سفر نامه چین ( سال ششم ) >
( صفحه ۱۳۹ )

حضرت اعلی خلد الله تعالی ملکه و سلطانه بود قا ماشا نقار انرا بجانور داران خود سپرد ، روز دیگر
ایلچیانرا طلب کرد و گفت شانقارهای خود را نشان کنید ایشان گفتند مانشان کردیم ، باد شاه گفت
لشکر من بسرحد ولایات میرود شما نیز یراق خود بکنید (۱) با لشکر من روی بولایت خود آرید
گفتند هر چه پادشا فرماید چنان کنیم بعد ازان [ ار ] غداق را که ایلچی امیر زاده سیور غبتمیش
نورالله (۲) مرقده ، بود گفت شانقار نیست که بتو دهم [ واگر هم می بود نمی دادم تا ] همچنا نکه
آن (۳) بارازشیر آزاد نوکرامیر زاده ابراهیم بهادر بازستاند ( ند ) از تو نیز نستاند ، او در جواب گفت
اگر پاد شاه عنایت فرماید و شانقار بدهد کسی از من نتواند ستاند ، پاد شاه گفت تو اینجا باش تا شا نقار
برسد بتو دهم و درین نزديك دو شانقار میرسد آنرا بتو دهم .
در هشتم ربیع الاول سلطان شاه ( و ) بخشی ملك راطلب فرمود ( و سنکشی (٤) فرمود ) و سنکشی
بزبان ختائی انعام باشد سلطانشاه راهشت بالش (٥) نقره و سه جامه پادشاهی با استر (٦) وبیست وچهار
قلعی (۷) ولو وليل . . . . . بیا و دو اسب یکی بازین و یکی بی زین ، و صد چوبه تیرنی و بیست و پنج
کبیر (۸) و سه پهلوی ختائی و پنج هزار چاو و بخشی ملك را نيز مثل آن اما يك بالش نقره کمتر بود،
وخاتون ایشان را بی بالش نقره نیمه آن قماش ها فرمود . و در آن روز ایلچی اویس خان رسیدند
با دویست و پنجاه نفر و او را بویا تیمورا ( ۹ ) تکا میگفتند و پادشاه را دید و سر بر زمین نهاده
ومجموع ایشان را جامه وار های پادشاهی دادند و علفه معین کرد .

بقیه پاورقی صفحه گذشته (۱۰) که ازان مستفاد میشود که این جانور بر ساحل نهر منجمد
شمالی یافته می شود و او را روسای ایل های تاتاریه شمالیه بخاقان چین ببا ج میفرستادند ، در هفت
قلزم ( بذيل سنقر ) می گوید که آن « مرغیست شکاری از جنس چر غ گویند بسیار زننده میباشد
و پادشاهان پیوسته بدان شکار کنند » اما شونقار را جنس چرغ ( باز ) گفتن درست نیست رجوع
کنید به فرهنگ شا (Shaw) که نام اصطلاحی این جانور را Falcohendersoni نوشته
است ، (۱) اصل : بکنند (۲) وفات امیر زاده در سنه ۸۳۰ هـ بود و قصه متین در سنه ٨٢٤ هـ پس این
جمله دعائیه را حافظ ابروهنگام تالیف این حصه کتاب در سنه ۸۳۰ افزوده است ،
(۳) اصل : بازار شیر آزاد ، مطلع : آن کرت از ارد شیر نوکر میرزا سيور غتمش ، کاتر میر
کوت» را «کره اسب » نوشته است : : (٤) درا کثر نسخ مطلع سنکش نوشته است ( و دريك
ستکس ) اما دراصل بهر موضع یاء در آخر نوشته است ، (٥) رجوع كنید به پول ( ۱ : ١١٥ ) حاشیه
٤ ، برای معنی این لفظ حاصلش این که بالش مقدار پست از زر که بقول جوینی وزنش پنج صد متقال
است ( خواه از سیم باشد و خواه از زر ) و بقول وصاف بالش زر دوهزار دینار و بالش سیم دو صد دینار
و بالش چاو ده دینار قیمت دارد ، اما در مصنفات مآت بعد قیمت بالش ازین ها متفاوت است ، (٦) اصل :
استرا باد ، تصحیح از روی مطلع ، ( ۷ ) ( کاتر میر ) : قلعى ليك باسا ، مطلع ( كرائست كالج ) :
قلعی و لو و لنك وشاو ، رجوع كنید به حاشیه (۸) اصل : كبير - يكان پهن که بشکاری
اندازند ( بهار عجم ) ، ( ۹ ) مطلع ( نسخه كرائست كالج ) : بوتا ،
۱۳۹


( صفحه ١٤٠ )
کابل
( شماره اول و دوم )
و در یوم الاثنین ثالث (١) عشر [ ربیع الاول ] ایلچیان را طلب داشتند و پادشاه فرمود من
بشکار میروم شانقاران خود را بگیرید (٢) (و) نگاهدارید که اگر دیرتر بیایم شما معطل نشوید
وطعنه چند زد که شانقاران خوب میپرید و اسپان بد می آرید ، شانقاران را تسلیم ایلچیان کردند
و پادشاه بشکار رفت ، بعد ازان پادشاهزاده از طرف پیتای (٣) (؟) آمد وروز بار بجای پادشاه
می نشست . [ و هژدهم ماه ایلچیان بدیدن اورقند در طرف شرقی خانه پادشاه بطریق پادشاه ] نشسته
بود واز چپ وراست همان رسم (٤) بود و ایلچیان را همچنان که پیشتر شیرها نهادند و آش خوردند
و متفرق شد .
در غره ربیع الاخر سچنان (٥) خبر کردند که پادشاه از شکار می آید پیش و از می باید
رفت ، رفتند و تا نماز پیشین در بیرون بودند آخر معلوم شدکه روز دیگر می آید به و تاق باز گشتند
چون پیام رسیدند شانقار کبود سلطان احمد ، مرده بود ، باز همان زمان سچنان (٦) آمدند و
گفتند سوار شوید و امشب در بیرون باشید تا سحر گاه پادشاه را توانید دید ، و باران (٧) میبارید
چون سوار شدند بر در بام مولانا قاضی و جمع با او ایستاده بودند بغایت ملول ، از جهت
ملالت استفسار کردند ، مخفی گفت که اسپی که حضرت (٨) سلطنت شعاری خلد الله تعالی ملکه و سلطانه
برای پادشاه فرستاده بود در شکار بران اسپ سوار شده و آن اسپ پادشاه را انداخته و پای (٩) متالم
شده ، وازین جهت غضب کرده و حکم شده که ایلچیان را بند کرده بشهرهای شرقی ختای فرستند ، اصحاب
ازین خبر بغایت ملول شدند ، دران ملالت وقت سنت بود که سوار شدند تا نیم چاشت مقدار بیست مره
(١٠) رفتند ، اما از غلبه لشکر بان که بشهر میرفتند گذر نبود ، القصه باردوی پادشاه که شب فرود آمده بودند
رسیدند ، مقدار پانصد قدم در پانصد قدم دیواری که ده گز بلندی آن بودوچار قدم عرض همدران شب که فرود
آمده بودند برآورده ، و دیوار قالی درختای زود می سازند و دو دروازه گذاشته و از پس دیوار که خاک (بر)
داشتند خندقی شده و بر دروازه ها مردان کاری با سلاح باز داشته وبر گرد خندق مردان باسلاح تاروزبود
ودراندرون آن از اطلس زرد دو چتر مربع بچهارستون که بلندی آن مقدار بیست و پنج گز برپای کردد
و در گردن آن دیگر خیمها وسایه بانها همه زرد اطلس زرنشان کرده ، چون از سواد شهر بصحرادر آمدندپیدا بود .
(١) ١٣ / ربیع الاول سنه ٨٢٤ ـ ١٨ مارچ سنه ١٤٢١ ع اما بحساب و سنت فیلد
این روز یوم الاثنین نه بود ، بلکه چهارشنبه بود ، (٢) اصل : بگیر د (٣) مطلع
( نسخه کرالست کالج ) : ولایت نتای ، در كنج البحر بحواله ظفر نامه نوشته است که
از خان بالیغ تا به نتای که از شهرهای معظم خطاست چهل منزل میگویند : (٤) اصل :
رستم ، تصحیح قیاسیست ، چله در مطلع این طور است . واطراف همچنان برآراسته ، (٥) اصل :
سجستان ، (٦) در اصل مثل سابق ، (٧) اصل : بازان . (٨) یعنی شاه رخ (٩) امادر سطور آینده
پادشاه خود میگوید که « دست من درد میکند » ص٤٤ (١٠) ١٦ مره ـ يك فرسنگ شرعی (ص١٤) که
باندازه پول تقریباً سه و نیم میل بود و مسافتی که طی کردند کم از پنج میل ، اما بحسابی که او بحواله کلاویو
درج کرده است می توان گفت که شش میل رفتند
١٤٠


( صفحه ١٤١ )
سفرنامه چین
( سال ششم )
القصة چون مقدار پانصد قدم بدین موضع ماند مولا قاضی اصحاب را فرمود تا پیاده شوند و هم آنجا باشند
تا پادشاه برسد و خود پیش رفت چون پیش پادشاه رسید لیداچی و جان داچی که بزبان ختای یلشرا سرای لیدا
و یکی جکفو (۱) میگفتند ایستاده بود و پادشاه در بحث گرفتن ایلچیان بود، بعد ازان لیداچی و جان داچی
و مولا نا قاضی سر بر زمین نهاده درخواست کردند که اگر حضرت پادشاه ازینها رنجیده اینها را گناه نیست که
اگر سلاطین ایشان اسب خوب باید فرستاده اند ایشانرا چه اختیار ، و بر پادشاه خود حکم نمی
توانند که ییلاق خوب باید فرستاد ، و دیگر اگر مجموع اینها را پاره پاره کنند سلاطین ایشانرا
هیچ تفاوت نمیکند و اینجا نام پادشاه ببد نامی منتشر شود و در (۲) همه عالم که بعد ( گویند؟ )
چندین سال غایب پادشاه ختای با ایلچیان بی رحمی کرد و ایشانرا حبس و سیاست فرمود ،
پادشاه را از ایشان این سخن پسندیده آمد و مستحسن داشت و بخشید ، و بعد ازان مولانا قاضی
آمد شاد و مژده رسانید که حق تعالی بفضل و کرم خود برین جمع مسلمانان غریب رحم کرد و بر
دل پادشاه پرتو مرحمتی انداخت .
بعد ازان شیر ها آوردند که پادشاه فرستاده اما آنروز مجموع گوشت خوک با گوشت گوسفند
آمیخته بود مسلمانان از ان نخوردند ، پادشاه سوار شد ، چون از در اردو بیرون آمد بر اسپ
بلند سیاه که چار دست و پای او سفید بود و آن اسپ حضرت امیر و امیر زادة اعظم مغیث الحق
و الدین الغ بيك گورکان خلد الله تعالی ملکه فرستاده بود ، قبائی (۳) زربفت زرد بران اسپ
انداخته بودند و پادشاه قبائی سرخ زربفت پوشیده و از اطلس سیاه غلافی دوخته و ریش را در
غلاف کرده ، و هفت عدد محفه خرد سر پوشیده از عقب پادشاه بر گردن گرفته می آوردند که
در اندرون آن دخترانی بودند که با پادشاه ( به ) شکار رفته بودند و يك عدد محفه بزرگ مربع
که هفتاد کس برداشته بودند از عقب ایشان و دو اختاجی از چپ و راست جلاوی (٤)
پادشاه (٥) گرفته هر دو جامهای زربفت پادشاهی پوشیده ، که آن اسپ قدم را
بیک آهسته بر میگرفت و مقدار يك تميز (٦) از دست راست و یکی از دست چپ از پادشاه
دو رسواران صف زده که بر (۷) یکی قدم پیش و پس ، [ و صفها چندانکه چشم کار میکرد ،
درصفی از دیگری بیست قدم دور تر ] چنانکه از اردوی که سوار شدند تا در شهر چنین صف زده
میرفتند و درمیان پادشاه یاده داجی و مولانا قاضی و لیداچی و جان داجی میرفت بعد ازان مولا قاضی
پیش ایلچیان آمد و گفت فرود آئید تا (۸) پادشاه پیش رسد سر بنهید ، چنان کردند و چون
پادشاه نزديك [ رسید فرمود که سوار شوید ایلچیان سوار شده ] ( با ) پادشاه همراه بودند پادشاه
(۱) مطلع ( كاتر مير ) ، جيكقو (نسخه کرایست کالج ) ، خبکقو ، (۲) مطلع و گویند ، ( اصل
غایب بجای غایب که تصحیح قیاسی است ) . (۳) مطلع ، عبائی ، (٤) جلو ، عنان اسپ ، (٥) مطلع
اسپ ( بجای پادشاه ) . (٦) مطلع ، تمیز ، تخمار بمعنی تیری آمده که پیکان نداشته باشد و بجای
پیکان گرهی داشته باشد ( هفت فلزم ) نیزه بی سنان ( ستین گاس ) . (۷) مطلع ، هیچ کس يك
قدم پیش و پس نمی نهاد (۸) مطلع ، چون ،
١٤١


( صفحه ١٤٢ )
کابل
( شماره اول و دوم )
بنیاد گله کرد با شادی خواجه که بران اسب که تو آورده سواری کردم در شکار گاه ، و از غایت
پیری و بی قوتی افتاد ، و مرا انداخت و از آن روز باز دست من درد میکند و کبود گشته و بسیار
طلا انداختیم تا پاره دردش ساکن شده است ، بعد ازان شانقاری طلب کرد و يك کلنگ پرانید
وشانقار را رها کرد ، رسید وسه لگد زد و گرفت وبعد ازان پادشاه فرود آمد و صندلی آورد ( ند )
و در زیر پای او نهاد ( ند ) و صندلی دیگر از برای نشست نهادند ، بر صندلی نشست و سلطان
شاه را طلب کرد و آن شانقار بدو داد يك شانقاری دیگر طلب کرد بسلطان احمد داد و
شادی خواجه را هیچ نداد و سوار شد تا خر گوشی پیدا شد شانقاری بر دست داشت بر خر گوش
انداخت و دو سگ بر عقب خر گوش ، از میان بیرون رفت تا بدانجا که چشم کار می کرد ، باری
بسلامت بیرون رفت ، چون نزديك شهر رسیدند خلایق بسیار از ختائی و غیره بیرون آمده بودند
فوج فوج از ختائیان بزبان ختائی دعای پادشاه میگفتند ، بدین شان (١) و شوکت بشهر درون
آمد و ایلچیان بوتاق شدند (٢) .
یوم (٣) الاثنين [ رابع ] ربيع الاخر سنه سجين (٤) آمد و ایلچیان را سوار کرده بر دو
گفت امروز پادشاه سنگشی میدهد ایلچیان پیش رفتند و چون سلطانشاه و بخشی ملك ( را )
پیشتر سنگشی (٥) داده بود ایشان را ( نه ) طلبیدند چون پادشاه بنشست شیرهای سنگشی
پیش پادشاه جمع کردند بعد ازان پادشاه فرمود تا شیرها بگرفتند و بيك طرف بردند و امرا
(٦) را نیز پیش شیرها فرستاد ، چنانکه پادشاه از بالای تخت میدید ، اول سلطان احمد را طلب
کردند و شیره سنگشی تسلیم او کردند وبعد از و غیاث الدین را وبعد از وامیر شادی خواجه
را شیره پیش نهادند و دیگر کو کچه و دیگر ار غداق (٧) وبعد ازان از دون و دیگر تاج الدین
بدخشی را ، و تفصیل هر شیره ، آنچه شیره شادی خواجه بود ده بالش نقره و سی اطلس وهفتاد
پارچه (٨) دیگر قلقى (٩) ( كذا ) وترقو و لود شاو كيكى وپنج هزار چاو ( و ) خاتون اورا چاو وبالش
نقره نبود ، اما ثلث قماش بود .
و سلطان احمد و كوكجه و ار غداق را هر سه يك هشت بالش نقره و شانزده اطلس
و باقی قماش از قلقی ( کذا ) و ترقوه ( کذا ) و لو و شا مجموع نود ( و ) چار وصله ،
(١) اصل : دادن ، تصحیح قیاسی است . (٢) در اصل بعدش افزوده : و چون سلطانشاه .
که غالبا سهواً نوشته است نظر بر سطور بعد ، (٣) در مطلع ندارد ، بحساب وستنفلد بروز ٤ ربیع الاخر
چهار شنبه بود ، (٤) اصل سجين (٥) اصل : سیکشی . (٦) اصل : امیر زایر مطلع امرا را هم
(٧) اصل : از خذاق (٨) پارچه بقول کاتر میر مطلع وقلمی - بظاهر قلقی وغیره همه انواع قماش است
چنانکه قرینه عبارت اینجا و در سطور آینده بران دال است و نیز از شمول ترقو وسا درین ها
ظاهر میشود و ترقو بقول صاحب هفت فلزم نوعی از بافته ابریشمی سرخ رنگ است وشا را
هم او نوعی از قماش نوشته است .
١٤٢


( صفحه ١٤٣ ) سفر نامه چین ( سال ششم )

مع خواتین ( و ) هر يك هزار (۱) وهزار چاو .
غیاث الدین واردن و تاج الدین بدخشی را هر يك هفت بالیش نقره و شانزده اطلس و ترقو
.و لو و شا و كبكی مجموع هر يك را هفتاد و هفت وصله و دو هزار چاو ، ایلچیان سنگتها ی (۲)
پاد شاه ستانده یوتامهای خود رفتند .
و درین اثنا یكی از خواتین پادشاه که محبوبه او بود در گذشت و سبب آن تعزیه دیگر پادشاه را
نمی توانست دید و آن را اظهار نکردند تا ساختگی ها ( ی ) تعزیت تمام شد ، بعد از چند روز در
بیستم (۳)جمادی الاول گفتند که حرم پادشاه گذشته است و اوزا فردا دفن خواهند کرد. درین شب
نا گاه از فضای آلهی از آسمان آتشی از اثر برق که بر سر آن كوشك پادشاه که نو ساخته بودند
رسید و آن آتش دران افتاد و چنان در گرفت که گوئیا صد هزار مشعله است که روغن (٤) و فتیله
در گرفته است ، و این عمارت که اول آتش در وی افتاد بار گاهی بود هشتاد گز طول و ( سی گز )
عرض و استوانها لاز ورد و حل (٥) بکار برده و روغن دار ، که در آغوش سه مرد نمی گنجید ، چنا نکه
مجموع شهر از روشنائی آتش روشن گشت و از انجا سرایت کرد بیکو شکی که بیست گز ازان دورتر
بود ، و از (٦) عقب آن بار گاه كوشك حرم بود ازان بسیار بتکلف تر ، آن نیز بسوخت ، و بر گرد
آن کوشکها و خانها بود هر يك خزانه آتش دران افتاد و قریب دویست و پنجاه خانه بسوخت بسیاری
مرد و زن بسوختند و تا روز شد هم چنان می سوخت و آنروز تا نماز دیگر چندانکه سعی کردند
آن آتش تسکین نمی یافت ، اما پادشاه با امرا از آنجا بیرون رفته بود و ملتفت آن آتش نشد که
آنروز از روز ها ( ی ) نيك در کیش کافری خود میدانستند ، فاما ازین غصه در بغخانه رفت و
بسیار تضرع کرد كـ ( خدای آسمان بر من غضب کرد و ) تختگـاه من بسو خت
ومن هيچ كار بد نكردم پدر و مادر را نیازرد. ام و ظلمی نکرده ام وازین غصه بسیار شد و بدین سبب معلوم
نشد که آن مرده را بچه نوع دفن کردند وچون بخاك بردند ، اما بسیار آرایش کرده بودند ،
از جمله بسیار علمها و چوگانها از كاغذ رنگین ساخته و نقاشی کرده بودند (۷) وتختی از کاغذ مقوی
مقدار ده گز وبران تخت صورت آدمیان از كاغذ وصورت اسبان واشتران بزرگی ، اسب واشتر مجموع
ملون صو بهای دروغی (۸) وزین ولجام و غيره ، ويك دو هزار شیره بر نعمت الوان وعمرتی ( عمیق ؟ )
و اسبان خاصه آن زن بر آن کوی ( که ) دخمه (۹) بود گذاشتند که بسرد می چریدکه هر گز دیگر ایشانرا
نمی گیرند . ودیران دخمه بسیاری از دختران و خواجه سرایان که نزديك بودند مجموع در انجا غازه کشنده بودند

(۱) مطلع : سا . (۲) سيكتها ٠٠٠٠ بودند (۳) مطلع : هشتم . (٤) اصل : روغن (٥) يعنی
زر حل شده چنانچه در لفظ حل کاری . (٦) مطلع : در (۷) اصل : از جمله ( كه غالباً از سطر بالا مکرر شده
است ) . (۸) اصل : دروغی (۹) دخمه بمعنی صندوق مرده آمده و گور خانه گبران را نیز گویند که
گنبدی بر سر آن باشد. وسردابه را نیز گفته اند که مرد گان را دران گذارند (هفت) قلزم .

١٤٣


( صفحه ١٤٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )
وعلفه ایشان پنج ساله (۱) در پیش ایشان نهاده که هم آنجا باشد تا وقتی که علفه تمام شود ایشان نیز هم آنجا
بمیرند ، با وجود این (۲) همه ترتیبات بواسطه آن آتش معلوم نشد که او را چون بردند .
و خستگی پادشاه زیادت شد و پسرش بیمار گاه می آمد و می نشست ، و ایلچیانرا اجازت رفتن شد
و ایشانرا هنوز ساختگی مرتب نشده بود. آن مقدار که بعد از اجازه در ان شهر بودند ایشان را علوفه ندادند.
در منتصف (۳) جمادی الاول ایلچیان از خان بپالق بیرون آمده داعیان با ایشان همراه کردند
وهم چنان که در رفتن بهر یام (که) میرسیدند همه چیز (٤) واولاغ و عرابه می گرفتند و در شهر ها
و قصبها ایشان را طوی میدادند ،
در غره (٥) رجب بشهر پنگان (٦) رسیدند مجموع حکام وا کابران شهر تعظیم ایلچیان و داعیان
کردند و باستقبال بیرون آمدند و بسیار شهر خوش و بقاعده بود که آنجا بارهای مردم میکشادند و میدیدند
که در بارها چه چیز است و هر چه حکم بود که ( از ) ختای بیرون نبرند مثل چا و خا (۷) ( چاو ها ؟ )
اما ایلچیان حکم حاصل کرده بودند که بارایشان نکاوند ، روز دیگر ایلچیان را طوی بعظمت دادند
و تکلف بسیار کردند ، ( از ) انجا روز بروز کوچ میکردند و تا پنجم (۸) شعبان بقر اموران رسیدند
و از انجا بقرار هر روز بیامی و هر هفته و کتر بشهری میرسیدند و طوی میخوردند . تا بیست (۹) و سیم
شعبان بشهر قمجوه که چارپایان و نوکران در وقت رفتن سپرده بودند رسیدند و کسان خود با هر چه گذاشته
بودند همه سلامت یافتند فاما خبرهای یاغی گری بود ، اطراف مغولستان و راه تا ایمن نشان میدادند .
بدان سبب آنجا توقف کردند تا دو ما (ه) ونيم نزديك ، و در هفتم (١٠) ذی القعده (١١) از قمجو کوچ
کردند و در هفدهم (۱۲) بسکجو رسیدند و آنجا خبر راه بدیشان می دادند چند روز در آنجا توقف
کردند. ایلچیان شیر از و اصفهان آنجا رسیدند پهلوان جمال الدین از اصفهان ایلچی امیر زاده اعظم امیر زاده
(۱۳) رستم ، و امیر حسن از شیراز ایلچی امیر زاده اعظم ابراهیم سلطان بهادر ، و پیش از حد سبقت
تا ایمنی راه کردند و ایشان گریخته بی راهه بر کوهها زده بودند و رسیده و بدین سبب در سکجو
(۱) در مطلع افزوده : بل زیاده . (۲) اصل : این همه ترتیبات ، مطلع : این آیین تصحیح قیاسی است
(٣) ١٥ / جمادى الاولى سنه ٨٢٤ ه ـ ١٨ / می سنه ١٤٢١ ع / (٤) اصل : خبر ، مطلع : چیز .
(٥) ٢ / جولائی سنه ١٤٢١ع ، (٦) اصل : سکان ، مطلع ( نسخه كاثر مير ) . پیکان ، ( نسخه
کرا يست كالج و در يك نسخه ديگر ) : تبکان : بقول یول این شهر غالبا «پنگ یانگ فو » واقعه صوبه
شانسی ست که در قدیم الایام دارالسلطنت چین بوده است . و ازین روی در متن پنگان نوشته شد
که فی الجمله بابعض نسخ مطلع مطابقت دارد . (۷) مطلع : چاو و غیر آن ٠ (٨) ١٥ اگست سنه ١٤٢١ ع ٠
(٩) ۲۳ اگست سنه ١٤٢١ع ، در مطلع ٢٤ شعبان دارد بجای ۲۳ شعبان ٠ (١٠)٤ نومبر ١٤٢١ غ .
(١١) ١٤ نومبر (۱۲) برادر زاده شاهرخ سلطان که والی اصفهان بود، رجوع کنید به شجرة نسب
آل تیمور در ابتدای این حواشی .
١٤٤


(صفحة ١٤٥) سفر نامۀ چین (سال ششم)

مدتی دیگر مقام کردند ، تا منتصف (١) محرم الحرام سنۀ [خمس و] عشرین وثمانمائه از سکجو کوچ کردند ، و چون بقر اول رسیدند اهل قلعه گفتند که قاعدۀ اهل ختای آنست که هم چنانکه در وقت آمدن اسماء (٢) مردم شما را نبشته اند در وقت بیرون رفتن نیز همان دفتر پیش آرند و احتیاط کنند و اگر نه پادشاه بر ما غضب کنند ، فی الجمله (٣) نبشتند و درجمعه نوزدهم (٤) شعبان سنۀ ثلث عشرین از قراول ختای گذشته بدان ولایت در رفته بودند و در جمعه پانزدهم (٥) (نوزدهم ؟) محرم سنۀ خمس وعشرین و ثمانمائه از قراول ختای بیرون آمدند واز ترس یاغی گری راه چول اختیار کردند ، و در ثامن (٦) ربیع الاول از چول گذشته بسبب آنکه از خان متوهم بودند چند روز دران صحاری بودند تا در دهم (٧) جمادی الاول سنۀ المذکور به ختن رسیدند، واز انجا کوچ کرده در سادس (٨) رجب به کاشغر فرود آمدند ، و در حادی (٩) عشرین رجب ازعقبه (١٠) اندکان گذشتند ، و ازان منزل بعضی (١١) براه سمرقند رفتند و بعضی (١٢) براه قرا تکین (١٣) وبد خشان ، در بیست و یکم شعبان بحصار (١٤) شادمان رسیدند و درغرۀ رمضان المبارك (١٥) به بلخ آمده و از انجا درعاشر رمضان المبارك سنۀ خمس وعشرین و ثمانمائه (٨٢٥ ه ) بدارالسلطنه هراة صانها الله تعالى عن الافات والبليات فرود آمدند و بآستان بوس حضرت سلطنت شعاری رسیدند بمنه و كرمه ،

(١) ١٥ محرم سنه ٨٢٥ ه ـ ٩ جنوری سنه ١٤٢٢ع (٢) مطلع : شماره و علیه مردم را ، (٣) مطلع القصه احتیاط کرده ، (٤) ١٢٩ گست سنه ١٤٢٠ع مگر بحساب و ستنفلد این روز پنجشنبه بود نه جمعه، و همچنین طور ١٥ محرم نیز جمعه نبود بلکه پنجشنبه بود ، اما چنانکه معلوم است در حسابات و ستنفلد که درج کتاب (Vergleichung Læellen) است فرق يك روز اکثر پیدا میشود (٥) مطلع (نسخه کاتر میر) نوزدهم محرم (نسخۀ کرانت کالج و دو نسخۀ دیگر) : هژدهم ربیع الاول ، بهر حال ١٥ محرم درست نیست از ان روی که در سطور گذشته گفته است که منتصف محرم از سکجو کوچ کردند و قراول از سکجو بظاهر سه روزه راه بود (چنان که از بیانات مصنف (رك به ص ٨ ببعد) بالواسطه میتوان اخذ کرد) (٦) مطلع هجدهم ٨٠ ربیع الاول سنه ٨٢٥ هـ ٢ مارچ سنه ١٤٢٢ع (٧) مطلع : نهم جمادی الاخری ، ١٠ جمادی الاولی سنه ٨٢٥ هـ ٢ می سنه ١٤٢٢ ع (٨) ٦ رجب سنه ٨٢٥ هـ ٢٦ جون سنه ١٤٢٢ ع (٩) ١١ جولائی ، (١٠) یعنی براه توك ويان (یول) ، اندکان همان اوش است ، (١١) كذا درمطلع ، اما صاحب حبیب السیر می گوید که ایلچیان ميرزا الغ بيك راه سمرقند پیش گرفته ، (١٢) از کاشغر براه تاش بالیغ و وخش تا حصار شادمان راه با لنبه بسیار قریب بوز ، ایلچیان را و جبهی موجه بوده باشد که راه دوز اختیار نمودند (یول) رجوع کنید به نقشۀ هندوکش وبلاد متصله درجلد دوم کتاب یول ، (١٣) اصل: قرانکی (١٤) اصل : بخطیار ، (١٥) اصل : غره المبارك ،

١٤٥


خوشحال خان ختك
يا
مرد شمشير و قلم افغان در قرن ۱۷ ع
نگارش جناب امین الله خان زمرلای
عضو انجمن ادبی کابل
یکی از ستارگان درخشان افق ادبیات پښتو (در قرن ۱۱ ه مطابق قرن ۱۷ ع ) قهرمان ملی و شاعر توانای افغانستان خوشحا لخان ختك است که بر علاوه شاعری یکی از رجال بزرگ حربی و سیاسی و خوانین نامور و با نفوذ افغانستان نیز بشمار رفته ، همواره هموطنان خویش را بشجاعت و وطن پروری ، استقلال خواهی، غرور ملی و غیره و غیره از ملکات فاضله و سجایای برگزیده اخلاقی تحریص و ترغیب نموده و ازین راه علاوه بر خدمات ادبی تیکه هر سطر آن مملو از خونهای با حرارت وطن دوستی و دفاع از حقوق ملی بود که در عروق اولاد این وطن تلقیح میکرد فدا کاری های بزرگ و قابل ستایشی نیز بهموطنان و وطن خود افغانستان نموده است .
خوشحال خان با اینهمه خدمات و اشتهار کامل اشعارا و که در فضای کوهستانی و جبال شامخه این مملکت طنین انداز بوده و قسمت مهم و مطابقهای از اهالی کوهستانی این سرزمین باشعار او مترنم اند باز هم شخصیت مبرز این مرد نامی و طن پرست که یکی از مفاخر بزرگ حربی وادبی افغانستان است بدبختانه تا کنون در پیشگاه عموم افراد این ملت و هموطنانش بطور شایسته روشن نبوده ، چنانکه مقام شامخی را به نزد بعضی از مستشرقین فرنگ و گروهی از بیگانگان حائز و دارا بوده و بواسطه مواليد فکر خود آثار پایداری در اذهان و افکار آنها گذاشته است در وطن و در بین هموطنان

١٤٦


( صفحة ١٤٧ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )

خود پوشیده مانده که علت آنرا بجز فقدان توجه واستقصای کامل فضلای
این دیار در ادبیات پشتو یا عدم قلم فرسائی آنها در اطراف مشارالیه
بچیز دیگری حمل نمیتوان نمود .
ولی جای هزاران سپاس است که در همین اواخر نهضت وجنبش جدیدی
درادبیات پشتو و تمایل فضلا دران پدیدار گردیده مارا تشویق بدان نمود
تا درین زمینه قلم فرسائی نموده باندازه اقتدار خود چیزی نوشته باشیم
وبعلتی که مشارالیه یکی از اراکین مهمه ادبی پشتو بحساب رفته ، در ادبیات
آن يك فصل جدیدی از حکمت ، فلسفه سعی و عمل ، اجتماعیات ، تشویق
هموطنان بوطن پرستی و حب ملیت کشوده ، یکی از پیش آهنگان مسائل
مذکوره در ادبیات پشتو است ازهمه اولتر در فراهم آوردن ترجمه حال
این مرد نامی پرداخته آمد .
و بمناسبتی که خوشحال خان نه تنها شاعری بلکه از راد مردان نامور
افغانستان درعصر خود بوده در اجتماعیات عقائد واراء مخصوصی دارد بدان
جهت لازم افتاد تابرای گرد آوردن مواد متعلقه بشرح حال یاروشن ساختن
اسلوب ادبی ، عقائد وافکار اجتماعی او بپاره از مآخذ و کتب مختلفه رجوع
کرده شود همان بود که بكتب ذیل (۱) فراهم آوری این سطور ناچیز
استعانت رفت وشرح حالی از وی ترتیب یافته اينك بوسیله مجله به پیشگاه
عموم هموطنان عزیز وعلاقه مندان بادبیات این مرز وبوم گذاشته آمد و امید
از قارئین محترم آنست که اگر سهو وخطائی بنظرشان رسد بنده را متوجه
ساخته ، درین زمینه با این عاجز سهیم گردند ومن الله التوفيق .
امین الله « زمرلائی »

(۱) اشعار قرن ١٧ ص ای بیدولت  Afghan Poetry of the 17th Century
by Biddulph Woking
مقدمه کتاب دار مستتر ( ترانهای ملی افغانها ) Chantes Populaires des Afghanes
by Darmesteter.
انسكلو پیدی آف اسلام Encyclopaedia of Islam
Adictionary of Pushto language by Raverty.  مقدمه كتاب لغات راورتی
کتاب ( نظری بالسنة هند تاليف کریر سن انگلیس ) Linguistic Survey of India
مقدمه انجمن افغان زبانی بقلم عبدالمجید پروفیسر افغانی - تاریخ مرصع افضلى خان ختك -
طلوع افغان شماره ۳ امجله کابل مجله خیبر منطبعه اسلامیه کالج پشاور - سراج الاخبار سال پنجم -
دیوان چهاپی خوشحالخان

١٤٧


( صفحۀ ١٤٨ )
کابل
( شمارۀ اول ودوم )
اسم ونسب :
خوشحالخان پسر شهبازخان پسر یحیی خان پسر ملك اکوری از طائفۀ ختك افغان است که سلسلۀ
قسی او بقول تاریخ مرصع (١) بعد از (١٧) پدر به کرلان (٢) میرسد خوشحالخان از اجداد متذ کرۀ
فوق خود در دیوان خویش نام می برد واز خانی و سرداری و شجاعت آنها و اینکه همه در جنگ ها
کشته شده اند تعریف و توصیف میکند :
زه خوشحال دشهبازخان یم چه تور زن یم کاږه کان
شهباز خان دیحی خان وه چه بل نه وه هسی ځوان
یحی خان وه داکوړی چه په توره شه سلطان
هم په توره مرنی وه تیر انداز وه شخ کمان
چه غلیم به ئی پیدا شه زړئی ځای وه گورستان
هم ئی تیغ وه هم دیگ وه هم خلق وه هم احسان
داکبر بادشاه به دورکښ ددی الس شه خان
چه له ده سره به ناست وو هند وار ه وو شیران
همت ناك باسل با ذل وو په هر کارکښ صادقان
گورته رنگ په وینو لاړل چه همه ووسر داران
په آباؤ په اجداد خانو سردار یم پلا ر نیکه م شهیدان و گور ته تلی
کار نامی لرم دجنگ او دجدال به نبائت م هنردادی آل په آل
(١) خوشحال خان پسر یحیی خان پسر ملك اکوری پسر درویش محمد (مشهور به چنجو) پسر تمن
پسر حسن پسر شیخ علی پسر عطا پسر بتی پسر اتو پسر برگوت پسر تری پسر تورمان پسراقمان
(مشهور به ختك) پسر ککی پسر کرلان (٢) کرلان یکی از اجداد افغانهاست که به سربن میرسد .
١٤٨


(صفحه ١٤٩)
خوشحال خان ختك
(سال ششم)

خوشحال خان درحینکه پدرش ٢٢ سال داشت در (١٠٢٢ه) مطابق (١٦١٣ع) بزمان حکمرانی وفرمانفرمائی جهانگیر بادشاه مغل (تولد ٩٧٧ هـ - ١٥٦٩ع جلوس ١٠١٤ه فوت ١٠٣٧ هـ) تولد شده تاریخ تولد خودرا به فارسی و افغانی چنین گفته است :-
خوشحال ختك در ربیع الثانی آمد چو درین کهنه رباط فانی
حق کردندامرو را خیر رسان تاریخش کشت «خیر عالمیان»
١٠٢٢ هـ
دهجرت زر دوه ویشت سن وه چه زه راغلم په جهان
مسکنش در اکورهٔ ختك (١) قریه ملك پور المعروف بـسرای است که خوشحال خان نیز از ان یادی کرده است :-
ځای می ملك پور دی چه ئی سرای بولی وگری
قام اولس می پروت دی تر لیکی په غره په سم

مراتب در بازی :
شهباز خان پدر خوشحال خان که به شجاعت و مردانگی مشهور واز پدر پدر خان و سردار قبيلهٔ خود بوده در عهد حکومت شاه جهان یکی از اکابر رجال دولت بشمار میرفت و از طرف حکومت به خانی و سرداری قوم رسماً شناخته شده بود به ١٠٥٠ هـ ١٦٤٠ ع بـسن پنجاه سالگی دريك جنگ قبيلهٔ وی اکازائی و کمال زائی طایفه یوسف زائی بسرزخم تیر خورده جهان را بدرود گفت خوشحال خان سال تولد و وفات وکشته شدن او را از دست یوسف زائی ها ذيلاً گفته است :-
تولد :
شهبازخان یحیی آن خان بی بدل در کار رزم ثانی رستم زیاده یل
تاریخ مولدش زخردچون بجستمش گفتا ز روی صدق که شهباز خان اجل

(١) اکوره ختك بين نوشهره واتك سه منزل به شرق پشاور ويك منزل بشرق نوشهره بطرف چپ کنار دریای کابل واقع است . اکوره ختك حال ایستگاه ریل است و مرکزیت ختك را که سابق دارا بود از دست داده اکوره بواسطهٔ جنگ افغانها باسك ها نیز شهرت دارد .

١٤٩


(صفحۀ ١٥٠)
کابل
(شمارهٔ اول و دوم)

فوت:
سن د هجرت پوره زروه
روز ادینه آخر رمضان خان مارخش طرف میدان راند
گشت فیروز بر غلیم لئیم لیک زخمی زتیر بررو ماند
روز پنجشنبه اول شوال ایزد او را به سوی خلد بخواند
گشت سال شهادتش ز خرد که به خمسین والف اسپ جهاند

سن د هجر زر پنځوس وه
چه شهید شه شهباز خان

کشته شدن او از دست یوسف زائی ها: -
دیرش کالونه وشول چه می پلار دی شهید سوی
مرگویوسف زيو ما هم اور کړه باندی سم

بعد از فوت شهباز خان خوشحال خان که از سه برادر دیگر خود (جمیل بیگ، شمشیر خان، میر باز خان (١)) بزرگتر بود از طرف شاه جهان به بزرگی برداشته شد و بر تبه و تبول پدر نائل گشت و عهدهٔ تحفظ جادۀ شاهی که از اتك واقع بر دریای سند، تا پشاور امتداد داشت بدو سپرده شد (٢).
خوشحال خان در دربار شاه جهان قدر و منزلتی بسزا داشت و یکی از ندیمان و خاصان پادشاه بشمار بوده به ١٠٥٧هـ مطابق ١٦٤٥ع که شهزاده مراد بخش بریدخشان حمله مینمود وی نیز ملتزم رکاب بود و در بسا مواقع خطرناك خدمات قابل قدری در دربار مغل ایفا و انجام داده است.
سی. ای بیدولف انگلیس میگوید «خوشحال خان در عصر شاهجهان بسن رشد رسیده بود و این امپراطور لیاقت و نفوذ او را شناخته باتدبیر و سیاستی که خاصه امپراطوران مغلیهٔ هند بود او را در هر موقع معاونت میکرد و وظائف با مسئولیتی بدو می سپرد.»
خوشحال خان نیز از شاه جهان تعریف و تمجید نموده از اختیارات و مقام خود حکایت میکند :-

(١) تاریخ مرصع افضل خان ختك (٢) دائرة المعارف اسلامی - انجمن افغان زائی مقدمه عبدالمجيد پروفیسر افغانی.

١٥٠


( صفحه ١٥٢ )
کابل
( شماره اول و دوم )

بعد از انکه شاه جهان به پنجه حرص سلطنت خواهی اورنگ زیب گرفتار شد اورنگ زیب سیاست اجداد را پشت پا زده بخوف اینکه چون خوشحال خان یکی از مقربان و هوا خواهان شاه جهان بوده و هم صاحب اعتبار و نفوذ کاملی است مبادا کدام فتنه برانگیخته شاهجهان را از قید او رها کند و یا برای اقغا نان تشبثی نماید باوی رویه عنود انه اختیار کرده قصد گرفتاری او نمود و ظاهراً از راه حیله و مکر درآمده به او چنین نوشت .
چون شما شخص دانسته و مهم بوده یکی از هوا خواهان سلطنت مغلیه میباشید همچنانکه در عهد شاهجهان عزت و حرمت داشتید در دربار من نیز بهمان نظر دیده میشوید در رتبه و منزلت شما فرقی نخواهد آمد در آمدن خود مضایقه نکنید .
و همچنان درعین حال بعضی اقارب ونزدیکان خوشحال خان رابه وعده خانی و منصب تطمیع نموده تا به رفتن اونزد اورنگ زیب کوشش واصرار نمایند خوشحال خان باوجود حذاقت فطری و تجاربی که داشت به تحریر اورنگ زیب واصرار بعضی از اقوام فریب خورده در ١٠٧٤ هـ از مسکن خود تنها بسوی دهلی روانه گردید خودش به فریب خوردن خود ذیلا اشاره می‌نماید و میگوید مرا تقدیر گرفتار ساخت ورنه من ماهی نبودم که به امید خمیر به شست ماهی گیر گرفتار میشدم و هم از فریب دادن اقربای خود حکایه میکند .

چه په طمع داور وزغلی و شست ته
کمان مکره چه هغه نادان سمك يم
ترقضا پوری دهیچا چاره نشته
او کنه تر زاره ذئب لا زيرك يم

اقربا را ته مقرب شول
راضی مند می په تعب شول
دواړه ترونه می نا اهل
ابو جهل و بوالهب شول
زه ئی بند کړم په مغلو
په خانی او په منصب شول
د شوتو نه ئی طلب کړل
په تلاش کښی د ذهب شول
دالوی زوی می لوی مشه
د هزار بلا سبب شول
زه ئی هند لره روان کړم
په نشاط او په طرب شول

چون قبلا به صوبه دار پشاور در باب گرفتن خوشحال خان او امر صادر شده بود صوبه دار پشاور فوراً او را محبوس نموده خواهش کرد که اگر مبلغ پنجاه هزار روپیه بمن بدهید شما را از حبس رها مینمایم ورنه محبوسا به دهلی فرستاده خواهید شد . خوشحال خان چون بمنزلت و اعتبار

١٥٢


مقبرۀ اولادة شاه رخ ميرزا


[BLANK PAGE]


( صفحه ١٥٣ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )

سابقه خود اعتماد کلی داشت ازین در خواست و خواهش صو به دار مذکور جداً ابا نموده استدعا کرد که زود تر او را به دهلی بفرستد صو به دار مزبور مشار الیه را به حفاظت تمام روانه دهلی نمود ـ با آنکه قوم ختك و سائر اقوام برای محاربه و خلاصی او اجتماع نموده منتظر اوامر وهدايت خوشحال خان بودند مگر او مانع شده آنانرا از اراده شان باز داشت لهذا در وسط ماه رمضان ١٧٠٤ هـ بدهلی رسید بعد از چندی از حضور اور نگ زیب چنان احکام صادر کردند که خوشحال خان در دهلی محبوس با شد و عیال و اطفال او در دهلی آورده شود بعد از صدور احکام اورنگ زیب ، پسران او ( سعادت خان ، باقی خان ـ میر باز خان ) روانه وطن شده برخی از عیال و اطفال و متعلقین او را بدهلی آوردند دیگر پسران خوشحالخان به نزد پدر نیامدند . خوشحال خان وقایع حبس خود را تماماً در ترجیع بندیکه ۲۲۰ بیت و یازده بند است حکایت میکند بعضی ابیات این ترجیع بند که روشن تر و گواه وقایع تاریخی است به قرار ذیل است : -

څه دید و خوب وه چه می ولیده سحر سترگی می رنبی کری نافرا د شوم په بستر
پاڅیدم له کټه لکه خوب ښی دچاسر هسی شان او تروم نه مخ لار لیده نه ور
لارم ترمبر ز هسی راغلم او تر غسل می په ځای کړپه سنت د پیغمبر
درست خلق اوده ووواړو خوب کاوه خرخر هیچوک خبر نه وه اشرف خان می کړ خبر
هر څه نصيحت وه لکه بویه له پدر ما په کتابت ورته ادا کړ مختصر
ورځ وه د جمعی رجال الغیب وو برابر تله مغرب رویه وو په دامانه کړ نظر
څوك به وجار باسی مبرم حکم د داور ډیر که فراست لری هنر گیج و لښکر
ولار م تر مسجد نمونځ می و کړد سحر سور شوم په سیلی نور می واچاوه په لیر
هسی په هوا تلم لکه باد درومی صرصر گونبی تنها تلم په نوشهر وخوت نمر
نه وه لا دوه پهر چه می ځای شه پشاور واستاوه مغل ته ماهنه ساعت نفر

١٥٣


( صفحه ١٥٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )

وی می دایم راغلم ستا په خط ستا په خاطر
کوم ساعت حاضر شم په ماخه لری نه چر

دا ځواب ئی راغی چه را تله دی وو بهتر
ګانده په دیوان کښ را ښکاره کړه خپل پیکر

دری ورځی شوی تیری دیوان . . .
دی پڅو وه ماته ، ز له ځانه بی خبر

شیخ دکجرات دده پیشدست وه یوبشر
سر تر پایه مکر په دیدن کریه منظر

ده وی تر مارا شه چه کنکاش کړو مقرر
بیا به د نواب ته ویل کړم زیر وزبر

ور غلم تر ده پوری زپاک په خپل باور
ترونه می نا اهل مغلی شوی په د اشر

لوړ په لو ر مغل تر ما چا پیرشو په هنر
مفت ئی په لاس کښیوتم په حکم دقدر

غګ وشه په ښهر دا خبر شه منتشر
هیچا نه پسند له په خدای پسند ه وه مګر

١٥٤


(صفحۀ ١٥٥) خوشحال خان ختك (سال ششم)
کو ژئی کرم له کوته چه ئی کښیو تمم په جال
ژرئی را په پښو کړه پنج سیری بیری کو توال
خور شه په ملکو نو دا خبر په درست دیار
درست عالم دلگیر شه لا پښتون یار واغیار
هر څه امرا ګان و و په صوبه کښ منصبدار
كل عالم حیران شه چه ئی ولیده دا کار
لارل په صبا دَ وقت ټول شول په دربار
و ویل داهمی رنک نیکخواه د شهر یار
دا رنکه نیوه شی نواب نبه ګنی د اچار
چپ خوله شه پاتی هیڅ ئی و نه کړ کفتار
پاڅیدل له ځایه امرا ګان شول تار په تار
دری ورځی شوی تیری ځما ترونه (١) نا بکار
ورغلل مغل لره قبول ئی کړه مدار
آس و خلعتونه مغل ورکړه په اقرار
ملك ئى ځما وركړ نالایق ئی کړه سردار
کور و خیلخانه الس همه شه خبر دار
(١) کا کاهای خوشحال خان : بهادر خان - فیروز خان - جلال خان - عبد الله خان تاریخ
مرصع افضل خان .
١٥٥


( صفحة ١٥٦ ) کابل ( شمارۀ اول و دوم )

درست ختك ددوی و کشتن ته شه تيار
روح د دوی والووت په بلا شوه گرفتار
ما وخيلخانی و قوم ته و وی چه ز نهار
مرگ کشتن نه بويه نه څه نور شر و اضرار
يو به دشمن ښاد شي چه ئی ورك کړ خپل تبار
بل به فساد کښی د بادشاه د رومی اعتبار
دوی درست ايس په زيارت د شيخ رحمکار
ټول شول له دی کار په فريب شول تو به کار
زوی می نادان وو په خطا لاړل بسيار
مرگ کشتن که نه وی دوی می پريښوی به وقار
دوی په زړه کښ داوی چه که سل کړ و که هزار
هر کله چه خلاص شی فلا نه ، مونږ يو په دار
بل فكرئى نا وه ور پيدا شه د ځان وار
مرگ و ته می کښيناسته په ليل و په نهار
تيری شوی په بند کښ پنځمادوی مياشتی په شمار
ملك واړه ويران شه خلق شوه په کوهسار

١٥٦


( صفحه ١٥٧ ) خوشحال خان ختك ( حصه ششم )

وغوشتی پنجوس زره روپی صو به دار
ما وی در به نه كړم يو پوچك نه يو دينار
دواړه لور يه وكړه سره دا قول و اقرار
يو مغل پی پټه بل می ترونه شر مسار
اوس خو بايده دادی چه ئی ځای وی هندوبار
زر ئی فكر بويه په تعجيل و په تلوار
زه په دی لا خوښ وم چه که و رشم تر در بار
د عمر دولتخواه و م د عزت و م طمع دار
هند ته ئی روان کړم بدرقه می مستجاب
هم ملك هم خان هم دهمه غوری ارباب
* * *
زه ئی کړم له ښهره په شتاب شتاب روان
راغلم نرم نرم په رباط د شابيك خان
درست شپه څوكی د محبت خپلو په خپل ځان
پل وه مصری خان داؤزی يو قولی احديان
را غلم تر نو ښهره په صبا هم په داشان
خلق په ژړا په ننداره را ته حيران
١٥٧


( صفحه ١٥٨ )
کابل
( شماره اول و دوم )

زه به د نو ښهر د شپی څه کوم بیان
درسته شپه زلزله وه په هندو په مسلمان

صبح ته ئی کوچ کړ پښتانه مغل لرزان
لوړ په لوړ فوځونه ووځما تولی تر میان

ماه وه پیغام کړی په الس په اشرف خان
نه بويه دجنګ دخرخشی فکر و سامان

موږ يو د بادشاه قدیمی دولتخواهان
یو می نوم بدیږی بل سټیږی افغانان

را غلم تر سرای ، سرای یکلخته وه ویران
تا به وی هرگز نه وو میشت دلته انسان

څه به در ته وایم څه پیری لری آسمان
څوك ورته توانیږی چه شدت کاندی عیان

ډیری کرانی راشی په سر یو په جهان
خدای و سری ور کایا د هر چاری توان

ګران ساعت هغه وه چه م ولیده عثمان
یا راغی زینو دخیلځانی یو څو ځوانان

١٥٨


( صفحه ١٥٩ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )
راغله په ارمام خپله جدا شو په ارمان
زه و د وی دسرای شجر حجر واړه گریان
راغله په نړئی نندار چی مردان زنان
هسی و و ولار لکه چه بی روح بتان
راغلو په گری دخیر آباد پیچان پیچان
پوری که راپوری خلق واړه نندار چیان
هر چه را سره و وهغه واړه و و ترسان
چا وی چه ختك به حاضر نه شی په میدان
ما خو پیغام کړی وه هم دام وه گمان
اوس به را څرگندشی له یوه لوریه نشان
هسی به جنگ و شی په دا آخر زمان
گوره څو به شمارشی دواړه لوریه کشتگان
جنگ وجدل نه شه حکم داوه دیزدان
پوری شوم ترسیندہ پہ اٹک شوم نگران
درست اولس می واړه په غوغا حیران پریشان
ویرمی په کور ونو په های های می فرزندان
١٥٩


( صفحه ١٦٠ ) کابل ( شماره اول و دوم )
راغی په ځنکو باندی هسی یوساعت
تابه وی نازل شه په جهان کښی قیامت
* * *
زه ئی له اټك نه روان کړم په داحال
ورئی و ړم په پږه دبابا حسن ابدال
بيا له هغه ځای په پنډی په استعجال
بیا له هغه ځای تر رباط وشه چال
راغی په رباط کښی له نواب یومثال
بیا ئی بيرته يو وړم ترپنډی دم درحال
راغی په پنډی کښی بل يو خط په دامنو ال
وژئی ویی په وړاندی و دربارته بی اهمال
ولاړم له پنډی شپه تر مینځ د ککر تال
ولاړم تر لاهور کوچ په کوچ په ارتحال
زوی دمیر جمال د میر بخشی په استقلال
ډیر مهر ئی و کړ دلاسه جوال جوال
وی ئی چه و ر و رسی در بار و ته خوشحال
نور به سرفراز شی غم ئی نشته یو مثقال
١٦٠


از صنایع نجاری مزار شریف : ریل چوبی که فیروز تفجیر نام صنعت گر معروف مزار شریف آنرا در سنه ۱۲۰۰ هجری
ساخته و عجالتاً در روضۀ مزار مبارك موجود است .


( صفحه ١٦١ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

زه هم په وسط د رمضان کو چمال کو چمال
و رغلم دربار ته زو خلو ر او يا وه کال
دير ردو بدل شه په دا مینځ کښ جواب و سوال
حکم د خلاصی د ضمان و شه په اجمال
ځای په حویلی کښ ترخپ خنگ را کر کوتوال
جو ر شه ضمانت ته سید شمس د جلال
موږ په دا فکرت و و چه په میاشتی دشوال
راغی عرضداشت د سید میر په دا مقال
مه پریږده خوشحال د ده پريښول دی اختلال
بيا مینځ کښ پریووت د خلاصی دير جنجال
ملك منصب جاگير خما تغير شه مال محال
د ولی منصبدارم تا بینی شول پایمال
بر ناحق په کښلی دبد ویل د بد سگال
و پسندہ ظالم پادشاه په ما باندی اشکال
زه دلی په بند هوری خما اهل و عیال
تار په تار په غر و نو په عذاب و په و بال
هسی چاری و شوی چه د چاته وی په خیال
نشته د اورنگ پادشاه په عدل اعتدال

١٦١


( صفحه ١٦٢ ) کابل ( شماره اول و دوم )

لور په لور خوری شوی را لښکری د دجال
نشته یو مهدی چه را ښکاره کا خپل جمال
دور د آخر دی فساد ګډ شه لور په لور
یو تر بل اخته شه جهان واړه کور په کور
* * *
خدای را باندی را وست داهمه واړه محنت
خو چا دی سبب شوی درته وایم حکایت
یو چه زه مغرور وم په راستی و په خدمت
بل د مغل طمع ځما نه و رکړل عادت
بل می نا شکری بل د ور و نو حماقت
بل چه فرزندانو می خطا کړ مصلحت
یو ځله هم نه خطا خطا کرت مرت
واړو مشرانو اشرف خان بهرام سعادت
ومی کړ اشرف و ته د توری اشارت
هیڅ عمل ئی ونه کړ ځما په نصیحت
څه خدا یار خلیل څه ئی حیا څه ئی حرمت
څه جګر ام هند و څه د هند وانو برکت

١٦٢


( صفحه ١٦٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

یو یو ځوان پوهیږی د غلیم په حرکت
زهر ګډول شی په شکر و په شربت

زوی هغه زوی چه هنر لری حکمت
پوه وی د دښمنو په فریب په خدیعت

و نیسی په لاس کښ سخاوت و شجاعت
نه صرفه په ځان نه په جهان اعلي همت

دریغه اشرف خان درونه شه همره قوت
درست الس په لاس کښ هيڅ هنر نه څه جرأت

ورغلل مغل ته دا شرف وه قباحت
هم ځنما آفت وه هم هر چالره آفت

څوچه ملك ويران وه دمغل وه ډير هيبت
و شوه و داني د ملك پوره ئی شه حاجت

وئی کښبل بادشه ته د جګرام مجرا عزت
بوئی تی ته کابل ته اشرف خان په شرارت

یاخیده بهرام ته په دا مینځ کښ یو غیرت
درست الس ئی ټول کړ په نړئ وراخت

تنی سره وا غوټی د با ز نه وی خصلت
باز نه وه بازرنک وه چه ښکاره ئی شه حالت

١٦٣


( صفحه ١٦٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )

زه وم په دهلی کښ گرفتار په دازحمت
تیری شوی په بند کښ پنځه میاشتی څه زیادت
بیاد میر جمال ز وی پادشاه ته په خلوت
عرض ئی ځما وکر دمیر خان په کفالت
داو وی باد شاه چه فلانه به خلاص کرم سلامت
زئی بچه که ر ا ولی و هند ته په سرعت
حکم ئی دا وکر امیر خان ته وشول کښل
زه به بند بندی ځما کور ونه راوستل

وارویده دا حکم سعادت باقی میر باز
راغلل يكايك ئی حقیقت کره را آغاز
میاشت وه د صفر چه دری واره لکه باز
وئی کر وطن ته په رخصت ځما پرواز
لارل تر وطن په شل و رخی یکتاز
یو په ځای را نه غی چه ځموږ وه سره راز
غرب و ته قبله و ه و مشرق ته و ه نماز
تله وو کر بلا ته دحج لوری وه حجاز

١٦٤


( صفحه ١٦٥ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

واره لوی هلك چه می ساتلی و و په ناز
واره په نعمت کښ پرورده ملوك شیراز
تار په تار خواره شول مبتلا په دیر نیاز
دور د گردون کرل له بلا سره انباز
دوه ځله سرای مات شه یو ځما په پندیدل
بل د سعادت باقی میر باز په رسیدل
یو ځله په ماتی تر هنگال و ر غلل
بیا دا کوز یو په سیکری ننوتل
نه ئی توره سره وه نه د سر و وماتیدل
زوی می له ملك له الس و وتل
زه په هند کښ بندوم اشرف خان وه په کابل
واره زن بچه می په سیکری کښ داغیدل
راغلل و پادشاه ته دکابل د صوبی کښل
ملك د سرای وران شه پری بی حد و شه زلزل
ځای په ځای فوجونه په څوکی کښیناستل
لا ر د سرای نیولی مسافر ئی چلول
جوړ شول یو سفزی ختك سرای ته په وهل
څو تنتوان ئی بوتلل په سحر پری و ختل

١٦٥


( صفحه ١٦٦ )
کابل
( شماره اول و دوم )

باری څه ځبل وی نه ځبل و و نه متل
باری څه وهل وی نه وهل و و نه مهل
ملك ئی وه را کړی په پنجاب کښ متصل
حکم د پادشاه وه صادر شوی په پریشول
دا چاری چه وشوی بیا تر مینځ شه فکر بل
څوک ئی په چانه کا د سری دی نصیب خپل
زه دیو سفزی په ځان زهر وم قاتل
بل مقصود می نه وه په خدمت کښ دمغل
دا په خیال د چا و و یا په فکر د چا را تلل
خواست رضا د خدای و د په هر شان چه شوی شول
شاباش په هغه چه د ننګ و کاپالل
راغلل یوسفزی لکه پیش شه کار مشکل
یو بائی زی دویم رانی زی ورسره مل
لوی ملك می واړه تر دریاب پوری وتل
ولارل تر سیکری ورسره کورونه سل
نور ختك واړه په خپل ځای و دریدل
څه بلا د خدای وه دوطن جدا کیدل
ورونه عزیزان خویشان و پله بیلیدل

١٦٦


( صفحه ١٦٧ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

یو هی هی های های و په ژرا و ولوی هلك
درست عالم حیران شه چه څه کار شه په ختك
* * *
زوی می په بند شه له وطن شوم جلا
څو چاری را وشوی نه گناه نه می خطا
څو میاشتی په بندوم په دهلی کښی په عنا
اوس په رنبتورکښی بندی پروت يم يك تنها
خدای وکړی داچاری په ماواړه و کړی زړه
څو چاری غلط شوم چه می لوی کړه احمق ترہ
بل چه د ده لورمی امرا ته کړه وا ده
بل چه می په کورکښی څه کښی نه ښول سپین و سره
بل چه می یو کوټ محکم بنانه کړه په غره
بل چه می په توره په خدمت غرور کاوه
بل می چه مغل په ورکرومرکړ و نه غلاوه
بل می چه په وقت دنیول ملك و نه لاره
بل می چه قوت و یوسفزیو ورکاوه
بل می چه په اصل غر دی خپل پښتون ګاڼه

١٦٧


( صفحة ١٦٨ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )

وائی چه له ځانه په اولاد دی پیر زوښه
خدای به کار وانی به اصلی ولی او په
دا یو څو خبری چه ما را وړی په خوله
بو یه چه هغه واړه د کښلی شی په زړه
دوه سوه شل بیتونه دی یو ولی بنده شه
ما په رنتبور کښ د زړه تا و پری سړه وه

خوشحال خان مدت چار سال در دهلی ورتبور محبوس ماند بعد از ان اورنگ زیب او را رها نمود
مگر اجازهٔ رفتن بوطن ما لوف خود نداشت آخر الا مر در آگره موقع بدست آورده با متعلقین
خود بوطن خویش عودت نمود (١) وی راست : -

په دهلی په رنتبور کښ دری څلور کاله حیران شوم
په آگره کښ می پښی واشری خپل وطن وته روان شوم

علی ای حال چون خوشحال خان بوطن رسید استبداد مغل و مشقت حبس حالت اورا دیگر گون
ساخته انزوا اختیار نموده باسران مغل یکسره قطع تعلقات نمود در ین باره میگوید:

پر ورده که د مغلو په نمک یم داورنگ له جوره هم له غريوه ډك یم
په ناحق ئی په زندان کړم یر څو کاله خدای خبر دی که په خپله گناه زه شک یم
پښتنو سر دزړه تو ردی د مغلو خبر دار ئی په نيتو نو پاك په پاك یم

(١) مقدمه که در انجمن افغان زائی بقلم عبدالمجید پروفيسر افغانی به ۲۴ نومبر ۱۹۲۹ نوشته شده
رهائی و آمدن خوشحال خان را بوطنش چنین مینویسد : - خوشحال خان به سفارش مهابت خان
رها کرده شد و مهابت خان صوبه دار کابل مقرر شده تنظیم بعضی امورات پشاور نیز بر ذمهٔ او
مقرر شده بود درجینکه به پشاور می آمد خوشحال خان را نیز باخود همراه آورد .
١٦٨


( صفحه ١٦٩ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

كه سره كه ناسره را ته معلوم دی په دا كار كښ په معنی لکه محك يم
هغه زیست چه د عزت له مخه نه وی چه ئی کا په هغه زیست پوری هك پك يم
اور ئی پوری په منصب په نوکری شه چه ترفهم و تر نظر د مغل كيك يم
په خپل نام و ننگ چه راشم لیو نی شم خبر دار کله په سود او زيا ن د لك يم
لكه با ز په لوی لوی ښکار ځما نظر دی نه چه گرزی گونگټ نسی بادخورك يم
چه په غو ښوئی روز گار هغه مزری يم نه چه بیخ دوښو خوری هغه مرگ يم
په دا سپینه ږیره شرم غیرت ښه دی چه به نوری سپاری کړم مگر خوړدك يم
په دانش په شرع نه ده په قسمت ده چه داهسی سرگردان لکه پتك يم
هر پښتون چه دمغلو نوکری کا که د زده له هغو وار و هم ترک يم
چه منصبی د مغل خو ر یو ملك وم چه منصب د مغل نشته اوس ملك يم
د فرمان د پروا نی حکم ئی نشته شکر داچه په خپل حکم په خپل وك يم
نه می کار په خاص و عام نه په دیوان دی نه په درو لاړو هر یوه مردك يم
نه تصدیق شته نه یاد داشت شته نه توجیه شته نه به فکر دسند نه د دسنك يم
هر افسر به چه لمانه سر کوزی غوښت دهغه د سریا توره يا كوتك يم
پښتا نه سره شری اندیری بس ده نه په فکر دمسند نه د تو شك يم
آزادی ده په ساده سپینه جامه كښ خلاص له غمه د زربفت او د دميك يم
که او گره د پښتنه په شملو سپينه د مغلو پو لا ؤ پاتی دیری دك يم

١٦٩


( صفحهٔ ۱۷۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )

چه نیولی می داهو د دنگ و نام دی که له خپله هو د ه واورم كنيزك يم

مگر این گوشه گیرینی را دوامی نبوده ساعت بساعت كينه مغل در دلش جاگیر و جوش ملی وحس آزادی خواهی او موج زن شده علانیه بامغل در آویخت وبدفعات قواه های بزرگت مغلی را از هم پاشید و در چندین محاربه ها در مواضع مختلف برغلیم چیره دست گردید که خودش می شمارد، واز یوسف زائی ها شکایت میکند : -
پښتنو زا مو بيا لا سونه سره كړه لكه باز منگلی سری كاندی په ښكار
سپینی توری ئی گلگونی کړی په وينو په اهار كښی شگفته شه لا له زار
گوره څه جنگونه و شول په هر لوری ولی هيڅ د يوسف زيو نشته عار
اول جنگ دلور شاه د تېتر و وه چه خلو دښنت ذره مغل شو تار په تار
خوږندلونی ئی ښندی د پښتنوشوی آس او نښان هاتیان اوښه قطار قطار
دويم جنگ مير حسينی په دوآبه کښ چه ئی او تكيده سر لكه دمار
بيا له پسه دنوشهر دكوت جنگ وه چه می ونښکو تر مغلو خپل خمار
بيا له پسه دسونت سنگ شجاعتخان وه چه ايمل نی په گنداب و وېست د مار
شپږم جنگ مکرم خان شمشیر خان دواره چه ایمل کړل په غاپس کښی تار په تار
چه غپا په را د دی لوی جنگونه دادی دورو کو په هر لوری نشته شمار
همیشه فتح ونصرت دی لا تراو سه پس له دی ده بیا تکیه پر کردگار
درین محاربات از ایمل خان 'و درلیا خان تعریف ' و توصیف' بسزا می نماید و کتك و شمشیر آنها را یکی از عوامل بزرگ فتح می شمارد : -

ايمل خان در يا خان دواره مرګ ئی مه وی
هیڅ تقصیر دوار واونه کړ واړ په واړ

۱۷۰


(صفحه ۱۷۱) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

دخیبر دره ئی سره کړله په وینو په کړ په ئی هم روان کړ ډنډ وکار
ترکړپي تر باجوړه سمه غرونه په لړزه په زلزله شو په بار بار
په هغه لوری چه کیږی پنجم کال دی هره ورځ دسپینوتوروخړپه هار
چون دیگر اقوام افغان حالت را چنان دیدند حس آزادی و استقلال درانها هم نموکرده قصد برطرف کردن مغل را از پیشاور نمودند :
درست پښتون ترقندهاراوتر اټکه سره بو د ننګ پکار پټ و آشکار
افریدی مهمندشینواری ګوره څه کا دمغلو لښکر پروت په ننګهار
مګر یوسف زائی ها که از سابق باقوم ختك عناد و دشمنی داشتند درین اتحاد یه شرکت نه نمودند
چه احوال د یوسف زوراته معلوم شه لرا غرو ماته ښه و و نه دم غار
ګوره څمجنګونه وشول په هر لوری ولی هیڅ دیوسف زیو نشته عار
زه تنهاپه کښ په غم دنام و ننګ یم یوسف زی دی فراغت په کشت وکار
اوس چه هسی بی ننګی بی ناموسی کا عاقبت به ورښکاره شی خپل چار
و خوشحال خان ا گرچه خودش تا سوات سفر کرد و گو شش بلیغ نمود که یوسف زائی ها را شريك و متحد سازد ولی کامیاب نشد بازهم این سردار نامدار و شجیع وضعیت پیشاور را به حالتی رسانیده بود كه سقوط مغل حتمی بود بالاخر اورنگ زیب بالمجبوريه شخصاً با تمام قوای شاهنشاهی خود آمده دو سال برلب دریای اتك خیمه زن شده مدافعه می نمود خوشحال خان درحینیکه اورنگ زیب یکسال را بمقابل اوگذشتانده است حکایه میکند و از کشته شدن منصبداران مغل در جنگ یاد میکند : ـ
اورنګ زیب راته یوکال وشه چه پروت دی
په صورت حیران پریشان پزړه افګار
کال به کال امرايان دی چه پر یوزی
چه طوفان ئی شوی لښکری کوم ئی شمار
۱۷۱


( صفحهٔ ١٧٢) كابل (شمارهٔ اول و دوم)

تر مغلو پښتانه په توره ښه دی كه په پوهه پښتانه وی څه هوښيار
اورنگ زيب در آخر اکثر از نزدیکان و اقوام خوشحال خان را به منصب و جاه تطمیع
نموده و ازو جدا کرده سنگ تفرقه را در بین انداخت خوشحال خان این خدعه ومكر اورنگ زیب را
چنین تصویر نموده .
خزانی دهند وستازدی را خوری شوی سره مهرازدینته وزی پكوهسار
په داهسی وقت چه وقت دنام و ننگ دی دابی ننگه پښتانه کا څه رفتار
پښتانه په عقل يوهيه چه ناكس دی كوته سپي دقصا بانو دجوس دی
پادشاهی د مغل په زرو باټله دمغل د منصبو نو په هوس دی
اوښ له باره پخپل كور كښ ورغلی په اولجه داوښ دغاری دجرس دی
د نفرين لايق په نام سره بنی دی له اوله ، که دانو رور پسی پس دی
څه یوازی ننگ په ماراغلی نه دی پښتانه ډيردی په غرونه په سموژ
یا به واره دمغلو درم پریژدی یا به زه هم پلاس واخلم درموژ
چه خوراخوری د مغلو واره سپي دی د سگانو په خوله څه اخلم نوموژ
به بل خشی تو بك هیڅ ويشتلی نه یم كه ويشتلی یم خو بيا په خپل تو بك يه
چه شپیړی بنی خیل وو كند کپرشول په وار وار په لند و پرونو دبارك يه
دکريز بنی می توی لكه د باز كړی گمان مکړه چه بی پرو بنا پيرك يه
سكه ورونه می پر دیدی حال ئی دادی له بولا قونه لالړی يو خپك يه
به دروغ دروغ وعدو نفاق آمیز و ما غلوی ورته په مثل د كودك يه
١٧٢


از صنايع نجاری مزار شريف صندوق چوبی که در قرن ١٩ ساخته شده


[BLANK PAGE]


( صفحة ١٧٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )

تف په ږيره دهغه واړو بارکو لا ځما په ږيره هم که زه بارك يم
تن خو قام را سره ډيره جفا و کړه کانده بيا د خداى حکم وته څك يم
که ننگ و راتا شا کړ ده یخ څو تور شه زه یواځی په نک ، د خدای شيرك يم
که څه حق یادور وری یاد نیکی شته زه پاداش وته په طمع دهريك يم
مه..دى ځما د کدی لا څو پښی دى راخی مند دا فريد يو په كلك يم
خوشحال خان هر چند قوم را به اتحاد و اتفاق خواند و ترغیب داد مگر تاثیر ی نکرد و هم
ایمل خان و دریا خان که بازو و شیران صف شکن او بودند قبلا در جنگ ها کشته شده خود را
فدای آزادی وطن نموده بودند لهذا او مایوس شده با آههای درد ناك از سر داری کناره جسته
بزرگی قوم را به پسر بزر گش اشرف خان گذاشت و خودش در علم و ادب غلو ورزيد
درین باره ویر است : -
داهمه ځما د تو ری صدقه ده پښتانه چه پر کنی خوری سیور غال
تر با درست دهندوستانز دولت د دوی وه پښتانه که کهت نه وی جهال
یگانه جوانان که زولما سره وی نور ځما وه په پنجاب باندير غال
که هر څوځمازوم رانه سازیږی پښتانه دی دکانو نمکو یودير ال

چه مغل و ته می او تر له توره درست پښتونی می وعالم وته ښکاره کړ
ختك كله په شماره په حساب يا دوو ختك ما دا ولونو ، په شماره کړ
اتفاق په پښتانه کښ پيدا نشه که نا ! ما به د مغل گر یوان پاره کړ

که هر څوئی سمه و ومانه سپيږی چه کابه دی ، دبد بر خوار بوزونه

۱۷۳


( صفحه ١٧٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )

بهرام خان که پسر کهتر خوشحال خان بود و به باعث بد عملی و کردار ناهنجار خود همیشه پدر را از خود آزرده خاطر میداشت مخالفت اشرف خان را شروع نموده باطاعت اکلیل او را گرفته به مغل سپرد اشرف خان ده سال در حبس مغل بوده و هم در آنجا به نامرادی و نا کامی فوت شد ( اشرف خان هم مانند پدر شاعر زبر دست و خوش کلام بوده سر گذشت خود را تماماً در بندی خانه نوشته و بیاد گار گذاشته است ) خوشحال خان این واقعه را چنین تفسیر نموده :
تا هثو دسرداری نه زده بهرام سرداری دی په داخپل دور کړه بد نام
هم تمامی خپلخانی لره بلا شوی هم خپل ځانلره بلاشوی بد فرجام
طاهر دبی عقلی په جر گو مر کر اوس فارغ شوی د طاهر له انتقام
تا خپل ځان لره د مرګ رخنه پیدا کړه خپلې خانه دِ په بد خوی کړه بې آرام
په داهسې بدخوئۍ بې بخته نه ئې چه لانه ئې د خونۍ هاتی تر ژام
مشرورور دِ په زندان کړته خانی کی داخانی د شه په ځان پورې حرام
چه خانی ته دِ هوس د زړه په زور کر لا ځائی د ستا د زړه اندیښنه خام
نور د نوم نښه د زوی په شمار مشه د خوشحال خټك و ینا په دا تمام
حبثیکه اشرف خان محبوس بود خوشحال خان نواسه خود افضل خان پسر اشرف خان را بخانی و سرداری بر داشت و قوم هم اطاعت نمودند مگر چشم بهرام که مغل هم طرفدار او بود کجا خانی او را دیده می توانست یا قبول این امر میکرد که برادر زاده اش در حالیکه انتقام پدر را هم ازو خواهان باشد بر او حکمرانی و سرداری کند لذا در مخالفت خود بیش از پیش افزود خوشحال خان هراسید که مبادا به نواسه اش ضرری عاید شود او را به افریدی فرستاد و هم خیالش این بود که شاید بواسطه رفتن نواسه اش به افریدی ، در حبس پسرش « اشرف خان » تخفیفی واقع خواهد شد مگر بهرام از خالی بودن میدان ، جهان را بکام خود دیده قصد واراده گرفتن پدر شجیع و نامدار خود نمود و مکرم خان پسر خود را برای گرفتاری خوشحال خان فرستاد اگرچه بقول تاریخ مرصع درین وقت سن خوشحال خان به ٧٧ رسیده بود باز هم بهرام و پسرش مکرم خان به گرفتاریش کامیاب نشدند ـ چون بهرام از گرفتاری پدر بقوه و بازوی خود نا کام گردید حیله دیگر بر انگیخته از حاکم مغلی پشاور استمداد جسته استدعا و درخواسـت عسکر نمود تا خوشحال خانرا گرفتار نماید خوشحالخان چون از ماجرا دانست و هم ضعف پیری بر وجودش استیلا داشت سوی

١٧٤


( صفحة ١٧٥ )
خوشحال خان ختك
( سال ششم )

آفریدی که ۹۰ میل از اکوره فاصله داشت رفت و باقی ایام زندگانی را در آنجا بسر برده به
عمر ۷۸ سالگی با يك جهان نا کامی و دل پر خون دنیا را وداع گفت انا لله وانا اليه راجعون
مدفنش در قریۀ آبائی او سرای بوده که تا حال مشهور و معروف است .
خوشحالخان از حله‌های پسر خود بهرام یاد کرده و او را عاق میکند و از کج رفتاری
زمانه مینالد :

دانبکاره شوی کج فهمی ددی جهان
د جهان له کج فهمیو الامان

داهم جای دتعجب دی که ئی وینی
په بازو نو چه غوټی وهی زاغان

«     «      «
چه مغل کاندی بازی په افغان

«     «      «
چه کیدر په واز دودك وژی شیران

«     «      «
چه لښکری په خوشحال که بهرام خان

***

چه د پلار سره دروغ نفاق خلاف کا
دنور چار ه سره په څرزنگه زره صاف کا

گوره بیائی کوم دروغ نفاق پزړه دی
منافق په خپل گناه چه اعتراف کا

نه به زه د نا خلف گناه معاف کړم
نه به خدای د عزازیل گناه معاف کا

دا وار ه غرو نه لا هیڅ نه دی راضی یم
که تر مینځ موخدای غر د کوه قاف کا

٧٥


( صفحهٔ ١٧٦ )
کابل
( شمارهٔ اول ودوم )
حال د خپل زوی خپل پلاروته معلوم وی
څوك به څه لره دعاق را ته اوصاف کا
په جوندون ئی دیدن مه ونیم ها له هم
پس دمر ګه که ځما دګور طواف کا
چه می هی تربيت د نا خلف کړ
دا په دا چه دی لما سره مصاف کا
هم هزار رنګه دروغ خلاف پزړه کښ
هم هزار رنګه په خوله دصدق لاف کا
په ژوندی به ئی ارمان وزی له دله
زمانه که دخوشحال سره انصاف کا
آخرین وصیت این راد مردبزرگ این بود که مرا در زمینی بنهید که نه سایهٔ مغل برقبر من
بیفتد ونه ګرد سم ستوران مغل بر خاك من نشیند ،چنانچه فاضل علامه اقبال این وصیت شیر افغان
را به هندی چنین سروده : -
قبائل هون ملت کی وحدت مین ګم کہ هو نام افغانیوں کا بلند
محبت مجھے ان جوانوں سےهی ستاروں پہ جود التی هیں کمند
مغل سی کسی طرح کمتر نهین قهستان کا یه بچه ارجمند
کهول تجهه سی ای همنشین دل کی بات وه مدفن هی خوشحال خان کوپسند
ارا كرنه لائی جهان باد کوه
مغل شهسواروں کی ګردسمند
ناتمام
١٧٦


سید جمال الدین افغان

نگارش گولدیز بهر آلمانی
ترجمهٔ جناب عبدالغفور خان مترجم انجمن
دائرة المعارف اسلام

جمال الدین افغانی «السید محمد بن صفدر» یکی از رجال برجستهٔ دنیای اسلام در قرن نوزده، و در عین حال فیلسوف، مصنف، ناطق، روزنامه نگار و بالاتر از همه مرد سیاسی بود که حریفانش وی را «محرک خطرناک» میخواندند. نامبرده در نهضت های راجع به آزادی و تشکیلات اساسی که درین اواخر در ممالك اسلامی برپا شده بود، سهم و نفوذ بزرگی داشته و برای آزادی ممالك اسلامی از نفوذ و انتفاع اروپائیان و برای ارتقای داخلی آنها بوسیلهٔ معرفی قوانین و موسسات آزاد و جبههٔ اتحاد دول اسلامی (بشمولیت ایران) در تحت یك خلافت، و بالاخره بمقصد ایجاد یك امپراطوری مقتدرهٔ اسلامی که بتواند از نفوذ و مداخلت اروپائیان جلوگیری نماید، همواره مصدر اقدامات و تحریکات مهمی گردیده است.

سید یکی از قهرمانان جدی فکره پان اسلامزم، (اتحاد اسلام) چه بزیان و چه بقلم بوده است. خانوادهٔ سید از محدث معروف، علی الترمزی و آخرالذکر از حسین بن علی بوجود آمده. سید بقرار بیان خودش، در افغانستان در علاقهٔ کابل نزديك کنر، بمقام «اسعد آباد» بسال ١٢٥٤ هـ (= ١٨٣٨ - ١٨٣٩ ع) در خانوادهٔ حنفی مذهب متولد گردیده است. ولی بعضی ها مقام تولد او را اسد آباد نزديك اصفهان میگویند و دلیل برای اینکه سید خود را افغان نامیده، این را پیش میکنند که سید میخواست از استبداد ایران رهائی یابد و بدین منظور، خود را افغانی

۱۷۷


( صفحه ۱۷۸ )

کابل

(شماره اول ودوم )

و تابع افغانستان خوانده است . علی ای حال، در سر زمین افغانستان بود که سید روز گار طفلی و جوانی خویش را بسر برد. سید در کابل تا سن هژده تمام علوم عالیه اسلامی را تحصیل نموده و در عین حال برای آموختن فلسفه و علوم صحیحه متداول بین مسلمین شرق، نیز همت گماشت . پس ازان ، بیش از یکسال را در هند گذرانید و به حج رفت ( ۱۲۷۳ هـ ـ ١٨٥٧ ع ) و در باز گشت از حج به افغانستان، بنزد امیر دوست محمد خان سمت ملازمت اختیار نموده و در جنگ هرات بمعیت امیر بود ــ و پس از فوت دوست محمد خان، در نزد جانشین او محمد اعظم خان برادر امیر شیر علی خان، بحیث وزیر باقی ماند . و در جنگ های داخلی راجع به سلطنت، با وی همراهی داشت. و پس از حکمرانی مختصر وسقوط مر بی خود، تصمیم گرفت از افغانستان خارج شود ــ و بنا بران در ضمن دومین دفعه حج ( ١٢٨٥ هـ = ١٨٦٩ ع ) اندکی در هند و سپس مدت ۲ هفته در قاهره توقف نموده ضمناً با جامعه از هر طرح آشنا ئی ریخت ــ و در مسکن خود ایراد خطابه های خصوصی نمود ــ و بعد به اسلامبول (١٢٨٧ه = ١٨٤٠ع ) هجرت گزید ــ و از انجا که شهرت بزرگی در قبال داشت، قائدین اسلامبول با قلبی مملو از صمیمت وی را پذیرفتند ــ و اندکی بعد به شورای معارف پای تخت، انتصاب یافت و برای ایراد خطابه های عمومی در مسجد ا یا صوفیه واحمدیه مدعوشد. ولی نطقی که برای متعلمین دارالفنون، در محضر رجال ممتاز، دائر به ارزش فنون لطیفه ایراد و در ضمن فعالیت های اجتماعی، موهبه نبوت را تذکر داد، حسن فهمی شیخ الاسلام را که از نفوذ روز افزون سید حسد میبرد، موقع داد که وی را صاحب افکار انقلابی به جامعه معرفی کند همان بود که سید بباعث سازش های مخالفین از اسلامبول خارج و به قاهره عودت نمود و این مرتبه نیز از طرف متنفذین واهل عرفان پذیرائی گرمی دید ــ حتی حکومت، سالیانه مبلغ ۱۲ هزار ( پیاستر ) مصری

۱۷۸


( صفحه ۱۷۹ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )

بدون تعیین و اجرای کدام وظیفه، بدو مقرر داشت . سید حسب اختیار خویش محبان علم را در خانه خود درس می داد و از شعبات بلند فلسفه و الهیات آزادانه حرف میزد و ضمناً راه ادبیات را بدیشان می آموخت . در سیاسیات نیز به اطرافیان خویش، افکار ملت خواهی و تشکیلات آزاد مملکتی را تلقین میکرد، حتی در نهضت ملت خواهی که در ۱۸۸۲ع بظهور پیوسته و به گلوله باری اسکندریه و جنگ تل الکبیر و غلبه انگلیس نتیجه داد، دست داشت . اندکی قبل ازین تاریخ یعنی در سنه ۱۸۷۹ع سید، که فعالیت های سیاسی وی به نماینده انگلیس و بدایع فلسفی اش در محافل محافظه کار ازهر ، خوب تلقی نمی شد، بتحريك اول الذکر از قاهره تبعید و در هند ( حیدر آباد - و بعدها کلکته ) توقیف گردید . و پس از فرو نشستن شورش اعرابی بدو اجازه خروج از هند داده شد . سید در اثنای اقامت در حیدرآباد، رساله « رد مادیون » را تصنیف نمود ( این رساله اول بزبان فارسی نوشته شده در بمبئی بسال ۱۲۹۸هـ در مطبعه سنگی بطبع رسید بعد در کلکته بسال ۱۸۸۳ع بزبان اردو ترجمه شد - سپس توسط محمد عبده بعربی ترجمه گردید و ترجمه عربی آن اول مرتبه در بیروت در سنه ۱۳۰۳هـ و دفعه دوم در قاهره بسال ۱۳۱۲ بعنوان « رسالة فی ابطال مذهب الدهریین و بیان مفاسدهم و اثبات ان الدین اساس المدينة و الكفرفسادالعمران » زیور طبع در بر کرد ) .

از روی یاد داشت « بلنت » W.S.Blunt مصنف و سیاح برطانوی، که در سیاسیات مصر علاقه مخصوصی داشت ( کتاب برون Browne ص ٤٠١ ) این حقیقت ( که آنرا دیگر سوانح نویسان ذکر نکرده اند ) کشف می شود که سید از هند به امریکا رفت و چند ماهی برای آموختن آداب و تمدن امریکا صرف نموده . در سال ۱۸۸۳ اندك مدتی در لندن بود، و سپس با دوست و شاگرد مخلص خود محمد عبده مصری ( که بعد ها مفتی محمد عبده نامیده شد ) در پاریس آمده و فعالیت های

۱۷۹


( صفحهٔ ۱۸۰ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )

ادبی خویش را برعلیهٔ مداخلت انگلیس در امور ملل اسلامی ، مبذول داشت
حق برجسته ترین و با نفوذ ترین جرائد ، مقالات سید را که راجع به سیاست
روسیه وانگلستان در شرق ، و اوضاع ترکیه ومصر ــ ونهضت مهدی بود ( که
دران وقت در سودان پیدا شده بود ) در سر سئولهای اخبار خود جا میدادند وخیلی
طرف توجه علاقه مندان واقع میشد ــ نیز در همین زمان بود که مشاجرهٔ قلمی
بین سید و« ارنست رنان » Ernest renan ( درسر خطابهٔ که آخرالذکر در ساربون
راجع به « اسلام و ساینس » ایراد وضمناً عدم مساعدت اسلام را در فعالیت های
علمی وفنی بیان داشته بود ) واقع گردید ــ و سید در ردخطابهٔ وی مقالهٔ بنوشت
که اولین بار در روزنامهٔ فرانسوی « ژورنال دی دیبه » Journal des Débats
( ونیز در روزنامهٔ جرمنی چنانکه در مآخذ گفته آید ) اشاعه یافت . ضمناً نا گفته
نماند که اندکی بعد، خطابهٔ « ارنست رنان » توسط « حسن افندی عاصم » بزبان
عربی ترجمه و بارد آن ( که سید نوشته بود ) در مطبعه سنگی قاهره بطبع رسید .
ولی قسمت اعظم فعالیت های ادبی وسیاسی سید در پاریس ، به اخبار عربی موسوم
به« عروة الوثقی » ( که بپول یکعده مسلمین هند و بمدیریت محمدعبده نشر میشد )
مبذول گردید ــ وسید درین اخبار، بی دریغ از سیاست انگلستان بمقابل ممالك
اسلامی ( مخصوصاً هند ومصر ) تنقید می کرد . تا آنکه ورود روزنامهٔ مذکور( که
اولین شمارهٔ آن دره جمادی الاول ۱۳۰۱ ھ مطابق ۱۳ مارچ ۱۸۸٤ ع
اشاعت یافت ) از طرف اولیای امورانگلستان در شرق موقوف شد ــ و درمصر
و هند منع گردید ــ وفقط ممکن بود که بطور مخفی وتوسط پوسته برای آنانیکه
متأثر ساختن شان مطلوب بود ، برسد ، ( و این معلومات را خود سید بدست
می آورد ) اگرچه با این موانع، روزنامهٔ مذکور، حیات قلیلی بسر برد ( سید و محمدعبده
۱۸ شماره در ۸ماه شایع کردند و آخرین شمارهٔ آن در ۲۶ ذوالحجه ۱۳۰۱ هجری

۱۸۰


( صفحه ۱۸۱ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )

مطابق ۱۷ اکتوبر ۱۸۸۴ برآمد ) ولی در احیای افکار آزادی خواهی که
مسلمین بر ضد انگلستان داشتند رول مهمی بازی کرد ـ بلکه آنرا می توان اولین
اثر ادبی راجع به نهضت ملل اسلامی بر علیه انگلستان محسوب نمود و وسعت
تدریجی این نهضت را مرهون همین روزنامه دانست . اینکه حیثیت و اعتبار روزنامهٔ
مذکور تا با مروز کاسته نشده ، ازین حقیقت ظاهر میشود که عین در همین
اواخر ( ۱۳۲۸ ه ـ ۱۹۱۰ ع ) پس از مرور ربع یکقرن ، طبع جدیدی از عروة
الوثقی توسط حسین محی الدین الحبال ، مدیر جریده « ابابیل » در دسترس استفاده
گذارده شده است .

با اینکه سید ، در نزد حکومت انگلیس ، محرك و دشمن بزرگ انگلستان تسلیم
شد معذلک سیاستمداران ممتاز انگلستان بوساطت « بلنت » Blunt با سید جهة
اسکات جنبش مهدیون رابطه پیدا کردند ـ ولی نتائج عملی آن عقیم ماند . کمی
بعد ( در سال ۱۸۸۶ ) از انجا که شهرت سید در احیای ملل اسلام باقطار عالم انتشار
یافته بود ، شاه ناصرالدین به او تلگراف داده به طهران دعوتش نمود . سید
بر حسب دعوت عازم طهران گردیده پذیرائی خیلی مجللی دید و مورد تعظیم و تکریم
قرار گرفت و عهده های بلند سیاسی بدو تفویض یافت ولی این وضعیت دیری
دوام نکرد ، چه شاه از نفوذ و محبوب القلوبی روز افزون سید بدگمان شده و سید
مجبوراً به بهانهٔ اختلال صحت ، ایران را ترک گفت و به روسیه رفت و در انجا
مجدداً به امور مهمهٔ سیاسی اشتغال ورزید و وقتیکه برای حضور در نمایش پاریس
( ۱۸۸۹ ) باو روپا رفت ، شاه ناصرالدین را که در انوقت در اروپا بود در میونچ
ملاقات کرد و حسب خواهش او مجدداً بمعیت وی بایران برگشت . سید در اثنای
اقامت دوبارهٔ خود در ایران ، تلون مزاج شاه را بشکل بهتری مشاهده کرد
بدین معنی که در ابتدا خوب طرف التفات و اعتماد شاه بود ـ ولی بعدها بانرسازش

۱۸۱


(صفحهٔ ۱۸۲) کابل (شمارهٔ اول و دوم)

وزیر اعظم، میرزا علی اصغر خان امین السلطان، که نسبت به دانش و محبوب
القلوبی سید، تخم کینهٔ وی را در مزرعهٔ دل میپرورانید، شاه به سید بی‌اعتماد شد
و پیشنهاد سید برای اصلاح امور عدلیه، احساسات بدگمانی شاه را بیشتر
برانگیخت. سید وضعیت خویش را خطرناک دیده به زیارت شاه عبدالعظیم (نزدیک
طهران) که پناهگاه مسؤلی بود منزوی شد و مدت هفت ماه در آنجا بماند. و
ضمناً هواخواهان سید بدور وی اجتماع نموده نظریات او را در باب اصلاحات
کشور عقب‌ماندهٔ ایران، بگوش هوش می‌شنیدند ــ بالاخره سخن بجائی کشید
که نصر الدین شاه بتحریک وزیر اعظم به حرمت و مصونیت آن جایگاه مقدس
وقعی نگذارده در اوائل ۱۸۹۱ توسط ۵۰۰ سوار سید را گرفتار ساخت و با وجود
رنجوری، او را زنجیرپیچ در چلهٔ زمستان به شهر خانقین (واقع بر سرحد
ترکیه و ایران) تبعید نمود. سید پس از اندک توقف در بصره، دوباره به
انگلستان رفت و در انجا خطابه‌ها و مقالات عدیدهٔ دائر بحکومت استبدادی
ایران، ایراد و انشأ نمود. اخراج ظالمانهٔ سید از ایران، در داخل مملکت
منجر به اجتماع حزب اصلاح طلبان و عملیات علنی آنان گردید ــ ومکاتيب
سید که پس از مغروریت به اشخاص بانفوذ گسیل میداشت، در پیشرفت این
عملیات می‌افزود، مخصوصاً امتیاز تمباکو که در مارچ ۱۸۹۰ع حکومت ایران
به يك شرکت انگلستان داده بناءً عليه يك منبع مهم عائدات را بنفع محتکرین خارجی
واگذارده بود، برای پیشرفت عملیات اصلاح‌طلبان، كمك خوبی نموده از طرف
دیگر سید را موقع داد که مکتوب باحرارت و مهیجی به میرزا حسن شیرازی،
اولین مجتهد «سـمر را» Samarra نگاشته توجه او را راجع به اسراف و ابتذال
بیت المال به «دشمنان اسلام» معطوف نماید ــ زیرا دولت ایران، اروپائیان

۱۸۲


( صفحه ۱۸۳ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )

را سابق بوسیلۀ اعطاء امتیازات مهمه و حال ذریعه انحصار تمباکو؛ گویا از حیث اقتصاد بردبگران ترجیح و فضیلت میداد. سید بمکتوب خود در باب سوءاداره و ظلم حکومت ایران، مخصوصاً علی اصغرخان وزیر اعظم، نیز اشاره کرده و برای برانگیختن و مداخلت عملی این مجتهد عالی مقام و همراهان او در امور دولت، کراراً وجود و علل مذهبی را پیش آورده بود. (این مکتوب را در جریدۀ عربی موسوم به منار Manor ج ۱۰ ص ۸۲۰ و ما بعدها و نیز در اثر انگلیسی براؤن Browne ص ۱۵ - ۲۱ می توان یافت). نتیجهٔ فوری این اقدام سید این شد که مجتهد مزبور فتوائی بر علیهٔ استعمال تمباکو به تمام مسلمین (مادامیکه حکومت قرارداد امتیاز تمباکو را فسخ نکند) صادر نمود. عاقبت حکومت ایران مجبور شد که در اثر مقاومت و پافشاری ملت، قرارداد را ملغی و به صاحبان امتیاز، غرامت بدهد. نهضت اصلاحی که اندکی بعد ازین وسعت یافته و محافل مذهبی ایران بدان معاونت کردند، نیز با تحریکات سید مربوط بوده و از نتائج آن یکی قتل نصرالدین شاه است توسط میرزا محمدرضا، پیر و سید جمال الدین در ۱۱ مارچ ۱۸۹۹ع. در اثنائی که سید در ضمن توقف اندك خود در لندن (۱۸۹۲) به فعالیت های سیاسی مشغول بود، عبدالحمید، سلطان ترکیه توسط سفیر خود رستم پاشا متعینهٔ لندن، سید را کتباً دعوت نمود که بطور دایمی و بعنوان مهمان سلطان در اسلامبول سکونت اختیار کند. سید خواهش سلطان را قبول نمود (ولی این قبولی خالی از نفرت نبود) و سلطان ماهیانه ۷۵ پوند ترکی برایش جیره مقرر داشت و يك خانهٔ قشنك در کوه «نشان تاش» نزديك قصر شاهی «یلدز» بدو بخشید. و سید در انجا از هر حیث مستریح بوده و علاقه مندان را پذیرا می میکرد.

۱۸۳


( صفحه ١٨٤ ) کابل ( شماره اول ودوم )

سید پنج سال اخیر عمر را درین منزل بسر برد - يكنفر سياح جرمني وضعيت سيد را
در « لشان تاش » در جون ۱۸۹٦ چنین می نویسد: « سید در بین مراحم و التفات
سلطان ودسیسه های مصاحبین وی زندگی میکند و اگر چه بارها اجازه مرخص
شدن را از سلطان خواسته ، مگر خواهش پذیرفته نشده ، و در خانه قشنگ
خود که برای وی بمنز له قفس طلا است ، زیست مینماید » این سازش از روی
بیانیه سید که در ضمن ملاقات با يكنفر جر منی دیگر گفته است نیز تائید می شود
و آن بیانیه اینست : « هنگامیکه خدیو جوان ، عباس پاشا، اولین بار به قسطنطنیه
آمده بود ، میخواست با من طرح آشنائی بریزد ، ولی او را نمی گذاشتند .
نمیدانم کدام شخص به خدیو گفت که من هر پیشین به مقام « آبهای شیرین »
میروم . خدیو در انجاگویا برسبیل اتفاق بیامد و بمن نزديك شد و خود را معرفی
نمود و بقدر ربع ساعت با هم صحبت کردیم . صحبت ما را به سلطان گفتند و علاوه
کردند که ملاقات مذکور اتفاقی نبوده بلکه قبلاً سنجیده شده بود ـ ومن درین
ملاقات خدیو را سلطان حقیقی گفته ام . ولی سلطان در انوقت ازین دسیسه ها
متأثر نشد ، وضعیت سید روز بروز نازک شده میرفت ـ خصوصاً پس از قتل
نصر الدین شاه ، دشمنان ایرانی سید علانیه گفتند که سید شريك اين قتل بوده
و از استامبول هدایات میفرستاد و هم همین سید بود که یکی از پیروان خودرا
بدين امر تحريك نمود. با این، سلطان از تسلیم سید به حکومت ایران ، خود
داری کرد ـ ولی اقدامات دشمنان سید روز بر وز مؤثر تر می شد ـ یکی از
دشمنان خطر ناك سيد، ابو الهدا ، با نفوذ ترین مرد شرعی دربار سلطان بود، که نبض
سلطان را بدست داشت . حق وقتيكه سيد در ۹ مارچ ۱۸۹۷ بمرض سرطان
( که اولاً در زنخ وی پیدا شده و متد رجاً انتشار یافت ) فوت نمود. مردم گمان
١٨٤


( صفحهٔ ١٨٥ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )

میکردند که سید بتحريك ابو الهدی مسموم شده است ، آخر ین آرام گاه سید،
مقبره « لشان تاش » بود .
سید با اینکه در علم الهی و فلسفه اسلامی ید طو لا داشت، مگر خیلی کم در ین
موضوعات چیزی نوشته است . از انجمله رساله ایست که بر علیه فلسفه مادی نگاشته
( وقبلا تذكر یافت ) . سید تار بخچهٔ مختصری ازافغانست ن را نیز بعنوان « تتمة البيان »
نوشته است ( چاپ سنگی قاهره ــ صفحه ٤٥ ) ـــ همچنين يك مقاله درباب « بابی ها »
در « دائرة المعارف بستانی » برشتهٔ تحریر در آورده . در واقع فعالیت های سید، اغلباً
درنشر مقالات مهیج سیاسی مبذول بوده است . سید علاوه ازعروة الوثقی ،
در تاسیس مجلهٔ ماهیانه « ضیاء الخافقین » ( که بد و زبان 'عربی و انگلیسی نشر میشد )
نیز عضویت داشته و كمك های شایانی نموده ـــ و در مجلهٔ آخر الذکر ، مقالهٔ بعنوان
« السيد » يا « السيد الحسینی » نگاشته شاه و وزراء وی را مورد حملهٔ شدید ترین
قرار داده، از اقتدار وزرای وی بدگوئی نموده است .

مأخذ : ١ : 1905 - 1909 The Persian Revolution of ( انقلاب
ایران از سنه ١٩٠٥ تا ١٩٠٩ ـــ طبع کیمبرج سنه ١٩١٠ ) ـــ که سوانح
عمری سید ر ابطور مفصل ومستند شامل، و ازسید تقدیر کرده و دارای مآخذ و يك تصویر
( در سرورق آن ) است . ٢ ــ تاریخ الاستاذ الامام ( طبع قاهره سنه ١٣٢٥ هـ
مطابق ١٩٠٧ ع ) مولفهٔ محمد رشید رضا، که شرح مفصل محمد عبده را نگاشته و در
جلد اول ، ترجمهٔ حال سید را هم قید کرده است . ٣ ــ مقالهٔ فولرز ( nollers ) در
روز نامهٔ .Zeitschr. d. D. Morgenl. ges جلد ٤٣ صفحه ١٠٨ ــ ٤ ــ
Revue de Monde Musulman ( مجلهٔ عالم اسلام ــ طبع ١٩١٠ جلد١٢

١٨٥


( صفحه ١٨٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )

صفحه ٥٦١ و ما بعد آن) - ٥ - L' islamisme et la Science (اسلام و ساینس)
و آن خطابه ایست که «ارنست رنان» (Ernest Renan) بمقام «سوربون»
در فرانسه ، بتاریخ ٢٩ مارچ ١٨٨٣ ع ایراد نموده ـ ٦ ـ تنقید خطابه مزبور
توسط شیخ جمال الدین و جواب ارنست رنان ( طبع باسیل ـ برن هایم ـ سنه
١٨٨٣ ع ) ـ ٧ ـ دو خطابه سید جمال الدین در باب معارف و صنعت ، منتشره
در جریده «مصر» (طبع اسکندریه ٥ جمادی الاول سنه ١٢٩٦ هـ ) ـ ٨ ـ دو
مقاله سید معنون به «فی الحکومة الاستبدادیه» منتشر در جریده «منار» جلد سوم.
٩ - سوانح سید را در جرایدیکه مدیران آن با سید مصاحبه و ملاقات نموده اند
و نیز در مطبوعات جرمنی میتوان یافت – و از انجمله مقاله شایعه در
Berliner Tageblatt (روز نامه برلین - طبع ٢٣ جون ١٨٩٦ ) و
.Boilage Zur Allgemeinen Leitung (طبع میونج- ٢٤ جون١٨٩٦ع) است.

انتها

١٨٦


بند امیر

بقام میجر د بلیو آرهی -
ترجمه جناب عبد الغفور خان
مترجم انجمن ادبی

« بند امیر » نام پنج غدیر مسلسل و كوچك یا اگر صحیحتر بگوئیم نام پنج
بندی است كه غدیرهای مزبور را تشکیل داده و در حدود عرض البلد ٣٤ درجه
و ٥٠ دقیقه شمال وطول البلد ٦٧ درجه و ۱۲ دقیقه شرقی در علاقه یکاولنگ
افغانستان واقع اند این غدیرها از سطح بحر تقریباً ٩٥٠٠ فت ارتفاع داشته
و در روی وادئی دریائی كه بنام غدیرهای مذكور موسوم گردیده قرار دارند .
و این دریا پس از آنكه در میان كوهای چندی میگذرد بفته در میادین افغانستان
شمالی ظهور كرده بــه هژده نهر ملحق و علاقۀ هژده نهر را (۱) آب میدهند .
در سواحل مهمترین ازین بندها « بند هیبت » نامدارد از بامیان در موسم تابستان
و زمستان بذریعه موتر بدون زحمت زیادی میتوان واصل شد ، و این فاصله
از بامیان تابند هیبت تقریباً ٤٥ میل بوده و بظرف چار ساعت طی میشود .
و در اثنای راه بایستی از سه كوتل عبور نمود : ۱- كوتل شاهدان ( ارتفاع از سطح
بحر ٩٩٤٥ فت ) ۲۰- كوتل شبر تو ( ارتفاع از سطح بحر ١٠٢٣٥ فت ) -٣-
خم كوتل ( ارتفاع از بحر ١١٦٦٠ فت ) ، تمییز كوتل آخر الذكر مشکل بوده
و در حقیقت كوتل مزبور بلند ترین قسمتی از یك سلسله پستی ها و بلندیها ئیست
که در فلات رفیعی افتاده اند ـ و وقتیكه ما ازین فلات در ماه اگست می گذشتیم
خیمه های سیاه غلزیهای كوچی را دران مشاهده نمودیم ، پستی ها و بلندیهای

۱) توابع مزار شریف و بلخ
۱۸۷


( صفحه ۱۸۸ )
کابل
( شمارهٔ اول و دوم )
مذکور در هیچ جا صعب العبور نیست، ولی موقعیکه از جانب شرق به کوتل شاهدان صعود میکنید ، چند کج گردشی های دشوار گذاری را بایستی عبور نمائید. در موسم تری ، خاك نرمی که در بعضی از چقوریهای کوهها وجود دارد ، بصورت گل تبدیل شده راه را مسدود میسازد و در زمستان تمام این علاقه از برف مستور میگردد. از فلات فوق الذکر ، راه خیلی سرازیر شده از پوزۀ باریکی میگذرد و لحظهٔ بعد، يك قطعهٔ صفا و نیلگونی که باشیب های تندی محاط گردیده؛ بقدر ۱۰۰۰ فت پائینتر بمشاهده میرسد . این قطعه ؛ قسمتی از بند ذوالفقار است که بلند ترین و بزرگترین غدیرهای پنجگانهٔ مزبور میباشد ، وطول آن قریب ٤ میل است ـ قدری پائین تر قسمت دیگری از بند ذوالفقار که پهن و کشاده بوده و در کناره های آن درختان روئیده است پدیدار میگردد ، و تا چشم کار میکند باستثنای آنها دیگر درختی بنظر نمی رسد. غدیر دوم که « بند پنیر » نام دارد ، عین بزیر بند ذوالفقار واقع بوده و اگر تالابش بخوانیم بجاست ـ چه فقط قریب ۱۵۰ گزپہنائی دارد ازینجا را متدرجاً بطرف غدیر سوم یا « بند هیبت » فرو میرود . بند هیبت قریب ۲ میل طول و ۵۰۰ گز عرض دارد ـ و آب آن مانند یکدانهٔ نیلم در پهنای وسیع کوهای برهنه متلالا است ، قسمت علیای « بند هیبت » را صخره های تند و عمودی که حاوی چندین خلیجها ومدخلهای کوچکی است ، محدود نموده وانجام جنوبی بند مزبور ، بازو آب از بند طبیعی سنگلاخی آن بشکل آبشارهای كوچك و باریكی سرازیر گردیده بسطح مرتفعی که ٤٠ فت پائینتر واقع است ، فرو میریزد. این سطح مرتفع که بعضاً سنگلاخ وبعضاً خاك است ، ازرسوب سفید یا زرد کم رنگی که غالباً گوگرد میباشد ، پوشیده شده و آب از روی آن قطره قطره سرازیر گردیده تقریباً یکمیل پائینتر، غدیر كوچك دیگر یرا تشکیل میدهد. غدیر آخر الذکر
۲۸۷


زیر بند هیبت


بند هیبت


( صفحه ۱۸۹ ) بند امیر ( سال ششم )

موسوم به « بند قنبر » و در حقیقت يك تالاب کم آب است . غدیر پنجم یا آخرین که « بند غلامان » نام دارد ، دورتر در پائین بند قنبر ، افتاده بشكل مدور بقطر سه ربع میل بوده و میگویند خیلی کم آب است . غدیرهای مزبور را تا يك فاصله کمی زمین های پست و بلند آن ناحیه احاطه کرده ، و از طرف غرب با سطح مرتفع بزرگ وزرد رنگی محدود گردیده که از سطح غدیر ها قریب ۲۰۰۰ فت بلند و از بعضی مواد نرم مرکب ونیز حاوی سنگهای کوهی است .
قرار یکه معلوم میشود همین کوه است که دامنه آن در روی وادی پهن گردیده يك سلسله بند های طبیعی تشکیل و غدیرهای مزبور را بوجود آورده است چنانچه خود سد انتهای « بند هیبت » یکدیوار سنگلاخی است در مرکز قریب ٤٠ فت بلند بوده ، و سر آن چندان ضخامت قابل توجهی نداشته و تقریباً یکقوس کامل را تشکیل میدهد - میگویند سدی که بند ذو الفقار را احاطه کرده ، نیز از حیث ساختمان همین قسم است . اما سه سد دیگر مثل دوسد اول الذکر چندان کامل نبوده وفقط مقدار کمی آب را نگاه میدارند . هرگاه از سطح مرتفع سفید رنگی که در پائین « بند هیبت » واقع است گذشته بسمت مغرب بند هیبت بیائیم ، مزار سفیدی را می بینیم که بحضرت علی ، رض منسوب میدانند . در سر تا سر کناره بند هیبت ، قدری پائینتر از سطح آب ، يك رشته سنگلاخی سفید وجود داشته ورنگ آب را بیشتر نیلگون نمایش میدهد - در میان بند ، ماهیان زرد رنگ ، دسته دسته شناور بوده وهمه اینها با مزار سفید و صخره های مستقیم و گلابی رنگ ، خیالی را که نه باین دنیا بل بسر زمین پریان قریبتر بود ، بدماغم خطور داد ،
اندکی پس از ورودما ، هزاره های آنجا شروع به اجتماع نموده خاموشانه بدور زیارت بتماشای ما نشستند. و یکی از انهار یسمانی کشیده بمیان بند انداخت
۱۸۹


( صفحة ١٩٠ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )

و يك دو دانه ماهی زرد که در انجا « چوش » Chush می‌نامند، بگرفت. من شروع به آب بازی کردم، ولی آب بقدری سرد بود که نتوانستم بیش از یکدقیقه دران توقف کنم. مردم اینجا عمق بند هیبت را ناقابل پیمایش میدانند، میگویند امیر حبیب الله خان خواست عمق آنرا معلوم کند، و ٧٥ گزریسمان انداخت ولی به انتهای آن نرسید. در انجام جنوبی قسمت کشادهٔ بند هیبت و در روی آنحصه سد سنگلاخی آن که بسیار سراشیب نیست، گلهای متعدد روئیده است.

هزاره های همجوار راجع بچگونگی ساختمان این بندها افسانه های عجیبی دارند اصلاً نام « بند امیر » بهمین سه بند مذکور که بر حسب روایت بومیان آنجا منسوب به حضرت علی رض است، اطلاق می‌شود، بند بنام قنبر مهتر امیر. و بند غلامان باسم غلامان قنبر معروف است. بزیر سد سنگلاخی « بند هیبت »، چشمهٔ کوچکی است که آب آن بمثل یغ سرد و صاف بوده و تهٔ آن یکسان زرد کمرنگ است. چشمهٔ مذکور « آب صفا » نامدارد و به خواص طبی خود معروف است و نسبت باین چشمه بومیان مذکور نیز افسانه دارند.

در خاتمه ناگفته نماند حکایات مزبورهٔ راجعه به بندهای طبیعی مذکور، از حیث تاریخ اساسی ندارد.

١٩


شورای ملی

کار های مردان بزرگ بزرگ است، عقول محدوده نمیتواند مقام ومنزلت و خیالات عالی ایشانرا درك نماید، زیرا مردان نامی دارای افکار و خیالات بلندی میباشند که دیگران ازان بهره ندارند.
اینگونه اشخاص در ملل به تفاوت بوجود میآیند، ملل سعادتمند همانائی هستند که همیشه دارای مردان بزرگ بوده وبواسطۀ افکار و خدمات عالی بر ملل دیگر تفوق یافته و به برکت زحمت کشیهای ایشان به سعادت نایل آمده اند.
ذات فرخنده صفات اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی شهید یکی ازان مردان برجسته و تاریخی افغانستان بود که بعد از قرنها بوجود آمده و برای اصلاح و ترقی ملت محبوب خویش اصول و اساساتی را وضع نمودند که هر يك آن دارای منافع بیشماری بوده وازانجمله شورای مقدس ملی است که پایه متین بنیاد یافته وامروز ثمرات نیکوی آنرا ملت نجیب افغانستان می چیند.
نمایندگان شورای ملی که از رجال خوب مملکت انتخاب گردیده اند لیاقت خود را در رشتۀ ماموریت خویش با ثبات رسانیده و با حکومت متبوعۀ خود ممد بوده اند، چنانچه دولت وملت ازایشان رضایت داشته و خدمات ایشانرا بنظر استحسان می بینند.
چون بواسطۀ تعطیل سالیانه نمایندگان محترم شورای ملی باوطان خویش تشریف برده و پس از ختم بمركز حاضر شده بودند حسب معمول سال سوم دورۀ دوم شورای ملی بتاریخ ١٤ جوزا ازطرف اعلیحضرت همایونی افتتاح گردیده وج . ع . ج والاحضرت صدر اعظم صاحب وغ . ج . رئيس شواری ملی معروضۀ بحضور مبارك عرض نمودند كه اينك ما نقل نطق افتتاحیۀ اعلیحضرت همایونی ومعروضۀ والا حضرت صدر اعظم صاحب ورئيس شورای ملی را بمطالعۀ قارئین عزیز میگذاریم:

نطق اعلیحضرت معظم همایونی
« تسمیۀ شریفه »
« بمرحمت و مهربانی خدای پاك سال سوم دورۀ دوم شورای ملی را افتتاح مینمائیم . »
« شورای ملی ما پنج سال پیش نیست که در افغانستان تأسیس و برقرار گشته ولی بفضل و مرحمت خدای متعال و نصب العين واحدیکه در تمام طبقات ملت موجود است شورای ملی ما با موفقیت پیشرفته و نیات و آمال خیر خواهانۀ ما را در ترقی این آب و خاك همواره تائید و همراهی نموده اند. درینموقع لازم میدانیم

١٩١


( صفحه ۱۹۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )

که توجه وکلای محترم را بیشتر بسوی ترقی و عمران این مملکت جلب نمائیم » . « شک نیست که احتیاجات افغانستان روز تا روز بزرگ شده میرود زیرا افغانستان يك مملکت وسیع و برای رهایش و آسایش ملت عزیزما کافی و وافی است اما چرا تا کنون بضاعت و ثروت درین مملکت گستر دیده میشود ؟ سبب یگانه آن هما نا آباد نبودن مملکت است هنوز زراعتی که درین مملکت خوش آب وهوا لازم است میسر نیست انهاریکه باید این مملکت را سر سبز و شاداب بسازد حفر و تعمیر نشده میتوان گفت که تقریباً فیصد شصت از اراضی قابل زرع این مملکت خشك و خاره مانده است در سالهای قدیم کسی توجه نکرد وطن غیر آبادی برای صرف مساعی شما دانشمندان امروز مانده که باید کوشش وسعی زیادی در آبادی آن صرف کنید تا تجارت شما ملت نیز ترقی کند » .
« ممنون و مسروریم که کابینه والا حضرت اشرف سردار محمد هاشم خان صدر اعظم و مامورین دولت این حقایق را دیده برای ترقی و پیشرفت وطن خود جهد مینمایند . يك ملت فقير و يك مملكت غیر آبادی بپای خود ایستاده شده نمیتواند و منحصر بغیر شدن هم نیست و نابود گردید است . پس مسئولیت شما وکلای محترم وهم حکومت خیلی مهم است بلطف خدا واتحاد فكر و عمل میتوانید این مشکلات را حل کنید چنا نچه مساعی پنجسال گذشته از توقع بیشتر نتائج گرانبهای بخشید » .
« فراموش نباید کرد که پایبندی به دیانت و اخلاق اساس ترقی است بسایه دیانت و امنیت يك فرصت و موقع خوبی برای پیشرفت و ترقی افغانستان حاصل شده است . باید ازین فرصت بیشتر استفاده کرد تا بفضل خدا این آسایش مستدام شود » .
« باید بمعارف پیشتر از پیشتر توجه شود که هیچ کاری بیعلم و فن درست نمیشود خاصه درین عصر بیستم بچشم سردیدیم که ملل بیعلم وفن طعمه حرص و آز استعماری واقع شد ند هیچ گناهی از آن ملل بجز بیعلمی و دور ماندن از تمدن صادر نشده است تا کنون هیچ کسی بفریاد همچه ملل نرسید باید از حال آن اقوام عبرت گرفت و بوسیله علم و فن در حفظ آزادی و استقلال خود فدا کارانه جد و جهد باید نمود و اولاد خود را برای تحصیل علم و تربیه بمکاتب باید فرستاد کسانیکه خدا نخواسته به تربیه و تحصیل علم اولاد خود اهمیت نمیدهند ( لاقدر الله ) بوطن خود زیان بزرگی میرسانند درین راه کوشش کنید تا اولاد مملكت بيعلم و جاهل نمانند » .
« خدمت عسکری را از فرایض ملت باید دانست هر فرد این ملت برای حفظ و حراست وطن مؤظف است بجز خود ملت عزیز مادیگری بحفظ و حراست این وطن عهده دار شده نمیتواند باید در خدمت عسکری که اساس مملکت داری است خیلی بذوق و جدیت داخل شوید اینست راه حفظ مملکت » .
« سیاست خارجه ما مثل سابق با همه دول همسایه و متحابه دوستانه وصلح جویانه است هیچ تغییری در خط مشی وزارت خارجه ما واقع نشده و هیچ مشکلاتی هم با همسایه های خود نداریم بلکه هنوز کوشش میشود که مشی سیاسی بیغرضانه و دوستانه افغانستان را بتمام همسایه گان خود واضح تر کنیم »
« در ختام کلام . از خدای متعال درخواست مینمائیم که ملت و مملکت عزیز ما را از جمیع آفات و مصائب محفوظ داشته بما و تمام مامورین و اولاد این کشور توفیق خدمت بخشايد . «زنده باد افغانستان »
۱۹۲


سمت شمالی بند هیبت


از مناظر بند هیبت


( صفحه ۱۹۳ )
شورای ملی
( سال ششم )

معروضه وکلای ملت بحضور اعلیحضرت

« اعلیحضرت پادشاه ترقی خواه ما ! »
بتقریب افتتاح سال ششم مجلس شورای ملی مراتب احساسات و ادعیه پرخلوص خود و ملت
وفادار شما را بتقديم میرسانیم و بحضور مبارک یقین و اطمینان میدهیم که این همه ارشادات و نصایح
سود مند ملوکانه را که سراسر مبنی به آسایش عمومی و ترقی مملکت است بانیت و ارادات خالصانه
استماع نموده پیروی و امتثال خواهیم کرد.
بنا بر مشاهدۀ چشم دید خودها و تماسی که با ملت وفادار شما داریم لازم میدانیم بعرض و استحضار
خاطر مبارک برسانیم که اصلاحات و اجراآت حکومت در پیشرفت امور اجتماعی و عرفانی و اقتصادی
وتأمين وسايل امنيت مملكت مایه مسرت وامید واری اهالی گردید. ووطن عزیز ما بفضل خدای
متعال و به یمن توجهات ملوکانه مراحل خوشبختی خود را میپیما ید هیئت شورای ملی باین تقریب
لازم میداند مراتب شکرگذاری و امتنان اهالی را بعرض برساند و امیدوار است در ظل عواطف
ونیات بهیخواهانه اعلیحضرت وظایف ملی خودرا انجام داده موجبات رضامندی اعلیحضرت وملت شاهانه
را فراهم نماید در خاتمه بروح پاک اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید عليه الرحمه مؤسس شورای
ملی دعای مغفرت خوانده سلامتی وطول عمر اعلیحضرت همایونی وسعادت و بقای ملت ومملکت را
از خدای توانا مسئلت مینمائیم .

نطق والاحضرت صدراعظم صاحب
اعليحضرتا ؟
از مراحم و قدردانی مخصوصی که اعلیحضرت نسبت بخدمات ناچیز این خادم وطن و کابینه وزراء
اظهار فرمودند خیلی متشکر و ممنونیم .
پیشرفت و ترقی مملکت محض لطف خداوند و برکت همان خط مشی صحیح شهریار فقید افغانستان
اعلیحضرت محمد نادرشاه شهید رحمه الله عليه و توجه اعلیحضرت همایونی است که بدستیاری تمام مامورین
وطبقات ملت بعمل آمده است اگر چه پیشرفت حاضره مملکت بآرزوهای بلندیکه ذات شاهانه و دیگر علاقه
مندان بهبود و سعادت و طن بدل می پرورانند مطابقت نداشته و تاهنوز خدمتی که در خور این همه تحسین
وقدردانی باشد بمعرض شهود نرسیده ولی چیزیکه موجب امیدواری میگردد این است که درسایه سر پرستی
اعلیحضرت همایونی امروز در محیط افغانستان نهضتی پدیدار بوده و تمام طبقات ملت اعم از وزراء و مامورین
ملکی و نظامی و اهالی با تمام قواء سعی دارند تا برای ترقیات این خطه اسلامیه بکوشند .

۱۹۳


( صفحه ١٩٤ )
کابل
( شماره اول و دوم )
راجع به ترقی و تعمیم معارف که ذات ملوکانه ارشاد فرمودند هیئت حکومت و قاطبه ملت وفادار
شاهانه به تعمیل امر و فرمایشات ذات همایونی حاضراند و به پیروی همین خیالات عالیه اعلیحضرت همایونی
وضروریات عصری ومدنی مملکت است که در امسال تعمیر و تاسيس يك يك باب مكتب رشديه را در مراکز
ولایات و همچنان تأسیس یکعده مکاتب ابتدائیه در تمام نقاط مملکت تصمیم شده و برای تعمیم و ترقی
معارف عمومیه در هذه السنه يك مبلغ گزافی منظور گردیده است .
این خادم اسلام بحضور مبارك همایونی اطمینان میدهد که فرمایشات همایونی را نصب العین خود
قرار داده با تمام قواء هیئت حکومت و ملت در پیشبرد آن خواهند کوشید .
در خاتمه مسرت داریم که جلالت ماب رئیس شوراء و تمام وکلای محترم شورای ملی در دورهٔ
وکالت خود در پیشرفت و ترقی مملکت با هیئت دولت ممد و معاون بوده و از هیچ گونه مجاهدت و تعاون
خود داری نکرده اند .
١٩٤


ساحهٔ جدید زندگانی
مؤلف تی اواپلی فرانسوی مترجم جناب محمد صدیق خان طرزی
همینکه به اطاق شان داخل شدم ایشان تازه از خدمت آمده و طعام خورده به اطاق
استراحت رفته بودند .
از سیمای من ایشان پی بمطلب بردند و علی العجاله از جا برخاسته بدون اینکه چیزی
گفته شود براه افتادیم وقتیکه از قصبه قدری دور شدیم تمام وقایع که رو داده بود برای آنها
گفتم و مکاتیب رسمی را برای آنها نشان دادم بعد از مذاکرات باین نتیجه رسیدیم که وضعیت
ما پیچیده گی خصوصی به خود گرفته است .
کارنو گفت : دوست عزیزم در راه که پویائید شاید احتیاط بخرج نبرده ئید از وضعیت
معلوم میشود که وضعیت خود و خصوصا وضعیت مادام گارو را سخت تر ساخته اید برای شما
لازم نبود که به دعوت میس سمیت میرفتید چونکه او يك دختر جوان کم تجربه بوده و علاوه
برین در وقت بازگشت برای شما لازم نبود که بجای پطروفسکی میرفتید چونکه این معلوم بود
که پطروفسکی درقصبه نسوان رفته بود و قصبه نسوان با قصبه آمریکائی ها چندان دوری نداشت .
به جواب او گفتم : درین مملکت قدم برداشتن دشوار و سخن گفتن مشکل است من نمیتوانم
اینگونه مسایل را حل کنم این رفتار از طاقتم خارج است .
« ازینجا وضعیت مادام گاروی غریب را حس کرده میتوانم » .
مارتین از دستهای من گرفته گفت :
این نوع دوستی ها را در دل خود فریب نسازید و در حیات هیچگاه دلاوری را از دست
ندهید . دوست عزیز ما کارنو همیشه در حیات احتیاط کار است و اهمیت مشکلات را از انچه
باشد بیشتر مهم میشمرد . در حقیقت چیزی با اهمیت عملی نشده است ؟ شما از يك کار : بدیگر
کار تبدیل شده اید باید همیشه انسان احتیاط کار باشد برای مادام گارو من یقین کامل دارم
که حاضراً هیچ خوف وجود ندارد برای اینکه متسلی شوید خبری نوی بشما میدهم .
حسب وظیفه که دارم بمن امر شده است تا قصبه نسوان را ملاحظه کنم درین صورت بطور
خیلی محرمانه میتوانم شما را به آنجا برسانم .
کارنو درین حین داخل شده گفت .
ـ من فکر میکنم بهتر است مستر گیری باید به خدمتگذاری او اعتنائی نکند . این راهم باید به
فهمیم برای چه مقصد او باید مادام گارو را ملاقات بنماید ؟ چونکه راجع به شوهر غریب وبیچاره آن

١٩٠


( صفحه ١٩٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )

هیچ کدام ما معلوماتی نداریم تا راجع به آن با او مذاکره نماید لهذا من تصویب میدارم که از همه بهتر همین است که باید این وضعیت را اجرا نکنید .
مارتین با يك وضع دوستانه دست مرا فشار داده گفت :
زنها هیچ گاه نمیتوانند که بدون تکیه گاه ومعاون حیات بسر ببرند ودر دنیا یگانه تکیه گاه مادام گارو همین است :
من پرسیدم :
برای چه ؟
من برای شما جواب گفته نمیتوانم که برای چه این را باید قبول نمائید و بلکه باور نمائید که زنها صد مرتبه بیشتر از مردها حساس تراند . البته این را هم میگویم که بنده در ایام گذشته وقت خود را رایگان صرف نکرده ام :
بار دیگر آهنگ خود را تغییر داده و به بیان خود ادامه داد :
بخداي خود قسم یاد میکنم که درین آوان من نمیتوانم راجع به امواج الکتریکی که عصرهای گذشته در جریان بوده عملیاتی نمایم .
من و کار نو بشدت خنده نمودیم کار نو گفت :
شما آیا درین مسئله فکر نمیکنید كه يك وضعیت روما نتیکی وجود دارد .
ممکن است این وضعیت هم باشد .
کارنو باز بشدت خنده کرده گفت :
کسی این مرحله راطی میکند و عنقریب میس سمیت مادام ترادی خواهد شد .
مارتین گفت :
- آبات درین صورت باید نسبت بآنها سلسلة جاسوسی خود را خاتمه بگوید و برای اولا زم است که وضعیت و ترتیبات نکاح را پیش خود حل کند .
من پرسان کرده گفتم :
- پس این چیزها در کجا تهیه میشود ؟
- در هر جا زیرا مقام مخصوصی ندارد . در قصبة آمریکائی ها کلیسائی کوچکی وجود دارد که آبات در آنجا باید وضعیت مذهبی را اجرا نماید .
کارنو در زمان بازگشت چند مرتبه خیلی به آهستگی بمن یاد آوری کرد که باید هیچگاه احتیاط را از دست ندهم و گفت :
- صدمة بزرگی که متوجة شماست این است كه شما از قصبه ما جدا شده در جای دیگری حیات بسر خواهید برد .
مارتین در زمان خدا حافظی گفت :
- رفیق عزیز به هیچ چیزی فکر خود را خراب مکن در حیات ممکن است بسی چیزها رخ دهد ولی

١٩٦


( صفحهٔ ۱۹۷ ) ساحهٔ جدید زندگانی ( سال ششم )

نتیجهٔ بد نداشته باشد . لهذا بهتر است که بیش تر از همه خود را خوش نگاهداری بعد ازین
از يك دیگر جدا شدیم .
در روز های اخیر نسبت به مجبورت متصل به شهر رفت و آمد نموده و چندین مرتبه با شیو رود در مجالس
عمومی شرکت ورزیده بودم درین مجلس راجع به ساختمان مجرا های جدید آب ها مذاکرات بعمل می آمد .
در نتیجهٔ مذاکرات معلوم گردید که ساختمان این مجرا های آب به اصولیکه لازم است تعمیر نمیگردید
بطور عمومی کار در تعویق افتاده بود .
در اواخر به حقیقت پی بردم که در تبدیلی من ماکس کوا نیسپلی رول مهم بازی نموده است و او
درین صورت میخواست به من بفهماند که از دیدن من یا مادام کار و او کاملاً معلومات دارد .
شیورود درمذاکرات برای من گفت که تبدیلی من در جای دیگر برای اويك كنار ناگهانی معلوم
میشود و او امید وار است كه اختراعات من درین کار جدید هم نتیجهٔ لازمه را خواهد داد .
و نیز وا ضحاً گفت :
ساختمان مجراها برای ما آنقدر ها يك كار عمده و مهم نیست ، چون متن خود دره درین وقت
شكل يك غدير کامل را دارا بوده و آب آن بهمان راه سابقه جریان دارد . برای احتیاجات صنایع ما
مقدار زیاد آب بکار بوده و آب را ازین جا باید حاصل کنیم برای اینکه آب رسانی را بدرجهٔ اعلی
برسانیم ضرورت پیش میشود که مجراهای جدید باز کنیم .
من تمام گفتار شیورودرا درینجا نمیخواهم ذکر کنم چونکه درین وقت مرا يك غمگینی فوق العاده
استیلا نموده بود . من سعی میکردم که زیاده تر کار کرده خود را ازین بار غم بر هانم . برای
این مقصد در بسی مجالس شرکت ورزیده و نسبت به هر مسئله معلومات حاصل میکردم و نیز همیشه
در سینما رفته راجع به حیات امروزهٔ درهٔ خود معلومات بد ست می آوردم . وقتيكه من سوج
احتیاطی را فشار میدادم میدانستم که این تأثیر ا تیکه تولید می شود نه برای اینست که اهالی
این سر زمین راحت داشته خوش باشند بلکه میخواهند آنها را بدون ذریعه در تحت تأثیر مسمریزم
حقیقی در آورند .
بعض اوقات در من تردید تولید میگردید که وضعیت موجودهٔ اروپای ما نمیتواند آنچه را که
خوش بختی است برای مردم تهیه کند و تمدن حاضرهٔ ما عاجز ازان است .
بعض اوقات افکار غم آلودی مرا فرا میگرفت که از وطن خود ما دام العمر جدا مانده ام
و چون وطن خود را منتها درجه دوست میداشتم از آنرو بسی مغموم میگردیدم . اکثر روز ها
در خانهٔ طعام فیشر و عائله اش را در اطراف میز نهار خوری میدیدم اطاق طعام خوری ایشان خیلی
موزون و اعلی بود . اطاق شان به قالین های نرم تفریش و به گلدانی های گل زینت یافته بود .
تنها درین اطاق بود که از غم ها فارغ بوده و بفکر حقیقی خود مصروف میشدم .
اکثراً وقتيكه طعام صرف میشد دريك سمت میز فیشر قرار گرفته جریدهٔ محلی را میخواند و در دیگر

۱۹۷


( صفحهٔ ۱۹۸ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )
سمت میز خانم او مشغول کارهای دستی گردیده و به لسان المانی غزل سرائی مینمود این خانم چنان
ابیاتی را میسرائید که در ایام طفولیت زیاد مشق آنرا کرده بود. در وسط میز دیگر اعضای فامیلی
او جا داشتند و ایشان عبارت از دو دختر و دو پسر بودند که در عمر در بین خودها کمی تفاوت
داشتند . این اعضای كوچك عائلهٔ فیشر مشغول کارات دستی بوده کسی رسم و کسی تحریر می نمود .
من طرفی قرار میگرفتم و مشغول خیالات بس مبهم خود میبودم . فیشر برین قناعت حاصل کرده
بود که درین غوغای عایله اش کسی نمیتواند آنچه خیالش است در محل اجرا بیاورد اما خودش بالکل
در هر نوع غوغا آموخته بود همیشه در صالون نان خوری کار می نمود .
خانم فیشر که همیشه مرا میدید راجع به مادام گار و معلومات میگرفت وضعیت او خیلی ها
متأثر معلوم میشد از وضعیت او چنین حس میکردم که گویا خانم فیشر یکی از اقربای قریب مادام
گارو باشد. و خانم فیشر از پاریس یاد آوری میکرد.
ما آلمانیها در هر جا میتوانیم بخاطر جمعی حیات بسر بریم درین مسئله انگلیس ها خوب
هستند با هر نوع حیات میتوانند مقابله کنند اما در هر جا و در هر موضع رسوم
و عادات خودها را ترك نکرده حداً آنرا اجرا میدارند خیلی شایقم که باز در المان بوده در شهر میونخ
حیات بسر ببرم و با عائله خود شبانه در باغ بریطانیا و در اطراف لب نهر قدم زده در دره ها گشت
و گذار کنم بعد گفت چه لازم است که راجع به این چیزها فکر کرده شود در حال حاضر در عائله
عمومی خود بهتر میتوانم حیات بسر ببرم .
من این خانمرا خیلی دوست داشتم زیرا هر زمان که مراغم احاطه میکرد برای رفع آن درین جا
پناه می آوردم .
در اواخر جنوری يك شب كه ناوقت در خانهٔ فیشر آمدم او برایم راجع به ورود خود درین
سرزمین چنین حکایه نمود.
آمدن ما درینجا محض برای اینکه حیات ما از خطر مصئون باشد بوده و قرار داد شده که معاش
اعلی بدهند وبصورت اعلی حیات ما را تامین نمایند بموجب قرارداد مدت بیست سال که گویا تا اخیر عمر
است باید درینجا بمانیم، میدانم ممکن نیست که بگذارند ازینجا خارج شویم.
گفتم : آیا شما میدانید که کار نو چه طور درینجا آمده است .
گفت : نمیدانم. درینجا ماطوری حیات بسر میبریم که هیچ چیزی از يك دیگری خودها جویا
نمیشویم بلکه در بین ما پرسان کردن از سابقهٔ يك ديگر معمول نمیباشد.
در حین مذاکره ما ، مارتین داخل اطاق گردیده گفتار خود را نسبت به ورود او قطع
نمودیم مارتین با ما احوال پرسی نموده وبعد بمن نظر انداخته بيك وضعيت معنی دار به آهسه‌گی
تمام گفت :
فلیپ مارتین مامور است که برای شما اطلاع بدهد که مستر ترادی ساعت پنج عصر شما را در جای
خود برای ملاقات انتظار دارد و این را نیز گفت که این دعوت برای شما نتیجه خوش خواهد داد
و همچنین ممکن است دل تنگی نیز حس کنید لهذا خواهش میکنم که سبب آنرا از من جویا نشوید .
۱۹۸


( صفحه ۱۹۹ ) ساحه جدید زندگانی ( سال ششم )

گفتار او بیقراری و ضربان قلب در من تولید کرد ، وی حالت را درک کرده گفت :
مخصوصاً برای شما چیزی با اهمیت نیست و بطور عمومی خاطر نشان میدارم که عموم وضعیت به اصول خوبی انجام خواهد یافت .

من نمی توانستم که ساعت پنج را انتظار بکشم .
تمام روز خود را در قصر کواتیسیلی بسر برده و مجلس عمومی در اطاق کار ماکس منعقد گردیده بود و عموم مجلس راجع بساختمان بندها مذاکره میکردند ، پیرمرد خیلی سیمای خسته را دارا بوده از بس خستگی آن شدید بود طاقت نکرده بر چوکی بازو دار چرمی تکیه کرد . در پهلوی آن ماکس جا گرفته و در اطراف این دو نفر بیشتر از بیست نفر انجنیر های معروف جا گرفته بودند و درین زمره بغیر از شیورود و معاونش اشخاص معدودی را میشناختم .
مجراهای آب از بین سلسله جبال از حیث تخنیکی یک مسئله بس دلچسپ بوده اما در وقت خود کار مشکل بشمار میرفت . استعمال کردن این مجراها باندازه خیلی زیاد کار داشته و خوانندگان ما میدانند که درین عصر و درین ساحه جدید چیزی مشکلی در پیش نیست .
اگر شخص ماکس انجنیر نبود اما راجع باین علم یک شخص مقدم بشمار میرفت ، جدیت و اجراآت شخص او مستلزم تمام اجراآت این مملکت بشمار میرفت . شخص او پیش نهاد نمود که باید این عمل مهم بزودی خاتمه یابد ، و راجع بر این مسئله شخصی او قرار ذیل اظهار کرد :
تمام کمبودی ها و نواقصات باید در کمترین اوقات رفع گردیده و تعداد کارگران و قوه اجرائیه آنها حتما باید دو چند گردد . و تمام ماشینها و سامانهائیکه در تحت اقتدار ما موجود است باید از این کار گرفته و در مسئله اجرائیه ما شرکت ورزد . مقصد عمومی ما این نیست که باید دره از آب رها گردد و آب که محصول مذاب شدن برف است منع شود بلکه درین صورت مقصد عمومی ما خیلی ها دامنه دار میباشد . و راجع باین مسائل من چیزی نمیگویم و تنها راجع باصل دره میخواهم برای شما توضیحات بدهم .
مقصد اصلی ما درین وقت همین است که باید به تعداد و مقدار زیاد اسلحه ولوازمات حربی تهیه بداریم برای اجرای این مقصد : ما باید سطح زمین خودها را فراخ ساخته و در وقت خود آبهای دیگر دره های همجوار را در بحیره عمومی جریان دهیم . اینست همین مقصد ما را وادار میسازد که باید مجراهای آب را بلند برده به اصول عصری بسازیم .
وقتیکه بنده این نطق متین شخص کواتیسیلی را شنیدم متفکر شدم که پانزده ملیون نفر این دره بذریعه اسلحه شدیدترین مرگ مسلح بوده و خیالات این شخص متین را پیش خواهد برد حتیکه دره اصلیه بازگردید همین قشون مسلح بشدت فوق العاده بر هندستان حمله ور گردیده بعد از آن دیگر ممالک را استیلا خواهد کرد این سفر حربیة حاضره این دره بامدهشتتر از سفرهای حریة تیمور اشک

۱۹۹


(صفحه ۲۰۰) کابل (شماره اول و دوم)

خواهد بود . وقتیکه مجلس به اتمام رسید برایم فرصت فوق العاده دست داده همین است که ساعت هم به چهار قریب بود
وقتیکه من داخل میدان عمومی و بزرگ شهر گردیدم نخواستم که وقت گران بهای خود را درین شهر پرغوغا صرف بدارم بلکه تصمیم نمودم که بذریعه راه آهن سفر کنم نظر به این مقصد در راه آهن الکتریکی نشسته شام ساعت پنج داخل اطاق «ترادی» گردیدم .
ترادی خیلی مرا بطور دوستانه پذیرائی نموده و برایم گفت :
من خیلی ها معافی میخواهم در زمان آخرین راه شما را زدم درین باید تردیدی پیش نباشد که آیات ها را در قبله نسوان تعقیب مینمود و درین وضعیت شاید حال ما نشستن ما در اتومبیل میباشد. ممکن است او در شب آنروز خبر داشت که بجای میس سمیت تشریف آورده بودید
میس سمیت خیلی خوش بنظر می آمد وقتیکه ترادی گفتار خود را به اختتام رسانید قرار آتی بگفتار شروع نمود :
لهذا نظر بدین وضعیت غلطی سابقه خودها را میخواهیم به پوشانیم ما در اینجا مادام «گارو» را با خود آورده ایم و شما میتوانید باو مذاکره نمائید. وقت برای شما زیاد خواهد بود و میس ترادی وعده کرده بودند که ساعت ۹ بخانه خود ما را ببرند .
من ازین خوش طالعی خود ممنون بوده اما افسوس میخورم که راجع به احوال سابقه چیزی گفته نمیتوانستم و بلکه در پیش خود خبری جدیدی نداشتم ، که مادام گارو را خاطر جمع بسازم و میس سمیت برایم گفت :
مادام گارو از شما چیزی انتظار ندارد اما شما بالعکس از و خبری غیر انتظار برده را اطلاع خواهید یافت .
ترادی از دست من گرفته در عمق خانه در پیش یک دروازه آورده گفت :
مادام گارو شما را انتظار دارند .
درین وقت من در را کوفته و وی صدای آشنا را شنیده گفت :
داخل شوید !
مادام گارو در يك کوچ نرم پست نشسته در پیش روی او کتابی باز بود که مطالعه میکرد و درین وقت پیش دروازه خیلی برای مدت کمی انتظار کشیده فهمیدم که در حیات مادام گارو يك تغییرات فوق العاده رخ داده است . سیمایش تغییرناك بوده و خیلی ها مقبول و دلکش معلوم میگردید . درین وقت پیش شده دست آن را بوسیده گفتم . ناتمام


چهارمین سالنامه کابل

چهارمین سالنامه کابل متعلق بسال ١٣١٤ در پنجصد و چند صفحه بزرگ بکاغذ اعلی
و حروف جدید، دارای زاید از چهار صد قطعه فوتو های مهم و نقشه وجداول مفید
که از حیث خوبی مضامین و برجسته گی طباعت و لفاست نسبت بدیگر سنوات امتیاز
خاصی دارد. اينك از طبع خارج شده برای فروش بقیمت فی جلد دوازده افغانی در انجمن
ادبی حاضر است ـ شایقین میتوانند محض ترسیل رسید خزانه یا تحويل وجه نقد نسخه های
مذکور را بوسیله پوسته مستقیما حاصل نمایند. قیمت سالنامه خارج از کابل با بزاد
محصول پستی ۱۳ افغانی و در ممالک خارجه نیم پوند انگیسی (استرلنگ) است ـ

اعلان

سالنامه های سال اول و دوم و سوم مجله کابل وغیره آثار انجمن را ذواتیکه خیال خریداری
داشته باشند بقیمت های آتی از خود انجمن بدست آورده می توانند.
١ سالنامه سال اول سنه ١٣١١ در کابل ٧ افغانی در ولایات ٨ افغانی در خارج سه کلدار
٢ " " دوم سنه ١٣١٢ " ١٢ " " ١٤ " " ده شلنگ
٣ " " سوم سنه ١٣١٣ " ١١ " " ١٢ " " " "
٤ کلکسیون های مجله سال اول و دوم و سوم مجله کابل فی جلد در کابل ١٤ افغانی در ولایات
١٦ افغانی در خارج ده شلنگ
٥ کلکسیون های سال چارم مجله کابل يك دوره آن در دو جلد قیمت آن در کابل ١٧ افغانی در
ولایات ١٨ افغانی در خارج ده شلنگ
٦ كتاب الفاروق مجلد در کابل هشت افغانی
٧ منتخبات بوستان سعدی علیه الرحمه در کابل دو افغانی و سی و شش پول

قابل توجه

حضرانیکه بمجله کابل سابقاً اشتراك داشته و محض فرمایش کتبی قبل از وصول وجه
مجله برای شان فرستاده میشد.
چون در نتیجه اینگونه معامله اداره محاسبه دچار مشکلات گردید، لذا از مشترکین عظام محترمانه
خواهش میشود که هرگاه آرزوی اشتراك مجله را داشته باشند باید قبلاً وجه نقد یا رسید خزانه
بد فتر مجله بفرستند و الا بصورت نسیه قبول اشتراك نخواهد شد. (اداره مجله کابل)


[BLANK PAGE]


کابل
نمره (۶۳)
سال ۶


آدرس : انجمن ادبی، جاده ارگ کابل اشتراک
کابل : ۱۲ افغان
عنوان تلگرافی : کابل انجمن
مجله مصور ماهوار ولایات داخله: ۱۴ »
مخابرات : باشپزادة احمد علی خان » خارجه : نیم پوند انگلیسی
(درانی) مدیر انجمن (ادبی، اجتماعی، تاریخی) طلبای معارف نصف قیمت
تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود
اول اسد ۱۳۱۵ هجری شمسی - ۲۴ جولائی ۱۹۳۶ میلادی

فهرست مندرجات
مضمون نگارنده صفحه مضمون نگارنده صفحه
مردم شناسی نگارش جناب محمد قدیر خان کتیبه آرامگاه سلطان ترجمه جناب سرور خان
تره کی ۱ محمود غزنوی گویا ۹۶
سخندان فارس ترجمه جناب قاری عبدالله خان مزار خواجه ابوالنصر ترجمه محمد رسول خان
ملك الشعرا ۱۱ پارسا در بلخ متعلم مکتب حبیبیه ۹۷
زنبور عسل ترجمه جناب عبد الغفور خان ۲۳ در منطقة آموی علیا ترجمه جناب عبد الغفور خان ۹۹
پیری چیست توجه جناب سید قاسم خان تصاویر :
رشتیا ۲۷ قصر صدارت عظمی در کابل ۱
مقدمه در تاریخ ترجمه جناب محمد قدیر خان ع ، ج علی محمد خان وزیر مختار اعلیحضرت در لندن
آسیای وسطی تره کی ۳۷ که معاهده مودت را با نماینده گان اناژونی
شب مهتاب اثر طبع جناب محمد سرور خان (جماهیر متحدة امریکا) امضا مینمایند ۱۱
صبا ۵۱ مستحفظين لانه بجان گاو زنبور - دسته زنبوران
غزل نظیری نیشاپوری ۵۳ بکه کشته. در يك لانه زنبور عسل سه قسم زنبور
» کلیم همدانی ۵۴ وجود میداشته باشد - تحولات زنبور عسل ۲۲-۲۳
» جناب قاری عبدالله خان مصاحبه ها و پرستاران ما در زنبور حجره تولد ما در زنبور
ملك الشعرا ۵۴ عسل نیش زنبور کارگر - جنگ بین دو مادر ۲۴-۲۵
» جناب هاشم شایق ۵۴ شیره نباتی گلهای عمیق - زنبور عسل گرده کك
های گل را جمع و بطرف لانه میبرد ۲۶
» جناب حبیب الله خان طرزی ۵۵ چراغ مسى مخطط - چراغ چودنی مشبك ۲۶-۲۷
ادبیات قندهار نگارش جناب عبدالحی خان تبر نقره کوب - شمع دان برنجی ۵۰-۱۰
حبیبی ۵۶ دیگ بزرگ هفت جوش کشکول مسین تاریخی ۶۴-۶۵
ادبیات پشتو نگارش جناب غلام جیلانی خان دخمه منسوب بدخمه سلطان سنجر - دروازه
جلالی ۷۹ سمت جنوبی حصار بلخ ۷۸-۷۹
خوشحال خان ختک نگارش جناب امین الله خان خود مطلا ۸۸
زمریالی ۸۸ کتیبه آرامگاه سلطان محمود غزنوی ۹۶


توت (١٣) شب در کارخانه
است که روز ٢٣ و ١٥ در پیشتر


قصر صدارت عظمی در « کابل »


کابل

مردم شناسی
Folklore
نگارش جناب محمد قدیر خان تره کی

مقدمه ، تاریخچه این علم ، موضوع آن ، اختلاف آن درممالک مختلفه ، نفوذ محیط طبیعی
در ادبیات ملل صفت بارزۀ مردم شناسی در افغانستان

کلمۀ فولکلور که من آنرا مردم شناسی ترجمه کردم مرکب ازدولغت انگلیسی است Folklore که (فولك) به معنی خلق ، مردم ، طبقه عوام و(لور) مقابل علم ، شناسائی ودانش است ؛ این لغت که درنزد اروپائیها عموماً بهمین صورت تلفظ کرده میشود وقتی که درمقابل نظر علما و فضلای ممالك شرقی بر خورد معانی مختلفی ازان گرفتند مثلاً ابراهیم شناسی اولین نویسنده وجریده نگار تورکیه آنرا (حکمت عوام) ترجمه کرده بود واخيراً ضيا كوك آلپ فیلسوف وعالم اجتماعی آن مملکت کلمۀ فولکلور را بوزن اینکه پسیکو لوژی را روحیات و سوسيو لوژی را اجتماعیات ترجمه مینمودند (خلقیات) ترجمه کرد این ترجمه که فیلسوف مذکور برای لغت فولکلور پیدا کرده بود چون از يك طرف برطبق ذوق ملی تورك ها پوره مقابل فولكلور بود و از طرف دیگر مماثلتی با تراجم اسمهای علوم دیگر بهم میرساند مقبول همه واقع شده نویسنده ها وفضلای تورك فعلاً متفقاً فولكلور را خلقیات ترجمه میکنند ؛ گويا ضيا كوك آلپ مرحوم چنانکه درایجاد تعبیرات علمی وفلسفی واحياناً فنی دران مملکت پیش آهنگ همه بوده است واکثری از تعبیرات مروجه لسان کنونی تورکیه مولود قریحه او میباشد کلمۀ خلقیات هم در عرفان کنونی تورکیه از متروکات دماغی اوست .

۲۰۱


(صفحه ۲) کابل (شماره سوم)

درین اواخر فضلای ایرانی هم در ضمن پروژه اصلاحات معارفی خودها با این کلمه بر خورده و درلیسته مصوبات مجلس عرفانی آن را (توده شناسی) ترجمه نموده اند و باز وقتی دانشمند محترم آقای یاسمی تکلیف کرده شد در اطراف فولکلور صحبت کنند فاضل موصوف اولا آن را (فرهنگ عامه) ترجمه وبعد ازان تفصیلات دقیق وبکری را در ان زمینه اظهار کرده حق مطلب و مقام را بخوبی ادا کرده اند، رو بیعمرقه نگارنده که از مدت درازی درین زمینه فکر داشتم چیزی بنویسم و حتی در صورت ممکنه کتابی محتوی فولکلور افغانستان تدوین نمایم بعضی نوت هائی هم حاضر کرده چندین مرتبه با فاضل گرامی جناب گویا مذاکره کردم و اخیراً در یکی دوهفته گذشته که فاضل محترم جناب اعظمی معاون انجمن محترم ادبی هم حضور داشتند جناب گویا همین موضوع را یاد کردند و پس ازيك سلسله تبصره هائیکه دانشمندان معزی الیها در اطراف فوائد و اهمیت آن اظهار و ضمناً عقائد بنده هم ر اصغا فرمودند قرار گرفت که اولاً مقالة مبنى بر تاریخچه ، موضوع ، اهمیت آن در احوال اجتماعی و تاریخی افغانستان نوشته سپس بنده و جناب گویا در تکمیل نوتهای خود ها که درین باره گرد کرده ایم پرداخته در صورت موفقیت کتابی بنویسم ازین جهت است که مقدمة به تحریر این مقاله پرداختیم .
باید نا گفته نگذریم که فولکلور را ما از ین جهت مردم شناسی ترجمه کرده تعبیرات نویسنده های تورک را که آن ها هم مرکب از کلمات عربی است و ترجمه نویسنده های ایران را که از ذهنیت ما دور است نپذیرفتیم زیرا که اولا حکمت عوام مترجمة ابراهیم شناسی تنها ضروب امثال را در بر گرفته موضوعات دیگر فولکلور را اهمال میکند دوم کلمه خلقیات هم موافق به ذهنیت ملی ما نیست زیرا اگر چه خلق در نزد ما هم تقریبا مردم است اما این کلمه آنقدر عام نیست و شاید در درك مفهوم آن تاملی لازم باشد تا فهمیده شود و اینکه مجلس عرفانی ایران فولکلور را توده شناسی ترجمه کرده این تعبیر هم بر طبق اصطلاحات مروجی ما اختصاصی به انسان ندارد زیرا ما کلمة توده را نه تنها در مورد جمعیت انسان بلکه در اشیای دیگری هم استعمال میکنیم و شاید در صورت قبول آن با التباساتی بر بخوریم اما تعبير يكه دانشمند محترم آقای یاسمی از آن گرفته اند یعنی (فرهنگ عامه) گرچه لغت فرهنگ و عامه هیچکدام آن جدید و غیر مانوس نیست اما فراریکه حضرت فاضل گرامی فروغی چندی قبل در محضر يك جم غفیری از فضلای آن مملکت کنفرانسی ایراد کرده بودند فرهنگ را پوره مقابل لغت معروف کولتور قرار داده بودند و امروز این تعبیر دران مملکت معروف است و شاید شهرت آن تعبیر موضوعه آقای فروغی برای تعمیم تعبیریکه آقای یاسمی درین مورد یافته اند ممد شود ازین جهت ما هم برای این لغتیکه اولین مرتبه است در مطبوعات ما از ان نام برده میشود مجبور شدیم کلمه پیدا کنیم که در اخذ معنی از ان صعوبتی به مطالعین دست ندهد همین بود که (مردم شناسی) را مرجح تر پنداشتیم .
۲۰۳


صفحهٔ (۳) مردم شناسی ( سال ششم )

تاریخچهٔ مردم شناسی :

اگر چه از یکنیم قرن باین طرف در ممالک اروپا جمعیت های متعددی تشکیل
شده همهٔ آنها دنبال يك يك شعبهٔ مردم شناسی مصروف تتبع و تحقیقات بوده اند
مثلا کسی موظف بود ابیات یعنی اشعار عامیانه را جمع و دسته سعی میکرد از
اساطیر و افسانه های ملی چیزی بدست آرند و جمعیتی میگوشیدند ضروب امثال
اوهام و اعتقادات ، انواع بازی ها و ساعت تیری ها و غیره مات را جمع نمایند اما در سنهٔ ١٨٤٦ یکی از
علمای انگلستان برای اولین مرتبه این گونه تحقیقات را رنگ علمی تری بخشیده کلمه فولکلور را
استعمال کرد و این موضوع که قبل از عالم موصوف انگیسی دارای ماهیت ادبی و سطحی بود اخیراً
از طرف علمای جرمنی در آن باره تحقیقات عمیقی به عمل آورده شد ، در اثر وضع بعضی قواعد و قوانین
علمی فولکلور را لباس فنی پوشاندند و از ان ببعد این کار هم مانند تدوین تاریخ از دست
محررین گرفته شد ، بدوش علما انداخته شد یا به عبارت دیگر درین زمینه هم به تفننات قلمی محررین
خاتمه داده شده ، در ترینیوم جمعیت ، علم قایم گردید و اکنون که این علم هم مانند علوم دیگر
دارای کتابخانه های خصوصی گردیده در توسعه آن و رفع نواقص مذکور ، اشخاص دارای
اختصاص و مجلات متعددی کار میکنند دیگر مجالی نیست که هر کس بدون يك سلسله اطلاعات
دقیق و عمیق در تاریخ ، السنه ، علم اقوام و امثال آنها باین کار دست بزند زیرا این علم
هم مانند علوم دیگر طبیعیه دارای اصولات معین و مشخص مشاهده و مقایسه بوده از شخص
مدقق خود خواهان يك مقدار تجهیزات مهم فنی میباشد .

این گونه تحقیقاتیکه تقریباً ازيك قرن باین طرف در اروپا رونما شده و يك دسته از مطلعین
ممالک اروپا را در پی کشف عناصر مردم شناسی در بیابان وطن دوستی سرگردان کرده است اخیراً
در دنیای استشراق هم انعکاسی تولید کرده چند نفر مستشرق را وادار کرد تا هم چنان که سابقاً
در تاریخ شرق تحقیقات میکردند . اکنون در مردم شناسی شرقیها هم دست بزنند چنانچه قرار یکه
تربیه شناس تورکیه بای ابراهیم علاء الدین مینویسد : یکی از شرق شناسان شوروی ( راد لوف )
تحقیقاتی در اطراف ادبیات عامیانهٔ تورکیه نموده کتابی در ( ۷ ) جلد نوشته از طرف اکادمی
پترسبورگ بطبع رسیده است و نیز یکی از مستشرقین مجار (کونوش ) از افسانه ها و خرافات شرق
قریب کتابی تدوین ومنتشر نموده است .

٢٠٢


( صفحۀ ٤ )
کابل
( شمارۀ سوم )

موضوع مردم شناسی:

طوریکه در قسمت های اولیۀ سلسلۀ مقالات عاجزانه فن تاریخ مندرجات شماره های سال گذشتۀ مجلۀ
کابل مطالعه میفرمائید در قرون اخیره علمای تاریخ را سودای جمع آوری وثایق تاریخی بیچانیه در هر گوشه
و کنار دنیا که مدنیت تاریخی و قدیمی را سراغ داشتند آغاز به حفريات کردند و اگر چه در طی حفاری
و کاوشهای علمی خودشان به نتایج گران بهائی از قبیل دریافت آثار صنعتی مجسمه های ارباب انواع و آبدات
معماری و کتبی که روی برگ های نباتات و پوست حیوانات و غیره نوشته شده بود و امثالهم واصل گردیدند
اما حرص و آزیکه طبعاً انسان برای درك حقائق اشيا و اوضاع نیاکان در سرشت خود دارند ایشان
را مکتفی به عناصر مادی مدنیت ها ننموده وادار کرد تا درین نردبان هزار پله ئی يك پله دیگر راهم
بالا بروند درین جاست که گفتند آثار صنعتی و صنعت مجسمه ها و معماری و انشای کتب منحصر به
طبقات برجسته و محدودی بوده ، نمی تواند ترجمانی مکملی از سنخ تفکر و چگونگی ذوق و درجۀ تمدن
و نمونۀ اعاشه و کیفیت معتقدات عامه بنماید پس ! چه کردند ؟ شروع کردند به تحقیقات در اطراف ضروب
و امثال، فقرات كوچك حكمانه ، حکایه ها و افسانه ها، داستان ها، تعبیرات در اطراف کائنات و تمام
ما يحتاج انساني ، عقائد دینی ، آئین های مذهبی ، خرافات و اباطیل، ابیات عامیانه بدون رعایت قواعد
علمی شعری ، انواع بازی ها، طرز معالجات، اصول شکار و آلات آن ، تدابیر عا ئلوی اوهام و هر
چیزیکه روابط مستقیمی بانفوس عامه دارد و همین جاست که آقای یاسیمی نوشته اند که « دامنۀ علوم
را از آفاق به انفس کشیدند » « زیرا میگفتند از تحقیق هر جزئی ازین اجزا میتوان يك پرده را
از روی حقيقت يك شعبۀ حیاتي انسان های قدیمه و حالیه برداشت - وقتی که این علم قدری و شو ق
و اعتبار پیدا کرد علما و متخصصین هر شعبه باصطلاح تنور را گرم دیده نان پختند و ازان در شعب
متخصصة خودها استفاده کردن گرفتند، بزودی هر چه تمام تر درین زمینه هم از اختصاص کار گرفته
کسی فولکلور را از نقطۀ نظر ادبیات و دسته از جنبه تاریخ و برخی از پهلوی اجتماعیات و دسته از نقطه
بدیعیات و ادبیات و غیره تحت مطالعه و تحقیق گرفتند و ا کنون اکثر بلکه تمام کتبیکه در زمینۀ فولکلور
نوشته شده باصول و قواعد علمى يك علم يك شعبه حیاتی را در بردارد مثلا فولکلوریکه از نقطۀ روحیـت
نوشته میشود شارح مراتب روحيه و ذهنیۀ ملتی است که در ادوار مختلفة مدنیت دارا میبا شد مثلا دران
کتاب حل کرده میشود که فلان ملت در فلان مرتبۀ تمدن دارای چگونه اعتقاد و احتیاج و چه سنخ
اخلاق و چطور تخیلات و آرزو بوده است مثلا وقتی تاریخ عرب را مطالعه میکنیم می بینیم که در
اد بیات عرب یعنی در دوره ها ئیکه ملت عرب به مدنیت های پست تر میزیستند شعرا در
زمرۀ ذهنیتهای دیگر شعری خودشان چنان تمایلی بطرف زنان نداشتند که به عشق منجر شود
و احتیاجی بوجود آن احساس نمی کردند که زمینه استعارة ا یشان گردد و باز وقتیکه مدنیت عرب ترقی !
کرد شعرا هم مجال یافتند تا باین طرف نیز عطف توجه کنند چنانچه اولین شاعر عرب که غزلی در

٢٠٤