد بلی ژبی تراثر لاندسوی دی خپله ژبه ئی ایره کړی هیڅ یو صحیح اثرئی پاتی ندی اونه اصلی رسم الخط ئی پیدا کیژی ـ بعضی کتابونه چه په پشتو دی په رنگا رنگ لغاتو او صورت صورت رسم الخط

٣٢٢


( 115 ) خپلۀ ژبه شمارۀ ( سوم ) سال درم

دی چه پښتون هم هغه به سختی سره لونی بلکه سبب ئی همدادی چه دا چاپ سوی کتابونه اکثرۀ بواسطۀ دپره دوی چه په ژبه دپښتو آشنا نه وه ، شوقی یاله پاره دخپلو مطالبوئی چاپ کړی او ایكلی ئی دی . او داسبب هم دی چه پښتوبه هیڅ مكتب کښی نه لوسته کیږی اونه به نصاب دتعليم کښی دمكتبو داخله ده .

عالمان او ځوانان دپښتو كه غواړی چه پښتو رواج او شائقان ئی ډیرسی حتی الوسع دی كوشش وكی چه رسم الخط دپښتو آسان سی اودبعضی لغاتو او اصطلاحاتو چه عمومیت نلری پرهیز وکی ، دارنگ اصطلاحات اولغات دی پخپلو ليكلو کښی استعمال کی چه په فارسی اوعربی او نورو ژبوکښی هم استعمال اوخلق باندی آشناوی ترڅوچه نور اقوام دافغان چه په پښتو آشنا ندی او اوس آشناکیږی په نظرئی دپښتو ژبه سخته ورنسی او رم ځنی ونكى . اوهغه حروف باید استعمال سی چه بمابین دفارسی او دپښتوکښی مشترك دی او دزیات والى اودسخت والی دپښتو څخه نهایت پرهیزوسی مثال : لكه داحرف (ښ) چه په پښتو کښی په عوض د(ش) استعمال کیږی یادا(ږ) چه په عوض د مشدد(ژ) ویل کیږی یا(ګ) چه بعوض د(گ) لیکل کیږی باید هر وقت لدی رسم الخط څخه (ښ ، ږ ، ګ) پرهیز وسی ـ فقط بدی صورت سره (ش ، ژ ، گ ) وليكل سی همدارنگی نورالفاظ ترڅوچه دخلقو په نظر پښتو آسانه ورسی او رغبت باندی وكی ـ یا په بعضی کلوکښی بعض حرفونه زیات ليكل كیږی چه په تلفظ نراځی لکه(رونړا) یا گنړل) او غیره بدی كلوکښی حرف د(ر) بلكل زيات دى اونه په لفظ کښی راځی نابلده سړی ئی چه لونی نه ئی سی لوستی اونه ئی په معنی پوهیږی ـ كه داسی وليكل سی(روڼا ، ګڼل) هر سړی ئی لوستی سی هم ئی زده کولای سی اوهم دخلقو په نظر آسانه ورخی که دا رویه خموژ ځوانان دپښتو اختیار کی امیددی چه په ژرسره به پښتو ترقی اوعمومیت پیدا کی او دهر سری شوق به پری راسی .

خپله ژبه د جناب مستغنی وینآ

هر ملت چه شی گویان د خپلی ژبی مطالب ئی شی آسان د خپلی ژبی
شۀ ئی زده کړه هر مطلب بخپله ژبه پښتنۀ ! شه تر جان د خپلی ژبی
گفتگوی په پردی ژبه کړی تر کومه مگر نلری امکان د خبلی ژبی

۳۲۳


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ١١٦ )

ته افغان به پردی ژبه دی تحریر دی ولی نکوی افغان دخپلی ژبی
په پردی ژبه تحریر او تقریر مکړه زده کړه زده نوشت و خوان دخپلی ژبی
هر ملت دخپلی ژبی صحت غواړی ولی نکوی درمان دخپلی ژبی
ورکاوه به شی پیغور به هره ژبه څوك چه نوی زبانډان دخپلی ژبی
پوهیږی به پښتو پښتون یادیږی ولی نه ئی نکته دان د خپلی ژبی
هره ژبه چه یادیږی په کار کیږی بکار نه دی نسیان دخپلی ژبی
چه پښته در نه وشی پوهیږی بیا به وکوی ارمان د خپلی ژبی
کاڅرنك زده کاندی سل ژبی دا کمال دی دا کمال ندی نقصان د خپلی ژبی
شه دی شه دی چه په سل ژبی دانائی ولی مکيږه نادان د خپلی ژبی
په هیڅ ژبه دا بیان کولی نه شم که هر څوکوم بیان د خپلی ژبی
خدای د هیره خپله ژبه لجا نکا رښتیا وایم جار قربان دخپلی ژبی
په بازار د پره دی ژبی سودا مکړه سوداشه ده په دوکان د خپلی ژبی
په ګلزارد پردی ژبی ګلچین مشه چه رنګین دی ګلستان د خپلی ژبی
خپله ژبه سود وزیان دهرسړی ده هر څوك بومی سود وزیان دخپلی ژبی
بیتعلیمه بی تکلیفه به دی زده شی هیره نکړه احسان د خپلی ژبی
استغنا له خپلی ژبی کله کیږی دی محتاج هر انسان د خپلی ژبی
خپله ژبه دبه هر جا باند کرانه صفت نکړم په قران د خپلی ژبی
له دی ژبی دی اولاد بی نصیب مشه مرګ خونه دی نحرمان دخپلی ژبی
هیره نکړی دا شیرینه پښتو ژبه بیان وکړه په شه شان د خپلی ژبی
هرسړی په خپله ژبه شه شکا ریږی ما ډیر کړی امتحان د خپلی ژبی
په پردی وطن که چیری مسافر شی در پکار به شی یاران د خپلی ژبی
دچا درد په بیگانه نه دوا کیږی شه دی شه دی اشنایان د خپلی ژبی
که د هیره په غفلت په بیغوری کړه در نه وا بخلم تاوان د خپلی ژبی
تردی پورته نا کامی هیچیری نشته چه مری نوی کامران د خپلی ژبی

٣٢٤


شماره ( سوم ) سال دوم خپله ژبه ( ۱۱۷ )

خپله ژبه خپل وطن خپل ملت شه دی څوك به څه وائی برهان د خپلی ژبی
خپله ژبه ده په خپله دی زده کیژی سبق نلری ګردان د خپلی ژبی
زده کړه زده کړه پښیمانی په دا که نشته چالبد لی دی پشیمان د خپلی ژبی
غوژ پری نیسه اور بدلی به دنوی دارنکين شيرين داستان د خپلی ژبی
که سعدی غواړی په بندو نصیحت را شه و گوره رحمن د خپلی ژبی
په پښتو ژ به به هسی بیان وکړم چه عالم به کړم حیران د خپلی ژبی
ولی نوایم اشعار په پښتو ژبه چه قانع کړم شاعران د خپلی ژبی
په پردی ژبه تر څو غزلخوانی کړم ولی یم غزلخوان د خپلی ژبی
پردی کور می که آباد خه بيغوره ده چه خپل کور می دی ویران د خپلی ژبی
په پردی کاروان که څو ناله فریاد کړم بی جرس دی کاروان د خپلی ژبی
زه به څړنکه و ځان ته پښتون وایم نه یم نه یم قدر دان د خپلی ژبی
کوم کتاب می په پښتو ژبه جوړ کړی کوم می نوم کوم می نشان د خپلی ژبی
چا بلی طر فدار ددی نعمت یم چا لیدلی یم خواهان د خپلی ژبی
څوك به و ائی چه بد ا صفت موصوف یم څوك مى ستائی په عنوان د خپلی ژبی
که می کړی په پښتو ژبه بیان وی اوس به زه وم سحبان د خپلی ژبی
اوس توفیق دو مره له خپله خدایه غواړم چه ویران کور کړم ودان د خپلی ژبی
د حمید و درحمن پشانی غواړم چه کامل کړمه ديوان د خپلی ژبی
په پارسی ژبه دی وکړه طوفانونه اوس دی ویئمه طوفان د خپلی ژبی
دیارسی ژبی دوران دی که تو سره اوس راغلی دی دوران د خپلی ژبی
په پارسی دی نمایانی فتحی و کړی اوس را کډ شه په میدان د خپلی ژبی
که هی خواری اشعار په پارسی ژبه مستغنی دی شأخوان د خپلی ژبی

خوشخان خان پاك والی د زړه

چه د خلقو نيك خواهی لری په زړه کشی مبارك شه بادشاهی لرى په زړه کشی
که ئی غوژ د دانشمند په نصیحت دی څه عجب آگاهی لری په زړه کشی

٣٢٥


شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل (۱۱۸)

د مردانو په معراج به ور تلی نه شی چه د سعی کوتاهی لری په زړه کشی
مختورن ددوار و گوتونه دی څه دی چه هر چاسره سیاهی لری په زړه کشی
نيک بختان په انديشه لری د نيکو بد بختان به كمراهي لری په زړه کشی
د ناصح به نصیحت به اصلاح نه شی هر سری چه تباهی لری په زړه کشی
په هغه هنرکشی تنگ اوسه خوشحال
هر هنرجه سپاهی لری په زړه کشی

٣٢٦


از فوتوگرافی های ع ، ج ، والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر دربار


[BLANK PAGE]


ع
ع تاج دین حبیب است

از مجسمه مساعی همایون شرکتمند اداره عالیه معارف پروری

از تقرر و الطاف حضرت صدارت عظمی جلالتمآب سردار صاحب

از اثر تاثر علی کاتب صدارت عظمی منظور و محمد یحیی

فقیر بخطام بخط مبارک ضمیمه مکتوب هذا با اداره

دستهیز به برطبعان شمر رسید :


علمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی
١٠٦


مجلهٔ کابل

(آدرس)
(ماهوار)
(اشتراك)

انجمن ادبی، جادهٔ ارگ
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
کابل :
۱۲ افغانی

عنوان تلگرافی — کابل انجمن
ولایت داخله
" ١٤

مخابرات
» خارجه
نیم پوند انگلیسی

با مدیر انجمن
اول میزان ۱۳۱۱ هـ ش — ۲۲ سبتمبر ۱۹۳۲ م
طلبای معارف
نصف قیمت

فهرست مندرجات مجلهٔ کابل

نمبر
مضمون
نگارنده
صفحه الی

۱
تربیة اطفال
مدیر انجمن ادبی
۱ ۹

۲
وهميات عموم
ترجمه قاری عبدالله خان
۹ ۱۱

۳
بیدل در نظر غرب
ترجمه یعقوب
۱۲ ۱۷

٤
يك شب در پغمان
آقای حبیب الله خان طرزی
۱۷ ۲۰

٥
تابلوی شاعرانه
قاری عبدالله خان
۲۰ ۲۱

٦
مخمس
محمد حسن خان مرحوم
۲۲

٧
معری و خیام
ترجمه آقای عبدالهادیخان
۲۳ ۳۳

٨
شعرای افغانستان
سرور گویا
٣٤ ٤١

٩
اقوال حضرت فاروق رض
از الفاروق ترجمه علیاجناب مرحومه
٤٢ ٤٨

١٠
درما ورای جیحون
از زین الاخبار گردیزی
٤٩ ٥٢

١١
فرمان
سلطان بلبن شاهنشاه افغان در هند
٥٣

١٢
رباعیات
عبدالعلی خان مستغنی
٥٤ ٥٥

١٣
خواجه انصار
میر صاحب گازرگاه
٥٦ ٥٧

١٤
مانچوریا
تحقیقات یعقوب حسن ترجمان انجمن
٥٨ ٦٨

١٥
شاعر و پروانه
معارف اعظم گده
٦٨

١٦
مطبوعات و نشریات
جویا
٦٩ ٧٠

١٧
افغان در هندوستان
غبار
٧٦ ۸۸

١٨
شهرها
»
۸۹ ٩٤


نمره مضمون نگارنده صفحه الی
١٩ تقریظ الفاروق انجمن ٩٠ ٩٦
٢٠ تشکر » »
٢١ آئینه عرفان » ٩٧
٢٢ تغیرات جوی ترجمه ٩٨
٢٣ سعه عالم » ٩٨ ٩٩
٢٤ نور آفتاب » »
٢٥ رنگ وبوی » ٩٩ ١٠٠
٢٦ گیاه سرفه دار اقتباس »
٢٧ پشتون او کابل آقای محمد عمر خان بلبل افغان ١٠١ ١٠٤

تصاویر

١ شیخ سعدی ( رح ) صفحه ١
٢ اعلحضرت شهریار غازی در افتتاح جشن ٨
٣ اعلحضرت همایونی در معاینه عسکر ١٦
٤ شاه افغان و کور دیپلوما تيك ٢٠
٥ والاحضرت وزیر صاحب حربیه با صاحب منصبان رشید افغانی ٢٤
٦ والاحضرت شاهزاده محمد طاهر خان و انداخت ماشین دار ٣٢
٧ پل معلق ٣٦
٨ قرآن دستخطی حضرت امام حسن رض ٤٠
٩ الحمری ٥٦
١٠ شاه منچوریا ٦٦
١١ نمونه خط ٧٤
١٢ سنگ تاریخی ٨٨


رسم خیالی حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی ( رح )
بقلم آقای عبدالغفور خان « برشنا »
رسام انجمن


شماره (چهارم) سال دوم
نمره خصوصی (۱)

كابل
KABUL

قسمت علمی

بقلم شهزاده احمد علی خان درانی
مدیر انجمن ادبی

« تربیه اطفال »

در مجالس عالی وسافل ، در انجمنها وقهوه خانه ها درباغچه ها ونزهتگا ها والحاصل هر جا که اتفاق اوفتد وملاحظه کنیم انتظام حیوا نات ، پرورش جانوران ، نشوونماى گلها واشجار ، مطرح بحث خواهد بود ، کسانیکه بشکار میل دارند گفتگوی آنها عبارت است از نشان زدن ، پاك كردن تفنگ ، وسگان شكاری ، تندی بال و بازوی شاهین وباز یا از تیز گامی اسپان کوه نورد و بزکش - برخی هم اسپ را قمر سم ، علم دم ، دگری خوش لجام وسبکرو میخوانند . و بعضی در تعریف و توصیف ییلا ، عربی ، تارو برید ، پار دریائی و قدغنی رطب اللسان اند . کبوتر بازها کفتران بی داغ خود را با « مرغان اولی الاجنحه » همبال وهمپر می‌شمارند زنبورهای عسل نیز بنوبت خود زیرسایه بید مجنون با موسیقى مخصوص

نمره مسلسل ۳۲۷


شماره ( چهارم ) سال دوم مجلهٔ کابل ( ۲ )

شان درخانه های چوبی موجب آرایش باغ وباعث تعریف وتوصیف صاحب خانه میگردد ، وشوق سگ جنگی قسمت زیادی از صابونهای گل چاپ را باحوله های کانپوری درشست وشوی پیپی ، جيك وتيگر وغيره صرف میسازد ، در جای سخن از نشو ونمای پئونی ، نكتيسر، داؤدی ، آدم چهره و ریحان و نسترن گفته شده و در وصف زلفین غالیه بار سنبل ترانه ها می سرایند وازخوبی های بید مجنون ، سرو ومور پنكهه مدح میگویند ، الغرض ذوق متفاوت وشوق بوقلمون شایقین صبح وشام اوقات پربهای را درین موارد و مقدمات ضایع مینماید که در حقیقت هیچ نتیجهٔ ندارد ، حتی مصاحبه و معلومات روز مره نیز جز مسائل تاری خانه ، گلخانه ، مگس خانه ، کفتر خانه وغیره دیگر چیزی قابل استفاده ندارد .
چندانکه در مجالس بزرگ وكوچك دقت نمودم عموماً سوای همین موضوع تربیت و پرورش اشیا و اجسام جاندار و بیجان چیزی بگوشم نیامد و متاسفانه در هیچ جا نشنیدم که حرفی از تربیه اطفال زند یا از دایه خانه ها و اکل وشرب ، وانتظام غذا واوقات هوا خوری بحث رانند یا از غیره اصول تربیت اطفال چیزی گویند تو گوئی این موضوع ها تاهنوز در دنیا قدم نگذاشته وقتیکه در الماری ها وکتابخانه های شخصی به بینم جز کتابهای بیطاری، باغبانی ، كتاب الثمرات ، شکارنامه ، فرسنامه ، علاج الافيال ، سگنامه ، کفترنامه وغیره ورقی هم یافت نمی شود که از « تربیت اطفال » « تعلیم ابتدائی » حفظ الصحه خورد سالان » « عالم شیر خواری » « فلسفه تعلیم سپنسر » یا « نفسیات ابتدائی هرمرلین » ورسل » وغیره باشد .
اشخاصی نسبت بطرز خوراك طفل مطابق احتیاجات نشو ونمای جسمانی و روحانی آن شرح داده بتوانند خیلی اندکاند .
شاید آقایان محترم در جواب اینگونه فرو گذاشت « قلت فرصت » وكثرت شغل خود را عذر آورند یا این مطلب مارا غیر مهم تلقی کنند ، ولی نه این معذرت در خور قبول ونه این فرو گذاشت قابل عفو است بصدها نفر ازین آقایانند که اگر از خوراک و انتظام جانوران شان سؤال كنيم هر يك مثل يك حكيم دانا وطبيب حاذق جواب خواهد گفت

۳۲۸


شماره ( چهارم ) سال دوم
تربیۀ اطفال
( ۳ )

ولی در تربیه و پرستاری اولاد خود را بی نیاز دانسته و این مطلب را در عهد صباوت طفل
بعهدهٔ مادر یا دایه و بعدها بر ذمت همت معلم تحمیل میدارند.
شك نیست در مورد تربیهٔ طفل هم مادر هم معلم و هم پدر هر سه مکلف میباشند ولی
از روی سنین عمر اطفال که مشکل ترین دوره یا عهد ضعف و ناتوانی خود را در خانه طی
میکنند البته پدر و مادر بیشتر به این امر هم از جانب آفریدگار و هم از طرف عقل و وجدان
مکلف شناخته میشوند.
مثلا غدا ئیکه برای طفل داده میشود هر لمحه و هر ساعت چه اثر بخشیده ؟ و از آن
غذا برای قاطبهٔ حیات در نشو و ترقی جسمانی طفل چگونه نتائجی بعمل خواهد آمد ؟ همچنان
اخلاق و عاداتیکه در آن ایام طفل اکتساب میکند آیا در صورت عدم توجه والدین
آنگونه اخلاقیات و عادات طفل چه بد بختی را در آتیه فراهم خواهد نمود.
پدران اوقات عزیز و پر بهای خود را در اینگونه موارد مهمه که در نظر ظاهری بین
سراب می نماید صرف نمی نمایند بلکه این کار را تحقیر خود شمرده حوالت بمادرها
میفرمایند که ایشان نیز بجز خیاطی ، چرمه دوزی ، کنوا با تو یا در آرایش کف و کالر
و سرخی و سفیده یا در تعلیم ابتدائی یاعکاسی خشک و خالی یا در مطالعهٔ ناولهای ناقص دیگر
شغل مهمی ندارند.
اگر خانواده مالدار است انتظام پرورش و انصرام تربیت حتی خور و پوش و لباس
و هوا خوری اطفال را ( که قسمت اداره ها و موسسه هائی بزرگ ما دست شان خواهد
افتاد ) به لاله های ناخوان و یا به جی های احمق کم سواد و داده های بی تربیت پر تعصب می سپرد.
پدر ها در مباحث زندگی تنها به این مطلب پیچیده اند که مرغ و کفتار باز و بودنه را
پرورش دهند یا اسپ لاغر را چاق سازند، یا کبوتر و مشکی بسیار فربه را برای مقابله
دوانیدن چنگ و لاغر کنند، ولی وا اسفا ! جانب اطفال هیچ پرداخت و توجه نمیکنند
كه يك رعنا جوان زیبا قامت در میدان مبارزه با حیات بدون وسائل ما به الاحتیاج زندگانی
چگونه حاضر شده خواهد توانست .
اولین شرط کامیابی در حیات بقول «اسپنسر » حیوان خوب تیار شدن است، و اولین

۳۲۹


شماره ( چهارم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤ )
شرط اقبا لمندي قوم از قبیل حیوان خوب بودن است .
برای تربیت اقوام تنها « قابلیت عقل » شرط نیست بلکه « قابلیت جسمانی » هم ( اگرچه
ثانیت ) لازمی گفته اند ، چه جسم خوب دماغ خوب میپرورد .
مارا در پرورش طیور ، شوق اسپ و سگ اعتراضی نیست ( زیرا که بحد صحت و اعتدال
موجب تمجید و کار مفیدی است ) بلکه میگوئیم آقایان محترم در پرورش اطفال تنها
مادران را مسئول ندانسته و این تکلیف مبهم را بدوش آنها تحمیل نه نمایند .
در حسن تربیۀ يك اولاديكه فردا مرد میدان برآید عقل وقدرت يك زن ضعیفه آنهم
آسیائی چگونه کفایت خواهد کرد ؟
بلی اگر انصاف در میان باشد برای صرف اوقات يك والدين مشفق و ظیفه شناس
در تربیۀ طفل بسیار موضوع مناسبی موجود است و برای پدرانيكه يك قسمت وقت
خود را به تفریح یا پرورش وحوش وطیور و به گل و بلبل و شجر و حجر صرف مینمایند
چقدر بهتر است قسمتی را نیز برای ترتیب و فراهم آوردن سعادت آتیۀ اولاد خود و برائت
ذمه و وظیفۀ پدری و مادری وقف نموده این ریشهٔ سعادت نوعی را از خشکیدن و بر بادی
محافظه فرمایند .
نگارنده سعی دارد که محض ایفای وظیفۀ نوعی این موضع مبهم را مطابق فیصله و
مقررات حکمای علم النفس وعلماى اين فن بزرگ و شريف بعنوان « تربیۀ اطفال » بعبارت
عام فهم در مجلهٔ کابل مسلسلا در معرض مطالعهٔ عموم گذارم ، شاید صدای ما بگوش اهالي
وطن عزیز بی تاثیر نمانده و اولاد آتیه این فکر را بنظر وقع و اهمیت تماشا کنند و اقلا
درین مورد باما همدرد وهم آهنگ شوند .
مطلوبیرا که فعلا در نظر داریم عبارت از اصولهای پرورش و طرق تربیت اطفال وتعلیم
اساسی است که برای تربیت جسمانی و روحانی طفل وجوان ، دختر وبچه مناسبتی زیاد دارد :-
صدها بچه از نادانى والدين وعدم تعلیم و پرورش صحیح می میرند ، هزاران اطفال
از ناتوانی ضعیف القوی ونحیف الجثه می مانند ، این همه از نتایج بیغوری والدین و نا دانستن
علم تربیهٔ اطفال است که در ایام بزرگي موجب چندین مهلکات جسمانی و اخلاقی میشود .
۳۳۰


شمارۀ (چهارم) سال دوم تربیة اطفال (٥)

بچه و دختر که از صغارت تا عهد بزرگی گرفتار مرض می باشند
مادر و پدر او را به «بد نصیبی» «و کم طالعی» تعبیر میفرمایند، و اینگونه امراض و مصائب
دائمی را قرار رسم و رواج غلط «بدون اسباب» و «علت» وهم میکنند. اگر چه
در بعضی مواقع اسباب این امراض ( آنهم خال خال ) موروثی هم میباشد ولی اکثر تدابیر
احمقانه را در آن دخل بسیار است. مثلیکه گریستن اطفال را تمام شب به شکم دردی و غیره
تاویل نموده مشورت داده های جاهل و آپه جی های نادان و خواهر خوانده های بی تجربه
نسخۀ کثیفی را از دکان لاله جی تدارك نموده کوفته بیخته و خیسانیده یا جوش داده
بگلوی طفل میریزند تا در معده و امعای ضعیف و كوچك او خراشهای زیادی حادث نموده
مرض او را برای تمام عمر بخناق دائمی یا دیگر امراض مزمن منجر سازند که در تمام حیات
مرض شکم و غیره افسردگی و ناتوانی دائمی برای او تولید گرداند، این همه از نادانستن علم
ساده و آسان «فزیالوجی» وغیره میشود حالانکه حصول این تعلیم ضروری خیلی آسان است.

فقدان تربیة اخلاقی

آغوش مادر اولین مکتب انسان است از با عثیکه غالباً مادرها از علم تربیه بی خبر و از
فرایض مادری عاجزند، نمی دانند «جذبات طبیعت» چه کیفیت دارد؟ و بکدام ترتیب
نشو و نما میگیرد ؟ افعال و فرایض اینان چیست ؟ استعمال درست آن بکجا ختم ، و استعمال
نادرست از کجا آغاز میشود ؟ پس مادرانی که از امور نفسیات بی خبراند مستحق مداخلت
نمودن در معقولات اطفال نمیباشند ـ مادر هر فعل طفل را که خیلی باقاعده و بسیار مفید است
مانع گردیده مسرت و فائدۀ او را میکاهد که در نتیجه طفل را بیزار و خود را هم خلق تنگ
میسازد و خواهش کارهای را که بزعم خود مناسب میداند به بیم زد و کوب یا رشوت
و خوشامد بیجا در دل طفل پیدا نموده تخم ریا کاری ، خوف و خود غرضی در دل طفل

۳۳۱


( ٦ ) مجلة کابل شماره ( چهارم ) سال دوم

ازهمه اول جای میگیرد، برای تاکید راست گفتن بچه را بیم لت و کوب میدهد . ولی غالباً عملی نمی نماید گویا خود مادر از همه اول « دروغ » گفته و بچه را بدروغ رهنمونی میکند .
مادر بی خبر از قانون نفسیات هر حرفی بی سرو پا که در خاطرش خطور کرد به بچه القا کرده و همان قانون اوست که جهت طفل مضر و متناقض ثابت می شود

.....

« فقدان تربیه عقلی « علمی »

فقدان علم النفس موجب اخلال زیاد در تربیه اطفال است تعلیم واقعات حقیقی را مانع و واقعات نادرست را بطریق و ترتیب غلط قهراً در دماغ بچه داخل میکند ، بدون دریافت رجحان طبیعی و میلان فطری ، یا بغیر معلوم نمودن مساحت ذهنی اطفال نصاب ابتدائی را چند سال پیش در دست بچه میدهند ـ ما قدری جسارت نموده گفته میتوانیم که معلم بی خبر است از اینکه « کتاب و نصاب تکمیل تعلیم است » گویا کتاب وسیله بالواسطه تحصیل علم است در آنحالیکه کار بی واسطه وسائل پیش نرود یعنی کتابها بمدد دیگر اشیا آلات دیدن و فهمیدن همان اشیا اندکه ما بطور خود دیده و دانسته نمی توانیم ، گویا ما از قیمت و بهای تعلیم قدرتی که در عمر ابتدائی بکار است بیخبر میباشیم
قوت متحرک ( مضطرب ) اطفال را که باید به مستعدی دستگیری کرد وحتی الامکان آنرا صحیح و کامل ساخت ما بر عکس سعی داریم که چشمها و خیالات طفل را بچنین کارها مصروف بداریم که در طفولیت برای او ناگوار و ناقابل فهم اند ، چون بقول اسپنسر « بردل و دماغ معلمین آن توهم مسلط میباشد از آبرو علم را طرد نموده در پرستاری ( تصاویر علم ) منهمک میگردند » بنا برین معلمین این را نمی بینند که وقتیکه بچه از خانه و بازار ، از باغ و راغ ، از کشت و زراعت و غیره قدری واقف شود باز اگر جهة ذرایع معلومات نو که از کتاب ها حاصل میشوند برای بچه پیش شود چقدر مثبت واقع

٣٣٢


شماره ( چهارم ) سال دوم فقدان تربیة عقل « علمی » ( ۷ )

میگردد : زیرا هر قدر که تجربه اشیا از ابتدا زیاد شود همانقدر مطلب الفاظ کتابی بصحت
و درستی بسیار در خیالات ادا میتوان شد ولی در تعلیمات مروجه و رسمی مشرق که قبل
از وقت شروع میشود از قوانین نشو و نمای عقلی تقریباً صرف نظر میشود .
ترقی عقلی بقول اسپنسر « لازم است از مادیات به مجردات برسد » یعنی از اشیای
خارجی شروع شده و با شیای ذهنی برسد
برعکس ، علم صرف و نحو که بسیار بعد باید خوانده شود چنانکه در اکثر جای شرق
متداول است در ابتدا و طفلی خوانده میشود .
جغرافیای ملکی = » آنرا تتمة عمرانیات گفته میتوانيم يك مضمون بسيار خشك
و بی لطف است نباید در ابتدا طفل را تعلیم داده شود ، البته جغرافیة طبیعی که نسبة دلچسپی
دارد و برای ذهن و ذکای بچه تا در جة رسا نیز هست ، از و چشم پوشی میشود .
عوض اینکه حدود ، قواعد و اصولها را به امثله واضح کنیم ( که ترتیب قدرتی است )
با لعکس مبادی حال بطور درشتی و اجبار خوانده میشود .
از همه عذاب رسان و برباد کننده تر طریقه حفظ است یعنی بقول اسپنسر « روح معنی را
بر حروف قربان میکنند »
اکنون اگر بر نتایج اینها دقت کنیم معلوم خواهد شد که چون در ابتدا ( به سبب
منع نمودن و مجبور ساختن بچه را بر توجه کتا بها ) ذهن اطفال بر خلاف فطرت کند
میشود و ازینجهت نیز ذهن آنها ناقص میشود زیرا تعلیم مضمونیکه در ذهن كوچك ایشان
نمی گنجد در طبع ایشان انتشار پیدا میکند ، و در هر مضمون « اصول کلیه » را قبل از
« واقعات » میخوانند و حال آنکه اصول از ان واقعات استخراج یافته و نیز از ین رهگذر که
خود بچه را تعلیم تحقیق و تجسس هدایت نمیشود تا خود او معلم خود بگردد بلکه خیالات دیگران را
پیش او میگذارند ، تا اینکه بچه از ینگونه طریقه تعلیم جاهل و کاهل میگردد . از قوای عقلیه
هم کار زیاد گرفته میشود از همین رهگذر های بی قاعده بچه نصاب و کتاب هر دور را پس
از کامیابی امتحان بر طاق نسیان گذارده همه خوانده و نا خوانده را بیاد میدهد اکثر از
حافظه اش خارج شده ضمناً اگر چیزیکه باقی بماند اکثرش بی مصرف میباشد زیرا قوت

۳۳۳


شماره (چهارم) سال دوم
مجله کابل
( 8 )

مشاهده صحیح و طاقت غور و فکر آزادانه بسیار کم حاصل میشود .
فقدان تعلیم جسمانی ، اخلاقی و عقلی اطفال را گفته میتوانیم از بی علمی و کم توجهی مادر و پدر یاسوء نصاب تعلیم است پس بهتر است که همه تماشات و ملمعات ظاهری را ترك نموده به علم ترتیب ( جسمانی ، اخلاقی ، عقلی ) اطفال که مهمترین کارهای آفرینش انسان و تخلیق کائنات است متوجه شوند .
علم اخلاق و آداب تمدن را تا والدین خود یاد نگیرند بچه را هیچ تعلیم صحیح داده نمی توانند و در نتیجه همان بچه که در ابتدا يك ، عطیۀ سلیم الفطرت ، بود به تعلیم غلط بزرگان برای والدین موجب يك مصیبت عظیم ، يك حقارت فصیح گردیده جمله شعوبات شقاوت و بغاوت و غیره را بر روی پدر و مادر می ورزد - حتی این مسلك را خوگر شده اسباب بدنامی ملك وملت میگردد .
پس برای بزرگان لازم است که در تربیه اطفال از علم قوانین حیات ، واقف باشند و قدری اصول ابتدائی (فزیالوجى) ، علم تشریح الابدان ، و چیزی هم از حقائق (سائيكالوجی) ، علم النفس ، را بدقت مطالعه بفرمایند .
آقایان محترم البته مختارند گفتار ما را بر هزیانات هیچ و پوچ تاویل واستهزا بفرمایند ، که حضرات والدین را برای تربيت يك طفل حقیر بدرد سر اینقدر علوم عالیه انداختن یعنی چه ؟ ، ولی ازین جمله طعن و استهزا در گذشته خود ما تنها آنهمه اصولات را مطابق فهم عوام با چند مثال آسان بطور کنایه بحضور شان تقدیم می نمائیم که درین عرصۀ قلیل بعد مطالعۀ کتب ذیل مرتب نموده توانستیم .
(1) "The Education" ، (تعلیم) مصنفۀ فیلسوف معروف حکیم هر برت سپنسر Herbert Spencer
(2) The scientific training of children
( تربیۀ اطفال مطابق طبیعات ) مصنفۀ عالم نفسیات کرسچن دی لارسن Christian de Larson
(3) طریقه های جدید تعلیم و تربیت از پیرسترات لا بشیر احمد خان بی ای آکسن .

334


موقعیکه اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی جشن سال چهاردهمین استقلال
افغانستان را افتتاح میفرمایند


شماره (چهارم) سال دوم و همیات عموم (۹)

(٤ اصول تعليم الفريد بنی Alfred Binet
(٥) مساحت ذهنی از علامه ظفر حسین خان صاحب سب دبتی انسپکتر مدارس
فتحپور (درهند)
(٦) پیمانه مساحت ذهنی که از جانب کمشنر تعلیمات حکومت هند بر اصول بنی
شایع شده .
(۷) Mothers Manual (رهبر مادرها) از فیلسوف معروف
پستالوزی Pestalozi (ناتمام)

از کل شیء مصر مترجم
قاری عبد الله خان

«وهمیات عموم»

۱ - برخی چیزهای وهمی است که بمثابه حقائق ثابته شیوع یافته و در عرف عموم
مخالفت را ازان جهل پندا رند و چون در حقیقت به بینم همه خطا بوده وهيچيك اصلی
ندارد . مثلا عموم عقیده دارند که حاسه لمس وسمع كور نسبت بحاسة لمس وسمع شخص جور
بدرجه ها قویتر است ولی این عقیده خطا بوده چه ـ رفرانسیس جالتون دانشمند انگلیسی
( در علم وراثه ) تجارب عدیده اجرا کرده بر عده از طلبه کور در مکتب کورهای واقع
بانگلتره و ثابت نموده که حاسة لمس و سمع آنها نسبت با شخاص بينا ابداً برتری و مزیتی
نداشته و بعدها دانشمندان دیگر نیز اجرای تجارب برگروهی از کورها کرده و خطای این
وهم را به ثبوت رسانده اند و بلکه از بعضی تجارب ضعف حواس نابینا بظهور پیوسته چه
ظهور نابینائی از اضطراب عصبی بوده و آن در تمامی حواس اثری دارد ـ ومنشأ این و هم
از طرفی انتباه اشخاص نابینا است که در دوافع حواس خویش بکار می برند و تدقیق در
تفسیر آن میکنند و از طرفی عدم اهتمام اشخاص بیناست بر دوافع مذکور و اعتماد بر چشم خودها

٣٣٥


شماره (چهارم) سال دوم
مجله کابل
(۱۰)

برعلاوه ممکن است که اشخاص بینا نیز برا کتساب این قوه توجه بر گماشته حاسه لمس و سمع را تقویتی ظاهر بخشند.

۲- عموم نور برق را مضر چشم پندارند ولی هیچ دلیل و برهانی بران ندارند. بلکه کمیت نور برقی بهر کمیتی که از ضیای موازی و معادل باشد باعثش مصدر دیگر میباشد و هرگاه نور برق نسبت بضیای آفتاب مثلا بیشتر دارای سرخی باشد ابداً تاثیری بچشم نمیکند. شاید منشأ این عقیده ضرری است که از درخشانی چراغ برقی و نظر کردن بآن به چشم میرسد و چاره آنست که نگذارند ضیای برق مقابل بچشم بیفتد.

۳- عقیده عمومی است که مبتلای دا ءالکلب (انسان یا سگ) از آب اجتناب میکند و بجوی یا حوض نزديك نمي شود. ولی متخصصین منکر این عقیده اند و گویند مبتلا باین مرض ما نند اشخاص جور از آب نمي ترسد (و سگ مبتلا باین مرض مانند سگان جور آب میخورد) همانا منشأ این عقیده صعوبت فرو بردن چیزی است در گلو که از عوارض این مرض میباشد خصوص بر اشخاص مبتلا باین مرض، چه تشنجی درین مرض بجسم پیدا می شود وازین جههٔ مریض از خوف حدوث تشنج آب نمی نوشد نه آنکه بیمی از آب دارد.

٤- نیز عقیده عموم است که گویند شخصی که از جای بلند یا طیاره بیفتد نفسش درهوا می بر آید پیش از خوردن بزمین و پندارند سبب هلاك سقوط اوست بسرعت از بلندی یا آنکه در اثنای سقوط در هوا تنفس نمیتواند ـ ولی این گمان خطاست چه بسا اشخاص که از بلندی افتاده وهلاك نگشته‌اند بلکه سالها زنده مانده اند ـ شخصی از بالون فرود آمد وبالون ۲۰۰۰ قدم بهوا بلند رفته بود، مگر در هوا فرصت یافت و توانست چتری هبوط را بکشاید اگرچه ضرری بسیار دید ولی بعد ازان زنده ماند ونیز شخصی از بام بلند افتاد پائین عرابه پر از صندوق خالی بود بران خورد وهمان صندوقها سبب بقایش گشته نه مرد ونه جایش بشکست ـ وا کنون بسیار طیاره یاهوا پیمای خود از بلندیهای خوفناك قصداً سقوط میکند خصوص در عوارض جویه و سرعت هبوط آن از سرعت سقوط شخص از بنای عالی بدرجه ها بیشتر است باوجود آن ابداً ضرری بهوا پیما نمیرسد، و اینکه میگویند

۳۳۶


شماره (چهارم) سال دوم و همیات عموم (۱۱)

نفس در هوا بند می شود اصلی ندارد چه درجهٔ وسط سرعت سقوط را از بلندی بسیار
در يك ثانیه صد قدم اندازه کرده اند و به تجربه رسیده که انسان یکدقیقه و بیشتر حبس
نفس میتواند و تا پنجدقیقه نفس بندی هم ضرری باو نمیرسد . و ازینجهة تنفس یا عدم آن
در اثنای سقوط اهمیتی ندارد .
٥ ــ راجع بمارها عقیده دارند كه نفسش بعد از کشته شدن تا غروب آفتاب
بیرون نمیشود اما حقیقتی ندارد و همانا منشأ این زعم آنست که اجسام افاعی را ( مانند
اجسام عده از حیوانات واطی الدرجه ) درجه از حرارت و قوهٔ معینی بر حرکت محفوظ
نگه میدارد چنانکه اگر سرش هم جدا گردد چند ساعت زنده میماند و بمعاینه رسیده که ماری
بعد از پیشین کشته شد و چند ساعت دمش مستمراً حرکت داشته تا بدنش سرد گشت .
بعضی ها عقیده دارند كه صنفی از افاعی را (افاعی زجاجیه) میگویند و این
حیوان عجیب میتواند بمیل خود جسم خود را شکسته پاره پاره و جزء جزء سازد و این نیز
از خرافاتی است که نظیر بخود ندارد و منشأ آن شاید بعضی انواع سحالی کشته (نه افاعی)
که گاهی دم خود را می بازد و نمیفهمد و پس از هفته دیگر دم میکشد . نه آنکه خود دمش را
می برد یا بدن خود را پاره پاره می سازد.
٦ ــ دیگر وقتیکه مردم حیوان مفترس را (شیر ـ پلنگ) می بینند بصاحبش مطیع
و فرمان بر می باشد گمان میکنند در چشم صاحبش قوه ایست مقناطیسی كه هر گاه
بطرف حیوان می بیند خضوع و فرمان بری میکند و اگر آن قوه روزی نقصان پذیرد
یا مجرایش بگردد ـ درنده بعادت خود باز گشته سر کشی ورزد و از اختیار او بدر رود و بلکه
صاحبش را از هم درد ــ وحقیقهٔ آن است كه حیوان مفترس بعقوبت صاحبش خو گرفته
و میداند كه اگر فرمانبری نکند صاحبش قجین کاری میکند . پس خضوع حیوان مفترس
از رهگذر خوف عقوبت است نه از کدام قوه مقناطیسی موهومی ودیعه در چشم صاحب.
۷ ــ میگویند تودهٔ ریگ مرطوب آدم را بخود فرو می برد و حقیقهٔ ندارد چه شخص
استاده برازه از حرکات خود فرو می رود نه آنکه ریگ قوهٔ جذب دارد .

۳۳۷


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )

ادبیات

ترجمه و تحریر محمد یعقوب خان
کفیل فابریکه ها

( شاعر و فیلسوف شرق مرزا عبدالقادر بیدل در نظر غرب )

مجموعه منتخبات Compilateur فارسی موزه بریتنش لندن راجع بمرزا عبدالقادر بیدل مواد ذیل را می نویسد : مرزا عبدالقادر در سنه ۱۶۴۲ مسیحی تولد و در سنه ۱۷۱۷ وفات یافت ، تخلصش بیدل بود ، باتفاق آرا از بزرگترین شعرای قرن ۱۸ در هند محسوب است ، ولی انتقاد و خورده گیریهای که فارسی زبانان بر او دارند گویند : تراکیب بیدل چندان بقواعد زبان موافقت ندارد ، مرزا از طایفه چغتای برلاس و در شهر عظیم آباد دهلی تولد یافت ، بیدل دارای یک قوه قهرمانا نه و کریکتر با افتخار بوده در آغاز حیات از ملتزمین دربار محمد اعظم شاه بوده تا خواستند مدح پرداز او گردد ، چون بیدل بسوء استعمال هنر و معرفت خود راضی نبود فوراً قطع علاقه نموده از دربار سلطنت کناره گرفت وازان به بعد آزادانه امرار حیات نموده شهر دهلی را مسکن معیشت خویش قرار داد . خانه او محفل و انجمن یاران ادبی و دوستان با ذوق و شعر فهم او بود . و در سنه ۱۱۳۳ هجری به عمر ۷۹ سالگی زندگانی دنیا را وداع ابدی گفت . عده اشعار او تقریباً از صد هزار متجاوز است علاوه بر نثرهائیکه تحریر کرده مرزا ٤ مثنوی طولانی و مسلسل و عده زیادی از ترجیعات و قصاید و ۳۵۰۰ رباعی نظم کرده است . مهم ترین منظومه های بیدل قرار

۳۳۸


شماره (چهارم) سال دوم 		بیدل در نظر غرب		(۱۳)

ذیل است: (۱) عرفان (۲) محیط اعظم (۳) طور معرفت (۴) طلسم حیرت
(۵) سرمه اعتبار (۶) چهار عنصر ولی جای حیرت است که هزارها نفر از اشعار
سایر شعرای فارسی زبان حظ میبرند اما یکنفر پیدا نمیشود که اشعار این شاعر شهیر را
بدقت ملاحظه نموده و از معنی و مفهوم آن تا اندازه متأثر گردد و یاصبر و حوصله خواندن
علاوه از چند شعر او را داشته باشد.
این ترجمه که بشما تقدیم میشود نتیجه يك شناخت تصادفی و یا نقل سرسری نبوده بلکه
درین باره مطالعات عمیقی بعمل رسیده است: اشعار بیدل خیلی طبیعی است و از بعضی تراجم
ذیل ظاهر میشود که اشعار او دارای يك روح حقیقی بوده وعالم را مظاهر وحدت میداند
و دنیا را از عقب شیشه حسیات خود تماشا میکند. و چیزیکه بیشتر قابل تقدیر است منطق
سحر انگیز اوست مرزا میخواهد بدنیا بگوید و ثابت کند: که اگر خدا تماماً از مظاهر ما
جدا و چیزی جداگانه باشد پس امید تقرب ومحبوبت بحضرت او ممکن نیست. عقاید تاريك
وخرافی را تماماً پشت پازده در افکار و عقاید روشن خود سیستم مخصوصی را نشان میدهد
که در عصر موجوده آنرا از بعض نقاط جدیدترین نظریه و جوان ترین منطق میتوان
گفت. بعضی اشعار او که مظهر اضطراب و پریشان خاطری این نابغه است درینجا نشان
میدهیم:
«این جا چگونه يك جای فراموشی است که هیچکس از دیگرجا یادی نمیکند، میناء سالم
و ازشکستن محفوظ است، در ساعات سرور شمع محفل وظیفه خودرا که سراپا سوختن است،
بطور دلخواه ایفا میکند، مگر نه دل چشم را می شناسد و نه چشم خیالات دل را میداند.
شیشه علامت دل است و شمع علامه چشم. دنیا از ما پر است مگر با وجود آن ما هیچ
هستیم، دنیا ما نند آئینه است که در شارع عام آویخته و صورت های ما دران حیران و
سرگردان است، این دنیا بخواب خود می ده و ابداً چشم وا نمیکند، متأسفانه نمیداند که
از غم های دیرین و نا امیدی های خود بکجا شکایت برم زیرا قفس من شکسته و اشیان
فراموش شده».
اشعار ذیل بیدل مظهر و نماینده فکر ( Wordsworth ) است که نسبت

۳۳۹


شماره ( چهارم ) سال دوم محلة کابل ( ١٤ )

بروح میگوید : « ای انسان لكه شرم مشو وجود تو جز فراموشی وخواب چیزی دیگر
نیست . » درهنگام نا امیدی از حیات مرام ذیل را اظهار میکند : « دربهار معرفت من
صد ها خزان موجود است ، عقاید من رنگ میگیرد و رنگ می بازد ، هر کس درین دنیا
مقصدی دارد و نقطۀ از آمال را هدف حیات قرار داده است ، پس ای زاهد سالوسی
تو باسبحۀ صد دانه پیش برو و من بارفاقت اشك يكدانه خواهم رفت . »
میر زا وقتیکه میخواهد غوامض این حیات را بفهمد میگوید : « من هرگز نرسیده ام
به شناخت هر چه باشد د رين ز یست فرضی ، بیدل توچه فكر میکنی با وجوديكه انسان
مشت غباریست ، ولی همین مشت غبار بدوش هر دو دنیا بار سنگینست . »
نظریۀ مخصوص بیدل است كه كائنات را در انسان می بیند و درین شعر میگوید : «
دنیا گهواره است وما اطفال او ، اطفال خورد وقتیکه میخواهند خواب کنند بشنیدن
افسا نه میل مینمایند ، وماهم به شنیدن افسانه های دنیا مانند همان اطفال ميل وعلاقه نشان
مید هیم ، مدتیست كوشش دارم كه هر چه بشنوم بخزانه حافظه بسپارم ، دل در آب شرم
وانفعال غرق است وباوجود آن خود را گم نکرده ، زیرا دل میخوا هد كه مانند شیشه
آب شود تا در نتیجه فولاد حاصل کند . »
مخصوصاً شعرا خیر او خیلی خوب واقع شده زیرا شیشه هر قدر نازك وشكنند باشد
هما نقدر دقت واحتیاط بکار دا رد مگر این مینای نازك ولطيف دل باید آب شود تا فولاد
حاصل او گردد ، ا فكار بيدل خيلی رقيق وبا ريك است برای ا ينكه حقیقت را دفعه
ظاهر کند ونشان دهد به هزاران گونه صور وصدها پرده نشانه گرفته میزند ، بیدل
میگوید : « در اول هر چیز نا پیدا بوده ، بعد ازان بدون توقف بزرگ میشود ، حرف
خط و خط کتاب میگردد . اگر بیدل را از مقا طع اشعارش در یابیم ظاهر خواهد شد که
شاعر چه فکری دا رد :—
« بهار گلشن افکار من خزان را نمی شناسد ، من ازبالای چیزی که بمن میرسد جست
میکنم وباز ازا نجا یادم می آید ، بزر گترین قیمت زمانۀ حال عبارت است ازا نکه خود را
به ماضی تحو یل د هد . »

٣٤٠


شماره (چهارم) سال دوم
بیدل در نظر غرب
(١٥)

من تعجب میکنم و حقیقةً مایه استعجاب است از یک شخصیکه در نیمه اخیر قرن ۱۷ و نصفۀ اول قرن ۱۸ زیست کرده و در يك محیط متعصب زندگانی بسر برده و تا حال ۲۲۰ سال از فوت او میگذرد، در اظهار عقاید و ابراز افکار خود دارای شجاعتی بوده که نظیر آن را تاریخ ادبیات مشرق سراغ نخواهد داد. اما این نکته دانستنی است که در شرق شعرا بیش از همه طرف عفو واقع شده اند. ولی این شاعر اعظم و ژرف بزرگ شرق که نام و افکارش دنیا را بزیر وزن خود خفیف ساخته و فشار میدهد حق دارد که عقاید خرافی را بيك سو پرت کرده و با فصیح ترین بیانی ندای حق و حقیقت را درین شعر خود بما رسانده باشد.
«چقدر زیبنده است که از خوبی و بدی بلکه از جمیع آمال صرف نظر نمائی تا راه فنا را چشم پوشیده و بدون خوف قطع کنی، حیات فردا فقط انعکاس افکار این دنیا است، با آنکه بوی گل بر دوش هوا باری نیست، اما خودت را از زندان رنگ گل هم آزاد کن، تا بوی آنرا نیز فراموش کنی. در مردن و نیست شدن نیز یکسعادتسرا استقبال نموده، طالب دولت و ثروت دنیا هستی زیرا می بینم که تو بدنبال درستی گنبد و تحمل مرقد در افتاده آیا میتوان بیشتر ازین خرافاتی تصور کرد که مرده را زنده گمان میکنی.»
پر ظاهر است که متفکری مانند بیدل هیچ حاکم مطلق را در دل خود جا داده نمیتواند، و این چیزها جز یکصورت حل مسائل دیگر چیزی نیست که آنهم از نظر وحدت شناسی تماماً اثبات ذات است. و بیدل در صفحه بعد که صفحه سعادت قلب خود را ظاهر میسازد بايك آواز قهرمانه خطاب میکند : « انسان مالك خانه است که در بین آن حاکم و فرمان فرمای مطلق است، پس شجاعت کارانه ادعا کن و ثابت قدم باش که هیچکس ترا از پیشرفت منع نمیتواند، ولی افسوس که بپای خودت خار رفته، کدام بار سنگیست که حیات آن را بر دوش تو نهاده و همچو کهنه دیواری دوشت را شکست داده؟ آسمان در نزد تو بواسطۀ غباری مفتوح و آفتاب مجبور است که در سایه داخل شود، و سایه دست بدامان آفتاب باشد. شما مجسمۀ سعادتید چرا متحمل رنج میشوید، با دوست بکلی متحد هستید، چرا از نا امیدی فراق میسوزید، حیات از تخیل ما خلق شده، هرگاه از خود صرف نظر نمائیم - ما بازمانده

٣٤١


شماره (چهارم) سال دوم
مجله کابل
( ١٦ )

زمانه های کهن و یادگار عصر قدیم ، وظرف هستی ما از چیزیکه هستیم تماماً مملو ولبريز است . »
پس از يك سلسله منطق شور انگیز او الفاظ ذیل می آید و در اطراف آن چندین مباحث خوبی ظاهر است : - « کاینات جز تجلی حسن دوست چیزی دیگر نیست چه که من اصطلاحی هستم عارضی (که جهان نیست جز تجلی دوست - این من و ما همان اضافت اوست) بحر بیکران بخشش تو موج میزند ، و يك آواز وحشت ناك بلند میشود ، خوب است اما در همین حال يك طوفانی هم موجود است - با اینکه تو از من رمیده و نقاب هجران بر رخ كشيده ، مگر من از دیدن تو خورسند میشوم ، نزديك است که آرزوهای من پر و بالی به هم رسانده ، دنیا را ته بال خود فراگیرد ، و شاید ترا در ان وقت مانند قطره آبی که بدون بحر شناخته میشود خوبتر خواهم شناخت ، خوش میشوم وقتیکه از من می پرسی دات چگونه است ، زیرا می بینم صدها نظر متجنس را که میخواهند از حال بیدل آگاه شوند ولی من بیدلم از من خبر دل مطلب ، دلدار توئی پیش تو خواهد بودن . »
بیدل حیثیت انسان را قرار ذیل ثابت میکند : « این مشت ضعیف خاك در دل آسمان جا دارد . و این رفیق روح قوي بلكه دوست تمام ارواح ، در هرجا بدون دوست بوده و خواهد بود . » در تمام ادبیات فارسی ها يك بيت بلکه هیچ یافت نمیشود که راجع به غیاب موثر باشد بیدل در حیات تنهایی خود میگوید : « در ساحل این دنیا مانند يك خط ساده امرار حيات ميكنم ، اي خدا باین مردنی که من می میرم هیچکس نمرده و نمی میرد ، یعنی زندگانی بدون دوست . » و شاعر بزرگ این سخن را هم میداند که زحمت وشکایت لازم و ملزوم يك ديگر است.
نظریۀ بنده راجع بترجمه وشرح افکار بیدل آن است که غالب اشخاص که تا یکدرجه بنظریات این نابغه اطلاعی یافته اند حیرتی نموده از و تقدیر کرده اند و بلکه او را پیشوا قرار داده اند .
اما اینکه رویه و اسلوب اشعارش بفن شعر و زبان فارسی موافقتی داشته یا نداشته یا فارسیها نقصانی باشعار او می بینند اظهار نظریه از وظیفه انجمن است ولی در خصوص

٣٤٢


اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی در چمن حضوری :
( موقعیکه اردوی شاهانه رسم سلام نظامی را ادا میکند )


[BLANK PAGE]


( ١٧ )
يك شب در پغمان
شماره ( چهارم ) سال دوم
اینکه اگر نظریات بیدل امروز بطور شایانی در دنیا معرفی شود ، با اشخاصیکه خود را
درین موضوعات دانا و یا فیلسوف معرفی کرده اند نام ایشان در مقابل او از جریده عالم
بر داشته خواهد شد ، بلکه همه پیرو و شاگردان دبستان او خواهند بود ، خصوص در علم
روح یا روان شناسی که در عصر حاضر نو ظهور کرده است .

( يك شب در پغمان )
بقلم آقای حبیب الله خان طرزی

شب است ، در مقابل دریاچه قشنگ نشسته ام و چشمم بر صفحات اشعار منتخبه الفرد
دو موسه دوخته مانده چراغ كوچك مطالعه بر ميز كو چك پيش روی من با نور زرد گون
خود میسوزد و يك حصه صفحات کتاب را روشن میدارد . اگر چه چشمم بر يك پارچه
از زیبا ترین اشعار این شاعر « الوداع سوزان » افتاده ولی خیالات من بسیار دور در کنج
و کنار عالم تخیل پویان است .
هوای سرد شب بلطافت مخصوصه خودش میوزد ، شفق سفیدی در نتیجه غروب
آفتاب کناره های جبال سهمگین را روشن میداشت ، رفته رفته سیاه میشود . شر شر آب
برسنگها موسیقه لطیفی دارد که زنگ دل را می برد و حرارت و تعب روز را بفسون کافوری
خودش می رباید . رایحه گل و سنبل از میان شبنمها فلتر شده مشام را معطر و تازه میدارد
سکوت و سکونت عمیقی در تمام دره حکمفرماست . در یچه های روشن عمارات بعضی از
اوراق دور و نزديك اشجار را روشن ساخته ما نند تیرهای نور تراکم اشجار را میشگافد .
من و میز كوچك و كتاب ، تنهایی و عالم خاموشی ، خیال گاهی بمطالعه میگراید و لحظه
یادگار های جوانی و تلذذ از اشعار زنده کائنات رجوع میکند ، چشم بر سطر اولین شعر
می افتد و بدون احساس و ادراك الفاظ دوباره بر آسمان و ستاره گان شسته و پاك منعطف

٣٤٣


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۱۸)

میشود .
سبحان الله چه منظره دلربا و چه تابلوی پر مضمون مصفا ، آسمان مثل اطلس لاجوردی دامن معشوقه گسترده و ستاره گان مانند شاری های زرین که قدرت برو نثار کرده ، بنظر می آید . قلل جبال بنور اولین قمر طالع منور وقله با برف مستور حوض خاص مانند «کوه نور» میدرخشد .
دل من از ذوق غیر مفهومی میجهد و يك مسرت مرموزی سراپای مرا فرا میگیرد این ذوق چه ذوق است و این مسرت از کجاست؟ هیچگاه چنین نبودم مثلی که روح تازه قالب مرا فرا گرفته باشد يك تحول غیر مرئی در خود احساس میکنم . روح من يك شعر زنده گردیده و از هر تار مویم نغمه سر می زند چشمم خود بخود بر کتاب باز می افتد و این اشعار در مخیله عرض تجسم میکند : -
« الوداع سوزان »
«الوداع سوزان عزیز ، ای گل با طراوت ،
الوداع ، که تنها چند روزی با من محبت نمودی
این ایام مختصر مقدسترین عشقها را در من تولید نموده !
نمیدانم که در فراق تو ستاره نحس من مرا بکجا خواهد کشاند ؟ تا هم میروم و از تو بسرعت دور میشوم . »
«میروم ، وهنوز هم حرارت بوسه وداع تو بر لبهای من میسوزد در آغوش من هنوز جبین مقبول تو محسوس میشود .
آیا حس نمیکردی که قلب من در آغوش تو چطور میجهد ؟ و از تو چقدر بمسرت میزد !
تا هم میروم و از تو دور میشوم ، با عشق تو و محبت تو ! »
«چه تحسر و تا چه اندازه افتنان در وداع مستور بود ،
همه حرکات و حتی قطرات درشت اشك تو مرا دیوانه میسازد !
نگاه تو مرا بحیات دعوت میکنند و نیم نگاه تو
در وقت مرگ تسلی خواهد داد

٣٤٤


شماره (چهارم) سال دوم يك شب در پغمان ( ۱۹ )

تا هم میروم و بسرعت از تو دور می شوم
با قلب سوزان و چشم گریان !
سوزان اگر هم تو مرا فرا موش کنی
عشق ما برای ابد د ام خواهد کرد
این عشق را ما نند غنچهٔ گل پژمرده در سینهٔ لطیف خود پنهان کن !
الوداع ، ای محبوب شیرین ، سعادت با تو می ماند !
یاد کار آن با من میرود !
این خاطره شیرین را با خود خوا هم برد !
بسیار دور ، و بسرعت از تو دور میشوم !
( الفرد و وموسه )
این شعر اگر چه بسیار شیرین است ولی از فراق بحث میراند و این نغمه با روح وصال آهنگ من همخوانی ندارد . در عین وصال چرا از هجران شکایت کنم این نا شکری و کفران نعمت است . فراق را نمیخواهم و با درد و غم سروکاری ندارم روحم از وصال دم می زند و قلبم در آغوش خیال دلدار میطپد .
با این افکار کتاب را قات کرده و دست ها را عقب سر بسته خمیازهٔ طولانی کشیدم و نظرم دو باره بر اشجار آسمان خراش چنار و گردکان افتاد . مهتاب که تا آنوقت در عقب اشجار مستور بود بالاتر بر آمده از قات درختان زمین را نقش و نگار مینمود . آرا می همان آرا می و سکوت همان سکوت تنها صدای خفیف موسیقیه باغ عمومی گاه گاهی با نسیم تا من رسیده سکون شب را خلل میرساند . و آواز لطیف توله از اعماق دور وادی با مهتابی آلوده سامعه نوازی میکند و هیجان و اهتزاز فوق العاده بروح میدهد .
اثرات نسیم شب فرح بخش و کیفیت مهتابی نشاط افزاست . دره در تاریکی شب و در روشنی مه کیفی دارد که یاد از سایهٔ مژگان و صبح بناگوش میدهد .
نسیم رفته رفته سرد تر میشود و روشنی مهتاب سفید تر و شب به پختگی میرسد . نور لامپهٔ كوچك خفیف میشود و نگاه من بر ساعت می افتد عقربهای ساعت از دوازده

٣٤٥