صفحه (۳) سال اول - مجله کابل شماره (٥)

(ضعف نفس) است. لذا وظیفه شناسی : ــ که قناعت بحق خود ، احتراز
و خود داری از تجاوز نامشروعانه بحقوق دیگران و جلو گیری از تعرض و تجاوز
بدون وجه دیگران بحقوق خویش نمودن است ، نیز ظاهر میشود که از فروعان
( عدل ) میباشد .
و این همان فریضه اخلاقی ما است که صرف نظر از توصیه اخلاق از جانب
شارع نیز ، بدان مکلف و بانجام آن موظف ایم .
و جای تأسف اینجاست که ما با وجود دینا بانجام آن مکلف بودن ، امروز
بدبختانه این وظیفه دینی و اخلاقی خود را فراموش نموده و برضای خویش
سپرد دیگران کرده ایم .
و خوشا بحال مللیکه سر تاسر این حس مقدس وظیفه شناسی در اذهان و
افکار افراد آن از كوچك تا بزرگ جا گزین گردیده ، بجاده ترقی پویانند .
وبالعكس تأسف به آن جوامعیکه که این تکلیف دینی خود را فراموش کرده ، ابداً
دماغ افراد آن به آن آشنائی ندارد. و غیر شعوری رو به انحطاط و اضمحلال میروند .
در دنیا هیچ موجود و مصنوعی بدون موجد وصانعی امکان پذیر نیست ، مشاهده
معلول یگانه دلیلی بوجود علت آن بوده ، بدون علت تکون آن محال است . پس
بحکم این قانون منطق وظیفه شناسی نیز یکنوع فکر و رأی است ، که نمیتوان
تكون آنرا در دماغها بدون علت و فاعلی تصور نمود .
و برای مللیکه ازین رهگذر قافله ترقی و سعادت شان از رسیدن بمنزل
مقصود خیلی ها عقب مانده ، در هاویه انحطاط سرگردان ورشته ملیت و آقائی
شان رو به انقراض میرود. از همه چیز کرده پیشتر برایشان لازم است. که در
صدد ادراك و بدست آوردن علت نمو این فکر مقدس وظیفه شناسی که مایه


صفحه (4) سال اول - مجله کابل شماره (5)

هر گونه ترقی و سعادت مادی و معنوی است برآمده ، از ابراز هیچگونه کوشش و جدیت درین زمینه خود داری ننمایند ، تا بتوانند بوسیله آن این فکر مقدس را در اذهان عامه افراد خویش تولید و تعمیم نموده ، وسائل ترقی و نیل بسعادت ملی را آماده و حاضر بکنند .
یگانه چیزیکه درین مورد سبب تشفی ما ازین امراض انحطاط و پس ماندن از ترقیات مدنی و غیره گردیده ، ما را دلالت براه نجات و رستگاری مینماید . تربیه اخلاقی یا پرورش نمودن ملکات فاضله ایست بدماغ اطفال ما که در رأس آن وظیفه شناسی قرار گرفته است !
و از چندیست که طرفداران سعادت نوع بشر یا علمای فن تربیه ( پداکوژی ) برای پرورش و نمو قوای اخلاقی و قوای جسمی و فکری اقدام نموده ، بالاخیر به ترتیب و تدوین يك رشته معلومات صحیحه راجع به پرورش قوای انسانی کامیاب گردیده اند .
و همان است که تربیت را بسه قسمت مهم تقسیم نموده ( تربیه جسمی ، عقلی و اخلاقی ) یگانه چیز را که بیشتر از سایرین برای پرورش و رشد ملکات فاضله اخلاقی دخیل یا برای سعادت و ابقای نوع بشر موثر قرار داده اند همان تربیه اخلاقی یا عادت دادن بشر را به اخلاقیات است .
چنانچه سوسیا لیستها حتی دموکراسها نیز این تفاوت عجیب و غریب طبقات بشر را زیر مطالعه قرار داده برای اصلاح و تعدیل اجتماعات بشری همین تربیه اخلاقی و بعدها عقلی را مفید و موثر میدانند ، و حتی درین نظریه خود راه افراط را پیموده ، تاثیرات شدیدی آنرا در ساختمان فکری و خصایص نژادی ملل و اقوام نیز دعوی مینمایند .


صفحه ( 5 ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( 5 )

بهرطریق درحال صرف‌نظر کردن از جزم و تمسک شدیدی آنها به این عقیده و از گفت و شنیدهای طولانی علمای علم اجتماع ( سوسیالوژی ) که تا اندازه جداً مخالف این عقیده و فکر بوده ، از انساب يك رسوخ و تأثيرات شدید تربیه در ساختمان فکری و خصائص نژادی ملل و اقوام شدیداً دفاع میکنند و طرفدار عدم تغیر و تبدل پذیری خصائص نژادی اقوام و ملل اند .
باز به تأثیرات تربیه اذعان نموده گفته میتوانیم . هرچندیکه فطرت و سرنوشت انسانرا نمیتوان بوسیله تربیه بکلی تغیر و تبدیل داد ، لیکن ؛ اینقدر هست که بواسطه آن يك انقلابی در اذهان و طرز احساسات آنها تولید نموده ، بنابران به اصلاح و تعدیل اخلاق آنها میتوان کامیاب شد .
و علم الروح ( پسکولوژی ) نیز عیناً این نظریه را تائید نموده ، میگوید که پیدایش و تکون هر ملکه خواه اخلاقی باشد خواه غیر آن منوط بممارست و اعتیاد است . و تربیه نیز جز اعتیاد و خو دادن چیزی دیگری نیست . و درصورت جزم و تسلیم ما به تأثیرات تربیه .
شایقین ترقی و تعالی ، طرفداران مدنیت و هر فانرا لازم است ، که بیشتر از همه به تربیه اخلاقی اولاد و احفاد خود ( که نسل آینده وطن اند ) اهتمام نموده ، به تکمیل قوای اخلاقی آنها خصوصاً به تولید و پرورش این حس مقدس وظیفه شناسی در دماغ آنها بکوشند . تا بدین وسیله توانند افراد صحیح و وظیفه شناس، مزین به اخلاق فاضله بوجود آورده ، شأن و شرف ملی را با ترقيات مادی و معنوی آن تأمین نمایند . و هم يك فائده کلی به اولاد خود رسانیده باشند .


صفحۀ ( ٦ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٥ )

ضرورت توحید رسم الخط

برای وحدت فکری و نزدیکی اخلاق و روحیات يك ملت ضرورت و لزوم
مسایل و موادیست که هر کدام آن در موقع خودش تاثيرات خاصی را داراست
هر کدام این ضروریات در حد ذات خود یکی از مسایل عمدۀ اصلاحات داخلیه
بوده و مخصوصاً برای نزدیکی و آشنا شدن افراد يك جامعه بروحیات همدیگرشان
اهمیت مخصوصی دارد .
مثلاً : وحدت لغات وزبان و ادبیات و خط و دیگر عرف و عادات ؛ در نظر
طرفداران باصلاح و سعادت وطن این موضوعات پوشیده نبوده البته همه مایلند
که در عصر حکومت ترقی خواه اصلاح پرور حاضره در زمنیه های مقتضی
و مساعدی تری باجرای این آرزوها نایل آیند .
و هم شاید انجمن ادبی و دیگر دوستداران وحدت ملی بتوانند ازین ببعد
آنموضوعات مهمه را سنجیده و یگان یگان بمقصد افاده و جلب نظر هموطنان
عزیز بوسیلهٔ نشریات عرفانی مملکت بحضور شان تقدیم نمایند .
از انجمله که فعلاً موضوع خط و کتابت است و خط و کتابت چه از حیث
مکاتبات شخصی چه از قسم مراسلات و محررات دوائر رسمیه و دوائر قضائیه
که نسبت بحوائج عامه يك عامل بزر ک حیاتی بوده و در امور اجتماعیات يك ملت
تعلق مخصوصی دارد ! لہذا این موضوع را ما مورد بحث قرار میدهیم : -
امروز محررین و کاتبان ما اجرای تحریرات خود شانرا بخطوط مختلفه
میدارند : مثلاً عموم طلبه و محصلین و منتسبين معارف يك طریقه می نویسند که
اساساً ناشی از خط نستعلیق و بلکه بتفاوت خیلی جزئی یعنی چند حروفی که


صفحۀ (۷) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٥ )
اشکال آنرا بمثل خط شکست و نسخ تغیر میدهند ، باقی عین خط نستعلیق گفته میشود .
این طریقه را ما عجالۀ تمجید مینمائیم چه اولاً از شیوۀ نستعلیق نویسی که مطابق ذهنیات و آشنا بودن اشخاص سواد خوان ما است و آنها سواد ابتدائی را به نستعلیق خوانده وتحصیل نموده اند بیرون نبوده وموافقت بذهن شان کرده موقع مطالعۀ مکاتیب و مراسلاتیکه باین خط نوشته شده باشد ابداً بمشکلاتی برنمی خورند : -
مثل کتاب دوائر ، اعضای محاکم قضا ، و سایر مردم باسوادیکه مکاتیب ومراسلات را باین شیوه قرائت و مطالعه میتوانند و بحروف آن تماماً آشنا میباشند .
اینکه فکر شود شاید نوشتن این طریقه وقت محرر را زیاد میگیرد این مانع هم در نوشتن طریقۀ مذکوره نمیباشد ! چه مقصد از تحریر این شیوه همانا نوشتن و تحریر اشکال حروف است که فقط بایدباحروف نستعلیق یا باصطلاح بطرز حروف کتابی مشابهت داشته و ازان قاعدۀ اساسی شکل حروف خارج نباشد ! اما اینکه نویسنده حروف را خوش یابد خط مینویسد نوشتن آن بمیل وذوق خود نویسنده مربوط بوده برای مطالب عامه نقصی ندارد : -
پس در صورتیکه نوشتن حروف بشیوۀ نستعلیق خوش خط باید خط مشروط و مقید نباشد البته برای نویسنده درصرف وقت تفاوتی نمیکند که خواه بشیوۀ مذکور اجرای تحریرات نماید یا بدیگر شیوۀ خطوط معموله موجوده بنویسد .
دوم : طبقۀ که باطرز خطوط ثلث آشنابوده ودرتحریرات شان این شیوه را معمول میدارند وبعضی شیوۀ فارسی را باطرز ثلث وکوفی نما آمیخته مینویسند .


صفحه (۸)
سال اول - مجله کابل
شماره (٥)

گرچه وجود اینقسم خطوط نسبت بسائر رسم الخط معموله نسبتاً محدود
است ، ولی باز هم این رسم الخط يك قسمت محررات ملی را تشکیل داده و در
حوائج عامه ذیمدخل شناخته می شود .
چون از قرائت خطوط ثلث و کوفی نما کسانیکه بهره و تحصیلی دران نداشته
باشند بکلی متعذر بوده و کسانیکه فی الجمله باین طرز میدانند تنها از شیوه مذکوره
مستفید شده ولی عامه از ان بی بهره میمانند ؟ پس وجود این شیوه اعم ازینکه
مشکلات قرائت را تولید مینماید بلدیت و دست رس عامه نیز بآن نبوده صرف
وقت هم در نوشتن طریقه مذکوره واقع می شود .
سوم : طریقهٔ شکست و یاطرز میرزائی دفاتر قدیمه است : که غالباً کتاب
دوایر و مردم صاحب سواد قدیم ما باین شیوه معتاد و غالباً در مملکت مرسوم است .
اگر چه این شیوه را ما از حیث کرامت قدامتش تنقید نمی نمائیم چه سالها
حوائج اداری ما را همین شیوه تأمین کرده است ، ولی امروز موانعی که
این شیوه مقابل خود داشته و دیگر ما استفادهٔ خوبی از ان نخواهیم توانست اینست :
اول : باوجود خط ونستعلیق سابقاً این طریقهٔ متداول عمومی بوده و تقریباً
خط رسمی مملکت گفته میشد ؛ ولی امروز خط نستعلیق موجوده یا طرز تحریرات
محصلین مدارس در دوائر مکتوب نویسی مقامات عالیه وطبقات معارفيه اهميت
درجهٔ اول را حایز شده واولاد این ملت عموماً بطرف این شیوه روان هستند
که گویا طرز سابق محدود وکم رواج شده میرود ! چون محررین و اشخاصیکه
معتاد باین شیوه میباشند تا هنوز اراده بتغیر آن نکرده وهمان سبك سابق را
تعقیب می نمایند لهذا طریقهٔ مذکوره عموماً دو طبقه را در وقت قرائت دوچار
مشکلات مطالعه میگرداند .


صفحه (٩)
سال اول - مجله کابل
شماره (٥)
اول اشخاصی که محصلین علوم عربی میباشند؛ زیرا آنها در تحصیلات خود
جز سواد نستعلیق فارسی و رسم الخط عربی دیگر طریقه را ندیده و غالباً احتیاجی
هم به تحصیل خط شکست میرزائی ندارند.
دوم اولادهای جوان و طلبه معارف و مکاتب هستند که ابداً در نصاب تعلیم
و اوقات آنها گنجایش تحصیل رسم الخط شکست نبوده و باین شیوه تعلقی نمیتوانند
داشته باشند! گرچه آنها بکلی از قرائت خطوط میرزائی قدیمه هم عاجز نیستند
ولی قرائت آن بی زحمت برای شان نخواهد بود چه وجود همان حروف طرز
شکست در نظر آنها بیگانه جلوه مینماید.
سوم: اشخاصی که يك كمترك سواد داشته باشند از خواندن و فهمیدن خطوط
شکست و طرز مذکور بکلی عاجز و بار فی الجمله اگر استفاده کرده بتوانند
از خط نستعلیق خواهد بود! زیرا بحروف آن که سابقاً بدروس خود خوانده
و محافظه دارند آشنا میباشند!
٤: یک عده اشخاصی که برسم الخط ترکی مینویسند و باین شیوه ابداً اهالی
باسواد مملکت آشنا نمیباشند.
لهذا که طرز خط و تحریر عبارات يك سبك واحد و مستقیم از ضروریات
و احتیاجات يك ملتی بوده و نباید نویسنده گان در فهماندن مطالب و آمال خود
بواسطه تفاوت و اختلاف رسم الخط طرف مقابل خود را بمشکلات گذاشته
و مقصد نوشته را در خاطر خواننده مغلق بگذارند؛ لازم است این موضوع
در نظر اهمیت گرفته شود!
پس برای اینکه از رسم الخط و طریقه های معموله وجوده آن کدام طریقه
باید اهمیت و رسمیت داده و در وطن معمول و مرسوم باشد؟ نویسنده عقیده


صفحه ( 10 ) سال اول – مجله کابل شماره ( 5 )

عاجزانه را مینگارد :
اول : طرز ثلث و كوفی نما كه ابداً ارقام هم بطور عمومی مرسوم و معمول ما نبوده و عجالتاً هم نمیباشد مگر گاهی که بطور تفریح بعضی چیزی بآن بنویسند یا در كدام مقاله و رساله كه بمقصد صحت معنى بعضی جملات و كلمات را بان تحریر نمایند . البته طرز مذکور بهمین اندازه طرف احتیاج بوده و زاید از ان مورد احتیاج عامه شده نمیتواند که حتماً باید نویسند این طرز را رسم الخط عمومی خود قرار دهد .
پس در صورتیکه اصل رسم الخط مذکوره محتاج به ما نباشد نوشتن فارسی ممزوج به ثلث و كوفی نما لزومی نخواهد داشت ! ! چه نه طرف اعتیاد ملت است و نه وقت را صرفه مینماید ! علاوتاً نویسنده این شیوه به تعداد خیلی محدودی بوده و اكثريت تابع بآن شده نمیتوانند .
دیگر رسم الخط شكست و طرز میرزائی است که سابقاً گفتیم دارای آن مشکلات بوده و برای آینده پیشرفتی نمیتواند ! چون عاجلا عموم محررین این طرز آشنا و بلد بطرز نستعلیق نویسی بوده و آن را در اول تحصيل رسم الخط مشق كرده و بلد هستند و عجالتاً هم در محررات شان تقریباً از سه حصه دو حصه بعبارات نستعلیق است ؛ هرگاه آنها بخواهند طرز نستعلیق نویسی را تماماً مثل اهل معارف رعایت نمایند مشکلاتی ابداً برایشان ملحوظ نخواهد بود .
یعنی تنها همان عبارات را که در تحریره موجوده خود بطرز شکست و مخلوط می نویسند همان عبارات را تغیر داده بمرور اوقات کوشش نمایند که عیناً بطرز حروف نستعلیق تحویل یابد !
مثلاً : بجای نوشتن حرف ( ی ) که آن را بطرف پایان میکشند باید حرف


صفحۀ (١١)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٥)

مذکور مثل (ی) نستعلیق بوده باشد ، همچنان لفظ (وغیره) که حروف آنرا یکجا وغیر منقوط نوشته و از ترکیب آن بدون سابقه وملکه داشتن ابداً چیزی فهمیده نمیشود ! وقس علهذا !!
سابقاً عرض شد که شیوۀ نستعلیق یا رسم الخط کتابی را عموم مردم باسواد ما بدرستی آشنا هستند ! هرگاه نویسنده های ما اعم از کاتبان دوائر ودیگر اشخاص باسواد ما فعلاً همین شیوه را تحریر وبطور رسم الخط عمومی برای مملکت قرار دهند در نوشتن آن هيچيك معاذیری موجود نخواهد بود و بلکه برای وحدت سبك تحریر خط يك خدمتی کرده مشکلات را از مقابل نظر مردم صاحب سواد ابتدائی مملکت رفع و بیگانه گی ومشکلات مطالعه خطوط ومراسلات طبقات مختلفه را از بین کناره کرده خواهند بود !
خوش نویسی درین شیوه که ما آنرا طرز نستعلیق میدانیم متعلق بسلیقه وذوق خود محررین داشته شرط نیست !
ولی تنها اینقدر کوشیده شود که حروف نوشته عیناً دارای شیوۀ رسم الخط نستعلیق بوده باشد ؛ تا در مرور چند وقت طرز رسم الخط در مملکت عزیز ما بصورت واحد ومستقيم تحویل یافته مثل سایر ملل مترقی رسم الخط مستقل ومعلومی را دارا باشیم .
( غلام جیلانی اعظمی )


صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۵ )

شاعره هری بقلم سرور جویا

عطایای قدرت چطوریکه از هوای صاف و آفتاب درخشنده بگلستان هرات
يك طراوش و بالیدنی نصیب گردانیده در نالش های نیستان آن نیز اثرات
جانکاه ودلربائی بخشیده .
هر عصری از غروب که جایگاه سر سبز و شاداب هرات میخواهد از تاریکی
شب محجوب شود آخرین اشعه تابناک آفتاب را در آن هوا وفضای نمناک آنقدر
اجازه درنگ است که اطراف آسمان بشکل دور نماهای قشنگ آب و رنگی
گیرد و بهیا هوی تند باد معروف تابستان آنجا ، این مناظر دلکش بآن پایه امان
میدهد که ساعتی برای سکوت و آرامش در زمین بصورت لطیف ترین نسیم
معطری تغیر وضع پذیرد .
آنوقت ذوق کنجکاو وهوش سر شار دلباخته گان فگاری میباید تا در زیر
هر شاخه خمیده گلی بصدها شوریده بلبلی دیده یا از هر گوشه گلزار ولابه لای
اشجار هزاران ناله های زاری بشنود ؟ که در پرده و بی پرده نغمه سرائی هادارند .
مثلاً یگانه شاعر آزاد ما « حاجی اسمعیل » اگر برنگ سیاه و یا هراتی
شیرین سخن بچشم سفید شوخ چشمانه ظواهر لوایح ادبی هرات را رنگ آمیزی
میکنند باید ازین هم غافل نبود که در ستر سایه های برگ های سبز انبوه آن
گلزار مانند مستوره و محجوبه غنچه های نوشگفته ونیم رنگی نیز اسباب زینت
باغ و بوستان علم و ادب آن سامان شده میتوانند ، هنگامی که در هرات بودم
روزى بیکی از مجالس ادبی حسب المعمول دستگاه شعر و شاعری پهن شده
و سخن از سخن وران وطن مطرح کشید در آن حین دیوان غزلیاتی بنام


صفحه ( ۱۳ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )

( محجوبه ) جالب توجه حضار گردید در ضمن يك سلسله منظومات شکوه آمیزی که پیش آمدهای ناگوار احساسات رقیق و عواطف سرشار این شاعرهٔ شیرین گفتار را بسرودن آن وادار نموده بود این بیت خوانده شد :
فلك كه يوسف صديق را غلام نمود عجب مدار كه محجوبه را کنیز کند
اینجا اکثر از رفقا را تخديش ذهنی پیدا شده و میخواستند انکار کنند از کلیه آثار حقيقى يك شاعرهٔ كه با تطبيقات نسبتی آنجا زیب ادبیات ملی و فخر دانشتان نسائیت ما گفته میشود بالاخره قرار بران شد که هراتی شیرین سخن بنام مشاعره درصدد امتحان برآمده نظمی چند با و بفرستد و منتظر جواب شود همان ساعه چیزی نگذشت ، منظومهٔ فی البدیهه از سوی محجوبه با هراتی تعاطی گردید که از نقطه نظر و انصاف بسی از آثار هراتی بهتر و تمام مزایای عصمت و ناموس کاری را دربر داشت ،
محجوبه شاعره عفیفه ایست که سی و دو بهار از بساتین عمر و حیات دیده و فقط در دامان عاطفت مادر و توجهات اخلاقی پدر یا اثرات محیط تاریخی هرات گلهای علم و فضیلت چیده ، اگر سمت پدری او مرحوم منشی ابو القاسم خان شرف امتیاز دارد ولی بقومیت نه تنها جمشیدیها که عموم هموطنان ما بایستی افتخار کنند .
غرض محجوبه عفیفه که یک عمری بطور غنچه با طراوتی در باغچه والدین بزیست فعلاً در محله قبطی چاق شهر هرات مانند نوشگفته گلی با همسر عزیزش ( شوهر ) بکمال عصمت زندگی آبرومندانه بسر میکند ،
از انجا که نگارش من چنانچه باید و شاید درخور نوشتن ادبیات نبوده و از اوصاف مقامات ادبی آن عاجز است اينك عين مشاعره را بوسیلهٔ مجله کابل در پیشگاه اهل ذوق وطن اتحاف میکنم ، اگر چه این اشعار فی البدیهه سروده شده و شاید


صفحه (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)
در قواعد شعری و انظار نظم شناسان خالی از ایرادی نباشد بازهم گفته میتوانیم
اگر دیوان تحت طبع یا ملاحظه هموطنان بیاید منظومات بهتر و مؤثر تری ازان
برای استفاده اهل ذوق و ارباب دانش ظاهر گردیده بلکه دور نیست به اثبات
شئونات عرفانی و تاریخی مردان و نسوان افغانستان مصدر خدمتی بشود .
هراتی
هزاران آفرین بر طبع شکر بار محجوبه
بحیرت رفته ام از دفتر اشعار محجوبه
زهی درات بچشم پاک در کاشانه ادراك
میسر گرشود روزی مرا دیدار محجوبه
بنازم آستان محفل ناسوت را هر دم
که بوی عشق آید از درو دیوار محجوبه
زلطف شعر موزون عارفان را کرده مجنون
رموز عشق سرمستی همه گفتار محجوبه
ندارد هیچ مه جانا زعشق پاك در كس پاك
چرا در پرده باشد آن گل رخسار محجوبه
زخال و آب و دام و دانه پای مرغ دل هر دم
گرفتار کمند طره طرار محجوبه
بصحرای محبت هر زمان ترك سمن صورت
هراتی را مکن چون لاله خونین بار محجوبه


صفحه ( ١٥ )
سال اول ـ مجله کابل
شما ة ( ٥ )
محجوبه
زهی لطف كلامت صیقل زنگار محجوبه
بیان روشنت رونق فزای کار محجوبه
زبس گوهر فشانی کرده از نظم چون پروین
رساندی بثریا پایه مقدار محجوبه
بود شهر هری كان خرد مندان و دانایان
چه باشد نزد شان اشعار نا هموار محجوبه
ندارم عشق گر دارم مرا فخر است از پاکی
معاذ الله ز ناپاکی كه باشد عار محجوبه
نه سوی کس نظر دارد نه كس سویش گذر دارد
صبا را نیست راهی بر در و دیوار محجوبه
محال است آنکه چون گل جلوه گر گردد بچشم کس
بجز آئینه کم دیده است کس دیدار محجوبه
نباشد غیر شرح محنت و دوری و مهجوری
اگر صدره بخوانی دفتر اشعار محجوبه
چو گل بودم بباغستان چو سرو آزاده در بستان
بقید خواری افتادستم از ادبار محجوبه
چو آنشمعی که میسوزد عبث در محفل اعمی
تلف شد جمله علم و عقل و كار و بار محجوبه


صفحه (١٦)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (٥)

اثر اعظمی
پند پدر
ای نور دیده همت مردانه داشتن
خلق نیکو به از خود و بیگانه داشتن
براوج افتخار و شرف خانه داشتن
رفتار خوش چو مردم فرزانه داشتن
زین شیوه برقرار شود اعتبار مرد
در روزگار خوش گذرد روزگار مرد
علم است باعث شرف و شان آدمی
روشن زدانش آمده عنوان آدمی
دارد زمانه رنگ زبستان آدمی
گل رنگ میبرد زگلستان دمی
گر آدمی مخالف طرز بشر مباش
یعنی زعلم و فضل جهان بیخبر مباش
در صحنه حیات هنر را شعار کن
سعی و عمل به پیشه خود اختیار کن
باعزم و جهد وهمت مردانه کار کن
میکوش و رام توسن این روزگار کن
تا مرد روزگار ومجاهد شوی حساب
ذیحق وباقار و مساعد شوی حساب


صفحه (۱۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (ه)
چون دیو جهل کرده کمین باش باخبر
زین تنگنای مهلکه بسیار کن حذر
میدان کار زار حیات است پر خطر
سنجیده پا گذار و ازین ورطه درگذر
هان ای پسر ز شر زمن بیخبر مرو
دور از طریق دانش و علم و هنر مرو
از جهل روز گار شود تیره و خراب
جاهل تمام عمر کشد رنج و التهاب
ماند بتنگنای شقاوت بصد عذاب
فرق ره خطا نکند تاره صواب
جهل است مخرب همه آسایش بشر
مانع زراحت و خوشی و خواهش بشر
آنانکه بر بساط ترقی رسیده اند
برسرلوای مجد و تمدن کشیده اند
خار موانع از ره آمال چیده اند
اوهام را گلو و گریبان دریده اند
دارند هادئیکه بود علم نام او
این است مقتضی علوی مقام او
از تنبلی تو مهمل و عزلت گزین مشو
بار گران خاطر هر آن و این مشو
دزد و گداو مصدر آشوب و کین مشو
هم مفت خوار و مخرب اهل یقین مشو
رو از طریق سعی و عمل کار ساز کن
باب مراد برخ آمال باز کن


صفحه ( ۱۸ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٥ )

بعد الالقاب

مطالعۀ حصص تاریخی مجلات شریفه کابل مرا وا دار ساخت تا نظریات عاجزانه را که در حفريات بامیان باموسیو هاکن همراه بودم با معلوماتیکه از راپورت تقدیمی پرو فیسر «فوشه» در « اکادمی » فرانسه اخذ کرده ام مرتب کرده و در معرض مطالعه شایقین تاریخ وطن عزیز قرار دهم اينك بهمين مقصد سطری چند تحریر و تقدیم گردید تا اگر موافق بمسلك مجله باشد نشر فرمایند .

مدنيت قديم افغانستان ترجمه و تحریر بقلم احمدعلیخان ترجمان لسان فرانسوی

وطن مالوف ما افغانستان که از حیث وضعیت جغرافیائی طبیعی منظره گره دار کوهستانی دارد در اعصار قدیمه جاده عبور و مرور مهمی بوده است ، لیکن وقتی این نظریه به اثبات میرسد که خط حقیقی این معبر بصورت درست تعین شود تاریخ شاهد است که قبل از ظهور اسلام روابط مهم تجارتی بین هند و باکتریای قدیم قايم ومال التجاره زیاد بین دو نقطه فوق تبادله میشد . لیکن معبر یکه در آن عصر مال التجاره از آن میگذشت غیر از معبر امروزی بوده است .
آن راه قدیم نسبة راه کوتاه و سهل العبوری بود که از دره های هندوکش گذشته پشاور را به بلخ یعنی جلگه ( اندوس ) سند را به جلگه ( اوکسوس )


صفحۀ (۱۹) سال اول – مجلۀ کابل شمارۀ (٥)

آمو دریا متصل میکرد ، خوشبختانه دراثر مسافرت زوار چینی هوئن تسنگ Hiuan - tsang (که در سنۀ ٦٣٠ میلادی بمقصد زیارت مراکز بودائی آسیای مرکزی و هند از چین عازم شده بود از جانب شمال از راه بلخ داخل افغانستان شده کوتل دندان شکن ، اغربات ، بامیان ، کوهدامن ، تگاو ، نجرو ، لغمان ، هده ، جلال آباد را معاینه کرده رهسپار هند گردید) سراسر این معبر تاریخی کشف وشکی در وجود آن باقی نمانده است - بلی این معبر اصلی قافله ها - جاده رفت وآمد صنعتگران وزوار وسوقیات دسته جات متهاجمین بزرگ بوده است .
مسبوقیم که حکومت افغانستان درماه اکتوبر ١٩٢٢ معاهده با حکومت فرانسه نموده وامتیاز ٣٠ ساله حفرياترا در تمام خاك افغانى بانها داده است .
از نقاطیكه تا امروز فرانسویان در آن گردش و حفريات نموده نظریات خودها را كتباً وعملاً گذاشته اند معلوم میشود که ایشان ابتدا بصورت معاینه مقدماتی خط سیرهمان زوار چینی هوئن تسنگ Hiuan - tsang را تعقیب كرده اند وبعدها در تجسسات خود فوق العاده كامیاب شده اند . باستثنای غزنی در جنوب وهديك در شمال نقاطیكه در آن هیئت های ایشان كشفیات نموده اند عبارت انداز :
(نگار آرا ياهده) - (لامپاکا یالغمان - تگاو - نجرو) - (کاپیسا یا کوهدامن) (بامیان) - (باکتریا یا بلخ) .
پس میخواهیم جدا جدا مواضع فوق را تحت مباحثه گرفته تا حدیكه معلومات دارم نتائج کشفیات تعمیل شده را شرح دهم .
(١) (نگار آرا) (Nagarahara) نقطه که از همه اهمتر و فوق العاده آثار زیاد ومهم خرابه های بودائی دارد منطقۀ (نگار آرا)


صفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )

هده است - وقتيكه « هونستن » چینائی اینجا وارد شده بود تمام معابد
بودائی آباد ودین بودا به منتهای جلال در اینجا منتشر بود . يك قرن میشود
که مسن Masson انگلیسی و هونيك برگر Honigberger
و ديگر شايقين سكوك قدیمه در ( استوپه ها ) ( صفه های بلندی که در مرا کز
معابد واقع بود ودر آنجا مسکوکات را پنهان میکردند ) به امید کشف سکه
کاوش نموده اند و خساره های زیادی رسانیده اند اما خوشبختانه ایشان میدانهای
مستطیل شکلی که در مجاور این صفه ها واقع اند نشناخته اند و تقریباً ده معبد
ازین معابد مستطیل شکل مصئون مانده بود که مخصوصاً از چهار دیواریهای
آن مجسمه های عديده مختلفه کشف شد .
در اولین حفرياتيكه موسيو گودار در ۱۹۲۳ در هده بعمل آورده است
سرها و اشکال مجسمه های کوچکی یافته اند که تماماً به آثار ما خوذه منطقه
تا كزيلا Taxila كه آنطرف اندوس یعنی رود سند واقع است شباهت
کمی دارد . این اثر ها وجود مکتب « کرگ، بوديك Greco - boudhique »
یونان و بودائی را که درین نواحی رواج و شهرت بلندی یافته بود اثبات میکند .
بعد از « موسیو گودار » موسيو برتو در ١٩٢٥ اصولاً حفريات هده را
شروع کرده هزار ها مجسمه های كوچك و بزرگ كه در میان آن حتی سربازها
و حیوانات مختلفه هم است کشف کرده است . این مجسمه ها همه از چونه و گچ
ساخته شده و منتهای مهارت و قابلیت صنعتکران مكتب ( گرك و بوديك ) را
اثبات میکند .
٢ - ( لمپا کا [ Lampaka ] مناطق لغمان ـ تگاو ـ نجرو :
ملتفت باید شد که معبر تاریخی هند و بلخ و آسیای علیا از خود کابل


صفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )
امروزی که درانوقت قصبه کوچکی بود و اهمیت عارضی داشت نگذشته بلکه از کوبها Kubha یا کوفن Kophen و دره های لغمان و تگاو و نجرو گذشته بدون اینکه با مانعات سختی مواجه شود وارد مرکز کاپیسا (کوهدامن) میشد . این حصهٔ معبر تاریخی را هونستق و اسکندر هر دو عبور کرده اند در منطقهٔ لمپا کا که شامل تمام اراضی سمت چپ رود کابل است و یا بعبارت اخری عبارت از اراضی لغمان ، تگاو و نجرو است آثار مذهب برهمنی کشف گردیده است .
۳ - ( کاپیسا Kôpica ) کوهدامن :
بالآخره چون این معبر قدیمی را تعقیب کرده از جانب جنوب شرقی داخل کاپیسا یعنی کوهدامن شویم یکی از مناطق خیلی حاصل خیز و قشنگ افغانستان مقابل نگاه ما منبسط میشود - درینجا حتماً ( شهر اسکندریه قفقاز ) وجود داشته لیکن چون محوطهٔ این شهر فوق العاده كوچك بود نمیشود محل آن را بصورت قطعی معین کرد لیکن درعوض احاطه بديع منظر پایه تخت قدیمی ( کاپی‌سی ناگارا Kôpicinagara میتوان تعیین نمود .
از طرف دیگر زوار چینی هونستن در وقت عبور خود چندین خرابه ها را که هريك دارای مفاد تاریخی و افسانه ئی است از قبیل دیر ( کانیشکا Kânichka (۱) که ایام بهار را آنجا میگذرانید و ( استوپهٔ ) صفه که در اثر کامیابی جنگی که با يك خان کوهستانی پغمان بنا کرده بود وغیره خاطر نشان کرده است .
بالاخره چون اولین مجسمه هائیکه موسیوهاکن از ( پای تاوه ) کوهدامن و موسیو بر تو از بگرام یافته است از احجار شیستی که مخصوص کار مکتب (گرک
۱ - کانیشکا یکی از پادشاهان سلسله کوشانی افغانستان است که در حدود قرن اول مسیحی سلطنت میکرد .


صفحه (۲۲)
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره (٥)

وبوديك) بود تراشیده شده است معلوم میشود که صنعت گاندها را Gandhora (ولایت پشاور تا کابل) غرباً تا این منطقه رسیده است. چنانچه سرحد شرقی نفوذ این صنعت را کاوشات (سرژون مارشل Sir John Marshal به ناحیه تاکز یلا آنطرف رود سند موقوف کرده است.
٤ - بامیان :
چون از جلگهٔ کاپیسا جانب غرب چند منزل دورتر رفته شود به درهٔ تنگ بامیان خواهند رسید. اینجا مقابل خرابه های اسلامی اثرات مهم بودائی دیده میشود ـ هیونستن بعد ازینکه از زیارت بلخ فارغ شد کوتل دندان شکن واغرباترا عبور کرده راجع به بامیان ۱۳۰۰ سال قبل چنین نوشته است :
بعد ازینکه کوتل اغربات را فرود آمدم بین کوه هندوکش و کوه بابا وارد درهٔ بامیان شدم در جدار سنگی دو مجسمهٔ عظیم الجسد یکی بارتفاع تقریباً ۱۰۰ فت ودیگر ١٥٠ فت که در تاقهای برجسته تراشیده شده بودند مشاهده کردم. بدن مجسمهٔ كوچك سراسر از يك ورق طلا پوشیده شده بود که در اثر نور آفتاب خیلی مشعشع ونظر ربا بنظر میخورد ـ درین زمان در بامیان ده معبد بودائی وجود داشت و تقریباً دو هزار علمای بودائی مشغول تدریس و ریاضت بودند اولاً موسیو فوشه وبعد در ١٩٢٤ موسیو ها کن وقتا که روانه مزار شریف بودند اینجاها را نوت و بحکومت خود (فرانسه) خاطر نشان نموده بودند چنانچه موسیو هاکن در مسافرت دوم خود در ١٤ ژون ۱۹۳۰ اصولا حفریات را در پای بت كوچك شروع کرد ـ در نتیجه معبد مربع شکلی با سرهای مجسمه که برای تزئینات بکار رفته بودند کشف گردید. این مجسمه ها از حیث شکل شبیه مجسمه های مکشوفهٔ هده است لیکن از حیث مواد ساختمان به آن فرق


صفحه (۲۳)
سال اول - مجله کابل
شماره : ( ٥ )

کلی دارد مجسمه های مکشوفه معبد بامیان محض از گل ساخته شده و باوجود
این هم مدت يك و نیم هزار سال در تحت فشار خاك و احجار دوام کرده است.
علاوتاً ازین معبد نوشته جات زیاد سانسکریت که بروی پوست درخت نوشته
شده بود کشف شد چنانچه در اثر خواهش موسیوها کن وزارت معارف
افغانستان آنها را بغرض ترجمه بصورت امانت بفرانسه فرستاد. این پوست بقدری
نازك و بحدی خشک شده بود که باندك تماسی از هم میپاشید.
علاوه در دره کكرك كه جانب جنوب شرق بامیان واقع است بت کوچکی
به ارتفاع ۱۰ متر وجود دارد . در اطراف این مجسمه معابد و يك عده سمچهای
مهمی وجود داشته چنانچه یکی از آن سمچ ها تا پار سال محافظه شده بود
و موسیوها کن آنرا کشف نموده تصاویر قشنگ رنگه که سقف و دیوارهای
معبد را پوشانیده بود جدا کرد و یکحصه آن در موزیم کابل موجود است.
خلاصه بامیان یکی از بزرگترین مراکز بودائی آسیای مرکزی است
و از نتایجیکه بدست آمده امید میرود که بسا آثار قیمتدار از اینجا کشف
وصفحات تاريك تاريخ این مملکت قدیم مجدداً روشن و نمایان گردد.
ه - ( با کتریا ) بلخ :
نشیب های جنوبی کوه هندوکش حقيقةً ذخاير تاریخی قابل التقدیری را
دارا است و تا حال فقط بعضی جزئیات آن موزه کابل و موزه « کیمه » پاریس را
مزین کرده است . لیکن نشیب های شمالی کوه مذکور همچنانکه امید وار
بودیم چندان ذی نتیجه ثابت نشد چنانچه در ناحیهٔ بلخ هنگامیکه موسیو «فوشه»
در ۱۹۲۳ حفريات نمود مطابق انتظار آثار مهمی بدست نیامد پلی برج ها
ومساجد ومكاتب اسلامی وجود دارند اما اینها تماماً آثار قرن ۱۷ اند. اگر چه


صفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )

(استوپه ها) هم دیده میشود لیکن از ملاحظاتیکه در تخت رستم ( توپ رستم )
بعمل آمده واضح میشود که تزئینات آن جزئی بوده و این اولین تجربه ایست
که ظاهراً نظریه مرکزیت صنعت یونان و بودائی را در بلخ تقریباً
فسخ میکند و نیز راجع به وجود عمارات مهم یونانی و بناهای سلاطین سلسله
اکه مند ( ١ ) Achéménides فارسی یا زور استرین افغانستانی
( ٢ ) Zorastriens که منتظر نباید باشیم که مکشوف گردند چرا در اثر
آب و هوا و شمال و حرارتی که این منطقه دارد هر قبیل مواد ساختمانیکه بوده
باشد مقاومت کرده نتوانسته اند لیکن این نظریه راجع به بلخ باز يك جواب
قطعی نیست چرا این نظریه نتیجه امتحان اولینی است که دريك محوطه محدودی
بعمل آمده و حفريات تا امروز فقط در ناحیه که ( ارگ ) مینامند تعمیل شده
حال آنکه بلخ تنها عبارت از ارک نیست مناطق مهمی مثل : بالاحصار با محوطه
سه کيلو متريش ـ تپۀ زرگران ـ نادر تپه و دیگر مراکز مهم هستند که آثار
قیمتدار خود را در سینه تاریخی خود نگاه کرده اند گذشته ازین باکتریای
قدیم تنها شامل بلخ امروزی نیست بعلاوه این پایه تخت قدیمی که چندین مرتبه
آباد و خراب شده است میدانهای وسیع سهل الحفریات دیگری وجود دارند
که طبقه زمین قدیمی آن نزدیکتر بسطح است چنانچه موسیوها کن ( خلم قدیمی )
و موسیو برنو در محل التصاق کوکچه و آمو دریا وجود مقبره های زیر زمینی
را خاطرنشان کرده اند خلاصه تقریباً تمام نقاط وطن عزیز ما افغانستان اسرار
خیلی قیمتدار تاریخی و آثار قدیمترین تمدن دنیا را در سینه های خود نهفته دارند .
( ١ ) خانوادۀ سلاطین ایرانی که از ٦٨٨ تا ٣٣٠ قبل از مسیح سلطنت کرده اند (هخامنشی )
( ٢ ) « زور استر » یا « زور اتوسترا »
( زرتشت بلخی )


[BLANK PAGE]


يك منظره از مناظر کوهستانی پنجشیر


صفحه (٢٥)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٥)

در وطن عزیز تنها مناطق تاریخی بلخ و بامیان ، جلال آباد ، کوهدامن ، هده مهم نیستند بلکه بسا نقاط دیگر مانند هرات ( هری ) و قندهار ( ارکوزائی ) با این اهمیت وجود دارند . حال آنکه دره های هلمند و حصهٔ سیستان افغانی را از بحث کنار گذاشته ایم ورنه این منطقه اخیر نه فقط آثار اعصار اسلامی و بودائی و « زور استرین » را دارا است بلکه هیئت عتیقه شناس هند وجود تمدن سه هزار سال قبل را در آنجا خاطر نشان میکند .


صفحه (٢٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٥)

بقلم محمد کریم قاضی زاده
اعجاز قرآنی

تکامل از نوامیس طبیعی موجودات بوده ، بشریت نیز بمثل سایر موجودات فطرتاً محکوم این قانون و به پیمودن مراحل ترقی در سیر است. چنانچه اعصار مختلفه Geology علم طبقات الارض ، تاریخ طبیعی ، و با لاخره تاریخ عالم بشریت بهترین مؤید ومحلل این نظریه و مدعا است.
در زیر نفوذ و تاثیر این قانون طبیعی (تکامل) است ، که بالتدرج ارتقائی در قوای عقلی و فکری بشر تولید شده ، در نتیجه منجر باینهمه ترقیات بهت انگیز و مدنیتهای حیرت افزای امروزه عالم گردید. و هکذا ؛ در اثر همین سابقه طبیعی یا ارتقای قوای عقلی و فکری او است ، که آهسته آهسته یکی بعد دیگری غوامض كون و وجود ، اوامر و نواهی اسرار آلود شارع حقیقی و ادیان سماوی ، در جلو عقل و ادراک داهی و سرشار او کشف گردیده ، پرده عارضی بطلان و اوهام از روی جوهر و حقایق اشیا برداشته شده میرود.
از آنجمله موفقیت شگفت انگیز کنونی بشر ، بحل عقده غامضه مضرات شراب ، یا بفهم و ادراک علل حرمت آنست ، که در پیش گاه بی نیاز حکمت بالغه الهی مبرهن و آشکار بوده ، از ١٣٥٠ قبل ما مسلمین را بنابر مضرات مادی و روحی ، صدمه های صحی و عقلی ، اخلاقی و اقتصادی آن ، از گرفتار و آلوده شدن بلوث شرب آن بموجب آیه کریمه ( انما الخمر والمیسر والانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون . انما یرید الشيطان ان يوقع بينكم العداوة والبغضاء فی الخمر والميسر ويصدكم عن ذكر الله و عن الصلوة فهل انتم منتهون . ( سوره مائده سپاره هفتم ) منع و نهی نموده است. که


صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )

اينك بعد از تجارب زياد ومتحمل شدن با خسارات طاقت فرسای لا يتناهی آن ،
بزرگترين ملت متمدن دنيا ( امريك ) بمضرات خانمانسوز آن پی برده ، بجلو
گيری بل بقمع واستيصال آن جداً ازجان ميکوشد . وبرهانيدن جان ومال ابنای
وطن خويش از چنگال بيروت وظالمانهٔ آن ، از ابراز هيچگونه مساعی دريغ
نمی نمايد ، وهمچنان روسيه و اکثريه ملل متمدن دنيا نيز دراجرای اين مقصد
با اويار وهم آواز بوده ، به استخلاص عالم بشريت از شر آفات روح گداز آن
مصروف اند ، وساليانه چقدر مبالغ هنگفت ومصارفی نيست ، که ايشان از
رهگذر تبليغ ( اجتناب از ان ) و اعزام مبلغين به اطراف ونواحی عالم ايثار آنرا
متحمل می شوند وحقداراند .
زيرا ؛ مضراتيرا که عالم بشريت از هنگام شيوع عمل شنيع شرب آن ،
تا کنون از پهلوهای متعدد صحی وعقلی ، اخلاقی و اقتصادی بدان دوچار و مبتلا
گرديده است ، با بزرگترين مصائب وفلاکت های مستوليه ئی عالم بشريت ، زير
مطالعه ومقايسه قرار بدهيم . آنگاشته نميتوانيم مصيبتها ئيکه از بدو استعمال آن
تا امروز به بشريت رسيده است ، هيچيك از آفات وقايع مهمه طبيعی وغيرطبيعی
( بمانند تلفات سنگين امراض مهلکه محرقه وکوليرا ، صدمات جانفرسای
ولکانها ، زلزله ها ، طوفانهای بری ، طغيانهای دهشتناك ابحار و رودخانه هـــا
ياتشدد مخوف وتباە کن سردی وگرما ها ، بالاخره وقوع حريقهای بزرگ )
نيست ، که با خسارات فوق الطاقهٔ آن برابری وهمسری نموده بتواند .
چه آنوقايع و صدمات آنها از يك جنبه يا دو جنبه بيشتر نبوده ، موقهٔ
دوام داشته است . باالعكس مضرات اين مادهٔ خبيثه و وجود آن پس از اعتياد ،
هميشه با عالم بشريت توام و برسبيل استمرار ودائم همراه بودە ، متمادياً به فاسد


صفحهٔ (۲۸)
سال اول - مجلهٔ کابل
شماره (٥)

و معطل نمودن اعضای جدی و فعال جامعهٔ بشری مصروف ، و بخاتمه دادن حیات
باشرفانهٔ آن در پی کار است .
تا اینجا از مضرات پر آشوب آن ببحث مجموعی بحث راندیم ، کنون
بد نخواهد بود که سلسله کلام را قطع نموده ، داخل تفرعات مضار آن بشویم
و حتی المقدور فرداً فرداً به تشریح ضررهای مهمهٔ اینکه از آن متوجه عالم بشریت
شده و میشود بپردازیم .
صرف نظر از ضررهای اخلاقی و اقتصادی آن ، نخست لازم میدانیم که
نبذی از مضرات ( صحی و عقلی ) آن مباحثه شود ، بهتر است ، چرا که ؛
وجود صحت و سلامت عقل اولین شرط بقای انسان در ساحهٔ زندگانی و تنازع
حیات بوده ، در مقابل پیش آمدهای خشن و ناگوار روز کار ( که هر انی بايك
قیافهٔ عبوس و وضعیت های درشت ، در مراحل تعب خیز حیات انسانرا استقبال
مینماید و او برای ادامهٔ حیات بپذیرفتن آن مجبور است ) بزرگترین وسیلهٔ کامیابی
و مظفریت بشمار میرود .
بیشترین مضرات جسمی الكحل و مشروبات الكحلی Alcohol
در معده ، نظام عصبی ، مرکز قوای فکری و دماغی و سایر اعضای رئیسهٔ بدن
بمشاهده رسیده است ، چه ؛ اولین هدف پیکان زهر آلود آن در جسم از قرار
معلوماتیکه عالمای فن تشریح پس از تجارب زیادی بدست آورده اند ، معده
میباشد .
زیرا ؛ بواسطه استعمال آن یکنوع خراش و سوزشی در معده تولید ،
و بالتدرج غشای لعابدار آن ( که هضم و تحلیل غذا بدان مربوط است ) تورم
و درشتی اکتساب نموده ، در نتیجه بسوء هضم ، اسهال و پیچ شکم و غیره


صفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )

امراض امعائی منجر میشود .
و هكذا بوسیله عروق جاذبه بجگر نفوذ نموده ، جگر را خورد و ضعیف
ساخته ، بالاخره دامنه آن بورم جگر ، استسقا و یرقان میکشد . و از خواص
آنست كه بواسطه دوران خون بقلب رسیده ، بی انتظامی در حر کات آن
تولید ، وامراض متنوعه قلبی بمانند اختلاج وضعف قلب احداث مینماید . و بسا
چنین نیز شده است ، که از شدت جریان خون بعضی از شرائین كوچك دماغی
تر كيده ، بمرض سكته بحيات صاحب آن خاتمه داده است .
يا بريه ( شش ) انتقال نموده آنرا تحريك و در حرارت غریزی وحر کات آن
موقتاً ، حدت و تندی تولید مینماید . و پس از چند ساعت رفع تاثیرات آن ،
رخاوت در طبیعت طاری گردیده ، جسم سرد و كمپولت فوق العاده بدن
واعصاب را استیلا مینماید ، که ازان بعد ها سل و ذات الریه احداث شده ،
طراوت ورونق چهره برطرف ، و از عمر طبیعی میکاهد .
وازینجهه است که در اوایل استعمال ، بدماغ و دوران خون هیجان و سرعتی
تولید نموده ، موقتی از آن انسان احساس لذت و مسرت میکند .
و بد بختانه بعد از چندی عكس العمل بخود گرفته ، در نتیجه اختلال در نظام
عصبی ودماغ پیدا شده ، مثمر بامراض مهمه دماغی مانند هذیان ، فراموشی ،
رعشه ، فالج ، گردیده ، قوای عقلی مختل ، ناطقه دچار لکنت و متدرجاً حواس
زایل شـده ، بالاخیر مجنون و مالیخولیا یابانتحار و خود كشی خاتمه مییابد .
چنانچه ( در ممالکی که شرب آن رائج ومتداول است ) درصد ( ٦٠ ) الى ( ٧٠ )
از مجنونین و انتحار كننده گان ، مبتلا یان با لكحل ، یا اشخاصی معتاد
بمشروبات الکحلی میباشند . و گذشته ازینها بر سبیل توارث نیز تمام این امراض


صفحه ( ۳۰ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )

که اران حاصل میشود ، بنسل و اولاد صاحب آن متوجه گردیده ، بعاقبت وخیمی نسل بشری می انجامد .
مضرات اخلاقی آن ؛ از آنجائیکه تکون اخلاق حسنه در بشر ارتباطی بممیزه داشته ، تمکن ورسوخ آن متعلق بقوای دماغی وحواس اوست ، واستعمال مشروبات الکحلی ، یگانه برهم زننده نظم ونسق قوای دماغی وعقلی بشمار میرود . لذا دراثرضعیف ومختل ساختن استعمال آن دماغ را . بدیهیست ؛ که بواسطه دماغ ممیزه نیز معطل مانده ضعف اخلاقی تولید میشود .
وانسان از دائره اختیار خارج گردیده ، بمانند حیوانات بهیمه از ارتکاب هيچيك اعمال شنيعه ( كه بحكم شرع يا عادت ومراسم اجتماعی ممنوع است و شرم وحیا که در وقت سلامت حواس مانع آن میشود ) باك وروگردانی ندارد . که توضيح وتشريح هريك آن منفرداً خارج از محاط تهذیب ونزاکت است .
مضرات اقتصادی آن : این قانون اقتصاد است ، كه هيچيك از سرمایه وثروتها استهلاك كرده نمیشود ، مگر در اثر فائده که بعدها از آن مترتب و در زیر نظر گرفته شده است .
انسان مبالغی صرف مینماید از برای خوراک واطعمه ، و بالمقابل فائده ئیکه از آن به او عاید میگردد همان ادامه حیات و رفع وسائل هلاکت است . زیرا ؛ ادامه حیات از جمله آن مسائلی است که رأساً به اکل و خوراك متعلق بوده ، بجز آن چاره متصور نیست .
همانطور ـ زارع ها ، تاجرها ، شرکتها ، کمپنیهای بیمه وغیره وغیره موسسات اقتصادی ، فنی ، مدنی ، عرفانی ، هرانقدر سرمایه و مبالغی را که استهلاك مینمایند ، از برای فائده آتی خویش وثمره لذیذ و خوشگوار يست ،


صفحه ( ۳۱ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٥ )

که بعد از چندیها مدت بدان نائل میشوند .
اما استهلاك سرمایه و مبالغیکه در راه الکحل و شراب نوشی نموده میشود ،
یا بمصرف میرسد ، ظاهر است ؛ که از رهگذر جسمانی ، بغیر نتائج وخیم آن که
در فوق ذکر یافت ، بهیچ رنگ فائده دیگری از آن توقع و چشمداشت نشده
و نمیشود . و همچنین نقصانات آن از جنبه های دیانت ( اسلام ) و اخلاق نیز
بهر فردی آشکار است . که در پاداش آنهمه ثروت و مبالغ مستهلکه خویش ،
جز خسران و پشیمانی برای خود باری دیگری نیاورده ، چه ظلمهای صریحی
نیست ، که چه در دنیا و چه در عقبی در حق خویش نکرده است .
چنانچه دیده میشوند ( در ممالکی که شرب شراب متداول ومستعمل است )
اکثریه از مبتلایان آنرا ، که آهسته آهسته تمام سرمایه و هستیهای کزاف خود را
در راه آن عمل شنیع و حرام صرف نموده ، در آخیر به انواع امراض مهلکه
و خانمانسوز جسمی و اخلاقی مبتلا گردیده ، به آلام گوناگون و بد بختی های
حسرت باری رخت زندگانی ازینجهان بربسته اند .
یا بعضاً بعد از اتمام دارائی های گران خویش ، به سفالت و سیه روزیهای
رقت انگیزی افتاده ، گمگشته و سرگردان هامون پر آشوب سفاهت اخلاقی ،
دزدیها ، یغماها ، نهب ها ، قطاع الطریقی ها و غیره و غیره گردیده ، والحاصل بزیر
ساطور خونریز جلادان ، دست و پایشان قطع و یا بر سر چارجوبه های مهیب دار
مقدرات شان فیصله و حیات ننگین سر تا سر عارشان خاتمه یافته است . ( نعوذبالله )
و ازینجاست ؛ که آنرا در کتب فقیه مایه ام الخبائث تعبیر نموده اند .
و باعث اینکه ؛ شرب آن در دین مقدس اسلام ( از ١٣٥٠ سال قبل
برین ) حرام قطعی گردیده ، و به اجتناب و دوری گزیدن ازان ،


صفحۀ (۳۲)
سال اول - مجله کابل
شماره (٥)
کافۀ مسلمین مامورند . مضرات و همان صدمات جان خراش آنست . که ذات واجب الوجود (جل جلاله) بعلم قدیم خویش بدان عالم بوده ، در شریعت غرای محمدی استعمال آنرا نهی نموده است .
بنازم آندیانت پاک و حکیمانه‌ای را ، که بعد از (۱۳۵۰) سال حقایق منافع و مضرات اوامر و نواهی آن امروز کشف و ظاهر گردیده ، مخالفین آن بحقانیت و برتری آن اعتراف و بغیر از فرو کردن سر تسلیم در مقابل آستان رفیع و مجید او چاره نمی بینند .
و اينك برسبیل اطلاع و تائید قول خویش یکقطعه فوتوی یکی از مبلغین مشهور امريكا (مستر پسیفوت) نامی را که کنون در مدراس (هند) جهت تبلیغ ضد شراب آمده است . نشر و توزیع مینمائیم ، که تا ابنای وطن عزیز ازان عبرت و پند گرفته ، در انجام و اجرای اوامر و نواهی دینی خویش که رویهمرفته تمام آنها از روی نفع و ضرر خالی از حکمت نبوده ، وما بدان مامور و مكلفيم . نبایست که از هیچگونه مساعی کوتاهی و خود داری ورزند .


مبلغ معروف ضد شراب

مستر پسیفوت (mr. Pussyfoot) یکی از مبلغین معروف ضد
شراب نوشی در دنیا ؛ باین تازه گی ها که وارد خاک مدراس شده اند بروز
ورود شان يك استقبال و پذیرائی گرمجوشانه از طرف جمعیت پرهیز گاران و
مبلغین ضد شراب نوشی بومی مدراس بعمل آمده و گلها بوی تقدیمداشته اند .
مسترپسیفوت مبلغ معروف امریکائی تا حال يك سلسله خطابه ها و بیانات
راجع بمضرت شراب ولزوم عدم استعمال آن بهندو ها و فارسی های آنجا ایراد
نموده است .
همچنان بمسلمین انجا هم راجع بمضار شراب که اساساً بیانات او بمطابق
مقررات دین مقدس اسلام تطبیق می شود ایراد و تبلیغ می نماید .


صفحه (٣٣)
سال اول ـ مجله کابل
شماره : (٥)

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
بقلم میر غلام محمد
(٣)

باکتریان (ولایات مزار، میمنه، مرغاب، مرو)
باکتریان یا باختر ولایتی است در جنوب آمو دریا، که شمالاً به نهر آمون و ریگستانهای خوارزم، جنوباً بسلسله هندوکش، شرقاً بولایت تخارستان، غرباً بولایت آریانا (هرات) محدود و متصل است. اینحدود یکه گفتیم وادیهای طبیعیه ولایت خاص باختر یعنی بلخ را تشکیل میکند. ورنه اسم باکتر در مفهوم جغرافیای عمومی و سیاسی، اطلاق بر مملکتی میشود که بعلاوه افغانستان موجوده، شامل تمام ممالك بخارا، سمرقند، خوارزم، خراسان، سیستان، بلوچستان، وادیهای شرقی نهرسند، بوده و پایتخت اینهمه شهر بلخ بشمار رفته است.
باکتریای طبیعی در سه حصه منقسم است : ـ ولایت بلخ. ولایت گوزکان (ولایت میمنه حالیه در غرب ولایت بلخ) ولایت مرگبانا (ولایت بالامرغاب حالیه و مرو در غرب ولایت گوزکان) و چون ما در قسمت اول مقاله خود ضیق صفحات مجله را علت اختصار محررات خویش اشاره کرده ایم، لذا مجبوریم درین سلسله ها از تعریف وضعيات طبیعی چون کوهها، دریاها، نباتات، معادن، راهها، محصولات و غیرها منصرف بوده، و تنها بذکر بلاد مشهوره که با تاریخ ما مربوط است اکتفا نمائیم پس گوئیم :
از بلاد مشهوره ولایات بلخ و گوزکان و مرگبانا شهرهای ذیل حساب میشدند :ـ


صفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)
بلخ قدیم ، خلم قدیم ( درسه میلی شمالی تاشقرغان موجوده که حالیا خراب است )
سمنگان یا باصطلاح چینی ها سی تمین - تسزیان ( ایبک حالیه ) شهر انبار ( سرپل
موجوده ) قیصار ( حالا بشکل قریه موجود است ) شیرین تکای ( حالا صوت قریه
دارد) فاریاب ( قریه دولت آباد کنونی ) شهر یهودیه مصطلح اعراب (میمنه موجوده)
شهر مروچاق ( بصورت قریه باقیمانده ) طالقان ( در شرق حوضه مرغاب وحاليا
معدوم است ) شهر مرو ، ارگ شبرغان همان قلعه سفید دز است که ابوالقاسم
فردوسی در شهنامه ازان نام برده ، در بین شبرغان و بلخ شهر قديم عمليك در مقام
قریه سدره موجوده واقع بوده ، که یوکراتید پادشاه فاتح بلخ در حدود اواخر
قرن دویم قبل المیلاد ساخته بود . شهر تاشقرغان موجوده را در قرن هجده
احمد شاه بزرگ اعمار کرده است .
اما شهر بلخ از اعاظم بلاد روزگار بوده ، و در وسط جلگه بفاصلۀ چهار
فرسخ در نزدیکترین جبال واقع شده بود . محل و قوع بلخ در نزديك مخرج
رود با کتروس ( بلخاب ) بسی حاصلخیز و مرکز تجارت باهندوستان بوده ،
و ارتباط آن باهند ( با وجود طرق سهل وقطعات آباد دیگری ) غالباً از جلگه های
خلم قایم بوده نه از جلگه های بلخاب . مسیو بار تولد شرحی درین زمینه مینگارد
او میگوید تمام واحۀ بلخ به باروی طویلی محاط بود ، که طول آن بقول يعقوبی
جغرافیا نویس قرن نهم دوازده فرسخ ، ولی در دوره استیلای عرب وجود
نداشت . از ابنیۀ مشهورۀ قبل الاسلام در بلخ یکی عمارت نوبهار Nava Vihare
معبد عظیم بودائیها حساب میرفت ، این عمارت در قرن دهم میلادی خراب
اوفتاده ، و بقول ابن الفقيه نوبهار مركب از گنبد بزرگی بود ، که طول
شعاع آن صد عرش و دارای سه صد و شصت حجره برای خدمه معبد بود .


صفحه (۳۵) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )
سوآن تساز زوار Hiuantsang معروف چینائی در قرن هفتم عمارت نوبهار را
در یاد داشتهای خود توصیف مینماید .
شهر بلخ در مقاومت شدیدی که بمقابل اعراب بروز داد ، بکلی خراب
و از عرصه وجود خارج گردید . اعراب شهر جدیدی بنام بروقان در دو فرسخی
بلخ قدیم بنا کردند . ولی امیراسد مشهور بلخی در سال ٧٢٥ م مجدداً بلخ را
ترمیم و اهالی را از بروقان بدانجا انتقال داد ، مرمت و تجدید عمارة شهر
بخانواده معروف بلخ آل برمك که یکوقتی متولی معبد نوبهار بودند وا گذار شد .
در سال ١٠٠٦ میلادی بلخ موجب تهاجم و تخریب قراخانیان گردید ، ولی
بتوجه سلطان محمود غزنوی بزودی کسب اهمیت و رونق نمود . چنگیز خان
در قرن ۱۳ بلخ را خراب کرد و این خرابی تا نیمه اول قرن چهارده باقیماند .
امیر حسین سلف تیمور در ١٣٦٨ م قلعه هنداوان ( ارك سابق بلخ ) را
ترمیم و اهالی را مجبور بسکونت آنجا نمود ، شهر قدیم بلخ بكلى متروك ورو
بخرابی گذاشت . امیر تیمور معروف بعد از خلع امیرحسین قلعه را در ۱۳۷۰ م
تخریب و اهالی را مجدداً بعودت شهر قدیم امر نمود . اما اینکه بعد از تخریبات
چنگیز شهر قدیم را و بنا شدن شهر جدیدی ، آیا شهر جدید در همان محل
شهر قدیم بنا یافته یا بدیگرجا ، چیزی معلوم نمیشود . فقط اینقدر معلوم است
خرابهائیکه امروز در سطح زمین نمایان است ، منسوب بدوره قرون وسطی
میباشد . بعلاوه بارتولد مینویسد دو تپه بزرگی که در جنوب شهر معروف
به تخت رستم و تپه رستم بوده ، منسوب بدوره بودائی است ، و احتمال دارد
دو دستگاه عمارة نوبهار که سیوان تسان چینی ذکر کرده در همین جا واقع
بوده است . تپه رستم بنای مدوری بوده که قطر دائره بنیان آن ۱۵۰ فوت


صفحه (٣٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٥)
و ارتفاع او ٥ فوت ، و قسمت بالای بنا از آجر بوده است . در حوالی شهر بلخ تپه های دیگری نیز است که منسوب بدورهٔ بودائی است .
در نیمهٔ اول قرن دوازده میلادی روایتی در دهن عام اوفتاد که ، شخصی در عالم رویا بکشف مرقد حضرت خلیفهٔ چهارم ( در محلی مزار کنونی ) موفق شده ، مردمان بساختن مقبری جسارت کردند ، وسلطان حسین از اولاد تیمور در ١٤٨١ مسیحی بنای جدید حالیه را در انجا تعمیر نمود . ازان ببعد برونق شهر مزار شریف که قبلاً قریهٔ بنام ( خیر ) بیش نبوده ، بیفزود ، این ترقیات شهر جدید که در قرن ١٩ او را رسماً پایه تخت ولایت قرار داد و تعمیرات اعلیحضرت امیر عبدالرحمن مشهور در شهر مزار متدرجاً شهر بلخ را رو بسقوط کشید ، تاوضعیت امروزه را کسب نمود . با اینمراتب اهمیت بلخ تا اواخر باقی ، و در ایامی که گاهی در تصرف خانهای بخارا ، و گاهی در ید اقتدار امرای مستقل از بك میرفت ، بهمان صفت شهر مهم قبة الاسلام و ام البلاد بلخ نامیده میشد . در قرن هفده سبحان قلیخان والی بلخ مدرسهٔ جدیدی نیز در آنجا اعمار کرد .
ولایت گوزگان در تجارت چرمهای که بخراسان میبرد شهرت فوق العادهٔ داشت . در قرن دهم سلسلهٔ مستقلی از آل فریغون در گوزگان حکومت مینمودند ، لقب اینها گوزگان ـ خدات و پایه تخت شان گاهی شبرغان و گاهی میمنهٔ حالیه بود . ولایت مرگیانا در تمدن دورهٔ اسلام مراحل بلندی طی میکرد. شهر طالقان به پارچه های پشمی و ظریف خود شهرت کاملی داشت ، ارگ طالقان که موسوم به نصرت کوه بود ، در برابر چنگیز خانیان شش ماه مدافعه نمود . ترقی طالقان در قرن نهم روز افزون بود . مسیو بار تولد از عقیدهٔ پروفیسر


صفحه (٣٧) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٥)
ژوکوسبکی میگوید که شهر اسکندریۀ مرگیانا در محل مرو رود یا مرو چاق حالیه واقع بود که اسکندر مکدونی آنرا بنا کرده است.
اما شهر مرو قدیم که از مشاهیر بلاد متمدن آسیا بود، امروز نشانی در صفحۀ وجود نداشته و خرابه های آنرا در حدود کافر قلعه مکشوف نموده اند مرو را مغولها در ١٢٢٢ میلادی تخریب نمودند، شاهرخ شهر جدیدی در ١٤٠٩ بنا کرد. بعلاوه شهر دیگری که موسوم به سلطان قلعه بود، در قرن سیزدهم عمارت مقبرۀ سلطان سنجر در سلطان قلعه از مرتفعترین عمارات مسلمین عالم محسوب میشد. تاریخ شهر مرو قبل الاسلام بسیار روشن نیست، جز اینکه واحهٔ مرو محاط بدیواری بوده که محیط دائرۀ آن دوازده فرسخ بود. موقعیت اقتصادی مرو از جهتیکه در سر راه آسیای غربی با آسیای شرقی واقع شده بی نهایت مهم بود، و تا وقتیکه تجارت فارس با ماورالنهر از راه هرات آغاز ننموده بود، این اهمیت باقی بود. ولی اهمیت مرو همیشه بسبب قرب جوار ریگستانها و تاخت تاز ایلات بدوی کوچ نشین در معرض خطر بوده، حتی در قرن سوم قبل الميلاد انيتوخ سوتر، در این سرزمین شهر انطاکیه را بنا کرد، و بدور واحهٔ مرو دیواری بطول چهل میل جغرافیائی کشید، تا از تاخت تاز عشایر مامون ماند (بار تولد)
والحاصل ولایت باکتریان مملکت زرخیز فلاحتی بوده، و در قسمتهای گوزگان دارای مراتع سرسبز و خرمی است. شترهای دو کوهانهٔ بلخ و اسبهای او حتی در هزار سال قبل الميلاد در عالم آسیا شهرتی بسزا داشته، و بقول بار تولد در ستون مخروطی که بسال ٨٤٢ ق.م در زمان سالمانا سار دويم پادشاه آثور نصب گردیده، تصاویر این شترهای بلخ موجود، و او را جزء


صفحۀ (۳۸) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (ه)

خراجی ذکر کرده اند که پادشاهان ارمنستان تقدیم کرده بودند .
علی ای حال آرین ها کی بباختر آمده ، و شهر بلخ را بنا کرده اند ؟ مثل اکثر
امہات مسایل تاریخیهٔ قدیم ، بطور یقین معلوم نبوده وجزء معلومات ثابته شمرده
نمیشود . فقط محققین راجع به تشکیل سلطنتی در باختر سخن رانده اند ، تاریخ
این تشکیلات نیز معین نشده ، بعض از هزار سال قبل الميلاد وبرخی از آنهم پیشتر اظهار
عقیده کرده اند . مسئله ظهور زرتشت در بلخ و اشاعهٔ معتقدات وی در آسیا،
مورد دقت و تفحص مورخین گردیده ، و از اطلاعاتی که درین زمینه بدست
میدهند ، رویهم رفته معلوم میشود ظهور زرتشت در بلخ در عهدی بوده که
اینولایت دارای حکومت آریانی بوده است ، این حکومت قدیمترین سلطنت های
است که در آسیای وسطی از نژاد آریا بعرصهٔ ظهور رسیده است .
مجله مزدیسنان انگلستان Mazdaznan در شماره ماه ستامبر ۱۹۲۶ شرحی
از احوال زرتشت انتشار داد ، او گفت :- زرتشت در ۶۹۰۰ سال قبل الميلاد
در افغانستان به منزلی نزديك Vanguhuidartya و نگہونی داریتا تولد
یافته ، پدراو پوروشسب ومادرش دغدو از خانواده امرا بودند ، زرتشت در سی
سالگی بعد از فراغت تحصیل یگانه پرستی را بدنیا اعلام نمود ، و خودش را
در کوه ـ اشیدر ملہم دانست ، پس ازان اوستای معروف را ظاهر ساخت .
گاتها ( سرود های زرتشت ) را در هند بزبان قدیم که سانسکرت شعبه از ان است
نیز بسرودند . زرتشت در سن هفتاد در مرکز دعوت خود بلخ کشته شد .
آئین زرتشت شامل قوانین و فلسفه های بوده که در اعصار مختلفه توسط دیگران
تکرار شده ، او توصیه میکند به اقوال ، افعال ، خیال نیکو .
دوکتور کارل گوستافن پلاتن آلمانی Dr. Karl Gustavn Platen


صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۵ )

بعد از مسافرت علمی خود در بلورستان ـ افغانستان (نورستان حالیه) شرحی در المانیا
راجع بافغانستان انتشار داد، و از ان جمله در شمارهٔ ۱۰۴ نهم فروری ۱۹۲۶
روزنامه کلینشیه تسایتونك Kölnische Zeitung مطبوعهٔ کلن اظهار
کرد: ـ بعقیدهٔ علما مثل نظریهٔ گوبنیونیت وطن اصلی نژاد ( هند و ژرمن ) را
در آسیا بکوههای پامیر و هندو کش بایستی پیدا کرد. نژاد شمالی آریائی
در شمال هندو کوه دولت قدیم باختری را تأسیس نموده و مذهب روشنی پرست
زرتشت از بین خود ایجاد کردند. و در ۲۵۰۰ ق. م طبقهٔ فرمانروا تشکیل
نمودند. » با تفاوت فاحشی که در تاریخ ظهور زرتشت ذکر شد ، این مطلب را
بایستی بخاطر داشت که زرتشت های متعددی ظهور کرده، و همه از همان زرتشت
نخستین پیروی کرده اند. مجلهٔ مزدیستان انگلستان نیز گفته بود: ـ مبادا
زرتشت ۶۹۰۰ ق. م با زرتشت زمان داریوش و یا زمان دانیال پیغمبر مشتبه شود. ،،
بهر حال آنچه امروز تاریخ شرح مفصلتری میدهد، از همان زرتشتی است که
در حدود ۷۰۰ سال قبل الميلاد در بلخ ظهور کرده است.
قبل از ظهور زرتشت مذهب اریائی افغانستان، پرستش اصنام، قوای
طبیعت: ـ آسمان ، نور ، آتش ، باد وغیره بوده است. علمای المان بت پرستی را
در افغانستان دیانت قدیم آریائی حساب کرده اند و قعاً مذهب بت پرستی در طوایف
افغان باشنده گان کوهساران غور مرکزی و جبال جنوبی حالیه و مشرقی افغانستان
تا ظهور اسلام بلکه تا دورهٔ غزنویه موجود، و حتی در بلورستان تا قرن ۱۹ ثابت
و پايه دار بوده است. زرتشت مبنای مذهب خود را به توحید و یگانه پرستی گذاشت،
ولی پسیانها بقول مورخین فارس، مذهب زرتشتی در اثر اختلاط نژاد اصفر
و معتقدات آنها، آمیخته به آتش پرستی گردید.


صفحه (٤٠) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )

ظهور زرتشت در بلخ مصادف باویشتاسب شهنشاه باکتر یا بود . مسیو بار تولد
از وذکر میکند ، او میگوید : ـ قدیمترین نکات اوستا Avesta که اصلیت آنها
از روی علایم زبان شناسی مدلل میگردد، بعقیده مسیو اولدنبرگ H. Oldenberg
وسایلی بدست میدهد که میتوان هویت ومذهب زرتشت را تصور نمود . او معتقد
است که نه تنها زرتشت بلکه ویشتاسب پادشاه باختر که زرتشت را پیغمبر خطاب
میکند ، از اشخاص تاریخی بودند . در ردیف نام و یشتاسب ارهوتا اوس ملکه
ودونفر از اعوان پادشاه ذکر میشود . این پادشاه در اطراف خود شکوه وجلالی
نداشته ، پادشاه ملت زارع ومالداری بود زرتشت پادشاه ومقربان اورامثل دوستان
خود خطاب مینمود . ،،
زبان باختر در عهد زرتشت وویشتاسب همان زبانی است که اوستا در آن نوشته
شده ، و در نزد فرنگیان بزبان اوستا معروف است . زبان باختری از همان زبان قدیم آریائی
مشتق شده ، که هنوز ماهیت آن زبان کلی ، در انظار جهان مجهول است . زبان
فرس قدیم وسانسکریت بازبان زند باختری شرکتی داشته است . راجع بمدنیت
آنوقته باختر ، محققین جدید از نفوذ مدنیه آشور در باختر افکار دارند. واسفار
جنگی پادشاهان آشور را در افغانستان ثابت نمی پندارند ، مسیو بار تولد هم
میگوید اسفار پادشاهان آشور از روی کتیبه های منار یاد گار آشور در افغانستان
ثابت نمیشود ، ممکن است روابط تجارتی بین باختر و آشور بوده است . لہٰذا
معلوم شد باختر آنوقته از خود مدنیت خاصی داشته ، و لو آن مدنیت بقول
بار تولد از مدنیت مللی که در آنعهد در سواحل مدیترانه زنده گی میکردند ،
پایان تر بوده است .
اشاعه مذهب زرتشی در داخله باختر ، دو چار مقاومت های اعتیادی گردیده ،


صفحه (٤١)
سال اول ـ مجله كابل
شماره ( ٥ )

و در نتیجه تحمل مشکلات بالاخره در آنجا و متعاقباً در آریانه شیوع یافته است . بالعکس این مذهب در ممالک خارجهٔ میدیا و فارس بسرعت حیرت آوری مورد قبول گردیده ، ولی بچه طرزی و از طرف چه نوع مبلغینی ؟ معلوم نیست . احمد رفیق در تاریخ عمومی خود میگوید : ـ دین زرتشت از شرق فارس ( افغانستان ) پیدا شده ، و از آنجا در فارس و میدیا انتشار یافته ، معلوم نیست تکامل مذهب زرتشتی و رسوخ اعتقادات او از طرف کیها بوده است . »، اقوام میدیا در شمال فارس تا شیوع مذهب زرتشت ، در تحت فشار و مظالم سلطنت آشور دست و پا میزد ، در اوایل قرن هفتم مستقل ، ومتعاقباً بر مملکت فارس مسلط شدند . در نصف قرن ششم قبل المیلاد حکومت میدیا در دست هخامنیشان محکوم ، منقرض گردید ، بعد از آن دولت اولین فارس عظیم شد و کوروش کلان پادشاه معروف هخامنیشی بر سلطنت باختر خاتمه داد . کامبوزیا پسر کوروش خراسان و باختر را به برادر خود بردیا نام داد ( ۲۹ ـ ٥٢١ ق . م ) اردشیر اول ( ٤٦٦ ـ ٤٢٥) با طغیان برادر خود در باختر مصادف گردید . دارایوش ( ٥٢١ ـ ٤٨٥ ) پنجاب و سند را نیز الحاق کرده بود .
باختر تا ظهور سکندر مقدونی ، در تحت سلطه سیاسی هخامنیشان فارس امرار عمر مینمود ، ولی بطوریکه مسیو بارتولد میگوید ازین نفوذ هخامنیشان ، مدنیت و زبان فارس در باختر رواجی پیدا نکرد ، جز اینکه سلطهٔ فارس عبارت از اخذ خراج و نفوذ نظامی بود و بس . ولایت باختر در عین آنکه در تحت ادارهٔ سیاسی هخامنیشان واقع بوده ، استقلال داخلی خویش را همیشه محافظه مینمود . حتی دارایوش سیوم هنگامیکه از اردوی اسکندر مغلوب و جانب مشرق فراری شد ، بقول صاحب تاریخ عمومی فارس ، بسوس Bessus فرمانروای باختر ،


صفحۀ (٤٢)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٥)
شهنشاه هخامنشی را بدست آورده اعدام ، و خودش بنام اردشیر چهارم اعلان سلطنت نمود .
اما سکندر بعد از فتح فارس در سالهای ٢٤ ـ ٣٣٠ ق م بفتح افغانستان پرداخت ، او درین محاربات صعوبت زیاد دید ، اردوی او تصور میکردند به محاربات افسانهای قدیم پهلوانان یونان دوچار شده اند ، مسیوالبرماله و ژول ایژاک در تاریخ ملل شرق و یونان میگوید سکندر در خاک افغانستان ( آرا کواری ) بعلاوۀ حرارت شدید هوا و برف باریهای سنگین از دفاع شدید اهالی افغانستان صدمات سختی متحمل شد ، وعین این صدمات پس از بیست و دو قرن درهمان حدود بر سر اردوهای بریتانیا فرود آمد . والحاصل سکندر وارد باختر گردیده تا رود سیحون عسکر کشید و دو سال در آنجا ماند و چندین شهر بساخت که ازان جمله بود اسپیجانا یا اسکندریۀ اقصی که امروز به خجند معروف است . اسکندر در ٣٢٧ با صد هزار فوج جانب سند بشتافت و بعد از شکست دادن به پوروس نام والی آنجا بعد از دو سال بر گشت و براه جنوب جانب فارس عزیمت نمود .
بعد از فوت اسکندر سلسله سلوکید آسیا را حفظ کرده نتوانستند ومدت یکقرن در اثر منازعات جانشینان سکندر قسمتی از جهان گرفتار اضطراب بود. درین گیرو دارها که مملکت سکندر بین جانشینانش منقسم میشد در باختر دولت مستقلی از یونانیان تشکیل گردید ، دامنۀ این سلطنت از آسیای مرکزی تا هندوستان کشیده میشد ، این دولت تا حدود ١٢٧ ق . م باقی و پایدار بوده بعدها منقرض گردید . علت انقراض یونانیان باختر هجوم طوایف تخار وحملۀ پارتها از غرب افغانستان بوده است . پارتها مردمانی بودند بروایتی زرد پوست


صفحه ( ٤٣ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٥ )

که از دشت های شمال آمده در جنوب بحر خزر در ولایت پارتیا ( خراسان شمالی حالیه ) در قرن سوم قبل الميلاد به تشکیل دولتی پرداختند ، مؤسس این دولت بقول بارتولد آرشاك باختری از اهل افغانستان بوده . دولت پارت در مملکت فارس جانشین یونانیان گردید و در نتیجه محارباتی که با دولت یونانیان باختر نمودند وقتی بقسمتی از حصص ولایت آریانا ( هرات ) قابض شدند حتی حکومتی هم در سواحل رود هلمند قایم نمودند. اما بعض مورخین پارتها را نژاداً یکدسته از اصل آریائی حساب میکنند .
باختر در عهد یونانیان در نهایت اوج ترقی رسید ، پروفيسور فوشه با استناد به کتاب مسن Masson شرحی درین زمینه در موزه کابل نگاشته است ، او مسكوكات دیمترسن پادشاه باختر را ( ١٩٠ ق . م ) شاهد این ترقیات قرار میدهد . باختریان تمدن یونانی خود را در ممالك وسیعه چین و هندوستان نفوذ دادند ، پروفيسر هيرت - F. Hirth چین شناس مشهور در قدیمترین آثار صنایع چین که منسوب به دوقرن قبل المیلاد است علائم و آثار نفوذ صنایع باختری را مشاهده کرده و مسیو بارتولد در اینباب اشارتی میکند . در نجا نا گفته نگذریم که یونانیان نیز در تحت مدنیت باختر و نفوذ آن محکوم واقع گردیده اند ، و این مطلب از مسكوكات يوتيمى ديمس و یوگری دی تس پادشاهان یونانی باختر ( ٢٢٠ ق . م - ١٦٥ - ١٣٥ ق . م ) آشکارا گردیده و بوضوح پیوسته که خط یونانی تغیر کرده و یونانیان خط آریائی باختری را قبول نموده اند ، مسکوکات پادشاه اول الذکر در برتش موزیم لندن و از موخر الذکر در موزه کابل موجود است .
در عهد یونانیان مذهب باختر تغیر نمود و بتدریج مذهب وطنی زرتشتی به


صفحه ( ٤٤ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٥ )
مذهب بودائی هندوستانی تبدیل یافت . ظهور شهزاده بنارسی سدر دا نامی که
پسان به بدها معروف گردید اگرچه یکقرن بعدتر از ظهور زرتشت افغانستانی
بعمل رسیده است ولی در افغانستان مذهب او از قرن سوم قبل الميلاد معروف
شده و در عهد یونانیان جانشین مذهب زرتشتی گردید ، درین تبدلات مذهبیه قطع
روابط افغانستان بافارس واستقرار اقتران اقتصادی و پلیتيك باهندوستان مدخليت
نامی داشت . نفوذ بودائیت در باختر طوری توسعه یافت که نوبهار بلخ مرکز بودائیان
و پیشوای سلاطین چین و کابل گردید ، بارتولد میگوید بلخی که مرکز دین زرتشت بود
در عهد یونانیان دارای یکصد دیر بودائی وسه هزار راهب شد . آثار بودائیها
هنوز در سمنگان ( ایبك حالیه ) در غارهای کوها باقی و پایدار است . بایستی
فهمید این تغیر مذهب مخصوص ولایت باختر نبوده بلکه در قسمت عمده افغانستان
تاثیر نمود چنانیکه ا کافو کل پادشاه یونانی ولایت قندهار حالیه که در نزد
نویسندگان كلاسيك به ارا کوسيا Harakhushti معروف بوده در نیمه
اول قرن دویم قبل الميلاد تصوير بقعه بودائی را در مسکوکات خود رواج داد.
در طی این تطورات خط باختری هم قبول تعدد و تغیری نموده و بطوریکه
پروفیسر فوشر مینویسد خط هندی در باختر رواج یافته و این مطلب از مسکوکات
انتى ماكس پادشاه یونانی باختر ( ۷۰ - ١٤٠ ق . م ) ظاهر و هویدا است .
این دولت یونانی باختر که در غرب تا هری رود و در شرق تا هندوستان کشیده
میشد و در عهد یوفیدم و پسرش دیمیتری ( ربع اول قرن دویم قبل الميلاد ) تمام
ولایات هندوستان را تا دریا در شرق و ولایات کوهستانی را تاماك سرهـا يعنى
چینی ها و فرنی ها که از اقوام تبت بودند در شرق شمال ، الحاق کرده بودند ،
آخرالامر در اثر اغتشاشات داخله و در نتیجه محارباتی که هلیا کوس پادشاه


صفحه (٤٥)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٥)

باختر (١٤٥ ق . م) بادولت پارتها نمود ، تجزیه و در چند حکومتهای کوچکی منقسم گردید ومتعاقباً از هجوم پارتها وقوم تخار بکلی منقرض شد .
از قوم تخار بعد از یک قرن سکونت در باختر طایفۀ بنام کوشان ترقی وقسمت عمده هندوستان را مسخر نمودند ، دولت کوشانی در تائید مذهب بودائی بسی کوشید ، صنایع بودائی درین دوره باحجاری یونانی آمیخته گردید وباختر درینعهد دوباره رو بعروج وترقی رفت ورونق عهد یونانیان را از سر گرفت که ما ازین دورۀ ثانویه ودورۀ ثالثه هیاطله ها سخن بدراز نخواهیم گفت چه در قسمت تخارستان قبلاً مجملی نگاشته ایم . در قرن سوم میلادی کوشانی ها از جنوب هندوکش در جانب باختر رانده شدند ومتعاقباً طایفۀ دیگری از تخارها بنام هیاطله ها در تشکیل یک سلطنت عظیمی جای کوشانشاهان را در افغانستان وباختر گرفتند واین دولت تا نصف قرن ششم میلادی با محاربات سعی با همسایه غربی برقرار بوده وعاقبت در ٥٦٥ میلادی بدست نوشیروان عادل شهنشاه معروف آسیا مستاصل گردید . در طول اینمدت مذهب بودائی کماکان بر مملکت باختر سیادت داشت ونفوذ این مذهب تا زمان فتح عرب در بلخ وصفحات واقعه در دوطرف جریان علیای آمودریا که در قید بسته گی بلخ بودند حاکمیت میکرد ، سلطۀ ساسانیان وانوشیروانی که از طرفداران جدی مذهب زرتشتی بوده ومزدکیان فارس را قتل عام کرده بود ابداً در دیانت باختر تاثیری نه نمود ، بارتولد میگوید اقتدار ساسانیان اهمیتی درین مملکت نداشت .
اما ظهور اسلام وعسکر کشی عرب اوضاع دینیه ومدنیه باختر را دگرگون نمود ، در عهد حضرت خلیفه ثالث رضی الله عنه اردوی عرب از راه خراسان حالیه وهرات بر باختریا مسلط شدند ، دیانت بودائی بمذهب مهذب اسلام


صفحۀ (٤٦)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شمارۀ (٥)

مبدل گردید و زبان باختری از میان رفته جای خودش را بزبان نوینی گذاشت .
در مقاومتی که بلخ بمقابل عرب نشان داد آن شهر مشهور بکلی ویران و از
صفحۀ عیان محو و نهان گردید ، تنها نفوس هندو و یهود که از ساکنان
ما قبل الاسلام بلخ بوده ومحله های مخصوصی در شهر داشتند تا حدی ازین دستبرد
وتطورات معنویه محفوظ مانده و هنوز خانواری چند از بقایای آنها در خرابه های
شهر بلخ منزوی و عزلت گزینند .
ولایت باختر بعداز قبول اسلام دورۀ جدیدی را در مدنیت جهان آغاز نموده
بلخ و مرو که پایه تخت دویمی باختریا شمار میشد مرکز علم و حکمت آسیا
گردید ، مرو حیثیت مرکزی قوای عرب و مسلمین را کسب کرده و از انجا
دیانت اسلام در ماوراءالنهر و تورکستان تبلیغ میشد . بصدها نفر مصنفین بزرگ
و علما و حکما ازین شهرها طلوع کردند و صدها مجلد کتب علمی و حکمتی
در زبان نو ظهور عرب نوشتند . خانوادۀ مشهور آل برمك که اسباب زينت
وترقیات سلطنت خلفای بغداد بودند از بلخ ظهور نمود ، و خاندان عظيم الشان
آل سامان که معروفترین سلطنت های مدنیه اسلامیه را در افغانستان و ماوراءالنهر
متجاوز از یکقرن بپا داشتند از همان بلخ نشئت کرد . زبردستترین رجال سیاسی
اسيا ابومسلم مروزی معروف به خراسانی پروریده آب وخاك مرو بود .
بعد از نفوذ دینی و سیاسی عرب بزودی در بلخ يك پادشاهی كوچك وطنی قايم
گردید این سلسله مشهور بآل داود و معاصر بخلفای بغداد وطاهریان خراسان و
صفاریان سیستان بودند ، اگر چه در لوائی که خلافت بغداد بنام خراسان برای
شاهان صفار میفرستاد غالباً بلخ جزو آن بشمار میرفت و امیر یعقوب صفاری در
٢٥٦ هجری نیز هجومی در بلخ نموده و عمارت مشهور نوشار و ساير عماراتيرا که


صفحه (٤٧)
سال اول ـ مجلۀ کابل
شماره (٥)
داود بن العباس بن هاشم بن مانجور آباد کرده بود تخریب نمود ، با آن حکومت
آل داود مدتی محفوظ و مسلم ماند . در قرن سه و چار هجری نفوذ مستقیم دولت
سامان در بلخ قایم شده و آنجارا عوامل آنخاندان اداره میکرد ( ٢٧٩ - ٣٨٩
هجری ) در دورۀ سلاطین غزنوی افغانستان ولایت باختر کسب اهمیت نموده و
شهر بلخ یکی از پایه تختهای مهمهٔ افغانستان حساب شد ، سلطان محمود معروف
سلسلۀ آل فریغون گوزکان را نیز مستاصل نمود . منتهای عروج و ترقی بلخ و
باختر در زمانه بعد الاسلام همین عهد سامانیان و خصوصاً غزنویان حساب میشد .
در دورۀ فتور غزنویان و عصیان رعایای تراکمه سلجوقی ( نصف قرن پنج
هجری = نیمه قرن یازدهٔ مسیحی ) هنگامیکه الپ ارسلان سلجوقی کوس
خود مختاری مینواخت ولایت باختر عموماً بتصرف سلاجقه رفته و صفحات شمال
هندوکوه از افغانستان مجزا شد . ولی بزودی سلاطین غور افغان چنگ های
قوتمند خویش را دراز کرده و این عضو اصلی را بدولت افغانستان مسترد والحاق
نمودند ( قرن دوازده میلادی ) بعد از انقراض این دولت افغانستان بود که روزگار
ادبار و ایام فلاکت بار ولایت باختر و افغانستان بلکه آسیای وسطی آغاز نمود یعنی
مقدمات ظهور چنگیز خان در صحنهٔ آسیا چیده شد . علاء الدین محمد معروفترین شاهان
خوارزم در اوایل قرن هفتم هجری باختر را از سلاطین غور گرفته و ضمیمه ممالک
خویش ساخت و متعاقباً در ٦١٢ هـ بکلی دولت غوریه را در غزنی و غور و بامیان
منقرض نموده و ولایت غزنی را بجاگیر رشید ترین فرزندان خویش جلال الدین
مشهور اعطا نمود . ولی طولی نکشید که اردو های وحشی و خونخوار چنگیز خان
طومار عظمت خوارزمشاه را پیچیده و بر بلاد افغانستان استیلا جستند . چنگیز خان
در سال ٦١٦ هـ ولایت باختر را اشغال و شهر بلخ را واژگونه نمود عساکر او


صفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٥)

بلاد مشهوره گوزکان را بخاک سیاه برابر کردند ، شهر بزرگ مرو را در سال ۱۲۲۲ مسیحی از روی روزگار برداشتند مورخین تعداد مقتولین مرو را هفتصد هزار نفر ذکر میکنند ، کتابخانه ها ، مدارس ، جوامع ، علماء ، حكما ، شعرای بلخ و مرو و سائر شهرهای باختر که نظیری در اسیای وسطی نداشتند همه خاک شدند و برباد رفتند ، ازان ببعد دیگر ولایت باختر نتوانست در صحنه جهان قامت علم نماید .
بعد از مرگ چنگیز خان رود آمون سرحد بین اولاد هلاکوخان (شاهان فارس) و چغتای خان (شاهان ماوراءالنهر) اعلام شد ، ولی خوانین چغتای این سرحد را بهم زده در قرن سیزده مسیحی در بلخ و ولایات مجاور استحکام یافته بودند ازان پس تا ظهور امیر تیمور کورگان ولایت باختر جزو ممالك ویرانه چغتائیان وحشی بشمار رفت .
در قرنهای شانزده و هفده عیسوی منازعات باهمی امرای ازبک و بخارا و مغولهای کبیر هند و شاهان فارس ولایت باختر را در حالت اضطراب و کشمکش های مختلفه و آشفته ئی نگهداشت . تا اینکه در قرن هجده میلادی موسس بزرگ دولت جديد التأسيس افغانستان احمد شاه بابای مشهو ظهور کرده و تمام ولایت باختر را از تخارستان گرفته تا مرگیانا و مرو بمملکت افغانستان به پیوست . ولی در عین حال ازبک ها در ولایات شرقی و غربی بلخ سکونت اختیار نموده بودند و نمونه امرای كوچك آنها تا قرن نوزده میلادی در شهرهای شبرغان ، سرپل ، میمنه ، اندخوی ، موجود بوده و در همان قرن بکلی محو و معدوم گردیدند .
در قرن ۱۹ فارسی ها هرات را محاصره کردند در نتیجه اگر چه شکست فاحشی خوردند ولی مشغولیت هرات با آنها فرصتی بدست خوانین خیوا داد که وادی


صفحه (٤٩)
سال اول - مجله کابل
شماره (٥)

مرغاب و پنجه ده و وادى كشك وقلعه مور را گرفتند ، دولت روسیه نیز در ١٨٨٤
مسیحی مرورا اشغال نمرد ، متعاقباً دولت افغان یتن بالا مرغاب ومرو چاق را
مسترد نمود ، اما پنجه ده در دست روسها الى يو منا باقى ماند .
راجع بزبان باختر : چنانیکه در اثر سلطه و آمیزش یونانیان و نفوذ مذهبی
هندیان و اختلاط لسان پهلوی ساسانیان اصل زبان باختری از هم بپاشید ، بقایای
آن نیز در نتیجه رسوخ عمیق دیانت اسلامیه و لسان عرب متروك ومعدوم شده ،
زبان علمی باختر عربی گردید ، و از دیگر طرف رفته رفته زبان فارسی کوهستانی
افغانستانی بنوعیكه در قسمت تخارستان گفتیم جانشین زبان باختری شده و امروز
بعلاوه زبان پشتو در ولایت باختر معمول ومروج است .
اما اختلاط نژادى نسبةً در باختر زیاده تر بعمل رسيده است و بعلاوه عرب
قسما نژاد مغول وازبك در اهالی آریائی وطنى مخلوط و تحلیل گردیده است .
آمیزش ثانويه اقوام داخلی افغانستان از صفحات جنوب هند و کوه با صفحات
شمالی آن در عهد غزنویان وغوریان وابداليان ومحمد زائی ها بوقوع آمده است .
والحاصل ولایت باختر در تاریخ وطن افغانستان از حيث قدامت تاریخ سیاسی ،
ادبى ، مدنى دارای اهمیت زیادی است . عظمت مقام باختر در دوره های
قبل الاسلام و بعد الاسلام نه تنها اسباب افتخار مملکت افغانستان بلكه مايه مباهات
مشرق وسطی است . علما وحكما ، فیلسوفها ، صوفى ها ، شعرا وصنعت کارانی
كه ولایت باختر در دوره اسلام پرورانده است ، غالباً از چنان نوابغ جهان علم
وفضل بشمار رفته اند که نظیری در آسیا نداشته و مصنفات هر يك بمجلدات مختلفه
و متعددی میرسد متاسفانه شرح و ترجمه حال آنها از عهده مقالات ما خارج
و محتاج مجلدی مستقل است . از انجمله اینها را قاموس ها و تاریخها وتذکرهـا


صفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)
غالباً ذکر میکنند .
حکیم علی ابن سینای بلخی . حکیم ناصر خسرو بلخی . محمد بن ذکریای
بلخی . حکیم ابو معشر منجم بلخی . عمر بن خالد بن عبدالملک منجم مروزی
حضرت ابوحنيفه امام اعظم مروزی (١). حضرت ابوعبدالله امام احمد حنبل مروزی.
مولوی روم بلخی . ابوالعباس ثعلب مروی . سفیان بن سعيد الثورى . اسحق
بن راهويه مروی . عبدالله ابن مبارک مروی . عبدالرحمن بن احمد بن عبدالله
ابوبکر القفال مروی . ابواسحق ابراهيم بن احمد بن اسحق المروزی . محمد بن
علی ابو بكر بلخى ، شیخ معروف بلخی ، حضرت شقیق بلخی . نظام الدین
عبدالشکور بلخی . حسن بن شجاع بلخی . محمد بن عقیل بلخی . محمود ابن مسعود
مورخ اند خونی . نظام الدین مورخ شبر غانی . محمد ابن شيرويه بلخی . ابوعلی
بلخی مؤلف شهنامه . ابن النقيب بلخی . ابن قتیبه مروزی . استاد ابو الحسن
شهید شاعر بلخی . استاد دقیقی بلخی . استاد انوری بلخی . استاد عنصری بلخی .
استاد منوچهر شصت کله بلخی . استاد رشید الدین وطواط بلخی . قطران بلخی.
رابعه قزدار بلخیه . حکیم کسائی مروزی . ابو منصور عماره بن محمد مروزی .
ابو نظر عبدالعزيز بن منصور عسجدی مروی . محمود بن علی سمائی مروزی .
اثیر الدین اشرف الحکما فتوحی مروزی . شهاب الدین ابوالحسن طلحه مروزی .
ابوزید مروزی . ابو مطیع بلخی . ابوالقاسم بلخی . مظفر پنجدهی . احمد
شادان بلخی . اسعد مهنه خاوری . سراج الدین بلخی . ابولمؤید بلخی . ترابی
بلخی . عبدالله بلخی . مظفر بلخی . حمیدی بلخی . امینی بلخی . ضیاء الدین
بلخی . واعظی بلخی . ابو حامد بلخی . وامثالها .
( ١ ) بقول اله یار بلگرامی صاحب تاريخ حديقة الاقاليم امام اعظم اصلاً استرنجی کابلی
بوده و بسان بت روی و کوفی معروف گردیده است .


صفحه ( 51 )
سال اول - مجله کابل
شماره ( 5 )

یادی از فضلای غزنی

آفتاب علم و فن اسلام در وسط آسیا باوج کمال رسیده بود که خاک افغانستان بعروج غزنی (1) و آل غزنویه (2) مایه نازش و افتخار شرق گردید - جمله فرمانروایان اطراف آنوقت بتربیه علوم و فنون و قدر دانی صاحبان فضل و کمال جدیت بسیار بکار میبردند - آل سامان (3) - آل وشمگیر (4) - آل مامون (5) - آل صفار (6) - و آل بویه (7) شاخه علم و فضل را درهر گوشه و کنار سلطنت خود توسیع نمودند .

(1) غزنین - غزنه یاغزنی تا زمان بهرام شاه در وسعت و فسحت خود ازهمه امصار عالم وسیع تر بود - بقولی امین رازی دوازده هزار مدارس و مساجد داشت و علاوه ازین رباطها و خانقاهای بی شمار و دیگر عمارات با شکوه جهت غربا و مسافرین ساخته شده بود - سلطان علاؤ الدین غوری غزنی را فتح نموده این عروس جهانرا بتوده خاکستر مبدل ساخت و درین عالم لقب جهانسوز حاصل نمود - هنوزهم دو مینار غزنی که سلطان محمود و مسعود بیادگار فتح و فیروزی خود ساخته بودند بزبان حال مرثیه بانیان خودرا به سیاحان میخوانند .
(2) از سنه 366 هـ تا سنه 582 هـ شاهان ذیل در غزنی سلطنت نمودند امیر ناصرالدین سبکتگین - امیر اسمعیل بن سبکتگین - سیف الملت یمین الدوله ولی امیر المومنین حضرت سلطان محمود بن سبکتگین نورالله مرقده - سلطان عمادالدوله محمد بن سلطان محمود - نصیر الدوله سلطان مسعود بن محمود - شهاب الدوله سلطان مودود بن مسعود - سلطان مسعود بن مودود ( طفل شیر خوار ) سلطان بهاء الدوله علی بن سلطان مسعود - عزالدوله سلطان عبدالرشید بن مسعود - جمال الدوله سلطان فرخ زاد بن مسعود - رضی الدوله سلطان ابراهیم بن مسعود - علاء الدوله سلطان مسعودثانی بن سلطان ابراهیم - عضد الدوله سلطان شیر زاد بن مسعود - سلطان الدوله سلطان ارسلان بن مسعود - معزالدوله سلطان بهرام بن مسعود - سراج الدوله سلطان خسرو بن بهرام - تاج الدوله سلطان خسرو ملك بن خسرو . بقیه اش بصفحه ( 52 )


صحفه ( ۵۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۵ )

چنانچه در مقارن همین عصر امام مسلم ـ امام بخاری ـ حكیم ابونصر فارابی ـ
( معلم ثانی ) وزیر ابوعلی محمد بن محمد بلعمی بلخی ـ حكیم ابوالخیر الخمار ـ
وزیر ابو حسین السهیلی ـ شیخ الرئیس حكیم بوعلی سینا بلخی امام رازی ـ

بقیه حاشیه صفحه ( ۵۲ )
( ۳ ) آل سامان كه سامانیهای بلخ گفته میشوند ایشان در ترقی زبان فارسی و ترویج
علم وادب كوشیدند چنانچه نصر بن احمد سوم پاد شاه سامانی بسیار فیاض و قدردان بود
پدر شعر فارسی استاد ابوالحسن رودکی ملك الشعرای پای تخت بفرمایش نصر بن احمد
كلیله دمنه را نظم نمود و بقول حكیم ابوالقاسم فردوسی و دولت شاه سمرقندی چهل هزار
درهم صله گرفت چنانچه عنصری میگوید .
چهل هزار درم رودکی زمهتر خویش ـ عطا گرفت زنظم كلیله در كشور ـ و نوح بن
نصر سامانی ـ به علوم فلسفه رغبت زیاد داشت ـ ابونصر فارابی بفرمایش همین پاد شاه ترجمه
های كتب فلسفه یونانرا تصحیح نمود و جمیع مسائل فلسفه را یكجا در كتاب خود مدون نموده
لقب « معلم ثانی » گرفت در عهد منصور بن نوح سامانی ـ بسیار كتب ترجمه شد و برای ترجمه
تفسیر كبیر علامه طبری علماء و فضلای وقت را از سمرقند و فرغانه و غیره یكجا نموده سهولت
معانی و تفسیر قرآن را برای عجم سهل و آسان ساخت ـ امیر ابوالمنصور بن عبدالرزاق
سامانی ـ موبدان مجوس را از سیستان ، هرات ، طوس و شاپور بهم خواسته خدائی نامه را
ترجمه نموده شاهنامه نام نهاد كه باز از روی افسانه هایش دقیقی ، فردوسی و اسدی داستانهای
مشهوری سرائیدند نوح بن منصور سامانی برای نظم نمودن شاهنامه به شاعر دربار خود
دقیقی بلخی امر نمود و شیخ الرئیس بوعلی سینا بفرمایش همین پادشاه جمله اصطلاحات طب را
حل نموده لغات سدیدیه را به پنج جلد نوشت .
( ٤ ) آل وشمگیر شمس المعالی امیر قابوس بن وشمگیر كه معاصر سلطان محمود بود
شعر خوب میگفت و خط زیبا مینوشت ـ علامه ابوریحان بیرونی نخست بدربار همین پاد شاه
آمده آثار الباقیه را نگاشت ـ امیر علاؤالدوله قابوس بن وشمگیر شیخ الرئیس بوعلی سینا
بفرمایش این پادشاه « حكمت علائیه » را بفارسی نوشته جمله علوم فلسفه را دران درج نمود
وباز « كتاب الشفا » را كه يك اثربی مثال اوست در عهد همین پاد شاه در مدت هژده ماه
تمام كرد ـ فلك المعالی امیر منوچهر بن قابوس وشمگیر ـ بشاعری شغف داشت ـ منوچهری
شصت گله بلخی از فیض همین بارگاه ممتاز است . بقیه اش بصفحه ( ۵۳ )


صفحه (٥٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)

ابوالفضل جوهری ـ ادیب بدیع الزمان همدانی ـ ابو الفتح بستی ـ حکیم ابو
ریحان المنجم البيرونی ـ امام ابو سهیل صعلوکی ـ امام ابو المنصور ثعالبی و امثالها
مردان صاحب فضل و کمال پیدا شده پایه قصر علم و فضل را بفلک رسانیدند.
به انقراض دوره سامانیان حکومت غزنویه افغانستان وسعت گرفت
سلطان محمود یمین الدوله خوارزم ، نیمروز ، جوزجان و سیستان را فتح نموده
جمله ارباب علم وفن وفضلائی آنجا را با خود در غزنه آورد وقتیکه آل سلجوق ،
آل بویه و آل وشمگیر وغیره هم بحلقه انقیاد واطاعت او در آمدند بسیاری از ارباب
فضل و کمال صیت قدر دانی و ذوق سلطان را شنیده بدربار غزنه جمع شدند ـ
و مدینة الاسلام غزنی به اندک زمان دارالعلوم جمله عالم گردید .

بقیه حاشیه صفحه (٥٢)
(٥) آل مامون ـ علی بن مامون ـ سرپرست شیخ الرئیس حکیم بوعلی سینا بود ـ ابوالحسین
السهيلی وزیر همین پادشاه بود ـ ابو العباس مامون ـ در علم پروری وقدر دانی بی همتا بود ـ
ابو ریحان المنجم البيرونی ـ حکیم بوعلی سینا ـ ابوالحسین السهیلی ـ وعلامه ابوالخیر الخمار را
پرورش میکرد ـ بنامش بسیار کتابهای علمی وحکمتی نوشته شد ـ امام ابومنصور ثعالبی
«کتاب الطوائف والظرائف» را باسم همین شهریار فاضل نوشته است .
(٦) سلاطین آل صفار سیستان ونیمروز ـ خلف بانو بن احمد الصفار ـ صیت قدر دانیش
اهل علم وکمال را دربارگاهش بهم آورده چنانچه علامه ابوالفتح بستی مداح وادیب بدیع الزمان
ندیم خاص او بود ـ علما را از عرب وعجم یکجا نمود تا يك تفسیر قرآن حکیم را نوشتند که درو
جمله مسائل مبهمه علم حديث وفقه وعلم الكلام ونكات صرف ونحو وغيره را حل نموده بودند
بقول عتبی (که این کتاب را در کتابخانه نیشاپور دیده بود) يك كاتب بتمام عمر خود اینرا نقل
نموده نمیتوانست ـ وابو شرف ناصح نسبت این تفسیر در (ترجمه یمینی) نوشته «که این
تفسیر تا سنه ٥٤٥ ه بيك صد جلد ضخیم در نیشاپور بود ـ و بعد در کتابخانه آل خجند
در اصفهان محفوظ ماند»
(٧) آل بویه ـ شیخ الرئیس حکیم بوعلی سینا بعد وفات امیر قابوس بن وشمگیر بقیه
عمر خود را در زیر سایه آل بویه گذرا نید .


صفحة ( ٥٤ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شماره ( ٥ )

مرقع فضل و كمال غزنی
بعهد سلطان محمود یمین الدوله

سیف الملة یمین الدوله سلطان محمود بن سبكتگین ولیٔ امیر المومنین . که در دامان
علم و كهوارهٔ فضل تعلیم یافته و از علما و فضلای عصر کمالات علمی حاصل نموده
از ائمهٔ فقها بشماره میرود (١) سلطان بعد از فتح هند در مدينة الاسلام غزنی یك مسجد
رخام خالص ( كه اورا عروس الفلك میگفتند ) ويك مدرسهٔ بسیار باشان و شكوه
تعمیر نموده موجب تشویق امرا و اعیان گردید ـ تا ایشان از بناهائی عظیم الشان مدارس
ومكاتب عالیهٔ غزنی را دارالعلم بساختند ـ سلطان دربارش را از فضلا و علمای دهر
وشعرای عصر پر ساخته قدر علم و ذوق سخنوری را بحد کمال رسانید (٢)
وعلمای عصر وفضلای روزگار را بعهده های جلیله وزارت ، سفارت ، قضاوت
وکتابت وغیره سر بلند ساخت (٣) .
سلطان در علم حدیث وفقه کتابی چند تصنیف نموده که از جملهٔ «كتاب

( ١ ) قول علامهٔ ابی الوفا ـ
( ٢ ) چنانچه حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده صفحه ٣٩٥ مینویسد « کتاب یمینی
مقامات ابو نصر مشکان ومجلدات ابو الفضل شیبانی شاهد حال او ست ـ علما و شعرا را
دوست داشتی و در حق ایشان عطای جزیل فرمودی ـ هر سال زیادت از چهار صد هزار
دینار اورا بدین جماعت صرف شدی »
( ٣ ) سلطان محمود یمین الدوله که از فتح خوارزم بازگشت اطبا و فیلسوفان بارگاه
آل مامون را نیز با خود آورده رونق دربار غزنی را بعلم وکمال شان زینت داد ایشانرا
به الطاف و مکرمتهای زیاد نوازش نمود ـ چنانچه علامهٔ ابوالفضل بیهقی در حالات ابو الخیر
الخمار می نویسد « سلطان محمود با او در نهایت اکرام و عنایت تجلیل اختیار نمود بحدیکه
گویند زمین را در مقابل او بوسید » .
( ٤ ) این تصنیف سلطان مشتمل است بر شصت هزار ٦٠٠٠٠ مسائل .


صفحه ( ٥٥ )
سال اول ـ مجله کابل
شماره ( ٥ )

التفريد » ( ٤ ) است که در فقه حوانف يك اثر مستند بشمار میرود و نیز سلطان بشعر
و اصناف سخن مهارتی بسزا داشت . در عربی و فارسی شعر میگفت ـ چنانچه
از وست
ز نخت را گرفتم از سر لطف
خون من ریختی و عذرت هست
زانکه هنگام رگ زدن شرطست
گوئی سیمین گرفتن اندر دست
( مجمع الفصحا )
امام ابو محمد ( ٥ ) عبد الله بن حسین الناصحى ـ در زمان سلطان محمود و سلطان
مسعود تا عرصه بسیار بعهده جلیله قضاء مامور بود ـ این عالم بی بدل در علم حدیث
تفسیر و فقه دستگاه بسیار عالی داشت ـ چنانچه در مذهب حنفیه او را امام وقت
میگفتند ـ در سنه ٤٤٧ هـ بزمان سلطان جمال الدوله فرخ زاد بن سلطان مسعود
در غزنی وفات یافت .
الصدر الاجل عماد الدولة ( ٦ ) والدين مويد ـ ابو العباس فضل بن احمد الاسفرائينى
الكاتب ( ٧ ) ـ در علم و فضل همتائی نداشت و در علو مرتبه و شان منزلت هم بی عدیل
بود ـ سابقاً کاتب سلاطین سامانیه بوده باز نزد امیر ناصر الدین سبکتگین بعهده
جلیله وزارت سربلند گردید و تا آغاز سلطنت سلطان محمود یمین الدوله نیز
برتبه خود برقرار ماند ـ حکیم ابوالقاسم فردوسی که شاهنامه را نوشته از طوس

( ٥ ) جواهر المضيه جلد ١ صفحه ١٧٤ سلطان محمود شنید که راه بیت الله از باعث
خوف قرامطه مسدود گردیده یك قافله حجاج مرتب نموده بسرکردگی همین امام ابومحمد
بصرف سی هزار درم جانب حجاز فرستاد که این قافله حجاز با قافله سالار از حج
بیت الله شریف مستفید گردیده بعد یکسال مامون ومصئون پس آمد ـ ( ابن اثیر جلد ٩
صفحه ٢٢٩ ) .
( ٦ ) این القاب را صاحب لباب الالباب محمد عوفى مینویسد ـ لباب الالباب جلد ١ صفحه ١٤٧ .
( ٧ ) شرح یمینی صفحه ٦٦ و ١٧٢ .


صفحه (٥٦)
سال اول ـ مجله کابل
شماره (٥)

بدربار غزنی رسید همین وزیر فاضل سبب تقربش به بارگاه سلطانی گردید. درامور جهانبانی لیاقت بسیار داشت ـ و درعهد وزارت او فرامین و توقیعات از عربی بلسان فارسی تبدیل یافت ـ تا هشت سال عهدهٔ وزارت داشت و بقول عوفی « امرا و وزراء اطراف بعنایت و رعایت وی محتاج بودند » يك دختر ويك پسر داشت (١) اسم پسرش حجاج بود ـ ابوالعباس در فن شعر نیز طبع موزون وبلندی داشت ومدح سلطان هم کرده ـ نمونه کلام : ـ
قصیده
هست با بحر کف او که گهر پاش سخاست ابرتر دامن وكان خشك لب وشيدائی
چرخ با همت اولاف علوزد گفتم مكن ای پیر كه باهمت او برنائی
آب باطبعش دعوی لطافت میکرد عقل گفتش که زهی سرزده‌سودائی
صیت جودش گه پیمودن این مرکز خاك باد را گفت خهی یاوه رو هر جائی
آتش تیز اثر یافت ز قهر و غضبش زان شدش پیشه جهان سوزی وجانفرسائی
رباعی
دانی که فلك بقائی دهرت ندهد يك شربت آب جز بقهرت ندهد
معشوقهٔ بیوفاست دنیا هشدار تادر قدح گلاب زهرت ندهد
درسنه ٣٩٧ هـ بدرود جهان گفت ـ
شمس‌الدین ابوقاسم خواجه بزرگ احمد بن حسین میمندی (٢) ـ سلطان محمود

(١) وزیر فضل الله رشید نسبت ایشان در جامع التواریخ چنین مینویسد « ابوالعباس پسری داشت حجاج نام که از اکتساب در فضائل نفسانی سرآمد آن دیار بود واشعار عربی در غایت بلاغت نظم میفرمود ـ و دختری نیز داشت که در علم حدیث مهارت بی‌نهایت پیدا کرد چنانچه بعضی از محدثان ازوی حدیث روایت کنند . »
(٢) ابن اثیر جلد ٩ صفحهٔ ٣٨٣ و ٢٩٤ عوفی . جلد ١ صفحهٔ ٦٣ فرشته صفحهٔ ٣٨


صفحه ( ٥٧ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٥ )

در آغاز روز کار دیوان رسائل خراسان مامورش کرد وقتیکه فضل بن احمد اسفرائنی
معزول شد به رتبه وزارت رسید و تا هژده سال بعهده خویشتن باقی ماند بعده سلطان
عزلش فرموده در قلعه کالنجر ( هند ) محبوسش گردانید ـ تا سیزده سال به اسارت
بود ـ سلطان مسعود او را رها فرموده باز زمام وزارت بکف اختیارش سپرد
این وزیر فاضل اجل و عالم متبحر بود ـ در شعر عربی طبع بلندی داشت و در فارسی نیز
فصیح الکلام بود ـ در سنه ٤٢٤ هـ از قید هستی خلاصی یافت .
امام عبدالملک محمد بن اسمعیل الثعلبی (١) ـ که در علم ادب امام وقت و در تاریخ
سر آمد روز کار بود بمقام نیشابور در سنه ٣٥٠ هـ تولد شد ـ در سنه ٣٩٠ هـ
از جانب سلطان محمود بدربار خلافت برسم سفارت در بغداد رفت تا برای سلطان
خطاب حاصل کند ـ امام موصوف تا یکسال جهت این کار قیام فرموده جدیت بسیار
بکار برد تا از حضور خلیفه المسلمین خطاب « یمین الدوله ولی امیر المومنین » را گرفت .
تصنیفات معروف امام موصوف حسب تفصیل « موسیو زوتن برگ » فقه اللغه ،
النهایه فی الکنایه ، سحر البلاغت ، کتاب الغرر (٢) ، لطائف المعارف و یتیمة الدهر (٣)

(٣) واینکه بعضی وزارت را به « حسن میمندی » منسوب میکنند صریحاً غلط است زیرا
حسن میمندی بزمان امیر ناصر الدین سبکتگین گذشته است . چه وقتیکه امیر مذکور
بست را تسخیر نمود او را در آنجا برای ضبط اموال مقرر ساخت باز بخیانتی اعدامش نمود -
این واقعه بقول عتبی قبل از تخت نشینی سلطان محمود بظهور رسیده است .
(٤) امام ابو المنصور ثعلبی در کتاب « یتیمة الدهر » خود اشعار عربیش به قید قلم
آورده است .
(١) مفتاح السعاده جلد ١ صفحه ١٨٧ و ٢١٤ و ٤١٣ ابن خلکان جلد ٢ صفحه ٩٢ برکلمان
جلد ١ صفحه ٢٨٤ و ٢٨٦ دولت شاه صفحه ٣٤ موسیو زوتن برگ ـ M. Zotinburg
در دیباچه « کتاب الغرر فی اخبار الملوک الفرس » احوال این فاضل بی مثال را بالتفصیل بیان
نموده است .
(٢) امام موصوف این کتاب را بفرمایش امیر نصیر بن سبکتگین تصنیف نمود .
(٣) این تصنیف بی مثال خود را باسم سلطان مسعود بن سلطان محمود معنون نموده است


صفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )

است - امام موصوف در سنه ٤٢٩ ھ در خاك غزنی رحلت نمود .
ابو نصر بن مشکان (٤) - استاد علامه ابوالفضل بیهقی از زمان سلطان محمود تا
دور سلطان مسعود بعهده دیوان رسالت ما ور بود - ادیب مشهور و فاضل
با کمال بوده چنانچه در علم ادب (٤) يك تصنیف بیمثال بنام « المقامات » نوشته
در سنه ٤٣٤ ھ بزمانه سلطان مودود وفات یافت .
امیر الخیر الحسن بن الخمار (٥) - حکیم مشهور دوره اول اسلام است در
سنه ٣٣١ ھ در بغداد تولد شد - « اورا بقراط ثانی میگفتند سزاوار بود به
این اسم (٦) » قبلا در سلك مصاحبین خاص مامون پادشاه خوارزم داخل بود-
ولی بعد فتح خوارزم سلطان محمود او را با خود در غزنی آورد - همعصر ابن ندیم
است چنانچه ابن ندیم در « الفهرست » خود دوجا ذکرش نموده و شهر زوری
حالاتش را نسبت بدیگر مورخین تفصیل داده - تقریباً شانزده هفده کتاب
تصنیف نموده ولی بدبختانه که الحال جمله ناپدید است - « او را تصانیف بسیار
است در اقسام علوم حکمت بعضی از آن مقاله است در توفیق میان نصاری و فلاسفه-
و مقاله است در ظاهر ساختن آرائی حکما - درباری تعالی و شرائع - و مقاله است
در روز بازگشت - و کتابیست در کیفیت خلق انسان » ( شهر زوری ) روزی
سلطان محمود او را بجهت عارضه طلب نمود - در بازار کفش فروشان اسپش رم
کرد و ابن الخمار را افگنده بکشت (٧) اما سنة وفاتش پوره محقق نیست (٨)
(٤) ابن اثیر حوادث ٤٣١ « الوافی بالوافیات » از صلاح الدین صفوی .
(٥) کلام عربیش را امام ثعلبی در تتمة يتيمة الدهر نقل نموده است .
(٦) قفطی صفحه ١٦٤ ابن ابی اصیبعه جلد ١ صفحه ١٣٢ و ٢٣٣ شهر زوری
( فارسی ) صفحه ١٦٦ ابن ندیم صفحه ٢٤٥ و ٢٦٥ .
(٧) شهر زوری .
( ٨ ) شهر زوری .


صحفه ( ٥٩ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )

ابونصر محمد بن عبدالجبار العتبی - سلطان محمود حینیکه متمکن اریکه سلطنت
گردید این ادیب شهیر و فاضل یگانه را به مهم گرجستان اعزام فرمود - باز در
گنج رستاق رئیس پوسته شد - پس ازان در غزنی آمده داخل بارگاه گردید -
درسنه ٤١١ ه تاریخ یمینی ( ٩ ) را بحالات امیر ناصر الدین سبکتگین وسلطان محمود
یمین الدوله تصنیف نمود - علمای علم ادب سبك عبارت این کتاب را در فصاحت
وبلاغت بی نظیر گفته اند - احمد منینی ( المتوفی ١٠٧٢ ) برین شرح ( ١٠ ) نوشته
جمله لغات مشکله را حل نمود . ( احمد علی درانی )
( باقی دارد . )

( ٩ ) اگرچه در تاریخ اطبای عرب وستنفیلد Westinfield تاریخ وفاتش را
سنه ٣٨١ ه قرار میدهد ولی صریحاً غلط است زیرا که سلطان محمود خوارزم را در سنه ه ٤٠٨
فتح نموده حسن بن الخمار را همراه خود آورد که بعد این سنه هم تا مدتی زندگی نموده
و چنانکه در سطور بالا نگاشتیم این ندیم هم عصر اوست .
( ١٠ ) این کتاب را دکتور سپرنگرس Springers به دهلی در سنه ٣٨١ ه به طبع
رسانید ، و پرو فیسر نولدکی ( Noldeki ) بلسان آلمانی ترجمه نموده که در سنه
١٨٥٧ ء « به وی آنا » نشر شده است - قبلاً تاریخ یمینی را ابو شرف ناصح بن ظفر بن
سعدالجر بادقانی حسب فرمایش وزیر مهذب الدین ابوالقاسم علی بن الحسين ( وزير اتابك
ابوبکر محمد بن ایلد گز پادشاه آذربائیجان ) درفارسی ترجمه نمود که شهرت وقبولیتش
از اصل عربی هم بالاتر شد - اکثر مورخین مثل حمد الله مستوفی ، احمد غفاری ، ابوالقاسم
فرشته دکنی وخوندمیر وغیره حالات وتذکار امیر ناصر الدين سبكتكين ويمين الدوله سلطان
محمود غازی را از همین ترجمه نقل نموده اند - این ترجمه در سنه ۱۲۷۲ ه در تهران بطبع
رسیده است - همین ترجمه فارسی یمینی را درویش حسن لباس ترکی پوشانیده ، و جیمس
رينالد JamesRenold در انگلیسی ترجمه نموده که در سنه ١٨٥٨ ع بلندن طبع شد .
( ١١ ) این شرح درسنه ١٢٨٦ ه بنام « فتح الوهبی » در بولاق بطبع رسیده است .


صفحه ( ٦٠ )
سال اول - مجله کابل
شماره ( ٥ )
یاد آوری وتصحيح
آقای گویا !
در قسمت دويم مقاله تاریخی تخارستان مندرجه شماره چهارم قدری مغالطه و اشتباه واقع شده گویا در وقت صافه نویسی این اشتباه روی داده باشد بهر حال خواهشمندم این چند سطر را برای رفع آن در مجله آینده خود لطفاً منتشر نمائید :
در صفحه ٥٢ به سطرهای ٧ و ٨ و ٩ و ١٠ این جمله ها بصورت غلط طبع شده :ـ « بعد از ان ازبكان بر تخارستان قسماً تسلط یافت و از انجمله بود ملك وسیع خان ازبك كه در اسفار چنگيز خان بر چندین ولایات طرفين آمو دریا حکومت مینمود پایه تخت خان مذکور شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادی بوجود رسیده است . » صحيح این جملات اینست :ـ « بعد ازان مغولها بر تخارستان تسلط یافتند . » بعد ازین آغاز میشود به سطر ١١ .
هكذا در صفحه ٥٣ در سطر ١٢ بطور ناقص این جمله طبع شده :ـ « بعد از فترت ازبك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد ، و اینها . » عبارات کامل این جمله اینست : ـ « بعد از فترت ازبك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد . با آن نمونه ازبك باقى بود وازانجمله بود ملك وسيع خان ازبك كه بر چندین ولایات طرفین آمو دریا حکومت مینمود ، شهر عمده خان مذکور در قرن ۱۹ شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادی بوجود رسیده است.
اما امرای بومی . » بعد ازین شروع میشود به سطر ۱۳ .
( میرغلام محمد )


یکی از مناظر کوهستانی اندراب


[BLANK PAGE]


یاد آوری و پیشنهاد

انجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلهٔ کابل را بمضامین تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتوانند درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا و شعرا و غیره سر برآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که در زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند یکدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل يا يك جلد كتاب نفیسی از طرف انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .


کابل
شماره ششم

مجله ایست ماهوار، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی
ادرس

محل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبی
نگارنده : - (سرور گویا)
مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) است
عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمن
اشتراك سالانه

کابل ۱۲ افغانی
ولايات داخله ١٤
خارجیه نیم پوند انگلیسی
طلبه معارف و مان که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳
باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند
رایگان
سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت
٢٦ جمادی الثانی هـ ق = ١٥ عقرب ۱۳۱۰ هـ ش = ٦ نومبر ۱۹۳۱ میلادی


فهرست مندرجات
نمره
مضمون
نویسنده
صفحه
۱ :
رنگ آمیزیهای قدرت
شهزاده احمد علیخان درانی
۱ الی ه
۲ :
تهذیب نفس
مترجم حبیب الله طرزی
ه « ۹
۳ :
تشويق بعلم وفن
مستغنی
۱۰ « ۱۰
٤ :
بهزاد و نگارستان هرات
سرور گویا
١٦ « ۲۱
ه :
پدر کهربا
مترجم رشید لطیفی
۲۲ « ٢٦
٦ :
یادی از فضلای غزنی
شهزاده احمد علیخان درانی
۲۷ « ٤١
۷ :
از مشاهیر تاریخی وطن
غلام جیلانی اعظمی
٤١ « ٤٥
۸ :
افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
میر غلام محمد غبار
٤٦ « ٦٦
۹ :
تصحیح و غلطنامه


صفحه ( ١ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

بقلم شهزاده رنگ آميزي هاي قدرت
احمد علیخان درانی

صبغة الله و من احسن من الله صبغة

بساط کائنات که هر ذره اش حامل يك جهان تفکر و در عين زمان يك عالم
اسرار است اگر دران دقت کنیم ظاهر میشود ، که از انسان ، حیوان ، نبات
و جماد تا کوچکترین اجسامیکه در هوا موجود بوده و با زحمت زیاد بوسیله
ذره بین ها ( ميكريسكوب ) ديده ميشوند همه کی بجهة بقای خویش مصروف
پیکار بوده از همدیگر سبقت می جویند که فلاسفه جهان این همه جدوجهد ایشانرا
در راه بقای خویش تنازع للبقا نام نهادند ، قدرت بالغه الهی طوریکه اسباب
تنازع را آفریده است ، برای دفع و ایمنی از ضرر آن قوا و اسباب مدافعه نيز
بآنها بذل واعطا نموده است ، چنانچه رنگ اجسامرا نيز یکی از ان قوا و اسباب
مدافعه گفته میتوانیم .
از آنجائیکه تجسس و کنج کاویهای علمای علم وظایف الاعضا هنوز بجائی
نرسیده است که این نظریه را تحقیق کاملی گفته بتوانیم ، لیکن تاجائیکه تحقیقات
محققین در باب اجسام رنگها از غرائب اکتشافات است ، لذا خواستیم که شمه
از ان تحقیقات نشر شده ایشانرا در پیشگاه نظر قارئین محترم بگذاریم بد نخواهد بود.
بفحوای آیه شریفه ( ربنا ما خلقت هذا باطلا ) هیچ فعلی از افعال قادر قدرت نما
خالی از حکمت نیست .
نموی اجسام رنگ حیوانات نيز برطبق قانون ( تغییر و تبدل ) حالات تبدلیرا
دارا است که بقرار تحقیقات عمیق علمای علم حیوانات رنگ آنها در حقیقت نتیجه


صفحه ( ۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

رنگ آن اجزا ئیست که اشیای مذکور ازان ترکیب یافته است .
چشم ما برنگ سطحی بر میخورد ، که اگر او را رنگ ( ما بعد پیدایش )
بنامیم بیجا نخواهد بود اعم ازینکه نبات باشد یا حیوان زیرا که هر دو مرکب
از جماد بوده و دارای رنگ جمادی خواهد بود که دران قسمت ارضی بیشتر است .
مثلاً يك کرم باریکی دیده میشود که جسمش را يك خول برنج رنگی پوشانیده
است و علت آن اینست که جسم او دارای يك ماده چسپکی میباشد که ذرات ریگ
و خاك دران چسپیده تشکیل یکنوع جسم دیگری نموده است .
لیکن اگر دقت شود ، دیده خواهد شد که کرم مذکور ، يك كرم کوچکی است
که با خول جلدی خود متحرك بوده رنگ آن مطابق رنگ آن سر زمینی است
که دران آفریده شده و پرورش یافته است و هكذا سائر حیوانات نیز در زیر
رنگ ظاهری خود دارای یکرنگ تکونی میباشند که حقيقةً همان رنگ
اصلی شان است .
علایم و داغها ، این قانون عمومی است ؛ که نخستین مرتبه داغها و نشانات
بهر دو جانب پشت و پهلوی حیوان یکرنگ و یکسان میباشند ، زیرا که هر دو
از يك ماده و بيك اندازه و مقدار ساخته شده اند .
لیکن آنها طبیعی نبوده ، بنا بر پیدایش شان بیشتر در تحت تاثیرات خارجی
و عوارض جسمی ، از روی علم و ظایف الاعضا علائم غیر طبیعی ( عارضی )
نامیده میشوند .
رنگ غذا ؛ فضا ومكان على الخصوص اشياء دور و پیش آن که زیاده بران
نزديك اند تاثیرات زیادی را در رنگ حیوان دارا میباشند مانند رنگ برك
و شاخ درختان گرد و پیش آن یا رنگ آن سر زمینی که در ان زیست مینمایند


صحۀ (۳)
سال اول - مجله کابل
شماره (۶)

که ما برسبیل مثال نمونه از آنها بیان میکنیم.
رنگ شیر خاکیست لیکن شیرهای که در ریگستان نشو نما یافته اند رنگشان همرنگ ریگ میباشند؛ شیران پرورش یافته نیستان از سبب سایه نی ولخ های دراز که اکثر بر جسمشان می افتد رنگ جلد شان مخططه میشود، یا کرم توت از انجائیکه درمیان برگ هاست سبز میباشد یارنگ حیوان سمور از باعث زنده گانیش در میان برف، رنگ مویش بمثل برف سفید است.
وازین ظاهر میشود هرانقدر حیوانات نباتات و جماداتیکه در قسمت های مختلفه روی زمین موجود اند رنگ همه شان بنا بصورت اجزائیکه دران مواقع کثرت وفراوانی دارد شبیهه است، رنگ برای حیوانات موجب ادامه حیات شان میباشد چونکه حیات عبارت از جد وجهد است ودرین جهان پرزد وخورد که هر يك از مخلوق نسبت بدیگر صید و صیاد آفریده شده اند، اگر رنگ شان با زمین آفرینش شان مطابقت نمیکرد، مسلم است که حیوانات مغلوب وضعیف هنگام گردش وتجسس خودها برای تحصیل خوراك و غذای خویش به دشمن بزرگ وقوی تر از خود برخورده نیست ومعدوم میشدند.
درین نیز شکی نیست که بمیلونها حیوانات از تأثیرات گرد و پیش خود مخالف خلق شده رنگ شان مطابق محل نشو و نما ورهایشان شان نمیباشد ولی در اثر همین قانون تنازع للبقا نیست گردیده در آتیه نیز محکوم بفنا خواهد شد.
ازینجاست که در کتاب علم الحیوان، بسا حیواناتی بنظر میخورند که اکنون اثری از آنها بمیان نیست وفقط حیواناتی امروز بنظر می آیند که بواسطه موافقت رنگشان بارنگ نواحی زنده گانی ورهایشان آنها به بهترین


صفحة (٤)
سال اول ـ مجلة کابل
شماره (٦)

آله مدافعه مجهز اند.
همچنان خوراک رنگی که در جسم خود داشته میباشد نسبت برنگ آکل خود نیز همان تاثیر را داراست و در اثر این قانون است اگر رنگ غذا روشن باشد رنگ آکل آن نیز روشن میباشد و هکذا اگر رنگ خوراک تیره باشد رنگ آکل نیز بر حسب تاثیر آن تیره خواهد بود، چنانچه طیور میوه خوار که در شاخسارهای درختان زندگانی میکنند (مانند طوطی) در اثر موضع زندگانی و تاثیر خوراک است که رنگ شان سبز و روشن است، بالعکس رنگ مگسهای که در مواضع کثیف زندگانی نموده از اشیای غلیظه تغذی مینمایند تیره میباشد.
و ازینجاست که طیور سبز رنگ و حیوانات خاکی رنگ را بواسطه همرنگی آنها با مواقع زندگانی و رهایش شان چشم های اشخاص شکاری و بعضی حیوانات که با آنها دشمنی دارند بخوبی دیده نمیتوانند.
وقتیکه حیوانات مائل به بعضی غذاهای مخصوص گردیده بهمان رنگ الفت پیدا میکنند در خواهشات تناسلی و مقاربت خود با همدیگر نیز همان رنگ مانوسه را مائل است و ازینجا بخوبی ظاهر میشود که رنگ اغذیه در رنگ و تمایلات حیوانی تا چه اندازه اثرات انداخته و تغیر بوجود می آرد، مرغوبیت رنگ در مقاربت و تناسل حیوانات از لزومیات است لذا مقاربت آنها در تحت آن تاثیر بحصول می آید. مانند طاؤس؛ کبوتر، قاز، و مرغابی و غیره و غیره که مذکر شان در وقت مقاربت بحرکت های گوناگون و نمایشات پرهای زیبای خود جالب توجه طرف مقابل خویش واقع میگردد.
اگرچه علمای علم الحیوان و متخصصین رنگ ها باین تحقیقات قانع نبوده


صفحه (٥)
سال اول - مجله کابل
شماره (٦)

و بکشفیات جدیدتری مشغول اند ، با وجود آن ما گفته نمیتوانیم که از گنجینه نوامیس فطرت و اسرار و غوامض قدرت که تحقیقش موجب ترقی فکر و ذهن ماست ، عشر عشیری هم بروی کار آمده و کشف شده باشد .
خلاصه بهر مرحله و هر قدم قدرت کامله هزاران ابواب ندرت و عجائبات مکنونه خلقت را پیش چشم ما جلوه میدهد آیه (٢ ان فی ذالك لآيات القوم يتفكرون)
برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتریست معرفت کردگار

(تهذیب نفس)
حصه اول
(تربیه ذکاء)
مترجم
حبیب الله طرزی
مصنف جان ستو وارت بلیکی

فی زماننا هذا تعليمات على العموم بواسطه کتب از پیش برده می شود ، هیچ شبهه نیست که کتب معاونتی زیادی به تعلیم میرساند و تا يك اندازه در استعمال صنایع مفیده و دیگر تکملات انسانیت نیز ممدو معاون واقع میگردد ، ولی بهیچ صورت ذرایع ابتدائی وطبیعی تعلیم گفته نمیشوند و بعقیده من باید بصفات آنها حتی دران فروع تربیه که به نهایت درجه ضروری دیده می شوند نیز قیمت و اهمیت زیادی داده نشود ، کتب بهیچ معنا قوه اختراعی ندارند تنها حیثیت معاونین ، آلات و ادوات را دارند ، حتی بدان حیثیت نیز آلات مصنوعی شمرده میشوند بلکه ممد آلاتی گفته میشوند که خالق عظیم الشان ودانا بما


صفحه ( ٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

ارزانی فرموده است مثل تلسکوب ها ( دور بین ها ) وميكروسكوب ها
( آلات معاینه اجرام وذرات ) که معاونت شان در بسیاری از انکشافات غرایب
مافوق التصور را مدرك قرار میدهد ولی باستعمال آنها هیچگاه نمیتوانیم که از
قیمت استعمال بینش چشم خود بکاهیم و یا صرف نظر کنیم ، ذرایع طبیعی و حقیقی
علم وعرفان کتب نی بلکه حیات ، تجارب ، احساسات واعمال است ، وقتیکه
يك شخص با اینها ابتدا میکند کتب خلاهای بزرگی را املا ، اغلاط زیادی
را اصلاح ونقايص هنگفتی را اصلاح کرده می تواند ولی بدون تجربۀ حیاتی در
کار کردن ، کتب ، مثل باران و نیر حیات بخش شمس تابان است که برزمین
خاره تصادف میکند .
از بحر بزرگ علم گر قطرۀ آب در کام هر آنکه ریخت گردد سیراب
لذت برد از علم وفن آنشخص که او گر قلب وی از علم لدن شد سیراب
هیچ شبهه نیست که این امر بيك طرز قدری شاعرانه ایضاح شده ،
ولی اگر دران توغل شود معانی و حقایق بزرگی منکشف میگردد ،
همچنانکه کتابی راجع بعلم معدنيات بشخصی که هیچگاه
یکی از معدنیات را ندیده باشد ، معلومات علمی و حقیقی داده نمیتواند ،
و شهکاریهای ادبی و پارچه های قیمتدار شاعری طالب بی خبر از حیات و معاشرت را
درس نمیدهد ، همچنان دروس موسیقی شخص عاری از تجارب آوازهای شیرین را
موسیقه شناس ساخته نمیتواند و کتب آسمانی کسی را که صمیمیت روحانی
وطهارت حیاتی نداشته باشد هدایت نمیکند تمام معلومات و اطلاعاتی علمی که
از کتب حاصل میشود بصورت غیر مستقیم و بواسطه انعکاس خواهد بود ،
تعليم حقيقى از يك ريشۀ زنده در روح حساس و باعاطفه تراوش میکند و هر چیز برا


صفحه (٧)
سال اول - مجله كابل
شماره ( ٦ )

كه يك روح حساس از خارج میگیرد آنرا باصول تدریجی در مدارج مختلفه حیات
دريك نظم ونسق زنده كسب ميكند نه اینکه شما آنرا بقسم مساعده از دیگران
بگیرید بنا بران همه را بکمال جدیت سفارش میکنم که تا باندا زه ممکن تعلیمات
خودشان را از راه مستقیم مشا هدات حقایق ، شروع كنند نه اینکه تنها با خذ
معلومات از کتب قناعت ورزند ، يك كتاب نهایت مفیدی درین اواخر در زیر
عنوان : « چطور باید مشا هده نمود : » نوشته شده است ، این عنوان باید در
حصص مهمترین دوره تعلیمات ابتدائی ، هادی و بدرقه ، باشد ، يك مسئله که
بدبختانه به نهایت درجه دست خوش نسیان و فراموشی واقع گردیده تمام علوم
طبیعی قیمت مخصوصه را داراست که بحیثت اینکه مفکوره را با ثروت مندترین
و قشنگترین زیوریات می آراید بلیکه باین لحاظ که انسان ها را مفید ترین صنایع
یعنی طریقه استعمال چشم می آموزد ، چقدر جای تعجب و استغراب است که همه ما
باچشم های باز تردد میکنیم ولی هیچ نمی بینیم ، باعث این امر این است که عضلهٔ
چشم مثل دیگر عضلات تربیه و پرورش بکار دارد و بواسطه عدم تربیه و مشق
و هم تمایلات چاکرانه بطرف كتب كند وضعيف ميشود و متعاقباً از استعمال
وظایف طبیعی خودش باز میماند پس باید تمام آن تعلیمات را كه در مدارس
و دارالفنون ها داده میشود ، تعلیمات ابتدائی که عد وحساب نموده که جوانان را
طریقه درك مشاهدات وهم دیدن چیزهائیکه پیشتر ازان دیده نمیتوانستند
می آموزد ، برای اینمقصد در زمره دیگر تعلیمات مفیده ، علم نباتات ، حیوانات ،
معدنیات طبقات الارض ، كيميا ، معماری ، رسامی وصنایع مستظرفه خیلی
نافع است .
بسا اوقات بمشاهده رسیده که گردش های کوهستانی وهم مسافرت های


صحیفه (۸) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

طولانی برای جوانانیکه در کتب تدریس خود ها مهارت تامه داشته اند محض
بواسطه عدم معلومات مختصر و اساسی در علوم مشاهده بی فایده و بی ثمر ثابت
گردیده است .
(۳) مشاهده مفید است و مشاهده دقیق مفیدتر است ؛ ولی چون دنیا از
اشیاء متنوعه و مختلفه مملو است ، قوه مشاهده مغلوب و مطرود خواهند خواند
اگر ما کدام طریقه یقینی و مخصوصی اتخاذ نکرده و این توده اشیاء را بيك
اصول تناسبی در زیر انضباط مفکوره خود نگیریم . این اصول تناسبی
چیزیست که ما آنرا « تفریق » مینامیم و دلیل انسانی آنرا کشف کرده
می تواند زیرا بکمال وضوح می بینیم که درین دنیا که مظهر عقل
کل است در هر طرف وجود دارد . این «تفریق» بر اتحاد اساسی شکل و طرز که
عقل کل بر تمام اشیاء گذاشته و منوط است . این اتحاد خودش را در ایجاد
نقاط مشابه در اشیای بکل مختلف از یکدیگر بظهور میرساند ؛ و همین نقاط
مشابه است که اگر معرض يك چشم با مشاهده و حساس واقع میگردد ، چشم
مذکور را اجازه میدهد که توده اشیاء مختلفه و متعدده این دنیا را در بسته ها
یا فرقه های بزرگ و كوچك كه انساب نامیده میشود و خود ها را طبیعتاً در زیر
انضباط مفکوره مقایس و ممیز می آورد ، تفریق میکند . بنابرین کار اولین
يك طلبه در هر چیزیکه می بینید اینست که باید بکمال خورده بینی و احتیاط نقاط
متشابه را زیر مشاهده گرفته علاوه بر ان نقاط ممیزه اختلاف را هم غور کند ؛
زیرا نقاط اختلاف با اشتباه مثل سایه و آفتاب باهم توام و یکجا میرود ؛ و اگرچه
خود آنها از خود شیء حقیقی تشکیل نمیدهند تا با آن يك قسم را از دیگر تفریق
مینمایند و در عین زمان يك نوع را از نوع دیگر تباین می بخشند . تلاش تنوع


صفحه ( ٩ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )
و تفريق برای جميع اشیاء یکی از نظامات عادیه است ، تركيبات صنعي مثل كلمات
در يك كتاب لغت الفبائی و یا اسامی گلها در سیستم ( لینیاس ) (۱) علم نباتات ، برای
آموز كاران مدارج ابتدائی از معاونتهای مفیده است ، ولی اگر محض باستعمال
آنها قناعت شود بعوض اینکه فایده از آنها متصور نخواهد بود ، موانع زیادی را
در تعليمات حقیقی وارد خواهند كرد چيزيكه يك جوان بايد مطمح نظر خود
قرار دهد اينست كه عادت بگیرد تا تمام اشیاء را بنابر ارتباط تناسبات طبیعی شان
بهم مربوط دارد ؛ این مقصد در نتیجه ترکیب نظریات وسيعة اثرات عمومیه ،
با مشاهدات دقیقانه صفات مخصوصه ، حاصل شده میتواند . نامهای که از طرف
عوام الناس بگلها داده میشود ، مثالهای سر سری یکرنگی بدون کوشش
تمیز است . مثلاً شقایق بخیال اینکه سوسنی است که بر آب می روید « سوسن آبی »
نامیده میشود ، حال آنکه سوسن و شقایق هيچيك ربط حقیقی بهم ندارند ،
در مقابل آن یکنفر عالم علم نباتات که بکمال دقت و خورده بینی خصایص و
اجزای نباتات را در زیر مشاهده گرفته است ، شقایق را از قبیل گلهای
گلمنار و خشخاش تفريق ميكند و برای این تخصيص و تفریق خودش دلایل معقولی
برای شما اقامه کرده میتواند. برای اینکه درین عمر حركت و هیجان در احداث
عادت مشاهدات کمکی کرده باشم ، جوانان را مشوره میدهم که از معاینه موزه
خانه های محلی باوقات متعدده که وقت شان اجازه دهد غفلت نورزند ؛ و وقتیکه
در آنجا تشریف داشته می باشند ، دقت و توجه خود را على العموم ، بهمان يك
چیز که مخصوص ترين و مهمترین اشیاء آن مقام باشد ، جلب و عطف نمایند .
اگر بطرف هر چیز دیده شود هیچ چیز بخاطر نخواهد ماند . ( باقی دارد )
( ١ ) Linnas لیناس عالم متبحر و معروف علم نباتات .


صفحه (۱۰) سال اول - مجله کابل شماره (۶)

تشویق بعلم وفن

خلق را از علم و عرفان پایه برتر می شود
کهتری گر فضل حاصل کرد مهتر میشود

میشود برتر زاقران مرد از کسب و کمال
هر قدر دانش فزون قدرش فزونتر میشود

بهتر از تحصیل عرفان نیست اکسیری بدهر
این عمل هر کس که آموزد مسش زر میشود

تافت گرنيك اختری را نور دانش از جبين
گر سها باشد بمعنی مهر انور میشود

آبرو حاصل نما از کسب دانش در جهان
آب مییابد اگر مردی شنا ور میشود

بی هنر هرگز نبینی ما و من را جوهری
آدمی را از کمال و علم جوهر میشود

دل درون سینه از نور خرد گیرد فروغ
هردم این آئینه بی دانش مکدر میشود

گمرهی می آورد بی دانشی هر جا که هست
علم و دانش خلق را هادی و رهبر میشود

از زر و سیمت نمیگردد غنا حاصل بدهر
از کمال و معرفت هر کس توانگر میشود


صفحه ( 11 ) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره ( 6 )

هر دنی عالی شود از كسب و علم و معرفت
میشود آقا غلام و خواجه چاكر میشود
در طريق سعى عالى و دنى در كار نيست
پاى اگر سير طلب سر ميكند سر ميشود
نيست ناشد پيش علم وفضل كارى در جهان
گر شدن بر چرخ هم باشد برادر ميشود
پرورش در ظرف بيش و كم اثر مى پرورد
قطره آبی چون مربى يافت كوهـر ميشود
چون مهوس تاكى از سوداى باطل در گداز
از کمال و علم دانا كيمياگر ميشود
هر بنای را كه سازد علم و عرفان استوار
در متانت بيگمان سد سكندر ميشود
علم را فرمانروائى ميسزد بر بحر و بر
امر او بر بحر اگر جارى شود بر ميشود
بی خبر از علم ننشینی که هر کار جهـان
گرچه خوش باشد زنورعلم خوشتر میشود
يك نفس غافل ز دانش زيستن بیدانشی است
كسب دانش كن گرت فرصت میسر میشود
فى المثل بد هیکلی كز وی کند عفریت رم
چون بنور علم چهر افروخت دلبر میشود
کار کیتی دایم از علم و هنر کیرد نظام
ارتباط ماو من از جهـل ابتر میشود


صفحه (۱۲) سال اول - مجله کابل شماره (٦)

تلخ تر از زهر گردد انگبین در کام جهل
در مذاق علم اگر زهر است شکر میشود
سنگ؛ چوب آید بنطق از علم چون فونو گراف
از زبان علم و فن گنگی سخنور میشود
آهنی را میکند غواصه و طیاره نام
هر جماد از فیض عامش ریل و موتر میشود
پیش دانائی پریدن در هوا دشوار نیست
دامن علم ار بدست افتاد شهپر میشود
خلق را بی علم و دانش نیست تمکین و وقار
زورق ما را همین اوصاف لنگر میشود
سروری بر ما و من از جهل کم دارد بقا
میکند پایندگی چون علم سرور میشود
شمع بزم علم تابان است تا روز جزا
دلکش آن محفل کزین پرتو منور میشود
همچو طفلی اشك هر طفلی که شد بی معرفت
تا ز چشم افتد گریبانگیر و خود سر میشود
بهتری از علم و فن حاصل شود بنگر عیان
تیره باطن آهنی رخشنده خنجر میشود
برنمی آید بزور علم و دانش بحر و بر
بحر تا ایجاد زورق میکنی بر میشود


صحه (١٣) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )

علم را مغلوب نتوان ساختن در روزگار
آب فکر غرق کشتی میکند تر میشود
کوه پیش قهرمان عالم کاهی بیش نیست
فربهی تا میکند اندیشه لاغر میشود
دولتی کو بر قرار علم بگذارد اساس
در متانت خال روی هفت کشور میشود
گر حصار ملك و دولت را نمايند آهنين
چون بود بيعلم بیديوار و بی در میشود
زخمها در سینۀ خارا کنند از علم و فن
نرم چون موم سفید این سنگ مرمر میشود
مقصد و مطلوب خویش ار باخت نماید بعید
بازی بی علم و دانش زود شش در میشود
هرچه میگوید بهر تقدیر میگوید صواب
آنچه رای صائبش فرمود اکثر میشود
با اصول علم و فن نازك شود كار درشت
صنعت آهنگر اینجا رشك زرگر میشود
تربيت با قابلیت نیست بی رنگ اثر
چون بتابد مهر سنگ خاره گوهر میشود
فیض دانائی رذالت را شرافت میکند
بد سرشت از فیض عامش نيك محضر میشود


صفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

یاور دیگر نمیباید ترا در روز گار
هر کجا باشی كمالت یارو یاور میشود
اندرا در کشور دانش کمال آموز و فن
کز غنی اینجا فقیر ما غنی تر میشود
هر ضعیفی را قوی سازد کمال و معرفت
مورا گر باشد چو علم آموخوت اژدر میشود
از علوم عصر اگر جر ثقیل آموختی
آنچه در وهمت گرانتر شد سبک‌تر میشود
جبن میگردد تهور گر توان یابد زعسلم
رو بهی از این صفت رشك غضنفر میشود
از تمیز خیر و شر عاریست جهل بی تمیز
هر زمان اندیشۀ خیری کنی شر میشود
صنعت استاد فن نازم که گر یکپاره سنگ
دست او بوسید با گوهر برابر میشود
فرض باشد علم برهر مسلم و هر مسلمه
گر پسر زاید زن بیعلم دختر میشود
سرمکش از علم و عرفان زینهار ای نور چشم
گر همیدانی که چشم ازوی منور میشود
علم باهر طبع میسازد که اهل این صفت
آب را ماهی و آتش را سمندر میشود


صحفه ( ١٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )

میتوان گردید بر گرد سر تاثیر علم
مرغ را تعلیم اگر دادند خط بر میشود
منکر تاثیر طرز تربیت نتوان شدن
شاهد ما قاصد بال کبوتر میشود
گر نماید رتبه علمت بدوران سربلند
خاك پستت از تعالی چرخ اخضر میشود
قوت علم است و زور دانش و تدبیر عقل
اینکه دام و دد مر انسان را مسخر میشود
گر بنور علم و عرفان آدمی بینا شود
هر مقامی را که میگویند در خور می شود
معرفت بخشد دل تاريك جاهل را فروغ
این ذکال آخر زتاب علم اخگر میشود
در سرشت آدمی باشد ملايك جوهری
می شود گر بر فراز عرش با ور می شود
بس شرافت در نهاد او مخمر کرده اند
از همین نوع بنی آدم پیمبر میشود
علم را برق و بخارش بین و ماشینهای نغز
کار این عالی صفت زینهم فزونتر می شود
فرق در جاپان و چین جزعلم نتوان یافتن
بیشتر از تنبلی کمتر ز کمتر می شود
هیچ ملك از کثرت مردم نگردد فتح یاب
از کمال و علم هر ملت مظفر می شود
( مستغنی )


صفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)

بهزاد و نگارستان هرات (بقلم سرور گویا)

در تاریخ تمدن ملل غرب قرن چهاردهم تا شانزده میلادی را دوره (رنسانس) مینامند یعنی از یکطرف صنایع قدیم ومتروك شده از نو زنده گشته است و از سوی دیگر صنایع نو ظهور مستظرفه به منتهای جمال و کمال خود رسیده شهر فلورانس روم را مهد صنعت و مرکز ارباب علم و هنر قرار داده نوابغی مانند لئونارد داونچی ، رفائل ، البر دورد وميکل انژ و غيره بروی کار آورد ، در ان عهد و زمان هرات عزيز نيز ازين صنعت نفيس محروم نبوده و این مشعل فروزان وچراغ درخشان را بکف داشته نقاط بعیدی را بنور خود روشن نموده است یعنی در همان قرن وروز گاری که آفتاب صنایع مستظرفه در وسط السماء اروپا رسیده بدر و دیوار عزب تابش مینمود در دور دستترین نقاط وطن عزيز يعنى (هرات) نقاشی ، خطاطی ، معماری ، دوره ترقی و شکوه خود را سیر نموده بدون توقف به تکامل خود مداومت می نمود وشهر هرات را همسر ورقیب یگانه فلورانس قرارداده بوستان پر نقش و نگار آسیا معرفی میکرد. بطوریکه تا آن زمان هیچ شهری از شهرهای مشرق آنمقام را احراز نکرده و در هیچ عهدی پایهٔ صنعت ازان بالا تر نرفت وخوش نویسان و نقاش ها باين اندازه طرف تشویق و احترام نبودند در سال ١٤١٩ م مطابق ٨٢٢ ه شاه رخ مرزا نقاش معروف غياث الدین خليل را به سفارت نزد خاقان چین دای منبع که از خاندان منیغ است میفرستد (۱) (دورهٔ منیغ ها در چین بهترین دورهٔ صنایع است) .
(۱) مجلهٔ آینده شماره ٣ صفحهٔ ١٨٠ --


صفحه (۱۷) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )

در اثر همین تشویقات روز افزون يك میدان وسیع برای صنعت گران هنرور
باز گردید و اکادمی برای صنایع مستظرفه تأسیس یافت ( ۱ ) و درین اکادمی
جدیدالبنا چهل نفر نقاش و خوش نویس مستخدم بوده يك نوع سنگر مدافعه
در مقابل نفوذ روز افزون صنعت چینی تشکیل میدادند ، در تحت نفوذ این
نگارستان در هندوستان نگارستان هند که تخم آن بدستیاری غزنویان کاشته
شده بود بدرجۀ تکمیل رسید و شاهکارهای مانند تاج محل وغیره بوجود آمد (۲)
در همین عهد است که کمال الدین بهزاد نقاش معروف و صنعت کار بزرگ مانند
ستارۀ درخشانی در آسمان هرات طلوع نموده و تا دور دست ترین نقاط محیط
خویش و بیگانه را تحت الشعاع خود قرار داد .
در همان موقعی که در اروپا لئو ناردد اوینچی ها ، رفایلها ، البر دور رها ،
برای افتتاح دورۀ تجدد در صنایع مستظرفه سحر نمائی میکردند بهزاد در هرات
سکۀ تجدد را بنام خود زده اسلوب نقاشی اروپا را بآسیا امتزاج داده این فن
نفیس را بدرجۀ تکمیل رسانید . پس بی مناسبت نخواهد بود که یادی ازین
استاد عظیم الشان نموده و این صنعت کار بزرگ را به هموطنان عزیز معرفی
نمائیم . چند سال قبل کتابی بنام سر آمدان هنرور در برلن شائع شد و تا اندازه
روز گار زندگانی حضرت استاد را روشن نموده حق مقامش را چنانچه سزاوار
اوست ادا کرد لهذا درین نگارش غیر از ماخذ ذیل ( ۳ ) که در دست داریم
( ۱ ) اول کسیکه در تأسیس نگارستان هرات اقدام و مباشرت نموده با لینقور مرزا
است که خودش نیز خطاط و نقاش معروف بوده است . ( حبیب السیر )
( ۲ ) مجلۀ آینده منطبعۀ طهران .
( ۳ ) حبیب السیر ، روضات الجنات فی اوصاف المدنیة الهرات ، عالم آرای عباسی ، روضة
الصفا ، مجالس النفائس ، کاوه ، مجلۀ آینده ، ناسخ التواریخ ، گنج دانش ، جام جم ،
منتظم ناصری ، با برنامه .