Afghanistan Digital Library

adl0983

http://hdl.handle.net/2333.1/rbnzs903

This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.

All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.

NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu


[BLANK PAGE]


یا كبیكج

اَنَا مَدِینَةُ العِلمِ وَعَلیٌّ بابُهَا
الحدیث .

تاریخ
مزار شریف
واقع بلخ

مؤلف حافظ نور محمد

در مطبعه عمومی کابل چا پشد
سنبله ۱۳۴۵


اَنَا مَدِینَةُ العِلمِ وَعَلِیٌّ بَابُهَا
.الحدیث.

تاریخ
مزار شریف
واقع بلخ

مولف حافظ نور محمد

در مطبعه عمومی کابل چاپ شد
سنبله ۱۳۴۵


هوالله
درین مرقع شگرف رو نمایان شد از غافل
سر آگاهی ندادند از کدام شیرمردانش
که این شیر یزدان نقش آن صفدر نما است
که میخوانند مردان حقیقت شاه مردانش

مولانا عبدالقادر بیدل


عرض مرام
در میزان ۱۳۳۲ به مساعدت و عنایت پادشاه دیانت پناه حقپژوه
المتوكل على الله اعلیحضرت محمد ظاهر شاه، بزیارت مزار شریف
فائز گردیده از آن دیار سعادت آثار نسبت بتاریخ (روضه شریفه)
و آسودگان بلخ یادداشتھائی با خود آورده بودم. این یادداشتھا
در همان آوان و در حالیکه هنوز نظم و ترتیب هم بخود نگرفته بود، بتمتری از
ملاحظه ذات شاهانه گزارش یافته و به ترتیب تکمیل آن اظھار دلچسپی فرمودند
در انوقت که حضور مبارک بسیر و سفر ولایات شمالی تصمیم میگرفتند
ببنده امر و ہدایت فرمودند تا همان یادداشتھا را بصورت رساله ترتیب و
برای طبع حاضر سازم. لھذا به امتثال امر عالی قسمتی را که راجع بمزارشریف است
عجالتاً ترتیب و معرض طبع و نشر نهادم.
البته قارئین محترم مشکلات این مبحث را که ماخذ و مدارکش بوره بدست
نیست. دانسته و اگر در عبارات و یا مطالب آن ازین معترف عجز و
قصور، لغزشھائی بیابند اغماض خواھند فرمود. کابل، سنبله ۱۳۳۲ «حافظ نور محمد»


بسم الله الرحمن الرحیم
تاریخچه مزار شاه اولیا
در بلخ

تمهید و اعتذار
نمیدانیم چگونه آغاز سخن نمایم؟ و برای تحریر این مطلب مقدس چه تمهیدی بگذارم؟
زیرا : اگر (عظمت و شخصت) این (ولی الله الاعظم) را بیاد خاطر میدهم ، ذره سان
خود را در مقابل انوار خورشید جلالش محو و نا پیدا می یابم، واگر برای ( احترام ) او
احرام جهد و سعی می بندم از هزارنم انفعال يك جبهه عرق بار می آرم ، وبرخاك ناتوانی
میریزم، قلمم در مناقب (حضرتش) سر بسجده تعظیم وتسلیم گذارده ، وبر روی صفحه
خجالت میکشد ، و استعدادم از بیان (ولایتش) در محیط بیعلمی و بیعقلی فرورفته، قطره
سان در تلاطم این بحر ناپیدا کنار،خودرا گم مینماید . در دماغم آنچنان کلمات و عباراتی
رسم و خلق نشده که از عهده تفسیر یکی از (صفاتش) برآمده بتواند، ظرف خلقت و لوح
فکرت من گنجایش آنرا ندارد که سوانح (ممات) این (حیات ابد) و حوادث (حیات)
این ( دوست احد واحمد ) را بشرح و بسطی برساند .

من بحيث يك مسلمان پاك باطن، عقیدت و اخلاص فنا ناپذیری به (ولای) آنجناب
در دل اخلاص منزل جمع دارم ، اما افسوس که دلم زبان ندارد ، وزبانم از ترجمانی
دل ، طریق عجز می پیماید . چون موجودیت كوچك من در مقابل آن آفتاب عالمتاب
مانند ذره بیمقدار، ساز ناپیدائی دارد ، پیداست که از ناپیدا چه پیدا خواهد شد ،
و چون قوة عقل و ادراکم در تعریف آن (مصدر فضل وعرفان ) خود را هیچ میشمارد
ملعوم است که از هیچ بجز هیچ ، چه چیز بمیان خواهد آمد ؟ .

پس بهتر است ، مانند ( حضرت بیدل ) همۀ دل ، هوس و اراده وعقل را از عبارات
پر تکلف بازداشته ، وبر روی علم و قنیکه نمیتواند حق تعریف او را ادا نماید، آتش بزنم
و ( یاعلی رس ) گفته برای ارادۀ که دارم از باطن حضرتش مدد و استعانت جویم .
باعبارات تکلف چند پردازد هوس * یاعلی ، انشا کن وبر علم وفن آتش فکن
خواننده عزیز ! تصور کن که سیزده صد وچند سال ازین روز قبل است و در شهر
کوفه دریای متار مسجد آدینه شور محشری بر پاست ، نعشی در آنجا (جسدی) بخون


( ۲ )

غلطیده که مخلوق زمین و زمان بته سیف قدرو علو شانش تا مادام القیام از همدیگر سبقت
میجویند و ازین جسد (روحی) مفارقت جسته که از سطح غبراء تا ملاء اعلی اورورحمت
بروی می افشانند . و مانند جان گرامی از وی استقبال میکنند .

این جسد مطهر (شخصی) است که فرد امدمق پاك و تربت تابناك او بجز بر صاحبان
راز ، وخواص امت ، برای دیگران ناپدید میگردد ، وطبقات مسلمین از (نجف تابلخ)
واز ( یمن تامرو ) صدها مقام را بنام نامی ، واسم گرامی او تلقیم وتعظیم مینمایند ،
و بخیال خاك آستانش قطع جبین میکنند .
اینك جسته جسته شرح حال چنین ذاتیرا دربطون تاریخ ومتون روایات جستجو کرده
و باشرط ایجاز واختصار درذیل تالیف میکنیم اما طبعاً سیر این تحریر وشرح این داستان
در قسمت هائی خواهد بود که مرام اصلی مارا تا تیبویا مزار حضرت شاه در بلخ تماس داشته باشد.
زاقبال عرب غافل مباشید ای عجم زادان * سریر اقتدار بلخ هم شاه نجف دار ( بیدل )
اللهم صل على محمد وعلى آله و اصحابه وسلم

پیش از آنکه شرح دفن شاه مردان ، واسباب نقل وحرکت سریر شان از نجفآغاز بمطلب:
بسوی بلخ مبادرت ورزیده شود. شاید بعضی از عوام وطن بمعلوماتی چند احتیاج داشته،
واگر ما هم يكبارگ بموضوع عنوان این مقاله داخل شویم ، گویا مراعات یکحصه از مطالعین را ننموده
وفقط بتوسيع معلومات مطلعين ومتتبعين که بسیار ممکن است ماخذ معلومات مارا درین باره بخوانده باشند
میپردازیم. پس بهتر است. در یاداشت این مطالب ، لزوم نی کنیم که برای عوام نیز رشته مطلب را بدست
داده بتواند. و آنها هم موضوع را از اول دنبال نمایند یعنی امروز هم در عوام بعضی کسان یافت میشوند که خواهند
پرسید(حضرت سلطان اولیاء) را کدام شخص شهید کرد؟ و برای چه مطامع خودرا شقی دین ودنیا ساخت ؟
واگر برای اینگونه اشخاص گفته شود که آنحضرت را یکی از ( خارجی ) مردود که عبدالرحمن
ابن ملجم مرادی نام داشت به شهادت رساند . بازهم خواهد پرسید که ( خارجی ) چه طائفه بودند.
وایشان چه مرامی را تعقیب میکردند ؟ هر گاه در جواب این سوال شان بگوئیم : خارجی طائفی ایست
که بعد از(قضیه حکمین) پیداشد. بلافاصله منتظر خواهند شد که(قضیه حکم) را با کم و کیف آن بدانند .
واگر يك جواب مختصر درين زمینه اکتفا نموده وبگوئیم : (قضیه حکم) در جنگ های خلافت که
در بین (حضرت شای ولایت پناه ـ وحضرت امير معاویه رض) در کرده بولا واقع گردیده و همانجا هم طی شد.
ذوق وفکرشان برای دانستن وچگونگی جنگ های خلافت حاضر شده ، و در دلشان اینهم خواهد گشت
که آیا این دو اصحاب جليل القدر تنها برای خلافت جنگیدند ، یا بعضی اسباب دیگر هم در بین بود ؟
بازاگر بجواب همین فکر احتمالی شان هم اختصاراً پرداخته وبگوئیم در جنگ های خلافت(رقابت خاندانی
بنی هاشم وبنی امیه ) تازه گردیده ويك گونه سهو اجتهادی هم واقع شده بود . البته تا شرح این
( رقابت وسهو اجتهادی ) راهم ندانند دل شان قرار نخواهد گرفت .
این است که اگر ما ازین واقعات ولو بصورت اجمال هم باشد ، مرور نمائیم موجبات شهادت
حضرت شاه رض ، و پنهان داشتن مرقد مطهر شان و نقل اسرار آمیز جسد مبارك را بطرف بلخ، مدال
بعضی از مطالعین کم معلومات نتوانیم توانست .


(۳)
رقابت خاندان بنی امیه و بنی هاشم
شجرة النسب وریشه داری خلفای اموی و عباسی با همدگر
نمودار است که درین صفحه ملاحظه میفرمایند

عبد مناف
عبد شمس
(اینها جد اعلای بنی امیه)
امیه
حرب
ابوالعاص
صخر یعنی ابوسفیان
عفان
حکم
معاویه
خلیفه سوم داماد معصوم حضرت
عثمان
مروان اول
خلیفه اول سر دودمان اولین
خلیفه بنی امیه

هاشم (قوم بنی هاشم بدین شخص منسوبست)
عبدالمطلب
حضرت عباس
ابوطالب
عبدالله
عبدالله
علی
حضرت رسول اکرم
صلی الله علیه وسلم
علی
فاطمه خانم همسر او بود
امام حسین
امام حسن
(جد اعلای خلفای فاطمیه
افریقا و مراکش)
امام ابراهیم
سفاح (خلیفه اول)
منصور دوانقی (خلیفه دوم)
علی زین العابدین
حسن مثنی
عبدالله
امام محمد باقر
امام جعفر صادق
ادریس (اولین خلیفه ادریس مراکش)


(ز)
شاد در ین شجره عبدالشمس وهاشم را که برادر همدیگر و اول الذکر اب الابای خلفای امویه دمشق واندلس ، ومؤخرالذکر جد نخستین فخر کائنات ص، ودوازده امام رض، وخلفای عباسی بغداد ومصر (۱) بوده اند، بیابید .
این دو برادر توأم (دوگانگی) بدنیـا آمده، و بادیگر توأمان ، امتیازی که داشتند این بود که پیشانی یاشانه هر دوبهم چسپیدگی داشت ، این چسپیدگی هم طور محکم ومربوط بود که همه میدانستند تاوسیله برای جدائی شان بکار برده نشود، احتمال ندارد که خود بخود از هم جدا شوند . فلهذا موضع چسپیدگی هردو را باشمشیر از هم جدا کردند ،و باین وسیله در بین این دوبرادر تیغ نهادند، وباتیغ جدائی انداختند ،چنانچه هر که از بزرگان عرب درینموقع بودند گفتند در بین ذریات این دو نفرهـمیشه شمشیر حکم خواهد بود ، ومسلم آنست که حکمت شمشیر بدون خونریزی چیز دیگر نیست (۲) ماهم که متون تاریخ دوره ایات قبـلوی را مطالعه مینمائیم همیشه در بین این دو عشیرهبزرگ، در هر عصر وزمان ،بر حسب اقتضای همان عصر اختلافاتی موجود بوده،ویکی تابعیت دیگر خودرا به طیب خاطر ورضا قبولدار نشده اند (۳)
اگرچه حضرت رسول اکرم ، ونبی خاتم ص از بنی هاشم بودند ، اما آن رحمة للعالمین برای ساکنین ارض وسماء عین نور ، وایمان بوده وچون با بعثت حضـرتش يك دنیای اخوت ، اخلاق مساوات، رحم ، عدل، بمیان آمد ،در تابش انوار هدایات حضرتش، اختلافات قومی ،وحس تفوق جوئی ،تارو پود هستی که بعث، وهمه اقوام وعشایر عرب برای باراول بعنوان وحدت از دوئی و نفاق گذشته ، بر ای پیشبرد يك مطلب ومرام مـانند جسم و جان بهم آمیخت. یعنی تلقینات آن نبی اولوالعزم ص که از ورای عالم امکان، واز حضور خالق انس وجان . برایش میرسید، نور وحقیقتی باخود داشت که سنگ خارا وصخره صما را بشهادت دین حق زبان میداد و با قرار پیغمبری حضرتش قوت بیان می بخشید .
عهد با عظمت شیخین با شش سال اول خلافت ذی النورین رضوان الله تعالی علیهم اجمعین سالهائی بود که دنیای اسلام بتمام معنی عروج عدل واحسان، واوج امنیت وجدیت را خود دیده ، ومسلمین از حیث تهذیب و اخلاق ، ثابت و واضح نمودند که مظهر مزایـای دین مقدس ، و پیروان حقیقی پیغمبر برحق خود اند .
چون حضرت ذی النورین ، و زوج نیرین ، در قوم خود از بنی امیه ( اموی ) بودند و از بعضی خویشاوندان شان مخصوصاً وزیرشان (مروان) که فطرتاً هنگامـه جو بوددر کار رعایا بی نظمی وضعف اداره دیده شد ، در سالهای آخرین خلافت وی از یکطرف بتحريك

(۱) خلفای فاطمی مصر ، و ادریسی های مراکش هم از بنی هاشم بودند.
(۲) زینت المجالس ص ۷۱ حديقة الاقاليم ص ٤٥٩
(۳) یکی از اختلافات جدی شان بباعث(سدانت كعبه مكرمه) بود که برای بنی هاشم رسیده وبنی امیه از آن محروم مانده از۲۰ منصب متعلق به مکه مکرمه (پرده داری) از همه بیشتر مکرم ومعتبر بود که عرب آنرا (سدانت) وشخص مامور آن کار را (سادن) میگفتند وشخص سادن کلید دار کعبه شریفه هم بود ص۱۰۳و ص ۱۰۳دورهٔ تاریخ عمومی تالیف میرزاعباس خان اقبال طبع۱۳۱۰ تهران .


(٥)
مغرضین یهودی (١) غلط فهمی ها وعدم اطمینان در بین آمر ومامور عرض اندام نمود ، و از
جانب دیگر همان رقابت اولیه را در دماغ بنی هاشم بیدار ساخت (٢) در حالیکه با حضرت
خلیفه برحق هیچگونه مخالفت ظاهری وباطنی نداشته، نسبت به روان حکم وسائر عمال وی وطرز
اداره آنها بی میلی کامل شان میدادند.
بالاخره آن امام معصوم رض وزوج رقیه وام کلثوم رض در اثر این فتنه نامرضیه به تیغ
غدر (٣) عیاض نیاز نام یکی از مردودان خالق و مخلوق ، شهید اکبر گردیدند ، وحدیث مخبر
صادق در حال حضرت ایشان تصدیق یافت . ( ١٨ ذی حجه سنه ٣٥هـ )
وقوع این حادثه هوش ربا ، که تدبیر وعقل وتجربه همه از فهم آن اظهار نارسائی
ونادا نی میکنند ، از چنان وقایع بود ، که تاریخ اسلام فجایع والم آن را با اشك وآه
ثبت کرده ، واز حادثۀ كربلا وفخ (٤) بدرجات شدید تر والیم تر ثابت شده است .
من اکنون که قلم در دست دارم، هرگاه در نظر میگیرم که در بیرون سرای خلافت
مسلمین دل آگاه برای سد فتنه مرتدیین یکه اندیشیده اند، و هر کفا یتیکه بخرج داده اند ،
بی کفایتی بی تدبیری بار آورده ، در ششدر حیرت می افتم ، و هرگاه بخیال می آورم که
در حرم محترم خلافت ، آن نواسۀ عمه (٥) حضرت رسول الله ، و آن معدن حلم وحياء وجامع

(١) سر کرده یهودیان ابن (اسودا) مشهور به عبدالله بن سبا بود که بانی مذمت رجعت
است ، سطر ١٢- ٣٨ جزو ٤ جلد اول حبيب السير و ٢٦٤ سطر ١٨ وصفحه ٢٦٦ سطر ١٧
تاریخ سیاسی اسلام تالیف ابوالقاسم پاینده .
(٢) از انتخاب شدن حضرت عثمان رض بخلافت که جناب شان از ارکان بنی امیه بودند،
هاشمیان آغاز شکایت نهادند و تعدیات گروه بنی امیه در شکایات شان افزود و بالاخره از
اجراآت مروان حکم، احوال کسب وخامت کرد. تاریخ عمومی شیر محمد خان افغان ٢٠٨- ٢٠٩.
(٣) بعضی ها قاتل را غافقی مینویسند .
(٤) در سال ١٦٩ حسين بن على بن حسن مثنى بن حسن سبط رض بن شاه ولایت ماب با دو پسر
عم خود یکی حسن بن محمد ودیگر ادریس بن عبد الله ونواسۀ عمومی خویش عبدالله بن اسحاق بن
ابراهیم و جماعتی از اهل بیت، برضد عباسیان قیام نمودند، وعمر بن عبد العزيز عامل موسى
الهادی را در مدینه منوره شکست داده از اهل مدینه بیعت گرفتند، و پس از ۱۱ روز در ٢٤
ذیقعده که بطرف مکه مکرمه بر آمدند جماعتی از عبید مکه هم بایشان ملحق شده و کنار ایشان بالا
گرفت. این جمعیت در موضوع (فخ) که موضعی است از مکه مکرمه بطرف طائف همرای عباسیان که
تحت لوای سلیمان بن ابی جعفر منصور ومحمد بن سلیمان بن علی وعباس بن محمد بن علی بودند بجنگ
پرداخته وتقریباً همه مقتول شدند. سر خود حسین را باز یاده از صد سر دیگر از همراهانش بریده
نزد خلیفه موسى الهادی فرستادند. و نعش اینها با تمام کشته گان مدتها در روی میدان ماند
و کسی بدفنتان مبادرت نه نمود. از جمله تنها ادریس بن عبد الله ازین معر که پدر جست و خودرا
از طریق مصر بدیار مغرب کشیده در طنجه رسید و مؤسس سلسله سلاطین ادریسی گردید جلد
اول منتظم ناصری ص ٧٤ جلد ٣ روضة الصفا ص ١٤٤ زينة المجالس ص ٨٣ حديقة الاقاليم ص ٤٩٥
(٥) والده حضرت عثمان ار وا نامد اشت و والده والده اش بیضا که دختر عبد المطلب
میشد و با عبدالله پدر حضرت رسول کریم توأم بدنیا آمده اند .


( ٦ )

قرآن خدا ، برروی مصحف مجید ، در حال تلاوت کلام رب حمید ، برضا و تسلیم شهید
افتاده اند ، از هول وهیبت آن خردل موبر اندام راست میشود .
گویا بزرگان مسلمین ، بدون اراده و تصميم ، بتحريك عصبيت برای انجام يك تقدير
ازلی تسویق شده وهمه بعد از آنکه دیده اند مروان بانی ماده هنگامه ، از میان رفته ، وزوج
بنتین رسول كريم ص در حال معصوميت ومظلوميت برروی قرآن كريم ص بخون غلطيده اند
با پشیمانی و افسوس دچار گردیده در عالم بهت وحيرت مانده اند .
حضرت شاه ولايت مآب رض با آنکه حسنین رض را برای كمك برادر محترم خود
حضرت خليفه سوم رض گماشتند (١) وخودشان با بزرگان اصحاب ، برای سد فتنه زحمات
شاقه را برخود گوارا نمودند ، اما در نزد تقدير ، تمام تدابیر شان هيچ شده ومسلم است كه
سعی بشری سیر تقدیر را نگشتانده می تواند .
بيشك درین قضیه تقدیر ازلی هم بود ، ورسول برحق ص هم برتولید این فتنه وشهادت
صهر نيك ذات خود (٢) اشاره نموده بود ، و خود خلیفه رض هم برین قضایای الهی تسلیم
محض (٣) داشته ، نگذاشت از موالی وطرفدا رانش شمشیر از نیام بکشند ، یا برخلاف اهل
غوغا قیام ورزند .
اگرچه ظاهر تاریخ وقوع این فاجعه الیم را اولا برقابت های خاندانی درین بنی هاشم
وبنی امیه ، وثانياً برعمال وابستان حضرت امام سوم ، بالخصوص مروان حکم مبنى ميدانند
اما بر اسرار این قضایا جز علم حضرت واهب العطايا ، وقلب صفای حضرت رسوالله ص ديگرى
تا امروز مسبوق نبود ، وادراك بشر ، ازدرك وفهم آن عاجز مانده است .
خلافت شاه ولایت مآب رض و امارت
امیر معاویه رض وجنگهای شان
پس از شهادت آن صهر النبی یعنی حضرت عثمان غنی رض نوبت
خلافت بالاستحقاق بداماد دیگر حضرت رسول الله يعنى جناب
( علی ) مرتضى كرم الله وجهه رسيد ، و آنجناب با اصرار كل مهاجر و انصار ٧ یا ٣ روز بعداز
وصال حضرت عثمان رض خلیفه اسلام تسلیم گردید .

(١) سطر ١٢ ص ٢٧٠ وسطر ١١ ص ٢٦٩ تاریخ سیاسی اسلام .
(٢) حضرت پيغمبر اكرم ص در حاليكه بركوه ثبير مكه تشریف داشتند ، وبه ملازمت ایشان
حضرات شيخين وذى النورین رض بودند ، زلزله واقع شد، درآن اثنا حضرت رسول ص پای
مبارك خود را بكوه زده فرمودند : « اسكن ثبير فانما عليك نبى وصديق و شهید ان »
جزو چارم از جزو اول صفحه ٤٢ سطر ٢٥ حبيب السير . همچنین سیوطی از ترمذی وابن ماجه
وحاکم چند حدیث نقل مینماید که راجع بظهور این فتنه و شهادت حضرت خلیفه سوم است ،
ودر آن احادیث اعجاز غایات حضرت خواجه کائنات ص ، شهادت آن تسلیم فی سبیل الله را
در حال هدایت تصریح میفرمایند . ترجمه تاریخ الخلفا ص ١٥٠ سطر ٨ .
(٣) ترجمه تاریخ خلفادر ص ١٥٠ سطر ١٤ دو حديث رسول كريم از ترمذی و بروایت
حضرت عائشة صديقه طاهره رضی الله تعالى عنها ، وخود جناب امیرالمومنين عثمان رض ذكر
مینماید كه مبنى بر همین مدعا است .


( ۷ )
چون در مدت دوازده سال خلافت حضرت امام سوم خاصه در شش سال آخر آن قوم وی
یعنی امویان مدار المهام امور بودند ، و درینقدر مدت نفوذ شان نسبت به بنی هاشم طبعا زیاد
گردیده بود ، با شهادت حضرت خلیفه رض همه ایشان مقام خود را در تزلزل دیده با حضرت
عائشه صدیقه رض در جنگهای جمل (۱) یار ، و بعد ازان ندای حضرت معاویه رض را که
حاکم شامات بود و در فاصله جنگ و فتح جمل بخونخواهی حضرت خلیفه سوم حشر واز دهاعی
برپا کرده بود لبيك گفتند. وازهمین سبب هم بود که از روز اول خلافت حضرت شاه رض ،
نه امویان بانتخاب بیعت کردند ، و نه حضرت شاه رض از آنها بیعت خواست (۰۰)
حضرت امیر معاویه رض که از یکطرف بعضی احادیث حضرت رسول اکرم ص در مورد
امارت وی ، و پادشاهی قوم او شنیده شده بود *۳* واز طرف دیگر شهادت مرموز واسف
انگیز که بسیار بی انصافانه و بصورت فجیع واقع شده بود، قلبش را جریحه دار ساخته بود
در اول امر قاتلان آن امیر معصوم را از جانشین آن یعنی ( جناب شاه ولایت مآب رض )
خواست . اما چون شهادت خلیفه بر خلاف مرضای مهاجرین و انصار ، وبصورت آنی و ناگهانی
واقع شده . و در ظاهر امر و بدون دقت و فکر اکثری از بزرگان صحابه درین کار دخیل
متصور میشدند ، حضرت شاه ولایت مآب در انداختن قاتلان ، غیر متقن و از فرستادن آنها
ابا ورزیده ، و شامیان را بارها بصلح و اتفاق دعوت نمود ، بهمین جهت مردمان مخالف این وضع
را حمل بر آن نمودند که حضرت شاه رض باجرای احکام شریعت یعنی قصاص راضی نبوده و بلکه
شورشیان و فتنه گران را حمایت میکنند. و حالانکه حضرت شاه ولایت مآب خونخواهی حضرت خلیفه
سوم رض را بعد از تحقیق و انتظام امور خلافت گذاشته بود (*) این وضعیت باعث بر جنگهای
(صفین)(X) در بین جانبین گردیده و اتفاقی افتاد که از متابعین طرفین تعبیاً در تك (٤) بعرصه رسیدند..
(۱) اولا امویان حضرت عائشه صدیقه رض را بطلب خون حضرت خلیفه ثالث و قیام بر علیه
حضرت شاه وا داشتند و این شکر که مرکب بود از بزرگان صحابه وحضرات طلحه وزبیر رض
از مکه مکرمه بقصد خونخواهی بر آمدند و در (خریبه) بنام موضعی که در بصره است. با حضرت
شاه در ۱۰ جمادی الاخر ٣٦ بجنگ پرداختند چون حضرت عائشه صدیقه درین جنگ شتر سوار
بودند این جنگ بنام جنگ جمل مشهور است - (۰۰) تاریخ طبری جلد ٤ ص ٥٤٧ سطر ٢٢ و زندگانی
علی ابن ابیطالب تالیف عمر النصر ترجمه برتو علوی ص ۱۳ *۳* ترجمه تاریخ الخلفا طبع لاهور
ص ۱۹۳ سطر ۱۵ وص ۱۱ سطر ۲۳ وروضة الصفا جلد سوم ص ٦ سطر ۱۹ وص ٢٢٤ سطر ٦ تفسير
عزیزی . (*) تاریخ طبری جلد ٤ ص ٥٤٨ سطر ٤ (X) دشت صفین در بین حمص وحلب واقع است .
(٤) در ترجمه تاریخ الخلفا سطر ١٦ ص ۱۷۲ عدد قتلای لشکر حضرت امیر معاویه رض (۱۲۰)
هزار وعدد قتلای لشکر شاه ولایت مآب رض را (۷۰) هزار مینویسد . وحبیب السیر در ص ٥٩
سطر ۱۸ جزو ٤ جلد اول خود از طبقهء صاحب تاریخ گزیده تعداد مقتولین را (٢٥) هزار
از طرف شاه ولایت مآب رض و (٤٥) هزار از طرف امیر معاویه رض میداند .همچنين كتاب
مذکور در همان صفحه از قول مستعصی عدد مقتولین وطرفدار ان حضرت شاه رض را (٤٠)
هزار واز امیر معاویه رض را (۸۰) هزار در قید قلم می آرد . و باز در همان کتاب بشهر تاریخ
یافعی مقتولین هر دو طرف را جمعاً (۷۰) هزار میشمارد . اما جامع التواریخ ص ۱۳۸ سطر ۲۰
از جانب حضرت شاه رض (٢٥ یا ٨٠ ) هزار و از طرف حضرت امیر معاویه رض (٤٥ یا١٣٠)
هزار تعداد کشتگان صفین را عد و احصا میکند .


( ۸ )
این تعداد زیادتر از تلفاتی است که مسلمین در فتوحات شام و عراق ، و ایران ، ومصر وعربستان داده بودند .(۱)
واکر مقتولین جنگ جمل ، ونهروان را بران بیفزائید، آنگاه معلوم خواهد شد که از ریختن خون ناحق امام معصوم رض چگونه فتنه حادث ، وخسارة آن بر پیکر اسلام چه صدمۀ نا قابل جبران رسانید .
چنانکه گفته اند پس از وقوع شهادت حضرت عثمان رض تیغ فتنه از نیام بر آمد و غزوات وفتوحات توقف پذیرفته ، تقسیم اموال و غنائم صورت انقطاع گرفت ( * ) .
قضیه حکم| جنگهای متعدد و متوالی که در بین حضرت شاه رض و حضرت امیر معاویه رض درارض (صفین) در گرفت ، بسیار دهشت زا، وحیرت افزا بوده ، وچون نائرۀ این حرب خرمن سوز تا صد روز طول کشید (X) وبرای یکی از طرفین فتح حقیقی یار نیاورد ، حضرت شاه ولایت ماب رض يك یورش قطعی تصمیم، ودریکی از شبها که بعدها به ( لیلته الهریر ) موسوم گردید ، خود را بالبسۀ حضرت رسول کریم صلی الله علیه وسلم ملبس ساخته ، وباعزم راسخ ، بطرف مقابل حمله آور شد .
دهشت این حرب ، وجدیت طرفین را روضةالصقا بعبارت ذیل رسم میکند : («»)
آن روز هر دو لشگر چون بحر اخضر د رجوش وخروش آمدند، وبسان دو کوه فولاد بر یکدیگر حمله بردند ، وهوای نبردگاه از گرد سیاه، چون شعر شعرا سیاه شد، از هیبت آواز کوس ودم نای روئین، وهوای ، ، ان زلزلۀ الساعةلشیء عظیم، حجاب شبهه از پیش چشم جهانیان برداشت ، حقیقت ، تكاد السموات يتفطرن ، بردلها کشاده گشت ، و آتش حرب بالا گرفته ابروان از برق شمشیر مجاهدین خون میبارید ، وخنجر زهر دیگر ، از اجساد دشمن آب شنگرف گون میبارید و چهرۀ مینا به من لعل فام خون آلود میگشت، وبشکۀ هیجان قایم بود تا سواران پیاده شده زانو ها بزمین نهادند، وشمشیرها بر یکدگر بستند، علمها بیفتاد، وشمشیرها دونیم گشت، ونیزه ها بشکست، ومواج گرد وغبار بمرتبۀ رسید که مردم یکدگر را نمی دیدند ، و در آن روز ، هیچکس را فراغت آن نشد که نماز بشرائط و ارکان گذارد ، و با وجود آنکه خورشید خنجر گذار پر تو التفات بر دیار مغرب انداخته ، و از نظرها پنهان گشت ، دلیران و گردان هر دو لشگر دست از یکدگر باز نداشتند ، تا کار بجائی رسید که گریبان هم میگرفتند ، و گرده کماه هم میشکافتند ، و امیرالمومنین علی کرم الله وجهه چند نوبت دران شب روی خود سوی آسمان کرده گفت : « بار خدایا ! دلها ترا شناختند ، و قدمها بجانب تو شتایند ، ودستها بسوی درگاه احدیت تو دراز گشتند ، حاجت ها از ساحت واجب الاحترام تو خواهند ، ای پرورد گار عالمیان!
(۱) بدوا درین جنگ با حضرت شاه (۹۰) هزار نفر بود، که از اجمله (۸۰ نفر) از اصحاب بدر و( ۸۰۰) نفر از بیعت الرضوان بودند ، اما از طرف حضرت امیر معاویه رض (۱۶۰) هزار نفر بجنگ حاضر شده بودند ص ۱۴۸ سطر ۶ و ۱۳ جامع التوا ریخ . در تاریخ سیاسی اسلام سپاه امیر معاویه را ۸۵ هزار واز حضرت شاه را ۹۰۷ هزار میگوید ص ۲۸۳ (*) حبیب السیر جزو ۴ ازجلد اول ۴۳ سطر آخر (X) در کتاب جنات الخلود ، مدت این جنگ را ۱۳ ماه وصف آرائی آن را ۷۰ مرتبه نوشته . («») از سطر ۷ ص ۲۷۶ جلد ۲ روضته الصقا يبعد .


(۹)
میان ما و قوم حکم کن که بهترین حکم کنندگان توئی (۱) الحاصل درین جنگ همه
مورخین برآنند که اگر از طرف امیر معاویه رض يك خدعۀ بکار نمیرفت گویا فتح نصیب حضرت شاه
رض و هاشمیان شده ، وامویان و شامیان مغلوب میگردیدند اما بتجویز عمرو عاص رض عساکر امیر
معاویه رض چند نسخه از قرآن کریم را بلند نموده فریاد کردند که ما و شما باید دست
از خونریزی گرفته بحکم قرآن خدا تن دهیم .
چون مسلمین ازین جنگ طاقت فرسا بجان آمده ، و قرآن و زمان برای دفع خونریزی
و قیام صلح آماده بودند ، ببالین بحکم قرآن خدا تن داده باین امر رضا دادند که جنگ را
معطل داشته دو نفر حکم از دو جانب با هم بنشینند ، و خلیفۀ اسلام را یا از جمله همین مدعیان
خلافت یعنی (حضرت شاه رض و جناب معاویه رض) و یا از بین بزرگان صحابه ، هر که
اهل تر باشد انتخاب کنند . چنانچه برای این حکمیت ، از جانب حضرت شاه ولایت مآبرض
جناب ابو موسی اشعری رض، و از طرف حضرت امیر معاویه رض جناب عمرو عاص رض با اختیارات کامل
حکم تعین گردیده ، و مقرر گردید ، که در دومة الجندل (موضعیت میان عراق عرب و دیارشام)
این دو نفر تشکیل جلسه دهند (۲)
ابو موسی اشعری رض یکی از اصحابان جلیل القدر ، ولی بباعث ضعف قواء و كبر سن
نمیتوانست بمدأکرات خود و نتائجی که در ما بعد ازان متصور میشد احاطه داشته باشد ، یعنی
جنبۀ سیاست مداری او ضعیف بود ، اگرچه درخواست هائی را که از طرف مقابلش ، یعنی
عمر و عاص رض جداً یا مصلحتاً تقدیم گردید ، تردید هم نمود ، اما بوره به کنه مطلب نرسیده،
و تا آخر ندانست ، که چگونه عمر و عاص مرد آزموده و سیاست مداری بوده ، و در پرده پیش نهادات
خود ، و متابعت با ابو موسی رض به آقای خود امیر معاویه رض تقویت مینماید .
مدعا در رمضان سنه ۳۷ این هر دو رئیس یا جانشین خویش در دومة الجندل تشکیل جلسه
داده و پس از چندین روز مباحثات برین متفق شدند که حضرت شاه رض و حضرت معاویه رض
را از خلافت خلع نموده ، و بعد از انکه این تصویب خود را در محضر عام بیان نمایند ، امر
انتخاب خلیفه را بشورای حواله دهند تا هر که را مسلمانان مصلحت دانند بخلافت برگزینند .
اما در موقعیکه ابوموسی رض مؤکل خودرا خلع کرده و از منبر ابلاغ فروشذ . عمرو عاص خدعۀ
بکار برده ، بجای آنکه مثل ابو موسی اشعری رض او هم صاحب خود یعنی امیر معاویه رض
را خلع میکرد گفت : « ابو موسی اشعری رض صاحب خود را از خلافت عزل کرد ، چنانچه
مردم مشاهده کردند اما من صاحب خود یعنی معاویه رض را بخلافت مقرر کردم ، زیرا که او اولی
حضرت عثمان رض و طالب خون اوست ، و سزاوارترین مردم که بجای خلیفۀ مظلوم نشیند هم اوست
(۱) شهدای جنگ (ليلة الهرير) را روضة الصفا از قول اعثم کوفی ۳۶ هزار و از گفتۀ
مناهج السالکین ۳۳ هزار ، و قرار ترجمۀ مستقصی ۲۱۷۱ نفر از تابعین حضرت شاه رض و
۷ هزار نفر از طرفداران حضرت امیر رض شمار میکنند . روضة الصفا صفحۀ ۲۷۹ سطر ٢٤
(۲) در آخر سنه ۳۷ بتعین حکم معاهده منعقد گردید ، و تا آنکه حکمین در دومة الجندل
با هم بنشینند ، و بر يك خلیفه رای دهند ، حضرت شاه رض بكوفه ، و حضرت امیر رض
بدمشق ، عودت فرمودند ، اما اجتماع حکمین ، با ۸۰۰ نفر اعضانیکه برای سمع تصویب حکمین
معین و فرستاده شده بودند ، در دومة الجندل بماء رمضان شد یعنی ۷ ماه بعد از عقد متارکه.


(١٠)

بعد از سمع این بیانات طرفداران حضرت شاه رض از خدعه عمرو عاص، وسادگی ابوموسی
اشعری رض آگاه شده، وچون بر حکمیت عهد ومیثاق کرده بودند غلغله وهرج ومرج افتادند.
الحاصل - طرفداران امیر معاویه رض بسرعت طرف دمشق رانده جناب معاویه رض را
(امیر المومنین) خواندند، وبخلافت تبريك دادند، وطرفداران جناب شاه رض نیز نتیجه حکمیت،
وحيله عمرو عاص را در کوفه رسانیده حکم حکمین را لغو، وشاه ولایت مآب رض را بالا استحقاق
(امیر المومنین وخليفة مسلمین) دانستند، یعنی درعین زمان دو نفر خلیفه در بین مسلمین برقرار
وشعله جنگ ونزاع که میخواستند اطفا پذیرد مشتعل ماند .
خوارج | بشنیدن قصه حکمین، وحکمیت، يك حصه از طرفداران جدی حضرت شاه رض
که از اول بتعيين (حکم) رضایت هم داشتند (١) بعد از تعيين حکمین، واعلان تصویب ایشان خود را
مخالف حكم، وحکمیت جلوه داده، بر حضرت شاه رض زبان تعرض کشادند وعياذاً بالله گفتند:
که « چون حضرت شاه خلافت حقه خود را گذاشته از قبول حكم وحکمیت خود را گناهگار
ساخته است، میباید از فعلی که کرده توبه نماید، و گرنه ما باوی قتال خواهیم کرد» (٢) زیرا حکم
خدا درمسئله خلافت واضح است وقبول حكميت متضمن شك .
عامه خوارج برین عقیده بودند که چون شخصی اعم از قریش یا حبشی باختيار مسلمانان
خلیفه گردید، واجب است اوامر الهی را اطاعت کنند، والا کافر خواهد شد، ازین باعث
خلافت حضرات شیخین رض، وخليفه سوم رض را ( تا هنگام بلوا ) وخلافت شاه ولایت مآب
رض را ( تا هنگام قبول حكم ) حق دانسته وبعد از قضیه نامرضيه حكمين بروی خروج
نمودند، اما بالتدرج برین عقائد خود ضمائم چندی افزوده، ومیگفتند که اوامر دین، از قبیل
نماز، روزه، جزو ایمانند، وتنها اعتقاد بوحدانیت خدا(ج) ورسالت خاتم الانبياص کافی نبوده ،
وهر که باداشتن این اعتقاد، اگر فرائض را عمل نکند، ومرتکب کبائر شود، کافر است (٣) .
مدعا : این گروه شقاوت پژوه که بباعث خروج شان از متابعت وطرفداری حضرت شاه رض
مؤرخين عنوان (خوارج) به آنها داده اند هرچند بسوی صلاح خوانده شدند، بتعداد وتعصب
شان افزود، وهرقدر بدلائل مسکت وقانع بایشان پیش آمد شد، برعماوت وشقاوت خود محکمتر
شده، وپسر کردکی (عبدالله ابن وهب الراسبی) جمعیت وازدحام بزرگی در(نهروان) بهم رسانیدند،
وباعث اذیت وآزار مسلمین میگردیدند .
حضرت شاه ولایت مآب رض در حالیکه بار دیگر برای جنگ امیر معاویه رض در حرکت
آمده بود با افواج معیت خود عطف عنان بسوی نهروان نموده (٤) و دراثر جنگی که بعد از

(١) روضة الصفا جلد ٢ صفحه ٢١٩ سطر ٥ طبع لكهنپور ودوره تاريخ عمومی نگارش عباس
اقبال صفحه ١٢٦ سطر ١٥ وس ١٨٤ سطر ١٠ تاریخ ایران عبدالله رازی وصفحه ٢٩٢ سطر ٨
تاریخ سیاسی اسلام.
(٢) صفحه ٢٨٥ جلد ٢ سطر ٧، و صفحه ١٨٤ سطر ١٤ تاريخ ایران عبدالله رازی وجزو
چهارم از جلد اول صفحه ٧٤ سطر ٣١ حبیب السیر وصفحه ٢١٨ سطر ١٦ جلد٢ روضة الصفا.
(٣) تاریخ ایران تالیف عبدالله رازی صفحه ١٨٥
(٤) اطلاع رسید که خوارج راه مسلمانان را میگیرند و باظلم آنها را میکشند، وخون مسلمانان را
حلال میدانند، ومیگویند این خلائق كافر اند. صفحه ٨٨٠ سطر ٢٣ طبری. چاپ نولكشور .


( ۱۱ )
چندین مذاکرات وصانح در بین حضرت شاه رض وطائفه خوارج واقع گردید ، این طائفه طاغیه
بکلی مغلوب ومنکوب گردیدند . (۱)
شهادت حضرت شاه ولایت مآب | اگرچه تشکیلات ، وجمعیت خوارج بتیغ حضرت شاه
ولایت رض در مقدمۀ نهروان مقطوع و ازهم پاشیده
رض بدست ابن ملجم خارجی | گشت ، اما بقیة السیف ، که بجز اعداد پرا گنده
نبودند ، درحالیکه باطن شان از بغض حضرت شاه رض وامیر معاویه رض جوش میزد، درظاهر
خود هارا بلباس اسلام در دیدند، ومیخواستند ولو بصورت فردی هم شود از رؤ سای اسلام انتقام
بجویند ، هر گاه باهم جمع میشدند می گفتند در روی زمین امام نیست و کسی را بر حکم خدا
حکم نباشد ، واینها همه بر ضلالت اند، وآنگاه بر کشتگان نهروان میگریستند ، والعیاذ بالله ،
حضرت شاه ولایتمآب رض را که قامع وقالع شان بود بحرف ناسزا یاد میکردند (۲)
از آنجمله عبدالرحمن ابن ملجم مرادی،وبرك بن عبدالله تمیمی، وعمروبن بکر سعدی در مکه
مکرمه نزد حجر الاسود باهم عهد کردند که هريك شان دريك شب معين ( اغلباً شب ۱۷ رمضان)
حضرت شاه ولایت مآب رض و حضرت امیر معا ویه رض وحضرت عمرو عاص رض را علی الغفله
قتل نمایند تا مسلمین بروزعید فطر صاحب يك خلیفه بوده وجنگ ونزاع ازمیان برداشته شود، زیرا
بعقیدۀ ایشان همین سه نفر مدعی خلافت بوده،وتا اینها زنده باشند نه اینها تابع همدیگر خواهند شد
ونه مسلمانان از جنگ راحت خواهند یافت (۳)
بنابران هر سه نفر باسیوف مسموم ،در کوفه ودمشق ومصر تقسیم شده، در صباح روز۱۷ رمضان ،
هر کدام برمنتخب خود حمله نمودند .
چون قسمت امیر معاویه وعمروعاص رضی الله عنهما بشهادت نرفته بود، تنها حضرت شاه رض
بخلعت شهادت نائل آمده و به تفصیلیکه درعامۀ تواریخ مندرج است سر مبارك آنجناب صبح
روزجمعه۱۷ رمضان سنۀ(٤٠)هجری در مسجد کوفه هدف تیغ عبدالرحمن ابن ملجم مرادی واقع شده
ودرشب یکشنبه ۱۹ رمضان روح مطهر حضرت امیرالمومنین رض از کالبد مقدس شان مفارقت جست
(انالله واناالیه راجعون) (٤)
وصیت حضرت شاه | چنانکه ملاحظه فرمودید ،حضرت شاه ولایتمآب درچهار سال ونه ماه
که مدت خلافت شان بود حروب بسیار نمودند ، و جفای بسیار کشیدند
نسبت بموضع دفن شان | وچون مخالفت بنی امیه درقضیه جنگ های خلافت
(۱) سطر ۲۱ صفحه ٢٩٤ تاریخ سیاسی اسلام
(۲) ص ٥٩٨ سطر ١٦ جلد٤ تاریخ طبری
(۳) ص ۱۷۲ ترجمه تاريخ الخلفا سطر ١٧ وتاريخ الكامل وص ٧٨ جزو٤ جلد اول
سطر ۲۰ حبیب السیر .
(٤) برك بن عبدالله تمیمی ا گر چه دروقت موعود ضربت سختی بر کتف حضرت امير معاويه
رض رسانید که گوشت واستخوان شان بشکافت ، اما بمدا وا صحت یاب شده ومرا تکب را امر اعدام
فرمودند . کذا عمروبن بکر سعدی برعمرو عاص تسلط نتوانسته ودرآن روز بر شخص دیگری که
اتفاقاًبنابرناخوشی عمرو عاص رض بامامت نمازصبح قیام کرده بود تاخته، و آن بیچاره اجل گرفته
رایگمان عمرو عاص رض بدیار عدم فرستاد ،وخودهم بامر عمر وعاص رض درهمیش شتافت .


(۱۲)
تازه تر گشت (۱) واز طرفی فرقه ضاله خوارج از دشمنان سخت شاه ولایت رض بشمار رفته
وباقتل عامیکه آنها در مقدمه نهروان بدست حضرت شاه شده بودند ، از هیچگونه انتقام
خودداری نمینمودند ، بنابر آن حضرت شاه رضی پیش از آنکه چشم از دنیا وزخارف آن بپوشند
با آل بیت اطهار ، خاصة بفرزند بزرگ خود حضرت امام حسن رض وصیت فرمودند که « چون من
رحلت کنم چنان مکن که خلق را معلوم شود که مدفن من کدام است زیرا من درهزار کس از
شجاعان کیفر بودلیان اسلام را که قتل برایشان واجب بود، بدست خود کشته ام ، میترسم
ورثه ایشان قبر مرا بشگافند، ومخالفت بنی امیه درین زمینه با من بیشتر است (۲) » بجهت همین
وصیت مدفن حضرت را از نظر خلایق پنهان ساختند ، تا ملعونین خوارج ، یا اشقیای بنی امیه
قبر مبارك وی را نبش نکنند ، وبتحريك تعصب و انتقام، بجسد مقدس حضرت، بی احترامی و اهانت
ننمایند (۳)
حضرت شاه ولایت ما بی را بصورت حضرت شاه رض را آل بیت اطهار شان ، بر حسب
وصیتیکه کرده بودند پنهانی دفن کردند ، و معلوم
پنهانی در نجف دفن مینمایند نشد که جسد مبارك شان را تازمان علو مر ک بسوی بلخ
کجا نهاده بودند ؟ اما بعضی تاریخ تصریح نموده که آن جسم پاك را بقسم خفیه در نجف اشرف
دفن ، وصورت قبر راهم از انظار عوام پنهان نمودند ، تا خارجیان ، وامویان بر آن مطلع نگردند .
مثلا :۱ در مرآت العالم بك اثر قلمی که معتمد اعظم بین شیخ محمد شفیع بن شیخ عبدالسلام آن را
برای ( جنرال جانانهین دنتگین بهادر غضنفر جنگ در سنه ۱۲۱۴ هـ ق تصنیف کرده مینگارد :
نجف درده فرسنگی کوفه طرف قبله واقع ، ودر آنجا جسد مطهر حضرت حیدر کرار رض
بموجب وصیت آنجناب بی اطلاع احدی تدفین یافته
۲: حبیب السیر هم میگوید حضرت شاه رض را در نجف دفن نمودند . اما بنابر وصیت آنحضرت رض
صورت مرقدش را ظاهر نساختند (٤)
۳: صاحب روضة الشهداء مینویسد: « بموجب وصیتش نعش جنایش را در غریین یا غرعین که حالا مشهور
به نجف است رسانیدند(۵)
٤ : تحفة الناصرين تألیف سید لطف علی شاه در ص ٨٦ می نویسد: «مدفونی جنازه حضرت شاه رض
جای مذکور را از همه کسان مخفی فرمودند از حب خوف بنی امیه (٦)

(۱) شاه ولایت مآب رض در ضمن جوابیة یکی از مکتوبات امیر معاویه رض که در اثنای جنگ
صفین باهم رد وبدل نموده اند شان قوم خود (بنی هاشم) را چنین وقایه میکند : «هر گرامیه چون
هاشم نبوده ، وحرب باعبدالمطلب برابری نتوانست کرد ، وصخر یعنی ابوسفیان بر گرد ابو طالب
هم نرسیده » جلد ۲ روضة الصفا ص ٧٥ ٢ سطر ١٧
(۲) روضة الصفا ص ۹۲ ۲ سطر ۱
(۳) در جامع التواريخ در ص ١٤١ سطر ١٢ و ترجمه تاريخ الخلفا ، ص ۱۷۳ سطر ۱۳ نیز بدین
مطالب ایما شده .
(٤) حبيب السير جزء ٤ جلد اول ص ٤٥ سطر ٢٦ وجزو ٤ جلد دوم ص ۹۱ سطر ۱۸
(٥) روضة الشهدا طبع مطبعه حیدری بمبائی سنه ۱۳۰۱ ص ۱۷۳ سطر ۱۷
(٦) تحفة الناصرين طبع مطبعة جمشيد جی اردشیر واقع کر اچی بندر ص ٨٦ سطر اول


( ۱۳ )

(ه) المعارف ابن قتیبة دینوری متوفی ٢۷۶ می نویسد : شب جمعه ۱۷ رمضان سنة ۴۰ شهید گردیده بدست عبدالرحمن ابن ملجم مرادی و اقدی میگوید از طرف شب مدفون شد و قبرش را پنهان گذاشتند (۱)

(٦) در زبدة الاخبار تالیف ابو محمد حسن (المتخلص به شعری) در تحت (نجف) می نویسد : مشهد معطر ومنور حضرت ساقی کوثر امیرالمومنین علی مرتضاست - آورده اند که چون روح مطهر آن بحظائر قدس پرواز نمود اولاد عظام بموجب فرموده عمل نموده جسد مطهرش را شب دفن نمودند و بحکم وصیت موضع قبر را باز مین هموار کردند که اعدا بر ان اطلاع نیابند (۲)

(۷) در تفسیر فتح العزیز مشهور به تفسیر عزیزی تالیف مولانا شاه عبدالعزیز دهلوی رحمة الله علیه می آرد: ........ وشب ٢۱ رمضان بدن مبارک ایشانرا در (نجف الحیره) که موضعیست متصل کوفه بمسافت يك فرسنگ از مسجد جامع، وبراه حيرة النعمان واقع است مدفون ساختند وقبر مبارك را بلند نکردند و بی علامت داشتند تاقوم خوارج که در آن زمان در نواح کوفه منتشر بودند پی ادنی ننمایند (۳)

(۸) در مفتاح التواريخ عاصی وليم بيل از هفت اقلیم نقل می کند: که چون روح مطهر آن امیر بحظائر قدس انتقال نمود اولاد عظام بموجب وصیت در آن شب جسدش را در نجف اشرف که در دو فرسنگی کوفه بطرف قبله واقع شده در موضعی که حالا مطاف عالم است مدفون ساختند وبحكم وصیت موضع را باز مین هموار گردانیدند که اعدا بر ان اطلاع نیابند (٤)

با ذکر اینمطالب طوریکه درمما بعد بتفصیل خواهید خواند ، جسد مطهر حضرت ابوتراب رض را چندی بعد، از نجف در بلخ نقل داده اند ، لهذابر روی همین اساس، برخی از تواریخ بودن جسد مبارك را درقریه خواجه خیران از توابع بلخ بصورت اجمال و بعضی هم بالتفصيل ضبط کرده اند که ما ازجمله اینگونه تواریخ آنهائی را که این واقعه را بتفصیل نوشته اند درذیل معرفی نموده و از باقی آن بذکر اجمالی اکتفا مینمائیم. زیرا اسناد ما در مسئله نقل و حرکت تابوت حضرت شاه رض ببلخ اکثریه همین تار یخها بوده ، وممكن است بما مطالب را ببه آنها حواله دهیم :

۱ : تاریخ بحرالاسرار که از تالیفات امیر محمود کتابدار ابن ملاولی بلخی است ، مؤلف از طرف پدر بمخدوم اعظم خواجه عزیزان کاسانی (ه) اخمگسنی منسوب بوده ، وازین مطلب در ص ۲٥٥ جلد٤ این کتاب اشاره و ایما مینماید .

جلد ٤ بحرالاسرار که اکنون در دست است کتابیست جامع وضخیم که اگر سه جلد دیگر آنهم برابر بجلد چارم خود باشد تمام کات تقريبا باروضة الصفا هم حجم میشود .

آغاز تالیف این کتاب در سنه ۱۰٤۰ واختتام آن روز پنجشنبه ۱۱ شوال سنه ١٠٤٥ شده خطبه آن بنام (نصر محمد خان ) بن دین محمد خان چهارم پادشاه از سلسله امرای جانی است که از سنه

(۱) المعارف طبع ١٣٥٣ مصر ص ٩١
(۲) زبدة الاخبار نسخه خطی
(۳) تفسیر عزیزی ص ٢٥٧ طبع ١٣٠٦ قمری در مطبعه فتح الکریم بمبائی
(٤) مفتاح التواريخ ص ۱۲ سطر ۱۷ طبع نولكشور .
(٥) از توابع فرغی است .


( ١٤ )

١٠٥٠ تا سنه ١٠٥٧ در بلخ و بخاراسلطنت کرده ، و چنانچه از آخر کتاب واضح شده گو یا مؤلف
بعد از نظم نزهة الا رواح امير حسینی و گذارش آن از حضور سلطان نذرمحمدخان که اینوقت
از طرف پدر نائب الحکومه بلخ بوده از طرف سلطان مذکورمامور میگردد که بنام بحر الاسرار
کتابی تالیف نماید !چنانچه مصنف بدريافت همین امر درمدت پنجسال چنین اثر بزرگ و جامعی
را درتاریخ آل چنگیز خصوصاً خاندان تقاتیموربن جوجی بن چنگیز خان جمع وتدوین نموده
وتمام امرای این دودمان را با اولادان آنها وشرح حکومات ، و آثار عمرانی شان مع علماء
وفضلاء وادباء واهل الله منطقة حکومات شان تفصیل مید هد . با اینهمه چون مؤ لف اصلاً
بلخی است، وسلطان زمان وی یعنی نذرمحمد خان هم در بلخ میبوده، لهذا در تاریخ ولایت بلخ
وحول وحوش آن باهتمام وتحقیقات بسیارنگارش رفته واگر مبالغه نشود میگوئیم از هربلست و خطوهٔ
بلخ نام میبرد ، ومقامات تاریخی و مزارات وبزر گان آن را میشمرد، مدعا مؤلف مذکور
بعد از آنکه موضع دفن حضرت شاه ولایت مآب را در بلخ معرفی مینماید ، شرح نقل
وحركت تابوت شان را بسوی بلخ با لتفصیل مینویسد .
٢( تذ كره ٧٠ مشایخ بلخ : - مؤلف این تاریخ محمد صالح بدخشی ابن امير عبد الله ابن امير عبدالرحمن
ابن شیخ خلیل الله ورسجي البدخشی است که بنابر فرمایش سلطان عالیجناب عبد المومن خان(١)
ابن عبد الله خان از بك در سنه ١٠٠٣ اثر مذکور راتصنیف نموده ، این کتاب حاوی حالات ٧٠
نفر از آسودگان بلخ است که احوال همه را از آوان طفولیت تا موت، با نام تصا نیف شان در
قيد سنه وتاريخ شرح نموده ،وقبر آنها را در هر کجای بلخ که هستند نشان داده، درین تالیف پس
از آنکه مؤلف، جغرافية بلخ راختم وبشرح احوال ٧٠ نفر آسودگان بلخ آغاز مینماید ازهمه اول
سیر حضرت شاه ونقل تابوت شان را از نجف ببلخ تبعاً وتبركاً تفصیل میدهد .
٣ (تاريخ ا كبر دین : درین تاریخ اولا احوال وسوانح ٤٩ نفر بزرگان و آسودگان بلخ شرح داده شده
وبعد از آن شجرة نسب وطريقت ٥١ نفر اهل الله خراسان ومتولیان مزارشریف، و بعضی از شعرای
معروف درج یافته ، وازان گذشته از حیات شاهان هند ، گجرات ، بنگاله ، کشمیر و سلسله های
سلجوقیان ، غوریان ،خوارزمشاهیان ،مظفریان ،ملوك كرت ،اولادان امیرتیمور ، وشاهان آخر
بخارا بصورت اختصار بحث بمیان آمده . اگر چه این تاریخ ازسر و آخر خود کمبود دارد ،
و نمیتوان سنه تالیف و مؤلف اورا پیدا کرد ، اما چون سلطنت پادشا هان بخارا را تا جلوس
امير نصر الله که سنه١٢٤٠ است رسانده، و آن را بظفر ونصرت دعا کرده معلوم میشود که مؤلف
درزمان همین شاه بوده وتاریخ خودرا درحدود همین سنه ختم کرده است ، این نسخه که مورد
مطالعة من است درظرف ٩٦ صفحه درهرصفحه ١٧ سطر بخط ياقد ترد خو شخطی تحریر شده

(١) عبد المومن خان بن عبد الله خان بن سكندر خان بن جانی بیگ سلطان،از شاهان ازبكية جوجی نژادبوده وی
ازجانب پدر حکومت بلخ وطخارستان را داشت ، وبفرمان پدر خود بدخشان را نیز از سلطان
زادگان چغتائی گرفته متعاقب آن برمشهد ونشاپور وبعضی بلادخراسان نیز استیلا نمود ، درزمان
حیات پدرش اورا سلطان عبد المومن خان و خان خورد میگفتند .درسنه ١٠٠٤ که عبد الله خان فوت
شدوی بشاهی رسید ،وچون رسم از بکیه چنگیزی بود که پسر شاه را سلطان، یا توره، وخود شاه را
خان خطاب میکردند ،ازينکه درين کتاب اسم وی سلطان عبدالمومن مر قوم است معلوم می شود
که در هنگام شهزادگی وی تالیف شده است .


( 15 )

وازصفحه سوم آن ببعد اجمال حیات شاه ولایت ماب و نقل تابوت جناب شان با لتفصل قید
وثبت گردیده است .
٤ : حجةالبيضاءفى رد اهل الصفى:مؤلف این کتاب محمدبرید محی الدین حنفی القادری الغفورى
و شهری پشاوری است و کتابش بحجم 384 صفحه درمطبعهٔ شهابی واقع پمباتی درسنه 1319
طبع گردیده در صفحه 181 این اثر نیز آوردن تابوت حضرت شاه ازنجف بسوی بلخ بصورت
خفیه و شرح ظهور آن بالتفصیل مذکور است .
٥ : عمدة المقامات : تألیف حضرت خواجه حاجی فضل الله رحمة الله علیه است که دران بعداز
شهادت حضرت شاه اجمالاً چنین مینویسد : مدفن مبارکش را بموجب وصیت او از نظر خلق
پنهان ساختند : واز آنجمله است نجف اشرف ومزار فیض آثار بلخ ، هرچند اول مشهور
گشته اما قول ثانی را ترجیح داده اند (1)
6 : عجائب الطبقات : نسخه ایست قلمی تألیف محمد طاهر ابن ابی قاسم که به دور
پیرمحمد خان بن دین محمد خان آن را شروع ودرسنه 1059 ختم نموده است ، محتویات
این اثر مانند نزهة القلوب ، وعجائب البلدان ومسالك الممالك وغیره شرح وبسط شهرها و ولایات
بوده ، ودر ضمن از عجائبات آن سرزمین ها بیشتر بحث وتفحص مینماید ، بهمین ترتیب
هر گاه احوال بلخ را مینویسد در ضمن آن شرح مفصلی دربارهٔ روضهٔ مزار شریف مینگارد .
7: سفينة الاولیا : تصنیف محمد داراشکوه بن شهاب الدین شاه جهان است درین کتاب
راجع بمدفن امیرالمومنین حضرت شاه اولیا رض از زبان ملا عبدالغفور لاری خلیفه مولانا
جامی قید میکند که قبر امیرالمومنین ( علی ) کرم الله وجهه در بلخ است موضعیکه باستانهٔ
امیر مشهور است وباز میگوید ملای مذکور درین باب حجت ها آورده (2)
8: مناقب المحبوبین تصنیف نجم الدین چشتی که درلاهور طبع گردیده در مورد مدفن حضرت
شاه ولایت مآب چنین مینویسد : ملا عبدالغفور خلیفه مولانا عبدالرحمن جامی نوشته که قبر
ایشان دربلخ است درموضعیکه به آستانهٔ امیرشهرت دارد (3)
9: تاریخ مقیم خانی : این تاریخ را محمدیوسف منشی بن خواجه بقا بامر سید مقیم خان بن
سیدسبحان قلیخان که ازسنه 1114 الیسنهٔ 1119 پادشاه بلخ بود تالیف نموده و در آن احوالات
بوزنجرخان تاچنگیزخان وسوانح محمدشیبانی تا عبدالمومن خان را بطور ایجازثبت کرده وازان بعد
سلطنت جانی بیگ واولادان آنرا تا رحلت سبحانقلیخان وهمچنین واردات سلطنت محمدمقیم خان را
که این تاریخ بامرش ترتیب و بنامش مسمی است تفصیل میدهد .
درین تاریخ نیز شرح نسبتاً مفصلی از روضهٔ مقدس مزار شریف و ابنیهٔ آن سامان ذکر یافته
که مطلب مارا تائید مینماید .
(10) محمدمومن بن عوض باقى بلخی در حدود سنه 1118 کتابی تالیف نموده دارای چندین
ركن ، مبنی براحوال سما وقضا وماهیت اجرام علوی و عوارض زمین ومعرفی شهرها و دهات و
دریاهای آن، يك نسخه ازرکن دوم این کتاب که در دست رس ماست برسبیل نزهت القلوب و

(1) عمدة المقامات ص 29 سطر 7 طبع لاهور
(2) سفينة الاوليا ص 22 طبع سال 1884 عيسوى مطبعه نولكشور
(3) مناقب المحبوبین ص 10 سطر 20 طبع لاهور .


(١٦)

عجائب البلدان و حدودالعالم نوشته شده يعنی از شهرها وولايات ودهات اقاليم هفتگانه بترتيب
حروف تهجی بحث ميراند و در آن بعد از آنكه شهرهای مبداء بحرف الف را بپايان ميرساند در
شروع حرف (ب) ابتدا از بلخ ميكند و درظرف ۱۰ ورق از خصوصيات اين شهر باستانی و تاريخ
مزار شريف وسوانح بزرگانيكه در آن سرزمين آسوده اند شرح و بسط ميدهد .
از جميع كتابها ئيكه نام برديم اين كتاب زيادتر بابت روضه شريف و سوانح كشف وروداد
آن دارای معلومات است زيرا مؤلف اين كتاب ( رساله بيان مدفن ) را كه ملا عبدالغفور
لاری خليفه حضرت مولانا جامی رحمه الله در بابت كشف روضه شريف تأليف نموده اند در دست داشته (۱)
(۱۱) خامس وليعزيل در مفتاح التواريخ مينويسد : ـ در كتابی ديده شد كه خواجه خيران
كه از قرای بلخ است مرقدش در آنجا است در زمان سلطان سنجر ماضی بن ملكشاه سلجوقی والی
بلخ جميع اعيان شهر را طلبيده مشورتی در ميان نهاد و از روی تواريخ نيز تعين يافت كه مدفن
او در همين زمين است بعد از توجه و تردد ، حفره ظاهر شد كه در ميان آن لوحه از سنگ سفيد پيدا
شد دريك صفحه آن لوح اين چند عبارت منقوش بود «هذا قبر اسدالله اخ رسول الله علی ولی الله»
و سلطان حسين ميرزا والی هرات برمرقد او عمارت تعمير ساخته (۲)
از شهادت حضرت شاه رض | بعد ازين واقعه هائله و فاجعه مؤلمه يعنی شهادت شاه ولايت
| مآب بجای آنكه اختلافات تخفيف گيرد و قلوب مخالفين
تا نقل تابوت شان بسوی بلخ | تسلی پذيرد ، پرده از روی كار بر افتاده ، و دشمنی بنی اميه
و بنی هاشم جدی تر گرديد . يعنی امويان بنی هاشم را سد راه حكمروائی خود دانسته ، و بباين صرافت
افتادند كه هر طور شود آنها را از اقتدار بر اندازند ، از طرف ديگر، هاشميان نيز كه بعد شهادت
حضرت شاه مردان رضی از دست امويها بمانم امام حسن ، و امام حسين رضی الله عنهما با چشم تر نشسته
ظلم و اجحاف طاقت فرسا كشيده بودند ، آرام نمانده در خفا بر عليه امويان بسازش افتادند .
از بين ذريات بنی هاشم ، اولادان حضرت شاه رض و حضرت عباس رض ( كاكای پيغمبر ص) كه حق
اولويت داشته ، و بنا بر قرابت شان بحضرت رسول كريم ص خودها را بخلافت و امامت امم اسلام
ذيحق ترميدانستند ، در زمين هائی كه از مقام خلافت و اداره امويان بقدر كافی دور بود
اعوان و گماشتگانی ميفرستادند تا بنام خونخواهی حضرت امام حسين رضی و انتقام از امويها
مسلمين و پيروان حضرت پيغمبرص را بر انگيختانده و خلافت امويها را واژگون سازند .
(سليمان ابن صرد) (مختار بن عبيده ثقفی) از همين گماشتگان و سيطره هائيست كه بدعوت
خاندان نبوت قيام ورزيده و ناكام شده اند .
هر گاهيكه دعوت يكي از خاندان نبوت توسط داعيان آنها افشاء ميشد امويها فوراً برعليه
طرفداران وی قيام ورزيده و برای اعدام اماميكه بانی اين امر شده ميبود در خفا و ملا بدسايس
چندی توسل ميجستند .
اما اين وضعيت بجای آنكه بنی هاشم را مأيوس ومتقاعد ساخته بتواند بيشتر بر حس انتقام

(۱) چون ما از ركنهای ديگر اين كتاب سراغ نداريم و در هيچ جای اين ركن هم نام اصل
كتاب برده نشده لهذا در مراجعات خويش اين كتاب را مؤلفه محمد مومن بلخی ياد خواهيم كرد .
(۲) صفحه ۱۲ سطر ۲۸ مفتاح التواريخ طبع نولكشور سنه ١٢٨٤


(۱۷)
جوانی و بسط مساعی شان در حدود خراسان افزوده میرفت تا آنکه در رمضان سنه ۱۲۹ (ابومسلم
مروزی) بايك طرز قوی بطرفداری خاندان نبوت از قریه سفيدج مرو قیام ورزیده و خودر ابرای
انداختن سلطنت امویها، و تقدیم تاج و تخت خلافت به بنی هاشم آماده نشان داد.

ابومسلم که بود: ابومسلم خراسانی یکی از دلیران نامی اسلام، و بزرگترین طرفداران دعوت
هاشمیان است، نزد تاریخ، شهر اصلی او مورد اختلافات و جنجال مانده
و بوره کشف شده است که اصلاً از کدام شهر خراسان، و ذاتاً از کدام قوم و قبیل آن
سامان است .

وطن اصلی او را یکی (ماخان) و یکی (مرو) و آن دگر (رستاق) ( * ) میدانند اما
همچنانکه قریوی آلان در (لوگر) در قریه ئی که بمرك مشهور است بسیار امکان دارد که وطنش نیز
در همین حدود بوده باشد .

از قراریکه تاریخ تصریح میکند طوریکه این سردار نامی مشخصات عجیب و غریب دارد،
اعمال وافعال وی نیز حیرت آور ومورد استعجاب است، زیرا در حالیکه وی بیش ازيك سيطره
و گماشته هاشمیان نبود، هزار نفر عمله مطبخ داشت، و هزار و دوصد بارگیر اسباب مطبخ اورا
میکشید بغیر از گاو و مرغ همه روزه (۱۲۰) گوسفند در شیلان او بکار رفتی در سنه ١٣٦ که از
خراسان متوجه حج شد حکم کرد، و بلکه تهدید بقتل نمود که هیچکس از اهل قافله طعام نپزند
بلکه هر که هر چه میخواهد از مطبخ او رایگان ببرند، ابومسلم علاوه از انکه در محاربات
نفوس بسیاری را بقتل رسانید، بدون حرب تقريبا يك لك نفر را از تیغ کشیده است، با وصف این سفا کی در وقت
حیات خود مورد ستایش و حسن ظن بوده و حتی تا این زمان او را کمتر کسی به بدی یاد
میکند، بنا بر همین عقیدت بود که در زمان وی عده زیادی از مردمان مجوس از دین خود منصرف
و بدین اسلام گرویدند بالآخر (۱) منصور دوانقی دوم خلیفه عباسی این رادمرد، و اعجوبه روزگار
را در بغداد غدر کشت و کشته اورا از بیم آنکه قتل وی موجب انقلاب لشکر و طرفداران وی
نگردد، در میان بدره های زرخیرات، از فراز کاخ خلافت بیرون ریخت. اما با وجود آنکه از
مصير خلافت شخص خائن جلوه داده شد، باز هم معتقدین زیادی از خود گذاشت که بعضی از آنها
علانیه بر خلاف مقام خلافت بغاوت کردند، و برخی با اعتقاد و رسخ بامت او گفتند، ابامسلم
غیبت نموده و منتظر خروج ثانوی او نشستند.

الحاصل تا امروز صحیح معلوم نشد که سر وجسد ابومسلم را بعد از قتلش چه کردند؟ و در
کجا دفن نمودند ؟

چون ابومسلم در هیئت دعات ومتابعان خود یکدسته مبارزان مجرب و پهلوانان کار آزموده
میداشت، شاید جسد او را در هر کجا که بوده از طریق عیاری در خراسان نقل داده و در لوگر بخاك
سپرده باشند، مضجع مختصر یکه شهنشاه بزرگ افغانسان سلطان محمود غزنوی بالای قبرش بنا

(*) ص ۲ ستون ٤ شماره (۳ الی ٦) اخبار (مینو) منتشره ۲۲ مهر ماه ١٣٠٥
(۱) ص ١٢٥ جلد ۲ روضة الصفا و ص ٣٤ نگارستان احمد بن محمد طبع ١٢٤٥ بمبائی و تاریخ
ایران عبدالله رازی


( ۱۸ )

نموده بود ، هنوز پا برجاست ، و مردمان دور و نزديك باستانه اش آمد و رفت دارند (۱)
امام جعفر رضی الله عنه ابومسلم را بحرکت | ما پیشتر اشاره کردیم که ابومسلم مروزی
مخفیانه جسد مطهر از نجف بسوی بلخ امر مینماید | برای بسط و شیوع دعوت خویش نسبت
به سائر داعیان طرز نوی اختیار نمود.

و بچندین صورت در پیشرفت مرام خود میکوشید ، بیکی از آنجمله آن بود که وی در هیئت اداری خویش
بعضی از نواقش زمینه ، و عیاران کبار آز موده هم داشت که در موقع لازمه از آنها کارهای مهم میگرفت.
اگرچه ابومسلم از طرف سادات عباسی بخروج و قیام بر علیه امویان گماشته شده و دعوت خویش
را بطرفداری امام ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدا لله بن عباس کا کای حضرت پیغمبر ص اعلان کرده
بود. اما قلباً مائل بود که این خدمت را برای سادات حسینی انجام ، و امام پنجم حضرت جعفر صادق
رض را بخلافت بنشاند بنابران عریضة مبنی برین مدعا و مرام بامام جعفر صادق رض ارسال داشت که
« اگر امام بمسند خلافت و امامت راغب باشند این کمینه سپهسالاری و خدمتگذاری بتقدیم خواهم رسانید»
اما حضرت امام رض در جواب ابو مسلم ارشاد و هدایت فرمودند که « از ما مردم اهلبیت هر کس که
خروج کرده بدرجه شهادت رسیده است ، بنابران ما را بحکم و امارت علاقه ومحبت و میل
ورغبت نمانده و در وقت رخصت قاصد فرمودند، ابومسلم را بگوئی هرگاه میخواهد درین خاندان خدمت
پسندیده بجا آرد بباید که جسد مبارك جد بزرگوارم را که در صندوق محفوف ، و در نجف
مدفون است به باسه بلخ انتقال دهد (۲) تا بعد از انکه فتنه ( بنی امیه ) و ( خوارج بیعدین )
فرو نشیند و دارالخلافه بدست کسان ما مفتوح گردد ( بمدینه مطهره) برده شود . »

(۱) در قریه چلونبائی بین سجدوان و پركى ببرك در بين يك ده سرسبز و شاداب ، باغچه وقفی
میباشد که مزار (ابو مسلم) در آنجا است و دو دربند دارد ، از دربنداول که بگذرد ، بدربند دوم
مزاری است کلان و عریض از گل و خامه بنایافته بطرف سر این مزار سنگی بصورت پایه که در بالای
آن نقش های خوبی است و یکطرف آن بخط عربی زیبا (سبحان ربك رب العزة عما يصفون الخ)
تحریر است نصب میباشد، و بطرف پای سنگی نسبتاً کوچکتر که نقش و نبشته ندارد نصب است در وسط
قبر سنگ مرمر منقش است که در وسط آن آیات بینات قرآنی و یکطرف آن این ابیات مرقوم است :
چهل سال ابو مسلم پهلوان نبر کوفت بر فرق مروانیان
ز هند سمر قند تا مصر وری بر انداخت تخم خوارج زپی
بطرف دیگرش بغعازینهای عربی کلمة طیبه و آیات مبارك سورۀ فتح و درود شریف مرقوم است.
(از نسخه خطی مزارات اوگر مؤلفه محمد ابراهیم خلیل )
(۲) حجه البيضا ۲ - تاریخ اکابر دین - جلد ٤ بحر الاسرار - تذکرة المشائخ بلخ ـ و مولفه
محمد مؤمن بلخی، از جمله مولف تاریخ بحر الاسرار این واقعه را از تاریخ ( بهجه ) ومؤلف
تذكرة المشائخ بلخ از (رساله امالی) ومحمد مومن از (رسالة بیان مدفن) و تاریخ قدیم بلخ) نقل
مینماید یعنی این سه تاریخ مأخذ خود را هم نشان داده ، واگروسائلی در دست میبود که تاریخ
(بهجه) و (رساله امالی) ورسالة مدفن (و تاریخ قدیم بلخ) یافت میشد شاید درین موضوع
واضحتر وارد شده و در آنصورت اگر اسرار و حقائق بسیاری ازان کشف هم نمیشد ، اقلاً
میتوانستیم که این مجمل را مفصل بقارئین کرام عرض کنیم . الحاصل معلوم میشود که این
واقعه تسلسل تاریخی دارد و اگر پرس و پال جدی درین مورد بعمل آید شاید تواریخ بسیار
پیدا شود که مطلب ما را تائید نماید و ادنا ترین شبهه راهم از خاطر های مشکل پسند ور دارد


( ۱۹ )
چرا حضرت امام چنین اراده کردند؟ ازینکه حضرت امام عرض ابومسلم را در مورد خلافت نپذیرفته و انتقال جسد مبارک حضرت شاه رض را فرمان دادند، شاید که احتمالات ذیل مد نظر شان بوده باشد :
۱- حضرت امام باعث کلانی که پیش نظر خود داشتند فعلاً بخلافت بی میلی نشان داده و برای اینکه اخلاص و توانائی ابومسلم را آزمایش و تجربه نماید و هم رابطه را بدینوسیله برای آینده استوار داشته باشد، امر نقل و حرکت جسد حضرت شاه رض را در چنین مسافت بعیده اصدار فرمودند .
۲- یا غیـنکه چون اکثراً طرفداران خاندان نبوت از طرف خراسان قیام میورزیدند، امام خواست ضریح حضرت شاه ولایت مآب رض را که مقتدای این سلسله جلیله و همۀ عالم اسلام است در آن حدود نقل بدهد، تا خراسانیان در اخلاص و متابعت خویش محکمتر گردیده و هر که از اهل بیت مقدس رسول در آن مقامات برسند، و اظهار دعوت نمایند با طرفداران خود منجاء و تکیه گاهی داشته باشند .
۳- گروه بنی امیه خاندان و منسوبین نبوت یعنی هاشمیان را رقبای خلافت دانسته و با سر بر آوردگان شان بانواع مظالم و بی رحمی پیش می آمدند، این اوضاع طاقت فرسا اگر چه بخودی خود مستلزم و محرک قیام و خروج این خاندان برعلیۀ امویان میشد، اما ظلم و جدان سوز کربلا ، و شهادت جناب زید بن امام زین العابدین رض و کشیدن جسد مبارک شان را از قبر، و آن را برهنه آویختن بدار، و به آتش عدم دیانت محترق ساختن، از ظلم هائی بود که از حوصله و غضب و انتقام گذشته، و بدون آنکه در روز دسترس با هر گونه بی رحمی مقابله بالمثل نمایند و نایره انتقام خونین را دربارۀ کسان بنی امیه هم بکرنند ، دیگر چاره که تشفی قلوب ستمدیدگان را نموده بتواند نبود (۱) اما در عین حال این را هم شاید در نظر داشتند که بمجرد خروج و هنگامۀ دخالت علاوه چون غیظ و غضب خونی مداخله میدارد ممکن است بعد از آنکه طرفداران شان قیود بنی امیه را برای انتقام از اصل قاتلان حضرت امام حسین رض و مخالفین حضرت شاه رض وزید بن علی زین العابدین رض فاش سازند (۲) طرفین بریکدیگر غلبۀ قطعی نتوانسته ، و مدت جنگهای صفین محاربه طول بکشد و زمینها دست بدست گردد ، و آنگاه در حین انتقام گیر یها، جسد مطهر حضرت شاه ولایت مآب رض مانند جسد مبارک حضرت امام حسین وزید بن علی رضی الله تعالی عنهم نیز از طرف امویان بیحرمتی کرده شود .

(۱) زید بن علی ملقب (به امام زین العابدین) در زمان هشام اموی در شب اول صفر ۱۲۲هـ امامت و خلافت خود را بر خلاف امویه با ٤۰۰۰ کس در کوفه اعلان، و بایوسف بن عمر ثقفی حاکم عراق داخل محاربه گردیده ، بعد از آنکه اکثر طرفداران وی کشته شد ، خودش زخم خورده بخانۀ یکی از دوستان خود بصورت نهانی جان داد ، و در موضوعی ممر آب بود پنهانی دفن شد اما حاکم ظالم بعد از دو سال او را یافته سرش را نزد هشام بردند، و با جسدش آنهمه بی احترامی کردند هشام این سر را چندی بدر وازۀ دمشق آویخت و بعد از آن در مدینه منوره فرستاد اما جسدش همچنان بدار آویخته بود تا هشام بمرد و بعد از مردن هشام از طرف ولید محترق گردید . صفحه ٤٤ جزو دوم از جلد ۲ حبیب السیر وصفحه ۸۰ زینت المجالس وصفحه ۱۰۷ روضة الصفا سطر ۳ وصفحه ۳۷۸ تاریخ سیاسی اسلام ، وصفحه ۰۰ جلد اول منتظم ناصری
(۲) بمجردیکه خلافت مرعباسیان را مسلم شد، انه این گروه برای انتقام از بنی امیه قد علم کرده در دمشق و در بصره و در موصل بسیار از معاریف ایشان را کشتند ، و اعضای شانرا بضرب چوب در هم شکستند، در دمشق بعد از آنکه استخوانهای ۷۰ نفر اموی را با چوب شکستند بسر اجساد مجروح و بسمل شان گلیم آوار کرده و بالای آن خوان گسترده طعام خوردند . بقیۀ حاشیۀ در صفحه ۲۰


( ۲۰ )

، ممکن بود حضرت امام با تابعین خودسنجیده باشند که در صورت دوام معادات و دشمنی
در بین بنی امیه و بنی هاشم، و ترس گروه خوارج شاید برای ذریات و خاندان پیغمبر ص موقع مامون
ومطمئن بدست نیاید که قبر حضرت شاه رض را ظاهر ساخته و باحترامش قیام ورزند و بدینصورت الی الابد
مدفن حضرت شاه رض نامعلوم مانده وعاقبت الامر فراموش گردد، بناء نقل و حرکت تابوت مبارک
را در حدودیکه قوه بنی امیه کمتر، و برای ظهور مرقد منور حضرت شان مساعد دیده میشد تجویز فرمودند.

ترتیب نقل تربت حضرت شاه ولایت بطرف بلخ
چون وصیت حضرت امام پنجم بابی مسلم رسید، انجام این خدمت عالی
را عین سعادت و موفقیت خود دانسته در ساعت عیاران کار آزموده
مخصوصا به (ژولائی) که بلسان اهل تواریخ به (حریف مروزی)

معروف است امر و هدایت داد که بصورت خفیه در این امر مباشرت ورزیده و این خدمت بزرگ
ونیکورا بتقدیم رساند (۱) چنانچه عیاران مذکور آن جسد مطهر را که در صندوق محفوف
بود پنهانی از نجف برداشته بحمل شتر به (مرو شاه جهان) آوردند و در آنجا بموضع موسوم به
(کوه نور) واز آنجا به (کلف) رسانیده و از راه کلف از آب(آمویه)گذرانیده و در دیلخ بنود(۲)

بقیة حاشیة صفحة ۱۹
و بعد بغرض معاملة بالمثل از زید بن علی رض و اثقه از قاتلان
حضرت امام حسین و امام ابراهیم رض در لش قبور بنی امیه آغاز نموده بجز قبر عمر بن عبدالعزیز رحمة الله
علیه تمامت قبور را شکافتند چنانچه در قبر حضرت امیر معاویه رض بجز مقدار خاك چیزی نیافتند
(اغلبا جسد حضرت امیر معاویه رض را از اندیشه همین وضعیت در اوائل سرا بدیگر جا نقل
داده خواهند بود) ، در قبر یزید فقری خاکستر دیدند، و در قبر عبدالملك بن مروان تنها کاسه
سر او را که از باقی عظام رمیم او مانده بود مشاهده نمودند اما چون اعضای هشام از هم نریخته
بود او را از قبر کشیده مانند میت زید بن علی (زین العابدین رض) اولا تازیانه بسیار زدند پس
بر دار آویخته و بعد آن جثه وی را بسوختند – ص ۸۰ زینت المجالس – ص ۱۲۱ جلد سطر اول
روضة الصفا – ص ٥٣ جزو دوم از جلد ۲ سطر ۱۸ حبیب السیر
(۱) تا اینجا تاریخ اکابر دین، و تاریخ بحر الاسرار، و تا اندازه تذکرة المشائخ ، وحجة البضاء
در مطالب تماما مطابقت دارند، تنها بحر الاسرار از دسته عیاران اسم (ذولانی) را تعیین مینماید
(۲) تاریخ اکابر دین
تبصره ۱ – همجه واضح میگردد که بعد از کشف روضه مطهره خط سیر تابوت شان هم بموجب
ثبت تاریخ از طرف مخلصین واهل حال تحت تحقیق گرفته شده و آنجاهائی را که در اثنای حرکت
تابوت حضرت چندی مکث نموده بود بنام قدمگاه حضرت شاه ولایت شهرت داده اند، زیرا درین سه چهار
موضع که نام برده شده تا امروز هم محوطا و بنائی بنام زیارت سخی یا قدمگاه شاه ولایت وجود دارد مثلا
۱ – در چهار دولاب که امروز بنام چارجوی شهرت دارد و از توابع مرو است بیکموضع بنام
زیارت سخی معروف ومشهور است که دارای گنبد و احاطه وحجرات مخصوص بوده و تا این اواخر در
انجا، زوارها میبودند و شبهای جمعه آن تا پنجهزار زوار جمع میشد، میله آن در تمام بهار مسلسل میبود
۲ – کوه نور که امروز آنرا (نور آتا) میگویند الان موجود و دو کروه بیرون ازین شهر
قدمگاه حضرت مشهور است دارای حجرات ومسجد بزرگ وغیره
۳ – در لب ارك حکومتی(بندر کلف) هنوز هم بنام قدمگاه حضرت شاه آستانه میباشد
که دارای توغ و چراغدان هاست
٤ – ۱٥ کروه از مرغیبان بطرف کوه یعنی شمالی شهر زیارتیست مثل مزار حضرت شاه مشهور
وقت گل سرخ آن از ۱٥ سرطان تا وقتی است که آب یخ بسته کند


(۲۱)

و در قرية (خير ان) (١) که جانب آفتاب بر آمد بلخ واقع و از بلخ تا آنجا ٦ کروه راه است(۲) بطریق
خفیه مدفون ساختند (۳) ولوح مشتمل بر حقائق حالات نیز در ان حفرة محترمه کند اشند ( ٤ )
دوره‌های فتور : | بعد از انکه این کار مهم وعمده بر طریق خفیه و مرموز، صورت داده شد ظاهراً
چنان معلوم میشود که ابومسلم خواه بنا بر یاسیکه نسبت بقبول خلافت از امام
پنجم داشت، و خواه بباعث گرفتاریهائیکه در امرفقون کشی برضد (مروان حمار) آخرین خلیفه اموی
برایش پیش شد، وخواه بااشارة حضرت امام، وخواه بهر طوریکه بوده موقع نیافت، وفرصتی بدست
نیاورد که ظهور آن بقعۀ نور، و تربت سدره مرتبت را اعلان نماید (٥)
پیاپی این جریانات ، سقوط خلافت امویان ، و انتقام گیری ازین دودمان، وضبط و تاراج
آنها وقتل ابو مسلم مروزی که شمشیر و تدبیر او سادات عباسی را تاج و تخت بخشیده بود
در دنیای اسلام یکی بعد دیگری مانند طوفان وبحران بمیان آمده وهر کدام اینها چون
بذات خودفترت عظیمی بودعام مسلمین را بحال خود گرفتار ساخته وموقع آن نداد که از امورات
عامه بامور خاصه پرداخته بتوانند علی الخصوص مسئلۀ مدفن حضرت شاه که خیلی ها خفیه انجام یافته وغیر
از چند نفر محدود که آنها هم در قتل ابومسلم تلف و یا لادرك شده بودند دیگری از ان واقف نبود .
در ختم این جریانات چون امام پنجم فوت، واز طرف سادات عباسی، نسبت بسادات حسینی
مثل بنی امیه مخالفت ها، آغاز گردیده، واز طرفی از کشف مرقد حضرت شاه آن مظننی که مدنظر
(١) درقریۀ خيران(خيران) سیدعبدالله زر بخشی خو ارزمی بن سید هاشم بن سید ابو بكر بن
سیدقاسم بن سید حسین بن سیدابو علی موسی بن سید عبدالله بن سید محمد بن سید جعفر بن سید ابو الحي كبير
بن سید ابوبکر جعغر الكاظم بن امام جعفر صادق رضی الله عنه مدفون اند گويا بعد از آنکه این
بزرگوار بدین مقام دفن گردیده اند، ده خیران بنام خواجه خیران زبانزد گر ديده و مرقده طهر
حضرت شاه در جوار این موضع واقع میباشد ( تاريخ اكابردين )
(٢)در سنه ١١١٦ عهد میر آخور پادشاه محمود دیوان بیگی از دروازۀ بلخ تا مزار شریف تمامت
راه را مسافت کرده واز روی طناب جریب ١/٤ جريب كم چهارصد جريب بر آمده که هر
دوصد جريب آن يك فرسخ می شود واطراف قبة رو ضۀ شریف ومسجد به تنهائی بدون صفه
و دیوان و نظر گاه در همان وقت ۸ جریب شده ١/٤ کم ۱۲٥ جریب بر آمد مولفه مخدوم من
بلخی نسخه خطی
(۳) تاریخ اکابر دین ، بحرالاسرار، تذ کرۀ المشائخ بلخ، حفةالبيضاء ومد يمجله ١١سال
اول تاج محل ص١٣ طبع دهلی اسم این قریه را (خیر) مینویسد .
(٤) بحرالاسرار
(٥) مخدوم من بلخی درقطار روايا تيكه ازرساله ( بیان معدن ) نقل مینماید
يك روایت دیگر را چنین ضبط کرده :ـ
روایت دیگر آنکه عیاران ابومسلم صندوق مبارك امير المومنين علی را بفر مان امام
جعفرصادق از کوفه پنهانی کشیده بولایت مرو آوردند و چون مهم ایشان هنوزاز نصر سیار
واتباع او کفایت شده بود مقهور ومقرر آن صندوق را بولایت بلخ نقل فرمودند تا بعد از انقضای آن
مهم، آن را باظهارحا ز ند،ولی پیش از اظهار آن صاحب الدعوة، خاندان ابومسلم و خودش بقتل رسید
وآن مرقد منور همچنان مخفی ماند .


( ٢٢ )

بود ببیان نمی آمد (١) وهم آنچند نفریکه میت حضرت را بطریق خفیه در بلخ دفن کرده، و صورت
قبر را از نظر کتمان کرده بودند متفرق و نیست و نابود گردیده بودند ، لهذا این قضیه در پردهٔ
خفاء اندا و بمرور زمان تقریباً از خاطرها محو وفراموش گردید

تعمیر نجف در دورۀ
خلافت هارون الرشید:
مابیشتر گفتیم که از نقل وحرکت تابوت حضرت شاه ولایت رضی
بجز چند نفر معدود که آنها هم بعداز قتل ابو مسلم تلف و متفرق
شده بودند دیگری خبر نبود ، وآنها ئی هم که این عملیات وجریانات
را بصورت روایت وحکایت شنیده بود ند از با عث بعد ت راه ، و پنهان بودن موضع دفن
اگر اظهاراتی هم مینمودند تقریباً ناباور بنظر می آمد .

همچنین در موضع دفن اولیهٔ آن که نجف خواهد بود یا کدام موضع دیگر در بین مخلصان
وزائیران اتفاقی نبوده، ونمیدانستند که اگر در نجف هم باشد آیا در کدام موضع آن خواهد بود .
لهذا این معنی تادورهٔ خلیفه (٥) عباسی یعنی هارون الرشید (۱۷۰ـ ۱۹۳) پنهان و پوشیده مانده
و دران هنگام در یکروزیکه خلیفه در دشت نجف مشغول شکار بود، از پیر معمری با لروایات
استماع نمود که مدفن پنی عم شان حضرت شاه و لایت ماب رضی در همین موضع است چون بعد
از تجسس، واقعاً حفرهٔ در انجا یافت شد، وبعضی علائم نمایان گردید بالای آن عما رت مختصری
بنا نمود، وبدین ترتیب موضع مذ کور نمایان گردید (٢)

اولین ظهور آرامگاه
حضرت خلیفهٔ چهارم رضی
تعمیر مزار شاه و لایت ماب رضی در نجف اشراف برای زائران
تسکین بخشید، واز اهتماما تیکه ازطرف سلاطین مابعد در تعمیرات
مجدد آن مکان بعمل آمد واقعهٔ بلخ را فراموش ساخت، واگر کسی هم از ان معامله بالروایت
حکایه مینمود افسانه پنداشته میشد تادور سلطنت وحکمروائی معز الدین ابو الحارث (سنجر)
بن ملکشاه سلجوقی رسید (٥١١ـ٥٥٢) چون ۱۹ سال از سلطنت سلطان سنجر هم گذشت وسنه
هجری ٥٣٠ شد تصادفا در دفتر معاملات ابو مسلم که دار الامارهٔ آنهم در مرو بود مطالبی یافته شد
که بر اسرار وخفیای این عملیات اطلاع دست میداد

درجملهٔ اجراآت اسرار آمیز ابومسلم یکی هم نوشته نامه بود بعنوان امام جعفر صادق رضی
در قبول خلافت، ووصیت آنجناب بانتقال نعش مطهر حضرت امیرالمو منین از نجف به بلخ و چگونگی
نقل وحرکت آن توسط دولابی« تاآنجا که این جسد محترم در حدودیکه حالا ده اخیران) است بطریق
خفیه بخاک سپاریده شد (٣) از طرف دیگر چهار صد نفر از سادات وا کابر بلخ در یک شب حضرت شاه
ولایت ماب رضی را بخواب دیدند که در نزدیک قریهٔ خیران بالای صفهٔ ایستاده و بمردم ارشاده میفرمایند.

(١) در اول امر یکی از سبب های انتقال جسد مبارک آن بود که طرفداران خاندان نبوت را و استرداد
خلافت از امویان ، تقویه نماید، اما حالا از رسیدن خلافت بخلفای عباسی آن مطلب حاصل شده است
(٢) زینت المجالس درص ٣٧٩ در واقعه سنه ١٤٥ موضوع را چنین قید نموده میگوید:ـ
ـ در سنه ٣٣٤ عضدالدوله دیلمی بر ان عمارت عالی ساخت» وتحفةالبا صر ین درص ٨٣ ظهور این
واقعه را در سنه ١٨٧ دانسته مینویسد « که تعمیر هارون الرشید در ماه صفر ١٨٥ تمام شده مرآت العالم
بحوا له منتخب التواریخ تعمیر هارون الرشید را در ١٧٥ وتعمیر عضدالدوله را ١٨٠ سال
بعداز آن نوشته وعلاوه مینماید که نادرشاه نیز در عهد سلطنت خود منار های بلند مرتبه ساخته
قندیل های طلاء ونقره را از مرصع نذر در گاه فیض بار گاه ساخت.
حديقة الاقاليم تعمیر عضدالدوله رادرسنه ٣٦٦ قید کرده مینویسد که پس ازو غازان خان بران عمارات افزود
(٣) بحر الاسرار جلد ٤


( ۲۳ )

سالهاست ما درینجا میباشیم و کسی بودن ما را نمیداند میباید که شما بوالیان ملك اظهار
کرده قبر ما را ظاهر سازید تا خلایق عالم بزیارت ما باز آیند وبهره یاب گردند »(۱) چون خبر
پیدایش دفتر معاملات ایام سابم در مروشیوع یافت وحقیقت حال از خواب بزرگان بلخ هم منکشف گشت
از طرف سلطان سنجر فرمانی مشتمل برحقائق مذکوره به ( امیرقماج ) که از قبل سلطان
مذکور والی بلخ بود فرستاده شد او دران فرمان امروهدایتی بیای رفت که به تحقیق وتفحص آن تربت
کیوان مرتبت کمر اجتهاد بر بندند و درین مورد مساعی موفوره ومجهوده بتقدیم رسانند (۲)
اگر چه امام عبدالله نام که از فقهای نامدار بلخ وحسام کل بود در مجلس امیر قماج در حین اظهار خواب
علما وسادات که متعاقبل از وصول فرمان سنجر شاه بود برین مسئله مخالفت کرده و گفته بود که « آوردن
جسد حضرت شاه مردان رض یا بشبهه راه دور را از امکان بعید بوده و چنانکه مشهور است قبر حضرت شاه در
( کوفه ) یا در (آمل ) یا در (کرخ بغداد) یا در (نجف) یا در (یمن)(۳) خواهد بود، اما چندی بعد از عناییکه»

( ۱ ) تاریخ اکابر دین وتاریخ تذکرة المشایخ بلخ ومولفه عبد المومن بلخی، اما مجلة
تاج محل در شماره ۱۱ سال اول این واقعه را از زبان (غرناطی) نام سیاح عرب که در وقت ظهور اول
روضه شریف حیات داشته مینویسد، که بودن حضرت شاه رض را در بلخ حضرت رسول کریم ص
بیکی از بزرگان بلخ در خواب اشارت دادند و این مطلب در قصیده منسوب به جامی صاحب
که در دیوار گنبد حضرت شاه درین میت کاری و نقوش زیبا بخط جلی نوشته شده تائید میکردد
(۲) بحر الاسرار، تاریخ اکابر دین ، تذكرة المشائخ ، حجة البيضاء ومولفه عبد المومن .
(۳) غیر ازین مقامات در بعضی مواضع دیگر هم بنام حضرت شاه آثار وعمارتی موجود است و مسلمین
از اعتقاد راسخی که با جناب شاه ولایت دارند آنمقامات را باسم ( قدم گاه شاهمردان ) یا زیارت
سخی و غیره احترام میکنند
از آنجمله يك وضع در شمال مقرب شهر حالیه کابل نیز موجود وموسوم بزیارت شاهمردان
است که مردم در انجا اخلاص وارادت دارند، اماحقیقة اینموضع قدمگاه حضرت شاه نبوده وبکی
از توقف گاهست که خرفه حضرت رسول کریم ص را هنگام عبور از کابل در آنجا گذارده بود ه
یعنی وقتیکه بامر اعلیحضرت احمدشاه باباخرفه مطهر خاتم النبین ص را در سنه ۱۱۸۲ از فیض آباد بدخشان
بطرف قندهار نقل میدادند، در شهر کابل بهمین مقام مبارک که حالا بنام زیارت سخی موسوم است آن
را برای چندی گذارده بودند تا اهالی شهر و دیار بزیارت مشرف گردیده و در وقت بردن آن
بطرف قندهار استقبال نمایند . توقیکه خرفه مبارك در کابل بود چنان مقرر شده بود که آن را
از طرف روز برای تشرف و تعلیم افراد بر فراز سنگ بزرگی که حالا هم موجود است میگذا شتند
و شبها در موضعیکه اکنون بالای آن گنبد تعمیر شده است می نهادند. پس از انکه خرفه حضرت ص
بطرف قندهار نقل داده شد ( احمدعلیشاه ولد میانجی )(میاحاجی) نام ساکن دهمزنگ که اصلش
عرب واجدادش در چهل تن گذشته موضع توقف خرفه شریف را احاطه نموده تا آنمقام متبرك و محترم
از طرف ناواقفان به کثافات ملوث نگردد وچون احمد علیشاه موصوف يك صوفى پاك باطن وعالم
باعمل بود تا وقتیکه حیات بود از جهت تبرك همه روزه ورد واوراد خود را در همین احاطه پایان
میرسانید بلکه با ولادهای خود وصیت کرد که بعد از رحلت اوی را در همین موضع دفن نمایند چنانچه قبرش
در حجر اهروی زیارت الان موجود است در سالهای اول مجاورین این زیارت همه پسران و نواسه های
همین احمد علی شاه بودند اما حالا از انها کسی باقی نمانده، قلی احمد نام که خان همان موضع و عمارت علی
آباد تاحال بنامش موسوم است در زمان امیر دوست محمدخان يك ارهت وقاية و باغچه توت
را که خرابه آن هنوز هم دیده میشود برای این زیارت وقف گردبود، عمارت موجودة زیارت سخی
از طرف امیر عبدالرحمن خان تجدید شده


( ٣٤ )
این شخص از حضرت اسدالله الغالب رضی در خواب شنید از گفته های خود اظهار ندامت کرده
آنهم در روز موعودعنایت حاکم ( باموافقت سادات علماءواکابرو اعیان وسادات وصغیر وکبیر بجانب
(ده خیران) و پشته که بنام ( تل علی ) شهرت داشت رهسپار شد (۱) وقتیکه این پشته را
بکاوبدن و حفر نمودن آغاز کردند هنوز مقدار زیادی عمیق نرفته بودند که گنبد خوردی
با دریچۀ فولادین با قفل نقرۀ مقفل ظاهر گردیده ظهور این علامت اندک شک و تردیدی را
که در بعضی خاطر ها بود محو و زائل نموده همگان بشوق افتادند که زود تر درب این حجره
میمونه را باز ، و بر حقایق داخلی آن واقف و آگاه گردند .
تا آنکه بزرگان بلخ بعد از استخاره های فراوان مامور بافتتاح و کشایش آن مکان
عالیشان گشته قفل را بهر نهجی که میشد باز کردند ، و داخل حجرۀ سعا دت گر دیدند ،
داخل این بقعه منیر که صندوقی ازفولاد ، و مصحفی بخط جلّی کوفی که در اوراق آهونوشته شده بود
با شمشیری نهایت بزرگ ، و يك سنگ تخت نما که دران نوشته شده بود
( هذا ولى الله علی اسدالله .......... ) نهاده بودند ، چون ضواب دید علمای علام وصلحای آنمقام
صندوق مبارك را نیز مفتوح نمودند، وجود آن مجسمۀ کرامت و رحمت را که جهانیان بالقب
( حیدر صفد ر ، و ابن عم شا فع محشر ، و علی عالی گهررض ) میخوانند بتعظیم و تکریم
(لقدخلقنا الانسان فى احسن تقویم) خفته یافته و بچشم سر مشاهده نمودند که با خانهای مبارکش رسیده،ومویهای
سرش نایزایین نرمۀ کوش نمو کرده و آثارزخم بر تارك مقدسش هنوز هویداست . آنوقت بود که بعضی
از اصفیا وصاحبان حال تاب نیاورده از خویش رفتند ، و با قدم سر، ازان مضجع عالیموج در آورده شدند .
خلاصه از ظهور این کرامات، در بیرون حفرۀ مقدسه، شور محشر بر پا وفرع اکبّرو و ندا
گشته ، مخلوق این ارض غبرا با موافقت پردگیان عالم بالا به تکبیر و تهلیل آغاز نمودند
و چندین شب و روز بخواندن دعوات وصرف نذورات پرداختند (۲) باشیوع این آوازه مردمان
نزديك و دور فوج فوج و گروه گروه از هر قوم و جماعت رسیده سر ارادت بران آستان
شرف وسعادت مالیدند ، و از نقود گرفته تا اجناس حتى گله های اسپ و شتر و گوسفند
خودرا در آنمقام آورده و خیرات نمودند ، و دران هنگام بود که صد ها نفر از معیوبین و
معلولین مسلمین مثل کور ، گنگ ، لنگ ، برص ، جذام با دل پر ارا دت و اخلا ص
(۱) درمورد خواب متذ کرۀ المشایخ ، تاریخ اکابر دین ، حجة البيضا ، مجلۀ تاج محل
ومحمد مومن بلخی موافقت دارند تنها مام فقیه مضاف را تذكرۀ المشایخ بلخ ، و(تل علی) را
نزديك قریۀ خیران تاریخ اکابران دین تعیین مینماید .
(۲) این مطالب سراپا از کتاب تاریخ ( اکابر دین ) گرفته شده ، ونمیتیکه دیگر کتب
مورد مطالعۀ ما با این بیا نات دا رد ا ینقدر است که در عین حفر نمودن پشته، صندوق را
یافتند و درین آن جسد حضرت امیرا لمو منین رض را با لوح منقور ومصحف مجید ، وشمشیر
بتفصیلی که درمتن ذکر شد مشاهده نمودند یعنی دردیگر تاریخ یا فتن گنبد مقمفل ذکر نشده
در تاریخ اکابر دین وزن این شمشیر را هم قید کرده و میگوید بسنگ مصر هفده من بود که
هر من آن چهار من کوفه و هرمن کوفه یکصدودہ من شرع می برآید ، وتذكرة المشایخ بلخ شمائل
آنحضرت را که درانوقت دیده اند نیز ثبت کرده .


( ٢٥ )

همراه زائران آن آستان رفیع مناص الله گویان جولان مینمودند و به آثار کرامات و خوارق عادات آن سند السعادات شفایاب میشدند (١)

لب بت گر بتصدیق ولایش یا علی گوید
بتوری آشنا گردد که آرد کعبه ایمانش ( بیدل )

نظری به لوح روضهٔ شریف
به نسبت شکل این لوح و تحریر آن اقوالی که مورد مطالعه ماست همه یك آهنگ نیستند بعضی اوراسنگ سفید می‌نویسند و برخی هم خشت سرخ میگویند. همچنین تحریرات او را اگر چه معناً یکی است اما مجزوئاً مختلف و کم و زیاد قید مینمایند مثلاً :

١ ) تحفة الکرام علی شیر قانع میگوید ( در لوحی از سنگ سفید نوشته یافتند که هذا قبر اسد الله علی ولی الله ) ص ۱۷۰ جلد دوم
۲ ) ضیاء المعرفه از رسائل ریاضی می‌نویسد ( آنجا لوحی دیده که با خط بسیار خوش نوشته شده بود که هذا مرقد منور و مضجع مطهر اسد الله اخ رسول الله علی ولی الله ) ص ٥٢
٣ ) بحر الاثمر و امیر محمود کتابدار ابن ملاولی می‌نویسد ( تابوتی و لوحی پدید آمده نوشته بودند که هذا قبر اميرالمومنين علی ولی الله اخ رسول الله ) نسخه خطی
٤ ) زبدة الاخبار ابو محمد حسن شعری کشمیری می‌نویسد ( تابوتی از سنگ سفید نوشته بودند : كه هذا قبر اسد الله على ولی الله ) نسخه خطی
٥ ) حبیب السیر خوند میر هروی می نویسد : ( در تابوتی از سنگ سفید نوشته بودند که هذا قبر اسد الله اخ رسول الله على ولی الله ) جزء ٣ جلد ٣ ص ۳۲۸
٦ ) منتظم ناصری ضیع الدوله می‌نویسد : ( تابوتی از سنگ سفید نوشته بودند که هذا قبر اسد الله اخ رسول الله على ولی الله ) ص ۷۸ جلد دوم
۷ ) تذکرة المشايخ بلخ محمد صالح ورسجی می‌نویسد ( در لوحی نوشته یافتند که هذا قبر اسدالله امير المومنين علی اخ رسول الله ) نسخه خطی
۸ ) اکابر دین ٠٠٠٠٠٠ می‌نویسد : ( خشت سرخی نیز بر آمد که در آن نقش کرده اند که هذا قبر علی اسد الله وولی الله ) نسخه خطی
٩ ) تاریخ کشیره می‌نویسد : ( لوحی از سنگ سفید پیدا شد و بر صفحه آن لوح منقوش بود که هذا قبر اسدالله اخ رسول الله علی ولی الله ) ص ۱۱۲ طبع تاشکند .
١٠ ) حديقة الاقاليم الله یار عثمانی می نویسد : ( بعد کندن اندران قبری پیدا شد و بعد لوحی از سنگ سفید ظاهر شد که در آن منقوش بود هذا قبر اسدالله اخ رسول الله علی ولی الله ) طبع نولكشور ص ٣٦١ .

(١) در تاریخ اکابردین مینویسد : در انقضای دوماه : قریب ١٤٠٠ کس از جماعة معلولين مثل کر ، گنگ ، کور ، درین بیت الشفا صحت یاب شدند ـ از همه شهرهای نزديك : مانند چغانیان ، حصار قرشی، شهر سبز ، میان کالات ، کولاب، بدخشان ، قندز، بغلان وغلم ، سرپل شبرغان ، اندخوی، میمنه و هزاره جات وحتی تمام شهر های که صیت این رو داد رسید حکام و کلانان ومشایخ، وصیت میکردند که مرده های شان را آورده درین خطهٔ منیر که دفن نمایند چنانچه در عرصه ٤ سال شماره مدفونین این حیز زمین به ٤ لك و هفتاد هزار رسید


( ٢٦ )
١١ ) مرآة البلدان ناصری صنیع الدوله مینویسد « بعد حفره سنگی بر آمد که در روی آن بزبان عربی نوشته بود ( این است مضجع اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب خلیفة خداو ابن عم رسول خدا ) ص ۴۵۸ جلد اول .
١٢ ) روضة الصفای خاوند شاهی مینویسد ( لوحی از سنگ سفید پیدا شد که در آن منقوش بود هذا قبر اسد الله الغالب اخ رسول الله على ولى الله ) جلد ٧ ص ٣٢ طبع نولکشور سنة ١٣٠٨ ق
١٣ ) روضة الصفاء ناصری میگوید ( ناگاه لوحی از سنگ سفید پیدا شد که بر آن منقوش بود هذا قبر اسد الله الغالب اخ رسول الله على ولى الله ) جلد ٨ ص ١٩ طبع طهران ١٢٩٩
١٤ ) حجة البيضای محمد مرید مینگارد ( و در لوحی نوشته که هذا قبر امير المومنين على اخ رسول الله صلى الله علیه وسلم ) ص ١٨٣ طبع بمبائی ١٣٢٩
١٥ ) مؤلفه محمد مؤمن بلخی می آرد ( در زیر سر آن خشت سنگها ترا شیده ، یافت شد منقش به کتابت هذا ولی الله اعنى على اسد الله بن عم رسول الله )
اما لوحی که امروز در خزانه مزار شریف موجود است و عکس آن را در صفحه ( هذا ) ملاحظه مینمائید در ذات خود ( خشت سرخ ) است وچون بعد شکستنش مجدداً پیوند کاری شده عبارت آن تمام و کمال خوانده نمی شود و چیزیکه از خلال شکن های قسمت بالای متن این لوح بدست می آید عبارت مختصر ( هذا ولی الله على اسد الله . . . . ) است ، اما عبارت قسمت پایا نی آن که ٤ تنگه شده خوانده نمیشود زیرا بر علاوه آنکه نوشته ها در بعضی جاها پریده، سه پرچه از اصل آن هم افتاده، و پرچه آخرین که بطرف دست چپ بیننده واقع شده، آنهم اگر چه از روی جدول وحواشی بحد اصلی خود معلوم میشود، اما نوشته متن آن، محاذی، تحریرات بالا را که بطول لوح نوشته شده است نگرفته، و چنان معلوم میشود که این حصه بعرض نو شته شده باشد
یعنی چنان بخاطر می آید که این لوح شاید از حالت موجوده مطول تر بوده، وطو ریکه در حصص بالائی آن عبارات متن بعرض نوشته شده، شاید در قسمت پایانی بطول هم نوشته هائی داشته


( ۲۷ )
خلاصه نوشته لوح مبارك كه تا امروز درخزانه مزار شريف ضبط وعکس آن در اینجا درج است. تنها با تفاوتی كه در مؤلفة محمود مومن بلخى قيد کرديده مطابقت می کند وبس، و آنچه كم و کسریکه در عبارات لوح مذكور نسبت به خط این کتاب محسوس می شود معلوم است که با پریدگی ها و کهنه گیهای لوح، از بین رفته وچون این کتاب اکثر مطالب را از رسالة (یان مدفن) گرفته و آن رساله هم متعاقب كشف دوم روضة مبارك تحرير و در حقیقت چشم دید حضرت مولانا جامى وغيره مولای عبدالغفور لاری خلیفة ایشان است، باید اذعان نمود كه عبارت حقيقى لوح عين است و دگرها روایات.
از کسانیکه در شهر مزار و ماحول آن تاریخ روضة شريف تتبع دارند وعلاوه بر تاریخ بروایات حفر روضه و تعمير گنبد مبارك را از اجداد خود سینه بسینه شنیده اند، همچه مستفاد می شود كه اصل لوح را که در زمان ابو مسلم مروزی در پهلوی تابوت حضرت شاه نها ده اند با دیگر آثار، همچنان در گنبد زیرین است اما این خشت در زمان سلطان سنجر بنمو نه خشت اول ساخته شده و در تعمیر بالائی گذارده شده بود.
چون در زمان سلطان حسين ميرزا كه خرابه های سنجر يرا برای تعمیر گنبد عالیه تسطیح مینمودند تكه های این خشت يافته شد، و در آن هرج و مرج از همه بسیار تر حضرت مولانا جامی بحفظ و التفات این لوح اصرار میکردند، نزد عوام چنان شهرت یا فت كه این خشت را مولای مذكور از گنبد زيرين كشيده اند. ماهم که مینگریم باید روایات ایشانها ومتعین مزار شريف كه تقريباً مورثی است صحیح باشد چه تحریرات متن این خشت، مانند حواشی آن(۱)به خط كوفية نبوده ونسخ آمیز است، وحال آنكه در زمان ابومسلم شيوة خط از كوفی بطرف نسخ نكشته و بلکه مطابق روايات تاريخ در آن اوقات، خط نسخ اختراع هم نشده بود.
یعنى در زمان سلطان سنجر چون خط نسخ عربي مروج شده بود در وقت ساخت نمونة لوح، قسمت ادعية دور لوح را بحال اولیه بهمان خط كوفی نوشته و قسمت متن را كه اصل مطلب از آن مستفاد میشد مطابق فهم و رواج همان عصر، بخط نسخ تحریر نمودند - والله اعلم.
وصول سلطان سنجر در بلخ | مجرد پیدایش تربت شريف ؛ وظهور آنهمه كرامات (امیرقماج)عريضه داشتی برای سلطان سنجر درمروفرستاد، وتعمییر بقعةشریفه | و آن شهریار را ازظهور این گنج پنهانی آگاه ساخت. سلطان بلافاصله با لكورات نامسعود و لشکر مرو ؛ ومتأثر آنحیدود، ازمرو شاه جهان (۲) در بلخ رسیده به تقبیل آستان عتبه جبین ارادت سود ؛ وازتوفیق یابی زیارت دیدار حضرت امیر، پایه قدر ومنزلت خویش را فزود.
این سلطان با عزوشأن بعدازانكه مبلغ پنجاه هزار دینار زر سرخ نذر گذرانده بمستحقان آن مکان ملائك پاسبان رسانید، درپی آن شد كه صندوق حامل حضرت شاه را در (مرو) که دارالخلافة اوست از بلخ نقل بدهد تا در آنجا همه دم و همه وقت، بشکر قدوم او پرداخته وساعت فراغت را در آستانة
(۱) در حواشی لوح مذکور عبادات دیگری بخط كوفی تحریر است و در بالای محراب آن هم بسملة شريف بدیگر خط مرقوم میباشد
(۲) در بعضی نسخه ها مرو شاه جهان و در برخی مروشاه جان قید میکنند.


( ۲۸ )

علیه سر پرده اماهر قدر در بتمورد استخاره نمود از طرف حضرت شاه رخصت نیافت ، و هر قدر
در اقناع مردم جهد وسعی ورزید علماء واکابر بلخ در عدم این اراده و آرزو واصرار نمودند ، لهذا
در تحت تپه ، گنبدی از سنگ رخام (۱) و بروی تپه روضه خوشنمائی از خشت خام ، تعمیر
نموده بدارالملک خود مراجعت نمود (۲) اما در خاطر داشت که بعد چندی بر اینمقام گنبد عجیب
البنائی طرح و تعمیر نماید (۳)

سلطان سنجر تادم مرگ بتعمیر دوم مزارشریف
فرصت نیافته و تازمان خروج فتنه چنگیز
بنای خام پا برجا بود

سلطان سنجر تادم مرگ خود ، فراغت
نیافت که متوجه به عمران و آبادی
مزار شریف گردد ، زیرا بعد از رفتن
از بلخ در بین (اتسز) واو جنگها
واقع شد (٤) و متعاقب آن با حشم (غران) متوطن بغلان وقندز که شاخی از تراکمه اند و تعداد شان

(۱) محمد مومن بلخی می نویسد که بالای صندوق حضرت حیدر رضی دو قطعه سنگ از مرمر ورخام
نیز بود اکنون هم در خزانه حضرت در جزء منبر کیات يك قطعه سنگ رخام بسیار منقش ومزین
موجود است که میگویند آنرا مولانا جامی بالوح خشنی از گنبد زیرین کشیده اند اگر این سنگ
همان سنگ نباشد که بقول محمد مومن بالای صندوق بود ضرور از اجزای همین گنبد رخام خواهد بود
(۲) محله تاج محل وبحر الاسرار ومحمد مومن بلخی از آمدن سلطان سنجر ذکر نمی کنند
وتذكرة المشائخ بلخ وتاريخ اكابر دين وحجة البيضا ، دارای این مطلب میباشند ، اما
در جلد اول مرآت البلدان ناصری طبع ١٢٩٤ ص ٢٦٠ میگوید که سلطان سنجر سلجوقی بطمع
اینکه در خرابه های مزار و بلخ قدما دفینه ها نهاده اند حکم بکندن اراضی نمود – و در موقعیکه
مسجد مزار است مرقدی پیدا شد که در سنگ آن نوشته بود هذا مقبرة امير المومنين علی ابن
ابی طالب علیه السلام
(۳) در زمان سلطان سنجر بعد از طرح و تکمیل گنبد یکه در تحت تپه از رخام ساختند
بالایش را باخاک انباشته و برای زائرین عوام بر محاذی فوق گنبد زیرین بساختن عمارت بزرگی
را اراده نموده بودند که باعت گرفتاریهای جنگی سنجر شده به بنای خام اکتفا شد اما
برای اینکه خواص و بزرگان امت در گنبد زیرین مشرف شده بتوانند از سمت غربی مرقده با رك
بمسافة صد قدم به مراتب راهی طرح نموده سقف آنرا به گچ (زرا) زده امروزه هن این نقب در پشت محراب
( خواجه خیران) واقع بوده واز نقات شنیده میشود که از دهن نقب ، اولا بقدر ١٠ پته پایان
میشوند و بعد از آن راه تا گنبد زیرین هموار میرود - مسجد خواجه خيران طولا
بالای این راه روی واقع است سید حسین چہار کیاری نائب العطنه سقو میخواست تعمیر
موجوده مسجد خواجه خیران را که که از آثار سردار محمد اسحاق خان بن امیر محمد اعظم خان
است تجدید و عمارات چندی بر آن بفزاید چون در اثنای کندن تهداب چند جای نزو
غلطید و راهروی مکشوف گشت علما و روحانیون این عمل رابی احترامی دانسته از تعمیر
عماراتش ممنوع ساختند و راهروی را بحالت اول در آورده و با خاك پوشیدند – دهن این را
هروی در پشت محراب مسجد مذکور بخانه(استادرحمت تفنگ ساز) امروزه م هویدا است و در آنجا
پنجره نصب نموده و مخلصین شبها تادهن همین پنجره برای زیارت میروند .
(٤) اتسز بن قطب الدین محمد، ابا عن جد در سلك غلامان سنجر شاه منسلك بود ، و
خوارزم را در اقطاع داشت در سنه ٥٣٣ با سلطان جنگها کرده بالآخر فرار ومتواری شد


( ٢٩ )

چهل هزار خانء مرسید جنگ خونینی کرد : و در نتیجه خود با حرم محترم شاهی اسیر آنقوم
شد و مدت چندین سال در قید آنها بوده شب در قفصش میشمردند و صبح بر تخت نشانیده
میل و مفاد خود ها از وی فرمانها میگرفتند ، تا آنکه بتوسط ( امیر احمد قماج ) حاكم
( ترمذ ) از دریای آمو بطرف ترمذ فرار داده شد و ازانجا در (مرو) باز گشته از غصه
خرابی ممالک و آلام زمان حبس، درربیع الاول سنه ٥٥١ فوت گردید .
بعد از فوت این سلطان عالیشان فروع سلاجقه در زد وخورد بین خودها گذرانیده ،
و بدست خوارز مشاهیان منقرض گردیدند . خوارز مشاهیان درحین عروج ؛ بخروج چنگیزخان
مصادم آمده و سیل بنیان کن مغل را بطرف بلخ سرا زیر ساخت ، چنانچه دران داهیة كبرا
كليه نفوس بلخ ، قتل عام و ( ١٢٠٠) مسجد جامع و به همین تعداد حمام ، دران سر زمین
بباد فنا رفت (۱) چون بملاحظه رسیده بود که لشکر چنگیزی بر علاوة قتل عام هر شهر و
دیار ، بمقامات متبرکة اسلامی نهایت بی احترامی میکردند ، اعیان ولایت بلخ ، بنای سنجر شاه
را از بالای مرقد مطهر حضرت شاه اولیا رض باخاك يكسان نموده ، و برای آنکه چنگیزیان،
باینمقام بی ادبی ننمایند جمیع آثار و علائم را از هم پاشیدند . و مختصر عماراتی که بصورت
متروك مانده بود آنهم در دورۀ فترت مغل ، از دستبرد برف و باران خراب گردیده و آن
مكان عالی بنیان چنانکه در اول بود مجددا بصورت تپه و پشتة خورد، تغیر وضع نمود .
بعد از قتل عام بلخ ، اگرچه در سر تاسر این شهر بزرگ کسی نمانده بود که از وی
حسابی باید گرفت اما چند نفریکه باقی هم مانده بودند و کسرخیری از بارگاه حضرت شاه رض
داشتند آنمقام را بنام ( تل علی ) یاد ميكردند و گاهی هم از ترس كفار مغل
( خواجه خیزان ) میگفتند .

دومین ظهور مرقد منور حضرت شاه ولایت مآب رض (٢)
با لجمله در زمان فترت مغل و بعد ازان تا مدت ٢٦٨ سال کسی را یارای آن نشد که بدینمقام متبرك پی دارد .
و چون نفوس بلخ در فترت چنگیزی بغارت تار رفته بود و از تخریب بلخ بدست مغل تا سال ظهور دوم که چندین صد سال می شود درین شهر نفوس نوی که از مزار حضرت کاملا نا واقف بودند بوجود آمده بود، بازهم بودن روضة مبارك حضرت شاه رض در بلخ، صورت بایاور را اختیار کرده و اگر کسی هم میگفت که چنین واقعه میشد افسانه می پنداشتند . اتفاقا در زمان سلطان حسین میرزا بن منصور بن بايقرا ميرزا بن أمير تيمور كوركان
(۱) صفحة ٢٣٢ سطر ١٣ جامع التواریخ و صفحة ٢٥٩سطر ٢٢ جلد اول مرآت البلدان
ناصری وصفحة ٢٦١ سطر ٣ حديقة الاقاليم
(۲) همه تواریخ که در تحت مطالعۀ ماست كشف روضة شريف را در دفعة دوم در
سنة ٨٨٥ یا ٨٨٦ میداند اما مجلة تاج محل ظهور روضة مبارك را در ٨٨١ نوشته و علاوه
مینماید که در ٨٨٦ برفر از موضع مذكور عمارت عالی بنیاد نهاده شد . مطلب مجله تاج محل را
بار تولد نیز در جغرافیای تاریخی ایران با بعضی تغییرات نقل مینماید صفحه ۷۸ جغرافیای
تاریخی ایران طبع تهران ۱۳۰۸


( ۳۰ )
در بلخ و هرات تاریخی یافته شد (۱) که تفصیل آوردن تابوت حضرت شاه رض را در بلخ
بدست ابومسلم ، وظهور آن در عهد سنجر شاه محتوی بود ، در عین حال شیخ شمس الدین محمد نامی
از منسوبان با یزید بسطامی قدس الله تعالی سره ، از کتابخانة شاهی ( ملتان ) يك جلد
تاریخ دیگر بدست آورد که تصنیف آن در عهد سلطان سنجر سلجوقی شده و دران هم
تمام واقعات ، نسبت به نقل و حرکت جسد مبارك در بلخ ، و ظهور اولية آن در سنه (٥٣٠)
مکتوب شده بود .
شیخ موصوف این تاریخ را در بلخ رسانید و در مجلس ( بایقرا ) سلطان، برادر سلطان
حسین میرزا که حاکم بلخ بود بار یافته ، با تاریخیکه قبلا در بلخ (۲) وهرات پیدا شده بود و
همچنین با سائر تواریخ که در نزد اکابر ، و فقراء ، مشائخ بلخ موجود شد مقایسه کرد .
چون تمام این تواریخ مدعای واحد داشته ، وهمه گان موضع دفن حضرت شاه رض را
در قریة ( خیران ) تعیین و تائید مینمود . حاکم بلخ بزرگان طوائف و قبائل بلخ را با
اهل الله ، وصلحا ، و نقباء سادات ، دران مکان برده و آن مقام عالی را بار دیگر حفر نمود،
بعد از کاوش موضع مذکور ، تمام آن آثار ، و علائمیکه در زمان سنجر شاه ازان بقعه متبرکه
پیدا شده بود مجددا هویدا گردیده و هر که دران لحظة پر فیض حاضر بود روی نیاز
بران بیت المغفرت سود و حسن ارادت بران بارگاه سعادت و کرامت مالید .
(۱) تفصیلیکه بعد ازین مینویسیم با اندك زیادت و نقصان همه کتب متدوله حاوی آن
است که از مرور بر مطالب همه درینجا مجتمع شده ، مطالعین برای اقناع خود میتوانند
در کتابهای ذیل مراجعه نمایند :
تاریخ کثیره صفحة ۱۱۳ طبع تاشکند ۱۳۳۲
حدیقة الاقالیم ٣٩١ نولکشور
مرآت البلدان ناصری ٤٥٨ تهران ١٢٩٤
حبیب السیر جزء ٣ جلد ٣ صفحة ٢٣٨ طبع بمبئی ١٢٧٣
روضة الصفای خاوند شاهی جلد ۷ صفحة ٢٧ طبع بمبئی ۱۲۷۰
روضة الصفای ناصری جلد ۷ صفحة ١٩ طبع تهران ۱۲۹۹
جلد دوم تحفته الكرام صفحة ١٧٠
منتظم ناصری جلد ۲ صفحة ۷۸ در حوادث ٨٨٥ هجری
حجته البیضائی رد اهل الطغی صفحة ١٨٤ طبع بمبئی ۱۳۱۹
بحر الاسرار جلد ٤ نسخة قلمی
تاریخ اکابر دین صفحة ٨ " "
" تذکرة هفتاد مشائخ بلخ صفحة ٢٠
عجائب الطبقات صفحة ٤٦ " "
اما چون در واقعة مذکوره تاریخ اکابر دین مفصل تر و مربوط تر بنظر می آید درین
نگارش محتویات آن اساس گرفته شده
(۲) محمد مومن بلخی تفصیل کتابی را که در بلخ یافته شده چنین می نویسد : -
در کتابخانة مولانا تاج الدین که یکی از بزرگان ولایت بلخ بود کهنه کتابی یافت شد
که در آنجا بهمان خط کاتب اصل، ظهور روضة شریف نوشته شده بود .


متعلق صفحه ۳۱

شبیه شهنشاه علم و معرفت پناه سلطان حسین میرزای بایقرا غفر الله له


متعلق صفحه ۳۱

وزیر روشنضمیر ومشیر با علم وتدبیر
امیر علی شیر کبیر برد الله مضجعه


(۳۱)

باری میرزا بایقرا تفصیل این ماجرا را بدارالسلطنه هرات نوشته و در باره عمران آن دستور خواست ، سلطان عالیشان بدین شرح و تفصیل اکتفا ننموده و برای تحقیق موضوع (امیر کبیر علی شیر) را به بلخ روانه داشت . چون وزیر روشندمیر یعنی امیر علی شیر بدیدار شیر خدا دیده روشن کرد ؛ و حقیقت حال را بروجه کمال مشاهده نمود با عجز و الحال بمربای هرات اطلاع مفصلی داده ، و عریضه خویش را به آیه مبارکه بشر المؤمنین بان لهم فضلاً کبیرا آغاز و بدین غزل مختوم ساخت : -

بزم می در شام درد آشام بلخ آمد پدید
هیچکس عنقای مغرب را شکار خود نکرد
گوهری غائب شد اندر قعر دریای نجف
شامیان را بعد ازین شورو علی پیدا شود
ساکن خلد برین یعنی مزار شاه دین
عین آب زندگی از کوفه میجستند خلق
روضه(ش) بزم عرفان ازمزارشاه جوی

اینهمه انوار از ان جام بلخ آمد پدید
شاد باش ای دل که اندر دام بلخ آمد پدید
وین زمان از قبة الاسلام بلخ آمد پدید
کاین فروزان شمع اندربام بلخ آمد پدید
در مقام لازم الاکرام بلخ آمد پدید
ای سکندر بین که اندرجام بلخ آمد پدید
سکه شاهنشهی بر نام بلخ آمد پدید

سلطان حسین میرزا از هرات در بلخ به آستان حضرت شاه می آید
بوصول این عرصه داشت سلطان حسین میرزا در عین شدت گرما ؛ یعنی در ماه سرطان عزم زیارت آستان حضرت شاه مردانرا نموده با هزار الوس چغتائی ، و ده هزار عسکر جرار ، و تمام شهزادگان و اکثر از امراء و غواص وبزرگان هرات بطرف قبة الاسلام بلخ عازم گردیدند .

پس از وصول بخطه بلخ ، همینکه برجوار آن قبله اقبال و کعبه آمال رسید هرچند سلطان بدرد غنج سختی مبتلا بود ، و تا اینجا بتخت روان آمده بود ، حد ادب واخلاص را نگهداشته پیاده گردید و در موضعیکه اکنون (درب نظر گاه) میگویند کریمة شریفه (وكلبهم باسط ذراعيه بالوصید). واین التجا نامة خویش را بصدای بلند خوانده و بپهلو غلطیده و غلطان غلطان خود را درموضع مدفن مبارك رسانید .

السلام ای بارگاه شاه مردان السلام
بارگاه پادشاه ، الله اکبر، اینچه جاست؟
حكم، وليطوفوا طوف در این بارگاه
چون عسل فيه شفاء گفت لناس آن حكيم
بردرت آمد گدای بینوا (سلطان حسين)

قبلة للناس ، حصن الخلق ، ما من للام
سجده گاه اولیا ، سبحانك اللهم، چه نام
فيه آيات ، آیتی در شان این عا لیمقام
مثل زیتون مبا رك هست بهر خاص و عام
رحم كن بر حال این مشتاق ای شاه كرام

سلطان حسین میرزا اراده دارد تابوت حضرت شاه را بهرات نقل دهد ، و لی اجازه نمی یابد
سلطان عالیشان که بعدازفراغ و زیارت ، ونثار تحایف بشيوخ ونقبای آنحضرت ، به مدد اخلاص وارادت خویش از دارالشفای آن مهبط لطف و مواهب یعنی اسد الله الغالب، ازمرض مزمن(قولنج)صحت یاب شد، شوقی بیدل ، و هوائی بسر انداخته بابزرگان همرکاب مثل مولانا عبدالرحمن جامی و مولانا معین ، صاحب معارج النبوة ومولینا حسین واعظ کاشفی و حفید مولینا سعدالدین تفتازانی رحمة الله عليهم طرح مشوره نهاد که اگر سعادت شامل حال شود جسد مبارك شاه ولایت ماب رض را بهمراه


( ۳۲ )

صندوق برداشته بشهر هرات نقل دهند ، و در آنجا در مدرسهٔ علیای ( شاهرخیه ) که متصل
مسجد جامع هرات است ، خلوت گزین صومعهٔ خاک سازند ، تا با لای مزار مبارک عمارت
عالی ، برای زائران و پاسبانان ، طرح و تعمیر گردد ، و هرات که دارالخلافه است باین سعادت
مستفیض گردیده اهل عالم بدان بلده روی نیاز بگذارند ، و بزیارت فائز آیند ،
ولی سلطان به جهات چند ، بدین امر موفق نشد . بیکی آنکه هر قدر استخاره نمود
راهی نگشود ، و دیگر ، علما و مشاورین سلطان را ازین امر نامعقول ما نع آمده گفتند
اگر شما چنین اقدامی دست زنید پاد شاهانیکه بعد از شما خواهند آمد، بدین صرافت افتاده
و هرجا دارالخلافه شان باشد ، جسد مبارک را آنجا نقل خواهند داد ، واین بی ادبی از شما
رواج خواهد گرفت ،
دیگر آنکه اگر ابو مسلم مرو زی میت مطهر را ، نقل مکان نمود ، بامر امام جعفر
صادق رض بوده و از بسیار امکان دارد که بنابر اشارت خود حضرت شاه بوده باشد ، پس اگر
شما بدون امر و اجازه بدین کار مبادرت میورزید ، خدا خبر که چه نتیجه های بدی رو
خواهد داد ؟
قصیدهٔ منسوب بحضرت جامی
و ابیات چند فضائی درین مورد
بالجمله وزیر کبیر و دستور روشنضمیر امیر علی
شیر متخلص به ( فائی ) چند غزلی درینمورد ایراد
و جانیک میگویند جناب مولینا عبدالرحمن جامی نیز
قصیده که حاوی اینهمه واردات تواند بود انشاد فرمودند که ما هم اينك بر حسب موقع آنها
را نقل واستنساخ مینمائیم ،

قصیدهٔ منسوب به جامی صاحب

چوشد قندیل زر گردان بر اوج قلعهٔ مینا شعاع شمع کا فوری مه گردید ناپیدا
سیاه زنگیان شد منهزم از خطهٔ ماچین لوای فتح شاه چین چو عکس انداخت دردریا
فرودشد زورق سیمین درین سیا بکون دجله روان شد کشتی زرین بروی نیلگون دریا
بگوش هوش من آمدندا از عالم غیبی که میگفتند با هم ساکنان عالم بالا
صلو خ مطلع اول بیا با گوش جان بشنو نمی گفتا نه من گفتم بقول روشن اصفا
برایوان ولایت کو کب اقبا ل طالع شد زگر دون سعادت آفتاب صبح شد پیدا
زمنسوبان سلطان بایزید آن عارف بسطام بکی آمد ببلخ و داشت تاریخ نکو انشا
زفرزندان شمس الدین بیکی بوده محمد نام بنی جوی وعلی جود و حسن خلق ونسب آرا
که در هندوستان در خانهٔ شیخ مسلمانی بدست افتاد او را اینچنین تاریخ روح افزا
باین مضمون که بعد از پانصد و سی سال از هجرت بعصر سنجر ماضی که شاهی بوده با تقوا
که در بلخ است صندوق امیرالمومنین حیدر نهان در قریهٔ (خیران) بگفتی این نشانیها
زسادات واکابر چار صدکس درمیان بلخ بخواب خویش دیدند بودن حیدر درین ماوا
چودیگر روز شد آن چارصد کس جملگی رفتند به پیش حاکم کاحمد قماچی نام بود او را
چو سادات واهالی و موالی جمع گردیدند عیان کردند خواب خویش را آن چارصددانا
فقیهی بود در مجلس امام و پیشوای خلق بکردانکار و گفتا نیست قبر مرتضی اینجا
که در پای منار مسجد آدینه در کوفه شهادت یافت شاه و هست قبرش اندران ماوا


( ۳۳ )

بقول بعض ديگر هست در شهر عدن قبرش
بقولى در سواد آمل و كرخ و نجف باشد
بهر تقدير دراينجا نبا شد مرقد حيدر
چو كرد افكار اينمعنى فقيهه بلخ درمجلس
چوشب شدديد آن منكر كز اولاد نبى جمعى
على گفتا چرا انكار قول مصطفى كردى
چو اوبيدارشد از خواب نالان پيش حاكم رفت
بگفتا اعتقاد پيش بياطل بود بر گشتم
چو خواب خودبحا كم گفت وحالش آنچنان ديدند
چو بشكافتند آن مرقد وجود شاه سالم بود
چوقبر شاه ظاهر شد عمارت بافت بس آنجا
چو اندك مدتى بگذشت شد چنگيزخان ظاهر
كسى كم ماند تاگويد كه هست آيمرقد حيدر
زترس مشركان هر كس كزاين اسرارواقف بود
ازین چون سه صدوپنجاه وشش سال دگر بگذشت

كه آنجا مشهد ايشان بنا كردند بس عليا
ويا اندر عراق وشام جا دارد مد ينه جا
زروى افترا ووهم ميگو يند هست اینجا
همه مردم بهر جانب روان گشتند بی پروا
گرفتند و روان بردند پيش مرتضى اورا
زد ند سيلى بروى او كه او بيدار شد از جا
سيه گرديده رويش بودو رخمین جمله سرتاپا
همينجا هست قبر مير تقى و مجتبى حقا
همه رفتند سوى مرقد از صغرى واز كبرى
نگرديده سر موى زاعضاى على بيجا
روان شدلنگ وبينا گشت كورو گنگ شد گویا
بقتل آورد جمله مردمان را اندران غوغا
زظلم ظالمان ويران شده چندين عمار تها
مزار خواجه خير ان نام بنها د ند بر عمدا
ببا مر قا در بيچو ن قديم حى بيهمتا

طلوع مطلع ثا نی نمودم چون يد بيضا
بياخ آورد آن تاریخ را چون شيخ بسطامی
چوسادات واهالى متن آن تاریخ راد يدند
بشهر بلخ حاكم بود آنگه با يقرا سلطان
بسوى خواجه خير آن روان گشتند و خیر آن بود
چو بشكافتند آن صندوق را مجموع شد ظاهر
برون آمدزمرفد خشت سرخ وداشت خطى هم
كه ( هذا قبر شير حق وصى احمد ولى الله )
بسال هشتصد وهشتاد شش در بلخ شد پيدا
بعهد دولت سلطان حسین بايقرا از نو
هواى اوعير آميز گشت وباده شك افشان
بطو ف روضه پاك على ابن ابيطالب
ديا ر قبة الا سلام بلخ امروز در معنی
درون خلوت او دوش بودم معتكف جامى
برو برهان مجو ديگر گواهى نه ازين بهتر

بوصف ساقى كو ثر وصى سيد لو لا
بدان صورت يكى تاریخ دیگرنیزشد پيدا
به پيش والیان منك كردند این سخن افشا
بأمر او بسى از سد و درویش ومو لنا
که ظاهر گشت قبرحیدر صفدر دران ماوا
نشانها كه ميجستند از هر پیر و هر برنا
نوشته بود باالفاظ صاف و روشن و خوانا
قسيم النار و الجنه امیر افضل و اصفا
مزار حيدر صفدر امام د ينی و عقبا
مزار حضرت شاه ولایت باز شد احیا
شده آبش گلاب وخاك او شد عنبر سارا
زصدق دل اگر آئى كشايد جمله مشكلها
چوفردوس برین گشته فرح ناك است وروح افزا
بگوش جان من آمد ندا از عالم بالا
هزاران گنگ و كورو كر كه صحت یافتند اینجا

ما این قصیده را، ازجهته آن نقل كرديم ، كه در بين تزئينات ونقاشيهاى ديوار دا خلى،
گنبدویم ( گنبدحرم) بخط جلى وبسيار خوش تحرير يافته، ورنه این قصيده، از باعت خامی، لایق
حضرت جامی شده ميتواند ونه لائق آن داشت كه در داخل گنبد خاص ثبت گردد . اما آنچه
واقعاً از مولانا جامی است همان رباعى مشهور وى است كه داد سخن را داده ودر الفا ظ
متین دشایان يك دنیا معانى، آبداری را گنجا نيده


( ٣٤ )
رباعی
گویند که مر تضی علی در نجف است در بلخ بیا بین چه بیت الشرف است
(جامی) نه عدن گوی لعین النجفین خورشید یکی و نور او هر طرف است
دو غزل ذیل در اکابر دین وتذكرة المشايخ
بلخ وحجة البيضا درج است
(١)
گنجی زخاك بلخ سپهر آشکار کرد آن را وسیلۀ شرف روز گار کرد
آن گنج مرقد ( اسدالله غالب ) است زانرو به بند گیش جهان افتخار کرد
آن شاه دین پناه که معمار عدل او قصر هدی چو طارم چرخ استوار کرد
چون سینۀ شق شده بیضاء نی سپهر از سجده که برحرم این مزار کرد
جامی زهر دو کون بسطوع و با ختیار طوف مزار قد س ترا اختیار کرد
(٢)
ذوق ترا بسینۀ اصفیا نهاده اند شوق ترا بقلب مجلا نها ده اند
مستغرق محیط كرم مرتضى على رض قدر ترا بمعالم با لا نها ده اند
داری در آستین کرامت زبهرجود خاصیتی که در ید بیضا نهاده اند
هنگام طوف مرقد تو ساکنان خاك سجاده بر رواق معلا نهاده اند
گرعاجز است مدعی از فهم آن چه عجب کی روشنی بدیدۀ اعمی نها ده اند
ذات ترا ندای (فنائی) بود قرین دروی هزار مصلحت ما نها ده اند
این غزل در اکابر دین و درمؤلفۀ محمد مومن بلخی ثبت است .
شاهی کز احترام شهان اند چا کرش خورشید جبهه ساست بهر صبح بر درش
شاهیکه طاق حا جب سیمین ماه نو گوئی که هست نیمۀ از نعل استرش
شاهیکه (هل اتی) خبری بود در حقش شاهیکه (لافتی) صفتی بود در خورش
شاهیکه روز رزم چو شمشیر میکرفت شیرهم نبود در صف هیجا برا برش
شاهیکه طبلها ی بشا رت او ا ختند چون رفت درجهان خبر فتح خیبرش
شاهیکه صورتش چو بد یدی معاینه پیش آمدی به آئنه داری سکندرش
شاهیکه ذره گربرد از قاف قدر او گردون نهد بتارك خود همچو افسرش
برهر زمین که برق زدی نعل دلدلش رفتی چو آب و خاك شدی باد صر صرش
گو سرمه وارخاك درش را بدیده کش آنکس که بود آرزوی کحل عنبرش
جامی دعای دولت او گفت تا که بود درجمله عمر صاحب اخلاص پر درش
تعمیر روضۀ شریف بدست سلطان | این پاد شاه عالیشان چون بعمل صندوق مبارك
بهرات اجازه نیافت اخلاص وارادت خودرا بطریق
حسین مرزا چنا نکه تا امروز هست | دیگر ظاهر ساخت و مصمم شد تا از تعمیر يك عمارت
عالی این اخلاص را در تاریخ وطن وصفحۀ روز گار پابر جا بگذارد .
یعنی پدروالینا (بنائی) را که در فنون فضائل مشتهر ، و درخصوص عمارات عالی بینظیر بود
امر کرد که بد ستیاری پسر خویش وعدۀ معماران ، بر فراز مرقد مقدس حضرت شاه او لیا رض


( ٣٥ )
يك گنبد عجيب البنا مشتمل بر اطاقها
و رواقها ، وحجرات لازمه ، طرح
اندازه، و آنرا تاحدتوان خویش
تزئین بخشد (١) چنانچه مولانای
موصوف درین تعمیر طرز نوی
بکار برده و به اتمام آن اهتمام
ورزيد، يعنی آنچه قواعد یکه در
ابتدای بنا ، از برای استحکام
عمارت لازم است رعایت ، کرده ،
خشت بروی زمین گذاشت ، واين
عمارت عالی را که تا امروز پابر جاست
بدون تهداب ولوازم ابتدائی (٢)
با رتفاع سی زرع و مساحت يك
جریب بر افراشت (٣) و از جهة
اخلاص قسمت بالائی جدار های
گنبد مطهر را از طرف درون
با مشك ازفر مشک اندود گردانید
(٤) بعد از فراغ قبه عالی ، چهار
باغی بچهار حد روضه متبرکه
اساس نهاده شد .
(١) عجائب الطبقات ، مولينا
بنائی را با پسرش مامور این کار
ميداند، وبحر الاسرار پدر مولينا
بنائی یعنی استاد محمد خان معمار
را مؤسس این تعمیر میشمارد ، اما
دیگر تواریخ نام اینها را نبرده
میگویند بمعماران چابکدست امر
شاهی نفاذ یافت .
(٢) عجائب الطبقات این را
هم علاوه مینماید که از زمان تاسیس
این عمارت تا حال که یکصد و هفتاد
سال گذشته اصلاً اثر تغیر بران
ظاهر نشده .
(٣) عجائب الطبقات و تاريخ
اکابر دین
(٤) میگویند یکی از شاهان بلخ موقعی که بزیارت آستان حضرت مشرف میشد از تاثیر خوشبوئی
ورائحه آنجا دل از دست داده و بیهوش گردید لهذا امر داد که مواضع مشك اندود را سفيد
کنند تا هم در روشنی حرم بیفزاید و هم از شدت روائح، دلهای زائرین را که طبعا درینمقام
به خود نمیباشد بی حال نسازد .
عکس نمای روضه مبارک حضرت اسد الله الغالب علی بن ابی طالب کرم الله وجهه از طرف شرق
در وازه نقاره خانه
اطاق نقاره
گنبد غار
گنبد خانقاه
پشیر طاق جنوبی


( ٣٦ )

بدینطریق ، که قبه منوره در میان این چارباغ ، قرار یافته باشد ، همچنین بحد دروازه جنوبی
چارباغ ، يك نقاره خانه عالی بر روی خرابه های نقاره خانه عهد سلطان سنجر مرحوم نیز بنا
کردند (۱) و در همین موضع بود که حضرت خواجه بهاؤ الدین قدس الله تعالی سره سه چله نشسته
و از نهایت آداب و احترام ولو برای يك دفعه هم داخل روضه شریفه نگردیدند (۲) بالجمله در
قریه خیران يك بازار مختصری مشتمل بردكاكين وكرها به نیز تحت تعمیر گرفته شد (٣) این
موضع سابقا مشهور بحمام جفرك بوده واکنون داخل سرك جنوبی و شرکت شمالی آمده ، و
در بیرون درب جنوبی مزار فیض آثار، امیر علیشیر رحمة الله علیه رباطی با تمام رسانید(٤) این رباط
متصل سمت جنوبی دخمه سنجر ، واکنون مشهور بسرای نائب محمد علم خان میباشد و سلطان
والا شان مقدار صد زوج آب از دریای بلخ جدا کرده موسوم به نهر شاهی کردند و آن را
برای مصارف باغ وقریه که مزار شریف در ان واقع است وقف مؤبد ساختند (٥) وامر تولیت
ونقابت واوقاف آستان علیه را به (سید تاج الدین اندخوئی علیه الرحمه ) که از اولادان سید
برکه اندخوئی قدس سره میباشد (٦) تفویض فرموده ومهم شیخی را به (خواجه میرزا ابوالحسن
انصاری ولد شیخ شمس الدین مسکین، بن خواجه عبدالواحد بن خواجه عبدالهادی بن خواجه

(۱) تذکرة المشائخ، حجه البيضا ، تاريخ اكبرى دين
(۲) اگرچه در وقتیکه حضرت شاه نقشبند یعنی خواجه بهاؤ الدین قدس روحه درینمقام چله
نشسته بودند ظهور دوم روضه مقدسه نشده ، و ظهور اول هم از خاطرها يك قلم محو و فراموش
شده بود ، اماشاه نقشبند صاحب رح البته اصل مطلب را بمکاشفه و صفوت روح درك كرده
و از همین موضع فراتر قدم نگذاشتند، و بجواب بعضی ظاهر بینان که وی را بداخل خرابههای
سنجرى راه بلدی میکردند گفته بود من در دم روی خود لمعات نور مینگرم که تا سموات عروج
دارد و از آنجهة جرات پیش رفتن را ادب و احترام از من سلب نموده .
(٣) روضةالصفای ناصری ص ۱۹ جلد ۷
( ) بحر الاسرار جلد ٤
نوت : تا وقتیکه سلطان عالیشان (سلطانحسین میرزا) در مزار شریف تشریف داشتند ،
سرایرده شاهی شان در (چهل گزی) نام موضعی که بمقابل نقده پل امروزی کائن است زده شده
بوده و عسکر و نفر تماما گرد وجوار آن مقام افتاده بودند یعنی از احترام بسیار اجازه نداده
بودند که همه مردم در ده خیران شب باش نمایند - خودش با خواصان خود هر روز با پیاده از
(چهل گزی) بزیارت مشرف شده در طرح تعمیر و نقشه باغ و الحاقات آن اهتمام میورزید
(٥) تذکرة المشائخ وحجة البيضا - اما در وقفنامه سید سبحان قلی خان پادشاه بلخ مینویسد
که سلطان حسین میرزا نهر خضر آباد را که سلطان سنجر جهة آبیاری مزار شریف کشیده
ووقف کرده بود وازباعث مرور دهور وحوادث مشئوم زمان متروك وبی آب مانده بود ازسر
کشیده و آب آن را جاری ساخت .
(٦) اکنون در اطاقیکه متصل بطرف شرقی گنبد مرقد مبارك میباشد قبری بنام (میربرکه)
موجود است ولی چون لوح و تحریر ندارد معلوم نمیشود که این شخص همان میربرکه اندخوئی
است یاد یگری وسید جمال الدین یعنی میربرکه اندخوئی کسیست که امیر تیمور صاحبقران بوی
ارادت داشت .


(۳۷)

عبدالباری بن حضرت خواجه عبدالله انصاری رحمة الله علیه عنایت نموده وصدخانه از خواجگان عظام
هرات را کوچا نیده بمزار شریف امر توطن داده وهمچنین صد غلام دیگر را آزاد کرده برای
خدمت گذاری این مقام فیض آثار گماشت (۱)
آثار وسائر تعمیراتیکه از طرف
بعضی سلاطین و امرا بروضة
شریف الحاق پذیرفته
از جمله عمارات آنجا قبه دوم روضه شریف است که
به جامع آستانه مشهور، وعبدا لمؤمن خان ( بن عبدالله خان
ازبک ) که یازدهم شاه از امرای شیبانی است .
در وقتیکه ببلخ نائب السلطنه بود در محاذ گنبد اولی
ساخته اند که باگنبد بالا ی مرقد مطهر جوره گردیده و بهمین منا سبت مردم در محاورات
خویش روضه شریف را بنام (جوره گنبد کبود) یاد مینمایند (۲) ولی محمدخان بن جانی خان
دوم پاد شاه سلسله جانی که از ۱۰۱۴ الی ۱۰۱۷ سلطنت نموده نیز در عهد کامروائی خود
عمارت روضه منبر که وملحقات آن را تزیین نموده و چهار باغی که يك قسمت آن اکنون بنام
باغ حضور و گذر هژده چمن موجود و مشهور است ساخته اوست . این چارباغ بر روی یکصد
جریب زمین در سنه ۱۰۱٤ ساخته شده و مشتملبر ۱۸ چمن بود ( ۳ ) که هر چمن آن
در وقت حیات سلطان مذکور و بعد از ان ۱ به انواع گل وریاحین و درخت ها وجد اول آب
تزئین میشد . تاریخ طرح وتعمیر این چهارباغ را میرزا كجك جوز جانانی از جمله (جنت
ثانی ـ ۱۰۱۴ - ) یافته (٤)
وهمچنین شهریار مرحوم ولی محمدخان در یکی از حدود شمالی چهار باغ سنجری حوض بزرگ
ساخته و اطراف آن را بدرختهای چنارترتیب وتزئین بخشده بود(٥) که چهارده دانه ازان پنجه
چنارها هريك ببزرگی پنجه چنار های باغ بابر شاه واقع کابل تا همین سال ها در دور حوض
مذکور باقی وسایه آنها برای زایرین آستان حضرت موجب آسود گی میشد (٦) ونیز این
شهریار بزرگوار از بلخ تا آستانه حضرت شاه ولایتمآب رض راه را تسطیح نمود، و خیابانی طرح
نموده تا برای زائرین سهولت گردد (۷) در زمان سید سبحا نقلی خان این جاده وسیع برهم خورده

(۱) حجةالبیضاء تاريخ اکابر دین، روضةالصفای ناصری وسائر تواريخ . اماروضة الصفای
ناصری میگوید : مهم شیخی را به شیخ زاده بسطام داد . شاید مراد آن شیخ شمس الدین
است که تاریخ را پیدا کرد و بتجویز وی اینمقام بار دوم حفر گردیده
(۲) بحر الاسرار
(۳) ۱۸ چمن را امیر عبدالرحمن خان مرحوم درسنه ۱۳۱۱ سلامخانه و موضع حکومتی ساخت
(٤) عجائب الطبقات، بحرالاسرار ، در بحرالاسرار این را هم علاوه میکند که میرزا كجك
خان مدرس مدرسه مر تضویه بوده و این تاریخ را بامر پاد شاه مذکور بدرب نظر گاه در سنگ
نقره کردند ـ
(٥) عجائب الطبقات وبحرالاسرار
(٦) اكنون هم يك حوض بنام حوض چهارباغ در قرب دروازه شمالی روضه شریف موجود است،
اما چون حوض موجوده چندان بزرگ نبوده و چند دانه چنارهای متفرق و بی اهمیت دارد معلوم
میشود که این حوض ساختۀ ولی محمد خان نیست .
(۷) تاریخ مقیم خانی


( ٣٨ )

و تقریباً از استفاده برآمده بود سبحانقلیخان این جاده را از سر شاهراه ساخته و بردو طرفه آن اشجار مثمره غرس نمودند و برعلاوه در کدام موضعی به صحن ریگستان حوض بزرگی هم ساخته و در جنب آن عمارات عالی برای شفاخانه بنافرمودند چنانچه طبیبان حاذق در انجا مشغول

تداوی مرضی بوده بشربت و اغذیه و ادویه معالجه میشد وند (١) درزمانیکه محمد مقیم خان بن سبحانقلیخان در بلخ حکمرانی داشت زلزلۀ در مزار شریف حادث شده وازاثر آن گنبد خانقاه
ازهم پاشید ، چنانچه این پادشاه علی الفور به تجدید این گنبد پرداخته و آن را بشکوه و زیبائی که امروزهـم موجود است بپایان رسانید ، و در پایان کار خودش با اراکین دولت توجه بحریم محترم کرده و بزیارت آن روضه عنبر سرشت مشرف شد - (٢)

کاشی کاری : کاشی کاری عمارت روضه شریف بصورت منتظم از سنه ۱۲۸٥ ببعد شروع شده قبل از آن ا گر چه در بلخ کار خانه های کاشی سازی موجود ، ومزارات و جوامع آنجا را بکاشی تزئین میکردند اما بکاشی کاری روضۀ شریف ، چندان اهتمامی نمی نمودند و بلکه همه ساله درون و بیرون این بناء را با گچ سفید ، آمیخته باانواع خوشبوئی ، سفید مینمودند چه این داب ، از هنگام سلطان حسین میرزا مانده و باید همچنان رعایت میشد - درسنهٔ مذکور که سلطنت افغانستان بوجود شهریار تجدد پرور اعلیحضرت امیر شیر علیخان ، ولویتایی ترکستان به نائب محمد علم خان زیب داشت ، چون در جملهٔ سائر امور در مسائل تعمیر هم تبدیلی و نوی بوجود آمد ، نایب محمدعلم خان مرحوم در ضمن دیگر انتظامات و اصلاحات خویش ا برحسب اجازهٔ دربار کابل ، سرشتهٔ کاشی کاری روضهٔ شریف را بصورت عام بناء گذارد .
چنانچه برای این کار استاد سمیع نام سمر قندی که از شاگردان کاشی سازان بلخ بود ، نامزد گردید ، وی مکتبی درین فن باز کرده و چندی از اولاد وطن را تحت تربیه گرفت ، که استاد ( ارتق ) نام کلانترین شاگردان وی بود ، استاد سمیع خان یا شا گردان خود در ظرف چهار سال بدین کار اهتمام ورزیده اولاً بر حصهٔ بالای دو گنبد بزرگ دو گنبد دیگر بنا نمود ، تافرق گنبد پایان از آسیب برف و نم ایمن بماند و هم گنبدهای مذکور بتناسب رواق ها و کناره هائی که ساختن آن در حواشی آن رواق ها مد نظر بود بلند گردد ، استاد سمیع خان مرحوم از طرف بیرون این دو گنبد جدید البنا را بکاشی فیروزه ئی تزئین کرده و بینایی آن دروازه های جنوبی و شمالی را تمام کرد (۳) و بعد پیرازه های

(١) تاریخ مقیم خانی
(٢) تاریخ مقیم خانی
(٣) از کاشی کار یهای استاد سمیع خان تا هنوز هم فرق هر دو گنبد و پیرازه های آن و یکطرف دروازۀ جنوبی که رو بداخل صحن روضه دارد باقیمانده و تنها دروازۀ شمالی ازطرف لوی نایب شیر د لخان مرحوم در سنهٔ ١٢٩٢ تجدید شده که تاریخ تعمیر و نام ا علیحضرت امیر شیر علیخان و اسم لوی نایب مذکور در حصهٔ بالای دروازه بخط جلی در کاشی ثبت و درج است .


( ۴۸ )

هر دو گنبد را مینا کاری نموده چون عازم بیت الله شریف بوده باقی را بشاگردان خود
سپرده خودش بآ نطرف رهسپار گردید . (۱)

الحاصل در کار خانه استاد مذکور انواع کاشی که از حیث رنگ و ساخت تقریباً
به ۷۰۰ قسم متمایز میرسیده ساخته میشد ، و امروز هم اگر ارقام کاشی های روضه مطهره
تحت شمار آورده شود کما بیش به ۷۰۰ میرسد .

لوی نایب موصوف برای تذکار اهتمامات خود بعضی کتیبه ها بروی سنگ ، و بعضی
هم در کاشی ساخته و جا بجا نصب کرده بود ، که تا امروز بعض از آنها موجود ، و برخی
نا پدید اند ، از آنجمله کتیبة تعمیر دو گنبد که بروی گنبد های سابقه ساخته شده بدست
ماست که اینک در ذیل آن را نقل میکنیم :

زروی صدق و صفا و بخاطر خوش و شاد بروی گنبد حضرت بنای نیک نهاد
بروی گنبد پیر تنور شاه از سر صدق نمود تعبیه باغ و بهار کل بنیاد
ندیده چشم جهان اینچنین گل و گلشن چه گلشنی که زباد خزان بود آزاد
چنان بصنع بیار است نقش او نقاش که گوئی از پر طاؤس خامه کرد ایجاد
به جستجوی شدم من زسال تا ریخش (غین) ببانگ بلند هاتفی زد فریاد
( علم غلام علی ) هست مبدء تاریخ ولی بکش (دل) از وزانیکه دل بجانان دارد
( ۱۳۴۱ ) ( ۱۲۸۷ ) ( ۳۴ )

چو اسم او ست محمد علم بسیط جهان بر وز حشر بر پر لوای احمد باد
نوت : این کتیبه در کاشی کاریهای رواق نظر گاه از خود کاشی تعبیه گردیده بود که
اکنون ناپیدا ست زیرا رواق از طرف سردار عبدالغان توخی نایب الحکومه ترکستان تجدید شده

وعوض این کتیبه کتیبة دیگر نصب میباشد

در واژة جنوبی که ( در احرام ) هم نام دارد در منتهای با زار حضرت بهاؤالدین
علیه الرحمه کائن است سه کتیبه دیده می شود :

اول در بالای رواق داخلی این دروازه که دربین مینا کاری آن بخط جلی در کاشی
خوانده می شود

« کرد مینا طاق دربار علی مرتضی خادمی از خادمان کمترین د یل نقشبیا
از خلوص وهمت و صدق ویقین خویشتن شد (علم) زینسان بروی ارض تا اوج سما
تو تیا آسا همه بر دیده جا ن میکشد خاک این در گاه قدس ایجاد را صبح ومسا
بر امید آنکه یا بد عا قبت محمودیء روز محشر از طفیل خوا جة هردوسرا
جستم از پیر خرد تاریخ این طاق جدید در جوابم گفت «طاق نایب شیرخدا» »
۱۲۸۸

(۱) بساختن این کنگره ها در اوائل كسی موفق نشد تا عاقبت آن را مرحوم
سردار محمد عثمان خان بن سردار محمد عمر خان ( بن سردار سلطان احمد خان معروف
بسر کار ) در دور نائب الحکومگی خود ساخت .


( ٤٠ )
دوم :
بسمت غربی این دروازه موسعیکه اصطلاحاً پیله گرد گفته میشود سنگی نصب
گردیده و دران شرح ساختمان این در و گلدسته آن درج شده است
« شکرلله که ز الطاف خدا وند کریم سرمن خاک ره منبع جود و کرم است
این بنای در عالی که بود قبله دین شک نباشد که چوابواب حرم محترم است
چونکه این باب زیارتۀ لولاک بود جبرئیل(ع) از ره تعظیم زاهل خدم است
و مچه در کر شرف رتبه بود کعبۀ خلق شد محقق بخدا مفخر باب حرم است
و مچه گلدسته که چون دستۀ گل گشته عیان رشک طوبای جنان سرو چمان ارم است
خادم این در فیاض زا فراز شرف خاکپایش بیقین تاج سر محتشم است
بانی آن که ز اخلاص نموده است بنا خادم چاکر سلطان عرب بل عجم است
داود اخلاص بصداقت بدل خویش چنان کنه بجان بندۀ قنبرعان امام امم است
برسر کل سران افسر افضل شده ليك درة حب علی مخلص وثابت قدم است
چون شدم طالب تاریخ بنایش زخرد هاتفی کرد ندائی که چنینش رقم است
(ظاهری) گفت سرهدیه بمغز او بگو (بانیء این دراحرام محمد علم است)
۱۲۸۸
سوم :
بسمت شرقی دروازه عیناً بمقابل کتیبه ( ساختمان دروازه و گلدسته ) شرح پنجاه و دو
باب دکان که از طرف نائب محمدعلم خان مرحوم تعمیر ووقف مؤبد روضۀ شریف گردیده
در سنگ نقرونصب است
« این گنبد پر نور که کردید عیان بنگر بیقین که دارد از عرش نشان
این خوابگه علی رض است دامادنبی ص کزبهر وی آفریده شد کون ومکان
حق است که مظهر العجائب با شد در ظاهر و باطن است و پیدا ونهان
آنرا که نبی جسمك جسمى كیفته وصفش که تواند که دهد شرح وبیان
آنکس که محب اهل و اولاد علی رض است آن کیست ؟ محمد علم خادم د ان
چون داشت محبت علی و آلش بسته کمرش ز لطف شاه مردان
از صدق بپرون مزار حضرت با زار بنا کرد چو بازار جنان
خاکش شرف مشك وعبیر وعنبر چوبش همه عود و صندل وسرو چمان
پیوسته بیکد گر بصد زیبائی پنجاه ودو باب گشت تعمیر دکان
از صدق و یقین وقف مزار حضرت بنمود با خلاص تما م از دل و جان
یا ی ملخ و مور ضعیفی ا شا ها از لطف کرم کن و قبو لش گردان
از اهل دول هر که دران دخل کند در هر دو جها ن لعنت حق با د بران
تاریخ بنای او بجستم ز خرد در گوش دلم ها تف غیبی پنهان
گفتاز ( فروغ ) سال تاریخش گیر از اسم ( غفور ) باب تاریخ د کان
١٢٨٦ ١٢٨٦
طرف بیرون این دروازه که بر روی بازار حضرت بهاء الدین علیه الرحمه مفتوح میشود از طرف والا شان
جلالتماب کل احمد خان غزنوی نائب الحکومه حالیه مزارشریف در سنه ١٣١٩ه ش کاشی کاری شده
ودران شرح کاشی کاری این دروازه با تعمیر چهار بازار ودکانهای عصری وسائر اهتماماتیکه
در شهر مزبور بدورۀ پادشاه حقیقت خواه دیانت پناه (اعلیحضرت همایونی محمدطاهر شاه) خلدالله
ملکه شده است درسنگ مکتوب ونصب گردیده است