شماره ( هشتم ) سال دوم
نغمات تاگور
( ٢٥ )

روزگار بوالعجب چون ریخت طرح حادثات
سال تاریخش برار از حادثات روزگار
١٣٤٨

زا ن طرف چون از عنایت های شاه نادری
جای اندوح ومحن شد عیش و راحت برقرار

بی سخن تاریخ هم راحت ده خلق است و بس
نیست چون راحت ده خلق آن امیر کامگار
١٣٤٨

نغمات تاگور
( نغمه نهم (١) )

ای بیخردکه خودر ابار دوش خود ساخته ای ، وای سائلی که بر آستان خویشتن برای دریوزه آمده ای بار سنگین خودرا بر پیشگاه او تقدیم کن زیرا او کسیست که همه سنگینی هارامتحمل شده میتواند وگاهی اظهار تاسف و تاثر نمی نماید .
لمس نفس تمنای تو روشنائی شمع فرو زانرا خاموش میکند ـ تمنای تو پر آلایش است ـ از دستهای آلوده او نذرانه را مستان ـ تنها همان چیزی را قبول کن که آنرا محبت پاك تقدیم نماید

( نغمه دهم )
پا ا نداز تو اینجاست و قدمهای تو در جائیکاهیست که مسکن مردمان مفلس و حقیر و خوار و ذلیل میباشد .

(١) چون نغمه پنجم ، ششم ، و هفتم وهشتم در شماره اول سال دوم مجاله کابل انتشار یافته است درینجا صرف نظر شد و در آتی نغمات مذکور بطور مسلسل اشاعه خواهد یافت .

٧٥


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٢٦)
وقتیکه من بحضور تو کوشش خمیدن میکنم. عجز من بآن معرا جیکه قدوم تو پیش مردم
مفلس و حقیر میر سد نمیتواند رسائی حاصل کند .
غرور در آنجا رسائی ندارد جائیکه تو در میان مردمان خوار و مفلس و ذلیل که لباس عجز
در بر دارند تردد می نمائی.
قلب من آنجا راه یابی ندارد جائیکه تو در میان مردمان مفلس و بینوا حقیر و ذلیل
دست بی یاوران و بیچارگانرا میگیری.
نغمه یازدهم
تو این انشاد نغمه و سرود (١) و این تسبیح و زمزمه تقدیس را بگذار ! تو در را
بسته بگوشه تاریك و خاموش خانقاه ( دیر ) پرستشی کرا میکنی ؟ چشمهای خود را باز کن !
به بین خدای تو رو بروی تو نیست ؟
او آنجاست جائیکه دهقان قولبه خود را در زمین سخت میراند . جائیکه سرك ساز
سنگ می شکند او همراه شان در آفتاب و باران است و لباس او بخاک آلوده است. این خرقه
سالوس را بکش و بینداز و مثل او بر خاك زمين بيا سا !
آزادی ؟ این آزادی کجاست ؟ آقای ما معضدلات آفرینش را برضای خود متحمل
شده است، او خود را همراه ما برای همیشه پابند ساخته است .
از تخیلات خود بیرون برآ ! این گلها و بخورات معطر را یکسو فگن ! اگر لباسهایت
پوسیده و مندرس است چه پروا. بحضور او حاضر شو و در حضورش با عرق پیشانی و محنت
و جانکاهی ایستاده باش.
نغمه دوازدهم
آنوقت، که در سفر من صرف میشود بسیار دراز است و جاده هم دور و دراز -
(١) مراد از عبادت هنود است که در لباس سرود میکنند ( مترجم )


شماره ( هشتم ) سال دوم
شب تابستان
( ۲۷ )

من به عراده شعاعی اولین سپیده دم آمدم و در صحرای کائنات نشان خود را بر عده سیاره و ستارگان گذاشته سفر خود را آغاز کردم . آن راه دور ترین راه است که پیش تو خیلی نزديك شده میرسد ، و آن هدایت بسیار مشکل و پیچیده است که بسوی سادگی نغمه مانند رهنمائی میکند .
يك مسافر مجبور است برای رسیدن بدروازه خود دروازه هر بیگانه را کوفته و جمله اكناف ظاهر عالم را با آواره گردی طی کند تا در انجام به نهانخانه حریم خود واصل شود .
نگا های من در دور ونز د يك راه را گم کرده بودند ، قبل ازین که چشمان خود را بهم آوردم و گفتم که « تو اینجا ستی ! این سوال و آواز که « آخ کجا ؟ » آب شده بهزاران چشمه تبدیل میشود و آواز رعد آسائی « من استم » در عالم سیلاب طوفانی را ایجاد مینماید .

( مترجم مدیر انجمن )

شب تابستان
از آثار ( الفرد موسه ) شاعر اشك وغم
مترجم محمد رضا خان

از هنگامیکه آفتاب در فضای لایتناهی خط سرطان را در روی محور فروزانش سیر نموده ، سعادت مرا ترك گفته و من با خموشی ساعتی را انتظار میکشم که در آن ساعت محبوب حقیقی مرا صدا خواهد کرد .
آوخ ! از مدتهاست که منزل او مسکون نیست ، روز های شاد مانی گذشته هيچكدام در آن مسکن وجود ندارند ، جزمن که تا کنون می آیم و پیشانی حرارت ناك خودم را بر روی دروازۀ نیم باز او میگذارم و مانند پسر مرده داغدیده بر مقبره فرزند میگریم .

٧٥٦


شماره (هشتم) سال دوم
مجله کابل
( ۲۸ )
شاعر
سلام بر دوست با وفایم ! سلام بر مایه شهرت وعشق من ! سلام ای مادر و پرورش
دهندۀ من ! سلام ، سلام بر تو ، ای دلنواز من ! محبوب ترین دوستان من تو هستی که
انتظار مراجعت مرا میکشی — آغوشت را بكشا ، اينك ميآيم ونغمه آغاز مینما یم .
ملکه شعر
چرا ای قلب مضطرب ، ای قلبی که در تو از امید سراغی نیست ، تو اکثر
بسرعت از من جدا میشوی و دیر در بر من باز میآئی ! هنگامیکه تا سحر گهان انتظار ترا
میکشم ، تو در غیاب من چه مشغولیتی داری ؟ آیا تو بغیر از تسلیم بسر نوشت های خویش
و کشاکش تقدیر در کجا خواهی رفت و جز نوعی از رنج چه با خودت به ارمغان
میآوری ؟ تو در دل شب بمثابۀ روشنائی تندی هستی ، از ارمغانهای قشنگ حیات برای من
و تو جز تحفۀ عشق پاك چیز دیگری باقی نخواهد ماند — اطاق كوچك مطالعات تو هنگامیکه
میامدم مسکون نبود ، ازین رو من محزون از رخنه دیوار های باغ ترا می نگریستم ، مگر تو
در کشاکش هستی به مقدرات غم انگیزت دست و گریبان بودی ، شاید حسن لطیف ترا
در دام عشق خود کشیده باشم زیرا این گل شاه پسند که آخرین برگ های آن در لحظه هاي
مسرور ترین حیات تو از اشک های چشم آبیاری میشد اينك در شرف پژمرد گي است ،
آن خرمی حزن آور یادگار حیات من است . عزیزم ، از فراموشکاری تو من و او هر دو
پژمرده خواهیم شد و روایح لطیف آن مانند پرنده که پرواز کند با یادگار من در آسمانها
صعود خواهد نمود .
شاعر
امشب همینکه از چمن عبور میکردم گلی لرزان اما پژمرده در نظرم برخورد . آن يك گل
نیمرنگ نسترن بود ، در نزديك او گلبن جوانۀ زمردی ديگري در پیچ و تاب بود و در آن گلی
تازه شگفته بودکه خیلی جوان و قشنگ می نمود ، انسان هم همچنین دائماً در تجدید حیات است.
۷۵۷


شماره (هشتم) سال دوم شب تابستان (۲۹)

ملکهٔ شعر

...................................
...................................

افسرس ! دوست عزیزم، که اکنون طبع جوشان تو از خروش افتاده، صیحهٔ آسمانی
و ندای غیبی دیگر نمیتواند طبع ترا بلرزاند، تو در خواب بی ثباتی غرق هستی و نمیدانی که
محبت خزائن روحی ترا بتاراج میدهد و به اشکها بدل میکند و خدا اشک را از خون
پسندیده تر دارد.

شاعر

موقعيکه دره را عبور میکردم، مرغی بر بالای آشیانش ناله میکرد یعنی جوجهها و
جفت مهر پرور او شب مرده بودند، با این آن مرغ هنگام شفق می سرود
ای ملکهٔ شعر ! اشك مریز آنکه به عالم هستی پشت پا زده، خدا با اوست.

ملکهٔ شعر

روزی که دست قضا ترا بکه و تنها در آشیانه پدری دوباره عودت دهد هنگا میکه دستهای
مرتعش تو گرد و غبار را از وجود تو پاك سازد بچه خوش پناهگاهی خواهی داشت ! و ازین
خاکدان هستی با چه سر بلندئی در عالم جاوید به جستجوی اندکی از آرامش و سرور خواهی
شتافت ! — در آنعالم صدائی بيك نواخت بلند خواهد شد: تو در آوان شباب و روزگار
آزادی چه مشغلهٔ داشتی ؟
...................................

شاعر

بطوریكه مرغكان جنگلی می سراید و پیرامون شاخهٔ که در آن شاخه تخمهای او در
آشیانش شکسته، نوحه کری میکند، و قسميكه که گلهای خودرو در هنگام شفق روی چمن

۷۵۸


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۳۰ )

زارها گلهای دیگری را می بیند که مشکفد ، سرهای خود شا نرا بی ستیزه خم کرده و در دل شب ناپدید میگردند ، چگونه که در قعر جنگلات در زیر گنبدهای زمردی اشجار صدای خشکی را از شکافهای چو بها در روی پیاده رو می شنوند ، چگونه که انسان در حین عبور از صحنه هستی . . . . بیابد که با دوام باشد ، پس اینقدر سر گردانی و فرا موش کاری بهر چیست ! چگونه که تمام مو جودات حتی سنگهای خارا به غبار تبدیل می شوند ، چگونه که عالم هستی برای این که فردا زنده شوند امشب میمیرند . . . . . . . . . . ای ملکهٔ شعر ! برای من فراخنای عالم و تنگنای قبر یکسان است . آتش محبت در قلب من زبانه میکشد و برای يك . . ( يك بوسه) میل دارم سرا پا حیات را به تهلکه اندازم ــ محبت قلب مرا می افشرد و میخواهم بر روی گونهای نحیف وزردم جر یان يك چشمة اشك را كه خشك كردن آن از قدرت و تسلط من بیرون شد احساس کنم ، از عشق مفرطی که دارم میخواهم مسرت و شکیبا ئی ام را در نغمهٔ شعر بسرایم .

یاد یکشب
بقلم آقای حفیظ الله خان

باد سرد کم کم میوزد ، آتش رو بخموشی گذاشتهٔ از ته پردهٔ خا کستر حرارت خفیف خود را ایثار میکند .
اينك شب شده ستارگان آسمان را زرین کرده و کائنات را سکوت عمیق فرا گرفته است سا کنین این کشور بخواب راحت فرو رفته ، و از دیدن رویای پر مسرت حظ میبرند .

۷۰۹


شماره (هشتم) سال دوم یاد یکشب (۳۱)

اما من باید بحکم تقدیر در ینگوشه تنهائی این شب های طولانی را بابیداری و یکجهان غم و الم بپایان رسانم.
اوه چقدر روح گداز و طاقت فرساست یاد آن ایامی که تو بر زانوی من سر نهاده و چهره ات دقیقه بدقیقه برزردی خود می افزود، لبهای قرمزی و نازکت بسفیدی مایل میشد چشمهایت بی نور گشته دستهای لطیفت ارتعاش می یافت، در همان ساعات چشمانت را بمن دوخته مرا تسلی میدادی و میخواستی از اشکها ئیکه از دو چشمم خارج و بر رویم میدوید جلو گیری نمائی.
نه دیگر طاقت ندارم آن لمحات را زیر نظر آورده و تو را بآن سیما و حال پر اضطراب مشاهده کنم.
بسیاری شبها میخواهم این خیالات غم آور را از خود دور کرده و بیاد شبهای بیفتم که با جمعی از دوستان نشسته و تا نیمه های شب مشغول حکایات دلچسپ و شیرین بودیم و هرگز بخیال نمیآوردیم که این دنیای کهنه، این آسمان نیلگون در هر دور مانند صحنه تیاتر و نمایشات فرح زا و غم انگیز بساکنین این کره خاکی نشان میدهد.
میخواهم بیاد بیارم آنروزها ئیرا که هوا لطیف و آسمان نورانی بود، قرص آفتاب میدرخشید، برگهای نو رسته سبز و براق بر درختها لرزان بود، من و تو درمیان جنگل انبوه قدم نهاده در سایه اغرصا درختان می نشستیم، و هر شاخه رعنای شکوفه که جلب نظر مینمود یک بدیگر نشان داده و ساعتها بآن چشم میدوختیم، از قشنگی آن بحث رانده شعر میخواندیم و تشبیهات شاعرانه بآن علاوه میکردیم.
پرندگان كوچك گل دوست ساعتها ما را بخود مشغول میداشت، و نغمه سرائی طیور قشنگ خوش الحان هوای آزاد ما را از خود می ربود.
آخ که اینگونه خیالات از من بکلی مفارقت جسته و تنها همان لحظه های آخرین حیات تو از من جدائی ندارد.
امروز آمدم بمزار تو دیدم سبزه ها همه پژمرده، و بته های کوچک کوچک که پیش از یکماه

٧٦٨


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۳۲ )

پر طراوت بودند خشکیده ، یا دم از جوانی و رعنائی و زیبائی تو آمد ، قطرات
چندی بپای این بته های خشکیده نثار کردم .
از قبر تو دور تر قبر تازه دیگری دیدم هنوز گلها ئیکه بالای آن افشانده بودند تازه بود
اینهم مانند تو شاید جوانی بود که از دوستان وفا میل مفارقت ورزیده است .
مزار بسی خاموش بود . با سنگهای سر قبر سخن گفتم . حکایت کردم . بآن تسلی نشده
رویم را نهادم بخاک قبر تو قصه آغاز کردم ترا نعره زدم بگمان اینکه تو خواهی شنید ، قبر را
پاره کرده بآغوش باز ولبهای پر خنده مرا استقبال خواهی نمود ، اما متاسفانه هیچ جوابی
نیامد و سنگهای سخت قبر نجنبید ، خواستم قبر را پاره نمایم و بیایم با تو پهلو به پهلو بخوابم
آه که درینوقت بیهوش شده . زمانیکه چشم کشودم خود را از کنار خاک تو دور دیدم .
وای ازانساعت که از روز مفارقت تو پر الم تر بود .

۷٦۱


[BLANK PAGE]


کاشی کاریهای حیرت انگیز سمت جنوبی مسجد جامع هرات


شماره (هشتم) سال دوم
شعرای افغانستان
(۳۳)

بقلم سرور خان گویا

شعرای افغانستان
(٦)

مختاری غزنوی: —
اسم او سراج الدین عثمان ابن محمد و تخلص او در شعر مختار است
مولد او شهر غزنین و در قصاید خود از سلاطین ذیل نام میبرد و مدح میکند : سلطان مسعود
ابن ابراهیم ٤٩٢ - ۵۰۸ و عضد الدوله شیرزاد ابن مسعود ۵۰۸ - ۵۰۹ و سلطان ارسلان
ابن مسعود ۵۰۸ - ۵۱۲ و بهرامشاه ابن ابراهیم غزنوی ۵۱۲ - ۵٤٢ و معزالدین ارسلان
شاه ابن کرمان شاه ٤٩٤ - ۵۳٦ و ارسلان خان ابن محمد سلیمان ٤٩٥ و ۵۲٤ مختاری از
شعرای زبر دست و مقتدر افغانستان در عهد خود بوده و باحکیم سنائی غزنوی الفت و
رابطۀ زیادی داشته چنانکه عارف غزنوی قصیدۀ هم در مدح او سروده است تقی کاشی صاحب
خلاصۀ الافكار و هدایت طبرستانی صاحب مجمع الفصحا تاریخ وفات او را در سنه ۵۵٤
می نویسند و تقی اوحدی صاحب تذکرۀ عرفات در سنه ٤٣۰ نگاشته است ولی شاهانیکه
ممدوح او واقع گشته اند بعضی بعد از سنه ٤٣۰ گذشته و بعضی تا سنه ۵٤٢ هم
در قید حیات بوده اند علاوه برین صاحب مجمع الفصحا عضد الدوله شیرزاد
ابن مسعود ۵۰۸ - ۵۰۹ ممدوح مختاری را بعضد الدوله دیلمی اشتباه نموده و این سهوی
است بزرگ چه عضد الدوله دیلمی یکصد و هشتاد سال قبل از فوت مختاری جهان را بدرود
گفته و همین اشتباه صاحب مجمع الفصحا فاضل محترم محمد قزوینی را نیز متردد نموده و در
حواشی چهار مقاله عروضی صفحه ۱۵۱ چنین می نویسد : و بعضی قصاید او در مدح یکی
از ملوک است معروف بعضد الدوله و معلوم نشد این عضد الدوله کیست . علی ای حال
مختاری بامر سلطان مسعد غزنوی به سبك شهنامۀ فردوسی شهریارنامه هم نوشته است
و صاحب تاریخ آثار الکرام ۱۳ بیت از مقدمۀ شهریار نامه را در کتاب خود ضبط کرده
است و تاریخ وفات مختاری بطور تحقیق در سنه ۵۵٤ بوده است .

٧٦٢


شماره ( هشتم ) سال دوم مجلة كابل ( ٣٤ )

بهار غزنی

نمونه كلام :
شاخ مرصع شد از جواهر الوان شیخ تل یاقوت شد ز لالة نعمان
ابر كهر هاي گل بسفت همانا خوردة الماس گشت قطرة باران
حوض ز نيلو فرو چمن ز گل سرخ كوه نشاپور گشت و كان بدخشان
بود كل نا شگفته بر صفت دل باز چو بشکفت گشت بر صفت جان
باغ چو میدان آبگینه شد از خوید برگ شکوفه ز باد تخت سلیمان
دامن خود بر کشید سرو چو بلقیس كاب گمان کرد آبگينة میدان
انجيل آغاز كرد بلبل بر گل چون ز بنفشه بدید حالت رهبان
شب همه شب كبك زعفران چرد از کوه روز همه روز از آن بگردد خندان
چون شبهی داشت مرغزار بدریا لاله بر اطراف او برست چو مرجان
گوئی در پیش آفتاب نهادند آینه در سایهای برگ درختان
باغ ز ابر آن جمال یافت كه مسند از پسر كد خدای لشكر سلطان
مفخر ارباب علم حضرت غزنين سرزنش اهل فضل ملك خراسان
ابو رجای غزنوی :
نامش شهاب الدین و بشاه ابورجای غزنوی مشهور بوده از معاریف شعرا و مشاهیر فضلای عصر محسوب است . باحکیم سنائی و مختاری غزنوی معاصر و مداح سلطان بهرامشاه غزنوی بوده است ـ محمد عوفی صاحب لباب الالباب و نظامی عروضی صاحب چهار مقاله هر دو او را بدرجات بلند می ستایند . تاریخ وفاتش در سنه ٥٩٧ وقوع یافته . نمونه کلام :
سپیده دم که خط نور بر ظلام کشند براق خسرو سیاره در لگام کشند
همی بر آید خورشید از ممالک شرق چو خنجری که بتدریجش از نیام کشند
چنان نماید اطراف لاجورد سپهر چو سودة كه شگرفیش بر رخام کشند
ز آفتاب فلك ز ان سبب چنان گردد چو زر پخته که بر روی سیم خام کشند

٧٦٣


شماره ( هشتم ) سال دوم
شعرای افغانستان
( ٣٥ )

کهی زماه برآن تا چخ و سپر سازند
ز عدل سلطان ما تا خبر نداشته اند
خدایگان سلاطین که مرکب ظفرش
ابو المظفر بهرام شاه بن مسعود
یمین دولت شاهی که خسروان جهان
بروز هیجا اقبال و فتح و نصرت و بخت
که بساق بگلگون و ابر شش برسد
کمان دولت و بختش هنوز نیمکش است
زبان آنکه بملکش چوسوسنست دوسر
چنان نمایش دارد بخنجرش خورشید
اگر بمشرق در يك نیام بینندش
زهی مظفر و منصور خسروی کا فلاك
زانصاف و زانصاف تو شکفتی نیست
سگان صید ترا چون قلا ده نو باید
فلك فزون شود ار لشکرت سپاه زنند
چو هندو سند گرفتی مثال ده بسپاه
ز تیغ دست مکش تا بجوی از آن بجهان
برنج نفس جهان را فگن بآسایش
برای ملك روا با شد ار جهاد کنی
همیشه تا بخرید و فروخت باشد نرخ
بمان بشاهی چندان بزی که می سرند

گهی ز مهر بر آن نیزه و حسام کشند
که صبح و شام ز یکدیگر انتقام کشند
بگاه رتبت بر مسند انام کشند
که بار نعمتش از شکر خاص و عام کشند
بیاد بزمش بر پای می ز جام کشند
نجیب موکب میمونش را زمام کشند
سیاه و خنگ شب و روز اگر چه گام کشند
جهان چو تیر شود راست چون تمام کشند
بنفشه وار ز سوی قفا زکام کشند
که از نیامش هر روز لعل فام کشند
بوقت صبح ندانند کز کدام کشند
غبار جیش تو در دیده ز احترام کشند
ذوات مخلب اگر چینه حمام کشند
زیال شیر بروز شکار خام کشند
زمین کم آید اگر دا من خیام کشند
که تاز چین و یمن سوی مصر و شام کشند
که پادشا هان تیغ از براي نام کشند
که رنج نفس بملك اندرون کرام کشند
بروی گل سزد ار مالش زکام کشند
که هر چه میشود آنرا ربا و وام کشند
شو د حلال برین چیز کت حرام کشند

سید حسن غزنوی :
نامش اشرف الدين حسن ابن ناصر علوي است سيد عالي نسب و بزرگ
عالیقدار بود مولدش غزنی است و همدران شهر وعظ میکرده وبعد ها فريضة حج گذارده
و چندي در بغداد بوده وخليفة عباسی با او مهربانی و مدارا نموده در حين عودت بغزنين در

٧٦٤


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٢٦ )

حدود جوین در سنه ٥٦٥ برحمت ایزدی پیوسته قصیده ذیل اورا که بطور فخریه سروده
استادان فن مانند مجیر بیلقانی و کمال اسماعیل و شیخ آزری استقبال کرده اند .

نمونه سخن :

داند جهان که قرة عین پیمبرم
شایسته میوه دل زهر او حیدرم

دریا چو ابر بار دگر آب شد ز شرم
چون گشت روشنن که چه پاکیزه گوهرم

تیر فلک که هست سخن را کمال سخت
می بفکند سپر ز زبان چو خنجرم

گر صد هزار پیکر لفظست جانشان
بخشیده منست که جان دو پیکرم

سهلست اگر بمنظر من بنگری از آنک
منظور عالم ملكو تست مخبرم

گل بلبلی گزیند در باغ سیرتم
مه اختری پسندد در پیش اخترم

دارم زبان ژاژ نخایم که سوسنم
بینم بچشم و عشق نبازم که عبهرم

بی نقش همچو آینه آبی منفشم
بی عطر چون فریشته جانی معطرم

چون در تنم چو نافه زاندیشه خشک شد
جزمم همین که هم نفس مشك از فرم

هر لحظه دور جام تهی در دهد چو گل
این پر شکوه گلشن سبز مدورم

بر گوشمال چرخ تهی چشم همچو نای
اينك رگیت راست نهاده چو مزهرم

بر سر نیاید از من يك ذره تیر کی
چرخ ار فرو گذارد صد بار دیگرم

گفتی دریغ رنج حسن هم گزافه نیست
آخر ببوی رنگی این رنج میبرم

کر من بنیم جو بخرم خنك چرخ را
پس هم دم مسیح نیم هم تك خرم

گر هستیم نیست چه باکست گو مباش
چون حاجتم نیست بهستی توا نگر م

خاکیست رنگ دنیا پا کیست نقش دین
خاکی همی فروشم و پاکی همی خرم

آبی معقدست چه زیور دهد درم
خاکی ملون است چه سنگ آورد زرم

از تاب آفتاب دل کوه خون گرفت
آوازه در فگند که یاقوت احمرم

چندین درین مشبك خود گیر مانده ام
کز بند زال طبع کشایند ژبهرم

زین نه سرای پرده نیلوفری برون
يك طاق گلشنی است که آنجاست منظرم

٧٦٥


شماره (هشتم) سال دوم
شعرای افغانستان
(۳۷)

سرچون قلم زلوح وجودم بریده باد
گر خود بساق عرش فرود آید این سرم
با این شرف زغصه طفلان روزگار
خونا به چون جنین دهن بسته میخورم
چون سر و پاك دامن خواهم هزار دست
تا از درون چو غنچه گریبان دل درم
چون سرفگنده لژیم گوئی صرا حیم
چون خون گرفته خندم گوئی که ساغرم
در قهقه زگریه دل چون کلاب زن
در خرمی ز سوز جگر همچو مجمرم
از روی آنكه روی دلم سوی هزل نیست
من در گنه ز تو به بسی بی گنه ترم
در خواب گم شود دل آگاه من از آنك
بیدار كرده نفس صبح محشرم
احوال خویش اگر چه بگفتم بگان بگان
سوگند میخورم كه ندارند باورم
ناور ده بشعر چومن در هزار سال
اينك تو اید ری فلكا و من ايدرم
در عهد من هر آنك كند دعوی سخن
خصمش خدای کز به نشیند برا برم
بر خلق داوری نکنم بهر نظم و نثر
ایرا که من نخواسته داد است داورم
مر دانگی باز وجوانمردی خروس
خرسندی هما و وفای كبوترم
منت خدایرا که نیفگند دست حرص
اندر نشیب وقف ز بالا، منبرم
سردی زرق وخشكی سالوس چون نبود
حاجت نیوفتاد به زهد مزورم
نثر دروغ بر چو منی افترا كنند
كز نظم راست گرد ز دریا بر آورم
سر شستی دهم همه را ز آتش ضمیر
گر هم بر آب كار نشویند محضرم
از کس چوماه ومهر سپر نفگنم از آنك
چون تیغ صبر و تیر سحر گه دلاورم
از با طل زمانه كیم سایه برفتد
كسكاندر پناه سایة حق بوالمظفرم
سلطان یمین دولت بهرام شاه شاه
كاقبال او گرفت به انصاف در برم
محمد ابن ناصر علوی غزنوی :
عوفی او را السيد الاجل جمال الدین اکمل الشعرا محمد ابن ناصر علوی
می نویسد و برادر بزرگ سید حسن غزنوی میدانند . محمد علوی از شعرای
دربار بهرامشاه غزنوی و مادح حضرت اوست اشعار او بحكم قلت جمع و تدوین نیافته اما
ابیاتی که از سید میآورند در حسن ترصیع و لطف تسجیع و مراعات النظیر بی نظیر واقع

٧٦٦


( ۲۸ )

شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل

کشته در فصاحت زبان فارسی او را بی مانند میشمارند تاریخ وفات سید بدست نیامد .
نمونه کلام :
چو خاک و باد کند نورونم در آتش آب
شکوه آن عرضی باد و جوهر آتش و آب
چو در مصاف بابطال حرب روی نمود
ازو بخیزد اندر دو لشکر آتش و آب
همی نماید از عکس لون گوهر او
هوای فتنه چو گردون واختر آتش آب
مرصعست همه جرم او بگوهر و نور
جنان کجا بحباب و باخگر آتش و آب
با برو صاعقه ماند از ان قبل که درو
بود همیشه چو در ابر مضمر آتش و آب
سپرده پای بر بدان بنعل خاک و هوا
نموده دست دلیران زخنجر آتش و آب
بخاک و باد تکاور سپرده بهر ظفر
سنان نیزه شاه مظفر آتش و آب
چو مه نمود باقصاء باختر تگ و تاب
چوخورفگند در آفاق خاور آتش و آب
گر از مزاج عناصر شدی نگار پدید
ز فعل او شده ایدی مقرر آتش و آب
چه جوهر ست که دار ندش از غریزی و ناز
چو دیده در سر و چون جانش در بر آتش آب
ایا بهار سعادت بهار تازه دمید
با عتدال جهان شد مخیر آتش و آب
سزد شما که نمائی بنوبهار بدیع
ز عکس صهبا وز نور ساغر آتش و آب
نشاط جوئی را مش کنی که بر دشمن
شکوه تست چو برعر دوشکر آتش و آب
صالح الهروی :
عوفی در لباب الالباب نام او را بسیاق ذیل الحکیم ابوالحامد محمود ابن
عمر الجوهری الصائغ الهروی می نویسد و او را از شعرای دربار سلطان فرخ زاد
غزنوی می شمارد و قصائد او را از امهات قصاید و قلائد سخن وری دانسته است صاحب آثار
الکرام دو فاضل را از باز یافتگان و سربر آوردگان دربار فرخ زاد شمرده که یکی صائغ هروی
است و دیگری ابوالفضل بیهقی و این هر دو دانشمند نخستین در نظم و دومین در نثر بآن پایه و
ما یه رسیده اند که کمتر کسی از فضلا هم پایة آنها گردیده است تاریخ وفات او بدست نیامد .
نمونه کلام :
الا يا جزع گون خرمن بگنج گوهر آبستن
ز نور پاک داری دل زدود تارداری تن
چوریزد آبت از مژگان بدوزي دامن خفتان
چو بینی آتش اندر دل بدري پیش پیراهن

٧٦٧


شماره ( هشتم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ۳۹ )

کنی در آستین مرجان نهی در بادبان لو لو بپاری بر بساط عنبر کنی دامن تر از لادن
گهی از دیدگان ريزي همی لولو چو بالونه گهی از دیدگان ريزي همی لو لو چو پرويزن
ز تبت کاروان آری شوی در دشت مشک افشان ز ششتر قافله گیری شوی در کوه دیبا فن
که از برگ گل سوري کنی بر بوستان نري كه از شاخ گل خيري کنی در گلستان خر من
به خنجر بر سر گردون شکافی گوشۀ مغفر بنا وك برتن دريا بسپي عيية جوشن
گهی از دیدگان پيغم باري چون ز لیخا نم گهی از باد چون مريم شوي بي شوي آبستن
چرا با شد لبت خندان اگر بی بهري از شادي چرا چشمت بود گريان اگر بيزاري از شيون
بيم و زر به پيرای نگار باغ را ز يور بلعل و در بیا رائی عروس باغ را گردن
بخون آلوده خنجر ها همی غاري رخ لاله بـ يم اندوده پيکا نها همي سبني دل سوسن
نما ئی در دل نسرين بر نك معصفر كنجد بر آري از دهان گل بلون زعفران ارزن
چو بر گردي بکرد راغ و بر صحرا زنی خيمه چو آري لشکر اندرباغ و بر گردي به پیرامن
تو سازي مهر جويا نرا همي در بوستان مجلس تو سازي ماه رویانرا همی در گلستان گلشن
بخور خوش همي سوزد بخـا ر تو بهر خانه عروس کش همي زايد سرشك تو بهر برزن
زتو مشك ختن گر دد همی ار زان بهرماوي ز تو در عدن گردد همی کاسد بهر معدن
گهی نالی چو دين دا ران زبیم شاه دین گستر گهی کوئی چو بدخواهان ز تیغ شاه شیراوژن
ملك تاج ملوك عصر فرخ زاد فر خ پي که بخشد نعمت قا رون و دارد قوت قارن
خداوندی که شد خاشع مراورا چرخ گردن کش عدو بندی که شد خاضع مراورا عالم توسن
چنان نازد ز امن او ولی کز خلد حو ر العين چنان پیچد ز بیم او عدو کز تیغ آهـرمن
سخا موضع کفش دارد چو در دریا گهر ماوی خرد معدن دلش دارد چو اندر کوه زرمعدن
اگر دیو است بدخواهش بکین اوست چون رستم و گر خوکست بد گویش بقهر اوست چون بیژن
چو ایمان در دل کافر نبوده درد ها نش لا چو کفران در دل مومن نبوده بر ز بانش لن
نه هر ميري چنو با شد نه هر بیخی بود کتان نه هر شاخی چنو خیزد نه هر خزي بود ادکن
نه هر کرم آرد ابریشم نه از هر خاك خيز دزر نه در هر نی بود شکر نه در هر خار باشد من
نبا شد دور از دولت چو تف از ماه شهر یور نگردد زو جدا نصرت چو باران از مه بهمن

۷۹۸


شماره (هشتم) سال دوم مجلة كابل (٤٠)

ایا در حزم چون نوذر ایا در عزم چون کسری ایا در بزم چون دارا ایا در رزم چون بهمن
بزودي زادن كودك ز بهر كفتن مدحت نباشد هفت ماه افزون زن مداحت ابستن
وفاي تست شایسته چو نعمت نزد دون و خیر هواي تست بایسته چو دولت نزد مرد وزن
ز تو دارد دل و دست و زبان و گردن هر کس مجال مهر و ساز کشت و لفظ شکر و بار من
چو طوطي رنگمي بر لب چو شاهین نقش بر سینه چو هدهد تاج بر تارك چو قمري طوق بر گردن
صدف مانند کردد جان ز مدح تو پر از لؤلؤ هدف کردار کردد دل ز کین تو پر از روزن
ایا از نامداران مه چنانك از آبها زمزم و یا از کامرانان به چنانك از چوبها چندن
من از کوهر فروشانم نیم بد اصل و بد کوهر یكانه كشته در هر علم و ماهی گشته در هر فن
الا تا باز بر تیهو گشاید دست بر صحرا الا تا یوز بر آهو به بندد راه بر مکمن
امل بادا بفر تو در غم بسته بر ناصح اجل بادا به امر تو کمین بکشاده بر دشمن
بر آن طرز آمد این شعرم که استاد سخن گوید الا تا پردۀ تاري به پیش چشمۀ روشن

٧٦٩


(٤١)
مکتوب
شماره (هشتم) سال دوم

منتخبات نفیسه
«مکتوب»

امیر علی شیر نوائی وزیر فاضل و مشهور هرات در قرن نهم بخواجه فضل دیوان و بخواجه عبید الله مروارید.
برادران ارجمند و فرزندان دلبند را بعد از اسلام مشتاقانه اعلام آنکه : بشر، بحب جاه وریاست مجبول است، و نفس، بي اختيار وشعور، بکسب آن مطلوب مشغول، خاصیت جاه غفلت افزائی است، و التفات پادشاه، بادهٔ هوش ربائی، خلایق را با چنین کس کار بسیار، و چنین کس را بهوش بودن بسیار دشوار. اگر گاهی بمدد عقل خود را بحال آرد؛ اما مستی آن باده بحالش نگذارد؛ و دران مستی ها کجا بخاطرش آید که: فلك، منتقم و غدار است، و خالق ملك، حاکم عدل شعار. اقتدار جاهش را بقائی نیست و عهدش را وفائی نی. دوستان از فضائح آن شرمنده، دشمنان از قبایح آن در خنده. آشنایان ازان ناخوشیها متعجب و متأثر، و بیگانه گان ازان دیوانه وشی ها، سرافگنده و متحیر.
پس نفس سلیم وعقل مستقیم باید که خود را در ان مستی ها بیخود نسازد، و بخود رائی و خود پرستی نیندازد و بحال درماندگان مظلوم پردازد.
این نادان بی سامان را همه اینحالات بر سر گذشته، واز هيچيك بهره مند و آگاه نگشته. ایندم که بر تقصیرات خود آگاه گردیده، چه فایده که فلك، آنهمه را در نور دیده، نه ازان ندامت کشیدن فایده ونه ازين اشك حسرت پاشیدن نتیجه « تا توانستم ، ندانستم چه بود؟ چون بدانستم، نتانستم، چه سود؟»
ایشان را که حضرت حق سبحانه و تعالی این دولت و جاه کرامت فرموده، و سعادت قرب پادشاه، عنایت نموده، التماس آن است که ( وقت ) خود را بر غرور و غفلت روا ندارند و بخسران دنیا و آخرت نگذارند، عجزه وزیر دستان را بشفقت و دلجوئی بنوازند

٣٧٠


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٤٢ )

و کار درماندگان بمرحمت و نرمگوئی بسا زبد ، بسخن درشت ، دل در ویشان دلریش را
نخرا شند و بالفاظ ملایم مرهم جرا حات درویش باشند ، و در همه کارا خلاص وراستی پیشه
کنند و در جزای عمل از شرمساری روز قیامت اندیشه نمایند ، و هیچ گاه از ترس حق غافل
نبا شند و هیچ وقت از ملازمت و بنده گی سایه حق (؟) بیکار و عاطل نگردند ، سخن راست
که صلاح دولت و رعیت و سپاه در آن باشد نترسند و بگویند و اگر عوض او در دنیا نرسد
در آخرت از حق بجویند . چه از بد کاری ابنای جنس را چه ها پیش آمد ؟ فراموش نکنند.
و بجهت مصلحت دنیا با یکدیگر نستیزند ، و اگر از نفس مشقتی پیش آید در پناه صبر و تحمل
گریزند، تا مصلحت پاد شاهی باشد ، مصلحت خود را نه بینند ، تا مصلحت امر الهی باشد ،
ظاهر پاد شاهی را نگیرند و بملایمت و حکمت عرض نمایند و بتوفیق سبحانه در گذرانند .
و السلام علی من اتبع الهدی .
نقل از کتاب ( نمونه ادبیات تاجیک )

طالب آملی

ای خاك قناعت كه چو گل بر سرمائي از سر نفشانیم ترا كافر مائي
ای شاهد دنیا بعبث چهره میارای دادیم طلاقت پس ازین مادر مائي
در طالعت ایشمع سحر نیست فروغی گویا تو هم از سلسله اختر مائی
من آهینه تیره چو داغ دل خویشم ای صیقل تو فیق تو رو شنگر مائی
ای شعله پرواز بسوزد پرو بالت هر چند که آرایش بال و پر مائی

۲۲۱


شماره ( هفتم ) سال دوم
سالك كابلى
(٤٣)

سالك ( ۱ ) كابلى متوفى در سنه ۱۲۸۱ ق

بگرفتار مزن طعنه كه تدبير نداشت
بجهان دگرانی نگران تا كی و چند
شب همه شب ز حرارت جگرم سوخت مگر
بی رياضت نشود بندۀ فرمانت نفس
چكند قوۀ سر پنجۀ تقدير نداشت
عكس تست اينهمه گي آئينه تصوير نداشت
صبح صادق به بغل قرص تباشير نداشت
حذر از آنسك درنده كه زنجير نداشت
طفل اشكم چقدر گريه كه سالك ننمود
سر پستان ارادت نمي از شير نداشت

الفت كابلى متوفی در سنه ۱۳۰۰

هر دلی كو اثر از نالۀ شبگير نداشت
گردبر گردجهان گرچه بسی گرديده است
سنگ را نالۀ جانسوز من از جا ببرد
آنزمان داشتم اين آيۀ رحمت از بر
راه در كوچۀ آنزلف گرهگير نداشت
نو جوانی چو توياد اين فلك پير نداشت
دل سنگين ترا قوت تاثير نداشت
كه زخط مصحف رويت زير و زبر نداشت
گرچه از كلك تو الفت شكر ناب چكد
چون ني خامۀ سالك بشكر شير نداشت

( ۱ ) سالك از بالاحصار كابل است و معروف است به سالك بالا حصاری .

٧٣


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٤٤)

عالم تاریخ

افغانستان و نگاهی بتاریخ آن
(۱۸) نگارش آقای م. غبار

افغانستان در هندوستان

حوضه های گنگ
واقعاً هندوستان مملکت بزرگی است و ازین جاست که درممالک متعده منقسم بوده وحتی احوال طبیعیه و تاریخیه آنها مخصوص و جداگانه است مملکت هندوستان (حالیه) عبارت از قسمت های ذیل است : حوضه های سند. حوضه های گنگ. منطقه های خارج ازین هردو. هندوستان جنوبی. حوضه های سند عبارت است ازمملکت کشمیر در شمال، پنجاب در پایان آن، سند در جهت جنوب حوضه های گنگ عبارت است ازممالک نیپال و بهوتان در دامنه های همالیا وجهت شمال، و ممالک دوآب، آور، اسام، بهار، بنگال، جوتانکپور، راجپوتانه درجهت جنوب، مناطق خارجه حوضه های سند و گنگ عبارت است ازممالک گجرات و اوریسا در سواحل غرب وشرق، هندوستان جنوبی عبارت است ازمملکت دکن که در اصل شبه جزیره هندواقع و شامل ممالک ذیل است : نفس دکن، برار، نظام، میسور، کرناتک، مییارد، کرومندل
چنانکه خواهی دید افغانها در تمام این قسمت های که گفتیم به تشکیل دولت ها و ترویج مدنیت و ادب افغانی وشعائر اسلامیت پرداخته اند، و ما تا حال فقط مشغول نگارش تاریخ مختصر دولت های افغان درحوضه های گنگ بنام سلاطین دهلی بوده ایم، چه اینها

۷۷۲


چمن حضوری کابل

از مناظر پغمان


شماره (هشتم) سال دوم
افغان در هندوستان
(٤٥)

بزرگترین قسمت های هندوستان را اداره کرده و از پهلوی تاریخ دارای اهمیت خاصی میباشند
منتها باید فهمید سلاطین دهلی یا آگره به تمام حوضه های گنگ که آن را نفس هندوستان خوانند
مسلط نبوده و مثل ممالك نپال وبهوتان كه مالك استقلال شمرده میشدند ممالک بهار
و بنگاله هم گاهی از تصرف آنها آزاد و مستقل بحساب میرفت، لهذا مالك مذكوره در قسمتی
از قرون وسطی، تاریخ نسبتاً خاص تری ایجاد کرده اند. در عوض، سلاطین دهلی و آگره
غالباً بر ممالك خارجهٔ نفس هندوستان یعنی (گجرات، اوریسه) غلبه جسته و استیلای نامی
داشته اند.
علی کل حال ما برای آنکه تاریخ افغان را در حوضه های گنگ فرو نگذاشته باشیم درینجا
به نگارش تاریخ افغان در بنگال شروع کرده، و بعدها به تحریر تاریخ افغان در ممالك خارجه
حوضه های گنگ (گجرات، اوریسا) مشغول؛ و در خاتمه از تاریخ افغان در هند جنوبی
(دکن) خواهیم نگاشت. اما آنچه را که ما تاریخ افغان در حوضه های سند (کشمیر،
پنجاب، ملتان) میشماریم حواله باختتام مقالات افغان در هند مینمائیم چه حوضه های سند
از نقطهٔ نظر جغرافیای طبیعی و تاریخ نژاد شناسی مربوط به مملکت افغانستان قدیم بوده
و از تاریخی ترین مساکن آرین های افغانستان بحساب میرود. ازان بعد است که سیری
و نگارشی از تاریخ افغان در ایران و تورکستان (فارس، ماورالنهر) خواهیم نمود.
سلاطین افغان در بنگال :
بنگال يك خطه وسیعه ایست در اطراف نهر گنگا و در جهت شمال شرقی هندوستان
شمالا با ولایات نپال و بوتان، از شرق شمال باولایت آسام، شرقاً با قسمت برمای انگلیسی
غرباً با خلیج بنگال در بحر محیط هند، از جنوب غربی باولایت اوریسه، جنوباً با خطهٔ بهار
محدود و متصل است، قسمت های شمالی و غربی او مرتفعتر و قسمت های جنوبی عبارت
از همان حوالی رودبار گنگا است، سواحل خلیجی بنگال در طول ٤٤٠ کیلو متره
افتاده و آب و هوای اینولایت از کثرت حرارت هوا؛ رطوبت زمین، عفونت
با تلاقها ناگوار است معهذا در پروریدن نباتات و حبوبات مشهور و از کثرت وحوش و سباع

٧٧٤


شماره (هشتم) سال دوم مجلة کابل ( ٤٦ )

وحشرات معروف است . بنگال در ٣٠ ٢١ - ٣٠ ٢٦ درجه عرض شمالی ١٥ ٨٤ - ٩ ٨ درجه طول شرقی واقع ومساحه سطحیه اش عبارت از ٢٤٣٠٠٠ مربع کیلو متر بوده ، تعداد نفوس آن تقریباً به چهل ملیون میرسد . اهالی در بشره وسیما بمردمان هند چيني شباهتی داشته وزبان آنها از قدیمترین مشتقات زبان آریانی هند بحساب میرود . دیانت اکثریه بنگالی ها براهمائی بوده ودیانت اسلامیه در مرتبه دویم واقع است . این بنگالی که ما گفتیم بعد از تسلط انگلیس ها در جغرافیای سیاسی خود دچار تغیرات فاحشی گردید .
بنگال در آن عهدی که ما میخواهیم از آن سخن گوئیم بقول محمد قاسم مورخ دکنی شامل ولایات ذیل بود : - بنگاله ، ستار گانو ؛ لکنهرتی ؛ بهار ؛ جا جنگر . که اینهمه را رویهمرفته ( پوربیه ) وسلاطین آنرا شاهان پوبی میخواندند
سلاطین خلجیه بنگال (٥) نفر از سال ٥٩٩ تا ٦٢٢ هجری ؛
بهر حال اولین فاتحی که در دوره اسلام قدم درینخطه نهاد همان مجاهد مشهور افغان محمد بختیاری خلجی است ، فرشته میگوید محمد بختیار از اکابر بلادغور و گرمسیر ( افغانستان ) است که در عهد دولت شهنشاه معروف افغان سلطان غیاث الدین محمدسام غوری (٥٥٨-٥٩٨) چندی بغزنین آمده وبعد ها در معیت ملك معظم حسام الدینخان افغان غوری بهندوستان پیوست ، ملك معظم از مامورین بزرگ شهاب الدین غاری سپه سالار هندوستان (برادر سلطان غیاث الدین غوری ) بوده، و در سال ٥٩٠ حاکمیت علاقه کول را در هند داشت بهرحال محمد بختیار بتوجه ملك معظم حکومت علاقه های میان دو آب و ماورای رود بار گنگ یافت و در اندك مدت لیاقت و اخلاق او سبب شد تا عدت بسیاری از افغانهای غور وغزنی گرد او جمع آمدند ، بعد ازین محمد بختیار به تسخیر ولایات بهار و بنگال متوجه شده چندین محارب با براهمنی های آنولایت نمود وضمناً تا اندازه باشاعة اسلامیت کامیاب گردیده ، در عین حال بشوکت و ابهت او افزود ، قطب الدین ايبك غوری نائب الحكومة کل هندوستان ازینمراتب آگاه و درصدد تربیت محمد بختیار برآمد و نخست فرمان رتبه شاد باشی گری - با هدایای دولتی باو ارسال کرد ، محمد بختیار مشعوفانه همت به تسخیر قطعی ولایت بهار گماشت و بالاخره در سایهٔ

٧٧٥


شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٤٧)

محاربات خونینی حصار بهار را که از معروفترین قلاع هند و در عین حال مرکز روحانیت و مذهبی
برهمنی ها بوده فتح کرده، مدارس دینی و معابد آنها را تخریب و شعایر اسلامی را ترویج نمود.
محمد بختیار پس ازین فتح عظیم بالذات بدربار افغانی دهلی حضور بهمرسانده و در مقابل
اینخدمات بزرگ از طرف قطب الدین ايبك غوري نائب الحكومة هندوستان در سال ٥٩٩
رسماً بصفت پادشاه ولایت بهار و لکنهوتی شناخته شد و بارگاه سرخی که در آنعهد مخصوص
پادشاهان بود باو عنایت گردید. محمد قاسم حدود بهار و لکنهوتی را در آنزمان اینچنین تعریف
میکند: علاقه کور تا سرحد بهار لکنهوتی است، و از آنطرف کور تا بنارس و تا کنار دریای
بزرگ بنگاله باشد، بعد ازین محمد بختیار مجدداً به لکنهوتی و بنگال عزیمت نمود و در نتیجه
هجوم ناگهانی شهر (نودیا) را که از بلاد لکنهوتی و در میانه ولایت لکنهوتی و بنگال واقع بود اشغال
نمود این شهر سمت پایه تختی کل ولایات بهار و بنگال را داشت بعد از فتح نودیا پادشاه بهار و
بنگال لکمن رای نامی که از شاهان تاریخی آن سرزمین بود مغلوبانه فرار نمود و معابد نودیا
از طرف فاتح افغان تخریب و در عوض در سرحد بنگاله پایتخت جدیدی بنام (رنگ پور)
تعمیر گردید، محمد بختیار این شهر جدید را با مساجد و خوانق و مدارس اسلامی مزین
ساخت، و خود با لتدریج حکمرانان براهماپی اطراف بنگال را در قید اطاعت آورده
برای نشر اسلامیت و ترویج مدنیت و علوم اقدامات بزرگی نمود.
محمد بختیار بعد از آنکه سلطنت بهار و بنگال او را مسلم شد بفکر تسخیر ولایات تبت
و کاشغر واشاعه دیانت محمدیه در آنسرزمین افتاد، لهذا محمد شیرخان افغان خلجی و علیمردان
خان خلجی را که از سرداران کار آزموده افغان بودند بضبط مملکت گماشته و خود با اردوی
منتظمی جانب چین حرکت نمود، واقعاً این اراده محمد بختیار از امور صعبي بود
بالآخره این شخص بزرگ جبال صعب المروری را با اراضی مجهوله طی کرده
و قدم بخاك تبت گذاشت و صدمات محارب وحشیان بومی را متحمل شد، ولی
برودت هوا و عدم خطوط مواصله با هند و قحط ارزاق با دفاع شدید بومیان
او را بعودت جانب هند مجبور ساخت، و در حالیکه شب ها و روز ها را گرسنه
بودند کوهها و صحاری لم یزرع و رود بارهای غر بونده را عبور کرده عاقبت داخل

٧٧٦


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٤٨ )

هندوستان شدند مگر افسوس از تمام اردوي او فقط صد سوار افغان با او زنده رسیده
توانستند وبس . محمد بختیار در اندك مدتی بعد از عودت تبت رخت سفر بآخرت کشید
و در سال ٦٠٢ در ولایت بهار مدفون شد .
پس از محمد بختیار اخلاف خلجی او از سال ٦٠٢ تا سال ٦٢٢ چهار نفر یکی پی دیگری
زمام سلطنت بهار وبنگال در دست گرفتند ولی در سال موخرالذکر از طرف سلطان
شمس الدین التمش غوری شهنشاه هندوستان مستاصل گردیده و پاد شاهی خلجیان بنگاله
ضمیمه سلطنت دهلی گردید . اسمای شهریاران خلجی بنگال :
محمد بختیار خلج جلوس ٥٩٩ — عزیزالدین محمد خلج ٦٠٢ — علیمردان خلج ...
علاؤالدین خلج ... — حسام الدین عوض خلج ... الی ٦٢٢ هجری .
شاهان اقلا ، افغان در بنگال ( ٢ ) نفر :
سلطة سلطنت دهلی در بنگال متجاوز از صد سال طول کشید در عهد دولت
سلا طين تغلقشاهی افغان در دهلی هنگامیکه سلطان محمد شاه تغلق ( ٧٢٥ — ٧٥٢ )
سریر آرای سلطنت بود روسای افغان در بنگال شوریدند و بعد از انکه قدرخان
نایب تغلقشاه را کشتند استقلال ولایت بهار وبنگال را در تحت رياست ملك فخر الدين
افغان اعلان کردند و این واقعه در سال ٧٣٩ اتفاق افتاد . بعد از کمي ملك على مبارك خان
افغان که در اقصي بنگاله زنده گی میکرد رایت مخالفت بر ضد سلطان فخر الدين افراشته
و پس از انکه سلطان را در نواح لکنہوتی مغلوب و معدوم نمود خود بعنوان سلطان
علاؤ الدین تاج دولت برسر نهاد جلوس سلطان جدید مصادف بود بسال ٧٤١ ولی بزودی
خانواده بنگریه افغان جای پاد شاه جدید را در بنگال اشغال نمودند :
سلطان ملك فخر الدینخان جلوس ٧٣٩ - ملك مبارك عليخان مشهور بسلطان علاؤالدین ٧٤١
سلاطین بنگریه افغان در بنگال (١٠) نفر :
در زمانیکه شاهان انقلابی افغان در بنگال دم از استقلال میزدند ملك الياس خان افغان
حاکم لکنہوتی که شخص داعیه داری بود زمام عسا کر افغا نی را بدست گرفته سلطان
علاوالدین را در رزمگاه بکشت و خودش بعنوان سلطان شمس الدین اعلان سلطنت نمود،

۷۷۷


شماره ( هشتم ) سال دوم
افغان در هند و ستان
( ٤٩ )

شمس الدین شخصی قابلی بود و بسرعت بتا مین و توحید اداره کل مملکت بهار و بنگال موفق آمد، حتی شمس الدین ولایت جاجنکر را ۵ بعد از شهریار محمد بختیار خلج بتصرف براهمائی ها رفته بود دوباره بسلطنت بنگال ضمیمه کرد ، شمس الدین در سال ۷۵۹ از عسا کر سلطان فیروز تغلق شهنشاه دهلی مغلوب شد ولي بزودي مصالحه کرده و فقط مشغول تحکیم دولت خویش در داخله گردید و خودش در اواخر همان سال رخت بسرای دیگر کشید .
بعد از شمس الدین اولاد او متجاوز از صد سال در بنگال سلطنت کرده بالاخره بدست غلامان خود منقرض شدند . اینخانواده را مورخین ازان جهت بنگره یاد کرده اند که نام یکی از اجداد شمس الدین بنگره بوده وخود او نیز این نام را بطور اسم خانواده گي ضمیمۀ نام خو یش نموده بود :
سلطان شمس الدین اول بنگره جلوس ٧٤٢ - سکندر شاه اول بن شمس الدین اول ٧٥٩
غیاث الدین بن سکندر شاه اول ٧٦٨ - سلطان السلاطين بن غیاث الدين ٧٧٥
شمس الدين ثانى بن سلطان السلاطين ٧٨٥ - رقبای سلطنت سه نفر: - کانس كافري ٧٨٧
باغی، جنمل ملقب به جلال الدین پسر) الي
کانس ، سلطان احمد بن جلال الدین .) ۸۳۰
سلطان ناصر الدین بنگره از احفاد شمس الدین اول ۸۳۰ - باربك شاه بن سلطان ناصر الدین ٨٦٢
يوسف شاه بن بار بك شاه بنگره ۸۷۹ - سکند رشاه ثانی بن يوسف شاه ۸۸۷
فتح شاه بن سکند ر شاه ثانی ٨٨٧ - ٨٩٦
بعد از انقراض سلا طین بنگریه بنگال سلطنت بدست غلامان آنها افتاد که چهار نفر بنام بار بك شاه ، انديل حبشی ( فیروز شاه ) سلطان محمود بن فیروز شاه ، مظفر دیوا نه از سال ٨٩٦ تا سال ٩٠٣ حکمرانی نمودند . و در سال موخرالذکر خانوادۀ ديگري بنام شریفۀ مکیه زمام سلطنت بنگال را در دست گرفته سه نفر بنام شریف حسین ، نصيب شاه ، سلطان محمود تا سال ٩٤٥ فرمانروائی کردند ، بعد ازان مجدداً سلطنت بهار و بنگال بدست افغانها اوفتاد .

۷۷۸


( ٥٠ )
شماره ( هشتم ) سال دوم
مجلة کابل

سلاطین سوریه وکرانی افغان در بنگال ( ٧ ) :
شیر شاه افغان سوري بعد از انکه شهنشاه هندوستان شد مملکت بنگال را در ٩٤٥ از خانواده شریفیه گرفته ضمیمه سلطنت دهلی نمود. ولی در عهد دولت برادر زاده اش محمد شاه عدلی ( ٩٥٥ - ٩٦٤ ) محمدخان افغان سوری مشهور به کوریه که نائب الحكومة بنگال بود دم از استقلال زده و به تشکیل دولتی در بنگال پرداخت ومتعاقباً در یکی از محاربی که برضد سلطان محمدعدلی شهریار دهلی مینمود درسال ٩٦٠ کشته شد . بعدازو پسرش خضرخان مشهور به بهادر شاه زمام سلطنت بنگال در دست گرفت و محمدعدلی را در یکی از جنگها بخون پدر بکشت متعاقباً خودش نیز بدست برادر خود تربیت خان کشته شده و سلطنت بدست یکی از امرای افغان سوري شيرشاه افتاد وپس از وخانواده افغان کرانی پادشاهی بنگال را در دست گرفتند ، آخرین پادشاه خانواده موخرالذکر دردفاعی که بمقابل هجومهای جلال الدین اکبر مغل دهلي می نمود در یکی از محارب شهید شده و باقتل او روزگار افاغنه یکجا در بنگال خاتمه یافت . از ین بعد بنگال جزوسلطنت مغل های هند بشمار میرفت تا آنکه در عهد عالی گهر کورکانی بتصرف کمپنی معروف انگلستان رفت. بهر حال از نقطه نظر تاریخ ، خدمات سلاطین افغان در بنگال در راه مدنیت و عمرانات وترويج علوم اسلامی شایان تقدیر است .
شاهان سوري بنگال :
محمدخان سور ملقب به جلال محمد شاه جلوس ٩٥٥ هجري
خضرخان بهادرشاه بن جلال محمد شاه ٩٦٠
سکندرشاه سور ( از امرای شیرشاه بود ) ...
شاهان کرانی بنگال :
تاجخان كراني افغانى جلوس ...
سلیمان خان ملقب به حضرت اعلی
برادر تاجخان كرانی
بايزيد كرانی بن حضرت اعلی ٩٨١
داؤدشاه بن حضرت اعلي ٩٨١-٩٨٣
سلاطین افغان در مالوه ( ٩ ) نفر
خطه مالوه در وسط هندوستان بشكل مخمس الاضلاعی در گوشه غرب جنوبی حوضه واسعة گنگ افتاده واز اطراف بکوهها محصور است ، مالوه جنوباً به وينديا ، از جنوب غربی

٧٧٩


شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٥١)

به دونکر وسلا مبهار، از جهت غرب و غرب شمالي بجبال اراوالي، و از شمال مشرق به
مجرای نهر جمنا محدود، و در ٦ ٤ ٢١ با ٤ ٥ ١ ٢٦ عرض شمالي و ٤٠ ٧١
با ٤٦ ٧٦ طول شرقي ممتد بوده، دارای ۱۲۹۳۲۸ مربع کیلو متره مساحه سطحیه است
و تقریباً پنج ملیون نفوس دارد، نفوس مالوه بجنس آریا منسوب و در عین حال با اقوام
مختلفه مرکب شده، مذهب عمومی عبارت است از دیانت اسلامیه و برهمنیه . اما در وقتیکه
ما ازان سخن میگوئیم موضع (مندو) نیز شامل جغرافیاي سیاسي مملکت مالوه بوده و لهذا
مساحه سطحیه و تعداد نفوس او بیشتر ازان است که در بالا گفتیم، مندو در ساحل
غربی هندوستان وجنوب غرب ایالت کچ در مدخل خلیج کچ افتاده مالك شهر و بندرگاهی است ،
تعدادنفوس آن تقریباً متجاوز از چهل هزار بوده، دارای یادگارهای مصنعی از قبیل جامع
اسلامیه و معبد کفره وسرای حکمداران قدیم است، اهالی مندو قسماً مسلمان و قسماً
هند و بشمار میآیند .
بهرحال مملکت مالوه در اسفار فاتح مشهور افغانستان سلطان محمود زابلی بتصرف
عساکر افغان آمد، ولی این تصرف را دوام و قوامی نبوده بعدها از طرف سلاطین
افغانی هندوستان مثل شمس الدین التمش و پسرش ناصرالدین محمود اقدامات عسکریه در مالوه
تعقیب شد اما در سال ۷۱۰ هجری بصورت قطعی ازطرف عساکر غیاث الدین بلبن غوري
شهنشاه هندوستان اشغال و ضمیمه سلطنت هند افغانی گردید، در عهد دولت سلطان اعظم
هندوستان علاءالدین افغان خلجی دیانت اسلامیه درینخطه تقریباً تعمیم و مملکت توسط
نائب الحکومه های افغانی اداره می گردید. در سال ۷۸۹ از حضور سلطان محمد شاه ثانی
افغان تغلقي شهنشاه هندوستان یکنفر از احفاد سلطان معروف افغان شهاب الدین غوري
بنائب الحکومه‌گي مالوه مامور واعزام گردید، این نائب الحکومه جدید همان دلاورخان
غوري و شخص باکفایتی است که در سال ۸۰۱ هجري به تشکیل دولت مستقل افغانی در مملکت مالوه
پرداخته وخود زمام این سلطنت جدید در دست گرفت، ازین بعد است كه يك سلسله پادشاهان
افغان در مالوه به نشر مدنیت افغانستانی و اشاعه دیانت اسلامی مشغول می شوند، بهترین یادگار
های عمرانی این سلسله همان آثار و عمارات سلطان دلاور خان و پسر نامدار او سلطان

۷۸۰


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٥٢)

هوشنگ غوری وسلطان محمود خلجی است که در خطه مالوه دارای اهمیت مخصوصی میباشد،
رفقا میدانند فرصت آن نیست که ما در مقالات مختصر خود همه آن وقایعی را که اسباب
دقت افغانیان حالیه و از مفاخر گذشته گان ماست مندرج نمائیم چه ما فقط مشغول آنیم که
راهی برای تدوین تاریخ آینده باز کنیم و لهذا جز اختصار چاره در تذکر بحادثات تاریخی
نداریم . میرویم بمقصد :
این سلسله در تعداد هفت نفر یکصد و سی و شش سال در مملکت مالوه سلطنت کرده
بالأخره آخرین پادشاه این رژیم سلطان محمود ثانی در نتیجه هجومهای شدید سلطان بهادر شاه
پادشاه مملکت گجرات منقرض و مالوه ضمیمه سلطنت گجرات گردید، این وقایع در سال
۹۳۷ هجری اتفاق افتاد بعد از چهار سال چون مغل ها در هند قوت گرفته بودند عساکر همایون
مالوه را اشغال کرد، و بعد از یکسال مجدداً ملواقبالخان افغان غوری در مالوه حکومت مستقله افغانیه
را اعلان نموده متعاقباً شیر شاه مشهور افغان مغلها را از صحنه هند رانده و مالوه را مثل سایر حصص
هند بشهنشاهی هندوستان الحاق نمود . بعد از فوت شیر شاه و خلفش سلیم شاه سور در عهد
دولت محمد علی سور، نائب الحكومة مالوه شجاعت خان افغان سوری در مالوه اعلان استقلال
کرد و بعد ازو پسرش میان بایزید خان برتخت مالوه عروج نمود متعاقباً مغل ها مکرراً
هندوستان را اشغال وسلطنت افاغنه را خاتمه داده و در سال ٩٦٣ عساکر کورکانی ها مملکت
مالوه را مسخر و ضمیمه سلطنت دهلی نمودند، این مطلب در عهد دولت اکبر جلال الدین
مشهور و قوع یافت.
در زمانه فتور سلطنت کورکانی های هند، مالوه بدست مراتهـه ها افتاد و آنها یکدستـه
حکو ماتی در انجا تشکیل دادند که از تأمین مملکت عاجز بودند، لهذا مالوه برخلاف گذشته
مدتی خویش ماوای اشرار گردید . از سال ۱۸۱۷ مسیحی انگلیز ها بالتدریج بضبط قطعی ویا تحت
الحمایه گرفتن قسمت های مالوه آغاز و انجام دادند . پایتخت افغان ها در مالوه همان شهر
قشنگ مندو بود که پیشان به شادی آباد معروف و از مزین ترین بلاد هندوستان بحساب میرفت
وامروز سوای آثار تا ریخی ماضی اهمیتی را حایز نیست .

۷۸۱


شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٥٣)

طبقه اول سلاطین افغان در مالوه :
سلطان حسین دلاور خان غوری جلوس سال ۸۰۱ هجری ـ سلطان الپ خان هوشنگ غوري بن سلطان حسین دلاور خان ۸۰۸ ـ سلطان محمد شاه بن هوشنگ شاه غوری ۸۳۸ ـ سلطان محمود خان بن ملك مغيث خان افغان خلجی ٨٤٠ ـ سلطان غیاث الدین خلجی بن سلطان محمود شاه ٨٧٤ ـ سلطان ناصرالدین خلجی بن سلطان غیاث الدین ۹۰۷ ـ سلطان محمود ثانی بن سلطان ناصرالدین ۹۱۹ ـ ۹۳۷
طبقه (۲)
سلطان شجاع خان افغان سوری ٩٥٢ ـ سلطان بايزيد بن سلطان شجاع شاه سوري ٩٦٣
سلاطین افغان در خطه شرق (جانپور) ۶ نفر از ۸۰۰ تا ۸۸۱ هجری :
نام شرق در هندوستان در مورد ممالک آنسلاطینی اطلاق شده که در قسمت هاي شرقی مرکز هند (ایالت دهلی) حکومت کرده اند ، میتوان اینخطه را روی نقشه امروزه در قسمت شمالی هند مرکزي (حالیه) و مشرق راجپوتانه معین کرد ، معهذا حدود آبوته این مملکت را بطور ثابتی نمیتوان نشان داد چونکه تشکیلات ملکیه آنولایت تابع جغرافیای طبیعی و مستقلی نبوده و بحكم پلتیك همیشه قبول تغییرات مینموده است . محمد قاسم سلاطین الشرق را در حصص جانپور و ترهت عنوان میکند در حالیکه تاریخ وقایع و سوانح این سلسله نشان میدهد سلطه اینها در تمام حصص را بری ، کول ، ترهت ، قنوج ، بهار حتی گاهی بولایات لکنہوتی و جاجنگر پهن بوده ولهذا سلاطین الشرق در وقت خود مالك يك قسمت وسيع و معتنا به حوضه های گنگ یعنی نفس هندوستان بشمار میرفتند ، پس تعريف مجموع جغرافياهاي ولایات سابق الذكر مساوي است به توصیف جغرافیای مملکت شرق که ما عجالته از تفصیل آن منصرف و فقط بموضوع تاريخي او اشارتی مینمائیم .
بعد از انکه نفوذ سلاطین افغان غوری در ایالت دهلی بسط یافت حصص شرقی او نیز یکی پی دیگری مفتوح و بلافاصله بسلطنت دهلی الحاق یافت ، اینحصص مفتوحه شرقی از اواخر قرن شش هجری تا اواخر قرن هشت تابع حکام وعمال مرکز دهلی بوده ، تنها

۷۸۲


( ٥٤ )
مجلة کابل
شماره ( هشتم ) سال دوم

درين ميانه گاهی ولایات بهار ولكنهوتی بشكلی مستقلی زنده گی کرده است که ما قبلا در
زیر عنوان سلاطين افغان در بنگال ازان سخن گفته ايم . درا نعهد حصص شرقی دهلی احیاناً
جا پنور نيز گفته و خوانده ميشد زيرا پایتخت اغلب حصص شرقی شهری معمور و در علاقه
( اود ) حا لبه واقع و موسوم به جانپور بود باين نسبت علاقه های تابعه بمركز بنام ولایات
جونپور یاد شدند .
بهر حال در سال ٧٩٦ هجری از حضور سلطان ناصرالدين محمد تغلق شهنشاه افغانی
هندوستان ( ٧٩٦ - ٧٩٧ ) ملك سرور خان نامی كه از امرای معتمد جد سلطان و از
وزرای پدر او بود ملقب به ملك الشرق گرديده و بنائب الحكومه‌گی ولایات جونپور ،
قنوج ، بهار منصوب شد ، این شخص مرد کافی بود بعد از رسيدن بمركز حكومت با لتدريج
ولایات رابری ، كول ، بهار ، ترهت را تامین کرده و در وقتيکه در بار دهلی گرفتار انحطاط
اخلاق و تيمور گورگان در صدد انقراض شهنشاهی هند افغانی بود ، ملك الشرق بغرض
تشكيل يكدولت قوی ولایات لكنهوتی و جاجنكر را بخطۀ شرق الحاق و اخذ ماليات نمود
در حین تاراج تيمور هندوستان را ملك الشرق استقلال سلطنت مملكت شرق را اعلان کرده
بود و در منابر او را سلطان الشرق ميخواندند . ولی سلطان الشرق را عمر كوتاه بود و دو سال
بعد ازین واقعه از تخت به تخته انتقال کرد ، از طرف رؤسای مملكت ملك مبارك قرنفل حان
افغان كه از امرای مشهورۀ افاغنه و پسرخواندۀ سلطان الشرق بود بسلطنت شرق قبولكرده شد
ازين بعد است كه يك سلسله پادشاهان افغان تا اواخر قرن ( ٩ ) هجری بر خطۀ وسيعۀ شرق
سلطنت نموده و در راه آبادانی مملكت و نشر علوم خدمات شايانی انجام داده اند ، کتابهای
حاشيۀ هندی ، بحر مواج ، فتاوای ابراهيم شاهی ، ارشاد بنام سلطان ابراهيم يكي از پادشاهان
فضیلت پرور این سلسله تالیف گردیده است . سلسلۀ سلاطين الشرق در قرن نهم یکی
از بزرگترین قوت های افغان در هندوستان حساب ميشد ، معهذا در اواخر قرن مذكور
سلطان حسين آخرین پا شاه اینخاندان در مقابلات و محارباتيكه با سلطان معروف هند
بهلول لودي ( ٨٥٥ - ٨٩٤ ) نمود مغلوب و منقرض گرديده با لاخره سلطنت مستقله

٧٨٣


شماره ( هشتم ) سال دوم
افغان در هندوستان
( ٥٥ )

شرق مجزا و به سلطنت هندوستان مرکزی الحاق یافت.
شاهان شرق :
ملك سرور خان سلطان الشرق جلوس سال ٨٠٠ هجری - ملك قرنفل خان مباركشاه شرقی ٨٠٢
سلطان ابراهیم شاه شرقی برادر مبارکشاه ٨٠٤ - سلطان محمودخان ا ل بن ابراهیم شاه ٨٤٤
بیکن خان سلطان محمودثانی بن محموداول ٨٦٢ - سلطان حسین شاه شرقي بن محموداول ٨٦٢- ٨٨١
منا طق خا رجه نفس هند وستان :
سلاطین افغان در گجرات ( ١٣ ) نفر از سال ٧٩٨ تا ٩٩١ هجری
ولایت گجرات در جهت غرب هندوستان , ساحل بحر عمان واقع وشمالا بولایت راجپوتانه، شرقاً
بولایت مالوه وخا نديس ، جنوباً بحطۀ كوتكان، غرباً به بحر عمان محدود ومتصل است مساحة
سطحی گجرات عبارت از ۱۳۸۷۷۰ مربع کیلو متره است كه در ۲۰° ٤٥° ٦٤ عرض شمالي
و ۳۰° ١٦ با ۷۲ طول شرقی امتداد داشته وتعدادنفوس او نزديك به ده ملیون میرسد ، مملکت
گجراب عبارت از دو حصهٔ شرقي وغربی بوده وحصهٔ غربی همان است كه برابر خلیج های
کچ وکمباری ممتدد است ، آب وهوای این مملکت مختلف واهالی دارای دیانت اسلامیه و برهمنیه
بوده وتقسيمات سياسيه آن بعداز تسلط اوروپائیها دوچار تغیرات مختلفی گردیده است از
قبیل علاقه هاي تابع مستقیم انگلیز ، تابع ريا ست های بومی وتحت الحمایهٔ انگلیس ، تابع
دولت پور تکیز .
در اوایل قرن پنج هجری در عهد دولت فاتح معروف افغانستان محمود زابلی اسلامیت در
گجرات قدم نهاد ، درقرن شش هجری شهاب الدین مشهور غوری محاربات افغان را باینهم
دیواری حکمران گجرات تجدید کرد، متعاقباً قطب الدین ايبك غوري از سال ٥٩١ تا٥٩٣ آن
مملکت را معروض حملات پیاپی خود قرارداد، در عهددولت شمسیه افغانیه در هند ( ٦٠٧ تا ٦٦٤ )
گجرات تابع حکام افغانی شمرده میشد ولی در اواخر دورهٔ خاندان شمسیه دوباره دارای
استقلال بومی گردید چنانیکه در عهددولت سلطان غیاث الدین بلبن غوری ( ٦٦٤ - ٦٨٥ )
بکلي مستقل بود . فتح کامل ومجدد این خطه قسمت اردوي سلطان اعظم علاؤالدین افغان
خلجی ( در سال ٦٩٧ ) بود ، ازان بعد حکام افغانی ، گجرات را بنام دهلی

٧٨٤


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٥٦ )
اداره مینمودند .
در عهد دولت سلطان محمد شاه افغان تغلق ( ٧٩٢ - ٧٩٦ ) نائب الحکومه گی گجرات
بعهده اعظم همایون ظفر خان افغان بن وجیه الملك قرار گرفت . بعد از انکه خاندان تغلق را
فترت فرا گرفت و آوازه هجوم تیمور کورکان در صحنه هند منتشر شد ظفر خان برای
حفظ ما تقدم طرح يكدولت قوی افغانی در گجرات ریخته و در سال ( ۷۹۸ ) اعلان
استقلال نمود ، طرح ظفرخان محكم و ادارۀ او قوی بود چنانيكه بعد از او اخلافش در طول
متجاوز از یکقرن سلطنت مستقله گجرات در دست داشتند ، پایه تخت اینخاندان در اوایل
شهر پتن و بعدها شهر احمد آباد حساب میشد ، بعد از انکه دولت کورکانی ها در سر تاسر هند
بسط یافته و دولت های افغانی یکی پی دیگری قدم بوادی نیستی میگذاشتند ، آخرین
پادشاه خاندان مظفریه سلطان مظفر ثالث در محارب اردوی جلال الدین اکبر مغلوب و
دولت افغانها در گجرات در سال ۹۹۱ هجری خاتمه یافت .
اما مملکت گجرات در زمانه فتور خاندان گورکانی از طرف براهمه ضبط
و بطور مستقل اداره میشد آخراً از طرف انګلیزها و پورتکیزها اخلال و استیلا گردید .
همایون اعظم ظفر خان مظفرشاه اول ملقب به خدا یکان كبير جلوس ۷۹۸ - سلطان
احمد شاه اول نواسه مظفرشاه اول ( خدا يكان مغفور ) - ٨١٤ - سلطان محمد شاه
( خدا يکان كريم ) بن احمد شاه او ل ٨٤٦ - سلطان قطب الدین بن محمد شاه ٨٥٥ -
سلطان داؤد شاه بن احمد شاه اول ۸۷۳ - محمود شاه اول (خدایكان حلیم) بن محمد شاه ۸۷۳
مظفر شاه ثانی محمود شاه اول ( خطاط ۹۱۷ معروف ومحدث ماهر ) ۹۱۷- سکندر شاه بن
مظفر شاه ثانی جلوس ۹۳۲ - محمود شاه ثانی بن مظفر شاه ثانی جلوس ۹۳۲ بهادرشاه
بن مظفرشاه ثانی ۹۳۲ - محمود شاه ثالث نواسه مظفرشاه ثانى ٩٤٤ - احمد شاه ثانی
از نواسه های احمد شاه اول ٩٦١ - مظفرشاه ثالث بن محمود شاه ثانی از ٩٦٩ تا ٩٨٠
مظفر شاه ثالث ( مکرر ) از ۹۸۹ تا ۹۹۱
شاهان افغان در مملکت اوریسه :
مملکت اوریسه در ساحل شرق هندوستان برکناره شمال غربی خلیج بنگال واقع و شمالا
٧٨٥


(٥٧)
شماره (هشتم) سال دوم
افغان در هندوستان

بممالک حالیه بنگال و بهار، غرباً به مملکت هند وسطی وسنترل پریوانس (ولایت وسطی) شرقاً بخلیج بنگال جنوباً بولایات سواحل شرقی دکن محدود ومتصل است، مساحهٔ سطحیه اوریسه بالغ بر ٦٢٧٧٨ مربع کیلو متره بوده و در ٢٨ ٠ ١٩ با ٥ ٠ ١ ٣٤ ٠ ٢٢ عرض شمالی و ٣٠ ٠ ١٦ ٨١ با ٣٠ ٠ ١١ ٨٥ طول شرقی امتداد دارد اهالی تقریباً شش ملیون و مذهب آنها عبارت از براهما نی وعشر نفوس تابع مذهب اسلام است.
اوریسه در تاریخ اسلام وقایع مختصری دارد چه اوازبدو اسلام در هند تا حال فقط یکبار آنهم در مدت کمی در تحت رایت دو نفر پادشاهان افغان دارای دولت مستقل اسلامی شده توانسته است و بس در سایر ازمنه یا جزو ممالک سلاطین اسلامی دهلی بحساب رفته و یا خود زیر ادارهٔ حکومات هنود بوده است.
بهر حال در اویل استقرار دولت کورکانی ها در هندوستان یکنفر از سرداران زبردست افغان داؤدخان نامی به مملکت اوریسه استیلا کرده و به تشکیل دولت مستقلی پرداخت، اکبر جلال الدین پادشاه معروف کورکانی (٩٦٣-١٠١٤) نگذاشت این دولت افغانی قوامی پیدا کند و بزودی بنیاد آن را بسوقیات مهیب عسکریهٔ خود بر انداخت.
بعد ها یکنفر دیگر از رؤسای افغان کتلوخان نامی مجدداً براین مملکت مسلط شده و همان طرح سلف افغانی خودرا از سر گرفت و بمحض تشکیل یکدولت رسماً استقلال اوریسه را اعلام نمود، ولی جهانگیر شهنشاه کورگانی خلف اکبر (١٠١٤-١٠٣٧) در بر انداختن این دولت جدید نیز رویهٔ سلف خود در پیش گرفت، و بفرمود تا نائب الحکومه بنگال عسکر به اوریسه کشید و در نتیجهٔ محارب قتلوغان را مغلوب و دولت اورا در انولایت خاتمه داد.
از ان بعد اوریسه جزء ممالک کورکانی ها بود تا در دورهٔ ضعف آنها بتصرف امرای هنود رفت ولی بزودی ورود کمپنی معروف انگلستان سرنوشت آنجا را مثل تاریخ سایر ممالک هندوستان بنوع دیگر تغییر وانقلاب داد.

٧٨٦


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٥٨)

مطبوعات

بفلم آقای سرور خان جویا
« مطبوعات و نشریات »
و اسباب ترقی آنها
(۲)

پس از ینکه موضوع مطبوعات و مطابع را بموجب تقسیمات معینه مقاله خویش به پایان
رسانیدیم خوبست برویم سر قسمت نشراه ، این موضوع هم بوطن ما در خلال پنجاه شصت
سال تمام یا بیست و بیست و دو سال اخیر يك میزان با اعتدالی را نیافته نمیگو ئیم نشریات
خوبی نداشته ایم و نمیتوا نیم ادعا کنیم ناشرین ما راه حقیقت را نیافته اند ، خیر !

در مطبوعات و نشریات گذشته و حالیه ما اشخاص نیکی گذشته و اوراق خوبی گذاشته
و میگذارند ولی ترقیات لازمه بمرور این زمان شامل عموم آنها نبوده بلکه مد و جزر
و افراط و تفریطی درین عالم طبع و نشر دیده میشود که ما این تبدلات و اختلاف را چه
بذوق و انجماد روحیات ملی نسبت بدهیم و یا از حوادثی بشمریم که بطور موقت اسباب تنزل
و ترقی مملکتی شده اند . بهر تقدیر این نکته را بسیاری از وطن داران باسواد ما فهمیده
باشند : روز نامه و جراید یا مجلات پانزده روزه و ماهانه را که ما بنام نشریات یاد می کنیم
همین طور که بصورت ظاهری دارای قطع و حجم معینی هستند در عالم معنی هم تفاوتهائی دارند

۷۸۷


[BLANK PAGE]


کتیبه درون گنبد شهنشاه معروف افغانستان سلطان غیاث الدین غوری واقع شمالی جامع هرات


شماره (هشتم) سال دوم مطبوعات و نشریات (٥٩)

که هر خواننده بمیل و مسلك خویش از مطالعه آنها طالب يك نوع استفاده می باشند مثلا یکی خبرهای یومیه داخله و خارجه بکار دارد دیگری واقعات مهمه دنیا میجويد کسي اطلاعات علمی می خواهد شخصی معلومات فنی و اختراعات تازه آن را میخواند بعضی باجتماعیات و اخلاقیات علاقه دارد و برخی به ادبیات و تاریخ دلچسپی ،
و همین اصول و اساس ها باعث شده خواهد بود که تطور و امتیازاتی در نشرات ظاهر شده و برعلاوه روز نامه جات یومیه وجود جرايد هفته کي و مجلات ماهانه هم لازم افتاده بلکه سالنامه ها هم بی نفع ثابت نمي شوند ، روح مطلب طرز افاده واسلوب نگارش هر کدام آنهاست كه يك دلچسبي و سهولتی محل استفاده طالبین واقع گردیده بتوانند ، دانایان ، ناشرما هر همان کسی را دانسته اند که آثار منتشره خویش را با مسالك و عقايدي معينه و ترتیبات مطلو به فرق مختلفه خوانندگان ادامه داده و ترقیات آن را از جنبه رضائیت ایشان تامین کرده باشد .
در نشریات وطنی ما بدون بعضی جراید که پیشتر هم آنها را استثنا کرده ایم در بعضی هاي دیگر این نزاکت ها کمتر مراعات شده مثلا يك جریده که تماماً میدان قلم فرسائی او از دو صفحه بیش نبوده در سرلوحه آنها بطور طولانی از قبیل : علمی ، اخلاقی ، اجتماعی و ... متجاوز از ٥ - ٦ مسالکی را نشان داده اند ولی سر تا پای آن جریده را هر گاه از نظر بگذرانید یکنیم صفحه يك سرمقاله است و در سه خبری کوچکی در صورتیکه مطالب منتشره نه بمسلك هاي جريده و زمان انتشار نسبتی دارد و نه بمحيط منسوب ومیل قارئين ربطی ، چنانچه در اطراف این سرمقاله هم در محل خودش تفصیلاتی خواهیم داد، غرض ، امثال همین قضایا بمروز از اهمیت و دوام جراید ما کاسته قارئین ما را افسرده نویسندگان ما را خسته و مطابع را فرسوده ساخته است .
ترقى وتنزل مطبوعات و نشریات را بایستی هماره از ناصیهٔ قارئین مشاهده کرده و همچنان قوه قلب نویسندگان را به استقامت در مشقات جریده نگاری نیز از اثر تمجید خوانندگان باید دانست ، زمانیکه قارئین مطالب دلچسپی در صفحات جریده نیافتند از مطالعه خسته شده

۷۸۸


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کا بل
( ٦٠ )

واظهار سردی می نما یند ، برودت قارئین اضافه بر آنکه منافی تشویق و تمجید است طبعاً از
عدۀ مشتر کین میکاهد این تقلیل مشترك در حالیکه خودش برای سقوط جراید ملی کافیست
نگا رنده هاي جراید رسمي را هم دل شکشته واز کار باز خواهد داشت در صورت عدم
ذوق و شوق ناشر و نگارنده چطور می شود موسسه نشريا تی را دایر کرد ، تصور نشود تنها
سرمایه های کافی علمی یامالی ناشرین اسباب ترقي نشريات ميگردند واضحترین دلیل که درین
موضوع بياوريم ، اقدام يكنفر هموطن ما به ترقي يکی از جراید وطنی که پس از تنزل شدیدی
كه يك جریده ٦ - ٧ سالۀ را در ولایت هرات نصیب شده بوده او میخواست بهمان اسم
ورسم نشریات را در آن سرزمین اشاعه داده باشد درعین حاليكه طبعاً مایل و شایق بود بدورهٔ
نگارندگی او جريده مترقی تر شده وبهتر مورد استفادۀ اهالی آنجا واقع گردد ولی دید
معنویات جريده بكلي سقوط كرده و يك جريدۀ نامور ٦ - ٧ ساله بیشتر از شصت نفر
مشترك ندارد و معلوم هم نبود که آیا آن افراد از خوانندگان حقیقی هستند و یا مدت اشتراك
آنها با تمام نرسیده ، مقصد آنچه از علت سقوط آن مؤسسه مفهوم شد غير از نوا قص
استعداد های مالی وعلمی ناشر سابق آن بوده وفقط علت العلل عدم ذوق جريده نگا ری
وفقدان رضا ئیت و دلچسپی قارئین ومشتر كين آن جریده ظاهر گشت و در ظرف مدت
شش ماهه مدت مشغوليت وي با پيش آمد حوادث ناگوار انقلاب داخلی که مانع بسی
پیشرفت ها بود بتقریب پنج ششصد واخيراً در همان ناحیۀ كوچك عدۀ مشتر كين آن جريده
از هزار و پنجصد نفرهم تجاوز کرد بلی تنها چیزی که علاوه بر ذوق خود او و تمجید خوانند گان
برایش قوۀ قلب داده وياري میکرد تشویقات زمامدار کل مملکتی بوده و بس .
الحاصل بعضي مطا لبی كه از گذشته ها در ین زمینه اثر مطالعات
ومشاهدات بوده یا فعلا احساساتی به نسبت ترقيات نشریات وطنی بخاطر خطور می کند
شاید بی فایده نباشد آنها را بصورت مواد جدا گانه در قید قلم آوریم :
اول ـ چنانچه در بالا ذکر نمودیم پس از اینکه مطابع خود ما را بيك اصول عصري
مرتب کرده و ازنظافت های طباعت فراغت يافته ، توانستیم مطبوعات و نشریات را با سلیقه های

۷۸۹


شماره ( هشتم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات
( ٦١ )

خوب و زینت ها یا صفاتی مرغوبی دایر ساختیم ، شرط اول داشتن ذوق و عاطفه بل عشق است
برای شخص مدیر و نگارنده یا مامور نشریات ، هر کسی باشد غرض ما از دارنده این عشق
و عاطفه همان فردیست که از سرلوحۀ رسایل بحیث مسئول شناخته میشود چرا که بعضی جراید
رسمی است و برخی ملی و باز جراید ملی در اغلب جاها که آزادی داشته و عمال آن را قدر
و اهمیتی نصیب باشد بسیاری افراد فاضل متمول و طرفدار مطبوعات هستند که خودش مشغولیت
دیگری داشته و امتیاز نشر جریده را از دولت متبوع خود گرفته بدون آنکه سطری
از خود نگاشته و یا روزی هنگام طبع و نشر آن حاضر شده باشند از جیب خود مصارف
آن را پرداخته و نگارنده گی آن را بشخص دیگری محول ساخته اند این نگارنده ها هم چون
جریده به آثار خودشان دایر بوده و هم اسمای شان پهلوی اسم صاحب امتیاز و یا در اخیر مقالات
شان ثبت میشود عیناً بهمان صفات باید متصف باشند و این عشق و عاطفه هم در نهاد اینچنین
اشخاص بحدی مفرط و سرشار باید بود که تماماً آمال زندگی و هستی موجوده و موقعیت
آینده خود شان را بر سر این عمل گذاشته و مربوط بآن دانند یقین داشته باشند که به هر
پایه آثار شان در مملکت موثر و مثمر بشود شخصیت آنها نیز در جامعه محبوب میگردد و بر
عکس اگر نشریات او سقوط کرد معنویات شخصی او هم در جامعه تنزل کرده و اسم و رسمش
از نظرها محو خواهد گردید گویا درین عالم امید و اربهای حیات و بیم محویت و ممات هم تنها
تسلی دهنده و یاری کننده آنها همان عشق و عاطفه سرشار خواهد بود و بس .

دوم – برای نشریات از هر قبیل که باشد بمناسبات اهلیت و گنجایش همان اوراق منتشره
و یا مفکورۀ ناشرین لازم است مسلکی معین نمود که نگارنده ها در تمام مواقع آن را
نصب العین خود داشته و با مراعات توافق باسم و رسم جریده اعمال خود شان را ادامه
داده باشند خواه بطور معمول اداره کننده ، مسالك جراید را در پیشانی جراید و مجلات
ظاهراً مرقوم دارند یا پیش خود مکتوم نمایند این موضوع شئوناتی برای مؤسسات قایم کرده
هم سهولتی برای طرفین فراهم می آورد نه افکار کارکنان نشریات را متشتت می سازد و نه مشترکین
را پیش از اشتراك مشتبه و مردد و بعد اشتراك دو چار ندامت خواهد ساخت .

۷۹۰


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٦٢)

سوم ـ سبك تحریر عمده ترین رمز ترقی مطبوعات ونشریات شناخته شده و این مسئله اهم ترین وظیفة چیز نویسان است که مطالب منتشره راحتی الامکان بایستی بعبارات ساده وموزونی در قید نگارش بیاورند ولو بکسانیکه عهده دار نشرات علمی و فنی هستند بسیار گران تمام خواهد شد مقالات خود شان را برای استفادة عوام تهیه نماید اما چون هر طالب دانش و بینش میل دارد زودتر و آسانتر بمقصد برسد و بالخاصه در محيط ما كه بملحوظاتی عامه مستحق تر از خواص گفته می شوند دور از مرام وطن پرستی نخواهد بود اگر محررین این زحمات را بنفع جامعه تا درجة امکان بخود شان گوارا ساخته با شند.
چهارم ـ ترتیب مقالات مندرجه جراید نیز در ترقی نشریات مدخلیت تامه دارد و این مسئله بشخص مدير تعلق میگیرد خواه نگارنده خودش باشد و یا دیگری در ترتیب مقالات و اخبار موجوده و وارده وغیره مضامین چه علمی وفنی باشد و چه اخبار داخله وخارجه، از اداره تهیه شده باشد و یا مقتبسات و تراجم، هنگام اند راج وتخصیص آنها بصفحات وستونهاي مجلات وجراید، اهمیت صفحات و موقعیت رسایل را هر کدام جداگانه بمناسبات مسا لك بایستی دایماً مواظبت نمایند تا دور از سلیقه و بدون استحقاق هيچيك مضمونی مقدم و موخر ترتیب و حاضر طبع نشود چراهمان قسميكه مضمونها در پستی وبلندي معنی تفاوتهائی دارند صفحات هم نزد قارئین دارای مقام واهمیت متفاوتی است ویکی از ادله این تفاوتها از اتخاذ قیمت های متعینه لوایح جراید و مجلات خوبتر واضح میشود مثلا ناشر، هر گاه يك جريده ٤ صفحه داشته باشد و از اندراج اعلانی در صفحه ٤ سطری یکقران بخواهد از صفحة اول سطری دو روپیه خواهد گرفت همچنان صفحات ٢ و ٣ درجات پائین تر از صفحة اول و بلندتر از صحيفة ٤ دارند، براي آنكه صحايف مقدم زودتر نظر خواننده را جلب مینمایند مطالب مهمتر هم بایستی در صحایف اول ترجایگیرد چه بنام سرمقاله باشد و یا مقالات عالی و اخبار مهمه متاسفانه پیش نامه نگاران ما این سرمقاله طور دیگر تجسم کرده و يك مفهوم ومعناي ديگري يافته که بسیار لازم می افتد در اطراف آن چند سطری نگاشته باشیم بعضی از ارباب جراید ما از قدیم تا کنون بسيار يك امر ضروری دانسته

۷۹۱


شماره ( هشتم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات
(٦٣)

اند که اگر جریده هفته وار باشد و یا هفته دوبار حتی روزنامه بطور حتم باید يك سرمقاله بلند
بالائی در اول آن ها تهیه به بینند بی خیال آنکه موضوع سرمقاله بيك علمی تعلق گرفته و یا
بمسلك آن نسبت و در جامعه تاثیری داشته باشد ، اغلب این سرمقاله ها باصطلاح نویسنده گان
ظریف ما آسمان و ریسما نی ریشته وبافته بيك مقدمه طولانی اول آن يك ملت را بآسانی باوج
عزت صعود داده و به حضیض ذلت نزول میدهند و برای آن بالا رفتن و این پائین آمدن از
دماغ خود دلایلی عجیب و غریبی اقامه کرده و اخیراً بمدحی گریز زده اختتامش میدهند ،
نویسنده بخیال خود مغرور که بزرگترین وظیفه نامه نگاری را ایفا کرده و منتظر است
هر کسی به اداره و بین راه باو تصادف کند تشکر گفته و تقدیری کند ولی نخواهد دانست
علاوه آنکه از مردم پولی گرفته ووقتی ضایع ساخته نشریات را هم بطور سوی استعمال
کرده که قارئین را گذشته از استفاده ، از مطالعه نیز رم داده و بی دماغ گردانیده است
( به نگارنده های معاصر ما بر نخورد که نویسنده این سطور خودش را ازین زمره استثنا کرده
و بگفتن عیب دیگران لب جرئت می گشاید خیر ، بنده هم بکوفتی درین عمل کم رفتاریهای
پر از توقعات بسی اوقات شمرلیتی ورزیده ام بهر حال ) برای اینگونه جراید روزنامه جاتی
که زود زود در معرض انتشار گذاشته میشوند و نقطه نظر آنها خدمت بوسعت اطلاعات
و تنویر جامعه منسوبه است اگر موضوعات مهمه اجتماعی و پیشنهادات لازمه همان محیط را
نتوانند بصورت يك سر مقاله کوچکی در آورند فقط مهمترین اخبار داخله و خارجه هم
سرمقاله شده میتوانند اما در این نوع جراید و روزنامه جات سرمقاله ها فرضاً طولانی
باشد ، و نباید تمام يك صفحه را اشغال کرده و یا از صفحه اول اوزکرده بدوم وسوم
برسند ناشرین ما اینچنین مقالات را هر گاه دو و دو نیم ستون زیاده شود آن را در
صفحات دیگر بطبع برسانند و یا بكلي يك حصه آن را در يك جريده گرفته و بقیه را باقی
دارد و تا تمام گفته در شماره های آتی منتشر نماید بهتر خواهد بود .
پنجم ـ تنوع مضامین و کثرت عناوین در نشریات بسیار جالب توجه قارئین است اما
اگر مضامین متنوعه در اطراف یکی دو موضوعی باشد که از مسالك مجلات و جراید بحساب
آید ممکن است بیشتر توجه قارئین را بطرف خود جلب کرده در طرز افاده دلچسپ تر و در

۷۹۲


شماره ( هشتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )

نتیجه مفید تر ثابت شوند .
فرض كنيد مسلك يك مجله بجامعه ( اقتصادی ) معرفی شده و سلیقه ناشر در هر شماره آن يكرشته مطالب علمی و فنی ، مقالات سیاسی و اجتماعی یا اخبار داخلی و خارجی که بعالم اقتصاد ارتباطی دارند در زير عناوين متعدده و گوناگونی جمع كرده و منتشر میدارند چون این همه مضامين از هر زبان و قلمی تنقید یا تائید كننده همان يك مدعاست ولی به تغير لهجه و آهنگ ، لذا طالبین مقاصد اقتصاد نه تنها در خود ها يك ذوق و رغبت مطالعه احساس كرده و با حالت خستگی ناپذيری همه آنها را مرور میكنند بلكه استفاده شان مكمل تر شده و در يك فنی متخصص میگردند این طرز افاده نویسنده و استفاده خواننده بیشتر شبیه است بمریض ضعیف البنيه و بی اشتهائی که در تحت معالجه حکیم حاذقی است و بايستی از غذاهم استفاده كند ، تنوع غذا یقین وسیله رغبت مريض سقوط اشتهاست مگرچه بسا اغذيه مخالفی هم است كه تناول آن بنفع مريض تمام نمی شود ولی اگر ازان يكی دو موادی كه جزو پروگرام حکیم است به تغيير رنگ و ذایقه تهيه اغذيه شود هم باعث میلان مسلوب الاشتها بغذاست و هم ازان تمایل بدون تصور خطراتی امید صحت پیدا خواهد شد .
غرض همان آثاری که در خواننده تمايل و اشتهای مطالعه ایجاد كرد او را بالضرور نزديك بمنفعت ساخته و هم نویسنده را در ترقی نشریاتش قرین موفقیت خواهد گردانید .
ششم — تقریظ و انتقاد از مطالبی هستند كه نشریات را بسی قابل اعتنا ساخته در تمایل جامعه بوسعت مطالعات وادامه آن می افزاید ، نویسنده گان بیداری که علقه و احساسات وطن دوستی و ملت پروری خود شان را ازین راه بروز میدهند نه فقط نشریات خود شان را زنده نگهداشته و پر جوش و خروش میسازند بلکه در جامعه هم يك بيم و امیدی از انتشار این تقریظ و انتقاد تولید مینمایند ، اما درین عمل مهارت ناشرین و انصاف نویسندگان مربوطیت تامه دارد كه بايد مقاصد بعباراتی ادا شوند تا از دایره نزاکت های ادبی خارج نشده و با غراض شخصی و نفسی تعلق نگیرد ، هم شرافت قلمی حفظ شود وهم مؤسسات دو چار سکته وتوقیف نگردند .

٧٩٣


شماره ( هشتم ) سال دوم
مطبوعات و نشریات
( ٦٥ )

كار هاي نيك وكار كنان خوب را در يك جامعه از نقطه نظر اعتبار حقيقی آن تقدیر
وستایش کنند شك نیست بزر کترین وسیله بهبودی امور و تشویق یا امید واریهاي ما مورین
آن در آینده واقع میشود وهمچنان اعمال نکوهیده و عمل زشت را هر گاه با بی آلایشی تقبیح
ونكوهش نمایند البته برای مرتکبین وسایرین اسباب عبرتی شده موجب تهدید و تهذیب افراد
وانسداد طراوش اعمال ناهنجار آینده خواهد گردید .
در عین حال این بیم و آن امید اشخاص ذی مدخل و حساسین تماشا بین را براي همیشه
ازدور ونزدیك بی اختیارا نه بمطالعه دعوت می نماید .
هفتم ـ در طرز اقتباس از نشرات خارجی چند چیز را با ید همیشه مقتبس دا خلی
مراعات کرده با شد مطالب مفید و منا سب جا معه ، اخبار مهمه با تسلسل وقا یع ،
اختصار مضمون با رعا یت فهم خواننده گان یا تشریحات لا ز مه بهمراه آن .
مثلا با ستثنای موضوعات علمی وفنی که اقتباس و تر جمۀ آن ها سرا سر نا فع اند بعضی
مقالات سیاسی و اجتماعی در جراید خا رجه دیده می شود که بنفع همان محیط نوشته شده
و بهمان جامعۀ منسوب آن تطبیقاتی دارد و عيناً اقتباس آنها بد ون آنکه برای جراید ما
مضمون تهیه کند در معنی مفید ثابت نمی شوند ویا همین طور اخبا ری است که مشعر
وقایع جزوي داخلی آن محیط و برای همان حکومت ومملكت مهم است و نزد ما هیچ اهمیتی
ندارد چه لازم که باقتباس آن پردازیم وقتی بیاد دارم که در یکی از جراید مهم دا خيلی ما
بعضی عزل ونصب وتبدلات وتغيرات جزوى كوچكترين دوايريك حكومت خارج افغانستان
خوانده می شد در صورتیکه از اند راج آن خبرها مقصد مقتبس بدون اشغال
ستون های جریده و پیرایه عنوان اخبار خارجه چیز دیگری فهمیده نمي شد .
بلی برخی اطلاعات سیا سی از قبیل تغییرات کابینه ها و تبدلات قانونی یا مشی
سیا می حکومت هاي مشهور ، معاهدات دولتی ، تشکیلات کا نفرا نس ها ، مسا فرتهاي
مهم وغیره واقعاتی که تمام دنیا بشنیدن اطلاعات آن اهمیت داده و در انظار سیاست مندان
داخلی هم دلچسپی دارد اگر اقتباس شود بسیا رنا فع است ولی درین موضوعات بعقيدۀ ما
٧٩٤


( ٩٦ )
مجلة کابل
شماره ( هشتم ) سال دوم
دورويه اختیار گردد بهتر است : اولا هرگاه برای نگارنده گان قدرت قلمی و یا فرصت شان
مقتضی باشد این اطلاعات را خود مطالعه کرده و پس ازان بطور يك اجمال سیاسی خالص
وسوابق تا ریخی آن موضوع را با نظریات و پیش بینی های خویش آمیخته در معرض مطالعه
قارئین گذارند ، بعد اگر نظیر این وقایع خبرهای مجمل و بی سروته هم انتشار یابد ادراك آن
برای خواننده آسان است و الا صورت اولی امکان نداشته باشد سعی شود که عین خبرها
پراکنده منتشر نگردیده و تماما این گونه اطلاعات بيك رشته تسلسل نشر شود .
گاه وقت میشود اطلاعات موجوده که بدست رس يك ناشر است نواقصی دارد مثلا
اطلاع چند روز بعد يك کانفرانس از يك جريده مقتبس گردیده و ماقبل آن موجود نیست
جهد ورزند که پیشتر از نشر سابقه آن را تهیه و تکمیل کنند گیرم جراید گذشته آن سلسله بدست نیامد
از محل دیگری با تعین ماخذاختصاری نمایند و اگر آنهم نشو داز مطالعات خود آنچه در محفظۀ دماغ
داشته باشند چند سطر مختصری در اول یا آخر آن بنویسند گویا بزرگترین تسهیلاتی برای
خواننده فراهم کرده و هم در اهمیت نشریات خویش افزوده خواهد بود .
هشتم ـ تصحيح الفاظ و عبارات عموم در مطبوعات و ر سایل موقوته اگرچه بظاهر
از جزویات امور بحساب آمده و این ضرب المثل بسیار عمومیت دارد ؛ عاقلان پی نقط نروند ،
اما در عین حال این عمل را میشاید بنظر اهمیتش دید چرا بسیار اتفاق افتاده که هنگام
طبع جزوی اشتباهات لفظی که ناشی از عدم دقت ناشر و یا غفلت مصحح بوده تغیر فاحشی
در معنی داده و از اهمیت مهمترین مقالاتی کاسته است چه رسد بآن که تقدم و تاخر یاسهو و اشتباهی
واقع شود ، درست است که علما خطوط بی نقطه و اعراب حتى كلمات وجملات غلط را از
روی استعداد علمی خود شان صحیح میخوانند ولی ما بایستی فکر کنیم که اول هر مشترك
و قاری ما عالم نیست و باز اگر عالم باشند برای آنکه در نظر دیگران اظهار فضیلتی کرده باشند
ممكن نیست از استهزاء خود داری کنند پس برای سهولت خوانندگان کم علم و حفظ شئونات
مؤسسه ها لازم است در تصحیح نهایت موا ظبت بجا آورده شود بلکه يك اصل مهم
در تصحیح که از مسایل علمی است و هم بتجربه رسیده اینست که مصحح باید غیر از شخص
۷۹۰


شماره (هشتم) سال دوم
مطبوعات و نشریات
(67)

نگارنده باشد چرا که صاحب اثر هنگام تصحیح بعلتی که از آن نسخه در ذهن خویش خاطره هائی موجود دارد بالفاظ زیاد دقیق نمی شود لذا زود گذشته و نمیتواند مانند شخص ثانی که به نگارش او نسبتاً نا آشناست هر جائی توقف کرده با نگاه خورده گیری دیده و بالآخره تصحیح کند.

نهم - توزیع رسایل موقته هم بنوبه خود دارای اهمیتی است مخصوص نزد افرادی که بمطالعه اخبار مانوس و علاقه منداند، مانند عادت بعضی عمل هائی که انسانها بدواً تفریحی برای تهیجات خویش بکار میبرند و بالآخره بآن خو گرفته و از ترک موقت آن منزجر میگردند، بمعتادین مطالعه هم تعطیل روز و هفته مجلات و جراید از میعاد معینه بمثابه ماه و سالی شدت انتظار دارد با نتایج وخیم تری مثلا نرسیدن بعضی عمل ها از قبیل سگرت و نصوار و غیره اگر انتظار سنگین و درد سر شدیدی دارد ممکن است بترک عادت منجر شده و در نتیجه برای سلامت مزاج اشخاص مثمر ثمری باشد لیکن ترک مطالعه بالآخره موجب انجماد روح خواننده ها شده و به کسادی بازار نشریات بل سقوط دستگاه علم و معارف خاتمه می یابد.

فلهذا ناشرین ما راست همان طوری که در طبع و نشر و ترتیبات رسایل میکوشند تا بنظم و نظافتی انجام وظیفه نمایند این اصل را هم باید از فروع نشمرده اوقات نشر و توزیع را بمیعادی که در اول تاسیس معین میکنند مواظبت نمایند تا غفلت و عطالتی واقع نگردد.

796


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ٦٨ )

متفرقات

افغانستان و دارالفنون

مملکت افغانستان یکی از تاریخی ترین ممالک آسیائی و از قرن های قدیمی منشا و مظهر تمدن های مشعشعی بحساب رفته است معلوم است هر تمدنی بر اساس علوم و فنون قایم بوده قیمت و وسعت این تمدن ها نیز باندازهٔ حدود معارف آن متناسباً آشکار گردیده است افغانستان قدیم بعد از انکه اولین نمونهٔ ادبیات خویش را کتاب اوستا در صحنهٔ مشرق تقریباً سه هزار سال پیشتر انتشار داده و در دورهٔ یونا نیان تمدن باختری را بظهور آورده از آسیای وسطی بسط داد وقتی رسید که بزرگترین مکاتب صنایع مستظرفهٔ عالم را در قلب خود گندهاریا ( ولایات کابل و جلال آباد و پشاور ) ایجاد نمود و این همان دارالفنونی است که صنعت نفیس گریکو بودیک از انجا در سرتاسر مشرق زمین انتشار می یافت و آوازهٔ این صنعت هنوز در گوشهای ملل متمدنهٔ جهان طنین انداز است. بعد از انکه تمدن قدیم افغانستان با قرن اولیه مسیحی یکجا باختتام رسید و دین اسلام در صحنهٔ مملکت قدم نهاد باز ملت افغانستان یا پاک ترین عناصر آریا بايجاد يك تمدن جديد اسلامی قد علم نمودند و درین راه زحمت ها کشیده بلاد وطن را مرکز علوم و فنون قرار دادند از انجمله است دارالفنون های که در علوم شرقیه عربیه در بلخ و هرات و غزنی یکی پی دیگری تاسیس گردیدند ، این دارالفنونهای افغانستان در آنعهد تا ظهور

٧٩٧


شماره ( هشتم ) سال دوم افغانستان و دارالفنون ( ٦٩ )

بلیه مغول یعنی قرن ١٣ مسیحی مرجع محصلین آسیای میانه حساب میشد ، در هنگامیکه
مغل در سرتاسر قسمت های معموره آسیا حکومت مینمود باز میتوان اکادمی نگارستان
هرات را در قرن پانزده مسیحی بمثابه آخرین دارالفنون صنعتی آنزمان در افغانستان
شمار کرد .
از قرن ( ١٧ ) که علوم وفنون مقدسه تمدن جدیدی را در ممالك غرب فرا هم میکرد
وبدبختانه ملل آسیا در گرداب غفلت و نفاق غوطه ور بودند وطن افغانستان نیز گرفتار
انقلابات ومحارب عظیم وکشمکش های سیاسیات داخله وخارجه بوده دیگر موقعی نیافت
تا قامت فراز کند و قدمی در راه این تمدن جدید بردارد ، در قرن مسیحی دولت شهنشاهی
افغانستان هنوز مشغول جهانگشائی بوده که قرن نوزده رسیده و سلطه مغرب در
ممالك جوار اوپهن گردید ازان بعد است که تا نیمقرن بیشتر دیگر افغانستان را
جنگهای خارجه وداخله مجالی برای نشر علوم و معارف نداد ، در اوقات آخري اعلیحضرت
شیر علیخان پاد شاه افغانستان فرصتی جسته و دستی بتاسیس مکاتیب جدید و نشر مطبوعات
یازید ولی این دولتی مستعجل بود که در فرصت کمی از نظر ها پنهان ومملکت دوباره دوچار
بحرانات سیاسیه و گرفتاریهای زایدالوصفی گردید .
از سال ١٩١٩ که دوره جدیدی در تاریخ افغانستان آغاز میشود ملت افغان از همه
بیشتر به نشر علوم ومعارف وتاسیس مدارس همت گماشته و تا جائیکه توانستند درین راه
دریغی نور زیدند .
اما هنوز افغانستان خود را بمراحلی از داشتن بدارالفنون ملی دور ومحروم میدید ،
خوشبختانه در اختتام اغتشاشات داخلی سال ١٣٠٧ هجری و طلوع دولت درخشنده نادري
اينك مي بينم مقدمات تاسیس دارالفنونی در مملکت افغانستان تهیه شده واراده سنيه شاهانه
( ٢٣ - حوت سال ١٣١٠ ) راجع به تخصیص عمارات دارالامان برای دارالفنون
افغانستان ، در اول عقرب سال جاري از قوا بفعل آمده و افتتاح شعبه از دارالفنون
بنام « فاکولته طبي » در قصر دلکشا رسماً بعمل رسید که تفصیل افتتاح این فاکولته

۷۹۸


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۷۰ )

وتعيين مقام دارالفنون افغانستان در ساير جراید مفصلا مرقوم است ، در مجلۀ کابل درینجا
محض برای آنکه ملت افغانستان را بافتتاح این شعبۀ مهمۀ دارالفنون ملى تبريك و تهنيت
گفته باشد به تحریر مختصری پرداخت در عین حال مجلۀ کابل بمقابل این اقدام نافع و تاریخی
حکومت نادری اظهار شکران نموده میگوید افتتاح فاکولتۀ طبى دارالفنون افغانستان یکی از
آن کارهای فوق العادۀ تاریخی حکومت نا درشاهی است که نه تنها نسل حالیۀ وطن بلکه تاریخ
آیندۀ مملکت نام آن را باشکران موجد تاجدار او در ردیف بهترین واقعات قرن بیست افغانستان
نقل و تذکار خواهد نمود ، درینجا محض قید تاریخ این کارنامۀ درخشان اعلیحضرت نادرشاه
غازی به نقل نطق همایونی که در روز افتتاح فا کولتۀ طبي در قصر دلکشا مواجهه هيئت وزرا.
و مامورين و بزرگان مملکت در برابر معروضۀ وزارت معارف افغانستان فرموده اندا كتفامینمایم

- نطق ذات شاهانه -
در روز افتتاح فاكولتۀ طبی
وزير صاحب معارف !
من ازين بيانات شما مسرور و بدرگاه کبریائی مشکورم که خداوند افغانستان را
نه تنها از بلای خطرناك انقلاب نجات ، بلکه به بسا اصلاحات واقدا مات نا فعۀ ديگر نيز
موفق ساخته ماو شما را به نیل همچه يك تقريب سعیدى که برای افتا ح يك مؤسسۀ نهایت
مفيد عرفانی دران اجتماع کرده ایم نائل ساخت .
اگر این فا کولتۀ طبيه «يونيورستى » را که امروز يك پیمانۀ خوردی اثبات وجود
کرده است ، یکدانۀ تخم توت تشبیه نمائیم ، شاید که مطلبم را بخوبی ذهن نشین سامعين کرده
خواهم بود ، طوريكه يك باغبان در موقع کاشتن همان خال دانۀ تخم توت يكجهان آمال خودرا
باو مربوط و در اثر نظارت وآبياري ازان اورا بصورت نهال ورفته رفته يكدرخت تنومند
ثمرداری باز می آورد من نیز از خدای برتر استعانت میخواهم تا از لطف خود بمساعدت
۷۹۹


شماره ( هشتم ) سال دوم افغانستان و دار الفنون (۷۱)

ملت عزیزم و وظیفه شناسی مامورین مربوطه ؛ این مؤسسه عرفانیه را که فعلا خورد
و خیلی مشابه بهمان دانه توت است يك دار الفنون عالی بسازد ، از فیوض آن حکومت و مملکت
ما را مستفید و از میان آن چنان طلابی کامیاب برآیند که از حیث اخلاق و تربیه و از جنبه تحصیلات
علمی و فنی بهترین نمونه فارغ التحصیلان دار الفنونهای عالم بوده طوری کرشمه حسن اخلاق
و اعمال خود را بافغانستان نشان بدهند تا بجهان و جهانیان معلوم گردد که ملت افغانستان چنان
يك ملت زنده و بیداری است که از یکطرف بمقررات مذهبی خویش پابند ، و از جانب دیگر
شئونات ملی خود را از دست نداده بهمراه شجاعت ارثی از تمام امتیازات عصری بدرجه اول
بهره ور است .
من بدرگاه کبریائی منتهای عجز و شکر گذاری خودم را نسبت باین الطاف بزرگ او
تقدیم میکنیم ، که در دوره خدمت گذاري من اسباب وسائل درست ترقی و اعتلاي ملت
عزیزم را فراهم آورده است ، و ازین مقدمات و مبادی که خوشبختانه از قوه بفعل آمده
می رود ، ما را بمزید لطف خود امید وار میسازد که انشاء الله العزیز افغانستان در آتیه قریبی
بمدارج بلند اعتلاء بهمدستی ملت قدر دان و مساعیات ما مورین صداقت نشان آن توصل
می ورزد .
میدانید که امروز وطن عزیز ما بهمه مؤسسات عرفانی و تعمیم آن و تعلیم و تربیه صحیح
که مجرب ترین دوای دردهای اجتماعی ماست زیاده تر احتیاج دارد ، بهر اندازه که ما و شما
در بسط توسعه معارف و بلند بردن مدارج تعلیمی و بکار انداختن مؤسسات علمی ابتدائی
و متوسط وعالی متدرجاً بذل مقتدرت کنیم بهمان پیمانه موجبات سعادت ملی خود را تامین
خواهیم کرد .
در خاتمه ، من این موسسه عرفانیه را افتتاح و از آغاز آن بوزارت معارف
و عموم علاقمندان عرفانی وملت عزيزم تبريك و از خداوند بمعلمین ومنسوبین و محصلین آن
توفیق میخواهم تا ازین مساعدتهای حکومت حسب مطلوب استفاده و تمام آن آرزو های را
که من وعامه سعادت خواهان وطن از وجود همچه موسسات عرفانی داریم از قوه بفعل بیاورند.
A..


شماره (هشتم) سال دوم
مجله کابل
(۷۲)

پس از ختام این نطق همایونی که برحضار خیلی تأثیر بخشید وهمه را بدعا گوئی ومزید
شکر گذاری از مراحم ونیات عالی شهریاری وادار نمود، عزتمند دکتوررفقی بیگ رئیس
فاکولته طبیه دارالفنون بپاخاسته بعد از استجازه ذات شاهانه بیانیه آتیه را بعرض رسانیده
ازین افکار وآمال خویش در مسرت حضار افزودند.

ثروت های طبیعی افغانستان

معدن طلا :
بقلم آقای احسان خان معدن شناس

این معدن بفاصله ۲ میل بطرف شمال شهر قندهار واقع است که در سال ۱۲۷۷ هجری
کشف گردیده و چندین رگ اعلی و اوسط دارد .
قرار معلومات صحیح، این معدن بشرط تهیه و تکمیل آلات معدن کنی و بکار انداختن آن
بصورت اساسی وفنی برثروت وطن وسیله معتنائی خواهد شد .
علاوه بر معدن مذکور ذرات طلائی را از دریای کوکچه علاقه بدخشان میتوان بدست
آورد ، در جوی های لغمان نیز به مقدار کم ذرات طلا یافت میشود که در نتیجه کاوش
وتحقیقات علمی ممکن است در بعضی حصص افغانستان مخصوصاً (گیاوه نجراب) هم معدن
طلا وجود داشته باشد .

معادن نقره :

درزمانه قدیم نقره از سروادی پنجشیر استخراج میگردید، در بعضی حصه های هندوکش
اسباب خام سیم بافراط می شد سابقاً نمونه آن از غوربند و کوه لند شوتی نیز بوزارت جلیله

۸۰۱


قصر دلکشا
کابل


شمارهٔ (هشتم) سال دوم ثروت های طبیعی افغانستان (۷۳)
تجارت رسیده بود، احتمال میرود که در دیگر حصص افغانستان مخصوصاً هزاره جات نیز معا دن
مهم نقره وجود داشته باشد.
معادن آهن :
معدن بزرگ آهن در جبل السراج و پغمان موجود است ـ در کوه کلچی باف، کوت عشرو
دهن دره شصت پنجشیر و کوه خاك تپه ده سبز وطرف شمالی ده سرخ ومنار چکری وموسهی
لوگر و ارغنده علیا وکوه خورد کابل ولولنج ودهن دره پنجشیر ویخدره ودره میاداد ودایمیرداد
ور دك وکوه سرخ منار وسیاه بینی و سیاه کوه تنگ نواب جبارخان سرخ رودوکوه قلعه
خواجه صاحب وباجور و فرملی وكرم وجدران ودره های بامیان و ارزگان ودره صوف
وقند هار وهرات ومزار شریف وغیره علاقه های افغانستان ترکیبات معدنی آن یافت شده
وتا اکنون تقریباً (٥٠) قسم نمونه آن از مواضع مختلفه بدائره عمومی معادن رسیده است.
معادن مس :
معادن مس در افغانستان بکثرت موجود دارد و نمونه آن از علاقه های مختلف یافت شده
است، در کهنه خمار میدان به کوه چرغائی جمیع ترکیبات معدنی مهمه مس موجود است واین
معدن دارای ذخیره بزرگ واهمیت اقتصادی میباشد وهم معادن عمده آن در چهل ستون و چهار
آسیاوسر آسیا ویخدره ومنار چکری و سیابینی وگلدره وسرخ منار شیوکی و کمری وكوتل خاواك
و علاقه نا واخ پنجشیر و ارزگان ومقرو جلال آباد و قندهار و هرات و واصل آباد و غیره
علاقه جات مختلفه افغانستان کشف گردیده و تاحال تخمیناً ٥٨ (قسم) نمونه معدنی آن بدائره
معادن وزارت تجارت رسیده است.
معادن ذغال سنگ :
در موضع فرح گرد غوربند يك معدن بزرگ ذغال موجود است، در سال گذشته بطور
اساسی بکار افتیده و فعلا باحتیاجات داخلی ما خدمت میکند، معدن مهم و ذخیره بزرگ آن
۸۰۲


شماره (هشتم) سال دوم مجله كابل (٧٤)

در تاله و برفك و نهرين و دره صوف مزار و تاشقرغان میباشد، نمونه های آن از زرمت و غزنی و جدران و تمله و تيزين و غزگی علاقه خورد كابل و كارنده سرای خواجه و قريه دانشمند و دره كوت جلال آباد و موضع ده بالا و کهی شنوار و ارزگان و هرات و ميمنه و غیره جاهای مختلفه افغانستان بمدیریت عمومی معادن وزارت تجارت رسیده است، در بعضی جاها مکمل و در بعضی مواضع خام است و تا اكنون تقريباً (٢٥) معدن آن كشف گرديده است.

معادن ابرك:

ابرك كه تخته های بزرگ آن دارای اهمیت تجارتی بوده و در صنعت آلات برقی از قبیل چای جوش و بخاری و دیگدان و غیره و در ساختن گویای گراموفون و تلگراف بی سیم و جهازات جنگی و تجارتی و در بعضی عملیات تجزیه خانه ها و غیره استعمال زیاد دارد، معادن عمده آن در تنگه نواب جبار خان سرخ رود و كوه تمبنه و كوه نروج درۀ شصت پنجشير و قريه گلين دره پته نجراب و قريه پچی خیل دره پچه غان نجراب و كوه بابا سنگری ولی نجراب و قريه عمر خیل میدان و كوه تسونی علاقه چكدلك موجود است، بعلاوه نمونه های ابرك قسم مسكويت از موضع جماغين تكانه سفلی و قلعه نينجن دهن دره شكر دره و موضع برج گل جان غور بند و كوتل خیر خانه و موضع کاشمند واسلام درۀ لغمان و غيره مواضع افغانستان بدائره معادن وزارت رسیده است در نتيجه معلومات خود متیقنم كه معادن ابرك در جميع نقاط افغانستان بکثرت یافت می شود.

معادن تيل خاك و بيتو من :

چشمه های مهم تيل خاك در هرات موجود است قرار مسموع در دیگر حصص افغانستان مخصوصاً بسمت جنوبی (در گردیز) و بامیان نیز امكان پیدایش دارد و بیتو من كه شیست های روغن پترول دار (نفت سياه) است و در مجاورت شعلۀ آتش سوخته بوی قير ازان متصاعد میشود معدن بزرگ آن در سرپل ولایت مزار شریف یافت شده است.

۸۰۳


( ٧٥ )
شماره ( هشتم ) سال دوم
ثروت هاي طبیعی افغانستان
معدن گوگرد :
گوگرد در افغانستان بكثرت یافت میشود در چین زائی علاقۀ نرخ میدان وشیوکی
وسیغان وقطغن ودرۀ صوف لغمان وميمنه معادن عمدۀ وجود دارد، در هرات تکه های
خورد آنرا از زمین میکنند ، طبقات بزرگ آن در هزارجات و سرحد سیستان وافر است .
معادن سرب وجست و سرمه وغیره:
در وطن عزيز ما سرب بیشتر بصورت سلفاید به گلینت بفرمول
( که ترکیبی است از سرب و کوگرد ) یافت شده است که از کلیه ترکیبات
معدنی سرب مهمتر وتقریباً ( ٨٦ ) درصد سرب دارد ، کلانترین و مهمترین معدن سرب در
فرنجل ( غور بند ) واقع است و از زمان قدیم تا چند سال قبل چندین مراتب بکار افتیده ولی
کار انداختن آن طور اساسی وبصورت فنی نبوده است ، در نواحی هرات نیز معادن گرانمایه
سرب موجود ودر هزار جات رگهای آن بسطح زمین نمایان است .
نمونه آن از پنجشیر و ارزگان و بهسود وبامیان و کهمرد و شنو ار نیز بدائره معادن رسیده است .
خاک جست از علاقه ژوب می برآید که صیقل گران آن را مورد استعمال قرار میدهند
ودر بلخاب نیز پیدا می شود ــ قلعی در علاقۀ بدخشان یافت شده است .
سرمه نزديك ارغنداب بشمال مغرب کلات غلزائی ودر تپه های وردك بشمال غزنی
ودر وادي غوربند ودر علاقۀ آفریدی وغیره جاهای افغانستان یافت شده است .
معدن نیکل در موضع سر کوخ جدران کشف گردیده است .
معادن سنگ ریشه :
سنگ ریشه یا پنبه کوهی در وطن محبوب ما بمقدار زیاد یافت شده است و دارای اهمیت
تجارتی میباشد ، این سنگ مانند پیله ابریشم از تارهای نازک تشکیل گردیده و در ممالك
متمدن دارای اهمیت بوده استعمال زیاد دارد ، از سنگ مذکور براي عمله اطفائیه دريشي
٨٠٤


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٧٦)

و دست کش وکلاه و غیره می سازند که در حین حریق میان آتش رفته اطفال و اموال را
بیرون نمایند و هم ازان دستمالها درست میکنند که هر وقت چرك شود به آتش می اندازند
تا چر کش سوخته و خودش پاك وصاف گردد معادن آن در غزنی وجدران و المره وعلاقه
خو کیانی و ارغنده و کوه پاکوان قلات و هزارجات وشنوارو کوه از رجاچی و مزار و کوه شیر
دروازه کابل ( زیر کاسه برج ) وغیره مواضع مختلفه افغانستان کشف گردیده است .

سنگ شاه مقصود :

معدن عمده سنگ شاه مقصود که ازان تسبیح ها و اسباب سنگی وغیره می سازند در قندهار
موجود بوده و در تنگی غارو وغور بند نیز معدن آن مکشوف و در دیگر حصص مختلفه افغانستان
هم امکان پیدایش دارد .

گرافیت :

گرافیت یك جنس ذغال سنگ و مشهور به سرب سیاه و در ساخت قلمهای پنسل و
خمیر کتالی ها وغیره استعمال زیاد دارد ، در وطن عزیز ما به مقدار زیاد یافت می شود
مخصوصاً در شاه کابل خورد علاقه میدان و کوه قرغ چوکی ارغنده و کوه جوانمرد قصاب
و استا لف و چها ریکار وغیره جاها معادن عمده آن کشف گردیده است ، چوهی باروت را
نیز از گرافیت بدست می آورند .

آهك ، شوره ، چونه ، مرمر و غیره :

آهك در میدان قندهار بکثرت موجود است شوره در جنوب مغرب افغانستان و دیگر
جاها بمقدار زیاد پیدایش دارد و در آب کاریزها سرایت میکند چونه در غور بند ، درهٔ میاداد
و کوه قرغ و ده سبز ولو گر و در نز دیکی قرغه و در حدود بند غازی و غیره جاها بمقدار
وافر یافت میشود ، معادن عمده سنگ مرمر در علاقه میدان و خواجه بغرا و هزره بغل در
کوه تنگی نجراب و کوه قرغ و رخام در میمنه و قندهار وهزاره جات وجود دارد .

٨٠٥


شماره (هشتم) سال دوم ثروتهای طبیعی افغانستان (۷۷)

سنگ صابون را میتوان از کوه تنگی نجراب و کوه سالنگ و موضع گیاوه و غزنی
و جلال آباد وغیره جاها بدست آورد بالاخره سنگ کوارتز یابلور طبقي از اکثر حصص
افغانستان مخصوصاًشيوكي وغزنی ولولنج و درۀ نازیان و چهار آسیا وغیره جاهادستیاب میشود

نمك ونيل توتيا و نوشادر وغيره :

نمك در اکثر حصص ولایات شمال ( مزار وقطغن ) ودره نمك آب غوربند بمقدار
وافر یافت شده است ، در موضع شا توت تذنگی سیدان وعلاقه جات مختلفۀ ديگری نیز وجود
آن گمان میرود ، نیل توتیا در کوه زیارت میرسید مراد بلخاب و کوه جوانمرد قصاب و
نوشا در درغوربندوبیمنه وزاك ( زمچ ) ونوشادر ازسرحد سیستان ومضافات آن استخراج
میگردد ، خاك زمچدار ( زمه یاپتکری ) ازغوربندولولنج وبلخاب نمك ميگنيشيا از غوربند
و ديگر ترکیبات معدنی را میتوان از اکثر نقاط افغانستان بدست آورد .

جواهرات :

معادن جواهری در میان کابل وجلال آباد و بدخشان و هلمند وغیره جاهای افغانستان
موجود است ، معدن یاقوت در جكدلك و کره ارغنده ومقر وميدان ومر کی خیل خو گیانی
ونورستان ، وزمر د به وایگل درۀ پيچ وجود دارد لعل ولاجورد ، بدخشان را شهرۀ آفاق
ساخته است گمان میرود که معدن لاجورد در بهسود ولعل در ارزگان نیز پیدایش
داشته باشد ، يك معدن امی تست ( یاقوت کبود يا ياقوت رمانی ) جدیداً درقندهار کشف
گردیده که در ساخت نگینه ها و آلات زیور ، دارای قیمت و نفاست خوبی میباشد .

٨٠٦


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۷۸ )

- مبدء ظهور کاغذ و رول آن در مدنیت -
مغرب زمین
بقلم احمد علیخان مترجم فرانسه
ترجمه از شماره ٤٦٦٨
الو ستراسیون
پاریس

اگر در اواسط قرن ١٥ حینیکہ ( گیو تا نبرگ ) Gutenbergue آلمانی ( تی پو گرافی ) یعنی سیستم چاپ حروف متحرك را ایجاد کرده بود غیر از کاغد های خانبالغ پوستی، کاغذ های پارچه وجود نمیداشت تا حروف متحرك روی صفحات آنها گردش کنند گاهی چاپخانه و امورات مربوطه آن انبساط و توسعه حاصل کرده نمیتوانست چون در قرن ١٥ قبل از اختراع چاپخانه حروفی کاغذ پارچه و غیره اختراع شده بود، ایجاد حروف متحرك چاپ موارد استعمال پیدا کرده رواج و عمومیت کلی بخود گرفت. پس چون رول کاغذ در مدنیت مغرب خواص عمده پیدا کرد لازم دیدیم اوراق تاریخ عمومی مدنیت را ورق گردانی نموده تجسس کنیم در چه عصری کاغذ وارد اروپا شده، چطور استعمال آن در اکناف یورپ منشعب گشته و اولین موارد استعمال آن چه ها بوده.
اسم کاغذ که بزبان فرانسه ( پاپیه ) Papier میباشد از کلمه لاتینی ( پاپی روس ) ( Papyrus ) استخراج شده، لیکن اصلا به موادی اطلاق میشد که غیر از مغز نبات ( پاپی روس ) که مصریان از آن کاغذ درست میکردند مواد دیگری بود. اصول ساختمان آن عبارت ازین بود که ابتدا از مواد مذکور ورقه ها درست کرده افقاً روی هم میگذاشتند. بعديك يك سطوح مذکور را مرطوب کرده بالنگر فشار داده هموار می نمودند و بالاخره در آفتاب خشك ميكردند .
در قرون وسطی بعضی اوقات همین اسم ( پاپیروس ) را به ( پاپیه ) یعنى كاغذهاي پارچه اطلاق ميكردند، بعضي مولفین در آثار خود ( پاپی رو ) ( Papiro ) و ( پاپی را ) ( Papira ) نیز ذکر کرده اند حتی دريك جائی ( شارتا بومبي سینا ) ( Charta Bambicina که آنرا نه

٨٠٧


(۷۹) مبداء ظهور کاغذ شماره (هشتم) سال دوم

(کاغذ ابریشم) بلکه کاغذی که از شهر با میکس Bambyse قریب الپ آمده باشد میتوان
ترجمه کرد و هم اسم برده شده و (شارتاکوتی نیا) (Charta cuttunea) که کاغذ پارچه
میتوان نامید هم وجود داشت. کاغذ اخیرالذکر که در اغلب مضامین ازان اسم برده شده غیر
مواد (پاپیروس) که عبارت از الیاف نباتات بوده و بعد از مدتی خم و شکست پیدا میکرد
یکنوع خمیرۀ بود که آنرا بطریق ذیل تهیه میکردند: — ابتدا پارچه های تکه تکه و کهنه را
جمع کرده در آب ترمیکردند بعد توسط چکش های چوبی یا دندانه هاي چكش نماي
چرخی که بشکل پرۀ اسیاب بود و اصلا آنرا اسیاب هم مینامیدند و بكمك
آب حرکت میکرد پارچه های پوسیده را لت مینمودند. در نتیجه تحلیل اجزای پارچه خمیره
بدست میآمد که کاغذ های پارچۀ معمولۀ قرون وسطی را ازان درست میکردند. پارچه هائی
که در ساختمان این نوع کاغذ ها بکار رفته اند اصلا خوب معلوم نیست و حالا تمیز داده
نمیشود که کدام کاغذ پارچه و کدام کاغذ پنبه ئی میباشد، لیکن از روی تجزیه میکروسکوپی
یکی از اوراق قدیمه اینقدر معلوم میشود که از پارچۀ کتانی و شانه دانه ساخته شده اند.
در میان اقوام قبل از همه چینائی ها بفکر افتاده اند تا این نوع کاغذ را درست کنند واز
روی روایاتی که عموماً طرف قبول افتاده معلوم میشود اول کسی که اصول فوق را اختراع
کرده است (تسای لون) (Tsai-Loun) چينائی بوده که در قرن اول بعد از مسیح به ایجاد
آن نایل شده است موجد مذکور از ساکنین (لی یانگ) (Lei-Yang) ایالت «هونگ ـ چه او»
HungTcheou و لایت هونان Hou Nan بشمال «کانتن» Cantan بوده است. — این
کاغذ مدت چند قرنی از چین خارج نشده بود تا اینکه در جنگی شاهزادگان ساسانی بر چین
غلبه یافته کاغذ برای اولین دفعه در ٧٥١ مسیحی به ایران آوردند بعد يك فابريك مهم كاغذ
سازی در سمرقند تاسیس گردید و این صنعت جدید بقرار شهادت «طالبي» نویسنده قرن
یازده شهرت خوبی پیدا کرده بود، از سمرقند کاغذ به سرعت تمام در تمام عالم اسلام
انتشار یافت زیرا بقرار اظهارات رشید الدین در ٧٩٤ يعنی تقریباً نیم قرن بعد بازار کاغذ
فروشی در بغداد تشکیل شده بود چنانچه بعضی نمونه های این کاغذ ها که عبارت از نوشته جات

۸۰۸


( ۸۰ ) مجله کابل شماره ( هشتم ) سال دوم

قلمی عربی ويك ورق حل مسائل ریاضی است ( فعلا در موزیم ملی پاریس موجود است ) درسنه ۹۷۰ بعد از مسیح در شیراز نوشته شده است . در بریتش موزیم انگلستان نیز همعصر این قبیل اسناد تاریخی وجود دارد .
در طی قرن نهم و دهم با وجودیکه ( پاپیروس ) یعنی قرار تعبير عبداللطيف عربی داکتر بغداد که در کتاب مسافرت تحریری قرن ۱۲ خویش آنرا ( کاغذ گیاه مصري ) ترجمه کرده است در مصر موجود بود اعراب دمشق کاغذ پارچه را وارد قاهره و اسکندریه نمودند . کاغذ ( پارچه های کهنه ) که بر طبق اصول چینائی ها ساخته می شد توسط اعراب در ، تری پولی ، Tripoli وشام و بعد در اسپانیا وجاتی وا Jativa منتشر گردید .
طبعه كاغذ وارد ( کور دو ) ( ۱ ) Cordou مرکز خلافت اسلام در اسپانیا گردیده از انجا به اروپای مسیحی منشعب گشت یهودیان اسپانیا برای اولین دفعه در قرن ۱۲ اسباب کاغذ سازی مغرب زمین را ایجاد کردند ، کشیش آنوقت ( کانی ) Clnuy كه موسوم به « پیغ موغیس» Pierse Maurics بود و معمولا او را پیغ، متبرک میگفتند ( ١١٥٧ - ١٠٩٤ ) در طی زیارتی از اسپانیا بعضی حصص مضامین معاهده Talmud ( تلمود ) را بر اوراق پارچه ثبت یافت زیرا در کتابی موسوم به ( معاهدات برعلیه یهودیان ) مرقوم است که مواد اوراق ( تلمود ) ( پارچه های کهنه و یا کدام شی پست تری دیگری ) میباشد . لیکن کشیش مذکور عقیده خود را نسبت به مواد مذکور تغییر داده بود و آنهم پسا نها معلوم شد که از نقطه نظر پروپاگند های مذهبی بوده است .
بعد از اخراج مورها ( اعراب ) از اسپانیا شاهن و ارا گون، ( ۲ ) Aragon اسباب كاغذ سازي يهوديان را وسیله خوبی برای جلب عایدات در مملکت خویش یافته بعضی فرامینی

(۱) شهری است در اسپانیا که مرکز خلافت خاندان بنی امیه بوده و دران آثار عمرانات ومسا جد بزرگ اسلام معمور بوده .
(۲) حصه شمال شرقی اسپانیا میباشد که به ولایت تقسیم شده بود و پایتخت آن ( سارا گس ) بوده است و مدت مدیدی در قرون وسطی مملکت مستقلی بود .

۸۰۴


شماره ( هشتم ) سال دوم مبدء ظهور کاغذ ( ۸۸ )

که مخصوصاً در آن قطار فرمان ۸ فوریه ۱۲۷۳ جیم اول Jaime 1 را میتوان حساب کرد نسبت به مالیات بندی آسیاب های آنها صادر کردند. چنانچه در اسناد قدیمه تاج اراگون در برسلون، دقیقاً نوعیت این مالیات های شاهی مذکور است.
این فابریک های کاغذسازی یهودیان در «اگزاتی وا» Xatuia یا (ژاتی وا) (۱) قریب «والانس» در قرن ۱۲ شهرت بسزا داشته و از طرف مسافرین با تمجید و ستایش زیاد یاد میشد چنانچه اوریسی در کتاب تعریفات اسپانیا اشاره به آنها نموده است بعدها در اثر زجر و تصدیعی که به یهودیان میرسانیدند فابریکه های فوق به شهرهای دیگر نیز انتقال یافت چنانچه یهودیان ابتدا بطرف شمال اسپانیا مهاجرت نموده ابتدا صنعت خود را در شهر «ژرون» Jerome وازا نجابخاك فرانسه انتقال داده در شهر ناربن Nerbune (۲) و «پر پی نان» Perpignan (۳) و (من پولیه) Manpellies (٤) برقرار نمودند . در اواخر قرن ۱۳ آسیاب های کاغذ سازی درین قسمت ها وحتی قسمتهای شمالی و در (شامپانی) نیز تاسیس گردید. بعد از نیکه یهودیان دسته های زیاد کاغذ را به فرانسه و آلمان و ایتالیا وارد کردند اسباب های دیگری در (ترواز) Troyes (٥) و «نورا مبرگ» Nuremberg (٦) و مخصوصاً در (فابریانو) Fabriano (۷) که در آنجا به بعضی مراتب اکمال هم نایل گشت تاسیس گردید.
طوریکه کاغذ خا نبالغ پوستی در قرن ۸ مقام پا پیروس را گرفته بود کاغذ پارچه نتوانست به آن سرعت جاه نشین کاغذ پوستی گردد زیرا کاغذ اخیرالذکر و یا این نوع اوراق چرمی که آنرا پرگا منا Pergamena نیز میگفتند و در شهر «پرگام»

(۱) شهر دراسپا نیا در ایالت «والانس» .
(۲ – ۳ – ٤) شهرهای جنوبی فرانسه که قرب سرحدات اسپانیا واقع اند.
(٥) شهر شمال شرقی فرانسه .
(٦) شهر المان (۷) شهر ایطالیا .


شماره ( هشتم ) سال دوم
مجله کابل
( ۸۲ )

با پوست بز و گوسفند که به مالش سنگ صیقل میکردند ساخته شده بود بواسطه دوام
و صفت کلفتی خود مورد دقت عموم شده بود.
امپراطور المان فزه وريك دوم (Frederic ll) پادشاه سيسيل ( ١٢٥٠ - ١١٨٤ )
استعمال کاغذ پارچه را بجهت عدم دوامش قدغن نمود لیکن الفونس پادشاه بصير «کاستیل»
( ١٢٨٤ - ١٢٥٤ ) در استعمال هر دو نوع کاغذ احکامی صادر کرد که کاغذ پوستی مخصوص
امورات مهمه و کاغذ هاي پارچۀ برای سایر چیزها استعمال شود با وجوديكه كاغذ پارچه
ضديت های سلاطین را نسبت به تعمیم خود متحسس شد معذالك در اثر صفاتی که در وجود او
مضمر است سداید وارده را بر طرف کرده جانشین کاغذ پوستی گردید - در میان قدیم ترین
اسناد اروپائی که روی صفحات کاغذ پارچه نوشته شده میتوان نوشته جات قلمی لاتین را
که از دیر «سیلوس » اسپانیا قریب « بورگس » بدست آمده متذکر شد . یکی از آن
اسناد عبارت از کتاب Glassairelatiu میباشد که زیاده از دو صد صفحه دارد و بعضی صفحات آن
در اوراق پوستی پیچیده شده اند در اثر تجزیه واضح نمودند که کاغذ کتاب مذکور از الیاف کتان
خیلی تحلیل شده ساخته شده و اوراق آن با صمغ سرش گردیده است در هر دو طرفه صفحات آن
بزبان « و زیگوتی » Wiaigothigue تحریر شده و از روي آن می شود تا ریخش را
به قرن ۱۲ موکول ساخت .
غیر از کتاب مذکور اسناد ديگري نيز از يادگارهای آن عصر موجود است چنانچه
در میان اسناد قدیمه « بارسلون » معاهده الفونس شاه بصير «کاستیل » روی کاغذ پارچه
موسوم به شارتا كميوني (Chartacammunis) موجود است وعلاوه بران در کتابخانه
«اسکوریال » ترجمه کتاب ارسطو از زبان لاتینی نیز وجود دارد .
درین عصر هنوز هم کاغذ قیمت نسبتاً بلندي داشت تا اینکه مود عمومى البسه نخي لباسهاي
پشمي را از بین برده برای صنعت کاغذ سازي زمينه ترقی را وسیع ساخت بلی پارچه های
کهنه البسه جات برای ساختمان کاغذ كمك زيادي كرد و در نتیجه قیمت کاغذ پارچه نسبت
به کاغذ پوستی تنزل نمود .

۸۱۱


شماره (هشتم) سال دوم مبدء ظهور کاغذ (۸۳)
در آن فرصتی که راهبین صفحات کاغذ پوستی را ناخن زده تراش میکردند و کاپی
نوشته جات قلمی نویسندگان قدیم را شسته برای احتیاج خود صفحات سفید آماده
میکردند اگر کاغذ پارچه بنوبه خود ظهور نمیکرد وصفحات سفیدش را برای مضامین محتاجان
و شایعات مختلفه تقدیم نمیکرد شاهکاری های ادبی قدما همه از بین میرفت . پس
رول کاغذ چه از نقطه نظر تاریخ تجارتی وتخنیکی وچه از روی انبساط مدنیت
فوق العاده قابل ملاحظه است .

چه لذت یارب اندر هست و بود است
شگافد شاخ را چون غنچه گل
دل هر ذره در جوش نمود است
تبسم ریز از ذوق وجود است
علامه داکتر اقبال

۸۱۲


(شماره) (هشتم) سال دوم مجله کابل (٨٤)

کشیفات جدیده یا اخبار علمیه

از مجله « دو عالم » فرانسوی
ترجمه بقلم آقای سید قاسم خان
تحقیقات پروفیسور پیکارد
در جو هوا

چندی قبل پروفیسور « پیکارد » که اولین پرواز هوائی خود را جهة کشف عوالم
فضائی وطبقات جوی انجام میداد ، عالم را متحیر و راجع به نتایج سیاحت خارق العاده
خود گوش به آواز ساخت ولی دران مرتبه بنا بر وقوع بعضی عوارض غیر مترقبه
پروفیسور مرصوف از سیاحت واقدام بزرگ خود آنطور یکه منظور داشت نتیجه گرفته
نتوانست . و در بازگشت تفصیلاتی را که به بعضی از دوستان خود جمعی از کنج کاوان داد
به تعبیرات متعدد و انواع مختلف منتشر شد . بر یآ وجه عالم بزرگ که در انجام مقصود عالی
خود عزم جزم نمود حیات خویش را در سر آن شرط گذاشته بود بفکر تجدید اقدام افتاده
نوا قصی را که بار اول اسباب زحمت و موجب ناکامی او شده بودند ، حتى المقدور رفع
و با تجهیزات لازمه که تفصیل آن در ذیل خوانده می شود دو باره به سیر فضائی پرداخت .
اگر بدرستی مقایسه شود کلیه پرواز های هوائی به نسبت فرو رفتن های زیر بحر
و اعماق در یاها بارها سخت تر و خطر ناك تر است زيرا اولا جلد فلزى كه
غواص در داخل آن محفوظ میبا شد از سبد گاهی بالون صعود کننده ، بمقابل فشارها
و پیش آمدهای طبیعی وعارضی متین تر و محکم تر میباشد . و دیگر این که اقدامات غواص
و فرورفتن در زیر بحر متواتر و بسیار واقع شده و تقریباً يك عمر عادی گشته و وقایع غير

۸۱۳


[BLANK PAGE]


منار چکری کابل


شماره (هشتم) سال دوم تحقیقات پروفیسور پیکارد (۸۰)

مترقب كمتر دارد . خلاصه عمل صعود ثانوی پروفیسور بدون سکته گی بالون و پیش آمد
ناگوار انجام یافت و زمان بالا گرفتن ایشان به اندازه دلخواه پروفیسور پیکارد و همراهش
(ماکس کوزین) دوام کرده به ایشان اجازه داد، پروگرام خود را که در پایان ذکر آن
می آید، انجام و اجراء نمایند .
ارتفاع آخرین که به آن واصل شدند، تقریباً همان ارتفاعی بود که دفعه اول به آن
رسیده بودند و آن عبارت از (۱٦) هزار متر و چیزی بیشتر بود .
این ریکار دی که پیکارد حاصل كرد يك ريكارد مهمی است که مقایسه با مسابقه های سابقه
نشده این ارتفاع قیمت و اهمیت آن را روشن تر میسازد . و اگر نظری ولو سطحی هم باشد
به تاریخ ترقیات هوابازی افگنده و به قرن ۱۹ عطف توجه شود این فرق یا این پیشرفت
علمی واضح تر خواهد شد : ـ کمی قبل از اختراع مونتگویفر Montgolfiere ، یکنوع بالون
ابتدائی ، ( پیلا تردو روزیه ) در خریطه بالون هوای گرم شده تحت فشار را گنجانیده
به این طریقه موفق شد که به ارتفاع ٦ هزار متر صعود نماید . این اندازه برای آنوقت
با مد نظر گرفتن خطرات عدیده این چنین يك پرواز آنهم بوسيلة يك ماشین بی احتراق
کافی بل مهم بوده است .
بعد از آن در سنه ١٨٦٢ ( گلیشن ) ( واکوکسول ) موفق شد که بذریعه بالونهای
عادی به ۸۸۰۰ متر ارتفاع پرواز نمایند و در ۱۸۷۵ ( سیول ) ( گروسه سپینلی ) و
(تی ساندیه) درین راه کوشش زیاد کردند ولی به ریکارد فوق نرسیده و دو نفر اولی
در تلاش غلبه برگلیشن و رفیقش جان دادند .
و آخرین ریکارد ارتفاع با بالون آزاد (قبل از پیکارد) در ۱۹۲۱ بذریعه (برسون)
و ( سورنگ ) دو جوان دلیر المانی اجراء شد که به بلندی ( ۱۰۸۰۰ ) متر پرواز
کردند و در ۱۹۱۳ نیسان ( یمه ) ، (شیندر ) و (ستوك ) همان شخصی که بار اول
با طیاره در قله (پوی دو دوم) سطح مرتفع جبال فرانسه، فرود آمد ، به تحصیل همان
ریکارد موفق شدند.

٨١٤


(٨٦) مجله کابل شماره (هشتم) سال دوم

به این طریق دیده می شود که پروفیسور پیکارد يك جست فوق العاده از نیمۀ کلية ریکاردهای
سابق بلند تر رفته و اگر از نقطۀ نظر سپورت گفته شود نامبرده اول کسیست که در اعماق
«عدم گاه ممتنع خیالی» نفوذ یافته.
شرح مسابقة بالون ها در فوق ذکر شد حال آمدیم بر طیارات و صورت ترقی آنها
باید مدنظر گرفت که طیارات قبل از پیکارد هم ریکارد بالونها را مغلوب ساخته بوده اند :-
(شامپیون) طیاره چی در ۱۹۲۱ به ارتفاع ۱۱۷۱۰ متر پرواز کرده و بعد از ۱۹۲۹
توسط (نوهن هوفر) المانی که به (۱۲۷۱۰) متر رسید ، مغلوب گشت .
میگویند که ازان وقت به بعد يك نفر طیار چی امریکائی موسوم به (سوسك) این ریکارد
را هم شکسته به ۱۳ کیلومتر ارتفاع رسید ولی چون این اقدام امریکائی بصورت علمی مراقبت
نشده ما صحت و سقم آن را یقین کرده نمیتوانیم زیرا بسیار سهل است که طیاره ران در فضا
حالات نشان دهندۀ اندازۀ ارتفاع را بدست بالا ببرد. پس باین جهت مراکز علمی پرواز
سوسك را چندان اعتبار نمی دهند .
ولی طیارات اتوماتیکه «خود کار» یعنی آن طیاراتیکه بدون انسان تنها و خالی پرواز
میکند و حامل آلات نشان کنندۀ ارتفاع و دیگر مقیاسات فشار و غیره میباشند ،
از پیکارد خیلی بلند تر صعود کرده اند . اولین طیارۀ خالی که از کار خانۀ گاز
(ویلیت) در ۱۸۹۷ پرواز داده شده بود عل الفور به ارتفاع ١٦ هزار متر یعنی ارتفاع
اخیر پیکارد، بالا رفت . این بالونهای اتوماتيك عملیات اعجاز نمائی را در مشق
هوا بازی و مسابقه در ارتفاع ظاهر ساخته اند و در ۱۹۱۳ یکی از این قسم طیارات که
از رصدگاه (پاوی) پرواز داده شده بود به ۳۷ هزار متر رسید .
به این طریق اگر به نظر سطحی دیده شود عملیات پروفیسور پیکارد بجز جنبه سپورتی
که شجاعت بی نظیر خود و همراهش را نشان میدهد ، دیگر تعریفی ندارد ولی هرگاه به دقت
ملاحظه شود معلوم میگردد که مرام پروفیسور پیکارد نهایت عالی و عبارت بوده از تحقیق اشعۀ
نامعلوم موسوم به (كاسمك) !

۱۰


شماره (هستم) سال دوم تحقیقات پرو فیسور پیکارد (۸۷)

ما درینجا از شرح علمی اشعه كاسمك صرف نظر کرده همینقدر می نویسیم که اشعه مزبور
از نتیجه سرایت Conductilirllite است و در هوا به مشاهده رسیده و اجسام حاصل برق را
به تفریق کم و زیاد از آن قوه فارغ میسازد و قوة برق را جذب میکند و در حقیقت خود آن اشعة
يك قوة طبیعیه برقیه گفته میشود. و اگر این اشعه بطور قطع و صحیح به انسانها معلوم
و طریق استعمال آن ظاهر شود در دفتر علم باب جدیدی را باز خواهد ساخت بلکه طلبه
قسمت های تمدن کنونی و عوامل ترقیات امروزی عالم را دگرگون و تبدیل خواهد کرد.
و آنچه انسان امروز از آن کار میگیرد بکلی فراموش شده عناصر جديدي روي كار
خواهد آمد و بر اقتدار بشر بمراتب افزوده خواهد شد.
قبل از اقدامات پروفیسور پیکارد هم انسانها بوجود این اشعه معتقد بودند و بعضی
از خواص آن را نیز میشناخته اند ولی مسئله درین بوده که از روی تحقیقات علمی که قبلا
بعمل آمده و فرض شده بود که اشعه كاسمك از آفتاب پیدا میشود، بایست سرایت هوا
وقتیکه انسان بطرف آفتاب بلد میرود کم شود. حالانکه برخلاف هر قدر به آفتاب
نزديك ميگردند سرایت آن زیاد میگردد . و همین نکته خاطر علما را متردد ساخته بود
ولازم افتاد که جهة حل این عقده یا کم از کم جهة خارج شدن از این ظلمت اولتر از همه
اندازة زيادت سرایت هوا در بلندی های مختلف مخصوصاً در ارتفاعات زیاد ذریعه آلات
مخصوصه سنجیده شود
پس پرو فیسور پیکارد و رفیقش در تمام مدت صعود با آلات مخصوص همین اندازه
سرایت هوائی را سنجیده و کوشیده اند که آیا این اشعه از زینت Zenith ، مرتفع ترین
نقاط آسمان ، و نقطه عمودی می آید و یا از کدام نقطة افق و از کدام جهة دیر دریافته اند که
سرایت هوا هر قدر انسان بلد برود زیاده تر میشود ولی خیلی بطی تر از آن صورتیکه اشعه
مزبور از کدام نقطه خارج فضاء آمده باشد. و از روی ارقامیکه بدست آمده معلوم میشود
که باید اشعة كاسمك از يك نقطة خيلى بلند فضاء بوجود آمده باشند. در اینکه آیا این فرض یاسنجش
پروفیسور پیکارد صحت دارد یا نه حقیقتاً چیزی گفته نمیشود زیرا برای دریافت حقیقت يك

۸۱۶


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٨٨)

مسئله ، از سنجش ها و تخمینات ابتدائی اغلب نتایج صحیح بدست نمی آید ولی آن نتایج اساس و مبداء اقدامات آینده می باشند و درین هیچ جای شك نیست که علمای آینده از همین کشفیات ابتدائی پیکارد فوائد عظیمی خواهند گرفت و در راه حل مشکلات این تحقیقات اولیه برای شان بمنزلة يك چراغ روشن کار خواهد داد .
قبل از پیکارد وجود اشعه كاسمك بواسطة يك نفر آلمانی موسوم به ( رژنر ) کشف شده بود ولی در آنوقت فرضیات موصوف اعتبار داده نشده بود اکنون که پیکارد هم همان عقاید و فرضیات را تائید کرد نه تنها احتمال وجود اشعه كاسمك از نظر علما مبدل به یقین گشت بلکه جزئیات دیگری را که بعدها بلا شك مقدمة اكتشافات مهم واقع خواهد گردید نیز واضح شد .
یکی دیگر از ملاحظات حیرت آور پروفیسور پیکارد اینست که در پرواز اول ( که ناکام شد ) نیمه رخ خارجی سبد ( نشیمن گاه بالون ) را سیاه و نصف دیگر آن را سفید رنگ داده بود و خیال داشت که اگر در طبقات مرتفع احساس سردی کنند ، رخ سیاه آن را مقابل آفتاب برگردانند ( زیرا رنگ سیاه حرارت آفتاب را جذب میکند و بهمین جهته البسة زمستانی را نیز سیاه میسازند ، مترجم ) و هرگاه در ان قسمت ها گرمی احساس شود ، رخ سفید نشیمن گاه را طرف آفتاب نگه دارند چرا که رنگ سفید اشعة آفتاب را از خود دور کرده حرارت را جذب نمیکند و ازینروست که لباس تابستانی عموماً سفید میباشد مترجم ) و چون در ان دفعه اولی گرمی زیاد حس کرده بود ، در اقدام ثانوی تمام اطراف سبد نشیمن گاه بالون را سفید رنگ داد ولی درین بار بعوض گرمی شدید سردی زیاد حس کردند . بنابرین پروفیسور پیکارد مصمم شد که دفعه دیگر رخ خارجی سبد نشین گاه را بجای رنگ سفید و سیاه ، خاکستری رنگ دهد .
به این طریق مسلم شده است که اقدام پیکارد و کوژین ( رفیقش ) نه تنها از نقطه نظر سپورت بلکه از جنبه علمی نیز خیلی مفید میباشد . و باید همین چند مبدأ علمی که پروفیسور مزبور کشف توانسته ، اعتبار زیاد داده شود زیرا معلوم است که علم بدون اساس و مأخذ هیچگاه ترقی و تکامل پذیر شده نمیتواند . پس باید همه به يك زبان پیکارد و رفیقش را از موفقیت های شان تهنیت گفته برای شان توفیقات مزید بخواهیم .

۸۱۷


شماره (هشتم) سال دوم انواع نارنج (۸۱)

انواع نارنج

عموم انواع نارنج خوب و بتخصیص پرتقال بهترین انواع میوه است برای اطفال زیرا
خوف (ارتباك) ضعف معده ندارد.
مادر میتواند که باولا د خود در هر وقت روز افشرده پرتقال بدهد زیرا درین ماده
فیتامین موجود است که در نشو و نمای اولاد خوررد خدمتی بسزا میکند بلکه بعضی از
دو کتورها عقیده دارند که بسیار خوردن پرتقال مادة در بدن تولید میکند که
بسیاری از تبهای موسمی را دفع می نماید بلی افشرده پرتقال بهترین مواد غذائی است
برای مریضان تب موسمی.

بهترین رنگها

رنگ از مهمترین عو املی است که در زینت خانه و حسن اثاث البیت اثر میکند
اگر چه ذوق مردم در پسند رنگ مختلف است ولی بعضی رنگهاست که در ان چندان
اختلاف نیست مانند رنگ سیاه که در نظر بسیار مردم انقباض آور است و رنگ زرد
و بنفش را همه مردم پسند دارند ـ متخصصین طبائع انسانی میگویند تناسب رنگهای داخل
خانه بسا که سبب فراخی عیش خانه دان میگردد برخلاف آن رنگهای که از ترتیب عاری باشد
گذران زوجیت را تلخ می سازد، به ثبوت رسیده که بعضی امراض عصبی برنگها
علاج میشود وظهور تاثیرش در خورد سالها بیشتر است تا جو انها در بعض شفاخانه های
اورپا بوا سطهٔ رنگها علاج میکنند.

قهوه برای اولاد

ماده کافیین موجود در قهوه منبهی ست بزرگ و افراط استعمال آن تاثیر بدی در
اعصاب می کند چنانکه شاربش را عصبی مزاج می سازد ازینجهته باید قهوه باطفال بسیار کم


شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۰)

بدهند و همیشه با شیر بیا میزند ـ متخصصین اطبا میگویند ـ اولادیکه در کمسالی بشرب قهوة ساده عادت کنند در پسانها بی نهایت عصبی مزاج می شوند .

توجه بدندانها

بی احتیاطی در خصوص برس دندان و گذاشتن آن را در هر جای پاك و نا پاك خصوصاً در جائی که گرد و غبار باشد ممنوع است چه در غبار میکروب بسياري ميباشد ـ یکی از داکتر های دندان در امریکا میگوید شخصی برس غبار آلودی را بدندان استعمال کرد و بدان سبب بیره اش زخمی شده سمیت پیدا کرد و با اندك مدتی مرد ـ امثال این حوادث بسیار است ـ تلافی و چارة آن هم پاك وستره نگهداشتن برس دندان می شود وبس .

تنظیف چوب

هر گاه چند قطره محلول نوشادر در آب بیندازند و صافه را دران غوطه داده میز و چوکی وسائر اسباب چوبی را بدان پاك سازند رنگ آن اسباب که تغییر خورده باشد دوباره روشن میگردد محلول نوشادر برای پاك ساختن ظروف مسی هم خوب است و اگر چند چکه[؟] بر فرش بیفشانند حشراتی که دران پنهان گشته میگریزند .

روشنائی سرد

استاد چورج کلود فرانسی چراغی اختراع نموده دارای شعاعی سفید وسرد .
نور این چراغ صنعی خیلی قریب بنور آفتاب است چنانکه تابشش رنگهارا بحال خودش گذاشته وهیچ تغییری دران پیدا نمیکند بر خلاف دیگر چراغها که در رنگها تاثیر نموده ورنگش را مخالف رنگی اصلی آشکار می سازد .

۸۱۴


شماره ( هشتم ) سال دوم
تعداد ستاره ها
( ۹۱ )

تعداد ستاره ها

علمای فلکیات امريكه تجربه اختر شماری را به تکمیل رسانیده وسلسله این عمل غیر
متناهی را امتداد داده نتایج کوششهای خود را شایع نموده اند و از روی آن شماره ستاره های
ممالک مختلفه معلوم میشود مثلا :
امريكه ۱۹٨٤۳۹۰۰
فرانسه ۷۶۳۵۰۰
استرليا ۲۹۷۳۰۰
بلجیم ۱۱۹۶۰۰
برطانیه ۹۰٦٦٠٠
كانادا ۷۱۹۷۰۰
آلمان ۲۹۱۹۰۰
ایتالیه ۱۰۸۷۰۰

تازه ترین علاج سل

یکی از جرائد علمی امریکائی می نویسد که بعضی از طبیبهای متخصص در تجربه روغن
( شولوگرا ) وسعتی داده تاثیرش را در معالجه تدرن یا چرك ريه وي تجربه میکنند . این
روغن در علاج برص استعمال می شود . میگویند نتایج تجربه اش در علاج سل موجب
اطمینان و بیشتر نشاط آورست (مجله کیمیاوی سویدیه) مینویسد: این علاج ؛ مرض سل را
در ( خنازیر غبنیه ) از سیرش کامل باز میدارد ولی زمانه بسیار میخواهد که فائده اش
براي انسان پوره وثابت گردد .

سیاره جدید

علمای فلک در روس و امریکا جرم فلکی کوچکی را تازه کشف کرده اند چنانکه بی