( صفحه ٢٤ )
کابل
( شماره ) چهارم و پنجم

این صفت ممیزه را باید سجیه آن شخص قرار دهیم مثل اینکه مخلوقات مذکوره فوق را با اوصاف
متصفه متذکره بالا از هم دیگر جدا میکنیم .

« چیزیکه تکامل يك قوم را در تاریخ تعین مینماید نه ذکا بلکه سجیه میباشد . . . . . .
تاثیر نفوذیکه سجیه درحیات اقوام وملل دارد بسیار بزرگ است و در مقابل آن تاثیریکه ذکا دارد
بسیار ضعیف میباشد »

رومائیهائیکه در دوره انقراض روما زندگی میکردند به نسبت نیا کان شان که در ادوار مجد و
عظمت عمر بسر میبردند دارای ذکای تیز ومقتدری بودند ولی چیزیکه این قوم نداشت و در اثر
فقدان آن عزم ، ثبات ، متانت غیر قابل مقاومت خود را از دست دادند ولیاقتی که برای وصول
بيك نصب العین خود را فدا کنند و بقوانین مملکت رعایت کامله داشته مفاخر
نیا کان خود را احیا نمایند ازان ها فقدان سجیه بوده است . زیرا بدرجه همین سجیه است امروز
یکعده معدود اقوام باسجيه بيك كتله زیادی از بشریت که یکقسمت آن ها از جنبه ذکا با اقوام
مذکور مساوی و يك مقدار زیاد دیگر ایشان از پهلوی ذوق بدایع و تعمق افکار فلسفی بلندتر از آنها
میباشند حکمرانی میکنند بالاخره میتوان گفت که جماعات ، مذاهب ، کشورنه بقوه ذ کا بلکه به
نیروی سحر انگیز سجیه بنا می شوند . » ( ١ )

بلی قراریکه از مطالعه تاریخ فهمیده میشود در همان آوانیکه امپراطوری رومای غربی رو به
انحطاط میرفت و قدم بقدم بسوی انقراض نزديك میشد افرادیکه دران مملکت زنده گانی داشته وارث
وجانشین همان مامورین مدبر وعساکر نیرومند وامپراطورهای قوی الاراده بودند به مراتب ذکی تر
عالم تر، تجربه دار تر از نیا کان خود بودند ولی از همان فضیلت معنوی که آن را سجیه میگویند
عاری گردیده ، اهمال کاری در وظیفه عدم فدا کاری در راه اوامر حکومت و نداشتن اطاعت
و محبت به قانون مملکت جزء اخلاق اجتماعی آنها شده بود گویا فقدان سجیه اولاً نصب العین واحد را
از ملت روم ربود سپس همان امپراطوری بزرگ که به ربع کره خاك حاکمیت داشت از طرف يك
مشت مردم معدود بخاک مالیده شده برباد گردید .

تا اینجا بحث ما در اطراف ماهیت سجیه و اهمیت آن بوده نشان دادیم که سجیه چیست و چه
اهمیت دارد ؟ و چون در سطور اولیه این مبحث گفتیم سجیه صفت بارزه وعلامه مميزه يك شخص است
که آن شخص را از افراد دیگری امتیاز میدهد لهذا امکان دارد بعضی ها در تفریق سجیه از مزاج ،
طبیعت (خوی) ، عادت به اشتباه بیافتند این است که در ذیل بصورت مقایسه و رفع اشتباه محتمل الحدوث
علیحده علیحده دران زمینه بحث کرده میشود :
( ١ ) صفحه ٥٦ روح الاقوام مؤلفه دكتور گوست و لوبون ترجمه دكتور عبدالله جودت
چاپ استانبول .
٥٣٣١


( صفحة ٢٥ )
بحث فلسفی سجیه
( سال ششم )

سجیه وعناصر آن :

اکثری از علمای علم النفس میگویند سجیه دارای دو قسمت است فطری و کسبی و يك قسمت سجیه که فطری است بدو صنف تقسیم کرده میشود که اول آن اساس تمایلات بشریه و دومی خصوصیت يك عده اعضای انسان است که به نسبت اعضای انسان های دیگر دارا میباشد ورو بهمرفته علمای مذکور این دو قسمت سجیه فطری را باسمای ( مزاج le temperement ) ( و طبیعت یا خوی le naturel) تسمیه مینمایند .

مزاج : ـ مزاج یکی از عناصر سجیه است و یا به عباره دیگر قسمت مادی و عضوی سجیه را مزاج تشکیل میدهد ( و فویه ) یکی از علمای علم النفس میگوید : سجیه فطریه ما عبارت از منظره داخلی جسم ما و جسم ما هم منظره خارجی سجیه ما میباشد و شکل معین دماغ ما و اعضای دیگر دلالت میکند بر اینکه باید از هر عضو عمل و حرکتی صادر شود که از آن اعضا همان حرکات انتظار برده میشود و با لعکس همیشه دیده میشود که در عقب اوضاع و حرکات روحی ما اوضاع و حرکات بدنی متناسب بران نیز از ما صادر میشود باین صورت میتوانیم حکم کنیم که اساس فردیت معنوی ما در اعماق عضویت ( وجود ) ما موجود میباشد . (١)

طوریکه در فوق مطالعه میفرمایند مزاج جزء سجیه و تشکیل دهنده قسمت مادی وعضوی سجیه میباشد مثلاً همین ضرب المثل معروفیکه میگویند : « فکر صحیح در دماغ سالم است » پوره مشرح همین موضوع است زیرا اگر وجود صحیح بود و اعضا کما حقه از عهده تکالیف خود بیرون می آمد هر شخص میتواند امیال باطنی خود را کما حقه به منصه عمل گذاشته از سجیه خود در حیات انفرادی و اجتماعی استفاده نماید : بالاخره میتوان گفت که مزاج مولود جسم بوده همیشه تابع به ماهیت و چگونگی جسم میباشد : البته در تجارب حیات خود با امثله متعددی بر خورده ایم که اشخاص مختل الوجود از قبیل چرسی ها ، بنگی ها و امثال ایشان مرتکب بعضی حرکاتی میشوند که انسان باید آن حرکات غیر طبیعی را نه مولود سجیه بلکه زاده مزاج آن ها بداند .

این است مزاج که بنبذی از کوائف خصوصیه آن درین جا اشاره شد انشاء الله تعالی در مقاله آینده در بحث ( انواع سجیه ها ) بحث مفصلی درین زمینه خواهیم کرد .

طبیعت ( خوی ) : هیئت مجموعه قابلیتهای معنوی است که فرد از حین تولد توأم باخود بدنیا میآرد و این قابلیت ها بچهار دسته تقسیم میشود از قبیل : لیاقت های عمومیه مانند حافظه و دقت و فعالیت های ذهنی مثل : مخیله و محاکمه و استعدادات تأثیری از قبیل : هیجانات ،

(١) صفحه ٤٣٢ کتاب روحیات اطفال مولفه بای ابراهیم علاء الدین ترجه شناس تورك

۳۲۹


( صفحه ٢٦ )
کابل
( شماره چهارم پنجم )

تمایلات و مهارت های حرکاتی و فعلی مانند شدت و توالی و چالاکی در عمل و کار یعنی طبیعت
انسان چهار نوع تظاهر دارد از قبیل : عمومی ، ذهنی ، تأثیری ، فعلی یا عملی .
در اینکه آیا علت چیست که توأمان گان توأم با این قدر اختلافات بدنیا میآیند ؟ جواب
این سوال را هم قوییه بما میگوید : خوی ما از طبقات متوالی حادث میشود مثلاً طفلیکه تازه
بدنیا میآید در تحت تأثیر چندین عوامل واقع میباشد از قبیل وراثت و تاثیرات نژادی ،
وراثت ابوین ، تشکل فردی خود همان طفل . (١)

این است خوی ولی آیا میتوانید فرق بین خوی و سجیه به بینید بلی خوی تنها استعدادات
معنوی را در بر گرفته بحدود استعداد های عضوی تجاوز نمیکند زیرا استعداد های عضوی و جسمی
را از موضوع مزاج میدانند اما سجیه معجونی است مختلط از هر دو و همین است که درینجا میتوانیم
بدون شبه و تردد بگوئیم : مزاج دارای موضوع مادی ( عضوی ) و خوی محتوی عوامل معنوی
( روحی ) و سجیه در بر گیرندۀ هر دو موضوع متذکره میباشد .

عادت . اگر انسان زیاده تر در اعماق نفوس انسان ها فرو میشود میبیند که در نفس های
ایشان غیر از خوی ، مزاج عامل دیگری هم وجود دارد که انسان را وادار به عمل میکند و
عمل آن یا بحال جامعه مفید بوده صفت مک مذکوز را دارای سجیه پسندیده معرفی مینماید
و یا مضر تلقی شده عامل موصوف را صاحب سجیۀ سخیف نشان میدهد : این عامل
ثالث همانا عکس العمل هائی است که فاعل آن در نتیجه اعتیادات
از خود بروز میدهد : بدون شبه اعتیادات بزرگترین عنصر مکتسبۀ سجیه است زیرا انسان طبعاً
مقلد است و همیشه اوضاع واطوار محیط خود را تقلید کرده ملکۀ برای همان عمل مقلده در دماغ خود
حاصل میکند مثلاً اگر محیط يك انسان ( میگویم محیط مدعایم از محیط مجموع هم نشینان و هم مجلسان
و اشخاصی است که انسان با آنها ـ همیشه طرف معامله میباشد ) عبارت از محیط علمی بوده دائماً
مذاکرات علمی جریان کند شخص مستمع ذوقی از تتبع علمی در خود احساس کرده اوضاع هم نشینان
خود را تقلید و رفته رفته بآن عمل اعتیاد مینماید و اگر بالعکس محیط ( عياذاً بالله ) فاسد بود و انسان
دران محیط جز صحبت قبیح و اعمال خلاف ادب و انسانیت نمی دید طبعاً آن شخص هم هم رنگ
جماعت خود میشود در همین جاست که ضرب المثل معروف افغانستان يك جمله حکیمانه را بما میگوید :
« خربزه خربزه را دیده رنگ میگیرد » و بحث علمی اعتیاد و قوانین آن را يك و جیزه پر معنی
ختم و خلاصه مینماید .
درین جا شاید نکته سنجان مدقق اعتراضی بنما نموده بگویند : در صورتیکه سرایت اخلاق هم نشینان
مسلم است پس چطور میشود که دو برادر در يك فامیل بزرگ میشوند معهذا یکی مفسد و دیگر
(١) صفحه ٤٣٣ کتاب مذکور

٢٢٦


( صفحه ۲۷ ) بحث فلسفی سجيه ( سال هشتم )

مصلح بار ميآيد جواب این سوال هم سهل است و پسيکو لوژی ( علم النفس ) بسا طريقهٔ علمی را
میآموزد و مثلاً میگوید : بعضی ها دارای مزاجی میباشند که برای اخذ برخی از عوامل مستعد
و از اخذ بعضی ازان منحرف می شوند و برخی را خدا مزاجی عطا فرموده است که بر ضد
مزاج همان شخص اول بوده از چیز های مقبول مزاج او متنفر و باعمال منفور او تمایل مینماید .

تصور میکنیم بحث درین زمینه همینقدر کافی است زیرا غلو دران دامنهٔ ححث را بوراثت های
عضوی و روحی و طرز سرایت عوامل روحی رسانده ما را از موضوع متخذهٔ ما دور میکند .

البته میتوانید از تفصیلاتیکه درین موضوع داده شده درك بفرمائید که اعتیاد هم یکی از عناصر
سجیه است وصرف چیزیکه روابط اعتیاد را باسجیه مشخص مینماید و از روابط مزاج و خوی با سجیه
تفریق میدهد این است که رابطهٔ اعتیاد با سجیه را بطهٔ مکتسبه و از مزاج و خوی رابطهٔ فطری
وطبیعی است .

این بود عناصر سجیه که بصورت بسیار مختصر ذکر گردید و البته میتوان از خلال تمام سطوریکه
تاکنون نوشته شد فهمید که سجیه چیست و چه اهمیت دارد ؟ فیلسوف گوستاولوبون وقتیکه در کتاب
روح الاقوام خود بحث سجیه را ختم مینماید باشارهٔ گذاشتن عمدیكه يك بحاشیه فرو رفته مینویسد :
« چیزیکه در اثار معلمین علم النفس بامنتها درجه ضعیف بنظر میاید و از اهمیت آثار ایشان میکاهد
همانا توجه آن ها به ذکا و اهمال كردن ایشان است موضوع سجیه را زیرا من در هیچ کتابی
بجز كتب مؤلفهٔ سیوپول هان و مسيوريبو درین زمینه بحث مخصوص ندیدم و استاد ریبو معلم متبحر
کولکز دو فرانس بکمال رسائی فکر مینویسد : « ذکا غیر از يك شكل فرعی تکامل عقلی دیگر
چیزی نیست واساسی ترین انموزج روحی سجیه میباشد » و اگر من به سیاحت های طویل عمر بسر
نمیبردم و روحیات اقوام وملل را بصورت مقایسه مطالعه نمیکردم نمیتوانستم به اهمیت این موضوع مهم
( سجیه ) که در حقیقت مصدر یگانهٔ تاریخ وسیاست است پی ببرم . - »

« تنها فیلسوف مذکو بلکه تمام علما وفلاسفهٔ متاخره بالاخص علمائیکه اکنون حیات دارند
بسوی این موضوع به بسیار اهمیت نگاه میکنند وحتی درسنه ۱۹۲۹ قراریکه درفوق مطالعه میفرمائید
يك کنگرهٔ بین المللی بخصوص جهة تحقیقات در همین زمینه در فرانسه منعقد شده بود .

انشاء الله تعالی درمقالهٔ آتیه دراطراف انواع سجیه وامثلهٔ متعلقه بآنها وطرز تربيه مذكور را
بافروعات لازمه موصوف بحث خواهیم نمود .

۲۲۷


تاثیر تمدن اسلام
بر
تمدن اروپا

نگارش جناب حفیظ الله خان
عضو انجمن ادبی

مقاله در تحت عنوان تاثیر تمدن اسلام بر تمدن اروپا در شماره ٦١ ، و ٦٢ مجله کابل شایع گردید . چون موضوع مذکور باحث از عظمت و افتخارات باستانی اسلام بوده خواستم درین زمینه تتبعات بیشتری نموده و بقدر یکه مقدور است معلومات عرض نمایم زیرا مدنیت اروپا مولود تمدن اسلام است ، وارو پائیان همان خسته تمدن را که بوسیله یونان بممالک عربی و اسلامی فرستاده بودند دوباره از راه هسپانیا برومند تر پس گرفتند و از عصر زمامداری شارلمان بایطرف تا این ادوار قریبه هر حرکت علمی و فلسفی و فنی و غیره که در اروپا رو میداد یا کاملاً کاپی شده همان حرکات و تحولات علمی بوده است که اساس آنرا علمای عظام اسلام گذاشته بودند و یا صورت مکمله تحقیقاتی می بود که علمای اسلام آنرا آغاز کرده و به اکمال آن بواسطة فرا رسیدن دوره فتور و انحطاطیکه بد بخانه در اثر عوامل متعدده وارد دنیای اسلام گشته بود موفق نگردیده بودند .
این مسئله اکنون محقق گردیده است که تمدن امروزه اروپا صورت متممه و مکمله همان اساساتی است که آنرا مسلمین وضع کرده و از راه هسپانیه به اروپا فرستادند ، مبتکر این ادعا نه ما بلکه علما و فلاسفه حقیقت بین اروپا و امریکاست که حقایق علمی زاویه های دماغ های ایشان را روشن کرده و آنها را وادار باظهار حقیقت ساخته است ، و درینجا برخی از اقوال این علمای مدقق و با انصاف را اولاً نقل کرده و سپس دنباله بحث خود را تعقیب مینمائیم .
محقق امریکائی مسترد را پر مینویسد : مسلمین در علم و معارف بر جمیع ملل تفوق جستند ، اشتغال آنها به تجربه علمیه به مقتضای استعداد ایشان بود ، ایشان حساب و هندسه را کلید منطق

٣٢٨


( صفحه ۳۹ ) تا ثیر تمدن اسلام ( سال ششم )

میشمرد ند ، چون کتاب ها در بارهٔ ما کنه ، فن جر یان میاه ، فن منا ظره مطالعه گردد معلوم میشود
که آنها هر مسئله را بواسطهٔ تجربه و آلات فنیه اثبات میکرده اند ، مسلمانها در سایهٔ این تجربه کیمیا
و در کیمیا آلا تیکه برای تقطیر ، تحلیل ، تخلیط تصفیه لازم است اخترا نموده بودند ، و در افاده
به عموم از خود و بیگا نه را به يك نظر ديده فائده شان بتمام عالم رسيد .
ساعت آفتابی ، اصطرلاب وغیر از این خیلی چیز های دیگر ایجاد نموده بودند و برای استعمال
در کیمیا وزن های گونا گون غیر ازین اختراع کردند .
در سمرقند ، بغداد ، كوردو و اکثری از شهرها رصد خانه ها ایجاد کردند ، و برای تسهیل
استعمال آنها جداول حساب ترتیب دادند ، در هندسه به پایهٔ بلندی ترقی نموده مثلثات را ایجاد کردند
علم جبر هم از طرف عرب ها كشف و اخراج گردید ، در حساب ارقام هندی را قبول نمودند .
در تاریخ ، فقه ، سیاست ، حکمت ، تراجم احوال ، در بارهٔ تربیهٔ اسپ در هر زمان مذاكره
و بحث بوقوع می آمد .
مسلمین علوم پیشین را خیلی ترقی دادند و علوم جد یده را به میدان بر آورد ند ،
عربها برای تعیین زمان ساعات اختراع کردند ، درین باره پاندول را اولا آنها استعمال نمودند ،
از علوم تجریبه كيميارا كشف نموده ( آسيد سولفريك (تیزاب گوگرد) و آسید نيتريك ( تیزاب شوره )
والكل ) وسائر مواد کیمیاویه را ساختند ، این علم را به فن تطبیق نموده نخستین کتابرا در فن
اسپنجاری آنها نوشتند ، ترکیبات ادویهٔ معدنیه را آنها پیدا کردند ، درعلم ميخانيك قانون جاذبه را
كشف نمودند ودراحوال آن كتابها نوشته ، اشیای خفیف وثقیل را که روی می ماند ویا فرو
تعین كردند ، در مسئلهٔ رویت ، افکار یونانی را رد نموده اثبات كردند که
شعاع رویت از شیئی مرئی بسوی چشم میآید ، همچنین انكسار و انعكاس ضیاء را هم كشف
کردند ، دربارهٔ ناپایه داری اقبال وعظمت دنیا ، سوء تاثیر بی اعتقادی . مبداء و معاد عالم اثرهای
حکیمانه نوشتند .
از طرف عربها آنقدر مطالعات فلسفی بوجود آمده که انسان مبهوت میشود از جملهٔ اینها قانون
تکامل میباشد . در حالیکه این قانون را از کشفیات عصر اخیر خیال میکردند .
وهم درهمین زمینه یکی از دانشمندان بزرگ فرانسه مسیو سدیو مینویسد :
همه چیز های غریبی که ازطرف علمای اروپا کشف شده از پرتو انوار در خشان مسلمین است طبیبان
فلاسفه ، مهند سين ، مصنفین دیگریکه درفرانسه واروپا ظهور کرده اند همگی شا گرد ان همان علمای
اسلامیه اند که بزمین اندلس نور افشانده تخم مدنیت را کاشته بودند ، گوستا و لوبون در کتاب روح
الاقوام مینویسد ، قومیکه در تمام دنيا بيك زمان بسیار كو تاه دارای یك مدنیات مشعشع و در خشانی
گردید تنها اسلام است و بس . و هم او گوید : چیز هائی را که عربها تجربه کردند و دیدند وملاحظه

۴۲۹


( صفحة ٣٠ ) کابل ( شمارة چهارم و پنجم )

نمودند اروپائیها بعد از قرن دهم بآن آشنا شدند ، و اطلاعات عملی مسلمین در جر اثقال بدرجة کمال بود ، ازآلات و اسباب آنها ونیز ازبیانات نویسندگان قدیم میتوان معلوم داشت که پایة ترقیات صنعتی آنها چقدرعالی بوده است .
دروی که وزیر معارف فرانسه بود درتاریخ مؤلفه خود مینویسد : در آوانیکه اهالی اروپا دریادیة جهالت سر گردان بودند ازجانب ملت اسلام نور قوی طلوع نموده اشعة علوم وادب وفلسفه ، صناعات و اعمال دستی وغیره را در عالم منتشر ساخت ، بغداد ، بصره ، سمرقند ، دمشق ، قیروان ، مصر ، تونس ، غرناطه ، قرطبه از همان مراکز بزرگ دایرةالمعارف عالم بحساب میرفتند که از فراز آن انوار علوم و فنون به منتهای سطوع طیران نموده در قرون وسطی اروپای آنوقت را تحت تاثیر گرفت .
اوا زون میگوید : در تمام اکتشافات جدیده ومسائلیکه ماالان حل و فصل آنرا میخواهیم حقایق اسلامی دخیل و سمت ماخذ آن است .
دکتور پلتن گوید : عربها ثقل هوا را می فهمیدند ، چنانچه برای استخراج ثقل نوعی اکثر مایعات ، و جوامدیکه در آب ذوب میشوند اوزان دقیق و طرق محکمی داشتند درین موضوع آنها مانند امروز جدولها داشتند .
دکتور برنار معلم دارالفنون آکسفورد مینویسد که استعمال رقاص در ساعت از چیزهائیست که مسلمین آنرا اکتشاف کرده اند .
آبه بازب در تاریخ فلسفه مینویسد که : این حر کت فکریه ایست که ازینجا ( ممالک اسلامی ) آغاز گردید و به ممالک اروپا سرایت نموده عناصر ابتدائیه مدنیت حاضره را احضار و تلقیح کرد .
موسیو در اپر گوید : وقتیکه ما کتب عرب را مطالعه میکنیم ، در ان همان قسم آرا وافکار را می یابیم که بعقیدة ما مولود امروز است وازین سبب بحیرت می افتیم ، مثلاً ازقبیل نظریة جدیدیکه راجع است به ترقی کائنات عضوی و تدرج آن در تمام انواع ، راجع باین نظریه ما گمان میکردیم که زادة ترقیات علمی عصر ماست ولی می بینیم که این را عربها در قدیم میدانستند و در مدارس شان درس داده میشد وآنها درین زمینه بحدود ی پی برده بودند که ما تا هنوز بان نمیدانیم .
این بود افکار برخی از محققین که ذکر شد ، چون اسلام در تمام رشته های علوم وفنون سرآمد بودند تا اندازة که ملومات بما كمك نماید از متخصصیین اسلامی و علوم و فنونیکه ایشان دران زمان کشف و تدوین نموده و اوروپائیان ازان مستفید گردیدند و کتبیکه ایشان نوشتند و دراروپا ترجمه شده بحث خواهیم راند .

٣٣٤


( صفحه ۳۱ ) تاثير تمدن اسلام ( سال ششم )

کتبیكه درین مقاله بآن رجوع شده .

کتاب تمدن اسلام ( عرب ) تالیف گوستاولوبون ترجمۀ آقای سید محمد تقی فخر داعی گیلانی . تاریخ عمومی جلد اول ترجمۀ يك هيئت مورخين ترك . روح الاقوام تصنیف گوستاولوبون . تاریخ فلسفة آيه يارب . قسمت تاریخ فلسفۀ اسلام مولفۀ دکتور رضا توفیق . مدنیت اسلام تالیف عرفان زاده . کنفرانس تاریخی پروفيسر شمس الدين . كتاب الدين الاسلامی تالیف هیئت علمی مصر . کتاب علم الاجتماع مطبوعه مصر .

اسلام وطب .

معروف ترین اطبای اسلام ابوعلی سینا بوده است . آثار علمیه او تا اینقدر بقا و دوام پیدا کرد كه ويرا ملك الاطباء مینامند . مهم ترین کتب او كتاب قانون است كه دران از فیزیولوژی ، حفظ الصحة امراض ، معالجات و خواص الادويه بحث بعمل آمده ، کتب بوعلی سینا در تمام السنه دنیا ترجمه شده و تا مدت شش قرن اصول و مبانی طب شناخته می شدند و مخصوصاً در دار الفنون های فرانسه و ایتالی در طب فقط كتب بوعلی سینا جزء كتب درسی مقرر شده بودند و تا قرن هجدهم آن کتب دوباره بطبع رسیده و در فرانسه پنجاه سال پیشتر نگذشته كه كتب مذکوره از دستور خارج شده اند .

پروفيسر شمس الدین در کنفرانس تاریخی خود میگوید : یکی از کتابهای عمده مولفه ابن سينا ( كتاب القانون ) است كه راجع به طب میباشد این کتاب شیخ الرئیس همچنانکه در شرق اولین و بهترین و بزرگترین كتاب طب و رهبر صحت عامه دانسته میشد در ممالك اروپا هم چندین عصر ماخذ یگانه عالم طب بوده است ، اگر خوفی ازین که مبادا بخطا نرویم نکنم میتوانم بگویم که كسيكه از همه اواتر از همه بهتر فلسفۀ مشایی را در اسلام و قرون وسطی باروپا تبلیغ كرد شیخ الرئیس بو علی ابن سینا بوده است چه علمای قدر شناس اروپا از قبیل Shrengel , didot , belere , Suein Haureau , nunch وامثال ایشان میگویند : شخصیت بوعلی سینا در طب و فلسفه اروپا شخصیت منحصر بفردی میباشد ، و از جمله همین علما عالم اخير الذكر در بارۀ بوعلی سینا سطور هذا را مینویسد :

« در اواخر قرن ۱۲ كتاب قانون بوعلی سینا بزبان لاتین ترجمه گردید و متعاقباً آثار دیگر او از قبیل دو کتاب راجع به هیئت و کتاب های فزيك و ماورای طبیعیه بزبان لاتین ترجمه شد »

۳۳۱


( صفحه ۳۲ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

کتاب الشفاء شیخ هم در اروپا ترجمه گردید و برای اینکه در دارا لفنون پا دوا padoue
تدریس شود از طرف دو نفر علما اختصار کرده شد و در قرن ١٤ این کتاب ها دوباره
در وند يك طبع و نشر گردید .

رازی نیز از علمای زبر دست اسلام است . مشهور ترین کتب رازی کتاب حاوی الکبیر است
مشتمل بر تمام مسایل علم طب میباشد کتاب دیگر او المنصوریه است که بنام شاهزاده منصور نوشته
و آن مشتمل بر ده کتاب میباشد : اول تشریح . دوم امزجه ، سوم اغذیه و ادویه ، چهارم حفظ الصحه
پنجم ادویه مزیئنات بدن ، ششم لوازم حفظ الصحه سفر ، هفتم جراحی ، هشتم سموم ، نهم كليه
امراض دهم حمیات .

غالب تصنیفات رازی در لاتینی ترجمه شده و چندین مرتبه هم بطبع رسیده اند و مخصوصاً سال
١٥٠٩ م در وینس و سال ١٥٤٨ میلادی در پاریس چاپ شده اند ، کتابیرا که او در آبله نوشته
١٧٢٨ میلادی ثانیاً بطبع رسیده است و در مدارس عالی طبی اروپا کتب رازی تا مدتی جزء کتب
در سی بوده و در لوین تا قرن هفدهم کتب مزبوره و همچنین کتب بو علی سینا تدریس میشدند و
ثبوت آن دستوری است که در سال ١٦١٧ میلادی برای دارالفنون مذکور نوشته شده است .

یکی از ستاره های بسیار درخشان اسلام که در تاریخ فلسفه . علم ، طب ممتاز میباشد همانا
ابن رشد فیلسوف بزرگ اندلسی است که دنیای اسلام در مورد علم و فلسفه همیشه بوجود او افتخار
میکند چون شخصیت بزرگ این هم در تمام دنیا معروف است لہذا ما از تفصیلات سایرة
دیگران منصرف شده می بینیم که اروپائیان یا به عبارۀ دیگر تمدن عصر حاضر از چشمۀ عرفان او
چقدر استفاده کرده اند .

فیلسوف آیه بارب مورخ فلسفه مینویسد : این حکیم شهیر به تمام شعب علوم و فنون آثار جسیمی
نوشت و ما بعد الطبيعات ارسطو را مكرراً و بيك طرز بسيار مكملی شرح و توضیح نمود و مهمترين
اثریکه این داهی اعظم در طبابت نوشت کتابی ست بنام کلیات که اخیراً بزبان لاتين و السنه مختلفه
ترجمه و در اروپا نشر و مورد استفادۀ اروپائیها شد .

ابن مامون یکی از فلاسفۀ اسلام است که در نیمه اخیر قرن پنجم هجری در قرطبه متولد
شده است این فیلسوف هم مانند اسلاف خود کتب زیادی در فلسفه وطب و غیره نوشته است و از
مطالعه آثار او اروپائیها استفاده های زیادی نموده اند، چنانچه یکی از اعاظم رجال اسلامیه قاضی السعید
که در تاریخ اسلام دارای معروفیت کاملی است وقتی میخواهد ازین فیلسوف سخن بگوید
مینویسد : « طبابت جالینوس تنها منحصر بابدان است اما طبابت ابن مامون هم با بدان و هم باذهان
موافقت دارد اگر این شخص طبیب عصر میبود میتوانست بشریت را از مرض جہالت نجات بدهد. »

۳۳۲


( صفحه ۳۳ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )

این است شخصیت ابن مامون ، حالا لازم میافتد که بینیم که کتب او در اوروپا بکدام کدام السنه
ترجمه گردیده است :
فیلسوف رضا توفیق بیگ در تاریخ عمومی فلسفه مینویسد ، حکیم مغزی الیه در اطراف طبیات
زائد از ۱۸ جلد کتاب نوشته است ، اصل این کتب بزبان عربی بود ، وقتیکه وارد اروپا شد تمام
آنها بالسنه عبرانی ، لاتینی ترجمه و مورد استفاده قرار گرفت ، وچون متاسفانه نسخ عربی این کتب
اکنون در دست نیست نمیتوان معلوم کرد که این کتب معنون بچه بوده اند ؟ وقتیکه صورت مترجمه
کتاب های مذکور میباشد اسمای لاتینی و عبرانی بر آنها گذاشته نام های عربی آنرا حذف کرده اند .
بزرگترین جراحان عرب در قرطبه البقاسس (۱) بوده است که در سال ۱۱۰۷ میلادی وفات یافت
و او خیلی از آلات جراحی شخصاً اختراع نموده که تصاور آنها در کتب او درج میباشد و از میان
جراحیها در تفتیت حصاة بحث کامل نموده است که ما آنرا امروز اشتباهاً يك عمل
خیلی جدید میدانیم .
در قرن پانزدهم نام البقاسس در اروپا انتشار یافته و از همان وقت مقام شهرت را حایز گردید .
هالر مینویسد که تمام جراحانی که بعد از قرن چهاردهم آمده اند متابع آنها كتب البقاسس
بوده است ، کتاب مبسوطی که او در جراحی تالیف کرده است مشتمل بر سه باب میباشد . باب اول
در مسئله داغ کردن پاکی بحث کامل بعمل آمده است ، دوم از عملیاتیکه بواسطه چاقوی جراحی
انجام می پذیرد و همچنین از جراحی دندان ، چشم ، فتق ، تفتیت حصاة وضع حمل كاملاً بحث شده
است . سوم در باب کسر و خلع عظام بیان مفصلی بعمل آمده است .
کتب البقاسس بدواً در سال ۱۴۹۷ بزبان لاتینی طبع و نشر شده و آخرین طبع آن در سال
۱۸۶۱ میلادی بعمل آمده .
ابن رشد که در طب هم دارای تالیفات میباشد ، مشارالیه شرحی برکتاب ابن سینا نوشته
و در تریاق و سمیات ، وحمیات و غیرها هم کتبی تصنیف نموده است و در اروپا کتب طبی او چندین
مرتبه بطبع رسیده است . گوستا و لو بون میگوید :
مسلمين بقواعد حفظ الصحه آشنا بوده کاملاً باین نکته توجه داشتند که انسان بدینوسیله میتواند
خود را از امراض صعب العلاج محفوظ دارد عادات آنها در ابتدای امر راجع بحفظ الصحه خیلی
قابل توجه بوده است ، احکامیکه در قرآن شریف بنظر میرسد از قبیل وضو ، غسل . تحریم مسکرات
ترجیح غذای نباتی بر حیوانی در مناطق حاره نهایت درجه حکیمانه و برای حفظ الصحه مفید و نافع
(۱) شیخ ابوالقاسم بن عباس الاندلسی الزهراوی را مورخین اسپانیولی البقاسس مینامند . کتاب مشهور
او در طلب موسوم به التصریف لمن عجز عن التالیف میباشد و این کتاب مشتمل بر سی مقاله است .
۳۳


( صفحة ٣٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

میباشند ، دستوراتیکه درین باب از شخص پیغمبر اسلام صلی الله علیه و سلم رسیده تماماً متین وغیر قابل اعتراض است .
وهم او گوید : مریضخانه های اسلام موافق اصول حفظ الصحه بنا شده و ازمریضخانه های امروز ما بهتر بوده است، این مریض خانه ها خیلی وسیع وجریان هوا و آب در آنهازیاد بوده است . وقتیکه به الراز ی دستور داده شد که بهترین نقطه ای را که از حیث آب و هوا در بغداد برای بنای مریضخانه انتخاب نماید او برای انجام این مقصود طریق امتحانی که بعمل آورده محققین امراض مسریه امروز هم آنر تصدیق مینماید .
مانند مریض خانه های امروز در مریضخانه های آنعصر هم برای مرضی سالون های بزرگ بنا نموده حجراتی را هم بمحصلین برای تحصیل طب اختصاص میدادند و مقصودی هم که ازین کار داشتند این بوده که محصلین از معاینه مرضی استفاده نموده بوسیله تجربه و مشاهده تحصیلات علمی خود را تکمیل نمایند و مخصوصاً محصلین را بقدریکه در دیدن مرضی ومعالجات ترغیب مینمود ند به تدریس آنقدر اهمیت نمیدادند ، ولی در دار العلوم های قرون وسطی اروپا عکس آن معمول بوده و خیلی کم از آنها درین امر تقلید شده است . برای بعضی امراض خاصه برای مجانین مریضخانه های مخصوصی تاسیس کرده بودند ، نظیر امروز آنها هم دواخانه مجانی داشتند که در روزهای مخصوص مردم بدانجا میتوانستند مراجعه نمایند و برای بقاطیکه بنای مریضخانه در آن نقاط میسور نبود اطباء را در اوقات مخصوصه با دوا و سایر اسباب لازمه بآن نقاط گسیل مینمودند .
اطبای اسلام از فواید تبدیل آب وهوا کاملاً باخبر بودند چنانکه ابن رشد در شرح خود بر کتاب ابن سینا برای مرض سل تبدیل آب وهوا را دستور میدهد ومخصوصاً مینویسد که درموسم زمستان عربستان و حبشه برای مرض مزبور مفید میباشد و اطبای امروز اروپاهم اینقسم از مرضی را غالباً طرف سواحل نیل و حبشه میفرستند .
در تعالیم مدرسه طبی سالرن (۱) اصول حفظ الصحه بطور خیلی عمده بیان شده است واین مطلب مبر هن است که اوایل امر شهر تیکه از ین مدرسه در اروپا حاصل گردید فقط بوسیله مسلمین بوده است ، زمانیکه نورماندها اعراب را از نقاطیکه در جزیرۀ سیسیل و ایتالیا تصرف آنها بود خارج ساختند این مدرسه را هم مثل سایر نظامات اسلامی کاملاً حفظ نمودند و یکنفر از علمای مسلمین را موسوم به قسطنطین افریقی که ساکن کار تان بود بریاست مدرسه تعیین کردند و این شخص تصانیف طبی عربی را بلاتینی ترجمه نمود و از کتب او تعالیمی که انتشار پیدا کرد سبب شهرت مدرسة فوق الذکر گردید .

( ۱ ) سالرن Salerne محليکه در جنوب ایتالیا واقع شده و از حیث آب و هوا معروف میباشد و در قرون وسطی مدرسه طبی معروف همینجا دایر بوده است .

٣٣٤


( صفحه ۳۵ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )

مسلمین در معالجات اصول حفظ الصحه را مقدم داشته از طبیعت بیشتر استفاده میکردند و مسئله امساك و پرهیز که از تعلیمات اخیر علم طب ماست روی همین اصل قرار گرفته است و این مطلب نهایت موافق قیاس است که بقدریکه اطبای امروز تلفات میدهند اطبای اسلام در قرن ده میلادی آنقدر تلفات نمیدادند .
عرب در طب ترقی زیادی نموده بودند و آنها در طرز معالجات اکتشافات چندی نموده اند که بعد از چندین قرن که متروك بود دوباره امروز آنرا معمول میداریم .
ترقی فن جراحی نیز از عرب شروع شده و مدارس طبی اروپا تا ازمنه اخیره بر روی تصانیف آنها دایر بوده اند .

اسلام و تاریخ

مورخین اسلام چندین تاریخ عمومی نوشته اند از جمله تاریخ مشهوری است که ابو الفرج که در سال ۱۲۸۲ میلادی وفات یافته تالیف نموده است . دیگر تاریخ ابن خلدون است که مؤلفش در سال ۱۳۳۲ م تولد یافته است .
ابن خلدون تنها مورخی است که دارای قوۀ انتقاد بوده و مسایل و وقایع تاریخی را مطابق اصول عصر حاضر تحقیق نموده است ، او راجع به بربر تاریخی نوشته در مقدمۀ آن اصول علم تاریخ را بطور عمده بیان نموده است و این کتاب در زبان فرانسه ترجمه شده موجود است .
اگر تاریخ علوم اروپا بدقت مطالعه کرده شود دیده میشود که پس از ترجمۀ تاریخ ابن خلدون اصول نگارش تاریخ در اروپا بکلی عوض شد چه مورخین اروپا که قبلاً وقایع تاریخی را همان افسانه ها ، داستان ، قصص و غیره دانسته بدون مداخلۀ ذوق انتقاد و تحقیق تاریخ مینوشتند و تاریخهای محررۀ آنها مانند تواریخ ممالک شرقی عاری از جنبه تحقیق بود ، بعد ازانکه مقدمۀ تاریخ ابن خلدون وارد اروپا شد دفعۀً اصول تاریخ نگاری را بآنها آموخت و ازان تاریخ به بعد تا این تاریخ هر قدر تاریخی که در اروپا نوشته میشود مبنی بر همان اساسی است که ابن خلدون یا بقول عربها پدر مورخین اساس آنرا گذاشته است .
لاویس ورامبو مورخین فرانسه مینویسند : ابن خلدون بزرگترین مؤرخ اسلام است که در مقدمۀ تاریخ خود که راجع به تاریخ بربرنوشته اساس انتقاد را در علم تاریخ نویسی وضع و نظریۀ اشکال مختلفۀ را که در توزیع و تقسیم جمعیات بشریه در سطح زمین میباشد تاسیس نمود، ومیتوان گفت که نفوذ نظر این شخص در تاریخ عیناً مثل نفوذ نظر مونتسکیو فیلسوف قرن هجده فرانسه است .

اسلام وجغرافیه :

علمای اسلام در جغرافی کتابهای مبسوطی نوشته اند که بعضی از آنها تا مدت طولانی جزء

۴۳۰


صفحه ٣٦ کابل شماره چهارم و پنجم

کتب درسی اروپا بوده است و قدیمتر از همه کتابی ست که نضر در سال ٧٤٠ میلادی آنرا تصنیف نموده است، درین کتاب مطالبی هم دیده میشود که مربوط بعلم جغرافی نیست و چنین معلوم میشود که او این کتاب را برای پدویها تالیف نموده است.
مشهورترین علمای جغرافی عرب ادریسی (١) است که کتب او در لاتینی ترجمه شده و در قرون وسطی تنها بوسیله کتب این علم در اروپا شایع گردید، او علاوه بر تحقیقات علمی تمام قدما یک سلسله واقعاتی هم که از سیاحان عصر خود شنیده بود با نقشجات زیاد تمام آنها را در کتاب خود درج نموده است کتاب مذکور زیاده از سه صد سال جزء کتاب درسی اروپا بود وازان تقلید میکردند و چیز یکه فوق العاده اسباب تعجب است این است که راجع بمنابع رود نیل منبعی را که اروپائیان جدیدا کشف نموده اند ادریسی در یکی از نقشه های خود عین آنرا نشان داده و معلوم میشود که مسلمین از چندین قرن پیش آنرا کشف کرده بودند.
ابوالفداء علمای جغرافی تا زمان خود را که نام میبرد عده آنها ببالغ بر شصت نفر میشود والبته ازین بیان مختصر میتوان فهمید که علمای اسلام این علم را تا چه درجه ترقی داده اند، گوستاو لوبون علاوه از انکه سطور فوق را مینویسد میگوید : و باین حال از مثل مسیو ویوین دوسن مارتن یکنفر آدم لایق و مطلعی خیلی بعید است که تمام زحمات مسلمین را از نظر داده و حق خدمتی که بر ما دارند پایمال نماید وبلا شک آنرا نمیتوان بچیزی حمل نمود غیر ازینکه بگوئیم که نسبت باسلام تعصب وعناد موروثی اروپا هنوز باقی میباشد، در خاتمه بیان با کمال آزادی مینویسیم که مسلمین از حیث تحقیقات علمی محاسبات نجومی را که بروی آن نقشجات را بنا نمودند تصحیح وتکمیل کرده و اغلاط واشتباهات فاحشی را که از یونانیها سر زده بود تمام آنها را هم اصلاح نمودند واز نظر سیاحت واسفار سفرنامه هائی را شایع ساختند که بوسیله آنها امکنه و مواضعیکه تا آنوقت از نظرها مخفی حتی عبور اروپائیها هم بدانجا نیفتاده بود تماماً معلوم گردیدند واما از حیث تالیفات جغرافیائی، آنها کتبی تالیف وتصنیف نمودند که بجای کتب سابقین قرار گرفته تا چندین قرن از همان کتب اروپا تقلید مینمود.
ملته برون جغرافیادان معروف گوید: مسلمین از حدود زمین معروفه تجاوز نموده بودند. علاوه در آسیا و افریقا باکتشافات پرداختند، حتی خلفا از صدر اسلام بفرماندان های عساکر خود امر دادند که نقشه های جغرافیائی سر زمین های مفتوحه را تخطیط و بخلیفه بفرستند.

اسلام و ریاضی :

اروپائیها شرف ابداع و ابتکار ارقام عربیه و اصول اعشاریه را به مسلمین قایل میگردند زیرا

(١) مسقط الراس ادریسی اندلس بوده است وبمناسبت چندی بعد از فتح سیسیل باندك زمانی او خود را بدربار راجر پادشاه آنجا رسانید و در سال ١١٥٤م کتابی در جغرافیه تصنیف نمود .

۲۴۱


( صفحه ۳۷ )
تاثیر تمدن اسلام
( سال ششم )

میگویند : اولین کسیکه از اروپائیها برای نخستین بار کلمه Zephirum را استعمال کرد
شخصی موسوم به ( لئونار ) بوده است و این کلمه در زبان عربی معنی ( هیچ ، خالی ، صفر ) را
میدهد ، و ایطالوی ها این کلمه را تحریفی کرده Zeure یا Zefira گفتند و فرانسویها نیز
دران تحریفی وارد و آنرا Zero تلفظ و کتابت نمودن گرفتند ، رویهمرفته تمام این اصطلاحات محرفه
ماخوذ از صفر عربی است .
کتاب الجبره را که محمد بن موسی نوشته بود و مهمترین کتاب الجبر میباشد تا قرن شانزده یگانه
وسیله استفاده وتعلم در اروپا بوده است .

هیئت
گوستاو لوبون گوید : تعداد کتب هیئت مسلمین اندلس هم کمتر از کتب مسلمانان مشرق نبوده
است، ولی چون کتابخانه را بقصد التزام سوزانیدند فقط چند جلدی از میانه آنها محفوظ ماند و آنهم
تا این زمان ترجمه نشده وشاید بعدها هم ترجمه نشود زیرا برای ترجمه آنها علاوه براینکه مترجم باید
در زبان عربی ماهر باشد در اصطلاحات علمی آنهم بقدر یکنفر ریاضی دان باید دارای معلومات باشد
راجع بغالب علمای ریاضی وهیئت اندلس مافقط نام آنها را در فهرست ها خوانده از تصانیف آنها
چیزیکه قابل باشد در دست نداریم ولی از همان قدری هم که در دست است معلوم میشود که در این علم
نهایت اقتدار را دارا بوده اند از جمله زرقانی (۱) که در سال ۱۰۸۰ میلادی میزیسته فقط بقصد اکتشافات
نقطه اوج آفتاب چهار صد و دو مرتبه رصد کرده بود ، و همین دانشمند تقویم سالیانه نقطتین
اعتدال را پنجاه ثانیه معلوم داشته بود که تقریباً با تحقیقات امروز ما مطابق میباشد .
اگر چه همان طوریکه در سابق گفته شد تمام کتب مسلمین را در اندلس برباد دادند ولی
از کتب نصارای آنعصر هم بخوبی میتوان پایه تحقیقات علمی علمای اسلام را بدست آورد چنانکه
موسیو سدی یو از کتب پادشاه کاستیل الفونس دهم و نیز از اسناد ومنابع دیگری چنین نتیجه
گرفته است که بیضوی بودن مدار سیارات و حرکت زمین بدور آفتاب از جمله مسایلی است که قبل از
( ۱ ) ابو اسحق ابراهيم بن يحيى نقاش زرقانى اندلسى ، از اهل طلیطله از علمای قرن پنجم هجری
است و در اواسط قرن مزبور در اندلس حیات داشته است ، او در علم رصد وحركات اجرام فلکی
اعلم علمای زمان خود بوده است و در عمل بآلات رصدیه مهارت کامل داشت كتاب صحیفه زرقالیه از
تاليفات اوست او در دربار مامون طلیطله بسر میبرد ویکنوع اسطر لابی بنانمود که اسم آن ما مونیه بوده
است و بعد در اشبیلیه بدربار معتمد بن عباد آمد و راجع به آلات هیئتی که اختراع کرده بود کتابی باسم
المبادیه نوشت .

۲۳۷


( صفحه ۳۸ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

کپلر وكيرنيك علمای اسلام آنرا کشف کرده بودند و زیجهای الفونس دهم که بزیج الفونسی مشهور میباشند تماماً از مسلمین گرفته شده اند .
دیلا مبر گوید : هر گاه در یونانیها دو نفر یا سه نفر رصد دا نان شمرده شود . ممکن است که از عرب بيك تعداد غیر محدود حساب کرده شوند ، اما در کیمیا ممکن نیست که از یو نان یکنفر مجرب هم پیدا شود اما از اعراب تادو صد نفر را میتوان در یافت نمود .
بیلی که یکی از علمای هیئت است میگوید : علوم مسلمین باعث حیات علمی ار و پا ست چه هر گاه کتاب نورالدین راجع بکره نمیبود کپلر نمیتوانست احکام مشهور سه گانه خود را که عبارت از « دوران کواکب بدور شمس است و از روی این قانون نیوتن قانون جاذبیه کونیه را استخراج نمود » تدوین کند .
همچنان هرگاه زیجهای مسلمین راجع به سیارات و ثوابت نمی بود فونسوا هسپانیولی نمیتوانست زیج خود را تحریر کند .
لالاند میگوید : بتانی یکی از همان علمای معروف هیئت است که نام او در جمله بیست نفر نوابغ فن مذ کور ثبت آمده .
هالی میگوید : بعد از انکه من در کتب بتانی غور کردم برایم معلوم شد که او یکی از علامه های عصر و در رصد اساس صحیح گذاشته است . دیگران گفته اند که زیج او از زیج بطلیموس صحیح تر است .

فلسفه :

فیلسوفان اسلامی که اروپا از فلسفه ایشان استفاده نموده اند زیاد است و ما در پنجا به اسامی چندی که اروپائیان درباره ایشان نظریات خویش را ظاهر نموده اند و کتب ایشان بزبانهای ارو پائی ترجمه شده است می پردازیم .
ابن جبرول یکی از فلاسفه بزرگ اندلس است ، این فیلسوف اگر چه در ممالك اسلامی چندان شهرتی ندارد و حتی فیلسوف رضا توفیق مینویسد که مما لك اسلامی او را نمیشناسد اما او یکی از فیلسوفان بزرگی است که آثار عمده از خود گذاشته و آثار او اکثر آ در اروپا وارد شده و مورد استفاده اروپائیها قرار گرفته است . و آیه یارب در باره استفاده اروپائیها از آ ثار او مینو یسد :
کتابهائیکه نظریات این شخص را محتوی بود و قتیکه بصورت مترجمه آنها وارد ار و پا گردید و بدست علمای اسكولاستيك (۱) افتاد آنها بحیرت افتادند زیرا دیدند که همان مسایل فلسفیه

(۱) این نام بعلمائی اطلاق میشود که آنها افکار فلسفی را به مقررات دینی تطبیق بدهند و علمای قرون وسطی ار و پا را عموماً اسكولاستيك میگویند .

۳۳۸


( صفحه ۳۹ )
تاثیر تمدن اسلام
( سال ششم )

که ایشانرا بحیرت و مشکلات دچار ساخته بود از طرف این جبرول به نهایت رشادت حل گردیده است.
و بعضی از آنها که در درک حقایق از دیگران فهیم تر بودند به مرتبه فکری این عالم پی برده،
آثار او را بسیار تقدیر کردند . ولی چیزیکه بسیار قابل تعجب است این است که صورت مترجمه آنها
وقتیکه در اروپا رسید چون شرح حال مولف مذکور و نام موصوف در سر آنها نبود يك معمائی را
روی کار آورد .
مشهور ترین اثر این فیلسوف منبع الحیات است که در قرون وسطی مورد استفاده فلاسفه اروپا
بوده است و هم آثار دیگر این فیلسوف به السنة عبرانی ولا تینی چندین بار ترجمه گردیده است .
یکی از فلاسفه دیگر اندلسی که در عالم علم و فلسفه دارای شان و شهرت عظیمی است ابن
طفیل میباشد . این شخص اگرچه دارای آثار بسیاری است و اکثر آنها در السنة اروپا ترجمه
گردیده اما معروف ترین اثر او حی ابن یقظان است که تکامل ذهنیه و فکریه را با بهترین اصول
منطقی در آن حل کرده است . این کتاب او که در حقیقت يك رومان دقیق فلسفی است به السنة
مهمه دنیا عبرانی ، لا تینی ، فرانسوی ، المانی ، انگلیسی ، هالندی ترجمه گردیده راهی در یشگو ،
تحقیقات به اروپا نشان داد .
ابن رشد که فیلسوف نامی اسلام بوده و شهره آفاق است آیا یارب در باره او مینویسد :
شروحیکه ابن رشد به آثار ارسطو نوشته بدرجه دارای شهرت گردید که بعضی از علمای اروپا
که از انجمله یکی عالمی موسوم به روسی Rossi و دیگر ژورده ن است گفتند : ابن الرشد اولین
مترجمی است که آثار ارسطو را به عربی ترجمه کرده است .
و نیز آیه یارب میگوید : حکمای نصرانیه نتوانستند از اقتدار به فیلسوف عرب ابن الرشد صرف
نظر کنند . و هم او گوید که : ابن الرشد عالم نصرانیت را در قرون وسطی از شوره زار قدیم
بیرون کشیده حقایق علمیه را بصورت آزادانه و مثمری بآن ها آموخت .
و مورخین بزرگ فرانسه لاوین و رامبو در تاریخ عمومی مولفه خویش مینویسد : عقاید فلسفی
ابن الرشد که در نفس الامر به جسارت و جرئت اظهار شده بود از طرف مدارس یهودی ها تدوین
گردیده اولاً بزبان عبرانی ، سپس بزبان لاتین ، ترجمه و در اروپا نشر گردید و جزء پروگرام
مدارس اروپا شد و در دار الفنون پاریس تا قرن ۱۳ بطلاب تدریس میشد و تدریس آن در
ایتالیا تا قرن ۱۶ رواج داشته است .
الکندی یکی از اعاظم فلاسفه اسلام است و فلاسفه میگویند کسیکه از همه
فلاسفه اسلام زیاده تر افکار ارسطو را تعقیب کرده او ست . این فیلسوف

۴۳۹


( صفحه ٤٠ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

گذشته ازینکه درعصر خود سرآمد زمان بود و آثار او به ذوق مطالعه میگردید در اروپا هم موثرات زیادی گذاشت و آثار او از طرف فلوگل مستشرق معروف تدوین و ترجمه ونشر گردیده است .
ابن مامون که یکی از فلاسفه اسلام است دکتور رضا توفیق در تاریخ عمومی فلسفه درباره او مینویسد اهمیت دارترین شخصیتی که ابن مامون دارد همانا فعالیت های فلسفیه اوست ، کتاب او که معنون به دلالت الحائرین است تحت عنوان مورن بوحیم ترجمه گردیده که معنی آن ( رهبر اشخاصیکه در بین نظریات متضاده متردد وحیران اند ) میباشد . چون درقرون وسطی علما و فلاسفه اروپا مجبور بودند که بین اوامر دینی ومعقولات راه تالیفی دریابند لهذا ازین کتاب استفاده های دقیق وعمیقی نمودند .
و آیه بارب در تاریخ فلسفه مینویسد : کتاب دلالت الحائرین ابن مامون درممالك اروپا وملت يهود تاثیرات عمیق وبارزی تولید کرده وسبب شد تا یکدسته از علما برله ودسته دیگر برعلیه نظریات او قیام کنند ، ودسته که طرفدار ابن مامون بودند فیلسوف مذکور را از حد زیاده تقدیر کردند و بالاخره موفقیت نصیب طرفداران نظریات وافکار استاد مذکور شده وافکار او در دنیای عیسویت و موسویت نفوذ راسخی پیدا کرد و تا زمان زندگانی دونفر فلاسفه بزرگی مانند مندلسون و سپینوزا که در تاریخ فلسفه اروپا دارای شهرت عظیمی میباشند پایه دار بود و حتی اگر نظریات این دو نفر فیلسوف مطالعه گردد دیده میشود که نفوذ فلسفی ابن مامون در افکار آنها صراحة پدیدار است . (ناتمام)

٣٤٠


قهرمانان حرب استقلال

از راست بچپ ۱ اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید که در ان وقت قوماندان عمومی
جبهه جنوبی بودند ۲ - والا حضرت سردار شاه ولی خان غازی که در ان زمان عهده
جنرالی داشته بمعیت اعلیحضرت شهید قوماندان محاذ وز پرستان بودند ۳ - والا حضرت
سردار شاه محمود خان غازی سپه سالار و وزیر حرب افغانستان که در انوقت ایشان نیز بمعیت
اعلیحضرت شهید سعید قوماندان محاذ جاجی بودند .


[BLANK PAGE]


ادبیات
از قسمت پشتوی مجله «خیبر»
نگارش جناب «رسول»
ترجمه جناب امین الله خان زمرلائی
عضو انجمن ادبی
خصوصیات شاعری روه (۱)

بحيث مجموعی اشعار روه تحت نفوذ و تاثير اشعار فارسی است (۲) لکن نه بطوری که انرا نقل توان گفت بلکه در بسا مواقع و موارد مثل طرز لباس، کوایف و ذوقیات، بود و باش و زندگانی ساده (۱) روه . در پشتو کوه و کوهستان را گویند و این کلمه بقول تاریخ فرشته بر منطقه اطلاق شود که عبارت است از کوهستان مخصوص که باعتبار طول از سوات و باجور تا قصبه سبوی از توابع بکر امتداد یافته و باعتبار عرض از حسن ابدال تا کابل و قندهار در حدود این کوهستان واقع شده . درینجا مقصود از شاعری روه شاعری پشتو زبان است (۲) اشعار پشتو دوجنبه دارد اشعار ملی و اشعار کلاسیکی - اشعار ملی از قدیم بوده خورد و کلان ذكور واناث افغانها یاد دارند که وزن وقافيه ومضمون يكلی علیحده دارد که قطعا مضمون آن در فارسی نیست فقط احساسات روحی افغانها است که از اعماق قلب شان تراوش کرده و مانمونه های آنرا در مجله های کابل نشر کرده ایم . آمدیم به اشعار كلاسيكي مانند اشعار خوشحال خان - رحمن - حمید و غیره که دارای وزن و قافیه و تمام صنایع شعری و ادبی و قانون علمی است و آنهم مال عرب است که زبان فارسی هم از انجا اقتباس و شعرای فارسی تحت همان قانون شعری عرب شعر گفته اند نویسنده محترم نمیدانم چه نظریه دارند که ادبیات پشتو را بحیث مجموعی از فارسی متاثر میداند در حالیکه حقیقت بر خلاف این است یعنی طوریکه ما گفتیم این قسم ادبیات پشتو از همان قوانین ادبی عرب متاثر شده که فارسی هم در تحت سیطره آن متاثر گردیده است با این شعرای كلاسيك پشتو اگر ترکیب شعر را تحت قانون عربی درست کرده اند مگر مضمون آن همه ناشی از عواطف فطری خود شان است که نمونه های آنهم درج مجلات کابل شده است «مترجم»

۳٤١


( صفحه ٤٢ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

و بی آلایش که ناشی از اوضاع طبیعی آن سر زمین است خصوصیا تی از خود داشته و در انداز شاعر انه
خود بواسطهٔ مشاهدات آزادانه و بی تکلف يك نوع ندرت و جنبه وطنيت پیدا کرده است ـ
استعارات و تشبیها تی که شاعر روه در غزل ها و اشعار عشقی استعمال نموده است آ ئینه ئیست از مشاهدات
عمیق زشت و زیبائی محیط طبیعی وطـن . لہذا نظر باین خصایص از اشعار پښتو مضمون مختصری
بطور نمونه تقدیم میکنم تا بطور اجمال این خصوصیت شاعری پښتون را ظاهر کرده باشم : ـ

شعرای کوه پا یه راجع بموسم فرح بخش و خوشگوار بهار هر يك مضامین شاعرانه بسته انـد
و بعلتی که بهار وطن ما هم بمانند اشیای داخلی و مخـصو ص این محیط کوهستانی امتيازات خاصی دارد
و شاعر برای مشاهده خود منظرهٔ مخـصو صی را در نظر گرفته ازان وصف میکنه و همچنان پښتل
موسم بهار سا ئر مواسم سا ليا نه و طن ما هم به حیث مجمو عی خصایص و امتیا زاتی را حا ویست مانند
زمستان که سرمای شد ید ، بادهای تند و سر د داشته در بعضی مواقع برای فرا هم آورد ن انبارهای
برف مخصوص ا ست اینچنین مو سم تموز به شدت گرمی و باد های گرم و سیل ها امتیا ز دارد ـ
تیر ماه یا خزان مو سم بیماری و نا خوشی ا ست هر کس با چهره زرد و زار در بستر ناتو ا نی
و تب های مو سمی افتاده ا ست و بنا بر ان میتوان گفت مو سمیکه بر ای طبع آ زمائی شاعر
افغان مناسب و موزون تر ا ست مو سم سر سبز و پر گل و روح نواز بهار ا ست که زمستان
سرد و تموز سوز نده را از هم جدا سا خته برای شاعر ( روه ) يك روح نشاط انگیـز جد یـد ی
میبخشه ـ مرا تع و د شت ها کو هسار و پشته ها همه پر از گل و ریاحین میشود چنانکه در بعضی جا ها
گلهای آتشیـن و در بعضی گلهـا ی طلائی و در جائی پیغمبر گل و در جالی نقشه و همچنان و جود
کشت زارهای سرسبز و چمن ها ی ز مرد ین ، د ر یا و جویبارهای از آب روان ، گاهی تند و گاهی ملایم
آمدن قطرات باران از هوا ، ا هتراز و وزش روح افزای هوای نسيمى هريك بطرا وت و
قشنگی این محیط ا فزود ه گویا آنرا نمونه از بهشت بر ین مینماید . بلبلان در هر طرف آوازه
خوا نی میکنند پروانه ها بيك صورت جنون آمیزی بعشق گل و ا ز هار شیدا گشته ، در ا طراف
آن طواف می نما یند ـ جوا نان و د و شیزه ها ی ا فغان غنچه های ا ز گل خو د رو ر ا بسـر وگریبان
خود زد ه غـزل ها و ا شعار یکه حاکی ا ز ضمير پا ك و قلب محبت ا ند ود آ نها ست بآهنگ ها ی
مخصوص ملی خود تر نم می نمایند بدیهست در چنین مو سمی و در ا عما ق چنین يك حیات پر سوز
و نشاط ا نگیز ، طبیعت و قریحه شاعر نیز به پیما نه سر شاری بهیجان آمده قدوم بها ر را بو سیله
ا شعار و غـزلها ی آبدار خود ا ستقبا ل میکنند و با مضا مین ر نگین و کلما ت ر فیقی ازان و صف
مینماید . مادر پنجا نمونه های چندی از چنین ا شعا ر را با ا شعار مضا مین مختلف ذیلاً تذ کا رمینمائیم :
کالریج شاعر مشهور ا نگلیس در شعر معروف خود ( Ancient Marine ) کثرت

٣٤٢


(صفحۀ ٤٣)
خصوصیات شاعری روه
(سال ششم)

و وفور آبرا چنان وصف تمام نموده است که گوئی در برابر چشم و گوش خواننده و
شنونده عیناً همان منظره را با جمیع کوایف و چگونگی خود بکلمات چندی تجسم می نماید که هر گاه
عوام این مطلب را اظهار کنند چنین خواهند گفت: گردا گرد ما را آب بی انتهائی احاطه
نموده است و بس مگر کالریج همین مطلب بسیط را که (گردا گرد آب است) طوری بيك انداز شاعرانه
بیان کرده است که انسان در پیشگاه چشم خود منظرۀ از آب بحر مانند را مجسم و محسوس دیده
چنان تصور مینماید که گوئی خود در جائی ایستاده است که تمام اطراف و محیط او را آب فرا گرفته
و چیزی دیگر نیست مثل این:-

Water, water, everywhere,
And all the boards ded shrink.
Water, water, everywhere,
Nor any drop to drink.

عبدالقادر خان که یکی از شعرای شیوا بیان پشتو است میگوید که موسم بهار است و از هر طرف
ما گل است که ما را احاطه نموده و ازان روشن است که مشار الیه تا کدام اندازه از کثرت گل
سخن رانده و منظره را که بخود مشاهده نموده و ازان لذت برده است بما چنین تصویر می نماید:-
شگفته په باغ و راغ شود بهار گل هم په بام، هم په کوخه، هم په رخسار گل
گلهای بهار در باغ و راغ چنان بکثرت اند که از رخسار یار تا بام و کوچه تمام گل است
کانی بوتی خاروخس په گلو پټ دی دهمه واړو عیبو پوشه ستار گل
سنگ و بته و خار و خس همه را گل چنان مستور داشته که گوئی ستار و پوشیده همه عیوب
گل است.

څو دسترګو نظرلګی ، واړه ګل دی
وړاند ګل، وروسته ګل، یمین یسار ګل
تا جائیکه دیده کار میکند همه گل است- پیش رو، عقب و چپ و راست همه را طوری گل
فرا گرفته که انتهائی بدان نمیتوان قائل شد.
هیڅ یو ځای خالی له ګلو پاتی نشو په بازار ګل، په صحرا ګل پکهسارګل
هیچ جای نیست که از گل خالی باشد و بساط گل آنرا نیاراسته باشد از بازار تا صحرا و دامان
کهسار همه را گل است که پرنیان ساخته.

٣٤٣


( صفحه ٤٤ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

د بهار په سیل به جونه خلمی ځینه
په اوربل ګل، په ګریوان ګل، په دستار ګل
تمام جوانان و دوشیزه ها به تماشای بهار روان گشته همه گل است که اور بل و گریبان و دستار های آنها را زیب و زینت بخشیده .

د بها ر صورت تمام له ګلور و غ دی
پښی ئی ګل، لاسونه ګل، سره ئی رخسار ګل
گمان میکنم که دست قدرت صورت بهار را از پای و دست تا رخسار گلگون همه را از گل آفریده است .

می ګلګون، ساغر ګلګون، ښیښه ګلګون
ساقی ګل، حریفان ګل، واړه نګار ګل
می گلگون، ساغر گلگون، شیشه گلگون - ساقی گل ، حریفان گل همه خوبان گل است .

رحمن :
سراپا از رنج والم آفریده شده همه تن مشغول غمهای شیرین عشق حقیقی است تصا ویر و رسوم غمهای خودرادر مناظر بدیع قدرت مشاهده میکند و در موسم فرح بخش بهار، خزان جانگداز هجرانرا بیاد آورده و آنرا بطرز شیوا واسلوب صوفیانه ئیکه مخصوص اوست چنین بیان میکند :-

وخت دنوبهار دی زه جداله خپله یاره دریغه، دریغه، دریغه، چه بی یاره ځی بهار
نوبهار است دریغ و صد دریغ من از دلدار خویش جدا و بی یار و غمگسار بگذراندن این موسم قشنگ مجبورم .

خوشحال خان ختك را :
از آمدن بهار تاثرات گوناگونی دست داده يك طرز و شیوهٔ خاص جذبات شاعرانه خودرا چنین اظهار می نماید :-

٣٤٤


از مناظر حرب استقلال
يك گروپ مهم تاریخی اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید فاتح تهل که در آن زمان قوماندان عمومی جبهه جنوبی
بودند و والا حضرت سردار شاه ولی خان غازی فاتح وزیرستان و والاحضرت شاه محمود خان غازی سپه سالار و
وزیر حرب افغانستان فاتح ٹندی سر با يك تعداد از اقوام وزیری و مسعود با غنیمتی که بعد از محاربه بدست آورده اند


از مناظر حرب استقلال سپه سالار غازی با نفری معیت شان در تهانه پتان


( صفحه ٤٥ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )

په دی باغ کښ به د پانی نوی گل که خبر شی د خزان له تطاول
ای گل ! اگر تو از یغما وتاراج خزان آگاه شوی درین باغ برگی از تو نخواهد بود :
داخوورځی غنیمت گڼه په باغ کښ چه په تا با نـد سینه وهی بلبل
این ایام را در باغ غنیمت دان که بلبل سینه خود را بتو میزند .

علیخان :
که سراپا ناله و گداز بوده به آتش هجران میسوزد از گذشتن بهار متالم گشته با يك انين
حزین و آواز دردناکی تاثرات خود را چنین ادا میکند .
آه! پسولی بیاد هجران په نارو تیر شو مالا گل بوی کړی نه وه بهار تیرشو
آه ! بهار بین ولوله و آواز های دردناک هجران چنان زود سپری شد که ناخواستم گلی را به بویم
دیدم در گذشته است .

کاظم خان شیدا :
پدیده های باريك بین خو د در آمد و رفت بهار چه فلسفه را مشاهده کرده و میگوید :-
نو بهار راغی له باغ سره آشنا شو په سروسترگوئی جړل ځنی جداشو
نوبهار آمدو با باغ آشنا شدیم ـ با چشمان خون آلود میگریست و از و جدا شدیم .
چه مشغول په تماشه دنو بهار شوم هیچ حاصل می پکښ نه ووبی ارمانه
وقتی بتماشای نوبهار مشغول شدم هیچ حاصلی در ان نیافتم بدون ارمان .
شیدا څه کوی بهار ، څه ئی سیلونه شایسته تر زیبا گلو جگر خون دی
شیدا بهار و تماشای آنرا چه میکند در صورتیکه رنگین تر از گلپای زیبای آن ، جگر پرخونی در بردارد .

بسی از شعرای پشتو در رفت آمد موسم بهار طبع آزمائی کرده اند وتصور میکنم امثله ایکه در
بالا گفته آمد جهت معرفی روح پر شور و ا ضطراب آلود شاعری روه کا فیست حالا به بینیم که

٣٤٥


( صفحه ٤٦ )
کابل
( شماره چهارم پنجم )

شعرای افغان از مشاهدات وطن خود چگونه الهامى گرفته چه تشبيهات و استعارات نوى ايجاد كرده اند.

نسيم خوشگوار صبحگاهان كه به نشيب و فراز ، كوه ودشت ، صحرا وگلزار به جستجو و تلاش معشوق خود ( گل ) روان است براى شاعر افغان هم مانند شعرای فارسی زبان حكم قاصدی را داشته است و درحاليكه نسيم خفيف سحری در گلزار كوهستانی روه وزيدن نموده غنچه های گل را شگفته میسازد شاعر نيز از مشاهده آن بكيف افتاده گيسوان پريشان و رخسار گلگون صبحگاهی محبوب خويش را بياد می آرد وميگويد :-

نوی گل چه په چمن کښی پریشان شی
راته یاد ، زلف رخسار دخپل جانان شی
( کاظم خان شیدا )

از گلهای نوی كه درچمن پريشان ميشود يادرخسار و زلف های پريشان جانان خود می افتم .
* * *

شاعر هنوز ايستاده است كه دراشعهُ نخستين آفتاب قطرات شبنم صبحگاهی بمانند ديده های انتظار كشيده عاشق ميدرخشد و از مشاهده اين منظر دلفريب بياد رخسار گلگون وعرق آلود معشوق انتقال نموده وميگويد :-

ته به وائی چه په ګلو شبنم پریوت
چه له قهره ئی خولی شی رخسا رون
« عبدالقادر خان »

منظره دلفريب عرق قهر برخسار گلگون يار چنان در نظر جلوه ميكند كه گوئی قطرات درخشان شبنم بر بساط گل قرار گرفته .
* * *

شاعر صبحگاهان از خواب برخاسته از قله كوه ايلم به تماشای برآمدن آفتاب مشغول است و چون خود گرفتار آلام و مصائب عشق بوده ، با يكعالم ناكامی و نا اميدی دست بگريبان است قرص خورشيد را نيز بمانند خويش عاشق ناكام و بيقراری تصور نموده با لهجهُ پرسوز و گدازی باظهار احساسات سوز انگيز عاشقانه چنين می پردازد : -

لکه لمر زنده عاشق ، په تلاش کښی د خپل یار
یا په غشو د بڼو کښی ، جامه څیری خوار و زار

٣٤٦


( صفحهٔ ٤٧ )
خصوصیات شاعری روی
( سال ششم )

د عاشق دسینی زره دی ، په ظلمو نو تار په تار
نه ! دالمردی په آسمان کښ ، داچه ښکاری ضیابار
دایلم په څو که ناست یم زه له تول جهان نه پورته

این موجود یکه بمانند عاشق آشفته حال ، لرزان لرزان در جستجوی دلدار خویش بر آمده
نمیدانم که چیست ؟ آه فقیر یست بی خانمان که لباسش از تبر مژگان یار سوراخ گشته و یاقلب
داغدار عاشق است که از جور و جفای معشوق ریش شده ! نی نی این آفتاب است که از اشعه فروزان خویش
گیتی را منور ساخته و من به بلند ترین قله ایلم نشسته از جهان وانچه دران است بالاتر قرار گرفته ام .

کاظم خان شیدا :

شیدا در دوران سیاحت خود در یکی از سپیده دم هابه تماشای رود گنگا رفته و از منظرهٔ
قشنگی که سپاهیان هند و در ساحل رود خانه گنگ برای غسل آمده در آب صاف وزلال آن آب تنی
میکنند ، بیاد چشم های سیاه معشوق افتاده که از شدت خنده پرآب شده ، این منظره را با کوایف
آن چنین تصویر می نماید ـ

توری سترگی د شوی تری په خندا کښ
که هندوئی دهند لامبی په گنگا کښ

نمیدانم چشمان سیاه تست که از شدت خنده پر آب گشته یا هندوی های سیه پوست اند که در رود
گنگا باب تنی مشغول اند .

کاظم خان شیدا :

از مشاهده زلفهای سیاه آشفته بر خسار محبوب باضطراب افتاده ، برای اسیر شدن
قلب شاعر عاشق پیشه دام و دانه هر دورا آماده می بیند. خصوصیت شاعری روه را مشاهده نمائید
که شاعر بجای دانه ، گل رخسار رادیده در گلدام معشوق گل اندام گرفتار میشود و از رهگذر یکه
معشوق گل بلیل است سخن شناسان بهتر دانند که برای گرفتار شدن بلبل در دام ، دانه گل چقدر

٣٤٢


( صفحه ٤٨ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

موزون افتاده و شاعر در بستن مضمونی بدین موزونی ورسائی ( در اساس تشبیهات قدیم فارسی )
چه مقدار مهارت را بخرج رسانده است .

د دانی په عوض ګل لری په دام کښ
په رخسار دِ توری زلفی بلبل ګیری

بر رخسار تو زلفهای سیاه بلبل گیر ـ بعوض دانه . گل بدام گذاشته است .

* * *

کباب آتش هجران «علیخان» هم ملامت نیست در حالیکه از بیوفائی یار زار زار می نالد از مشاهده
دانه گندمی بیاد دلدار گندم گون خویش و بیوفائی های او افتاده چنین میگوید و درین تشبیه
خصایص محیطی اینملت را مشاهده کنید که افغانها بواسطه ئیکه اکثر گندم گون اند بنا بران شاعر
از مشاهده دانه گندم بیاد دلدارگون خویش انتقال نموده است .

پلارمی دغنم مینی راوئیست له جنة
زه لا طمع دارد غنم رنګو د وفایم

پدرم را محبت گندم از جنت کشید و من بدبختانه هنوز از دلدار گندم گون خود وفا طمع دارم

* * *

صبحگاهان شاعر روه که برای ادای نماز بامداد بر خاسته در آسمان شفاف و صاف نظر ش را
ستاره صبح بخود جلب می نماید و ازان منظره دلاویز ، دلدار خویش را بخاطر آورده
متکیف میگردد .

په سپین مخ دِ د عرق دانه لیدی شی
که دسحر په وخت کښ ستر ګه د صباده

بر عارض نقره فامت قطره عرق است یا ستاره صبح ؟

* * *

رحمان با با که بمانند اکثر افغانها عمر خود را در داخل وطن گذشته است شاید وقتی به
تماشای رود اباسین آمده از مد و جزر و مستی رفتار او بئاثر افتاده و این منظره را با چه يك
مضمون خیال آلود شاعرانه نشان میدهد .

لکه سیند د اباسیند په غورځنګ درومی
داسی یون که په تلوار تلوار عمر

٢٤٨


( صفحه ٤٩ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )

بسان دریای اباسین که پر مست و اضطراب آلود میگذرد عمر هم بهمان اندازه بيك عجلت و زودی در گذر است .

شاعر دیگر افغان که قبلا نه در یا را دیده و نه شوخی و قشنگی امواج آنرا تصور کرده میتوانست ، وقتی به اباسین آمده چون امواج آنرا از همه بیشتر دیده همان است که از مشاهده آن کثرت و آلام غم های نهانی خود را بیاد آورده بد لدار خویش چنین خطاب مینماید .

د اباسینـد جپو ته گـوره داسی چیپ می غم په زره وهی مینه

ای دلدار ! امواج اباسین را به بین بمثل آن غم و اندوه در دل من موج میزند .

غم ! چون شاعر زاده غم است از هر چیز بتصور غم و اندوه می افتد ـ عبدالحمید ماشو خیل وقتی در یکی از دکاکین بازار قصه خوانی پشاور کله های گوسفند را می بیند که بآتش بریان شده و از پس رفتن لب ها ، دندان های سفید و براقش بحالت تبسم نمودار است چنانکه گوئی ز هر خند می نماید همان است که از مشاهده چنین احوال بیاد زهر خند های غم اندود خویش افتاده قضیه را بطور محسوس تصویر میکند : ـ

لکه سرد پسه په اور غاشو نه سپین که هسی ما لره له غمه خندا راغله

بمانند سر گوسفندیکه بآتش بریان شده و دندانهای سفید آن از بین لبهای خشکیده اش نمودار است برای من نیز از شدت تاثر و غم چنان خنده رو داد .
شاعر دیگری نیز عیناً ( این منظره را بدهان زخم که از هم جداست شبیه کرده ) و مضمون عجیبی بسته است چنانکه شکسپیر هم این منظر را بدهان از هم رفته زخم تصویر کرده است ( ملاحظه کنید در جیولیس سیز ر بروتس سپیچ )

وازه خوله لکه پرهار له درده خاندم ستا جفا ته له حیر ته خندار اغله

از جفا و جور تو اول مرا حیرت دست داد و بعد از شدت غم و درد مانند لبهای از هم جدا و دهان متبسم زخم بروز کار خود خنده مینمودم .

شخصی از خوشحال خان ختك پرسید که قلندران چرا ریش و بروت خودرا میتراشند خوشحال خان چون شخص حاضر جواب بود میبینیم که فی البدیهه برایش چگونه يك جواب معقول میدهد : ـ

یوویشته هم طریقت کښ حجابت دی قلندر ځکه خریلی ږیره ، بریت دی

٣٤٩


( صفحه ۵۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

چون در مسلك طريقت و تصوف موئی هم حجاب پنداشته میشود لهذا قلندر ان ریش و بروت
تراشیده اند .

موسم بهار است و نظاره موسم بهار روه علی الخصوص منظره گلهای خودروهم قابل تماشا است
متصوف مشهور افغان ( رحمن با با ) به تماشای بهار ایستاده است و يك چین از گل لا له به نظرش
میآید میبینیم که افکار شاعرانه شخص ازان چه يك خيال قشنگی کشیده است :-

مقتولان ستاد غمزه دی لاله نه دی چه په سره کفن له مخکی را بیرون دی
گل لاله نیست بلکه کشته گان غمزه های تست که با کفن خون آلود سر از زمین بر آورده اند .

سردار جنگی و شاعر معروف و مشهور روه خوشحالخان ختك بی نهایت شوق شکار بازداشت
و برای تربیه این مرغ و اصول شکار ن باسم باز نامه کتابی هم نوشته و هر روز شکار سیسی
مرغ زری ، كبك و تار و بذر یعه باز از خاطره اش میگذشت و چون دماغ شاعرانه داشت
البته لزوم داشت که از مشاهدات شکار خود چنین خیالی تصویر نموده باشد :

په درست عمر به ئی نه اوزی له یاده چه لید لی وی تارو د باز منگله
هیچ گاه و در تمام عمر خود فراموش نخواهد کرد نیویکه چنگال باز را دیده است .

خوشحالخان بسیکه از سرداران حربی بود با مشاهدات مناظر جنگ سرو کار داشته
بعضی تشبیهات نادری از مشاهدات حربی خویش پیدا کرده است :

لکه پټ سواره دجنګ نیزی په غاړه داو بڼ ده با ڼه په پوری ستر ګی ستا
صاحب این چشمان دارای مژه های رسا تو هستی که بمانند سواران کمین گاه نیزه به
دوش دارند .

نواسه خوشحالخان کاظم خان شیدا که تمام عمر خود را در خارج و طن « رامپور »
گذشتانده و هم در انجا مرده است بواسطه ئیکه نه جنگ دیده و نه خود جنگی بود مژگانی چون نوک نیزه
تیز و ایستاده دلدار بنظرش آشنا آمده يك خيال عجیب شاعرانه از و پیدا کرده است : -

ستا چشمان به څه نظر که په خاکارو چه له کیره د بانه گوری آسمان ته


( صفحهٔ ٥١ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )

در صورتیکه از کبر مزگان ها بتو بسوی آسمان می بیند نمیدانم که چشمان تو چگونه به خاکساران
نظر خواهد کرد .
در زمستان برفهای سفید، قلل بلند جبال را می پوشاند و در موسم بهار در اثر حرارت آب گشته
از آب آن جویبار های روه وازان ها بحرهای بزرگ تشکیل میشود شاعر ازین وضعیت متاثر گشته
چنین يك خیال شاعرانه بسته است . چه موسم خوشگوار است که تمام مردم با آشنایان و دوستان خود
آغوش بآغوش همدگر داده با کمال ذوق و انبساط خاطر تفرج مینمایند تنها من هستم که در عالم جهان سوز
هجران مغموم افتاده جبال این سرزمین برحال من افسوس می نمایند و بامن همدردانه میگریند : -
وخت دنو بهار دی، زه جدا له خپله یا ره
دریغه ، دریغه ، دریغه چه بی یاره خی بهار
نوبهار است و من از دلدار خویش جدا - بسیار افسوس که بی یار این موسم قشنگ سپری می شود
غرونه دی نریږی ، چه په حال حما خبریږی
سیند دا وښو درومی ، چه راغلی له کوهسار
هنگامیکه کوهسار بر احوال من واقف میشوند تزلزلی در ارکان وجود آنها رو داده هی دریا
دریا اشك است که از دیدگان وی جاری میشود ،
بین دو کوه فضائی وسیع و وادی سرسبزیست که موقع سپیده دم آن بغایت روح نواز است
مرغکان در نقاط بر جسته و بلند این وادی انتظار آمدن صبح را استقبال می نمایند شاعر در وادی
ایستاده محو تماشای درختان نشتر دامان کهسار است که بمانند قامت رسای یار قد کشیده است ناگهان
آفتاب از جانب شرق طلوع نموده اشعه نارنجی و اول روز آن شاخچه های دست مانند نشتر را
روشن نموده و نسیم خفیف صبحگاهی شاخچه های نشتر را باهتزاز آورده چنان منظرهٔ قشنگی را
تمثیل می نمود . که گوئی معشوق سبزپوش طنازی نخستین اولاد خود را بسردست گرفته و به اشتیاق تمام
او را با بالا می اندازد بعد از ساعتی شبنم روی برگهای سبز درختان از حرارت آفتاب به بخار مبدل
گشته بهوا متصاعد گردید و ازانجا که شاعر مغموم است و در منظر دلفریب قدرت نیز مظاهر غم را
می بیند همان است که این منظر راه در شعر خود چگونه ترجمانی کرده است : -
٣٥١


( صفحه ٥٢ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

اورد خوږو زړ ونو چه د غره په سر بلیږی
شنی لوګری خیژی له نښتره له چناره

دود های سبزیکه از درختان نشتر و چنار بر خواسته روی قلل جبال را پوشانده است
نا شی از آتشی است که در کانون دلهای مجروح عشاق بر افروخته است .

پهلوی سرای اکوره جاده وسیع و عریضی واقع است قافله های وسط ایشیا که
بهندوستان برای تجارت میرفتند راه عبور شان از ین جاده می بود چون هندوستان
مملکت زر خیز و زر ریز است قافله ها باشتیاق تمام راه می پیمودند و از بعد مسافت
وسختی راه باکی نداشتند کاظم خان شیدا به تماشای يك قافله ایستاده و از اشتیاق رفتار آن چه مضمون
وخیالی پیدا کرده است : -

ستا دزلفو په لور زړ ونه خرام کاند که دروم قافله درومی هندوستان ته
اگر قافله روم بسوی هندوستان میرود دلها ئیست که بسوی زلفان تو خرام میکند

شعرا از لبان قرمزی معشوق خیالات گوناگونی بسته اند چنانچه شاعری میگوید : -

سره لبان ښکاری نه پټیږ ی مالیدلی دی
څه په بی رحمی سره ظالم می وینی ښکلی دی

لبان سرخ او گواه آشکاریست که ظالم به چه بیرحمی خون مرا نوشیده است لکن کاظم خان شیدا

از خواندن کتاب معشوق چه مضمونی یافته است : -

عبارت کړی رنگین په سر و لبانو
هر کتاب دتا په لاس کښی گلستان شی
کاظم خان شیدا

٣٥٢


( صفحه ٥٣ ) خصوصيات شاعری روه ( سال ششم )

بالبان قرمزی خود عبارت را رنگین می سازی و هر کتاب بدست تو گلستان میشود .
* * *
در هنگام غروب ، آفتاب با چهره زرد به کوههای سیاه مغرب فرو میرود گرد های شام شروع باستيلا نموده از سوی مشرق سیاهی باریکی پراگنده شده دنیا را فرا میگیرد يك شاعر افغان ایستاده این منظر قدرت را تما شا نموده و چه خیالی ازان پیدا کرده است : -

دا په هره ورځ چه خیږی بیل بیل لمری هر چه پریوزی هغه نسی ختی بیا
اینکه هر روز طلوع میکند آفتاب جدا گانه نیست چرا چیزی که غروب کند باز طلوع کرده نمی تواند .
* * *
منظری بدون مشاهده از زیر نظر کاظم خان شيدا پوشیده نمیتواند و در را میور هند که جای و مسکن او بود در وقت غروب آفتاب معشوقه ها جامه های زرد رنگ بار یکی پوشیده به تماشا می روند کاظم خان شیدا از دیدار این معشوقه های زرد پوش محظوظ شده و روی زرد آفتاب نزديك بغروب را نیز دیده چه تصویر کشیده است :-

لکه لمر چه د غروب په هنگام زردشی کړه نظر په دالباس کښی ګلبدن ته
معشوق گلبدن را مانند آفتاب هنگام غروب در لباس زرد تما شا کن .

۶۵۶


يك شاعر فراموش شده
شرح حال سردار عباس خان مرحوم
شرح حال و نمونه کلام این شاعر وطن که تا حال در زاویه
فراموشی مانده بود و جناب علی اصغر خان متعلم مكتب غازى بتدوين
و ارسال آن توفیق یافته ما از جناب شان تشکر می نمائیم .
سردار عباس خان ابن سردار مغفور سلطان محمد خان معروف به ( طلائی ) ابن سردار پاینده محمد خان
محمد زائی یکی از اکابر رجال و فضلای دانش پژوه اینخاك پاك بوده در سنه ١٢٥٢ هجری
در شهر شهیر کابل بگذر معروف باغ علیمردان متولد شده اند .
این شخص بزرگ که بسانها در تاریخ ادبیات افغان مرتبتی حاصل مینماید با کمال شرافت مراحل
اولیه حیات را در تحت اداره و سر پرستی والد ماجد خود گذرانیده بعد باعائله و احباب در اوائل
سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان عازم هند شدند . سالیان چندی در مملکت غربت بتحصیل
پرداخته لیاقت کامله و شرافت ذاتیه ایشان همه را مجذوب ساخته بود بعد از توقف ١٥ ساله
در شهرهای راولپندی ، کراچی ، حکیم آباد هند بوطن مالوف مراجعت فرمودند . این بازگشت
در سالهای اخیر سلطنت امیر عبدالرحمن خان صورت گرفت . در حین مراجعت بمنزل پدری خود
سکونت پذیر شدند .
در ابتدای تشریف آوری از هند بجمع آوری محصول مواشی که باصطلاح آنوقت باسم ( چهل يك )
موسوم و یکی از مشاغل با اهمیتی شناخته میشد موظف شدند . چندگاهی این ماموریت را با کمال
جدیت اجرا نموده و منافع کثیری برای حکومت فراهم ساختند .
بعد ازان از طرف اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان امری صادر شد که با یست اشخاص زیادی
از لغمان بنورستان و بر عکس از نورستان بلغمان انتقال داده شوند و چون اجرای این کار از بزرگترین
خدمات محسوب شده و اهمیت بسزائی داشت لہذا سردار صاحب موصوف كه يك شخص صادق و فعال
٢٥٤


( صفحه ٥٥ )
يك شاعر فراموش شده
( سال ششم )

بودند باین شغل موظف و وظیفه مرجوعه را بادیانت و صداقت كاملهٔ خود بپایان رسانیدند .
در عهد حکومت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان شهید بحكومت كنر انتخاب شده وظایف اداری
آن سامان را با نتهای دقت و مواظبت اجرا مینمود .
بعد از چندی بدیده بانی و نگرانی تعمیرات مركز اشتغال ورزیده روزگاری چند این خدمت را
نیز صادقانه ایفا نمودند .
در سالهای اخیر زندگانی بامورات رسمیه نپرداخته و از خدمات دولتی دست كشیدند . سردار
عباس خان خیلی خلیق و قانع و مالك اخلاق ارجمندی بودند . شخصیت ایشانرا هركسی محترم شمرده
در بین قوم و هر آنكه با ایشان معرفتی داشت با کمال توقیر و احترام زندگانی داشتند معاملات، داد
و ستدها ، دعاوی و مسایل خانگی احباب را بدرایت كامله ورزانت فكر خود بخوبی فیصله نموده
واقربا بدون مصلحت و مشاورهٔ ایشان بهیچ معامله اقدام نمی ورزیدند .
سردار عباس خان همیشه با علما و ارباب معرفت مصاحبه نموده و جهت ازدیاد معلومات و
ادخار گوهر علم و ادب شب و روز مصروف بودند و بمطالعهٔ کتب خصوصاً تفاسیر شریف شوق
و رغبت زیادی داشته و مصاحب همیشگی ایشان كتاب بود . یكی از امتیازات سردار موصوف
كه باعث كثرت شان و مرتبهٔ ایشان گردیده آنست كه كلام مجید را كاملاً حافظ بودند. درعلوم
عربیه از قبیل : صرف ، نحو ، منطق و امثال آن ید طولائی داشته و بحضور اساتذهٔ كرام
بتحصیل پرداخته اند علاوه از همه خیلی خوش می نوشتند و در علم خط مهارت كاملی داشتند .
سردار موصوف نه تنها در مملكت هند سیاحت نموده و از گوشه های آن مملكت پهناور
ذخایر علمی کثیری اندوخته اند بلكه در اكثر بلاد عرب گردشها كرده و دو مرتبه بكعبهٔ مكرمه
مشرف شده اند . در مملكت های شام ، فلسطین ، عراق عرب روزگار چندی بسر برده و بتحصیل
علوم عربیه مصروف بودند .
مسافرت ایشان بطرف عربستان قبل از آوان مراجعت شان بوطن صورت گرفته است .
یکی از مآثر قیمت دار و بهترین نافعهٔ شان تفسیریست كه خود تحریر و در صحت و اهمیت تفسیر
مذكور علما همه تصدیق نموده اند چنانچه گویند روزی مجلسی برپا شده و ارباب علم هم
حضور بهم رسانیده بودند و در اطراف این تفسیر دقت میفرمودند در نتیجه همه بنظر استحسان
نگریسته و در درستی آن تماماً مصدق شدند . این تفسیر تا بحال لباس طبع در بر ننموده و
حاضراً بنزد جناب سردار شیر احمد خان سفیر كبیر دولت علیه افغانستان در طهران میباشد .
کتاب اشعاری بنام « گل عباسی » تالیف نموده اند ولی معلوم نیست آیا این کتاب در
نزد کیست ؟

" ٤٥ "


( صفحة ٥٦ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

خوشبختانه یکی از کتب مولفه ایشان که بنام « جواهر خمسه یا عناصر اربعه » مسما
گردیده بدستم افتاده و اینک کتاب مذکور را برای انجمن ادبی اهدا میکنم .

جناب سردار عباس خان در ١٣٤٣ قمری هجری داعی اجل را لبیک گفته و ازین جهان رخت بر بستند .
اشعار ایشان خیلی سلیس و خوش آیند است ، از تخیلات و تشبیهات ، استعارات و کنایات
بسیار مبهم شاعرانه که خواننده را از مقصد دور و در عوالم دیگری مصروف سازد تماماً برکران
است و هر کس می تواند استفاده نماید :

سردار عباس خان در آغاز کلام بحمد الهی پرداخته و بر همان وزن حمدیه بوستان کتاب
خود را شروع میکند :

بحمد حکیم جهان آفرین بهر آفرینش هزار آفرین
نه او والد است و نه اورا ولد نه او را شریکی نه کفو أ احد
خداوند بی مثل و بی کیف و چون به ادراک او عقلها شد زبون
توانا و بینا و دانای راز همه خلق محتاج و او بی نیاز
نگارنده گنبد نیلگون بر آرنده شیر خالص ز خون
بر حمت نظر جانب خاک کرد که او را سزاوار ادراک کرد
چه احسان و لطف است با آب و گل که بخشیدش از مرحمت جان و دل
بخاک آنقدر قدر و عزت نمود که از بهر او آفرید هر چه بود
ازین مرده خاک سیاه کثیف برآورد اجسام پاک لطیف
بسی نازنینان شمشاد قد بسی مه جبینان خورشید خد
ز اکرام بسیار و از فضل و جود خداوند از خاک پیدا نمود
به حکمت ز گل گل بدر آورد بقدرت پسر بی پدر آورد (١)
کند قطره را ماه زهره جبین فسبحانه احسن الخالقين
همی پرورد در رحمها جنین کند مشک در ناف آهوی چین
چه گلهای رنگین ز خاک آفرید چه انگور شیرین ز تاک آفرید
پدید آرد از کرم پیله حریر حكيم على كل شىء قدير
نه او را ز ایجاد زحمت رسد نه در حفظ او رنج و زحمت کشد
بر آورده از سنگ خارا شرر در آورده اندر دل نی شکر
بدر آورد غنچه و گل ز خار کند چوبکی خشک را پر ز بار
چمن را مزین کند از بهار دمن را دهد زینت از لاله زار

(١) غرض از مولود حضرت مسیح است

٢٥٦


( صفحه ٥٧ )
يك شاعر فراموش شده
( سال ششم )

فلك را ز انجم بیا را ستی
قمر را گهی بدروگه کاستی
مها كند از مگس انگبین
ز نافه بدر آورد مشك چین
همه خلق و پیدایش او نیکوست
بديع السماوات و الارض اوست
یکدانه خشخاش دیدم نهان
ز حکمت فتاده در او يك جهان
كريميكه از مطبخ فیض و جود
به بحر و به برخوان یغما كشود
با حوال هر ذره با خبر
اگر ظاهر است و اگر مستتر
بر عقل هر برگ سبز تری
ز وصف كمالش بود دفتری
به نزد حكيمان ذی اقتدار
صفاتش زصنعش بود آشکار
ز هفتم فلك تا به تحت السمك
تویی مالك الملك الحكم لك
يحمد و ثنای تو گنگیم ولال
نیاید ز ما حمد جز انفعال

سردار عباس خان يك سلسله مناجات بسیار جالب و مهیجی برشته نظم در آورده ، گاهی
از بارگاه معين حقیقی استعانت جسته و از معاصی به بهترین اسلوب استغفار مینماید ، زمانی تاسفات
خود را راجع به بیوفائی جهان بزبان شیرین و مؤثری ارائه می دارد ، و من جمله بر عمر صرف شده
و تهیه زاد و راحلهٔ اخروی چنین بیان می کند :

کجا بودی ای عقل و هوش و تمیز
که ضایع شد و رفت عمر عزیز
چه سان بوده ام خفته و بیخبر
که بگذشت عمرم بسان شرر
بس افسوس از عمر نا پایه دار
چو آید اجل نيست يك دم مدار
اگر هر چه افسوس وحسرت برم
گریبان خود تا بدامن درم
چه حاصل بمر رفت تیر از کمان
نیاید دگر بار پس بی گمان
دریغا که سرمایه ام شد تلف
نشد ، هيچ عبرت مرا از سلف
چو آید کسی از سفر دوستان
همه چشم دارند در ارمغان
تهی دست رفتن بود بس خجل
بجای عرق می چکد خون دل
اگر کیسه پر آمدی از سفر
بود گرد راحت چو كحل البصر
چو کس میرود سیر در بوستان
برد برگ سبزی سوی دوستان

به اصلی وطن میروی زینهار
ازینجا ببر ارمغان بهر یار

٣٥٧


( صفحه ٥٨ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )
دیوان اشعار سردار عباس خان همه از حکم عالیه و نصایح مفیده مملو است گاهی در عالم اخلاقیات قدم گذارده و از فواید صدق ، شجاعت و وطن پرستی و امثال آن سخن میراند زمانی حکایات و تماثیل خیالی را جهت اثبات مطلب منظوم ساخته شیرینی ونفاست کلام را دو بالا می سازد ، هنگامی دم از نرمی و مروت زده شرایط سلوک و مدارا را با دوستان مراعات می کند وقتی در میدان منازعهٔ فرنگ خود را شیر معرکه و هنر بر میدان مبارزه قرار داده و چنین می گوید : -
مرا با مسلمان سر جنگ نیست
که از کینه در سینه ام زنگ نیست
مسلمان بسختی کند گر عتاب
بعجز و بنرمیش گویم جواب
مرا هر چه بغض وعنادست وکین
بکفر و فرنگست از بهر دین
به پیش تو از پشهٔ کمترم
به رزم فرنگی چو شیر نرم
سردار عباس خان در حیات تجارب عدیده اندوخته و گفتار ایشان چون همه از روی حقیقت و بی آلایش است برای خواننده اثرات خوبی فراهم مینماید . شاعر مذکور جهت تقسیم کارها وترتیب امور باچه سلاست وروانی نظریهٔ خود را آشکار میسازد
چو داری بسر عقل و هوش و تمیز
مکن صرف بیهوده عمر عزیز
نباید عبث بگذرد روزگار
بکن روز را منقسم بهر کار
چو آغوش رحمت کشاید شفق
به عجز و تضرع بر و پیش حق
که حق مر ترا از عدم آفرید
بتو کرد احسان و لطف مزید
چودانی که کار تو آخر به اوست
تو او را مقدم بخود گیر دوست
گهی محفل از قیل و قال کتاب
گهی واقف از دخل و خرج حساب
گهی با فقیران شوریده حال
گهی صحبت و مجلس عم و خال
گهی با محبان صاحب هنر
گهی از ستمدیدگان با خبر
گهی گوش بر ساز سارنگ و چنگ
گهی واقف از تیغ و توپ و تفنگ
گهی دلبر سیمبر در کنار
گهی سوی صحرا ز بهر شکار
در مذمت کم اصل و اینکه مردمان وضیع بتربیت اصیل نمیگردند ابیاتی چند تحریر داشته و حکایتی بر سبیل تمثیل جهت اثبات مطلب منظوم ساخته است .
زمینی که اصلش بود شوره زار
رمد آش از فیض لطف بهار
نشانی اگر شاخ از سنبلش
فشانی ز انواع تخم گلش
اگر جای بذرش کنی زر فشان
شود زحمت و تخم ضایع در آن
ارسطو اگر یار دهقان شود
محالست کز شوره ریحان شود
٣٥٨


( صفحة 59 )
يك شاعر فراموش شده
( سال ششم )

حكايت

خری داشتم لاغر و پشت ریش
مرا هم نهادم بجرخش همیش
به تیمار او خوب پرداختم
بخانه پرش آخوری ساختم
علف سبز و تر تازه در پیش او
كه تا ملتئم شد همه ریش او
به آخر خرك مست شد آنچنان
كه ميكند هر ساعتی ریسمان
ز بسیاری كاه و جو مست گشت
لگد میزد ی گه بپاگه بدست
نهال و گل و هر چه بد در سرای
شكست و بمالید در زیر پای
ضرر های اقسام دیدم ز خر
مرا كرد بسیار خونین جگر
بگفتم كه ای خر ز حق بیخبر
بدعتم چرا میرسانی ضرر
ز سم تو آخور همیشه خراب
گسستی بسی ریسمان و طناب
چنین است آئین و خوی خری
كه در جای نیكی بدی آوری
بتو هر چه كردم ز نیكی تمام
به احسان و خوبی نگشتی تو رام
یكی مرد دانای فرخنده خوی
بگفتا چه داری بخر گفت و گوی
تو نشنیدۀ یانداری خبر
كه دیوانگی آورد مغز خر
خر ار داشتی عقل و هوش و تمیز
به آب و به آخور نكردی گمیز (1)
اگر جل كنی بهر خر از حریر
وگر جای آبش دهی شهد و شیر
اگر نقل ریزی در جای جو
بهر ماه بنهیش پالان نو
كنی هر چه در خوردنش جد و جهد
چو افتی ز پشتش زند بر لگد
جناب سردار عباس خان ارادت و صمیمیت تامی با مو لنا عبد الغفور که شاید اخند صاحب صوات علیه الرحمه باشد
داشته و در بین ایشان مناسبات تا می وجود داشته . از مو لنا عبدالغفور خیلی قدر و احترام می نمود .
از کثرت اخلاص و اطلاعات شجرۀ مو لنا را برشتۀ نظم در آورده . سر گذشت خود را با مو لتا در در یا
هنگا میکه کشتی بنای غرق شدن را نهاده بود چنین بیان میدارد .

من و مرد صاحب دل محترم
بكشتی نشستیم یكجا بهم
سفینه چو آمد بجای هلاك
مرا روی شد سوی یزدان پاك
چو آن مرد نیكو بین نيك دید
كه از روی من رنگ سرخی پرید
چو غنچه بسویم تبسم نمود
در گنج و دانش برویم كشود
بفرمود آهسته كای هوشیار
اجل هست در امر پروردگار
مرا كی بود خوف از غیر حق
فانی اعوذ برب الفلق
(1) كثافت یكی از لغات وطنی .

۴۶۹-


( صفحه ۱۰ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

هر آنکس که میترسد از پروردگار
نه خواندی مگر در کلام مجید
نه پیش زآب و نه خوفش زنار
ز نمرود و از آتش و از خلیل
اگر گوش داری بگویم دلیل
ز موسی و فرعون و از رودنیل

خلاصه سردار عباس خان در آداب جهانداری و امور تربیوی جواهر ثمینی تحریر داشته ، تدبیر منزل مثل اصول حیات و معاشرت را باهمدیگر به بسیار نزاکت بیان میدارد . از اظهار خیر اندیشی و اصلاح مردم لحظهٔ فرو گذاشت ننموده است .

در خاتمه از جنابان عبدالرحیم خان غندمشر ( فرزند سردار مرحوم ) و سرورخان گویا که در این راه معاونت فرموده اند تشکر و از جنابایکه دیگر مأثرادبی این شاعر محترم را مالك اند آرزو مندم که آنها را بصورت درستی منتظم نموده برای انجمن ادبی کابل بسپارند تاجمله آثار ایشان مجمع شده و اگر ممکن شود در طبع آن کوشش بعمل آید .

باید بجوانی غم پیری خوردن
باید خوردن رشک کمال و هنرت
تا کی غم میری و امیری خوردن
نی رشك امیری و فقیری خوردن
« مستغنی مرحوم »

۴۶۰


از مناظر حرب استقلال
در محاذ تحت اداره سردار شاه ولی خان در پتمر پطان توپهای کوهی بزرگتر را در اراضی صعب المرور ذریعه فیل حمل و نقل میدهند


از مناظر حرب استقلال
اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید با عدۀ از مجاهدین در میدان متصل شهر تل بعد از فتح موصوف


نتیجه د عمل

از طبع جناب امین الله خان زمرلائی
عضو انجمن ادبی

داجهان دسود و زیان دی که پوهیږی هر عمل دی دخپل ځان دی که پوهیږی
په نړی کښ چه یادیږی دښو بدو نوم، یواځی د انسان دی که پوهیږی
څوك چه خلق لری هنر اوهم غیرت پدی ښه عمل سلطان دی که پوهیږی
که محمود وه که احمد وه واړه لاړل برم پا تی په جهان دی که پوهیږی
لمرچه نلری بل کار پر ته له نفعی ځکه ځای ئی په آسمان دی که پوهیږی
هر سړی چه خدمت کاندی خپل وطن ته داخصلت ئی دایمان دی که پوهیږی
که په توره شجاعت هنر مشهوروی په عالم کښ هغه ځوان دی که پوهیږی
چه نه علم نه هنر نه ئی عمل وی که قارون وی خونا دان دی که پوهیږی
ای پښتونه د هغو چاری ته زده کړه چه ئی کړی ملك ودان دی که پوهیږی
ته تر کله به خچن وخوار زارئی د عالم څنگه سامان دی که پوهیږی
بیکاری ا ولتی مکره ته هیڅ کله دلتا نو ژوندون گران دی که پوهیږی
د عالم د هو شیاری که ته خبر شی نا پوهی دی ډیر نقصان دی که پوهیږی
دا وینا دی و که ځانته « زمرلائی »
عمل گران گفتار آسان دی که پوهیږی

۲۶۱


ادبیات قدیم و ادبیات جدید
یا کلاسیزم و رومانتیزم

نگارش جناب سید قاسم خان
رشتیا عضو انجمن ادبی

از مدتیست در وطن عزیز ما، بخصوص در حلقه های ادبی، سخن از کلاسیزم ورومانتیزم میگویند و در اطراف این دو مسلک ادبی مهم مباحثه و گفتگو مینمایند و میتوان گفت که هر یکی از مسالک مزبور از خود طرفداران و هوا خواهانی دارد که پشتیبانی از او را میکنند. واقعاً در چنین عصر یکه نهضت عمومی در مملکت پیدا شده و از آنجمله جنبش ادبیات نیز بطور محسوسی در هر گوشه و کنار بمشاهده میرسد، گفتگو از مسالک کلاسیک و روماتيک، خیلی موزون و در حقیقت امر طبیعی است که درین وقت بیش از هر وقتی موزون و مناسب میباشد!

بنابران بنده میخواهم از موقع استفاده برده، معلومات مختصر عاجزانه را در بارۀ معرفی مسالک ادبية فوق الذکر که در هر مجلس مطرح بحث و گفتگو است تقدیم خوانندگان عزیز نموده باین وسیله برای کسانیکه تا هنوز درین زمینه معلومات کافی نداشته و هر روز در گفت و شنود مقابل با کلمات کلاسيك و روماتيك وامثال آن میشوند، سهولتی فراهم نمایم:

كلاسيك در لغت بمعنی درسی، مكتبی وروماتيك در لغت بمعنی افسانه آمیز - داستانی - اما معنی اصطلاحی این دو لغت با مفهوم لغوی آنها تقریباً هیچ ربطی نداشته و نمایندگی از دو مسلك مهم ادبی مینماید که شرح آن بقرار آتیست:

از عهد «رونسانس» یعنی احیای ادبیات و فنون که در قرن ١٥ عیسوی در اروپا پس از يك دوره انحطاط ادبی ومدنی بوجود آمده تا اواخر قرن هژدهم که خاتمه انقلابات اجتماعی اروپا بشمار میرود، يك قسم ادبیات مخصوصی در سر زمین اروپا رواج داشت که اصلاً از ادبیات یونانی ولاتينى ورومى اقتباس ونقل شده و میتوان گفت در ظرف این مدت طولانی تقریباً هیچ تغیری نکرده و با وجود تحولات عدیده که زاده وقایع و مرور زمان است همان شکل ابتدائی خویش را حفظ کرده بود

٣٦٣


( صفحه ٦٣ )
ادبیات قدیم و ادبیات جدید
( سال ششم )

وبنا بران چون انسانها عموماً تابع تغیرات زمان ومکان وغیره تحولات مختلفه میباشند ، طبیعی است
که هر قدر از وقت شروع آن میگذشت ، مسلک ادبی مزبور کمتر بار و حیات و مقتضیات مردمان
موافقت میکرد چنانچه در اواخر این دوره ممتد ( قرن ١٨ ) دیگر هیچ توافق ومجانستی مابین اسلوب
ادبی موصوف واقتضاآت زمان و محیط وجامعۀ اروپائی دیده نمیشد ، همان بود که در اوائل قرن ١٩
یک جنبش نوینی در ادبیات اروپا رخ داده و جنبش مزبور که در حقیقت عبارت از عکس العمل اختلاف
ذوق و روحیات مردمان بامسلک ادبی موجودۀ آن عصر و زادۀ پیشرفت علوم و ترقی سویۀ مدنی
جامعۀ اروپائی بود از فرانسه نشئت کرده ، بزودی در تمام اروپا عام شد و فقط در اواخر قرن نزدهم
وشروع قرن بیستم در ممالک مشرقی سرایت کرده در عالم عمومیت یافت ،
این نهضت جدید را رومانتیزم و اسلوب ادبی سابقه را کلاسیزم گفته اند ، چنانچه از بقرار
معنی اصطلاحی مسلک کلاسیزم را « پابندی برسوم و قواعد اساتذۀ ادبای قدیم یا طرفداری
اسلوب قدما » ومفهوم اصطلاحی مسلک رومانتیزم را « رهائی از رسوم وقواعد قدما وهوا خواهی
از احساسات فردی و مقتضیات عصر » میتوان دانست .
مسلک ادبای کلاسیک معلوم است ، زیرا طوریکه در بالا اشاره کرده شد در زمان رونسانس
یا احیای مجدد ادبیات و صنایع ظریفه ، ادبا وصنعتگرانی که پیداشدند سبك و اسلوب فضلا وعلمای
یونانی ، رومی و لاتینی قدیم را سر مشق خود قرار دادند و آن را در ظرف مدتی باوج کمال رسانیدند
و با وجودیکه تخیلات از خود شان نبوده بیگانه بود ، بازهم درین سبک و اسلوب لطافت هائی هم
از خود افزوده و یادگارها و شاهکارهای بزرگی از خود باز گذاشتند که تا امروز مورد تحسین
مردمان میباشد -
لیکن روز بروز آنعصر و تخیلات آن دورترشده رفته ذوق محیط تبدیل می یافت و اهمیت فرد
در مقابل جامعه ظاهر میشد وقیود سابقه طرف پسند مردمان نبوده بنا بران نسلهای نو نسبت به نسلهای
پیشتر کمتر از اسلوب و سبك مزبور حظ میگرفتند و اگرچه اکثر سلاطین آن عصر ها ذوق خوبی برای ادبیات
و صنایع ظریفه داشتند اما باز هم کم کم از سبب مقتضیات جدیده و اینکه سبك قديم بيچيده ازيك سلسله
قیود بنمايده شده بود ، ادبيات كلاسيك رونق خود را باخته میرفت، مخصوصاً دوره های انحطاط
ادبی که وقتاً فوقتاً طاری میگشت صدمات شدیدی به ادبیات مزبور وارد میساخت . چنانچه درقرن
هز دهم ادبیات بیش از هر عصری کمتر پیشرفت حاصل کرده ، آنچه صدمه آخریرا بر پیکر ادبیات
کلا سيك زد ، همانا انقلابات اجتماعی بود که در اواخر قرن ١٨ و شروع قرن ١٩ در اكثر ممالك
اروپائی بوقوع پیوست و بنیان حیات اجتماعی آن سرزمین بلکه بعدها بتدریج از تمام دنیا را تغییر داد .
همان بود که درشروع قرن ١٩ يك دسته از ادبا که پس از ختم انقلابات مزبور ، پا بعرصۀ ادبیات
گذاشتند ، چون فکر تازه داشته و محیط اطراف خود را بکلی نو و همه قیود سابقه را از پیشگاه خویش
٢٦٣


( صفحه ٦٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

صرفهم میدیدند شروع بتاسیس سبك جدیدی نمودند که با مقتضیات عصر و محیط و مخصوصاً ترقی سویه
علمی واحساسات فردی کمال موافقت را داشته از عادات ورسوم قدما و اسلوب شعر و شاعری سابق
تقریباً بکلی آزاد بود و سبك خود را سبك رومانتيك نام گذاشتند و به ترویج آن کمر همت بستند
چنانچه جامعه ، که او نیز سر از نو تشکیل یافته و از آثار قدیمه کمتر چیز یرا حفظ کرده بود ،
بزودی و بکمال آسانی و خوشنودی سبك جدیدرا پذیرفته علم برداران آن را بواسطه حسن قبول خود
جرأت بخشید که در راه تعمیم و ترقی آن بیش از پیش صرف مساعی نمایند ـ پیش آهنگان این سبك
که منشاء آن فرانسه بود عبارت بود از مادام دو ستائل و شاتو بریان ـ (١) اما کسانیکه این سبك
و این مدرسه را ترقی و شهرت بزرگی بخشیدند ، عبارتند از ویکتور هوگو ، لامارتین ، الفرد دووینی ،
الفرد دو موسه ، و غیره . . .
دو نفر اول الذکر و بعد پیروان آنها قواعد و قیود کلاسیکی را خبر باد گفته از راههای مختلف
دین مسیح علیه السلام ، قرون وسطی ، آثار قدیمه وطنی و شعر تغزلی را که بعد از ( مالرب ) بزیر فشار
قواعد کلاسیزم مرده بود ، سر از نو زنده ساختند و در حقیقت طرز تفکر و احساس را کاملاً تغییر دادند
و بالاخره این هر دو نفر ادبیات بیگانگان مخصوصاً ممالک شمال اروپا را ( که بسیار حسی بود ) معرفی
نمودند و باین وسیله ادبیات فرانسه را لطافت های نوینیکه تا آنوقت کسی ازان خبری نداشت و باید
میدیدند ، بخشیدند ـ چنانچه باثر تحريك آنها ترجمه افسانه های تاریخی « والتر سکات » نویسنده
انگلیسی و کتاب ( قاوست ) اثر گوته شاعر معروف المانی و غزلیات « بایرن » شاعر انگلیسی
ودرامۀ « شکسپیر » ادیب شهیر انگلیسی و « شیلر » ادیب المانی وغیره آثار خارجی بزودی ادبیات فرانسه را
خیلی ثروت مند ساخت . علاوه برین سفر نامه ها و داستانهائیکه حکایت از نقاط مختلفه عالم مینمود عوالم
وسیعی را پیشروی ادبیات کشود .
خواص بارز رومانتیزم که بر همه خواص دیگر آن حاکمیت دارد یکی « حساسیت » است که شاعر
یا نویسنده باید بیشتر تابع احساسات فردی خویش بوده و احساسات خود را در يك قالب بسیار وقوعی ریخته
در پیشگاه مردمان تقدیم دارد چنانکه شخصیت گوینده از خلال تمام آثار او ظاهر باشد ـ دیگر «قوۀ ابداع
و ابتکار » که ادیب باید مضامین و تخیلات نو و نا گفته را در آثار خود بکار برده از مضامین و تخیلات کهنه
و پیش پا افتاده و بالخاصه از قیود بیفایده صرف نظر نماید ـ و دیگر «تفتن در محاکمه » است که باید مطالب را
طوری طرح و قضاوت نماید که شکل و دلایل آن بیشتر حسی ومطابق تفکر و تخیل شخصی ووضعیت
روز باشد و بالاخره اگر بخواهیم رومانتیزم را به يك کلمه خلص معرفی نمائیم میگوئیم که رومانتیزم
عبارت از (فردیت) است یعنی که شخص مطابق احساسات و تخیلات فردی خود اثری بوجود آورد .
از همین جاست که بعد از روی کار آمدن سبك رومانتيك در افسانه نویسی و درامه نویسی جای
(١) لیکن اولین کسیکه در اواخر قرن ١٨ تمایل خودرا بسوی رومانتیزم ظاهر ساخته ژانژاك
روسوادیب و فیلسوف معروف فرانسه است .
٢٦٤


( صفحه ٦٥ )
ادبیات قدیم و ادبیات جدید
( سال ششم )

(عمومیت) را که زمینه مخصوص كلاسيك بود (خصوصیت) گرفته و از همین جا است که شعر تغزلی که تجلی
مستقیم احساس شخصی است . از خواب گران خود بیدار شده و بالاخره از همین جا است که مسلك
رومانتیزم با قواعد و نمونه های انشائی و تمام آن چیز هائی که وسعت و احاطه تخیل و تفکر فردیرا
محدود می ساخت . قطع مناسبات نمود .

مسلك رومانتیزم بواسطۀ انتشار کتاب . تفکرات لامارتین (۱۸۲۰) اشعار الفرد دووینی (۱۸۲۲)
قصاید و اغانی وکتور هوگو (۱۸۲۲) شهرت یافته، در ینوقت هوا خواهان روما نتیزم مبارزه
را با طرفداران کلاسیزم شروع کرده جمعیت های زیادیرا تشکیل و جرایدیرا تاسیس نمودند
( مثل جریدۀ گلوب یعنی کرۀ زمین وغیره ) و این جراید برلۀ تجدد پسندان نشریات کرده
ضمناً خاطر نشان مینمودند که (باید در آثار ادبیه چیزهای عالی و چیز های خشن ، غم انگیز و
خنده دار با هم متحد کرده شوند . و نیز جراید مزبور اصرار میکرد که ( هر چیز در طبیعت است
در فنون ظریفه هم است ) .

نهضت رومانتيك بیشتر در آثار چهار شاعر بزرگ ذیل تجلی میکند : اول « لامار تین »
که ابتدا اشعار غم انگیز میگفت و بعد اشعار خوش آهنگ که شکوه انسانیت را بنظر جلوه میدهد
طرف میل او قرار گرفت . دوم الفردد و وینی که شعر رومانتيك را واجد شکل اصولی و فلسفی ساخت
سوم و کتورهوگوکه با نیروی قوی و سرشار خود به تجدید شعر و زبان اقدام نموده و باین وسیله
استاد مدرسۀ رومانتيك بحساب میرود چهارم الفرد دو موسه شاعر متفنن و طرف میل جوانان که
روحرا با عاطفه آشنا ساخت .

در صحنه تمثیل دوره رومانتيك از روز نمایش یافتن درامۀ ( کرامويل ) اثر وکتور هوگو
آغاز مییابد (۱۸۲۷) و بعد آثار الکساندر دوما وا لفر ددووینی و باقی آثار هوگو و غیره
مسلك رومان تیزم را در درامه نویسی و نمایشات صحنۀ تمثیل ترقی شایانی بخشید .

افسانه ها هم از همین زمان سبك رومانتیزم را بخود گرفته کتب هوگو و الکساندر دوما و بعدها
افسانه های ژورژ ساند و غیره نمونه های زنده ازین مسلك بشمار میروند .

تاریخ نیز از رومانتیزم استفادۀ شایانی برده از قرن ۱۹ به بعد تاریخ شکل مرده وخشك خودرا
باخته زنده گی و جنبش دران داخل شد . چنانچه اولین کسی که از تاریخ يك پردة زنده و کامل
حیات سابقه بشر را ساخت ( او گوستن تیری ) بود و یسانتر ( میشله ) با اشعار ورنگ آمیزیهای
عجیبی تاریخ را ( احیای دوبارۀ گذشته ) گردانید .

رومانتیزم در صنایع وفنون ظریفه نیز اثر خودرا انداخته مقارن همان زمانیکه مبارزه مابین کلاسیزم
و رومانتیزم در شعر و شاعری جریان داشت. همین قسم يك مجادله در شعبة صنايع نفيسه نيز بوقوع پیوسته

٣٦٥


( صفحه ٦٦ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

وصنعت گران کلاسیک که بیشتر توجه به پختگی ومتانت وصحت خطوط و زوایای نقاشیها ، مجسمه ها ،
ابنيه ، و غیره داشتند با سرزنش صنعتگران رومان تیک که طرفدار رنگ آمیزی ها و جلوه های
قشنگ بوده به صحت خطوط و زوایا و يك آهنگی آثار صنعتی اهتمامی نميگذاشتند
مقابل گردیدند . سر بر آورد گان رومانتیزم در صنایع ظریفه عبارت اند از ( کرو ) ، ( لئوپالد )
« روبر » ، « اری شفر » ، « دولاک روا » ، « هیم » ، « سنتبر » ، « پول دو لاروش »
( هوراس ) وغیره ... که صنائع رومانتیك را باوج کمال رسانیدند .

نهضت رومانتیزم که قرار تشریحات فوق از فرانسه شروع شده بزودی در دیگر ممالک نیز سرایت
کرد ، مخصوصاً در انگلستان و المان ترقی زیادی نمود . اما درین دو مملکت بر خلاف فرانسه
( که در آنجا رومانتیزم عبارت از عکس العمل شدیدی بمقابل ادبیات كلاسيك ملی یعنی از خود
فرانسه بود ) روی کار آمدن مسلك رومانتیزم در انگلستان و المان گویا طرح اولین اساس ادبیات
بومی و ملی بوده است که پیشتر ازان وجود نداشت، بلکه درین دو مملکت تا آن زمان ادبیات
فرانسوی را تقلید مینمودند ، همچنانکه قبلاً خود فرانسه ادبیات یونانی و رومی را تقلید میکرد .

نهضت رومانتیزم در فرانسه مدت ۳۰ سال به کمال شدت و رونق حکمرانی داشته چنانچه
این دوره را میتوان یکی از درخشان ترین و پر افتخار ترین دوره های تاریخ ادبیات آن سرزمین
دانست، زیرا دران دوره ادبیات فرانسوی ثروت مندی زیادی حاصل و زبان مزبور رونق تازه
پیدا کرده ، شعرحیات دوباره کسب نمود و تاریخ فرانسه روشن گردید ، فن درامه نویسی و نمایشات
عرفانی تغیر خوبی یافت و بالجمله بلاغت ، فلسفه ، انتقاد ، وموسیقی و صنائع لطیفه همه سر
از نو جوان شدند . (۱)

اما درمشرق !

این بود مختصر تشریحاتی که راجع به چگونگی جنبش رومانتیزم در اروپا، داده شد، یعنی گفتم
که چرا کلاسيزم ترك و رومانتیزم شيوع یافت و منشأ آن کجا و اساس آن چه بود و نیز خاطر نشان
کردیم که نهضت رومانتیزم که از فرانسه شروع و در آنجا رونق بزرگی کسب کرد، بزودی در دیگر
ممالك اروپا عام شده بتدریج و برحسب درجة پیشرفت مدنی ممالک مزبور، سرتاسر اروپا را

(۱) درینجا ناگریزیم از بعضی مسالك ادبية ديگر يكه بعدها در ادبیات پیش قدم دنیا بوجود
آمده ، نام ببریم مثل رئا لیزم ( حقیقت پسندی ) و ناتورالیزم ( طرفداری از طبیعت ) و غیره . اما
چون فاضل گرامی ، محمد قدیر خان تره کی وعده فرموده اند که درین باره مقاله مفصلی خواهند نوشت ،
بنا بران از تذکار مسالك مزبور صرف نظر نموده ، هرچه زودتر انتظار نشر مقاله فاضل
موصوف را دارم - رشتیا

٣٦٦


( صفحه ٦٧ ) ادبیات قدیم و ادبیات جدید ( سال ششم )

فرا گرفت . اينك به بینیم که مسلك ادبی مزبور چه وقت و بچه صورتی در مشرق زمین طلوع کرد و تأثیرات آن چه بود و چیست ؟
در بالا گفتم که مسلك کلاسیزم در ادبیات اروپا از قرن ١٥ مسیحی ریشه افگنده و با وجود تحولات متعددی که در امور مدنی ملل اروپائی رخ میداد مسلك ادبی مذکور بهمان شکل سابق خود که آنهم در ابتدا از آثار ادبای یونانی و لاتینی و غیره اقتباس و تقلید شده و بنابران با عرف وعادات و ذوق و تخیل مردمان اعصار ما بعد توافقی بهم رسانیده نمیتوانست ، باقی مانده بود ـ تا آنکه تحولات اجتماعی که در اواخر قرن ١٨ دران خطه رخ داده ، بنیان مسلك کلاسیزم را بر هم زده ، سبك نوی روی کار آمد که عبارت بود از رومانتیزم ـ و رومانتیزم در عین حالیکه قواعد سابقه را ـ که غیر از يك سلسله قیود بیجا چیز دیگری نبوده ـ تخیل و تفکر را محدود و مقید میساخت ، در هم شکست از تخیلات ساده بومی قدیم و جدید استفاده کرده ، احساسات فردی را در افاده مطالب کاملاً دخیل ساخت . همچنان در مشرق زمین از مدتهای درازی که مدرسه های ادبی با عظمتی تاسیس یافته و باثر پرورش و تشویق سلاطین ادب پرور متعددی ، چون فاطمیها ، سامانی ها ، غزنویها ، سلجوقیها ، مغلها و غیره و غیره ... ادبای بزرگ و توانائی پا بعرصه شهود نهادند و شاهکار های مخلدی دران سبك از خود بیاد گار گذاشتند ، رفته رفته سبك مزبور هم با ثر مرور زمان ، از احساسات و روحیات مردمان دور شده ، اگر چه ادبای مقتدری بواسطه سحر بیان و شیرینی کلام خود هزاران در هزار تشبیهات گونا گون درین سبك وارد ساختند ، ولی باز هم از قواعد و قیود سابقه يك قدم هم بیرون نگذاشتند ، و همان بود که چون در اواخر ، از يك طرف دوره های انحطاط ادبی پی در پی در ممالک مختلفه شرقی بوجود آمد و از طرف دیگر روز بروز مدنیت عصری در ممالک مزبور وارد و پیشرفت حاصل کرده ، افراد شخصیت و احساسات فردی خویش اعتماد پیدا کردند ، بنابران ، ذوق آنها نسبت به ادبیات كلاسيك كم كم از بين رفته ، به تخیلات جدید و حسی متمایل گشتند و در نتیجه نهضت جدیدی در سر تا سر مشرق زمین بوجود آمده و چون آوازه جنبش رومانتیزم اروپا نیز در آنجایو سیله مطبوعات رسیده بود ، بنابران این نهضت نو نیز بهمان شکل عرض اندام و به تدریج در ممالک مختلفه شیوع پیدا کرد . چنانچه ابتدا جنبش مزبور در ترکیه ( چون آثار جمعیت ثروت فنون ) و مصر ( مثل آثار محمد عبده و ادیب اسحق ) و بعد در ایران ( چون آثار دهخدا و عشقی ) و اخیراً در هندوستان ( مثل آثار تاگور و ظفر سلام ) جریان پیدا کرده ، و بتازه گی در محیط ما نیز چه در نظم و چه در نثر اثرات آن محسوس میگردد . . . گویا دیگر ادبیات كلاسيك عمر خود را بسر رسانیده ادبیات جدید که مطابق روحیات و مقتضیات مختلفه جدیده و ذوق عصری است ، جانشین آن میگردد .
برای آنکه مفهوم کلاسیزم رومانتیزم بخوبی خاطر نشین خوانندگان عزیز شده بتواند ، ذيلاً يك يك دو پارچه از ادبیات كلاسيك غربی و شرقی و ادبیات رومانتيك غربی و شرقی ( فارسی ) را درینجا اقتباس مینمائیم :

٤٩٧


( صفحهٔ ٦٨ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

نمونهٔ اشعار کلاسیک قدیم اروپا - اثر کورنی شاعر مشهور فرانسه ( ١٦٠٦ - ١٦٨٤ ) :

محبوب عزیزم ! اگر امروز چهرهٔ مرا خطوط و چین های پیری استیلا کرده است ، تو هم بخاطر بیار که یک روز تو نیز بهمین حال گرفتار خواهی شد .
باشد که روزگار ، روزی گلهای جوانی ترا نیز بمانند صفحهٔ صاف و تابناک پیشانی من ، پژمرده و پر چین نماید .
گردش سیارات همان است که بود و بهمان نهج روزها و شبهای مارا انتظام می بخشد ولی تنها چیزیکه یادگار جوانی و جمال ترا جاوید خواهد ساخت ، همانا اشعار من خواهد بود که در ستایش تو گفته ام ؛ وتو در پیری نیز آرزو مندانی خواهی داشت که از نشهٔ اشعار من هنوز ترا تحسین خواهند گفت . از اینست که اکنون بمقابل تو زانو زده ، تمنا میکنم که هر قدر موهای خاکستری من ، بد نما باشد ، باز هم از من متنفر مباش وقیمتی برای این وجودیکه ترا ستایش میکند قائل شو . . .

نمونهٔ اشعار رومانتیک اروپا - اثر الفرد دو موسه شاعر اشک و غم ( ١٨١٠ - ١٨٥٧ ) :

غم و دردیکه در جوانی بر تو فشار می آورد ـ هر چه باشد - بگذار این زخم های مقدسی که ناقوسهای سیاه بر اعماق قلب توا حداث کرده است، بزرگتر شده برود ! هیچ چیزی برابر دردهای عظیم ، انسان را عظمت بخشیده نمیتواند . اما ای شاعر ، بدان که وقتی در دهِ تو اصابت کرد ، لازم نیست که زبانت گنگ شود ـ زیرا ترنَماتی که ناشی از ناامیدی میباشد ، بهترین ترنمات است چنان اشعار مایوسانهٔ یاد دارم که عقده های مجسم گریه وخفقان دل میباشد . . .

نمونهٔ اشعار کلاسیک متقدمین شرقی از طبع عبدالواسع جبلی غرجستانی :

که دارد چون تو معشوق و نگار و چابک و دلبر بنفشه موی و لاله روی و نرگس چشم و نسرین بر
نباشد چون جبین و زلف و رخسار و لبت هرگز مهٔ روشن شب تیره گل سوری می احمر
بگردارد دل وعیش و سرشک وجسم من داری دهن تنک و سخن تلخ و لبان لعل و میان لاغر
ندارم درغم و رنج و جفا وجور تو خالی لب از باد و سر از خاک ورخ از آب ودل از آذر
بحسن ورنگ وبوی وطعم در عالم ترا دیدم قد از سرو و بر از عاج و خط از مشک و لب از شکر
نشاندازد مرا درعشق وهجر وجور ومهر تو سرشک از درّ وچشم از لعل وموی از سیم و رو از زر
سزد گر من ترا دایم بطبع و جان ودل کنم خدمت برم فرمان نهم گردن شوم چاکر

۶۹۸


( صفحه ٦٩ )
ادبیات قدیم و ادبیات جدید
( سال ششم )

نمونۀ اشعار كلاسيك متأخرین اثر طبع كلیم همدانی :

دنبال اشك افتاده ام جویم دل آزرده را
كزخون توان برداشت پی نخچیر پیکان خورده را
دی از برای معالجش هیزم بمرگان برفتم
گفت از كجا آوردۀ خاشاك آب آورده را
تاری ز زلف آنصنم درگردن ایمان فكن
ای شیخ تا پیدا كنی سر رشتۀ گم كرده را
گر ترك چشم رهزنت نشناخت قدر دل چه شد
قیمت چه داند لشكری جنس بغارت برده را
آخر بجان آمد كلیم از پاس خاطر داشتن
تا كی بدل واپس برد حرف بلب آورده را
زاهد زپی سرمایه كی كرده است در صد جاگرو
دین بدنیاداده را ایمان شیطان برده را

نمونۀ اشعار روما نتيك از طبع آقای دهخدا شاعر معاصر ایران :

ایمرغ سحر چو این شب تار
بگذاشت ز سر سیاه كاری
وز نفخۀ روح بخش اسحار
رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زرتار
محبوبۀ نیلگون عماری
یزدان بكمال شد نمودار
واهر یمن ز شتخو حصاری
یادآرز شمع مرده یادآر

ای مونس یوسف اندرین بند
تعبیر عیان چه شد ترا شاد
دل پر ز شعف لب از شكر خند
محسود عدو بكام اصحاب
رفتی بریار وخویش و پیوند
آزاد تر از نسیم ومهتاب
زانكو همه شام با تو يك چند
درآرزوی وصال احباب
اختر بسحر شمرده یادآر

از طبع مرحوم میر زادۀ عشقی :

اوائل گل سرخ است وانتهای بهار
نشسته ام سر سنگی كنار يك دیوار
جوار درۀ دربند ودامن كهسار
فضای شمران اندك زقرب مغرب تار
هنوز پرتو روز برفراز اوین

چو آفتاب پس كوهسار پنهان شد
زشرق از پس اشجار مه نمایان شد
هنوزشب نشده آسمان چراغان شد
جهان زیرتو مهتاب نور باران شد
چونو عروس سفید آب كرد روی زمین

٣٦٩


( صفحه ۷۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

نشسته ام به بلندی وبیش چشم باز بهرکجا که کند چشم کار چشم انداز
فتاده بر سرمن فکرهای دور و دراز بدان سرم که سوی آسمان کنم پرواز
فغان که دهر بمن بر نداده چون شاهین
« از ایده آل مرد دهقان »
از طبع جناب فاضل غلام جیلانی خان جلالی عضو انجمن ادبی :

پند ما در وطن بفرزند دلبند خویش

دوش میگفت یکی مادر پاکیزه نهاد بهر فرزند که ای لخت جگر نخل مراد
تا من دل شده را ما در ایام بزاد بوده ام با شرف گوهر و پاکیزه نژاد
یاد کن پند مرا پیش ز درس استاد

باخبر باش که ملت نگران است بتو نيك بين ديده صاحب نظران است بتو
چشم امید همه پیر و جوان است بتو خاطر مام وطن هم نگران است بتو
هوش کن تا ندهی نام نیاکان بر باد

پسران تا به جهان خدمت مادر کردند اتحاد و روش خوش به برادر کردند
راز مکنون طبیعت ز زمین بر کردند بحر و بر يك سير از فکر هنر ور کردند
تو هم از تخم عمل گیر ثمر وقت حصاد

از طبع جناب فاضل خلیل الله خان مدیر شعبهٔ اول تحریرات صدارت عظمی :

در آغوش کوهسار

زین پس من وتو در پای این کوه تنها و بیکس شیدا و مفتون
با قلب سرشار از درد وافسوس با چشم لب ریز از گریه و خون

شب های روشن تنها نشینیم در پهلوی هم در نور مهتاب
تا باد خیزد نا لنده از کوه تا نور افتد لرزنده بر آب

گاهی نهاده سر بر سر سنگ گاهی سپرده دل در کف باد
گاهی فتاده مبهوت و خاموش گاهی نشسته سرمست و آزاد

۳۷۰


( صفحه ٧١ )
ادبیات قدیم و ادبیات جدید
( سال ششم )

زا لوان قدرت بر نقش این سنگ از رمز فطرت در صوت این آب
گاهی شنیدن کردیم بی هوش هنگام دیدن باشیم بی تاب

وقت سحرگاه فرزند دهقان چون بچه شیر تنها و مغرور
از ناله نی وز جنبش باد ایستاده بر سنگ شادان و مسرور

این مرغ مجروح بهر چه آخر بر شاخه گل اندر تواشد ؟
در پای این کوه از قلب این سنگ این چشمه آخر گریان چراشد ؟

این لاله سرخ زین جا زده سر چون لعل سرخ کان بدخشان
خون شهید است اشك یتیم است کز مشهد کوه گشته نمایان

از رنج و درد این گیتی شوم وز صلح وجنگ این کهنه دنیا
اینجا گرفتیم ای کوه مسکن این جا نمودیم ای دره ماوا

ای فرش ساده ای سایه کوه ای خانه سنگ ای بستر خار
آرامی ما در تست مرکوز خوش بختی ما از تو پدیدار

ای خاك این کوه ای مدفن ما آخر به چندین امید و آمال
در سینه تو گردیم مدفون در پایه تو باشیم پا مال

فصل بهارا از بعد مردن برتر بت ما زین گل بکاری
ای ابر نیسان بر قبر ما تو در پای این کوه اشکی بباری

با ناله زار باصوت محزون برروی آن قبر بلبل توهم باز
چندان بنالی کدر ته خاك از ناله تو نالم به آواز

۲۷۱


( صفحه ۷۲ )
امان
( شمارۀ چهارم و پنجم )

اثر طبع جناب فاضل محمد حیدر خان مترجم فرانسوی دارالتحریر شاهی :
شبی ، چون زلف خوبان سیه رنگ و درخشان
زمین و ، کوه و ، برزن ز نور ماه ، روشن
به بالا قرص مهتاب مثال حوض سیماب
و یا چون طوق ، الماس به رخت نیلی ، تناس
به هر سو لمعه ، افشان به قصر و كلبه یكسان
زند چشمك ، ستاره چو برق ، گوشواره
هوا ، صافت ، اما كمی هم ، ابر پیدا
یكجا ، ابر ، تخته دگر سو ، پخته پخته
روان ، یك پارچه چون دود گهی آهسته ، گه زود
همی شد ، تیز ، یكبار مثال دود سیگار
« از درامۀ مكن همشیره گریان »

در خاتمۀ این بحث ، اینقدر خاطر نشان مینمایم كه چون در ضمن نهضت عمومی وطن عزیز ما این تجدد ادبی نیز لازمی است ، بنا بران برای آنكه جنبش مزبور بصورت عادی و بدون هیچ عكس العملی بوجود آمده بتواند ، برای كسانیکه قریحۀ شاعری و ذوق ادبیات جدید را دارند ، لازمست از هر قسم افراط كاریها وعصبانیت ها خود داری نمایند ونیز ادبیات كلاسيك را كه ذخیرۀ گرانبهائی برای حال و آیندۀ ما بشمار میرود ، تقدیر نموده ، ازحفظ آن نیز مضایقه ننمایند .

ادبیات هر ملت تابع تطور سویۀ مدنی آن ملت است
« پول بورژه »

۳۷۲


چهار قصیده به چهار سبك
اشعار فارسی را از روی طرز وروش به چهار سبك تقسیم کرده اند ۱ - سبك خراسانی که سبك ترکستانی نیز میگویند - ۲ - سبك عراقی ۳ - سبك فارسی ٤ - سبك هندی کسانی که در اشعار فارسی تتبع دارند به شنیدن غزل یا قصیدۀ بدون آنکه گوینده اش را بشناسند میتوانند تشخیص بدهند که اشعار مذکور از کدام سبك است ما درین جا بدون آنکه وارد اصل موضوع شویم ، محض برای نمونه و انشراح خاطر چهار قصیده از چهار سبك فوق را نشان داده التذاذ از لطافت بیان و حلاوت اشعار هر سبك را بذوق خوانندگان میگذاریم .
قصيده
این قصیده از بهترین قصاید سبك ترکستانی است که استاد عمعق بخارای در یکی از مسافرتهای خود در حالیکه شاکی و نالان بوده سروده است .
الا یا مشعبد شمال معنبر
بخار بخوری تو یا گرد عنبر
نه روحی و لیکن چو روحی مصفا
نه نوری و لیکن چو نوری منور
نه خلقی که نه جسم داری و نه جان
نه مرغی که نه پای داری و نه پر
نفس های روحانیانی بخلقمت
روانهای فردوسیانی بگوهر
همی پوئی و پای تو در تو پنهان
همی پری و پر تو در تو مضمر
رسول بهشتی ز عالم بعالم
برید (۱) بهاری ز کشور بکشور
ز اشکال تو روی دریا منقش
ز آثار تو روی صحرا مصور
نسیم تو نافه کشاید به صحرا
صریر (۲) تودستان زند بر صنوبر
گه از لطف گردی تو برهان عیسی
گه از سحر گردی تو ارژنگ آذر (۳)
(۱) برید قاصد (۲) صریر آواز و صوت (۳) ارژنگ چو خرچنگ نگار خانه مانی نقاش و بمعنی دلع که ستم و بیداد است .
۲۷۲


( صفحه ٧٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )

بـخـاك اندرن صد هزاران مطرز به آب اندرت صد هزاران زره ور
الا ای خجسته يـراق سليمان یكی بر سر كوی معشوق بگذر
یكی صورت انگیز بر خاكش از خون نزار و جگر خسته و زرد و لا غر
خروشان و جوشان و گریان و بریان بری گشته از خواب و بیزار از خور
گذشته بنا گوشش از گوشه یا رسیده دو زانوش بر تارك سر
روان گشته رنجورش از درد هجران زبان گشته مجروحش از یاد دلبر
چوخوی قطره قطره بر رخساره پرخون چودل پاره پاره شده جامه در بر
ز داغ دریغش چو ارح جراحت زپیكان هجرانش افكار (۱) پیكر
شكسته با حداث گردونش گردن بریده زمانه به خنجر ش خنجر
بجای که گر در صفت بگذرانی شرر بار د از كلك و دیوان و دفتر
ا لا باد مشکین چو این نقش کردی در آویز ش از دامن آن ستمگر
بگو یش كه پرخون این سوخته دل چه عذر آوری پیش داد ار داور
اگر شرط مهر آزمائی ندانی كم از پرسشی باری ازحال چاكر
بیا ای صنم بر سر راه یاری یكی بر سر راه بكری و بنگر
ببین چون ره صید مجروح را هم منقط ز بس قطره های مقطر
همه خار وخاره چو لعل بدخشی همه سنگ ریزه چو یا قوت احمر
هوا بر ز دل پاره های معلق زمین پر ز بیجاده (۲) های معصفر (۳)
یكی از علمهای گلگون منقش یكی از نقط های زرین مشجر
شجرها نگر چون شررهای سوزان شمرها (٤) نگر چون صدفهای گوهر
بغر وارها خا كها بین چو رویین (٥) به فرسنگها سنگها بین چو اخگر
همه سنگ چشمه است بركوه و صحرا همه خاك و خون است بر وادی و جر (٦)
ازان سنگ پر خون و خاك عقیقین بپر س ای نگارین همه حال كهتر
بدان ای نگارین كه بردندم از تو بدان سان که آرند اسیران زکافر
چو بیمار بر پشت حمال نالان دو لب از نفس خشك و دو آستین تر
زمانی سواره چو بر طور موسی زمانی سواره چو دجال بر خر
دودستش چنان چون دوچوگان گل كن دو پایش چو دو خر كان كمانگر

(۱) افكار جراحت و زمین گیر و آزرده و وا ماند . (۲) بیجاده یاقوت وجواهر و كهربا
(۳) معصفر رنگی است (٤) شمر چوقمر حوض كوچك و آبگير وجوی كوچك وگرداب (٥) روبن بيخ
گیاهی است سرخ که بدان جامه رنگ كنند (٦) جر چو سر مطلق شكاف خصوصاً زمین شگافته .

٣٧٤


صورت حمل و نقل توپهای هویتزر در یکی از محاذ حربی سمت جنوبی به موقع جهاد استقلال در سنه ۱۲۹۸ والاحضرت
سردار شاه ولیخان که دران وقت قوماندان و جنرال وزیرستان بودند


از مناظر حرب استقلال
والاحضرت سردار شاه محمود خان غازی در استحکام يك توپ جا و نقشه تاثیرات انداخت را مشاهده می فرمایند


(۱) بپل معبرم تا دوش از بنفش همه
بلان پریشان بر دوش باد از گریبان
زمر مری در دپنده گریبان
زمانی قتادتی چو مصرع و (٤) يقود
دوپيالت و دو ضيف و دوبدال
همی گره پرشام چون مار يشكم
مرا کشتی هست صكت درون
بدریا رسیدم بپاشند دريا
(۲) مجلدر تا چشم از خامتن همه
(۳) السير پردپو سايه از گریبان
زهر دیدة توجه سکرد پری آور
زمانی معلق زدى چون صكبو ز
دو بيچاق و دوپو حرين و دو مقطر
درين هردو ره پجب مانده دلیر
ودا کشتی هست بر پای لنگر
که عکس بر خاك بیهوش ممر
نه ( . . . . ) کر دی خاره مقر
عضو از اثی چو کام غضنفر
که گلغتی خاك رو زمار نغجیر
و وحش درو خق مايور غياور
جو كلف پشیمان مهربان (0)
سير كف دست لورمای مرسی
فرازان زشکر اور بشه جادر
بپایان پنهان شله خاور عود
قلام ره پداه سوکی پداق اورد
بر آورده پکهد فرق دوپیکر
ز بادو دپویده پر ازتش و نغر
ز پیش از پستا بپای لیبا ی کی
در آسمان چشم تخیر اختر
ز موی سر خوبان زلف سمنیر
بها پور شده است پودا لقط حور
جو شکل دورا ید سکند رسملر
چو فعلی خطی بر نگارد بمسطر
همه بر در نامی آن رهرو سمندر

خورشيد كی دوش مسافت نه
کیا اهنی اور دوخ دندان عضو
زاتش اجل رست اوباد پیکان
جو دیو پر ختی کر مسا عد
هی کلف در خاك دران اثز(ه)
حصاری پد ید از اورد گفتی
تلبین زالماس کشوره طوق
ببالای پیشه افلاك انجم
خوده شیر پودا بالای
یکی سردرف چون هیالی پینها
زراوق ناخراو ثقب (٦) دوزخ
هو از اتپاب سايا سيدي
تپو از بوستان خاره و کار نگاین
طرفی اسمان سر چون ماهی
بهای مسلسل چوز نقار مار (۷)
جو تکابر ملال لصبح (۸) مرمر
زهی هیچو اینه رآیت ممند
چو درزی که بر حکہ پیلد

(۱) شر پل شام اول اتاسس او کادير (۲) آينته دور اور ده (۳) الف مخافت اشمار است
(٤) مصرع پہلا حرف صرع کی اوقى هس واويو کش او هست (0) اذرماه سیم یا تیغی
ان قوى (٦) تقب حرارت کرمى (٧) مشمار قاعده روشن و داون (٨) صرح و کرمك
(٩) کرد سخت و محکم .


( صفحه ٧٦ )
کابل
( شماره چهارم و پنجم )

کهی دوخته پای بر پشت ماهی
عدیل و رفیق من اندر چنین ره
بقوت چو گردون بصورت چو دریا
چنان اژدهای که از سهم و بیمش
من اندر کنارش پشیمان و حیران
اژ اینسان شدم تا بیکی سنگلاخی
یکی وادی چون یکی کنج دوزخ
گروهی چويك مشت عفريت عريان
چو دیوان بمطوره های (٢) سليمان
سلب سایه و سنگ فرش و غد اغم
چو نسناس نا کس چو خنزير خیره
سواران ولی بر نمد زین و چارق
همه غافل از حکم دین و شریعت
نه هر گز کسی دیده هنجار قبله
چو دیوان بتدی همه پیر و برنا
چو زاغان به صحرا چوغولان بوادی
يك پاره نان شو (٤) کند دیده زن
همه دیو چهران دیوانه طبعان
بهر زیر سنگی گر و هی برهنه
يك روزه نان چله در ویش لیکن
چه دارند این قوم بند سلیمان
ملك نا صر حق سلطان مشرق
چه عز است کان مرور اینست زيبا
جهان را بد و گوهر ناموافق
یکی كلك روشن تن تیره صورت
دو گوهر که جز در معانی نیابند
یکی گرد افشاند از تاج بخت

گهی سوده سر بر رخ نجم از هر
یکی اژدهای خروشان چوتندر (١)
به تندی چوطوفان به تیزی چو صرصر
فسرده شدی بحر و بگداختی بر
همی رفتمی همچو عاصی به محشر
چو قعر جهنم مخوف و معقر
در آن کنده مشتی خسیس و محقر
بکنجی چو گور یهودان خیبر
چو رهبان بکنج ستودان (٣) قیصر
هنر فتنه و فخر شور و شرف شر
چو يأجوج بیحد چو مأجوج بیمر
شجاعان ولكن بفسق و بساغر
همه بيخبر از خدا و پیمبر
نه هر گز شنیده کس الله اكبر
چو غولان دشتی همه ماده و نر
چو سيمرغ در گه چو نخجیر در پر
يك استخوان زن خورد خون شوهر
همه سگ پرستان گوساله پرور
خزيده يکدیگر اندر سراسر
بسنگ و سگ و بوق و بچه توانگر
اگر نیستی سهم شاه مظفر
که جمشيد ملك است و خورشید خاور
چه جاهست کان مرور اینست در خور
بتوفيق ایزد بیکرد او مسخر
یکی تیغ خونخوار ياقوت پیکر
یکی خاک میدان یکی مشك ا ذ فر (٥)
یکی آتش انگیزد از آب کوثر

(١) تندر چوبد ختر مطلق نمی نده خصوصاً رعد که صدای ابر باشد (٢) مطنوره گودال و چاه و حفره (٣) ستودان بفتح وضم اول قبر ستان و دخمه و عمارتی که بر سر قبر آتش پرستان سازند .
(٤) شو مخفف شوهر . (٥) اذ فر بسیار معطر .

٢٧٦


از مناظر حرب استقلال
والاحضرت سردار شاه ولی خان و والاحضرت سردار شاه محمود خان بايك جمعیت از مجاهدین با غنیمتی که از قسم
توپخانه بدست آورده اند


از مناظر حرب استقلال
قوای مجاهدین ملی و منصبداران افغانی در حرب استقلال ۱۲۹۸ در موضع وانای وزیرستان .


( صفحۀ ٧٧ ) چهار قصیده به چهار سبك ( سال ششم )

ایا پادشاهی كه از دولت تو جوان گشت باز این جهان معمر
بروزی كه بخت آزماید مردان برد هر كس از كردۀ خویش كیفر
زمین گردد از نعل اسبان مغربل هوا گردد از گرد میدان مغبر
جهان گردد از خون مردان چو دریا تو چون نوح و كشتی تو خنك رهور
گهی همچو خورشید بر روی گردون گهی چون فرا مهد بر پشت اشقر (١)
بنوك سنان بشمری موی دشمن بگرز گران بشكری (٢) ترك مغفر (٣)
الا پادشاهی كه از سهم تیغت ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰
زمین ار چه دوزخ شود یا چه دریا زمان ار چه حنظل شود یا چه شكر
منم بر زبان و دل خویش ایمن ز ریت مصفا ز شبهت مطهر
ز گفتار بدگوی چون گرگ یوسف ز تلبیس بدخواه چون شیر مادر
میان من و دشمن من شریعت طریقی نهاده است سهل و مشهر
اگر گشت راضی باحكام ایزد و گر سر نتابد ز دین پیمبر
بحكم نیاكان او باز گردم بیا وخش واز اندو آیم بآذر
همی تاجهان گردد از نور ظلمت زمانی مصفا زمانی مكدر
بقا بادت ای شاه دوران ز دولت سر چتر تو گشته با چرخ همبر
همیشه دو چشمت بترك پسر سرخ همیشه دو دستت بزلف معنبر
رخ بدسگال تو از آب دریا دل دشمن تو ز آتش چو مجمر (٤)

در مدح سلطان جلال الدین خوارزم شاه

این قصیده از بهترین قصاید استاد كمال الدین اسمعیل است كه در عین حال تمام خصایص
سبك عراقی را شامل است .

بسط روی زمین گشت باز آبادان بیمن سایۀ چتر خدا یگان جهان
كنند تهنیت یكدگر همی بحیات یقینی كه ز انسان بماند وز حیوان
پدید میشود آثار حرث ونسل وجود از آن سپس كه بروز دو اعق بطلان
ز باغ سلطنت این یك نهال سر بكشید كه برگ اوهمه عدلست وبار او احسان
جهانیان همه در سایه اش گریخته اند چنانك مرغ خرد در پناه سرو ستان

(١) اشقراسب زرد و قزل (٢) شكر بكسر اول چو جگر یا كاف عربی شكستن (٣) ترك
بفتح اول كلاه خود (٤) نقل از نسخۀ مطبوع كتاب خانۀ ادیۀ ایران

٢٧٧


( صفحهٔ ۷۸ )
کابل
( شمارهٔ چهارم و پنجم )

خدایگان سلاطین مشرق و مغرب
جلال دنیه و دین (متکبرنی) آن شاهی
چو آفتاب نیا ساید از سفر زیرا
چو غنچه نیست که دل در حریر چین بندد
عجب مدار گر از رشحهٔ جبین مبین
گهر که بستر خارا و جامه آهن ساخت
زهی معارج قدرت ورای طور گمان
کینه کوره با س تو گر مسیر اثیر
زهیبت تو دل شیر آسمان همه وقت
تر است قبه قدری که ماه منجوقش
زبان که نیست لبالب ز گوهر مدحت
سخاوتت بنام در عدم همی بخشد
از آن ز سنگ فسان تیز میشود خنجر
بعهدعدل توگر کشته از پی خوش آمد خویش
زبان تیغ ترا نکته مغز وار آمد
کمند شاه بيك سلك در کشد در تاب
فلك الاچق خود چون زند بر ابر شاه
سپهر راچو کمان ارچه نه ندر خانه ست
درست زر که تهی نام شاه دو دهنش
زشوق نام تو منبر همیست در محراب
جهان ستانا ایزد ترا فرستاد است
گواه ملك تو عد است هرکجا خواهی
تو عمر نوح بیابی از آنك در عالم
توداد منبر اسلام بستدی زصليب
حجا ب ظلم توبر دا شتی زچهرهٔ عدل
وگرنبو دی شمشیر تو که کردی فرق
ز بازوی تو قوی گشت بازوی اسلام
بجوی ملك ز تیغ تو آب باز آمد
بسيط خاك كه يكروزه راه لشکر تست

که آب باغچهٔ سلطنت دهد ز سنان
که ایزدش بسزا کرد بر جهان سلطان
بشرق و غرب چو تیغش همی رسد فرمان
چو گوهریست که پولاد باشدش خفتان
عوض گرفت ینابیع چشمه حیوان
ز تاج شاهان بر تخت زر گرفت مکان
ز هی معانی خوبت برون زحصر و بیان
نخست پایهٔ بام تو غرفه کیوان
چنانکه شیر علم روز باد در خفقان
نشد گرفته بخم کند وهم و گمان
سزای تیغ بود همچو رستهٔ دندان
زری که نقش وجودش نگشت سکهٔ کان
که ظن برد که دل خصم تست سنگ فسان
چوخرس مصطبه بازی کند بجوب شبان
چو بادماغ بداندیش ملك کرد قران
چو مهره گردن فغفور و قيصر و خاقان
که جز زقرص مهش نیست وجه یکشبه نان
وليك هيچ ندارد بخانه در چو کمان
چوگل ز شادی بازافتد ز خنده ستان
چوکود کان همه آدینه خواهد ازیز دان
که جار حدجهان ملك تست و و بستان
به نيك محضری خو د گواه میگذران
عمارت ازتو پدید آمد ازپس طوفان
توبر گرفتی ناقوس راز جای اذان
نقاب کفر تویکشادی از رخ ایمان
میان زند زرا دشت و مصحف قرآن
که از تصادم کفار گشته بد ویران
چنانکه جان بگلستان ز قطرهٔ باران
چه مایه ملك تر ازان زیادت و نقصان

۲۷۸


( صفحهٔ ٧٩ ) چهار قصیده بچهار سبك ( سال ششم )

براق عزم تو گاميكه بر گرفت ز هند نهاد گام دوم بر اقاصی ایران
كه بود جز تو زشاهان روزگار که داد قصبم اسب ز تفلیس و آب از عمان
درست شدكه توخورشیدی وبراین دعوی ز آفتابم روشن تر است صد برهان
نخست آنكه همه اهل عقل معتقدند كه بی وجود تو عالم نباشد آبادان
دوم كه تاختن تو ز شرق تا غربست بروزگاری اندك ز امتداد زمان
سوم كه روی مبارك بهر كجا آری فرازو شیب چون بحر و بر بود یكسان
چهارم آنكه جهان را به تیغ بگرفتی كه بر نتافتی از هیچ آفریده عنان
دلیل پنجم زر پاشی و گهر بخشی فزون زحوصله كان و مكنت امكان
ششم كه چون بدرخشد نور رایت تو گرفت ظلمت ظلم از حدود دهر كران
بهفتم آنك چو تنها به بیش بخرامی ستاره وار شود لشکراز پی تو روان
عجب ترانك چوخورشید تیغ خواهد زد زصبغ خلق جهانرا خبر کنند از آن
تو تاختن بسر دشمنان چنان آری كه خنجر تو رسد بی خبر سوی ایشان
ز لعب تیغ تو در حرب خصم شهما تست باسب و پیل چه حاجت یکی پیاده پران
عجب مدار كه آواره گشت لشکر خصم چو تیغ سبز تو افكند سایه بر سرشان
شكوفه ها را جز ریختن نباشد روی چو برگ سبز بر آورد شاخ در بستان
عدو برهنه بی و برگ ریخته ز برت چنان بجست كه كابن ز دست باد خزان
ددی ز سایه یزدان چگونه نگریزد چومی گریزد از سایه عمر شیطان
تبارك الله روزی كه در هر اهرجنگ ز خاك و گرد شود چشم آسمان حیران
ز تیر شخص دلیران نهان چوخوشه زداس ز نیزه چشم یلان سفته همچوجرع یمان
خم كنند كند اعناق جبل وریه لب خدنگ زند بوسه بر لب شریان
فتاده خود چو انگشتوا نه در زمی شكسته تارك وبروی ز نیزه اندنشان
شكسته گردن و افتاده چشمها بیرون ز زخم گرز چو نرگس حسود بی سامان
یکی گلاب زن آسا كمند در گردن یكی فتیله صفت خون دل چكان ز دهان
بدست تیغ گریبان زندگی شده چاك بپای عمر در افتاده دامن خذلان
دلاورا فرا جسته گه كشاد خدنگ بسان غنچه گل آتش از سر پیکان
تو میروی ظفر از پیشتورو ان چپ و راست چنان پیاده كه در پیش شه كنند جولان
ز گرد لشکر تو خاك بر دهان فكند فلك چه خواهد از زخم خنجر تو امان

۲۷۹