صفحه ( ١٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١٢ )

که ما در هر چند سال کمی يك سبك و اسلوبی را در گفتن و نوشتن
اختیار کرده و باز آنها را تغیر داده ایم ، این تغیرات خواه دراثر بدوکار
و شروع انتهاضات فکری و تیقظات روحی و خواه عدم فرصت وفقدان
وسایل و قایه این نزاکت های ادبی بوده باشد بهر حال تا کنون در
بعضی نقاط مملکت خود به بر خی صحبت ها و مرقوماتی بر میخوریم که
فارسی و طنی را مخلوط شده مییابیم ، اگر چه تا اندازه به مناسبات
اختلافات وضعیات جغرافیائی که شامل ما مردم افغانستانی است باید هم این
تنوع در گفتار و نگارش ما باشد چنانچه خود نگارنده اینسطورهم اعتراف دارم
که اغلباً در زیر این تاثیرات آمده و بکلی مبرا نیستم ولی فعلا که دارای يك
انجمن ادبی میباشیم میتوانیم و ظیفه این موضوعات را بطور دایم زیر دقت
گرفته و همیشه متذکر شویم تا بمرور ایام اشتباهات ما اصلاح شده و مستقلا
يك سبك و اسلوبی را که بعضی از نویسندگان و ناطقین و طن ما تا کنون
در گفتن و نوشتن خود محافظت کرده و بشیرین ترین وضعیتی در موارد لازمه
ادا مینمایند سایرین ما هم بعمومیت پیروی کرده باشیم .
چه اساس سخن گفتن و استعداد نوشتن در زبان فارسی فی مابین ما ها
موجود است فقط نواقصی که جزویات گفته میشود و فعلا افکار ما درك كرده
توانسته است ازین قبیل بشمار میروند :
اولا يك فرق کلی بین گفتن و نوشتن داریم که آنچه بزبان میگوئیم با آنچه
در روی کاغذ رقم میشود هيچ يك شباهت لسانی بیکدیگر خود ندارند ولو این
تفاوت بواسطه که نوشتن ها جنبه ادبیات بخود گرفته و تلفظ عام فهم تر است
در تمام السنه اقوام عالم وجود دارد ، بازهم میتوانیم احساس کنیم و بگوئیم
بین ما تفاوت شفاهی و قلمی قوی تر است و امید میرود ترقیات علم و معارف چطوریکه
ملل مترقیه را تنویر کرده و این تفاریق را بین آنها کم کرده از بین ما ها هم


صفحه (۱۱) سال اول - مجله کابل شماره (۱۲)

کمتر سازد.
اما در عین زمان نباید منکر سعی و عمل شده و دست از کار بکشیم یا معطل
تعمیم معارف شویم به قسمیکه بعضی افراد درین جامعه بدون يك تعليم و تربيه
اساسی تنها بوسعت مطالعات و جریانات محیطی منور شده و ضمناً قدرت نوشتن
یافته اند ممکن است در تلفظ خود هم مراعاتی کرده از گفتن برخی کلمات
بی معنی و بی مورد خود داری کنیم و همانطور یكه صحيح می نویسیم
صحیح هم تلفظ کنیم مانند : سيو ( سيب ) او ( آب ) قبض ( قوس )
افتو ، ماهتو ( آفتاب مهتاب ) میگم ( میگویم ) کدن ( کردن ) و چندین
صد الفاظ دیگر تا رفته رفته تلفظ ما هم مانند تحرير كمتر تصحيح شده و يك
رنگ و رونقی اختیار کند ، چه در بسیاری نقاط دنیا که اهالی آنجاها به تلفظ
صحیح آشنا هستند در اوقات صحبت و گفتگو کردن بزودی و سهولت اهل
سواد و بی سواد آنها چندان فرق نمیشود.
دوم ـ استعمال كلمات اجنبی در گفتن و نوشتن و مخصوصاً تقلید و تعقیب
الفاظ و آهنگی که بيك ملت دیگر اختصاص تامی دارد در بين ما من غير
احتیاج هیچ لزوم اشاءه نخواهد داشت مثلاً كدام کلمه لاتینی با آنکه بین المللی
معرفی شده و ترجمه آن را بالكل در فارسی نداشته باشیم اگر عین آن نوشته
شود بازهم از رهگذر مجبوریت گفته خواهد شد ولی اگر برای شهرت پسندی
یا غیره هوسها فارسی وطنی را آمیز و یا مخلوط با کلمات غير ما نوسی بسازیم
البته باعث اشکال چندی خواهد شد علاوه بر انکه قارئین داخلی ما که بزبان
خارجی آشنا نباشند خوانده نمی توانند تنها محرك و مشوق ذوقيات وصالح
اعمال سایر نوجوانان هم شده نخواهیم توانست ، اما تعقيب بعضی الفاظ و تقليد
آهنگ اگرچه فارسی باشد چون شباهتی بیشتر به ترکی و هندی و ایرانی میرساند


صفحه (۱۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)
مانند ( فقط ) مثلاً کسی می گوید ( من میرفتم فقط کار دارم ) یا چونکه کار دارم ، ممکن است درعوض ( فقط ) ( لا كن ) ( مگر ) وغیره الفاظیکه لهجه وطنی را تغیر ندهد استعمال کنند همچنان کلمات غیرت کار ، ته جیز ، مسا عده ، وصدهاي ديگر که موردی درزبان وطنی ما ندارد . یا بيك هموطن خود خطاب می کنیم افندم ، رجادارم ، تشکر ادرم يابلهجۀ دیگری میگویند ( ما را معلوم ، مرا هم خبر است ) ممکن است گفته شود ( میفهمم ، بمن هم معلوم است ) ونیز آهنگ و الفاظ دیگری مانند قربان ، چه جور ، همچه آغا جا نم ، بجان شما دارد میمیرد ، وصدها الفاظ دیگر که ازطرفی ملا حت ونمود آنها بزبان خود آن اقوام اختصاص دارد و از طرف دیگر بعلتی كه روحیات مردمان افغانستان ازان بخوبی طراوش ندارد هیچ خوشنمائی وزيبندکی نخوا هد داشت اگر در گفتن و نوشتن آنها مبادرت ورزیم بلکه اگر ما سعی کنیم قضایا را بزبان فارسی معمول خود حل کرده بتوانیم و از استعمال لغات ولهجه خارجی دوری گزينيم مفاخر تا ریخی زبان خودرا بهتر حفظ کرده و بجا مۀ افغانستان خدماتی انجام داده خوا هیم بود .
سوم ـ تکرار تلفظ بعضی الفاظ در وقت سخن گفتن که در عوام ما تكيه كلام مصطلح است ا كثر آن معنی ندارد چطوریکه در نوشتن چون ، لہذا ، بنا بران و غیره کلمات ربطيه ازین قبیل تکرار میشود بعلت با معنی بودنش بر بی نزاکت بحساب نیست ولی تکیه کلام های گفتار در مواقع و قفه کلام یا بندش زبان ما نند ! فهميدى ، فكرت است ، كه استيك ، مدعا ، چيز ، هوشت است وامثال آنها بکلی وضعیت نطق وبیان را تغیر داده وفصا حت را ازبین سخن گم میکنند .
چهارم ـ اغلب کلمات وجملاتی که در فارسی بزیان مامعمول است ودر اذهان


صفحه ( ۱۳ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۱۲ )

عوام هم مفهوم و معنی خاصی دارند ولی نویسندگان ما وقت نوشتن و ناطقین
هنگام گفتن آنها را قابل ذکر نمیدانند مانند گب ، کشال ، هچم ، چبلك ،
تیر و بیر ، چاشت طرق ، پگا ، شام کو کم ، صبح مردان ، چراغ روشن ،
تنه طب ، پرت پوست ، لكتو ، لب لنج ، وغیره کلماتیست که وطنی و با معنی
گفته میشوند و ما نباید از استعمال آنها خجالت کشیده یا اسباب توهین اد بیات
خود بشمریم .
غرض يك قسمت عباراتیست که باید آنها را ترك کرده ما تعقیب میکنیم
و يك قسمت مضمونهائی را که بایستی رواج داد محوش میسازیم اقلاً اگر نتوانیم
مقتبساتی را که از قدیم گرفته ایم کلمات لازمه را از انها چیده و مابقی را صرف
نظر کنیم هیچ لازم نخواهد بود یکسلسله کلمات وجملات خارجی نوی را به تقریر
وتحرير ملت افزوده وتحمیل نمائیم .
اگر آنیا هموطنان عزیز هنگام گفتن ونوشتن این جزویات را کمتر غور
ودقتی فرموده واین خسارات را که پیش از وقت وخیرخوا هانه بنام اصلاح در قید
نگارش آمده محض تنقید تصور نکنند ممکن است بما ها جرئت نوشتن بیشتر
پیدا شده و تا اندازه مفید هم ثابت گردد .


صفحهٔ (١٤) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (١٢)

بقلم سرورخان گویا
شاعره افغان

عایشه از خوشبخت ترین شعرای این وطن است زیرا شرح حالش تا اندازهٔ روشن و تاریخ اختتام دیوانش معین و خود با دقت تمام تاریخ تولد و محل زندگانی وسالهای تحصیل علوم و آغاز شاعری وغیره عوارض حیاتیهٔ خویش را در آخر دیوان خویش ضبط کرده است . اهمیت شخصی ورواج شعرا ودر زمان حیاتش حسب میل وخاطر او بوده است .
اعلیحضرت تیمور شاه منزلت نیکو ومقام ارجمندی برایش داده وزادگان افکار اورا بدیدهٔ تقدیر و استحسان نگریسته از صلات متواتر و گرانبهای خویش اورا همیشه مسرور و محظوظ داشته است قسمت مهم دیوانش که حاوی فرح بخش ترین آهنگ های شعر اوست رهین احسان وبخشش های شاهانهٔ اعلیحضرت تیمور شاه است از مطالعهٔ دیوان خطی او معلوم میشود که تحصیلات پر دامنهٔ خودرا از قبیل صرف ، نحو ، معانی ، بیان ، تجوید ، علم فقه و تا اندازهٔ علم حدیث و کلام وغیر شعبی که مربوط به ادبیت و متداول عصر بوده است در محلهٔ که موسوم به محل یونجی ها بوده از علمای آن زمان تحصیل نموده است و از آغاز سال بیستم عمر شروع به سرودن اشعار نموده و اولین فردی که سروده است فرد ذیل است که بعد از رؤیت هلال ماههای اول بهار کیفیت شامگاهان کابل و کناره های افق گل فام آن را بحضور اعلیحضرت تیمور شاه بدین کلمات تصویر کرده است .
شفق را لاله گون دیدم نماز شام در گردون مگر خورشید را کشته که دارد دامن پر خون


صفحه (١٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (١٢)
بعد ازین تاریخ به شاعری مشغول شده تا اواسط عمر خویش که مراحل ٣٥ و ٤٠ باشد يك قسمت دیوان خود را که شامل قصاید و غزلیات دوره جوانی و شاد کامی حیات است بانجام رسانیده است و قصیده که در شب زفاف و تزویج شاه محمود سروده از امهات قصاید اوست و بعقیده بنده غیر از مهستی گنجوی ندیمه سلطان سنجر سلجوقی تا کنون هیچ شاعره بدین سلاست و روانی قصیده نگفته است با آنکه اشعارش از نکات فلسفی عاریست ولى يك سلسله احساسات آتشین شاعرانه و عواطف رقیق قلبی او را همیشه در هر زمینه استقبال کرده است و قصاید خود را مانند شعرای ترکستانی بعد از تشبیب و تغزل و حسن تخلص بمدح ممدوح خاتمه داده است.
ولی افسوس که جور آسمان و رشک زمین نگذاشت که حیات خوشی بسر برده وسبك جوان خود را بپایه عروج و تکامل رساند، لاجرم بخش ثانی دیوان او یا دوره نصفه حیات او روزهای سوز و گداز و دقایق تلخ و سوانح ناکامی این شاعره سیه روز را در بر گرفته است و از آنجا که یگانه کوکب اقبالش یعنی فرزند جوان او که زندگی را برای او میخواست روبافول گذاشت و در عین جوانی در مقدمه کشمیر که سمت میر آتشی شاه محمود را داشته و به همراهی وزیر فتح خان بجنگ رفته و از دست دشمن جام شهادت نوشید لهذا بعد ازین واقعه جانسوز بدان هوای که پرواز می نمود یکباره پر و بالش سوخته و ازان معراج اشعار و پایگاه سخن فرود آمد و نصف دیوان خود را که مقارن بآخرین مرحله زندگانی اوست ازین حقیقت تلخ و واقعه دل گداز خویش چاشنی درد اندودی داده است که سنگین ترین دلها را بخخواندن آن ابیات آه آلود آتش افروز خویش متأثر و بساحه درد والم وارد می کند، دیوان حجیم و قطور او که بتاریخ ٥ رمضان سنه ١٣٠٥ هجری به امر و فرموده قهرمان مقتدر عصر


صفحۀ (١٦)
سال اول - مجلۀ کابل
شمارۀ (١٢)

اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان و اهتمام احمد جان خان الکوزائی در مطبع سلطنتی کابل طبع شده است بادیوان خطی او که بعد از تفحصات زیادی بدست آورده ام تفاوتی زیادی محسوس میشود در دیوان مطبوع آن قصاید وغزلیات ومراثی ورباعیات ومسدسات وساقی نامه و قطعات یکدست نوشته شده و ترتیبی را که ملحوظ خود شاعر است رعایت نکرده اند ولی دیوان خطی او که بقلم خود شاعر است بدوبخش قسمت گردیده است قسمت اول که موسوم بشکر کنج است شامل قصاید و غزلیات دورۀ تعلیم وتعلم و روز های نشاط و شادکامی حیات اوست و بخش ثانی آن که شامل ساقی نامه ومراثی ورباعیات وقطعات است نمایندۀ روزهای سیاه وتاريك غم وشب های دیجورفراق وجدائی پسر جوان اوست که در چین و شکن های الفاظ خودناله های جانسوز ونواهای غم انگیزی ذخیره کرده است و برعکس دیوان منوچهری دامغانی که در ٣٠٠٠ هزار فرد اويك لفظ غمگین واندوهناك موجود نیست در ١٢٠٠ بيت نصف اخیر دیوان این شاعرۀ افغان يك لفظ خوش و کلمۀ فرحناکی وجود ندارد و تمام ابیات آن بر محور کجرفتاری زمانه وانتقاد از محیط ومظالم روز گارونا کامی حیات وبیوفائی عمروغیره افکاربدبینانه چرخ میزند. علاوه بران در دیوان خطی آن نسبت بدیوان مطبوع ٧ غزل و ٣ قصیده و ١٢ رباعی اضافه تر دیده میشود ولی معلوم نشد که دیوان مطبوع آن از روی کدام نسخۀ طبع شده باشد چرا که ترتیب دیوان مطبوع طرزی دگر ودیوان خطی آن سبکی دیگر است خلاصه عایشه ماننديك ستارۀ سحری درخشيده ويك آسمان کم رنگی را بفروغ خویش روشن نموده ومانند همان ستارۀ سحری ناکامانه در کنار افق غلطیده است و تاریخ اختتام دیوان خود را خود با دقت تمام روز پنجشنبه ٢٦ ماه رجب سنه ١٢٣٢ بساعت چاشت روز در موضع اونچی مرقوم نموده است و ازینقرار تاریخ فوت او از قطعۀ عاجز


صفحهٔ ( ۱۷ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ۱۲ )

کابلی سروده است و بعد از اختتام دیوانش در سال ۱۲۳۵ اتفاق افتاده است .
اينك نمونهٔ ازيك بخش سخنوری او را كه حاکی از روز های غم و شب های
سوز و گداز شاعر است درینجا نشان میدهیم .
در مرثیهٔ فیض طلب فرزند خود گوید
دستت حنا بخون جگر شد کجا بدم می شستم از سرشك يد پر حنای تو
قربان زخم سینه بی مرهمت شوم خواهم كه لطف حق بشود مو میای تو
آسمان دو روز مین سخت چه گویم یارب که چها بر سرم آمد زغم فیض طلب
آسیا وش بسرم چرخ فلك ميكر دد روز روشن شده اندر نظرم تیره چو شب

از طبع جناب مستغنی
( كابل )
کنون از فضل یزدان برد سالی را بسر کابل طريق عمر را بگذاشت گامی پیشتر کابل
بود در سیر تاريخ و طن گام نخستینش نرفته منزلی از راه مقصد بیشتر کابل
هنوز اینطفل عهد شیرخواری میکندروشن الهی در وطن چون شیر بیند روی سر کابل
نمیداند هنوز این طفل طرز منطق شیرین زبان نا کرده شیرینكام نطق چون شکر کابل
کنون باشد بحال غنچگی این گلبنخوبی گلستانی زرنگ و بو نمايد جلو ه گر کابل
برفتارش هنوز اول قدم باشد مکن عیبش فتان خیزان برفتن سر کند بالفرض اگر کابل
کنون بسیار کم دارد بیان یکروز خواهد شد مطول در معانی بدیع این مختصر کابل


صفحه (۱۸) سال اول - مجله کابل شماره (۱۲)

اگر دارد چنین نطق و بیان يك سالگیهایش جوانی خوب و خوشگفتار خواهد شد مگر کابل
اگر اینست در یکسالگی طرزبیان او ز استقبال شایان میدهد ما را خبر کابل
هنوز این نونهال سالبر حاصل نمیداند ندارد آنقدرها سایه شاخ و برگ و بر کابل
دل از عالم ربود این شوخ بی پروا درین طفلی زروی حسن در هر سال گردد شوختر کابل
شود کار جهان هر روز از روز دگر خوشتر بسی زیسال نیکوتر شود سال دگر کابل
بمیزان حقیقت هر سخن سنجیده میگوید شود سال دگر در هر صفت سنجیده تر کابل
کند تعقیب اگر یکچند این شایسته گفتاری به پیش اهل خبرت میشود شایسته تر کابل
بود گفتار طفل نوسخن بسیار شیرین تر بخردود این شکر گفتار طوطی را بخر کابل
بود نوباوه را در هر زمانی قدر افزونتر بخرای طالب ذوق و حلاوت زودتر کابل
بخر این نونیاز محفل عرفان مکن غفلت دهم مشت زرت را در عوض مشت گهر کابل
مده یکمشت زرتا در کف آید گنج عرفانت نپنداری ندارد ارزش يك مشت زر کابل
گر از اهل زبان از لطف بیند گوشه چشمی به پیش مردم آفاق گردد معتبر کابل
گر از آغاز انشایش کسی پرسد کند ظاهر زعهد شاه غازی نادر افغان خبر کابل
بنام نيك خواهم سالها پاینده و باقی بعصر خسرو آفاق شاه داد گر کابل
بود پیوسته در این خاندان این سلطنت باقی که تا سازند ازین رفتار نیکو بهر ور کابل
نها دندش اساس اندر چنین فرخنده آوانی باین تقریب داند خویش را فرخنده تر کابل
حدود کشور خود هر مجله میکند روشن کند تحدید اطراف وطن در بحر وبر کابل
شناساند بملت چار سمت خانه خود را نماید از وطن اهل وطن را باخبر کابل
کند اهل وطن را از مشاهیر وطن واقف سراپاسر گذشت ملك ودولت کرده سرکابل
نویسد شرح اعیان وطن را از پی ملت نماید فکر بهبود وطن شام و سحر کابل


صفحه (۱۹) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۲)

کند روشن بر اولاد وطن اشخاص تاریخی نماید فخر افغان را بعالم منتشر کابل
نماید زنده نام مردگان قوم و ملت را بغیر از ذكر خير ملك و دولت نیست در کابل
کندا بن خیر خواه از خیر و شر آگاه ملترا همیسنجد بي ملك و وطن نفع و ضر رکابل
کند اصلاح تحریر جوانان وطن کم کم خط مشی ادب را مینهد زیر و زبر کابل
کند در انتظام سبك انشا سعی نیکوئی نماید طرز تحریر کسان رنگ دگر کابل
کند تشریح و تشخیص زواياي وطن دايم بي تصحيح خاك ملك باشد دا کتر كابل
بخوان خرسند میساز د دلت اشعار شیرینش بخوان گاهی بی تفریح طبع ای بر هنر کابل
چرا میخیزد ازوی بار بار اشعار شیرینم ندارد کرشعار کشت و کار نیشکر کابل
اگر اینست تاثیر کلام سحر پردا زش شناساند بعالم خویش را نیکوسیر کابل
بروزی کز فزونی ماه تابان بدر میگردد بسان بدر در هر شهر کردد مشتهر کابل
برای اهل دانش میرساند تحفه معنی بهر ماهی ز کابل میکنند عزم سفر کابل
توان شرکت نمودای مهرورز این ماه تاباں را پس از يك ماه روزی میتوان دیدای پسر کابل
برغبت میتوان خواند ای وطنخواه وطن پرور که باشد از جوانان وطن رنگین اثر کابل
گهر های درخشان میفروشد زین دکان مگذر ز نظم و نثر دارد صفحه های پردرر کابل
ندانی غازه کردن سهل باشد بر رخ معنی که رنگین میکند هر جمله از خونجگر کابل
نماید گلفروش طرز رنگین ظاهر وباطن چونام خویش باشد از مضامین گل ببر کابل
عزیزی را که باشد نظم شایان نثر شایسته سزد گر می فرستد از برای درج در کابل
برای درج کابل اینکه داری معنی رنگین بس است این تحفه ات هر گز مبر چیزی دگر کابل


صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )
بقلم غلام جیلانی خان اعظمی
معارف و معارف پروری
از مسلمات غیر قابل تردید است که بشریت در صحنه حیات و مبارزه در زندگی محتاج بوسائلی هستند که بغیر آن حیات واجتماعات دست خوش فتور سیرحوادث ومنکوب پیش آمد مقتضیه دهر خواهد بود .
بشر در ادوار حیات گذشته مرارتها وزحماتی را که در راه حفظ حیات واجتماع نوعی خویش کشیده و بدبختی هارا که طی کرده اند از نظر تاریخ پوشیده ومستور نیست !
مطلعین بتاریخ امم گذشته میدانند قسمت اعظم وعمده تاریخچه حیات بشر گذشته عبارت از يك سلسله جنگها وواقعات مدهش خون ریزی ونفاق بوده وکمتر از تمدن و آسایش وشیرینی حیات واجتماعات مستفید شده اند . مدت عمر اقوام متمدن ومسعود گذشته چون آفتاب نیمروز سريع الزوال و مانند خواب خوشی بزودی سپری شده است . گرچه از وجود تمدن و راحت زندگانی بعضی اقوام گذشته یاپاره اضطرابات وخون ریزی های بشر امروزه نمیتوان منکر شد ! ولی اگر این دوقسم حیات امروزه و گذشته مقایسه شود می بینیم تمدن وسعادت بشر گذشته اختصاصی و بپایه ها استوار بوده است که حامل آن تنها عده از مشاهير وفضلا وبرجسته گان قوم بوده و آن بنای عالی در برابر غلبه وفشار مخالف از طرف عموم معاضدت وحفاظه نمیشد لهذا گفته میشود که تمدن وسعادت آنروزه در حالت بیکسی مانده با نا ملایمات دهر مقاومت نمیتوانست وازین لحاظ جنگها ونفاق ها ومخالفت های سلاطین و اقوام


محفل توزیع انعامات معارف در چمن دلگشا
پنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱


[BLANK PAGE]


صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۲ )

گذشته بيك حركتِ جزئی توانسته است بنيان آنكونه تمدن و سعادت بشر گذشته را بزودی ويران كرده و خون ريزی ها و بدبختی های مدهشی را در كتله های بشريت ايجاد نمايد .
ولی تمدن امروزه که از نقطهٔ عمومیت علم و معارف ووسعت مدارس ومکاتب طبعاً توده های اعظم اجتماعات بشری را هوا خواه و دوستدار خود گردانیده است میتوان گفت که اگر موجد وسایل مهمۀ مدنی و اسباب خوش بختی بشر فعلی عده های مخصوص و معدودیست ولی حافظ و نگهبان این تمدن سایر طبقات و عموم افراد بشر امروزه میباشد و بنای این تمدن بر روی احساس و خواهشات قلبیهٔ عموم توده وضع شده که اگر اقوام و حکومات کنونی معروضی مخالفت دشمنی همدیگر خود شان واقع شوند ولی غالبین و فاتحین مخالفت و تعرضی بعوامل و وسایل تمدن امروزه نخواهند نمود . جنگ خون ریز و بزرگ عمومی چند سال قبل گذشته شاهد اینمدعاست که باوجود وحشت وعظمتی که تاریخ نظیر آنرا در اقوام بشر گذشته نشانداده نمیتواند با آنهم بجای اینکه آثار وجمال تمدن کنونی را محو بالکه دار نماید یکعده اختراعات وفنون وصنایعی را برای بشریت ارمغان آورد که امروز هر کدام آن بمقصد رفع احتیاج و تسهیلات زندگانی بشر قیمت بزرگی دارد .
والغرض تمدن و خوش بختی که میتواند از دشمنی واغراض مصون مانده بتواند ، عالمی که معایب شرارت و خون ریزی خویشتن را ممکن است جبیره و شکسته گی های مدهشی را ترمیم و تلافی کنند ، وسائلی که ممکن است سیر بشر را بجادهٔ سعادت و ترقی سریع ساخته وجلو گیری ازسؤ اخلاق ، شرارت ، بد امنی نموده و موانعات را از سر راه سعادت بشر کناره کند نشر معارف صحیح و عمومی است .


صفحه (۲۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)
معارف عمومی در يك مملکتی بیشتر از همه زمینه های فکری و اخلاقی عموم طبقات را بپذیرفتن فضایل زندگانی و وسایل خوش بختی اول باول مساعد ساخته تمدن عصری را از بغض ونفرت بر کنار می گرداند یعنی اگر مبارزات واختلافات را بکلی از بین بشر رفع نتواند باری از وحشت و ارتجاع عمومی جلوگیری توانسته خسارات وارده را بسریع ترین اوقاتی جبیره خواهد نمود .
نشر معارف یا تربیت صحیح یگانه عامل مقتدریست که میتواند جنبه حیوانیت و شرارت فطری انسان را در وجود شان خسته و معطل ساخته عواطف عالی آنرا قوی و فضایل نفس و ملکات حسنه را در آنها نافذ و پایدار نماید .
معارف صحیح آخر ترین دوائیست که امراض اخلاقی و اجتماعی توده بشر را بآن معالجه میدارند .
مكاتب و مدارس علمی دارالشفائی بیماران اولاد بشر است یعنی امراض فطری که مثل جنبه فضایل نفس سرشتۀ فطرت است یا مکروب های مضرۀ نسلی که ارثاً در خون و وجود کودکان يك قوم جایگزین میباشند درین دار الشفا انجکشن ومعالجه شده سپس اولاد بشر با صحت كامله معنوی و سلامت مادی در صحنه حیات و میدان سعی و عمل حاضر شده می توانند .
قلم هر ذيعلاقه بسعادت نوعی این موضوع را مرتباً در تودۀ بشر و صافی کرده و هر کدام بنوبه خود فضیلت و شرافت علم و معارف را ستوده است ولی بعقيده ما صفت کردن علم و معارف امروز مستغنی از آنست که شرح داده شود زیرا طوریکه آفتاب روشن و نورانی بوده هر ذیحیاتی از نور و حرارت آن استفاده میتواند فضیلت معارف هم دارای این وضاحت و بی نیاز از تعریف خواهد بود ، درینجا مقصد نویسنده از قدر دانی و استقبال از معارف است که اقوام امروزه چطور ازین فیض بزرگ استفاده کرده می تواند .


صفحه ( ۲۳ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )

معلوم است اقوام یا اشخاص بطور نزاکت احساس و روشنی افکار خویش از مطالب عالیه بطور تدریجی استفاده کرده و زمینه عقول و روحیات بقدر مراتب صفوت و شفافی نور خرد و فضایل را از خود انعکاس داده میتوانند.
البته يك موضوع علمی و حیاتی در جهان متمدن مثل دنیای جدید یا ممالك مغربی نسبت بوسط افریقا یا ممالک پس مانده مشرقی خوبتر پذیرائی و تقدیر شده می تواند.
علم و معارف سالیان زیاد پست در خاك پاك وطن محبوب ما قدم گذاشته است ولی از طرف ما و ملت ما بقدر فراخور مقام آن تقدیری نشده و شاید این قصور از نارسائی افکار عامه بوده و خواص ما هم بکنة آن تدقیق کرده نتوانسته اند.
ولی امروز که در راس اداره ملك وملت افغانستان زمامدار و قائد حساس و عاقلى مثل شخص نجیب اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی واقع شده ذات همایونش در پرتو همان افکار بزرگ و خیالات عالیه و احساس نفیس که قدرت با علیحضرت شان اعطا نموده در هر زمان و موقعی علاقه و صمیمیت مخصوصی نسبت بمعارف وطن خود نشان داده و خوشبختانه امروز می بینیم در وطن محبوب ما علم و معارف مربی و دوستدار بزرگ ولایتی پیدا کرده که تائیدات و پذیرائی ذات همایون وی از عالم عرفان و فضایل معارف می تواند سرمشق تمام جامعه ملی ما قرار گیرد و طوریکه معارف در ممالك متمدنۀ سایره کسب ترقی و نشو و نما کرده افغانستان و ملت آنهم ممد و مربی معارف وطن خود شده ازین عامل سعادت استفاده نمایند.
از برجسته ترین احساسات و اعمال معارف خواهانه و افکار قدرشناسانه اعلیحضرت همایونی که تثبیت این مدعای ما را کرده و اسباب امیدواری آتیه


صفحه (٢٤) سال اول - مجله کابل شماره (١٢)

مملکت و ملت ما می شود اینست که در بدو امر زمامداری و در موقع نخستینیکه
ذات شاهانه بفتح کابل نایل گردیدند درصورتیکه تمام سرمایه ها و دارائی
دولت حریق فتنه شورش شده وتنها بالغ به یکمقدار سرمایه قابل شخصی
که اعلیحضرت شان دارا بودند یکربع آنرا بنام ابراز عواطف معارف دوستی
تسلیم وزارت معارف فرموده و از اصلاح هر امری اصلاح معارف وطن را
مقدم شمرده باولیای امور معارف توصیه فرمودند .
سپس امور معارف چه در هنگام پیش آمد حوادث چه در موقع امن و
راحت يك آنی از نظر توجه و تلطف ذات شاهانه دور نمانده مرتباً مورد
نوازش ومحبت ها یونی تا کنون واقع شده می رود که از بزرگترین مراحم
شاهانه ها نا اعطای قصور و ابنیه واملاك ویاغات دارالامان است که بمعارف
بخشش قطعی فرموده اند تا وزارت معارف آنرا در راه سعادت اولاد وطن
بکار برده دارالامان را دارالسعادت اولاد آتیه افغانستان و بزرگترین
مجامع علمی و عرفانی وطن قرار دهد .
مخصوصاً مظاهرات عرفان پروری حضور همایونی که نمونه ازقدر شناسی معارف
و تشویق اولیا واطفال دبستان خاك وطن است بعنوان محفل توزیع انعامات
(یا گاردن پارتی) که بروز پنجشنبه ۱۸ حمل در چمن قصر دلکشا از طرف
ذلت همایونی انعقاد یافته و بزرگان عرفانی ومامورین دولتی عموماً دران محفل
حضور داشتند قابل هرگونه تمجید و امید واری است چه توزیع انعامات بدست
همایون شاهانه مستقیماً اجرا ونطق ها وفرمایشات حکیمانه خاطر عموم را بدوستی
وقدرشناسی معارف تشویق میفرمودند که حقیقتاً این محفل از طرف يك پادشاه
افغانستان بتقدیر علم و معارف وطن وتقسیم مکافات و جایزه ها باهل معارف
تأثیرات مهمی در روحیات وافکار عامه نسبت بقیمت شناسی معارف تولد نموده


محفل توزیع انعامات معارف در چمن دلکشا
پنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱


صفحۀ (٢٥)
سال اول ـ مجله کابل
شمارۀ ( ١٢ )

و سرمشق خوب و شایسته بزرگان مملکتی گفته میشود . ما بسی امیدواریم که تمام هیئت دولت وعامۀ مامورین حکومت بتاسی اراده ونیات مقدس پادشاهی در راه تشویق ملت به معارف و تقدیر مساعی اهل عرفان از اینگونه قدر دانی ها دریغ نفرموده و ضمناً ملت عزیز را بسعی و عمل عرفانی جلب و دعوت نمایند ما یفین میکنیم پیروی مامورین حکومت ازین رفتار شاهانه مملکت را بزودی از آنچه مامول است بطرف سعادت حقیقی پیش خواهد برد .

اثر طبع شاعر شیوا عبدالرسول خان
ژنرال قونسل افغا نستان در هند

( پیغام به محصلین افغان در مغرب )

پيك دردم قاصد سوز دل پروانه ام
نشه سوز جگر گل كرده از پيمانه ام
از دهان زخم دل پيغام درد آورده ام
نالۀ جان سوز پيك آه سرد آورده ام
بر زبان شعله احساس دل پروانه ام
در گداز شمع شرح گریه مستانه ام
يك دلى بايد بداغ مهر ملت مشتعل
تا كنم تفسير طوفان گداز سوز دل
درهوای سوختن تا مرغ دل پر میزند
از مساماتم شرر فواره سان سر ميزند
ای بهار آرزوی سینۀ خاك وطن
بشگفد گلزار خون پاکت از خاك وطن
همتت آرد برون از خاك رنگ صدبهار
غفلتت سازد گلستان ارم را خار زار


صفحه (٢٦)
سال اول - مجله کابل
شماره (١٢)

تا بکی بر شیشه امید دل پا می‌زنی
عالم افروز است داغ سینه بریان بیا
مادر محنت قرین جنت آغوشت وطن
گلشن آمال تو پامال جهل و غفلتست
ای که نور معرفت در سینه‌ات تابان شده‌است
دل بدست جادوی فتانه مغرب مده
یکجهان در انتظار کامیابی‌های تست
ای بهار آرزوی دیده امید شرق
توسن احساس ملت را بیا مهمیز زن
دیده خوابیده گان ملتت را باز کن
شمع وش غرق گداز گریه مستانه باش
آتش عشق وطن در سینه بیدرد زن
از برای اعتلای ملتت کن جان فدا
تا که این قصر تمدن در وطن برپا شود
نونهال گلشن آمال قلب آسیا
بین بدامان چمن رنگی سعادت کرده گل
بر فلك رنگ شفق بشكفت با صد آب و تاب
عالمی تبريك می بارد ز اوج افتخار
آرزو در سینه بر اوج فلك برمی‌زند
خاك نومیدی بچشم روشن ما در مزن
از اروپا تا وطن فرشت چشم انتظار
هست یکعالم طپش سرشار یکعالم امید

سنگ بر مینای يك عالم تماشا می‌زنی
گریه هم شور قیامت می‌کند طوفان بیا
در وجود آرزنده جسم و برد دوشت وطن
سرگران از نشه غفلت سراسر ملت است
سینه ات از پرتو این نور شرقستان شده‌است
داغ حسرت بر دل معشوقه مشرق منه
ارتقاء ملت تو چشم اندر راه تست
کشتی آمال ملت را نباید کرد غرق
بر دل خصم وطن با خنجر خونریز زن
رسم آئین تجدد در وطن آغاز کن
در بهار سوختن سوز دل پروانه باش
خامه ات را کن تبر در ریشه نامردزن
وان سرت باید شود خشت اساس ارتقاء
بیرق فخر وطن بر آسمان بالا شود
یکه تاز ملك خاور فخر قوم آریا
میزند دور زمان بر بام گردون این دهل
ای محیط یأس و ناکامی بس است این مرگ خواب
تا تو بر شمع وطن قربان شوی پروانه وار
نکبت و فقر و فلاکت حلقه بر در می‌زند
بیخ امید پدر بهر بت کافر مکن
تا سلامت تو برون آئی زکام اژدهاو
رحم کن بر والدین خویش آن موی سپید


صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۲ )

مادر بیچاره ات شبها به چشم اشکبار میکند خون جگر بر سجده گاه خود نثار
تا تو از این دیر با شان و شرف آئی برون پاک تر از گوهر از کام صدف آئی برون
اینخوش آنخاکی که هر يك ذره اش درد آشنا است برگ برگ گلشنش جوش بهار اعتلاء است
ذره ذره جذبۀ احساس در ده ملت است هر سری سرشار مهر خواهشات دولت است
در همه افراد ملت يك دلی ناشاد نیست از زمین تا آسمان غیر از مبارکباد نیست
وای بر حال زمین شرق مسکین وای وای هر طرف آخ است هر سو اف بهر سوها یهای
گرم بازار جهالت حکم فرما جاهلیست فرد فرد شرق سرشار شراب غافلیست
ای محیط آرزوی يك جهان قلب حزين حاصل عمر عزیز ما در محنت قرین
شعله داغ وطن برسینه خود برفروز هر چه هست اندر جهان غیر از وطن او را بسوز
شعله جواله شو بر خرمن دشمن بزن آتش اندر دود مان دزد اهریمن بزن
جاذب احساس همچون تارهای برق باش رگ برک چاك گريبان صباح شرق باش
چون شرر بر بادی کاشانه بیگانه شو ، ويمو سر تا بپا سوز دل پروانه شو
بسمل دلها بر افشان است در رقص طپش هست شریان جگر چون نبض عاشق در پرش
فرش راه انتظارت چشمهای اشکبار دارد امید قدومت جوش صد عالم بهار
شیشه بازار است زیر پات فرش آبله هوش کن آهسته بگذر زین شکستن مرحله
ای بکام دوستان سازد خدایت کامران نور چشم دوستان و خار چشم دشمنان
در عروقت سرد جوش خون افغانی مباد سرد و چارت نامرادی جهل و نادانی مباد
از رسول این ناله های جانگداز چون شرار بهر اولاد وطن اندر اروپا یاد گار
شعۀ از آتش سوز دل بریان من میکند تقديم نور دیده گریان من


صفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )

بقلم عبدالله خان افغان نویس
فضلای فراموش شده
( ٥ )

۲۹ ـ ملا گل آخند زادۀ معروف که شهرت فضل و معرفت ایشان اظهر من الشمس است از تلامیذ مسعود آخند زاده اند و مشارالیه برمتون و بیضا و شریف و شرح ملا حواشی نموده ولی بطبع نرسیده است و حواشی مذکور نیز در دست جناب مولوی عبد القدیر خان چهار باغی احفاد اوشان موجود ست مدفن آخند زاده صاحب مغفور چهار باغ لغمان .
۳۰ ـ ملا عبد السلام آخند زاده صاحب مرحوم صدیقی الاصل و صاحب تألیفات است بر چلبی و شرح و قایه و عینی حواشی نوشته ولی به طبع نرسیده و نزد پسر شان جناب مولوی عبد القدیر خان رکن جمعیت العلما موجود است مولانا ی موصوف در سنه ۱۲۹۸ فوت و در حظیر عمومی چهار باغ لغمان مدفون هستند .
۳۱ ـ الوس میر آخند زادۀ شینوار معروف به ملا صاحب کوت صاحب تصنیف و تالیف بوده بر کتاب بدیع المیزان حاشیۀ نفیسی نوشته ولی متاسفانه بطبع نرسیده مزارش رود کوت علاقۀ جلال آباد سنین عمراو ( ٦٥ ) در سنه ۱۲۳۰ فوت و به علاقۀ کوت مدفون است .
۳۲ ـ ملا قمر الدین صاحب مبروم فاضل و در علم و تقوا دارای صفات عالی بوده بر میرزا بیدل و مثنوی جلال الدین رومی حواشی منظوم فارسی نوشته و اکثر از کتب اصول را شرح کرده و این عالم در افغانی و فارسی طبع روانی داشته


صفحه (٢٩) سال اول ـ مجله کابل شماره (١٢)

ولی متاسفانه کتاب های او به طبع نرسیده است.
ملا قمرالدین صاحب در سنه ١٣٢١ فوت و مقبره شان در بروی علاقه
جلال آباد است.
٣٣ ـ ملا فقیر کاموی عالم و فاضل و صاحب تصانیف است در افغانی تفسیر
يسير را ترجمه و در فارسی ترشبه ارنیه را به یادگار گذاشته ولی متاسفانه فاضل
موصوف در سال (١٢٨٥) عالم فانی را بدرود کرده در کامه علاقه جلال آباد
دفن است. در اوایل اعلیحضرت شیرعلی خان فوت شده.
٣٤ ـ ملا صاحب تایا قوم یوسف زائی عالم و صاحب تصنیف بوده بر قاضی
سلم حاشیه مستقلی نوشته و به طبع نرسیده نسخه جات قلمی آن متداول است
مولدش علاقه بغای بکلی صوبه سرحد پشاور در سال .... فوت و در حیدر آباد
دکن مدفون است (قرن ١٩ ع)
٣٥ ـ مولوی محمد شعیب صاحب شخص فاضل و دارای صفات عالی بوده
حاشیه بر کتاب سنبت نوشته که موسوم به حامیه است مولدش خرکی باسول
سنین عمرش (٨٠) در سنه ١٢٩٩ بدرود حیات گفته و مقبره او در هدیزه
خرکی علاقه باسول جلال آباد میباشد.
٣٦ ـ ملا ابوبکر آخند زاده صاحب قندهاری شخص عالم و فاضل و در
علوم شرقی عالم بصیر و دانا بوده هیئت فارسی را حاشیه و ایساعوجی و فیساغوجی را
اختصار نموده ولی متاسفانه او بطبع نرسیده است و این فاضل مبرور در زمان
اعلیحضرت دوست محمد خان رتبه ملا باشی گری داشته و در عصر اعلیحضرت
عبد الرحمن خان در زمره چهار مدرس شهیر افغانستان در کابل بوده مولدش
شهر قندهار سن عمرش (٩٠) قوم او اسحاق زائی در سنه ١٣٠٥ بدرود
حیات کرده در مقبره عمومی قندهار مدفون است اثرات این فاضل نزد احفاد


صفحه ( ۳۰ )
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ۱۲ )

شان جناب عبدالرسول خان آخندزاده سابق وكيل منتخبۀ قندهار موجود
خواهد بود .
۳۷ ـ ملا محمد نور آخندزاده صاحب پوپل زائی دارای تصانیف و از جمله
تلامیز او شان یکی جناب عبدالحق خان آخندزاده صاحب الکوزائی مدرس شهر
قند هار که در تمام علوم دارای صفات عالی میباشند هستند ملا محمد نور آخند
زاده صاحب موصوف بر قاضی سلم حاشیۀ مستقلی نموده ولی به طبع نرسیده
و نسخه های قلمی آن در قند هار رایج و متداول است مولدش شهر قندرهار و
در سنه ۱۲۹۹ بدرود حیات کرده و در مقبرۀ عمومی قندهار مدفون است .
۳۸ ـ ملا دین محمد آخند زاده روغانی عالم مشهور و در تمام علوم شرقی حصهٔ
وافی داشته برکافیه حاشیۀ مستقلی موسوم به مهردینه نوشته و چاپ شده قوم او
درانی مولدش روغانی جلال آباد و در سنه ۱۲۹۵ فوت و در علاقهٔ
مذکور مدفون است .
۳۹ ـ ملا فقیر الله صاحب کاموی بن عبدالرحمن يك فاضل جید و دارای
هر گونه صفات عالی بود در تمام علوم حصهٔ وافی داشته در عربی فتح الجمیل
فی مدارج التكميل وبراهين النجات من مصائب الدنيا والعرصات وطريق الارشاد
في تكميل المؤمنين والاولاد وفتوحات عينيه ، شرح عقاید صوفیه ،
وجواهر الاولاد ( عربی ) و فوائد فقیر الله ( بزبان افغانی ) ومحمود الاوراد بزبان
پنجابی وكتاب الازهار في ثبوت الاثار از یادگارهای علمی این یگانه روزگار است
و بطبع رسیده مولدش کامه جلال آباد در سنه ۱۳۲۰ بدرود حیات کرده در کامه
جلال آباد مدفون است .


صفحه (۳۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)

بقلم : شهزاده احمد علیخان درانی
« مزایای اسلام »
روح قدس اسلام دارای کدام رعنائی و چه زیبا ئیست ؟ که با وجود این تنزل و تنزل انتهائی مادی مسلمانان موجوده باز هم تا کنون عقلای زمان و دانشمندان جهان در جنبر انقیادش بطیب خاطر خود می آویزند . ستونهای جرائدهندی خبری را که نسبت بمشرف شدن يك جوان امریکائی بدیانت اسلام « مستردی دبلیو » که در مسجد کانپور باین دیانت پاك گرویده ، البته از بیانیه خودش که نور حقیقت اسلام بدلش تابیده و آنرا موجب هدایت خود قرار داده ؛ باعث مسروریت ما شده می تواند ولی حقانیت و صداقت اسلام ازینهم بالا تر است چه این دین پاك از هر حیث مطابق فطرت بشر وحافظ حقوق انسانیت بوده و زاید از مفاد آن ديگر هيچ يك مذهب و دیانتی این مفاد عمومیه را افاده نمی تواند ! نکات قابل التفات درین دیانت که از مرور ایام قلوب انام را جذب نموده از حد و اندازه زیاد است ولی از آنجا که طوالت کلام موجب خسته گی طبیعت خوانند گان نشود تنها برسبیل اختصار نسبت به اصول آن اکتفا نموده تشریح میکنیم : عبادات در اسلام سبب منافع بشر ویگانه موجب لالی و ترقی دارین شمرده میشود .
اول : دیانت حقه اسلام : پیشتر از همه باحتساب اهمیت داده و آنرا در امور عامه شرف تنفیذ می بخشد ؛ احکام ثابته این احتساب در موارد آتی اجرای نفوذ کرده وامور مبارکه مذکور را تحت تامین میگیرد .
(۱) عبادات که متضمن نماز ـ زکوة ـ روزه وحج است .


صفحۀ ( ۳۲ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۲ )

( ۲ ) معاملات : که حاوی معاملات شخصیه از قسم جزئی یا کلی ، تجارت حفظ امانات در ملازمت وغیره ، عدم رشوت وتلافی حقوق وغیره اموریکه مربوط است بحقوق فردیه وعمومیه میباشد .
( ۳ ) اخلاقیات که حاوی است بمحایل : ممانعت از فحاشی ، شراب نوشی قمار بازی ، تمگدی ، فریب کاری اسراف وتبذیر که يك معصيت مهلك ودر نتیجه برباد کنندۀ اخلاق ومضر صحت ومنافع مادی ومعنوی انسان میباشند.
( ٤ ) محاکمات از نوع دیوانی و نوع مالی ـ تشخیص سرمایه داری وخراج گذاری ـ نوع ديوانى وملكى حسن انتظام امور اداری ـ انسداد مظالم پولیس وعمال ـ اداره جات دولتی ، سرمایه داری ـ نظم اداره های تجارت وزراعت ـ ادارۀ نگهداشت آثار عتيقه ـ محکمه جات حفظان الصحه ـ وجميع اداره ها و موسسات دولتی که موجب ترقی انام وذمه دار امن و آسایش مخلوق است .
( ٥ ) اشاعت وتوسعة تعليم وترتيب اصلاح مدارس مراقبت مدارس دولتیـ انسداد اشاعت تعاليم مضره وترويج وتحريص تعليم صحيحه .
والحاصل اسلام شعبۀ احتساب را قائم نمود تامعیار اخلاق بتوازن طبیعی خود قائم بوده فطرت بشری را کاملاً نگاهداشت نماید .
نماز : مقصد است از اظهار عبودیت بحضور حضرت الهی یعنی انكسار وتذليل نفس خضوع وخشوع ، ابتهال وتوجه الى الله ، وضمناً قايم شدن اخوت واتفاق است : که انجام آن اجتناب وتحفظ از خواهش و منکرات و رذائل و خباثت که منبع فساد آدمیت وسرچشمۀ بی امنی عالم است میباشد . اگر در فوائد ظاهری بیائیم میتوانیم گفت که نماز پنجگانه عبارت از پنج وقته پاکی جسم ورفع کثافات بدنی واصلاح کسالت جسمی است ـ نیز هر پنج وقتی


صفحه (۳۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۱۲)

مرتباً از حال همسایگان خود مستحضر شده و از احوال آنها مطلع میگردد
تا بعیادت واستمداد همسایگان خودرسیده و در نماز های جمعه نیز هر هفته یکبار
از احوال مسلمانان شهر خود خبردار بوده بهر گونه مشورت و داد وستد
امداد و اعانت رسیده گی بتواند - طوریکه بنای نماز ها و اجتماعات مسلمین
وافادات آنها در اوقات پنجگانه و در يك شبانه روز و همچنین درهفته یکبار
و اعیاد استوار شده است .
(٦) حج : ادای حج در عمر انسان نیز باساس همین مقصد مقدس فریضه
ذمت انسان گردیده تا لا اقل افراد مسلمین درمدت عمرخود شان ارا براز این
اخوت اسلامیه که عبادت اجتماعی وامر خالق کائنات را نیز حاوی است ادای
ذمت کرده باشند تجدید اسوۀ ابراهیمی - اجتماع جمله شعوب وقبایل موحدین
وظهور وقيام اتحاد ممالك واهم از مفاد عمومیۀ حج است که در نتیجه آن تقویت
تعاق الهی ، انقیاد احکام شریعت رفع انشقاق واختلاف وانسداد تفريق وتشتت
بين المسلمين صورت می یابد .
(۷) روزه : در یکسال یکماه روزه گرفتن برای صحت بدنی و روحانی انسانها
نزد حكما واطبای قدیم وجديد يك فعل مستحسن و نهايت مفید بشمار رفته است
زیرا برای رفع اکثر امراض از ین خوب تر تدبیری را نشان نداده اند ، نیز
مقصد از روزه گرفتن تقوی وطهارت و پرهیز گاری نفس و تزكيه روح است
تا درقوای بهیمی وغضبی انسان اعتدال واقع شده عادت بصبروتحمل پیدا شود .
از تشریحات فوق معلوم شد که منشأی اسلام تقرر محسنات واستيصال نقائص
و معائب است ونگاهداشت اعتدال فطرت بشرى .
( ۸ ) زکوة و وراثت : در نوع انسان « خواهشات جلب منفعت » ازهمه
زياد محرك عمل است از ینرو اسلام املاك شخصی را احترام میکند ؛ ولی چون


صفحه ( ٣٤ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ۱۲)

اجتماع ثروت در يك مقام یا در چند جانبی نوع انسان را على العموم دوچار نقصان
میسازد بنا برین اسلام قانون زكوة را وضع نموده اجتماع سرمایه را که متجاوز
عن الحد باشد سد باب نموده است زیرا که اساس حیات انسانها استوار به
اتفاق و تعاون عموميه است لهذا شخصیکه از عایدات خود ذخيرۀ معقولى نموده
و حوائج حیات خودرا نیز تأمین میکند مقبول محضر مسلمین بوده يك نوع
واجب التقلید سیرت اسلامی محسوب میشود یعنی که مقدار ذخایر خود را براه خدا
وانسانیت و منافع جامعه قسمت نموده خدمت عظیمی جهت بنی نوع نموده باشد .
از همینجاست که اسلام درین دورۀ سیزده صد سالۀ خود از کشمکش محنت و
اختلاف نظر سر مایه داری برکران بوده و باساس يك اخوت و اتحاد کاملی
سر مایۀ شخصی را نیز پوره احترام میکنند ، افراد ملت را جهت فرا همی
سرمایه اختیار کلی داده ، چون قوای انسانی بلحاظ استعداد جسمانی و دماغی
غیر مساوی واقع شده اند لذا آدمی که از از مبدء فیاض الهی بازوی توانا یا
دماغ روشن و عقل و ادراك و فكر فعال را دارا ست ؛ طبیعی است
نسبت بيك شخص غبی و کودن یاشل ومشت زیاده کمائی میکند و اگر آن
کمائی را برای اشخاص ( روشن دماغ توانا ونحيف بی دماغ ) قسمت مساوی
بکند باز حمقی است که آن جذبۀ عمل که محرك زيادتی « خواهش جلب
منفعت » می باشد از روی کائنات انسانیت بالکلیه نیست ومحو خواهد شد.
با اینهم آن نقائص نیز از چشم حقیقت بین اسلام پوشیده نیست که اندوختن سیم وزر
غیر مشروط در میان جامعه مولد چگونه اضرار میشود ؟! و امروز دنیای متمدن
تا چه اندازه ازین مسئله مضطرب اند ! یعنی اكر يكطرف چند نفر قارون صفت
وسرمایه دار کلیدهای خزائن خودرا بالای اتوموبیلها بار میکنند دگر سوملیونها
بنده گان خدا و هزاران هزار برادران شان از فاقه وبی خوراکی در آغوش


صفحه ( ٣٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٢ )

مرگ افتاده و هم موجب بسی بد اخلاقی‌ها وجرائم بیشمار می گردد . اسلام
این معائب را بدواً بذریعهٔ زکوهٔ جلوگیری نموده برای پیروان خود فرض
گردانیده که هر صاحب نصاب مجبور است قسمت عایدات و سرمایهٔ خودرا به
غربا ومساكين واجب الامداد ومساكين مستحق انفاق بکنند .
( ۱ ) هرمذهب داراى يك قوت جاذبهٔ می باشد : دريك مذهب مشهور
مشرق قوت جذب نمودن توهمات بدرجه ایست که این مذهب في حد ذاته از
هرسو يك طلسمات اوهام وسحرستان تخیل بنظر می آید ـ وتاریخ شاهد است
که وقتیکه این مذهب مشهور با کدام دیگر مذهبی تصادف نموده بجز اینکه توهمات
آن مذهب را اقتباس کرد دیگر کاری نتوانسته است بالعکس مذهب حقهٔ اسلام
بهر مذهبی که برخورده جوهر اخلاق ونخبهٔ محاسنش را پسندیده و در خود حل نموده
است ! یعنی اسلام برای قبول هر گونه ترقی علوم وفلسفه وطبعیات آماده ومستعداست:
مثل فلسفه وحكمت يونان ، مصر وغيره اسلام بهر ملك و ديا ريكه رسيد
طبعاً باديان و مذاهب آنممالك تصادم نموده ! افكار ، عقايد ، خيالات ،
اخلاق هر ملتي باوی اصطكاك کرد ، ولی بجای اینکه عقايد من خرفه
و اخلا قيـات پست یا عادات ردى ملل مذکوره دران تاثیر ونفوذی كرده
بتواند ؛ با لعکس اسلام همه شؤن و مراسم و عقايد من وجه ممالك و ملل
مفتوحه را تحت الشعاع قرارداده وبواسطهٔ عظمت فلسفه ومعقوليت وحقانيت
خويش برهمه استیلا نمود . امروز اسلام با مزايا وحقیقت مسلمه ایست که قبل
ازین بوده ! یعنی در اساس واصول آن تحریف وتغیری راه نیافته است که
شان بلند آنرا معلول ساخته بتواند . ديانت حقه اسلام پیروان خود را بلا استثنا
وبدون مراتب وامتيازات در تحت تأمین گرفته حقوق همه را مساوياً رعايه مینمايد
وبكافهٔ مسلمین افکار بلند وخیالات عالی را تعلیم میدهد .


صفحه ( ٣٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )

۲ : در اکثر ادیان عالم سلسله مراتب حدود و حقوق افراد الناس مختلفاً تعیین میشود ! ولی اسلام این قانون و روش غیر منصفانه ظالمانه را از بیخ و بن بر کنده است . در اولین فریضه اسلام که نماز با جماعت است سلطان و فقیر تفاوتی نداشته برای عموم مساوات را رعایه مینماید ! سویه مراتب حضرت بلال حبشی رض و زید بن حارث رض شاهد انمدعاست ! احوال خاندان غلامان هند ، مملوك مصر ، سلاطین مملوك غزنویه شاهان خوارزمشاهیان را تاریخ نشان میدهد . هویت فاتح اندلس طارق رض بن زیاد ، موسی بن نصیر و عیسی بن مزاحم را هر کس بخوبی میداند ! که حیات نخستین آنها چه بود ! واز فیض مساوات اسلام به چه مرتبه عظیم نایل گردیدند ! حریت شخصی را که اسلام به بنی نوع بشر اعطا فرموده ببانگ بلند گفته میتوانیم که دیگر هیچ مذهب و ملتی باین اندازه مراعات کرده نتوانسته است .

٣ : در مذاهب دیگر بچه یا دختر را وارث املاك قرار داده اند وبس ! ولی در اسلام اینچنین نیست بلکه مذهب اسلام منسوبين نزديك ودور را نیز در صورت فقدان اصحاب لفروض وذوى الرحام وارث حقیقی قرار داده است کذا اسلام قانون تر که وضع نموده تا از همین نقطه نظر دست تطاول متجاوزین بحقوق الناس قطع بوده ، حاصل محنت کشی وزحمات يکفرد بعد فوتش بورثه واقارب یا کسانی را که در حال حیات خود شخص مذکور بمال خود شريك و درباره اش توصیه میکنند برسد .

٤ : اسلام شدیداً احتکار را منع میفرماید و مرتكبين این فعل را که گویا بتعاون ومروت انسانی اخلال می نمایند مجازات میدهد .

ه : اسلام سود خواری را منع و بمرتکب مجازات تعیین فرموده تا افراد مسلمین در موقع ضرورت واحتیاج از نقطه ایجاب تعاون واتحاد بدون سود


صفحه ( ۳۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )

و منافع مادی بهمدیگر خود كمك و همراهی نمایند . وقتا که ما باین قانون مقدس تعمق می کنیم میدانیم که دیانت حقه اسلام در سیزده قرن قبل بنیان سرمایه داری و سود خواری را که موجب راحت یکعده قلیل وسبب بدبختی يك كتلة بزرك فقرای انسان می شود برانداخته است .
اسلام با وجود وضع این قانون محکم ترك سود و استفاده نامشروع از فقرای مسلمین ؛ قانون زكوة را هم برعلیه سرمایه داران فرض گردانیده است ! در وسط خلافت بنی امیه و بنی عباس از كثرت فتوحات وازدياد مال غنيمت كه عامۀ مسلمین ازان استفاده میکردند مستحقین زکوة پیدا نمیشد ! ولی با اینهم اسم مکروه سرمایه داری وغیره در میان نبود .
امروزهم بين ممالك وملل اسلاميه اختلاف سرمایه دارى و با رشك غربت موجود نیست ولی در همین دورۀ مجلل و متمدن عصر حاضر در اروپا و آمریکا بین محنت کشی و سرمایه داری جنگهای عظیمی برپاست !
مضرات سرمایه داری امروز غیر از ممالك اسلاميه باقى در همه قطعات متمدنه حس کرده می شود که در آتیه نسبت به مسئله سرمایه دارى يك زد و خورد مدهشى بظهور خواهد رسید . بنابرین جمله عقلای عالم و فیلسوفان و سياسيون مغرب مجبور هستند که جهت جلوگیری ازین حادثه بزرگ درین راه تعلیمات اسلام را تعقیب نمایند ـ حوادث و واقعات حاضره معلوم و مدلل میدارد که عنقریب سرمایه داری را یگانه منشأ بدبختی و نفاق نوع بشر دانسته و اضرار آنرا همه عقلا و دانشمندان اجتماعی امروزه تسلیم کنند ، آنگاه کسانیکه مدعی باقانون مقدس اسلامی هستند قلباً ووجداناً اعتراف خواهند کرد که اسلام يك دین حقانی و بزرگترین وسیله سعادت و مربی نوع بشر است .
در خاتمه این مبحث بتائید معروضات خویش تذکار صادقانه و تدقیقات منصفانه


صفحه (۳۸)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (۱۲)
مستردی دبلیو آمریکائی را بنظر خوانندگان محترم میرسانیم.
نظریات مستردی دبلیوی آمریکائی
کانپور ۹ - اپریل : مستردی دبلیو امریکائی در مسجد جامع کانپور بدین اسلام تشرف حاصل کرد مشار الیه ۲۲ سال عمردار دو شخصی تعلیم یافته و واقف امورات میباشد نظریاتی را که نسبت بدیانت حقه اسلام ظاهر کرده قرار آتی است :
۱ : مدتی در صدد جستجوی مذهب حقیقی بوده ام و اخیراً باین نتیجه برخوبدم که در دنیا فقط اسلام مذهبی است که دارای حقانیت وصداقت است.
۲ : بعقیده من تنها اسلام است که مذهب تمام بنی نوع انسان شده میتواند.
۳ : در اسلام مساوات برادرانه و يك جهتی مبرا از هر گونه آلایش موجود میباشد انجیل محبت با همسایه را مثل محبت باشخص خود تاکید و تعلیم میدهد ولی این درس و تعلیمات را جز اسلام هیچ مذهبی نمیتواند پیش ببرد.
٤ : همانطوریکه انسان بایق برای مهمات خویش محاکم بزرگی مراجعه نماید اسلام صرف پرستش يك خدای واحد را تعلیم و درس میدهد.
ه : اسلام وحدانیت را درس میدهد و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم پیغمبر برحق اوست.
نام اسلامی مشارالیه عبدالحق است کا مابوی تبريك گفته و از خدای خویش نیاز میکنم که مشارالیه را استقامت بخشاید.
(ترجمه از سیاست لاهور مورخه ۱۲ اپریل)


صفحه ( 39 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 12 )
سخنی به نژاد نو
از علامه داکتر سر محمد اقبال
این سخن آراستن بی حاصل است برنیاید آنچه در قعر دل است !
گرچه من صد نکته گفتم بی حجاب نکته دارم که ناید در کتاب !
گر بگویم می شود پیچیده تر حرف وصوت او را کند پوشیده تر !
سوز او را از نگاه من بگیر
یا ز آه صبح گاه من بگیر
مادرت درس نخستین با تو داد غنچۀ تو از نسیم او کشاد !
از نسیم او ترا این رنگ و بوست ای متاع ما بهای تو ازوست !
دولت جاوید ازو اندوختی از لب او لا اله آمو ختی !
ای پسر ! ذوق نگه از من بگیر سوختن در لا اله ازمن بگیر !
لا اله گوئی ؟ بگو از روی جان تا ز اندام تو آید بوی جان !
مهر و مه گردد زسوز لا اله دیده ام این سوز را در کوه و که !
این دو حرف لا اله گفتار نیست لا اله جز تیغ بی زنهار نیست !
زیستن با سوز ار قهاری است
لا اله ضرب است و ضرب کاری است
مؤمن و پیش کسان بستن نطاق مؤمن و غداری و فقر و نفاق !
یا پشیزی دین و ملت را فروخت هم متاع خانه و هم خانه سوخت !
لا اله اندر نمازش بود و نیست نازها اندر نیازش بود و نیست !
نور در صوم و صلوات او نماند جلوۀ در کائنات او نماند !
آنکه بود الله او را ساز و برگ فتنۀ او حب مال و ترس مرگ !


صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٢ )

رفت ازو آن مستی وذوق وسرور دین او اندر کتاب و او بگور !
صحبتش با عصر حاضر در گرفت حرف دین را ازدو پیغمبرگرفت !
آن ز ایران بود و این هندی نژاد آن زحج بیگانه و این از جهاد !
تا جهاد و حج نماند از واجبات رفت جان از پيكر صوم وصلوات !
روح چون رفت از صلوات واز صيام فرد نا هموار و ملت بی نظام !
سینه ها از گرمی قرآن تهی از چنین مردان چه امید بهی !
از خودی مرد مسلمان در گذشت
ای خضر دستی که آب از سر گذشت
سجده كزوی زمین لرزیده است بر مرادش مهر و مه گردیده است !
سنگ اگر گيرد نشان آن سجود درهوا آشفته گردد هم چودود !
این زمان جزسر بزیری هيچ نيست اندرو جز ضعف پیری هیچ نیست !
آن شكوه ربی الاعلی کجاست این گناه اوست یا تقصیر ماست !
هر كسی برجاده خود تند رو ناقۀ ما بی زمام و هرزه دو !
صاحب قرآن و بی ذوق طلب
العجب ثم العجب ثم العجب !
گر خدا سازد ترا صاحب نظر روزگاری را که می آید نگر !
عقلها بی باك و دلها بی گداز چشمها بی شرم و غرق اندر مجاز !
علم وفن ، دين و سياست ، عقل ودل زوج زوج اندرطواف آب و گل !
آسيا آن مرز و بوم آفتاب غیر بین ، ازخویشتن اندر حجاب !
قلب او بی واردات نو بنو حاصلش را كس نگیرد بادو جو !
روزگارش اندرین دیرینه دیر ساکن و یخ بسته و بی ذوق سیر !
صيد ملایان و نخچیر ملوک آهوی اندیشه او لنگ و لوك !


صفحۀ (٤١)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (١٢)

عقل و دین و دانش و ناموس و ننگ
بستۀ فتراك لروان فرنگ !
تا ختم بر عالم افکار او
بر دريدم پردۀ اسرار او !
درمیان سینه دل خون کرده ام
تا جهانی را دگر گون کرده ام
من بطبع عصر خود گفتم دوحرف
کرده ام بحرین را اندرد وظرف !
حرف پیچا پیچ و حرف نیش دار
تا کنم عقل و دل مردان شکار !
حرف ته داری با ند از فرنگ
نالۀ مستانۀ ازتار چنگ !
اصل این از ذکروع اصل آن زفکر
ای تو بادا وارث این فکر وذکر!
آنچویم از دو بحر اصل من است
فصل من فصل است و هم وصل من است !
تا مزاج عصر من دیگر فتاد
طبع من هنگامۀ دیگر نهاد

( باقی دارد )


صفحۀ (٤٢) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۲)

ترجمۀ شهزاده احمدعلیخان درانی

«عقاید مصریهای قدیم»
متعلق بروح
تهذیب قدیم مصر فصل مهم تاریخ قدیم دنیاست اگر این باب تفکیک شود يك حلقۀ از ترقیات عقلیۀ نوع بشر از سلسلۀ آن جدا میگردد ، در سال قبلین اهرام مصر و آثار حیرت انگیزش برای دنیا يك معمای لا ینحلی بود ولی امروز آن معما کشف گردیده باینکه آن معما کار مدارس را داده است یعنی خط قدیم مصری (هیرو گلیفی) امروز خوانده شد لغات و حشی و نقیله زبان مصری فراهم گردیده تحریرات عقیقۀ مصری در حیطه تصرف در آمد و از تمام این مجموعه يك ذخیرۀ مرتب علوم عصری مدون که آنرا مصریات (اجب تیا لوجیا) میگویند و این زمینه روز بروز وسعت پیدا کرده میرود درین اوقات کتابی بی مانند احمد بیگ کمال مرحوم راجع بآثار مصری شایع گردیده است مؤلف مذکور ناظر دارالآثار قاهره بوده و تمام حیات خود را وقف تحقیقات آثار مصریه نمود و این کتاب درین موضوع آخرین تحقیقات دنیای علمی مصر شمرده می شود .

اعتقاد مصریها در بقای روح
از مدنیت قدیم آثار بسیار عجیبی که تا حال بما رسیده است مقابر و اجساد مومیائی کردۀ آنها است و اهرام نیز برای این مقصد ساخته شده بود که کار مقابر ازنها گرفته شود و عقاید مذهبی آنها که تعلق بمرگ وبعدمرگ وابدیت و خلود ارواح است ازین جا استنباط می شود .


صفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ١٢ )

آغاز وتأسیس مقابر
در مصر قدیم آغاز مقابر چنین کرده شد که اول زمین را کاوش نموده و مرده را
دفن می کردند در از انداختن نعش مردگان معمول آنروز نبود بلکه سر مرده را
بسوی سینه خم کرده و بردو پا نشانده زمین را بالای آن هموار میکردند و
بعد ازان برای نشانه مدفون زمین هموار را باندو خاك قبر را بشكل يك تپۀ كوچك
خاکی مجسم می نمودند و باز برای حفاظت وصیانت مردگان خویش قبرهای
خود را صورت سقف و دیوار نیز دادند تا وقتیکه ساختن تابوت بمیان آمد واجساد
مرده گان را بتابوت های سنگی ماندن گذاشتند و باز برای نگهداشت قبور از حوادث
وصدمات جویه بنای عمارات را گذاشتند همین طریقه عمارات رو بعروج گذاشته
مقام عظیم ومهیب اهرام را اشغال نمود واکنون نیزمابین فیوم و مصب رود نیل
تقریباً یکصد اهرام حاضر وموجود است اگرچه اكثریۀ آنها رو بانزوال وانهدام
است خلاصهٔ این سخن بحقیقت پیوست که اهرام مصر در حقیقت تنها قبرستانی
بوده است مؤرخین قدیم بکلی راه خبط پیموده اند که اهرام را حصار
و یا پناه گاه طوفان و یا مدفن خزاین محسوب کرده اند از لفظ اهرام در زبان
قدیم مصری مقصد وموضوع محمول آن هویداست
مثلاً مسکن ابدی ؛ مقام ؛ مکان ، کان خلود ، مقر روح ، وغیره مقابر
این ترقی تدریجی را چه طور حاصل نمود ؟ چونکه اعتقاد ابدیت روح در مصریها
نیز بتدریج نشو و نما یافته بود
وقتیکه مصری ها قائل به بقای روح نبودند معاملات قبور را نیز اهمیت
نمیدادند و هرقدر که این عقیده محکم تر و استوار تر گردید اهمیت مقابر نیز
رو بازدیاد گذاشت عقاید بمقابر ارتباطی قریبی دارد زیرا عقیدهٔ مصریها برین


صفحهٔ ( ٤٤ )
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره ( ١٢ )
بوده است : تا وقتیکه جسم از آسیب و حوادث زمان سالم و محفوظ ماند روح نیز همان طور پاید دار خواهد ماند چرا که روح بدون جسم وجود خارجی ندارد و از همین سبب سعی و کوشش داشتند که جسم مرده گان آنها برای سالیان درازی محفوظ و جاوید بماند ، محکم تر ساختن مقابر و مومیائی کردن اجساد نیز مربوط بعقیدهٔ فوق است .
تخیل حیات در مصریها
عقیدهٔ فوق چگونه در مصریها تولد گردید مصریها گمان میکردند که زندگانی از راه دهن و بینی از يك بدیگر انتقال می نماید و برخی اعضا و جوارح نگهبان جسم و حیات انسان است بشرطیکه حفاظت آنها نیز کرده شود نبض دست را نیز نگهبان حیات میدانستند و به پوشیدن چوری های دستی گمان میکردند از نبض دست که حافظ حیات است صیانت خوبی کرده اند و هم چنین گردن را عضو نگهبان شمرده برای حفاظت آن حمایل گردن می آویختند ، گوش را بگوشواره وسینه را بزیورات طلا و نقره عادت داده و این رسم را بطریق فوق مرسوم نمودند و احتمال قوی میرود که استعمال زیورات در دنیا از همین عقیده وطریقه فوق رواج یافته باشد .
موت
مصری ها زنده گانی را برای انسان علی الدوام تصور میکردند ولی گمان داشتند که در حات خواب و احیاناً در اوقات غشی زندگی از انسان موقتاً وداع میکنند وباز عقیده داشتند وقتیکه جسم فرسوده و خراب میشود علاقه حیات نیز برای همیشه ازو بدرود میگوید و ناشی از همین اعتقاد است که خیال حفاظت نعش های مرده گان در ایشان پیدا شده و باالاخر طریقه مومیائی کردن را رواج دادند واین طریقه آنقدر عجیب و صحیح بود که امروز نیز همان نعش ها با وجود مرور هزاران سال بحالت اصلی ونخستین خودها مانده اند -


صفحۀ (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (١٢)
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(١٠)
بقلم آقای غبار

ولایت بلوریا بولر (نورستان حالیه وچترال)
بلورستان ولایتی است در شرق شمال افغانستان که شمالاً بسلسلۀ هندوکوه (ولایت بدخشان ازواخان و زيباك گرفته تا منجان) جنوباً بولایت گندها را (صفحات سوات وباجور وسمت شرقی حالیه) شرقاً بولایت کشمير ، غرباً بولایت گندها را (وادی نجراو و پنجشیر) محدود بوده ، و از گوشۀ شرق شمال بسلسلۀ وسطح پامیر متصل است . بلورستان را یکرشتۀ كوتلها درحصۀ بالائی شرقی آن بدوحصۀ شرقی (چترال) وغربی (نورستان حالیه) تقسيم مى كند، این کوتلها غالباً از ١٢ تا ١٤ هزارفت ارتفاع دارد ازقبيل كوتلهاى زيدبك ، شونى ، شوال ، پرپت وغيره . رويهم رفته بلورستان یکولایت کوهستانی واز صعب المرور ترين دامنه های هندوکوه است ، ساختمان اراضی اینولایت برنهجی است که میتوان گفت در سرتاسر آن تقريباً هيچ یکقطعه زمینی وجود ندارد که بتوان اورا میدان نامید . وادیهای بزرگ اما غيرمرتب وعميق وتنگ بلورستان (که چندین وادیها ودرهای عمیقتر و تنگتر وکج وپیچتری ازان منشعب گردیده) بواسطۀ جبال مرتفعه که نشیب و فرازهای دشوار گذاری دارد از همدیگر جدا وآبها تقسیم می شود . این رودهای پر آب وسريع السيرى که درهای ولایت را تقاطع می کند غالباً پلهای بر روی خود بسته دارند که عبارت است ازتنۀ درختان قطور يايك دودانه چوبهای تیر ، اغلب راها ازكمرش


صفحه (٤٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۱۲)

صخرها و کنار پرتگاها گذر می کند، و پیاده روهای متعددی که وادیهای همجوار را بهم مربوط میسازد پستر از ده هزار فوت نیست و بعضاً تا ١٤ هزار فت ارتفاع دارد ، راهائیکه در کوتلهای قسمت غربی ولایت است چندان دشوار گذار است که حتی در تابستان بدون رهنمای بومی عبور از آن محال است ، مشی مواشی در قلل شاخه این کوتلهای که در اعماق درهای آن آبها جریان دارد ، در چشمهای معتاد از پایان بمثل خیل مورچه ها می نماید در صورتیکه چشم های غیر معتاد از دیدن آنها عاجز است. در هنگام سرما و بر فباری ولایت بچندین وادیها و مناطقی تقسیم می شود که ابداً با هم رفت و آمدی نمیتوانند نمود ، و بعضاً در بین درها بیشتر از ایام سال هیچگونه ارتباطی برقرار نیست ، مسلم است که با این وضعیت ملك مسئله وحدت وطنی و ملی سکنه موضوع ندارد ، و از همین جاست که بین طوایف بلورستان اختلافات چهره ، زبان وعادات و غیرها بیشتر حادث گردیده است.
آب وهوای بلورستان نظر باختلاف ارتفاعات اقلیم متفاوت است ، ولی تابستان در تمام ارتفاعات هوای گرم می باشد و در زمستان به وادیهای بلند سردی شدید حکمر فرماست، عموماً بر جاهائیکه از سطح بحر چهار هزار فت بلندی دارند برفباری زیادی می شود. بعضی وادیها مثلاً مستوج و شهر چترال بعلاوه زمستان شدید با دسختی نیز دارد ، در حالیکه در چندین وادیهای نورستان هیچ شمال نمی وزد ، معهذا هوای ولایت را من حيث المجموع صحت بخش و آب او را سخت صفا و شیرین می توان نامید .
کوتلها و راهائیکه شمالاً بجانب بدخشان و یا وادی منجان میرود متجاوز از ١٥ هزار فیت ارتفاع دارند ، مهمترین آنها عبارت است از کوتلهای مندل ، کامه ، کتی ، کلام ، رامگل و غیرها فقط کوتل پتکون که از نزدیک دریای کنر می گذرد (٨٤٠٠ فت) بلندی دارد . اما دریا های غریوندهٔ


صفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۲ )
بلورستان عموماً بدریای کابل میریزد ، که از مشهور ترین آنها در حصهٔ
شرق ولایت دریای چترال یا کنر است و بومیان اورا بیلام و گاهی کاشغر
خوانند ، منبع دریای چترال بند آب پامیر و مصب او نزدیک جلال آباد دریای
کابل است ، این دریا در طول ( ٢٧٠ ) میل جریان دارد و در ساحل غربی
خود از جنوب ارندو از معاونین آب میگیرد که موسومند به انهار ارسون ،
جنجریت کو ، دریز ، آئین ، اچست ، چترال ، شیلی ، اوردکل ، ( کل
یا گول در زبان چترالی جوی را خوانند ) اژر ، ارکاری ، لتکو ، معاونین آن
از ساحل شرق ( جنوباً شمالاً ) عبارت است از انهار ارندو ( بلهجهٔ پشتو
ارنوی ) دهل ، عشریت ، کله تک ، دروش ، ششی کوه ، گیسو ، کهرت ،
بروز ، چغور ، دینین ، نوردت ، کولنکو . معاونین آن بجهت شمال کولنکو
اینها ست جوی حرام ( عمیق است و آب نمی دهد ) بری ایت ،
مروای ، بری نیز ، بر نگول ، ریشون ، کوگر ، تیریچ ، تورکو ،
بونی ، میرا گرم ، سنو غور ، لاسپور ، چهر کند ، یار خون . دریای
باشکل حصهٔ وسط مشرقی بلورستان را آب یاری نموده نزدیک ارندو در دریای
چترال می اوفتد ، دریای مذکور در قرب دهن وادی باشکل سه منبع مهم
دارد ، واز معاونهای عمدهٔ او یکی دریای سگور یگل است که قدری بالا تر
از قریهٔ پشونی باو ملحق میشود ، دیگر دریای منان گل که از درهٔ شوال به
تندی و شور خارج شده در نزدیک براگامتل ( لوت ده ) بدریای با شکل میریزد،
دریای باشکل در جوار دهکدهٔ سزا در قلب یک درهٔ تاریک و تنگ داخل ويك
نهر جوشان وخروشنده تحویل یافته تنه های ضخیم اشجار و صخرهای بزرگ
را که سد راه او واقع میشوند ، عبور مینماید و از جوار قریهٔ با گل کروم
بسرعت گذشته بدوریکد ماغهٔ عظیمی دور میخورد که ( ١٨٠٠ ) فت بلندي


صفحه ( ٤٨ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ١٢ )
دارد، جویهای وادی پتی گل و وادی گردیش نیز بکنار چپ دریای باشگل داخل میشود . در جائیکه باسمای چهارگانه خوانده میشود یعنی پیج ، کامه ، پریسون ، ویرون وادیهای مسکن قبایل پریسون ، کتی ، آشخون ، وائی را در وسط بلورستان آب داده واز چشمه ها و برفهای وادی بالائی پریسون و جوئیکه از کامه می آید (نزديك قريهٔ شیتوکروم) آب میگیرد ، ایندريا از قرب مرغزاریکه سابق بصفت ارض مقدس نگهداشته میشد بخاموشی عبور کرده و تمام قریه های پریسون را شاداب میسازد. آخرین دریا ها بعلاقهٔ سنگلاخ تسار و داخل شده ، از ساحل راست از جویهای کتی ، آشخون ، واز ساحل چپ از جویهای وائی آب گرفته نزديك چغرسرای بدریای چترال میریزد .
بلورستان دارای جنگلهای بلوت وارچه و اشجار سیب ، تاك ، شفتالو ، انار، انجیر ، ، آلو بخارا ، چار مغز ، زیتون ، صنوبر وسرو آزاد ، با غهای وحشی بوده ، گندم ، جو ، برنج ، جواری ، ار زن ، با قلی ، نخود ، ماش، نسك ، میرویاند . حیوانات وسباع او عباره است از گاو ، گوسفند گدی ، بز ، اوریال ، غژگاو، اسب ، خر ، مار خور ، خرس ، پلنگ ، بوزینه ، كرك ، رو باه ، خفك ، سگ آبی ، آهوی نافه ، مرغ زری ، مرغ چرده ، كبك ، كفتر . روی همرفته بلورستان ولایتی است که مناظر دره های پر پیچ و تاب ، تنگه های غیر قابل عبور ، رودهای خروشنده و پرآب ، جنگلهای عظیم وسیاه ، و در نشیب آنجنگلهای غاو و مظلم مرغزارهای كوچك و زمردین ، و در پهلوی جویبارهای درخشنده اشجار بیشمار زیتون و بلوط سبز و سایه دار ، سرو وصنوبر دیده و هوش را می فریبد ، واز طرفی منظرهٔ كوتلهای مرتفع ، قلل ساكت و خاموش ، پشته های خشك و صعب المرور ، اراضی پربرف و یخچال ، طوفانهای باد و باران او خاطر را افسرده و ملول می نماید .


صفحه ( ٤٩ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۲ )

قری و قصبات مشهوره امروزه بلورستان عبارت از اینهاست : - چترال
( پایۀ تخت چترال ) دروش ، آئین ، بروز، لشفور ، درشپ (دو قریۀ موخر الذکر
بدره واقع است که بزیباك میرود ) ریشون ، بونی، سنوغر ، استوج ، یارخون
( عموماً در دره که بواخان میرود واقع میباشد ) لاسپور ، ملگوه ، تو۔ یکو
[ اینها در درۀ استند که به گلیگت می رود ] بتسی گروم ، پشونی ، آپسائی ،
شید گل ، برا گاماتیل ، باچندره ، بادا مك ، اولا گل ، چپو ، پيروك، برستم ،
ارمیر ، کاهدیش ، بیرگروم ، کامو، سارت ، پنی گن ، باز گل ( اینها در وادی باشگل
افتاده اند) کتی ، شمو، و در درۀ وای قریه های انجی ، نیشی ، جمه ، امز نی ،
چمی اون ، کیگلی ، آکون ، مللایش ، بار گل ، برینه ، و در درۀ بریسون
قصبات شیتو گروم ، بروتز گروم ، دیورگروم ، کستیکی گروم ، ستو گروم .
اما بقول بعضی ها جغرافیای ولایت بلورستان وسیعتر از انست که ما گفتیم،
منجمله مستربيلو می گوید بلورستان شامل علاقه های کافرستان ( نورستان )
چترال ( کاشکر ) یاسین و گلگت ( در شمال غرب علاقه کشمير حاليه بجهت
راست نهر سند ) سکا ردو ( در شمال سری نگر - پایه تخت کشمیر - بکنار
چپ نهر سند ) است . »
بابر مرزای مشهور نیز درقرن ١٦ ( ١٥٠٤ ) نه تنها چترار و نورستان را
باسم کافرستان ذکر کرده ، بلکه موضع چغن سرای (چغه سرای حالیه اسمار )
را جزو کافرستان شمرده است ، وازین باك معلوم میشود که در عهد بابر اهالی
بلورستان برقطعات متجاور باجور ( مشرق دریای کنر ) قابض بودند . مسیو
بار تولد بحوالۀ قول محمد حیدر که یکی از نویسندگان قرن ١٦ است مینویسد کلمه
بلور و بلو رستان به تمام مملکتی که از وادی کابل بطرف شمال مشرق تا کشمیر
وياركند و کاشغرستان کشیده شده اطلاق میگردد . » سر هنری یول که در عهد


صفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٢ )

خود از جغرافیا دانهای معروفی بود میگوید ولایت کافرستان يك قسمت از
مملکت با طل پرستی است که از کابل تا کشمیر امتداد دارد ، و آسیائی های
قرون وسطی آنرا ابهاماً بیلاور میخواندند، ومارکوپولو او را بولور گفته است .»
علی ای حال میتوان فهمید بعد از انکه آرین ها در از منه قبل التاریخ وارد
باختر و آریانه - افغانستان گردیده و بمرور زمان بعلت کثرت نفوس وقلت اراضی
رخت سفر جانب سایر وادیهای افغانستان کشیده اند ، من جمله شاخهٔ از آرین
های باختر وارد سرزمین بلورستان گردیده و به تشکیل جمعیتی پرداخته اند ،
این ها در ابتدا بمناسبت وطن اصلی ( باختر ) بهمان نام موسوم بودند و آهسته
آهسته تحریف کلمهٔ باختر بالور وبيلاور شده پسانها مشهور به بولور و بولر گردید
و مملکت اینها نیز بلاور و بولور خوانده شد ، بقول بارتولد هنوز طایفهٔ معروف
بسیاه پوشهای بلورستان گاهی خودرا بلور میخوانند ، او میگوید بلور کلمه
ایست که در تالیفات مورخین چین ( قرن اول مسیحی) دیده میشود ، هم در
تالیفات چین تاقرن هجده و هم در تصنیفات مسلمین مثلاً نگار شات محمد حیدر
کلمه بلور و بلورستان به تمام مملکتی اطلاق شده که از وادی کابل تا کشمیر و کاشغر
ویار کند ممتداست ، در بلورستان شرقی « چترار » که سابقاً او را کنتور میخواندند ،
دریای چترار «کنتر» بلهجهٔ بومی هنوز باسم بیلام که همان محرف بیلاور است
نامیده میشود .
مستر بيلو میگوید اسم بلور فی حد ذاتها محض يك تحريف طبیعی از لفظ باختر
است . » کلمهٔ چترار یا چترال بجای کنتور بعد از قرن ١٦ مشهور و عمومی شده،
در قرن هفده این کلمه در مورد کنتور به نگارشات محمد امین ولی دیده میشود ،
و بارتولد اشارتی بدین معنی میکند . چترال گاهی بنام کاشکار یا قاشقار نیز ازجانب
اهالی یاد شده ، چونکه در قرن شش وهم در قرن هجده بتصرف چینی ها بوده


صفحه ( ٥١ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۲ )
و جزو کاشغرستان چین بشمار میرفته است ، پس اسم کاشکاریکه از تورکستان چین جدا شده به چترال هم اطلاق کردید . بنا به بقول بیدولف سیاه پوشهای بلورستان غربی در مواردیکه ملت خودرا نقطه مقابل مسلمین قرار میدادند ، نام کاپره را در مورد خود استعمال مینمودند . » ممکن است نام کاپره بسان کافره و کافرستان گردیده باشد .
بلورستان درعهد قدیم جزو ولایت باختر بوده و بعضی جغرافیادانها آنرا در ضمن ولایت باختر شناخته واسم برده اند چنانچه مستربيلوحدود ولایت باختر را بدین نهج تعريف مینماید باختر درشمال ومشرق افغانستان شامل تمام علاقه های است که درمیان دریای آمون تا سرحد بلخ وحصه بالای دریای سند واقع گردیده ، وسرحد مذکور از سلسله کوه دوما که بطرف مشرق ومغرب از منابع سوات و پنجکوره امتداد دارد منقطع می شود، و درجهت جنوب وغرب سرحد باختر متوازیست به کوهای پغمان الى سلسله جبال التیمور ، که باینحساب علاقهای لهوگرد و وردك بطرف سرحد باختر میماند و شیرین دهن دره غزنی را بدره بری جكد لك متصل می سازد ؛ و پیشتر ازین علاقه دریای کابل تامحلی اتصال بدریای چترال سرحد باختر را تشکیل می نمود ، پس بطرف شمال مشرق ولایت بلور داخل حدود باختر یا شمرده می شد . »
آرین های بلورستان بعد از تشکیل جمعیت در اینولایت دارای همان مذهب زرتشتی قدیم بوده وحتی تاقرن ۱۹ علایم آتش پرستی در میان مذهب بت پرستی آنها دیده می شد ، چنانیکه انسکلپیدی بریتانی درین موضوع اشارتی می کند . دكتر کارل گوستاوفن پلاتن المانى بعد از مسافرت علمی خود در بلورستان شرحی به كليتثه تسایتونك مطبوعه کلن مرقوم نموده وضمناً اظهار داشت نژاد هند وژرمن در شمال هند و کوه دولت قدیم باختری را تشکیل نموده و


صفحه (٥٢)
سال اول - مجله كابل
شماره (١٢)
مذهب روشنی پرست زرتشت را از بين خود ايجاد كردند و در ٢٥٠٠ سال قبل از مسيح طبقه فرمانروا ساختند، اكنون اين نژاد شملی آريائی در تمام مشرق ايران (افغانستان) با طبقات زير دست مخلوط شده و منحل گشته اند، فقط ساكنين امروزی کافرستان (بلورستان) که خود را در ميان قلل جبال از ديگران جدا كرده اند، از حيث نژاد خالص مانده اند می توان گفت از ملاحظه در دين اخلاق، عادات، اسلحه و سایر امور اهالی بلورستان، بطرز حيات پدران و اجداد آریائی خودمان پی برده می شود . ، ولی از تحقيقات علمی سایر محققين معلوم می شود که مرور زمان این شاخه خالص آریائی افغانستان را از اختلاط سایر طوایف آريائی داخله وحتی نژادهای خارجه چندان معاف نداشته است که ما در سطور نزدیکی بآن اشاره خواهیم نمود .
بعد از سقوط دولت باختری و نفوذ سلسله هخامنشی در افغانستان، بلو رستان با استقلال داخلی زیست کرده، واز روی هیچ علایمی نمیتوان گفت کمترین سلطه از انها درین مملکت داخل شده باشد، هکذا در دوره تسلط یونانیان واقعاً تاحال علایمی بدست نیامده که بتوان گفت یونانیان در بلورستان به تشکیل دولت و مدنیتی پرداخته اند. ولی بعد از انکه دولت های کوشانی وهیطل از قرن اول تا شش مسیحی در افغانستان حکمفرما بوده ویونانیان برای ابد سقوط کردند، عده از باختریهای مدنی درهمان محاربات اولین تخارها با باختر ، غلوباً بدرهای بلورستان پناه بردند و ضمناً با اهالی آمیخته رسوم و عادات مدنیۀ باختری را بآنها ارمغان دادند ، چنانیکه هنوز آداب نشستن و خوردن غذا در روی میز وصندلی ومراسم تکفین و تجهیز و اصول خطابه و نطق ها و تشکیل انجمن و جرگه ها برای حل و فصل امور قبیله وی وطرز شرب مدام و رقص و غیرها بیادگار همان مدنیت قدیم باختری در بلورستان آشکارا و پدیدار است .


صفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱٢ )

درین ضمن ارباب انواع پرستی یونانیان باختر نیز در مذهب روشنی پرست
بلورستان تاثیر کرده و تا قرن ۱۹ در جامه بت پرستی باقی ماند ، هرچند ارباب
انواع بلورستان بسی زیاده بوده و بهريك قربانی ها تقدیم می شد ولی از همه
بزرگتر همان اماربالنوع اعظم تمام قوته او کیش رب النوع جنگ بود ،
مونی از قدیمترین ارباب انواع بحساب میرفت ، ماده گاو قربانی امرا و گاونر
قربانی گیش و گوسفند برای رب النوع ثروت و با العموم بزها تحفه ساير
ارباب انواع و معابد عمومیه شمرده می شد ، و گاهی اسیر حرب هم بقربانگاه
سوق می گردید ، شیخ کلان هدایا و قربانی را بواسطه پاشیدن آب تطهیر و
خون قربانی را بهمراه آرد وشراب و مسکه برمعبد انداخته فریاد می کرد : ـ
سوچ ! سوچ ! یعنی پاك شو پاك شو ! ( سچه در پشتو عیناً همین معنی پاك را دارد . )
درین میانه دین بودا نیز از ماورای سند در بلورستان شرقی پا نهاده ، و در
قرون اولیه مسیحی چنانیکه انسكلوپیدی بریتانی میگوید چترال از طرف زوار چین
بصفت يك مركز مقدس بده شمرده میشد .» در سایه همین مذهب بود که
لغات پرا کریت هند قسماً در لهجه های بلورستان منتشر گردیده وحتی زبان
طایفه سیاه پوشها بطوریکه بیدولف میگوید و بارتولد اشاره میکند منسوب
بشاخه هندی السنه اریائی گردیده است ، معهذا آثاری از مذهب بودا در
کافرستان دیده نشده و درین مورد حکمی نمیتوان کرد .
دورهای کوشانی و هیاطله ها تاثیرات مهمی در مورد بلورستان نداشته ،
وتاريخ اینولایت در آن عهود بسی تاريك است . در قرن ششم میلادی تورکانیکه
با اتفاق ساسانی های فارس دولت هیاطله افغانستان را منقرض نموده ، و خود
در ولایت تخارستان وشرق شمال ( بدخشان ) حکمران شده بودند ، از طرف
قوای مهاجم چینی ها طرد و تبعید شده ، بلورستان ضمیمه حکومت چین


صفحه ( ٥٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )

گردید ، وضمناً نفوس تبت ها در حصص انتهائی شرقی بلورستان مثل
کلگت و کنجوت و لاك ريشه گرفت که تا امروز باقیست ، با این مراتب
تسلط چینی ها در بلورستان غربی موقتی و عارضی بود ، فقط بلو رستان
شرقی ( چترال ) مدتی در تحت ادارهٔ کاشغرستان چین واقع گردیده ،
و حتى يسانها طایفهٔ زبر دست رونا و یارد ناس را که از جهت شمال فرود آمده و زمام
حکمرانی چترال را بدست گرفته بودند ، نیز در خود تحلیل کردند ، باندازهٔ
که زبر دست های خارجی مجبور شدند زبان و اطوار اهالی اصلی و زیر دست
خود را در چترال اختیار نمایند .
با کل حال تا زمان ظهور اسلام در چترال و نورستان مذهب عمومی همان
بت پرستی بوده و و لایت در تحت امر رؤسای بومی ملقب به ادایا ادا شو
( عدا شو ) که پسانها به جاشت یا جاست معروف شدند اداره میشد ، چنانیکه
بلورستان غربی تا قرن ۹ و بلورستان شرقی تا قرن ۱۷ بهمان مذهب بت پرستی قدیم
واستقلال داخلی باقی بوده وحتى تاحال نمونه از مذهب بت پرستی در دره های
ارسون ، جنجریت کو ، بریر ، بمبورت ، رنبور ( ساحل راست دریای چترال
در بلورستان شرقی ) باقیست و کافرهای آنجا بدو دسته گش وبش کلی یا کافر
سرخ منقسم میشوند ، که اول الذکر از باشنده گان اصلی چترال و دویمی از
فراریهای نورستان بوده و بدانجا مهاجرت نموده اند . در قرن دهم مسیحی
که اسلام در صفحات افغانستان مشرقی ترویج میشد ، دسته دسته مردم از قبایل
آنحصص از قبول اسلام انکار نموده و بدره های بلورستان پناه می بردند ، این پناه برده
گان بمرور زمان طوایف کمزور بلورستانی را مغلوب و مطیع خود ساخته وضمناً
با آنها آمیختند ، انکلپیدی بریتانی درینمورد میگوید باشنده گان موجوده از اخلاف
همان قبایل افغانستان شرقی هستند که در قرن دهم از مقابل اسلام گریخته و درینجا


صفحه ( ٥٥ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ۱۳ )
پناه آورده اند . »
بایستی دانست در از منهٔ قدیمه طایفهٔ بزرگ داد یکای پختانه ( تاجیک ها )
از ولایت پاخبتا و گند هاریا بجانب شرق شمال افغانستان وسایر حصص مملکت
منتشر گردیدند که از انجمله بود اهالی قدیم کوهستان ، خنجان ، سیستان ،
پشه ئی ( ولو موخر الذکر زبان غیر اریائی تکلم مینماید ) ارمربهای قدیم لہوکرد ،
کانی کرم ( وحصهٔ مسعود و وزیر ) که لہجهٔ معروف به با رکستا تکلم میکنند ،
طوایف کالساى واخـان وبدخشان ( تاجیکهای سرقول ، واخـان ، شغنان ،
منجان سنکلیچ ، اشکا شم ) که بزبان مشهور به کالسا تکلم مینمایند ، سارت
های شمالی هندوکوه ، سایر حصص بدخشان و در واز که فارسی صاف تلفظ
مینمایند ، وحتی بعضی ها زبان دری قدیم را منسوب بآنها میدانند ، منجمله قسمتی
از شاخهٔ داد یکا در نهایت شرق شمالی ولایت گندهاریا ( صفحات سوات ،
دیر ، باجور ) سکونت داشتند ، این قسمت از طرف شعبهٔ کند ارین های پختانه
بالتدریج بطرف بالا رانده میشدند ، در قرن پانزده یوسف زی ها بکلی آنها را
از صفحات با جور طرد و تبعید نمود ، عدهٔ از اینها بدرههای بلورستان مشرقی
( چترال ) کشیده و با اهالی آمیختند . اما قسمت عمدهٔ دادیکها در ازمنهٔ قدیمتری
با اهالی بلورستان اختلاط ورزیده اند که تاهنوز قصبات سارت و پشوئی در وادی
باشگل ( بلورستان غربی ) و درهٔ که به گلگت میرود ( در بلورستان شرقی )
نماینده گی آنها ( دادیک ها ) را مینماید . بعلاوه چون اهالی بلورستان نظر به حصانت
ومتانت مکان و مقام سلحشور وجنگجو و اغلبآ با همجواران خود در ستیز
بودند ، در محارب اکثراً فاتح وعدهٔ زیادی اسیر می گرفتند ، این اسرا
بعنوان غلام بکار وا داشته شده وتقریباً باحقوق محدودی زنده گی میکردند ،
البسهٔ آنها سیاه و بعضاً در خانها و برخی بصناعت های نجاری و آهنگری وچرم


صفحه (٥٦) سال اول ـ مجله كابل شماره (١٢)

دوزی خدمت می نمودند و به بعضی مقامات مقدسه نزديك شده نميتوانستند ، عده این غلامان نسبة زیاد است و دایرت المعارف انگلیسی احتمال میدهد آنها از احفاد باشندگان بسیار قدیم ملك استند .
این اختلاطهای طوایف داخلی افغانستان از قبیل باختری ، در ديك های پختانه ، اهالی افغانستان مشرقی ، محبوسین جنگی اهالی منجان و اندراب تخارستان ، اهالی مهاجم تبت و کاشغرستان چین باوضعیات جغرافیائی بلورستان که راهای دشوار گذار و عدم سهولت حمل ونقل وعسرت روابط باهمی را التزام مینمايد ، دست بدست داده سکنه بلورستان را درعادت ، اخلاق ، زبان وسایر امور حیاتی ازهم متفاوت وممتاز ساخت بحدیکه جنگ های داخلی بین شان بشدت مشتعل گردید و مشهورترین این محارب خانگی همان جنگای است که در قرن ١٦ و آخر قرن ١٩ بين . طوایف سیاه پوش واقع شده باندازه که مصادمات مسلمین دربرابر آن قابل مقایسه نبود .
اهالی بلورستان بچندین اسم معروف ومنشعب بوده بلهجه های مختلفی تکلم میکنند، دربلورستان شرقی یعنی چترال اهالی بدوحصه عمده منقسم میگردد که دسته اول ساکنین قدیم اینسر زمین و دارای اکثریت بوده موسوم به خویاقوستند ، وزبان مستقلی بنام خوار تکلم مینمایند ، دسته دوم موسوم به رونا یاروناس است که از مهاجرین صفحات شمالی بوده وصفت ریاست را گرفتند ، معهذا دراهالی چترال تحلیل شده زبان واطوار آنها را اختیار کردند . در بلورستان غربی اگر از تقسیمات قدیمه بنام ( سیاه پوشان وسفید پوشان ) که ابدأ باعث سهولت شناخت نیست ، صرف نظر کنیم باید بگوئیم اهالی بسه دسته سیاه پوش ، وایگلی ، پریسنگلی یاویرون منقسم میشوند ، سیاه پوشها مشتمل است بريك قبیله عظیم یعنی کثیرها وچهار قبيله خورد کام ، مادوگلی ، کشتانیا کشتوز ،


صفحه ( ٥٧ )
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره ( ۱۲ )
گردیش ، زبان سیاه پوشها با آنکه تحقیقات عمیق علمی نشده عجالته بشاخهٔ
السنهٔ هندی آریائی منسوب است . وایگلی ها بزبانی تکلم میکنند
که از لسان سیاه پوشها و پریسنیگلی ها جدا ومتمایزاست . پریسنیگلی ها درهمه
اوضاع تقریباً با سیاه پوشها و وایگلی ها اختلاف دارند ، وا گرچه در سلحشوری
از آنها کمتر استند ولی در زحمت کشی و قوت تحمل ممتاز میباشند . زبانهای
باورستان چنانیکه گفتیم بعلاوه محاورهای مختلفه پنجم ار دسته تقسیم میشود
چترالی یا خووار ، زبان سیاه پوشها که بسیار مروج است ، زبان وای و پریسون.
اهالی میگویند که زبان وای را بچه ها هم یاد گرفته میتوانند ، امازبان پریسون را
تا کسی در آن منطقه تولد نشده باشد یاد گرفته نمیتواند .
راجع بتاریخ ولایت بلورستان بایستی بگوئیم سخت تاريك ومجهول است،
روایات وطنی اینها در پرده های اساطیری و آمیخته باقصص پریهای قشنگ
وعفاریت خشن است ، معہذا تا اندازه بس مختصری از صفحات تواریخ میتوان
در ینموضوع معلوماتی بدست آورد ، در تاریخهای مسلمین نسبته بطور و ضوح
اولین ذکری که راجع باین ولایت شده همان تاریخ تیمور کور کان است ، بابرنیز
در ترك خود اسمی از اهالی بلورستان میبرد ، و آئین اکبری گاهی از اینها
یادی مینماید . شرف الدین هم در جلد ٢ کتاب خود از زبان اهالی بلو رستان
ذکری کرده میگوید لسان آنها نه بتورکی وهندی ونه بفارسی شباهتی دارد . ازفرنگیها
اولین کسی که دست باین کارزد سردبلیولوک هارت Sir W Lockhart است
مشارالیه در ٨٦ ـ ١٨٨٥ باوفد مخصوصی بغرض معاینه درهای هند و کوهزیمت
نموده وتا حصص فوقانی وادی باشگل در بلورستان غربی رفته توانست ، بعدها
ببلورستان شرقی (چترال ) عودت نمود . ما ژورتینر MajorTanor نیزکوشش
نمود که براه جلال آباد به نورستان داخل شود ، ولی بعلت بیماری ناکام ماند.


صفحه (۵۸)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (۱۲)

مستر نیر M.Noir کشاف معروف ( در شعبه کشافی هند ) به تبدیل لباس از
هند براه چترال عازم نورستان شد ، و او علاقه کلاش چترال را که مسکن
اهالی بت پرست بود نورستان صحیح پنداشت ، این اشتباه او از صورت راپورتی که
داده است معلوم میشود . در سال ۱۸۸۹ مستر رابرت سن G.S.Rabertson
داخل نورستان شد و بعد از یکسال این مسافرت خود را تکرار نمود ، معلومات
این شخص راجع به بلورستان غربی نسبتاً مفید و دلچسپ است . بنیدکت کؤز
BenedictGOes نیز وقتیکه از پیشاور بکابل میرفت در باب نورستان شنیده بود
از ترس مرگ هیچ مسلمانی در انجا رفته نمیتواند ، و تجاران هندو رفته میتوانند
اما در معبد اجازه داخل شدن ندارند ، مشارالیه شراب کافرها را هم نوشیده
بود و گمان می کرد آنها نصاری هستند . ازان بعد راجع باین ولایت چیزی
شنیده نشد حتی در تذکره نقشه هندوستان ، منتشره رنیل Rennell و کتاب
« کابل » مصنفۀ الفنستن .
رویهمرفته می توان فهمید بلورستان در دورۀ اسلام تا ظهور تیمور
مستقل و مطلق العنان زنده گی کرده و بمذهب قدیم خویش پابند بودند ،
چون ولایت دارای قلاع متین و هر قریه ای قلعه ئی داشت بزرگان قلاع
در عین حال سمت ریاست عسکری را در محارب داشته و در مقابل رئیس
قویتری مطیع شمرده می شد . تیمور در سال ۱۳۹۸ هنگامی که بهندوستان
حمله میبرد در اثر تظلم رعایای اندراب تخارستان از یغمای کتورها و بلورها بجانب
بلورستان عسکر کشید ، و از جهت شمال از گردنۀ خاواك براه حصۀ فوقانی
وادی پنجشیر عبور کرد ، تیمور درین مسافرت زمستانی درسبدی نشسته بواسطهٔ
یخها لك خوردن از کوه سرازیر شد ، و او می گوید در جناح چپ خود يك
دسته ده هزار سواری روان کردم معلوم میشود این عدۀ مبهم بحصهٔ شمالی نورستان


صفحه (٥٩) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۲)

رفته و تباه شده اند ، اما تیمور دعوی میکند من غالب بودم بهر حال تیمور بسرعت این ولایت صعب المرور و جبال مخوف را تخلیه نموده و از راه خاواك بدر رفت ، و ضمناً در درهٔ کتور کتیبهٔ بیاد گار این سفر خود گذاشت ، در در داخل نورستان بر کنار دریای ناجل یا الیشنگ تا حال قلعه موجود است که او را قلعهٔ تیمور نامند ، در قلعه قلوم سنگی است که بر آن آخرین نقطه پیشرفت تیمور منقوش گردیده و اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان در همان سنگ یادگاری نقر کرده است . بعد از تیمور تا زمان امیر عبد الرحمن خان ازین راه شمال غرب دیگر عساکری ببلورستان داخل نشده است ، مسیو بارتولد میگوید علاوه بر هجومی که ازین راه به نورستان شده ، از بدخشان در شمال و از وادی کابل در جنوب و چترال در شرق نیز حملاتی به بلورستان غربی شده است .
ترك بابری در ذکری که از اهالی بلورستان مینماید میگوید که در وادی پنجشیر چپاول ها میاندازند و شراب مینوشند، و هر آدمی بوطلی از چرم مملو از شراب در گردن حمایل دارد.
آئین اکبری در ذیل نوشته های خود یکباری گفته است که کافرها ( اهالی بلورستان ) احفاد یونانی ها استند .» همین تذکار آئین اکبری است که مصدر این قصه نادرست گردیده و تا هنوز مردم را راجع به نژاد بلورها در اشتباه میاندازد، مستربول این نوشته را تردید نموده و انسکلپیدی بریتانی ذکری از ان میکند .
بعد از تیمور بابر و محمد حیدر نیز حملاتی ببلورستان نمودند ، ولی دسته های سوارهٔ آنها عاجز بود از اینکه موفقیت محکمی درانجا احراز نمایند ، این حملات فقط درمنزله یغما و چپاولى بشمار رفت . بهرحال بعد از قرن شانزده با التدریج اسلامیت در بلورستان شرقی قدم نهاد ، در قرن دهم شاهرا های بزرگی از راه هندوکوه بوادی پنجشیر که از شعبات رود کابل است میرفت ، علاوه بر آن یکراهی هم از بدخشان به تبت ذکر می کنند یعنی بولایت سمت علیای هند که سکنهٔ آنجا از اهل تبت و در این زمان ولایات تحت الاطاعهٔ انگلیس ( گلگیت ،


صفحه ( ۶٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )

گنجوت ) ، لاك در انجا واقع است ، نفوذ اسلام هم از همین راها در چترال پیش میرفت . در وسط قرن هجده بلورستان شرقی ( چترال ) زیر تسلط چینی ها رفت ، وبعد ها دوباره ازاد گردیده در تحت رایت مهتر های چترال مستقل گردید وحتی بعضی قبایل سیاه پوشهای بلورستان غربی نیز اطاعت سیاسی مهتر چترال را قبول نمودند . وبقول محمد ابن ولی یکی از مهتران چترال با بر شاه نام به امام قلی خان بخارائی اظهار تمکین وانقیاد نمود .
در قرن ۱۹ مطابق معاهده دیورند ( ۱۲ نومبر ۱۸۹۳ ) منعقده بین دولتین افغان وانگلیز حقوق افغانستان از چترال سلب گردیده و در ۱۸۹۵ عساکر انگلیز تمام آنعلاقه را اشغال نمود . عمراخان رئیس جندول و شیر افضل خان باجوری پناه گزین سیاسی کابل که برضد استعمار انگلیز و امیر الملك برادر نظام الملك مهتر چترال حرب مینمودند اسیر گردیدند ، و چترال بصفت یکعلاقه مربوطه کشمیر قرار داده شد و شجاع الملك مهتر چترال در جنوری ۱۹۰۳ بدربار تاج پوشی دهلی حضور بهمرساند . در عهد وایسرائی کرزن عساکر انگلیز در منتهای جنوبی علاقه چترال در قلعه دروش اقامت داشت و در هانوقت تهانه های سرحدی بعوض عساکر منتظم به ملیشیای چترالی تحویل داده شد .
در همان حالیکه مقدرات چترال برنهج مذکور فیصله میشد مطابق مواد معاهده دولتین افغان و انگلیز علاقه بلورستان غربی ( نورستان ) از احتراصات مستقیم بریتانیا محفوظ ماند ، ولهذا اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان بسرعت در سال ۱۸۹۵ داخل اقدامات عسکری شده ، وبواسطه اشاعه اسلامیت ولایت مذکور را جزو لاینفك افغانستان قرار داد ، و امروزه اهالی ذکی وفعال بلورستان در ردیف متدین و وطن پرست ترین طبقات افغانستان بشمار میروند . انتهی .


محفل توزیع انعامات معارف در چمن دلگشا هنگام مسابقه والی بال بین طلاب مکتب امانی و امانیه
پنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱


[BLANK PAGE]


(۱)

فهرست مندرجات دورۀ سال اول مجلۀ کابل

قسمت علمی

مضمون   نویسنده   شماره   صفحه

اهمیت ترجمه   شهزاده احمد علیخان   ٤   ۳۱
ضرورت توحید رسم الخط   غلام جیلانی خان اعظمی   ٥   ٦
رنگ آمیزیهای قدرت   شهزاده احمد علیخان   ٦   ۱
تهذیب نفس   ترجمه حبیب الله خان طرزی   ٦   ٥
تغیرات جسمیه یا افعال حسیه   شهزاده احمد علی خان   ۷   ۱
ذکاوت وغباوت اطفال   ترجمه محمد بشیر خان   ۷   ۱۳
تأثرات وانعکاس آن   محمد یعقوب خان   ۱۰   ۱
دین فطری است   غلام جیلانی خان اعظمی   ۱۱   ۱
دیانت وتهذیب اخلاق   محمد کریم خان قاضی زاده   ۱۱   ۳۷
مزایای اسلام   شهزاده احمد علیخان درانی   ۱۲   ۳۳

قسمت ادبی

مضمون   نویسنده   شماره   صفحه

اهمیت ادبیات   قاضی زاده   ۱   ٦
نویسنده گی   غلام جیلانی خان اعظمی   ۱   ۲۰
اسلوب   هاشم شایق   ۲،۱   ۸،۳۷
شعر در آینده   مترجم رشید لطیفی   ۳   ۱


(پ)
قسمت اجتماعی
مضمون	نویسنده	شماره	صفحه
عادت و نفوذ آن	محمد کریم خان قاضی زاده	۲	۱
رمز ترقی	غلام جیلانی خان اعظمی	٤	۱
وظیفه شناسی	محمد کریم خان قاضی زاده	٥	۱
زنده گی و قرن حاضر	محمد بشیر خان مفتی زاده	۸	۱
علم و تربیت	غلام جیلانی خان اعظمی	۹	۱
انتقاد و پولیتيك	محمد کریم خان قاضی زاده	۱۰	۳۳
قضایای اجتماعی	ترجمه محمد بشیر خان مفتی زاده	۱۱	۲۳
ما و مدنیت	غلام جیلانی خان اعظمی	۱۲	۱
تقریر و تحریر ما	سرور جویا	۱۲	۸
قسمت اخلاقی
مضمون	نویسنده	شماره	صفحه
اعجاز قرآنی	محمد کریم خان قاضی زاده	٥	٢٦
اخلاق	غلام جیلانی خان اعظمی	۷، ۸	٦ ، ۷
عفت زبان	غلام جیلانی خان اعظمی	۱۱	٣٤
قسمت تاریخی
مضمون	نویسنده	شماره	صفحه
ادبیات در افغانستان	میرغلام محمد خان غبار	۱	۱۲
شهر کابل	» »	۱	٤٤
نظری بتاریخ کابل	حافظ نور محمد خان	۳	٣٦


مضمون نویسنده شماره صفحه
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن میرغلام محمد خان غبار ۲ ۳۹
تخارستان « « ٤ ٤٤
باکتریا « « ٥ ٣٣
مدنیت قدیم افغانستان احمد علی خان مترجم فرانسه ٦ ۲۷
آریانه یا هری میرغلام محمد خان غبار ٦ ٤٦
سکاستین یاسیستان و فراه « « ۷ ٤٩
اسلام و کشف امریکا شهزاده احمد علی خان ۸ و ۹ ۳۳ ، ۳۰
زابل یا ارا کوسیا میرغلام محمد خان غبار ۸ ٤١
زبان ها در بابل مولوی فضل ربی ۹ ۱
انسان چگونه بکتابت آشنا شد ترجمه محمد بشیر خان مفتی زاده ۹ ۱۳
پاکتیا یا پاختیا میرغلام محمد خان غبار ۹ ٤١
صنایع كريك و بوديك در افغانستان احمد علی خان مترجم فرانسه ۱۰ ۸
عروس نیل ترجمه سرور گویا ۱۰ ۱۷
گند ها ر یا میرغلام محمد خان غبار ۱۰ ٤١
غوریا غرجستان « « ۱۱ ٤٤
بلویا « « ۱۲ ٤٥
عقاید مصریها ترجمه احمد علی خان درانی ۱۲ ۳۹
قسمت شرح حال مشاهیر
هم شاه هم شاعر سرور گویا ۱ ۳۰
کاهی کابلی « ۲ ، ۳ ۱۳ ، ۷
سید جمال الدین افغان غلام جیلانی خان اعظمی ۲ ، ۳ ۱۷ ، ۱۹


مضمون	نویسنده	شماره	صفحه
میرزا عبدالقا در بیدل	قاری عبدالله خان	٤	١٢
ادیب پشاوری	سرور گویا	٤	٢١
شاعرة هری	سرور جویا	٥	١٢
یادی از فضلای غزنی	شهزاده احمد علیخان	٥، ٦، ٧، ٨	٥١، ٢٧، ٢٣، ٢٣
بهزاد و نگارستان هرات	سرور گویا	٦ ، ٧	١٦، ٣٣
پدر کهربا	مترجم رشید لطیفی	٦	٢٢
حیات توماس ادیسون	بقلم » »	٧	٤٠
جبلی غرجستانی	سرور گویا	٨، ٩	١١، ١٠
فارياب وظهير	اعظمی	٨	١٨
غياث الدين غوری	اعظمی	٦، ٧، ٨، ٩	٤١، ٤٧، ٢٨، ٢٧
فضلی فراموش شده	عبدالله حان افغان نویس	٨، ٩، ١٠، ١١	٥٩، ٣٩، ٤٠، ٢٨ ،
١٢	٢٨
دو کتور اقبال	سرور گویا	١٠	١٩
شهریار شاعر	»	١١	٧
گوشه و صدمین سال	عبدالملك خان	١١	١٠
فوت او
پاد شاه فيلسوف	اقتباس از دانشکده	١١	١٣٢
شاعرة افغان	سرور گویا	١٢	١٤


قسمت اشعار

مضمون نویسنده شماره صفحه

اتفاق انور بسمل ۱ ٢٥
اندرز بشعرای وطن مستغنی صاحب ۱ ٣٦
اندرز بخویش غلام حضرت شایق ٢ ١٥
علم مستغنی صاحب ٣ ۱۸
مخمس غلام جیلانی اعظمی ٣ ۱۷
توصیه باخلاف مستغنی صاحب ٤ ٢٧
پند پدر ا ظمی ٥ ١٦
تشویق بعلم وفن مستغنی ٦ ١٠
مبارزه در حیات مستغنی ٧ ۱۷
نیکوئی « ٨ ١٦
کوشش سرور صبا ٨ ٣٩
علم وعمل مستغنی ٩ ۱۸
فلاحت « ١٠ ٢٤
ترجمه منظومه شاعر هند مستغنی وصبا ١٠ ٢٤
احتیاجات عصری مستغنی ١١ ١٤
کابل « ١٢ ۱۷
پیغام بمحصلین افغانی عبدالرسول خان ١٢ ٢٥
سخنی به نژاد نو از علامه داکتر سر محمد اقبال ١٢ ۳۹


قسمت های متفرقه

مضمون
نویسنده
شماره
صفحه

افتتاحیه و تشکر
غلام جیلانی خان اعظمی
۱
۱

مرام مجله
سرور گویا
۱
ه

مرام انجمن و پروگرام آن انجمن
۱
٢٦

کاروان زرد
میر غلام محمد خان غبار
۲
۱۰

قدر شناسی
انجمن
٤
٥٨

یاد آوری و تصحیح
غبار
ه
٦٠

تشکر ویاد آوری
انجمن
۱۰
٥٩

تقدیر و تشکر
»
۱۱
٦١


(ز)

تصاویر

شماره    صفحه
ذات اعلیحضرت همایونی    ۲    ۱
یکقسمت از دور نمای شهر کابل    «    آخر
فوتوی سید جمال الدین افغانی    ۳    ٣٤
والا حضرت صدر اعظم صاحب    ٤    ۱
یکی از منظر های طبیعی    «    ٥٨
والا حضرت وزیر صاحب حربیه    ٥    ۱
یکی ازمناظر پنجشیر    ٥    ٢٥
مبلغ معروف ضد شراب    ٥    ۳۲
یکی از مناظر کوهستانی اندراب    ٥    ٦٠
یکی از مناظر فلاحتی اندراب    ٦    ٦٦
توماس ادیسن    ۷    ٦٦
تالار شورای ملی کابل    ۸    ۱
منظره برف باری در ارگ کابل    «    ٦٠
یکحصه مشرقی ارگ شاهی    ۹    ۱
رخنه پنجشیر    «    ۳۰
منظره ارگ شاهی    ۹    ٦٤
از کارهای مطبعه آفت    ۱۰    ۱
عروس نیل    ۱۰    ۱۸
پل درونته    ۱۰    ٦٠
مقبره احمد شاه بابا    ۱۱    ۱
کانفرانس خلع اسلحه در جینوا    ۱۱    ۳۲
مقبره میرویس هوتك    «    ٦١
ارغنداب قند هار    «    آخر
محفل توزیع انعامات معارف    ۱۲    ۲۰
« « «    ۱۲    ٢٤
والیبال طلاب مکتب امانی و امانیه بروز محفل
توزیع انعامات معارف    ۱۲    آخر


اعلان
انجمن ادبی کابل حاضر است باحضراتیکه در مرکز وسایر ولایات داخله وخارجه
اقامت داشته ( ومتمایل باشند جزو اعضای افتخاری انجمن قرار گرفته ، ودرراه معارف
عموميه خدمات وكمك های علمی وادبی نمایند ) داخل مفاهمه گردد ؛ وحضرات میتوانند
کتباً بانجمن مذا كره فرمایند .


یاد آوری

حضراتی که باشتراك سال دویم مجله کابل متمایل باشند قبل اختتام سال اول بايستی ورقه اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات سال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسید . ( دفتر انجمن ادبی )

محل اسم مشـــــــــــــــــــــــــــــــــترك


کابل

هدیهٔ انجمن ادبی

بمناسبت بهترین خدمات تاریخیهٔ اعلیحضرت
تاجدار نامدار حقه دار افغانستان

«محمد نادر شاه غازی»

یا

اولین روز آغاز دورهٔ سعادت حقیقی ملك وملت افغانستان

یعنی افتتاح مجلس مقدس شورای ملی

۲۰ صفر ۱۳۵۰ ه ق = ۱۵ سرطان ۱۳۱۰ ه ش = ۷ جولای ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات

نمره
۱ :-
۲ :-
۳ :-
٤ :-
٥ :-
٦ :-
٧ :-
٨ :-
٩ :-
١٠ :-

مضمون
افتتاحیه و تشکر
گزارشات روز افتتاح
نطق اعلیحضرت غازی
معروضه و کلای شورای ملی
خطابه جمیعت العلماء
استقبال شوراء
" "
شورا و بشر
مرامنامه شورای ملی
اسمای و کلای محترم شورای ملی

نویسنده
هیئت اداره
سرور - گویا

مستغنی
سرور صبا
احمد علیخان معاون انجمن

صفحه
۱ الی ٦
۷ « ۸
۸ « ۱۸
۱۸ « ۲۳
۲۳ « ٢٦
٢٦ « ۲۹
۲۹ « ۳۲
۳۲ « ٣٦
۳۷ « ٤٣
٤٤ « ٤٩


صفحه
(۱)
هدیه انجمن ادبی
بمناسبت بهترین خدمات تاریخیه اعلیحضرت تاجدار حتدار
و نامدار افغانستان
یا
اولین روز آغاز دوره سعادت حقيقى ملك وملت افغان
یعنی افتتاح مجلس مقدس شورای ملی
بشریت بحكم تكامل پيش ميرود ، تجدد در زندگی ناموس طبیعی است .
در طی این تكامل وتجدد ، نصب العين انسان وصول بسعادت زنده گی است .
وسرور از
وسعات زنده گی عبارت است از آرامش روح وبدن ، که سلامت
آثار قیمتدار اوست . وصول سعادت بی زحمت صورت نه بندد ، لهذا بشر قدم
در طريق علوم وفنون نظری وعملی كذاشتند ، وكمر سعي وعمل مردانه به بستند
حكم تكامل و مساعی انسانی واجب می نمود ، مجامع بشريه بلا استثنا به
نصب العين خويش يعنى سعادت حيات نزديكتر گردند ولى متأسفانه هنوز
مالی در عالم وجود دارند كه بسى از مراحل خوشبختی ها دور تر افتاده ، .
وبعضى بكلى در بادیه سرگردانی گمراه گرديده اند ، علت عقيم ماندن مساعی
اينكونه ملت ها ، ونرسیدن بآرزوهای حقیقی شان غير طبیعی وعارضى است .
این علت عبارت از يكعده اعمال سوء بشر است که از منبع عدم اعتدال


صفحه
(۲)

اخلاق نشئت کرده ، و بشكل سد سدیدی در مقابل جریان قانون تکامل
و مساعی حسنه بشریه می استد .
این سدی که شهوات نفسیه و غضبات سبعیه ایجاد میکند ، در دائره زندگی
اجتماعی ولوله برپا ، و در عین زمان موازنه و اعتدال طبیعی حیات را متزلزل
میسازد این تزلزل زندگی میدان حرب شهوات و غضبات را بنام تجاوزات
و مدافعات بشری آماده کرده ؛ و ازینجاست که انقلابات خونین و گرفتاریهای
سنگین ملل آغاز و عصرها دوام میکند .
این انقلابات و گرفتاریها فرصت تقدم را در راه تکامل ، از ملل جهان
مسلوب مینماید ، خواهند گفت انقلابات گاهی در سرعت حرکت جانب منزل
مقصود كمك مینماید ، گوئیم چنین باشد ، ولی مطلب ما درینجا از اصل و ماده
انقلابات است که فی حد ذاته ناشی از عدم توازن امور اجتماع ومانع تقدم طبيعى
حیات است . بعلاوه اگر انقلابات مسبب تقدم و تکامل جوامع بشریه شمرده
شدی ، پس واجب شدی در پس هر انقلاب انقلابی بودی ، و عمر بشر بنام تقدم
مصروف انقلابات مسلسله گردیدی .
جلو گیری از سیلابهای خانمان خراب کن انقلابات بشرى ، یعنی عدم توازن
امور اجتماعی ، وابسته تدابیری است که عقول بزرگ و تجارب چندین قرنه
نوع بشر ، تعیین و انتخاب کرده اند . اس الاساس اینهمه تدابیری که گفتیم
توحید افکار ملت است در طریق زندگی ، ملتی که باتفاق و وحدت آراء ،
خط حرکتی منتخب ، و در راه تقدم و حصول سعادت قدم میبردارد ، رسیدن شان
بسر منزل مقصود حتمی است ، چونکه هیچ مانعی نمیتواند دیگر سد راه تقدم
گردد ، و اگر مانعی بمثل موجود است ، نیز در اثر اقتدار افکار عمومیه از هم


(٣)

صفحه

میرود . ازان ببعد است که نفاق و اختلاف افکار ، که علت ظهور اغتشاش
و انقلابات داخلیهٔ يك مملکت است ، رخت سفر جانب دیار نیستی می بندد .
در ظهور این تدبیر بزرگ یعنی توحید افکار جامعه از همه اول و اعلی تر
هدایات جلیلهٔ الهیه است جل مجده که توسط آیات بینات قرآن کریم به پیروان
دین متین اسلام بنام آیهٔ مقدسهٔ شورا نازل گردیده است . سیر در تاریخهای
ممالک اسلام بمانشان میدهد ، که پیروی باین هدایات جلیله حکومت های اولیه اسلام را
به ذروهٔ اعتلا و ترقی مادی و معنویه واصل نمود ، و بالعکس تمرد ازان اسباب سرنگونی
های تلافی ناپذیری گردید ، هیکذا رموز مهم تفوق و ترقی ملل مغرب زمین را
در رعایت از همین هدایات می یابیم .
اما افغانستان از عرصه های دراز یست با وجود استعداد در تعمیل این هدایات
مقدسه و تدبیر عظیم ، و با موجودیت عملی آن در اقوام متعدد افغان بنام جرگه
های قومی ، بدبختانه از فیض این نعمت باقیمت بصورت عمومی محروم مانده است ؛
بلکه جرگه ها و شورا های داخلی اقوام متعددهٔ افغانستان ، افکار عمومی ملت را
در مسایل اجتماعی ، بدسته های مختلفه تقسیم ، و گاهی بمقابل همدیگر استعمال کرده
است ، و ازین راه در انقلابات داخلیه تائید نموده است .
این ملت از مدتها است محتاج بيك قوت مقدس اداری بود ، که بتواند شورا
های مختلفهٔ بین الاقوام افغانستانرا ، در يك مرکز عمومی جمع ، و وسائل توحید
افکار و نصب العین جامعه را فراهم سازد . تاریخ دنیا منتظر بود قرعه این فال
مبارك بنام نامی کدام مرد فوق العاده افغانستان خواهد افتاد . بدبختانه شورا
های حکومات گذشته که در زیر پرده های استبداد و مطلق العنانی مستور بودند
نه آنکه از مداوای دردهای اجتماعی ملت عاجز شدند ، بلکه برتشتت و اختلاف


صفحه
( 4 )

افکار و آرای عمومی افغانستان بیفزودند ، تا آنکه تصادم افکار اسباب انقلاب
ممالکت گردید .
درست است که مملکت در انقلابات گذشته خود نگفته بود که شورا میخواهد ،
فقط از دردهای که بر خلاف عواطف باطنیه شان احساس میشد مینالیدند . ولی باید
فهمید ملت ها از نقطه نظر عوام الناس ، همیشه طالب يك سعادتی در حیات میباشند
که نام آنرا فراموش کرده اند ، حتی شکل عملی ، برای حصول این سعادت نیز
از نظر شان مستور است ، گویا گم کرده ئی میجویند که نمیدانند کجاست و چه
نام دارد . لهذا هروقت زمامدار و یا سر برآورده ، درد های موجوده شان را
شمرده ، نقشه جدیدی در حیات آنها نشانداه ، ملت بکمان آنکه از نصب العین --
باطنی خود ها خبری شنیده اند ، با رغبت تمام از گوینده استقبال نمودند . ولی
در عمل چون آن نقشه ها را بر خلاف تمایلات خود ها احساس کردند ، دوباره
اظهار الم نمودند ، وازینجاست که ناکامیهای قائدین ملی شروع میشود ، چه هنوز
در تشخیص مرض و تعین آرزوی باطنی ملت مشتبه بوده اند ، ازین رو میتوان گفت
علت عمده انقلابات گذشته نه بودن شورای صحیح بوده است .
دورهای این گونه انقلابات ، وعدم توازن امور اجتماعی ملت ها ، نظر بمکان
وزمان و تراکم حوادث عالم ، مختلف و کم وزیاد است ، گاهی ملتی در صد ها
سال نمیتواند ازین فلاکت وبحران ها تخلیص گریبان نماید و گاهی ملتی در کمتر
از چندین سالیانی ، دراثر يك تصادف نیکو ومبارکی ، موافق بآرزوهای باطنی
خویش ، به تعین درد و انتخاب مداوا آشنا میگردد .
این تصادف حسنه در ملت های خوشبخت ، در ظهور يك مرد نابغه وناموری
تجلی میکند ، که مشيت الهيه او را مؤید و برای نجات از بدبختی ها ، و نیل


صفحه
(ه)

بسعادت زندگانی يك ملت ، مامور و موفق میگرداند . ظهور این مردان نامی
در ملت ها ، در قرنها گاهی و آنهم بشكل نادری صورت میگیرد . این نوابغ
در انظار عالم منزلتی مخصوص وشائسته دارند ، ملت ها و تاریخهای جهان آنهارا
فراموش نمی کنند ، مکافات این مردان نامی نه در فرصت های حیات ، بلكه
بعداز ممات بیشتر ظاهر و آشکارا میگردد ، یادگار تاریخی آنها تا به ابد تذکار
و کارنامههای درخشان ایشان باقی و پایدار میماند .
خدای را شکرهاست که وطن عزیزما افغانستان نیز ، در تاريكترين مواقعی
همیشه باراده فیاض الهیه ، نوابغی بهمرسانده است که سر رشته گسسته امور
اجتماعی را بهم پیوند ، وموجودیت ملی را ازخطر فنا واضمحلال رهانیده است .
ازان جمله است شهریار عاقل و تاجدار حساس وسياس افغانستان اعلیحضرت
محمد نادر شاه غازی که امروز قامت مردانه گی در وسط آسیا علم ، و بیرق
مجاهدت فی سبیل الله را ، در راه اعتلای حقیقی و مدنيت صحيح ملت افغان
برافراشته اند ، و اينك می بینیم که بعد از مرور دهوری ، در مملكت ما احیای
سنت سنيه نبویه شده ، و دولت شورائی اعلام و اعلان میگردد : ( وقارئین محترم
گزارش افتتاح این روز تاریخی را در ذیل مطالعه مینمایند ) .
واقعاً امروز روزیست که عموم ملت و طبقات با اطلاع وطن ، از کثرت
مسرت و انبساط ، سر از پا نشناسند ، و بيك مستقبل درخشان و سعادت مندی
منتظر واميد وار گردند . امروز روزیست که ، پیران وجوانان مملکت ، با تمام
صداقت و فداکاری ، اغراض شخصیه را فدای ناموس وطن ، و خدمت پادشاه
عزیز خود نموده ، و با تمام موجودیت ، در راه پیشرفت و تقدم نیات و خیالات
وطن پرستانۀ پادشاه و پدر مهربان ملت بکوشند .


(٦)

صفحه

وکلای محترم بسیار سعادت مند هستند که ، مقدرات زنده گی ده ملیون نفوس افغانستان را ، در دورۀ رافت و عطوفت — چنین شهریار عدالت کرداری ، در کف اقتدار گرفته اند ، ویقین است که در سایۀ عدالت شهریاری ، بایفای وظائف حقۀ خویش ، نائل وکامیاب شمرده میشوند .
کارکنان انجمن ادبی ومجلۀ کابل ، بهترین وخالص ترین تحیات و ادعیۀ قلبی خویش را ، بحضور اقدس پادشاه نامی وحامی مملکت ، مربی ومروج معارف ومدنیت ، اعلیحضرت نادرشاه غازی تقدیم نموده ومیگویند :—
اعلیحضرتا ! خدمات برجستۀ تاریخیۀ شما ، درصفحات تاریخ وطن ، بمثابه ستارهای تابندهٔ هستند که ، درشبهای تیره وتار بفضای آسمان میدرخشند ، ودربین این ستارگان روشن ، مجاهدت های مقدس وعالی ترین شما که عبارت است ، ازفتوحات نمایان درجهاد استقلال ، وحصول افتخارات افغانستان ، و تاسیس مجلس مقدس شورای ملی ، مانند بدرهای شعشعه پاش نور افشانی میکنند .
اعلیحضرتا ! مکافات اینهمه خدمات شاندار وطن پرستانۀ شما ، درسطور يك چند مقالات شاعرانه ، ويا يك عده نطق های ناطقین وخطبا ، گاهی ادا وبجا شده نمیتواند .
مکافات خدمات مقدس شمارا ، تاریخ ملت در اعصار آینده ، بجا خواهد داد ونسل آتیۀ وطن ، ترانه های افتخار شما را ترنم خواهند نمود . از همه بهتر وخوشتر در عالم آخرت ، خدای عادل و کریم ، اجر زحمات و پاداش خدمات شمارا ، در راه سعادت يك ملت عطا ونصيب خواهد کنانید .
پس بهتر است ما اتفاقاً صدا كنیم زنده باد نام نامی تاریخی بهترین پادشاه افغانستان اعلیحضرت نادر شاه غازی .


(۷)

صفحه

گذارشات روز افتتاح مجلس شورای ملی

روزیکشنبه بحسب اطلاع واخبار های که ازمقام منیع صدارت عظمی نشر گردیده و مژدۀ افتتاح مجلس عالی شورای ملی را بار اول در مرکز برای اهالی بشارت می نمود ، در روز دوشنبه که یکروز مسعودی بود هر کس بايك مسرت وذوق از خانه ها بیرون آمده مخصوصاً قسمتی از اهالی که علاقه مند واز مدتها بانتظار بودند در ساعت نزديك افتتاح بجاده ها وراها عازم مجلس وبشوق و شطارت تمام می شتافتند عبور ومرور موترها وگادی ها مخصوصاًقسمت پیشروی عمارت مجلس ملی را پر نموده بودند .
ساعت نه ونیم مدعوین وارد عمارت مجلس عالی شورای ملی گردیدند اهالی وکلان شوندگان وکلانتران وصنوف مامورین ورجال بزرگ همه صف بصف درموقع های مخصوص خود نشسته منتظر بودند ساعت ۴۵ و ۹ موترهای سفرا وهیئت کور دپلوماتيك یگان یگان وارد گردیده وتقریباً در همین دقائق وزراء وهیئت کابینه هم در مواقع خود جا گزین گردیدند .
تمام بساعت ۱۰ به اشاره واعلان وزیر صاحب دربار وآهنگ موزيك رسم تعظیم شاهی و ورود شاهانه را بشارت میداد تا اینکه حضور اعلیحضرت همایونی داخل تالار بزرگ مجلس گردیده واز طرف عموم حضار با قیام استقبال گردیدند بعد از ان اعلیحضرت در موقع ریاست قیاماً احوال پرسی مختصری باحضار وکور دپلوماتيك نموده متعاقباً نطق تاریخی افتتاح مجلس را ذیلاً ایراد فرمودند که شنیدن آن به تمام حضار يك جوش ورقت وامیدی بخشید ، سپس جناب عبدالحق خان وكيل هرات نطق شاهانه را بخطابه خیلی مؤثری از طرف ملت استقبال نمود ،


صفحه
(۸)

بعد ازان جناب مولوی محمد ابراهیم خان کاموی به نمایندگی جمعیت علمای عظام
لایحهٔ خود را بآواز ولهجهٔ خیلی جدی وفصیح قرائت کرد .
در آخر حضور شاهانه با کلمات شیرین ومؤثر وکلا را خطاب فرموده
مختصراً به بیانات خیلی حکیمانه راجع بامید واریهای آتیه ارشاد ودر آخر بدعای
موفقیت ملت ودولت مجلس را خاتمه بخشیدند .

عیناً نطق اعلیحضرت غازی
به تقریب افتتاح شورای ملی

این مجلس شورای اسلامی را بنام خدای قادر توانا که بخشایندهٔ سعادت دنیا
و آخرت است افتتاح میکنم واز بارگاه ایزد متعال برای حکومت و ملت افغانستان
توفیق میخواهم که بسایهٔ شریعهٔ مطهره حضرت محمد علیه الصلوة والسلام باین
خاك پاك اسلام خدمات برگزیدهٔ ابراز کنند وبار دیگر دراعلای کلمة الله وترقی
وتعالی افغانستان موفقیت وکامیابی جاوید حاصل نمایند .
عزیزان من ! لله الحمد که بار دیگر افغانستان را از مصائب ونوائب نفاق و
خانه جنگیها مصئون ومامون می بینم ! و بخاطر آسوده و دل پراز امید شروع
به تاسیس این موسسهٔ شورای ملی مینمایم . میخواهم معنی شورای ملی را بشما شرح
کنم الحمد لله همهٔ ماوشما مسلمان هستیم مشوره اساس کارهای ماست ما بحکم
قرآن عظیم الشان ( وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ) بمشوره کردن
مکلف بودیم وهستیم وخواهیم بود حضرت محمد علیه الصلواة والسلام درحالی


صفحۀ
(٩)
مسائل مشوره میفرمودند ! خلفای راشدین رضی الله تعالی عنهم بمشوره کار میکردند خلفای بنی امیه نیز مشوره می فرمودند ! لیکن خلفای بنی عباس مشوره را اساس متینی برای پیش برد امور قرار دادند وکلای ملت به دربار خلفای عباسیه حاضر می بودند و حکومت تمام کارها را باوکلای ملت مشوره میکرد . بعد از خلفای عباسیه سلاطین اسلام مشوره را منافی قوت واقتدار خود دیده باین اساس ترقی وتعالی کمتر توجه نمودند بنابرین خیلی دوره های انقراض وتغیر وتبدل درعالم اسلام واقع شد !
در افغانستان مشوره از قرنهای مدیدی بایطرف دوام میکند چنانچه جرگۀ افغان ها را حاکم عادل ملت افغانستان گفته می توانیم برای ما ملت مشوره چیزنویست سلاطین گذشته اگر بمشورۀ ملت کارنکرده باشند لیکن ملت درقبائل وعشائر خویش جرگۀ خود شانرا تا امروز متروك قرار نداده اند وحکم جرگه درقبائل وعشائر نافذ است امان الله خان شورای دولت تشکیل کرد وکلای ملت بمرکز حاضر شدند لیکن آن شورا ياجرگۀ افغانان مفيد ثابت نشد !
خیر ! ازخدا میخواهم که باردیگر آنچنان واقعات سیاه درافغانستان رو ندهد واین موسسۀ « شورای ملی » دوشمارا موقع وفرصت ودرايت عنایت فرماید که تمام موجبات شکایات را از بین ملت و حکومت رفع نمائیم تاملت برغم سابق حکومت خویش را ازملت وخادم بهبود وترقی کارمملکت بداند ! « شورای ملی » امروز مثل شوراهای سائر ملل که بمرور ایام ترقی واصلاحات بخود حاصل کرده يك نمونۀ ترقی شورا های سابقۀ ماست اگرچه ملت تا امروز اینطور يك چیزی را خواهش نکرده لیکن چون من « شورای ملی » را اساس ترقی ووسیلۀ مخصوص


صفحة (۱۰)
اصلاح مملکت میدانستم و میدانم روز اول در « خط مشی » خود اعلان کرده ام
شکرلله که درین فرصت بر امن افغانستان بافتتاح آن موفق شدم وقتیکه شما کتابچهٔ
حقوق « شورای ملی » را مطالعه کنید واقف میشوید که « شورای ملی » امروز
با شوراها و جرگه های پیشتر چه فرق دارد اگر شما حقوق خویش را صحیح استعمال
کنید و همیشه رفتار و روش حکومت را مراقب باشید و برای اصلاحات همیشه
سعی بلیغ بفرمائید « شورای ملی » افغانستان بانی امنیت و مؤسس ترقی و تعالی
مملکت خواهد شد و بامید خدای عز وجل خانه جنگیها و نفاق و شقاق برای همیشه
ازین وطن معدوم خواهد گشت ! مسائل شخصی باعث زوال و اضمحلال این
سلطنت اسلامی نخواهد شد ! و همه وقت این ملت آسوده خواهد ماند ! تغییر
وتبدیل سلطنت سبب استیصال ریشه های ترقی و تعالی ملک وملت شده نخواهد
توانست ! به اشقیا نوبت حکمرانی نخواهد رسید ! همیشه زمامداران نیک وحکام
صادق ومحسن ملك وملت در خدمت افغانستان انتخاب ومشغول خواهند شد !
استبداد بدعت پرستی ورشوت ستانی يك قلم در قلمرو این مملکت رونما
نخواهد گردید !
گفته میتوانم روزیکه وکلای ملت در « شورای ملی » حقوق خویش را
شناختند و خیر و شر را از روی مفاد عمومی امتیاز کردند و اغراض وتفرقه
از میان رفع شد ازهمان روز دور سعادت افغانستان آغاز خواهد کرد من از خدا
مسئلت دارم آنروز سعادت وطن عزیز ما و شماهمین روز اول افتتاح شورای ملی
باشد خدا قادر است رحیم است کریم است همانطوریکه افغانستان را باینفرصت
کم از يك انقلاب خانه برانداز نجات داد و بملت افغانستان امنیت ، عزت و توانائی
و اتحاد ممراز نو بخشید ، از درگاه بخشایش ایزدی مایوس نیستم و امید واثق دارم


صفحه (١١)
که انقلاب گذشته آخرین دور فترت ونکبت ما ملت حساب خواهد شد
وانشاء الله تعالی برای همیشه خاتمه یافت و این روز افتتاح « شورای ملی » روز
اول دور سعادت افغانستان خواهد بود که تا ابد دوام خواهد کرد !
وکلای محترم ملت ! مایوس نباشید ، اینچنین ادوار ظلمت را که ما و شما
گذرانیدیم تاریخ ملل عالم در حیات سائر ملل دنیا نشان میدهد بعد از هر سختی
آسانی است و پس از هر تنزل ارتقا و اعتلا آمدنی است بشرطیکه بندگان خدا
از جاده حقیقت و انسانیت منحرف نشوند و عیب را هنر و اسباب تنزل را
وسیله ترقی نشناسند .
فرزندان و برادران عزیز من ! آنچه از اجرا آت این دوره را میخواهم
خود من بشما بیان کنم سیاست خارجی امروزه افغانستان است ، تاشما از سیاست
خارجی حکومت امروزه خود خوبتر واقف ومسبوق شوید باقی مسائل را که
در ظرف یکنیم سال و چند ماه شده صدراعظم صاحب و وزراء بشما معلومات خواهند
داد میخواهم از ابتدای ورود خود بخاك پاك افغانستان تا امروز آنچه با دول
متحابه معامله و مکاتبه کرده ام بشما اظهار کنم تا بر شما سیاست خارجی من
پوشیده نماند .
وقتیکه من در خاك افغانستان قدم گذاشتم خودم وشاه ولیخان ، وشاه محمود
خان را در سمت جنوبی ومحمد هاشم خان ومحمد گلخان را در سمت مشرقی تعیین
نمودم ! درین موقع در سمت جنوبی آثار نفوذ سقویان ظاهر نبود و هیچ کس
حکومت سقوی را وقع و اعتبار نمیداد اما همینکه امان الله خان در حدود قلات
و مقر با عساکر قندهار نمودار شد و دوباره عزم استیلای کابل را باطراف و
اکناف مشتهر گردانید اهالی سمت جنوبی قدری متردد شدند و گمان کردند


صفحه ( ۱۲ )

که من بابرادران خود بطرفداری امان الله خان خدمت میکنم هر چند زیاد وانمود
کردم که مطلب من شخصیت هیچ کسی نیست حق خود من و برادران من برای
اثبات شخصیت خود نیامده ایم ما میخواهیم در افغانستان امنیت قائم شود و خانه
جنگی از میان رفع گردد و هر شخصی را که تمام قوم وملت افغانستان به پادشاهی
انتخاب کنند همان شخص پادشاه شود . اما با آنهمه اصرار من اهالی سمت جنوبی
باظهار من متردد بودند مطمئن نشدند جه من مجبور بودم که اعلان پادشاهی خودرا
بدون اعتراف وتصویب تمام اهالی افغانستان رد کنم !
هر چند در مواقع بزرگت و در اوقات ظهور ناکامی و شکست این مطلب را
بمن تکلیف می نمودند من نسبت بنام پادشاهی بنام خدای توانا توکل میکردم
و مهربانی ولطف کردگار را بر امدادیکه از نام پادشاهی بمن وا نمود می شد
مرجح میدانم ومیدانستم تا اینکه در اکثر طبقات اهالی سمت جنوبی تشتت افکار
تولید شد وسقویان در سمت جنوبی قدرت کامله یافتند گردیز و اکثر حصص
خوست و ارگون وغیره جاها را استیلا نمودند من درین وقت اراده کردم تا از
اقوام افاغنهٔ سرحد آزاد استمداد کنم میخواستم از قوم ارگنزانی استعانت نمایم
درین وقت راه مواصلت من و ارگنزائی ها در دست انگریزها بود بواسطهٔ حاجی
محمد اکبر خان با حکومت انگلیز داخل مذاکره شدم حکومت برطانیا موافقت
نکرد وعذر غیر جانبداری را پیش کرده راه دادن ارگنزائی را منافی اعلان غیر
جانبداری خود وانمود کرد و بهمین مضمون بمن نامهٔ حکومت برطانیا رسید
که این نامه تاهنوز موجود است با اینهمه مایوس نشدم ودست از کار نکشیدم
قوم باغیرت جاجی و هم يك حصهٔ منگل و احمدزائی در دست من بود بالآخر فیصله
کردیم که از قوم وزیر که برای امداد من و نجات افغانستان کمر همت بسته بودند


صفحۀ (١٣)

و غیرت اسلامی و افغانی آنها بجوش بود استمداد کرده شود وزیریها دعوت مرا
پذیرفتند و به حضورم حاضر شدند دولت بریتانیا بر این مسئله بیشتر با من درشتی
کرد به حاجی میرزا محمد اکبر خان برین مسئله بسیار اصرار نمود که باید وزیریها
را از جاجی به وزیرستان خارج کنم و واپس بفرستم ! و هم اعلانات و مکتوبات
خود را اسمی اهالی قندهار واقوام قبائل آنولا بواسطۀ عبدالغنی خان ارراه چمن
فرستاده بودم آن همه دعوت نامه های من باقوام قندهار واچکزائی های غیرت
مند رسید اما خود عبدالغنی خانرا حکومت هند مانع شد و انسداد سخت برای
پیشرفت او نمود و او را در قندهار نگذاشت همانست که بمجرد گرفتن
اعلانات من اقوام وقبائل ولایه قندهار قیام نمودند و عرائض خوشوقت
گردیدن شان نسبت به مجاهدات من و آماده گی شان در قابل ستمویان و
اظهار استعداد شان باجرای اوامر من بسمت جنوبی برایم رسید ! باوجود آن
همه اعتراضات دولت انگریز همینکه حاجی میرزا محمد اکبر خان را برای اظهار
دلائل عدم امکان واپس فرستادن وزیریها به پاره چنار فرستادم من ، شاه ولیخان
و شاه محمود خان و محمد گل خان را با دگر سر کرده های اقوام و وزيريها و يك
عۀ جاجی و منگل و احمدزائی وجدران وطوطاخیل وگردیزی برای محاربۀ کابل
ولهو گرد اعزام نمودم هنوز دولت برطانیه بردلائل عدم امکان واپس فرستادن
وزيریها قانع نشده بود که خبر فتح کابل رسید خلاصه قبل از فتح کابل بين من
و وات بريطانيا برمسئله مشارکت وزيریها خیلی تیره گی و پیچیدگی موجود بود
من بحکم تقدير مجبور بودم که از هر قوم وقبیله افغان که امداد گرفته میتوانستم
تشبث میکردم ازین وزندگانی بحز نیم نفس چیزی باقی نمانده بود تهديد دولـت
برطانيه نسبت به مشارکت وزيریها و هم مظالم ستمو در نظر من اهمیت نداشت


( ١٤ )	صفحه

زیرا عرصه حیات بر من تنگ شده بود من حیات باشرف یامرگ خود
و خاندان خود را تصمیم کرده بودم ! اهل غرض بعد از فتح کابل پروپاغند
میکردند که گویا مرا در موقعی که در سمت جنوبی بودم دولت برطانیا امداد
داده است و من بدولت انگلیز امتیازاتی داده ام ! من امروز بحضور شما و کلای
ملت اعلان مینمایم که من بجز فضل و رحم خدای قادر مطلق و فداکاری اهالی
افغانستان بامداد هیچکدام دولت اجنبی کابل را فتح نکرده ام موفقیت من
در نجات وطن بفضل خاص الهی و همت و غیرت عموم ملت افغانستان بعمل
آمده است .
آن اشخاص واقوامی که با حکومت امانیه مخالفت داشتند وهم چنین آن
وزراء و مامورین و عسکر و روحانیون ؛ واعزة ملت که با اعمال ضرر افزای
شخص امان الله خان موافقت نداشتند ، مسلم است که این عدم توافق آنها با او
برای خیر وطن و سعادت ملت بوده میخواستند که او را ازان حرکات ناعاقبت
اندیشانه شهرت پسندانه اش باز دارند که دران ابداً لحاظ جذبات ملی ومذهبی
کرده نمی شد ، چنانچه به مشاوره چند نفر اشخاص کوتاه بین ، ملت را از خود
متنفر واثر ورسوخ همه خدمتگاران وطن را که در موقع مخاطره برای خیر جامعه
باید خدمت میکردند ، دور نمود .
عزیزان من ! بنده خیلی متأثر شدم وقتیکه یاوه سرائی مغرضین را شنیدم ،
سیاست من در افغانستان سر وراز ندارد سیاست من در افغانستان سیاست
آشکارا است من میخواهم هر چیز را بشما واضح کنم تا شما از هر چیز واقف
باشید و بکار های خود بدانید .
وقتیکه من در کابل رسیدم و شما ملت باصرار وتأکید مرا پادشاه افغانستان


صفحه ( ١٥ )

انتخاب گردید وزارت خارجه فوراً بتمام دنیا اعلان کرد بجواب اعلان وزارت خارجیه از همه دول متحابه تبريك وشناسایی حکومت حاضره اعتراف واعلان شد سفیر کبیر دولت علیه ترکیه در کابل تشریف داشت و سفیر کبیر دولت بهیه شوروی نیز ازهمه اولتر بکابل رسید دول متحابه یکی بعد دیگری سفرا و نماینده گان خود شان را بدربار افغانستان فرستادند . من بنا براصول وقواعد بین المللی تمام معاهداتی را که حکومت سابقه با دول متحابه عقد کرده بود ، تصدیق کردم دیگر هیچ معاهده سری وعلنی ننموده ام .
البته سال گذشته بعضی از دول بما امداد کردند ، چنانچه حکومت بهیه برطانیا بدون کدام شرایط بافغانستان امداد کرد ، این امداد عبارت است از يك لك و هفتاد و پنجهزار پوند قرض بلا سود ، و ده هزار تفنگ و پنجاه لك کارطوس ، وچون این امداد مبرا از هرگونه آلایشات سری و علنی است ، و بدون شرایط است من به ممنونیت قبول کرده ام ، امان الله خان هم موترها و سیم های تلگراف و غیره اشیاء را از دولت برطانیا قبول کرده بود ، و در جنگ ملا عبد الله پنجهزار تفنگ و کارتوس از حکومت هند گرفته است . که این مسایل تا امروز اعلان نشده بود ، و هم در وقتیکه امان الله خان در لندن بود ، از طرف دولت برطانیا مبلغ نقد و ده هزار تفنگ و بعضی ادوات دیگر هدیه شده بود ، و امان الله خان آن هدیه دولت برطانیا را قبول کرده بود ، من در سیاست خارجی آنچه کرده ام واضح می گویم ، وبشما خاطر جمعی میدهم که حکومت من تا امروز امتیاز وحقوق بهیچ دولت نداده است و تا من زنده ام انشاء الله بقلم من اینطور چیزی امضاء نخواهد شد . من قطعاً در سیاست خارجی افغانستان سر و راز نمی خواهم داشته باشم ، وهم حکومت وملت خود را توصیه


صفحه
(١٦)

میکنم . که موقعیت جغرافیائی افغانستان هیچ گاه سیاستهای سری را تحمل
ندارد ، از سیاستهای سری باید همیشه پرهیز کنیم .
بغیر ازین اسلحهٔ که دولت بریتانیا بما امداد کرد ماهجده هزار تفنگ
ويك كرور وهشتاد لك كارتوس از فرانسه قرار داد و خریداری کردیم ،
که ازین جمله قیمه ۹ هزار آن نقد پرداخته شده است ، وباقی را هم بمرور ایام
می پردازیم دولت لمان هم بما وضعیت دوستانه نمود ، چنانچه باقی مانده مبلغ
قرض را که بامان الله خان داده بود بما تسلیم کرد و اقساط تادیۀ قرض را از شش
سال بهشت سال تمدید نمود . دولت المان پنجهزار تفنگ وپنجاه لك كارطوس
بما داد و قیمت آنرا هم بهمان قرضه که بهشت سال ادا می شود ، قبول کرد ،
در همین اوقات قریب پنجهزار تفنگ و پنجاه لك كارطوس علاوه ازین اسلحهٔ
که شرح داده ام از انگلستان خریداری نمودیم و پول آنرا نقد تادیه کردیم .
همچنان از دیگر دول متحابه برای افغانستان اسلحه باقیمت مناسب خریداری
کرده ایم ، معاهداتیکه جدید عقد شده و در شرف تعاطی وسر دست ماست
يا بمذا كرات آن داخل شده و می شویم .
معاهدهٔ جاپان و افغانستان عقد شده است و در شرف تعاطی است . معاهدهٔ
غیر جانبداری افغانستان وحكومت شوروی روسیه سر از نو عقد شده است .
موافقه کمیسرهای سرحدی بین افغانستان و ایران عقد شده است .
به معاهدهٔ تجارتی افغانستان و دولت شوروی روسیه داخل مذاكره
می شویم .
در موافقهٔ تبادلۀ پست بادولت روسیه داخل مذاکره میشویم .
معاهدۀ افغانستان و دولت علیۀ حجار عنقریب تحت مذاكره می آید .


صفحه ( ۱۷ )

خلاصه آنچه شده ومیشود همه را بشما وانمود کردم ، وبار دیگرمیخواهم
بشما ظاهر کنم که مفید ترین سیاستیكه در افغانستان تصور میشود ، و من
همیشه دوام آن را توصیه میکنم ، این است كه باید افغانستان بیطرف باشد
وباهمسایه های خود وتمام دول متحابہ روش وسلوك خوبیکه منافی مفادافغانستان
نباشد اجرا كند و همسایه های خود را عملی یقین بدهد كه افغانستان موازنه
جانبین را كامل محافظه نموده روش دوستانه مساویانه با همسایه های خود دارد
و خواهند داشت و همین روش افغانستان برای خود افغانستان و برای همسایه های
افغانستان مفید ترین است .
راجع باقوام سرحد آزاد : این مسئله نا گفته نماند كه مسئله سر حد آزاد
يك مسئله معتنی بهای سیاست افغانستان و دولت بریطانیاست افغانستان راجع
بسلوك وروش باهمی اقوام سرحد و حكومت هند از اندیشه فارغ نیست میتوانم
بگویم اقوام سرحد وما از حیث مسلمانی و قوميت يك چيز هستیم دولت بريطانيا
شاید این همدردی اقوام سرحد رابه افغانستان و از افغانستان را بسرحد از سالهای
دراز تجربه و مشاهده کرده است ما بهیچ وجه ازین همدردی انكار كرده نمیتوانیم
چرا پریشانی اقوام سرحد آزاد در افغانستان بالضرور اثر می اندازد ازین رو
سعادت و رفاهیت اقوام سرحد آزاد همه وقت آرزو وخواهش ماست و کلای
محترم ! این است سیاست امروزه حكومت شما كه برای تان شرح كردم تا شما
بی کم وكاست از حقایق واقف باشید ، و در کار ها دقیق شوید هر مسئله را
خوب بسنجید و فیصله کنید بی پروائی در امور مملكت گناه عظیم است شما
مقدرات يك ملت بزرگ را درین مجلس فیصله میکنید سهو و خطای شما سهو
و خطای شخصی شما حساب نخواهد شد خساره آن بيك ملت و يك مملكت


صفحه (۱۸)

عظیم الشان اسلامی عائد میشود بسیار مدققانه و احتیاط کارانه در حل مسایل
پیش شوید شما خوب مشاهده کردید که ناعاقبت اندیشی حکومت سابقه و عدم
امتیاز کردن خیر و شر از طرف ملت چه خساره عظیم وارد کرد هر روز این
ملت را دچار مشکلات ساختن بجز اینکه بگوئیم خیانت کردن است دیگر چه
تعبیر خواهم کرد.
چون حکومت متبوعه شما زیاده تر به شوره اهمیت میدهد و میخواهد که دایما
مصدر چنان اجراآتی شود که از آن رضای خالق و خوشنودی مخلوق حاصل ،
و بر طبق حسیات عمومی به همه ترقیات مطلوبه خود نائل شود. اينك بكمال
مسرت امروز این ( مجلس عالی شورای ) ملی را افتتاح کردم و در نظر دارم که
به فضل الهی جهت معاونت فکری ( شورای ملی ) وحصول دیگر مطالب عالی
يك « مجلس اعيان » را هم در آتی تشکیل کنم.
در خاتمه : شما و حکومت و عامه ملت عزیزم را بخدا میسپارم و از خدا کامیابی
و موفقیت مشروع تانرا مسئلت مینمایم.

معروضه وکلای محترم
شورای ملی

اعلیحضرت ناجی و استقلال بخش افغانستان
مامله افغانستان راجع به آن فدا کاریهای تاریخی که از شما مشاهده
کرده ایم هر قدر امتنان اظهار کنیم کم است ، آنچه را میتوانیم که بحضور اقدس
شما ظاهر کنیم هما نا حس فدویت ملت است که نسبت به اعلیحضرت شما در