شماره (یازدهم) سال دوم
مجله کابل
(۲۸)
و گوشۀ آشفته حالان :
این کهنه رباط را که عالم نام است
آرام گه ابلق صبح و شام است
بزمیست که وامانده صد جمشید است
قصریست که تکیه گاه صد بهرام است

ای آسمان بیداد وای چرخ سفاک چشمی که آسایش و سعادت بشر را به بیند ؛ نداری
و نگاهی که بدیدن دل شاد و روزگار نیکوئی خورسند گردد در تو نیست .
ای چرخ فلک خرابی از کینه تست
بیداد گری پیشۀ دیرینه تست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند
بس گوهر قیمتی که در سینه تست

*
* *

شاید این زمین را که پامال مینمایم محل عبادتگاه پیشین غزنویان است . شاید این
فرو رفته گی تهداب همان صومعۀ زیبای مسلمانان است که چون پارسیاس شهر آتن ،
عمل فیدیاس شهیر مرجع خلائق بوده شاید این خطه موضع پرستش گاهی میباشد که
محمود از خود بیادگار گذاشت و در آتش جهان‌سوز بسوخت . مسجدی که از جامعۀ دمشق
بارها برتری می‌جست بلعمی و سائر مؤرخین از صفتش صحیفه ها نگاشته اند .
خواب بر چشمانم غلبه می‌نماید پاهایم توان رفتن ندارد و خود را در خور نشستن
نمی بینم . پارچۀ ابری روی مهتاب را گرفته جهان را تاريك ساخت . نالۀ مرغکان
گوشه گیر بآهنگ غمناکی . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


( ۲۹ ) خرابه زار غزنین شماره (یازدهم) سال دوم

در میانه میدان پر اشجاري عمارت بلند قرمزی قد برافراشته که در روشنائی ماه چون
دانه مرواریدی میدرخشد . رواق های بلند وکمان های طلا اندودش تلألو مینماید .
ضیاء مهتاب برجدارها و پایهای مرمر رنگا رنگ این صومعه انعکاس نموده آیات
قرآنی را که بر سرکانها منقوش است هویدا میسازد . این مسجد بزرگ چون صفحه
مینا تور بهزاد هروي و کتب مطلای پیشین دلکش وز مین آن از رخام سفید مفروش ومنقوش
بطلا ولا جورد است . نواره های آب در روشنائی ماه چون درخت های مرواریدی مینمایند
که در لؤلؤ نثاري ادامه دارند . در شبستان نیز حوضهای کوچکی موجود است که از
لاجورد وسنگهاي رنگارنگ دیگر خاتم كاري شده فواره های لطیفی در آنها آب میپاشد.
درختان هر گل وازهار خوشبو سرتاسر این صومعه را گرفته على الخصوص عبادت گاه
مخصوص غلامان شاهی را حائل گردیده که در اعیاد و ایام جمعه در انجا ۲۰۰۰ غلام
حضور بهم میرسانید ، صحن این مسجد بمرمر سرخ و سفید مفروش است ؛ پانزده حوض
وفوارۀ بزرگی در آن جا دارد .
در کنار آن عمارت زيباي ديگري است از سنگ سبز ؛ که ارتفاعش از مسجد کمتر
نمیباشد . وبالاي مدخلش كتيبه مینماید که بروى أن طلب العلم فريضة على كل مسلم ومسلمة
با خط ریحان منقوش است .
در کنارۀ دیگر مسجد عمارت زیبا بالا یخة قشنگي واقع میباشد و از سر لوحۀ آن میتوان
پی برد که کلیشه و موزیم سلطان محمود است . در قبال این صومعة قشنگ باغ زیبائی است
که شرشره هاي آبش در روشنائی ماه چون پارچه های زربفتی میدرخشند و برگ درختان
هر گلش از وزیدن نسیم تازه در حرکت افتاده . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

بازهمان بوم شوم از خوابم بیدار کرد یا از خیالم منصرف داشت ، اي کاش که همه عمرم
درین رؤیا بسر میرفت و نام بيداري را نمی گرفتم ؛ . . . چه شد آن عمارات زيبا ومعابد مجلل
و بساتین عالی و گلستان قشنگ . . بازمام واين خارزار خاك آلود . منم و این سنگریزه های

١٠٦٧


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )

در دشت ، منم و این خاک توده های سیاه آواز بوم در قلب شب بلند است . . . . از دور
صدای قدمی میآید و متعاقب آن آواز شوریده فلک را میشکافد و در میان دشت طنین
انداز میشود .

بسیار بگشتیم بگرد در و دشت
اندر همه آفاق بگشتیم بگشت
کس را نشنیدیم که آمد زین راه
راهی که برفت راهرو باز نگشت

آواز تاثیر این آشفته بی خانمان با صدای بوم در تاریکی این مزار در آمیخته در تپه های
دورا دور پیچیده به این شب تار میافزاید . . چه ماه نیز تازه غروب نموده . . . . . .

١٠٦٨


شماره (یا زدهم) سال دوم قصیده (۳۱)

(شاعر معاصر)

شاعر شیرین سخن جناب «سید سکندر شاه» کاظمی متخلص برعنا باشنده پشاور که اصلاً از خانواده های
سادات قندهار و از چندیست این خانواده محترم از وطن اصلی دور و اقامت گزین پشاور شده متاسفاً تا حال
ما از احوال این شاعر شیرین وطن بی سابقه بودیم. اینك معزی الیه درین موقع دو سال دو قصیده و شرح
مختصر حیات شان که از طرف یکی از دوستان آنها با نجمن واصل شده ما را مختصری از هویت خود مستحضر
و ما برای معرفی کردن قریحه بلند شان این قصائد که یکی در مدح اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تاجدار
محبوب خود ما و دیگر آن در مدح اعلیحضرت پهلوی تاجدار ایران است درین مجله بنظر قارئین محترم میرسانیم: ـ
(قصیده)
در مدح اعلیحضرت غازي خلد الله ملكه

اندیشه را زجیب سخن سر بر آورم خورشید تازه را سحري دیگر آورم
تا سر ز فكر دریم دانش فرو برم گوهر برون ز طبع گهر پرور آورم
خط در كشم بنامۀ پارینه در سخن تا نام شه بسر ورق دفتر آورم
طوطی نیم مگر بكمال سخن ـ سخن شیرین تر از تبرزد و از شكر آورم
با این بیان چه جاي عجب گرزفیض طبع در هیئت سخن ز نفس پر بر آورم
رعنا بذوق مدحت سلطان ذي وقار هر بیت را ز بیت دگر بهتر آورم
تا در گه بلند فملك جـاه نادري جز آفتاب بخت كرا رهبر آورم
تا من بجلوه گاه شهنشاه ذو الكرم این خط بندگی بسر محضر آورم
گویم که ای نشان جلال گذشتگان نام سخن بنام تو بالا تر آورم
زیبا تر از هنر شود عیبم بچشم خلق گر در قبول شاه كرم گستر آورم
تا کی من از تراکم نیسان حادثات همچون صدف زدیده تر گوهر آورم
تا کی بفصل گل من مجنون ز خار دشت اندر رگ نظاره فرو نشتر آورم
خندم به بزم عشرت اگر یکدم از نشاط بس ناله ها برون ز دل مزمر آورم
دل داغما نجنان که ز گلگشت لاله زار دامن نگاه را همه پر اخگر آورم
با این دل فسرده نفس گرنه در کشم بیرون حرارت از جگر آزر آورم
مگذار تا که وقت چنین رایگان رود مپسند اینكه عمر بباطل سر آورم
از فیض تربیت نه عجب گر بروزگار صد عنصری بعهد تو در عنصر آورم

۱۰۶۹


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۲ )

کی بار بارگی منوچهر بم کشد بار ار بیارگاه چو تو سنجر آورم
خاقانیم برون ز گریبان سر آورد روزي بدست دامن خاقان گر آورم
کارم بدین کلاه نمد سر کشد ز چرخ گر شاهد مراد خود اندر بر آورم
داد سخن کرم ندهد کس چه جای غم من داوری بداد گه داور آورم
طبعم بمدح کس ز غنا نشکفد ولی شاها ز شوق مدح تو شعری تر آورم
عیب است عرض نکته بجز نکته پروران این نکته جز درت بکدامین در آورم
شوقم بدان کشیده که در موکب جلال فرش از برای مقدم سلطان سر آورم
کی بر فراز مدحت شه پر توان زدن کر مرغ خامه را ز سخن شه پر آورم
تا بر زبان ز صفوه خلقش رود حدیث از بهر شست و شوی دهن کوثر آورم
حرفی گر از تقدس ذاتش رقم زنم بال ملک ز چرخ پی مسطر آورم
رمزی ز روشنی دلش گر بیان کنم چوب از درخت طور پی منبر آورم
با آن نظر که خود صفت کیمیا در اوست همسنگ خاک رهگذرت بازر آورم
آئینه کی بهم زند از هیبت مژه گر جوهرش زدیده اسکندر آورم
ز نهارم از تو گر بود از زخم روزگار جوشن ز آسمان و ز خور مغفر آورم
شادم از ینکه غم نبود گر بعهد تو بر کف چراغ گیرم و در صرصر آورم
ناهید را چو شیشه برقص اندر افکنم خورشید را بدور تو در ساغر آورم
سر برزند چوموج عطائت ز قلزمی من بشکنم حباب و بکف گوهر آورم
زانجا که در سراست هوایم ز خواجگی آن به که تن بخدمت شه نوکر آورم
هر شب ز پر تازه هما بالشی نهم شه را وز اطلس فلکش بستر آورم
هر صبح بهر دیده بد بر درت شها مجمر ز آفتاب و سپند اختر آورم
بر رغم خصم تا در غازي سزد همی گه خامه را بکار و گهي خنجر آورم
قیصر بپایش ار ننهد سر زبنده گی بر گیرمش ز تخت و بخاک اندر آورم
هر کس که سر ز حلقه فرمان برون کشد طوقش زنم بگردن و از پا در آورم
گردن بحکمش ار نگذارد سخنوری مغزش به ضربت سخن از سر بر آورم

۱۰۷۰


شماره (یا زدهم) سال دوم نامه هندوستان
(۳۳)

نامه هندوستان

بود سحرگاه که یکی نوجوان
داد بمن نامه هندوستان
بد سخنی چند در او آب دار
منتخب از چار خطاب بهار
بر روش و طرز همین مثنوی
در صفت پادشه پهلوی
از قلم آنکه در ایرانیان
هست مخاطب بشه شاعران
آن شعرا را ملك نكته سنج
كز هنر و دانش و علم است گنج
به ز تبر زد همه گفتار اوست
ليك نگفت آنچه سزاوار اوست
با همه تشویش و پراگندگی
خامه گرفتم به نگارندگی
گرچه بهار است بكا مغز تر
تا بطرازم رقمی نغز تر
این رقمی چند که در نامه رفت
نیست رقم خون دل از خامه رفت
مرغ چمن تا طرب آغاز کرد
مطرب دل نغمه چنین ساز کرد
کشور جم را نشدی کار نغز
تا نه بدی خسرو بیدار مغز
شکر خدا را که درین روزگار
تازه جهان گشت ز نو شهر یار
تازه چنان گشت که شد زبده خلق
کهنگی از سر بدو افکنده خلق
اختر میمون بجهان تافته
چرخ کئون دور دگر یافته
شاخ کریم را علم افراخته
کاخ ستم را زبن انداخته
رو کش مینو شده خاك عجم
باشه هیجاء فریدون حشم
باز در افکنده ز اسکندری
غلغله در گنبد نیلو فری
دولت ما زندگی از سر گرفت
طائر پر کنده دگر پر گرفت
ملت آشفته بساز آمده
آب زجو رفته و باز آمده
شه که چو خور بر سر ایران بتافت
گنج زهر ذره ویرانه یافت

١٠٧١


شماره (یاز دهم) سال دوم مجلة کابل (٣٤)

تا کند آباد ز ماوای جم هم نگذارد بجهان جای غم
تیغ کجش کج منشان راست راست هر که سر افگند بر او بر نخاست
چون سر همت بکمندش در است هر که در افتاد به بندش نرست
چون قلم اندر ته شمشیر اوست آنچه زنظم است زتدبیر اوست
از نفس توسن شه روز جنگ زهرهٔ شیر آب و جگر خون پلنگ
بار خود آندم که بزین افگند لرزه بر اندام زمین افگند
تاج گذارد بسر از مهر و ماه باج ستاند ز سپید و سیاه
به به ازین نعمت پروردگار خوش شه و خوش بنده و خوش روزگار
آنکه چنین شه بمثل کاوه گفت حرف نسنجیده سخن یاوه گفت
گفت « بي بخت همایون شدي » کاوه بدی باز فریدون شدی
آنکه نه شاه است نیابد شکوه کاه نتواند که ببالد چو کوه
بود در او تعبیه راز نهی تا سر او جست کلاه شهی
شه نه فلانی و نه بهمانی است جز که سزا وار نگهبانی است
ای ملك الملك أنو شير وان
نام کیان راز تو روشن نشان
ای شهٔ ایران شهٔ بادین و داد چونتو پسر مادر گیتی نزاد
هیچ رهی نی که بتو باز نی هیچکست در عمل انباز نی
کشور کی از تو قوی ساز یافت دولت جم از تو نوي باز یافت
خود جم و نی زنده گرا کنون بدي تو خط فرمان تو بیرون شدي
آنچه بملك از ره بیداد رفت عهد تو آمد همه از یاد رفت
سعی تو آتش زده در موج آب رأي تو تابنده تر از آفتاب
جنبش مهمیز تو در روز کین خصم بروی آرد از پشت زین
خنجر خونریز تو در روزگار ز آب زند بر دل دشمن شرار

١٠٧٢


شماره (یازدهم) سال دوم نامه هندوستان (٣٥)

پادشها جمله ثنا خوان تو بر تو دعا کرده و بر جان تو
تا که بدین ملك و بدین داوري داد نیاکان تو بیا د آوري
قبضه بیداد بخود بر گماشت رشته داد آنکه زکف در گذاشت
آنچه بکشت عمل انسان نهاد عاقبت الامر همان خوشه داد
پادشها چرخ وزیر تو باد ملك جهان جمله اسیر تو باد
آنچه بتو خواهم از ایزد نکوست وانچه بملك تو نخواهیم عدوست
اختر دولت بتو تا بنده باد خرمتر از امروز تو آینده باد
در عجم زان سخن آرای راد
چون لب از ایراد غلط بر کشاد
کاین سخن از خامه بکاغذ سپرد، نصف زبانرا عرب از بین برد،
گر عرب آمد به عجم باك نيست آنکه جز این داند از ادراک نیست
زانکه عجم سخره اوهام بود ملك عرب مهبط الهام بود
كي عجمي حرف ز دانش زده جز مي و ميخانه و آتشكده
تا عرب آورد کلام خدا خود سخن خلق بدر شد زجا
نور خدا سایه بر ایران فگند ظلمت او در دل ویران فگند
قوم عرب بود که تا پا نهاد خاك عجم را شرف چرخ داد
پیش عرب لاف زبان آورد این عجمي را که گمان آورد
گفته اعراب تهی دست نیست نیست زبانی که از و پست نیست
منطق اعراب نه ایران است مخزن اسرار جهانبانی است
حرف غلط نیست اگر راستید لفظ به در یوزه گری خواستید
حرف کجا بود و کجا آمده گر چه زجا رفت بجا آمده
پادشها عذر پذیرنده باش
گرنه درست است تو گیرنده باش
هست پیامبر (ص) عرب و هم علی (رض) وان دو جگر گوشة بنت نبی (رض)

١٠٧٣


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (٢٦)

جمله امامان که هویدا شدند خود پسر حیدر و زهرا بدند
منکه ز اولاد بتول (رض) آمدم سخت ازین حرف ملول آمدم
ما گر از آنیم شما این چراست کین نه بآئین مسلمان رواست

آقای «ارژنگی» که یکی از صنعت کاران معروف «تهران» است، درین نزدیکی ها انجمن ما را به اهدای چند قطعه رسم ها و اشعار نفیس خود یاد فرموده اند. اینک ما رسم و اشعار آن صنعت کار را (متشکراً) درج صفحات کابل مینمائیم.

۱ - شیر اسیر

روزگار پلید و سفله و پست شیر را بال و پر چنان بشکست
که نهادند روبهان بندش دل دنیا بحال زارش خست
گشت چون شیر بسته زنجیر روبهان را نماند بیم از شیر
با سرور و شعف بهم گفتند بستانیم داد خود ز اسیر
پس از آن هر شغال و هر روباه آمدی در برش به نخوت و جاه
با تمسخر سوال از او میکرد با تکبر بوی نمود نگاه
که چه شد زور پنجه ات که چنین اوفتادی زبون بروی زمین
خویش را پادشاه ما خواندی کو کجا رفت تاج و تخت و نگین
پس از آن میزدند لبخندش که نکو کرده ایم در بندش
زجر کش بایدش نمود کنون زنده بایست پوست بر کندش

١٠٧٤


( ۳۷ )

شمارۀ ( یازدهم ) سالدوم زوال صنعت

هر زمان بی سبب بر آشفند
ناسزاها بشیر می گفتند
فكر فردای خود نمی كردند
كينة دل به سینه نهفتند
شیر نا گه سر از زمین بر داشت
گردن خسروانه بر افراشت
این سخن را بصد مناعت گفت
پس از آن دیدگان هم بگذاشت
گر چه امروز زیر زنجیرم
از جفای فلك زمین گیرم
كس ولی رو بهم نمیگوید
اینقدر بس بمن كه من شیرم
تهران - مهرماه ۱۳۰۷

( ۲ - زوال صنعت )

تا بكی سود من از عمر زیان خواهدرفت
آمدم تنگ کی از جسم روان خواهدرفت
روز روشن که بدین شکل بپایان آمد
می ندانم که شب تیره چسان خواهدرفت
دل خود خوش نکنم ز آمدن فصل بهار
زانکدانم که بهارم چو خزان خواهدرفت
مگر آن یار ز نو آیدو بندد دهنم
ورنه از من بفلک آه و فغان خواهدرفت
هیچ اندوخته جز نام در این شهرم نیست
در سر عشق تو آنهم ز میان خواهدرفت
خلق بر نام و نشان فخر نمایند خوش آن
دورۀ که ز میان نام و نشان خواهدرفت
همچو ترسا بچه گر صورت خود باز کنی
تاب و طاقت ز دل پیر جوان خواهدرفت
همدانی اگر آن مرد ندانست از او
آبروی همه اهل همدان خواهد رفت
صنعت و علم و هنر را که تو حامی باشی !
آه از آن صنعت و دانش ز میان خواهدرفت
تهران ۱۳۰۷

۱۰۷۵


شمارۀ ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل
( ۳۸ )
غزل
اثر طبع جناب سردار عزیز الله خان قتیل .

گلستان برگ گلی مانند آن روهم نداشت همچو آن مو مشک از فر ناف آهو هم نداشت
ای کمان ابرو باحوال شهیدی رحم کن کو نشانی از خدنگ تو به پهلو هم نداشت
جستجو کردیم اطراف چمن را همچو آب بوستان سروي بمانند قد او هم نداشت
دوش میزد در چمن سنبل زرنگ خویش لاف خوب دیدم پیش گیسوی کسی بو هم نداشت
ماه با حسنش همی زد دوش لاف همسري بارخ او چون مقابل کرد مش رو هم نداشت
بهله او باز بان حال گوید این سخن نازکیهای میان یار را مو هم نداشت
از غمش دیوانه گشتم کرد از بندم رها گردن ما لائق زنجیر گیسو هم نداشت
یا ز این قلب حزینم را قتیل آئمه شکست آخر این آئینه ما باب زانو هم نداشت

١٠٧٦


شماره ( یازدهم ) سال دوم
حمد یزدان پاک
( ۲۹ )

اثر طبع شاعر فقيد وطن جناب
احمد جانخان الکوزائی مرحوم
نقل از دیوان قلمی شاعر.

منتخبات نفیسه
حمد یزدان پاک

ای ز جود تو گنبد خضرا بی ستون و طنابها بر پا
ذره نور تو رسید بخور شد ضیا بخش خطة غبرا
قطرة یافت بحر از كرمت كه زند موج لؤلؤي لا لا
از شمیم تلطف عامت شد معطر دماغ باد صبا
كرد پیدا ز جلوه نورت موسى آسمان يد بيضا
نفخه تا ز روح پاک تو یافت شد شفا بخش مقدم عيسى
نيست موجود در زمین و زمان غير ذاتت بديدة بينا
يك وجودي و كونه كونه شدي جلوه گر در مراتی اشیا
متجلى شدي بكسوت خاك يا فتى نام آدم و حوا
گاه گشتی سوار ناقة ناز بنشستی بهودج ليلی
که زدی جامة صبوري چاك همچو مجنون بعالم سودا
همه ليك ساختي پنهان در میان پرده و امق و عذرا
گر نبودي تو پس براي چه شد سعد پابند طرة سلمی
از تو یعقوب شد به بیت حزن بي يوسف نگشت نابینا
رو شنی هم زنور رویتو یافت کی قميصش بدیده داد ضيا
هم تو بودی که آدم خاکی گشت مسجود عالم بالا
وز تو گردید سجده گاه جهان چار دیوار خانة بطحا
از توشد پیچ و تاب زلف بتان وز تو مستست نرگس شهلا

۱۰۷۷


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٠ )

توشدی شاهد و صبوحی کش تو شدی جام و ساغر و مینا
در ازل بود ذات اقدس تو متنزه ز بحث چون و چرا
اندران تنگنای بیرنگی نی محل صفات و نی اسما
سر بسر نور بحت و لا اطلاق بلکه از جمله قید ها بالا
داشت حسنت زغایت پاکی از خط و خال و زلف استغنا
بهر سرگشتگان راه طلب شد ز لطفت تنزلی پیدا
سوی وحدت زدی زحجله خاص يك قدم بهر عاشق شيدا
احدیت بوحدت انجا مید حبذا لطف قادر يكتا
اسم و ذات و صفت عیان کردید ليك در پرده بطون و خفا
نه صفاتت زیکدیگر معلوم نه ز ذاتت تشخصی پیدا
لا متمایزاً لبعضها عن بعض لا من الذات اففعال لها
همه در یکدگر چو شکر و شیر چون تبسم زلب نگشته جدا
لب و دندان خنده نمکین درهم آمیخته چوآب و هوا
چون جمالت ببرقع اجمال رفت چون آب خضر در ظلما
متجلی شدی بطرز دگر از عطا بهر انکشاف غطا
در تعین دوم پی دل چاک آمدی از تعین اولی
رفت اجمال و شد عیان تفصیل صفت و ذات یافت نام سوا
گشت ظاهر ائمه سبعه هر گهریافت گونه گونه بها
علم و قدرت بروی کار آمد یافت آئینه حیات جلا
بصر و سمع و هم کلام قدیم کرد در منزل تمایز جا
آفتاب ارادت از لی جلوه گرشد فراز چرخ علا
جلوه گر گشت شاهد لاریب باخط وخال وزلف عنبرسا
بخرامید با کرشمه برون سربسر مهرلطف و نازو ادا
لب لبالب ز خنده نمکین طره افشانده همچو دام بلا

۱۰۷۸


(٤١)
شماره ( یازدهم ) سال دوم
حمد يزدان باك

از كمر هيچ مي نيارم گفت
خود دهانش مگر کند انشا

لعل نوشینش اندر آن محفل
میکشاند از شوق داده صلا

آمدي رو كشيا ه در بازار
با همه نازكي و لطف و صفا

بحر جودت چو موج دیگر زد
چمن روح یافت نشو ونما

با هزاران بساطت و تجريد
شد شگفته دران چمن گلها

برگ شان بی کدورت تركيب
رنگ شان بی كثافت اجزا

همه قدو سيان حضرت پا ك
همگی سابحان بحر وفا

رنگشان ز احتياج رنگ بري
بركشان راز کلفت استغنا

گوش بنهاده جمله بر فرمان
همه سر بر خط قضا ورضا

نه بدا من غباري از طغيان
نه بعارض نشسته داغ عصا

همگی خوانده درس لا يعصون
از اطاعت بکف گرفته عصا

موج دیگر چو زد محیط وجود
کشت امثال را بلند صدا

جمع گشته در آن لطیف و كثيف
چون بوقت سحر ظلام وضيا

در میان فرات ملح اجاج
همچو سد سدید گشته بپا

نبود در عوالم امکان
همچو آن عرصه فسیح فضا

بصفات مناسب اجسام
متمثل شود در ان معنی

خواستی تا ظهور تام کنی
گنج بیرون کنی زكنج خفا

صنعت افگند طرح معماری
کاخ اجسام را فراخت بنا

چار عنصر چهار دیوارش
سقف آن خانه گنبد مینا

۱۰۷۹


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (42)

نقل از يك نسخه قلمی کتاب معرفت الحیات تالیف حکیم امیر ناصر خسرو بلخی که اصلا
بزبان عربی از طرف سید ابوبکر بیرونی ترجمه شده وبعدها بفارسی بقلم مرحوم فاضل
ملا نیاز محمد خان جرمی بدخشانی ترجمه گردیده است، این ترجمه ملا نیاز محمد خان قلمی
ودارای ۱۸۳ صحیفه بوده که بعدها ۶۵ صفحهٔ آن مفقود شده و مابقی تا حال در کتابخانهٔ
فاضل شاه عبدالله خان فخری بدخشانی موجود میباشد . شاه عبدالله خان از جزو ثانی
کتاب مذکور که عنوان وصایای خسروی دارد مواد ذیل را استنساخ و بمجله کابل ارسال
فرموده اند .
وصایای خسروی :
فرزندی ندارم ، تا او را در آغوش محبت گرفته و لمحات آخرینیکه در حیات با من دست
وگریبانند تجارب مزیدة که در ارکان مختلفه زندگی بدست آورده وحاصل مزرعة حیات
من است ، اکتساب کمالا تیکه کرده فنو نیکه آموخته ام فوایدیکه ازان برداشته ام یگان یگان
از جلو دیده هوشش گذرانیده و او را توصیه مینمودم ، تا از تجارب من کسب عبرت واز
کمالات من تحصیل خبرت مینمود : ندارم ، آري ندارم !
درین حالتیکه ریش سیاه مایل سفیدی است و يوماً فيوم در کاخ بنیان حیاتم تزلزل پیداست
درین دمیکه همدم و همنواي من مرگ است آخر درین ساعتیکه بجز از چند هزار جلد کتاب
دیگر ذی روح با من نیست ، دلم چون مریض تشنه کام و بیکس میخواهد که از سر چشمهٔ
دیدار فرزندی رفع عطش نماید واز اوراق دفتر خاطرش از صحایف کتب خیالش ، از ضبط
نامه حواسش ، از تفسیر دماغش قدري با او صحبت کرده و يك خط حرکت لا یتغیر برای
او تمهید کند : -
اما این خیال ممکن نیست ـ ليك دل هم تسلی نمیشود ، چه باید کرد ، ضرور يك فرزندی
اقتباس باید نمود ، آن فرزند کجا و آن هوش جذاب کو ؟
بهر صورت اگر حواس سالم را دارا باشد باز هم قدري مدار تسلی است ، لا علاج
برای رفع کدورت دل ، برای تسلیت خاطر فرزندي گرفتم ، اما چه فرزند ! فرزندي که
نه بانسان شبیه است و نه بحیوان غیر ناطق ، نه زبان تکلم دارد نه گوش حساس نه دیده
بصیرت دارد نه حواس آزاد !

۱۰۸۰


شماره ( یاز دهم ) سال دوم وصایای خسروی ( ٤٣ )

هرچه هست باعث تقویۀ قلب و تفریح دماغ است این فرزند من خاك نیست اما از اجزای خاك است : اسم عزيزش ( حجر پاره ) تعيين سنش را غیر از رسام ( بديع السموات والارض ) کسی دیگر کرده نمي تواند .
در آغوش محبتش گرفتم واز رخسارۀ تصوری آن بوسۀ خيالي برداشته نصایح پدرانۀ خودم را در حالتیكه احتضار خریف شبابش مينا مند و من به آن همنوائی دارم يكايك برایش ايضاح نموده گفتم :
فرزند !
هرگاه در انسان يك خاصيت مميزه موجود نمي بود ، هيچگاه اسم انسانيت به او نهاده نمی شد و آن عبارت است از ار تقاي تدريجي بمرامات قلبي و دماغی که محفظۀ اسرار انسا نیتش می نامند .
و این ارتقاي تدریجی میسر نمیشود بجز ( توسل ، به حبل المتين علم ودانش ) تصور نکنی که این ارتقاي تدریجی را تنها انسانها از نیروی علم مالك شده و میشوند ، نه ، بلکه در انسان های وحشی ، حيوانات اهلی و درنده و نباتات و آب ها وحتی در جمادات هم ارتقاي تدريجي بوده : اما مقصد ازین ارتقا نه تنها بزرگ شدن حيوانات و نباتات ، از حالت صغارت بکبارت است ، بل آن نکته مهمه عبارت است از ترقی و تعالی فکریه در راه تامين و آسايش همنوعی و برتری شخصیت چه بجهان وجود وچه بعالم ارواح .
آری تذكار شخصیت بجهان جسمانی در مقابل افعال بس قبيحه هم حاصل میشود و بسی از سلاطین ظالم حایز این موقع شده اند ، اما باز تردید میکنم که مطلب ازین اشتهار نه تذكار اسم شخص به شخصیت نفرین آمیزی است ، بلکه در مقام تحسين و آفرين و ياتقدير و تمجيد که استحصال این رتبۀ رفيعۀ ومميزۀ تقدير در مقابل تحصيل شرافت است و اس اساس مهم این شرافت تنها اكتساب علم است وبس .
علم قطع نظر از انكه روح را تقویت ، جسم را قدرت ، حسیات حواس خمسه را هدایت و نظر به از دیاد تحصیل عقل را قوت و استطاعت می بخشد اینچنین خواص مستقرۀ آن با يك جامعه سرایت کرده و موجب تشحيد اذهان آنان گردیده ، ثمرۀ جلادت بار ( انما المومنون اخوة )

۱۰۸۱


شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل
(٤٤)

اتفاق مادی و معنوي ، صداقت ومحبت ، خلوص وعقیدت ، روح سعی و عمل عزم و ثبات را
تولید میکند .
( باقیدارد )

بهار

بیار باده که در صیدگاه عالم هوش
بذوق وصل جنون در فضاي دشت چمن
پي صبوحي ساغر کشان محفل شوق
دوانده است بصد رنگ ریشه امواج
ز گرمجوشی رنگ هوا عیان گردید
نواي سلسله شوق پرد ها دارد
دگر بساز جنون هوش بر نمی آید
نسیم عشرت این بزم شیشه در بغلست
بقدر چشم کشودن طرب قدح پیماست
بیا بسایه فرصت که میرسد بچمن
نه برگ دانم و نی رنگ اینقدر دانم
زساز انجمن راز تا چه می شنود
کدام رنگ و چه گل جوش حیرتست اینجا
بهار میرسد از موج گل کمند بدوش
هوا زابر بهاری کشوده است آغوش
نشاط جام بدستست و رنگ باده فروش
ز جویبار رگ گل بهار طوفانجوش
که در گرفته بآفاق آتش خاموش
چوعندلیب توهم بر جنون زن و بخروش
نگاه آینه شو کسوت تحیر پوش
نفس بموج هوا محوساز و باده بنوش
زخواب اگر مژه وا کرده بمستی کوش
همای رنگ زبرگ گل آشیان بردوش
که صف کشیده هجوم غبار رفتن هوش
که گل ز غنچه سر انگشت خود کشیده بگوش
قبای ناز درید است خاک آینه پوش

حدیث پرده رنگ از که باید م پرسید
زبان بوي گل آواز میدهد که خموش
( بیدل )

١٠٨٢


(٤٥)

شماره (یازدهم) سال دوم

شعرای افغانستان

مشاهير

شعرای افغانستان

(۹)

نگارش سرور خان گویا

در دربار خوارزم شاهیان

رشید و طواط بلخی (۱) = اسم ولقب او را مورخین و تذکره نویسان بسیاق ذیل:

امیر امام رشیدالدین سعدالملك محمد ابن عبد الجلیل عمری كاتب معروف بخواجه رشيد و طواط نقل کرده و نسب او را بخلیفه ثانی « رض » ( ۲ ) میرسانند ، تولد او در شهر بلخ که در انوقت یکی از امصار مهم و بلاد عظیم شرقی بوده در بین ٤٨٠ و ٤٨٧ اتفاق افتاده است و از آغاز دوره زندگانی داخل مكتب نظامیه که یکی از مکاتب شهیر شهر بلخ بلکه از مدارس فخیم و بزرگ آسیا در انوقت بشمار می آمد گردیده قسمتی از تحصیلات خود را در انجا به اتمام رسانیده است . بعد از ختم دوره تحصیل در خوارزم بدربار ابو المظفر علاء الدوله ابن قطب الدین محمد خوارزم شاه پیوسته و از ن به بعد تا آخر عمر در دربار خوارزم شاهیان بوده است روزگار ترقی و آوان عروج این شاعر زبردست و دبیر معروف بلخ

( ۱ ) دولتشاه میگوید : « رشید مردی حقیر الجثه و تیز زبان بوده است از انجهة اورا و طواط نام نهاده اند چه و طواط مرغ کوچکی است که آنرا فر ستوك « پرستو » می نامند ـ نقل است روزی در خوارزم علما مناظره و بحث میکردند در مجلس خوارزمشاه اتسز ، و رشید در انمجلس بقیه اش بحاشية صحيفة ٤٦

۱۰۸۳


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )

در در بار اتسز بوده و مدت ۳۰ سال در نزد این پاد شاه از ٥٢٢ تا ٥٥١ سمت ریاست
دارالانشا و یا وزارت رسایل او را داشته است چون در انشای زبان عربی و فارسی
مهارت تامی داشته ازین جهت یکی از دبیران معروف و منشیان مقتدر زمان خویش بوده
و اتسز نیز مراتب علمی و ادبی او را محترم داشته و از هر جهت مراعات خاطر و ضمیر او را
مینمود و در تمام این مدت چه در حضر و چه در سفر ملتزم در بار و رکاب این پادشاه بوده
انی از و مفارقت نورزید . تا آنکه آخرین رباعی خود را در مدح و ارثاء اتسز که در درهٔ
خبو شان در سنه ٥٥١ بمرگ مفاجات در گذشت سروده و بر سر تابوت او میگریست :
شاها فلك از سیاستت میلرزید
پیش تو بطوع بندگی می ورزید
صاحب نظری بکاست تا در نکرد
تا آن همه سلطنت باین می ارزید
رشید علاوه بر انکه روزگار جوانی و ایام نیرومند عمر خویش را بدربار اتسز بسریرد
و تا موقع وفات او ٥٥١ بحضورش تقرب داشت ، شهان ذیل نیز از معاصرین اوست :
(۱) ایل ارسلان ابن اتسز ٥٥١ - ٥٦٨ - (۲) تکش ابن ایل ارسلان ٥٩٦٠٥٦٨ عطاء الملك
جوینی در تاریخ جهانگشای خود ( ج ۲ ـ چاپ لیدن ) می نویسد : چون سلطان تکش در
دو شنبه ۲۲ ربیع الآخر سنه ٥٦٨ در خوارزم بتخت خوارزمشاهی نشست ؛ هر کس از
شعرا و بلغاء در تهنیت او خطب و اشعار آوردند . رشیدالدین وطواط را که در خدمت
آبای او سن از ۸۰ گذشته بود بمحفه پیش او آوردند . گفت هر کس برقدر خاطر و قریحه

بقیه حاشیه صحیفه ٤٥
حاضر بود ، در مناظره و بحث تیز زبانی آغاز کرد و خوارزمشاه دید که مردی بدین خوردی
بحث بیحد و اندازه میکند و دواتی پیش رشید نهاده بود ، خوارزمشاه از روی ظرافت گفت که
دوات را بر دارید تا معلوم شود که از پس دوات کیست که سخن میگوید . رشید در یافت برخاست
و گفت : « المرء باصغریه قلبه و لسانه » خوارزمشاه را کیاست و فضل و بلاغت رشید معلوم شد
و او را محترم و موقر داشتی و بانعام و اکرام بی نهایت مستفیدش می ساخت . »
« ۲ » محمد ابن محمد ا بن عبدالجلیل ابن عبدالملك ابن محمد ابن عبدالله ابن عبدالرحمن ابن محمد
ا بن یحیی ابن مردو یه ابن سالم ابن عبدالله ابن عمر رض معجم الادباء ، یاقوت جلد ( ۷ ) صفحه ۹۱
طبع مصر.

١٠٨٤


شماره ( یازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٤٧ )

تلفیق تهنیتی کرده اند و من بنده را سبب ضعف بنیه و كبر سن قوي از کار فرو مانده است .
بر رباعی که سبیل تبرك نظم افتاده است اختصار میرود .
جدت ورق زمانه از ظلم بشست عدل پدرت شکسته ها کرد درست
ای برتو قباي سلطنت آمده چست هان تاچه کنی که نوبت دولت تست
دولت شاه سمرقندی میگوید : این واقعه در بین رشید و سلطانشاه ابن الپ ارسلان
روی داده ( ٣ ) سنجر ابن ملکشاه ٥١١ - ٥٥٢ وقتیکه سلطان سنجر بواسطۀ تمرد
و عصیان اتسز درجمادی الاخرى ( ٥٤٢ ) لشکر بخوارزم کشید وقلعۀ هزار اسب را
دو ماه محاصره نمود - انوري که در رکاب سنجر حضور داشت رباعی ذیل را به تیری
نوشته بقلعه انداخت .
ای شاه همه ملک زمین حسب ترا ست وزدوات واقبال جهان كسب تراست
امروز بيك حمله هزار اسب بگیر فردا خوارزم وصدهزار اسب تراست
رشید وطواط كه اندرون قلعه بخدمت اتسز بود رباعی در مدح او و نكوهش
از سنجر در جواب رباعی انوری به تیری نوشت و بیرون انداخت :
گر خصم تو ای شاه بود رستم گرد يك خرۀ هزار اسب تو نتواند برد...
از پنجۀ سلطان سنجر خیلی بر رشید بر آشفت و سوگند خورد ( ١ ) وقتی که
شهر فتح گردد رشید را گرفته و هفت پاره کند پس از چند روز که هزار اسب را گرفت
رشید پنهانی گریخت ولی سلطان در جستجوي او مبالغه نمود تاحاضرش ساختند رشید رقعۀ
را جمع بعفو جرائم خود از سلطان برای منتجب الدین بدیع کاتب ومنشی دیوان اعلای
سنجری فرستاد مشارالیه بحضور سلطان عرض کرد وطواط مرغک کوچکی است نمیتوان
او را هفت پاره کرد اگر سلطان امر فرمایند دو پاره اش کنند بهتر است سلطان بخندید
و باین لطیفه از سر خون او در گذشت .
( ١ ) ر شید قبل از ین قصیدۀ هم در مدح اتسز و نکوهش از سلجوقی گفته و سلطان سنجرشنیده و بر
آشفته بود که مطلعش این است :
اتسز غازی به تخت ملك بر آمد دولت سلجوقی و آل او بسر آمد

١٠٨٥


شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل
(٤٨ )

(٤) شاه غازی نصرة الدین رستم ابن علی ابن شهریار ابن قارن ٥٢٣ - ٥٥٨ که از اعاظم ملوک آل با وند است رشید مناسبات دوستانه باحضرتش داشته و مدح او می گفته ، صله و وظائف مستمری از خزانه اش می گرفته .
مقام علمی و ادبی رشید : رشید در نظم و نثر زبان فارسی یکی از دبیران زبر دست و شاعر با اقتدار بوده و کتاب حدایق السحر او از بزرگترین و مهم ترین کتب ادب و نمونه نثر فصیح اوست . در زبان و ادبیات عرب نیز مقام بلندی داشته و تا امروز نزد ادبای عرب منشات بلیغ و خطب فصیح او از شهکارهای زبان عرب محسوب است یاقوت در معجم الادبا میگوید : « رشید در آن واحد يك بیت از بحري در عربی نظم میکرد و بیت دیگر را به بحر جداگانه بفارسی می ساخت و هر دو را باهم املا مینمود . » هیچ شاعری تا کنون نظیر او نگذشته که اغلب دیوان خود را از ابیات مصنوع و مرصع و ذو قافیتین با يك نیرو واقتدار تمامی املا نماید دولتشاه می نویسد : « قصیده ای گفته که تمام آن مرصع و بعض ابیات آن مرصع مع التجنيس است و دعوی کرده که پیش ازین هیچ آفریده قصیده ای نگفته است که تمامی آن مرصع بوده باشد خواه بعربی و خواه بفارسی » لهذا ابیات او در موارد علوم معانی و بدیع و بیان از مهمترین شواهد اهل ادب بشمار آمده است :
شعرای معاصر : انوری ، معزی ، سنائی، ادیب صابر ، سوزنی ، مختاری ، خاقانی ، سید حسن غزنوی و غیره از شعرای معاصر رشید اند انوري باو معارض بوده خاقانی وصابر با او مشاعره می کردند . انوري ادیب صابر را بر رشید در شعر ترجیح و خاقانی برخلاف رشید را افصح می شمرده و در مدح او گفته :
اگر بکوه رسیدی روایت سخنش
زهی رشید جواب آمدی بجای صدا
رشید برعلامة جار الله زمخشری که از فضلای مشهور است و با رشید مراوده داشته انتقاداتی وارد کرده و زمخشري همه آنرا پذیرفته است و يك رسيلة انتقاد آمیز او را نسبت به علامه زمخشری یاقوت در جلد (٧) معجم الادباء صفحه ( ٩١ و ٩٢ ) ضبط کرده است .
تاریخ وفات : یاقوت حموی و جلال الدین سیوطی وفات او را در ٥٧٣ ضبط کرده اند

١٠٨٦


شماره ( یازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٤٩ )

ولي دولت شاه سمرقندی وفاتش را در خوارزم در سنه ٥٧٨ و مدت عمرش را ( ٩٧ ) سال می نویسد و مدفنش را در جرجانيه خوارزم می داند .
آثار رشید وطواط : ( ١ ) دیوان فارسي كه غالب موضوع آن فتوحات اتسز ومدح رجال عصر است تقریباً ٥٠٠٠ بیت است و تا هنوز فخمه آن بطبع نرسیده ( ٢ ) رسایل عربي در دو جلد كه عبارت است از ١٧٦ رساله و اکثر آن مسجع است در ١٣١٥ در مصر طبع گشته . ( ٣ ) حدائق السحر في دقائق الشعر که آخرین نسخه آن در طهران از روي نسخه قدیمی مورخ بسال ٦٦٨ هجري بسرمایۀ كتابخانه كاوه طبع گردیده است :
نمونۀ سخن :
بهار چهره جان را همی بیاراید جمال چهرۀ بستان همي بیفزاید
سحاب روي شگوفه همی بیفروزد شمال جعد بنفشه همي به پیراید
یکی بکوه و بصحرا گلاب میریزد یکی بباغ و ببستان عبیر می ساید
گل است شاه وریاحین همه سپاه و پند چنین سپه را لابد چنین شهی باید
گلست آري شاه و بنام او اينك ز خطبه كردن بلبل همي نیا ساید
دهان سوسن آزاد را بمدحت گل زبان ده است و گراضะاف ده بود شاید
گشاده نرگس چشم امید را همه شب که صبح بر دمد و گل جمال بنماید
گرفته لاله بکف جام لعل و مانده بپای مگر بزم خودش گل شراب فرماید
بنفشه پیش در افگنده سر مسخر وار زخط طاعت گل نیم خم موه نگزاید
مگر منازع گل گشت ارغوان ورنه چرا سپهر تن او بخون بیالاید

*
* *

چون بتو ایزد زمام جملۀ عالم سپرد تو بعالم در طريق بخشش و نیکی نگر
بر خلائق داد کن زیرا که در آفاق نیست نزد ایزد کس گرامی تر ز شاه دادگر

۱۰۸۷


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( 50 )
سیم و زر در وجه نام نيك نه کزروی عقل هست گنج نیکنامی به ز گنج سیم و زر
*
* *
مر ملك را بعدل ثباتست و انتظام مرعدل را بعلم ظهورست و اشتهار
بی عدل نیست کنگره ملك مرتفع بی علم نیست قاعده عدل پایدار
اعلام عدل را بمساعی بلند کن وار باب علم را با یادي نگهدار
*
* *
همه کار گیتی بود بر قرار چو با عدل و دانش بود شهریار
هر آنکس که در دست فرمان او زمام خلائق نهد کردگار
همان به که کوشد بنام نکو که آن ماند از خسروان یاد گار
تو اصلاح گیتی از انكس مجوي که بر نفس خود نیستش اقتدار
*
* *
سراج بلخي
بقول صاحب مجمع الفصحا به سراج الدین علا موسوم و ملقب بوده ولی عوفی او را معين الدین سراجی بلخي نگاشته · سراجی شاعر ومادح مخصوص خوارزمشاه بوده اگر چه هر دو تذکره نویس متقدم و متأخر در نظم و نثر او را بدرجات بلندی ستوده اند اما
1088


شماره ( یازدهم ) سال دوم شعراي افغانستان (٥١)
متأسفانه تاریخ تولد ووفات او معلوم نیست و پیشتری ازین سراغی ازو نداده اند . نمونه سخن :
هر كجا عشق یار می آید نالة عقل زار می آید
گلستانی است عارضش که در او گل خوبی ببار می آید
در دو چشم خیال عارض او عوض نو بهار می آید
بر من از نام عشق اوشب و روز ستم روزگار می آید
اي جواد كه ملك ملت را از حسامت حصار می آید
بر محك قبول بی مهرت زر جان کم عیار می آید
شجر نظم را بمدحت تو از معانی ثمار می آید
صاعد بخت را ز خدمت تو از جوانی سوار می آید
ترجمة محمد رضاخان متعلم مکتب امانیه
« ویکتور هوگو »
قوانین و نوامیس اجتماعی و عوامل تاريخي وروحی اقوام و افراد هر كدام براي جولان قلم شاعر ، ميدان مساعدی بوده و هست - هر يك از شعرا زمینۀ را در نظر گرفته و در آن زمینه موفقیتی مخصوص و تشخصی معین را احراز کرده .
محبت مردم با نویسند گان از جهات مختلفه است ، برخی را استحکام ترکیب وبلاغت معانی شور انگیز شاعر مست میسازد و عده به سلاست ولطافت وروح آزاد نویسنده دلبستگی دارند ، همچنان بدایع ولطائف تشبیهات و استعارات وكنايات سبب محبوبیت محررین در جامه میگردد ، جنبۀ از مردم در میان شعرا فقط شاعري را دوست دارند که خود را زبان بی آلایش مليت و وطنيت قرار داده باشد و برای بیدار کردن عقول غافل
۱۰۸۹


( ٥٢ )
شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل

و خواب آلوده با نغمات و بیانات شیرین و دلفریب و احیاناً درشت و هجو آمیز ، بايك قوة
غیر مرئی که عبارت از قلم آتشین اوست با استبداد و ظلم ، تضییقات و فشار پنجه دهد .
عده قلیلی از شعرا همه این اوصاف را دارا کشته اند ، دانت ، شکسپیر ، گوته و هوگو
و امثال آنها از همین قبیل اند و هريك بافتخار قوم خود دفینه های حکمیتی بیادگار گذاشته که
دست روزگار حسود از محو آثار و نگارشات آنها کوتا هست .
چون تاریخ حیات و ترجمه آثار شعرای نامی عالم منظور مجله شریفه کابل ، زید افادته
میباشد ، لذا حیات هوگو را تحریر نموده و به مطالعه هموطنان میگذارد و در شماره های
آینده مجله از آثار او نیز منتخباتی را ترجمه کرده وبطور نمونه ادبیات غرب تقدیم
خوانندگان خواهم نمود .
کیفیت حیات هوگو: ویکتور هوگوسومین پسر جنرالی است موسوم به (کونت هوگو)
از نژاد لورن (۱) ، مادرش موسوم به ( سوفی تر بوشه ) از اهالی نانت بوده ،
هوگو بتاریخ ۲۹ فوریه ۱۸۰۸ یعنی قرن ۱۹ در شهر ( بزانسون ) در حوالی جبال ژورا
که بین فرانسه و سویس حایل است تولد یافته و خودش هم در مؤلفة او موسوم به ( فوی
دوتن ) ( اوراق خزان ) بسنه تولدش اشارت نموده تاریخ مزبور را مینگارد .
پدرش دو پسر دیگر هم داشت و پسر بزرگ او اسمش « آبل » بود ، اگر چه آبل از
سائرین بزرگتر بود ولی بالعکس در ذهانت از دو برادر خورد خود کمتر بوده .
برادر دومی او روژن نام داشت و تا اندازه شهرت به غزل سرائی داشته ، آنچه از
مدارك مستند معلوم میشود هوگو از آغاز طفلی شروع به تعلیم نموده ، در ایتالیا و اسپانیا
با پدرش همسفر و ناز پرور بوده ، هوگو ازین سفرها یاد نموده و مخصوصاً در کتاب
( اودا بلاد ) مذکور است ، پدرش مائل بود هوگو مانند او يك فرد عسکری شود ولی
هوگو که در قلبش آتش شوق شعر و سخن سرائی زبانه میکشید به عسکریت چندان میلی نمیکرد .
در اوانیکه ملت فرانسه به قوة ارادة متين قله های هوسات نفسانی را میخواست تسخیر

(۱) از محال متز در شمال فرانسه و از جمله ایالاتی است که واقعات خونین در تاریخ فرانسه ثبت کرده است

۱۰۹۰


[BLANK PAGE]


صداقت مندان مدیران ومامورهای وزارت داخلیه


( ٥٣ )
شماره ( یازدهم ) سال دوم
ویکتور هوگو

کند ، خانواده هوگو در پاریس عودت نمود و فرزند خود را به نزد ( كووان دي فويانتين )
در باغی که مهر و محبت هو گو را جلب نموده بود به متعلمی سپردند ، ازین زندگانی خود
هوگو در کتاب ( له راييون ای لی او مبر ) سخن رانده .
چندی بعد هو گو در مکتب پانسيون كورديه مشغول درس گرديد ، ولى بعدها بمدرسة
لوى ١٤ داخل تعليم شد ، اين متعلم شعر و ادبيات را نسبت بسایر مضامین دوستتر داشت
و با عظمت روح واطمینان میخواست خود را ردیف و هم قطار ( شاتو بریان ) بسازد ، اما
نمیدانست خصایص روحی او سرنوشت سعادت ادبیات قوم خواهد شد .
طبع خداداد و ذوق بلند او در عمر پانزده سالكي يك قطعه غزلیات و قصائد را
بدار الفنون تقديم نمود و در سنه ١٨١٧ جایزه از اکادمی بدست آورد .
اثرات اولیه هوگو :
مد تی بعد از دریافت جایزه، این شاعر یک عده قصائد موسوم به ( ) نوشت، از همین جا
دشمنان و مخالفین بسیار پیدا کرد.گردوستان مخلص و شاگردان صمیمی نیز داشت که همه پیرو افکار
او بودند و جمعی به اسم سانترال رومانتيك تاسیس کردند ـ رئیس این مجمع ویکتور هوگو مقرر شد.
پس از تحریر قصائد مذكوره هوگو بهمدستی برادرانش روز نامه موسوم به ( کون
سروا تورلی ترر ) را میگذاشت و دران مدح خاندان شاهی و مذمت و برخلافی ادبیات
جدید را نشر میداد ، بهمین مناسبت لوي هجده برای او سالانه هزار پوند معاش میداد
و رفته رفته این معاش تا ۲۰۰۰ پوند رسید.
ادبیات فرانسه در دورة هوگو :
از سنه ۱۸۲۷ تا ١٨٤٣ دوقوه مخالف يعنى كلاسيك و رومانتيك در ادبيات
فرانسه و جود داشته ، اولی معتقد بود که ادبیات باید به وزن و قافیه پابند با شد ، و قدم
فراتر گذاشتن ازینحدود دور از مسلک میدانستند ولی دسته دومی مؤسس آن هوگو بود
عقیده داشتند که سبك هزار ساله قدما مندرس شد، رو به ابتذال و انزوال رفته ، باید
مراعات آن نشود ـ گفتگوهای بزرک این دو دسته در یکی از پیس منظومه های هوگو
موسوم به ( هر مانی ) مشهور است .
۱۰۹۱


( ٥٤ )
مجلة کابل
شماره ( یازدهم ) سال دوم

رئیس روما نتيك يعنی هوگو برای کندن ریشة كلاسيك و تزریق ادبیات رومانتيك اشعار ، ناولها ، دراما ها ، کتب فلسفی و تاریخی نوشته و میتوان گفت که هوگو در ١٨٤١ کاملا از حملات شعرای معاصر و معاند خود فارغ گشت ، مگر هنوز از تشویشهای اداري و سیاسی رهایی نیافت بر علاوه بی اعتدالیهای روزگار نگذاشت نفسی راحت بکند چه در حینیکه هوگو در دنیای ادبیات افق جدیدی را روشن ساخت ، دخترش برای رفتن به عروسی به دریای سن غرق شد و اینحادثه قلبش را جریحه دار نمود ، ازینرو ضعف قوا و شدت غم چندی با او اجازه نگارش نمیداد ، سپس اینحالت را در برجسته ترین اشعار خود که تراوش روح داغدار اوست باسم ( کون تا نپلاسیون ) « یاد داشت های روحی » به رشتۀ تحریر در آورد که خیلی جالب نظر و جاذب دقت است .
زندگانی سیاسی هوگو :
طوری که نگارش رفت در ۱۸۲۷ هوگو قوانین ادبی رومانتيك را نوشت ، و نباید فرا موش کرد که در همین سنوات فرانسه ها از حکومت شارل دهم که خرابيهای آن دوره غیر قابل انکار است بتنگ آمده و در نتیجه او را از سلطنت مأیوس نمودند .
اگر چه شورشیان بمرام حقیقی که بر طرفی شارل بود کامیاب شدند و لوئی فیلیپ را پادشاه مقرر کردند که بعدها به روا بورژوا ( که پادشاه بی تهذیب ترجمه میشود ) معروف گشت .
لوئی اگر چه طرز حیات و دربار خود را خارج از رسوم شاهان گذشته قرار داد . ولی هیچگاه اصول جهان داری و سیاست مداری و مساوات را نتوانست بر قرار کند . ازینرو میبایست که فرانسه بار دیگر در تاریکی جهل فرو میرفت و این حالت توحش و جهل مدتی قدرت بخرج میداد جهل پسندان و بیشتر رجالی بودند که به تنعم زیسته و از جهل دیگران استفاده میکردند ـــــ تا اینکه رعایا نیز بنوبۀ خود در حصول رژیمی بهتر و تفکر در علل و اسباب آن در ١٨٤٨ بقوام و اساس دورة سلطنتی بهتری موفق و لوی نا چار بفرار انگلستان گردید .
در ١٨٤٦ يعنى بعهد لوئی فیلیپ هوگو اعزاز تمام یافته و در مجلس اعیان مأموریت

۱۰۹۲


شماره ( یازدهم ) سال دوم ویکتور هوگو ( ۵۰ )
داشت ، درین وظیفه سیاسی هوگو مدافع بزرگ دشمنان آزادی و حقوق حقه مردم شمرده میشد و خود را دو مکرات ( ملت خواه ) یعنی هوا خواه نظم و نسق معرفی میکرد که احاد و افراد ملت در آن حق مداخلت داشته باشند و بمردم می فهمانید که محور اعمال و افکار امرا تأمین آسایش و تهیه وسائل عشرت و کامرانی خود آنهاست - بعد از انقلاب ١٨٤٨ جمهوری دوم شروع شد و رئیس ایندوره برا در زاده ناپلئون اعظم مقرر گشت که سه سال بعد ، رسوخ خود را در مردم دیده و برای دائم خواهان ریاست شد ولی با اینهم قناعت نکرده سال بعد ناز و نعمت او را بیشتر فریب داد و درین نوبت اعلان پادشاهی کرد و خود را به ناپلیون ٣ ملقب ساخت - بظهور ناپلیون ٣ ، هوگو از پاریس عزیمت نمود و اولاً ، به بروکسل ، بلژيك ، و بعد ازان ژرزه و بالاخره به گرنزه ( جزائر بحر مانش متعلق به انگلستان شناخت ) در ۱۸۷۰ یعنی وقتیکه ناپلیون صغیر در جنگ سدان بدست آلمانها با عساکر فراوان دستگیر شد و فرانسه در سیر قهقرائی همه افتخارات خویش را از دست داد هوگو در ضمن این کشمکش و ستیزه مانند يك حامی توانا بحمایت فرانسه برخواست ، و سر از نو به مجلس ملی داخل ، در امور فکری و روحی تبدلات عظیمه را سبب شد ، و معلوم است که تا تبدلات فکری صورت نگیرد ترقی جامعه امکان پذیر نیست .
در غیاب از وطن روح امید هوگو بیدار بود و آنهمه قهر و غضب را که در اعماق قلب او جا گرفته بود ترتیب داده به اسم ( شاتی مان ) در ١٨٥٣ ، و ( کوتا مپلاسیون ) در ١٨٥٩ و ( له لژاند دو سیکل ، ) نشر کرد .
هوگو و اجتماعیات :
در آخرین سلسله آثار هوگو به استثنای کتاب « رموز ابوبیت ، جمیع مسائل اجتماعی و مذهبی تحریر شده - در قرن قبل از و فقط و انراز مناسبات خرد با محیط آگاه شده و در نتیجه انقلابات علمی و معنوی طغرای علم و دانش را بخون خرافت پسندان نوشت و از ثمره جانفشانیهای هوگو فرانسه آنچه را که فاقد گشته بود واجد شد و هر چه نقصان داشت تکمیل نمود .
١٠٩٣


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )

هوگو خائنین را خوار وذلیل میگفت ، شخص متنفر از جامعه را بدمیدید ، بشر و تعاون را لازم وملزوم میدانست ، در باره مجرمین عقیده داشت که به اثر تربیه صالح شده میتوانند .
هوگو از آنها نیست که میگویند در سایه تعاون ، جنگ ونزاع ظلم واستبداد ازچار تقهقر ترك میشود ـ هوگو آینده بشر را روشن دیده ودر اثبات و قبولاندن این عقیده غریبی داشت عقاید هوگو قرار ذیل است : ــ
وقتی که میخواهد حیات بشررا ملاحظه نمائید باید بشررا ازسه پهلوي ذيل مطالعه کنيد :
۱ ــ از پهلوي حیات وگزارۀ فامیل .
۲ ــ از حيث عادات و اخلاق جامعوی .
۳ ــ ازنقطۀ نظر مناسبات با طبیعت .
منزلت شاعر بعقیدۀ هوگو :
۱ ــ هوگو شاعر را شهنشاه جامعه تصور میکند و میگوید که ادبیات دارای علاقه ورابطۀ محکمتری است با ذات ملت تا تمام صفات وعلایق دیگران .
۲ ــ افکار شاعر باید انعکاسات روح جامعه باشد .
۳ ــ شاعر باید عيوب جامعه را بطور مستقیم ویا غیر مستقیم اصلاح ومحاسن آنرا تمجید نماید .
٤ ــ موقعیكه شاعر از کوایف شخصی خود سخن میگوید باید طوری بنگارد که عیوب ومحاسن جامعه ازان مفهوم گردد .
آنچه قابل تعریف است اینست که آثار او با اینکه از اجتماعیات بحث میکند بازخالی از لطف و دل انگيزي نيست .
هوگو وطبيعت :
با آنكه این شاعر اکثر سرگرم نگارش بوده ولی عوالم طبیعت را دوست میداشت ومانند اکثر شعرای طبیعی ، منظر گلزار ، بوی گل ، قامت گلبن وشکل ابر مجسم نموده

١٠٩٤


شماره (یا زدهم) سال دوم و يكتور هوگو (٥٧)

و حیات دها تیان را خیلی توصیف نموده است.
هو گو و معقو لات :
هو گو از علم به معقولا تيكه هم در خارج و هم در تصور و فكر مجرد از ماده هستند
از قبیل عالم مبدأ و معاد بیان نموده ، او بيك خدای واحد إعتقاد داشته و خاموش شدن
چراغ زندگانی را انتهای عمر ندانسته ، چنانچه قدرت ظاهری و باطنی او را میتوان ازین
بیت خلاصه نمود :
بلی ، مرگ حقیقت هولنا کی است ، مرگ حیات دیگر میباشد ، مردن را مرگ
نگوئيد بلكه تولدش بخوانید ؟ همچنین هو گو عقیده داشته که پس از مرگ آنهائی که در حالت
آزا دي بر حقوق حقه تجاوز کرده اند باید زجر بشوند.
مطالعات كتب فلسفی او از یکطرف دلچسپ و آسان ، مگر از طرف دیگر مستلزم
صرف قوه عقل و فکر است اما درین آثار او نیز الفاظ نامأنوس و ايراد كلمات سنگین
ودور ازفهم نبوده است.
هو گو و غرور:
هو گو با تأثیر نگارش خويش بسیار معتقد است ، گاه گاهی مقام خود را بر قله شامخ
انسانیت دیده و میخواسته است که از آنجا نعرهای خود ستائی اش را بگوش هموطنانش
برساند - این کبر و غرور او در کتاب « برگهای خزان » در کتاب ، له لژاند دسیکل ،
بملاحظه میرسد - در کتاب یاد داشتهای روحی قلم خود را آتشین و آبدار تعريف
نموده . اکثر از هموطنان او تصوری کنند که فضیلت فروش نبوده و اگر هم بوده باشد غرور او
که بیشتر از منزلتش نیست و براي اين مطلب میگویند که چون هو كورتيس مدرسة روما نتيك
بود ازینرو برای تسکین آرام خویش و محض ابتذال شعرای کهنه پرست معاصر شاید کبر
و غرور را اختیار کرده باشد.
آثار هو گو :
هو گو فصل معتبری را به ادبیات فرانسه علاوه نموده و مولفات او می باشد.

۱۰۹۰


( ٥٨ )

شماره ( یازدهم ) سال دوم

مجلة كابل

آثار منظومه :

الف ـ تغزل : ( اود ابلاد ) را در سنه ١٨٢٦ و « بشرقیها » در ١٨٢٩ تحریر شده ، درین کتاب اکثر از عادات و مناظر شرق قریب را بیان نموده ، از عنوانهاي برجستة اين کتاب یکی « جنها » میباشد . « برگهاي خزان » درین کتاب از عوالم زیبائی کائنات سخن رانده ( ۱۸۳۱ ) و « ترانه هاي شفق » ، در ١٨٣٥ نگاشته است . آواز هاي درونی در ۱۸۳۷ به دسترس خوانندگان گذاشته شد . در کتاب « روشنائی و تاریکی » هوگو سعادت را به روشنائی و تیره بختی را به تار یکی تشبیه نموده است .

هوگو سراسر هجو سرا و مذمت گوی نیست ، بل آنهائی را که لیاقت مدح و تمجید داشته اند تعریف نموده چنانچه از ناپلیون کبیر و عساکر او بار ها صفت کرده .

( سال مخوف ) را در ۱۸۷۱ نگاشته و درین کتاب شکست ۱۸۷۰ فرانسه از المانها با تنهاي سوز مرقوم است .

« در کتاب رموز جد شدن » هوگو از فامیل و وضع گذارة اطفال خويش بحث کرده و محبت فامیل واطفال را ستایش نموده .

ب ـ منظومهاي هجو آمیز :

درين حصه كتابيكه بر عليه ناپلیون ٣ در ١٨٥٣ تحریر شده مشهور است .

ث ـ منظومهای رزمی :

درین قسمت کتاب ( لى لژاند دو سیکل) و يك كتاب دیگر که با تمام نرسیده نگاشته شده است .

٢ ـ تیاتر : ـ (هر نانی) که در ١٨٣٠ تحریر شده و حاوی قوانین جدید ادبیات فرانسه میباشد . ( ماریون دولورم ) در ۱۸۳۱ و ( شاه بازی میکند ) و چندین تیاتر دیگر نیز از قلم هوگو ، برآمده که درینجا بنا بر طول مقاله از درج اسماء آنها صرف نظر شد .

٣ - رومانها :

بوگ ژوگال در ١٨١٩ ، « هان دیسلاند » در ١٨٢٥ ، آخرین روز يك محكوم . در ١٨٢٩ « نو نترو دام » ، در ۱۸۳۱ « تیره بختان » در ١٨٦٢ « کار کنان بحر » در ١٨٦٦ « کاترون تریز » در ١٨٧٤ وغيره . . رومانهای معروف این شاعر می باشند .

١٠٩٦


شماره ( یازدهم ) سال دوم ویکتور هوگو ( ٥٩ )

آثار مختلفهٔ هوگو

درین قسمت « ویلیم شکسپیر » ، ( ١٨٦٤ ) « ناپلیون صغیر » ( ١٨٥٢ ) « تاریخ گناه » ، ( ١٨٥٢ ) بیشتر معروفیت دارند .
موقعیت آثار هوگو :
سلسله بیانات این شاعر سخن سرا زیباترین ثمره ذکاوت انسانی شمرده میشود .
هوگو در ایجاز واختصار مهارت واستادي تمامی دارد ، مؤلفات او روان وسلیس و خوش آهنگ است ، اینحالت در تمام نوشته جات او مشهود است و مخصوصاً درین فن قسمت شعري او مقام بلند دارد .
تشبیه را با نهایت باریکی میرساند ، اشعار او از حیث الفاظ بدیع وازروی معانی فلسفی لطیف و زیبا است . اکثر کلامش بمقام ضرب المثل رسیده کتب تاریخ او دقیق و واضح نوشته شده است .
خلاصه ، گلهای عقل هوگو در هنگام پيري اش نیز پژ مرده نگشته و مقامات، علوي او تا اخیر عمر بر قرار بود .
هوگو بتاریخ ٢٢ مه ١٨٨٥ بپاریس وداع زندگانی گفت و با احترام زیاد در پاریس دفن گشت .

۱۰۹۷


(٦٠)
شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل

شیلر
از کتاب « کلوکه Kluge ادبیات
آلمانی تحریر و ترجمه آقای سلطان احمد خان
« رشید » متعلم جماعت ٤ رشدیه مکتب امانی
زمان ولادت و مرحله جوانی شاعر :

بروز هائیکه گوته ، ادیب نامدار ومعروف آلمانی در قید حیات بوده واشعه درخشان آثار او فضای مملکت آلمانرا منور واهالی آنجا را مستفید می نمود ؛ شهر كوچك و زيباي « ماربرگ » يکی از شهرهای ورتمبرك نيز بوجود شاعر بزرگ و نوینی موفق گردیده و از آسمان ادبیات آنخاك اين ستاره درخشنده طلوع نمود .
این شاعر نوین مراد از یوهان كريستف فردريك شيلر ، (۱) است كه در دهم نومبر سال ١٧٥٩ عیسوی پا بعرصه وجود نهاده .
این مولود بزرگ کسی است که رشحات قلم و آثار فکر رسایش در آینده قریب در سرتاسر آلمان احساسات زنده و عواطف آزاد و بالاخره افکار مبهم ترقی خواهی و حریت تولید کرده و برای تعالی آنمملکت شالوده استواری میگذارد .
پدرش در اوایل شغل جراحی داشت که در دوران جنگ هفت ساله بحیثيت سر بازی بمقابل دشمن رفت و رتبه نائبی یافت و بعد از چندی برتبة ( مایوری ) و ناظری باغ هاي قصر زولیتود نایل گردیده چندی بدین شغل مصروف بود .
مادرش دختر یکی از هوتل چی های « مارباخ » وزن خیلی عفیفه و نهایت پرهیزگار بوده داراي ذوق سرشار و قریحه طبيعي عاليه وعاطفه خوب و بی آلایشی داشت .
پدرش چون بواسطه مقتضیات ماموریت غالباً در نقاط مختلفی مسافرت مینمود لهذا تحصيلات پسر عزيزش « شيلر » هم در نقاط مختلفی صورت میگرفت واولین تحصیلات خودش را در شهر كوچك « لورش » نزدعالمی که « فاراموزر » نام داشت شروع کرده بود حتی در اولین آثار خود ( رهزنان ) خاطره را ازین استاد متذکر میشود . بعد از چندی از لورس کوچیده

(1) Yohn Christopf Friedrich Schiller

۱۰۹۸


شماره (یازدهم) سال دوم شیلر (61)

برای تحصیل بمدرسه لاتینی شهر (لودويك بورك) شامل گردید . تعلیم علوم اللهيات را خیلی
مایل بود و از مطالعه انجیل مقدس، صحیفه های عهد قدیم، کتب لوتر و پاول هارو و غزلیات
کلرت خیلی محظوظ میگردید .
(کارل او گن) یکی از سرداران آلمانی که مالك قصر زولتيود و پدر شیلر که ناظر
قصر و یکی از صاحب منصبان اوبشمار میرفت درا نموقع مكتب حربی برای اولاد
صاحب منصبان در قصر خود تاسیس کرده و بموجب خواهش او پدرش شیلر نوجوان را
داخل آن مکتب نمود .
شیلر مدت هفت سال درین مکتب مصروف تحصیل بوده با وجود مضامین مكتب
و ممانعت اولیای مکتب که باید بدیگر موضوعات توجه نکند ولی ذوق سرشارش قناعت
نکرده غالب آثار شعرای جرمنی و غیره را مانند گوته، مسیح گلپ شتك، و شکسپیر را
با میل مفرطی مدققانه مطالعه میکرد و این مطالعات دقیق وی در آثار شعرا مخصوصاً
آثار (مسیح گلپ شتك) در روحیات وي تاثيرات فوق العاده بخشیده و پرده جدیدی
از عوالم ادبیات را در صحنه حیات او برپا کرد .
لهذا از همین زمان است که شیلر همه عواطف وافکار خودش را بطرف شعر و شاعري
معطوف داشته و بالآخره باوج کمال ارتقا جسته و یکی از شعرای بزرگ و نامی جهان
محسوب میشود .
نخستین آثار او درین رشته عبارت از دو اثر حزن انگیز وی است که بطرز یکی از
شعرای مشهور المان (تارنت) مینویسد . لیکن این مجموعه های گرانبها بزودي از ميان
رفته و بعوض آن ها يك اثر خیلی دلچسپ که از شاهکارهای ادنی او بشمار میرد آنرا
بوجود می آورد و این کتاب نفیس درا میست باسم (رهزنان) موسوم : که حاکی از
افکار آزادي خواهانه و عواطف طبیعی و بي آلايش و پاره تند خونی های جوا نا نه يك
شاعر هژده ساله بوده است .
آثار این شاعر جوان بعد از ترك مدرسه نظامی (کارل اکادمی) که از ان ببعد
بشغل جراحی مصروف شد خیلی زیاد و مشهور گردیده در سال 1781 بمعرض نما ئش

1099


شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۶۳)

عامه نداشته شد.
چون ذوق او در تحصیل علوم مفیده خیلی سرشار و مایل بود از علوم بقدر دلخواه هر مضمونی را بداند لهذا شغل جراحی و فامیل و وطن خود را ترک کرده با یکدوست نقاش خود در همان عنفوان شباب بطرف ماننهیم (یکی از شهرهای جنوبی آلمان) مسافرت نمود و دویمین درام مشهور خودش را که موسوم بعصیان فیسوس کو در جنوا است در مقام ماننیگین تمام کرد این اثر وی بمعرض مطالعه ارباب فضل رسید و متعاقباً کتاب دیگرش که یکی از بهترین آثار او بشمار میرود (Kalle und siebe) درین موقع با تمام رسیده و در سال ۱۷۸۳ نیز بنمایش داده شد و خیلی جالب قلوب واقع گردیده و این اثر مجددا بلکه چندین مرتبه بطبع رسید.
سردار (دالبرک) لیاقت شاعر را احساس کرده و باستخدامش اقدام و مقام شاعری تیاتر را بوی بخشید شیلر درین موقع جریده (رانیشی) که سپس به (تالیای نو) معروف گردید می نگاشت.
مسافرت شاعر و بحران علمی او :
شیلر بموجب دعوت یکنفر دوست صمیمش (کورنر) به لایپزیک مسافرت نمود درین سفر غزل نشاط را نظم کرد و در تابستان ۱۷۸۵ که در باغچه و منزل دوستش (کورنر) بود چهارمین اثر خود (ون کارلوس) را نوشته و اشاعه نمود.
ون کارلوس لوحه ایست که تماماً احساسات بدیع و طبع سرشار شاعرانه دران منقوش و تزئین یافته و این یگانه درامی است که بعد ازان درامهای ثلاثه سابق که کم حالت استراحت طبع شاعر را نشان میدهد ولی درامهای قبل مبلغ و مشرح احساس جنگجوئی و حرارت جوانی و تندخوئی و بحران اخلاقی شاعر بحساب بودند، بالعکس ون کارلوس كاملا در يك میدان ملایمت که حاکی از افکار مدققانه و دور اندیشانه میباشد جولان مینماید.
بعد شیلر از (درسدن) حرکت کرده بطرف (ویمار) مسافر شد و در ضمن مسافرت

(تالیا) یکی از رب النوعهای که یونانیان بعد آنرا رب النوع شعر میدانستند میباشد.
(مترجم)

۱۱۰۰


شماره (یا زدهم) سال دوم شیلر ( ٦٣ )

از رفیقه قدیمی اش فیرو فون فولسکن وشوهر خواهرش باز دید نمود ، در زمان
مراجعت از يك فامیل شارلوت نام با دختري نامزد شده که بعد ها در ( ۱۷۹۰ )
رسماً عقدش نمود .
شیلر در فامیل همین دختر با گوته شاعر معروف مواجه گردیده بودند ولي باهم بخوبی
کسب آشنائی و دوستی توانستند . ودوستی اساسی شان ازین تاریخ ببعد صورت گرفته است
شیلر ازین پس به تحصیل سوانح شعرای یونان وروم قدیم و آموختن علم تاریخ خود را
مستعد ساخته و بزودی آنرا تحصیل نمود و بعد بتصویب گوته : وزیر صنایع و معارف
و مدیر مكتب تاریخ گردید و هم مقالات تاریخی زیادی از قبیل مهاجرت عمومیه ، سوقیات
صلیبی قرون وسطی ، يك نگاه بحالات عمومی اروپا در اولین سوقیات صلیبی ، صنایع
که دران از تاریخ ایجاد صنعت بیان کرده است و تاریخ تغیر رژیم دولت متحده نیدر لیند
و غیره نوشته و بمورخين كلك زيادي نموده است و باخوبترین وجه از عهده این نوشته جات
هم بر آمده است .
در سال ۱۷۹۰ که نامزدش را عروسی میکرد نیز برتبه وزارت خود بر قرار بود ضمناً
مریض سخت گردید که کاملا از حیات خود مایوس شده بود . یکی از شهزادگان محض
جهت تقدیر فضایل او سالانه الی چهار سال مبلغ هزار ( تالر ) که هر تالر معادل سه مارك
آلمانی است برای او هدیه کرد تا آنرا شاعر بمصرف مریضی خود رساند .
آخراً شیلر ازین ناخوشی سخت صحت یافت و شوق تحصیل فلسفه خیالات او را بخود
کشیده و بآن منهمك شد و در کمي زمان بمقصود خود کامیاب گردید ؛ چه رفیقش کورنر
او را بافيلسوف یگانه وعالم فرزانه آلمان (کانت ) Kant y onn معرفی کرده و در محل درس
که کانت بدیگر طالبین درس میداد شیلر حاضر شده و مرتباً تحصیل می نمود .
آثاریکه بعد ازین نوشته کاملا با احساسات وافكار فلسفی او پر ومشحون گردیده
و نکته های بس مهمی را که دلیل باستادی فکر بلند اوست درین آثار خود توضیح و مقابل
انظار جلوه می دهد .
چنانچه از کلام اوست : ( وقتا که طبیعت در روحیات شخصی نسبت بسایرین خوب تر

١١٠١


شماره ( یازدهم ) سال دوم
شیلر
(٦٥)

از قلم وي میبراید .
در سال ۱۸۰۳ عروس ( مسینیا ) (Die Feindlichen) و یکسال بعد ازان (ویلهلم تل)
معروف را می نویسد که این اثر حاوي از احساس حریت خواهی شاعر است .
بعد از نوشتن این آثار قیمت بها به برلن مسافرت کرده و در آنجا بمناسبت عروسی یک
شهزاده با شهزاده خانم غزل مشهور ( لطافت صنایع ) را انشاد مینماید .
آخراً میخواست اثر دیگری را از خود بیادگار گذارد ولی دست اجل فرصتش نداده
ناکاش گردانید لهذا در ماه می سال ( ١٨٠٥ ) عیسوي رحلت نمود .
مسلك اين شاعر بزرگ ( ايداليست ) بوده و بر خلاف گوته که او هر چیزيرا بنظر
عادي تماشا میکرد شیلر کاملا طرفدار آزادی فکر ، گفتار ، کردار بود آثار وی مملو است
از افکار و نظریات حریت خواهی و وطن دوستی که بخواننده اینمطالب را بیشتر القا مینماید .
خواندن آثار او خوانندگان را بی اختیار جلب کرده و یکنوع رقت و تاثرات خاصی را
در قلوب آنها تولید می کند .
همه اهالی آلمان او را شاعر آزاده میدانند . بالاخره شیلر مؤید یگانه عواطف
بدیعة آلمانها بوده و خدمت بزرگی بملت خود بلکه در تمام جامعه بشری نموده آثار
گرانبهایی از خود بیادگار گذاشته و ازین جهان نا پایدار گذشته است .

۱۱۰۲


(٦٤)
مجلة كابل
شمارة (يازدهم) سال دوم

وصفا تر اثر نماید خودش را اقلاً از تصور ظاهري اشياء نظر بخيالات شعرای عصري دور ساخته میتواند . )
( شاعر یا خودش نمونه طبیعت است یا جوینده آن ) ( نخستین فعل شخص از روی ماده لوحیست و دومین عمل او از نقطه حساسیت وفکر ) قسمت سوم از زندگی شاعر و روابط آن با گوته :
در سال ١٧٩٤ شاعر عالی مقام , شیلر , بعد از این همه مسافرت هاي زياد که سالها از آغوش وطن خویش دور افتاده بود دوباره مراجعت می نماید و پس از چندی مجله بنام ( هورن ) شایع میکند این مجله او ما هواره و با لطافت وجذابیت الفاظ و عبارات وحاوي از افكار فیلسوفانه و با ملاحظات عمیقانه حكيمانه ومضامین تاریخی نشر میگردید .
در همین مواقع که شیلر از سابق طالب دوستی ورابطۀ گوته بوده است بمصلحت دوستانش دعوت نامه بگوته نوشته و از آمال قلبی خویش در ینموضوع وي را مطلع می گرداند گوته هم بکمال صمیمیت و آرزو پذیرفته بقبول دوستی این شاعر حاضر شده و ازین ببعد باهم بصورت خیلی صمیمانه وصادقانه دوست و هم درد می شوند و این دو ادیب بزرگ در يك زمانه مثل دوستارۀ روشن در افق مملکت آلمان میدرخشیدند .
شیلر در عین زمان بترتیب و تنظیم آثار قیمت بهاي خويش متوجه بوده ضمناً بتنظيم اثر مشهور خود ( بلادن ) مصروف گردید و از نوشتن این اثر غرض او رقابت با گوته معروف بوده است .
از بهترین شاهکارهای وی غزلیات ( دستكش ) ( غواص ) کلنگ های اییکوس ( کار زار با اژدها ) ( ضمانت کا سند را ) ( غزل ناقوس ) ( عيد نصرت ) ( سردار هاسبورگ ) وغيره میباشد که شاعر در بین کلام افکار عمیقانه ونكته هاى فیلسوفانه خود را اظهار و بخوانندگان نصایح گهرباري اهدا می نماید .
در سال ١٧٩٩ (والنشتین) را که در سه قسمت بیان شده نوشته است ( بسترو تشتین ) (پیکولو مینی) (فوت والنشتین) در سال آینده ( ماري ستوارت ) نام يك درام حزن آوری ( تراژدی ) را می نویسد و بعد ( دوشيزۀ ارلیان ) که همان ژاندارك مشهور است

۱۱۰۲


شماره (یازدهم) سال دوم مجلۀ کابل (66)

تقریظ وانتقاد

تصریح و تمنی

نگارش سید قاسم خان ترجمان انجمن ادبی

جناب محی الدینخان (انیس) در شمارۀ گذشتۀ مجلۀ کابل مقالۀ راجع به اهمیت
ترجمه و جگر خونی های آن درج فرموده و دران نکات پر حقیقت و صحیحی را که فقط برای
یک نفر مترجم روشن فکر پس از تجربه های زیاد واضح شده میتواند ، تشریح نموده اند
و میتوان گفت تشریحاتی را که ایشان در خصوص ناملایمات و زحمات ترجمه بیان کرده
روشن ترین توضیحاتی است که دران مورد داده شده میتواند بقسمیکه کمتر کسی یافت
خواهد شد که از توضیحات مشارالیه انکار نموده بتواند . بنده نیز در کلیۀ نقاط با جناب
محی الدینخان توافق نظر دارم فقط در قسمت اخیر مقاله که آقای انیس نظریات خود را در باب
تشریح کلمات غیر مأنوس (که در زبان ما معنی مستقل و قطعی ندارد) ابراز فرموده
و توصیه مینمایند که باید مترجمین قبل از شروع ترجمه (خواه مقاله و خواه کتاب باشد)
در فوق تحریری ، لغات غیر مأنوس را يك فهرست برداشته و يكايك بنویسند و طرز
و مواضع استعمال و ریشه لغات مزبور را تشریح بدهند و بعد ترجمه را شروع نمایند ،
درینجا بنده با آنکه بمقام فضیلت ودانستگی جناب موصوف ودسترس ایشان به ترجمه
اعتراف دارم و خود هم درین شغل فقط سه سال میشود که بلدیت یافته ام معهذا بفکر

۱۱۰۳


شماره (یا زدهم) سال دوم تصریح و تمنی (۶۷)

عاجزانه توصیه (قسمت اخیر مقاله) آقای انیس یعنی اینکه مترجم قبل از شروع ترجمه لغات غیر مأنوس را در فوق ورق يكايك تشریح دهد، براي رفع مشکل خوانندگان و تفهيم موضوع و بسته شدن موضوعات بالغات مزبور کافی و نافع نمیدانم، زیرا : فرض کنيم يك مقاله ده ورقی را برای ترجمه در دست داریم، اگر مطابق سفارش جناب محی الدین خان قبل از شروع ترجمه لغات غیر مأنوس و بیگانه را که (اقلاده کلمه خواهد بود) در رأس ورق پیهم نمره داده و هر يك را تشریح و تفصیل بدهیم و خواننده اول آن ده لغت را با تفصیلات آن خوانده بعد مطلب اصلی را شروع کند و در ضمن خواندن در هر صفحه با یکی از لغات غیر مأنوس مقابل شود و بخواهد شرح و تفصیل آنرا که در شروع مقاله یعنی چند صفحه قبل در ضمن چندین موضوع مختلف بقسم مختلط ، خوانده در موضع آن تطبیق داده و مطلب را بخود مدلل سازد ، چگونه امکان خواهد داشت هر يك از آن لغات بقسم صحیح در مغزش باقی بماند؟ بل، علاوه بر اینکه در موقع خواندن مقاله مفهوم و شرح لغات غير مأنوس (تشریح داده شده در فوق ترجمه) بخاطرش نمی ماند، از باعث خواندن موضوعات متفرق (مدعا از شرح لغات مذکوره) كه یکی با دیگر هیچ نسبت ندارد اصل و شرح آنهم بسبب بیگانگی در ذهن خواننده غير معتاد آمده دماغش را بحدي مختل خواهید نمود که در موقع شروع مقاله مضمون خود مقاله قطعاً خاطر نشین او نخواهد گردید تا چه رسد به اینکه هر يك از لغات در چند صفحه بعد، در موقع آن از روی تشریحاتی که در شروع مقاله خوانده شده، مدلل و تطبیق گردد! لهذا با شرح مختصر فوق که امید است آقایان مترجمین این مشکلات را فهمیده در معروضات ما را تصدیق نمایند تا اینجا بتوضیح پرداختم و نیز این مطلب را در عرايض خود قرار آتی اضافه مینمایم : -
چون لغات غیر مأنوس و بیگانه را که در زبان ما يك معنی مستقل و قطعی ندارد و در موارد مختلفه معانی متنوع داشته میباشد، خوانندگان به آساني نه فهمیده و در موضع استعمال آن چنانکه باید، تطبیق داده نمیتوانند لهذا لازم است مترجم تشریحات لازمه لغات مذکوره را تا اندازه که مقدور است به عبارات ساده و عام فهم بنویسد ولی در کجا ؟ اگر مثل فرمودة جناب محی الدینخان در شروع کتاب یا مقاله نوشته شود، طوریکه در بالا

١١٠٤


شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٨ )
ذکر شد ، موضوع از حالت اولی ( که لغات قطعاً تشریح داده نشوند ) هم پیچیده تر میگردد
بنابرین باید شرح لغات مذکوره در حاشیهٔ همان صفحه که اصل لغت غیر مأنوس در ان داخل
میباشد تحریر یابد درین صورت دو فائده صحیح گرفته میشود :
اول : مشکلاتی که در اجرای نظریهٔ آقای انیس از قبیل پیچیده شدن موضوع و مغشوش
شدن افکار خواننده ، و ضیاع وقت متصور است رفع میشود .
دوم : خواننده موقع رسیدن به لغت غیر مأنوس فوری از روی اشاره معینه به حاشیه
تحتانی مراجعت و تفصیل و تشریح لغت مذکور را می خواند و چون مثلی که در فوق
گفته شد ، فهمیدن يك لغت غیر مأنوس و بیگانه ، ( که چندین مورد استعمال و معانی
مختلف دارد ) مشکل میباشد ، خواننده ، بيك نظر هم اصل لغت و یکی در فقره ماقبل و مابعد
آن و هم تشریح و تفصیل حاشیه را خوانده توانسته به اندک تعمق مطلب را می فهمد .
نظریه عاجزانه در خصوص چگونگی و موضع نوشتن شرح لغات غیر مأنوس بقرار
فوق عرض شد ، حال آمدیم بر يك موضوع یا مشکل دیگر که عموماً مترجمین در وقت ترجمه
کردن به آن دچار میشوند و آن اینست : ــ
امروز در محیط ما بیشتر از چند لسان خارجی مثل انگلیسی ، فرانسوی ، جرمنی ، عربی
و ترکی وغیره ، ترجمه میکنند ، تلفظ هر يك از السنه مذکور بادیگر ان قطعاً ربط و مطابقت
ندارد و بسا واقع میشود كه يك اسم خاص را مترجمین ما از هر يك از این زبانها ترجمه میکنند : ــ
یکی از انگلیسی دیگر از فرانسوی دیگر از المانی وقس على هذا . . . و تمام این تراجم در محیط
بواسطه مطبوعات نشر میشوند چون طرز تلفظ هر کدام از زبانهای فوق با دیگر هیچ
مناسبت و مطابقت ندارد اغلب اوقات خوانندگان که همان يك لغت را در همان يك اخبار
به تلفظ و آهنگهای مختلف میخوانند به اشتباه می افتند و همان يك اسم را چند اسم عليحده
تصور میکنند وبالنتيجه مقصد اصلی از دست ایشان میرود . اسم رئیس الوزرای چند وقت
پیش المان را بطور مثال ذکر میکنیم : ــ اسم موصوف به زبان جرمنی « شلایسر » و بزبان
فرانسوی « شلی شر » بزبان انگلیسی « سچلیشر » و بزبان عربی « شلی خر » و بزبان ترکی
( شاید ؟ ) « سشليشر » خوانده میشود . پس اگر این اسم به تلفظات مختلف فوق
١١٠٥


شماره ( یازدهم ) سال دوم تصریح و تمنی ( ٦٩ )

در مطبوعات ما نشر شود خوانندگان که اغلب به یکی از السنه مذکوره آشنائی ندارند چگونه فهمیده خواهند توانست که مراد از همان يك شخصی است و چطور حدس خواهند زد كه يك اسم اینقدر اشکال مختلف داشته میتواند ؟ مثل این هزار ها اسم خاص دیگر هم پیدا میشود . . . از قبیل پایتخت دنمارك كه بزبان دنمارکی ( کوپن هوپگن ) بزبان انگلیسی «کاپن هاگن» بزبان فرانسوی «کوپنهاگ» بزبان عربی «کوبین هیوجن» خوانده میشود یا اسم چاپان که بزبان فرانسوی « ژاپن » بزبان جرمنی (جاپون) به انگلیسی (جاپان) به عربی (یابان) تلفظ مینمایند . . .
بنده این موضوع را بسیار اهمیت میدهم و هرچند تا امروز کوشش کرده ام طریقیکه این شکل و تشویش ذهنی را رفع نموده بتواند ، نیافته ام زیرا مترجمین مملکت فارس هم بسبب اینکه دران جا عموماً از لسان فرانسوی که در مملکت عمومیت دارد ، ترجمه میکنند ، دچار این زحمت نیستند و برای رفع آن کدام اقدام صحیحی ننموده اند .
نظریهٔ شخص خودم که بر اثر مفاهمه با بعضی خارجیها ( معلمین ) اتخاذ شده ، برای رفع این مشکل اینست که مترجمین ( ۱ ) باید حتی الوسع اسمای خارجی را که در تراجم شان پیدا میشود ، به تلفظ مملکت اصلی آن بنویسند نه به تلفظ زبانی که ازان ترجمه مینمایند ( چنانچه در کنگرهٔ جغرافیا دانان عالم هم همین طریقه منظور شده است ) یعنی هرگاه اسم خاص اصلاً جرمنی است اگرچه ترجمه از لسان انگلیسی بشود ، لازم است به تلفظ جرمنی در ترجمه نوشته شود نه به تلفظ انگلیسی و چون در السنهٔ خارجی هم بهمین قسم عمل میشود ( ۲ ) یعنی مترجمین خارجی اسمای خاص بیگانه را عموماً به تلفظ مملکت اصلی

( ۱ ) مترجم باید تا وقتیکه مطلب ما یترجم را خودش بدرستی و کاملاً نفهمیده بترجمه و افادهٔ عموم اقدام نکند .
( ۲ ) در ممالك خارج يك طريقهٔ دیگر هم مرعی الاجرا است : وزارت معارف همهٔ اسمای جغرافیائی و دیگر کلماتیرا که در خود زبان معنیٔ مستقل ندارد ، جمع نموده وازروی تلفظات مختلفهٔ آن طبع و نشر میکنند و توصیه مینمایند تا تمام مترجمین در موقع ترجمه لغات مذکورا برهمان تلفظ معینه بنویسند ولی چون در مملکت ما بواسطهٔ عدم وسعت و شیوع ترجمه تا کنون به ساختن فهرست مذکور اقدام نشده طریقهٔ فوق را در بالا ذکر کردیم .

۱۱۰۹


( ۷۰ )
شماره ( یازدهم ) سال دوم
مجله کابل

نیز زحمتی نخواهد داشت منتها لازم میشود مترجمین طرز تلفظ السنة مبهمه را یاد بگیرند اگر چه اجرای این طریقه برای کلیه مترجمین چندان اشکال ندارد ولی اگر عموم مترجمین به اجرای آن مقتدر نباشند، دوائر جرائد که چندین مترجم برای السنة مختلفه دارند به آسانی به تعمیل طریقه مذکوره موفق شده و میتوانند که اسمای خاص خارجه را همیشه به تلفظ مملکت اصلی آن پیدا کرده و در اخبار آن اسم را همواره بتلفظ مذکور درج کنند (۱) به این طریق اسمای خاص در جرائد و غیره نشریات، از هر زبان که ترجمه بشود، بيك نوع آمده و خوانندگان از زحمت اشتباه خلاص میشوند.

نظریه عاجزانه بقرار فوق تحریر شد ولی در هر دو موضوع مزبور که اظهار رأی شده، چون مثلی که جناب محی الدینخان در مقاله خود تذکر داده اند، مقصود از اظهار نظریه و تفصیل دهی عبارت از روشن ساختن مشکلات و نواقص ترجماتی است که در وطن ما نوپا بعرصه وجود گذاشته و مملکت ما بواسطه علمی نبودن زبان فارسی احتیاج شدید به آن دارد از خوانندگان محترم عموماً و از مترجمین کرام واهل قلم خصوصاً خواهش میرود در صورتیکه طریقه های متذکره صحیح و قابل اجراء نباشد، بدون ملاحظه نظریات خود را در اطراف موضوع مذکور و اصول صحیح تر ابراز بفرمایند تا اگر خدا بخواهد برای ما مترجمین نوكار يك راه صحیح پیدا شده مشکلات وجگر خونی های مترجمین و خواننده گان رفع گردد.

(۱) و لغات معمولی مثل انجکسيون وغيره بهتر است به همان تلفظی در تراجم ذکر شوند که در مملکت معروف تر باشد.

۱۱۵۷


شماره (یا زدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی (۷۱)
عالم تاریخ
ترجمه
از رساله مجسمه تراشی كريك و بوديك در كاپيسا
محررة موسيو ژوزف هاکن فرانسوی طبع
پاریس ۱۹۲۶ (مترجم احمد علیخان)
هیکل تراشی یونان و بودائی
در
کاپيسا (کوهدامن حالیه)
در سال ۱۹۰۰ موسیو الفرد فوشه در اثر گردش علمی منفعت بخشی در ترتیب کولکسیون آثار شمال غربی هند (۱۸۹۷ – ۱۸۹۰) در دایرهٔ مضمون (ابنیه و یادگار) (۱) چندین شایعات قابل توجه راجع به هیکل تراشی نموده بود. موسیو فوشه در آنوقت تا قلعهٔ علی مسجد درهٔ خیبر آمده، پیشتر ازین تجسسات عتیقه شناسی یونان و بودائی را ادامه داده نتوانست.
چون افغانستان در اثر موافقت های ۱۸۸۳ حیات منزویانه محکومیت بسر می برد، احساسات کنجکاوانهٔ اروپائیان مدتی آنطرف سرحدات آن متوقف شده بود و طوریکه موسیو فوشه در نوشتهٔ خویش موسوم به (خط سیر هونتسق در افغانستان) (۲) میگوید:
(۱) کتا بیست باسم ابنیه و یادگار که از طرف اکادمی کتیبه و ادبیات شایع شده جلد هفتم – صفحهٔ ۳۹ – ٦٤ لوحهٔ ٥ و ٦
(۲) مطالعات آسیائی که در موقع بیست و پنجمین سالگره مکتب فرانسه در شرق اقصی از طرف اعضا و همکاران آن شایع شده است جلد اول صفحه ٢٥٨
۱۱۰۸


شماره (یازدهم) سال دوم مجلة کابل (۷۲)

(طلوع اشعة حقوق بین المللی جدید و جلوس يك پادشاه فعال و منوري لازم بود تا مملکت
افغانستان که شبیه خط فاصله بوده ، کم و بیش تحت نفوذ مناطق شمال غرب هند رفته بود
یکدفعه مالك استقلال تامه شود و در نتیجه قبولانیدن حریت خویش از خارج دروازه های آن
رو بداخل باز میگردد ) زمانیکه موسیو فوشه در سال ۱۹۲۲ رئیس هیئت اعزامی حفریات
فرانسه در افغانستان انتخاب گردید فی الحقیقت مزدی بود که دست اتفاقات و تقدیر در ازای
فراست و صبر این عالم عتیقه شناس ارزانی کرده به او موقع داد تا قسمیکه تجسسات
خویش را اصولا در مناطق شمال غرب هند (۱) تعمیل نموده بود در اراضی جدیدۀ
افغانستان هم بعمل آرد . موسیو فوشه جهد بلیغ نمود تا قصص مسافرت زوار چینی را ( آخر
نیمۀ اول قرن هفت مسیحی ) با حکایات و حقایق مقامات محلی تطبیق داده معلومات مسافرین
ارو پائی را که قبلا یگان یگان وارد این مملکت شده بودند بران بیفزاید و بدین منوال
سر رشتۀ حقایق را بدست آرد. همین بود که در طي معاینه مقدماتی خویش يك عده زیاد
استوپه ( يك نوع ابنيۀ مذهبی است که دران عموماً اشیاء مقدسه را میگذاشتند) و معابد
بودائی را نشانی کرد : در نتیجه در سراسر معبر مقدس کاوادی ترکستان را به مراکز
مقدسة هند مربوط میکند عبادتگاهها و ملجاء زوار و غیره را نوت و نشان نمود.
چنانچه در اثر همین معلومات مقدماتی همکاران رئیس هیئت اعزامی فرانسه سرراست
پای کار به مقامات مطلوبه که عبارت از هده شریف ( هو ئستن هده را به اسم
( هي ـ لو Hi – lo (۲) یاد کرده است ) و بگرام کاپيسا باشد حاضر گردیدند یلی مطالعات

(۱) الفرد فوشه : یاد داشت در خصوص جغرافیای قدیم گندها را (شرح يك فصل « هوئنستن » )
کتاب اطلاعیه مکتب فرانسوی در شرق اقصی جلد اول صفحه ۳۲۲ - ٣٦٩ .
(۲) این محل را قبلا ژاکه Jacquet هم تطبیق داده است : درین باب کتاب خاطره های
کشفیات عتیقه شناسی افغانستان بقلم « هونی برگر » دیده شود (مجله آسیا ۱۸۳۹ صفحه ٣٨٦)
هده در یادداشتهای جنرال کورت هم ذکر رفته (١٨٢٦) چنانچه در دفتر سوم صفحه ١١٥
میگوید : «هده به سه کروهی جنوب جلال آباد واقع است ، خرابه های آن فوق العادۀ قدیم و آنجا
بعضی معابد قدیمه یافت میشود که پایتخت قدیم مملکت بوده است » .

۱۱۰۹


شماره ( یازدهم ) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( ۷۳ )

عالیشانی که موسیو فوشه (۱) نسبت به آثار عتیق گندها را بعمل آورده است موثق ترین رهنمائی برای سائرین بشمار میآید . حفاری که موسیو آندره گودار Andregodard سال ۱۹۲۳ در حوالی قریب « تپه کلان » هده نمود ( چنان نتیجه داد كه گوئی « يك موزیم صنعت یونان و بودائی منکشف شد » هر کدام از حجره های مکشوفه حایز مجسمه بود که مغز آن گلی و روی آن از يك ورق باريك چونه کار شده بود . یکی ازین مجسمه ها بودا را در حال رفتار نشان میدهد . موسیو گودار ( ۲ ) طرح لباس این مجسمه را معاینه کرده میگوید : « اگرچه این البسه ضخیم است لیکن مانند بهترین عصر لبسه یونانی سبك ولطيف میباشد . پاهای پر اعصاب این مجسمه برخلاف سائر آثار یونان و بودائی که غالباً ثقيل و بی نزاکت است به صفائی وتناسب خاصی تراش شده که تا حال نظیر آنرا ندیده ام » در هده و معابد تاکزیلا taxila که انجا « سرجان مارشل » مدیر عمومی شعبۀ حفریات هند كشفيات قابل ملاحظه (۳) نموده بعضی شاهکارهای بدست آمده است که با وجود قيافه كلاسيك یونانی خود مفهوم مهم بودائی در آنها مضمر است و بدین لحاظ میتوان گفت که « شکل یونانی و افکار هندی بهم در آمیخته اند » وجود این قبیل مجسمه ها تنها به مناطق شمال غرب هند و افغانستان محدود نی بلکه هیئت فن لوكوك vonlecoq و هیئت پلیو Pelliot نظیر آنرا در معابد خرابه ترکستان (٤) هم یافته اند .
حصۀ زیاد مواد ساختمان این مجسمه ها که از تاگزیلا (هند) هدۀ ( افغانستان ) ، تومسوك Tumsuq و « کوتسکو » Chotscho (ترکستان) کشف شده مرکب از گل رست

( ۱ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گند هارا جلد اول (۱۹۰۵) جلد دوم ( ۱۹۱۸ - ۱۹۲۲ ) .
( ۲ ) نمایش جدید کشفیات تازه حفریات در افغانستان و چین . موزۀ گیمه ١٤ مارس ١٩٢٥ صفحۀ ۱۳ .
( ۳ ) سر چون مارشل : حفریات در تاگزیلا - الفرد فوشه : تزئینات چونه استوپه ( خاطره های اداره حفریات هند نمره ۷ کلکته ( ۱۹۲ ) .
( ٤ ) موسیو گودار يك مجسمه را که از هده کشف نموده با يك مجسمه که فن لو كوك الباتی از مقام کوتکو (ترکستان) کشف کرده مقایسه نموده است ،

۱۱۱۰


شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )

میده مرمر و چونه بوده است . سنگ شیست که ساختمان آن ورقه ورقه است هم بقسم
مواد بکار رفته چنانچه در کاوش های تپه های متعدد جلگه چاریکار که تقریباً ٦٠ کیلو
متری شمال کابل واقع است لوایح بدست آمده است که در آن حجر مثبت شده اند .
ما خذ این شیست ها را که از آن ابنیه مذهبی ساخته شده موسیو فوشه کشف کرده
و عبارت از همان رشته تپه های شیستی است که کابل را از کوهدامن (۱) جدا میکند .
حبنی که رئیس هیئت حفاری قریب يك استوپه خرابه تجسسات خویش را ادا مه میداد
. بقایای ( دیری ) را کشف نمود که سابقاً اقامتگاه بهاری نمایندگان چینائی بود که به دربار
کانیشکا ، فرستاده شده بود تقریباً سه کیلو متر طرف شرق موسیو فوشه ، برج عبدالله ،
را معاینه نمود که محل ( شهر شاهی ) (٢) قدیم را نشان میداد .
به فاصله ١٢ کیلو متری جنوب این ( شهر شاهی ) کاپیسا قریه « پای تاوه ، واقع است
که از ان در ١٩١٤ در اثر حفاری جوی ها بعضی آثار صنعتی یونان و بودائی کشف
شده است که در موزه کابل موجود است چنانچه این مسئله را مدیر موزه کابل آقای
غلام محی الدین خان به موسیو فوشه و موسیو ژدو بروی و یمن گفته بود همین ملاحظه
موسیو دو بروی باجازه حکومت مستعمرات فرانسه در هند برای مدت ٤ ماه تحت اثر هیئت
حفاری گذاشته شده بود تا اولین حفريات را در ان منطقه بعمل آرد لیکن شورش منگل
و سلیمان خیل ماه ژون و اگست ١٩٢٤ اقدامات هیئت را متوقف ساخت . زمانیکه امنیت
بر قرار شد از طرف موسیو فوشه مامور شدم تا از بلخ برگشته نقشه های مطروحه
موسیو دو بری ، را عملی سازم .
همین بود که در ١٨ دسامبر ١٩٢٤ حفريات را در منطقه جنوبی تپه که وسعت آن
محدود به ( ٣٠ تا ٤٠ متر طول - ١٠ تا ١٥ متر عرض ) بود شروع نمودم . عصر ٢٠ ماه

(۱) P.B.Lrdu انگلیس کتابی راجع به ساختمان اراضی جلگه کوهدامن ، غور بند وراه
هندوکش نوشته است .
(٢) موسیو فوشه : نوته راجع به خط السیر هوانستن در افغانستان مطالعات شرقی حصه اول
صفحه ٢٦٩ - ٢٧٠

١١١١


شماره (یا زدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( ٧٥ )

مذکور مجسمه مهمی مکشوف گردیده این مجسمه در سنگ شیست مثبت شده و بوداساکیامونی
را در حالی نشان میدهد که در اثر التماس شاه پرا زینجت کوزالا Prasenajitdu Kosala
که بزعم خود معجزه دو گانه ( یاما کا راتی هاریا ) آب و آتش را نشان میدهد ( لوحه چهارم )
از يك حصۀ بد نش آب میریزد و از حصۀ دیگر آن آتش زبانه میکشد و بدین حال در فضا
مانند کوهی که در عین حال مشتعل و سیل ریزان باشد میدرخشد (١) بدن بودا تنها تراشیده
نشده بلکه با او صحنه هم توام است که در قسمت فوقانی آن نقاب حاشیه دندانه داری
موجود است بالای این نقاب تصاویر متقابله ، برهما ، و ، اندارا ، نقش است واخير الذكر
بوا سطۀ تاج شاهي (٢) از برهما تمیز میشود . مشعله های آتش که از بالای شانه ها (٣)
زبانه کشیده به حصص تحتانی نقاب متصل گردیده است خال گرد اختصاصیه ( یورنا )
بین ابروان بودا هویدا است . تارهای متجزی موی را که خط میانی از هم جدا کرده عموماً
به برجستگی جمجمه قرار یافته ( ٤ ) .
نقاب بودا از يك تکه مجزا ساخته و نصب شده است چنانچه خطوط وصل آن مرئی است
( در عکس بصورت خط سفیدی معلوم میشود ) گردن بودا کلفت و سایر اندام او عضلاتی
وقوي است . لباس زیرین ( آن تا را و اسکا ) یکرقم جامه بلندي است که کنار راست آن
کمي از بدن جدا شده و اثرات رنگ سرخ هنوز هم در آن نمایان است . از اینجا معلوم میشود
که تمام البسه وحصص برهنه بدن بودا از ورقه طلا پوشیده شده بود - يلان راهبي
( سان کاتی ) کاملا شانه هایش را پوشانیده . دست چپ در حال جمع بودن قات یلان را

(١) Divyavadna تالیف کاول ونیل - کمبریج ١٨٨٦ صفحه ١٨٣ و صفحه ٣٧٨ موسیو فوشه
آنرا در جلد اول صفحه ٢٠٥ کتاب صنعت گر یک و بوریک گند هارا ذکر کرده است .
(٢) فوشه : کتاب صنعت یونان و بودائی جلد ٢ صفحه ٢٠٥ .
( ٣ ) اشکال شعله های معجز نما در مقام منگوئی قریب کنزل آسیای مرکزی بمعاهده رسیده
در باب اشکال معجزۀ دو گانه در گند هارا به شکل ٢٦٣ صفحۀ ٥٣٥ جلد اول کتاب صنعت یونان
و بودائی مولفه موسیو فوشه رجوع شود .
( ٤ ) در باب طرح موی مجسمه های یونان و بودائی به صفحه ٢٨٩ جلد دوم کتاب صنعت یونان
وبودائی مؤلفه فوشه رجوع شود .

١١١٢