صفحه ( ٢٥ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٢ )
سيد صفدر بعد از حدوث واقعه ورود اجنبي بخاك پاك وطن جداً بدفاع كوشيده و روح جهاد را بتابعين خود ميدميد حتی در مرتبه جلوس ثانی اعلیحضرت امير كبير كه افق سياست ما باهتز صفائی پيدا كرده بود و اعلیحضرت امیر كبير جداً بزرگان ملی را از هر گونه قیام برضد سیاست حکومت همسايه منع میکرد ولی سيد صفدر بآرزو و عملیات خود دوام داده از اقدامات خود سرمشق حرکت بديگر طوايف مشرقی میداد حتی این اقدامات از ديگر اقوام مشرقی هم بروز كرده و اعلیحضرت امیر دوست محمدخان مرحوم آخراً مجبور شد كه جناب سید صفدر را بكابل جلب و امر توقف داده جایداد کنر او را مصادره كند .
لهذا ازان ببعد سيد صفدر با عايله و اولاد خود با مصارف جدا گانه دولت محترمانه بكابل توقف می نمود .
مفاد سعادت مولود سید جمال الدین :
باید مشرق ومشرقیان قرن نوزده بخود می بالیدند كه درمقابل سير حوادث داخلی وفضاهای خانه خراب كن نفوذ جهانگيری خارجی آنعصر ؛ خاك مستعد وسرزمين لايق و كوهسار مرکزی شرق زمين برای انتباه و رهنمونی اهالی مشرق بهترين فرزندی را مثل علامة روزگار سيد جمال الدین افغان پرورش داده و بمقابل حوادث ميشومه آنروزه وتعيين خط حركت آتيه بميدان مبارزه و دفاع حاضر آورده بود .
در موقعيكه این نابغه دهر وعلامة روزگاریعنى سيد جمال الدین افغان دوره های صباوت حیات خودرا بكوهسار بلند طی وهوای لطيف وطن را استنشاق مینمود ، هنگامیکه دست قدرت اورا برای بزرگی وعظمت تربیه و نور خرد و جوهر عقل


صفحه ( ۲٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

در قلب و دماغ او تکوین می یافت خاك مشرق تعزیه بزرگی داشته اولاد مشرق بخون خود آغشته بودند .
تورك و ایران در زیر آتش بیداد سلاطین قباء خود میسوخت ، مصر وسودان هند و بلوچستان وتورکستان منکوب استعمار و پامال استیلای عناصر اروپائی شده بود .
وطن سید جمال الدین افغانستان در اثر نفاق حکام وشهزادگان خود بحالت دهشت ناکی دوچار بوده گاهی ذلیل محاربات داخلی و اوقاتی هم معروض حملات خارجی میگردید .
مخصوصاً در آنعصر که اهالی مشرقی غافل از مجاری عصر وروش پولتيك زمانه بوده و در اثر جهل وسیلۀ کامیابی خارجه و بربادی خود را خودشان تهیه میکردند مکروب این مذلت وخواری در تن بيمار خاك مشرق بيشتر كسب قوت وشدت مینمود .
نفاق های مذهبی واختلافات قومی هندوستان کشیدگی های دول تورك وایران وایران وافغانستان منازعات حكام بخارا و ديگر ولایات تورکستان وبالآخره هزار نوع بدبختی دیگر فتنۀ عظمی در حیات و اخلاق مشرقیان تولید کرده افق مشرق آنوقته را بکلی تیره وتاريك ساخته بود .
در چنین موقع خداوند متعال از اقبال مشرقیان آفتابی را پدیدآورد که اشعۀ فضل و معرفت ولیاقت او زوایای سياه وتاريك خاك مشرق را روشن و از حرارت افکار و فرمایشات او روح افسردۀ مشرقیان را زنده وبرومند ساخت .
ازان زمانه ببعد جنبشی درزندگی و آثاری ازبیداری درین قارۀ عظیم پیداشده اقوام مشرقی یکی بعد دیگر سری از بستر خواب برداشته وقدری بهوش آمدند .


صفحه (۲۷) سال اول - مجله کابل شماره (۲)

زمانه عصر حاضره بیستم اینک آب و هوای مساعد و بهتری را حاضر
کرده و دارد دانه هائیکه بدست جمال الدین در مزرعه آمال مشرقی ها کشته
شده آنرا خوبتر پرورش و بار آور نماید .
گرچه حوادث میشومه گذشته تا هنوز با آثار و رشته های خبیثه خود
در سرزمین مشرق عرض وجود می نماید ، ولی علایم و آثار موجوده و روح
بیدار و افکار جوان عناصر امروزی مشرق زمین موقعی برای ابقای تار و پود
جولانی آن باقی نگذاشته بلکه مشرق جوان و مقتدر فعلی در مقابل هجوم و
استیلای بدبختی ها و امراض مزمنه سابقه مایل است داخل اقدامات و مبارزه شده
و با اسلحه که قبلا سید جمال الدین آنرا تهیه کرده دفاع از حقوق ، از نوامیس
از اوطان خود نمایند ، همچنان فرمایشاتیکه سید جمال الدین راجع باخلاق
باجتماعیات و تمدن ، وتنور و غیره فرموده آنهم در خاطره ها موئید ومحرك
واقع شده وبرای يك استقبال روشن ومعقول مشرقیانرا بتعين يك خط حركتی
برای مقابله با موانع و مشکلات حیات حاضره وادار می نماید .
ظهور جنبش روحی واخلاقی وتبدلات وتحولات مدنی وعرفانی و سیاسی
در مرور سی چهل سال گذشته بین طبقات مشرقی بهترین شاهد مطلب و مقدمه
مدعاست که وجود این نهضت تا يك موقع نزدیکی در آتی هم میتواند اسباب
امید واری نسبت بسعادت و کامیابی مشرقیان واقع شده و يك سعادت و خوش
بختی برجسته و مستقیمی را حاضر و تامین نماید .

تاریخ تولد :
سید جمال الدین افغان بن سید صفدر شاه کنری در سال ۱۲۵۴ هجری
مطابق سنه ۱۸۳۸ میلادی در قریه اسعد آباد کنر جلال آباد سمت مشرقی کابل


صفحه (۲۸) سال اول ـ مجله کابل شماره (۲)

قدم بعرصه شهود گذاشت .
ولادت این نامور بزرگ عیناً مصادف با سالیست که شاه شجاع الملك در هند معاهدهٔ دوستانه را باحکومت برطانیا امضاء کرده و بتائید قشون آندولت عازم استرداد تاج وتخت خود بافغانستان شده بود وعیناً در همین سنه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان تخت سلطنت در کابل جلوس نموده بود که بسال دوم این تاجپوشی سنه ۱۲۵۵ حادثه بزرگ استیلای خارجی ودفاع ملی شروع میشود .
ازهمین سنه ببعد حدوث واقعات شوم فضای باصفای مملکت را تیره وتاريك ساخته افکار وحواس عموم طبقات ممتازه ملت را بخود مشغول میسازد .
دراثر حدوث همین تیرگی وتوالی آن است که یکعده وقایع وسوانح خصوصیه رجال بزرگ واشخاص نامی آنوقته ما در تاریکی وزوایای فراموشی مانده صرف مورخین ما قدرت قلم خود شانرا بتوضیحات وکار نامه های رجال حربی ما مصروف میدارند حتی مسائل جنگ دوران و جوشش خونرا درعروق حمیت وشرائین غیرت محررین ملی ما آنقدر بشدت جاری کرده بود که سوای حوادث جنگ از سوانح مفصل وحالات خصوصی زندگانی بعضی ناموران حربی ما هم مثل نواب محمد زمانخان ، وزیر محمد اکبرخان ، سردار سلطان احمد خان ، امین الله خان لوگری ، محمدشاه خان غلجائی وغیره صرف نظر فرموده اند .
ولی بودند حساسین وعلاقه مندانیکه با وجود حوادث میشومه وفساد محیط آنروزه تذکاری با افتخار برجسته گان ونوابغ وطن در آثار ویاد داشت های خصوصیه ویا در صفحات تاریخ وقایع بادوار زنده گی خود در مطبوعات داخله و خارجه ثبت نموده وبا وجود معاذیر وموانع محیط که عناوین آن نوشته بخون و حاوی پریشانی ها و بدبختی های گونا گون است از ضبط ودرکش صرف نظر


صفحۀ (۲۹) سال اول – مجلۀ کابل شمارۀ (۲)
کرده نتوانسته اند که این مجاهدت و جوانمردی محررین گذشتۀ ما از نقطۀ بی سوادی
محیط آنروزه و تنهائی و بی سر و سامانی حیات شخصی شان قابل قدر و امتنان میباشد.
گرچه راجع بحالات پر افتخار نابغۀ قرن نوزدهم سید جمال الدین در قسمتیکه
حیات خارجی ویرا تصویر و توضیح بتواند ملل قدرشناس خارجه مخصوصاً
محررین شهیر انگلستان و فرانسه ، مصر و تورکیه مقدمات مفصلی نوشته و روح
آنمرحوم را از هر گونه نگارش مکرر مستغنی ساخته اند ولی در قسمت حیات
خصوصی و واقعات داخلی مرحوم که خارجیان تا یک اندازه ناآشناء و خود
سید جمال الدین هم نظر بمقصد بلند شرق خواهی و خیالات عالیۀ انسانیت دوستی
از تفصیل مطالب شخصی در آثار خود نپرداخته و خودداری فرموده اند.
باری برای اولاد قدرشناس اینخاک لازم افتاد که محض اثبات مدعای قیمت و
قابلیت خاک پاک وطن و ذکر خیری بقدر دانی ازین فرزند نامی وطن تذکری
نموده و نخست در ردیف شرح حال باقی رجال تاریخی مملکت وقایع حیات این
مرد بزرگ را مقدم سازد.
حالات صباوت :
سید جمال الدین از بدو مولود الی انقضای مرحله هشتمین سن شریفش
در کنف حمایت و تربیت آغوش پدر نیک سیر خویش در کنر جلال آباد متوقف
و از فیض علاقه و صحبت او استفاده میفرمود.
هوش سرشار ، ذکاء فوق العاده و استعداد فطرت بزرگ و عالی وی مساعد
بود که با آن سن كوچك بقدر جوانان بزرگ و عاقل از پدر استفاده نماید.
قضایای مؤلمه جنگ و دفاع وطن و پریشانی های داخله بجناب سید صفدر هم
اجازه نمیداد که زاید ازین موقع یافته و دربارۀ تربیت و تعلیم سید جمال الدین


صفحه ( ۳۰ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ۲ )

اقداماتی بکار برد .
بالاخره در سال ١٢٦٢ هجری که دفاع ملی بموفقیت انجامیده
و اعلیحضرت امیر دوست محمد خان دوباره باريکه شاهی جلوس نموده
وافق سیاست هند وافغانستان روشنی پیدا کرد اتفاقاً در اواسط همان سنه مردم
مر کی خیل مشرقی واهالی اشپان آنجا شورش آغازیدند و ضمناً پاره اقداماتی دایر
بمطالب جنگ وجهاد از طرف کنری ها محسوس می شد که شاید در ناحیه
نفوذ واقتدار واعتبار سید صفدر این مسئله بیعلاقه نبود ؛ اعلیحضرت امیر کبیر
که بخیالات عالی سید صفدر دانا وبحيثيت بزرگش آشنا بود فوراًوی را با اهل
بيتش بكابل جلب و جايداد و ملك مزروعی قریه اسعد آباد کنروی را در محل
مصادره آورده بتوقف كابل وترك مراوده با کنر او را محکوم ولی بقدر مداخل
سالانه جایدادش از طرف حکومت وسایل معاش او را اجرا میفرمود تاسید صفدر
محترمانه بكابل زیسته و از توقف کنر نظر بمراعات نزاکت اوضاع سیاست خارجی
صرف نظر نماید .
سید صفدر پس از وصول باین حیات نوین و توقف کابل که از هر جهت
آسوده و برای تربيه فرزند عزیز خویش موقع داشت لهذا از مبادی تشریف
آوری و اقامت بكابل شروع بتعلیم سید جمال الدین نمود .
آغاز تعلیم سید جمال الدین از همان سال ١٢٦٢ میباشد که شخصاً پدر مغفورش
معلم ومربی او بوده از بدو اقامت کابل الى سال ١٢٧٢ سید جمال الدین در اثر
توجه ومساعى جمیله پدر و حسن ذکاوت و استعداد قابل خود مقدمات علوم فارسی
وعربی و بالاخره فقه اصول ، تفسیر ، صرف و نحو ، منطق ، حکمت ، ریاضی
قدیم قسمتی هم از تاریخ و ادبیات را تحصیل و تکمیل فرمود .


صفحه (۳۱) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۲)

از حسن اتفاق درین سالی که سید جمال الدین بمرحلهٔ سن هژده میرسد و از دورهٔ
تحصیل فراغت می یابد اعلیحضرت امیر دوست محمد خان عازم مسافرت قندهار
گردیده و جناب سید صفدر را باعطای جایداد و املاک سابقه اسعد آباد او مسرور
و با مصارف راه و بخشش و محبت تمام بطرف مشرقی مرخصش میفرماید .
سید جمال الدین بعد از مرور ده ساله اقامت کابل در معیت پدر محترم خود
عازم کنر شده و از ملاحظهٔ آنسر زمین مسقط الرأس خیلی مسرور بود ولی چندی
طول نکشید که سید صفدر داعی اجل را لبیک گفت مرگ آن پدر بزرگوار
اسباب اندوه و ملال خاطر سید جمال الدین شده از حیات تنهائی و عدم مانوسیت
باهالی آنعلاقه و ترك عادت بآب و هوای کنر فکرش وادار نمود که بهند مسافرت
کرده تبدیل موقع و تعدیل اندیشه نماید .
مسافرت اول سید بهند :
سید جمال الدین در سال ۱۲۷۳ بعد وفات پدر و انقضای چند وقته حیات کنر
رهسپار خاك هند گردید ، بعضی از شهرهای مختلفهٔ هند را بطور غیر معروف
سیاحت کرده ضمناً ریاضی جدید و پارهٔ علومیکه تازه بآنخاك قدم گذاشته بود
آنرا تحصیل و در نیمهٔ سال بیستم سن شریف خود که باواخر سنه ۱۲۷۳ مصادف
بود بمقصد تشرف بکعبهٔ معظمه رهسپار گردید .
بعد ادای فریضهٔ حج و زیارت مدینهٔ طیبه روانه شامات و بیت المقدس و از آنجا
بعراق و از عراق به بعضی شهرهای فارس مسافرت و سیاحت کرده دوباره از راه
كرمان خاك فارس وارد بلوچستان و هندوستان شده در سال ۱۲۷۸ هجری
موقعیکه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان جهة صرف موسم شتا بجلال آباد
متوقف بود سید جمال الدین وارد خاك وطن و بدربار شاهی در جلال آباد بحضور


صفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )

شاه معرفی و در سلك مصاحبین پاد شاهی شامل گردید .
سید جمال الدین از مبادی این مسافرت وجدائی از خاك وطن تمام مدت
غیبت را در خارجه بتدقیق مجاری امور ممالک و احوال ملل مشرق و ادراك مطالب
مهمه پرداخته این مسافرت در استعداد و قابلیت فطری و حسی وی تاثیرات خوب
بخشیده و انقلاب بزرگی در افکار و خیالات او واقع کرد . ولی درین وهله ابدا
مداخله در امور یا تعاطی فکر و نیاتی بخارجیان نکرده تمام توجه و مساعیش مصروف
کسب اطلاعات و توسیع معلومات خودش بود زبان عربی ، اردو را درین مسافرت
بايك مقدار زبانهای انگلیسی و تورکی هم تحصیل کرده بود .
آخراً این مسافرت و آن مشاهدات و معلومات خارجي بوى يك عشق وعلاقه
خاصی را بخشیده و ادارش نمود که مستقیماً بدر بار سلطنت منتسب و متمسك شده
و برای سعادت وطن آرزو ئیکه دارد باجرای آن نایل شود .
هنوز اعلیحضرت امیر دوست محمد خان در جلال آباد تشریف داشت که خبر
حمله سردار سلطان احمد خان مرحوم بفراه بحضورش رسید ، امیر کبیر در سال
۱۲۷۸ بعزم دفع وی از جلال آباد عازم کابل و رهسپار قندهار گردید سید جمال الدین
نیز در سلك ندیمان خاصه بمعیت وی عازم قندهار و میل داشت درین مهم بهترین
خدمت فکری خود را بحضور شاه موصوف ابراز نموده باشد . خوش بختانه در
اثر تدابیر و افکار برجسته وی بدون اینکه زحمت مداخله حرب عايد بشخص
امیر کبیر شود یا دران واقعه محاربه و خونریزی بعمل آید عساکر و سرداران
امیر کبیر بدون جنگ بتصرف شهر فراه و اخراج سلطان احمد خان مر حوم
موفق گردیدند .
موقعیت سید جمال الدین درین سفر مخصوصا در نیمورد بدر بار نفوذ و بلندی


صفحه (۳۳) سال اول ـ مجله کابل (شماره (۲))

حاصل کرد زیرا سردار سلطان احمد خان که يك ذات رشيد و يك سردار
معروف افغانستان بود هرگاه به تسخیر قندهار موفق می شد بزرگترین صدمه
بحکومت امیرکبیر رسانده میتوانست .
پس از حدوث این واقعه که امیرکبیر بتنظیم و اداره محالات فراه و غیره
مصروف بود سردار سلطان احمد خان مرحوم بازدوم بهرات از راه فارس حمله
کرده آنشهر را از تصرف عمال امیرکبیر خارج و متصرف گردید .
سید جمال الدین که درین امر دست و اغراض پولتيك ناصرالدین شاه فارس
را شريك و شامل میدانست رفتن امیرکبیر را بسرعت طرف هرات تجويز و تسخير
هرات را بزودی الزام کرده امیرکبیر روانه هرات شده شهر را بمحاصره انداخت
ولی در آغاز این محاصره عمر سردار سلطان احمد خان سپری شده برحمت ایزدی
پیوست و سردار شهنواز خان پسرش چندی محاصره را طول داده آخر امیرکبیر
آنشهر را بغلبه وقهر فتح و همان روز داخل شدن بشهر وفات نمود .
بعد وفات اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم در هرات چون شهزادها
و اولاد آن پادشاه يك عده زیاد وغالب شان داوطلب سلطنت بودند و این واقعه
نظر بحالت مریض و نزار وطن بلطمات شدیدتری بصحت او وارد مینمود لہذا
سید جمال الدین که از جمله اولاد امیرکبیر از نقطه استعداد ولیاقت وقابلیت فقط
خلعت سلطنت را بوجود امیر شیرعلیخان مغفور وامیر محمد اعظم خان مرحوم
زیبنده میدید و این دو شهزاده عالی مقام هم هر کدام بلیاقت و کفایت خود
مغرور بوده و نمیتوانستند از حق خود نسبت بدیگر خود صرف نظر نمایند
لابد مسئله انتخاب را دوچار زحمت می ساخت .
سید جمال الدین نظر بتمایل سرداران پرنفوذ که ممکن بود آنها هم مصدر حرکتی


صفحۀ ( ٣٤ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٢ )

برخلاف رضای خود شوند بهر وسیلۀ که توانست امیر محمد اعظم خانرا وادار بیعت
امیر شیرعلیخان ساخته و آن شهزاده را اجبار نمود که خود شخصاً
از باقی رجال کشوری و عساکر بیعت گرفته بامیر شیرعلیخان تسلیم نماید .
والحاصل اعلیحضرت امیر شیرعلیخان در سال ١٢٧٩ در هرات بمسند سلطنت
تقرر گرفته سید جمال الدین را مشیر اول و مصاحب خاص خود مقرر فرمود .
ولی متأسفاً تحريك واغراض بعضی ها امیر محمد اعظم خانرا ازین اتحاد منصرف
ساخته عازم شد که قبل از حرکت امیر شیرعلیخان بکابل آمده و پایتخت را
متصرف شود بنا بران روانۀ کابل گردیده ولی در نواحی کابل از طرف عمال امیر
شیرعلیخان مدافعه شده از تسخیر کابل منصرف واز راه لهوگرد بسمت جنوبی
که جایدا د عهد شهزادگی او بود منزوی گردید .
اعلیحضرت امیر شیرعلیخان با سید جمال الدین ودیگر مستخدمین شاهی عازم
ووارد کابل گردیده متمکن تخت شاهی شد رجال معروفه را بکارها مقرر و از انجمله
از نقطۀ نظر خدمات و نفوذ قومی که محمد رفیق خان لودی داشت او را وزیر اول قرارداد.
ولی مرتبۀ عزت واحترام سید جمال الدین بحضورش بالا تر ازان بود محمد رفیق خان
لودی از موقعیت خود نسبت بنفوذ واقتدار سید جمال الدین اطمینان کاملی نداشت
لهذا درصدد بود که صدمۀ بموقعیت جمال الدین وارد کند .
سید جمال الدین با اینکه رقابت شخص مقتدری را مثل محمد رفیق خان نسبت بخود
احساس می کرد ولی از نقطۀ نظر فطرت بلند وخیالات عالی بآن اعتنائی نداشته
تمام توجه ومساعی اش مصروف آن بود که کاری بمفاد وطن کرده وتوجه
اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم را باجرای آن معطوف سازد .
لهذا در اثر تشویق ورهنمائی های خیر اندیشانه سید جمال الدین بود که


صفحه ( ٤٥ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )

اعلیحضرت امیر شیر علیخان به نشر جریده معروف « شمس النهار » موفق شده و چند نمره آن را در تمام ولایات داخله و خارجه انتشار داده بود که این جریده تاچندی دوام ورزید .
همچنان دیگر کارهای بزرگی را اساس و بنیاد گذاشته بود که بعضی ازانها در عهد توقف سید جمال الدین و قسمتی هم پس از هجرت سید جمال الدین از طرف اعلیحضرت امیر شیرعلیخان مغفور بمحل اجرا رسانیده شد که ما از جزئیات آن صرف نظر کرده بذکر آثار بزرگ آن اکتفا میورزیم :
امور دربار بصورت خیلی عالی و مطابق سلیقه دربار شاهان بزرگ تنظیم گردید ، عساکر خیلی مرتب و منظم که نظیر آن در بعضی بلاد شرقی کمتر دیده شده بود بایک تعداد کافی تشکیل گردید . مکتب های عسکری و کشوری تاسیس شد ، شفاخانه ، بیطارخانه ، پوسته تاسیس وتکت پوستی طبع شد تسطیح راه ها واحداث مسافر خانه ها درعرض طرق مسافرت برپا و تعمیر شد . كابينه وزراء ، القاب وعناوين صاحب منصبان عسکری و کشوری باسامی زبان افغانی وضع شد . شهر جدید شیرپور احداث گردید .
ولی بخت برای افغانستان مساعدت ننمود که آن پادشاه بزرگ افغانی مؤسسات خود را باکمال رسانیده واستفاده بوطن کرده می شد . همچنان تنظیم تجارت و روابط باخارجه صورت گرفته سید جمال الدین میل داشت هرچه زود افغانستان بصورت دول معروفه داخل اتحاد ومراودات بادول خارجه شود که این مقصد او در اواخر حکومت اعلیحضرت امیرشیرعلیخان آغازشده و نماینده های بعضی دول همسایه هم بکابل حاضر شده بودند .
بهرحال درآغاز کار روائی که سید جمال الدین بتمام نفوذ و قدرت داخل کار


صفحه ( ٣٦ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٢ )

شده و نفوذ احکام و عمایات وی بی مانعی مجری بود این مسئله اسباب تردد و پریشانی محمد رفیق خان لودین را فراهم کرده معزی الیه از در مخالفت علنی با سید جمال الدین رو برو و بهر وسیله که توانست اسباب انزجار او را فراهم آورد.
اعلیحضرت امیر شیر علیخان با همه صفات ممتازه که داشت ولی در عین حال نفوذ سرداران و عمال بزرگ دولت خود را از خود دفاع کرده نمیتوانست چنانچه در اواخر حال حکومتش همین رافت قلبی اسباب جسارت خدام او شده شیرازه حکومتش از هم گسیخت.
بهر حال سید جمال الدین از اوضاع محمد رفیق خان بکلی مایوس شده بعنوان مسافرت موقتی از حضور شاه اجازه گرفته و عازم هند گردید.
مسافرت دوم سید جمال الدین بهند.
در سال ١٢٨٢ سید جمال الدین عازم هند شده از طرف حکومت هند خیلی پذیرائی مجلل گردید و او را منحصراً نظر بافکار بلندش در يك نقطه که خواه پنجاب بود یا میل داشت بدیگر جا مسافرت نماید پذیرائی کرده و تحت مراقبت میداشتند.
ولی بعد از تشریف بردن سید جمال الدین از خاك وطن اوضاع داخله ملك در اثر حملات متواتر امیر محمد اعظم خان و برادر و برادر زاده اش مختل شده اسباب پریشانی کار امیر شیر علیخان مرحوم فراهم شد حتی امیر محمد اعظم خان از راه شمال مملکت حمله بکابل آورده امیر شیر علیخان را منهزم و کابل را متصرف شده برادر بزرگ خود محمد افضل خان را پاد شاه گردانید و محمد رفیق خان لودی را بقتل رسانید.
امیر شیر علیخان مرحوم بعد هزیمت کابل بقندهار تشریف برده یکعده قشون


صفحه (۳۷) سال اول - مجله کابل شماره (۲)

قومی تهیه و عازم شد که حکومت خود را دوباره تصاحب نماید ولی امیر محمد اعظم خان مرحوم بعزم دفاع روانه قندهار شد، از واقعات مذکوره که سید جمال الدین در هند مطلع گردید فوراً از راه چمن و کوته خود را بقندهار رسانیده و چون دوباره تبدل سلطنت افغانستانرا موجب خونریزی و بربادی وطن عقیده داشت لابد از امداد امیر شیر علیخان منصرف و بتائید اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان شامل و ممد کار وی گردید .
امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان برادرزاده اش شکست بقشون اعلیحضرت امیر شیر علیخان داده باسید جمال الدین عازم کابل گردیدند .
بعد ورودشان امیر محمد افضل خان فوت شده امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید و سید جمال الدین را وزیر اول خود مقرر داشته کارها را بروفق میل و اراده او آغاز کرد . سید جمال الدین ازین پادشاه امید زیادی راجع باصلاحات مملکت مینمود چه حقیقتاً این پادشاه عیناً صفات بزرگ منشی را مثل اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم دارا بود ولی قوت قلب و اراده قوی را زیاده تر داشت درین حال که اعلیحضرت امیر شیر علیخان بهرات رفته و هنوز از مسئله تاج و تخت منصرف نشده بود وضعیت محیط خیلی خطرناك و تیره مینمود چه احتمال جنگ و خونریزی میرفت سید جمال الدین هم که خوبتر بطبیعت این دو پادشاه مانوس بود از آینده اوضاع نا مطمئن و چاره جز توکل نمیدید .
تا اینکه دوباره اعلیحضرت امیر شیر علیخان بتائید فرزند خود امیر محمد یعقوبخان مرحوم قندهار را دوباره تسخیر و از آنجا عازم کابل شده کابل را نیز فتح و بسریر سلطنت جلوس فرمود، امیر محمد اعظم خان فرار خاك فارس گردید . درینموقع سید جمال الدین متوقف کابل بوده دوباره مورد پذیرائی در بارنشد و هم امیر شیر علیخان


صفحه (۳۸)
سال اول - مجله کابل
شماره (۲)
مرحوم نظر باحترام افکار بلند و خدمات گذشته او مصدر اوضاع نا خوب باوی نشده او را بحال خودش وا گذاشت.
چون سید جمال الدین ازین هرج و مرج داخلی و اوضاع دلخراش محیط دیگر امیدی بآینده وطن نداشت و هم سر چشمه بدبختی‌های داخله وطن را ناشی از تصادم اوضاع پولتيك خارجه میدانست در صدد شد که وجود خودش را بوطن مهمل نگذاشته پس ازان بحیثیت عمومی برای همه ملل مشرقی و خاك مشرق خدمت نماید.
لهذا باین قصد و نیت که سعادت آینده و امنیت آتیه افغانستان وطن خود را هم در قبال خوش بختی و امنیت عمومی مشرق عقیده میکرد از حضور شاه اجازه مرخصی بعنوان تشرف کعبه درخواست نمود.
اعلیحضرت امیر شیر علیخان این درخواست او را پذیرفته بشرطی‌که دوباره نزد امیر محمد اعظم خان که متوقف خاك فارس بود و باید سید نزد او نرود ازو وعده گرفته و بعد پول مصارف راه و اجازه مرخصی بوی داده سید جمال الدین در اواخر سال ۱۲۸۵ عازم مسافرت خارجه از راه هند گردید.
که ما این قسمت مسافرت دوره سوم او را در نمره آتی انشاء الله شرح خواهیم داد.
در قسمت آتی قارئین مجله بهترین وقایع و حالات پر افتخار این مرد جلیل را مسبوق خواهند شد.
(غلام جیلانی اعظمی)


صفحه (۳۹)
سال اول - مجله کابل
شماره (۲)

بقلم میرغلام محمد (افغانستان و نگاهی بتاریخ آن)
(۱)
مملکت ها برای ملت ها حکم خانه را دارند برای عایله ها . چنانیکه تنظیم حیات در يك خانه بالبداهه محتاج است به معرفت در و دیوار و ساختمان خانه و جوار ، شناختن جغرافیای ممالک برای ملل همان احتیاج را وارد مینماید . از جغرافیا که میگذریم وظیفه ثانویه ملت ها فهم قضایا و حوادثی است که در ایام ماضی بر ساکنین يك مملکت تطبیق شده . محفظه های این قضایا و حوادث را ( تاریخ ) نامند .
عدم تاریخهای ماضیه سررشته امور و انتظام حیات ملت ها را ، در حالت موجود و استقبال ژولیده و پریشان میسازد . چونکه حیات عبارة است از یکسلسله تغیرات و حرکاتی که تابع حوادث زمان است ، و لهذا کیفیت اغلب حرکات حال را میتوان در علل محرکه ماضی جستجو و نتایج مطلوبه زندگی را از ان استخراج نمود . و یا زمینه مساعدی برای انتاج مقاصد حیاتی جبهه مستقبل آماده کرد . خود میدانیم اگر فی المثل آدمی قوه حافظه دماغ خویشرا امروز معطل کرده ، و از مساعی و اعمال دیروزه فراموش میکند ، لابد انقسمت اعمال دیروزه او ، که برای انتاج مطالب امروزه و یا فردا مقدمتاً بصحنه شهود آمده، عقیم و بی نتیجه میماند .
بعلاوه تاریخهای گذشته ملل آینه سراپانمای اعمال اسلاف بوده ، و مساعی نافعه و مضره ماضی را ، برای تشویق و تحذیر اخلاف ، در انظار مجامع بشریه تقدیم میکند .
باندازه تقدم مدنیة جهان ، احساس تاریخ شناسیهای ام عمیقتر میگردد .


صفحه (٤٠)
سال اول - مجله كابل
شماره (٢)
ازنجاست كه امروز نه تنها صحايف و اوراق كتب ، بلکه دستگاه های وجود
بشری ، آلات و افزار سنگی و گلی ، مغارهای تنگ و تاريک دنیا ، مورد
استفاده تاریخ شناسان انسان گردیده است . آری سینه خاك را میشگافند و
ازقلب اموات قصه های پریشان روزگار گذشته استماع مینمایند .
درین ميانه ملت ومملكت افغانستان متأسفانه هنوز مراحل دور افتاده تريرا
طی میکند ، و در عالم تاریخ فقر شديدی را دوچار است . بحديكه اگر اهمیت
مقام وعظمت حوادث گذشتگان این مملکت در فضای دنیا انعکاس نمی نمود ،
وبعد از قرنها امروز کوچکترین صدای رسای آنخاطرهای فراموش ناشدنی ،
از دهان دوردست ترین نقاط جهان تمدن بگوش هوش نميرسيد ، و یا آثار بهت آور
مدنیت های قویم او هنوز در دل خاكها و كوه های وطن ، مصئون عن الزوال
نمی ماند ، لا محاله مملکت از تذکارهای درخشنه این سرزمين ، مأیوس و محروم
همیشه گی میبود . چونکه گردش روزگارها ويغما های بیباکانه اجانب سفاك ،
برای امحا و افنای جاه وجمال این مملکت از قرنها مصروف و منهمك بوده اند .
اهمال هموطنان از قرنهای درازی ، در عدم ترتيب و تدوين تاريخهای ملی ،
ممکن است مورد انتقاد قرار گيرد . ولى سير در تاريخ سرگذشته های خونین
ومحاربات سنگین وانقلابات عظيم افغانستان ، تا اندازه معاذیر مشروعه در مقابل این
اهمال تقدیم میکند . با آن میتوان گفت گذشتگان مملکت اگر گاهی وقتی یافته
و فرصتی جسته اند ، دستی یازیده و ارایفای این وظایف نفیسه مضایقه و دریغی
ننموده اند ، و هنوز آثار مؤرخين بلخ و غزنی ، هرات و کابل ، غور وقندهار
بیاد گار آنخدمات ظريف باقی و پایدار است .
اما چه باید کرد ؟ تاریخهای این مؤرخين در زمان ومکانی تحریر و تدوین


صفحه ( ٤١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )

يافته که از کلاسکی کلا سکتیر حتی میتالوژی تری بصفحه عیان بر آمده است ، ولهذا درد های امروزه ما را نمیتواند دوا کرد . متأسفانه معاصرین با اطلاع نیز گذاشتند تاریخهای ملی را حکومت ها تدوین نمایند ، چونکه تدوین این تواریخ محتاج است به مؤسسه های جغرافى ، تاریخی ، نژاد و زبان شناسی ، حفريات سنگين وغيره، اينها هم محتاج بودند بظروف زمان ومصارف عمرها وسرمايه های کافی ، که رویهمرفته از دائرۀ قدرت وتوان افراد با اطلاع معاصر عجالة خارج بود . از ديگر طرف حكومات بالطبع مجبور و محتاج تر بودند باصلاحات و ترقیات ماديه مملكت ، و چون تاريخا درصف ادبیات و در عقب احتياجات ماديه قرار دارد ، لامحاله هميشه حواله باستقبال گرديده است .
این قضایا سبب شد که بعلاوه تراکم جهالت عمومیه در تاریخهای ملی ، اجانب و بیگانگان موقع مفصلترى يافتند ، وكمافى السابق به تحرير تاريخهای ما پرداختند ، وهر يك بسوائق مختلفه بلكه متضاده پلتيك ، اقتصاد ، مذهب ، رقابت وغيره آنچه خواستند در حق ما گفتند . و نوشتند . بحد یکه میتوان گفت امروز در هجوم مطالب مجهوله این تاریخهای بوقلمون اجانب ، نزديك است روح تاريخ ملى بمیرد ، و بیم آن است که حتی تربیه شده گان ما در داخله و خارجه از هویت وموجوديت ملى خود در تردد و اشتباه افتند . چونکه تاریخهای هند وفارس ، تورك ومغول ، روس و انگليز هريك بميل خود پانزده مليون نفوس داخله و خارجۀ افغانستان را بصدها قبایل و عشاير متفاوت النسل متباين اللسان پارچه پارچه کرده وسلسله انساب آنها را از هند و یهود گرفته تا بشجرهای تورك و منگول مربوط ومنسوب داشته اند . وضعيت اراضى وجغرافیای طبیعی این مملکت قدیم را که از فرانسه بزرگتر ، واينك در عرصۀ شهود وعيان هويدا و آشكار است ، باندازۀ


صفحه (٤٢)
سال اول ـ مجله كابل
شماره (٢)
فشرده وبه ممالك دیگر چسبانداند که حتی از وجود آن در عالم كون وفساد
بايستی انكار نمود . از مدنيت های مشعشع تقریباً سه هزار ساله این مهد
و منشأ نژاد آریا ، خود چگونه که هيچ يادی ازان نکرده ، وظالمانه طفرها
زده اند .
ولی با اینمراتب ایمان بحقیقت امید میدهد که حق و حقیقت هيچگاه از میان نمیرود ،
وبکلی مغلوب اباطيل واغراض سيئه نميگردد . امروز و یا فرداست كه نورعلم
وحقيقت زواياى تاريك وطن را روشن ، واز هر گوشه و كنار ويرانهاى
اينسر زمين ، آثار برجسته و قيمتدار تمدن و افتخار قديم را ظاهر و مبرهن
خواهد نمود .
اميدواری ما زياده تر ميشود ، وقتيكه در صفحات تاریخهای ملل مختلفه جهان
از آثار هيرودوت Horo doti يونانی گرفته تا كرزن انگليسی
G. N. Curzon نظر می افگنيم ، در عين تراكم اغراض سيئه مورخين
خود خواه ، بازهم مصنفين منصف وحق پرستی می يابيم كه گاهی پرده های
اشتباه را ازروی مملکت قدیم افغانستان برداشته ، وحقایق را تا اندازهٔ بی حجاب
درانظار عالم عرضه داده اند . حتی می بینیم که بعضاً مورخين متعصب اجنبی هم ،
درضمن تحريرات پلتيك آميز خويش ، گاهی بی اختیار گرديده و نتوانسته اند
از حقايق بكلی چشم بپوشند .
در زمانه حال نويسنده واجب میداند خاطر نويسندگان با اطلاع مملكت را ،
درین زمينهٔ فريضه ملی جلب وبخدمات قلميه تاريخيه دعوت نمايد . تا پیشتر ازانکه
مجامع ملیه و حکومت ها ، مقتدر به تدوین تاریخهای اساسيه وعموميه مملكت گردد ،
در سايه خدمات قلميه افراد با اطلاع اقلاً ذخایر تاريخيه نفيسى تدوين و آماده


صفحه ( ٤٣ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٢ )

گردد . ما يقين میکنیم تحریر و نشر رساله های كوچك و مختصری ولو ناقص باشد ، بنام سلسله های مشاهير علمی ، ادبی عسکری ، و نكات تاریخی عسکری ، سیاسی ، اقتصادی ، يا مضامین جغرافی و فهرست های كتب مؤلفه مؤلفین و مصنفین افغانستان و امثالها ، در راه توسيع معلومات هموطنان از بهترین خدمات نویسندگان وطن بشمار خواهد رفت .
با رعایت همین مطلوب است که ما درینجا آغاز كرديم به تحریر مختصری از جغرافيا و تاریخ قدیم افغانستان . و لازم میدانیم قبلاً متذكر شویم این محردات ناچیزانه ما رو بهمرفته مستند است ، بر نوشته های مؤرخین وسياحين محقق مغرب زمین از یونان و آلمان گرفته تا روس وانگلیز . که ما از اقوال آنهمه تا اندازه مطالب تاریخیه را استخراج ، و با تاريخها و جغرافیای وطن خويش تطبيق و ترتیب داده ، اينك بمطالعه هم وطنان محترم تقدیم مینمائیم و در پایان مقالات خویش مآخذ مذکوره را آشکارا میکنیم وبسببکه این نوشته های مايك رشته مقالات است نه يك سلسله رسالات در اختصار آن میکوشیم .
افغانستان جغرافی :
افغانستان در چهار هزار سال پیشتر ( تخميناً ) از طرف اقوام آریائی که از سواحل سيحون و جيحون در افغانستان هجرت كرده و بدواً ولایت هرات را مسکن قرار داده بودند ، بمناسبت نام مهاجرین آریائی آریانا نامیده شد . تقریباً در سه هزار سال قبل هنگامیکه این نژاد آریانی در ولایت بلخ به تشكيل سلطنت پرداختند ، افغانستان موسوم به باکتريا گرديد . و در اثر تبدلات طبيعي اسم باکتریا بود که ولایت بزرگ مشرقی افغانستان با کتبا و متعاقباً پاکتیا خوانده شد، و ساکنین آن باسم پاکتین مشهور گردیدند ، پکتون


صفحه ( ٤٤ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۲ )
و پکتانه یاپختون و پختانه ( که در حصهٔ غربی افغانستان ، خ سخت آن به ش ملایم تبدیل شده ، مثل خز (زن) شز ، پشتون وجمع آن پشتانه تلفظ شد) از همان اسم پآ کتیا و پکتین گرفته شده وبعدها اسم ملی افغانستان گردید ، واجانب وهندوها پشتانه را به پتهان مبدل ساختند ، که ما در قسمت تاریخی خود ازین و جوه اسمای ملی جدا گانه بحث خواهیم نمود . و الحاصل یونانیان مجموع افغانستارا اکسیمیا نامیدند . و هندوها اورا باه لکا گفتند ، وبعد ازچندی راجهای هنود افغانستا نرا آلپيك ديس خواندند . فارسی ها در اوایل افغانستا نرا بنام اریا ورتا میشناختند و در اواسط بنام نیمروز وبعد ها زابل یاد میکردند . شامی ها با اندك تبدیل از اسم باکتر قدیم باختر تلفظ مینمودند . اعراب باین مملکت خراسان نام نهادند . و در بعض از منه بتاثیر تشکیلات مختلفهٔ سیاسیه ، افغانستان بنامهای متعددهٔ ولایات خود یاد میگردید . بالاخره از دو نیم قرن پیشتر افغانستان اسم عمومی وملی مملکت گردید . که ما از وجه تسمیهٔ افغان درقسمت تاریخی آن سخن خواهیم گفت .
این افغانستانی که گفتیم در عالم تاریخ سیاسی کمتر اتفاق افتاده است که با وضعیت اراضی یعنی جغرافیای طبیعی خـود تشکیلات سیاسیهٔ را متساویاً دارا باشد . غالباً اقتدار و سلطهٔ سلطنت های افغانستان تا داخل بلاد مما لك همجوار کشیده شـده ويك امپرا طوری وسیعی را متشکل ساخته است . گاهی هم جغرافیای سیاسی این مملکت طوری قرار گرفته است که اکثر اراضی طبیعی وملی او خارج دایرهٔ حکومت ها مانده وجزو ممالك همجوار بشمار رفته است . مثلاً درعهد حکومتهای یونانیان بلخ در قبل الميلاد ویا دورهای سلاطین کوشانی


صفحه (٤٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (۲)

وهياطله ها در بعد الميلاد، و هكذا در زمان سلطنت های غزنویه و غوریه
در بعد الاسلام، حتی در عهد عروج ابدالیان در دو قرن پیشتر ، مملکت افغانستان
دارای چنان تشکیلات عظیمه امپراطوری بود که حدود سیاسیه اش بعلاوه
افغانستان طبیعی شامل ممالک ماورأ النهر ، خوارزم ، قسماً فارس
وهندوستان بوده، و گاهی هم تعداد اتباع امپراطوری افغانستان بیکصد ملیون میرسید .
افغانستان امروزه در رقبه سه صد هزار مربع میل با تعداد تقریباً ده ملیون
نفوس ، در آسیای جنوبی باشکل بی قاعده واقع شده ، و از جهات مختلفه خود
محدود است به ممالک ماورأ النهر وتورکستانات و سلسله کوههای همالیا وچترال
وچین و سلسله کوههای سلیمان وممالک بلوچستان و فارس . ومحل وقوع این مملکت
دربین ٣٩ درجه ٣٠ دقیقه و ٣٨ درجه ٣٥ دقیقه عرض البلد شمالی و ٦٠ درجه
٥٠ دقیقه و ٧٤ درجه ٥٠ دقیقه طول البلد شرقی میباشد ، که شرقاً غرباً
طول افغانستان بالغ میشود بر شصد میل .
برای آنکه خواسته باشیم جغرافیای طبیعی افغانستانرا خوبتر ظاهر نمائیم
لازم است بگوئیم ، افغانستان در صفحات شرقی و شمال خود فرو رفته گیهای دارد
که حدود طبیعیه اورا از یکطرف تا دریای سند و از دیگر طرف تادریای آمو و
ریگستانهای خوارزم میرساند ، حصص باقیمانده مملکت سطوح مرتفعه میباشد که
در عهد سوم تشکیلات ارضیه بوقوع پیوسته است . افغانستان دارای سلسله
کوهها و جبال متعدده است که در تشکیلات ارضیه و ساختمان وادیها و جریان
رودها عامل و مؤثر یگانه مملکت بشمار میروند .
و از ان جمله است سلاسل متعدده و طویلی که از شمال شرقی بجنوب غربی و از مشرق به


صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )

مغرب مملکت امتداد یافته، وادیهای ولایات هرات، قندهار، کابل، نورستان و دریاهای
کرم، هلمند، ترنك، ارغنداب، ارغستان را تشکیل و تقسیم مینمایند،
که ما عجالتاً از انها بحث نمیرانیم و خواننده را در هجوم مطالب جغرافیائی
سرگردان نمیسازیم . فقط از دو سلسله کوه های مهمه هندوکش و پامیر وسلسلهٔ
سلیمان در آینده نزدیکی سخن خواهیم گفت، چه این دو سلسله بزرگ است
که هیئت عمومیهٔ افغانستان یعنی جغرافیای طبیعی او را تشکیل و تعیین میکند .
اما دریاهای افغانستان عموماً بسه قسمت منقسم میشوند :- قسمت اکسس
( آمون ) قسمت هلمند . قسمت ایندس ( سند ) .
در قسمت آمو رود آمون ومعاونینش ردو های شمالی هندوکش مثل رود
مرغاب و هریرود ورودهای خورد دیگری شامل است که از کوه های شمالی
برآمده نظر بمقیاس ارضی وسطحی مملکت جانب وادی آمونشیب داشته و جریان
دارند، وهر گز بدریای آمو نمیرسند . تنها هریرود است که درین میانه از
کوه های جنوبی کوه بابا برآمده و در میدان های هرات داخل، ودر جهت
شمال بمیدان تورکستانهای روسیه رسیده، جانب ذوالفقار جذب میشود .
در قسمت هلمند، دریای هلمند و معاونینش یعنی دریاهای جنوبی هندوکش
شامل است، آن دریاهای جنوبی که نظر بوضعیت اراضی بالتدریج جانب سیستان
نشیب داشته و بعضاً به هامون زره جریان دارند . ردوهای جنوب غربی
هندوکش که از قرب وجوار کابل برآمده و در ولایت زمینداور میروند . و
در جهت یسار ارغنداب ملحق میشوند، نیز در قسمت هلمند حسابند .
قسمت سند عبارت است از نهرهای کابل ومعاونین او دریاهای کنر، تگاو،
کرم، توچی که بشعب جنوب رفته و در خاکهای ماورای سرحد حالیه افغانستان


صفحه ( ٤٧ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )

باهم ملحق میشوند . هکذا دریای گومل که کوه های وزیرستان را از تخت سلیمان جدا ساخته ، از الحاق کندر وژوب تشکیل میشود ، در قسمت سند بشمار میروند .
افغانستان از قسمت های شمالی خود با صفحات جنوب هندو کش و از صفحات جنوب هندو کش با ولایت های شرقی سلسله کوه های چترال و اسپین غر و کوه های سلیمان ، راه های دشوار گذاری دارد ، که از کوه های بلند و وادیهای صعب المروری عبور نموده است ، صعوبت همین راه ها بود که در روابط همیشه گی اقتصاد و اختلاط اقوام افغانستان خلل انداخته و تفاوت فاحشی در مدنیت و اعتیادات ولایات مختلفه آنها ایجاد کرده است . با لعکس راه های مواصله افغانستان بالممالک همجوار از نهرهای آمون وسند و ریگستانهای خوارزم از جهت شمال و شرق سهل المرور است ، هکذا راه های که از هرات و سیستان جانب فارس میرود . تنها از جهت شرق شمالی با تور کستان چینی از کوه ها و دره های صعبی مربوط گردیده است .
نباتات افغانستان با نباتات هندوستان اختلاف شدیدی دارد ، بالعکس با نباتاتی که در سطح مرتفع مملکت فارس بعمل میرسند مشابهت نزدیکی را داراست . در میدانهای آبی افغانستان بعلاوه اشجار غرسی و باغی اقسام اشجار مثمره و غیر مثمره وحشی بکثرت موجود است . در قسمت های مرتفعه اراضی اشجار مختلفه از قبیل صنوبر ، کاج ، بلوط ، تاکهای انگور صحرائی ، گلابی بهم میرسد . در اراضی خشک و کم آب درخت های پسته صحرائی ، زیتون ، انکوزه ، هنگ میروید ، گل های صحرائی در فصول بهار بسیار است . بته های نیل ، سیاو و شان ، نعناع ، پودینه و غیره ، از قبیل شیر خشت ،


صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )

عنب الثعلب ، ترنجبين وغيره در افغانستان بعمل ميرسد .
زراعت افغانستان ومحصولات آن در ولايات مختلفه ، متفاوت است ، گندم وجو ، جواری و باقلی ، چقندر وشلغم ، برنج ، اقسام سبزی کاریهای مشرقی ومغربی ، تربوز وخربوزه ، کدو ونیشکر ، تنباکو وزعفران ، بيد انجير وغيره در قسمت های افغانستان بعمل میرسد .
معدنیات افغانستان بی نهایت مهم است ، طلا ، نقره ، لاجورد ، ياقوت ، آهن ؛ مس ، سرب ، سرمه ، جست ، گوگرد ، نوشادر ، زاك ، اهك ، زغال سنگ ، شوره ، نمك وغيره در نقاط مختلفه افغانستان موجود است .
حيوانات افغانستان از قبیل حیوانات اهلی ووحشی و سباع وطيور زیاد است تنها طیور آن به یکنیم صد انواع پرندگان مختلف بالغ میشوند . اقسام اشتر و اسپ ، گاو گوسفند ، سگ وشير ، ميمون وپلنگ ، شغال و روباه ، گرگ وراسو ، قاقم وسنجاب ، خرس وموش ، آهو و گوزن ، دارد . مؤرخین ، وطن اصلی اسپ ، آسیای وسطی و افغانستانیرا میگویند ، وشترهای دو کوهانه بلخ حتى در عهد سلاطین آشور از بهترین حیوانات اهلی آسیا بحساب میرفت و تصاویر آنرا در ستونهای یادگار مینگاشتند .
آب وهوای عموم افغانستان سرد وخشک است ولی بعض حصص آن در گرما نهايت حار ست که از آنجمله است قسمتهای سیستان وگرم سیر وقندهار و پشاور وبلوچ وسواحل سند. قسمتهای جنوب ـ هندوكش غالباً معتدل وگوارا وبعضاً زیاده برفگير وشديدالبرودة است ، هكذا سواحل آمون و الحاصل حرارت درهر نقطه مملکت اختلاف فاحشی دارد وفی مابین آنها از ۱۷ تا ۳۰ درجه فاهرن هايت تفاوت موجود میشود . درموسم بهار وخزان هوای وادیهای مرتفعه


صفحه (٤٩)
سال اول - مجله کابل
شماره (٢)

بی نهایت خوشگوار و مساعد بهمرسیدن انگور، خربوزه، شفتالو، زردآلو،
چهارمغز وغیره است .
این اثرات آب وهوای مختلفه مملکت هرچند بصحت جسمانی ملت مساعد است
ولی باصعوبت طرق مواصله داخلی شانه بشانه داده، در تمام وادیها و حوضه های
صفحات جنوبی و شمالی سلسله هندوکش و ولایات شرقی وغربی سلسله پامیر
وسلیمان، اختلاف رسوم و اعتیادات، موزيك و ادبیات، حتی لهجه و زبان
وغیره ایجاد کرده است. واینست از بزرگترین عوامل طفاوت حیاتی در قبایل
وعشایر و بلاد مملکت که ما در محل مناسبی ازان سخن خواهیم گفت .
حالا میرویم بتفصیل همان دوسلسله عظیمه جبال هندوکش و پامیر که از شرق
شمال بجانب شمال و شرق مملکت امتداد یافته وجغرافیای طبیعی افغانستان را
تشکیل کرده است پس میگوئیم :
اگر سطح مرتفعه پامیر که در شرق شمال وطن قرار گرفته، راس يك زاويه
حساب شود، دورشته جبال مسلسله ئی تقریباً بشكل يك زاويه از رأس آن نشئت
کرده است، که یکرشته شمالی او بجانب غرب شمال افغانستان تا نبرسند ترکستان
و شمال هرات ممتد و بخط اعوجاجی سیر کرده است . این سلسله شمالی پیروپامیس
و یاهندوکش نامیده میشود. رشته دیگر این زاویه، عبارت است از سلسله کوههای
شرقی که از پامیر گرفته تقریباً بخط مموج، تمام وادیهای مشرقی صفحات جنوب
هندوکش را تاداخل بلوچستان سیرمینماید، این سلسله پامیر در هرحصه افغانستان
نامهای مختلفی داشته و در قسمت آخری خود بسلسله سلیمان مشهور است
ارتفاع این دوسلسله جبال از ١٢ تا ٢٠ هزار فت است، و هر قدر بجهت غرب
و جنوب مملکت نزدیکتر میشوند از ارتفاع شان میکاهد .


صفحة ( ٥٠ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )

با حساب تشکیلات جغرافیای طبیعیهٔ افغانستان در سه قسمت منقسم میگردد .
اول ولایات و وادیهای که در ماورای سلسلهٔ هندوکش در صفحات شمالی وطن
موجود شده . دویم حوضه ها و وادیهای که در ماورای سلسلهٔ پامیر و سلیمان در
صفحات مشرق مملکت قرار گرفته است . سیوم وادیهای که در بین این دو سلسله
جبال یعنی جنوب هندوکش و مغرب سلسله های پامیر و سلیمان ـ واقع گردیده است .
وادیهای صفحات شمالی هندوکش را از مملکت اجنبی بخارا ، رود بار آمون بصورت
طبیعی از هم جدا میکند . این رود بار از شرق شمالی افغانستان بر آمده تقریباً
تا ثلثان ولایات شمالی مملکت جریان دارد ، و بعد ازان منحرف گردیده
راه بحیره ارال را می پیماید .
حصص باقی ماندهٔ شمال جنوبی صفحات شمالی را ولایات مرو از ریگستانهای
خوارزم سوا مینماید . ولایات مشرقی افغانستان را در شرق شمال همان رشته های
کوه های پامیر از تورکستان چینی ، و بعد ازان در تمام جهت شرقی مملکت
از دیار وسیع هند ، رود بار سند بشکل طبیعی جدا وتقسیم می کند . و همین
رودبار سند است که افغانستان را به بحیرهٔ عرب پیوند مینماید . قسمت غربی
افغانستان را صفحات خراسان و کل سیستان و بلوچستان از صحرای لوت و مملکت
فارس جدا میکند . جنوب مملکت نیز بلاواسطه به بحیرهٔ عرب چسپیده
است .
قسمت شمالی هندوکش عبارت است از ولایات طخارستان ( قطغن و بدخشان )
و باکتریا ( بلخ ، گوزگان ، مرورالرود و مرغاب وولایت مرو ) .
قسمت شرقی سلسلهٔ پامیر و سلیمان شامل ولایات بلور ( چترال ) وگندها ریا
( پشاور ، سوات ، بنیر ، باجور ) وولایت پاکتیا ( بنو ، دامان ، دیره جات ، )


صفحه (۵۱)
سال اول - مجله کابل
شماره (۲)

سند است).
قسمت وسطی مملکت که بین سلسله های هندوکش و پامیر و سلیمان واقع است
شامل ولایات ذیل است : ولایت کابل وقسماً ولايت بلور وقسمت اعظم
ولایت با کتبا ( سمت جنوبی وقسماً مشرق کابل ) وولایات آریانه وغاجستان
( هرات وهزاره جات ) وولایت سیستان وارا کوسيا ( قندهار ) و ولایت
بلوچستان .
ما راجع باین تشکیلات ملکیه وجغرافیای داخلی وتاریخی مملکت ،
از زمان یونبان به بعد درمقاله دویم سخن خواهیم گفت ، و اسمای مختلفه
ولایات را باصطلاح جغرافیون یونان واعراب وهند وفارس معین خواهیم کرد .
و کوشش خواهیم نمود که در تمام قسمت های ثلانه افغانستان یعنی ولایات
شمالی هندوکش و جنوبی هندوکش و شرقی سلسله پامير وسليمان ،
مراکز مدنیت مختلفه ، آريانه وبا كتریا ، گندهاريا ، بلورستان وسيستان
کابل وارا کوسیارا ، معین وروشن سازیم .


[BLANK PAGE]


معاون جدید در انجمن ادبی

جناب احمد علیخان که از خاندان سدوزائی است و علوم شرقیه را تادرجهٔ
(منشی فاضل) و علوم عصری را تا درجهٔ F.A درکالج اسلامیه لاهور
مملکت هندوستان تحصیل کرده و درعین زمان یکی از مورخین و ادبای وطن بشمار میروند
درین نزدیکی ها از حضور باهرالنور اعلیحضرت شهریاری بصفت معاونی انجمن ادبی مقرر
و سرفراز گردیدند. امید است انجمن ما از وجود شان استفاده های شایانی نماید عجالةً
منصوبیت شان را باین وظیفه انجمن ادبی تبريك ميگويد.
(نگارنده گویا)


غلطنامه
شماره دوم مجله کابل

صفحه سطر غلط صحیح
  ۷ گذرانیده از نظر گذرانیده
٦ ١٤ زیرا که چونکه
١٠ ١٠ بمد است بعد است
١٨ ١٦ جنبی اجنبی
٢٦ ٣ قباء قهار
٣٣ ١٠ بلطمیات لطمات
٤٠ ١٥ سر گذشته های سر گذشتها
٤١ ١ کلاسیکتیر کلاسیکی تر
٤١ ٨ تاريخا تاریخها
٤٢ ٨ تمذن تمدن
٤٦ ١٧ ردو های رود های
٤٩ ١٣ بشكل يك زاويه بشکل دو ضلع زاویه
٥٠ ١٠ شمال جنوبی شمال غربی
٥١ ٨ یونیان یونانیان

غلطنامه شماره اول مجله کابل

صفحه سطر غلط صحیح
١٠ ٦ نزاد زبان
« ٩ نزاد زمان


یکقسمت از مناظر دورنمای شهر کابل از شرق بغرب


یادآوری و پیشنهاد

انجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجله کابل را بمضامین
تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتوانند
درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغیره سر
برآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسه تاریخی و ادبی که در
زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند
یکدوره سالانه مجله کابل يا يك جلد کتاب نفیسی از طرف
انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .


کابل
شماره سوم
مجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس
محل اداره مجاله : - انجمن ادبی ، برج شمالی
نگارنده : - ( سرور گویا )
مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) است
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه
کابل ١٢ افغانی
ولايات داخليه ١٤ »
« خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ } رایگان
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت
٢٢ ربيع الاول ١٣٥٠ ه ق = ١٥ اسد ١٣١٠ ه ش = ١٦ اگست ١٩٣١ میلادی


فهرست مندرجات

نمره    مضمون    نویسنده    صفحه
۱ -    شعر در آینده    مترجم رشید لطیفی    ۱ الی ۶
۲ -    کاهی کابلی    سرور - گویا    ۱۵ « ۷
۳ -    از انجمن ادبی    مستغنی    ۱۷ « ۱۵
۴ -    مخمس    غلام جیلانی اعظمی    ۱۹ « ۱۷
۵ -    از مشاهیر تاریخی وطن    « « اعظمی    ۳۵ « ۱۹
۶ -    نظری بتاریخ کابل    حافظ نور محمد    ۵۸ « ۳۶


صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

ترجمه از مجله الهلال مصر شعر در آینده !

در یکی از شماره های مجله الهلال مصر مبحث تحلیلی در بارهٔ شعر و ماهیت
شعر و وضعیت آن در آینده بنظرم خورد و اينك ترجمه آنرا با مختصر تصرف
برای استفاده قارئین محترم مجله کابل تقديم مينمايم .
میگویند شعر لغت عواطف است . یعنی طوریکه عواطف انسان از شنیدن
يك شعری متأثر و متلذذ میشود عقل گاهی آن لذت را درك نمی نماید ، واز همين
پهلو است که شعر را لغت عواطف خوانده ونثر را نیز که بسته بقافيه شعری
نمیباشد میتوانیم لغت عقل بنامیم و درین شکی نیست که شعر نسبت به نثر سابقه و
قدامت دارد ، همچنانکه عواطف نيز در تاريخ انسان ونموی آن دارای سابقه
میباشد چنانچه اگر بزمانه جاهلیت عرب مراجعه نمائیم شعرهای زیادی به نظر
می خورد ، اما نثر تام چیزیرا نمی یابیم و در تاریخ یونان قديم نيز قبل از ( الياد
هومير ) نثری بخاطر نمی آید .
در اصل شعر عبارت ازيك مجموعه سرود واغانی بود که باساز یکجا خوانده
می شد و هنوز هم در بعضی مللی که از حالت ابتدائیت خارج نشده اند بهمین حالت
رواج داشته و تاحال نیز شعر هندوستانی عبارت از سرود ها و آغانی می باشد که
باساز یکجا خوانده میشود .
محررين عرب میگویند که شعر مشتق از شعور است ، یعنی شعر نماینده
احساسات و مشاعر شاعر میباشد ، اما امروزه بر خلاف آن نظریه داشته و
میگویند که شعر مشتق از ( شیر ) است و ( شير ) در لغت ( عبرانی ) غنا و


صفحه (۲)
سال اول - مجلۀ کابل
شماره (۳)

ساز را میگویند.
انسانهاییکه در اوایل بساختن شعر آغاز نمودند غایۀ نهائی شان فقط جمع و
تالیف آغانی و سرود هائی بود، که آنها را جمع و تالیف نموده ومثل که موسیقی را
ممارست مینمایند آنرا نیز زیر مما رست قرار دادند. و اگر بخواهیم علاقه
عاطفه را در اینجا بنظم گرچه این نظم شعر یا موسیقی باشد بشناسیم در هر سه
این ها بيك لهجه وصدا و آواز منظمی برمیخوریم که این صدا و آواز را اگر
بلغت ایقاع شعر بنامیم معنی مطلب خوب تر و نزديك تر میرسد. و ایقاع این
دو چیز فقط برای تحريك وشورا ندن عاطفه میباشد و بس هر گاه مواضع
عاطفه را در اعمال خودها جستجو نمائیم تقریباً تمام آنها را مشبع از ایقاع می یابیم
(درصورتیکه عاطفه را بقوت عقل محبوس و جلوگیری ننمائیم) چنانچه اگر
بحالت يك حزن عمیقی دچار باشیم، این حالت حزن ما به ایقاع شیون و گریه
يك زن یا موسیقی بیشتر و عمیق تر می شود، همچنان در هنگام رفتار يك قطعه
عسکری صدای موزيك عاطفه شجاعت را در عسکر تحريك نموده و می شوراند
و تمام اینها دلیل بر این است که ایقاع لغت عواطف بوده ومللی که ممارست شعر
را مینمودند فقط برای غنا وساز وحظ برداشتن عاطفه بود. چنانچه (الیاد
هومیر) نیز اشعار خود را بصورت غنائی در نزد یونانیها میخواند، و موقعیکه
نهضت حالیۀ اروپا آغاز نهاد مهمترین عاملی که از ناحیۀ شعر باعث تحريك و پيشرفت
آن گردید وجود مغنی هائی بود که در فرانسه نشأت یافته و برای مردم سیر و
حالت اشراف و محبت شان را به نظم غنائی می خواندند.


صفحة ( ٣ )
سال اول ـ مجلة کابل
شماره ( ٣ )
( غلبهٔ عقل )
در بالا گفتیم که در سابق عموماً شعر باساز و یا بآواز بلند خوانده میشد ،
اما این را هم نباید نگفته بگذریم که یکدوره بر سیر شعر آمد که از حالت
غنائی بیرون شده و مردم آنرا بدون ساز و آواز خوانده و می شنیدند و این
پیش آمد وقتی بر شعر واقع شد که عقل بر عواطف غلبه نموده و همان غایه و مقصود
اولی که از شعر طالب معنی بودند نه ایقاع بمیدان آمده و معنی مقدم بر ایقاع گردید ،
اما با وجود اینها می بینیم که خواندن شعر بیصدای بلند برایما لذت کامله نمی بخشد .
زیرا همان طوریکه عقل از معنی مسرور میگردد عاطفه نیز باید از استماع و ایقاع
آن مسرور و مبتهج گردد و از همان وقتی که شعر نخواندن آهسته رواج یافته
و از حالت غنائی افتاد . تکلف بلاغت دران جمع شده و بالاخر صناعت لفظیه که
عبارت از قواعد تشبیه و استعاره یا مجاز و غیره باشد بمیدان آمد و طبعاً عقل
از معانی بلند آن مسرور میگردید اما عواطف بحالت جمود باقی میماند چنانچه
قصایدی که درین دوره ساخته شد همه را باید بآهستگی و سکوت مطالعه کرده زیرا
قصاید مذکور موضوعات تفکری را پرورش داده و ذهن را مشغول میکند
اما با عاطفه هیچ سروکاری بهم نمیرساند و این خارج از وظیفه شعر میباشد .
در حالیکه پیشتر گفتیم شعر لغت عواطف و بلکه حماست عواطف است و بهمین
مناسبت و قتیکه ( ابو تمام ) بهترین و اجود ترین اشعار عرب را میخواست
در کتاب که سردست داشت داخل نماید پس از انتخاب اشعار مذکور آنرا
در کتابش ضم نموده و کتاب را بنام ( حماسه ) موسوم ساخت حماست در لغت
عربی احتداد و شدت و حرارت را میگویند در حالیکه عقل طبیعتاً بارد بوده
و حماست ندارد ، بلکه حماست یکی از خواص عواطف است و از همین باعث است


صفحهٔ (٤)
سال اول ـ مجلهٔ کابل
شمارهٔ (۳)

که شعر متنبی را وقتیکه میخوانیم تأثراتیکه از خواندن آن برایما پیش میشود ما را وادار میسازد که بآواز بلند آنرا انشا نمائیم . زیرا شعر متنبی موضوعاتی را در بر دارد که عواطف را بشور آورده و مارا محظوظ میسازد . اما شعر ابوالعلای معری نسبت بوی خشک وجامد میباشد چه در شعر او موضوعات فلسفی مضمر است که مخصوص عقل میباشد ومیتوانیم آنرا مثل يك پارچه نثر بسکوت و آهسته گی بخوانیم ، و درینموقع معانی آن مارا متلذذ میسازد اما به عواطف هیچ تأثیراتی نمی بخشد ، اما معانی متنبی محتاج بهمان ایقاع میباشد که عواطف را تحريك مینماید ، زیرا متنبی باعواطف ما صحبت میکند و ابو العلاء برخلاف آن عقل ها یمارا مخاطب خود قرار میدهد .

شعر آینده
طوریکه در بالا شرح دادیم هر گاه رای ما صواب باشد و شعر لغت عواطف است نه عقل در ابتدا نیز بمیل و خواهش عواطف خوانده می شد ، اما بعدها بواسطهٔ انتشار علم و معرفت عقل بر آن غالب آمده و شعر از حالت غنائی خارج گردید ، و باین علت معانی بلاغت مقام ایقاع را گرفت ! از روی آنها نمیتوانیم از سر این منطق خویش منحرف شویم ، بناءً علیه میگوئیم که شعر در آینده نسبت بحالت ماضیش خیلی پائین تر شده وتغیرات خواهد کرد ، چه عقل روز بروز برعواطف غالب آمده وعلوم جای آداب را خواهد گرفت ، وحتی بعضی ها درین تشائم خیلی مبالغه کرده میگویند که شعر در عصر ما مثل افسانه زائل خواهد شد ، و حالا ما دارای مزاج علمی شده ایم و در صورتیکه نتوانیم يك نظریهٔ آنشتین را در قصیدهٔ خود داخل نموده و موضوع را خوب برسانیم جز نثر برای ماوسیلهٔ دیگری برای تعبیر مقصود نمی ماند چه موضوعاتی را که نظریهٔ


صفحه ( ٥ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٣ )

آشيتين تعبير مینماید ، موضوعات علمی است كه ذهن آنرا قبول نموده اما هيچ يك عاطفه مارا تحريك نمينمايد ولی ما عقيده داريم كه این آشانم از حدود ممكن بیشتر رفته است زیرا تا موقعيكه انسان انسان است عواطف كاهی نمی میرد و در حاليكه شنيدن موسیقی مارا متلذذ می سازد همچنان از شنيدن غنا نیز محظوظ و متلذذ ميكرديم .
ما نمیگوئيم كه شعر بحالت غنا عودت مینماید ، ولی ازين هم ناگزيريم بگوئيم كه عواطف انسان چنائيكه امروزه ثابت و تزلزل ناپذیر است همانطور تا وقتيكه ما محبت ميورزيم يا خشمگین می شویم و مسرور ميگرديم يامحزون می شويم ، عاطفه بجای خود باقيمانده و اینها مقام شعر را حفاظه مینمایند ، منتها اگر این مقام قدری از حدود خود انحطاط ورزيده باشد بواسطة غلبه عقل ومزاج علمی و انتشار قرائت ميباشد كه مقام ايقاع را پائین میبرد ، زیرا اگر شعری را بآهسته كی و سكون خوانده و بصورت غنائی نشنویم بدون استماع نميتوان قيمتی برای ايقاع قایل شد .
اما در آينده حالت شعر چه خواهد بود ؟ جواب ابن سوال را ميتوانيم بصورت ذيل بدهيم . كه هر نهضتی دارای دو معین و پشتیبانی میباشد و آن تاريخ گذشته ها وطبيعت است كه نهضت مذكور باین دو چیز تكيه نموده وشاعر مودل شعر خود ابن دوچیز را قرار میدهد .
مثلاً در اروپا نهضت جديد به خواندن اشعار شعرای قديم يونان آغاز نهاد ، وادبا تا مدتی ازين دایره بیرون پاننهاده واز قيود آن در همین آخرها پس ازينكه به طبيعت نظر انداخته وازان شعر خود را مستنسخ نمودند خود را رهانيدند ، همچنان شعرای عربستان ومصر نیز باستثنای قليلی ازادبای جديد سوريه ومصر


صفحه (٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٣)

به تعقیب همان اشعاریکه در زمان جاهلیت شائع بود میروند . معین ثانی عبارت از طبیعت است و آن موضوع شعر در آینده خواهد بود و تاریخ نیز در آن دخالت خواهد داشت ، و شاید شاعر در حوادث ماضی و تطورات انسان و غلبه اش بقوای طبیعی و اختراعات ومخترعین و امثال آن تعمق وفکر نماید ، اما بواسطة عدم اعتمادش برقدما به ابتکار معانی جدیدی محتاج خواهد شد و باین علت همیشه ذهنش بطرف معنی مصروف خواهد بود نه ایقاع .
خلاصه
ممکن است مطالبی را که در بالا ذکر کردیم بصورت ذیل خلاصه نمائیم :
١ : شعر قدیم عبارت از غنا بود .
٢ : بعد از انتشار خواندن و قرائت بآهستگی قیمت ایقاع از بین رفته و شاعر متکی بمعنی شد ؛ تا خواننده را در عوض همان قسمتی که در ایقاع از دست داده میباشد بمعنی مشغول سازد .
٣ : بواسطة غلبۀ عقل برعواطف وعلم برادب قیمت شعر پائین رفت .
٤ : شعر در صورتیکه لغت ادب شده نتواند و هم نتواند که عقل را مخاطب خود قرار داده دران رهنما پیدا کند طبعاً رو بانحطاط میرود .
٥ : در صورتیکه شعر لغت عواطف باشد و این عواطف نیز همیشه ثابت است ، البته گاهی بکلی از بین نمیرود ، ولو از مکانت و قیمتش چیزی کسر شود .
این است بعض ملحو ظاتی که در بارۀ شعر و آیندۀ آن نوشتیم .
( مترجم عبدالرشید )


صفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

كاهی كابلی
۲

( خطوط مسافرت و دوره تحصیل )

نویسنده از دروازه کابل عقب این شاعر افتاده سعی خواهد کرد که از روی اشارات مبهم و مختصری که تذکره نویسان داده است خط سیر و گردش مجهول او را از دست نداده سایه وار دنبال او روان باشد در اواخر سن پانزده سالگی که آغاز سال شانزده عمر باشد شاعر ما از دیار خوش آب و هوای کابل دل کنده و رخت سفر بسوی دیار بدخشان بسته و در آنجا اقامت چند وقته اختیار کرده است و بقول خزانه عامره و تذکره حسینی حاکم بدخشان که در آنوقت عسکری میرزا بوده تمام خزانه خود را که مبلغ خطیری بود بوی بخشیده است اما شاعر کابل از همت بلندی که داشت قبول نکرده همه را دفعتاً پاشید این سخن تا اندازه از حقیقت دور بنظر می خورد زیرا زمانیکه شاعر کابل وارد بدخشان گردید کاروان عمرش مرحله شانزده سالگی حیات او را سیر می نمود و تا حال هيچ يك از جنبه فضلی در او دیده نشده اضافه برین اشعار و قصایدی که مدیحه آمیز باشد و در وصف این حکمدار سروده باشد هم تذکاری نرفته است که صله و جایزه شعر او باشد کمالات معنوی و مراتب و مدارج روحی را هم تا هنوز طی نکرده است که حکمران بدخشان بواسطه آن بزرگواری و مقام جمیل ارادت ایشانرا برگزیده چنین اکرامی در حق شان کرده باشد غیر ازینكه يك شخصى بي خانمان و مسافر و واجب الرعايه بوده همانقدر مبلغی که بدرد حضرتش میخورد منتها


صفحهٔ ( ۸ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شمارهٔ ( ۳ )

قدری اضافه تر تقدیم کرده وشاعر بلند همت کابل سرفرو نیاورده و دست رد
برسینه گذاشته است رویهم رفته بعد از مدت چندی که درینجا اقامت گزید از
راه ترکستان ومیمنه وارد هرات گردید و یک آن اولتر خدمت باشرافت حضرت
مولانا جامی را یافته بحوضهٔ تعلیم وتدریس آن بزرگوار شامل گردید گویا اولین
اطلاع و خبری که از تحصیل و اکتساب رسمی این شاعر شیوا بیان کابل در دست
داریم شهر هری وسال هفدهٔ عمر وحوضهٔ تدریس وتعلیم عارف و شاعر قرن نهم
هجری حضرت مولانا عبدالرحمن جامی است (۲) که مدت هفت سال و چند ماه
درنزد آن بزرگوار بدارالعلم هرات بخط تحصیلات علوم عالیه از قبیل علم فقه ،
کلام ، حکمت ، منطق ، تصوف ، علوم ادبیه و غیره افتاده تا اینکه از برکت آن
استاد بزرگوار حصهٔ کامل ومستوفائی ازعلوم عقلیه و نقلیه را مالك گردید وبقول
صاحب ریاض العارفین از علوهمت و سموفطرتی که داشت روی بعلم باطن آورده
بتزکیهٔ نفس و تنزیه خاطر خود را مشغول نمود . بعد ازین مدت که بحضور این
عارف شهیر و غیره معاریف هرات بسر برد و استفاد های روحی و معنوی کرد
و ذخیر های ظاهری و باطنی اندوخت یکسره بسوی مملکت آباد و زرخیز
هند شتافت .

۳ : ( شهرت ادبی )
شاعر کابلی پس از انکه از دربار شاعر پرور سلطان حسین میرزا و وزیر شعر
نواز آن امیرعلی شیرنوائی وارد دربار آگره که مقرسلطنت باشکوه و مجلل
اکبر جلال الدین بود گردید و با شعرای آن دیار که بهترین رقبای شعرای پایتخت
بایقرا بودند درمیدان نزاع ادبی روبرو گردیده رقیبانه وجریفانه پنجه داد و در

(۲) خزانهٔ عامره


صفحۀ (۹)
سال اول - مجلۀ کابل
شماره (۳)

هرزمین غزلی ومضمونی طرح نمود شعرای متنعم وباطنطۀ آن دربار را بمشاعره واستقبال دعوت نمود تا اینکه ملك الشعرای پایتخت اکبری غزالی مشهدی شاعر مغرور وبلند پرواز اقلیم هند ازروی لطف ومحبت پیش آمده این رباعی خود را درحق او بگفت (۱) و درمصاف شاعری پیش او سپر انداخت . رباعی :
کاهی بجهان نکته سرای چوتو نیست - شیرین سخنی وخوش ادای چوتو نیست
کردی به سخن ربودۀ خویش مرا - کاهی چو من وکاه ربائی چوتو نیست
وبواسطۀ غزلی که هر مصرع آن ملتزم بلفظ فیل است مشمول عنایت پادشاه هند گردیده صدهزار تنگه از خزانه شاهی دریافت وهمه را درهفته صرف مستحقان نمود (۲) وروز بروز شهرت ادبی وقدرت سخنوری این شاعر توانا وبا اقتدار کابل بدرو دیوار دربارمجلیل وشاعر پرور هند تابش مینمود تا اینکه پادشاه هند حکم کرد هرگاه شاعر کابلی بحضور قدم رنجه کند هزار روپیه بصیغه پایمزد در هرنوبۀ آمدن خود از خزانه سلطنتی بازیافت دارد (۳) وشاعر بلند فطرت کابل ازین جهت از دربار ومقام سلطنتی کناره گرفت (٤) ودنیای ظاهر را پشت پا زده بادل آرام وخاطر مطمئن بکنجی نشست وجهانی را درخود ملاحظه نمود .
( ٤ ) ( شاعری )
قبل از مسافرت بدخشان و هرات ورسیدن بحضور مولانای جام اشعاری که زادۀ طبع این شاعر نازك خیال کابل باشد در تذکره ها دیده نشد و اگر احیاناً سروده باشد باطومار روزگار پیچیده شده که امروز از وجود آنها خبری نیست

(۱) عرفات
(۲) خزانۀ عامره
(۳) خزانۀ عامره
(٤) خزانۀ عامره


صفحه ( ۱۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

در مدت اقامت چندین ساله هرات وحیات محصلانه و شاعرانه که دران دیار بسر
برده است اشعار و ابیاتیکه رسماً دلالت بران سالهای عمر و روزهای اقامت
شاعر بکند حاضر آتذکرها سراغی نداده اند فقط از چهار فرد مختلف المضمون
شاعر از روی وزن و روی و قوافی معلوم میشود باستقبال شعرای هری و
معاصرین مولانا جامی از قبیل شیخ احمد سهیلی خواجه عبدالله مروارید و مولانا
آصفی وغیره سروده است که در برابر غزلیات کامل شعرای هرات که در تذکره
دولت شاه سمر قندی ضبط است تنها حکم چهار فرد مختلف الشکل را داشته
که آنهم به چهار کتاب معینی که خریطه جواهر و گلستان مسرت و تذکره حسینی
و خزانه عامره باشد مسافرت کرده است و از اشعار شاعر کابل مقدار قلیلی
در دست است که نسبت به شهرت ادبی و قدرت سخنوری آن ارباب تذکره
توجه بضبط اشعار او نکرده اند و حتی ازان مسابقه های شور انگیز این شاعر
بدربار اکبر تماماً صرف نظر كرده يك فردی هم ازان زمینه ها بدست خواننده
نمی دهند .
اما از چند بیت موجوده او معلوم میشود که طرز شعر و سبك شاعری او
همان سبك مطبوع و دلکش هند است که از با بافغانی شروع وبناصر علی سرهندی
خاتمه یافت ولی این شاعر که پرورش یافته آب و هوای معطر و مناظر زیبا و خیال
آلود و دامنه های پر گل ولاله کابل است همین طرز لطیف هند را هم لطیف تر
ساخته لطافت خیال و معنی را چنان در قماش زیبای الفاظ پیچیده است که از برخی
ابیاتش لطیف ترین بوی گل و عطر را انسان استشمام می نماید و بطور افکار دقیق
و صمیمی و تهیجات روحی خود را با يك خلوص بي آلایش و شفاف غیر قابل تقليد
تجسم می کند که خواننده مثل اینکه بغتة از خواب بیدار شده ملتفت میشود


صفحۀ (۱۱) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۳)
که شاعر عوض اینکه چنگ بتارهای بربط شاعری زده باشد با الیاف قاب او بازی میکند .
(٥) ( وفات و مزار شاعر )
در قسمت قبل دیدیم شاعر کابل از مراتب درباری و تشریفات سلطانی خسته شده از دربار کناره گرفت و گوشۀ آرامی اختیار نمود اما بقول صاحب مفتاح التواریخ یک چندی بابهادر خان برادر خان زمان که منتها دلجوئی و خاطر خواهی شاعر کابل را مینمود در بنارس بسر آورده بعد ازان بآگره آمد و باقی ایام سیاه و سفید عمر را دران دیار بپایان رسانید تا اینکه بتاریخ دوم ربیع الثانی سنه ۹۸۸ به عمر یکصد و ده سالگی بدرود زندگانی نمود و در روز مرگش تمام اعیان و اکابر آگره حاضر بوده مدفنش که آخرین منزل راحتی و ابدی اوست در جوار دروازۀ ( مدار جای ) قرار گرفت و مولانا قاسم بخاری که از شاگردان حضرتش بود تاریخ وفاتش را در الفاظ (رفت ملا قاسم کاهی) یافت و میر یوسف استرآبادی از عبارت ( خوش طبع ) و مولانا عارفی ولد مبارک مصرعی : زجهان رفته قاسم کاهی را مادۀ تاریخ وفات قرار داد و شیخ فیضی دکنی چنین انشا نمود : تاریخ وفات سال و ماهش جستم ـ گفتا دوم از ماه ربیع الثانی که همین بیت آخرین برلوح مزار شاعر منقور و مرقوم گردید و ازین قرار تاریخ تولد شاعر در سنۀ ۸۷۸ هجری قرار میگیرد .
(٦) ( آثار و اشعار شاعر )
از آثار منثور شاعر کابل غیر از سه رساله که بنام قاسم کابلی خوشبختانه


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )

درین اوقات بد ستم افتاد دیگر اطلاعی از روی تذکرها و غیره مآخذ و مدارك
دستگیرم نشد که بدان رجوعی میکردم و درین باب بدقت چیزی مینوشتم این
سه رساله خطی که نزد بنده موجود است بنام مولانا قاسم کابلی اختتام
یافته ولی باز هم اطمینان کلی نداشته در وقت نگارش این فصل متردد بوده
اضطرابم دامن میگرفت تا اینکه دوست مکارم آقای قاضی زاده مبشر این قضیه
واقع شده عین همین سه رساله را در اثر تتبعات ادبی خود بنام قاسم کاهی کابلی
دریافته اند و ما ازین اطلاع نفیس شان خوشوقت شده اکنون بکمال جرئت
این سه رساله که شرحش بقرار آتی است از آثار شاعر کابل و راس المال های
ادبی او میشناسیم این سه رساله که بشاعر کهن سال کابل منسوب است در يك
وقایه واقع شده رساله اول در علم عروض وقوافی رساله دوم در معانی و بیان
رساله سوم در نقد الشعر وقرض الشعر و سرقات ادبی است این اثر نفیس یاد گار
اواسط سلطنت جلال الدین اکبر است که مولانا قاسم کابلی در قریه تونك
پشاور از نگارش آن فارغ شده است سابقاً در قسمت های قبل دیدیم که شاعر کابل
از هرات به هندوارد گردید و زمانی ملتزم دربار اکبر بوده و بعد از چندی از دربار
کناره گرفت و مدتی هم با بهادرخان در بنارس زندگی بسرمی برد تا اینکه دوباره
به آگره آمده و آخرین روز عمر خودرا بآن دیار خاتمه داد . گمان میکنم شاعر
کهن سال کابل زمانیکه در بنارس زندگی بسر می برد بطور گردش و تفرج به
پشاور آمده و بقريه تونك که قصبه افغانها واكثراً قوافل و مسافرین کابل در آنجا
آمد و رفت منزل و سکونت داشتند بجهت کشش قومی و هموطنی مدتی در آنجا
بوده و این اثر نفیس را در انجا تمام کرده و از خود اثری بیاد گار گذاشته اند
این اثر نفیس از کتبی که تا حال درین زمینه نگارش یافته و مخصوصاً آثار دوره


صفحه (۱۳) سال اول - مجله کابل شماره (۳)

متأخرین است از قبیل حدایق البلاغه طبع هند و پنج رساله عبدالواسع هانسوی و چهار گلزار یوسفی وابد البدائع و قطوف الربیع شمس العلما طهرانی و غیره این اثر نفیس کامل تر و مبسوط تر است ، زیرا اولا عبارات واسلوب نگارش باندازه سلیس و روان است که انسان گمان میکند دیروز نوشته شده باشد ثانیاً امثال و شواهد از ادبا و شعرای میآورد که همه آنها ائمه فن و آیات کبری بلاغت وفصاحت بوده اند ثالثاً از وجود شعرای دوره اکبری که بیشترش را منسوب بافغانستان میداند از قبیل آتشی قندهاری و هاشمی وغیره اطلاع مفصل و جهان قیمتی میدهد .
رابعاً برای مدارک و مأخذ خود بهترین کتب را از قبیل ترجمان البلاغه فرخی حدایق السحر وطواط بلخی والمعجم قیس رازی و معیار الاشعار طوسی و عقود الجمان سیوطی و کتاب الصناعة و كتاب البلاغه بهرامی سرخسی و غیره را در دست داشته . خامساً در قید تاریخ و مولف آن هیچ جای شك و تردیدی نمی گذارد ، زیرا با دقت تمام در پایان رساله خود می نویسد :
تمام شد رسایل این احقر العباد قاسم کابلی بتاریخ بیست و هفتم صفرالمظفر روز پنجشنبه سنه ٩٧٦ هجری نبوی صلعم در قصبه تونك پشاور در عهد محمد اکبر شاه پادشاه غازی ادام الله تعالی اقباله .
سادساً به حواشی آن نیز نکات و مطالب جالب دقت از قبیل حل کردن بعض رموزات لغوی و اصطلاحات ادبی و قطعات شعری و پارچه های نثری شاعرانه دیده میشود . درینموقع و شکم آمد كه يك بيت آنرا که در صنعت تخیل مثال میآورد نهفته بگذارم .
بسکه در آغوش گل ها شیشه شبنم شکست - مینماید در نظرها چشم عينك دار گل


صفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ٣ )

ولی متأسفانه كه از آخر كتاب يك دوسه ورق آن افتاده اما نه آن جائیكه تاريخ كتاب را با خود برده باشد و تاريخ اختتام كتاب معادل است بسالهای اواخر عمر و گوشه گيری شاعر ماكه در بنارس و پشاور و غيره نواحی هند زندگانی داشته است.
( اشعار )
ديوان مرتب ومستقلی كه حافظ و نگهبان تمام ابیات واشعار این شاعر کهن سال وموسفيد بوده باشد ملاحظه نشد حتی از وجود دیوان او در تذكره ها اشارتی نرفته است ولی بعید می نماید كه اين شاعر شهير بآن شهرت عالم گير و توانائی خاطر وسر شاری طبع ونیروی پنجه كه معروف وممتاز روزگار خود بوده ديوانی يا مجموعةً از اشعار نداشته باشد این دو سه بیت ذیل كه مشت نمونة خروار و نماینده سبك متين اوست از تذكره ها وغيره سفائن شعری اقتطاف و انتخاب نموده درینجا نقل نموديم :
تا كشندت خوبرويان در بغل ـ همچو شیشه با درون صاف باش
ایكه پا می نهی براه طلب ـ گر ز بد بگذری نكو كردی
مركب سعی خویش را ميران ـ تا بجای كه جمله او گردی
گاهی رهی بكعبه مقصود هر كه يافت ـ ديگر نه بست توسن همت به ميخ از
چشمه كه میزاید ازین خاك دان ـ اشك مقيمان دل خاك دان
نرگس شهلا نبود هر بهار ـ آنكه بر ويد به لب جويبار
چشم بتان است كه گردون دون ـ برسر چوب آورد از گل برون
ازین سه فرد فوق معلوم می شود كه شاعر پير و كهن سال کابل، در پایان روزهای سفید عمر وپیرانه سری وقتیكه از عالم ظاهر وجسم کناره گرفت ورو بحضرت کعبه دل وجان آورد این ابیات را سروده باشد زيرا پخته گی کلام ومتانت


صفحۀ (١٥)
سال اول – مجلۀ کابل
شماره (٣)

اسلوب وصحت معانی که محصول بادۀ بی خمار عشق حقایق و بدست آوردن زندگانی
حکیمانه که انتهای آرزوی بشر است ازان پدید و آشکار است و یقین میرود که
برهمین وزن و پخته گی کلام و اسلوب بیان که مناسبتی از روی وزن و بحر به مخزن
الاسرار نظامی و مطلع الانوار خسرو دهلوی و از روی معنی و پخته گی کلام به
اشعار حکیمانه حکیم سنائی غزنوی و رباعیات حکیم عمر خیام لوگری دارد اثر مستقلی
داشته است که متأسفانه غیر از سه فرد فوق ما بقی آن در تذکره ها و سفائن
و مجموعۀ شعرا ملاحظه نگردید.
سرور گویا

از انجمن ادبی

امروز روز گار کمال است و کار عام
خرم کسیکه گشت درین عصر یار عام

این گلشن آب میخورد از چشمۀ سار خضر
هرگز نشد دو چار خزان نو بهار عام

هر دم خورد ز نخل برومند او ثمر
مسعود ملتی که شود آبیار عام

مقبل کسیکه پرورد این نونهال فضل
اقبال و عز و جاه بود برگ و بار عام

عاقل نمیکند بجهان اختیار جهل
زانرو که شرط عقل بود اختیار عام

سودی نمیکند بجز از علم هرچه هست
سودای دیگری عبث ای هوشیار عام

خصمی باهل علم بعالم کسی نکرد
دارند دوست خلق جهان دوستدار عام

بر اعتبار خلق جهان نیست اعتبار
باشد گر اعتبار بود اعتبار عام

از منزلت بدیده کند جای مردمش
چون سرمه هر غبار که هست از دیار عام

فانی شود ز گردش ایام هر چه هست
باقی بود همان اثر پایدار عام

کوه گران سبک رود از جای چون صدا
زور آورد چو بر دل سنگش فشار عام


صفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)

گاهی بود به پله قدرش وقار کوه سنجیده اند لنگر کوه و وقار علم
سرسبز میکند چو چمن فیض نوبهار جاری بهر دیار که شد چشمه سار علم
خوشبخت ماتی که بغواصی طلب آرد بچنگ گوهر فیض از بحار علم
بوده است عیش و عشرت عالم زعالم و فضل عبید و برات نیست چو لیل و نهار عام
تا باخبر شوی زحقائق بعلم کوش پنهان هرچه هست بود آشکار علم
گردد علم بجمله عالم چو آفتاب روشن دلی که یافت بدهر اشتهار علم
یاجوج جهل نشکندش تا بروز حشر سد سکندر آمده روئین حصار علم
تاثیر زشت جهل بود از قرار عقل در سینه گر دلت نبود بیقرار علم
علمت کند بهر دو جهان سعد و نیکبخت باید بروزگار گزینی شعار علم
جهل سیاه روز نشاند بخاک مرگ گیرد اگر بدست کسی ذوالفقار علم
فرمانروا بود بجهان عرش تا بفرش دارد جهان بزیر نگین تاجدار علم
سیم و زرت چه سود نماید بحال جهل دارا ئیت خوش آنکه نمائی نثار علم
در وی نکرد رخنه خرابی بهیچوجه در دهر هر بنا که بود استوار علم
خم میکند زبار ندامت به پیریت گر در جوانیت نکنی کار و بار علم
وقت از برای علم مقرر نکرده اند آری نکرده اند بوقت انحصار علم
علمت اگرچه پیش بود بیشتر طلب باید کشید تادم مرگ انتظار علم
خواهی که بر کنار نشینی ز حادثات اینک بیا بیا بنشین در کنار علم
کمتر ز گردگان شمرد گنبد سپهر عالم ندیده است هنوز اقتدار علم
در پرده خفاست چها و چها هنوز کین علمها کسی ننهد در شمار علم
صورت پذیر کی بود از اقتدار جهل نقش شگرف خامه صورت نگار علم
گلنها دمد سراسر صحرای سینه اش در هر دلی که ریشه کند خار خار علم


صفحه ( ۱۷ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۳ )

عریان علم و فضل نشینی چرا بپوش آن جامه که بافته ار بود و تار علم
بیهوده و عبث نکنی ترك او ز جهل خالی مباد مملکت از گیر و دار علم
داغ ندامتش نرود تا بروز مرگ چون لاله هر دلی که شود داغدار علم
علمت شود بهر دو جهان یار و غمگسار یکچند روز اگر تو شوی غمگسار علم
سر سبز تا بمحشر بود نخل باغ او آب حیات کرده روان جویبار علم
فرمان همین بظلم دهد حکمران جهل جز عدل پیشه نکند شهریار علم
جهل است سر بسر همه عیب و تمام شر در کارهای خیر بود انحصار علم
( مستغنی ) ای بطبع تو نازیده علم و فضل برخامه تو ختم بود انتشار علم

مخمس اعظمی
بر غزل استاد سخنور مستغنی

عصر نو است و دوره علم و هنر کنون تخنیک گشته مایه فتح و ظفر کنون
فن عروض و قافیه شد بی اثر کنون حیف است وصف آن لب همچون شکر کنون
هیچ است حرف تنگ دهان و کمر کنون
مصروف سجع و قافیه ای خوش سخن مباش وز هرچه لازم است بگو بی دهن مباش
از زحمت بدیع و بیان در محن مباش در فکر سرو قامت و سیب ذقن مباش
حاصل ازین نهال نگردد ثمر کنون
تشبیه سرو و قامت جانان خیال محض تیر و کمان ابرو و مژگان خیال محض
سحر نگاه و جادوی چشمان خیال محض لعل لب است و گوهر دندان خیال محض
می جوی کان لعل و نشان گهر کنون


صفحه ( ۱۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۳ )

تکرار ساغر و قدح و جام چشم چیست افسون و فتنه و می گلفام چشم چیست
مخمور و مست و کشته ناکام چشم چیست عناب لب چه باشد و بادام چشم چیست
باید نمود ازین همه صرف نظر کنون
فکر تو در خطاست مدام ایغریق و هم رو بر صواب یکد و سه گام ایغریق و هم
سیر سفائن است بکام ایغریق و هم گرداب غبغب است کدام ایغریق و هم
لازم نباشد این همه دوران سر کنون
امروز مقتضی نبود کار پارسال کاری بکن که خوش گذرد بر دیار سال
مضمون دور کهنه و مود پرارسال تشبیه و استعاره چندین هزار سال
بگذار و شعر گوی بطرز دگر کنون
بر خیز سعی جهد بکن بهر کار و بار سرمایه ها ذخیره کن از دشت و کوهسار
هرگز مرو بجادۀ پستی و ننگ و عار راهیکه پی سپر شده چندین هزار بار
راه دگر بگیر و ازان در گذر کنون
از کیمیای مهمل پیشین اثر مجوی بیهوده صرف عمر مکن در بدر مپوی
بگذار مهملات بود بسته در بروی بگذشت و رفت قصه ماضی دگر مکوی
مستقبل است و حال و زمان معتبر کنون
تا گشته شهسوار سخن ویکتور هوگوی خلقی براه والتر و گوته بجستجوی
اکنون که زاده است ادب شعر تولستوی گر عاقلی نسب منا از حسب بگوی
علم است و جهل مایۀ عیب و هنر کنون
هر کس بطب عصر خبر دارد ای حبیب وز شیمی و فزيك کمی بهره و نصیب
پرسد که فصد گوچه اثر دارد ای طبیب هر عصر اقتضای دگر دارد ای لبیب
توپ و تفنگ برده ز تیر و تبر کنون


صفحه ( ۱۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٣ )

امروز عصر سائنس بود دور برق وتار ريل و جهاز وموتر وتانك ست روی کار
تو هم بکن بنو بت خود ای عزیز کار لازم بود مناسب هر عصر کارو بار
عصر دگر بود تو و کار دگر کنون
از قول اعظمی باديب سخن بگوی گل کرده شعر نغز تو در طبع من بگوی
گویا چو باحمام بغبار ز من بگوی اهل سخن هرانکه بود دروطن بگوی
میگو بوصف اهل وطن شعر تر کنون

از مشاهیر تاریخی وطن
سید جمال الدین افغانی
( ٢ )

در سال ۱۲۸۰ هجری قمری سید از کابل روانه خاك هند گردید ، حکومت
هند ازوی پذیرائی و استقبال مجللی نمود ، منزل عالی وهمه گونه وسایل راحتی
برای وی تهیه کردند ولی چون حکومت مشار الیه شخصیت بزرگ و خیالات
بلند او را میدانستند لهذا دائره آمیزش و تعلقات ویرا با اهالی بومی آنجا محدود
و پس از اقامت یکماه وسایل سفر و حرکت او را آماده نمودند .
سید روانه سویس گردیده از آنجا بمصر تشریف برد . مصر بآن تازه گی
تحت استیلای اقتصادی حکومت برطانیا در آمده بود . سید در جامع اظهر اقامت
گزین شده حوضه درسی قایم و طالبین مصری بوی مراجعه نمودند .
فضلای مصری بصحبت او مرتباً حضور یافته از وی در مضامین مختلفه
کسب استفاده می نمودند .


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۳)

سید اوقات خود را منقسم بساعات مخصوص تدریس طلبه ، صحبت فضلاء و شائقین مجلس وعظ ومباحث مذهبی وسیاسی ساخته بود .
سید مخصوصاً ازجمله تلامیذ و دوستان خود عده را که مستعد تر میدانست بتنویر افکار وتنقیح اذهان شان میکوشید تا برای آینده مصر کفایت ولیاقتی بسزا داشته باشند . همچنان در محضر عامه از معایب جهل ونواقص اداره مملکت ازضرر سلطه اجنبی بوسیله خطابه ها تنقید واذهان را بآن متوجه میساخت .
آخراً از نطقهای غرا و آتشینیکه دایر بسیاست خارجه وسوء اداره داخله می نمود اسباب تشویش حکومت محل شده مترصد بودند که برای اخراج سید موقعی بدست آورند .
اتفاقاً در همان روزها کشیشی از نصرانیان مجذوب فرمایشات سید شده بدست وی اسلام آورد ، اقوام عیسوی مقیم مصر بمعارضه برخواستند ، مسلمین آنجا بدفاع قیام نمودند ، خدیو مصر موقع را غنیمت دانسته از طول اقامت سید معذرت خواست .
سید پس از مرور دوماه یا کمتر درصورتیکه از افاده دروس مستقیم ونطقها و خطابه های غرا ومؤثر خود قلوب چندین اشخاص مستعد مصری را حساس و افکار شانرا منور ساخته بود بطرف استانبول مراجعه فرمود ، دوستان وتلامیذ مصریش ما یلزم سفر اورا تهیه و بمشایعت مجللی اورا وداع کرده ضمناً بدوستان ومندوبین خود شان باستانبول نوشتند که مراقب خدمات سید بوده و از فیض حضورش استفاده نمایند .
سید وارد استانبول شد بعض رجال واشخاص مقیم آنجا نظر بمعرفی وتوصیه مصری ها باستقبال او شتافتند ولی عالی پاشا صدر اعظم تورکیه که بحالات سید


صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )

خوبتر سابقه داشت مقدم از همه باستقبال و پذیرائی سید جمال الدین کوشیده مقام و منزل عالی و همه گونه وسایل راحتی برایش تهیه کرد .
صحبت های چند روزه و فیض افکار و فرمایشات سید جمال الدین ، عالی پاشاه صدر اعظم را چنان واله و مفتون ساخته بود که معزی الیه وجود آن سید عالی را بهترین مربی برای خودش یافته حتی هیئت وزرای تورکیه را نیز بوی معرفی و در سلك مخالصینش داخل کرد تا باین سلسله آخراً تمام اشراف و اعیان درجه اول تورکیه تعلق و رابطه مخصوصی به سید پیدا کرده قوه ناطقه سحر آفرین و جاذبه کلام سعادت قرینش همه را به پیروی افکار و احترامش تسلیم میداشت .
با اینکه در اوایل ورود زبان تورکی را کمتر محاوره توانسته و بزبان عربی صحبت میداشت ولی کمی از اقامت او نگذشته بود که در ان زبان بقدری ماهر شد که صفای ناطقه و بلاغت کلام و لهجه را بپایه عالی رسانید .
وزراء و اشراف تورك دایماً در مجالس سید حضور رسانده از فیض صحبت وی متمتع و از افکار و خیالات بلند او مستفید میگردیدند ، عالی پاشاه و وزراء در غالب امور مهمه کشوری و مطالب سیاسی از وی استشاره و هدایات او را محترم میدانستند .
سید در مدت اقامت به تصحیح افکار و تنویر اذهان بسی اشخاص و رجال درباری و غیره میکوشید .
و الحاصل سید افکار بلندی را نسبت باصلاحات مهمه امور داخلی و تنظیم اداره و تعین خط مشی سیاسی دولت و اصلاح معارف آنجا بدولت و اولیای امور پیش نهاد و تلقین می فرمود .
آخراً عالی پاشاه صدر اعظم بمقصد اصلاح امور معارف وی را بعضویت انجمن


صفحه (۲۲) سال اول - مجله کابل شماره (۳)

معارف باب عالی منصوب و رسمیت این مقام را از حضور سلطان برایش حاصل کرد.
سید در مدت قلیلی باصلاحات معارف آنجا موفق شده و يك سر و صورت تازه و جدی بآن بخشید، طرز تحصیل و مواد پروگرام را تغیر داده يك طریقه خاص و مواد موزون و معقولی را مقرر نمود، کلاس های فنی را ایجاد کرد، در مجامع علمیه نطق های غرا و خطابه های پر جوشی دایر بمطالب علمی، صنایع، اقتصادیات، تجارت، اتحاد مسلمین، مصائب و مشکلات مشرق و غیره ایراد میفرمود.
مهمترین خطابه ها و کنفرانس های وی در اثر درخواست رئیس انجمن علمی آنجا بود که در يك محفل خیلی محتشم و بزرگ که تمام نماینده ها و مامورین دولتی و اشراف و علمای مملکتی حضور داشت آنرا بخیلی عظمت و اقتدار ایراد فرموده موجب تحسین و تمجید واقع گردید.
رفته رفته حسن شهرت وی در تمام اقطار ترکیه نفوذ کرده اهالی برای شنیدن خطابه ها و فرمایشات سید بباب عالی می شتافتند و سید هم اوقاتی را برای افاده عموم معین کرده بلا فاصله باعطای کانفرانس ها و اجرای مواعظه می پرداخت، اهالی ترکیه واله و مفتون فضایل و کلام سحر آفرین سید شده همیشه بدور او مجتمع و از وی مدح، و تمجید می کردند. خطابه های او را (سحر القلوب) نام نهاده بودند.
شهرت و نفوذ سید و جلب آنهمه احترامات اهالی نسبت بخودش آخراً آتش رشک را در قلب شیخ الاسلام مشتعل نمود، زیرا موقعیت و نفوذ شیخ اسلام بکلی نزد اهالی ساقط شده مردم در انجاح حوائج دینیه و علمیه بسید جمال الدین مراجعه میکردند و سید نظر باقتدار موقعیت خویش حقوق اهالی را از اتلاف


صفحه (۲۳) سال اول ـ مجله کابل شماره (۳)

صیانت می نمود لهذا شیخ الاسلام همدستی بعضی از حاسدین دیگر شاه را نسبت
بسید مشوش ساخته وجود او را در انسرزمین موجب فتنه ومضر حال حکومت
قرار دادند سلطان هم که هجوم احترامات اهالی را بطرف سید دیده و مطلع بود
از غمتلنه اندیشیده مجبوراً از سید در خواست نمود که برای برطرف شدن
اجتماعات و هنگامه مردم چند روزی از استانبول کناره گیرد.
سید در اول سال ۱۲۸۷ قمری دوباره عازم مصر گردید و می خواست درین
سفر صرف بتماشای آثار قدیمه و مبانی مهمه و تاریخی مصر پرداخته بمسايل داخلی
آنجا تعلقی نداشته باشد و هم نمی خواست اقامت وی در انمملکت زاید از چند
هفته بطول انجامد. بعد و رودش بمصر باریاض پاشا دوستی وی اتفاق افتاد ،
ریاض پاشاه خیلی با احترام و تکریمش کوشیده بدلجوئی و تشویق او بمقصد طول
اقامتش صمیمانه میپرداخت. تا سید بدون اندیشه وتشويش كما في السابق بإفادة اهل
مصر مصروف و مملکت را از وجود خود مستفيد سارد ، وسائل خوش گذرانی
و راحت سید را هم ریاض پاشاه بدرستی وارسی کرده ماهواره هزار غروش مصری
خرج جيب برایش تعین نمود.
سيد بدواً مدرسة علمی دایر کرده از معقولات و منقولات بطالبین دران
مدرسه درس میداد و عادتاً در مجامع و محافل عامه اجرای وعظ و خطابه هم
میفرمود .
علاوتاً درین مرتبه سید تأسيس يك انجمن سياسي و يك حزب ملی را برای مصر نيز
لازم دانسته لهذا از دانشمندان و فضلای مصری انجمنی بنام حزب وطنی
تشکیل داد .
مواد عمده پروگرام این انجمن حاوی مطالب اصلاحات امور داخلی و حريت


صفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ٣ )

سیاسی و اقتصادی مصر بود . رفته رفته موقعیت حزب وطنی ترقی یافته افکار
تازه و جدی ازان بممالکت نشئت نمود ، مخصوصاً منافع خارجه مورد تنقید واقع
گردید ، مستر کلادستون معروف رئیس الوزرای انگلیس بمدافعه برخاسته
اخراج سید را از حکومت مصر تقاضا کرد ، چون بآن تازه گی توفیق پاشاه
بجای ریاض پاشاه دوست جمال الدین منصوب شده بود این خواهش را پذیرفته
امر باخراج سید داد .
سید در سال ١٢٩٤ قمری روانهٔ هند و بیکی از شاگردان افغانی خود
ابو تراب نام وارد حیدر آباد دکن گردید . حکومت حیدر آباد از وی احترام
و پذیرائی نمود ، فضلاء و شائقین عرفانی از هر طرفی بوی مراجعه و از فیض صحبت
او مستفید میگردیدند . ضمناً سید کتاب ( نفی مذهب دهری ) را در آنجا
بزبان فارسی تألیف کرد .
بعد از خروج سید که حزب وطنی وسائر دوستان سید متدرجاً هنگامهٔ
ضد اجنبی را برپا کرده بودند در بموقع واقعات مصر بکلی شدت پیدا کرده
حکومت برطانی را دوچار مشکلات ساخته بود ، حزب وطنی بمقصد صحت اداره
امور ونظم انقلاب خود شان کتبا از سید تشریف آوری او را درخواست نمودند
ولی حکومت برطانی ملتفت شده سید را بفوریت بکلکته جلب وتوقیف نمودند .
خبرتوقیف سید بیشتر در روح احرار مصری مؤثر واقع شده معاملهٔ شان
با خارجی بجنگ منجر شد ولی حکومت برطانی در بحال از جنگ کردن تردد
داشته مجبوراً بسید جمال الدین مراجعه نمود که وی این قضیه را بین مصر و برطانی
اصلاح نماید .
سید زاید از مقدور مصر مقاومت شانرا دیده و دیگر منفعتی که ازان انقلاب


صفحه (٢٥) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)
بمفاد مصريها تصور کرده نمیتوانست لهذا چنین پیشنهاد نمود که برطانیها بعضی
امتیازات خودشانرا که صدمه بر وحیات مصر و احزاب وطنی رسانده بتواند آنرا
لغو و معارف مصر را آزادی تمامی باید ببخشد ، مصريها هم باین شرایط و انزاد چند
مواد جزئی دیگر حاضر شده و بالاخره صلح بین مصر و برطانی قائم شد یکنفر
مورخ انگلیسی در کتاب معروف خود که موسوم به (واقعات سال ١٨٧٩
برطانیها و مشرق) است حالات پر افتخار سید را بايك نگارش صاف و بی آلایش
نوشته ضمناً میگوید که : اعم از موقعت بلند و خیالات عالی این فیلسوف روزگار
که ملل بزرگ را باحترام خود مجبور کرده بود مخصوصاً بمات انگلیس يك حقی
دارد زیرا در وقعات سال مذکور بین برطانيا ومصر جمال الدین بهترین
کوششی را بخیر ومنفعت طرفین ابراز نمود ، یعنی اگر برطانیها مجبور بمحاربه
می شد در سیاست عمومی مشرق که بآن تازه گی اشنا شده بود خساره مند میگردید
و همچنین اگر مصريها تن باین حرب میدادند دیگر نمیتوانستند قد خود را
درعالم بلند کنند .
والحاصل پس از خاتمه یافتن وقایع مصر حکومت انگلیس بسید جمال الدین
اجازه داد که هر جا میل دارد برود ، سید از بندر گاه کلکته مستقیما روانه لندن
شد ، چون شرح حالات و خیالات عالی او را جراید انگلیسی قبلاً نوشته بودند
معروفین شهر ورود او را انتظار داشته بوقت تشریف آوردنش از طرف معززین
ولاردهای معروفه وفضلای شهر و جمعیت های علمی استقبال خوبی شده از طرف
بلدیه شهر برایش منزل و وسایل راحتی معین گردید ، اهل فضل و شوقمندان
علوم همواره بحضورش مشرف شده از وی استفاده می نمودند ، بعد سید میل
فرمود که چیزی از علوم نظامی در آنجا تحصیل کند لهذا بیکی از مدارس نظامی آنجا


صفحه ( ٢٦ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٣ )

شامل شده در کمی مدت بهترین تحصیلی نموده توانست ، عجب تر اینکه نظریات
و تطبيقات خود را بآن افزوده همان علوم را تا چندی باهالی آنجا تعلیم میداد .
مجامع علمیه لندن در کانفرانس های بزرگ او را دعوت و بایراد نطق ها
وخطابه ها بمقصد استفاده عموم تكليف میکردند ، سیدار نطق های غرای خود
که بخود زبان انگلیسی ایراد میفرمود سامعین را مات و مبهوت فضایل و فصاحت
خود ساخته بود ، رجال معروفۀ لندن اعم از معروفین داخلی و خارجی بحضور
سید تعلقات خاصی داشته اکثراً وی را بمنازل خود شان دعوت میکردند
با آنحال سید از سودای مشرق آسوده نبوده با نماینده های دول مشرقی مقیم
آنجا علایق خصوصی داشته ، راه و رسم پولتيك غربی را بآنها می آموخت ،
از انجمله پرنس ملکم خان معروف سفیر ایران بود که از فیض مصاحبت سید
خیلی استفاده کرده بالاخره بايك خيالات عالی و افکار بلند بمقصد اصلاحات کشور
فارس پیشنهادات مهمی بپاد شاه و مملکت خود تسلیم داشته آثار خوبی نوشت .
بعد از اقامت چند وقته سید بعزم سیاحت خاک فرانسه از لندن خارج شده
وارد پاریس گردید علما ومشاهیر فرانسه از وی احترام و پذیرائی خیلی زیادی
کردند اتفاقاً سید در آنجا شاگرد معروف خودش « شیخ محمد عبده » استاد
سعد زغلول فقید را ملاقات کرد .
سید جمال الدین در سر زمین آزاد فرانسه خوب تر میتوانست خدمتی بعالم شرق
نماید لہذا بعضی دوستان و تلامذه مصری خود را جمع کرده بوسيله آنها باب
مراوده را با مصر مفتوح ونخست انجمنی بنام عروة الوثقی در پاریس تاسیس کرد
كه يك شعبه بزرگ آن مطابق پروگرام سید در مصر دایر شده مصروف
خدمت بودند ، مقصود این انجمن غالباً اتحاد مسلمین و آزادی مشرق زمین بود.


صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )
مجله هم ازین انجمن در پاریس بنام عروة الوثقی بقلم خود سید انتشار می یافت
که مرتباً هژده نمره آن بطبع رسیده و در بعضی بلاد مشرقی شایع شد .
چون این مجله مخصوصاً بسیاست استعماری حمله میکرد ، حکومت برطانیا
دخول آنرا در هند سخت قدغن کرده حتی در بنادر عرض راه هم مورد
سانسورشدید واقع گردید .
سید برعلاوه این مجله راجع بمسايل پولتیکی مشرقی مثل ممالك افغانستان
و باین خود و تورکیه و مصر و فارس وهندوستان در جرائد فرانسه مقالات
مهمی میداد .
جمعیت های علمی و اشخاص فاضل و بزرگ فرانسه از وی خیلی احترام
و اکثراً بصحبت او فایض شده از فرمایشات آن استفاده می نمودند از انجمله
فیلسوف مشهور فرانسه مسیو « آرنست امان » است که در نتیجه مناظرات
قلمیه با او در جرائد بالاخره با هم آشنا و یکی از معتقدین فیلسوف افغانی
بشمار میرفت .
پس ازان دوستان وتلاميذ او از لندن بخدمت سید اصرار کرده عودت
او را خواهش نمودند ، سید هم عازم لندن شده دوستان خودرا ملاقات ودوباره
بپاریس تشریف آورد بعد عازم سیاحت بعضی شهرهای معروفة فرانسه گردید .
چون صيت شهرت سيدجمال الدین افغان ار ممالك متمدن مغربی درمشرق
خوبتر وروشن تر انعكاس نمود شاهان مشرقی بآرزوی ملاقات وی افتادند ،
از انجمله ناصرالدین شاه ایران مقدم از همه تلگرافات متعددی بسید کشیده
تشریف آوریی را بفارس تمنا نمود ، سید هم که این مسافرت را با مملکت مطابق
آمال و خیالات خود میدید فوراً بخاك فارس عازم شده از راه نجد وعراق


صفحه (۲۸) سال اول - مجله کابل شماره (۳)

و اصفهان وارد طهران گردید. ناصر الدین شاه از وی احترام و پذیرائی درستی کرد بعد از ملاقات و مصاحبه ها موقعیت سید در قلب او جا گزین و در غالب امور مملکت خود از وی مشاوره می خواست ، سید که در جمله نواقص امور اداره وضعیت قشونی آنجا را خیلی خراب و برهم یافت نخست با صلاح آن توجه می فرمود .
چون مطابق داب آنوقته اکثر خانزاده ها و سردار زاده های خورد سال و بی تربیه در رس قطعات اردو قرار گرفته بودند سید غالب آنها را منفصل و مقرر داشت که بعد ازین بدون استحقاق خدمت کسی صاحب منصب عسکر شده نمیتواند ، این حرکت برخلاف تمایل متنفذین و درباریان واقع شده همه بر علیه سید کینه می پرورانیدند تا اینکه بواسطه دسائس و نمامی خاطر شاه را از وی منحرف و سید ناراض شده از راه انزلی عازم خاک روسیه گردید ، روسها از وی خیلی استقبال مجللی نموده مطابق حکم پطرو گراد وی را بقطار مخصوص پادشاهی عازم ماسکو نمودند که بعد چند روز توقف روانه پطرو گراد گردید .
از دربار امپراطوری رجل عمده در باری و فضلای روسیه باستقبال وی شتافته باحترام وی را داخل عمارت دولتی کردند بعد امپراطور او را ملاقات و از صحبت های وی محظوظ شده جای راحت و وسایل خوشگذرانی او را بمامورین خود سفارش کرد ولی سید که از ان تجملات مستغنی بوده و سر و کاری با محافل و مجالس علمی و عرفانی داشت از حکومت آنجا خواهش کرد که وی را اجازه تماشاء و مناظره با انجمن های آنجا بدهند حکومت خواهش او را پذیرفته سید مرتباً در انجمن ها تشریف برده نطق ها و خطابه ها میفرمود و راجع بسیاست


صفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۳ )

روسیه و بشرق نواقص خط حرکت حکومت را نقادی میکرد جمعی باین افکار طرفدار وی شده ستایش میکردند ولی سیاسیون دولتی معترض شده خارج شدن سید را تقاضا می نمودند ، لابد سید روسیه را ترك کرده در سال ۱۳۰۶ هجری قمری از راه پولند وخاك جرمنی دو باره بپاریس عودت فرمود .
ناصرالدین شاه قاجار که دران روزها تازه وارد پاریس شده بود مجاری امور آنجا وی را متأثر وار نظر باینکه سید راجع باصلاحات مملکت او پیشنهاد می فرمود بخاطر آورده خیلی از رفتاریکه باسید شده بود تأسف داشت تا اینکه از تشریف آوری سید در آنجا شنیده باوی ملاقات واز ماجرای گذشته خیلی معذرت خواسته دوباره رفتن او را بفارس اروی خواهش نمود .
سید خواهش شاه ایران را پذیرفته بمعیت او روانۀ طهران گردید ، درین مرتبه شاه بیشتر باحترامش افزوده سید از موقعیت بلند خود استفاده کرده برای اصلاحات اساسی مملکت توجه فرمود .
نخست انجمن بزرگی در آنجا تأسیس واشخاص مستعد را از علوم مختلفه درس میداد ولی روح این دروس از تربیه فکری و تنور واز يك عده افکار عالی وطن پرستی مشحون بود ، در کمی زمان اشخاص زیادی از فارسی ها بکنه مسایل مملکتی ومجاری اداری داخل وطن پی برده بالجمله از بین همۀ آن تلامیذ سید :ـ سید جمال الدین واعظ اصفهانی ، شیخ محمد خیابانی ، رضا خان کرمانی ، احراز موقعیت درجۀ اول کردند ، دیگر طالبین هر کدام در علوم وافکار مختلفه اران استاد شهیر استفاده می نمودند . افکار تجدد پسندی در انسرزمین بخوبی نشو و نما یافت . کمی ازین دوره توقف سید نگذشته بود که شهرت فضل و لیا قتش تمام محیط ایران را استیلا کرده اهالی و طالبین از جهات مختلفه بحضورش میرسیدند و


صفحة (۳۰) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۳)

ضمناً کلمات برجسته و مطالب ملی از دهن ها نشئت کرده در گوش ها تأثیرات عمده می بخشید در باریان از موقع استفاده کرده دوباره شروع بنما می نمودند صدراعظم فارس بهمدستی کامران میرزای نائب السلطنه که بیشتر از همه بموقعیت های خود می ترسیدند زیاده باین مطلب تقویت کرده خاطر شاه را سخت افروخته ساختند سیدجمال الدین از وضعیت درباریان رنجیده بزیارت شهزاده عبدالعظیم طهران پناهگزین و مردمانیکه در آنجا اجتماع میکردند مقابل شان خطابه های غرا ونطق های پرجوشی میفرمود که طنین انداز در تمام محیط شده بنیان ستمگاران را بلرزه می آورد .
آخراً شاه ایران با نهایت شدت وقهر بپنجصد نفر سواران شاهی را فرستاده سیدجمال الدین افغانی را از بست شهزاده عبدالعظیم جلب کرده و با بدی اوضاع اسف آور از خاک فارس خارج نمود .
سید با تن کوفته و بیمار وخاطر افسرده و نزار در عراق متوقف و دوستان و تلامیذیکه در ان دیار داشت از وی پرستاری می نمودند .
سید با این همه آلام و مصیبتی که از خاک فارس دیده بود یأسی نداشته از طرف شاگردان خود اطمینان می پرورانید که آنها شاید بتوانند دران سرزمین مصدر کاری شوند چنانچه کمی نگذشته بود که شاگردان سید هنگامه وطن پرستی را در فارس برپا و اول حال رضا خان کرمانی در عین موضع شهزاده عبدالعظیم بتلافی جرمیکه بر علیه استاد محترمش رفته بود قیام و پس از ان سید جمال الدین ثانی یعنی جمال الدین واعظ اصفهانی ( معروف باسد آبادی ) با يك شور و جدیت فوق العاده در مجامع ونقاط مختلفه فارس داخل اقدامات بزرگ شده روح حریت و آزادی را بفارسیان میدمید و مطالب حقه حقوق عامه و منافع وطن را باهالی آنجا خاطر


صفحه ( ۳۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

نشان و روزمره بعده طرفداران وطنیت می افزود ، همچنان شیخ محمد خیابانی بجدیت و گرمی تمام مصروف این خدمت بود که آخراً شخصي مقدم الذکر در عهد مظفرالدین شاه و سید جمال الدین اصفهانی که در واقعه مخالفت محمد علی شاه قاجار با ملت چون وی در رأس حزب وطنی قرار گرفته و مورد تعقیبات شدید حکومت واقع شده بود لابد بهمدان فرار کرده بحاکم آنجا که از دوستانش بود متوسل شد ولی حاکم مذکور ویرا اسیر کرده بالاخره بموجب حکم تلگرافی شاه در سال ۱۳۲۷ بقتلش رسانیدند . همچنان شیخ محمد خیابانی بجرم وطن پرستی بدار آویخته شد .
و الحاصل از اول اخراج سید در خاک فارس متوالیاً و مرتباً انقلاب ملی شروع شده در سالهای ۱۳۲۶ ، ۱۳۲۷ بعد صیاع اسف ناك قتل شاگردان معروف سید جمال الدین افغانی مثل رضاخان و سید جمال الدین اصفهانی و شیخ محمد خیابانی و خلع محمد علی شاه قاجار و تاسیس شورای ملی دوباره امنیت قایم و شورش تسکین گردید . )
سید جمال الدین افغانی بعد حصول صحت بموجب درخواست تلگرافی یکی از وزرای لندن بانگلستان عازم شد تلامیذ و دوستانش مقدم او را گرامی دانسته باحترامش میکوشیدند حکومت هم بوی محبت و احترام کرده از وی خواهش نمود که در مجامع علمیه هر زمانی تشریف برده و بخطابه های خود سامعین را مستفید سازد ، جراید بلافاصله صورت خطابه های سید را بمقصد استفاده عموم شایع می ساختند .
در روز جشن - الگره ولادت ملکه ویکتوریا که تمام اشراف و بزرگان و نمایندهای خارجه حضور داشتند ارباب حکومت از سید خواهش نمودند که دران


صفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

مجمع بزرگ نطقی ایراد نماید سید همچنان نطق مؤثری ایراد فرمود که حاضرین بی اختیارانه میگریستند حکومت امر کرد آن نطق عالی را بالتمام نوت کرده بجراید شایع کنند .
مستر گراهم نام انگلیس میگوید گرچه من موقع ایراد نطق حاضر نبودم ولی سواد آنرا که در جراید خواندم بی اختیار بمن هم رقت و گریستن دست داد نمیدانم در کلام سید چه سحر و روحی موجود است که شنونده را بی اختیار واله و مجذوبش میدارد .
آخراً سلطان عبدالحمید خان سلطان ترك نامه بسيد فرستاده تشریف آوری او را باستانبول خواهش نمود ، سید که باخلاق وحالات خصوصی آنسلطان مطلع بود قدری در رفتن تردد داشت ولی مجدداً نامۀ سلطان بوی رسیده بنام دوستی اسلام ومملکت ترک آمدن وی را خواهش نمود سید لابد عازم استانبول و بدواً خیلی بحرارت از طرف سلطان پذیرائی و بمنزل عالی و کالسکه شاهی ودیگر تحفه ها ونوازش شاهانه امتیاز یافت ، سید هم از جمله مشاورین ومصاحبين شاهی بوده واكثراً بدر بار سلطان مشرف می شد و هم بتربية اشخاص صحیح و لایق میکوشید . که آخراً روح تربیه از شاگردان سید در محیط اثر کرده ، در نتیجه اسباب نجات وسعادت ملت ترکیه گردید .
والحاصل دران تازه گی نامه زطرف ناصر الدین شاه فارس بسلطان عبدالحمید خان رسیده وی را نسبت بسید خیلی مشتبه ساخته بود همچنان نظر باینکه سید بآن تازه گی داخل يك اقدام بزرگ شده و بمقصد اتحاد اسلام وتشکیل خلافت کبرای اسلامی با سلطان داخل مذاکره و بتلامیذ خود در ممالك اسلامیه سفارشات و آنها را بموافقت نظر علماء و بزرگان ممالك اسلامیه راجع باین موضوع


صفحۀ (۳۳)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (۳)

توصیه کرده بود که نتیجۀ اینقصد چون بمنفعت استعماریون مضر واقع می شد لهذا نماینده های بعضی دول وهم اشخاص در بار عبدالحمیدخان را برعلیه سید تحريك کرده و رفته رفته آنها قوت گرفته سلطان را بکلی نسبت بسید عصبانی و از دربارش منفور ساختند تا اینکه برای سید مرض سرطان پیدا شده ضمناً در بین دواسمی بوی خورانیدند سید بعد چند روز بستری شدن در سال ۱۳۱۶ قمری هجری مطابق ۹ مارس ۱۹۰۰ میلادی ازین جهان فانی برحمت ایزدی پیوست .
این نابغۀ دهر پس ازینکه چهل وسه سال عمر شریف خودرا بمقصد استفادۀ بشریت مخصوصاً بآرزوی نجات و خوشبختی وسعادت مشرق صرف کرده و در راه این مقصد بسی صدمات دیده ومسافرت ها نمود آخراً ازدست یکی از سلاطین مشرق حیاتش فانی شده در صورتیکه مغربيان باهمان مخالفتیکه سید بمقصد استرداد حقوق شرقیان با آنها دست و گریبان بوده آنها هر زمان از ان نابغۀ بزرگ خیلی احترام کارانه رسمیمانه پذیرائی میکردند وقیمت واقعی او را بخوبی میدانستند .
سید عالی بعمر ( ۶۲ ) از جهان در گذشته در قبرستان ( شيخلر مزارلغی ) استانبول مدفون ودر چند سال قبل از طرف امریکائیهای قدرشناس مرقد مبارکش بصورت خیلی عالی تعمیر گردید .
از آثار معروفه وتالیفات این نابغۀ افغانی آنچه تا حالا بنظر رسیده و معروف میباشد این آثار است .
مجله عروة الوثقی منطبعۀ پاریس ، کتاب الرد على الدهرين ، مقالات جماليه ، البيان فى الانگليز والافغان مجموعۀ ضياء الخافقين ، تمة البيان فى تاريخ افغان وسوانح عمر جمال الدين ، القضا والقدر ، الوصية السياة الاسلاميه . سید جلیل افغان برعلاوۀ زبان مادری خویش غالب زبانهای ملل مشرقی را میدانست که از انجمله بزبان عربی


صفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)

ترکی ، استانبولی ، تورکی ماورالنهر ، فارسی ، هندی بدرستی وفصاحت محاوره می توانست :
همچنان از زبانهای ممالك مغربی : انگلیسی ، فرانسه را بدرجه خوب وروسی را بقدر متوسط مکالمه میکرد .
تخصص وی درعلوم دینیه ، فلسفه ، حکمت ، ریاضیات ، پولتيك عصر ، علوم نظامی بدرجه اعلی بوده و در بلاد مختلفه این علوم درس داده و علمای معروفه این علوم را درهمه جا به برتری وفضل ولیاقت خود قانع وهنگام مباحثه ومناظره های علمی مات ومبهوت فرموده است .
شرح فضایل و صفات این مرد بزرگ را غالب اشخاص در ممالك مختلفه مخصوصا فرانسه و انگلیس نوشته اند ولی کتبیکه درینمورد بنظر ویاد داشت نویسنده رسیده قرار آتی است :
١ : « بيوك آدم لر » تالیف هيئت علمية تركيه مطبعة استانبول .
٢ : « اشهر مشاهیر شرق » از مطبوعات مصری .
٣ : مشاهیر مشرق اثر ژورژی زیدان مورخ معروف .
٤ : كتاب واقعات سال ۱۸۷۹ « برطانيه و مشرق » در انگلیسی .
٥ : مجلات الهلال مصر .
٦ : تاريخ سلطان محمد خان با رکزائی افغانی .
٧ : تاریخ دیق حیات خان افغان .
٨ : تذكرة الابرار .
٩ : نگارستان .
١٠ : سكينة الفضلا .


از مشاهیر رجال تاریخی افغانستان نابغه قرن نوزدهم
سید جمال الدین افغانی


[BLANK PAGE]


صفحۀ (٣٥) سال اول - مجلۀ کابل شماره (٣)

۱۱ : شمع انجمن .
۱۲ : فرصت حسین فارسی .
چون شرح صفات و توضيح حالات وکمالات و کاپیۀ خطا به ها ونطق های
سید که میتواند خواننده گان ازمشاهده ومطالعۀ آنها قیمت وعظمت واقعی مقام
سید افغانی را فهمیده يك مجله کتاب ضخیمی لازم دارد عجالتاً نویسنده باین
مختصر پرداخته عرض اعتذار می نماید . « غلام جیلانی اعظمی »


صفحه ( ٣٦ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ٣ )

بعدالالقاب ....
تاریخچۀ مختصر کابل را که از قلم آقای ( غبار )
در قسمت آخر مجلۀ اول کابل نشر شده بود مطالعه
نموده اينك به تعقیب آن من هم چند صفحۀ نوشتم
رجا ست اگر موافق بمسلك مجله باشد نشر نمایند .
( حافظ نورمحمد )

( نظری بتاریخ کابل )
شهر کابل با قدامتی که دارد زمانه ها و ادوار تاریخ را قدم ب قدم پیموده
است . اما ولایت کابل بر حسب وقت وزمان مساحت آن گاهی کم گاهی وسیع میگردیده،
در وقتیکه صورت ایالت را میداشت وسعت آن خورد و درزمانیکه پایتخت سلطنت
میگردید ظاهراً جميع اراضی مفتوحه بدان الحاق یافته همه را یکجا سلطنت کابل یا کابلستان
میخواندند ـ در اغلب اوقاتیکه کابل بصورت ولايت اداره میگردید حدودش
از طرف مشرقی دریای سند، از جانب غرب غوربند، از جهة شمال اندراب ؛
از جنوب گردیز بوده .
اما شهر کابل در قدیم الایام بموقعیکه حالا از آن بنام [بگرام] (١) یاد
میشود كائن بوده وهم درهمانجا مدنیت های قدیمه را کهنه کرده است ـ سبب
انتقال از شهر قدیم بشهر جدید چندان معلوم نیست اما زیاده تر در اثر
خرابیهای خواهد بود که کابل بنا بر مقاومت خود ازدست جهانگیران مثل

(۱) بگرام در جهت شمال شهر موجودۀ کابل بحوضۀ وسیع کوهدامن و کوهستان درفاصلۀ
٢٤ ميل واقع است .


صفحۀ (۳۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارهٔ (۳)

سکندر ماکدونی و تورامان هونی وغیره دیده است ـ همچنانکه از کابل قدیم، امروز آثاری موجود نیست بانی و حدود شهر آن هم در پردهٔ خفا مانده و معلوم نمی شود ، چه کسی آن را در اول بنا نموده است و در ادوار تاریخ تا چه معموریت ها رسیده خواهد بود .
بهر صورت : آنچه برای ما معلوم است کابل از زمان موجودیت خود یکی از تجارتگاهای مشهور شرق بوده و تا وقتیکه بحرها شاهراه نگشته بودند مال التجارهٔ چین وهند و خراسان تماماً در کابل میرسیده و هم از بازار کابل براه شمال ایران و آسیای صغیر باروپا حمل و نقل می شد .
ابوالمورخین هردت (Heradoti) یونانی (٤٨٤ - ٤٠٦ ق. م) که رواج مال التجارهٔ کابل را در بازار های یونان وروم میگوید ازین جاست . من در يك تاریخ جرمنی دیده ام که کلمهٔ اسمیهٔ کابل تحریف يك لغت سندیست که معنی آن تجارتگاه است و شاید سبب تسمیهٔ این نام برای این شهر هم از جهتی است که اکثراً کاروانهای سندی مال التجارهٔ هند را در بازار کابل که تجارتگاه مشهور بوده در معرض من یزید ، میگذاشتند .
کابل با همه تخریبات که شده و با همه لشکر کشیها و فتوحات که بالای آن اجرا گردیده باز هم موقعیت تجارتی خود را از دست نداده و کاروانهای تجارتی از هر سو در آن آمد و شد داشتند .
در زمان امیر معاویه (رض) ، در يك روز بازار ؛ تنها نیل که از کابل خریداری شده بقیمت هشت لك دينار بوده ، حالانکه در زمان سلالهٔ آخرینیکه پیش از فتح قطعی اسلام در کابل سلطنت میکردند خرید نیل کابل تا دو ملیون هم رسیده بود ؛ ظهیر الدین محمد بابر که در اواخر آن را فتح کرده در ترك خود مخصوصاً از تجارت وزراعت کابل


صفحه ( ۳۸ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ۳ )

بحث رانده مینویسد که : اشیای خراسان ، روم ، بابل ، چین همه درکابل
یافت میشود و مالیات آن هشت لك شاهرخی که هر شاهرخی يك مثقال نقره میشود بود .
معدن نقره پنجشیر کابل از معادنیست که از اوایل در آن کار شده و ممکن است
همچنانکه پنجشیر دارالضرب یعقوب لیث شده بود برای ضرابخانهٔ بسیاری از
پادشاهان گذشته نقرهٔ صاف وخالص خودرا دریغ نکرده خواهد بود .
از روی تاریخ : کابل ، یکی از بلاد بسیار معروف وقدیم دنیای کهن بوده در قدامت
خود با بلخ و بامیان حتی با نینوا و بابل که امروز از روی دنیا ناپدید شده اند همسری داشته
در کتاب وداس ( ۱ ) Vedas که قریباً ۱۲ قرن قبل المیلاد تصنیف شده
و از قدیم ترین یادگارهای زبان سنسکرت است برای کابل نام ( کبهها ) داده شده
باشنید نام کابل حکایه های شانزده سال پناه جستن جمشید در نزد ( كورنك )
مرزبان کابل ، و آمدن ( سهنزا ) پسر ضحاك دران ، وقصه های افسانه نمای
محرابشاه کابلی ورودابه دختر آن ؛ که مادر رستم است وسلطنت خود رستم بالای
سیستان وقندهار وغزنی و کابل ، و بالاخر قتل رستم در یکی از کند های
کوتل سفید خاک یا تنگی للندر کابل ، بخاطر خطور می کند .
تاریخ این شهر تا زمان فتح اسکندر کبیر بنزد نویسنده کاملاً مجهول بوده
وفقط اینقدر معلوم است که کابل و تمام افغانستان در قرن پنجم داخل فتوحات
سیروس [ ( كيخسرو ) جلوس ۵۵۰ ق . م ] گردیده و در زمان کشتاسب و فتح
داریوش در میدانیکه امروز کابل و ملحقات آن کائن است يك قوميكه معنون
(۱) ( ودا ) ازکلمة ( ويد ) گرفته شده که بمعنی دانش است ، مذهب برهمنی را ۱۱ قرن
قبل المیلاد از مذهب قدیم ( ودی ) ماخوذ نموده اند که کتاب مقدس او همین کتاب
( ودا ) است آن قوم که بمذهب ( ودی ) بوده اند از آرین هائی بوده که در ازمنهٔ
قدیمه در حوالی گنگا زیست داشتند وشهر بنارس را آباد کرده باب السماء میگفتند .


صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

به ( قنداری ) بود زیست میکرد .
داریوش در سنه ۵۰۰ یا ۵۱۶ ق . م از راه هریوا ( هرات ) وزنگوش
( هزاره جات ) کابل را عبور نموده از درهٔ خیبر داخل هند گردید و درین وقت
که سلطنت ( مکده ) در هند بدست ( آجاسترو ) نام بچهٔ راجه ( بهار ) بود
تمام حصهٔ مغربی هند را در حکومت خود شامل کرد که بعد از آن دریای
سند حد فاصل حکومت فارس و سلطنت خود مختار هند گردید - در کتیبهٔ
نقش رستم که منسوب بداریوش شاه است و در آن شهرهای مفتوحهٔ آن نقر
گردیده از شهر کابل و پشاور ( گندارا ) نام برده شده - خلاصه کابل در تحت
این وضعیت ها تاوقتی دوام نمود که اسکندر کبیر بايك هجوم بنیاد کن داخل
افغانستان گردید .
کابل در وقت اسکندر :
اسکندر بزرگ در ۳۲۸ ق . م هندوکش را عبور نموده با کتر یارا
تسخیر وبطرف ماوراءالنهر گذشت واز فتوحات شمال او كسس ( امو ) عنان
گرفته در سال بعد آن که ۳۲۷ ق . م باشد از دشتیكه امروز کابل بر روی آن
آباد است بطرف درهٔ خیبر مرور کرد . اگر منار ( چکری ) ومنار ( سنجتك ) ( ۱ )
و ( منار هائیكه در کوتل پایمنار بوده و خراب شده ) از آثار هنود یا علائم
سرحدی شاهان فارس نباشد ممکن است نشان عبور سکندر وقشون او خواهد
بود زیرا اكثراً راه های دشوار را بمنارها نشانی میکردند که در وقت پس

(۱) [ ارتفاع منار چکری ۲۲ متر ۴ دسی
دورهٔ « « ۱۳ « ۸ دسی ۶ سانتی ۶ ملی
[ ارتفاع منار سنجتك ۱۲ « ۲ « ۶ « ۶ «
دورهٔ « « ۸ « ۵ « ۳ « ۳ «


صفحۀ (٤٠)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٣)
گردیدن غلط نکنند ـ اگر چه در نزد مؤرخین اسکندر از کابل نامی برده
نشده اما ( نیکیای ) آنها با کابل امروز موافقت دارد و در اطلس های تاریخی
هم ( نیسا ) Nysa که تحریف نیکیا خواهد بود عین بحدیکه حالا کابل
است دیده میشود ـ جغرافیه دانهای مشهور یونانی که در قرن اول حیات داشته اند
مثل پتو لمیوس ( بطلیموس ) وسترابون (١) هم کابل را ( کابورا ) و
( ارتوسپانا ) یاد کرده اند .
کابل بعد از اسکندر .
اسکندر بعد از فتح پنجاب در آنجا يك سلطنت یونانی تشکیل نموده بطرف
مغرب از راه ژدرژی ( بلوچستان ) عودت و در سال ٣٢٣ ق . م فوت شد
اما درین وقت کابل مانند سائر افغانستان در تحت ادارۀ سلوکوس نيكيا تراول
يك سردار یونانی که نام اصلی آن هم سکندر بود (٢) و در باکتریا از ٣١٢
تا ٢٨١ ق . م سلطنت داشت اداره میشد اما مقارن همان وقت هندستان در تحت
قیام ( چندر گپت ـ موريا ) آثار حکومت مكدونیه را از هند بر انداخته
در ایالات واقعه در جنوب جبال هندوکش كه کابل هم در آنجمله است
دست یافت ـ سلوکوس ها اگر چه در اثر کوشش های فاتحانه خود
می خواستند پنجاب را مجدداً بدست آرند اما مغلوب شده و به شاه هندی
( چندر گپت موریا ) Chandraguptomorya تسلیم گردید و باینصورت
ایالت پا رو پامیسو Paropamisus (هندوکوه و پامیر) و جدرجی Gederosie
(١) این شخص ٥٠ سال قبل الميلاد کتاب جغرافی خودش را در چند مجلد تألیف نموده
که بعدها بحکم ناپلیون اول موسیو ( كوری ) آن را بفرانسه ترجمه کرد .
(٢) مبداء تاریخ اسکندری از جلوس همین سکندر گرفته شده نه سکندر کبیر .


صفحه (٤١) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)

(بلوچستان) داخل حکومت موریا گردید (٣٠٥ ق.م) این سلطنت در وقت حکمرانی مهاراجه (آشوك) Acoka نواسه چندر گپت که از ٢٧٣ تا ٢٣٢ بهندوستان و بلوچستان و افغانستان حکومت داشت ترقی و وسعت زیاد پیدا کرد مهاراجه آشوك در اول برهمن و شیوائیست بود اما در سال ٢٦١ ق . م مذهب (بودائی) در آمد و يك نائب الحکومه خود را در تکسلا Taxila (بین راولپندی و اتك) مقرر کرد که بالای پنجاب و افغانستان و بلوچستان حکومت میکرد.
گریکو باکتریا : بعد از فوت (آشوك) سلطنت (موریا) تنزل پیدا کرده و در سال ٢٥٠ ق . م باکتریا هم بواسطه (دیو دوتوس) Diodotus یونانی استقلال خود را حاصل ساخت این پادشاه که از آن بنامهای (دئودو توس) و (دویو دوتوس) (دیو دوتوس) یاد میشود خود را لقب شاه هزار شهر باکتریا داده و بلخ را پایتخت حکومت جدید خود قرار داد .
از سلسلهٔ شاهان مستقل باکتریا که تقریباً دو صد سال دوام نموده اند (دمتریوس) پسر (اوتیدوس) چارمین پادشاه آن تمام افغانستان و پنجاب را بحیطهٔ تصرف داشت که شاید سکهٔ آن در موزیوم کابل هم باشد . ولی بباعث رقابت پارتها و بعد ازان از تهاجمات اقوام خانه بدوش ترکمنها که از وسط آسیا بدان سمت تاخت و تاز می نمودند سلطنت باختر رو به تنزل نهاد (١٢٦ ق.م) درینفرصت (منان دروس) یونانی بر کابل و پنجاب سلطنت میکرد که سلطنتش از ١٦٠ تا ١٤٠ دوام هم نمود . عین در وقتیکه گریکو باکتریا از دست آخرین پادشاه یونانی هلیوکلس می برآمد آخرین شاه یونانی در کابل هم هر مایوس بود که توانائی و اقتدار خود را بايك رئيس يوئچى (کوشان) قوی کرده از سنه


صفحه ( ٤٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )

۲۰ تا ٢٥ عیسوی در کابل سلطنت کرد .
کوشانشاهی بزرگ : در سنه ۹۰ قبل از میلاد يك قوم تازه باسم قوم کوشان
که چینی ها ازان به یوچی تعبیر مینمایند با کتریا را استیلا نموده ، در شمال
افغانستان دست یافت این قوم مطابق يك ترجمه ناقصی که از دائرة المعارف اسلامی
بزبان المانی از قلم لونگورث دیمس M. Longuorth Dames
نزد ما موجود است از آرین های افغانستان بوده ، و در مسکو کاتیکه از ایشان
روی دست است معلوم میشود که عموماً اشخاصی بوده اند بریش وطويل اللحيه
و بینی درشت ، وازین جهت میتوان گفت که افغانها و تاجکهای امروزه از
اخلاف و اعقاب آنها هستند زبان آنها نیز اصلاً از لهجه های آریانی بوده است
ومسكوكات آنها عموماً بزبان آریانی و خط یونانیست . بهر صورت شاه اولین
کوشانی کد فزس Kadqhises ( كد فائسز ) اول ( کو جولا ) بوده است
که چهل یا نجا سال بعد از میلاد بسلطنت رسیده و در زمان خود بکتریا ، کابل
و نجاب را فتح نموده بود و عقب وی گوند وفرنس Gondophernes
بر تخت برآمده و در سال ۸۰ بعد از میلاد بعمر ۷۷ یا ۷۸ سالگی بدرود حیات
کرد و بعد ازین پادشاه نوبت بپسرش کا فزس دوم ( هیما ) رسید که در کابل
از ٨٥ تا ١١٠ عیسوی سلطنت میکرد این پادشاه حدود مملکت خود را بفتوحات
پی در پی وسعت داده و تادریای گنگز (گنگا ) رسانید و در سالی ۹۰ از ترقی
نظامی چینی ها ندیده يك پرنسس چینائی را بازدواج طلب کرد مگر شاه چین این
خواهش را بی احترامی تصور کرده بجنگ پیش آمد کادفزس میخواست بمقابل
چینی ها خوب جنگ کند اما قبیله اش اظهار ناراضی کرده متشتت شدند وحدود
بسیاری حتی کابل هم از دست او برآمده در سال سنه ۱۱۰ مسیحی مرد. اما
متعاقب آن كنشك Kanishka قانیشقه اول که از همین قوم ازسنه


صفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )

( ٥٠ ) عیسوی در قندهار حکومت میکرد کابل و باکتریا را واپس فتح کرده چینیان را در کاشغر شکست سخت داد اگر وسعت سلطنت عمومی او را نظر کنیم عبارت از تمام سرزمین حالیه افغانستان و ترکستان چینی و کشمیر و پنجاب وسند تا مد دریای جمبل جمنا امتداد داشت این پادشاه بسیار مدنی طبع بود ، و در زمان او صنایع بسیار رواج پیدا کرده عمارات متعددی هم بنا گردید و این موقع صنایع ( کریکو بوديك ) بود که فورم صنایع بودائی به صنایع حجاری یونانیها افزود شده بود . چون این پادشاه برای نشر دین بودا بسیار ساعی بود میگویند بتهای بامیان را همین حکمدار ساخته است . بعد از فوت این پادشاه کنشکای ثانی از ۱۲۰ الی ۱۵۰ حکومت را بدست گرفته می در و بعد از ان اوشكاه Huvishka جانشین آن گردید و اوشکاه در تمام این مملکت پهناور از ۱۵۰ تا ۱۸۰ سلطنت نموده بعد از خود ورسودیوا Vasudewa را گذاشته وفات نمود ، ولی بدبختانه در سال ٢٢٦ عهد این پادشاه مملکت بزرگ بقطعات تقسیم شده و تحت اداره ساسانیها رفت ، اما يك قسمتی از اعقاب این سلسله مانده بود که در کابل تا قرن پنجم پادشاهی میکردند . خلاصه سلاطین کوشانی با شکانیان رقابت و و جنگها مینمودند و با ساسانیان دارای روابط دوستی بوده اند حتی هرمز دوم پادشاه ساسانی ( جلوس ٣٠٣م ) دختر یکی از آنها را بمزاوجت گرفته و در روی سکه خود نام خودش را از دودمان شاهانه کوشان بزرگ ضرب کرده بود . اما اعقاب اینها چنانکه گفتیم در کابل سلطنت میکردند و سلطنت آنها تا استیلای قوم ( هياطله ) يا انتاليتها دوام داشت ( تا بیكی ماليك ) كه آقای غبار در تاریخچه کابل از ان نامی برده اند از جمله همین شاهان است اگرچه مذهب بودیائی در کابل شاید از زمان اشوك موریا شروع گردیده بود اما در زمان این شاهان مستحکمتر شده صومعه ها وزیارت گاهای اشخاص مقدس بودیزم جابجا


صفحه (٤٤)
سال اول - مجله کابل
شماره (٣)
در کابل بنا گردید سیاح مشهور چینی که اروپائیان نام آنرا سیانسیان و هندیها هیون سانگ یا هوان سانگ مینویسند، درین موقع وقتیکه بکابل رسید کابل را کاملاً بودستی دیده در میان معابد حتی زیارتگاه خود (بودا) را هم دیده بود.
قوم هیاطله: این قوم اصلاً از شعبه قوم طخار ها بوده، در اواخر قرن پنجم میلاد در ناحیه اکسس (آمو) بتاخت و تاز آغازیده و در سنه ٥٠٠ میلادی کابل را زدست بقایای کوشانی نیز کشیدند و سلسله فتوحات آن به تحت اداره (توره مانا) Toromana تا بهند دامنه پیدا کرد.
پای تخت این طایفه Sakala ساکلا (سیالکوت) بود در اواخر سال (٥٠٠ که کابل را تصرف نمودند ممالک شان آنقدر وسیع گردید که از فارس شروع شده و ناحق دارای چهل نائب الحکومتی بود، در وقت مهر گل Mehrgal جانشین تورامان از طرف بالادیته راجه مکد این گروه از اطراف کشمیر رانده شدند و قریباً در اوسط قرن ششم ناحیه اوکسس را هم از نزدشان ترکها استیلا کرده و بالاخره از طرف خسرو اول (نوشیروان) کاملاً از صفحات شرق رانده شدند و کابل که تا نیمه قرن ششم بزیر اداره این قوم بود خلاصی یافت، درین وقت (٦٥٠) مسیحی ترکانیکه بر حصص دریای آمو (ناحیه اوکسس) Oxus استیلا یافته بودند از طرف چینی ها رانده شده و کافرستان ضمیمه حکومت چینی ها شد.
سلسله دوم کوشانشاهی و فتوحات اسلام.
پیاپی زمانیکه هیاطله از صفحات افغانستان طرد و تبعید می شدند در کابل از کوشانی ها سلسله دومی تأسیس پادشاهی نمودند که آنها را در تواریخ شاهان کابل مینویسند.


صحیفه (٤٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (٣)

اگرچه مؤسس این سلسله و چنانکه باید اخلاف آن هم بدرستی برای ما
معلوم نیست اما اینقدر میدانیم که این شاهان تا سنه ۸۸۰ م مطابق ۸ - ٢٦٧هـ
یکی بعد دیگری زمام سلطنت کابلستان را بدست گرفته اند و هم در زمان اینها
بوده که اعراب داخل کابل گردیدند .

اولین دفعه فتح کابل بدست اعراب : -

در سنه ٢٨ یا ٣٢ که زمان خلافت حضرت سیدنا عثمان (رض) بود مسلمین
بسر کرد گی عبدالرحمن بن سموره بن حبیب قرایشی از راه غزنی بر کابل
حمله آوردند این وقت کابل شاه کوشانی شخصی بود که اعراب آن را در تواریخ
( اعرج ) نامبرده اند . اعرج بالشکر خود که قوای معاونه از هند هم داشت
بیرون شهر جنگ کرده وبعد از شکست داخل شهر گردید عبدالرحمن هم
شهر را محاصره کرده و در پایان کار بحکم غلبه شهر را بکشوده بسیاری از سپاه
کابل شاه را عرضه تیغ ساخت وزنها و فرزندان شان را اسیر گرفته سالانه يك
ملیون درهم بطور خراج بروی قبولانید . در اینوقت اعرج هم که دستگیر گردیده
بود بحضور عبدالرحمن کلمه بزبان راند و مسلمان گردید .
وقتا که شهر فتح گردید و شاه مسلمان شد عبدالرحمن تمیم (رض) بن قیس
و جبیر (رض) را با چند نفر اصحابه برای تعلیم فرائض و آداب اسلامی در کابل
گذاشته رفتند .
چون بپایی فتح کابل شهادت حضرت عثمان بمیان آمد و اعرج شاه هم فوت گردید
جیپال نام که بعد از وی شاه کابل شده بود از شهادت حضرت عثمان و جنگهای
موقع خلاوه استفاده کرده از تادیه خراج ابانمود وحضرات تمیم وجبیر را با
اصحابان معیت وی در موضعیکه حالا بشهدای صالحین مشهور است در شب
علی لغفله بشهادت رسانید (رضی الله عنهم) اگرچه از طرف اعراب بعد ازین
چندین لشکر کشی دیگر هم بر سر کابل شده اما این لشکر کشیها آنقدر مشهور


صفحه (٤٦)
سال اول مجله کابل
شماره (۳)

نبوده و چنان معلوم می شود که بجهة اختلال در بار مقام خلافت اگر از طرفی کابل را گرفته اند بپای آنرا از دست داده وحتی بعضاً بشکست فاحشی دچار هم شده اند مثلاً : دسنه ٦٩٨ ع ٨٧٩ که زمان عبدالملك مروان است حجاج بن يوسف ثقفی عبید الله بن ابا بکر صدیق را که در بعضی از تواریخ آن را عبدالله ابی بکره و در بعضی هم یزید بن زیاد می نویسند حاکم سیستان نمود اولشکر ها را جمع کرده بآویزهٔ کابل شاه آمد این وقت رتبیل Rutbil یا زنتبیل Zuntabeel بن جیپال شاه بود که از سنه ٦٣ هـ تخت کابل بدو رسیده بود خلاصه این لشکر بيك حالت بسیار آسف ناك شکست خورده و در تنگنا های کابل اکثراً اسیر و شهید گردیدند . چنانکه گفتیم این شکست برای قشون اسلام آنقدر خساره و تلفات رساند که بقایای مسلمین برعلاوه همه تلفات ، هفت لك درهم برای کابل شاه داده وخود را زنده کشیدند .
فتح دوم اعراب
دوسال بعد ازین یعنی در ۸۱ ه ۷۰۰م عبدالملك يك فوج كثير التعداد را بسر کرده کی عبدالرحمن بن اشعث برای فتح کابل و انتقام از رتبیل شاه نامزد فرمود چون این لشکر مانند سیل جوشان و خروشان رو بكابل شد زنتبیل هراسان شده بالای اهالی شهر و تمامی قشون بسرعت تمام گرداگرد شهر دیواری (۱) بنیاد نهاد و آن را با بروج مشیده

(۱) این دیوار ها همان است که تاحال بالای کوها آثار آن باقیست اگر از اهالی شهر در باب بانی این دیوار پرسیده شود میگویند آنرا ( زنبورك ) شاه تعمیر نموده و بلافصل از ظلم واجحافیکه در وقت بنای آن کرده تفصیل می رانند ما هم که می بینیم زنبورك ، زنتبیل ، رتبیل ، زمبر - این ها همه تحریف یکدیگر اند و معلوم میشود که صحیحاً بانی این دیوار هم کسیست که یکی ازین نامها را داشتند اینکه میگویند دیوار مذکور را چغتائیان ساخته اند و یا جهانگیر و یا نادر افشار غلط خواهد بود زیرا در وقت چغتائیان کابل سرحد بوده و در وقت دیگرها اینطور مهمی که باعث دیوار ساختن گرد کابل شود پیش نشده ممکن است این ها دیوار شهر را هر يك بنوبه خود مرمت کرده خواهند بود .