شماره ( چهارم ) سال دوم مجلة كابل ( ٩٠ )

نام حال نام قديم ملا حظات

پنجشير ( علاقه ) پنجهير
پنجاب ( ولايت ) زت گوشر فارسی ها ( ث ت گش ) میخواندند
تاشقر غان ( شهر ) خلم
جبل السراج (علاقه ) پروان
جلال آباد (علاقه) ننگ هار
جنوبی ( ولايت ) پاختیا یونانیان ( پیکتی ییکا ) وهندوها ( روه )
مینامیدند . برای شناختن حدود اینولایت
رجوع بشماره 1 سال اول کابل شود .
چترال ( علاقه ) کتور – کاشگر چینی ها ( کاشکار ) میگفتند
خراسان ( ولايت ) اپار تیا یونانیان ( پار تیا ) وفارسی ها ( پر تو )
مینامیدند و بقول هيرودت و تطبيق محققين فرنگی
نام قديم طايفه افریدی پختانه هم ( اپارتیا ) بود .

٤١٥


شماره (چهارم) سال دوم اسامی قدیم و جدید شهرها (۹۱)

نام کنونی نام قدیم ملاحظات
خیوه (ولایت) خوارزم فارسی ها (خوارزمیش) میخواندند
دولت آباد (شهر) فاریاب در ولایت مزار حالیه واقع است .
رستاق (شهر) ولوالیز عربها (ولوالج) ساختند . در علاقه بدخشان واقع است .
زند جان (قصبه) پوشنگ عربها (فوشنج) میگفتند . در علاقه هرات واقع است .
سبزوار (شهر مخروبه) اسفزار عربها اسفزار گفتند
سرپل (شهر) انبار در علاقه مزار حالیه واقع است
سند (ولایت) اندوس
صوات (علاقه) سواتس

٤١٦


( ۹۲ )
شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل

نام کنونی
نام قدیم
ملاحظات

شبرغان ( شهر )
شبرگان
فارسی‌ها ( سفید دز ) میخواندند

شلگر ( علاقه )
هجویر
در حصه حالیه غزنی افتاده

قدغن و بدخشان ( ولایت )
تخار
فارسی‌ها ( تخار ستان ) میگفتند

قندهار ( ولایت )
زابل
یونانیان ( ارا کو سیا ) و فارسی‌ها ( هر خواتیش ) و بعدها ( زابلستان ) میخواندند و عربها ( الرخاج ( و ) الرخذ ) میگفتند

قنداوه ( شهر )
قندا بیل
در بلوچستان واقع است

کشک ( شهر مخروبه )
فیروز وند
در ولایت حالیه قندهار واقع است

کوهدامن ( علاقه )
کاپیسا

کابل ( شهر و علاقه )
وای‌کرت

٤١٧


شماره ( چهارم ) سال دوم اسمای قدیم و جدید شهرها ( ۹۳ )

نام کنونی نام قدیم ملاحظات

کشم ( علاقه ) سکل کند در علاقه بدخشان واقع است.

لغمان ( علاقه ) لمپاکا

مزار شریف باخدی یونانیان ( باکتریان ) وفارسی ها (باختریش)
( ولایت ) و هندبها ( بالهیک دیس ) وعربها ( باختر)
میگفتند ، و باکتریا و باختر در مورد عموم
مملکت افغانستان نیز در قدیم استعمال می شد.

مشرق (ولایت) گندارا یونانیان و فارسیان بااندک تحریفی گند هاره
و گندار میگفتند ، برای شناختن حدود این
ولایت رجوع شود بشماره دهم سال اول کابل .

مرو و مرغاب مرگیانا اعراب ( مرو الرود ) نام نهادند
(ولایت)

میمنه و شبرغان گوزگان اعراب ( جوز جان ) میگفتند
( ولایت)

مزار ( شهر ) ده خیر ( قریه )

٤١٨


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )
نام کنونی
نام قدیم
ملاحظات
غور و هزارجات
(ولایت)
غرج (و) غرو
یونانیان ( پارو پامسس و فارسی ها و اعراب
( غرجستان - غرشستان ) میگفتند .
فراه و چخانسور
(ولایت )
سکاستیانا
یونانها [ در نگیانا ] وفارسیها [ذرنك ] - نیمروز
سیستان | و اعراب[ ذرتج - سجستان ]میخواندند
برای شناختن حدود اورجوع شود بشمارۀ ٧ سال
اول کابل .
نهرین ( شهر )
لاچین
در علاقه قدغن حالیه واقع است
نورستان و چترال
( ولایت )
بولو (و) بلور
وزیرستان ( علاۀ )
ویرسی
هرات ( ولایت )
آریه - آریانا
فارسی ها ( هرای و ) و یونا نیان آریا نا
میگفتند - ( آریانا ) در مورد عموم مملکت
افغانستان نیز در قدیم اطلاق میگردید
هده شریفه
( شهر مخروبه )
نگار آرا
یوسف زی ( علاقه)
مندر
٤١٩


شماره ( چهارم ) سال دوم
الفاروق
( ٩٥ )

تقریظ و انتقاد
« الفاروق »

کتابی که باسم الفاروق قبلا در سلسله کتب و مطبوعات وطن نگاشته بودیم درین روزها از دستگاه طبع خارج و بك مجلد آن که حاوی جلد اول و دوم و دارای ٦٧٦ صفحه با مجموعه اقوال حضرت عمر رض فاروق است در مطبع مسلم پرنتنک پریس لاهور ، باهتمام فاضل گرامی مولانا نجف علیخان با نهایت دقت و زیبائی صحافت و قشنگی جلد وظرافت وقایه طبع گردیده باداره انجمن واصل گردید .
کتاب الفاروق که مشتمل بر سوانح عمری و کارنامه های محیرالعقول حضرت عمر فاروق رض خلیفه ثانی است از مفید ترین کتابهای تاریخیست كه بقلم مقتدر و توانای علامه محقق حضرت شبلی نعمانی نگاشته شده و او درین اثر فنا ناپذیر خویش حق تحقیق واستقصا را کما ینبغی ادا کرده نمونه درخشانی از عصر فاروقی و کارنامه های شانداری از حضرتش بیادگار گذاشته است ، کتاب مذکور بلسان اردو نگاشته شده و فارسی سوادان را ازان حصه و بهره نبود تا اینکه خوشبختانه ٢٥ سال قبل نظر مهر و محبت ملکه فاضله افغانستان علیا جناب مرحوم خواهر اعلیحضرت عرفان مدار مارا بخود معطوف کرده با عبارات فصیح و خوش آهنگ و انشای سلیس و روان و جملات شیرین و منسجم که حاکی از قدرت و نیروی ترجمه آن بلسان اردو وفارسیست

٤٣٠


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٩٦)

ترجمه شده و عالم تاریخ و ادب را در افغانستان ارمغان مفید و نیکوئی آورده و نام نامی
خود را در زمره خواتین عالمه و نسوان فاضله وطن ثبت روزگار نموده خوبترین رهنما
و مشوقی برای زنان موجوده و آینده افغانستان واقع شده اند چون کتاب
الفاروق از کتب معتبر و معتنا به تاریخ عالم اسلام و حاوی درخشنده ترین روزگار
مسلمین در عهد حضرت فاروق ضم است ، ما مطالعه این کتاب نافع و مفید را بعموم
اهل سواد وطن وخصوصاً بطالبات تاریخ اسلام و مشتاقان عصر فاروقی توصیه نموده
و پاداش نيك و اجر جمیل آن را از خداي متعال برای مولف مرحوم و مترجمة مرحومه آن
که فارسی خوانان را از مطالعه این کتاب غنای اخلاقی و توانگری روحی و معنوی بخشید است
استدعا والتجای نمائيم .

تشکر

جامعه محترم علیگره که یکی از دار الفنون های معتبر و محتشم بلاد هند است درين
نزدیکی ها یکسلسله کتب نفیس شاعر معروف هند امیر خسرو دهلوی (در ین تازگیها
با تحقیقات کامل و مبسوط با صحافت قشنگ و زیبا بطبع رسانده اند ) بانجمن ادبی کابل
لطف کارانه فرستاده اند انجمن اد فی مقابلة اظهار شکر گذاری نموده و دوام اینعلایق
ادفی را که خوشبختا نه بین انجمن ادبی کا بل و آن موسسه محترم بر قرار است تمنا میکند

درین روزها فاضل فارسی آقای نصر الله خان فلسفی رئیس گلوب بین المللی ایران که یکی
از ادبای جوان و معروف آن مملکت است ، بسابقه علم دوستی و ادب پروری بعضی
مولفات و تراجم نفیس خویش را از قبیل کتب ورتر (گوپته) بیچارگان (هوگو) تمدن
قدیم (فوستل ودكلانز ) بانجمن ادنی کابل اهدا نموده اند ، انجمن از ین هدیه مطبوع
و نفیس مشاراليه متشکر بوده و امتنانات خودش را به آقای فلسفی تقدیم مینمايد .

٤٢١


شماره (چهارم) سال دوم سال ۲ آئینه عرفان ( ۹۷ )

سال ۲ آئینه عرفان

مجله شریفه مصور علمی و ادبی آئینه عرفان که ماهانه از ریاست محترم دار التالیف کابل نشر میشود بسال دویمین خود گذاشت و طوریکه نمرات تازه آن باداره کابل رسیده و ملاحظه شد با یک بداهت و وضاحت تامی این مجله نفیس قدم بمراتب خوب تر و بلند تری گذاشته در قطع و حجم ، تصاویر و کاغذ ، موضوع و عبارت رویهمرفته مقام عالی و خوبی را بین مطبوعات مملکت عزیز احراز کرده است، این مجله نفیس که در خلال اوقات مصروف و مشغول کارکنان محترم دار التالیف ترتیب و ترکیب مییابد و در عین آنهمه مشاغل از ذوق و سلیقه صنعتی و ادبی معزی الیهم با خوبترین صورتی نمایندگی می کند بدون شبهه امروز از نفیس ترین مجلات و مطبوعات افغانستان بشمار میرود ، کابل بعد از انکه ترقیات روز افزون این مجله را تهنیت گفته و بقای اورا تمنا دارد . اشتراک و مطالعه آن را نیز بعموم مشترکین مجله عاجزانه کابل تذکر و توصیه مینماید .

٤٢٢


( ۹۸ )
شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل

كشفيات جديده يا اخبار علميه

( خبرهای علمی و فنی )
تغیرات جوی

تطور احوال جوی علمای ارصاد میگویند : احوال جویه بمرور سنین تغیر می پذیرد ولی این تغیر را ماحس نمیتوانیم مگر بعد از مرور سالهای دراز کره زمین از مدت بیست هزار سال یا اکثر به یخ پوشیده بود و آنعصر بعصر جلیدی ( یخ بندی ) معروف است و فجاءت نیامده بود بلکه آمدنش تدریجی بوده و هر سال تابستان کوتاه و زمستان دراز میشد بحیثی که حرارت اندك برای گداز برفهای متراکم کفایت نمیکرد تاحدیکه ارتفاع برف یا جلید در معظم جبهات عالم زیاده بريك ميل گرديد ـ زنده گان در انعصرها در طلب اقالیم معتدله از جائی بجائی میرفتند وحال بدینمنوال بوده تا آنکه فصلهای تابستان بنای درازی گذاشت حرارت بگداز برف آغاز نموده بمرور زمانه همه برفها گداخت وهوا باعتدال آمد : طبیعیین میگویند : حدوث عصر جلیدی مانعی از تکرر ندارد و در هنگامی که باز بیاید همه وسایل زمستانی که انسان برای گرم شدن خویش در ایجاد و كشف هريك هزار خون جگر خورده هیچ مدافعه نمیتواند چه حدوث آن کتلهٔ بزرگی از بشر را هلاك ساخته وروی زمین را تخفیفی از از دحام می بخشد .

٤٢٣


شماره ( چهارم ) سال دوم مسئله سعة عالم ( ٩٩ )

مسئله سعة عالم

۱ - مسئله سعة عالم : چند انگاهی بزرگ بین فلکیین گردیده . نظریۀ بسیه میگوید :
عالم کروی شکل و دارای حدودی است که در ماورای آن جز ظلمات تو برتوی رویهم
ریخته چیزی نیست . قطر این کره هزار ملیون سال نوریه است .
سر گیمس جینز میگوید : عالم اتساع تدریجی را گیر است و بتوپ فوت بال می ماند
که هر قدر پف شود وسعت میگیرد . داکتردی ستیتر هولاندی که از مشهور ترین علمای
فلك در عصر حاضر است این نظریه را تائید کرده و بران افزوده میگوید : عالم در تغیر
مستمر محض از حیث جسم نبوده بلکه ازحیث شکل نیز دچار تغیر است و قطر عالم در وقت
حاضر بیست هزار ملیون سنه نوریست .
« قوۀ نور آفتاب »
۲ - قوۀ نور آفتاب : آفتاب بزرگتر یاروشتر از سائر شموس کائنات نیست بلکه
در کائنات آفتابهائی هستند که عقل را ضخامت و بزرگی هر يك از انها بهت میزند . باوجود
آن آفتاب ما از تمام ستاره ها یا ستارگانی که بچشم یا تلسکوبها دیده می شود بنظر روشن تر
و قویتر می نماید . علمای فلك نور آفتاب را با نور سائر اجرام فلکی مقارته و مقائسه
کرده اند و ظاهر گشته که نور آفتاب در نیمروز ٤٦٥ هزار بار از نورماه تمام بیشتر
میباشد و یکصد و بیست ملیون بار بزرگتر از جمیع اجرام فلکی است که در شب صافی ما
مشاهده آن میکنیم .
« رنگ و بوی »
٣ - رنگ و بوی از تجارب عدیده که فریق از متخصصین حیوانات در المان کرده اند
استنباط می شود : که عامل جذب و کشش پروانه ها بجانب گلها همان رنگ گلهاست نه بوی
آنها و اعتقاد شائع تاکنون بر عکس آن بوده وازین تجارب ثابت گشته که انواع معینی
از پروانه ها با رنگهای معینی مائلند یعنی همه آنها برنگ واحد میل ندارند .

٤٢٤


شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل (۱۰۰)

« گیاهی که سرفه میکند »

علمای نبات شناسی در باره نباتات ؛ حالات و خواص غریبی کشف نموده اند بعضی
نباتات گوشتخوار یافته اند که از حشرات كوچك ، حتی از موشها تغذیه میکنند . برخی
دیگر دارای برگهای حساسند که باندك چیزی متأثر شده صورت خنده یا گریه نمایانی
بخود میگیرند . لکن تا کنون گیاهی ندیده اند که دچار سرفه شود .
اخيراً در مناطق حاره گیاهی یافته اند که میوه شبیه بباقلا میدهد و خاصیت غریبی
دران مشاهده کرده اند . این گیاه نفرت و انزجار زیادی از هر نوع گرد و غبار دارد و چون
گردی بآن رسد آثار خشم شدید در برگهای آن ظاهر میگردد وقتی که گرد بروی برگهای آن
نشیند اعضای متنفس این گیاه که بشکل خانه های كوچك در طرفین برگهای آن قرار دارند
از بخار مخصوص پرشده و این بخار با صدائی شبیه بصدای سرفه طفل مبتلا بزكام
یا سیاه سرفه ؛ برای دور کردن گردها خارج می شود .
زنان آن نواحی این گیاه را اسباب زینت ومایه تفریح خود ساخته و گاه بگاه قدری
آرد برنج ببرگهای آن میپاشند تا آن را بسرفه آورده خنده و تفریح نمایند .

٤٢٥


شماره ( چهارم ) سال دوم پشتون او کابل (۱۰۱)

پشتون او کابل

په قلم د آقای محمد عمر خان « بلبل افغان »

پښتون قوم ، څرنګه چه فطرتاً په ډیرو ، امتیازاتو خصوصی سره لکه سخاوت ، شجاعت
همت ، عزم ، صبر ثبات ، استقلال ، او نور ډیرشه صفتونه سره ممتاز دی ـ همدا رنګه
په یونامدار دارالسلطنه ، لکه معروف او مشهور تاریخی شهر دکابل ، په برکت ده ر ڼی
توری سره ، سر افراز دی او څرنګه چه توره دپښتون یوفطری او میراثی هنردی ـ
نو همدا رنګه قلم هم ددی نامدار قوم دهنرو نونه دی ـ لکه چه یو دمشاهیرودپښتونه
خوشحال خان خټك په یو کتاب کښي چه پخپله ملی ژبه پشتونی په بیان د شکار او د مرغانو
شکار یوخاصة ( باز ) کښی په سخت حال د جنګ او مقابله د اورنګ زیب مغل په مقام
د سرحد اتو د صوات او باجوړ اویهمند و کښي تصنیف کړیدی فرمائی او د هغی نه د
پښتون همت او عزم اوثبات او استقلال او داچه سخاوت ، همت ، اوعزم ، او ثبات ، او
استقلال ، اوداچه توره ، او قلم ، د پښتون میراث دی ، واضح معلومیږی ، اوهغه دادی :ـ

نظم

خدایه ته پزړه کشی اچوی دامینی چه په شکار د مبتلا کړم ته م و ینی
چه شی کین م پیژند لی دی د امینه تا بنجا پزړه کشی ځای کړله قرینه
هلکتبوب م د چمنود چتو شکار که ځلمیتوب م له هیو سر بکار که
په غر ځ پسی به تلم په سم په غرو نه په تو پکوم ویشتلی دی زرګونه
ور پسی م له مرغونه سر یکار شو عقل هوش م همګی د باز دشکا رشو
هم م کړه ددنیا خو رنکه کارونه هم م هيكخله ناغه نوق شکارو نه
په دا سن چه ترشپیته م زیاتی دوه دی پشتانه مغل په جنګ سره اخته دی

٤٢٦


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)

مغل واړه پارمان دانتقام دی ده خوشحال د سر پفکر صبح و شام دی
د مغل تکیه په زر بملك په مال ده د خوشحال خټك تكيه په ذوالجلال ده
دا څلور پنځه کلونه د فتور دي چه مغل، د پشتانه په تیغ چور چور دی
اورنگ زیب له هند و باره دی راغلی ده ايټك حسن ابدال ئی دی نیولی
پدی جنگ کښی که ډیر ناوزگاره څه یم خلاص په هسی وخت د ښکار لکاره نیم
نوره هم به مخکښی شته که کو زیاته د باز و نو مینی راوستـم تر صواتـه
كتابونه د هر فن را سره نورشته خو ځما دبا ز نامی سره سـر ور شته
بهر ز ړه کشی چه مینشته وی هغه مینه گفتگوئی همه گی له هغي شينه
څه څه لوى هلك سل زوى او نوه می دی همگی د ښکا ر د مینی هو سی دی
څوك شكا رونه کا پغشی تیر انداز دی څوك ځما رنگه عاشق پشکار د باز دی
څوك په غره په صحرا گرزي شکار د څوکا په ټوپك سره د غره دغر څنو کا
څوك په شکار د تازی سپی هوس لریته هر یو خوښ په هغه ښکاروی چشی مینه
پلار نیسکه م هم د شکار هوس ؤو کړی داهنر دی پمیراث مونگه را وړی
که د توری که د ښکار داء وه هنره را تـه پاتی لــه آبادی له پـد ره
شجاعت که سخاوت دی که خامه ده پدا دري تو گه ځما تللی نامه ده
و اولاد و ته م پاتی شو دا واړه کــه مردان وی تری به نغړه وی غاړه
او الحمد لله موجوده مجله د کابل، خاصة شماره، اوله د دویم کال، هم بهترین شاهد
د دی، چه پشتون څرنگه چه په تیغ او توره کښی طاق دی. همدارنگه، په قلم کښی
هم له چانه کم ندی که کوشش و کاندی او د کا بل د اصلاح شکر پځای راوړی نوامید دی
چه ارمانونه د زړه دعا شقانو د ترقی د قوم به پوره شی و ما هذا من فضل الله ببعيد .
ای ځما غیرتی بهادر قومه پشتونه ! ستاسودی پخپله پشتو او غيرت قسم وی چه پس لدينه ،
خپلو مطبوعاتو ته وقت د اند راج د پلی ژبی ور نکړی ! هر څه چه وی شه وی او که بد

٤٢٧


شماره (چهارم) سال دوم پشتون او کابل (۱۰۳)

نظم وی که نثر، خو یو یو مقاله لپشتو هره ورځ خپلو اخبار و نو او رسالو او مجلو ته
لیکی! چه چاپ کیژی، وقت کم دی او کا رونه ډیر دی کوشش وکژی بیا به ارمان
درشی !!!
بازار تیار دی سودا وکړه
صبا به نوی نه سودا نه بازارونه

ای پشتونه، قدر وکړه د کابل ده معنی او به بره ئی ممینځ د ګل
جام د ګل و څشی شراب د معانی انتظار د ستا، او ته کړی تغافل
عالمونه ئی پارمان شو لو کباب چه څرنګ شوی دی نعمت ته تواصل
تاریخ ګوره چه در وشئی جنګونه چه دشوي د کا بل په شه کا کل
پلاریکونه چمونګ دبر دی شهیدان په قبر و نو ئی بیرقونه تجمل
هره ورځي د ظالم دښمن له لاسه به عالی افغانستان وی تزلزل
پسر وینو نصیحت د شهیدانو د کابل په حفظ مکړی تسا هل
لریوالی که حاتل د معشوقی شی مجله دوربین مرآت دی د کا بل
تار یخی عمار تو نه مجسم تفصیلات ئی ورسره هم لیکی کل
شی نکتي او د قیمتي ټو ل مزایا له هر صنفه دی پکشي دوطن خپل
لکه څنګه چه پټوره پښتون طاق دی هسي رنګه ئی قلم شوتکامل
د خوشحال روح به نن قبر کشی خوشحال وی چه قلم توره شوه دواړه تقابل
د دويم کال مجله دکابل، (ځان) دی چه پکشي د خوشحال خان دی شمائل
آفرین د بقلم عبد الله جانه د خوشحال په مدحه تل او سه قائل
ور پسی امین و کیل دپشتنو ز مرلای امین الله نيك خصائل
چه پښتوئی په بلنداساس شروع کړه پلار د ژبو د تمام قبائل
دغه واړه ستاسو مخكشي دي اي قومه ولی کړی عارفانه دا تجاهل
شکر تاسو څوکی د همت نکړی كوششونه دهرکار بمقابل

٤٢٨


شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (١٠٤)

ولی زره چا د ډیره شوقه غواری چه تمام نواقص یوځل شی کامل
نواقص معلومیدل پیدائی غواری شی لوستونکی د اخبار او رسائل
هله پسه به معلومه شی پشتون ته چه دریاب دی څومره لری لری ساحل
نن د ټولی دنیا خلق شولو ستنکی په سل تنو کښی ایکونکی واړه سل
او پشتون سلو کښی یو هم را ښکاري چه لوستنکی وی دانا منشی فاضل
خدای دپاره توجه وکړی دوستانو اولا دونه کړي مکتب و ته شامل
د پشتون د پشتو ژبی شوی رواج بيا که مړوی پروا نوه د بلبل
په تكرار باندم ختم قصیده ای پشتونه قدر وکړه د کابل

٤٢٩


[BLANK PAGE]


وزارت معارف
محل ۲، ولد داود خان غند مشر قطعه ارگ محافظه کندر


علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی
۱۷


مجله کابل
( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراک )

انجمن ادبی ، جاده ارگ | تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود | کابل : ۱۲ افغانی
عنوان تلگرافی - کابل انجمن | | ولایت داخله : ۱٤ "
مخابرات | | خارجه : نیم پوند انگلیسی
با مدیر انجمن | اول عقرب ۱۳۱۱ هـ ش - ٢٤ اکتوبر ۱۹۳۲ م | طلبای معارف : نصف قیمت

فهرست مندرجات مجله کابل

نمره مضمون نگارنده صفحه الی
۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۷
۲ شعور ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۷ ۱۲
۳ تحلیل وهم " " " " ۱۲ ١٦
٤ شب می با شاعر و ملکه شعر ترجمه آقای محمد رضاخان ۱۳ ۲۰
٥ رسیق " محمد زمانخان ١٦ ۲۲
٦ رباعیات از طبع جناب مستغنی ۲۱ ٢٤
۷ طفل و دامان مادر غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن ادبی ۲۳ ۳۰
۸ اقوال حضرت فاروق رض از الفاروق ترجمه علیاجناب سر حومه ٢٥ ۳۱
۹ يك مکتوب تاریخی اقتباس ۳۰ ۳۷
۱۰ کنفوسیوس وسقراط ترجمه آقای احمدعلیخان ترجمان ۳۲ ٤٤
۱۱ مطبوعات و نشریات ما سرورخان جویا ۳۸ ٤٩
۱۲ افغان در هندوستان م . غبار ٤٥ ۵۰
۱۳ یاد آوری وتصحیح " " ۵۰ ۵۰
١٤ شهر های تاریخی " " ۵۱ ٦٤
۱۵ نظریات علمای روسیه شوروی ترجمه آقای سید عبدالله خان ٥٦ ۷۲
١٦ قلم در کف اغیار فاضل آقای عبدالهادیخان داوی ٦٥ ۸۰
۱۷ درۀ قشنگ - ین و وادی کنر بقلم آقای حبیب الله خان طرزی ۷۳ ٨٤
۱۸ کتاب اقتباسات عظیم ، آرزوی ۸۱ ٨٤


نومره مضمون نگارنده صفحه الی
۱۹ ورود والاحضرت ۸۰
سردارشاه ولیخان انجمن ۸۰ ٨٦
۲۰ دروزارت جلیلۀ حربیه افغانستان ٨٦ ۸۷
۲۱ ضیاع افسوس ناك ۸۷
۲۲ شاعر وفيلسوف مصر ۸۸ ٩٤
۲۳ کشفیات جدیده یا اخبار علمیه ترجمه ٩٤ ۹۷
٢٤ غلیلی وپشتانه نه امین الله خان « زمرلای » ۹۸ ۱۰۰
۲۵ علم او دانش جناب ستغنی

تصاویر :

۱ سلطان محمود غزنوی شهنشاه معروف افغانستان اول
۲ اعلحضرت همایونی « محمد نادر شاه غازی » واردوی محتشم افغانی در جشن استقلال ٤
۳ ادیب افغان فاضل مرحوم سید احمد ادیب پشاوری ٢٤
٤ عمارت معروف دارالامان ٣٦
ه قصر امانیه ٦٤
٦ میدان ورزش طلبه مکتب حربیه ٨٤
۷ طيارها ۸۸
۸ سلطان خان شطرنج باز معروف آخر


شهنشاه معروف افغانستان ( سلطان محمود غزنوی )
رسم آقای ( عبد الغفور خان ) « برشنا » رسام انجمن ادبی


شماره ( پنجم ) سال دوم نومرة خصوصی ( ۱ )

كابل

KABUL

قسمت علمی

- تربیت اطفال -
( ۲ )

بقلم شیرزاده احمد علیخان درانی
مدیر انجمن ادبی
كودك كند ذهن هم ذهانی داشته و این قوه درو موجود است . تفاوت بين يك بچۀ ذهين
و يك بچۀ كند ذهن همینقدر است که ذهانت دران ظاهر و در مؤخرالذکر تاهنوز
مستور است ـ پس اگر تربیت با اصول صحیح نفسیات کرده شود ممکن نیست که اکثر به
اطفال غبی ذهین و فهیم نشوند .
اگر نشو و نمای اطفال با اصول درست و با قاعده باشد در قوتهای فطری او جسمانی باشد
یاذهنی بتدریج اضافه شده میرود بنابرین تربیت كودك از هرزمان که آغاز شود در صورتی
که مطابق عقل و قوای او باشد قبل از وقت گفته نمیشود .
قوای تخیل و قوای عمل بچه را چنان تربیت کرد که هر چه او میکند عملیات او برای

٤٣٠


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )

بروز جوهر ذهانت ستورش ممد و مساعد بحساب رود.
برای این کار مهم ترین فریضه آنست که ترکیب حیات هر بچه را که در بین آن قوت عملی تولید می یابد براه صحیح رهنمونی کرده بشود، در بچه قوت عمل موجود و او بتقاضای فطرت آنرا براه صحیح یا غلط صرف میکند و همین قوت عمل است که از بچه بصورت انواع شوخی ها بروز یافته از دست والدین ( که از مصرف صحیح قوت عمل او بی خبر اند ) زجر و توبیخ بیجا می بیند . حقیقت اینست تا وقتیکه بچه را مصرف صحیح ( استعمال تعمیری ) قوت عمل نشان ندهند حتمیست که این قوا را بطور غلط استعمال خواهند نمود.
گویا علت شوخی های طفل همين يك امر است یعنی « افراط قوت عمل » و « بيخبری از استعمال آن بطور مفید » بنابرین برای تعلیم بچه هیچگاه قمچین آله درست و صحیح ثابت نشده و نخواهد شد بلکه درین راه « تربیت عملی » از زجر و توبیخ نافع تر است .
ممکن است قمچین میلان بدی را در فشار خود مسدود نماید ولی میلان نیکی را ابداً تولید نمیکند و محاسن را مستقل پیدا نمی سازد زیرا «عزت نفس» و «صداقت» به اجبار و فشار پیدا نمی شود بلکه قوت عملی را نباید زیر فشار خسته نمود ـ زیرا « قوت » چیز ضایع کردنی نیست ـ برای نيك شدن هیچ لازم نیست که بچه خاموش و ساکت باشد . طفل كه يك مخلوق ذی حیات است طبیعی است که قوت عملی خود را بشوخی و قیل و قال ظاهر خواهد ساخت .
طفل را بتکه و تهدید نمودن گويا يك دماغ حساس ذکی و سریع التأثر را صدمه رسانیدن است که در نتیجه شقاوت قلب او بیش از پیش میشود ـ برای استعمال قوت عملی بطور مفید از همه پیشتر دریافت نمودن رجحانات و ميلان طبيعي بچه ضروریست و هم بمشغولیتهای بچه باید دقت کرد و مشاغلی بری پیشنهاد نمود تا محركات و لیاقتهای باطنی او باین ذرائع کشف و معلوم شود و بچه بالواسطه این مشاغل استعداد خود را ظاهر نماید که بچه نوع شغلی بیشتر مائل وقوت عملی او در انجام آن چقدر توانائی دارد ؟ تا رفته رفته نشو و نماي استعداد فطری خود را بدرستی توانسته دماغش دارای صفوت و قوت عملی او مجرای صحیحی یا بد و از شوخی و خود سری منصرف شود .

٤٣١


شماره (پنجم) سال دوم
تربیة اطفال
(3)

بچه را بكارهائیكه مطابق تخیلات بلند والدین و مجیب و مرغوب آنها باشد ابداً
مجبور نباید کرد بلكه «انتخاب کار» و«تعین وقت»را برضای خود او باید گذاشت درینصورت
به بچه با هدایات صحیح و درست اعتماد کردن لازم است ـ او کار محوله را به نهایت دیانتداری
و هوشیاری انجام خواهد داد.
اینکه گویند «اطفال از کار میگریزند» یا نفرت میکنند «صحت ندارد» زیرا اطفال
بالطبع بچیزی کار کردن خواشمند میباشند پس اگر خود او را برای انتخاب
مختار بسازند بهتر است.
دختر يك ساله حاضر است با مادر خود مثل او در خیاطی دست بزند بلکه اگر اجازه بدهند
با جسم ضعیف و دستهای كوچك خود در هر کاری برای كمك مادر حاضر و آماده خواهد بود (1)
بچه باید ببا زیهائی مشغول باشدکه بواسطه آنها قوت فکری و قوت عملی هر دو را
صرف کرده بتواند در ینصورت شور و فغان او کم شده سکون و سکوت زیاد بهم میرساند
«بازی» برای بچه از لزومات است و «تفریح» برای دماغش سود مند.

نتایج عدم تربیة والدین

عنفوان شباب و ایام عیش و مسرت اوسطاً تا بیست یا بیست و دو سال میباشد. زان بعد در قوای
جسمانی و ذهنی استرخائی آغاز میگردد ـ درینوقت آدم اکثر بكدام مرض مزمنی دو چار
میشود که همان مرض تا بانجام حیات رفاقت میکند. افراط عیش و مسرت زیاد حدود
فطرت و نوامیس طبیعت را گسیختن است ـ بلكه اگر دقت شود تعبیر صحیح ازینگونه افراط
جز به «سکر دماغی» و «مخموری زیاد» چیز دیگر گفته نمیشود که زن و مرد شگفتگی شباب شانرا
از دست داده «جودت جوش» و «عزیمت» خود را ضائع و «صحت استعداد عمل» و «قوت
طبیعی» را فنا میکنند، اینهمه از باعث افراط قوت عمل است زیرا که او لاد را از ابتدا

(1) ازینرو ضروریست که نصاب تعلیم را مطابق بضروریات طفل سازیم، نه اینکه طفل عاجز را
يك پرزه ماشین نظام تعلیمات خود بگردا نیم.

432


شماره ( پنجم ) سال دوم محلة کابل ( ٤ )

چنین تربیت و تعلیم نمی کنند و نمی دانند که چگونه قوت عمل را در حصول قابلیت اعلی صرف بنمایند ـ بنا برین بچه را از ابتدا بچنین تفریح و مسرات مشغول باید ساخت که دماغ و جسم هر دو یکسان منفعت برداشته با مطابقت کامله قوانین حیات حامل نتایج خوب گردد.

تربیت تخیل

ترقی این قوت منحصر است بر اینکه دماغ بچه را از اشکال مهیب مثلا خوف تاریکی بیو ، جن ، دیو ، بابا غرغری ، وغیره محفوظ نگاهدارند زیرا برای فلاح نسل انسانی احساس هیبت و تصورات خوف انگیز ممنوع و غدغن است ، وجود خوف تماماً مبنی است بر تخیل وقتیکه دماغ تصور شکل مهیبی را پیش میکند گویا تخیل را براه غلط استعمال میکند و باز عموماً اشکال نا پسندیده واشیای قبیح و مهیب عموماً در تصورات و ذهن بچه تردد نموده در نتیجه قوت تخیل از راه راست منحرف میشود واثر آن در تمام حیات بر جسم و دماغ مضر می افتد.
اگر میخواهید اولاد نيك بعمل آید لازم است در ابتدا دماغ و تصورات اطفال خود را ازینگونه اوهام مهیب وغیر مطبوع مصفا داشته قوی ، پاکیزه ، وصحیح بسازید ـ ولی هیچ دماغی نمی تواند قوی و پاکیزه بماند اگر ترس و بیم ، از تاریکی ، دیوهای خیالی ، غول و بیو وامثالها متأثر باشد ، تصویر کدام چیز بد گویا بدی را بر دماغ ترسیم نمودن است زیرا دماغیکه از تصویرهای نامطبوع پر باشد مثل آب کثیف گاهی خوب نمیشود وقوتی را که مضر وغیر صحیح باشد استعمال کردن گویا خود آن قوت را تنزل دادن است و بس بنا برین اطفالی را که درینصورتها بترس و بیم عادت شود حتمیست که تخیل آنها ضعیف و مریض خواهد شد ، چون هر گونه اثراتی که بر دماغ منقوش شوند جانب همان گونه خیالات رهنمونی میکنند و خیالات همین نوع رجحانات را تولید مینماید ـ بنا برین تصور بدی ترغیب بدی را تقویت نموده راه راست برای آدم دشوار میشود.
مقصود والدین ازینگونه ترس و بیم جز این نیست که اولاد شان صالح و بهتر شود

٤٣٣


اعلیحضرت همایونی محمد نادر شاه غازی صفوف اردوی محتشم شاهانه را
در جشن استقلال عبور می نمایند


شمارهٔ (پنجم) سال دوم
تربیت اطفال
(٥)

ولی ازین بیخبر اند که دماغیکه دارای تخیل ضعیف باشد گاهی صحیح و درست نمیشود ونه
هیچگاه تخویف و ترغیب ذریعهٔ نیکی میتوان شد، مردان صالح از رهگذر خوف و هراس
گاهی نيك نشده اند بل اوصاف حمیدهٔ فطری ایشان را در عالم تخیل و دنیای عمل غلبهٔ
حاصل است، جهت صلاحیت بشری به اولاد چنین تعلیم لازم است که خودش بربازوی
خود اعتماد کامل نموده و بر پای خود ایستاده شود ومتکی بغیر نگردد .
تصور مهیب تخیل بچه را پست کرده ترقیات بشر یرا مسدود و او را برای همیشه ازترقیات
حیات محروم میکند ، و از همه زیاده تر بترغیبات بدی مطیع خواهد شد ، البته اولاد خودرا باید
به تصورات وجودهای نيك خیالی ، افسانه های مفید ، حکایات شیرین و پاکیزه رهنمون شد
تا در نتیجه حیات آتی او بصورت انکشافات جدیده ظاهر شده اورا يك جوان جدت پسند
ترقی پذیر بادماغ مصلح موجد ومخترع بميدان كشد ، اینگر نه پرورش و تعلیم در آوان
شباب دماغ بچه را جانب تلاش وجستجو میلان داده صاحب ایجاد و انکشاف میسازد زیرا
تصورات او از آغاز نامعلوم را معلوم ونایافته را در یافته میخواهد یقین کند بنا برین
اینچنین قصص و روایات فرضی مفید بصورت رومان یا بشکل تمثیل یا افسانه های خیالی
جهت این مطلب سود مند ونافع میباشند .
بمساعی اولی و کوششهای ابتدائی بچه ابداً نخندند بلکه درینوقت توجه او را جانب
حسن و دلفریبی اشیای حقیقی و واقعی منعطف سازند ، بچه ها بالطبع بدون اخطار مابین
حسن و قبح تفریق نموده و خود بخود نظر به میلان جانب حقیقت بازیهای مناسبی انتخاب
خواهد نمود ، درینوقت بازی های عجیب و شغلهای بهتر را برای بچه باید فراهم کرد تا بآن
، قوت تخیل ، خود را صرف نماید و تخیل او با لتدریج ترقی یابد ، بنابرین تولید تخیل مفید
يك چیزیست که دماغ و اذهان را جانب کارهای حیرت انگیز و صحیح متوجه میکند .
تخیل مفید دماغ را صحت داشته و رفعت خیال را تولید میکند و دماغ را جانب کارهای
شگفت آور حیرت انگیز وحقیقی میبرد و طفل در آتی مصدر کشائش مبهمات بزرگ
و عالی واقع میگردد .
هر عمل تخیل که صحیح باشد مخیله را جلا داده وصورت عمل تعمیری و مفید را اختیار

٤٣٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )

میکند و درینصورت تحريك كار های حقيقي و سود مند ازان تولید میشود .
برای احیای تخیل صحیح کار گرفتن از مخیله لازم است یعنی دماغ طفل را از القای سخنان
لغو و بیهوده محفوظ داشتن واجب وضرور است ـ ازینرو باید برای طفل مشاغل بهتر و خوبتر
مهیا کرد تا طفل تخیل خود را بآن مصروف سازد .

احساسات لطیفه

از روی نفسیات انکشاف این حقیقت شده است که تقریباً هر طفل دارای چنین
احساسات میباشد که از ذکاوت وذهانت معمولي بلند تر ولطیف تر است ، چون ما از دانستن
عمل و مقصد این احساسات بی علم میباشیم لهذا ازین قوت خیلی کم استفاده میشود .
بسا حالت اطفال در عالم بیداری چنین است که گویا خواب می بینند ، در چنین احوال
نسبت به آنها استهزا وتجاهل روا داشتن مناسب نیست زیرا درین « خوابهای بیداری » وجود
چنین خیالات امکان دارد که دماغ انسانی را در آخر بکمالات وفضائل اعلی متوجه ورهنمونی کند .
عموماً استاد و والدین که می بینند بچه سیر در عالم ما فوق میکند احساسات لطیفه اش را
پامال مینمایند در نتیجه این احسات در عالم و هم و فریب در عرصهٔ جد وجهد تنها می ماند ،
عاقبت طفلي را که بایستی در آینده يك کاشف حقائق يك ابدیسن وقت ، يك بوعلی زمانه ،
گردد از دست نادانی والدین در اجرای امور معمولي هم عاجز و سرگردان میسازد ، زیرا
همین احساسات لطیفه است که شعور اشیای عظیم ، خیالات بلند و نکات عجیبه حقایق
ومعارف را تولید وامکانات حیرت آور را که درهر ذره کائنات مخفیست روشن میگرداند ،
این احساسات برای موجد ، مصور ، شاعر ومصنف ناگزیر است ـ مدعا اینکه حقایق عظیمهٔ
این کرهٔ ارضی به رازهای ستاره و سیارگان و کیفیات لطیفهٔ حیات موجودهٔ بشر و ماسوا ،
ازهمین احساسات لطیفه منکشف میگردند .
این امر برماهران « قانون توجه » ظا هر است که توجه يك طفل را بجانب
اعتقادات وخیالات محدود مبذول داشتن خطا ئی است بزرگ زیرا که در انصورت دماغ

٤٣٥


شماره ( پنجم ) سال دوم
تربیت اطفال
( ٧ )

محض دريك دائره تنگ و تاريك گردش خواهد كرد، بلكه چنين خيالات و احساسات لطيف را براه راست و مفيد و توجه طفل را بجانب اشيای اصلی و حقیقی كه در دائره تجربیات و خیالات عمر او باشد مبذول نمودن دماغ او را به تجسس و طلب آن میلان خواهد داد ـ یعنی بچه را از تصور آن اشیا که بالاتر باشد ترغیب و تعلیم دادن لازم است نه اینکه احساسات لطیف او را به تضحيك و کم توجهی پامال نمود . ( باقی باقی )

-( شعور )-
اقتباس از کتاب علم النفس

ترجمه جناب قاری عبدالله خان

شعور سیال دائم الحرکتی شبیه و یابرهائی مانند است که پیوسته در جنبش و حرکتند چنانکه هر قدر انسان بر حفاظت سکون قصد نماید ابداً نفسش بر يك حال ثبات و استقرار نمیتواند و بلكه مواظب بردوام حرکت می باشد چه بقای فكر بريك حال ، بطلان فکر باشد و درنگ نفس از حرکت فقدان نفس بود اگر انسان انتباه خود را بريك نقطۀ حصر کند و فراهم آرد نمیتواند چه انتباه در هر آن از حالی بحالی نقل و تبدل مینماید و از بسکه تبدل مشاعر مبهمه و احوال مشتبه منتهای سرعت دارد از ظلمت بنور و از خواب به بیداری انتقال میکند ، سبحان الله استتار نور این مشاعر روشن چه سرعتی داشته که دفعةً دل را تیره و تار میگذارد ، شعور : سیالی است متحرك ( ١ ) که صورت ثابتی را حفاظت نمیکند بلكه مانند آبهای نهر در جریان و همچو ابرهائیکه دستخوش ریا حند در تبدل است و ازینجهة
( ١ ) ولیم گیبس این سیال را جریان فکر نام نهاده Courant de lapencee یاجریان شعور .

٤٣٦


شمارۀ ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸ )

صور اشیا در نظر بیننده هر لحظه تغیر پذیرد و بر فرض آنکه شی ( در هر زمان و مکان ) عین خود شی بوده باشد بازهم احساس ما و بواسطۀ تغیر نفس تغیر می پذیرد .
ولیم گیمس گوید : ( ۱ )
بنا که از احساسی بصری باحساسی سمعی واز حکمی بعزمی واز تذکری بامیدی و از حبی به بغضی ... منتقل می شویم و از شدت اختلاف ادراک ما باشیا بلحاظ بیداری و خواب ، گرسنگی و سیری ، راحت و رنج ؛ شعور باشیا تبدل پذیرد در بین صبح و شام تابستان و زمستان طفلی و جوانی و پیری ، بسا که تبدل قیمت اشیا در نظر ما شگفت آور شود واز حکم دیروز خود امروز بدهشت افتیم . و در هر سالی اشیا را برنگهای تازه دیده چیزی خیالی حقیقی و مبهم بیکار میگردد و دوستان را که سرمایۀ زنده گانی مایند پنداریم که امروز سایه گشته و زوال یافته اند این زمان و آن ستارگان و این بیشه ها و آن آبها که پیش ازین در نظر قشنگی داشتند و سحر انگیز بودند چرا اکنون بدینگونه تیره و تار گشته جلوۀ حسن این نزاکت سرشتان چه شد و یادشان کجا رفت که در یکوقتی سلسله جنبان شوق در نفوس ما بودند . اسرار معانی عمیق گوته کو قوۀ قرائت سخنان استوارت میل کجاست آنچه پیش ازین فتنه انگیز و حماسه بخش ما بود امروز بسبب سختی برودت خود ملال آور ما می شود . نوای بلبل ثقیل نسیم صبح حزن انگیز آسمان تاریک می نماید ( ۲ )
حیات نفسی مرکب از اجزای فرد نیست و نه سلسله ایست منظم از حالات جزئی که الصاق آنها بهم بواسطۀ سریشی باشد خارجی بلکه کتله ایست روحانی که نمیتوان اطرافش بوضوح بیان کرد یا براجزایش اطلاعی حاصل نمود . گاهی وضوح این حیات بتحلیل زیادت می پذیرد چنانکه از بحث دران عددی بی نهایت از الوان اکتشاف پذیرد مگر همه مختلط

( ۱ ) ولیم گیمس ، مختصر علم نفس ص ۱۹۹ - ۲۰۱
( ۲ ) رجوع به ( آلام فرتر ) شاعر فیلسوف آلمانی ( گوته ) تعریب و ترجمۀ استاد احمد زیات ص - ۷۸ « آیا قضابرین رفته که آنچه مصدر سعادت و فراخی عیش شخص باشد علت سختی و شقاوت او گردد . مگر شگفت نیست که شعور فروزانی که دلم را بطبیعت واصل میسازد و نفسم را بنعیم ولذۀ میکشاند و خیالم را مینوسرای بهجت میگرداند عذاب سخت و هیکل مخوفی گردد که نه آن عذاب را تخفیف و نه این هیکل را از نظر دوری وغیابی باشد »

٤٣٧


شماره ( پنجم ) سال دوم
شعور
(۹)

و درهم آمیخته است طوریکه مرکب حسی دران بر بسيط مجرد تقدم جوید این است آنچه
مقتضی تغییر نفسی است از حالی بحالی ( ۱ ) و اگر این تغییر و اختلاف نبود مشاعر ما مبهم
و غامض می ماند ولی انتقال حیات نفسی باعث زیادت وضوح آن میگردد وما قیمت صحت را
پس از مرض و طعم لذت را پس از الم میدانیم . محاسن طبیعت وقتی طرب انگیز میشود
که موافق هوا و خواهش نفوس ما باشد . ازینجاست که تمام مشاعر ما خاضع و تابع قانون
نسبیه است و اگر احساسات بريك نمط باقى ماندى شعور بآن خیلی ضعیف میشد چه حرکت
از شروط حیات است و بقای احساس بريك حال خواهان ثبوت و انقلاب اوست بعادتی و عادت
مخفف است از شعور . اگر حالتی را که ما در انیم خیال کنیم که این حال هم یکی از حالات است
برای این تغیر کافی است مثلا گوئیم این المی را که اکنون حس میکنیم پیش ازین نمیفهمیدیم
و اشخاص دور و پیش ما نیز حقیقتاً آنرا درك نميتوانند (۲)
۲ — شعور و شخصیت : احوال شعوریه مفارق و جدا از شخصیت نیست بلکه جزئی است
از ان ورغائب و افکار وجودی بذات خود ندارند بلکه ملازم ( انا شاعره ) اند این رغبت
غبت من باشد یا رغبت غير در هر دو حال دارای صورتی معروف و حلیه متصف بصفات
شخصیت شاعره است ولی هر حالت شعوری معرف تمام از بهر شخصیت نیست بلکه
گاهی شعوری مبهم غامض برادراك ظاهر شخصيت سبقت میجوید و در ان شعور فرقی میان

( ۱ ) پاسکال میگوید : ( زمانه شفا بخش آلام و منازعات و حسد هاست . چه انسان از حالی
بحالی تغیر و تبدل پذیرفته نه زخم زن و نه زخمی هیچ کدام بحال اول باقی نمانند ) افکار ، طبع
برونشويك فقرة — ۱۲۲ :
ژانرا سوک گوید : ( بیشتر مردم مخالف نفس خود بوده از يك حال بدیگر حال تبدل کنند
و بکلی متبائن گردند . اعتراف قسم — ۲ کتاب ۹
( ۲ ) آلام فرتر ، ص — ١٤٣ : « گاهی با نفس خود میگویم : ای نفس تو یکی از نفوسی
درین خط ، و این گروه مردم بدور تو اینها را نیکبخت می شماری ؟ هیهات در بین اینها شخصی
را می یابی که مثل تو حنظل چشیده باشد ؟ هر گاه شعری از قدما میخوانی پندارم پندارم بپاره دل
نظاره دارم و صفحه صفحه میخوانم و از هیجان وجد وشدت الم میگویم : واویلا در گذشتگان هم
کسی بوده که همچو من بسختی دهی و رنج حیات گرفتار آمده با شد .

٤٣٨


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )

جسد وعالم خارجی یا بین جسد وانا شاعره نباشد . عدم استقلال احوال شعور از شخصیت دلیل بروجود ذات متافیزیکیۀ نیست که ازجسد جدا باشد بلکه مثبت آنست که احوال شعور يك بدیگر اتصال دارند چنانکه کل متسق الاجزا نی ازان ترکیب پذیرد . بلی رغائب با دیگر مشاعر ومیول و تصورات واعتقادات متحد است چنانکه گوئی الوان نفس رنگین و بحرارتش گداز گشته و پنداری که ذات واحدی را که نغماتش منسجم و اجزایش متداخل است ترکیب میدهد . هرگاه حالت شعوری جدا از انامی بود علم بدان مستحیل بود . پس احوال چه ازمن چه ازتو ابداً تجاوز ندارد و از پنجۀ شخصیه است و ممکن نیست که آنچه را توشعور میکنی تماماً من شعور نمایم . از يك نغمه هزار رنگ احساس مختلف پیدا میشود وقتیکه هزار آدم بشنود . وچنانکه علمای طبیعت عدم تداخل ماده را اثبات میکنند همچنان علمای نفس بعدم تداخل شعور قائلند .
۳ - شعور ، اصطفاست (۱) ـ فاعلیت نفس محدوداست وشعورش بتمام محیط ممکن نیست و از پنجۀ موافق احوال خود را پسندیده اشیای دیگر را مهمل گذارد . جماعتی بيك شهر میروند و سیر میکنند و هر يك در انتباه و یاد داشتهای خود مخالف دیگری است و همچنین رهرو بيك راه بتمام چیزهائیکه در راه برمیخورد شعور ندارد . پس نفس هر وقت پسند میکند و در هر يك از احساس و ادراك و ذاکره وتداعی افکار ، ودر بیداری و در خواب پسندی جداگانه دارد و از هر چیز صفت بارز وظاهرش را درک نموده در اشارت بهمانچیز بهمین صفت ظاهر تقصیر می ورزد . علما این حادثه را ضیق ساخته شعور نامیده اند .
٤ - شعور زمانی است نه مکانی یعنی عواطف وافکار وذکریات حجمی ندارند ومحلی نمیگیرند و نتوان بنقاط هندسی رجوعش داد وگفت : عاطفۀ حب درکجاست ؟ بدست راست یأس است یا بدست چپ امل آیا فوق رغائب است یا تحت آن ، چه در اینجا مکانی
(۱) درینجا کلمه اصطفا را برکلمۀ انتخاب ترجیح دادیم واصطفا گفتیم نه انتخاب زیرا در معنی انتخاب التباسی است که مقتضی ظن اراده میشود درهر فاعلیت نفس واین خطائی است ظاهری چه شعور دونوع است اتفاقی و ارادی ودرشعور اتفاقی ابداً اثری از اراده نیست . رجوع به دوماس مطول درعلم النفس جزء ٦ ص - ٨٤٧

٤٣٩


شماره (پنجم) سال دوم شعور (١١)

نیست که این حوادث در ان قیام ورزند. اگر گویند این حوادث در جسد کائن و موجودند
گوئیم: علم در تحدید قانون مقارنه بین حوادث نفسی و حوادث فیزولوجی تا هنوز با ما مسامحتی
نکرده چنانکه از بحث در علاقه فکر و دماغ روشن است با وجود آن از علاقه اساسی بین فکر
و دماغ منکر نیستیم بلکه قائلیم چنانکه لیبنز میگوید: در نفس قیصر چیزی یافت میشود که
با دماغ قیصر مطابقت دارد ، مگر این علاقه علاقه احتوا نیست و دلیل نمی شود که گوئیم :
حوادث نفسی در داخل حجره گگهای دماغی موجود است .
ه - حوادث نفسی قیاس نمیشود. قیاس عبارتست از مطابقت در بین دو چیز. مثلا
قیاس طول خط ب عبارتست از مطابقت در بین او و بین واحد قیاسی ق پس طولش
نسبت به ق ، ب است .
ق
برگردیم بمطلب حوادث نفسی قیاس نمیشود زیرا در زمان جریان مییابد نه در مکان .
اگر گویند مگر حرارت و شدت جریان برق قیاس نمیشود؟ مگر زمان قیاس نمی شود؟ گوئیم :
بلی حرارت مباشرهً قیاس نمیشود بلکه ارتفاع سیماب در میزان الحراره قیاس میشود .
همچنین شدت جریان برقی بالذات تحت قیاس نمیآید بلکه حرکت عقرب غالوانومتر قیاس
میشود . و اگر گوئیم زمانه نیز قیاس نمیشود باز غلویا مبالغه نیست زیرا مسافهً قیاس
میشود که متحرک قطعش میکند و چون خواهیم زمان قیاس شود درین قیاس اعتماد ما
بر حرکت عقرب ساعت است چه مسافه های متساوی در ازمنه متساوی قطع و پی سپر
میشوند . و درین قیاس مکانرا عوض زمان میگیریم مگر زمانی را که باینصورت قیاس میکنیم
زمان حقیقی نبوده بلکه زمانی است میخائیکی و زمان حقیقی که در باطن خود حس میکنیم
قیاسش ممکن نیست چرا که بنغمات و انسجام داخلی حیات ما ملازمت دارد گاهی دراز و گاهی
کوتاهش مییابیم چه او حیاتی است که بتبع حرکات نفس وزنش ازدیاد و انسجامش قلت
پذیرد . یا للعجب از درازی زمان انتظار و کوتاهی ساعتهای سرور ، شخص نیکبخت
از سرعت و کوتاهی زمانه شاکی و مشتاق درازی اوست و بدبخت جریان شعور را بطي

٤٤٠


شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۱۲ )

پنداشته هلاك شتاب عمر خویش است . از پنجۀ مرور زمان در بحیرۀ لامارتین نسبت بمعلقۀ امرئ القیس خيلي سرعت داشته . ( جمیل صلیبا )

تحلیل وهم
مترجم قاری عبدالله خان

خانه وهم خراب چه بلا چیزی است .... وهم گاه مظهر رنج وملال و آئينۀ غم و اندوه گردد و گاه نماینده سرور وحاکی از نشاط وحبور شود .
ولی در تمام اطوار حجاب حقیقت وغشاوة بصیرتست تسلطی بر اراده وحکمی برعزیمت دارد واز پنجۀ جالب شر ونافی خیر است .
وهم ضعیف را قوی و نزدیك را دور ومأمن را جای بیم وامیدگاه را مهلکه نشان میدهد .
وهم صاحب خودرا بیخود و بیحس نموده موجود را معدوم و معدوم را موجود متخیل سازد واهمه دار در جهان غیر موجود وعالم غیرمشہود بوده ومانند مصروع گرفتار خبط است ونمیداند که چه چیزی را درك نموده و چه چیزی را ترك داده .
وهم روحی است خبیث ملازم نفس انسانی مگر هنگامی که در ظلام جہل باشد .
هنگامیکه حقائق پنهان گردد اوهام بناي تحکم گذارد وبراراده ها غلبه و تسلط یافته وا همین را قائد بیدی گمراهی گردد وآنها کور کورانه در مہا لك جهل بخبط افتاده از طریق مستقیم وجادۀ نجات دور مانند . ( شيخ محمد عبده ) الهلال

٤٤١


شماره (پنجم) سال دوم
شب می
(۱۳)

ادبیات

«شب می یا شاعر و ملکه شعر»

مترجم آقای محمد رضا خان یکی از معلمین
مكتب امانيه
از آثار شاعر معروف فرانسه الفرد و
مؤسسه شاعر اشك وغم

ملکه شعر:— ای شاعر امشب بهار زائیده میشود بر بط شعر را بنواز بوسه بمن لطف
کن امواج هوا دست بآغوش همدیگر میکشند؛ گل نسترن تازه سر از خواب بلند
کرده اينك حشرات مختلف در میان خارزارهای شاداب جا گرفته و چشم براه طلوع شفق اند؛
شاعر نغمه از شعر آغاز نما ؛ بوسه بمن لطف کن.
شاعر:— تاریکی عجیبی بر دره پدیدار گشته، تصور میکنم مقابل چشمانم در روی جنگل
شبح نقاب پوشی در حرکت است آن شبح نقاب پوش از چمن پدیدار شد و پاهایش
سبزه های گلپوش را بسرعت تماس کرد؛ چه الهامات غیبیه عجیبی است که نشئت میکند
و سپس معدوم میشوند.
ملکه شعر:— شاعر؛ نغمه شعر آغاز نما! شب نسیم ملائمی را روی چمن زارها در زیر
نقاب ملکوتی اش در حرکت انداخته است. گل هنوز در حالت معصومی لب رویهم گذاشته
و روی دکمه های صدفی رنگ از بوی خوش مست گشته و بخواب رفته است.
گوش کن؛ از هر جانب خاموشی طاری گشته؛ بخواب شیرین خود فرو رو!
امشب اشعه غروب در سایه شاخها و اوراق درختان سفید پوست علایم نفیسی بوداع

٤٤٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )
میگذارند : امشب گیتی گل بیز میشود و جمال کا ئنات از عشق ترنم میکند و از بوی خوش
ما نند تخت خواب دو همسر جوان لبریز است .
شاعر : ــ چرا قلب من اینقدر میطپد ؛ چیست این کیفیتی که من از تکان آن متغیرم ؛ آیا
از درب خانه من او از انگشتی بلند نمیشود ؟ چرا این چراغ کمرنگ چشمانم را
خیره ساخته .
ایخدا باهمه موجود یت خود میلرزم که بسر وقت من خواهد رسید . کیست که مرا
یاد میکند ؛ از من که سراغی خواهد کرد ؛ بشری نیست ، من تنها ام وجز صدای زنگ
ساعت انیسی ندارم ؛ ای تنهائی ؛ ای غربت !
ملکۀ شعر : ــ شاعر ! مستی شباب تو امشب در عروق کائنات جوشیدن گرفت نغمۀ
شعر آغاز نما ! سینهٔ من مضطرب است ؛ هوا و آرزو ها ؛ متاعب با نسیم های مختلفه لبان مرا
آتش بار ساخته ؛ ای طفلك كاهل نگاه کن من حسین و خوشگلم ؛ آیا از بوسه های نخستینی
که در عالم رو یا بروی نا زنینت آشنا کردم و تو با سیمای کمرنگ و چشمان اشکبار خود را
بآغوشم پرتاب کردی بخاطر داری ؟
آه : من ترا در آلام تلخت تسلی داده بودم ! آه . . . در عین شباب عشق تو افسرده
شده ! من ا کنون از امید می میرم ! برای اینکه تا دا مان شفق زنده گانی کرده باشم ناگریزم
از تو خواهشی نمایم امشب تو درد مرا تسلی ده !
شاعر : ــ ای طبع حزین من ! ای آنکه از خاطر ها محو نخواهی شد ! این توئی که آواز
دلنوازت مرا یاد میکند ! این توئی ای غنچه من ! توآن موجود پا کدامن و وفا کیشی که عشق
من در نهاد تو هنوز زیست میکند ؛ بلی اینک دیدم توئی آنکه ملکه زیبائی و خواهر من
هستی ! تو در دل شب از پیراهن زر ینت که سر تا سر وجودم را فرا گرفته اشعه در قلبم
اهدا نمودی
ملکه شعر ! ــ شاعرا نغمه شعر آغاز نما ! امشب ترا محزون و خموش می بینم مانند مرغی
که هوس آشیانش او را احضار میکند برای اینکه با تو بگریه همنواشوم از مسافات بلند فرود
آمده ام از چندی آلام تنهائی ترا معذب میدارد غم ها در قلب تو ناله و زاری میکند ؛ عشق
٤٤٣


شماره (پنجم) سال دوم شب می (10)

در سر تو مانند عشق که در سراسر زمین دیده میشود شور دارد؛ میآیم عزیزم تو مغموم
میباشی و اندوه سایه از مسرت و مترادف سعادت و نیکبختی است ؛ بیا که در برابر عالم
لا یتناهی هم آواز شویم یا تا از تصورات مسرت های مفقوده و زحمات گذشته یادی کنیم
و از مظاهرات عواطف عشق انگیز همدیگر بجهان دیگری داخل شویم .
جرعه از خاطره سعادت و شکوه و جنونی که انعکاسات حیات تست سر از نو بنوشیم
مقاماتیکه فراموش شده اند بخاطر آریم ، غرض من و تو تنهائیم و گیتی ازان من و تست .
شاعر : ــ خواهر عزیزم اگر مقصود تو بجز از بوسه و قطره اشك نباشد من آنرا
با چهره کشاده بتو تقدیم میکنم ؛ حیفیکه ازینجا سفر کرده باشی از علائق قلبی و عشق ما
یادی کن ؛ من نه از امید ؛ نه از شکوه ؛ نه از سعادت اظهاری مینمایم .
وا اسفا ! اشك و غم هم نمیگویم ! برای اینکه ناله دل بشنوم زبان را بخموشی نگاه
میدارم .
ملکه شعر : ــ آیا تصور میکنی که من مثل باد خزانم تا در روی مزار مردگان از اشك
لب تر نمایم ؟ کیست آنکه اشك در نظر او از قطره آبی زیاده تر باشد ؟ من بتوبوسه میدهم
ولی آرزو مندم خارهای بطالت را از بوستان وجود تو دور نمایم از آلام و زحماتیکه
جوانی تو آن را تحمل کرده و خاطرهای آن در قلب تو اندوه و جراحت تولید نموده نالش
مکن و مگذار این جریحه مقدس التیام یابد ؛ هیچ چیز مثل اندوه بزرگ ما را بعالم های
بزرگی بلند نمیسازد ؛ اگر تو از یغماهای آن بتاراج رفتی گمان مکن صدایتو دیگر در صحنه زمین
انعکاس نمیکند ؛ مایوس ترین ناله ها بمثابه دلنواز ترین نغمه ها بگوش می آیند و من ازین
نغمه های ابدی نمونه های در خاطر دارم که مملو از اندوه ها است .
شعرای بزرگ ارمغانهای فکری که در ضیافت انسانها تقدیم میکنند تنها از سرود های
روح پرور و نغمات دلنوازی عبارت نیستند . بلکه اکثراً بمرغهای میمانند که آشیان شان
سوخته و ما دا میکه از آمال مبهم از فراموشی ؛ از بد بختی ها ؛ بالآخره از آلام و محنت
شعر میگویند این اشعار بمثابه شمشیرهای میشود که در روی هوا دا ره های رسم نمایند
و قطرات خون دایما در ایندایره ها تلالو کند .

٤٤٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( 16 )

شاعر : من آنزمانی را بیاد دارم که جوانی در روی لبهایم مثل مرغی همیشه بسرائیدن حاضر بود ؛ و من بحدی از ظلم های سنگین آلام آنجوانی متاذی شده ام که اگر اندکی ازان متذکر گردم دیگر موسیقی شعر من بمثل ذره معدوم خواهد شد .

« رسین »
( ۲ )
بقلم آقای محمد زمانخان
متخصص زراعت

رسین بعد از تراژدی فدر مدتی از حیات شاعرانه کنار گرفت خیالات مذهبی ایام طفولیتش دوباره روحش را بطرف مذهب ژانسینی میلان داد و تراژدی فدر نیز مطابق عقاید ژانسینی بوده بنده را بمقابل اقتضای نفس غیر فاعل مختار معرفی مینماید ؛ با اساتذۀ خود دوباره طرح دوستی درمیان افگنده دیگر از دائره ژانسینی در اقوال و افعال دوری نمیورزد لاکن بعد از چندی بقرار خواهش مادام منتیول « دو تراژدی مشهور ایستر ، و اتالی » را مخصوص دختران سنت سیر تحریر کرد ؛ دختران تربیه خانه سنت سیر به پیش لوی شانزده هر دو تراژدی را بازی کرده و مورد تحسین ها گشتند درینجا تنها به تعریف تراژدی ایستر اکتفا ورزیده مناجات ایستر را به سلك نظم در آورده از تراژدی اتالی صرف نظر نموده ام !
ایستر : سیروس شاه فارس زوجه اولین خود را که وستی نام دارد از خود دور نموده می خواهد که بجای آن جمیله دیگری را پیدا نموده مقام وستی را بوی ارزانی فرماید .

٤٤٥


شماره ( پنجم ) سال دوم رسین ( ۱۷ )

از جمیع نقاط مربوطه سلطنت خود زنان جوان و گلرخ را جلب نموده مدتی است كه مدعای دل خود را در میان آنها میجوید ، بسیار می جوید لاكن نمییابد ؛ بالاخیر جاریهٔ موسوم به ایستر مقبول طبع شاه افتاده بعوض ملكهٔ منفوره نائل مقام عالی میگردد ؛ لاكن سیروس مذهب زر دشتیان دارد و ایستر یهودیه میباشد .
امال وزیر اعظم سیروس بدربار شاهی اعتبار زیادی را دارا و همیشه در فكر استیصال وقتل نسل یهودی است ؛ تدابیر ومكاید زیادش از حضور شاه حكم قتل و قمع تامه یهودیان را حاصل نموده است و باضطراب تمام منتظر روز قتل عام میباشد مدروشی عموی ایستر این خبر را شنیده كمر همت برای نجات یهودیان بسته به نزد ایستر می آید و كلمات چندی مابین خود اظهار میدارند :
مدروشی : ایستر ! ای زادهٔ عائله بدبخت و مقهور ؛ آیا خبر داری كه در همین ده روز شهر سیول مولد و وطن یهودیان از خون یهودیان ار غوانی خواهد شد ؟ آیا خبر داری كه زنان و طفلان ما بزیر تیغ هلاك در خون طپیده اثری از نسل ما باقی نخواهد ماند هر چه فكر میكنیم چاره نمی بینیم مگر اینكه تو حیاتت را در معرض تلف نهاده شفیع اهل سیول گردی .
ایستر : آه عموی بیچارهٔ من ؛ هیچكس بدون اجازه پاد شاه به تخت شاهی قریب گشته اظهار خیالی نماید برق قهرش نه آنچنان است كه مقهور را مجال دم زدن بخشیده میگذارد كه سبب آمدن خود را تسلی خاطر گرداند ؛ چه طور من بیچاره توانم كه با كمال ضعف نفس كه مخصوص طائفه اناث است بدون پرواز روح بزیر شعله تیغ جان گدازش تقرب ورزم .
مدروشی : ایستر ! امروز امید یگانهٔ یهودیان تو میباشی با اینهمه علوی مقام وبا این همه عشق ومحبتی كه شه بتو دارد چگونه از عرض حال و شفاعت خون هموطنان بیچاره ات ابا میورزی ؟ آیا گوشت واستخوانت پروردهٔ خاك وطن ومخصوص ایثار اهل سیول نیست .
ایستر : بلی وخامت این واقعه را میدانم اگر مقابل گفتار جگر سوزت كمی مقاومت نشان داده در ایثار خون خویش بحالت نورزیده ام معافم بدار حیات برای جوانان

٤٤٦


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )

نوعشرت لذت مخصوصي دارد و حالا با رجز دیکه در عنفوان جوانی بوده از گلستان حیات
با رزوی دل گل مراد نچیده ام عمر وعزت خود را در محل خطر نهاده برای نجات اهل
سیول تا بآخر درجه خوا هم کوشید.
برو ای عموی مهربان این خبررا بهم مذهبا نم برسان و با ایشان مدت سه روز در
عبادت و صوم بسر برده همه در حق من و خود دعای خیر نمائید فردا بحضور پاد شاه خواهم
رفت یا بمراد رسیده مرا دو باره خواهی دید ویاهمه تلف گردیده دیدار بآخرت خواهد ماند.
حالا مرا تنها بگذار تا با خدای مهربان خویش مناجات نموده خود را تسلی بخشم .
مناجات ایستر :
الهی توئی پاد شاه همه توئی در مصیبت پناه همه
منم اینکه تنها و لرزان ز بیم دلی دارم از دهشت غم دو نیم
بطفلیم گفتی پدر با رها که حق حامی ماست در کار ها
که اجدادم از لطف بگزیده بایشان چنین وعده داده
که باشد همی نسل شان در جهان ز هر گونه آفات اندر امان
زبوتند حالا همه وا اسف که در گم شد و ماندبار خذف
شدند از ره نيك تا منحرف خیالات شان جمله شد مختلف
همه همدم عیش و شادی شدند به تحمید اصنام عادی شدند
ضلالت بآخر به کلفت کشید در هیچکس روی خوبی ندید
ز بس بودشان برده گي حاليا روانند جمله براه فنا
عدوشان ز اصنام خود شاکرند زشخص و ز احکام تو منکرند
ازین شوکت دنیوی پر غرور شرر در سر و نفس شان پر ز شور
پرستندگان تو گرچه کند باحکام تو جمله گی محکم اند
بتو روی امید آورده اند بدل فکر تخلیص پرورده اند
خدایا برحمت با یشان نگر ندارند جز تو پناه دیگر
اللهی بارواح پیغمبران که حق گشت از سعی ایشان عیان

٤٤٧


شماره ( پنجم ) سال دوم
رسین
( ۱۹ )
به بیچاره گان سیول رحم کن
بلطف و كرم رفع این وهم كن
بدر گاه تو روی آور ده ام
ز رفتار دنیا بس آزرده ام
یقینم با مدا دو اکرام توست
امیدم بالطاف و انعام توست
عدو نیست اگر رحمت تو بماست
عدو را غم دهر اندر فضاست
هرا نکو تو كل بذات تو کرد
نباشد ورا بیم از گرم و سرد
گدائی که شاهش توئی کی گداست
گرش پای بوسند مردم رواست
ز منعم نتر سم نه از قدرتش
چو خاک بیابان برد قدرتش
نفوس قلیلی ترا سا جداند
ز آلاف چندی ترا عابد اند
مرا در ته دل بود اعتقاد
که خواهی شدن طرف اهل عباد
کسانیکه در قتل ما ساعی اند
بقبر سیه آرزو ها برند
نه از زر نه از عمر خود برخورند
چو موم از تف آذر از خود روند
الهی مبادا که در خون طپند
کسا نیکه ذات ترا سا جدند
خدایان بیجان کفار را
خیالات منفور اشرار را
بفقدان خدايا نما آشنا
که دیگر نه بینم بتان را بپا
بسیرم ازین تاج و تخت اخدا
ندارم مگر بنده گیت ادعا
بمحفل گرم تاج از بر سر است
به تنها ئیم تاج خاکستر است
ندارم بجز گریه کار دگر
ازین اشك دارم ثمر در نظر
بدم منتظر روز ایثار را
بدل داشتم ذوق بسیار را
کنون گشته چون روز خدمت عیان
بزودي گرفتم بکف نقد جان
روم نزد مولا ی زردشتیان
که در نعره باشد چو شیر ژیان
دلش را نما نرم ما نند موم
نسیمی بخیزان ز باد سموم
کجا تر سم از قهر سیروس
ندارم بدل هیچ گونه فسوس
اگر فضل تو رهنمای من است
نه خوفم زدیو و نه زاهر یمن است
بلا را مسلط باعدا نما
که دورند از راه نيك و صفا
٤٤٨


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٠ )
( اواخر حیات رسین )
بعد از تراژدی ایستر و اتالی رسین از شاعری دست کشیده حیات پوشیده را پیش گرفته ؛
روزی رسین حسب خواهش مادام د منتینول چیزی راجع به پریشانی رعیت و خرابی های جنگ های متواتر لوی شانزده نوشته بمادام دمنتینول تقدیم نمود ؛ درین وقت خبر رسید که لوی شانزده بدیدن مادام دو منتینول می آید و بجلدی داخل قصر خواهد شد ؛ رسین را خوف استیلا نموده از اطاق بیرون شده خود را در بین اشجار دورا دور قصر پنهان نمود چون پادشاه داخل اطاق گردید ندیمه خود را متوحش و پریشان مشاهده نموده دید که دست به یخن پیرهن خود برده چیزی را پنهان نمود ! شاه بشک افتاده در تجسس این حرکت برامد و آنچیز مخفی را جویان گردید ؛ ندیمه در پوشیدن آن سعی زیاد نموده بالآخر از اثر عتاب پادشاه خود را باخته مقاله رسین را بوی بنمود شاه چون از خواندن فارغ گردید بقهر گفت : رسین از سبب اینکه شاعر ماهی است آیا خواهان مقام وزارت نیز میباشد ؟ رسین این سخن را سنجیده چند روز بدربار حاضر نگردید لا کن جراحت تیغ زبان در بدنش کارگر آمده آثار جراحت جگر برایش پدیدار گردید بعد از چندی بسترگزین گردید ؛ دوستش بولو تا دم آخرین همدمش بوده شرائط محبت را بجا آورد . رسین چند روز پیش از مردن بدوست یگانه خود گفت ؛ جای بسیار شکر است که پیش از تو می‌میرم ، مرض جگر که نتیجه نا امیدیهای ناگهانی است روز بروز زیاده شده ؛ رسین در ٢١ اپریل سنه ١٦٩٩ عیسوی بعمر ٥٩ سالگی دنیا را وداع نمود !
٤٤٩


شماره (پنجم) سال دوم
رباعيات
(۲۱)

«رباعیات»

از طبع جناب مستقی

کردند بسی بلند عنوان هنر
عالیتر از افلاک بود شان هنر

مارا نتوان گفت بجز باد بدست
دستی نزدیم اگر بدامان هنر

آب رخ هر قوم هنر میداند
اقبال دهنده وطن مرداند

ننگ ملک اند و عار ملت بجهان
آنانکه سفیه و دون و بیدرداند

نام وطن ار بلند سازی مردی
گر جامعه ارجمند سازی مردی

بالله غلط است اینکه گویند عوام
شیرافکنی فیل بند سازی مردی

برخیز که بهر ملک کاری بکنیم
خیر وطن آنچه هست باری بکنیم

چیزیکه بود مفید اولاد وطن
آن پیشه رویه و شعاری بکنیم

مسعود کسیکه نام نیکو می برد
از اهل سعادت بجهان گوئی برد

از گلشن اخلاق گلی دسته نمود
از گلبن بیخار حیا بوئی برد

پرگل بود امروز گلستان وطن
صد شکر کنون بلند شد شان وطن

این فرد وطن پرست این نادر عصر
شد چشم وطن روح وطن جان وطن

بی شغل و عمل گر آب و نان میطلبی
سودیست که از جنس زبان میطلبی

جز کوری باطن نبود هیچ دلیل
از گوش اگر کار زبان میطلبی

عالم همه جسم آمد و جان است عمل
سود همه کس در دو جهان است عمل

ای ترک عمل نموده از بدعملی
آخر که ترا گفت زیان است عمل

شرط است پی اهل جهان کوشیدن
خوبست ترا از دل و جان کوشیدن

رفتن ززمین بآسمان نیست محال
سهل است بسی اگر توان کوشیدن

٤٥٠


( ۲۳ ) مجلۀ کابل شمارۀ ( پنجم ) سال دوم

برخیز دلا كه وقت كار است كنون هنگام گل و فصل بهار است كنون
سیر چمن و رفتن گلگشت ضرور بیكار قرین ننگ و عار است كنون
كاری كن اگر بخویش كاری داری از خود بفشان اگر غباری داری
بی شغل بود حیات مشكل بجهان تا جان بتن است كار و باری داری
اقوام و ملل چو خویش و پیوند بهم روزی دو درین جهان كه با شند بهم
نا سازی و بیگانگی از سر بنهند یارا نه برا در انه سازند بهم
از اهل زمانه مردم آزار بد است آدم صورت بسیرت مار بد است
در گلشن كائنات تا خار و گلیست خوبست بگل شبیه چون خار بد است
تارسم زیان و شیوهٔ سودی هست از اهل زما نه چشم بهبودی هست
هر وقت زیان سراغ سودی دارد امید زآتش است تا دودی هست
تا قید حیات كار میبا بد كرد سعی وعمل اختیار میباید كرد
از تنبلی كه مرد نش باید گفت گر عقل بود كنار می باید كرد
از علم علاج جهل باید كردن دشوار زما نه سهل با ید كردن
در ترك كمال وكار نا اهل مشو خود را بکمال اهل باید كردن
باید بجوانی غم پیری خوردن تا کی غم میری و نمیری خوردن
باید خور دن رشك كمال و هنرت نی رشك امیری و فقیری خوردن

٤٥١


شماره ( پنجم ) سال دوم
طفلی و دامان مادر
( ۲۳ )

« طفلی و دامان مادر »

اثر غلام جیلانی خان اعظمی
معاون انجمن ادبی

ای چرخ بکام کس نگردی
دايم بستيزه و نبردی
کم مهری و بی وفا و سردی
آماده بکین و جور و دردی
يك دل ز تو شاد مان نباشد
خندان لبی در جهان نباشد
یکرنگ ترا نه کار و بار است
هر سال تو زشت تر ز پار است
گر شاه و گر گدای زار است
هر کس زغم تو داغدار است
خندى برخ حیات که تر
آنهم بر طفل ناز پرور
صد حیف زروز گار پیشین
از طفلی و کار های شیرین
نی بود غم زحسرت و کین
آسوده و با حیات خوش بین
ای دوره کودکی کجائی
صد حیف که باز تو نیا ئی
بود از تو مسرت و صفایم
در کاخ بلند عشق رایم
باغ و گل و سبزه بود و مایم
در گلشن عیش خواب گایم
از زمزمه و نوای مرغان
بودیم همیشه مست و خندان
در آب چو نقره فام انهار
گاهی بشنا و گه برفتار
گه چون گلی بر فراز اشجار
گه خواب و خموش روی ازهار
باساده گی و جمال فطرت
خرم بودیم و با طرا وت

٤٥٢


( ٢٤ )

شماره ( پنجم ) سال دوم مجلهٔ کابل

نی میل بکا راین جهان بود
نی وسوسه و غم نهان بود
نی غصه ز صرفه و زیان بود
نی ترس ز مکر این و آن بود
آسوده بروز گار بودیم
بی فکر و خیال می غنودیم
یاد تو بخیر ای صباوت
ای عهد نوازش طبیعت
گشتی سپری چو خواب راحت
شد بی سپرم هزار عشرت
ای کودکی و زمان پیشین
یادم نروی چو خواب شیرین
امروز که دست روز گار م
افسرد تن نحیف و زارم
از گردش چرخ بیقرار م
در دست زمانه داغدار م
خواهم اشکی ز دیده تر
ریزم بخاک پاک مادر
گویم ای مام غمگسارم
بود از تو صفای روزگار م
وقتیكه بخود فتاد کارم
آمد غم و سوخت پودو تارم
روزیکه شدم ز دامنت دور
گشتم بهزار غصه محصور
ای عشق تو پاك و لطفت افزون
قلبت بحروف مهر مشحون
دستی تو بصورتم کش اکنون
کین مظهر مهر تست محزون
می چین زسرم سفید تاران
سرمایه جور روز گاران
يك لحظه سرم گذار مادر
بر زانوی مهر لطف گستر
لالام بگوی بس مکرر
تا خواب روم که هست خوشتر
خواب بر دوش و بوی مادر
الفاظ خوش و له لوی ما در

٤٥٣


ادیب افغان فاضل مرحوم سید احمد ادیب پشاوری در فارس ،
متوفی در سال ۱۳۰۹ شمسی


[BLANK PAGE]


شماره ( پنجم ) سال دوم
اقوال حضرت فاروق
( ٢٥ )

منتخبات نفيسه

اقوال حضرت عمر رضى الله عنه
نقل از الفاروق
مترجمه علیاجناب مرحومه
قطعه
دولت یافته ز دست مده که بدان دولتت نیاز آید
کم بود دولتی که رفت از دست بار دیگر بدست باز آید
رحم الله امرأ اهدى الينا مسا وينا
خدا رحمت کند کسی را که عیوب ما بر ما عرضه کند بقول سعدی علیه الرحمه
جز آن کس ندانم نکو گوي من که ظا هر کند بر من آهوی من
قطعه
رحمت ایزدی بر آنکس باد که مساوی ما بما بنمود
یا ز افعال زشت ما کم کرد
یا بر افعال خوب ما افزود
اعقل الناس اعذرهم للناس
دانا ترین مردم آنست که عذر مردم بپذیرد ـ زیرا که خطا و سهو در سرشت
بنی آدم است و اگر شخص خطا کار عذر کند باید که بتقاضای بشریت او را معذور پندارید
قطعه
هست عاقلترين خلق کسی کزره مردی نباشد دور
چون ببیند ز ديگری سهوی دارد او را بمردی معذور
اللهم اصلح بين نساءنا و عاد بين اماء نا
الهی زنان مارا توفيق صلح و آشتی به بخش و کنیزان ما را از همدگر مخالف ساز
زیرا که اتفاق و اتحاد زنان موجب راحت صاحب خانه است و کنیزان هر گاه باهمدگر
متفق باشند مال خانه را تلف خواهند کرد ـ بیکی دزد باشد دگر پرده دار .

٤٥٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٦ )

قطعه
يارب از لطف اتفاق ببخش در حرم خانه ام عيالم را
در كنيزان من خلاف انداز تا نه با هم خورند مالم را
لا تؤخر عمل يومك الى غدك
کار امروز بفردا مینداز
قطعه
زودتر زود بسامان كن همه احوال نا بسامان را
آنچه امروز كردنی است ترا
تا بفردا نیفگنی آن را
من لم يعرف الشر يقع فيه
هر كه بدی را نشناسد به بدی گرفتار آيد . يعنی هر كه تميز خير و شر نداشته باشد لامحال
بشر مبتلا میگردد .
قطعه
بيخودی را بمان که در دنیا همه آفت ز بیخودی افتد
هر که او بد زنيك نشناسد بيم باشد که در بدی افتد
ابت الدنا نير الا ان تبرز اعناقها
سيم وزر مخفی نميماند ، آخر اثر خود را ظاهر ميكند
قطعه
زر نهان داشتن بود مشكل گرچه دارنده حيله ها سازد
زر اگر در زمین کند پنهان گردن از زیر خاك افرازد
اتقوا شر من يبغضهم قلوبكم
كسانيكه ایشان را از دل بد میدانید از ضرر شان خود را محافظه کنید .
قطعه
در دل خویش هر کرا یابی دوستی اهل دوستداری اوست

٤٥٥


شماره ( پنجم ) سال دوم اقوال حضرت فاروق ( ۲۷ )

پر حذر باش از بد آنکس که دل تو ندارد او را دوست
اشقوا لولاه من شقيت به رعيته
بد ترین حکام آن است که باعث زحمت رعیت باشد
سختی دوزخ است قسم كسی که از وقسم مردمان سختی است
نيك بدبخت والي باشد که رعیت ازو به بد بختی است
اذا اذ نت فترسل و اذا اقمت فاجزل
اذان به ثانی وطوالت بگوئید و در اقامت وتكبير عجلت ورزيد
قطعه
ای که بانگ نماز خواهی گفت بکش آواز وقت بانگ نماز
در اقامت مکش که نیکو نیست در اقامت كشيدن آواز
عليك باخوان الصدق تعش في اكنافهم
فانهم زينة في الرخاء وعدة فى البلاء
برای خود دوستان مخلص وصادق پیدا كنید و در سایه حمایت ایشان زندگانی کنید چه
در زمان آسایش موجب آرا تش وزینت مجلس و هنگام سختی معاون جان نثار اند.
قطعه
صحبت آن گزین که سینه اوست با تو آراسته بصدق و ولاء
با تو در زینت تو روز نعیم با تو در عدة تو روز بلاء
امران لا ينفكان من الكذب كثرة المواعيد وشدة الاعتذار ـ دوچيز از کذب ودروغ
جدا نمي شوند ( ۱ ) کثرت و عده ( ۲ ) شدت معذرت يعنى هر کسیکه دروغ را عادت
کند لا محال وعده های بسیار پیش می آرد.
قطعه
هر كسي كو دروغ پیشه بود و عده اش با وفا نگردد یار
این دو کار ازدروغ نیست جدا شدت عذرو وعد ها بسیار
مرذوى القرابات نيزا وروا ولا بتجا وروا

٤٥٦


شماره (پنجم) سال دوم
مجله کابل
(۲۸)

به اقارب تحریص کنید که با هم قطع سلسلۀ ملاقات نکنند اما از مجاورت احتراز کنند
یعنی همسایه یکدگر نباشند.
قطعه
در میان دو خویش پرسیدن رسم دین است وسنت اسلام
باز همسایه بودن ایشان اصل کین است ومایۀ دشنام
اقلل من الذنوب يهن عليك الموت
ارتکاب معاصی کمتر کن تا مرگ بر تو سهل گردد
قطعه
هر که او از گناه پاك بود نبود او را ز هول مردن باك
گر بترسی زحال مرگ همی تن ز آلایش گناه کن باك
ابتغوا الرزق من خبا يا الارض
از جوف زمین رزق حاصل کنید یعنی از همه مخزونات ارضی استفاده کنید یعنی در کشت
و کار سعی کنید و از معادن زر و سیم و سنگهای گران قیمت مثل الماس و یاقوت و غیره
بکشید .
قطعه
ای کسانیکه طالب رزق اید عمل ناصواب بگذارید
رزق از داخل زمین طلبید تخم کارید و دخل بردارید
اياكم و لعن الارض
ز نهار زمین را لعنت نکنید و از و استفادۀ کامل کنید . زمین را که دران کفار زیست
میکنند لعنت مکنید ، بلکه از آنجا هم اگر ممکن باشد کسب کمال بکنید ، و خوبیهای آن
مردم را اخذ کنید و از بدیهای شان عبرت بگیرید .

قطعه
در زمین که کار تو نرود برو از وی نه تنگ شد آفاق

٤٥٧


شماره ( پنجم ) سال دوم
اقوال حضرت فاروق
( ۲۹ )

مگذران لعنت زمین بزبان
که زمین است موضع ارزاق

عليك بالصدق وان قتلك الصدق
از راه راستی نگذرید اگر چه کشته شوید
راست گفتن گزین که در دوجهان
نیست اندر دروغ هیچ فروغ

مرد را مرگ با مثوبت راست
بهتر از عمر با و بال در وغ

لوكنت تاجراً ما اخترت على العطر فان فاتني ربحه لم يفتني ريحه
اگر من تاجر بودی غیر از عطر فروشی تجارتی دیگر اختیار نه کردی زیرا که ازین
تجارت اگر منافع نرسد بوئی خوشش بیقین میرسد .

قطعه
از بضاعات در خرید و فروخت
نیست از عطر بهتر اندر شهر

گرنه گیری ز سود او بهره
باری از بوی او بگیری بهره

اقلل من الدين تعش حراً
وام کم بگیر تا آزاد و آسوده زیست کنی

قطعه
تا توانی بگرد وام مگرد
تا نگردی چو مرغ پر کنده

وام آباد را کند ویران
وام آزاد را کند بنده

انظر في اى نصاب تضع ولدك فان العرق دساس
غور و فکر کن درین امر که پسر خود را با که پیوند میدهی زیرا رگ خاندانی
بی اثر نمی ماند .

قطعه
ای خرد مند جفت نيك طلب
گرت فرزند نيك می آید

هر زمینی که آن تباه بود
هر چه کاری در آن تباه آید

ايما وال ظلم احداً ظلامة فرفعت الى فلم اغيرها فا نا ظالمة ـ
اگر بر مظلومی از کدام حاكم من ستمى رسيده باشد و من مسبوق شوم و داد رسیء
مظلوم نکنم گویا بر آن شخص خود کرده باشم .

٤٥٨


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )

قطعه
اگر بدانم که از حواشی من ستمی دید هیچ بیچاره
پس من آن را تدارکی نکنیم بوده باشم خودم ستمگاره
من ينصف الناس فى نفسه يعطى الظفر في امره
هر که بذات خود با مردم انصاف کند حقتعالی او را در مقاصد خودش مظفر و منصور
گرداند

قطعه
هر که مردم از و ضرر یابد در مکافات خود ضرر یابد
هر که داد کسان خود ندهد بر همه کار ها ظفر یابد
الطمع فقر واليأس غنى
طمع نیاز مندی و یأس بی نیازی است ـ یعنی شخصی طامع مدام نیاز مند و محتاج است
و شخصیکه از دنیا مایوس شده قطع علائق کرده باشد توانگر و بی نیاز است .

قطعه
دل بدست طمع نباید داد که طمع کیمیای درویشی است
یاس باید گزید کاندر عقل یاس را با توانگری خویشی است
( باقی دارد )

يك مكتوب تاریخی
استنساخ از يك کتاب قلمی کلیات جای
مخصوص کنابخانہ اعلیحضرت شہید

سواد مکتوب امام الائمه ، خير الامه ، کهف الورى ، علم الہدا ، سلطان العلماء الاعلام
حجة الاسلام ابو الحامد ، زین الملة والدين محمد بن محمد الغزالى الطوسی رضی الله عنه در جواب

٤٥٩


شماره ( پنجم ) سال دوم
يك مکتوب تاريخي
( ٣١ )

کتابی که خواجهٔ جهان احسن العهد واحسب الزمان الوزير الاعظم الاعدل و الدستور الربانی الاجل المعروف بنظام الملك از بغداد بطوس فرستاده بجهة تكليف تدريس مدرسهٔ نظامیه که از مشاهیر عالیهٔ جهان بود : ـ
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمين والصلوة والسلام على محمد وآله واصحابه اجمعين !
اما بعد حضرت خواجهٔ جهان متع الله المسلمين بطول بقائه این ضعیف را از حضیض خرابهٔ طوس باوج معمورهٔ مدینهٔ دارالسلام بغداد عمرها الله تعالی میخواند کرم و بزرگی مینماید برین حقیر نیز واجبست که خواجه را از حضیض خسائس بشری باوج مراتب ملکی دعوت نماید :
ای عزیز از طوس تا بغداد راه بخداوندی یکسان است اما از اوج انسانی تا حضیض حیوانی تفاوت فراوان والتماس حضور این فقیر نموده اند لاشك این فقیر را محل سفر فراق است نه وقت سفر عراق ای بزرگ فرض کن که غزالی ببغداد رسید و متعاقب فرمان رسید نه فکر تدرس دیگر باید کرد و امروز را همانروز انگار ودست ازین بیچاره بدار والسلام .
و در آخر سال این مکتوب بجوار رحمت الهی پیوست فی سنه خمس و خمسا ته :
نصیب حجة الاسلام ازین سرای سپنج
حیات پنجه و چارو ممات پانصد و پنج

حرص

خاقانيا ز نان طلبي آبرو مريز
کاین حرص آبرو برد آهنگ جان کند

بس مور کاو ببردن نان ریزهٔ ز راه
بی سودهٔ کسان شودو جان زیان کند

آن طفل بین که ماهیگان چون کنند شکار
بر سوزن خمیده چو یکباره نان کند

خاقانی

٤٦٠


شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۳۲)

اجتماعیات

«کنفیسیوس (۱) وسقراط»

اقتباس و ترجمه از کتاب : «مصاحبه اموات»
تالیف فنان نویسندۀ فرانسه مترجم احمدعلیخان

کنفیسیوس : مطلع شده ام که اروپائیان شما غالباً در ممالک ما شرقیان آمده و مرا سقراط
چین نامزد کرده اند.
من ازین اسم افتخار میکنم.
سقراط : بیا ازین تعارفات گذشته آنرا بجائی گذاریم که بدان وقعی بدهند. آیا
تشابه بین من و تو بچه اساس است ؟
کنفیسیوس : من و تو ازین جهة شبیه یکدیگریم که اولا هردوی ما تقریباً در يك عصر
زندگی کردیم وثانیاً هر دو اشخاص غریب ، معتدل ، وخیر رسانی بودیم
تا انسانها را به جادۀ تقوی رهنمونی کنیم.
سقراط : من گاهی مانند شما بمقصد تدریس مبانی تقوی ، وازالۀ عیوب بشری و تعلیم
آنها در نواحی وایالات نرفته ام و گاهی اشخاص عالی بظهور نیاورده ام.
کنفیسیوس : شما مکتب فلسفه بنا نهاده اید که از فیوضات آن بسی اکناف عالم منور
گردیده است.
(۱) کنيفيسيوس : بزرگترین فیلسوف چین که در (٤٧٩ - ٥٥١) قبل از مسیح زنده گی کرده.

٤٦١


شماره (پنجم) سال دوم کنفیسیوس و سقراط (۳۳)

سقراط : گاهی چنین خیال نداشتم که ملت همه فیلسوف شوند ، هرگز منتظر این
مطلب نبودم . من طبقه عوام بی تربیه را با تمام اشتباهات شان متروك گذاشتم ،
محض به تربیه يك عده كوچك شاگردان روشن فکر پرداخته اصولات اخلاقی
زنده گی را به ایشان می آموختم . گاهی مایل تحریر نبودم زیرا تنها سخن را
بهترین وسیله تعلیم و تعلم یافته بودم . كتاب يك چيز خشك و بی جانی است
که اشکالات غیر مترقبه و مختلفه كه يك خواننده هر روز تصادف میکند رفع
نمیتواند . کتاب بدست کسانی می افتد که از ان استفاده خوبی نمیتوانند .
در يك كتاب ضد نظریات مؤلف وجود ندارد . ازین جهة خیلی ما یل بودم
عده اشخاص را انتخاب کرده به آواز بلند به آنها , دکترین ، خود را
تدریس کنم .
کنفیسیوس : پلان شما خوب و حایز افکار ساده و متین و مبرا از خود نمائی است ، لیکن
آیا بدین اصول توانسته اید اختلاف عقاید شاگردان خود را زائل کنید ؟
من برای تعلیم عوام از تمام عناصر دقیق و باريك گذشته . برای عملی ساختن
مبانی تقوی در هیئت اجتماع به تعلیم پندها و ضرب الامثال مؤثر و مختصر
پرداخته ام .
سقراط : من چنین گمان کرده ام که نصایح و پندهای حقیقی را نمیشود عملی ساخت
تا به اصولات اولیه که مؤید آنها است متوسل نشویم و تمام سائر خرافات
بشر را پشت پا نزنیم .
کنفیسیوس : بهر جهت آیا به اصولات اولیه مشاجره عقاید شاگردان خود را جلو گیری
توانسته اید ؟
سقراط : هرگزنه . افلاطون و اگزنفن Xenophon که از شاگردان معظم من
بودند تماماً اختلاف نظر داشتند . در اکادمیکه افلاطون تشکیل داده بود تمام
اعضا به دسته جات متعدده تقسیم شده بودند این تجربه امیدم را از انسانها
ساقط كرد يك انسان تقريباً هيچ اثری بدیگر انسانها کرده نمیتواند . انسانها

٤٦٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٣٤ )

بواسطه ضعفی که زاده تکبر و عشق است بین خود ها هم اثراتی تولید نمیتوانند سرمشق و تمثال و اقامه دلایل ، آنهم که بمهارت تام داده شود محض يك عدۀ كوچك انسانها ئی اثر میکند که ذاتاً و فطرتاً مستعد باشند من از روی مشاهداتم آنقدر از نوع بشر نا امید و دل گرفته شده بودم که رفورم عمومی جمهوریتم را غیر ممکن دانستم .
کنفیسیوس : - من بقوۀ زبان قلم و ارسال شا گردان به اکناف مملکت جهد کردم عادات محسنه را در تمام ایالات امپرا طوری منتشر نمایم .
سقراط : - اگر چیزها ئیکه باسم شما شایع کرده اند اصلا از شما با شد ، معلوم می شود چیزهای ساده و مختصری نوشته اید که عبارت از نصایح و ضرب الامثالی است که ممکن در حین مصاحبه و مذاکرات شما چیده با شند ، طور یکه افلاطون در ( دیا لوگ ) Dialogues سخنان مرا قید کرده است .
چون شما مر بوط به خاندان شاهی بودید ، در تمام ملت خود حایز اقتدار تامه بوده ، می توانستید بسا چیز ها نو یسید که برای من پسر يك صنعت گر ممكن نبود در اطراف آن قلم فرسائی کنم . بدین جهت اقتدار نوشتن نداشتم و هر چه توانسته ام زیاد بسخن مواعظه کرده ام . من اگر چه برای تسکین میلان خود از تمام کارهای جمهور یتم کناره جوئی کردم باز هم موفق نشدم کار خوبی برای انسانها بکنم .
کنفیسیوس : - من در میان چینیان خوشبخت تر بودم و برای آنها قوا نین درست ، نسبتاً بی آلایش وضع کرده ام .
سقراط : - از قرار حکایات مسافرین اروپائی ما حقیقتاً بایستی چین حایز نظامات اساسی و اداری صحیحی بوده باشد و بوضاحت تام معلوم است چینی ها نسبت به وضعیت فعلی خیلی ها بهتر بوده اند . بلی جای انکار نیست هر ملت تا وقتیکه حکومت خوب و متین و نظامات اساسی و اداری صحیحی داشته باشد برسایر ملل تفوق حسابی حاصل میکند مثلا مایونا نیان چون مقننین دانا و بصیر

٤٦٣


( ٣٥ )
کنفسیوس وسقراط
شماره ( پنجم ) سال دوم
و بعضی اشخاص بی غرض داشتیم که محض برای خیر ومفاد حکومت جمهوریت مشغول ومتفکر بودند نسبت به مللی که به آنها اسم بر بریت و وحشت اطلاق میکردیم خیلی ها ملت مؤدب، ذی تقوی ومترقي بودیم . قبل از ما درمیان مصریان حکما و دانایانی وجود داشت که قوانین اداری واخلاقی آنها را اصلاح کردند وقوانین محسنه از ایشان بما رسید درمیان جمهوریت های متعدده یونان، جمهوریت ما در تشویق صنایع آزاد، بسط علوم، ساخت اسلحه، تفوق داشت: معذالك جمهور يتيکه بیشتر از همه مدت مديدى حايز روح انتظام صاف بود جمهوریت لاسه دمو نی Lacedemons است پس اطمینان داده میتوانم ملتی که دران مقننین بصیر و هوشیار متعاقباً يك پي دیگر حکومت کنند وقوانین تقوی را مراعات نمایند از سایر ملل که حایز چنين رويه نباشند مؤدب تر ومترقی تر است ملتی که از طرف عقلای قوم بجادۀ صحیح هدایت شده باشد، بچیزهائیکه عوامل افتخار آنها است حساس، در مقابل مخاطرات مقاوم وثابت قدم، واز شهوات روگردان، بچیزهای کم قانع ومعتاد بوده، رویه عدالت را طوری پیش میگیرند که سا کنین مملکت را از تجاوزات وتغاصب ممانعت وجلوگیری میکنند این صفات سراسر در میان ساکنین (لاسه دمونى) موجود بوده وچینیان قدیم هم در اعصار ماضی بدان ها آراسته بودند . لیکن هنوز هم معتقدم كه تمام يك ملت به تمام اصولات حقه تقوای حقیقی نایل شده نمیتواند : جزاینکه بعضی قواعد مفيده وعمده را حايز گردند و این هم غالباً در اثر ترویج تربیه، احترام قوانين، محبت ودلسوزی بوطن، همچشمی مشروع واعتياد باین اوصاف ؛ بعمل میرسد لكن فیلسوف شدن وفقط قشنگ وخوب را بمحض اعتقاد وعشق حقیقی و آزاد تعقیب کردن امری است که هرگز امکان ندارد در ميان يك ملت منتشر گردد زیرا این کار مخصوص بعضی ارواح هاي تابناك انتخابي است كه آسمان ايشان را از سایرین مجزی کرده است يك ملت محض قابل این است كه در اثر آمریت بعض اشخاص معتمد بعضی اصولات عادی و اعتقادی تقوی را مالك شوند چنانچه گمان میکنم تقوی چینیهای قدیم شما هم از همین قبیل بوده است . چنین ملل با اشخاص فقط در چیزهای درست کاراند که ایشان را بدان عادت داده باشند وقوانين درستکاری برای آنها وضع کرده باشند خارج از این حتی قوای قضاوت
٤٦٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )

نيك و بد هم ندارند ، ازین جهت است که نسبت به هم شهری خود رحیم
و بشخص خارجی ظالم میباشند . نسبت به وطن خود دلسوز و ممات و مملکت
مجاور متهـاجم و ظالم میکردند بدون اینکه ملتفت شوند زمین کاملا وطن
مشترکه است که بایست تمام انسانها و ملل مختلف مانند خانواده واحدی دران
زیست کنند . این مباني تقوی که بر اساس عادات وخرافات يك ملت وضع
شده چون باصولات اولیه که مفكورة حقيقي عدالت و تقوی را با تمام معنی
و وسعتش تولید میکنند بنا نیافته ناقص و ضعیف مانده است . چنین ملل که
در دایره بعضی احساسات و در قسمت عملیات پرا گنده بحکم قوانین
موضوعۀ خود ذی تقوی بنظر می آیند دین پرعیب ، بی انصاف و ملوثی را
حایز بوده اند. افسوس چه رویه ! چه اختلاطي ! این بهترین صفت ملل و
قشنگ ترین صورت عالم انسانیت میباشد .
کنفیسیوس :- ممكن ما نسبت به شما خوشبخت تر بوده باشیم ، زیرا تقوی در چین خیلی ها
منتشر بود .
سقراط :- ادعای شما امریست مسموعی برای اطمینان خاطر و برای اینکه از زبان
صادق استماع شود
بایستی اروپائیان طوریکه تواریخ خود ها را میدانند تاریخ شما را از نزديك
مطالعه نمایند وقتی که تجارت کاملا آزاد و معمول گردید وقتی که برای معاینه
دقیق نوشته جات قلمی قدیمی تاریخ شما تنقیدات اروپا وارد دیار چین شد ،
وقتیکه افسانه و اساطیر و چیز های مشكوك از اشیای محقق مجزی شد وقتیکه
ارپائیان حسن و قبح جزئیات عادات قدیم شما را شناختند ، آنوقت ممکن است
بملاحظه رسد که انسانها در مملکت شما و سایر جاها همیشه ضعیف ، بیهوده
و فاسد بوده اند و انسانها همه وقت و در تمام ممالک انسان بوده اند .
کنفیسیوس :- آیا سخنان مؤرخین ما را در ادیان خود باور نمیکنید ؟
سقراط :- مؤرخین شما همه مجهول اند ، فقط بعضی قصص شما را را ویانی که چندان معتمد

٤٦٥


عمارت معروف دار الامان
حال دار الفنون افغانستان


شماره ( پنجم ) سال دوم کنفیسیوس وسقراط ( ۲۷ )

نیستند اقتباس کرده بما رسانیده اند . برای این کار بایستی زبان شمارا مفصل
بدانند ، کتب شمارا مطالعه کنند علی الخصوص مبدء مطالب که مملکت
شما است معاینه نمایند آنوقت هنوز هم باید صبر کرد تا عده زیاد علما ومدققين
مطالعات عمیق نمایند تا مطالعات عمیق کاملا آفتابی و نمایان گردد . تا آنوقت
ملت شما از دور قشنگ و با عظمت واز نزديك مشكوك بنظر می آید .
كنفيسيوس : ــ بجهت اینکه فرناند مانده پن تو Fernand Mendez Pinto
مبالغات زیاد بکار برده هیچ چیز را نمیخواهید نسبت به مملکت ما اعتبار کنید؟
آيا شك داريد که چین امپراطوری وسیع و قوی ، پر جمعیت و با اداره منتظم است؟
شك داريد که صنایع در آنجا به منتهای ترقی رسیده ؟ وعلوم عالیه منتشر شده ؟
شك داريد که ساکنین آن در احترام قوانین خیلی ها دل بستگی دارند ؟
سقراط : ــ نمیدانم از روی چه باین چیزها قانع شوم .
كنفيسيوس : ــ از روی حکایات را ویان خود تان .
سقراط : ــ پس باید سخنان را ویان را اعتبار کنم .
كنفيسيوس : ــ چه عیب دارد .
سقراط : ــ خوب وبد هر چه که باشد .
كنفيسيوس : ــ هر چه که باشد .
سقراط : ــ بقرار حکایات را ویان بیهوده ترین ، خرافات پسند ترین ، ظالم ترین
دروغگوترین ملل جهان چینیان میباشند .
كنفيسيوس : ــ هيچ جا خالی از اشخاص بیهوده و دروغگو نیست .

٤٦٦


شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۳۸)
مطبوعات و نشریات ما
(۵)
نسیم سحر بقلم سرور خان جویا
جریده هفته واریست که پنج سال پیشتر ازین در سر زمین سرسبز ادبیات افغانستان مانند یک نسیم سحری می وزید و اغلب از شعرای جوان و طن با یک نظر نیکی باین موسسه ادبی دیده بلکه با مدیر مؤسسه او همدست شده بودند که باین ذريعه يك رايحه تازه و آوازه خوش آیندی بمشام و سمع اهل فضل و ادب رسانیده ذوق ادبی در روح پژمرده سایر هموطنان دمیده و عشق شعر و شاعری را در دل شعرای کهن تجدید کنند مع الاسف حرارت جوانی و نو کاری نویسنده مسئول و محول آن این نسیم ملایم بهاری را بسرعت تمامي بيك تندباد سیاسی زمستانی تبدیل داده و موقعیت های متصوره علاقه مندان ادبیات را بظرف يك مدت قلیلی از سقوط این مؤسسه زیبا بنا کامی انجام داد .
جریده نسیم سحر در قوس ١٣٠٦ در شهر کابل تاسیس شد و در اوایل سال آتی آن سقوط کرده شماره پانزدهم آن که بنظر نگارنده رسید از تاریخ ثور ۱۳۰۷ است و شاید همین شماره از آخرین شماره های آوان سقوط اوست.
این جریده بسر محرری آقای احمد راتب خان بطبع حروفی اولا در دو صفحه و اخیراً در ٤ صفحه از ده افغانان کابل انتشار می یافت طبعش اولا در شرکت رفیق و اواخر
٤٦٧


شماره ( پنجم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات ما
( ٣٩ )

در مطبعه انیس و مسلک آن اصلا ادبی و گاهی در سیاست هم مداخلت مینمود بلکه بزرگترین علل سقوط آن همین مداخلت گردید .
نوروز :
اخبار نوروز يك دورهٔ کوتاهی در نشریات وطن اظهار موجودیت کرده این جریده بتقطیع اوراق معموله دفاتر در ۸ صفحه بشرکت رفیق در ماشین حروفی طبع و بکابل نشر میگردید اولین شمارهٔ آن به اول اسد ۱۳۰۷ از طبع بیرون آمده و تماماً ۹ شماره مداومت داشته مدیر مسئول آن جناب محمد نوروزخان بوده که فعلا سر منشی حضور همایونی میباشند و نگارندهٔ جریده آقای میر غلام خان، منشی حالیه جمعیت العلما و نگارندهٔ مجلهٔ حی علی الفلاح، مسلک جریده علمی، اخلاقی، ادبی و فنی ولی مسایل دینی که در زیر عنوان ( شرع وعقل ) بطور مسلسل رقم یافته بیشتر و پیشتر و مهم تر است. این جریده بظهور انقلاب سقوط نمود .
جریدهٔ مکتب :
همان اخباری است که مخصوصاً برای طلبهٔ مکاتب در سال ۱۳۰۸ بکابل تاسیس شده مسلك این جریده علمی ادبی تربیوی فکاهی بطبع حروفی و تقطیع جریدهٔ انیس در دو صفحه بعالم مطبوعات ظاهر گشته این جریده از مکتب امانیه بنگارندگی آقای جلال الدینخان متعلم آن مكتب شایع میشد. طبع آن بدواً در مطبعهٔ انیس بوده و شمارهٔ ١٤ و ١٥ آن از تاریخ ٢٥ حوت ۱۳۰۸ که بدست ما رسیده در چهار صفحه انتشار یافته و تعطیل موقتی آن را ازین شماره بعد به نسبت تهیهٔ مطبعه متذکر است آینده اش نامعلوم است كه مطبعه مهیا و نمرات آن جاری خواهد شد یاخیر .
اتحاد افغان :
این اخبار در اوان اغتشاش داخلی افغانستان بدواً از چمکنی سمت جنوبی در ماشین دستی ( سیکلوستایل ) طبع و نشر میگردید اگر چه در سر لوحهٔ این جریده نویسندهٔ مسؤل شیردل یاشیرین دل نشان داده شده ولی نگارندهٔ اصلی آن مولوی یعقوب حسن خان است كه در معیت والا حضرت شاه محمود خان در زمرهٔ محاربین جنوبی وظیفه دار

٤٦٨


( ٤ )
مجله کابل
شماره ( پنجم ) سال دوم

نشریات بوده .
این جریده در یکورق بزرگ یکرویه هر هفته یکبار شایع میشد و نگارش آن فقط در اتحاد و اتفاق و نشاندادن يك راه صحیح وغیره هدایاتیست برای اقوام افغانی تا زمینهٔ نجات مهیا و حکومت سقوی بر طرف گردد ، متاسفانه این جریده بیش از هفت شماره نتوانست ادامه نشریات نماید ، چه مؤسسۀ سیار بوده و هنگام عقب نشینی مجاهدین از خوشی لهو گرد در حملات سقويها ماشین و دستگاه بچپاول رفته اداره سقوط نمود تنها شماره سوم آن که بملاحظه نگارنده رسیده از تاریخ ۸ ذی قعده ١٣٤٧ است .
اصلاح :
جریدهٔ اصلاح از اخبارهای مشهور و تاریخی ماست که در مطبوعات وطن عامل خدمات مهمی شده و در نقاط جداگانه و بصورتهای مختلفی ظاهر گردیده چون مؤسس و مربی اصلی آن شخص شخيص اعلحضرت همایونی میباشند و برجسته ترین نشریات آن هم در همرکانی یا اثر توجهات آن قاید دانش دوست بوده لازم می افتد يك مقداری در اطراف این موسسه نشریات وطنی تفصیلات بیشتری داده باشیم .
اولین مرتبه ظهور اصلاح که در ولایات قطغن بوده ما آنرا در تفصیل جریده خان آباد ذکر کرده ایم و احتیاج بتکرار نخواهد داشت .
دوره دوم نشریات اصلاح از هنگامیکه اعلیحضرت همایونی در سرحد جنوبی بنیت نجات وطن داخل شده اند شروع گردیده گویا علاوه بر یکسلسله انتشاراتی که بغرض رهنمائی اقوام غیور افغانی بطور اعلانات اشاعه داده و بدلایل مقنعهٔ عامه غیر تمندان افغانستان را بمنهج مستقیمی هدایت میکردند مصمم شدند اخبار مستقلی نیز در هفتهٔ یکمرتبه از آن دستگاه نشریات همرکابی بیرون آورده باشند تا آنکه جریدهٔ اصلاح را در جایی هنگام توقف شان تأسیس فرمودند .
اگرچه جریده هفته وار اصلاح در چهار صفحه از اوراق معمولی و در ماشین دستی سیکلو استایل چاپ میشد ولی در عالم معنی يك جریدهٔ آزاد و رایگانیست که در بحبوحه اغتشاش وظیفه تشویق و ترغیب عامه اهالي افغانستان را باتفاق و اتحاد في ما بين بر عليه

٤٦٩


( ٤١ )
مطبوعات و نشريات ما
شماره ( پنجم ) سال دوم

غاصبین حکومت و اصلاح نقاضت هائی که اسباب تشتت و ناکامی هموطنان گردد ذمه وار
شده بود تمام تحریرات و منتشراتی که درین جریده مندرج است برحسب هدایات
اعلیحضرت محمد نادر شاه که در انوقت بحیث قاید اردوی مجاهدین تشریف داشتند ، ازقلم
مرحوم محمد یعقوبخان والی و جناب محمد نوروزخان سرمنشی فعلی همایونی طراوش یافته ،
گرچه سر لوحه اخبار بنام ( نصرالله ) معنون است ولی این اسم مستعار بیمن
( نصر من الله وفتح قریب ) در سرلوحه اخبار انتخاب گردیده ، وعلاوتاً يك بيتی هم
در پیشانی جریده بطور دایم مرقوم است که تاجائی از مسلك اين جریده اشعار میدارد ،
بی مناسبت نخواهد بود اگر عین آنرا درج این صحائف کنیم !
وقت آنست که خود را همه ایثار کنیم
پی اصلاح وطن کوشش بسیار کنیم
با اینها طوریکه کتاب نادر افغان راجع باین جریده مینویسد بلکه اولین سرمقالهٔ آن را
که از قلم جناب سرمنشی است نقل میکند مسلك جریده بخوبی روشن شده که اصلاح افکار
و خیالات عوام ، خاتمه انقلاب ، انسداد مسلمان کشی نصب امام ، بوجود آمدن حکومت
عادلانه اسلامیانه ، اتفاق و اتحاد را خواهشمند است و طرفدار احزاب و اشخاص نیست ،
الحاصل اصلاح در جاجی تماماً نه شماره نشر شده و اولین شمارهٔ آن در تاریخ یکم ربیع الاول
١٣٤٨ ( ١٦ اسد ١٣٠٨ ) انتشار یافته و آخرین شماره اش بظفر وکامیابی به نجات وطن
خاتمه می یابد گویا پس از وقفه کمی اصلاح دوره سوم خود را در کابل آغاز به
نشریات می نماید این مرتبه اصلاح به قطع بزرگتر و طبع حروفی و همان
هفتهٔ یکبار درچهار صفحه بکابل انتشار و اولین شمارهٔ آن در چهارم عقرب ۱۳۰۸
بمدیریت و نگارش آقای حسن سلیمی شروع به نشرات نموده پس از اشاعهٔ یازده شمارهٔ آن
نگارنده و يك شماره که بنام آقای محمد زمانخان تره کی معاون ادارهٔ اصلاح از طبع بیرون آمده
از شمارهٔ ۱۳ ادارهٔ جریده بمدیر ثانی آن آقای محمد امین خان خوگیانی تعلق گرفته درین اوان
هم جریده ظاهراً چندی بهمان صورت و چندی در صفحات آن افزوده بصورت مجله بقطع
انیس مگر در هفته دوبار تاشمارهٔ ٥٦ سال سوم که مصادف با ۱۲ حوت ۱۳۱۰ باشد شایع
گردیده ، از شمارهٔ ٥٧ همان سال آقای برهان الدین خان کشککی اداره و نگارش این

٤٧٠


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )

جریده را بذمه همت خویش گرفته و تا شماره ٦١ چهار شماره را بهمان ترتیب هفته دو مرتبه منتشر و از شماره ٦٢ اصلاح را یومیه ساختند ، روز نامه اصلاح تا کنون که دوره سوم را خاتمه داده و باین روزها در مرحله چهارم شامل شده زیر اداره آقای کشککی انتشار مییابد اصلاح يك روزنامه کثیرالانتشاری است که در هر گوشه و کنار مملکت مشترک داشته و دائماً بدون یکنوع اعتذار در میعاد معینه از طبع و نشر بیرون آمده و تازه ترین اخبار داخله و مقتبسات جراید خارجه را بقارئین خودش میرساند و هم از خوبی کاغذ و صفائی طبع قابل تعریف است امید بل یقین واثق است در آتیه نزدیکی مزایای کامله يك روزنامه عصری را دارا شده و متدرجاً اعتبار حقیقی مطبوعات این عصر درخشان را نماینده گی کند .
د کور غم ــ و غیرت اسلام :
در همین آوانی که مرکز حکومت را سقوی ها اشغال کرده و از سمت مشرقی و جنوبی منورین وطن دوست بر علیه آنها و به نیت نجات وطن از چنگ اشرار مشغول کار زار بودند همچنانکه از جنوبی جرایدی برای انتباه اقوام و طوایف افغانی و ترغیبات جنگ آنها برعلیه سقویها نشر میگردید در مشرقی هم موقتاً اداره های جرایدی تاسیس و بزبان افغانی و فارسی و بنامهای مختلفی نشریات شروع شد مثلا جریده ( د کور غم ) که بهمرکابی والا حضرت صدر اعظم صاحب از طرف جناب محمد گل خان وزیر داخله موجوده شایع میگشت و ( غیرت اسلام ) که در زمان علی احمد خان مرحوم به اداره و نگارش آقای عبدالحلیم خان نشر میشد .
اگرچه این ها هر کدام يك مدت قلیلی در عالم نشریات وجود داشته و در اختتام محاربات سقوط کرده اند ولی نظر بخدمات مهمی که در آن موقعیت خطرناك انجام داده اند نزدما بسی قابل قدر است بسیار تأسف میکنم ازینکه هيچ يك پرزه از آنها در دست نیست تا تفصیلات طرز طبع و نشر آن را نیز تصریح میکردیم .
الایمان :
این جریده هم در آوان اغتشاش از قریه بابری سرخ رود متصل جلال آباد بهفته دوبار

٤٧١


شماره ( پنجم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (٤٣)

انتشار مییافت، جریده الايمان بنگراني نيك محمد خان رئیس محلی و نگارنده گی جناب مولوی محمد ابراهیم
خان کاموی بطبع سنگی و قطع يك ورق بزرگ يكرويه شایع شده شماره اول آن
از ذیقعده ١٣٤٧ هـ قمری شروع شده و پس از نشر ۸ شماره بشماره نهم سقوط کرده
موضوعات منتشره آن از اتحاد و اتفاق واخوت اسلامی است اگرچه این جریده بیشتر
از چهار هفته در عالم مطبوعات وطن دوام نیافته ولی نظر بزحماتی که نگارنده موصوف
در آن موقع انقلاب از حیث فراهم آوردن لوازم طبع متحمل شد قابل تقدیر است.
حبیب الاسلام:
اخبار حبیب الاسلام یکی از جراید است که در آوان حکومت سقوی در شهر کابل
شایع شده طبع آن حروفی در مطبعه امان افغان بوده و تقطیعش مانند اصلاح موجوده است
این جریده در اواخر ماه رمضان ١٣٤٧ که مصادف با حوت ۱۳۰۷ میباشد آغاز نشریات
کرده مسلك جریده بغرض پروپاگند و منافع خود سقویهاست در شماره های اول و دوم
محي الدينخان مدير انیس مدیر این جریده بوده پس ازان مدیر دومی محمد حسین خان رئیس
تدریسات است و مدیر ثالث آقای برهان الدینخان کشککی هستند سقوط حبیب الاسلام با
انقراض حكومت حبیب الله بچه سقا توام است.
معرف معارف
اولین مجله که از وزارت معارف افغانستان ماهوار نشر شده همین مجله معرف
معارف است قطع این مجله بسیار كوچك يعنى هشتم حصه يك تخته كاغذ معمولى بوده ولى
صفحاتش نسبتاً بیشتر است، تنها شماره اول آن که ۳۰ صفحه میباشد از شماره دوم سال
اول الي اختتام نشر در ٦٠ صحیفه منتشر گردیده، تاریخ تاسیس آن در وزارت معارف از
اول سنبله ۱۲۹۸ شمشی است و آخرین شماره آن که بدست ما رسیده شماره هفتم سال سوم
است و از تاریخ ثور ۱۳۰۱ میباشد.
این مجله تماماً بطبع حروفی در ماشین خانه کابل چاپ میشد و در اغلب شماره های او
اوراق سر و آخر معکوس است، نگارنده مسؤل سال اول آن از خود مجلدات شناخته نمیشود
فقط در مجلدات اواخر سال دوم آن مدیر آقای محمد حسین خان مدیر مکتب حبیبیه ومحرر

٤٧٢


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )
جا فقط امیر محمد خان نشان داده شده در مجلدات سال سوم هنگام تصدی همان مدیر بجای محرر سابق اسم عبدالرؤف خان کاتب وزارت دیده میشود .
نظر به اقوال بعضی از اهل معارف و باز بدلیل امضای اخیر بسیاری مقالاتی که در شماره های سال اول آن مندرج است گو یا اداره کننده و نگارنده نخستین این مجله ، مرحوم محمد امیرخان برادر جناب وزیر تجارت موجوده بوده اند، چه آن نویسنده جوانمرگ هم یکی از طلاب عالیه معارف در العصر بشمار میرفته .
اگر چه معرف معارف من حیث اسم ورسم بایستی یک مجله علمی و ادبی شناخته شود ولی متاسفانه از موضوعات عالی علمی و ادبی در نشریات آن کمتر بحث شده و مطالبی که قسمت عمده مجلدات ۳ ساله آن را ترتیب و تشکیل میکنند تقاریر طلاب مدارس و تفصیلات حفله های رسمی وزارت معارف وغیره مقالات طلاب مکاتب است .
رویهمرفته چون آوان طبع ونشر آن زمانه های ابتدائی مجله نگاری در وطن بوده و باز ناشیرین آن وظایف جداگانه هم داشته اگر مانند مجله های عصری دارای یک تقسیمات مستقل ومتنوع مضامین نیست عذر او پذیرفته و برای ما يك يادگار قابل قدری است . ناتمام
٤٧٣


شماره ( پنجم) سال دوم افغان در هندوستان ( ٤٥ )

عالم تاریخ
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(١٦)
افغان در هندوستان
نگارش . م . غبار

سلاطین خضر خانیه ( ٤ نفر ) از سال ٨١٧ تا ٨٥٥ هجری :
چنانیکه قبلا گفتیم تیمور گورکان بنیاد سلطنت افغان را در هندوستان بر انداخت،
و هم نفاق داخله افغانها وتعدد رقبای سلطنت کار را بجای نازکی کشیده دیگر امیدی برای
اعادهٔ عظمت آنها نگذاشته بود ، ولی در نتیجهٔ يك اتفاق شخصیت زبر دستی بین افغانها
ظهور و در حالیکه سررشتهٔ امور چون موی زنگی پیچیده بود زمام مهام در دست گرفت ،
این شخصیت محکم عبارت از همان ملك خضر خان است که صاحب خورشید جهان نسب او را
بشاخه ( سره بنی ) پختانه درست کند ، ومرزا محمد ملك الكتاب شیرازی در کتاب
زینت الزمان فی التاریخ هندوستان موسوم بتاج التواریخ وسلالة السیر ( طبع بمبئی سال
۱۳۱۰ صفحه ۳۲ ) اینخاندان را با سلسله لود هیه پختانه که بعد از تیمور تا ظهور بابر
درهند سلطنت کرده اند ، بدون تعیین اسم قبیله وی فقط افغان نژاد گفته ورفته است ، سایر
مؤرخین خانوادهٔ خضرخانیه را نژاداً ( سید ) شمرده اند ، ودر اغلب تواریخ بهمین اسم
معروفند ، چونکه افغانها بعضاً بسائقهٔ غلو در مفاخر وعلویت دینیه گاهی خودشانرا تیمناً
بیکی از سلاسل مقدسه منتسب می نمایند ، واز همین جاست که شجرهای بعض قبایل تاملک
طالوت و آصف برخیا ممتد میشود ، مخصوصاً اگر دختری از سادات در حبالهٔ نکاح یکی
از افاغنه داخل شد دیگر محال است اولاد واحفاد آنها را غیر ( سید ) چیزی دیگر خواند ،

٤٧٤


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )

و از همین قبیل است فامیلهای متعدد و متراکمه که در اکثر حصص وطن افغانستان بنام سید یاد میشوند ، شعبه های بزرگ پختانه از قبیل استرانی ، مشوانی ، وردک ، هنی ، خوندی که در تعداد تقریباً در صد هزار نفر در ماورای سرحد حالیه شرقی و جنو بمشرق سپین غر و کوه کرم و حدود قندهار و علاقه وردک آباد هستند رویهمرفته خرد شان را منسوب بسادات مینمایند ، حتی یکوقتی فاتح مشهور افغان شهریار محمود هوتکی که مملکت فارس را مسخر ساخت در مسکوکات خویش خود را بسیادت منسوب و منظور نمود .
بهر حال میرویم بمقصد ملك خضرخان در ربیع الاول ۸۱۷ هجری قدم به تخت پادشاهی هندوستان در دهلی گذاشت ولی او حالت مملکت را مغشوش یافت ، چونکه محارب خارجی و انقلابات و پاد شاه گردشی های داخلی مرکزیت را متلاشی ساخته و در هر سری هوای سرداری دمیده بود ، هنود باجگذار از تادیه مالیات ابا ورزیده و نائب الحکومهای ولایات دم از خود مختاری میزدند ، خضرخان برای توحید اداره و تحکیم مرکزیت قد علم نمود و عمر خود را درین راه صرف کرد با الآخره تا اندازه به تشکیل و تامین پادشا هیت هندوستان نایل و موفق آمد .
خضرخان در سال اول جلوس خود ملك تحفه تاج الملك را بوزارت مملکت بگماشت و اختیار خان افغان را بنایب الحکومه گی میان دو آب مامور نمود ، و بعد ها خود رای ولایت کہنیتر نرسنگ نام را در ماورای آب جون و گنگا مغلوب و مطیع در بار دهلی ساخت و متعاقباً مها بت خان والی ولایت بداون را مجبور با نقیاد مرکز نمود ، هكذا از ولایات کہور ، کنبل مالیات چندین ساله بگرفت ، و ولایت جالیسر را از سر کشان را جپوت متصرف شد ، بعد ها ولایت اتاوه را تامین کرد و تورکهای باغی را در سرهند مغلوب و فراری ساخت ، خضرخان در سال ۸۱۸ هجری ولایات گوا لیار ، جا نور ، بیا نه را بالذات سیر کرده و بصورت قطعی تامین نمود . و در سال ۸۱۹ ملك طغنای طا غی را در سرهند مطیع و منقاد ساخت . و الحاصل خضرخان از بدو جلوس شاهانه تا آخر عمر مصروف پیکار بود ، و در جمادی الاول ٨٢٤ رخت بسرای دیگر کشیده و در دهلی مد فون شد .

٤٧٥


شماره ( پنجم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٤٧ )

ولیعهد سلطنت سلطان معزالدین ابوالفتح مبارکشاه بن خضرخان بعد از فوت پدر قدم به تخت سلطنت هندوستان گذاشت و او نایب الحکومه گی پنجاب را به ملك رجب بن سدو خان افغان داد و برادر زاده خود ملك بدر را بحکومت هانسی و فیروز آباد مقرر نمود. مبارکشاه را در ایام سلطنت همان روز پدر در پیش بود و تا زنده بود آنی بفراغت نخورد و عمری در راه امنیت هندوستان و تحکیم پادشاهی دهلی صرف کرد، مبارکشاه پادشاه عاقل وجدی بود ولی اغتشاش های داخله بحدی زیاد بود که جدیت او دیگر مثمر ثمری نمیگردید. مبارکشاه از بدو جلوس خود ٨٢٤ هجری تا وقت مرگ ٨٣٧ هجری بلا فاصله دوچار بغاوتهای مدهشه جسرت نام کاکر برادر شیخا کاکر که رئیس قبیله و در سواحل سند علم استقلال بر افراشته و چندین بار بغرض فتح دهلی عسکر کشیده بود، بعلاوه عمر او مصروف تامینات ولایات کهتیتر ، اتاوه ، میوات ، بیانه ، و دفاع ولایات گوالیار و کالپی از سلطان هوشنگ غوری پادشاه مالوه و سلطان ابراهیم شرقی پادشاه جانپور شد ، در عین زمان مبارکشاه مجبور بود جلو عسکر کشی های امیر شیخ علی گورکانی حکمران کابل را که مکرراً بغرض فتح دهلی میتاخت نگهدارد ، هکذا سالها برای فرو نشاندن انقلابات فولاد نام غلام و نایب الحکومه خود در بتهنده مشغول گردید. بالآخره مبارکشاه در رجب ٨٣٧ هنگامی که به تماشای شهر جدید آباد کرده خویش در کنار آبجون موسوم بمبارك آباد مشغول بود از طرف چندنفر خائنین دربار و هندوها به تحريك ملك سرور الملك وزیر مملکت کشته شد.
بعد از شاه شهید ، محمد شاه بن فرید خان برادر زاده او بسلطنت قبول شد ولی زمام امور جمهور در دست اقتدار سرور الملك وزیر و قاتل شاه متوفی اوفتاد ، بعد از کمی امرای مشهوره بر خلاف سرور الملك شوریدند و محمد شاه او را بکشت و خود بسیاحت ملتان و تاراج ولایت جسرت کاکر باغی مشهور افغان پرداخت ، محمد شاه از سال ٨٤٠ یکباره گی دل بعشرت واناث سپرد و این خود برای تباهی امور سلطنت در حالیکه مراحل اغتشاش و انقلاب را می پیمود مساعد بیرحمی گردید ، در مرتبه نخست ملك بهلول لودهی ( سر سلسلۀ سلاطین لودهیۀ هند ) که بعد از فوت عم خود سلطان شه لودهی ( ملقب

٤٧٦


شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )

با سلام خان ) حاكم سرهند شده بود ، بدون اجازه ومنشور سلطان دهلی بلاد لاهور
و دیپال پور را تا پانی پت اشغال نمود ، محمد شاه هر چند بار اول بهلول را شکست داد
ولی در تجاوز دویمین او از فرط تنبلی تن بشرایط بهلول تقدیم کرد، و این مطلب بر جسارت
رقبای سلطنت افزود ، راجهاى تحت الحمایه از دادن باج انكار كردند ، و ابراهیم
شاه شرقی دست تجاوز در حدود و حصص سلطنت دهلی دراز كرد ، متعاقباً سلطان محمود
غلجی شهریار مالوه در سال ٨٤٤ هجری عسکر به تسخیر پایه تخت دهلی کشید ، محمد شاه
بنا چار بدفاع تاج وتخت خود مشغول شد ، ولی قبل از انكه بقوای عسکری خویش تکیه
کند از بهلول استمداد نمود ، و بهلول با بیست هزار عسکر بدفع دشمن پرداخت ، ازین
بعد بهلول رسماً حكمران لاهور و دیپالپور گردید ، وبكبارى بدهلى عسکر کشید اما ناکام عودت
نمود . عشرت پرستی محمد شاه در اواخر کار را بجائی رساند که عمال حكومت ولا یت بیانه را
به سلطان محمود غلجی تحویل کردند ، عاقبت محمد شاه در ٨٤٩ هجری رخت بسرای دیگر کشید .
بعد از محمد شاه پسر او سلطان علاؤالدین تاج سلطنت هند بسر نهاد ولی سست عنصری
این شاه جوان روز کار خاندان خضر خانیه را به انتها رساند ، در اول وهله گر چه باستثنای
بهلول حكمران پنجاب سایر حکام وعمال ولایات دست بیعت دراز كردند ، اما بزودی شاه
بی تجربه را تنها گذاشتند و در میانه این بحرانات فقط ملك حميد خان افغان وزير وملك
حسام خان افغان نايب السلطنه دو شخص كار آگاه بودند که دست داده و پایه های تخت
سلطنت را از صرصر حوادث محفوظ نگه میداشتند ، بد بختانه شاه به تحريك مغرضين
متملق ملك حميد خان وزیر را در سال ٨٥١ هجری محبوس نمود و باینحركت خويش قلب
هواخان صادق ولایق دولت را بشکست ، در سال ٨٥٢ علاؤالدین پایه تخت را از دهلی
به بداون انتقال داد ، لذا هرج و مرج در امور مملکت رخ نمود و نصايح ملك حسام خان
نائب السلطنه بهیچصورت مسموع شاه نیفتاد ، عاقبت امور دولت مغشوش و پاد شاه ضعیف
وامرا مأيوس يا خائن و رقبا قوی و دلیر گردیده در مملکت باقیمانده هند ملوك الطوايفى قائم شد
چنانیکه پنجاب تاپانی پت در اداره ملك بهلول و مهر ولی تاسرای لادو ( متصل دهلی )
بتصرف احمد خان میواتی و سنبهل تا گذر خواجه خضر در تحت رايت دریا خان لودی

٤٧٧


(٤٩)
افغان در هندوستان
شماره ( پنجم ) سال دوم

و ولایت کول بحاکمی عیسی خان و علاقه را بری تا قصبه بون نكاون بفرمان قطب خان افغان و کنپیل و پیتالی بحکومت پرتاب نام هندو و بیانه در زیر امر داؤد خان او حدى هريك بشکل حکومت خود مختاری متشکل شد ، و در تصرف یادگار شهنشاهان هندوستان ( علاؤ الدین ) سوای دهلی و چند علاقه كوچك ديگر نماند .

ملك حميد خان وزیر چون تجزیه پادشاهی هند و انقراض خانواده خضر خانیه را بچشم سر میدید ، خواست به تغیر رژیم آب رفته بجوی این سلطنت قدیم باز آورد ، لہذا وقتیکه از محبس علاؤ الدین فرار کرده بود داخل دهلی شده و حکومت را متصرف گردید ، ولی نخواست خودش اعلان سلطنت نماید پس بفکر انتخاب ملك بهلول لودهی نایب الحکومه پنجاب او فتاد ، چونکه سلطان محمود شرقی پادشاه جونپور از اقارب سلطان علاؤ الدين بحساب میرفت و سلطان محمود غلجی پادشاه مندو از پایه تخت دهلی بسی دور بود ، ملك بهلول لودهی نیز که از قبل فتور سلطنت افغانیه دهلی را احساس و خود را مستعد باعاده عظمت او میدید ، بمجرد دعوت ملك حميد در سال ٨٥٢ هجری عازم و داخل دهلی شد ، و در حالیکه از سلطنت جز نامی نداشت قهراً تابع اراده ملك حميد خان گردید ، و سلطان علاؤ الدین هنوز در بداون مشغول شرب مدام بود ، در سال ٨٥٥ ملك بهلول به بهانه ضيافتي ملك حميد را محبوس و خودش مستقلا زمام پادشاهی در دست گرفت ، و متعاقباً حسب در خواست سلطان علاؤ الدين حقوق سکه و خطبه پادشاهی هندوستان حاصل کرد که ما ازین سلسله سلاطین لودھیه در آینده سخن خواهیم گفت ، اما سلطان علاؤ الدین از سال ٨٥٥ تا ٨٨٣ هجري بهمان حکومت بداون قناعت نموده و در سال مؤخر الذکر راه آخرت در پیش گرفت.

٤٧٨


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( 50 )
یاد آوری و تصیح
بعض اغلاطی در قسمت 13 مقاله عاجزانه مندرجه شماره 15 کابل واقع شده ولازم
دانستیم درینجا خاطرالعین محترم را به تصحیح آن ملتفت سازیم و این نه تنها اغلاطی است
که در ان شماره وقوع یافته بلکه اغلب مقالات تاریخیه ما را حال بدینمنوال بوده و در وقت
طبع دو چار تحریفات و محذوفاتی گردیده اند که حتی بعضاً موضوع از میان رفته و یا اقلا
مفهوم آن تغییر یافته، مثلا در قسمت دومین مقالات ما در سال اول کابل یکجائی از بك هارا
در تخارستان پیشتر از زمانه چنگیز چاپ کرده اند در صورتیکه خطای این مطلب بدیهی است
وما در نمرات ما بعد کابل به تصحیح آن پرداخته ایم . هکذا در چندین قسمت های دیگر
که ظهور دولت هیاطله افغانستانی از قرن پنجم مسیحی نوشته آمده بالعکس در مجلات کابل
از قرن دو و سه مسیحی طبع و تحریر یافته ، اما آنچه را که اغلاط لغوی و محذ وفات کلیه وی
میدانیم بسی زیاد و تصحیح آنهمه متعسر بود پس تصحیح آن را حواله بذوق و ذهن مطالعین
نمودیم ، عجالة درینجا فقط به تصحیح یکدو جمله میپردازیم که در صفحه 93 - سطر اخیر -
مجله 15 کابل سهواً بقرار ذیل چاپ شده :
( اما راجع به خلج ها ( غلجائی ) ها استعمال شده و مورخین اسلام مکرر ازان
ذکر کرده اند الخ . . . . ) صحیح جملات فوق اینست :
( اما راجع به خلج ها ( غلج ها ) بایستی دانست اسم خلج از قرن پنچ هجری در )
( غالب تواریخ در مورد طائفه غلجائی شعبه بزرگ پختانه استعمال شده و مؤرخین )
( اسلام مکرر ازین اسم ذکر کرده اند الخ . . . ) غبار
479


شماره ( پنجم ) سال دوم
شهرهای تاریخی
( ٥١ )
شهرهای مشهور وتاریخی افغانستان که بمرور دهور وحوادث جهان محو و نابود شده ،
تا جائیکه تاریخاً بنظر رسیده در جدول ذیل ترتیب یافت .
غبار

نام شهر ها
ملاحظات

آرتا گوان
در حدود شهر هرات حالیه واقع و یکی از قدیم ترین بلاد افغانستان در قرون قبل الاسلام بود

آری گاون
در آراضی بین علاقه کنر و پنجکوره از طرف اسکندر مقدونی بنا نهاده شده بود و از شهرهای
معمور افغانستان حساب می شد

انك
شهر انك قدیم در ساحل رود سند معمور و از بلاد قدیم و تاریخی افغانستنان شمرده میشد

اسکندریه
مرگیانه
در علاقه مرغاب از طرف اسکندر بنا یافت و بعضاً مستشرقین موضع آنرا مرو چاق
حالیه میشناسند

الکزا ندریه
ارا کوسیا
در حوالی شهر حالیه قندهار از طرف اسکندر بنا شد و در دوره قبل الاسلام از شهرهای
معروف افغانستان بود

الکزا ندریه
قفقاز
در نواح علاقه کوهدامن حالیه واقع و اباد کرده سکندر بوده و حالیا حتی موضع آن بی نشان است

آهنگران
در علاقه غور واقع ویکی از خوبترین بلاد افغانستان در دوره اسلام شمرده میشد ،
مغل آنرا خراب کرد

انطاکیه
در حوالی شهر مرو قدیم واقع و از قدیم ترین بلاد تاریخی افغانستان بود . انتیوخ
سوترآن را در قرن سوم قبلالمیلاد بنا نهاد

اسفزار
در علاقه هرات واقع ویکی از شهرهای معمور افغانستان در دور اسلام بحساب
میرفت . مغول او را تخریب نمود

بگرام
در اراضی بین خیبر و شهر حالیه پشاور واقع بوده از شهرهای قدیم افغانستان حساب میرفت

بهلول
در علاقه یوسف زئی واقع واز شهرهای نفیس قرون ما قبلالاسلام افغانستان
شمرده میشد

بامیان
یکی از منترین و معروفترین بلاد عجیبه افغانستان تا ظهور اسلام بود بعد از تخریبات
اعراب از طرف مغل محو قطعی گردید

بست
در ساحل هلمند رود واقع ویکی از شهرهای متمدنه افغانستان تا ظهور مغل بحساب
میرفت ، آثار او هنوز باقیست

٤٨٠


( ٥٢ ) مجله کابل شماره ( پنجم ) سال دوم

نام شهر ها ملاحظات
پوشنگ ( فوشنج ) در موضع قریه زنده جان حالیه علاقه هرات افتاده و تا ظهور مغلها از بلاد متوسطه افغانستان بود
بغشور در نزدیکی قلعه مور (كشك حاليه روس) واقع ویکی از شهر های قدیمی افغانستان شمرده میشد .
بلخ ( قديم ) یکی از بهترین وقدیمترین بلاد افغانستان بوده تا هجوم اعراب از خوب ترین شهر های آسیا شمرده میشد بعد ها چندین بارخراب شد
بدخشان در محل شهر فیض آباد کنونی واقع و تا ظهور مغل از شهر های معمور افغانستان بود، چنگیز او را تخریب کرد
بروقان در جوار شهر بلخ قدیم در دوره اعراب بنا یافت ، بعد ها در محاربات خارجی منهدم گردید
بالا حصار شهر كوچك وحصینی بوده از قرن ١٨ تا ١٩ پایه تخت افغانستان قرار گرفت ، در محاربه دویمین افغان و انگلیز منهدم گردید
پرشور ( فر سور ) یعنی شهر پشاور قدیم که از قرون قبل الاسلام افغانستان تا ظهور اسلام و محارب آن از تاریخی ترین بلاد افغانستان محسوب بود
پشین در علاقه هزارمجات حالیه واقع و تا ظهورمغل از شهر های مشهور افغانستان حساب میشد
پشکلاوتی در حدود چهارسده حالیه پشاور واقع واز کهن ترین بلاد افغانستان بوده در هجوم اسکندر آبادان ومعمور بود
پتا له در علاقه سند اوفتاده و در عهد سکندر بسی آبادان ومدتها از بلاد معروف افغانستان حساب می شد
پنجوای دريك منزل شهر حالیه قندهار واقع و در دوره اسلام تاظهور مغل از بلاد متوسطه افغانستان شمرده می شد
پيشا وران در سیستان واقع و تاظهور مغل ها از بلاد متوسطه افغانستان بود
تگین آباد در محل شهر حالیه قندهار واقع و تاظهور مغل ازمشهور ترین بلاد افغانستان در ولایت زابل شمرده می شد
تالقان (اول) در جوار شهر حالیه تالقان ( قطغن ) واقع و تا هجوم چنگیز از مهمترین شهر های افغانستان حساب می شد

٤٨١


شماره ( پنجم ) سال دوم
شهرهای تاریخی
( ٥٣ )
نام شهر ها |
ملاحظات
تالقان ( دوم )
درعلاقه مرغاب (هرات) واقع و تا هجوم چنگیز و تخریبات او شهر معموری بود
تا ق ( طاق )
شهر كوچك و مستحکم نظامی بوده در نزدیکی شهر زرنج ( سيستان ) واقع و تا
ظهور مغل معمور و آبادان بود
تهته
شهر قدیم و تاریخی افغانستان در نواح سند بوده ، و حالیا قصبه ئی جای آنرا گرفته
جوین
در دوره اسلام از شهرهای متوسطه افغا نستان محسوب ودر علاقه سيستان
( فراه حاليه ) واقع بود حا ليا نشانی ندارد
زر نگ
( زرنج )
از قدیم و تاریخی ترین بلاد افغانستان و پایتخت ولایت سیستان بود در تخریبات مدهشه
مغول منهدم گردید
زرغون شار
در علاقه لوگر حالیه واقع و در قرون وسطی از بلاد متوسط افغانستان محسوب بود
حاليا حتی کوچکترین اثری ازو نمانده
سمنگان
( ايبك )
يكی از بلاد تاریخی و نفیس افغانستان تا ظهور و هجوم اعراب حساب میشد وحا ليا
قريه ايبك جای آنرا گرفته
سرخس ( قديم)
در طول تمام قرون وسطی از بلاد مهم اقتصادی افغانستان بوده وبعد ها خراب
و جای او را سرخس كوچك جديد اشغال نمود
سلطانيه (قلعه )
شهر كوچك و منيبی بود در عهد مغل ( شاهرخ ) در جوار شهر مرو آباد شد
وحاليا نشانی ندارد
شورمين
در هزاره جات حاليه واقع تا حمله های مغل از شهر های معروف افغانستان بود
شائی ( شاهی)
در جوار شهر ضحاك ( بامیان ) واقع و از شهر های معروف افغانستان در قرون
وسطی بود
شهرك
در علاقه غور وا قمع و از بلاد مهمه افغانستان در دوره اسلام وبر وايتی پایتخت
سلاطین غور بود
شيرين تگای
در علاقه میمنه حالیه وا قع و تا ظهور مغل از بلاد معموره افغانستان بحساب میرفت
ضحاك
در نزدیکی شهر بامیان قدیم اوفتاده و از شهر های تاریخی افغانستان حساب میشد
٤٨٢


شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (٥٤)

نام شهرها
ملاحظات

غزنی (قدیم)
یکی از بهترین بلاد افغانستان بوده و تا ظهور دولت های غوری و مغلی معمور و آبادان بود

غلغله
در مقابل اسنام بامیان واقع و از شهر های نفیس افغانستان بود مغل ها او را منهدم ساختند

فاریاب
شهر مشهوری در افغانستان بوده و تا ظهور مغل معمور و آبادان بود حالیا قریه دولت آباد در ولایت مزار جای آنرا گرفته

فراه (قدیم)
در حوالی شهر حالیه فراه واقع و از چهار قرن قبل الميلاد باینطرف معمور بود

فیروز وند
در کشک حالیه قندهار واقع ویکی از بلاد متوسطه افغانستان بوده و حالیا اثری از و نمانده

فیروز کوه
در علاقه غور واقع ویکی از بلاد عمده افغانستان در عهد سلاطین غور بحساب میرفت

فیصار
در علاقه میمنه واقع و از بلاد متوسطه افغانستان بوده و حالیا جای آنرا قریه اشغال کرده

قندهار (قدیم)
در نزدیکی شهر حالیه قندهار واقع و تا هجوم نادرشاه ترکمان از بلاد مهمه افغانستان بوده نادر او را تخریب نمود

قصدار
در بلوچستان واقع و در قرون وسطی از شهرهای عمده افغانستان بحساب میرفت

قندز
در چند میلی خان آباد حالیه (قطغن) واقع و از قرن ده تا نوزده مسیحی از بلاد مشهوره افغانستان شمرده می شد

قره باغ
در علاقه غور واقع و از شهرهای متوسط افغانستان در دور اسلام بحساب میرفت

کاپیسی نگارا
در کوهدامن حالیه (سمت شمالی کابل) واقع و در دوره قبل الاسلام یکی از بلاد ظریفه افغانستان محسوب بود

کارتنه
در حدود بگرام - جبل السراج اوفتاده و یکی از شهرهای تاریخی افغانستان بود ، اسکندرا ینشهر را بنا نهاد

کوهسان
در علاقه هرات واقع و در دوره اسلام شهر معروفی بوده حالیا سوای خرابه ها اثری ازو نمانده

گردیز (قدیم)
در ولایت پاختیا (سمت جنوبی حالیه) واقع و در دور اسلام از شهرهای معروف افغانستان بوده خرابه های آن باقیست .

٤٨٣


شماره (پنجم) سال دوم شهر های تاریخی (٥٥)
نام شهر ها
ملاحظات
نگار آرا
( هده )
در نواح شهر جلال آباد حالیه واقع واز متباین و نفیس‌ترین بلاد قدیمی افغانستان
تاظهور اسلام بود .
عليك
(یوکراتیدیا)
مابین بلخ و شبرغان واقع و یکی از کهن ترین بلاد افغانستان قدیم بود ، یوگراتید
شاه بلخ در قرن ۲ قبل المیلاد او را بنا نهاده بود .
نیشاپور (قدیم)
یکی از معمور ترین بلاد افغانستان بحساب میرفت ، عشایر غز و بعد ها مغل آنرا
تخریب کرد ، محارب قجر وابدالی او را سقوط داد .
نکائی
بین اراضی کابل و کوهدامن از طرف سکندر بناشد و یکی از شهرهای تاریخی
قبل الاسلام افغانستان محسوب بود .
هرات (قدیم)
در جای شهر حالیه هرات واقع و یکی از معروف و بزرگترین بلاد افغانستان بود،
مغل آنرا منهدم ساخت .
هزار اسپ
پایتخت خوارزم (خیوه) و تا ظهور وتخربیات مغل از بلاد مهمه افغانستان حساب میشد
مروچاق
در محل قریه حالیه مروچاق در علاقه مرغاب واقع و یکی از شهرهای قدیمی
افغانستان محسوب بود
مرو
در نزدیک قصبه حالیه مروواقعی و ازبزرگ ومتمدن ترین بلاد افغانستان شمرده
می شد ، مغلها او را منهدم ساختند
٤٨٤


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( ٥٦ )
« نظریات علمای روسیه شوروی »
( نسبت به صنایع تاریخی افغانستان )
از قلم پر و فیسور دینکه عضو
انجمن علمی شرق شناسی کل روسیه
ترجمه از کتاب (افغانستان) منطبعهٔ ماسکو
سنه ١٩٢٤ مترجم سید عبد الله خان
صنایع افغانستان هنوز آنقدر کم در تحت تدقیق و مطالعه آمده که برای جوینده مملکت
پراسرار و مخفی را جلوه میدهد . اثرهای مخصوصی در باب صنایع نفیسه تاریخی در افغانستان
اشاعه نیافته است و فقط نظریهٔ مختصر نگارشات سیاحین و آنهم که بصورت عمومیه رقمطرازی
نموده اند اگردقت شود خیلی پر معنی و در محتویات خود شعب مختلفه را دارا ست .
تمثال های صنایع افغانستان بچندین عوالم مدنی زبمد خل است . اولی به عالم مدنیت
بود اودومی در محیط صنایع اسلام. علاوه بران مکشوف گردیده که آثار باختری های قدیم
که با مدنیت ایران قدیم ارتباط دارد موجود است . در باب آثار معماری مدنیت های متنوعهٔ
هر دوره از تصنیف قابل تقدیر اکادميك بار تولد ( احوال جغرافیای تاریخی ایران سنه ۱۹۰۳ )
معلومات گرفته میتوانیم و همچنین بعضی معلومات متممه در ( مجله شرق جدید ) که در
سنه ۱۹۱۷ بطبع رسیده و در خصوص نتایج علمی هیئت اعزامیه ( ایکسپد یسیون )
که از طرف المانها در اوائل جنگ عالمگیر وارد افغانستان شده بودند و توضیحات بسیطی
میدهد دیده میشود . چون مقصود اساسی ایکسپد یسیون مذکور ایفای وظایف حربی
و سیاسی بود بناء علیه در مسائل علمی رول ضمنی بازی کردند و نسبت به صنایع تاریخی و آثار
عتیقه بعضی مشاهدات بعمل آورده و عکس های بر داشتند .
از آثار صنایع بودا در افغانستان بت های عظیم الجسه و سموچهای که دارای تزئینات
بر جسته و منقش و مصور میباشد در بامیان موجوداست . ( در ینباب دوکتور ولیچسیلاو )
در نطق خود که بحضور مجلس کمیسیون افغانی در انجمن علمی شرق شناسی کل روسیه در
سنه ۱۹۲۲ ایراد نموده است متذکر میشرد ملاحظه کنید و در خصوص عمارت نوبهار که
٤٨٥


شماره (پنجم) سال دوم نظریات علمای روسیه (٥٧)

از عمرانات ادوار قبل از اسلام و در بلخ وجود دارد بارتولد توضیح میکند (صحیفهٔ ٩ - ١٠) که این عمارت در عصر دهم در حالت ویرانه دیده شده است. جغرافیادان ایرانی آنرا عمارت پادشاهان قدیم ایران مینامد ولی بحقیقت قریب تر عقیده بارتولد است مبنی به توضیح جغرافیا دانان عرب که میگویند، نوبهار معبد آن دینی است که شهنشاهان چینی و شاهان کابل معتقد آن بودند، یعنی بودایان شرح ساختمان معبد مذکور را در قرن نهم ابن الفقیه میدهد و از او پیشتر در قرن هفتم از طرف زائر بودائی سوآن تسآن نیز تشریح گردیده که در معبد مزبور چندین مقدسات بودائی مدفون و بطرف شمالی زمینه پله‌ها راه داشت و در وقتیکه سوآن تسآن حضور داشت تا صد عدد صومعهٔ بودائی در بلخ موجود بود چقدر حفریات این موضع پر ثمر خواهد بود و چقدر چیزهای جدیدی در فن صنایع قدیمه ما را خواهد آموخت! حفریات این موضع قرار یکه مجله فرانسوی در سنه ١٩٢٢ اطلاع میدهد از طرف موسیو فوشه در بلخ آغاز گردیده است و در آنجا اکتشافات جدیده را انتظار میکشد و برای مطالعات صنایع یونان بودا مساعدت خوبی خواهد نمود که خط مشی اساسی مقاصد علمی خود را تعقیب کند.
سلطنت یونان و باختریان که عظمت و جلال آن نصیب قرن دوم قبل الميلاد است میبایستی آثار عتیقهٔ آن در ناحیهٔ هندوکش و همچنین اراخوسی (ناحیه علیای دریای هلمند یا پایتخت قندهار) مانده باشد. در این مواضع ممکن است که آثار صنایع حقیقی باخترها ظاهر شده و هم در تمثالهای قدیمه صنایع چین تا ثیر آن امکان مکشوفیت دارد (قرن دوم قبل از میلاد) در اینخصوص هیرت نیز تصدیق ولي شاوان تکذیب میکند.
در قسمت غربی باختریان قدیم از خرابه‌های شهر باختری قدیم تیدملك (اسم سابق آن بوکراتیدیا) سیاحین ذکر میکنند هکذا احتمال دارد آثار ارتاکوانهٔ قدیم در موضع بالا حصار هرات چنانکه توماشك (١) حدس میزند پیدا شود. ندر مایر (رئیس وفد المانی)
بسمت شرق جنوب بلخ قدیم از ابنیهٔ خیلی قدیم که بکلی ویران گردیده‌اند متذکر

(١) بار تولد «اجمال جغرافیای تاریخی ایران سنه ١٩٠٣ صحیفه ٤ - ٢٥ »

٤٨٦


شماره ( پنجم ) سال دوم
مجله کابل
( 58 )

میشود و این آثار قدیم که عبارت از مینارهای بزرگی است و از خشت پخته آباد شده بود
به عصر زور آسترا ( زردشت ) تعلق دارد و از باختری ها بحیث قدیمترین مرکز تمدن
آریانی که بما معلوم است حکایت میکند . حصارهای گلی که تا بیست متر عرض دارد در شمال
آن آباد شده باید تعلق به این عصر داشته باشد . این حصار یا دیوار بزرگ در غرب طاق
که مردم بومی آنجا شهر قدیمی آنرا میخوانند ختم میشود .
شکل ساختمان حصار مذکور منکسر و بطول 800 متر و عرض 600 متر میباشد
و عموم ساختمان ابنیه عبارت از ارتفاع ( 10 متر ) است که در روی میدان چمنزار آباد
و با دیوارهای مرتفع از گل و خندقهای عریض محصور میباشد . در قسمت انتهائی سمت
جنوبی آن بالا حصارش واقع است .
در عرض راه تاشقرغان و آيبك ابنية قدیمی موجود و غالباً از دورۀ زور آسترا خواهد
بود : بفاصله چند ساعت راه در دشت بطرف شمال شرقی تاشقرغان قصبه واقع است كه بلاشك
از اهل باختریان میباشد .
ما دامیکه بصنایع اسلامی افغانستان غور شود ما همچنین می بینیم که خیلی کم اکتشافات
بعمل آمده است . صنایع اسلام در حدود افغانستان اهمیت زیادی که دارد برای فهمیدن
صنایع قرون وسطی آریانی میباشد که قسما در شعبۀ مدنیت افغا نستان موجوده کاملا آنرا
تمثیل میکند . وان بر كهم در مقالهٔ خویش راجع به معماری اسلام در ایران نیز نسبت
به نشریات زاره ( یادگارهای معماری ایران ) خاطر نشان میکند که توسعهٔ صنعت معماری
ایرانی در اکثر شعب آن هنوز تحقیقاتی بعمل نیامده است ، ومشار اليه مینویسد كه ياد
گارهای عربستان ، فارس کرمان ، خراسان و غیره نظر بیاد داشت های مسافرین واطلاعات
عمومیه برایما پر اسرار معلوم میشود .
اما ضمناً در افغا نستان باید بعضی مسائل تاریخ این صنایع معماری صورت حل و فصل را
بخود حاصل کند . بعقیدهٔ وان بركهم لازم است که دورهٔ ترقی نقاشی های مدارس در هرات
جستجو بشود ولی در آنجا آثار تاریخی بسرعت مخروب میگردد و راهنمای صحیح و تالیفاتی
در این خصوص موجود نیست . خانیکوف که مدت پنج ماه در هرات توقف نمود درباب

487