صفحه ( ٥٢ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٩ )

دادائی وديكان خيل( شعبه شرجنون ] ودهوار وديكان « شعبه بزرگ تاجيك »
در داخل وخارج افغا نستان تبدلات كلمه دا ديكای قديم پختانه ميباشد
اسمهای سیت ، سکائی ، ساکارا موکا = سکستانی = سیستانی در داخله
وسكانی ها = سكها در ما ورآلنهر با اسامی طوايف سيكي « شعبه تور »
وسر كانی « شعبه الكزى » و شكرزائی « اولادۀ بريچ » و سکتوی « ئز
شعبه اور مر » وساك « شعبه مامهی خیل ، وسلیتی خیل « شعبه ناغر » و سیقی
« شعبه غرون » و سرك و سر کی رائی « شعبه لودی » وسوران ( شعبه از
غر غشت ) و سكاك ( شعبه ما مدی زی ) و شتك « شعبه كررانی » وسوران
خیل « خروتی » و سور « لودی » و اسم آکیس « نهر آمون رويهمرفته
تحريفات و مشتقات همدیگرند .
اسمهای گرجی و گرجستان « قفقاز » با اسم گرجی زای « اولادة ترك زی»
پختانه ، و نام بابل قدیم یا کابل وزابل باختيا و نهر جهلم « در پنجاب ، باطایفه جيلم
پختانه « شعبه شتك » مناسبات قريبه دا رند ، مثلیكه نا مهای زابل « قندهار »
و كابل با نامهای طوايف زاولی خیل « شعبه خرت » و کابلی خیل « شعبه سلمان زی»
و کابل زی « شعبه پنی » و کابل خیل « شعبه تورمان » و نام طایفه بلخ خيل
« شاخه نیازی ) بابلخ قديم ، وعلاقه ايبك « در جنوب ولایت بلخ » با نام طایفه
ايبك پشتون « شعبه سروانی » و نامهای قلعه خیسار « در شرق هرات » وعلاقه های
لوگر « در مرغاب و جنوب کابل » با نام درۀ خیسور « بجنوب داور درقرب بنون»
وطايفۀ لوگر خيل « شعبه تورمان » و اسامی طایفه بختی « در بلوچستان » و
مقام كيكران « در غرب شهر قندهار » با اسمای طایفه بختی « شعبه تنی »
وطايفه كهكور « شعبه سروانی » وشعبه كاكر وکرران ، موافقت ومناسبت
نزدیکی را داراست .


صفحۀ (٥٣) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٩)

در سطور پیشتر راجع به وجه تسمیۀ پختون و پختانه شمه نوشتیم ، معهذا با ادق
فهمید مرور زمان واصطلاحات طوایف داخلی افغانستان و اجانب ، اسامی متعددی
در مورد پختانه ها مستعمل و مصطلح ساخت ، چنانیکه هندو ها سرزمین پختانه را
( روه ) نامیدند ، و روه در لغت ایشان مفهوم کوه را ظاهر مینمود ، پس پختانه ها
به روهیله موسوم شدند ، اجانب هم بعضاً پختانه هارا مطابق اصطلاح هندو ها
رو هیله گفتند ، در مطالعات تاریخهای هندوستان باین اسم بسیار بر میخوریم
انسکلوپیدی اسلامی بر تیا نیا نیز گوید :- « مهاجرین افغان که از افغانستان در
هند رفتند وقسماً در وادی گنگ ساکن گردیدند ، به روهیله موسوم شده و این
اسم را به ایالت خود شان ( روهل خند ) دادند . » با اینمراتب اسم روهیله عمومیت
نیافته و در مفهوم خاص باقی ماند . اما اسم پتهان که از قرن شانزده عیسوی بین
محررین ظاهر ، و در مورد پختانه ها مستعمل گردیده ، قبلا اسم قبیله وی یکی
از قبایل پختانه ها بوده ، و مشتق از اسم بتان و پتی که از شعبۀ های بزرگ پختانه
است ، میباشد. در هندوستان کلمۀ پتهان نسبۀ عمومیت پیدا کرد ، زیرا تحریف
هندی کلمۀ پختانه و پښتانه نیز پتهان گردید .
اسم افغان با آنکه خیلی در قدیم استعمال شده معهذا گاهی در مورد نژاد
و یا عموم طوایف پختانه اطلاق نگردیده است ، نام افغان مثل اسامی سوری ،
غوری ، لودی ، خلجی وغیره در اوایل تنها نام قبیله وی بوده و بعد ها اسم
ادبی گردیده است ، چنانیکه در آغاز فتوحات عرب در ضمن اسمای طوایف
افغانستان در غور از قبیل سوری و غوری کاهی از قبایلی بنام بنی افغان
نیز در تاریخهای مسلمین ذکری شده ، و از انجمله بود قیس افغان که در حجاز
رفته مسلمان و موسوم به عبدالرشید گردید و در دعوت خود بغور مجاهدات زیادی
در راه نشر اسلام نمود ، ازان بعد غالباً اهالی خود را بفامیل او منسوب نموده


صفحه (٥٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٩)

وشجره ای حیرت آور انساب جعل میداشتند که تا هنوز با قیست . از قرن پنج
هجری باینطرف رفته رفته کلمه افغان معروفتر و مفهوم خارجی آن وسیعتر شده و
بنوعیکه در قرن شش هجری بعضاً اسم افغان در مورد همان طوایف پختانه تذکار
یافته که در کوهای سلیمان سکونت داشتند ، والبرونی نخستین بار از قبایل چندی بنام
افغان در قرب وادی سند سخن رانده ، انسكلوپیدی اسلامی بریتانیا مینویسد
ریورتی ساکنین جنوب کرم و شرق غزنی را افغان نامیده است . فردوسی
در قرن ۱۱ از طایفه افغان اسم برده و ابن بطوطه در قرن ١٤ از اسم افغان
در کابل ذکر میکند . باکل حال هنوز کلمه افغان اسم ملی و عمومی پختانه
در افغانستان نگردیده بود ، منتها در صفحات تاریخ براسمای طوایف مشهوره
پختانه اسم افغان اضافه شد ، چنانیکه در سال ٤٣١ هـ هنگام عسکر کشی
سلطان مسعود غزنوی در ولایت باختیای شورش طلب قطعاً از اسم قبیله افغان
حتی ابدالی سخن نمیگویند . و در سال ۵۱۲ هـ مینویسند ار سلان شاه عسکری
مرکب از خلج ( غلزائی ) وافغان تشکیل نمود ، والفی گوید بهرام شاه اردونی
از افغانها و خلج ها مرتب نمود . و فرشته مینویسد غیاث الدین غوری قشونی
از افغان بساخت و یکی از مامورین هندی او عده از راجپوتها و افغانهای سوار
کار تشکیل کرد در سال ٦٥٨ هـ هنگام سلطنت نصیر الدین محمد در دهلی الوغ خان
سه هزار افغان از قبیله کوهی میوات راجپوتانا استخدام نمود . بعد ازین اهسته
آهسته اسم افغان در ردیف طوایف بزرگ پختانه داخل شد، و به دار کمی در هندوستان
کلمه افغان نه اینکه اسم ادبی گردید بلکه مهاجرین جديد الورود طوايف پختانه
از هر قبیله و عشیره که بودند بلا استثنا افغان نامیده شدند ، فقط طوایف بزرگ
پختانه که بیشتر باسمای فامیلی و قبایلی خویش مشهور و در هندوستان بودند ازین
تسمیه نو کناره ماندند ، علهذا غالب مورخین اجنبی و دور دست را در معرفت آن


صفحه ( ٥٥ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٩ )

طوایف بزرگ اشتباه دست داد و غالباً آنها را در تحت عنوان کلمه افغان
که اسم جدید الولاده پختانه ها بود جمع نه نمودند ، تنها معدودی از مورخین
ومحققین اوروپا و آسیا بالحقیقت رسیده و پرده اشتباه را کنار نمودند از قبیل
مستر هلسن ومستر براون و مستر ولیم بیل ومستر مار سدن وغيره وهكذا صاحبان
تاريخ سير المتأخرين و حیات افغان و خورشید جهان و امثالهم . برون مورخ
تاریخ ایران سلسله سلاطین غور را از افغانهای فیروزه کوه حساب میکند
و هلسن قطب الدین اولین فاتح دهلی را یکنفر افغان نامدار میشناسد ، و
مستر مار سدن مفتش مدارس مدراس در تاریخ کلاسیکی هند انگلیسی
History of India-By-E Morsden' B . A سلسله سلاطين
غلامان ( جانشینان قطب الدین ـ التمشيه ، بلبنيه ) وسادات ( خضر خانیه ) وخلجيه
( غلجی ) وتغلق شاهیه را در هندوستان واضحاً از جمله سلسله های افغان میشمارد .
تامس ولیم بیل ( صاحب مفتاح ) با شمردن نسب نامۀ پادشاهان تغلق انتساب
آنها را به افغانهای غور ثابت مینماید . و الحاصل بعد از قرن شانزده مسیحی
اسم افغان بطائفه ابدالی اطلاق شده و در اواخر مخصوص درانی ها گردید ،
پس از انکه درانی ها به تشکیل سلطنت جسیمی در افغانستان پرداختند کلمه
افغان اسم ملی عموم پختانه ها واهالی افغانستان گردیده و نام مملکت نیز افغانستان
شد . وجه تسمیه افغان و ماهیت این کلمه نزد محققین هنوز مجهول است ، اما
بیلو فکارد از زبان آریائی گرفته شده که اغوان بوده واکثراً اوغان تلفظ
می شد وحاليا افغان گفته می شود .
بهرحال بعد از انکه شاخه پاکت ها ( پختانه ها ) وارد سرزمین پاکتیا
( پاختیا ) شده وتشکیل جمعیتی نمودند ، دیانت آنها عبارة از عناصر پرستی و
بت پرستی قدیم گردید . وقتا که باختر ( ٧ قرن ق . م ) مذهب جدید زرتشتی


صفحه ( 56 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 9 )

را ایجاد نمود ، پاختیا از زابل تا گندها ریا و ازسند تا کابل تحت اداره قومی واقع بود . سلطه سیاسی هخامنشیان فارس ( بعد از قرن 7 ق . م ) بر نفوذ مذهب زرتشتی در پاختیای جنوبی ( زابل ) تاحدود سند بیفزود ، وپاختیای شمالی ( از کابل تا پشاور ) در زیر سلطه هخامنشیان واقع گردید ، معهذا پاختیای مرکزی در سایه جبال شامخه و دره های هولناك خويش از هر گونه تجاوز و تسلطی مصئون ماند ، و در کتیبه های مستملکین نامی ازو برده نمیشود .

یونانیان ( در قرن 4 ق . م . ) از خراسان بهرات و سیستان و از آنجا به هر خواتیش ( الر خاج ) یعنی پاختیای جنوبی کشیدند ، سکندر از قندهار ببلخ و از انجا تا سیحون برفت و دوباره از راه بلخ هندو کش را عبور و معبر خیبر را در پاختیای شمالی گذر کرد ، اما حمله های شدید پاختیا سکندر را موقع نداد به پاختیای مرکزی چشم حرصی باز کند لذا بسرعت ایندس را عبور نمود . یونانیان باختر از قرن 3 تا اول قبل الميلاد چراغ با فروغی از مدنیت باختری در افغانستان افروختند و پاختیای جنوبی یکی از مراکز این مدنیت بشمار رفت ، هكذا پاختیای شمالی داخل تمدن مشعشعی گردید ، و هم درین عهد بود که سیمرغ بودا فضای مملکت را زیر پر گرفت و مخصوصاً پاختیای شمالی منبع اولین مدنیت جدید ( یونان و بودا ) قرار گرفت ، معهذا اندازه و تقدیر نفوذ این مدنیت ها در سرزمین دشوار گزار پاختیای مرکزی محتاج تحقیقات عمیق علمی است .
در همان اوایل دوره یونانیان بلخ هندوها بر پاختیای جنوبی و شمالی موقته تسلطی بهمرسانیدند ، مگر در پاختیای مرکزی این تسلط را وقعت و مقداری نبود .

می توان گفت از قرن اول تا قرن های سه و چهار مسیحی ( مدت سلطنت سلسله کوشانیان افغانستان ) و از قرن چهار ببعد ( 430 مسیحی ) تا قرن شش ( 562 مسیحی ) ( دوره سلطنت هیاطله های افغانستان ) پاختیای مرکزی


صفحه (٥٧) مجله کابل - سال اول شماره (٩)

با آنکه داخل حدود دولتهای افغانستان بوده، استقلال داخلی خودش را
از دست نداده است. تنها مرور دهور زبان قدیم آریانی افغانستان را
از بین برده و زبان مستقلی «پشتو» را جانشین آن گردانید.
اما ظهور اسلام سرنوشت پختیا را تغییر داد و نخست اسلامیین در همان قرن
اول هجری در پختیای جنوبی از قندهار تاسند انتشار یافت، پختیای مرکزی
چند قرن دیگر هنوز در مقابل دیانت جدید مقاومت بخرج داد، بنوعیکه قشون
خلفا از سند نگذشت و عساکر سلاطین طاهری هرات و صفاری سیستان و سامانیان
باخ و فتح قلاع سنگین و دره های مهیب پختیای مرکزی موفق نگشت. فقط
هندوها در سایه دیانت مانوس بودا بار دیگر پختیای شمالی را عبور و شهر
کابل را استیلا نمود، اما ظهور دولت غزنوی این اقتدار را درهم شکست.
در قرن چهار هجری هنگامیکه الپتگین در غزنی اریکه پیرای سلطنت بود،
در منتهی الیه پختیای جنوبی (سند) شیخ حمید لودی اعلان استقلال نمود
و جیپال شهریار پنجاب مجبور باعتراف استقلال او در سند و ملتان گردید (ناگفته
نماند ولایت سند در ادوار هخامنشیان و یونانیان و کوشانیان و هیاطله ها یکی از
مراکز مدنیت باختری و بودائی در پختیای جنوبی بحساب میرفت، در اواخر
قرن اول هجری عمادالدین محمد قاسم داماد حجاج ثقفی آنجا را بکشاد، بعد
از چندی سلسله رؤسای محلی که از قدیم دارای اقتداری بودند دوباره بر سند
مسلط گردید، عاقبت شیخ حمید لودی فرمانروای سند و ملتان قرار گرفت
و پسران او ملحد شدند، تا آنکه غزنویه باستيصال شان پرداخت، پس از
سقوط دولت غور در افغانستان و فوت ناصرالدین قباچه غوری والی سند،
امرای محلی مجدداً برسراقتدار آمدند و مشهورترین آنها سلسله شاهان جامیه
سند است (منسوب به طایفه جام پختانه شعبه نیازی بن لودنی) که ١٥ تن در انجا


صفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )

حکمرانی نمودند ، حکمداران ارغونیۀ قندهاریان سلسله را منقرض نمود و آخراً
بتصرف شاهان مغول هندوستان رفت ، در قرن ۱۸ احمدشا بابای بزرگ سند را
بافغانستان الحاق کرد . پختانهای سند در مرور زمان باراجپوتهای هند آمیختند
و در حصص شمالی خود با بلوچها مخلوط شدند ، و زبان سندی جدیدی مروج
گردید . ابدالی ها نیز از دریا بملتان یعنی مرکز تمدن بودا عبور و اشغال نمودند .
اسلامیت که آهسته آهسته تمام ولایت پختیای جنوبی را از سند تاغزنی
استیلا کرده وحتی در حدود غربی پختیای مرکزی نیز قدم نهاده بود ،
چنانیکه در قرن ۳ هجری شهر گردیز مرکز حكومت يك سلسله از امرای
محلى ومسلم پختیای مرکزی قرار گرفت و از انحمله است امير ابو منصور افلح
بن محمد بن خاقان که پادشاه مشهور صفار يعقوب بن ليث ازو خراجی ستاند ،
و گردیزی در زین الاخبار ذکری ازین مطلب مینماید . در دوره غزنویه
قرن ٤ هـ » این دیانت جدید بسرعت در وادیهای پا ختیای مرکزی انتشار
يافت وحتى قسمتهای جنوبی پختیای شمالی را از پشاور تا کابل نیز اشغال کرد
پختانه های مرکزی برای قبول و نشردین و تمدن اسلامی استعدادات حيرت
آوری از خود بروز دادند و کمی نرفته بود اردوهای مجاهد افغانستان را در
فتوحات هندوستان ژنرالهای شجاع پختانه های مرکزی سوق نمود که از انجمله
است ملك خالو ، ملك عامو ، ملك داؤد ، ملك يحيى ، ملك محمود ، ملك
عارف ، ملك غازی ، ملك شاهو ، ملك احمد وغيرهــا صاحب تاريخ
خورشید جهان از کارنامهای این قوماندانهای دوره محمود غزنوی سخن میراند
وسر داران پختانه مرکزی در دوره غوریه دروازه دهلی را کشادند . معهذا
دیانت اسلام را در بعض حصص شمالی کند هاریا ( پختیای شمالی ) و بعض دره های
دشوار گزار پختیا تا اسفار تیمور کور کان پیشرفت قابلی میسر نبود .


صفحه ( 59 )
سال اول - مجله کابل
شماره ( 9 )

در هجوم خوارزمشاه ومتعاقباً مغول ها که بنیاد سلطنت واحده ملیه افغانستان برای تقریباً شش صد سال از پادر آمده وقسماً در مملکت ملوك الطوایفی قایم شد ولایت پختیای مرکزی نیز در سایه شمشیر خویش آزادانه و مطلق العنان در تحت ریاست محلی زندگی بسر برد ، پختیای مرکزی در هجوم مغولهای وحشی مدافعات دلیرانه ویغما های افغانانه از خود بروز داد ، وعساكر چنگیز خان متحمل صدماتی شد که هفده قرن بیشتر اردوی سکندر یونانی تحمل آن ضربات نموده بود ، تیمور گورکانی ازین نهیب وتاراج پختیا مامون نماند ، وبابر مرزای مشهور مجبور شد در قرن 16 عیسوی برای حفظ اوضاع خویش استدعای مصاهرت با رئیس محلی یوسف زی ها در پختیای شمالی نماید . در تمام مدت استیلای مغول در افغانستان پختانه ها در سواد اعظم هندوستان زرخیز ، مشغول سلطنت وبسط مدنيت افغانی بوده ، توجه باصل مملکت نداشتند واین علت العالی بود برای بقای چندین قرنه مغولها در سرزمین افغانستان تفصیل این سلطنت ها ومدنيت افغانی در هندوستان محتاج مقاله مخصوصی است و ماحواله بآینده مینمائیم، معهذا بطور اختصار بايستى فهميد از سقوط دولت غوريه افغانستان يعنى هجوم خوارزمشاه ( قرن 7 ه ) تا عروج مغول در هندوستان ( قرن 11 ه ) در مدت متجاوز از چهارصد سال سی سلسله از پختانه ها به تعداد 216 نفر از سال 602 ه 1020 ه در ممالك دهلی ودكن، مالوه وگجرات ، اوريسه وبنگال ، جانپوروكشمير سلطنت وحکمرانی نموده اند ، و آن سلسله هائیکه بطور نوابی ریاست های مستقله از قبیل بهوپال ، رامپور ، بالاسنور وغيرها تشكيل وحکمرانی کرده اند ويا مانند خاندانهای محمدعلیخان روهیله ونواب نجیب الدوله يوسف زى وامثالهم در اواخر حكمدار بوده اند ، داخل ایجاب نیست . درین میانه سلسله ها وپادشاهانی از پختانه ها در هندوستان گذشتند که از جنبه تمدن و سیاست از نوابغ آسيا بشمار می آیند ، سیر در


صفحه ( ٦٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )

تاریخ این حکمداران لایق از دلچسپ ترین وقایع و افتخارات تاریخی افغانستان است .
در طی دورۀ مغول در افغانستان ، حکومتهای هندوستان مجبور بودند مثل دورهٔ ظهور اسلام تا تشکیل دوام غزنوی همیشه جلوگیری حمله های تورکتازان و مهاجمین هند را از پاحتیای مرکزی خواهش نمایند، و پاحتیا دایما از ین رقابت ها حسن استفاده مینمود . در اختتام دورۀ تیمور به درهمات ازبك ها و فارسی ها تا صفحات پختیای جنوبی رسیدند ولی صرصر اینحوادث در قلاع سنگین پاحتیای مرکزی تاثیری ننمود. ظهور دولت هو تکیه در پختیای جنوبی سبب شد پاحتیای مرکزی بامداد عساکر بغرض تسخیر مملکت فارس به پردازد . نادر شاه ترکمان نیز خیبر را در پاحتیای شمالی با مشکلات زیادی عبور نمود. در ظهور دولت ابدالیه در پاحتیای جنوبی که مملکت بتوحید اداره مجدداً رونق آمد ، پاحتانه های مرکزی در رکاب قهرمان قرن مجده احمد شاه فاتح هند ، نهرهای هند را عبور و قصور سلاطین مغول را اشغال نمودند.
در تمام این اعصار در پاحتیای مرکزی زبان ملی همان زبان مستقل پشتو بوده و تنها نفوذ اسلام و رسمیت زبان فارسی کوهستانی در دربارهای افغانستان و مراودات با هند لغات عرب و فارسی و هندی را در آن ادخال نمود . عایدات ولایت پاحتیا عبارت از گمرکاتی بود که در دورهٔ فترت افغانستان از کاروانهای تجارتی گرفته ، وطرق مواصله تجار تورکستان ، چین ، فارس را با تجارت هندوستان آزاد میگذاشتند . تجارت خود پختانه ها با هندوستان عبارت از اصدار امتعه خام افغانستان و ایراد منسوجات هندی بود . اما مطالعه در عادات و اخلاق ، رسوم و جرگه ها ، جنگ و صلح ، شعر و موزيك اين پاك ترين عناصر آریانهای افغانستان محتاج مجلدی مستقل است . علی العجاله راجع بتاريخ سیاسی آنها با ایستی فهمید : ــ ولایت قدیم و قویم پاحتیا بعد از قرن هجده در اثر پالیسی دولت بریتانیا با طور عجیب و حيرت آوری پارچه پارچه و متلاشی گردید ، بنوعیکه


صفحه ( ٦١ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٩ )

تاریخ باختیا تا آنعهد نظیر اینچنین فتوری بیاد نداشت . در اواخر قرن هجده هنگامیکه
ناپلیون كبير وزار روس در صدد حمله بهند اوفتاده بود ، زمانشاه مشهور افغان
اردوهای منتظم خودش را بغرض تسخیر هندوستان در کابل معاینه مینمود ،
سفرای بریتانیا در طهران موفق شدند قجرها را بمداخله در امور داخلی افغانستان
وادار نمایند ، در بار قجر شهزاده محمود را و سیله اغتشاش افغانستان
قرار داده و بادعای تاج و تخت چندین بار او را با عساکر زیاد در داخل
افغانستان سوق نمود ، و در هر مرتبه زمانشاه برای تامین داخله
و جلوگیری از سیاست فارس مجبور میشد حمله را گزاشته از حدود هند
بافغانستان عودت نماید ، با الاخره در یکی ازین محاربات داخلی زمانشاه گرفتار
و مكفوف البصر گردید ، کور شدن زمان شاه و روشن شدن خانه جنگی ها
در افغانستان برای نیمقرن توام واقع شد . در نتیجه این انقلابات خونین داخله
نه اینکه افغانستان از هند منصرف گردید بلکه بلا فاصله حدود اصلی افغانستان
از هم پاشید، و در مرتبه نخست رنجیت نام واحد العین عامل زمانشاه در لاهور
اعلان استقلال نمود ، و متعاقباً میرهای سند علم خود مختاری برافراشتند .
هکذا در غرب شمال آقا محمد خان قجر خراسان را استیلا نمود . دولت بریتانیا
در اوایل قرن ۱۹ توسط لارد منتو حاکم هند بايجاد روابط مستقیم با دولت
افغانستان پرداخت ، وقدم اول مناسبات دولتين بوسيله مستر الفستين باشه شجاع
( معاهده پشاور ۱۷ جون ۱۸۰۹ ) برداشته شد ، این معاهده تا اندازه تشویش
حکومت انگلیز را از حمله الگز اندرو نا پولیون وافغانستان بهند رفع نمود.
در سالهای ٤٣ - ١٢٤٤ قمری ( دوره فتور افغانستان و حکمرانی برادران
وزیر فتح خان ) مثلیکه میرهای سند قبلاً از فوت سردارن رشید افغان ( عظیم خان
و شیر دل خان ) استفاده کرده و دارای استقلال شده بودند رنجیت اعمی نیز عسکر


صفحه ( ٦٢ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٩ )

به تسخیر بقیه پنجاب کشید و اتک را تا کشمیر از افغانستان مجزا نمود ، درین میانه کارنامههای ملی قاید مشهور افغان سید احمد خان از طرفی بمقابل تجاوزات رنجیت سنگه و از طرفی بمقابل سرداران فتح خانی از خاطره های فراموش ناشدنی تاریخ است ، متأسفانه این قائد شجاع در سال ١٢٤٩ قمری بیکی از محارب باسکه ها شهید شد ورنجیت سنگه در همان سال مضافات پشاور و در سال آینده خود پشاور را ضبط واشغال نمود .
درهایلهٔ آخرین شه شجاع ، یعنی مقدمات حرب اولین افغانستان وبريتانيا، مطابق معاهدهٔ لاهور ( ٢٩ جون ١٨٣٩ منعقدهٔ بين شه شجاع ورنجیت سنگه وانکليزها ) تمام ولايات مذكوره وصفحات عمدهٔ پاختیای مرکزی از افغانستان مجزا شده و در متن معاهده تجزیهٔ ولايات بقرار ذیل مذکور گردید : ـ
( کشمیر با تمام مضافات آن ، قسمت های شرقی وغربی ، جنوبی وشمالی اتك ، چچه ، هزاره ، کهنبل ، آنت با توابع او ، پشاور ، يوسف زی ، ختك ، هشت نکر ، مچنی ، کوهات ، هنگو ، تاحد خيبر ، بنو ، وزير ، تانك ، كرنك ، کاله باغ ، خوشحا لكده ، ديره اسمعیل خان ، ديره غازيخان ، کوت متمن ، عمر كوت ، سنگتر ، اروات مند ، اجل ، حاجی پور ، هرسه کيچي ملك مينگره ، ولایت ملتان ، سند و شکار پور . ) بهرحال این علاقوںی که شمرديم بعد از کمی مطابق بمعاهده ١٨٤٦ ( منعقدهٔ بين انگلیز و مهاراج دلیپ سنگه در لاهور ) بعضاً زیر امتیازات حکومت انگلیس رفته و در سال ١٨٤٩ بالقطع ضمیمهٔ حکومت هند برتانوی گردید . ولایات سند در سال ١٨٤٣ بتصرف انگلیس رفت . درین ضمن افغانستان بحدی در داخله گرفتار بود که استقلال سیاسی او در معرض خطر واقع شد ومعاهدات جمرود و پشاور در سالهای ١٨٥٥ ، ١٨٥٧ عیسوی ( منعقدهٔ بين انگريز و امير


صفحة ( ٦٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )

دوست محمد خان ) باین مخاطرات تائید نمود . بعد ازانکه اعلیحضرت شیرعلی خان
مفاد این عهد نامه جات را برهم زده و حرب دو یمین افغان و انگر یز بوقوع رسید ،
مطابق معاهده ١٨٧٩ صفحات کرم تا ابتدای اراضی و جبال طوایف جاجی ،
و دره خیبر تا کنار شرقی لندی کوتل ، از ولایت پاختیا مجزا و ضمیمه حکومت
هند انگلیسی گردید ، چنانیکه شالکوت وفوشنج تا جبل کوژک از پاختیای
جنوبی جدا و منتزع شده بود. در دوره اعلیحضرت عبدالرحمن خان حدبخشی
افغان و انگلیز آغاز کرده و بالنتيجه حد بخشی مشهور به ( خط دیورند ) حدود از
دست رفته را داخل حدود سیاسی برطانوی معرفی نمود ، و مطابق معاهده دیورند
( ١٢ نوامبر ١٨٩٣ ) چمن ( محل چهاونی عسکری انگلیز ) در پاختیای جنوبی ،
و صفحات سوات و باجور در پاختیای شمالی ، و علاقه های چترال و باشکل
در بلورستان ، و مالك و زیری و داور و چاکی در پاختیای مر کزی از خاك
پاك افغانستان جدا و ضمیمه حدود هند برطانوی گردید . معهذا قسما" مناطق
از دست رفته پاختیای مرکزی را نمیتوان محکوم اقتدار هیچ حکومتی تصور
نمود ، این منطقه که قلب پاختیارا تشکیل میکند بهترین ممثل سجايا و سويه
معنویه پختانه ها شمرده میشوند و تا امروز بنام سرحدات آزاد حریت دونیم هزار
ساله ملیه خود شانرا محافظه کرده توانسته اند ، قسمت عمده این منطقه عبارت
از حصدی است که بین انهار گومل و کابل واقع است ، اینحصه
در شمال خود دارای طوایف بزرگ افریدی وار کزای و در جنوب خویش
مالک شاخه های قوتمند وزیر و مسعود است که فاصل شمال وجنوب وادی کرم
شمرده میشود . انگلیس ها بعد از اشغال پنجاب حریت این منطقه را اخلال
نه نموده و پالیسی بنام « سرحد مسدود » اختیار نمودند ، محاربه اولین انگلیزها
با مسعودیها در سال ١٨٦٠ واقع شد ژنرالهای انگلیز نا کامبکورم و وزیرستان


صفحة (٦٤) سال اول - مجله کابل شماره (۹)

پیشرفته وماکين - مسعود را تخریب کردند مگر در اثر مدافعات شدید اهالی
مجبور بعودت در بنو شدند . رابرت سنديمان در ١٨٦٦ پالسی سرحد مسدود را
خير باد گفت ودر ۱۸٩٥ انگلیز در وانا وتوچی قشلهٔ عسکری قایم نمودند ، در
۱۸۹۸ کرزن مشهور عساکر منتظم را از سرحدات رجعت داده وجایشان به
ملیشیا سپرد ، در ۱۸۹۱ حکومت سرحد شمال غربی از پنجاب جدا و مستقل
تشکیل گردید ، بعد از حرب سیومین افغان و نگلیز (چون طایفۀ شجاع مسعود
بسی درین حرب انگلیز هارا فشار داده بودند) عساکر انگلیز با تلفات سنگنی
ملك مسعودی ها را اشغال نموده ودر سال ۱۹۲۰ حکومت انگلیز اشغال دایمی
انجارا شروع نمود ، واز طرفی قوای انگلیزی بفشردن وزیربهای وانا وتوچی
پرداخت ، بالاخره کنترول وزیرستان بواسطۀ سیتم سرك سازی انگلیز ها تکمیل
شد ودر نتیجه چند صد میل سرك نگلیسی در داخل وزیرستان وسرحدات
دیره جات تمدید شده وچندین هزار عسکر باقامت دایمی آنجاها مامور ومقرر
گردید!
و الحاصل ولایت پختیا یکی از مراکز عظیمه مملکت افغانستان بوده
ودر میدان حوادث سوء جهان وتنازع حیات انسانی حكم باوان آهنین
وطن را داراست ، کارنامهای درخشان چندین قرنه پختیا و اسمای رجال
تاریخی وحربی او از بهترین مفاخر تاریخ مملکت بشمار میرود ، متأسفانه
ضیق صفحات مجله بما اجازت طول كلام وتفصیل بیان نتواند داد .


منظره ارگ شاهي در حين باريدن برف


[BLANK PAGE]


یاد آوری

حضراتيكه باشتراك سال دوم مجله كابل متمايل باشند قبل از اختتام سال اول با ايستى
ورقه اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات
سال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسيد ..
دفتر انجمن ادبی


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد .
هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات واصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده وبین نویسندگان فعلی معمول ومتعارف نباشد ترتیب داده وباين انجمن اهدا بفرمایند متشکراً برسم یاد گار برعلاوه اظهار قدر شناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .


كابل
شماره دهم

مجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبی
در تحت نظر انجمن ادبی طبع ونشر میشود .
مخابرات با انجمن است .
عنوان تلگرافی : - كابل ، انجمن

كابل
ولايات داخله
« خارجیه
اشتراك سالانه
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ۳۰۲۰۱
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند
ثر طلبة معارف وطن
۱۲
١٤
افغانی
"
نیم پوند انگلیسی
رایگان
نصف قیمت

۲۷ شوال ه ق = ١٥ حوت ١٣١٠ ه ش = ٥ مارچ ١٩٣١ میلادی


فهرست مندرجات
نمره
مضمون
نویسنده
صفحه
۱ : تاثرات وانعکاس آن
محمد يعقو بخان
١ الی ۷
۲ : مدنيت قديم افغا نستان
احمد علیخان مترجم فرانسه
٨ « ١٦
٣ : عروس نیل
مترجم سرور گویا
۱۷ « ۱۸
٤ : دکتور اقبال
بقلم گویا
۱۹ « ۲۳
٥ : فلاحت
جناب مستغنی
٢٤ « ٢٧
٦ : ترجمۀ منظومۀ شاعر مشهور هند
مستغنی وصبا
۲۷ « ۳۲
٧ : انتقاد وموزيك
محمد کریم خان قاضی زاده
۳۳ « ۳۹
٨ : فضلای فرا موش شده
عبد الله خان افغان نویس
٤٠ « ٤١
٩ : افغا نستان ونگاهی بتاریخ آن
میر غلام محمد خان غبار
٤١ « ٥٨
۱۰ : تشکر ویاد آوری
انجمن
« ٥٩
۱۱ : تصاوير


مطبعه عمومی کابل ۱۳۱۰
م


صفحۀ (١) سال اول - مجله کابل شمارۀ (١٠)

آدرس
محل اداره: جاده ارگ انجمن ادبی
عنوان تلگرافی: کابل انجمن
« مخابرات: با انجمن

مجله کابل

اشتراك
کابل: ١٢ افغانی
ولایات داخله: ١٤ «
« خارجه: نیم پوند انگلیسی
طالبۀ معارف نصف قیمت

مجله ایست ماهوار: علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخی

١٥ حوت ١٣١٠ هـ ش = ٥ مارچ ١٩٣١ م

بقلم آقای محمد یعقوب خان
وکیل منتظم فابریکه ها

(تأثرات و انعکاس آن)

در نمره ٧ مجله نفیسه کابل مقاله تحت عنوان تغییرات جسمیه وافعال حسیه مندرج بود و موضوع آن اساس نظریات قسمتی از فلاسفۀ غرب را نشان میداد چون اصل موضوع هنوز متفق علیه تمام علما نگردیده وعده ای در مقابل این نظریه مقاومت دارند . لذا بغرض استفاده هموطنان نظریات دسته دومین را توجه و تحریر و بغرض نشر مجله شریفه تقدیم مینمایم :
علمای عصر موجوده مینویسند : - مجموع احساساتیکه در حال خوف تولید میشود جذبه نبوده بلکه فقط خود خوف را تشکیل میکند . « خوف » را در علم النفس تأثر میدانند و بجزان دیگر هیئت مستقلی را دارا نیست . اینکه علمای سابقه معتقد بودند : احساسات نیز نتیجۀ تغییرات جسمیه است


صفحه ( ۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۰ )

این نظریه تاوقتی میتوانست رسمیت داشته باشد که هنوز تقسیمات معینی برای
معرفت تاثرات موجودنبود ( عقیده ویلیام جیمس انگایسی ( Tristesse )
غم ( Frayeur ) ترس را از جمله تاثرات تصور کرده است ) فیلسوف
های کنونی غم را ناشی از يك کیفیت مزاجی ( Humeur ) دانسته
( Frayeur ) خوف را یکنوع تاثر میشمارند.
راجع بتاثرات معلوماتیکه تا کنون بدست آمده واکثر ازعلمای جدید
بآن همفکری وموافقت داشته اند و تا اندازه دارای رسمیت هم شده است ،
همان است که بچهار نوع تقسیم وتعریف می شود .
اول : مسرت ، دوم غضب ، که هردو ازتاثرات موقته وعالیه میباشد ،
سوم رنج . چهارم خوف . که هردوی آنها تاثرات دانیه هستند ( اعنی باعث
انحطاط نفس میشوند ) برای اینکه تاثر از کجا پیدا میشود معلومات کامله
بدهیم ، لازم است گرافيك آتی تسلسل شعب حیاتية يك دوره را که بنام
دوره پزشک ( Psychique ) مشهور است ، ارائه نمائیم . لیکن قبل از
رجوع بگرافيك مذكور میباید فهمید که شعب مختلفة حيات عبارت از موضوعات
ذیل اند . وقتيكه درجة حالت تقلص از درجه حالت تقلص طبیعی کمتر باشد ،
حالت ( Elepnessifs ) نامیده میشود . که از ان موضوعات ذیل ظاهر
میشوند . اندوه ، غم که به تاثرات هابطۀ خوف ورنج مربوط است ، یا بالعكس
هر گاه درجۀ حالت تقلص از درجه حالت تقلص طبیعی زیاده باشد ، حالت موقته
نامیده میشود ، که از آن موضوعات ذیل صادر میشود ( Enéruéwt ) و
( Gaiete ) عصبانیت ، خوشی که هردو نیز بتاثرات موقته يعنى ( Joie )
و ( Colere ) غضب ومسرت ) مربوط است .
وقبل ازان یاد دهانی می نمائیم از يك نقطه دیگری که بعضی دوره های


صفحه ( ۳ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ۱۰ )

( Cene Thepq ) یعنی تمام احساسات داخلیه ) ازحالت ( Humeur ) مزاج بدون سبب شکل دیگری ( درین مقصد بدون سبب ( Psychique ) میگیرد ، این حالات مزاجی نتیجه حالت داخلی ( Incons Cient ) بوده در مسئله سعادت بشر رول مهمی را بازی میکند که در هر کسی بدواً واساساً موجود است . و اکثراً غلط است که میگویند یادگار غم آور فلان حادثه ما را غمگین نموده است .
حالانکه حقیقت آنست که ما غمگین بوده نظر به حالت مزاجی خود شکل حادثه را انتخاب میکنیم که بامزاج موافقت کند یا مزاج بآن موافقت نماید وباید بدانیم که تأثرات چطور با انعکاسات ظاهر میشود ، اگرچه این مطلب به شرح وتفصیل زیاد محتاج است که ما نمیتوانیم عیناً آنرا درینجا متذکر شویم ، اما با آنهم نتیجه را چنین گفته میگذاریم که ( Enotion ) و ( Reflexe ) تأثر وانعکاس آن درعین زمان واقع میشوند .
و بنابران هر تأثر معه يك تغيراتی در تقلص عضلات طبیعی ظاهر میشود ، معلوم است که تمام سیستم عضلاتی دائماً دريك درجهٔ مخصوص تقلص دوام داشته محافظه میشوند که آنرا تقلص طبیعی مینامند . وهیچ وقت يك انبساط کلی در این تقلص عضلات واقع نمیشود ، بدون دو موقع یا در هنگام فلج مکمل ویا بعد مردن .
در اثنای حدوث انبساط درعضلات زمانیکه تأثر واقع میشود ، اینوقوع بدو صورت ظاهر میگردد : یا درجهٔ تقلص زیاد میشود و یا کم . و این انبساط بدیگر عضلات مختلفه بيك طرز خصوصی بوده ، نظر بوقایع وحال در بعضی از عضلات جریان مینماید ، وازین جاست که انعکاسات وتأثرات خیلی ، متعدد ومختلف اند ، هر قدریکه تأثر قوی باشد ، همانقدر صورت نشر درجهٔ تقلص


صفحه (٤) سال اول ـ مجله كابل شماره (۱۰)

كثيف است و بنابران عده زیادی از گروپ های عضلاتی در حرکت های
وسعه می در آیند .
حقيقتاً هيچوقت بصورت قطعی گفته نمیتوانیم که با فلان تأثر فلان فعل
صادر میشود . زیرا که بوقت مسرت میتوان گریه کرد و بوقت رنج میتوان
خندید . اما ( زهر خند )
ودر وقت خوف وغضب میتوان لرزيد ، اما بوقت مسرت میتوان فغان کرد
که از ته دل باشد . اگرچه تعیین تمام تأثر انعکاسی را از باعث کثرت شان
نمیتوان معین کرد . اما چندی ازان ها را برای معلومات اظهار میکنیم : —
Reflexe des Muscles Stries (انعکاس عضلات مخطط) مانند
آواز ، شکایت ، ناله ، لرزه ، تشنج عضلات ، فوق ، آه ، رعشه ، خمیازه .
Reflixe des Muscls Lisse انعکاس عضلات هموار بمثل تشنج معده ،
وروده ومثانه .
Reflexe Secretion انعکاس افرازی : بمثل آب دیده ، لعاب دهن ،
اسهال Reflexe Vasomoteur انعکاس وازو موتور : مانند سرخی
روی ، زردی ، خلجان (حرکات غير منتظم وشديد قلب)
چون دوام تأثر انعکاسی کم بوده ، پس از احضار Evocation صادر
میشود . و این احضار يك شکلی را که به منصوره او کم یا زیاد شبیه باشد حاضر
میکند و متعاقباً افکار مجهولی پیدا میشود که آیا ازین واقعه چه حاصل خواهد شد
و چه خواهد کرد و از Evocation احضار يك تشبث دیگری نیز حاصل میشود .
که تأثر و انعکاس را تقویه میکند و يا رفع . این تشبث مرکب از احساس
ومزاج Sentiment و ( Humeur ) است و ازینجا باید فهمید که احساس
چیست و چه وقت بروز میکند ( نباید که احساس خلاف نظریه عامی استعمال


صفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٠ )

شود )
احساس عبارت ازان شیئ است که دوام دار نباشد مثلاً خواهش يا وهم ،
و آنچه متداوم باشد و یا روز بروز در تزئید باشد مثل محبت و يا تكبر و ملت پرستی
آنرا تمايل مینامند . پس احساس در حقیقت به تعقیب تأثر وانعکاس واقع میشود .
ودرين لايحه آتی بصورت مختصر صورت تسلسل تأثر ، انعكاس ومزاج واحساس
و نتیجه شان را ظاهر میکنیم :

| تأثر | مزاج | احساس | نتیجه |
| --- | --- | --- | --- |
| مسرت | عصبانیت | قناعت | حیرت ، اعتماد ، صمیمیت ، شفقت ، |
| غضب | ضعف | خواهش | نفسانیت ، انفعال ، حقارت ، ذلت |
| رنج | غم | ياس و فتور رخاوت | رحم ، تأسف ، شرم ، پریشانی |
| خوف | اندوه | وهم | تردد |

و آخرين صورت های احساس را که از اثر وقایع خارجيه و یا داخليّه مسلسلاً
تولید میشود شرح میدهیم ، هرگاه قناعت Contenetement بعد از یاس
وفتور ( بی حرکتی ) Decouragement واقع شود نتیجه آن
تسلی است ، Consolation
و هر گاه بعد از Desir ( میل ) پیدا شود نتیجه آن Satisfaction


صفحه ( ٦ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ١٠ )
( رضائيت ، اکتفا ، ترضيه ) میباشد ، هر گاه بعد از وهم وترس Crainte واقع شود نتيجه آن تسکين Soulagement و تخفيف ميباشد ، هر گاه ياس بعد از ميل پيدا شود نتيجه آن Deception اغفال وهر گاه پس از يك اميد Espoir پيدا شود نتيجه آن Desillusion رفع اشتباه ميبا شد ، هر گاه ياس بعداز يك خوف توليد شود برای نتيجه آن يك اصطلاحی موجود نيست ليکن آن موضوع را باين کلمات ياد ميکنند ؛ مقدر بود، گمان نميکردم .
برای ختم مقاله خود ، يك مثال ديگريهم درخصوص Passion مطاوعت که عبارت از درجات بلند سابقه Inclinussion Gout و تمايل باشد بيان ميکنيم . حالت Passionnel شهوانی به شکل مخصوص احساسات ومزاج Sentiment - Humeur ميباشد که اين شكل ازيك حادثه موجوده ويا از يك حادثه قديم مجدداً بروز ميکند .
مثلاً در کوچه يك شخصی می بينيد كه يك گادی بان بی رحم به اسپ خود يك زجر بسيار شديد می نمايد اين حادثه در وجود شخص اولاً يك تأثر غضبی توليد ميکند و بعد ازان احساسات Indignation ( غيظ ونفرت ) پيدا گرديده ، صورت های مختلفه احساسات ومزاج Sentiment - Humeur و خواهشات و ضعيفی Desir و Enervement به کثافت خيلی جلب آور معلوم ميشود . واين شخص يك فعل Bruyant پر تهيج و غوغا مينمايد وبلکه فغان حتى يك التجا و ميلان شديدی بمقابل گاديبان ظاهر ميکند . که اين Indignation ( غيظ و نفرت ) را نظر بدرجه زياديش حالت مطاوعتی مينامند .


صفحه (۷) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

(۱) Affectivite این هم مرکب است از | Avidite ( حرص )
( افکتویته ) Bonte ( احسان )
Sociabilite استعدادو
قابلیت معاشرت
(۲) تمام احشای عمومیه داخلیه Activite
(۳) Intelligence که مرکب است از | Memoire قوه حافظه
( باز کاوت ) Imgination قوه مفکره
Jugement قوه قضاوت
دوره مکمل پزیشك Psychique
که مرکب است ازین سه حیات
از حیات Affective ( مورثی ) از حیات زکی و نمو از حیات
اکتیف Acnive ( حیات تعدی )
حیات زکی شروع میشود : از Reviviscence و یا از Perception
انعکاسات تاثرات
احضار احساسات
مزاج مقیاس
فعل


صفحه (۸)
سال اول - مجله کابل
شماره (۱۰)

(مدنیت قدیم افغانستان)
(صنایع گريك و بوديك)
(در گندهاریا)
بقلم احمدعلی خان
مترجم فرانسه

عموماً نام گاندها را به اراضی بین کابل و پشاور تعبیر میشود و تا اندازه این تعبیر مقرون بحقیقت است ولی اگر قرار باشد حدود گاندها را مدققانه تعیین کنیم خواهیم گفت: گاندها را بین رودکابل و اندوس و عبارت است از وادی پشاور و جلگه وسیع یوسف زائی (پشاور، هونی، مردان، شاهباز گرهی، جمال گرهی، تخت بائی، شهر بائی) هشت نگر با هشت شهر آن (پرانگ، چار صده، تانجی، راجار، اتمن زائی، تورانگ زئی، عمر زئی، شرپا او) بنیر (رستم، سانگالو،) سوات (تانو، ملاکند، شاخ دره، پیر خبل، باغراج، شاخ بات، توپ دره، دره اون زئی، تنگی لوریان،) باجور بعبارت دیگر گند هاریا عبارت است از جلگه وسیعه پشاور و حلقه های کوهستانی بنیر و سوات و باجور و مومند و سفید کوه که چهار طرف آنرا احاطه کرده است، منطقه گاندها را طوریکه امروز بهترین وادی های کوهستانی قشنگ را دارا است، در اعصار ماضی بمراتب بلندتری مناظر نزهت بخشائی را مالک بوده و بهمین مناسبت بود که راهبین بودائی هزارها معابد نفیس خویش را در این منطقه دلکش برپا و بهترین شاهکارهای صنعتی را تا عصرهای درازی بیادگار گذاشتند بلی آب و هوا و مناظر دلربای طبیعی این نواحی در تولید باشد ترین صنایع مستظرفه دنیا اثرات فوق العاده از خود بروز داد.
صنعت گرك و بوديك، که از نقطه نظر فن از سرمایه های افتخار عصر


صفحه (۹) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

بودائیت و یونانیت در وطن افغانستان است » آیا چسان و در تحت تاثیر چه نوع حوادثی در افغانستان و مخصوصاً در ولایت گندهاریا پا بعرصه وجود نهاده است ؟ سوالی در خاطر ها وارد می شود ، جواب این سوال را نیز میتوان از فهم دو سلسله قضایا و حوادث فوق العاده استخراج نمود که نفوذ آن در صحنه وسیع قاره آسیا عموماً در افغانستان خصوصاً تبدلات مهمی وارد کرده است . راجع بقضایای اول الذکر کافیست اگر بگوئیم ما شنیده ایم آسیا قاره ایست که تقریباً منشأ و منبع تمام ادیان شمرده می شود و بسا دیانت ها که از انجا به سایر قطعات و اکناف عالم منتشر گردیده ، پس دین بودا هم یکی ازان جمله است که در سرزمین آسیا پرورش یافته است . دین بودا در اوائل قرن شش قبل از مسیح در مملکت چین پا بصحنه وجود گذاشت . موسس آن همان شخص است که معروف شد به «ساکیا مونی» Cakya - Mouni اسم اصلی او «سیدارتا گوتا ما» Sidhartha - Goutama بوده واز خانواده «ساکیاس» Gakyas بوجود رسیده و مطابق نوشته جات سینگال ها در ٥٤٣ ق.م. وبنا بر نظریات اروپائیان در ٤٧٨ قبل از میلاد وفات نموده است .

بعد از او تابعینش دودسته گشتند ، دسته سخن های او را شنیده آنچه توصیه کرده بود بجا کردند و دسته تخلف ورزیدند . دسته اول الذکر موسوم به ماهایانا Mahayana بود که بالاخره در هند شمالی متمرکز شدند و دسته دومی در قسمت های جنوبی مسکن گزین گردیدند .

دین بودا بعد از وفات ساکیا مونی شروع به انتشار نموده ابتدا در خود مملکت پهناور چین در قرن ٥ و ٤ ق. م . و بعدها در ممالك مشرقی مثل جاپان و کوره سر کشیده و بمرور زمان در حصص جنوبی چین و جزائر جاوا و هند و در حوالی قرن سوم ق. م. در افغانستان نفوذ نمود . چنانچه مقارن قرن اول مسیحی صحنه


صفحه ( ۱۰ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۰ )

وسیع قاره آسیا را سر تاسر شرقاً ، غرباً بصورت زنجیر مسلسل فرا گرفت که
حلقه های او عبارت بود از جزائر جاپان . کوره . چین . جاوا . هند . افغانستان
چون افغانسان همسایه چین بود هجوم مبلغین بودائی از دو طرفه یعنی از شمال و
شرق در آن سر کشیده تمام حصص شرقی و شمالی و مرکزی افغانستان را فرا
گرفت .
تابعین مذهب بودا چون طرح و بنای معابد و ترا شیدن بت ها را جزء
عبادت خویش میدانستند لہذا تمام طبقات بلا استثنا به ساختن معابد و تراشیدن بت ها
پرداختند و درین راه زبذل مال دریغ نمیکردند تعدد معابد ، متعدده و بیشمار درین منطقه
شاهد این مطلب است اما حوادث ثانوی عباره از قضایائی است که از غرب
یعنی از مقدونیه یونان وممالك کنار بحر الرومی نشئت نموده و این وقایع در اهمیت
از سلسلهٔ حوادث اولی کمتر نیست .
حکومت یونانی در قرن 4 ق . م . در دوره سلطنت شاهان مقدونیه
صورت وحدت بخود گرفت . فیلپ که از ٣٥٦ تا ٣٣٦ . ق . م . سلطنت
نمود ، در ٣٣٨ کل یونان را تحت اطاعت خود آورد . پسرش اسکندر چون
بسلطنت رسید در سنه ٣٣٤ ق . م . فکر تسخیر ممالك مشرقی در سرش افتاده
و بقصد هجوم براه پرا طوری فارس بتاخت ، در ظرف چند ماه آسیای صغیر را
عبور نموده عساکر دار یوش را در سنه ۳۳۲ در گرانيك Granique
شکست داد و بطرف فنکسی Phenixi ( پایتخت تیر - Tyr ) و مصر رخ نمود .
ابتدا داخل شهر ممفيس Memphis مصر شده در قاره افریقا بجانب غرب
تا نقطهٔ موسوم به « اورا کل ومون ، Oracled - Ammon رفت . از انجا
سواحل بحر الروم را تعقیب کنان بر گشته شهر اسکندریه مصر را بنا نموده
و به ممفیس عودت نمود .


صفحه ( ۱۱ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۱۰ )

از ممفيس پس بهمان راهی که آمده بود مراجعت کرده مجاور دمشق حلب
باز از فنكسى گذشت . ازین محل عنان خویش را جانب مشرق گشتانده چنانچه
از تا پيسك Thapoaque نه كبار رود فرات واقع است گذشته داخل
بین النهرین شد . پس از عبور رود دجله در مقام آر بل Arbele به عساکر
متعدد دار پوش مقابل گردید. قشون ایرانی را درین محل شکست فاحشی داد .
باز بطرف جنوب روان و داخل شهر بابل Babylon گردید .
اسکندر درين شهر نيز بعضى ابنيه و عمارات از خود بیاد گار گذاشته
را ساً به پرسه پولی Persepolis آمد بعد ازان تسخیراتش را دامه
نداده عنان خویش را جانب شمال گردانیده در مملکت مدیس داخل شهر
اکبتان Ecbatan گردید . پس ازین سواحل کسپین را تعقیب و فارس
شمالی را سراسر عبور کرده وارد خراسان شد و از انجا به هرات افغانستان
رخ نموده و شهر « اسکندریه آسیا » را در آنجا بنا نهاد . سپس همین راه
امروزی را تعقیب کنان بطرف جنوبی مما لك افغانستان روان شد و از فراه گذشته
داخل منطقهٔ كه امروز باسم قندهار موسوم است گردید . اسکندر
در اینجا شهر دیگری بنـا نهـاد كـه معروف به « اســكـنـدويـه
ارا کوزی یا اسکندریه ارا کوسیا » است .
این شهر یونانی مجـا نب غرب شهر احمد شاهی در پای کوهی که بر پوزه آن
« چهل زینه » تراشیده شـده معمور بود . هر چند تا حال حفريات اصولی در
خرابه های آن نشده بازهم ساكنين مسكوكات و سایر یادگارهای عصر مدنیت
یونانی را از ان یافته اند ) بعضی مورخین را عقیده برانست که اسکندر پس
از قندهار همین راه موجوده را گرفته مستقیماً داخل کابل و از انجا روانه مملکت
با کتريان ( ولايت مزار ) گردید ( اطلس كلا سيك فرا نسوي هم همين خط


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۰ )

حرکت را تصدیق میکنند . ) بعضی ها میگویند که اسکندر در حین ورود خویش
داخل کابل نشده روانه مملکت باکتریان گردید بهر حال پس از وصول به
مملکت باکتریان و دخول در بلخ رود اکوس ( آمو دریا ) را عبور نموده
در سمرقند حالیه که آنوقت موسوم به مارا كاندا Maracanda بود رفت
و از آنجا دامنه تسخیراتش را جانب شرق ادامه داده در Khodjend
« کودجن » ( شهر اسکندریه اقصی ) را بنا نهاد . این شهر آخرین نقطه شرقی
امپراطوری اسکندر مقدونی میباشد . اسکندر از کجا به تعقیب خط ورود خود
و یا به راه موازی آن به بلخ مراجعت نمود ، احتمال قوی میرود که اسکندر
همان مسیر تا ریخی را که چند سال بعد هونستق چینائی طی نمود پیش گرفته و
دره های هندوکش را عبور و وارد کاپیسا ( کوهدامن حالیه ) شده باشد .
وچنانیکه در شماره ۵ مجله کابل ذکر کرده شده اعمار شهر اسکندریه قفقاز در
کاپیسا ورود اسکندر را درین منطقه تائید میکند . اینکه میگویند اسکندر
کابل را عبور نمود ، درست است ولی باید دانست شهری که اسکندر عبور
نموده نه کابل فعلی بلکه شهر کابلی بوده که در منطقه بگرام واقع شده بود . پس
از ان اسکندر بعقیده موسیو فوشه از راه تیکاو و نجر او و مناطق شمالی دره خیبر
گذشته کنار رود اندوس رسید و پس از عبور اندوس قشون اسکندر از
تاکزیلا پیشرفت کرده نتوانست لہذا رود اندوس را تعقیب کنان تا نقطه
پاتالا Patala فرو آمده وانگاه بلوچستان و حصص جنوبی ایران را عبور
و پس وارد شهر بابل گردید ، و بعمر ۳۳ سالگی در سنه ۳۲۳ ق . م .
در شهر مذکور وفات نمود .
در اثر این جهانگیری و تسخیرات وسیعه سکندری تمدن و روح صنعت
یونانی در مما لك مفتوحه را نج شد وچونکه اسکندر از هر جائی که میگذشت


صفحه ( ۱۳ ) مجله کابل ـ سال اول شماره ( ١٠ )

آنرا معمور میکرد ، و در سلك قشون سکندری از هر قبیل اشخاص علما ،
فلاسفه ، صنعتگران زیردست مسلك بودند . به علاوه چون بعد از اسکندر
کبیر افغانستان از ٣٢٩ تا ١٣٥ قبل از میلاد یعنی در مدت تقریباً ۲۰۰ سال
صحنه نفوذ و تسلط یونانیان واقع شده بود و خاندانهای متعددی از قبیل : اوقدنها ،
متوسن ها ، اوکراتیدن ها دران سلطنت کردند ، واضح است که درین مدت
مدید اخلاق و رفتار و عادات بلکه روح صنعت یونانی در قالب کار گران
واستادان منطقهٔ کوهستانی افغانستان اصولاً اثرات فوق العاده عمیق نموده است .
در نتیجه این دو سلسله قضایای تاریخی شرق وغرب بود که مملکت افغانستان
مرکز مدنیت وصنایع یونان و بودا گردید . آری صنعت گرگ و بوديك
وقتی در افغانستان عرض وجود نمود که از جانب شرق مبلغین بودائی باعقاید
و افکار نوین ( که منحصر به ساختن مجسمه های « سا کیا مونی » و تعظیم
و تکریم او بود . ) سر کشیده وارد شده بودند ، و از جانب غرب صنعتگران
زیردست یونانی ( که در قصبه ها و شهرها گردش کرده رسم ها
و صنایع حجاری خود را میفروختند و آهسته آهسته دنباله قشون
سکندری را گرفته داخل ممالک مفتوحه شدند ) در ممالک افغانستان بابهترین
خریدارها مقابل میگردیدند . گفتیم تابعین مذهب بودا ساختن معابد و
مجسمه ها را عبادت میدانستند ، پس با این فهمید طبقه معمار و حجار و
صنعتگر یونانی مقام بلندی را در گاندها راه افغانستان حائز وصاحب هر گونه
نعمت و اعزاز گردیدند . چون قشون اسکندر از رود سند چندان دور تر
رفته نتوانست وبرگشت لهذا صنعت گران معیت او هم پیشتر نرفته وعلی العموم
در افغانستان ومخصوصاً در حصه شرقی او باقی گندها را ونگار ها را مقیم
گشتند پس بنابر اقتضای زمان ومکان مکاتب صنایع مستظرفه درین مناطق


صفحۀ (١٤)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (١٠)

تاسیس گردید که ما آنها را «مکاتب صنعتی گرگ و بوديك» مینامیم این
مکاتب در قرن اول مسیحی بمنتهای عروج و ترقی رسید .
صنایع حجاری مکتب گرگ و بوديك و يا صنعت گاندها را صنعت شاذ و نادری
است که در اثر اشتراك مساعی صنعتگران شرقی و غربی صورت گرفته ، واین
صنعت را از آن سبب مقام بلندی است که روح شرقی و غربی ، افسانه های
قدیمی هندی و یونانی در آن مضمر است . اگر بمجسمه های موزیم لاهور (١)
(که از بنیر و سوات و پشاور بدست آمده) و یا به کولکسیون موزیم کابل
(که از هده و کاپیسا کشف شده) نگاه کرده خود مجسمه های کوچکی دیده
خواهد شد که سربازان قشون سکندری را با کلاه گسك دنباله دار شان نشان
میدهد ، هکذا مجسمه های بملاحظه خواهد رسید که در چشمان کشیدۀ آنها
خمار و غمزۀ نگاهای «شرقی پدیدار است ، همین آمیزش و اختلاط عجیب است
که این آثار گران بها را در نظر شرقی و غربی زیبا و دلفریب جلوه میدهد . موسیو
فوشه(در کتاب سر حد هند و افغان) Curla Frontieie - Indo - Afghane
میگوید : ۔۔ اگر یکنفر اروپائی برای معاینه صنایع حجاری گرگ و بوديك
در موزیم لاهور و یا کابل بیاید ، البته طبعاً منتظر خواهد بود که از انواع
حجاری خارجی (یعنی شرقی) چیزی خواهد دید و یا با آثاری مقابل خواهد شد
که تا حال ندیده و بآنها آشنائی ندارد ، ولی خلاف انتظار هر چه ازین صنایع
نادره به بیند چیزی از خارجی بنظرش نخواهد رسید وعيناً طرز کار معماران
و حجاران اروپا را از قبیل : گلدسته های برجسته سر پایه ها ، گل های مارپیچی

(١) لاهور تقریباً به ٨٠ كيلو متری شمال شرقی محل التصاق رود کابل و اندوس
میباشد . نباید آنرا بالاهور پایخت پنجاب اشتباه کرد و یکی از قریه های افغان نشین
علاقه پشاور میباشد .


صفحه ( ١٥ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ١٠ )

که برای تزئینات بکار میبردند ، مجسمه های انسانی که بعضی گلدسته ها و پایه
های عمارات را بدوش گرفته اند ، مجسمه های ارباب انواع مثل : ــــ
مرکوری Mercure هرکول - Hercule سیلن Silens اروس = Eros
ملاحظه خواهد نمود ، در تمام آثار مذکوره همان يك تازه گی ، نزاکت طرح
جعد موی ، همان يك مهارت در قالب گیری مجسمه های برهنه ، وطرح خم وشكن لباس
و بالاخره در تمام اینها يك روح نزاکت و لطافت را مشاهده نموده مبهوت
ومتحیر خواهد ماند . گرچه این صنایع در همه خاك گاندهارا و در مقابل آثار
وصنایع ساخته دست آنها ایستاده ، معهذا هرچه زیادتر تدقیق شود و در محیط
استادی ومهارت این صنعتگران دیده شود ، افق اروپا بنظرش جلوه میکند ،
و فوراً کارخانه های مجسمه تراشی و معماری ایطالیا بنظرش مجسم میشود ،
درین فرصت حالتی به او دست میدهد که مبهوتانه از خود جویا میشود : آیا
خواب است یا بیدار ؟ و یا در مقابل كولكسیون موزيم لاتران Lotran
ایستاده است ؟ در اینجا نسیم مشرق بمشامش رسیده متحسس میشود كه نه
خواب است و نه در مقابل كدام موزیم اروپائی است بلكه تمام این آثار از
معابد قدیمی منطقهٔ گاندهارا و یا ننگر هارای ( افغانستان ) بدست آمده است
موسیو فوشه میگوید اگر كسی بخواص كلاسيك این صنایع فکر کند
البته چندان متیقن نخواهد گردید كه این آثار ساختهٔ گاندهارا و ساكنین آن
زمین باشد ، چونکه ساكنین فعلی این منطقه از مرموزات مذهبی آنها
اطلاعی ندارند وفقط را هبین تبت وسیلان که بهترین وارثین این مذهب اند
از اسرار آن آگاه و در ورای شكل یونانی این صنایع مفهوم مذهبی و بودائی
آن را می بینند وموارد تصورات مذهبی خود را درك ميكنند . پس این آثار
صنعتی برای کسانيكه از اروپا و یا آسیا بمعاينه آن می آیند بوضع مخصوصی


صفحة ( ١٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١٠ )

جلوه میکند . يك نفر اروپائی در تمام این آثار منظر و صورت كلاسيك می بیند
و برای یکنفر آسیائی نیز بت محض بشمار میرود .
فی الحقیقت این مجسمه ها باایستی همین طوريك جذبه مخصوصی را دارا بود ،
زیرا در اثر ترکیب ( مبدء ) بودائی و ( شکل كلاسيك ) بعمل آمده اند .
موسیو فوشه میگوید صنعت گرکت وبوديك را ازان سبب رتبه بلند ومقام
ارجمند است که در اثر آمیزش « روح بودائی » و « زنی یونان » زائیده
شده است « اگر یونانی قالب آنرا تهیه کرده ساکنین گاندها را مواد دران
ریخته اند » و در اثر این اختلاط عجیب شاه کارهای بوجود آمده که نزاکت
هر دو تمدن وصفات نادری را مالك میباشد ، چنانچه از مسکوكات سلاطین یونانی
که بعد از اسکندر در مملکت باکتریان سلطنت کرده اند بوضاحت آمیزش
دو تمدن شرقی و غربی افغانستانی و یونانی هویدا میشود ، چه آن مسکوكات
قشنگ ( در افغانستان وراولپندی یافت میشوند ) که بدوزبان نوشته شده اند
بمثابه مداین و علاماتی است که درست عهد اختلاط دو تمدن فوق را یادهانی
میکند . و در نتیجه تمام این علائم با تاریخ همزبان شده میگویند : ـ که ملت
کندهارای افغانستان منتهای عروج و ترقی خود را تا عصر سیت های متهاجم
یعنی قرن اول مسیحی دارا بود، چه بعد ازین دیده میشود که مسکوكات شاهی
جمال و نزاکت هند و گرکت خودها را از دست داده به لباس های عجیب وغریب
سیت ها منقوش گردیده اند .


صفحه (۱۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۰)
مترجم : سرور گویا
از تقویم الهلال
(عروس نیل)
دسته از مورخین قصهٔ حیرت انگیز عروس نیل را چنین می نگارند : که مصریهای قدیم پابند و متکی به عقاید و عاداتی چند بوده اند که اکثری از آنها را در ایام وفای نیل که یکی از اعیاد مذهبی ایشان بشمار می آمد در معرض اجرا و منصهٔ شهود میگذاشتند و این رسم و رواج در قصص و اسطورهای تاریخی بنام عروس نیل اشتهار دارد .
در ایام وفای نیل دختر خوشکلی را که از مقبول ترین و قشنگ ترین دوشیزگان می‌بود بابهترین حله و زیباترین زینتی آراسته و بموكب فخيم ومجللی نشانده بنام عروس نیل آن دختر بیچاره را طعمهٔ دریای مواج وبحر ناپیدای نیل می‌نمودند . بزعم برخی از مورخین این عادت سخیفه تا عهد قسطنطين امپراطور روما امتداد داشته و اوامر به الغا و ابطال آن نموده است . و از روایات مورخين عرب معلوم میشود که این عادت و روش تا عهد فاتح مصر یعنی عمر وعاص رض جاری بوده و قبطیهای مصر روزی بحضرتش کرد آمده گفتند : ای امیر ! نیل ما را طریقه و عادتیست که بدون آن جریان او غیرممکن خواهد بود . امیر گفت چه عادتیست ؟ گفتند وقتا که ماه آسمان ما هفتهٔ اولین خود را سیر نموده بشب دوازدهم میرسد دوشیزهٔ بکری را پیدا کرده از پدر و مادراو رضائیت میگیریم بعد دختر را با بهترین لباس وزیورات آرایش عروسانه نموده تقديم نيل مینمائیم . عمر وعاص (رض) گفت : در اسلام همچه بدعتی نیست اسلام اساس وكاخ تمام عادات ورسوم سخیف و عتیق ما قبل خود را ویران و واژگون کرده


صفحه (١٨)
سال اول - مجله کابل
شماره (١٠)

است . مردم تا چهار ماه دیگر انتظار کشیدند و نیل هم هیچ جریانی بخود راه نداد تا اینکه ساکنان وادی نیل بنای فرار و ترك ديار گذاشتند چون عمر و عاص (رض) ازین قضیه آگاه گردید کیفیت واقعه و ماجرا را كالا بخليفهٔ دوم (رض) عرضه داشت خليفه بجواب او نوشت کاری بسیار خوبی نمودی بلی اسلام اساس قبل را تماماً ویران نموده اينك مکتوبی فرستادم وقتیکه واصل گردید به نیل بینداز ، فرمان خلیفه به عمر و عاص (رض) واصل شد پاکت را کشوده ملاحظه نمود که خلیفه نوشته : از طرف عبدالله امیر المؤمنین به نیل مصر ! اما بعد اگر توتنها بطور وميل خود رفتار داری پس مارا بتو حاجتی نیست و اگر جريانت بحكم خدای واحد قهار است پس ما از خدای توانا درخواست میکنیم که ترا جاری سازد خلاصه در هنگامیکه اهالی مصر همه اماده گریز وفرار از وطن بودند ، عمر و عاص (رض) مکتوب فوق را برود نیل انداخت . همینکه صبحگاهان مردم شهر از خواب دوشین برخاستند دیدند که خدای قادر متعال رود نیل را در یکشب به اندازه شانزده ذرع بالا برده و آب نیل را بوفرت زیادی بجریان آورده است ، مردم شهر تماماً خورسند گردیده و ازان ببعد این سنت سیّئه را با احتفال وفای نیل یکجا بدرود نمودند .


عروس نیل


[BLANK PAGE]


صفحة ( ۱۹ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۱۰ )
دكتور اقبال
بقلم ، سرور گویا
دكتور اقبال شاعر بزرگ و نامدار كشور هند است علوم عالیه شرقی را
در خود هند تحصیل و شعب مختلفه حکمت نظری و الهیات و معقولات را در
بران که یکی از پایه تخت های معتبر ومحتشم بلاداروپا است اكمال نموده و تاریکی
افق سیاه مغرب را محواشراقات ضمیر مستنیر خود ساخته است اشعار ومنظومات
او مانند اکثر شعرای بزرگ و نامدار دنیا همه معرف اخلاق و شوق تعلیماتیست
که میخواهد قاره بزرگی را تحت الشعاع افکار خویش قرار دهد و پیش ازانچه
محيط دروی اثر کند خود در محیط تأثیر نماید در تمام آثار اويك روح حقيقت
و يك قلب سوزان مملو از عواطف واحساسات صلح و صلاح و وسعت مشرب
و روح سعی وعمل ومبارزه در حیات که مسلك ومشرب پاك متصوفین بزرگ
اسلامی است دیده میشود .
اشعار اقبال دارای آن تعالیم اخلاقی عالی است كه ميتواند سرمشق زندگانی
ونويد سعادت بشری قرار گيرد . اقبال علاوه برشهرت فوق العاده كه درخود
ممالکت پهناور هند دارد درسائر ممالك اروپا وشرق نیز بی نهایت مشهور است
دکتور نکلسن مستشرق شهیر انگلیس ومعلم ادبیات در دارالفنون اکسفورد
انگلستان که یگانه متتبع و زنده کننده نام و آثار اقبال در عالم فرنگ است
میگوید. اقبال سرتاسر قاره هند را مسخر نمود ودرتصرف خویش نگاهداشت
و او یگانه شاعر و پیشوائی است که مملکت پیر هند از افکار جوان او تأسی
و پیروی کرده است .
از آثار دكتور اقبال تا آنجا که نگارنده اطلاع دارم آثار وكتب ذيل


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

بطبع رسیده است و بعضی هنوز در تحت طبع است.
پیام مشرق (بزبان فارسی بجواب گوته شاعر شهیر المان) ناله یتیم (بزبان اردو) زبور عجم (بزبان فارسی) رموز بیخودی (فارسی). اسرار خودی (فارسی). بانگ درا (اردو) جاویدان نامه (بزبان فارسی بجواب دانتی شاعر ایتالیا که هنوز در تحت طبع است) از تاریخ تولد و مسقط الراس و سنین عمر و خطوط مسافرت و دوره های تحصیل و غیره عوارض و خصوصیات حیات این شاعر شهیر چون دستم تهی است نتوانستم که بدقت درین باب چیزی بنویسم ناچار به این وجیزه اکتفا رفت و وعده که دانشمند معظم و دوست محترم آقای صلاح الدین خان سلجوقی داده اند امید قوی دارم که شرح حال مبسوط و کاملی از حضرتش بقلم توانا و مقتدر خویش در بمبئی نگاشته و مادر آتیه قریب درج صحایف مجله کابل نمائیم. اينك نمونه از اشعار آبدار شان را از (اسرار خودی) نقل و اقتباس می کنیم.
اطاعت
خدمت و محنت شعار اشتر است صبر و استقلال کار اشتر است
گام او در راه کم غوغا ستی کاروان را زورق صحراستی
نقش پایش قسمت هر پیشه کم خورد کم خواب و محنت پیشه
مست زیر بار محمل میرود پای کوبان سوی منزل میرود
سرخوش از کیفیت رفتار خویش در سفر صابرتر از اسوار خویش
تو هم از پا فرایض سر متاب (۱) بر خوری از عنده حسن المآب
در اطاعت کوش ای غفلت شعار (۲) میشود از جبر پیدا اختیار
(۱) تلمیح است به آیه شریفه قرآنی. (۲) اشاره است بطرف مسئله مشهور جبر و اختیار الهیات اسلامیه مقصدش اینکه حریت راست و اعلا از اطاعت مولی که پابندی بفرائض است بوجود می آید.


صفحه (٢١) سال اول - مجلۀ کابل شماره (١٠)

ناکس از فرمان پذیری کس شود آتش ار باشد ز طغیان خس شود
هر که تسخیر مه و پروین کند خویش را زنجیری آئین کند
باد را زندان گل خوشبو کند قید بورا نافۀ آهو کند
میزند اختر سوی منزل قدم پیش آئینی سر تسلیم خم
سبزه بروین نمو روئیده است پائمال از ترک آن گردیده است
لاله پیهم سوختن قانون او برجهد اندر رگ او خون او
قطرها دریاست از آئین وصل ذره ها صحراست از آئین وصل
باطن هر شی ز آئینی قوی تو چرا غافل ز این سامان روی
باز ای آزاد دستور قدیم زینت پا کن همان زنجیر سیم
شکوه سنج سختی آئین مشو از حدود مصطفی بیرون مرو

ضبط نفس

نفس تو مثل شتر خود پرور است خود پرست و خود سوار خود سر است
مرد شو آور زمام او بکف تا شوی گوهر اگر باشی خزف
هر که بر خود نیست فرمانش روان میشود فرمان پذیر از دیگران
طرح تعمیر تو از گل ریختند با محبت خوف را آمیختند
خوف دنیا خوف عقبی خوف جان خوف آلام زمین و آسمان
حب مال و دولت و حب وطن حب خویش و اقربا و حب زن
امتزاج ما و طین تن پرور است کشتۀ فحشا هلاك منکر است
تا عصای لا اله داری بدست هر طلسم خوف را خواهی شکست
هر که حق باشد چو جان اندر تنش خم نگردد پیش باطل گردنش
خوف را در سینۀ او راه نیست خاطرش مرعوب غیر الله نیست


صفحه ( ٢٢ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ١٠ )

هر كه در اقليم لا آباد شد فارغ از بند زن و اولاد شد
می كند از ما سوای قطع نظر می نهد ساطور بر حلق پسر ( ١ )
پايكی مثل هجوم لشكر است جان بچشم او زبادار زان تر است
لا اله باشد صدف ، كوهر نماز قلب مسلم را حج اصغر نماز
در كف مسلم مثال خنجر است قاتل فحشا و بغی و منكر است (٢)
روزه بر جوع و عطش شبيخون زند خيبر تن پروری را بشكند
مومنان را فطرت افروز است حج هجرت آموز و وطن سوز است حج
طاعتی سر مايه جمعيتی ربط اوراق كتاب ملتی
حب دولت را فنا سازد زكوة هم مساوات آشنا سازد زكوة
دل زحـق تنفقوا محكم كند زر فزايد الفت زر كم كند
اين همه اسباب استحكام تست پختۀ محكم اگر اسلام تست
اهل قوت شو زو رد یا قوی تا سوار اشتر خاکی شوی

نيابت الهی

گر شتر بانی جهانبانی كنی زيب سر تاج سليما نی كنی
تا جهان باشد جهان آرا شوی تاجدار ملك لايبلی شوی ( ٣ )
نائب حق جهان بودن خوش است بر عناصر حكمران بودن خوش است
نائب حق همچو جان عالم است هستی او ظل اسم اعظم است
از رموز جزو كل آگه بود در جهان قائم بامر الله بود

( ١ ) اشاره است بطرف قربانی حضرت ابراهيم خليل الله .
( ٢ ) اشاره بطرف آيۀ شريفه ان الصلواة تنهى عن الفحشاء .
( ٣ ) يعنی مملكتى كه از دستبرد زمان محفوظ ومصئون است .


صفحهٔ ( ٢٣ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شمارهٔ ( ١٠ )

خیمه چون در وسعت عالم زند
فطرتش معمور و می خواهد نمود
صد جهان مثل جهان جزوگل
پخته سازد فطرت هر خام را
نغمه را تار دل از مضراب او
شیب را آموز د آهنگ شباب
نوع انسانرا بشیر وهم نذیر
مدعای علم الاسماستی
از عصا دست سفیدش محکم است
چون عنان گیرد بدست آن شهسوار
خشک سازد هیدت اونیل را
ازقم او خیزد اندر گور تن
ذات او توجیه ذات عالم است
ذره خورشید آشنا از سایه اش
زندگی بخشد ز اعجاز عمل
جلوه خیزد ز نقش پای او
زنده گی را میکند تفسیر نو
هستی مکنون او را ز حیات
طبع مضمون بند فطرت خون شود
مشت خاک ما سر گردون رسید
خفته در خاکستر امروز ما
غنچه ما گلستان دردامن است

این بساط کهنه را بر هم زند
عالمی دیگر بیارد در وجود
روید از کشت خیال او چو گل
از حرم بیرون کند اصنام را
بهر حق بیداری او خواب او
می دهد هرچیز را رنگ شباب
هم سپاهی هم سپه گر هم امیر
سر سبحان الذی اسراستی
قدرت کامل بعلمش توام است
تیز تر گردد سمند روزگار
میبرد از مصر اسرائیل را
مرده جا نها چون صنوبر در چمن
از جلال او نجات عالم است
قیمت هستی گران از مایه اش
میکند تجدید انداز عمل
صد کلیم آواره سینای او
می دهد این خواب را تعبیر نو
نغمه نشنیده ساز حیات
تا دو بیت ذات او موزون شود
زین غبار آن شهسوار آید پدید
شعله فردای عالم سوز ما
چشم ما ازصبح فردا روشن است


صفحه ( ٢٤ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ١٠ )

اثر طبع جناب مستغنی

فلاحت

خوش آن گروه که گردید آبیار فلاحت
بلى فلاح جهانی بود بکار فلاحت
ملك نه ایم کزین پیشه بینیاز نشینیم
بود ضرور برای بشر شعار فلاحت
اسیر پیشۀ دهقان توان شدن بحقیقت
که فرض عین زمان است کار و بار فلاحت
توان و قوت جسم است این طریقۀ نیکو
فلاح و راحت روح است در کنار فلاحت
رسد بمور و ملخ فیض این رویۀ دلکش
تمام خلق جهان است جیره خوار فلاحت
دماغ عالم هستی ز عطر اوست معطر
که رنگ رنگ گل آرد برون بهار فلاحت
بفکر نشو و نمایاش سینه چاك چو گندم
برنگ دانه توان گشت خاکسار فلاحت
جهان همیشه بکشت و درودن است مدارش
مدار خرمن هستی بود مدار فلاحت
جز این وسیله نیابد کسی ز مرگ رهائی
یقین پر آب حیات است جویبار فلاحت
بکردگار که مستغنی است از گل و سنبل
چوسبزه آنکه کشد سر بکشتزار فلاحت
بکار رزق تمام بشر نموده کفالت
كفیل كار حیاتست کاردار فلاحت
کدام پیشه چو این پیشۀ نکوست ضروری
مقدم است ز هر کار پیشکار فلاحت
رهین منت او خلق عالم است تمامی
خمیده پیکر خلقی بزیر بار فلاحت
فگنده ربقۀ احسان او زمانه بگردن
شدی حیات ممات ارنه کسب و کار فلاحت
غم تمام جهانش بهمت است مقرر
ضمان شادی خلق است غمگسار فلاحت
فلاحت ار نبود پیشۀ دگر که تواند
شد آنچه پیشه نمائی باختیار فلاحت
مورز هرگز ازین مایۀ حیات تغافل
قرار میطلبی باش بیقرار فلاحت
همیشه مشت بخروار میکنند تلافی
متاع سود بود سر بسر بیار فلاحت
گدا و شاه برد لقمۀ ز خوان نوالش
چه نيك بخت کسانند بختیار فلاحت


صفحه ( ٢٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٠ )
نه بینیاز شود آدمی ز خوردن گندم نه بی رواج کند چرخ روزگار فلاحت
نموده فرض حیات ومعاش خلق ضمانت بخالق فرض بود شکر بیشمار فلاحت
زمان حرث کشد طول تا زمان قیامت کسی چه حیله نماید در اختصار فلاحت
که تاحیات زاسباب چاره نیست بشر را بود همی اینه گاو خری بکار فلاحت
شنیده که کسی خورده است سنگ بعالم زکان لعل مجو و ضع آبدار فلاحت
ز سیم وزر نتوانی غذا نمود چوگندم بود بلند ازین و ازان عیار فلاحت
توان ز تاج شهی سرگران نشست بگیتی بسر نباشد اگر خاک رهگذار فلاحت
چو طفل شیرتوان خورد تا زمانه پیری نباشد ار بجهان رسم پایدار فلاحت
خوری گیاه وهمان حاصل شکارچووحشی نباشدار بمثل پیشه کشت و کار فلاحت
ازو بگردن مخلوق باشد آنهمه منت که تا محشر توان بود شرمسار فلاحت
زيوغ منت اوگردنی نیافت رهائی بود بگردن جان طوق کاینت کار فلاحت
چه باك اگرکندش جورروز گارحصاری که کرده است برانبارها حصار فلاحت
کند ذخیره اش اندرزمان قحط کفایت بهر دیار که باشد گدا مدار فلاحت
به قحط سال بهر جا که کشت و کارنباشد چولا له سرکشد آنقوم داغدار فلاحت
شود به قحط وغلا بیقرار صاحب ثروت خبر ازین و ازان نیست مایه دار فلاحت
به خشکسال بهر جا که خوشه دانه ببندد بسان ابرتوان گشت اشكبار فلاحت
زمانه گرهمه طوفان احتیاج بگیرد یقین زجا نتوان برد کوهسار فلاحت
باختیارخود اندر فلاح خویش نکوشی نمکینی اگر ایدوست اختیار فلاحت
بود زروی یقین کارساز نشر تمدن بهر کجا که نمایند انتشار فلاحت
کجا چودانه گندم عزیز دانه گوهر غنا شود بجهان حاصل از جوار فلاحت
مگوبرتبه دوصد گنج زرچويك كف ارزن بگاه جوع کجا زر با عتبار فلاحت
گل مراد نچیند زشاخسار امانی هر انکه در دل او نیست خار خار فلاحت


صفحه (٢٦)
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره (۱۰)

خوشا آنکسی که خورد صبح و شام نان حلالش خوش آنکسی که بجان است دوستدار فلاحت
نمیکند زکسی تا بروز مرگ جدائی وفا سرشت چه آب و گل است یار فلاحت
بخط سبز دل از خلق میبرد لب جویش چگونه سبز ملیح است گلعذار فلاحت
چه ریشها که دوانیده کشت و کار بعالم چرا بکشور ما باشد انحصار فلاحت
چه رستگاری ازین شیوه یافتند خلائق خدا کند شود این قوم رستگار فلاحت
هزار گونه ثمر داده این نهال بگیتی بدهر کرده چه پیوند برگ و بار فلاحت
بود بگاو و بگا و آهنی ضرورت حارث بلی همیشه ضروری بود شیار فلاحت
نه گاو راند و نه گاو آهن این زمانه که ماشین پی درو دن و کشت است استوار فلاحت
نکرده ناخن تدبیر داس عقده کشائی درین زمانه جهان کشته هوشیار فلاحت
درو کنند تصرف هزار رنگ که دارد هزار رنگ ثمر نخل بار دار فلاحت
شود چه حاصلت از طرز نادرست زراعت نکو بطرز درستیست اشتهار فلاحت
چرا ز خرمن طرز زمانه خوشه نچینی گلی دگر بودا کنون بشاخسار فلاحت
نشسته بیخبر از کار و بار حرث چه حاصل کست خبر نرسانیده از دیار فلاحت
بطرز کهنه کشاورزیت چه سود نماید جهان بطرز جدید است ریشه دار فلاحت
کند چه خاك بسر تخم سینه چاك زدستت نگشته هیچ برت حاصل از قرار فلاحت
شود چه دیده وری حاصل تو سوخته خرمن نکرده چشم خرد سرمه از غبار فلاحت
شود برنگ نگین حاصل تو روی سیاهی نگشته اگر امروز نامدار فلاحت
بکار حرث توئی طفل شیرخوار زمانه خدا کند که شوی پیر پخته کار فلاحت
بکشت و کار نگردیده آنکه همسر دنیا بود همیشه گرفتار ننگ وعار فلاحت
نهال تربیت گر نیافت بار فزونی گلی بسر نتوان زد ز افتخار فلاحت
نه هر تنی است توانای بار رنج کشیدن به هر کسی بجهان است مردکار فلاحت
اگر چو خوشه ز هر عضو من زبان بدر آید نمیتوان که کنم وصف تاجدار فلاحت


صفحه (۲۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۰)
نمیخرند مرا شعر و شاعری به شعیری شعور داشتمی کاش در شعار فلاحت
برد ز خویشتم کشتزاری ولب جوئی زمانه کاش کند قسمتم عقار فلاحت
چه سازم آه ندیدم جوی زحاصل هستی کشیده ام همهٔ عمر انتظار فلاحت
ز خود رمیده دلم صید دام او بشود آخر که مدتیست که گردیده دانه خوار فلاحت
بدست مهر گذارم دگر بخرمن وصفش روم بصاحب خرمن دهم شمار فلاحت

اثر طبع شاعر شهیر هندی (اکبر) اله آبادی و ترجمهٔ
جناب مستغنی و محمد سرور خان صبا به فارسی

مسلما نون بتاؤ تو تمهین اپنی خبر کچهه هی تمہاری کیا مدارج ره گئی اسپر نظر کچه هی
اگر کچه هی توسو چودل میں بهی اسکا اثر کچه هی حریفوں کی تعالی باعث سوز جگر کچه هی
(نہین معلوم هی کچه ره گئی هو کیابی کیا هوکر ۱ کدهر آنکلی هوراه ترقی سی جدا هوکر)

مستغنی
مسلمان با شدت از اعتلای خود خبر چیزی بمعراجی که اول داشتی داری نظر چیزی
ز درد جاه از کف داده ات داری اثر چیزی نمیسوزد ز اقبال حریفانت جگر چیزی
(توهی گم کرده راهی را بعالم رهنما بودی ۱ بهر چیزیکه اکنون نام گیرند آشنا بودی)

صبا
مسلمانان شما را از خود است آیا خبر چیزی بآن اوج جدا گردیدهٔ تان هم نظر چیزی
خبر گر هست در دل این خبر دارد اثر چیزی شده اوج حریفان باعث سوز جگر چیزی
(بخاطر میرسد آیا چه بودید و چها گشتید ۱ ز شاهراه ترقی تا چه حد ناآشنا گشتید)

کوئی آگه نه تهاتم سی ترقی کی تگ و دومین کوئی دس مین چمکتا تها تو تم ممتاز تهی سومین
تہین نی فرق بتلا یا تها سبکو گندم و جومین تمهین سی سیکهه کر بنتی تهین عالم مفر نی قومین
(شرف پا یا تها تم نی امتیاز حق و باطل سی ۲ مخالف بھی تمہاری قدردانی کرتی تھی دل سی

مستغنی
به هر علمی که میگویند دانا پیشتر بودی بهر دم از مقام خویش گامی پیشتر بودی


صفحه ( 28 )
سال اول - مجله كابل
شماره ( 70 )

بفرق خوب وزشت اهل جهانرا راهبر بودی
تو از هر کار عالم با وقوف و باخبر بودی
( تو مغرب را بسوی علم و عرفان رهنما گشتی ٢ تو عالم را بکار سعی و کوشش مقتدا گشتی )
صبا
بمیدان ترقی راه اول گام تو بکشود
تو در صد میدرخشیدی اگر ده دیگر برا بود
تمیز گندم و جو را بعالم دانشت فرمود
ز فیض بینشت مغرب رهی علم و هنر پیمود
( ز تو شد امتیاز حق و باطل در جهان پیدا ٢ مخالف هم به تقدیر تو شد اندر سر سودا )
تمهاری عزتین تهین اوج تهاری به تماشائین تهین
تمهاری بات تھی احکام تھی کہناتہا آئین تهین
تمهاری ذکر مین سرگرم دنیا کی زبانین تهین
تمہی تم تھی زمانہ مین تمہاری داستانین تهین
( غرور ناز کم کرتا پیا تها ايك عالم کو ٣ سر تسلیم خم کرتا پہراتہا ايك عالم کو )
مستغنی
کسی که داشت قدرعز وجاه و شوکت و شانت
کسی کی داشت صدق و قول و حسن عهد و پیمانت
جهانرا کام جان شیرین زحرف شکر افشانت
تمام خلق عالم بود مداح و ثنا خوانت
( تو و از راستی چون سرو قامت را علم کرده ٣ سر تسلیم پیشت جمله آفاق خم کرده )
صبا
شما را عزت و اوج و علا و رتبه شان بود
شما را قول و فعل و حکم و آئین فکر و اذهان بود
باوصاف شما جانان زبان ها شکر افشان بود
بدنيا وصف يكتايی تان بر جسته دستان بود
( سر گردن کشان خم گشته بودا ز مہر تعظیمت ٣ غرور ناز عالم جبهه سای مجد و تکریمت )
تمہا را اتفاق باهمی دیوار آهن تها
مخالف ايك كاجو تها وہ گويا سبكادشمن تها
تمهاری همتون کاعرش اعظم پر نشيمن تها
تمهاری ها نه مین آفاق كاهر علم هر فن تها
( تم اپنی حق پرستی سیدہ لیتی تھی دنیا کو ٤ خدا کی سامنی جہك کر جھکادیتی تھی اعدا کو )
مستغنی
تو بودی آنکه بود از اتفاق سد روئینت
تو بودی آنکه از چرخ برتر جا و تمکینت
تمام خلق عالم تر زبان حرف تحسینت
کلید گنج عرفان داشت طبع حکمت آئینت
( ز روی صدق از بس حق پرستی بود مطلوبت ٤ تمام اهل عالم زان سبب گردید مغلوبت )
صبا
شما را اتفاق باهمی دیوار آهن بود
مخالف كربيك تس كس شدی با جمله دشمن بود
علو همت تان عرش اعظم را نشیمن بود
بدستت در جهان جانا کلید دانش وفن بود


صفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۰ )

( ز فیض حق پرستی عالمی بودی ترا مرعوب ٤ بشان ایزدی اعدای خود را داشتی مغلوب)
نه یه آپس کی جهوگری تهی نه یه ناحق پرستی تهی طبیعت پر نه دیو نفس کی یه چیره دستی تهی
نه دل مین بد گمانی تهی نه همت مین یه پستی تهی نظر مین مظهر نور حقیقت سازی هستی تهی
(تمهاری وضع دلکش تهی تمهاری شان عالی تهی ٥ خوش اخلاقی تمهاری مظهر شان جمالی تهی)
مستغنی
نه آندم بود کذب وکینه حقد وبخل و بهتانت نه بر عقل وطبیعت بود غالب نفس وشیطانت
نه هرگز بدگمانی داشت دل با این و با آنت منور بود چشم وجسم و جان ازنور عرفانت
( نبود اوصاف صدق و راستی مشهور آفاقت ٥ بهرسو خلق عالم صیدکردی حسن اخلاقت)
صبا
نه آندم این نقاضت نی چنین ناحق پرستی بود نه بالای طبیعت نفس را این چیره دستی بود
نه دردل بدگمانی بود و نی همت به پستی بود بهستی دیده تان مظهر نور حقیق بود
(بشان عالی واوضاع دلکش در جهان بودی ٥ بحسن خلق خود صید دل اهل زمان بودی)
نهین هی های افسوس اب تمهارا وه چلن باقی نه وه حسن عمل باقی نه اب وه حسن ظن باقی
نه وه ذوق هنرمندی نه شوق علم و فن باقی نه دل مین هی وه جوش حب یاران وطن باقی
(جوفکر ین مین تو اپنی نفس کو راحت رسانی کی ٦ توقع کیا اسی پرهی خدا کی مهربانی کی)
مستغنی
نماندت این زمان آن صدق قول وحسن ظن باقی نه آن شوق کمال و کوششت درعلم وفن باقی
نه آن مهرو و لایت مانده با اهل وطن باقی زاوصاف نکویت نیست چیزی این زمن باقی
(برای نفس خویش امروزتنها این و آن خواهی ٦ خدای خلق را برخویش تنها مهربان خواهی)
صبا
نماند افسوس اوضاعی ازان دور زمن باقی نه آن حسن عمل باقی ونی آن حسن ظن باقی
نه آن ذوق هنرمندی نه شوق علم وفن باقی نه دردل جوشش آن حب یاران وطن باقی
(همه خواهد که اندر نفس خود راحت رسان باشد ٦ برین حالت توقع هم که خالق مهربان باشد)
غضب هی حب اسلامی سی خالی سبکا سیناهی حسدهی ناتوان بینی هی بی مهری هی کیناهی
بس اپنی هی مزی کیواسطی هراک کا جینا هی یهی قومی ترقی کا ذرا سو چوتو زینا هی
(کهان هی اب مسلمانونمین باهم پیغرض الفت ٧ جوباقی شاعر ونمین هی توهی وه اک مرض الفت)


صفحه ( ۳۰ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۰ )

مستغنی
کنون از حب اسلامی است یکسر سینه ها خالی
زرخت مهر و الفت باشد آه این خانه ها خالی
بود این خانه ها افسوس اکنون زین هوا خالی
چرا دلها بدینسان از وفا گشت ایخدا خالی
( مسلمان را چرا باهم نباشد بیغرض الفت ٧ به بن شاعر میان شعر دارد الغرض الفت
صبا
اسف کز حب اسلامی تماماً سینه ها خالی است
حسد با ناتوان بینی و بدخواهی و بی مهری است
بهر کس ذوق فکر راحت و آسایش شخصی است
کمی بنگر که این خود نردبان رفعت قومی است
(چه شد دور از غرض آه الفت خاص مسلمانان ٧ نمی بینم نشانی جز بشعر شاعری از آن)
مین تم سی کیا کہون اس وقت دلپر کیا گذرتی هی
تصور دل مین آتا هی تو آنکهه اشکون سی بهرتی هی
طبیعت بات کرنی کو بهی مشکل سی تهرتی هی
خلش سینی مین ایسی هی که وه بیچین کرتی هی
( مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد )
مستغنی
چگویم حال دل کز جور و غم زیر وز بر گشته
جگر خونین زبادش دیده خونبار تر گشته
نفس در سینه از فکر نکام نیشتر گشته
دلم امروز ازین نطق و بیان خونین جگر گشته
(مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد)
صبا
چگویم راز دل با تو که از غم زار میباشد
به تصویرش دو چشمم از الم خونبار میباشد
سخن گفتن کنون بر طبع من دشوار میباشد
خلش ها در درون سینه نشتر وار میباشد
( مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد )
وه باتین جن سی قومین هورهی هین نامور سیکهو
اتهو تہذیب سیکهو صنعتین سیکهو هنر سیکهو
برهاؤ تجربى اطراف دنیاهین سفر سیکهو
خواص خشك و تر سيكهو علوم بحر وبرسيكهو
( خدا کی واسطی ای نوجوانون هوشمین آؤ ٩ دلون مین اپنی غیرت کو جگه او جوش مین آؤ )
مستغنی
ترا باید سخن زان مردم دانشور آموزی
بعالم هرچه ارعلم و معارف بهتر آموزی
خواص خشک و تر ايمایه بحر و بر آموزی
سفر کن در جهان تا هر چه آن نیکوتر آموزی
( خدارا ایجوانان وطن هوشی و فرهنگی ٩ بحفظ مملکت امروز باید غیرت و ننگی )


صفحه ( ٣١ )
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ ( ۱۰ )

صبا
سخن هائی کزان اقوام گشته نامور آموز بگیر اخلاق نیکو صنعت آموز و هنر آموز
بیفزا تجربه اندر جهان طرز سفر آموز خواص خشک و تر آموز علوم بحر و بر آموز
( خداراجان من بر عقل و فهم و هوش خود افزا ۹ دلت را منزل غیرت نادرجوش خود افزا )
سخن معقول و موزون هو تو سب کادل بهلناهی کلام خوش کلامان رنگ با معنی بدلتاهی
زبان سی نمره مدح و ثنا هردم نکلتاهی مگر شوق عمل هو واقعی تب کام چلتاهی
( توجه گر نه هو دل سی تو پہر تاثیر کیونکر هو ۱۰ کلام دلکش« اکبر» هو یا مهدی کالکچرهو )
مستغنی
حديث د لفريبت هر دلی مسرور میسازد کلام نغز زنگ از هی طبیعت دور میسازد
دل ویران ما شعر نیکو معمور میسازد تو مستغنی بشعرت ذوق اگر مجبور میسازد
( نمی بخشد سخن بی التفات گوش تاثیری ۱۰ اگر اکبر و گر مهدی کند بالفرض تقریری )
صبا
حدیث نغز دلها را مسرت بار میسازد کلام خوش بمعنی رنگ را بسیار میسازد
(صبا ) وصف آنزمان در عالم گفتار میسازد که ملت خویش را شایسته در کردار میسازد
( نمی بخشد سخن بی التفات گوش و دل تاثیر ۱۰ اگر اکبر سراید شعر یامهدی کند تقریر )


صفحۀ ( ۳۲ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۰ )

بقلم محمد کریم خان قاضی زاده انتقاد وموزیکه

بنازم دست توانا و با اقتدار قدرترا ، که بساط بوقلمون کائنات را بطوری
زیبا و متنوع بدیع ، ومرغوب خلق نمود ، به پیرایه وزیورهای قشنگ طبیعی
بیاراست ، که عالم صنایع بشریت ، از مشاهدهٔ آن انگشت تحیر میگزد .
و بالمقابل انسانرا بساحهٔ هستی بیافرید ، حس بداعت پسندی به او بذل و
بخشید ، قلب ودماغ او را از عواطف رقیقه مملو وسرشار نموده ، چنان مورد
الطاف وعنایات عالیه قرار داد ، که نمیتواند انسان بیچاره از تلافی وعهدهٔ شکران
آنهمه مواهب وعطایای بی‌نظیر او بدر آید .
از انجمله مواهب بهای قیمتدار او ، تغنی یا اعطای استعداد ولیاقت موسیقی
وترنم است به بشر ، که فطرتاً در هیولای او ( انسان ) مرکوز وبا او توام
خلق شده ، يك امتیاز را به نسبت سائر مخلوقات مالك گردید .
همچنانیکه ادامه وبقاء نشو ونما ، عدم تفسخ و انحلال جسم مادی مربوط
و متعلق بوجود و دوام روح است . اگر بگوئیم که زیر گنبد این گردون


صفحه (۳۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۱۰)

پر آشوب احراز موجودیت و پایداری جوامع بشری نیز منوط ، بوجود موسیقی اوست ، جا دارد .
هر ملل و جوامعيکه مالك و دارای يك موسیقی پر شور آفاقی است ، بدیهی است ، صاحب يك روح سلحشور و زنده ایست همانا در پرده های الحان و آهنگ های موزون با نواهای رسای نغمات دلفریب آن امتزاج یافته در سینه بسیط و ساکت فضای عالم بطور مستدام آشیان ابدی گزیده ، حاکمیت ادبی اورا برسبیل دائمی بعالم القا می نماید . بتعبیر دیگر موسیقی معیار ومقياس كم، كيف و چگونگی روحیات ملل و اقوام مختلفه بوده ، انعکاس حقیقی همان هیجانات پرشور درونی و تجلیات درخشان نشاط انگیز روح ایشان است که طنین اش خارج محیط او را فرا گرفته . بالعکس هر ملتی که بکلی فاقد موسیقی مخصوصی بوده ، یا آنکه بالفرض هم اگر داراست يك موسيقى منجمد و ساکت بیروحی را ، مسلم است ؛ که احساسات و روحیات آن نیز نظیر موسیقی او پست و دنی بوده ، به هیچگاهی از هنگام تظاهرش در ساحه حیات نشده است که شاهد غلبه و حاکمیت را در کنار کشیده باشد . بل طبیعی است ؛ که از جمله نفوذ و استیلاهای سیاسی و غیره محروم مانده ، همیشه ربقه ذلت و عبودیت دیگرانرا بگردن دارد .
هر چندیکه موضوع تحلیل موسیقی و تشریح کیفیت اصلاح و ارتقای تدریجی آن از نقطه نظر صنایع مستظرفه ، بقدر عالی و بلند به اندازه ای رفیع و پر تحشم است که توان و استعداد نگارش آنرا بخود سراغ ندارم .
با وجود آنهم از رهگذر محسوسات و مطالعات کوتاه سطحی خویش ، اگر مباحثی را در ان به پیمایم ، بجاست . چه سودی اگر هم نداشته باشد ، زیانی هم نی هر شیئی در اوائل خلقت از نقطه نظر فلسفه طبیعی ، در حالت ابتدائی بوده


صفحۀ (٣٤)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (١٠)

ناقص یا شکل دیگری (سوای هیئت امروزی خویش) بخود داشته است که بعدها تدریجاً بمرور ایام و توالی روزگار، حالت و رنگ ارتقائی بخود گرفت تا آنکه بصورت کنونی تکامل رسیده است.
از آنجائیکه در صنایع و مخلوقات طبیعی قانون تشابه بصورت کلی تماماً استیلا و نفوذی دارد. از آنرو گفته میتوان که صنایع و ادبیات حتی جمله صناعات امروزی مولوده دست بشر در اوائل چنین شکل صحیح و مجرای راستی را مکتسب و دارا نبوده است. و بمانند طفل نوزادی در حال طفولیت و ابتدائی بوده، نواقص پرظاهری را در بر داشت.
پس از ان که انسان در اثر سوائق طبیعی رو به تکامل می گذارد، کلیه مصنوعات واشیا مولود فکر رسا و دست توانای او نیز این رفتار او را تعقیب نموده نواقص او رو به ارتفاع و کم شدن میگذارد.
اصلاحات غریبه ای در ادبیات، صنایع وحتی بغیره غیره چیزها بعمل آمد، تا؛ داخل چنین حوزۀ صفا ومحیط منور تکامل کنونی میگردد. که مهم ترین ادوار اصلاحات ونهضت های حقیقی آن (ادبیات وصنایع) در غرب سالهای نیمۀ اخیر قرن ١٥ واوایل قرن ١٦ است که تاریخ آنرا بنام (رنسانس) یا تجدید حیات ادبی وصنعتی یاد میکند، رنسانس از مشعشع ترین دورهای پرافتخار تاریخی و نهضت های پرفشان صنایع نفیسه وادبیات است، که بدواً آغاز آن از ایتالیا بوده بعدها بالتدیج بفرانسه، المان و انگلیس انتقال می یابد، تا آنکه آهسته آهسته انوار درخشان آن بسایر محیط های تاريك وجوامع خواب آلود آنوقته اروپا تابیده، عالم استعداد وقریحه های تیره و مکدر بشریت را از فیض ادبی خویش روشن ساخت.
نوابغ بی همتای بمانند رفائیل، میکل آنجلو، لؤناردونسی در رسم، مجسمه


صفحه (۴۵) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۰)

سازی و معماری ، شکسپیرها ، گوئیثها ، هوگوها ، لا مارتین ها در ادبیات و
بالا خره واگنزها و بتهوفن‌ها ، در جهان موسیقی بمیان آورد . که هريك در
آفاق صنایع و ادبیات بمانند ستاره های ثوابت الی الابد در تلالا و لمعان بوده ،
درسمت الراس افتخارات ملی غرب قرار گرفته اند ، که تعریف آنها احتیاج
به نگاشتن ندارد .
و در مقابل دست مزد و زحمت های محمل فرسای ایشان است که صنایع
و ادبیات محتشم و پر تجلل امروزی اروپا ( از قبیل بناهای با شکوه تابلوهای زیبا ،
مجسمه های ظریف ، آثار ادبی وموزيك های دلکش و پرشوری ) در حواشی
و نقاط مختلفه و در هر گوشه و کنار بوروپا دید ها را می درخشاند .
هر چندیکه راجع بوجود آمدن رنسانس علمای تاریخ عوامل مختلفه تعیین
و ذکر نموده اند ، اما مهمترین چیزیکه در بین آنها بنظر میرسد ، همانا وجود
مشوقینی است ، که توانستند در سایه تشویق و توجه کامله آنها ، فضلا و صنعت
کاران معاصر شان بچنین درجات حیرت انگیز کمال فائز شده ، در عالم انسانیت
چنین آثار قیمتدار و شاهکار های زیبای صنعی و ادبی در عالم انسانیت از خود
بیاد گار بگذارند .
اهمیت صنایع و ادبیات در عالم کنونی بشر ، به اندازه مبرهن و آشکار است ،
که هیچگاهی نمیتواند غیاهب اوهام و شكوك مانع از تظاهر آن بشود . و خدارا
سپاس که ما هم از چندی به این سر پوشیده روز گار آگاهی و اطلاعی یافته ،
به تاسیس مکاتب صنایع اقدام و بالاخیره موفق گردیدیم ، که عنقریب ثمرۀ
شیرین آن کام ما را حلاوتی خواهد بخشید .
و امید واریم که به این زودیها ادبیات وصنایع ما در کنف پرورش و تشویق
حکومت رنگ و تابی بخود پیدا کرده ، به اکتساب مجرای حقیقی ارتقا و تکامل


صفحة (٣٦)
سال اول - مجلۀ کابل
شماره (١٠)
کامیاب شود .
ليك متاسفانه ؛ در بین مجموع این صنایع نفیسه چیزیکه در زوایای فراموشی افتاده و از لوحهٔ خاطر ها زدوده شده است ، موسیقی ملی ماست ، که هیچ اصلاحی دران بعمل نیامده است . علمای این فن تاثیر ونفوذ موسیقی را در جوامع بشری ، به اندازه ای عام وزیاد ادعا می نمایند ، که انسانرا از مطالعهٔ آن حیرت دست میدهد چنانچه عده از آنها این امتیاز ورجحان موسیقی را حتی از تاثیرات و نفوذ ادبیات نیز بیشتر دانسته ، میگویند . از انجائیکه جوامع بشری طبعاً علایق شدیدی را به نسبت موسیقی وادبیات مالك بوده ، مشاهده ومطالعات موسیقی و ادبیات باعث انشراح صدور واكتساب طرب دلها است . لذا درین زمینه بدیهی است بدرجات تزاید تاثیرات موسیقی ، به نسبت تاثیرات شعر وادبیات در برانگیختن روحیات طبقات عامه انسانها ، زیرا که تاثیر شعر و ادبیات محدود به آنانی است که استطاعت فهم وادراك آنرا دارند . بخلاف موسیقی که در اعماق قلوب تاريك ترين طبقات جوامع بشری تاثيرات خويش را مبذول داشته ، در دماغهای گرفته وخاطرهای افسردهٔ آنها توليد نشاط وسرور مینماید . روح را منتعش کرده ، کدورت وتیره گیهای هموم را از صفحات قلوب آنها حك ومی زداید ، به انفاس پژمردهٔ شان رونق وطراوتی می بخشد . . . . موسیقار ها افراد نخبه عالم بشریت اند که برسبیل مستدام با انامل مقتدر وآوازهای دلکش و روح نواز خویش که از تنگنای قوانین حنجره فسونكار شان برآمده در جو فضا جولان میکند ، با الیاف دلهای کدورت زدوده وعواطف رقیقه ملل بهر رنگی که بخواهند ملاعبه و بازی مینمایند . وادبا ومترجمين عواطف رقيقه واحساسات نفیس روحی بشری است که آنرا بشكل شعر منظوم يا منثور درآورده ، همتهای ساکت وخمود کرده را تنهيض وتهيج ميتمابند ، واکر


صفحۀ ( ۳۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۰ )
اشعار پرسوز وگداز آنها با آهنگهای شور انگیز موسیقی ملی امتزاج یافته
یکجا در تهییج روحیات ملتی مصروف گردند . طبیعی است که افسرده ترین
ارواح انسانی را بجدیت وفعالیت وادار می سازد .
اما جای تأسف است که در چنین عصری از موسیقی ملی که داریم استفاده
کرده نتوانسته ، بجادۀ خرافات موسیقی دیگران در سیریم .
حالآنکه ما از خود موسیقی مستقلی داریم ، کسیکه اصولهای تغنی اقوام وعشایر
مختلفۀ مارا زیر نظر و مطالعه قرار داده باشد ، اطلاع داشته خواهد بود ، که
افغانستان نیز از خود ، سوای موسیقی که فعلاً تنها در کابل ترویج و تعمیم
دارد ، موسیقی مستقلی را صاحب ومالک است . زیرا که آهنگ وتون مخصوص
خوانش های اقوام مختلفه ما ( مانند اصول تغنی وخوانش چهار بیتی های وطنی
وغیره درقسمتهای مختلفۀ وطن ) شکل مخصوص ملی خود را بنما اشعار می نمایند .
که هیچ گاهی بموسیقی موجوده ربطی نداشته طرز خوانش مستقلی را داراست .
و بدبختانه تنها در کابل و هرات است که بنا بر مراودات و تماس زیاد شان
با هم جواران ، موسیقی ملی خویش را از دست داده ، اصول خوانش و تغنی
دیگرانرا شعار خود قرار داده اند ، واین تمسك واعتياد رنگ دیگری بخود
گرفته بطوری در مرکز و بعضی از نقاط تعمیم وشیوع یافت ، که چندیها مهارت
و یا تلذذ از موسیقیهای مرده وکنه ، يك نوع فيشن وتجددی بشمار میرفت . ودر
نتیجه مارا مغلوب خویشتن قرار داده روحیات مارا سست ، هیجانات ملی را سکته
دار ، بالاخیره موسیقی ملی مارا که از موسیقی های پرشور و آفاق دنیا است در معرض
بی اعتنائی گذاشت . واین قضیه برای ملت ومملكت اسفناك است . درصورتيكه
موسیقی مستقلی داریم، جای آن نیست ؟ که از موسیقی های مندرس و فرسودۀ
چندین ساله ملل منحطه متمتع و لذت بریم . بلکه لازم است ، همان موسیقی


صفحه (۳۸) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

صحیح و پرشور ملی خویش را بمانند سائر موسیقهای دنیای متمدن مرتب و درزیر
نوته آورده همچنانیکه دیگر مزایا وافتخاراتی را دارا هستیم ، استقلال موسیقی را
نیز صاحب بوده ، روحیات پرشور ومکنونات قلبی خود را بواسطه آن بروز دهیم.
هر چندیکه موسیقی و طرز خوانش امروزه ما (که معمول و متداول است
در مرکز) دراساس و روی قوانین موسیقی هند گذاشته شده است. با وجود
آنهم موسیقی ما درین چند سال تقریباً براه دیگری افتاده ، يك اندازه امتیاز به
نسبت اساس خود پیدا کرده است. که برای مستمعینیکه با موسیقی موانست
داشته باشند ؛ ظاهر میشود. وتقریباً این اسلوب نیم وطنی را میتوان از تقاضای
روحیات ملی دانست زیرا که این تحول جزئی تقریباً زاده افکار عامه بشمار میرود ،
واین را نیز از خاطر نبایست دور افگند ، که در چنین عصری باین اندازه يك
تحول جزئی در موسیقی برای همچو مايك ملتی زنده ای کافی نیست.
ما ازین کرده ، بخیلیها تعدیل و انقلاب بیشتری در موسیقی خویش احتیاج
داریم هیچگاهی قناعت نخواهیم کرد ، که موسیقی مايك صورت صحیح ومستقلی
بخود نگرفته پیوسته در تعقیب قوانین موسیقی همانی بیروح ومخنق احساسات
مصروف باشد ، وما درعین حال ازان لذتی نبرده به آن افتخار نمائیم.
برای ما لازم است که موسیقی مستقلی بمانند موسیقهای عالم شمول دنیای
متمدن و آنانیکه در دنیای امروزی حیثیت و مقامی دارند ، داشته باشیم.
وجای آنست ، که موسیقی مهیج و روح نواز ملی خویش را که بهترین افراد
سلحشور ونماینده های احساسات پرشور ملی ما در دامنه جبال شامخه یا در کنار
رودبارها ، مراتع وچرا گاهای وطن (چوپانان ، دهقانان وغيره وغيره ....)
بر آن مترنم اند ، در تحت قوانین علمی ونوته آورده درقطار وردیف موسیقهای
مللیکه امروز دنیا بکامشان میچرخد داخل نمائیم.


صفحه (۳۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۱۰)
و درینصورت ضرورت و احتیاجی داریم به تاسیس و افتتاح يك باب مکتب
موسیقی در قطار سایر مکاتب صنفی خویش که وزارت معارف در آنجا
چندی از ارباب فضل و علمای فن موزيك را از دنیای متمدن استخدام نموده
با معاونت آن هموطنانیکه درین فن مهارت دارند موسیقی ملی ما را تعدیل
و در زیر نوته و قوانین علمی این فن بیاورد ، روح موزيك وطنی را
مجدداً ترویج و تعمیم نموده ، در تربیه آنانیکه این فن را به ارث برده اند ،
بذل اجتهاد و توجه نماید ، تا این موسیقی آفاقی ما که در شرف اضمحلال است
از زوال و فنارهائی یافته دستخوش بازیچه دیگر ان نگردد و شئونات ملی ما هدف
تیر های زهر آلود طعن و استهزا اجانب قرار نگیرد و بنام ملت پرستی و حمایت
از شئونات و نوامیس ملی ، در زمرۀ آنهمه مساعی بلیغیکه راجع به احیای ادبیات
از بین رفته این سر زمین مصروف و در قطار سایر مجاهداتیکه در راه ترقی و تعالی
وطن مبذول داشته شده است به این موسیقی نیم رمق و انحطاط پذیر وطن
شفقت و عطوفت ، رحم و مروتی نموده شود ، تا آتیـاً به آن درجات و مراتب
بلندی که باید برسد ، نائل گردیده ، در صفوف موزیکتهای زنده دنیای
بشریت بسریر زندگانی فنا ناپذیری قاعد شود .


صفحه (٤٠) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

بقلم عبدالله خان افغان نویس
فضلای فراموش شده
(۳)
(۱۰) عبدالحکیم آخندزاده قندهاری که از علما و فضلای معروف روزگار خود بوده و کتاب عین العلم بزبان افغانی از یادگارهای علمی و ادبی اوست که در سال ١٢٢٤ نوشته شده و تا کنون بطبع نرسیده است مولد شهر قندهار ، مدت عمر ٨٤ قوم کاکر و درسنه ١٢٣٥ روزگار فانی را وداع گفته و در مقبره عمومی قندهار مدفون است .
(۱۱) عبدالباقی صاحب کاکر که از علمای اعلم عصر خویش و خصوصاً در علم شریف فقه وعقايد اختصاص و امتیاز تمامی بهم رسانده و بزبان افغانی اشعار زیادی سروده اند و کتاب تهذیب الواجبات منظوم بزبان افغانی از مولفات اوست مولدش شهر قندهار وسنين عمرش ٧٥ تاریخ وفات ١٣٢٢ مدفن مقبره عمومی قندهار .
(۱۲) ملا محمد حسن صاحب قندهاری که از فضلای ممتاز روز گار خویش و در زبان فارسی و افغانی طبع شاعرانه داشته و دیوان فارسی او بطبع رسیده و دیوان افغانی او غیر مطبوع در قندهار موجود است . مولدش طلوکان قندهار مدت عمرش ٦٨ قومش اسحق زائی تاریخ وفات ١٢٤٥ مدفن طلوکان قندهار.
(۱۳) ملا مزمل معروف بملا صاحب صريغ . برکتاب قاضی ملم حاشیه نفیسی بزبان عربی موسوم به صریغ نوشته است که بحلیه طبع در آمده و باقی آثارش غیر مطبوع و به نزد اخلاف شان در قندهار موجود است . مولدش صریغ علاقه شش کروئی پشا ور سنین عمر ٤٥ تاريخ وفات ۱۲۹۹ مدفن علاقه صريغ .


صفحه ( ٤١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١٠ )

(١٤) حبیب الله آخندزاده خلف الصدق ملاصاحب صریخ عالم معروف در
علوم معقول و منقول خبیر و آگاه در منطق برساله مولفه پدر خود حاشیه دارد
که طبع شده وخودش نیز حیات دارد .
(١٥) قاضی میر جمال الله صاحب معروف بقاضی صاحب پشد عالم و فاضل
مشهور وقت و برقاضی سلم حاشیه مستقلی دارد که بطبع رسـیده است .ولدش
پشد سنین عمرش ٩٢ درسنه ١٣٠٤ پدرود حیات گفته در خود پشد مدفون است .

بقلم میر غلام محمدخان غبار

( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن )
(٨)
ولایت گندهارا ( وادیهای پشاور ،
سوات و باجور ، سمت مشرق حالیۀ
کا بل )

ولایت گندهارا Gandahara در مشرق مملکت افغـانستان واقع ،
و شرقاً برود بار سند ، غرباً به قسمتی از سلسلۀ کوهای هندوکش ( سلسلۀ
پغمان ) جنوباً به ولایت پاختیا وزابل ، شمالا ً بولایت بلور ( چترال ، نورستان
پنجشیر ) محدود ومتصل است .گندها را در علاقه های پشاور ، اتك ، یوسف زی ،
هشت نگر ، سوات ، باجور ، بونیر ، دیر ، ننگنهـارا ( وادی جلال آباد )
لمپاکا ( لغمانات ) کنرها ، آسمار ، کابل ، لوگر ، وردك ، کاپیسا ( کوهدامن
و کوهستان ) منقسم است . قدیمترین شهرهای کندهارا عبارت است از شهرهای
بگرام واقع در غرب شهر جدید پشاور که میان خیبر و پشاور افتاده و حالیا


صفحهٔ ( ٤٢ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ١٠ )

نشانی ندارد ، ( پیلو خرابه های آنرا تعریف میکند ) و بگرام دویم که
در حدود و حوالی پروان ( جبل السراج حالیه ) واقع بوده و در منزلهٔ کابل قدیم
شمرده شده میشد ، و نگار آرا ( هدهٔ مقدسه ) که مراتب عروج خود را
در دورهٔ بودا طی مینمود ، و شهر اسکندریه واقع در کوهدامن که محققین
معاصر فرانسه وجود و بنای آنرا از طرف اسکندر مقدونی خاطر نشان کرده اند،
هكذا علامات وامارات بسا شهرهای عتیق در سرزمین سوات ، باجور و غیره
در نتیجه حفريات محققين مغرب بظهور رسیده ، اما بلاد وقصبات عمدهٔ امروزه
گند هارا ( که بعضاً یاد گارهای قرون قدیمه گفته میشوند ) عبارت ازینهاست :-
کابل ، پشاور ( پشاور ) اتك ، چاريكار ، نوشاره ، بر کی را جان ، جلال آباد
تگرى ومند رور وچهار باغ ( در لغمان ( اسمار ، شیوه و شیگی و چغه سرای
( در کنرها ) لعل پور ، جلالا ، شب قدر ، کوت ، دیر ، امبیله ، تر کی ،
میان قلعه ، ناوه کی ، کوناى وغيره ها .
گند هارا دارای آب و هوای مختلفه بوده ، در جهت های شرقی و وسطی
دارای هوای گرم ، ودر قسمت های غربی مالك هوای معتدل و گواراست ،
وادیهای پشاور بسی شاداب و زرخیز بوده ، اقسام برنج و گندم ، جو وجواری
گال وارزن ، زغر ونیشکر میرویاند ، و دریای سوات در زرخیزی این سرزمین
عامل مفیدی بشمار میرود . وادیهای لغمان و مخصوصاً ننگنمار ( جلال آباد )
که بواسطه انهار کابل ، كنر لغمان آبیاری میشود ، یکی از بهترین قسمت های
زراعی افغانستان بلکه آسیای وسطی شمرده میشود ، پروفيسر واوى يوف
و پروفیسر بو کی نیچ در کتاب « افغانستان زراعی » مطبوعهٔ لیننگراد ( ۱۹۲۸ )
Egricultaral - Afghanistan شرح مبسوط وحيرت آورى درينباب
مینویسند . وادیهای کابل ، کوهدامن ، لهو گرد که بوسیلهٔ دریا های پنجشیر ،


صفحه ( ٤٣ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٠ )

کابل ، غوربند ، لهو کرد و غیره آبیاری میشوند ، بهترین اشجار غرس و مثمره را
در تمام افغانستان پرورش میدهند . حصص شمالی مشرقی و اندکی غرب جنوبی
کندها را نسبةً دارای قیمت زراعتی بایندرجه ها نیست . کندها را در علاقهای
یوسف زی و جکدلك معادن قیمتدار آهن و یاقوت را مالک است ، و حیوانات
وحشیه و مشهوره او عبارت است از آهو ، گوزن ، بز کوهی ، غزال و امثالها
رویهمرفته کندها را ولایتی است دارای کوهای بلند ، درهای سرسبز و سنگلاخ ،
وادیهای حاصلخیز ، چشمه سارها و انهار خوشگوار ، حوزه های فرح بخش
و دلگشا .
ما در قسمت تاریخ پاختیای مرکزی شمه نوشته و گفتیم که در قرن های
قبل لتاریخ شعبه پختانه ها جان وارد ولایت جسیم پاختیا گردیده و بنامهای
پختانه و پشتانه و پهتان و افغان موسوم شدند ، و ظاهر نمودیم که در دو نیم هزار
سال قبل شعبه پختانه ها بچهار قسمت عمده منقسم بوده و منجمله شعبه
گنداری ها است که هیرو دوت از ان ذکری میکند . با ایستی دانست بعد
از انکه شاخه گنداریها وارد ولایت گندهارا شدند ، نام صفحات مسکونه
خودشانرا نیز گندها را گذاشتند ، و با التدریج نفوس آنها
از صفحات پشاور تا وادیهای کابل شرقاً غرباً منتشر گردید ، چنانیکه
در اسفار دارا یوش هخامنشی اینها در وادیهای کابل بنام دنداری زنده گی
مینمودند . بطوریکه بیلو و محققین فرانسه مینویسند در اوائل شعبه کند هاری ها
اراضی مابین دریاهای کابل و سند را از نقطه تلاقی دریای کنر
بدریای کابل الی چاکان سرای و سلسله کوه دوما اشغال نمودند ، و این منطقه
عبارت از علاقهای ذیل است : ـ کوشتا ، باجور ، بنیر ، چمله ، مهاین ، هندو
( یوسف زی ) هشت نگر ، داؤد زای . بعبارت دیگر وطن کنداریها در اوایل


صفحه ( ٤٤ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ١٠ )

شامل وادی پشاور بجهت شمال دریای کابل و کوههای که بچهار دور آن منطقه کشیده شده ، بود . و این ملك محدود با نقطهٔ زمینی است که بین کوشه تلاقی دریا های کابل و سوات اوفتاده ، شمالاً بكوه نور و غرباً بدر یای کنر تحدید میشود .
ولی کند هاریها آهسته آهسته در تمام حصص گندها را پراکنده شدند و بنوعیکه در بالا گفتیم در قرن ( ٦ ) قبل الميلاد وا دیهای کابل را بنام دندا ری اشغال کرده بودند . و حتی بقسمتی از شعبهٔ دادیکای پختانه ( داديك = تاجيك ) که در حصص شمالی کندها را از زمانهٔ قدیم ساکن بودند نیز فشار آورده ، و آنها را قسماً بالا تر راندند ، و بعضاً در بین گنداریها تحلیل شدند ، که تا هنوز بقایای دادیگ ها در حصص لمانكا ( لغمانات ) نجر و ، تگاو و غیره بنام دیگان ها یاد میشوند . مهاجرت بزرگ شاخهٔ یوسف زی ها در شمال وا دی پشاور ( قرن ١٥ مسیحی ) بر موجودیت بقایای دا دیکای قدیم در صفحات بنیر وسوات تقریباً خاتمه داد ، از محاربات چندین سالهٔ داخلی اینها ملادر ویزه شرحی مینویسد . گنداریها در ابتدای سنه میلادی بقول بيلو بسواحل هلمند، و ارغنداب و قسماً غور ( هزارهٔ حالیه ) منتشر گردیدند ، و قبیلهٔ خوشکی یا خوشکری از کابل بجانب غوربند و وادیهای هندوکش کشیده ، در انجاها سکونت اختیار نمودند . بعلاوه مهاجرت های کنداریها در حصص شمال پنجاب و کشمیر در دورهٔ اسلام صورت گرفت ، و متعاقباً از انجا بسایر صفحات هندوستان منتشر شدند ، و تا حال قسمتی بزرگ از افغانان کنداری در انجاها مالك موجودیت قوتمندی بحساب میروند ، متأسفانه در اکثر حصص زبان پختانه را فراموش کرده اند ، راولپندی مابین انهار اتك و جهلم یکی از مراکز عمدهٔ تشکیلات افاغنه کندهـارا شمرده میشد طایفهٔ دلازاك پختانه که از ساکنین ما


صفحه (٤٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (١٠)

قبل الاسلام بشاور بودند، در نتيجه فشار وهجوم يوسف زى ها نهر سند را عبور
كردند وشاه سليم مغول شهریار هند آنها را قتل وتاراج وبقية السيف را در
ولايت دكن گسيل نمود .
علی ای حال بعد از انکه شعبه کندهار بها در ولایت گندها را به تشكيل جمعیتی
پرداختند ديانت آنها عبارت از همان عناصر پرستی و نوعی از بت پرستی که مذهب
اریائی هاست ، بود در قرن ٧ قبل الميلاد هنگامیکه افغانستان در حصه شمال خود
(باختر) دارای تشکیلات سلطنتی وديانت جدید زردشتی بود ، گندهارا بصورت
مطلق العنان زنده گی کرده و در تحت تشکیلات داخلی امرار حیات می
نمودند . بعد از ان که هخامنیشان فارس بر افغانستان مسلط شدند عساکر
دارایوش مشهور شاهراه خیبر را عبور نمود ، دارایوش در کتیبه نقش رستم فارس
درجمله (۲۹) ممالکی که بعلاوه فارس جزء مستملكات او بوده و باجی میداده است
از ولایت گندها را نیز اسمی میبرد ، اما در اوستا در ذیل اسامی شانزده ولایت
یکی هم از کابل بنام (وای کرت) یاد شده معهد تسلط هخامنیشان در ولایت
گندها را عبارت از اخذ خراجی بوده ، و بطوریکه مورخین فارس هم میگویند؛
هخامنیشان بر خلاف تسلط در ممالك غربی فارس در مملکت شرقی فارس ( افغانستان )
مجبور بودند اعتیادات ملی و روحیات داخلی آنها را زیر نظر گرفته ، استقلال
رؤسای وطنی شانرا كما كان احترام نمایند تسلط هخامنیشان در ولایت گندها را
از قرن ۷ تا ٤ قبل المسيح طول كشيد ، ولی بعد از دارایوش این تسلط را رخاوت
وضعفى استيلا نمود .
یونانیان در قرن ٤ قبل الميلاد فارس را شکسته در افغانستان دست تسلط دراز
نمودند ، افواج سکندر در عبور از جبال هندوکوه مقاومت سخت اهالی را دو چار


صفحه (٤٦)
سال اول - مجله كابل
شماره (١٠)

شد، تاریخ ملل شرق و یونان از صعوبتی كه یونانیان در افغانستان دیده اند
ذكری مینماید. سکندر نواح كابل و ممر خیبر را بازحمات زیادی عبور كرد ، و
در وادی پشاور آخرین قوای ملی افغانستان را ملاقات نمود، پادشاه وطنی آنجا پرشور
نام محاربات سختی با سکندر كرده و بالاخره مغلوب گردید، و بنوعيكه بعض كتب اوروپائی
می نویسد نام پشاور نیز ماخوذ از اسم پرشور شاه است ، یونانیان از قرن ٤ تاقرن
اول قبل مسیح در افغانستان به ترویج تمدن غربی پرداختند ، و منجمله گندهاریا از
مهمترین مراكز این مدنیت بشمار رفت ، چه معابر این ولایت صفحات شمال هند و
كوه را با شرق افغانستان (هند) مربوط داشته ، وسیله بسط مدنیت باختری
و اقتران اقتصادی افغانستان با هند حساب میشد. هرچند هندوها در اوائل تشكيلات
یونانیان باختر ، رژیم آنها را در هند برانداخته ، ولایت گندها را اشغال نمودند
و بر صفحات جنوب هندوکش استیلا جستند ، مگر این تسلط دوامی نداشت و
بزودی در اثر تسلط باختريها ، هنود از ولایت گندهارا طرد و تبعید شدند
(قرن ۳ ق. م.) یونانیان باختر زودتر از یونانیان گندهارا راه فنا پیش گرفتند
چنانيكه دولت باختری در یك قرن قبل از میلاد خاتمه یافت ، ولی در گندهارا
تانصف اول قرن اول مسیحی حكومت یونانیان برقرار بود ، هر مایوس آخرین
پادشاه یونانی كابل است كه تا حدود سال ٢٥ بعد از میلاد دوام داشت.
در دوره یونانیان دیانت بودا در مملكت افغانستان نفوذ نمود ، و از قرن
سوم قبل الميلاد پیروان بودا از جانب شرق (هندوستان) و اتباع ساكا-ونی
از شرق شمال (چین) به نشر این مذهب در افغانستان مشغول شدند ،
و آهسته آهسته صنایع یونان با صنعت بودائی در آمیخت و موضوعات هندی
جامه یونانی پوشید. بودا خودش در قرن شش قبل الميلاد در هندوستان ظهور


صفحه (٤٧)
سال اول - مجله کابل
شماره (١٠)

نمود (۱) ولی چنانچه گفتیم مذهب او در افغانستان از قرن سوم قبل الميلاد به انتشار آغاز ، و تقریباً در افغانستان جای تمام مذاهب زرتشتی و بت پرستی قدیم را اشغال نموده ، تاظهور اسلام دوام کرد ، هرچند مرور زمان ارباب انواع یونان را هم بعضاً در گوشه های این مذهب

(۱) در اراضی تحتانی سلسلهٔ کوه همالیا جانب شمالی شهر بنارس ششصد سال قبل الميلاد حکمرانی موسوم بعنوان ( شیرین شديا ) بود . اوفرزند خودش را بنام ( سیدرتها = کامران ) مسما نمود . شهزاده سدردا برخلاف همسالان خود از عشرت کنار گرفته و با خلق متفکر کلان شد ، تا عاقبت حکومت را گذاشته به مسافرت وغربت پرداخت . این شخص در ایام شهزاده گی بگردش بر آمده و اتفاقاً از منظر پیره مرد ژولیده موئی رقت کرده و بیاد آورد که خودش را چنین روزی در پیش است . بازيك روزي مريض را دید که ناله مینمود ، سدردا بفکر این اوفتاد که او يكوقتی هم چنین خواهد شد . بار دیگر جنازه را با نالهای سوگواران مشاهده کرد ، ایندفعه بکلی منقلب گردیده و دانست که او را این مرحله در مقابل است . تفکر این مطلب که صحت به مرض وزنده گی به مرگ تبدیل شدنی است ، سدردا را باین نقطه آورد که : اشیای فناپذیر قابل اعتبار واعتماد نیست ، پس باید زنده گی را صرف اعانت نوعیت کرده ، از اغراض وشهوات شخصیه دامن کشید ، بالاخره سدردا شبی از پهلوی زن و فرزندش برخاسته بجنگلی پناه برد ، وبا البسه فقیرانه شش سال در انجا زیست کرد . ولی بزودی ملتفت شد درین شش سال عزلت سوای اضاعه وقت سودی نبرده ، پس به ترك کناره جوئی پرداخته و به مدد همنوعان برخاست . واقعاً حیات عبارت از ترك خود غرضی ، صداقت ، مرحمت ، رافت بهمنوع است ، در عالم مساوات است و فرقی بین شاه و گدا نبود همه محتاج اعانت همدیگراند ، لیاقت ذاتی ذریعه برتری است نه مال وجاه وسلسله انساب فامیلی . سدردا هدایات پسندیده و اخلاقیات برگزیده بعرض عموم هدیه مینمود . در نتیجه اینهمه تفکرات و اخلاق ، سدردا باسم ( بدها ) مشهور گردید چنانچه تا امروز اصل نام از میان رفته و همان شهرت باقیست . در وقت بدها هزارها هزار نفوس دسته دسته برای استماع مواعیظ و نصایح او ازهر جانب میشتافتند ، وامروز هم در اغلب حصص : هندوستان و برما ، سیلان ، پنجاب ، چین ، ژاپان وغيره قسمتی از نوع بشر پیرو عقاید آن انسان میباشند . بدها یعنی شخص روشن و هوشیار است . می آید يك روزی که انسانها در صدد کشف و تحقیق این مسئله واخذ تعلیم زنده گی ازان بر آیند .
(کتاب گریکو بدهستک آف گند هاره تالیف مسیو فوشهٔ فرانسه . )


صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ١٠ )

جاداد . در نتیجه این نفوذ جدید اولاً ولایت کندها را و متعاقباً ولایت باختر (بلخ) عمده ترین مراکز بودائیت در افغانستان بشمار رفت ، و حتی یونانیان حکمدار خود بقبول این مذهب تن دادند . بعد از انکه در قرن اول میلادی یونانیان کندها را سقوط کردند ، و از سال ٥٠ مسیحی دولت کوشانی افغانستان بر قرار گردید ، گندها را رونق تازه ئی بخود کسب نمود و کابل مقر سلطنت کدفزس دویم کوشانی گردید . دولت کوشانی هر چند زودتر از صفحات هندوستان غربی بر افتاد (بعد از قرن ٣ مسیحی) معهذا نفوذ آنها در ولایت گندها را تا قرن پنجم میلادی طول کشید ، و مسکوکات تقریباً آخرین پادشاه کوشانی کابل بدست است . دورهٔ کوشانی ها در افغانستان و مخصوصاً در گندها را از بهترین ادوار تاریخی افغانستان بشمار میرود ، چونکه این پیروان جدی دین بودا در تکمیل صنایع نفیسه بسی کوشیدند ، و مکاتب مجسمه سازی دایر نمودند معابد جمیل و با رونقی ساختند ، آری در دورهٔ اینها بود که صنعت یونان و بودار و بکمال میرفت
در قرن پنجم مسیحی (٤٣٠) استقرار دولت هیاطله افغانستان ، تشکیلات دولت کوشانی را در کندها را برهم زد ، و اقتدار این دولت جدید در تمام افغانستان تا قرن ششم مسیحی ( ٥٦٥ ) طول کشید . هر چند بعض مورخین محقق اوروپا دولت هیطل را يك حکومت مخربه و بربری شمرده و آنها را برای تشبیه به هونهای وحشی ( هونهای سفید ) خوانده اند ، معهذا با ایتی فهمید حفریات علمی عصر حاضر در علاقه های جلال آباد و کوهدامن ، و بدست آمدن آثار گران بهای صنعتی یونان و بودا این قضیه را ثابت نموده که هیطل ها در ولایت گندها را به تماماً اجرای تخریبات نکرده اند .
بعد از سقوط دولت هیطل در افغانستان ، گندها را دارای تشکیلات مختلفهٔ


صفحه (٤٩) سال اول - مجلهٔ کابل شماره (۱۰)

محلی گردید، بزرگترین این سلسله های ولایتی همان رتبیل های کابل است که
تا اواخر قرن نهم مسیحی دوام نمودند. هكذا رؤسای مقتدر محلی پشاور وصفحات
شمالی پشاور که با استقلال داخلی زنده گی مینمودند. در تمام این مدت ( تا ظهور
اسلام ) دیانت بودائی بر ولایت گندهارا حکمرنما بود ولی بمرور زمان زبان اصلی
اریائی قدیم افغانستان در گندهارا متروك گردیده و جای خود را بزبان پشتو
گذاشت ، وقسماً در حصص شمالی گندهارا لهجه های مختلفهٔ محلی از قبیل با جاوری قدیم
و پشه ئی(تا هنوز نمونهٔ آن در بعض دره های نجر او باقیست) ظهور نمود، بعض محققین
مغرب زبان موخرالذكر را از شعبهٔ السنهٔ هند شمار کنند ، ولی هنوز تحقیقات درستی
درین زمینه نشده و نتیجهٔ ثابتی بدست نیست . این لهجه های محلی مخصوص
بقایای شاخهٔ دادیکای بخدانه ( تاجيك ها ) در ولایت کندها را بوده و ربطی بشعبهٔ
گنداریها نداشت . نفوذ بودائیت با زبان هندی وعلم سانسکریت یکجا درافغانستان
و ارد شد ، وحتی یکوقتی دروادی پشاور بقول انسکلپیدی اسلامی بریتانی زبانی
که گفتگو میشد یکقسم پرا کرت Pracrit ( آن السنه هندی که بعد از
ظهور بودا ومتروك شدن سا نسكريت ( ٦ قرن ق . م . ) پیدا و به پنج قسمت
عمده تقسیم شده ) بوده که بزبان اریائی افغانستان و پشتو ربطی نداشت . بهر حال
دردورهٔ اسلام این لهجه های مختلف اعم از انکه هندی بود یا اریائی جای خودش
را من حيث العموم بزبان پشتو گذاشت ، تنها در قسمتی از لغمان زبان فارسی
کوهستانی میان قسمتی از داديك ها مروج و با پشتو آمیخته گردید .
راجع بمدنيت وصنايع گريكو بودك ( يونان وبودا ) در ولایت گندها را ،
حفریات علمی معلومات خوبی بدست میدهد . در قرن گذشته مستر مسون
Masson انگايز ودوسه نفر همکاران او درهدهٔ مقدسه حفریاتی کرده و در
استوپه ها Stupa خسارهٔ زیادی رساندند ، معهذا سر رشتهٔ از آثار قیمتدار


صفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (١٠)

گند هارا بدست داد . بیلو یکوقتی گفته بود : ـ گندها را در قطعات مسکونه
یوسف زی وخنك دارای مدنیت و ترقیات زاید الوصفی بوده ، خرابهای بسی
شهر ها ومعابد قدیم را داراست ، بنوعیکه شاهدان خاموش ترقیات و معموریت
قدیم و زنده گی سعادت مند انه اهالی آنجا شمرده میشود ، حفریات در اینجافن
معماری ، ظرافت سنگتراشی قدیم را مکشوف داشت که آنهمه مربوط
بقرنهای ۲ تا یازده عیسوی است ، حفریات خرابه های سولدیر ، شهر بهلول ،
جمال گرهی ، اندازه نفوذ صنعت حجاری یونان را در صنایع وطنی روشن نمود ،
ولی هنوز عشر تخت دابهای مذکوره ( استوپه ها ) دست نخورده ، هکذا
سوات ، باجور ، بنیر ، مملو از یادگارهای سردوسا کت قدیم است ، خرابه
های ناو ا گرام ، خرکی ، پاجا وغیره منتظر حفریات است تا افسانه های تمدن
و ترقی خویش را بیان کنند . حفریات عصر حاضر آرزو های بیلو را بر آورد
و در نتیجه معلوم شد مدنیت قدیم گندها را شرقاً غرباً از شهر تا کنزیلا ( در
ماورای نهر سند ١٤ میلی شرقی راولپندی ) تا وادی های کابل و کوهدامن بسط
یافته بود . مستر اوریل استین در ( عتائق وسط آسیا ) نام اثر خود راجع
به تصاویر و نقاشی های که از بتخانهای مخروبه بده ( در نواح قره شهر شمال
مشرقی اراضی دریای تارم ) بدست آمده بود ، میگوید : ـ که صنعت و آرت
بودا و یونان از انتهای شمال غربی هند ( افغانستان ) در انجاها رسیده ، ازین مقوله
میتوان حدود بسط این تمدن قدیم را در حصص شمال گند هارا نیز حدس زد .
در ١٩٠٩ مسیحی مغاره کوهای آشو کادر وادی پشاور حفریات شده و
بعض مسکوکات کا نیشکا ( پادشاه کوشانی افغانستان ) بدست آمد ، دایرت المعارف
بریتانی نیز درا نخصوص اشارتی میکند . اما فرانسه ها در نگار آ را ( هده در
٣ میلی جنوب جلال آباد ) ولمپا کا( لغمان ) تگاو ، نجراو ، کوهدامن ، حق بلخ و


صفحه (٥١) سال اول - مجله کابل شماره (١٠)

بامیان حفریات عمیق علمی اجرا نمودند، منجمله مسیو بروتو در سالهای ٦-١٣٠٧ شمسی = ١٩٢٥ مسیحی در مواضع باغ گهی، گارناو، کافر تپه، شاخل غندی، پراتیس، مواضع کافر غنده حفریات کرد. بنوعیکه مینویسند حفریات هده اهمیت مخصوصی را مالك است، چونکه بعد فوت بودا، هده مقبرهٔ سوخته های اعاظم بودائی بوده ويك مرکز عمده و بارونق مدنيت گريك وبودا حساب میشد، وحتی تا قرن ٧ میلادی (مصادف مسافرت هونستن زوار چینی) بهمین رونق برقرار بود لهذا متمولین بودائی بصنایع نفیسه حجاری، دستکاری، صندلهٔ، پلستر وغیره، مراقد مذکوره را مزین مینمودند. ازینجا تقریباً پنچصد مجسمه های خُورد و کلان ظاهر شد که غالباً از گل خام و ملمع گچ بوده و برخی طاقت هوا رسیدن نداشت موجوديت مكتب مجسمه سازی در گندها را مخزن این آثار بیشمار شمرده میشد. ننگنهار (نام قدیم وادی جلال آباد) نیز بقول بیلو بك كلمهٔ خالص از زبان سانسکریت و از لفظ (نووبهار) یعنی (نُه معبد) گرفته شده است. والحاصل بروتو و همقطار پیشتر او مسیو گودار درسنه ١٩٢٣ هزارها مجسمه ازین وادی کشف نمودند، که منتهای عروج صنعت گریکو بودا را نشان میداد. حفریاتیکه در وادیهای کوهدامن و بگرام شد، این مطلب را به ثبوت رسانید که آثار مذکوره به تماماً نمایندهٔ صنعت گریکو وبدای گندهار است.
مسیو ژوزف هاکن فرانسه در رساله مجسمه تراشی گرگ وبودك درکاپیسا (کوهدامن) مطبعه پاریس ١٩٢٦ Boudhipus de Kapisa Sculptures Greco شرح مبسوط وحیرت آوری مینویسد که ما بطور اختصار قسمتی را ازان نقل میکنیم او میگوید:- مسیو الفرد فوشه عتیقه شناس مشهور در ١٩٠٠ مسیحی تا علی مسجد خیبر آمد، و در مجموعه (عمارات تاریخیه وخاطره ها) Eugeue Piot آثار مجسمه سازیهای گرگ وبودك را شرح داد، و در ١٩٢٢ مکرراً وارد افغانستان


صفحه (٥٢) مجله کابل - سال اول شماره (١٠)
شده ، قصص مسافرت زوار چینی هونسن را با حکایت های درست
و راست محلی تطبیق داده ، بعض معابد بودائی را کشاده ، و در سر تا سر معبر
مقدس - که جلگه شمال هندوکش را بمراکز مقدس جنوب هندو کش
مربوط مینمود - معبدها و غیره را توته کرد . همکاران فرانسوی پروفسیر
مشارالیه در تعقیب او بحفریات هده شریفه ( پایه تخت قدیمی گندهارا ) و بگرام
و کاپيسا ( كوهدامن حاليه ) که هر دو مربوط بزمانهٔ صنعتی گندهارا بود ،
پرداختند . مسیو اندره گودار - M . André Godar در ١٩٢٣ در اطراف
قریب تپهٔ کلان Teppeklan هده مقدسه حفرياتی نمود که گویا در نتیجهٔ
آن يك ( موزيم صنایع یونان وبودا ) مکشوف شد ، هر يك از حجر های مکشوفه
دارای استوپه ( محل گذاشتن آثار یاد گار و اشیا مقدس ) بود که دورا دور
آن مجسمه ها چیده شده بود ، این مجسمه ها مرکب از گل و ملمع از يك ورق
باريك کچی بود ، یکی ازین مجسمه ها بودا Boudha را در حالت قدم زدن
نشان میداد ، گودار راجع باین مجسمه میگوید :- گرچه طرح البسه او ضخیم
است ، ولی مانند عصری که طراحی وساختمان البسهٔ یونانی بسیار بهتر شده بود ،
سبك ولطيف است ، پاهای پر اعصاب این مجسمه خیلی قشنگ ساخته شده ،
و برخلاف ساير آثار كرك وبودك كه غالباً سست وشل است ، ماهرانه تراش یافته
بحدیکه معمولاً نظیر آن را ما ندیده ایم .» در صنایع مكشوفه کندهارا اشکال یونان
و افکار هند ملاحظه میشود مثليكه اين امتزاج در تمام صنایع مکشوفه هند ( معابد
تا كزيلا - Taxila ) مكشوف ژون مارشال John Marshall مدیر عمومی
شعب عتیقه شناسی هند ) و آثار مکشوفه در افغانستان ، و حتی آثار معابد
بلاد مخروبه تورکستان (علاقه های تمسك و كوتسكو - Chotscho
Tumsuq ) محلول و پدیدار است . حصهٔ زیاد مواد ساختمان این آثار تا كزيلا


صفحه (٥٣) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)

وهده ونور کستان ، مرکب از :- گل رس ، میده مرمر و چونه ، آهک و چونه بوده و شیست - Chiste هم در جمله مواد بکار رفته است . از کاوش تپه های چاریکار (٦٠ کیلومتری کابل) Peshasreliefs پیزارهای که در شیست منبت کاری شده ، بدست آمده و مسیو فوشه کشف نموده که منبع شیست همان رشته تپه های شیستی است که فاصل حوز های کابل و کوهدامن استند .
در استوپه يك خرابه (واقع در حوزه کوهدامن) رئیس هیئت عتیقه شناسی فرانسه ، بقایای دیری را کشف نموده که اقامتگاه بهاری نمایندگان چینائی کانیشکا (یکی از پادشاهان کوشانی افغانستان) بوده است . در سه کیلومتری شرقی این موضع در محل برج عبدالله موسیو فوشه محل (شهر شاهی) قدیم را خاطر نشان مینماید . در فاصله ۱۲ کیلو متری شهر شاهی کاپیسا قریه (پایتاوه) Paitawa وجود دارد ، بعض پارچه های صنعتی كرك و بوديك که در موزه کابل موجود است - از همین جا در سال ١٩١٤ کشف شده . مشهور ترین مجسمه های سا كیامونى Cakya-Muni نيز از يك تپه در انجا بدست آمد (١٨ دسامبر ١٩٢٤) که در شیست کار شده بوده این مجسمه ساكیامونى در نتیجه التماس شاه پرزه ناجت - Prasenajit معجزه اكبر یا معجزه آب و آتش (كسلا Kosola و یا - ياما کاپراتی هاریا - Yamakapratiharya را نشان میدهد بنوعیکه از يك جهت بدن او باران می بارد و از دیگر جهتش آتش شعله میزند و در آسمان مانند کوه آتشفشان می درخشد ، حصه برهنه این مجسمه از سرخی رنگی که دارد ثابت می کند تماماً از طلای احمر پوشیده شده بوده در صحنه این مجسمه شکل براهم Brahma واندرا Indira نیز کار شده ، و اندرا هنوز بواسطه تاج شاهی مو کوتا - Mokoty از براهما تفریق می شود ، و ممکن است این مجسمه از آثار قرن ۳ یا ٤ مسیحی باشد .


صفحه ( ٥٤ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ ( ١٠ )

هکذا از مجاور تپۀ مذکوره بعض آثار دیگری نیز از قبیل اشکال مختلفۀ اشخاص و اطفال ، زن و مرد با طرح عجیب زیور ها و البسه ، در همان سال مکشوف شد ( شرح این آثار و تصاویر مذکوره در رسالۀ مؤلفه ژورف هاکن به تفصیل جذابی موجود است ) مولف مذکور در خاتمه شرح حال این آثار میگوید : ــ صحنۀ این اشکال و مجسمه ها مثل اغلب ابنیه تاریخۀ کاپیسا ، از صرصر گزند ، هونهای سفید ( هیاطله ها ) که در قرن ٤ مسیحی اکثر معابد گندها را خراب کرده اند نجات یافته است ، ومعلوم میشود معابد کاپیسا در ابتدای نیمۀ دویم قرن هفتم مسیحی در اثر هجوم اعراب برباد گردیده است ، پس آنچه آثار عتیق که از پای تاوۀ کوهدامن بدست آمده میتوان آنها را از آخرین آثار صنایع یونان و بودا در افغانستان حساب کرد . »
بطوریکه بیلو می گوید : ــ « در آن عهد ها هندو ها گندهارا را ( جنت شمال ) می خواندند ، افسوس محاربات متعصبانه و تهاجم مغل آن همه جمال وکمال را معدوم نمود ، شهر های که از سنگ ساخته شده بودند ومعابدی که پرنقش ونگار بودند ، همه بخاک برابر گردید ، مساکن برباد شد و مملکت مسکن حیوانات وسباع شده شهر ها بدشتها تحویل یافت ، فقط در حصص شمال پشاور از قرن ١٥ یوسف زی ها تا اندازۀ بزراعت و آبادی پرداختند . » علی ای حال ظهور ونشر دین مقدس اسلام سرنوشت گندهاررا تغیر داد ، واز سال ٣٢ هـ تا ١٧١ هـ مکرراً اردوهای اعراب در وادی های کابل وکواهدامن بهجوم آغاز نمودند ، رتبیل‌های کابل درمدت تقریباً یکنیم قرن بمدافعه ومقاومت مشغول بودند عاقبت در ٢٥٧ هـ یعقوب صفار سیستانی کابل را اشغال نمود، ولی متعاقباً رتبیل‌ها مستقل گردیدند . در دورۀ فتور سلسلۀ صفار هنود برهمینی مذهب در تحت قیادت کله له نامی از جانب شرق تاخته وپایه تخت کابل را اشغال نمودند ، این سلسلهٔ


صفحه ( ٥٥ )
سال اول - مجلۀ كابل
شمارۀ ( ١٠ )
تازه به نشر مذهب برهمینی مشغول گردیدند وتقريباً تان قرن ٤ هـ بر گندهارا
مسلط بودند، آثار مذهب برهمینی که در نواح لغمانات در نتیجه حفريات بدست آمده نيز
منسوب بدورهٔ اینهاست . معهذا وادیهای گندهارا در تحت ریاست رؤسای وطنی
بشکل مستقلی اداره ميشد . سبكتگين غزنوی در سال ٣٦٦ ھ خانوادهٔ هنود را
در كابل منقرض نمود ، وشهنشاه محمود ، آخرين شاه بودائی وطنی را در جلگهٔ
پشاور مستاصل ساخت. بعد ازین اسلام در حصص کابل و ننگنار و پشاور منتشر
گردید ،و اهميت پايه تختی كابل به غزنی انتقال نمود .
بعد از انقراض سلسلهٔ غزنوی واستقرار سلطنت غوری در نصف قرن شش
هجری ( ٥٤٧ ) ولايت كابل در تحت اطاعت شاهان غور آمد وعمال غوريه گندها
را را اشغال نمودند ، درین دور ها بود كه آهسته آهسته مدنيت جديد اسلام
صفحات گند هارا را بيك حيات ومعارف نوی آشنا ساخت ، متاسفانه عمر اين
دوره كوتاه بود و در اوایل قرن هفت هجری ( ٦١٢ ) هجوم خوارزم شاه سر
تاسر گند هارا را استيلا نمود ، متعاقباً ( ٦١٨ هـ ) سيلاب چنگیز خان از كابل
تا ساحل سند سرازير شده و آنچه آثار عمرانات ومدنيت قديم و جديد بود
همه را بشست ، این آتش تاریخی در تمام ولایت گندهارا از خشك وترنسوختهٔ
نگذاشت . از ان بعد تا ظهور تيمور گوركان ( قرن ٨ ھ ) ولايت گندهارا داخل
حدود سیاسی چغتائيان وحشی بشمار رفت ، ولی وادیهای شرقی و شمال گندهارا،
با اتكاء بدولتهای مقتدر افغانی در هند و پنجاب، دائما موجوديت و استقلال داخلی
خود شان را محافظه توانسته ، و در تحت ریاست رؤسای بومی زنده گی بسر
میبردند ، ولایت پشاور نسبتاً زیاد تر با دولتهای افغانی هند ، داخل روابط و
علائق سیاسی بود . در ظهور تیمور واولاد او تقریبا این ترتیبات اداری گندهارا
برهم خورد ، تیمور تا دهلی بتاخت ، و بابر میرزای مشهور در اوائل قرن ده


صفحه ( ٥٦ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۰ )

هجری ( ٩١٠ ) کابل را مقر حکومت خویش بساخت ، ومتعاقباً کندهارا را عبور و سلطنت افغانی را در دهلی خاتمه داد . ازان پس بعضاً خانهای مغول از دربار هند در منتها الیه کندها رای غربی ( کابل ) بصفت حاكم مامور و اعزام می گردید ، نادر شاه ترکان در سال ( ١١٥١ ) ه آخرین خان مغول ( ناصر خان ) را در کابل سقوط داد .

معهذا اقتدار مغول هند را در کندهارهای شرقی وشمالی وقعت و مقداری نبوده ، مغولهای هند از ظهور تا دورهٔ فتور خود ها بلا فاصله با محاربات ملی این صفحات دوچار بودند ، انسکلپدی بریتانی میگوید : -- مغولهای هند از دست افغانهای پشاور بسی عذاب کشیدند ، حتی در عهد اورنگ زیب ( بزرگترین پادشاهان مغول که خریطهٔ سیاسی حکومت هند در عهد هیچ دولتی مثل دورهٔ او کسب وسعت نموده نتوانست ) نیز افغانها مستقلانه در انجا حکومت مینمودند.»

کندها رای شرقی وشمالی در قرن ١٥ مسیحی برخلاف تسلط مغول ، در محاربات مقاومت شدیدی بروز میداد ، وازان جمله است محاربات شیخ بایزید ( پیر روشن ) و پسران او ( شیخ عمر وشيخ جلال الدين ) واحفاد او در مقابل مغل ها ، ولی متاسفانه اختلاف های مذهبی و ظهور مبتدعين ومجتهدين متعددهٔ دینی و نفاق های داخله ، اسباب شکست این مقاومت ها گردید هكذا جهادهای ملی یوسف زهی ها بعد از طی تقریباً ١٢ سال در مقابل مغولها بهمان علت اختلافات داخلی عقیم ماند . مشهور ترین حکمرانان محلی یوسف زهی ها ملك احمد كجوالی و ملك على اصغر خان بود که ولایات سوات را اشغال کردند . یوسف زاهی ها درین محاربات داخلی اگرچه بفتح باجور وبونیر کامیاب شدند ؛ ولی این نفاق های داخله فرصت بدست مغولهای هند داد که بنیاد آنهارا بر اندازد ، ملادرویزه معروف در تذکرت الابرار خود ازین نفاق ها ومحاربات مبتدعين ومجتهدین داخلی