(٤٣)

پنجصدا نفر عسکر جا گرفت و در زیر نظر شهزاده قرار گرفت این بیداری ومواظبت وی
کافی بود که بشهزاده و اجزای خائینش از آمادگی او خبر بدهد چون شروع به رقم زدن
این سوء قصدایشان شد نمیباحثین وانمود کردند که جمع شدن ایشان درینجا بر مسئله رهایی
احمدخان بوده وایشان آماده شدند که درعوض محبوس يك لك روپیه جریمه بشهزاده
وفتح خان تقدیم دارند این پیشنهاد منظور واحمدخان آزاد کرده شد وچیز دیگری که
بوقوع پیوست عروسی دختر احمدخان بود با شهزاده قیصر که درهمان روزصورت گرفت (۱)
همینکه هر چیزء آماده شد فتح خان و شهزاده قیصر بهمر اهی دوست محمد خان
خواجه محمدخان وعطا محمد خان نورزائی بطرف کابل روانه شدند لیکن وقتیکه ایشان
بقلات غلزائی رسیدند عطا محمد خان و دیگر خوانین نور زائی او را در راه گذاشته
دوباره بقندهار با احمدخان پیوستند (۲) فتحخان باوجود آنهم ازین تفرقه نترسیده محض
استناد بدلیری برادر خود دوست محمدخان کرده بطرف کابل روان گردید در قر یه توپ
با وجودیکه میدانست شاه شجاع پشاور (۳) را گذاشته و تا قریه قلعه قاضی آمده و میخواهد
که با فتح خان مقابل شود این اطلاعات بزودی در کمپ منتشر شده و در نصف شب خان
دیگری موسوم بفيض الله خان پویل زائی با پنجهزار سوار خویش جدا شده
بشاه پیوست ( ٤ ) این نقض عهد در کمپ فتح خان باعث حمار عظیمی
گردید ودوست محمدخان مشوره عقب لانه خود را در باب باز گشت بقند هار داد (٥)

(۱) صفحه ٤ - ٤٣ جلداول حيات امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال .
(۲) صفحه ٤٤ جلد اول کتاب موهن لال الفنستون میگوید که ایشان برشاه شجاع
حمله بردند (صفحه ٥٩٢ سلطنت کابل) ومانند همیشه ایشان اول بقند هار برگشتند
و بعد بقشون شجاع که از پشاور میآمد ملحق گر دیدند . ملسین امکان دیگری را
خاطر نشان می کند که پسر احمدخان به شاه شجاع اطلاع داده ترغیب نمود که
ازقند هار ( ؟! ) باز گشته این شورش را فرونشاند (صفحه ۳۴۷ تاریخ افغانستان
نوت :-
شاه شجاع درین وقت در پشاور بوده ممکن عوض پشاور سهوا" قندهار نوشته باشد مترجم
(۳) صفحه (٤٤) جلد اول موهن لال د گیء اشتباه کرده میگوید که شاه شجاع
ازمر کز سلطنت خویش بسوی قندهار پیش قدمی نمود (جلداول صفحه ۳۰ تاریخ جنگ
در افغا نستان ) .
(٤) صفحه ه ـ ٤٤ جلد اول حیات امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال وصفحه ١٥٤
تاریخ احمد شاه درانی مولفة شیرازی .
(٥) صفحه ٤٥ جلداول كتاب موهن لال الفنستون در تحریرات خود ازشکست قوای
قیصر صحبت میدارد که گویا بر مقابله دولت کر دلالت می کند ( صفحه ٥٩٢
سلطنت کابل ) ولی آنچه موهن نوشته صحیح تر بنظر میخورد با وجودیکه او توضیحات
بیشتری داده علاوه بر انکه بانوشتۀ شیرازی مطابقت دارد ( صفحه ١٥٤ )


(٤١)
ولی در عرض راه دانستند که شهزاده کامران بر شهر تصاحب کرده (۱)
بنابران ایشان شهزاده قیصر را با خواجه محمد خان بد هلی فرستاده در حالیکه خودشان
با دیگر برادران بشهزاده کامران در قندهار پناه میبرند شاه شجاع درین وقت بکابل
بر گشته آنرا بدست شورشیان دید ويك ماه تمام جنگه ست تا شاه توانست که این عناصر
مخوف را رفع کند . (۲)
در خلال این احوال فتح خان و برادرهایش بقندهار بودند و از طرف شهزاده کامران
اعانت و تحقیر می دیدند . تا مدت دوماه این هر دو برادران بارکزائی باین بدبختی و معاملات
ناگوار مواجهه بودند ولی باز با شهزاده قیصر داخل مذاکره مخفیانه شدند ایشان بزودی
توانستند که کامران از قندهار خارج شود و قیصر در عوضش بصفت حکمران شهر بر گزید
این شهزاده محمد علی خان و میر اکبر را بشاه شجاع فرستاده در خواست معاونت نمود تا
ساحهٔ کامران و فیروز الدین را مضحل سازد در صورتیکه خودش حکمران مستقل قندهار
شکار پور باشد . مشارالیه نیز تعهد نمود که حصهٔ عظیم خان بار کزائی برادر فتح خان
را بصفت محبوس در دربار وی بفرستد تا او اکر دلائلی که راجع بوفا شعاری خود یا از
فتح خان و دوست محمد خان داشته باشد بیان کند (۳) ولی شاه شجاع یا از نهایت و همت
خود و یا از ترس قوای برادر زادهٔ خود به خواهشات او گوش فرا نداده و کاملا بطرف
ماند و در موقع طرح آرام ساختن مناطق شرقی او بطرف قندهار مارش نمود . (٤)
وقتیکه عساکر شاهی بقر یهٔ چشمه شادی (Chishmeh Shadi) رسید ، فتح خان
و برادرش قندهار را گذاشته بطرف فراه فرار نمودند (٥) در حالیکه شهزاده قیصر
بهمراهی خواجه محمد خان در دهلی پناه گزید . (٦)
(۱) درینکه کامران بر قندهار تصاحب نمود نظریات اختلاف دارد زیرا الفنستون
میگوید که احمد خان نظر بجوری که از دست قیصر دیده بود کامران را از فراه دعوت
کرد که آمده شهر را تصاحب کند .
موهن لال یقین دارد که کامران شهر را بزوره گرفته زیرا که احمد خان وکیل
حکمران شهر بدون آنکه گیله بیندازد بقلعه خویش که در حوالی شهر بود رفت (سلطنت
کابل صفحه ٥٩٢ و صفحه ٤٥ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان )
(۲) جلد اول صفحه ۲۰ تاریخ جنگ در افغانستان مولفه - کیی .
(۳) جلد اول صفحه ٤٦ حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .
(٤) کتاب موهن لال صفحه ٤٦ جلد اول .
(٥) کتاب موهن لال صفحه ٤٦ جلد اول .
(٦) صفحه ٤٦ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال . این در زمانی
بود که امپراطوری افغان با رنجیت سنگ زد و خورد داشت . حکمران سکه خیال کرد که
موقع آنست که مناطق زیر قیمومیت سلطنت درانی را در شرق اندس بگیرد . و در
اكتوبر ١٨٠٤ بسیار فامیل های مسلمان و سرداران ایشان خواستند که با دربار کابل
مناسبات را بیشتر نزديك سازند (صفحه ٦-٥٦ ماهیت قوای سکه در پنجاب مولفه پرنسب
و صفحه ۲۷-۲۸ Oriin of the Sikh Power in the Panjab by Prinsep
The Court and Camp of Runjeet Singh


(٤٥)

شاه شجاع از نجات قیصر متاسف شد وقرار داد تا اورا تعقیب کرده بگیرد ، ولی
قرار يك اطلاعی که از شیر محمد خان رسید قیصر دهلی را گذاشته بپناه گاه دیگری جست
که بعد ازان شجاع مجبور شد که تعقیب را رها کرده و بقندهار برگردد .
شاه شجاع صلح را با بار كزائی ها مناسب تر دید ، ازینرو او پیشنهاد کرد که
فتح خان و دوست محمد خان را بخشیده با ایشان مهربانانه رفتار خواهد کرد ، این پیشنهاد
از طرف برادران بار کزائی قبول شده از قراء بر گشته در قندهار منتظر شاه شدند. (۱)
چند روز بسختی سپری شد ، شیر محمد خان و زمانشاه که غالبا با شاه شجاع بشفاعت
خواهی شهزاده قیصر واسطه شده رفتند و شهزاده و خواجه محمد خان را از خفا گاه ایشان
آوردند . (۲) و در جلو شاه که کارهای خراب ایشانرا بخشیده بود برای آینده قیصر
ضمانت نمودند . (۳) قیصر دوباره بحکمرانی خود تقرر یافت . (٤)
شاه شجاع دوری رشی بهمراهی فتح خان و دوست محمد خان (ه) برای حمله مناطق
بیروئی عزیمت نمودند .
مشار الیه سند را دوباره تابع ساخت و از آنجا خراجی که بسلطنت کابل می پرداخت
گرفت . (٦) سپس بطرف سرامدان شرقی مارش نمود و تمام مناطقی را که از ان گذشت
آرام ساخت (۷) و در اپریل ۱۸۰۵ به پشاور رسید بزودی بعد ازان از دربار بخارا
نامه ای رسید که در آن خواهش تجدید همان دوستی بود که باز مانشاه شده بود. پیشنهاد

(۱) صفحه ٤٧ کتاب مولفه موهن لال .
(۲) بعد از داخل شدن شجاع بقندهار ، قیصر باید بدمند بر گشته باشد زیرا شاه شجاع
در اتو با بیوگرافی خود میگوید که شیر محمد خان و زمانشاه شهزاده را از دمله بقندهار
آوردند . ( صفحه ۳۱ جلد اول تاریخ جنک در افغانستان مولفه کی ،
(۳) اتو با بیوگرافی شاه شجاع مقتبسه (کی) ( تاریخ جنک در افغانستان جلد اول
صفحات ۳۱-۳۰ وصفحه ٤٧ جلد اول تاریخ امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال) .
(٤) - صفحه ١٥٦ تاریخ احمد شاه خان درانی مولفه شیرازی .
(ه) - صفحه ٤٧ جلد اول کتاب موهن لال ، وصفحه ١٣٦ تاريخ افغانستان مولفة
فریر الفنستون همراهی فتح خان را با شاه شجاع در سنده رد میکند .
(٦) نظر بتحرير الفنستون شاه شجاع هفده لك روپیه از امیر سند گرفت (صفحه ۵۹۲
سلطنت کابل ( شیرازی گوید که این باج برسی لك روپیه بالغ میشد که شجاع ده لك
اخذ نموده بود بنابران امرای سند بیست ليک روپیه را بدست آوردند (صفحه ١٥٦) .
(۷) وقتیکه شاه شجاع به ملتان ناوت آمد حکمران ملتان موسوم بهاول خان عباسی
بوی فیلها ، شترها ، اسب ها ، بازها و دیگر تحائف قیمت بها فرستاد وشاه اورا بخلعت
شاهانه نوازید .
سپس مشار اليه بسيرة غازی خان رفت و روزهای عید را در آنجا گذشتاند . بعد ازان
براه دیره اسمعیل خان حرکت کرده و از آنجا محصولات را جمع نمود و به پشاور رسید
(صفحه ١٥٦ کتاب شیرازی ) .


(٤٦)

عروسی شاه شجاع بادختر (١) امیر بخارا نیز قبول گردید ، ولی پیشنهاد عروسی شاه بخارا با یکی از شهزاده خانم های کابل بنابر رسم و رواج ملی رد کرده شد . (٢)
درین وقت فتح خان میرعالم خان را معزول و عطا محمد خان نورزائی را در عوضش مقرر نمودند (٣) این عمل شاه برادران بارکزائی را آزرده ساخت و ایشان از نیرو در فکر عزیمت و پناه گزینی بهرات شدند . در آنجا فتح خان و دوست محمد خان آسوده شدند تا فیروز الدین برای بدست آوردن تاج و تخت کابل که حق وی است اقدام کند و ایشان گفتند که باوحتی المقدور همراهی خواهند کرد . فیروزالدین از هرات با لشکر خود بیرون شد شهزاده قیصر که از طرف شاه شجاع مقرر شده بود با عسکر خود بمقابله او برآمد پیش از آنکه مقابل شوند قیصر صلح خود را تقدیم و از طرف او بخوشحالی قبول گردید. ضمیر ناامید فیروزالدین فتح خان را بقهر آورد، زیرا از نیرو مشار الیه ازوی جدا شده دوباره بسوی گرشك رفت (٤)
فتح خان و برادرش نتوانستند که اعتماد فیروزالدین را جلب نمایند ، از نیرو ایشان قرار دادند که بیکبار دیگر بقندهار نزد شهزاده قیصر بروند در دربار قیصر برا دران بارکزائی مورد تحقیر و طعنه خواجه محمد خان ومیرعالم خان واقع شدند که هر دو متفقاً بد گوئی نمودند ازاغ بزودی در بین پارتی ایشان و خواجه محمد خان و میر عالم بالا گرفت این نزاع در اثر دسیسه زمانشاه پدر شهزاده قیصر تولید شد چه مشارالیه با شهزاده قیصر پسر خود در قندهار میزیست و میخواست که فتح خان و دوست محمد خان را اسیر کند ازینرو زمانشاه شهنوازخان اچکزائی را با میر عالم خان گماشت تا برادران بارکزائی را خبر بدهد که او مهمان ایشان میشود .
ولی دوست محمد خان چابکتر از ان بود که ازین مقصد اطلاع نیابد مشارالیه از مقاصد شاه مخلوع بزودی فهمید که در پس این پرده ریا کاری چه چیز ها خفته است .
دوست محمد خان و برادرش هر دو بدگمانی خود را توانستند که از بن فرستادگان پنهان دارند و هر دو ازین التفاتی که از طرف زمانشاه شده خیلی خوشحالی نشان دادند. بعد ایشان شروع به ترتیبات سه گانه مختلف پرداختند ، که یکی بهر دوی ایشان تعلق میگرفت ، دوم بنواب اسد خان و سومی به محمد عظیم خان سپرده شد . فتح خان خودش ترتیبات پیشوازی مهمانان شاهی را در باغ لشتنگ مرجان بدمه گرفت بدوست محمد خان

(١) شیرازی میگوید که خواهر امیر را بعروسی پاشاه شجاع داده بودند (صفحه ١٥٥)
(٢) نظریه تحریر شیرازی سفیر خیری پیشتر از آنکه شاه شجاع قندهار را گذاشته برای سزا دادن شهزاده قیصر وفتح خان بروده رسید .
(٣) میرعالم خان بايك قطعه سواران دلیر فرار کرده بخدمت شهزاده قیصر در قندهار رفت (حیات امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال صفحات ٨ - ٤٧ جلد اول )
(٤) صفحه ٥٩٢ سلطنت کابل مولفه الفنستون اما تحریر موهن لال درین مو ضوع اختلاف دارد. نظر بتحریر وی فیروزالدین از تمام پیشنهادات فتح خان گوش خود را بگیری زده جواب داد که او خیال سلطنت بر افغانستان ندارد و باشخصیت موجودة خود تماماً متسلی است .


(٤٧)

کار مهمتری که بمحافظه خودش و فتح خان بود سپرده شد از پنرو مشارالیه بجمع کردن عساکر خود پرداخت تا گارد محافظه تشکیل شود و درعین مراقب حرکات ایشان باشد در اثنای این مهمانی دوست محمد خان طوری مواظبت و احتیاط بخرج داد که زمانشاه و شهزاده قیصر دیگر در اشتباه آن نماندند که راز ایشان افشا نشده از ینرو هر گونه کوشش که برای گرفتن این دو برادر بی ثمر یافتند و در پی آن شدند که طوری وانمود نمایند که کوچکترین خدشه ای درین میان نبوده است بنا بر آن شاه مخلوع بایشان خلعت شاهانه ارزانی داشت و بدین سان کوشش حقیرانه و پست زمانشاه و پسرش برای بدست آوردن فتح خان و برادرش عقیم گردید.
ولی شاه مخلوع و کور کابل و حکمران قندهار ازین عقیم کردن ایشان دست از کار نکشید وقتیکه ایشان بقصر بر گشتند امر نمودند که در داخل محوط کسی که زیاد از پنج نفر همراه داشته باشد قطعاً نگذارند با وجود آنهم هیچ باین اوامر در بار گوش فرا نداده و تا مدت بیست روز باقریب یکصد نفر برای ملاقات داخل قصر میشد. ولی آخر الامر زمانشاه قرار داد که او را بزور بگیرد مشارالیه يك عده مردان تنو مند را در باغ مخفی نمود و شرفا را امر کرد تا برای ادای احترامات او را ملاقات کنند، اما همینکه فتح خان داخل شد میر عالم خان که بعنوان سیف الدوله خطاب می شد او را در بغل گرفت و از زمین بلند کرده بر زمین افگند مردانی که میان درختان مخفی بودند فوراً هجوم کردند و فتح خان خود را محبوس یافت و دودندان خود را درین مجادله از دست داد نواب اسد خان میرزا محمد رضا و آقا مهدی نیز با چنین حوادثی مواجه شدند زیرا ایشان رفقای سردار بوده او را تعقیب میکردند.
ولی دوست محمد خان که مرد با احتیاط و عاقبت اندیش بود خوشبختانه ازین هلاکت قریب الوقوع احتراز جست و توانست نجات یابد و قریب پنجصد نفر از وی پیروی کردند.
دوست محمد خان مضطرب بود و هیچ دل خود را آرام کرده نتوانست تا برادر تیره بخت خود را نجات نداد. همراهان را ترغیب کرد و با يك حمله دهشتناك توانست در دروازه اولی قصر داخل گردد ولی در آنجا ناکامی بزرگ خود را مشاهده کرد چه در وازه منزلگاه قیصر که در آن فتح خان محبوس گردیده بود بطور فوق العاده نگاهبانی میشد تفنگ داران بر دیوار ها و برج ها در کمین بودند بر دوست محمد خان بطور مسلسل آتش داده شد و او را مجبوراً بمراجعت نمود ولی برای خلاصی برادر سعی و کوشش را از دست نداد و با پارتی كوچك خويش قصر را محاصره نمود. درین موقع قیصر خواجه محمد خان و بعضی سرداران دیگر را امر داد که دروازه های شهر را بسته و با بتصورث راه باز گشتن دوست محمد خان را قطع کنند. خبر این امر توسط یکی از رفقای محمد عظیم خان برادر دوست محمد خان مخفیانه برای او رسید و همچنان برای او خبر رسید که دروازه و برج شهر را پنجصد نفر در تصرف گرفته اند ولی هیچ چیز دلیری و جرأت لیدر باد کرانی را متزلزل نساخت چنانچه در میان این چنين يك موقعیت خطرناك قلب خود را از دست نداد او برا دران و سرداران خود را جمع کرده برایشان چگونگی واقعه را افشا کرد و به ایشان از محاصره بیجای قصر نیز گفت که درین صورت نه حافظه خودونه نجات برادر هیچکدام


(٤٨)

را نمیتوانند انجام دهند زیرا شهزاده قیصر تصمیم گرفته که ایشانرا تباه کند و یا اسیر
بگیرد تنها کاری که ایشان میتوانند برای نجات خویش بان تشبث کنند و بر انست
جسورانه برای آزادی دست ایشان بسایه شمشیر ها را از غلاف بکشند و تمام مردانگی
خود را جمع نموده متهورانه بدروازه ها حمله برند و هر قدر از محافظین را که بتوانند
از تیغ بکشند و از آن به هرات گرشک پیش گیرند. این پیشنهاد از طرف تمام طرفداران
اوولیت یافت و خود دوست محمد خان جلودار و این پارتی كوچك با محافظین در افتادند .
لیدر پارتی که اتشی چند نفر از محافظین را که مانع پیشرفت او میشدند كشت وموفق بباز
کردن دروازه شد و از همین دروازه بطرف گرشك نجات یافت (١) زمانشاه که پلانهای
خودرا بی نتیجه یافت خیلی غضبناك شده بود وشهزاده قیصر را مجبور کرد که فتح خان
را بکشد ولی مشورۀ دیگر غالب شد وقیصر را شیر محمد خان بفکر آورد تا از اقدام
همچو عمل سفا کیانه خود داری نماید (٢)
دوست محمد خان بطرف گرشك نجات یافت ولی هنوز فکر نجات دادن برادر را از
سر نمیکشید در هنگامیکه در كرسك اقامت داشت طالع وی سازگار شد و بر خلاف امید
مبلغ چار لك روپیه را تصاحب کرد شرح واقعه اینکه : قافلۀ بزرگی از ایران که بسوی
قندهار میرفت روزی در جوار گرشک رسید دوست محمد خان و برا درش سید عظیم خان
آنرا در چنان حال بی چیزی هدیه خدا وندی دانسته در صد دآن شدند که در کمین آن
نشسته ایشان راه را بر قافله بستند و همینکه نزدیک شدند ایشان برخاستند وحمله «وحشی
مندی بر قتل و تمام پول ومال التجاره را از دست ایشان گر فتند بسا این خزانه (٣)
توا نستند که لشکری فراهم آورده و بر روی دوباره بطرف قندهار مارش نمودند
و آنرا محاصره کردند ایشان شهر را تا مدت سه ماه در محاصره داشتند در خلال این مدت
حاصلوی شهر تمام ذخایر خوراکه و مورخانه را با آخر رساندند شهزاده قیصر درین وقت تقریبا
خود را باخته بود بنابران شیر محمد خان در فکر آن شد که فتح خان باید رها کرده شود

(١) صفحات ٥٣ - ٤٨ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال فریبر نیز
وافعۀ گرفتاری فتح خان و نجات دوست محمد خان را بسیار خلاصه بیان میدارد ( تاریخ
افغانها صفحه ١٤٠) الفنستون نیز راجع بان اشاره نموده است (سلطنت كابل صفحه ٥٩٣)
(٢) صفحه ٥٣ کتاب مولفه موهن لال .
(٣) فریبر میگوید که تنها دوست محمدخان بقدر (٦٠٠) پوند جمع نمود ( صفحه ١٤٠
کتاب او)
(٤) صفحه ١٢٤ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی .

برج مبارکبر اتها (١٠٠٠) بیداد محمد ع صد سرتوزر محمد اعظم مرز حبعلی یوم ٢٣ ارق٣١ م


(٤٩)
و مشارالیه به قیصر خاطرنشان کرد که اگر او را رها نکند دوست محمد خان بزودی قندهار را
تباه خواهد ساخت قیصر محمد خان پادشاه را که غلام و باده از وی خواهش نمود تا قیصر امر کند
که فتح خان را رها سازد شاه شجاع مداینت قیصر را فراموش نکرده گفت که حضور محمد اعظم خان
غلام شاه (عسکر ایران) را در دربار کابل طور ضمانت مطالبه نماید شهزاده قیصر بر علاوه
آنکه در باب رهائی قندهار غرور تکبر کرده بود آرزوی آن داشت که شجاع را نیز از خود
خوش بسازد ازینرو بمطالبات شاه رضایت داه (١) فتح خان رها کرده شد تا بکرشك برود
(٢) و چیزهای طلب شده کابل فرستاده شد (٣) در كرشك فتح خان مصروف آمادگی شد
تا با شهزاده قیصر بکابل عزیمت نماید وقتیکه مشارالیه بقندهار آمد مایوس گردید چه دانست
که غولجه محمد خان فکر رفتن او را بکابل منصرف ساخته است ازینرو موصوف رفاقت خود را
از قیصر برید و در صدد آن شد که قندهار را در دست حکمران کامران واگذارد (٤) و او را برای
این مطلب دعوت نمود کامران ازین دعوت خیلی خوشوقت شد و فراه را در دست برادر خود گذاشت
و خود بطرف قندهار مارش نمود وقتیکه مذکور ببعید گاه که چند میل از قندهار فاصله داشت رسید
شهزاده قیصر تسلیم نمود که شهر را بگذارد ولی واقعه غیر مترقبه و فوق العاده دست داد که بی
تردد تلون مزاجی و حرکات غریب فتح خان را ثابت می کند یکشب پیش از آن که قیصر فرار
کند و هم چیز را برای عزیمت آماده کرده بود فتح خان ملاقات اخیری با قیصر نمود (٥)
ایشان در روشنائی مشعل در حصه کناره بازار با هم ملاقی شدند در ابتدا ایشان جزء شنام
بیکدیگر کاری نکردند وقتیکه قدری شعله احساسات ایشان تسکین یافت باهم باللهجه نرم
تر و ملایمتر بنا بصحبت نمودند شهزاده از کار خوبی که حفظ حیات او باشد بوی تلذکر نموده
گفت که آیا در پاداش این خدمت باید دست از حکمرانی بشوید از طرف دیگر فتح خان
راجع به کار مهمی که به خاطر وی پدرش گرانه بادهد می کرد و اظهار نمود که همه التجا های او با

(١) صفحه ٥٣ - ٥٤ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال
(٢) الفنستون میگوید که فتح خان خودش برای خلاصی خود در خفا هیچ تشبثی به خلاصی
خود نکرد ولی « شهزاده را مجبور کرد که او را در مجلس خصوصی ملاقات نماید موصوف
با طوار شیرینی که داشت و تذکر خدمات سابقه و تعهدات آینده چنان قیصر را در نفوذ خود
گرفت که نه تنها او را رها کرد بلکه همان ارتباط سابق راهم با وی برقرار نمود
( صفحه ٥٩٣ سلطنت کابل)
(٣) صفحه ٥٤ جلد اول کتاب مولفه موهن لال
(4) Allen Diary of a march through Sind and Afghanistan p. g.
(5) „ „ „ „ „ „ „ „


( ٥٠ )
بی پروائی و نفرت قابل شده از پدر و قيصر بطور قطع وی اطمینان داد که در آینده از صالح اوصبر
و به چه‌سردار بارگزائی بنا بر تعهد قيصر قوى گردید و در مقابل آن بوی وعده داد که در هر حال
از شهزاده جدا نخواهد شد نتیجه آخرین این نظریه چنین شد که در روز دیگر فتح خان همرای قیصر
بر آمدند تا مانع پیش آمد کامران گردند فتح خان قبل از آن که جنگ عملی شود از کامران
خواهش باز گشت نمود . وی ا یضاح کرد که چرا بخاطر
وی بـا قیصر جنگ کرد ه می تواند . مگر کامران با این اندرز ه منصرف نگردید
مشارالیه از تکانی که از فتح خان یافته بود خود را جمع نموده بار ز خرابها ، حكم جنگ داد فتح خان
يك حمله فورى و خلاف توقع بر کامران نمود در نتیجه خود را گم کرده شکست یافتند و خودش با مشكلات
زیاد بفراه جان سلامت برد (۱) بعد از این فتح فتح خان بار دیگر پلان خویش را در دست گرفت
تا قيصر را بتخت کابل بنشاند ولی این پلان او را خواجه محمد خان خیلی ماهرانه تعویق انداخت (۲)
فتح خان باز بنابر تسلط خواجه محمد خان قطع علاقه کرد و بطرف گرشك بر گشت تا با کامران
باز دسیسه را از سر بگیرد که او بناو جود یکه پیشنهادات سردار بار گزائی را کــه بهـمين
تازگی باوی خیلی خیانت کارانه رفتــار نمـوده بود قبول
نخواهد نمود ولی بازهم کم از کم در عزم به عملیات پشنهادی که باز شود مردد نخواهـد کرد
(۳) فتح خان و کامران متفقاً طرف قندهار مارش نمودند در حاليكه شاه شجاع هنوز در پشاور
بود، شهزاده قیصر را امر داد که بسرداری چهار هز و سوار - در اه تاخته خون گردد(٤) چون فتح
خان از حرکت مخاصمانه قيصر شنيد از فيروز الدین خان حکمران هرات امداد خواست و او قبول
نمود در اثر آن نونر را (٥) در تحت اداره پسر خود ملك قاسم فرستاد (٦) هر دو لشگر در جوار
قلعه عظیم خان بهم خوردند . و بعد از يك جنگ خونين برادران بار گزائی فاتح شدند و قیصر در
فرار چهاره نیافت و متمردین قلعه ر را گذاشت تقریبا دو هزار آدم از هر دو طرف در این مجادله
کشته و زخمی شد (۷) اطلاع این واقعه زودی بشاه در پشاور رسید که در آنجا مشار الیه ترتیبات
عملیات در کشمیر را سرشته میکرد و وزیرش شیر محمد خان در آنجا عملا مصروف تابع
ساختن مملکت بود در حقیقت در همین وقت بود که عبد الله خان حکمران د لیر و کاردان آن منطقه
بعهد از مدخط و پیمانی کـه قلـه او را ه حاصره نـموده بـودنـد
(۱) صفحات ٣ - ٩٣ ٥ سلطنت کابل مولفه الفنستون .
(۲) صفحه ٥٩٤ كتاب فوق
(٣) مرش دراسند و افغانستان و یادداشتهای روزانه آن مولفه الن صفحه ١٠٠
Allen, Diary of a march through SInd and Afghanistan.
٤ - صفحه ٥٥ جلد اول حيات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال
(٥) الفنستون میگوید که این قوه بالغ بر شش هزار مرد میشد (صفحه ٥٩٥ سلطنت کابل
موهن لال مینویسد که فیروزالدین قطعه عسکری که عبارت از سه هزار سوار بود فرستاد (صفحه
٥٥ جلد اول كتاب او )
(٦) فريز و الفنستون ملك قاسم را پسر فیروز الدین نوشته اند موهن لال او را ملک قیصر گفته. (صفحه
٥٩٦ سلطنت كابل ؛ تاریخ افغانها صفحه ١٢٥ او حيات امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٥٥)
(٧) صفحه ١٢٥ فریرو جلد اول صفحه ٥٠ موهن لال ؛ الفنستون میرود یقین بکند که در میان قیصر
و کامران دو جنگ روی داده و در هر دو شهزاده شکست یافت (صفحه ٥٩٦ کتاب او)


(٥١)

و مشار الیه در آن جا پناه گزیده بود (١) بعد از يك شكست مدهش از دست شیر محمد خان وفات
یافت و منطقه كشمیر درین هنگام تماماً در تحت قيد و قبضه شجاع در آمد (٢) ازینر و پادشاه
فوراً وزیر خود را از کشمیر طلب کرده او را معیت خود گرفته بعزم حمله براغتشاشیون قندهار
حرکت نماید. ولی شیر محمد خان خواه استنکاف ورزید (٣) و خواه نمیتوانست بیاید بهر صور تیکه بود
در فرو نشاندن اغتشا شیون قندهار شاه شجاع حرکت نگرد (٤) از طرف دیگر فتح خان
و میر عالم خان بلو آمدند تا از پیش آمد عسا کرشاهی جلو گیری نمایند. و دوست محمد خان قرار فکر
آراء تعین گردید تا قوماندای قوای اغتشاشیون را در دست بگیرد زیرا موصوف در گیر و دارهـای
مختلف لیاق، خویش را برای اداره این کار باثبات رسانیده بود. هرد و قشون در موضوع اوبه
نزديك قره باغ با هم تلاقی شدند جنگ مشهورا. شروع شد ولی در اثنای جنگ احمد خان ورزگی
بنابر خصومتهای که داشت از جنگ دست کشید و مرد واشکر دفعةً بخود بيمة بل هم در حال آرامی
دیدند. علاوه بر این توقف وقتی چنین بود که مراجعت کامران و ملک قاسم با عسا کر فیروز الدین بهرات
لازم دیده شد. زیرا عساكر ایرانی برای اینکه شهر حمله کنند پیش قدمی نموده بودند و بالاخره
واقعه ناگواری برای شهزاده فیروز الدین روی داد فیروز الدین مجبور شد که مبلغ پنجاه هزار روپیه
به ایشان پردازد و پسر خود را تا موقع پرداخت (٥) این مبلغ بقسم گرو بفرستد (٦) دوست محمد خان
و فتح خان باهم ا کر خرد یکرنگ برگشتند و شاه شجاع مسرورانه داخل قندهار شـــد .
شهزاده قیصر را بسیار نوازش داد ولی چند روز بعد شهزاده یونس پسر دیگر زمانشاه حکمران
قندهار مقرر یافت (٧) سپس شاه شجاع صر كز خویش نزدیك مود (٨) شهزاده از کابل برگشت
و الی شهر مقرر گردید زمانشاه را که از وی هیئت حکومت قند هار میخواست
وا گذاشت بنابری متابعتی با شــــده بـــــود که شــــاه شــــجاع بـكا بــــل رسيــــد

(١) صفحه ٢٨٩ قشون اندس مولفه هوف . شیرازی میاوید که عبدالله خان بعد از شکست یافتن
از دست شیر محمد خان در (مو مو لا) Moholla محاصره گردید ولی از مرگش هیچ
صحبت نمی کند (تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٥٧)
(٢) شرح مفصل قشون کشی شاه شجاع در کشمیر را میتوان در کتاب سلطنت کابل مولفه الفنستون
صفحات (٥٩٤-٥٩٦) یافت
(٣) شیر محمد خان برای این استنکاف دلیل هـ داشت هیچ وقتیکه او بکشمیر فرستاده شد رتبه وزیری
از وی گرفته شد واکرم خان طرف اعتماد حکومت واقع گشته ود (صفحه ١٣٤ کتاب شیرازی)
(٤) صفحه ٥٩٦ الفنستون وعقداول صفحه ٥٥ حیات امیر دوست محمد خان تالیف موهن لال .
(٥) شیرازی نام پسر او را که بقسم گرو فرستاده شد ملک حسین می نویسد (صفحه ١٣٣ تاریخ
احمد شاه درانی) با وجود آن فرستاده شدن ملک قاسم را هم هـ تفق اند .
(٦) صفحه ١٣٠ تاریخ افغانها مولفه فریرس صفحات ٣٥٤-٦ جلد دوم - درد و شمال هند مولفه کولونی
وصفحه ٥٩٦ سلطنت کابل مولفه الفنستون .
(٧) صفحه ١٥٨ کتاب شیرازی۔ موهن میگوید که اصیر در قندهار باز حکمران ماند اشتباه
میکند (صفحه ٥٦ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان) از سوانح عمری شاه شجاع معلوم میشود
که زمانشاه حکمرانی قندهار گذاشته شد وظاهر اینکه شاه مخلوع اعمی هادی پسر خود یونس است
(صفحه ٣٠ تاریخ جنگ در افغانست ن مولفه) Kaye
(٨) صفحه ١٥٨ کتاب مولفه شیرازی ، صفحه ٥٦ جلد اول کتاب موهن لال


(٥٣)
از این که سرا سر شهر را روح اغتشاش استیلا نموده بود خیلی غمگین گردید
(۱) وزیر شیر محمد خان امیر واعظ مبعوث شده و اسباب اغتشاش شده همچنان الواء
بود که در زیر این کاسه نیم کاسه بود و شیر محمد خان میخواست که شهزاده عباس را بر تخت
بنشاند (۲) شاه از طرف دیگر بمدارین قلعه بر علیه کامران شورش خه وحیات را زیادتر با خود
داشت و وزیر خود را تعرض و تحقیر می کرد بنا بران قدر و اعتبار شیر محمد خان در کابل روز
بروز کاسته شده رفت شاه اکنون در صدد آن شد که از خدمت فتح خان و دوست محمد خان استفاده
نماید و با این غایه فورا هیئتی مشتمل بر مدد خان اسحاق زائی و احمد خان نور زائی که خانان
درانی بودند بهرای بعضی افراد خانواده شاهی و بعضی افراد معتبر و مصاحب اعتبار کابل
را بگرشك فرستاد (۳) برادران بار کزائی را متیقین ساختند که ایشان تماما بسلامت و در وازدربار
شاهی روش محترمانه خواهند دید و ازینر و ایشان بهرای شت قندهار آمدند چون شیر محمد خان
و میر واعظ ازین اقدام شاه اطلاع یافتند برای آنوقت از اقدامات شورش انگیز خویش دست
کشیدند در حالیکه شاه شجاع مضطرب بود که چسان سرداران بارکزائی را با خود متحد بسازد.
ازین رو با یشان در قندهار ملاقات نموده با ایشان تعهد نمود که حمایت و همراهی خود را
دریغ ندارد و بیاد این خلوصیت برای فتح خان خطاب با افتخار د سردار سرداران» را عطا نمود
و برای دوست محمد خان يك دست خلعت فاخره و يك اسپ خاصه با یراق طلائی و مبلغ يك لك
روپیه برای خرج ایشان بخشید (٤)
سردار فتح خان موصوف که از خود را شاه پیوند نموده بود ، بوی مشوره داد که اگر
میخواهد مورد احترام افغانان واقع گردد حیات فعال عسکری را قبول کند(ه) ولی وزیرش
شیر محمد خان که در آن هنگام از کشمیر برگشته بود بتمام توانائی میخواست که شاه چنین کاری
نکند (٦) آخر الامر مشوره فتح خان مورد قبول واقع گشت و شاه قرار داد که به همراهی برادران
بارکزائی و اکرم خان (سردار دیگری که مخالف شیر محمد خان بود) برای جمع کردن
باج از امرای سند برود قشونی بتعداد سی هزار تشکیل گردید (۷) و شاه آهنگ آن سمت
نمود شیر محمد خان دیگر تمام امیدها را از آقای خود شاه قطع دانست و در صدد آن شد که
شاه شجاع از تخت فرود آورد، شهزاده قیصر را در عوض بر تخت بنشاند قیصر نیز در کابل اقامت
داشت وزیر شاه شجاع قلب شهزاده موصوف را بر ضد شاه مسموم نموده بر او نفوذ نموده تا بر علیه
شاه قیام کند مشارالیه بشهزاده خدمت های خود تقدیم کرده اطمینان داد که در بدست
آوردن تاج و تخت باوی همراهی می کند (۸) در همین هنگام شاه مستعد رسیدن بسیها برای
مقاومت در مقابل این حمله آمادگی نمودند در نتیجه اکرم خان و برخی از خانان دیگر نیز
مشوره دادند که در مقابل تحصیل پنج لك روپيه از طرف امرا دیگر از جنگ دست بکشید
فتح خان و برادرش که باز هم مخالف این مشوره بودند از شاه شجاع درخواست کردند که
(۱) این واقعه در کابل مانع آن شد که شجاع بر علیه ایرانیان مارش نماید (صفحه ٥٩٨
سلطنت کابل مو لفه الفنستون)
(۲) صفحه ٥٩٨ کتاب الفنستون وجلد ۲ صفحه (٣٥٦ سفر در شمال هند مولفه کو نولی
(۳) صفحه ٥٧ جلد اول حیات امیر دوست خان مولفه موهن لال
(٤) صفحه ٥٨ جلد اول حیات امیر دوست خان مولفه موهن لال
(٥) صفحه ١٣٦ تاریخ افغانها مولفه فری (٦) صفحه ٥٩٨ سلطنت كابل مولفه الفنستون
(٧) صفحه ١٣٦ کتاب فریر
(۸) صفحه ٥٩٨ کتاب الفنستون صفحه ۱۱ و قایع سفر در افغانستان سند و صفحه ١٥٨ تا ریخ
احمد شاه در انی مولفه شیر ازی


(٥٣)

این مسئله را بمدلیری و کاردانی ایشان واگذاشته تمام آرزوها را برپلانهای ایشان منحصر سازدایشان
حتی شاه را مطمئن کردند که بدون مراجعه با سلفه از امرای سند بمبلغی لك روپیه بدست خواهند آورد
ولی مشوره احمقانه اکرم خان قبول گردیده و باو اجازه داده شد كه بیکامپ امرای در هنگامیکه
او ترتیبات صلح میگرفت پنج لك روپیه برای شاه گرفت و برگشت (۱) برادران ببار کرانی
از اینکه مشوره منفعت بخش شان ساچنین مخالفت مقابل شده اهمیت داده نشد در فکر آن شدند که در
اولین موقع خدمت شاه را ترك بدهند ایشان عساکر شاه را در حیدر آباد ترك كرده بشكار
پور آمدند شاه شجاع بسهو خود دانسته ایشان را تعقیب و از آن اوضاعی كه شده بود پوزش
خواست و درهمان وقت بپایشان عهد استوار كرد كه دیگر از مشوره های ایشان سر نه پیچد. قلب
شریف دوست محمد خان ازین لهجه التماس كارانه شاه تهیج شده و قول نمود كه در خدمت وی
وظیفه انهم بدهدوبری وعده داد که بمقابل شهزاده قیصر كه بواسطه شیر محمد خان ومير واعظ
بمقابل او برانگیخته شده بود و در صدد بدست آوردن تاج وتخت بود بجنگد . در حقیقت پشاور
بزودی بدست شورشیان گذشت و شیر محمد خان خواجه محمد خان پوپلزارئی را با دیگر خنان
مقرر نمود، آن را بگیرند ،ایشان برای انجام این مطلب موفق شد دره، گلستان ان الکو زانی
كه حکمران آن مقام بودهیچ مقاومتی نسبت بایشان نشان نداد (۲) شاه شجاع شکار پور را
ترك كرده بدیرہ غازیخان رسیده که طلاع تسخیر پشاور بگوشش رسید. از نیرو محمد اکرم خان
وامیر افضل خان پسر مدد خان را پیش فرستاد (۳) وخودش بهمراهی دوست محمد وفتح خان (که
قرار معلوم مقاصد برادرش را تعقیب می کرد) از دیره غازیخان روان شد ، و برای سر کوبی
اغتشاشیون به تمپهل روان گردید (٤) پیش زآنکه شاه شجاع آهنگ حمله کند سرداران
بارکرانی درفکر سلامت خانواده خود بودند و بزودی ایشان را بحمایه نواب اسد خان برادر خود
بقندهار فرستادند (٥) شیر محمد خان از شاه شجاع اطلاع یافت که بر علیه شهزاده قیصر روان شده
ومخفیانه برای فتح خان و برادرش نوشت و توقع نمود كه رشته رفاقتی كه در بین ایشان موجود
است باید از هم گسیخته نگردد ولی طرفداری شاه شجاع را گذاشته و در توسعه دادن اضطراب
و بی اعتمادی در قلمر وشاه او را كمك بنمایند.

(۱) توضیحات فریردراین باره تخالف دارد میگوید كه سردار تلپور Talurpas بسیار در تشویش
شده (۳۳۰۰۰۰) پونس را تقدیم کرد، ولی فتح خان بشاه مشوره داد كه آنها را رد کند ولی شاه آن
را قبول نمود چونکه در خلال این احوال اطلاع یافت که طوائف شمالی اختلال نموده و مرکز در حال
اضطراب در اید اردو بار گش فوری افشون شاهی بسیار ضروری است (صفحه ۲۷ تاریخ افغانها)
(۲) صفحه ۱۵۹ تاریخ احمدشاه درانی مولفه شیرازی ، گلستان خان از روی احتیاط مرده بامی
را بوادی خیبر فرستاد.
(۳) صفحه ۱۰ كتاب شیرازی
(٤) صفحه ٦٠ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .
(٥) صفحه ٦٠ - ٦١ جلد اول كتاب فوق .


(٥٤)

این خبر موثرو اقع شد زیرا همینکه لشکر شجاع بنقوش میل از دره دور گردید سرداران بار کزائی
او را گذاشتند وراه قندهار را پیش گر فتند (١) البته شاه شجاع ازین کار فتح خان و برادرش
مضطرب گردید، ولی نگه بر قدرت الهی کرده بجانب پشاور جرات پیشقدی یافت همینکه در پشاور
رسید خواجه محمدخان خود را مستعد مقابله با دشمنان ندید شهر را گذاشت ورفت تا به شیر محمد خان
بپیوندد (٢) باینصورت شاه شجاع توانست که شهر پشاور را در اخیر ماه فروری ١٨٠٨ دوباره
بدست آرد. بزودی بعدازان قشون شهزاده قیصر در تحت اداره وزیر مخاصم شاه شجاع در مو ضع
تهکالTahkalرسید (٧) که موضع مذکور در جوار پشاور واقع است و قوای او در حدود دوازده
هزار مرد رسید مشارالیه درینجا با خواجه محمدخان ودیگر فراریان ملاقی شد (٤) وبعد
از مذا کرات بی ثمر هردو قشون بتاريخ سوم مارچ١٨٠٨ (٥) بهم خوردند در اثنای جریان محار به
بعضی بی نظمی ها در عسکر شاهی دیده شد که شاه متوجه آن شد، آماد گی فرار گرفت. ولی از طالع
شاه خواجه محمد خان این فتح را ملاحظه کرده و در صدد آن شد که فوراً بجنگ خاتمه دهد بنا بران جرأت
نموده وپارتی کوچکی را بهمره گرفته که این شعورانه کرد یعنی قصد شاه نمود(٦)يك کشمکش
سخت وتلخی رویداد که در شباهی مقابله سختی کردند (٧) درین گیرو دا روز یر هدف گلوله شدو
هر دو بر ادرش حاجی پیر محمد خان اسیر شدو بحضور شاه آورده شد.
و شاه امر اعدام او را نیزداد (٨) خواجه محمد خان نیز درین گیرودار افتاد و در عین زمان قشون
شاهی نیز بهیجان آمدوشکست بمیل بفتح گردیده شهزاده قیصر بکابل فرار نمود (٩) شاه شجاع
فا تحا ه داخل پشاور شدو سر وزیر را بر سر نیزه ئی زده و عقب شاه بردند (١٠) اگرچه پشاور تماماً
استرداد شدولی کشمیر که در آنجا عطا محمد خان پسر وزیر مذ کور حکمرا نی داشت هنوز
همچنان باقی ماندولی موقعیت خطر ناکه قدر تشاه در کابل او را مجبو ر ساخت که ا ز استرداد
آن ناحیه صرف نظر کند بنا بر آن مشارالیه بطرف كابل در عجله شد مهر واعظ پیشوا
وقتیکه از فتح شاه شجاع و مرگ شیر محمدخان شنید تمام شهزاد گانی را که در کابل
حبس بودند آزاد وفوراً در پی آمادگی شد تا شهر را مدافعه نماید ولی همینکه عساکر شاه شجاع
رسید خودش با شهزاده قیصر بسمت کوهستان گریخت، مشارالیه در آنجا بشدت مورد حمله
(١)صفحه ٥٩٨ سلطنت کابل مولفه الفنستون.
(٢)صفحه ١٥٩ تاریخ احمد شاه درانی مولفۀ شیر ازی.
(٣)صفحه٦١ جلداول حیات امیر دوست محمد خان مولفۀ موهن لال.
(٤)صفحه ١٥٩ كتاب مولفۀشیرازی.
(٥)صفحه ٥٩٨ كتاب مولفۀالفنستون.
(٦)صفحه ١٦٠ کتاب مولفۀ شیر ازی .
(٧)صفحه ٥٩٨ کتاب مولفۀ الفنستون .
(٨)صفحه١٦٠ تاریخ احمدشاه درانی مولفه شیرازی موهن لال نام اورا حاجی میر احمد نوشته
میگوید که در جنگ کشته شد(جلد اول صفحه٦١ حیات امیر دوست محمد خان)
(٩)سوانح عمری شاه شجاع(صفحه٢٣ تاریخ جنگ در افغانستان مولفه کی وصفحه١٦٠ كتاب شیرازی)
(١٠) صفحه ٥٩٨ سلطنت کابل مولفه ا لفنستون ، وياد داشتهای يك مارش ازسند
و افغانستان مولفه الن صفحه ١١


(٥٥)
عسکر شاهی واقع گردید و تا آن وقتیکه شاه شجاع قیصر را بخشید او هم چنان ماند ولی بعد از آن تسلیم
نمود (۱) و پاداش اینقدر شرارت و اغتشاش محکوم بمرگ گردید (۲) شاه شجاع درین وقت اکرم خان
بارکزائی را در عوض شیر محمد خان مذکور بوزارت برداشت این اکرم خان اگرچه
بسیار دلیر بود ولی يك وضعیت متکبرانه و گردنه داشت و ازین رو شاه برای آنکه ازو جلوگیری
کرده باشد از طرف خوانین پارسی که بدربار او بودند با و اعتماد نامداد. (۳) شاه شجاع بعد ازین
مقابل فتح خان و دوست محمد خان که بعد از خراب کردن کامپ شاهی در دره بقند هار رفته و قشون
بزرگی جمع آوری نموده بودند تا حقوق شاه محمود را که خودشان دعوت کرده بودند حاصل
و بکابل حمله نمایند شتافت (٤) پیش از آنکه شرح گذارشات این قشون کشی بپردازیم لازم است
بدانیم که چگونه محمود شاه بفرار از بالا حصار کابل، کامیاب و بهمر اهی وزیر معزول و برادرهایش
موفق گردیده . مسئله ازین قرار بود که سردار فتح خان در موقعیکه در کابل بی نظمی و اغتشاش
جریان داشت که در نتیجه نارضائی از وزیر شاه شجاع بظهور رسیده درصدد بود که عباس را
بر تخت بنشاند و شیر دل خان برادر خود را بمرکز فرستاد تا آقای قدیم خود را امداد بنماید
که نجات یابد «٥» مشارالیه پیش بینی داشت که بشیر دل خان مشوره دهد که محضا قزلباش ها را
طرفدار خود بسازد تا او را امداد بنماید. زیرا او مطمئن بود که این عساکر حمایتی را که فتح خان
دره نگام کشمکش آنها باسنی ها فراموش نکرده از دل با شیر دل خان معاونت خواهند کرد ولی
ازینکه مورد نفرت شاه خواهد شد فکر نکرده بود حقیقتا کاری که بشیر دل خان سپرده شده بود
آسان نبوده زیرا این عمل منتها مهارت مواظبت و چابکی میخواست
ترجمه آقای پژواك
با وجودیکه شاه مخلوع از طرف پهره داران شاه شجاع به کمال مواظبت نگرانی میشد قزلباشها
توانستند که با او رابطه قایم نموده و اسبابی با وبرسانند که در راه فرار و خلاصی او از محبس باو
كمك كند . محمود شاه در اثر این امداد به کمال اشتیاق و سر گرمی داخل عملیات گردیده در راه
سعی و عمل گریختن قدم گذاشت چنانچه شالی از تعجب نیست که ظرف هشت ساعت نقبی کنده که از ان
عبور نمود. و در ظلمت شب از حجره که در آن محبوس بود بر آمده و فرار نماید وقتی از آن جا خارج
شد بازهم با مداد قزلباشه ی مذکو ر پناهگاهی در یکی از زیارت های که در مجاورت بالا حصار واقع
بود راه یافته و در آن جا مخفی شد این موضع با شاخچهای درخت و دیگر اسبابی که برای پنهان او ضروری
بود پوشیده شد تا آنکه اگر کسی از طرف شاه برای جستجو و تعقیب محبوس گریخته بر آمده باشد توجه

(۱) صفحه ۵۹۹ الفنستون وصقحه ١٦٠ کتاب مولفه شیرازی
(۲) صفحه ٦١ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال
(۳) صفحه ٢٥٩ جلد دوم سفر در شمال هند مؤلفه کولونی
(٤) صفحه ١٦٠ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی.
(٥) صفحه ۵۹۸ سلطنت کابل مولفه الفنستون صفحه ٢٥٦ جلد دوم مولفه کولونی. وصفحات
۱۱-۱۰ یادداشت های يك مارش از سند و افغانستان.


(٥٦)
او جلب بشود (۱) چنانچه توقع میرفت فردای آنشب يك جمعیت های عسکری بهر گوشه و کنار فرستاد تا آنکه اری شاهی دستگیر شود. و و اپس بیاورند ولی در نتیجه تمام کوششها ومساعی آنها عقیم ماند، محمودشاه برای چندی درین پناه گاه یافته بده و ارام خفای خود را با صبر وحوصله زیادی سپری کرد تا انکه بالاخره شبی بهمراهی شیر دل خان و مفرد دیگر از طرفداران معتمد خویش از آنجا بر آمده و بطرف جنوب «۲» نزد پسرش کامران که در فراه بود گریخت. بعد ازان بهرات رفته و با برادرش فیروز الدین ملاقات کرد که بعد تر دیدن او در گازر گاه که دهیست بفاصله چهار میل از شهر هرات مرکز شده ۲ سکونت او درین جای فیروز الدین اضطراب زیادی تولید کرد زیرا این شخص هرات را بصورت يك ایالت تدافعی بخشیده بودعلاوتا فیروز نسبت به محمود شاه خیلی بی اعتنا پیش آمده و برادر بزرگش را بهیچ نوع احترامی دانشمند نمی ساخت تا آنکه کامران بوبه او را ترغیب کند که محل سکونت خویش را گذاشته و بجای دیگری برود چنانچه بطور حیرت انگیزی در ین پلان خویش کامیاب گردید و محمود که خیلی متوقع بود برادرش نسبت به محبت زیادی که برای او در مساعی کرده بود.
از و خیلی احترام و عزیز کند، راثر رویه ناهنجار و دل پرغصه و بزودی از هرات روانه شد و اکدورت ورنجش زیادی فراه مراجعت نمود. محمود تا وقتیکه فتح خان ودوست محمد خان از قشون شاه شجاع در موقعیکه در اوایل سال ۱۸۰۳ بطرف سند میرفت جدا شدند «٤» در فراه باقیماند و بعد ازان دو برادر بارکزائی وقتی بطرف قندهار پیش رفتند او را دعوت نموده و خواستند که با ایشان پیوندد. قبلا بزرگتر کردیم که وقتی که شاه شجاع از جمع آوری قشون محمود و امدا د ومهمراهی خوانین بزرگ بارکزائی ، او اطلاع یافت بطرف قندهار شتافت دوست محمد خان که بعزم عساکر بود از طرف شورهان ان امر عسکر دسته اول مقرر گردیده و برادرش پر دل خان ونور محمد خان برادر خواجه محمد خان که در جنگ تهکل کشته شده بود با او همدست و همراه شدند، ولی متاسفانه وقتی فلان غزنی رسید و رمحمد خان از و جدا گشته و به کمپ شاهی پیوست و علاوتاعطاء محمد خان نورزائی و یحیی خان بموزئی که هر کدام شان دارای سر کردگی دسته های بزرگ عسکری بودند از و منفك گردیده و بطرف دمله ومرغ آب فرار

(۱) بعضیها صورت فرار محمود شاه را طور دیگری حکایه میکنند چنانچه میگویند که محمد علی خیاط پاره ها وقت نبود و این خیاط وقتی که مستخدم بوده محمود معرفت پیدا کرد و ده و بهر طوریکه شد محمود را از زندان نجات داده واو را در خانه خود نگاهداشت تا آنکه هنگامه فرار او خاموش شد بعداز ان شاه مخلوع وقتاحی او بسواری اسپ از شهر بر آمده وفرار کردند واسپ هارا یکی از علمای بزرگ به برایشان تهیه کرده وده كينگدم آف افغانستان صفحه ۱۲۲
(۲) فریر هستری آف افغانستان صفحات ١٤٠ – ١٤١
(۳) کولی جرای نودی تاوث آف اندیا جلد دوم صفحه ٣٥٦ محمود از برادر خودرشوه توقع کرد که سلطنت را برای او بگذارد و به بهانه شکار بهرات رفته و بزیارت خواجه عبدالله انصاری شتافت د شیر ارای، تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٣٦.
٤ ماخذ گذشته صفحات ٢٥٧-٢٥٦


(٥٧)
کرده (١) دوست محمد خان در اینوقت خود را در مقابل قوای بزرگ آنها یافته و عجب تر
اینکه خود شاه شجاع در بلخ نیرو غندیده و در اثر تاخیر خویش او موقع داد که با فتح خان
یکجا شود . (٢) ولی بزودی اثرات شوم غیظ و بدروغی و نفاق معدود که صرف دو برادر
بارکزائی با او اقب ماندند دیگر ان منصرف شده اورا گذاشته بود و بیرون شده و بطرف گرشك
گریخت . بعد از آن شاه شجاع مراجعت نموده و بطرف پشاور رفت تا در آنجا از هیئت برطانوی
که از هست تحت هدایت مستر مونستوری الفنستون آمده پذیرائی نماید . وقتی برای دفعه اول
شاه شجاع چند ماه قبل تر از این موقع از هیئت مذکور خبر شده بـــو د
شك های زیادی در او راه یافته بود تا آنکه بالاخره فهمانیده که مقصد اساسی این وفد خبر کردن
اوست در باره سازش فرانسه و روسیه و او متیقن شد که شاید نفع او در آن خواهد بود و آنوقت
خاطرش جمع گردید این خاطر جمعی شاه شجاع و مهارتی که اعضای وفد مذکور بدادن تحائف
بخرج دادند شاه کابل را مجبور ساخت که بکرمیجوشی زیادی از آنها پذیرائی کند وفد مذکور
در ٢٥ فروری سال ١٨٠٩ بم پشاور رسیده و تا ١٤ جون در آنجا باقی ماند پیش از آنکه باهم
وداع کنند معاهده تدافعی و تعرضی بین مستر الفنستون و شاه کابل امضا شد که ماده مهم
آن نگاهداشتن فرانسویها در افغانستان بودلکن وقتیکه وفد انگریزی در پشاور بود جریانات
مغایری صورت گرفت شاه شجاع که موقع یافته بود در پشاور چندی بماند شهزاده منصور
مجددا کیرحان و سردار مددخان را بادوازده هزار سوار بطرف ریاست کشمیر که در دست
عطا محمد خان بود (٣) فرستاد تا شورش ان را سرکوبی دهد لاكن بعد چندی از بی انتظامی
قوای اکرم خان در پشاور خبر رسید (٤) بلا تردید این خبر چنین حزن انگیز بود با لخاصه

(١) علاوه براین پیشتر میرعلم خان قندهار را گذاشته و در کابل باشاه شجاع پیوسته بود
(شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٦٠)
(٢) يقين میگویند که شاه شجاع از مقابله دوست محمد خان در اثر شجاعت و درایت او خوف
داشت و میترسید که اغتشاشی در بین طرفداران او تولید خواهد کرد موهن لال لایف آف امیر
دوست محمد خان جلد اول صفحه ٦٣.
(٣) شیرازی. تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٦١
(٤) از نظریه شیرازی چنین معلوم میشود که قشون شاه شجاع با وجود مخالفت
شدید کشمیریان را در مرحله اول کامياب اودوالی درشب
نمد بر خلافی در بین اکرم خان و مدد بوقوع پیوست که در نتیجه آن اخیر الذکر بدشمن
پیوست و این مسئله قدری شاه را ضعیف تر ساخته و باعث شکست وفراراکرم خان نز دشاه شجاع
گردید (صفحه ١٦٢) بهر کیف این مسئله علات بزرگ ناکامی قشون شمرده نمیشود کمی آذوقه
باريدن برف زياد نا بلدی و هراس اکرم خان از اینکه شاید بدست حکمران کشمیر بیفتد
او را بفرار مجبور ساخت . واید هوگ - د آرمی آف دی اندس صفحات (٣٩١-٣٩٣)


(۵۸)
در آن موقعيكه فتح خان ومحمود شاه بعد از شكستی كه در جوار قندهار خورده بر نددباره
قوای زیادی بدور خویش جمع نمود و آماده پيكار شدند.
قبلا ديديديكه از عزيمتيكه محمود شاه وشوارين بار كراثر ديرمة بزارقشون شاه شجاع ديدند
طرف گرشك فرار كردند ولی دیری نگذشت كه باسبزوار رفتند و در آنجا بایشان اطلاع
رسید كه شاه شجاع بكابل مراجعت نموده و شهزاده يوسف را بحكومت قندهار و اعظم خان
نسقچی باشی و میر علم خان را بقوماندانی عسکری قندهار مقرر كرده است (۱) در خلال این وقت برادران
بتصرف اموال سه كاروان بزرگ درخاش(۲) صاحب ثروت شدند و در اثر این چورو چپاول
قوانی گرد آورده وبر قندهار حمله كردند (۳) باينصورت بدون آنكه كشی (٤) در مقابل
آنها بایستد و یا مشكلاتی دچار شوند قندهار رسيده آنرا محاصره نمودند (ه) حاكم بمجرد
ورود آنها فرار (٦) و مير علم خان تسلیم شد، و خبر این سركراشی پادشاهان محمود شاه را اعلان
كردند، بعد ازین قوای شورشیان بطرف کابل مارش نموده و بدون اشکال آنرا اشغال كردند
(۷) . ورود آنها در کابل بتاريخ ۱۷ اپريل ۱۸۰۹ بود (۸) فتح خان بعد از انكه پايتخت را بدست
آورد برادرش محمدعظیم خان را بطرف پیشاور فرستاد تا با شاه شجاع مناظره كند شاه که در
حقیقت تمام قوای خود را از دست داده بود خیلی کوشید تا فشونی ترتيب دهد ووقتی با اینهمه
مشكلات دست و گریبان شد كه پول هم نداشت (۹). بسالخوران بی حس واستعداد برین موضع باو امداد
کرده و مشکلات را از سر راه او بردار دولی هيچكدام ايشان بچنین امری اقدام نكرد. حتی آدم خان
كه در تمام مصائب و آلام از رفقای شاه بشمار میرفت درین موقع كاری از پیش نبرده و از خزاین
بزرگی که از پدرش بمیراث برده بود و در تصرف داشت او امدادی نکرد با وجود همه شاه شجاع
در جمع آوری و ترتيب قشون کامياب شده و تاحدی كه بایكی موانع و تعجيل اجازه ميداد ترتيباتی
گرفت، متعاقباً بباقی مانده قشون با اكرم خان افسر خویش به پشاور (۱۰) مراجعت كرد و در
اواسط جون بتاريخه امام مذكور (۱۱) شاه شجاع از پشاور حرکت كرد. بهر کیف در بارۀ خرم
(۱) شير ازی تاريخ احمدشاه درانی موهن لال گوید که شهزاده یونس حاکم قندهار شد (حیات
اميردوست محمد خان جلد اول صفحه ٦٣ )
(۲) موهن لال جلداول صفحه ٦٣ فرير هسثری آف دی افغانز صفحه ١٤١.
(۳) فریر میگوید علاوه بر غصب اموال کاروان از دهات نیز مالیاتی جمع كردند صفحه ١٤٠.
(٤) - موهن لال - جلد اول صفحه ٦٤.
(ه) ـ فرير صفحه ١٤١.
(٦) موهن لال جلد اول صفحه ٦٤ فریر در يكاةيصرمیرزا در ین وقت حاکم قندهار و غلجا رفته
است صفحه ١٤١.
(۷) موهن لال حیات امیردوست محمدخان جلد ٢ صفحه ٦٤.
(۸) كونولی جرنی تود هارت آف اند یاجلد ٢ صفحه ٣٦٠. فين و پنج سال در هندوستان
(۹) کونو لی جلد ٢ صفحه ٣٦٠
(۱۰) - متجاوز از دوهزار عسكر بپشاور نرسيد كه آنهم خسته ، برهنه وخلع سلاح شده
بود هوك ـ د آرامی آف دی اندس صفحه ٣٩٢
(۱۱) كتاب فوق جلد ٢ صفحه ٣٦١


(٥٩)

خویش که آنرا بنابر ارزش زمان شاه به راول پندی فرستاده بود خیلی احتیاط بخرج برد درعین
زمان فتح خان در کابل برای استحکام سلطنت محمود شاه ترتیباتي گرفت و كوشش مي نمود
چنانچه طرفداران شجاع را در پایتخت خصوصاً میر علم خان که علاوه برحبس مورد اهانت ادووحشت
نیز واقع شده بدار رسانید. در حالیکه قوای محمد عظیم خان در الا باغ تمركز داشت شاه شجاع از
پشاور با يك قشون ۲۵ هزار نفری به جلال آباد رسید . قومندان بار کزائی چون تاب پیکار او
را در خود ندید عقب نشست و در بین کوههای سفیه کوه پناه گزید . محمود شاه در ین موقع در سر
خاب بود ولی این خبر حزن انگیز در کابل برای خوانین بار کزائی رسید بتعجیل تمام به شاه خویش
پیوستند در اینسرخاب بخاطر شان رسید که اگر میرعلم خان را خوانین درانی از محبس رهائی دهند
فوراً نزد شاه شجاع رفته و تزلزلی در قشون آنها وارد ساخته تقریباً به هزایمت از قوای آنها خواهد
کاست ، باین تقریب جلو گیری از ین حادثه خراب بعمل آمده و میر علم خان اعدام گردید (۱)
بهر کیف وقتی دانستند که هنوز مشکلاتی در سر راه آنها بوجود دارد و با سه
هزار نفر (۲) نتوانند در مقابل قوای بزرك ٢٥ هزار نفری منظم و تنظیم یافته
سوار و پیاده شاه شجاع مقاومت نمایند خوانین درانی با ملکه ی زبردست خود
در حضور شاه و قائد خویش محمود شاه اجتماع نمودند . درین مجلس خوانین بار كزائي
تصویب نمودند که چون نمی توانند علیناً در مقابل قوای دشمن ایستادگی کنند بهتر
است بطور نا گهانی بر آنها حمله نمایند بعد از آن مسئله جنگیدن دشمن در قطعات متفرقه
و خورد زیر نظر گرفته پیشنهاد کردند که به هیچصورت نبایدست قوای خود را به چندین
دسته تقسیم کنند و حتی اکرموردی برای جو و چپاول یکدسته دشمن بیابند هم نبایست
متفرق شوند زیرا این چنین حمله باعث تباهی آنها میشود ، بعد از آن خوانین بارکزائی
سرد کرد گمان قبائل را با شجاعت و دلیری باثبات و استقامت نصیحت نموده وصیه کردند
که با پشت بانیات کامل در مقابل قوای دشمن بجنگند زیرا این رویه نه تنها برای
روحیات قشون آنها در آن موقع مفید بود بلکه دشمن را متزلزل میکرد بیش از آنکه
جنگ شروع شود و دو قشون با هم مقابل گردند دوست محمد خان اید وقشون مقرر گردید .
استعدادیان عسکر خویش روز را در بین راه خفا نگهداشته وقتی که آفتاب شت بطرف
دشمن روان گردید . تا ساعت پنج صبح قشون راه می پیمود تا آنکه دفعتاً بر عسکر دشمن که

۱ گونولی میگوید که این قتل کار نا سنجیدۀ بود بچها راثر آن حس گردید که این واقعه
بنابر عداوت خصوصی فتح خان صورت گرفت این قتل در میان نورزائی ها و بارکزائی ها باعث
دشمنی زیادی شد واکثر از قبیله مردم الله کز از رویه خان خود نارضائی زیادی نشان
دادند زیرا تا این وقت هیچ برگی در جنگهای داخلی اینها نقد نکرده بود .
(ژرنل تودنارث آف اندیا جلد ٢ صفحه ٢٦٠) فرایز نظر یه خیرا زی کشتار در جکدالک واقع
شده تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٦٣ .
(۲) مو هن لال حیات امیر دوست محمد خان جلد ٢ صفحه ٦٥ - فرير تاريخ افغانها صفحه
١٤٢ . گونولی می گوید که عسکر آنها بین ٥ - ٦ هزار طوار بود (جرنل تود نارت آف
اندیا جلد ٢ صفحه ٢٦٠)


(٦٠)

تحت قوماندانی سردار مدوخان ، اعظم خان، غفورخان بود حمله نمود . دوست محمد خان
عساکر خویش را با استعداد فطری عسکری که در نهاد او وجود داشت رهنمائی و آنها را به
ثبات قدم و حمله ناگهانی بقطار دشمن توصیه نمود .
و گفت که بعد از حمله نبایست متقاعد شده و در عین حال نذاشت قشون بی تعلیم اواز
نظام و دسپلین خارج شود .
جنرال های که مقابل او میجنگیدند از اوضاع داخلی عسکر خود و حمله جدیانه دشمن
که شب هنگامها رفته بودندان آنها بمقر دوست محمد خان را می دانستند ناامید شدند
و بزودی ملتفت گردیدند که سالها انداز ضعیف و بیجاره و موقعیت آنها خراب است
درنتیجه شکست خورده فراری شدن پیراگنده شد و دوست محمد خان اموال زیادی که ایشان
بجای گذاشته بودند بدست اورد شاه زما(١)ن پس از طوری که درین
حمله بفرح باد شده ده شجاع را مجبور ساخت که شخصاً درمقام مدافعه
بیر آید .اکرم خان وزیر او هنوز بیست وهزار نفر تحت اداره خود داشت(٢)
وشاه شجاع راماتقن ساخت که با آمدن برشخص علیه بافته و نقص را که از خبط و قاطی
خدعه حربی مدوخان بایشان رسیده تلافی نماید لیکن شاه تو همی نداشت وهرچند دارای
قوای بیشتر و رواز قطعه نظر فتوقی،غیره لوازمات خیلی قوی بود با انهم از مهارت و کاردانی
دوست محمد خان خوف داشت ازینجابزای آخرین مقابله عزیمت و اتفریاً چهارده هزار
غروی که مته توپخانه او بشاور حرکت نموده و ترتیبات زیادی گرفت . بتاریخ ٢٠ جون (٣)
عساکر شاهی بهريك میدان وسیعی که در اطراف باغهای نمله وسعت یافته بود قریب كندمك
رسید (٤) اکرم خان دسته پیش قراول را فرستاده و خواست که بشیر تفنك فتح خان را بشكند
ولی کوششات اوعقیم ثابت شده وقتی که ناحیه قشونی که شاه شجاع بدست داشت رسید .
سپاهیان او آنقدر خسته ومانده بودند که نتوانستند درمقابل مفرززه طلاولی ایستادگی
نمایند وبسگلی تباه شد د بهر کف اکرم خان نادم آخرین بیکوشش زیاد بادی جنگید
تا آنکه در پایان کار با نهایت دلیری و مقاومت در مقابل دشمن مقاومت گردیده ومقتول شد

(١) شیرازی این واقعه را بصورت دیگری نقل کرده و قول او بسا م هن لال موافقت
نمی کند او میگوید مددخان همیشه ب شاه شجاع خیانت ورزیده و کو شش میکرد که
قوای او را بکاهد ازینرو برای محمود مخفیانه نبوشت که فردا صبح بـ باغ نمله
بیایید و اگر چنان کند مقصداو حـاصل خواهد شد بهرکیف شجاع ازین خیانت او خبر دار شده
وا کرم خان را فرستادتا او را از پیوستن بـ محمود منع نماید و بتعجیل عقب او برود و خودش
بطرف نمله روانه شد ولی پیش از انکه کرم خان او را بگیرد بـاچهار هزار سوار بـه قشون
محمود داخل شده بود(تـاریخ احـمدشاه درانی صفحه ١٦٣) بـه هـر كیف اظهارات موهن لال
بـه موگ نزديك است وایداً در مسـی آت دى اندیس صفحه ٣٩٣٠٤
(٢) بهر كيف فتتح خان صرف ٢٠٠٠ نفر داشت وبیش از١٢٠٠آن نـاحـل نـبودند موگ كتاب
فوق صفحه ٢٩٤
(٣) کونولی ده ر ئو تودی تارت آف اندیا جلددوم صفحه ٢٦١(٤)فریره هستری آف دی
افغان صفحه ١٤٢شیرازی «تاريخ احمدشاه درانی صفحه ۱۳۷


(٦١)
(۱) عساکر او نیز ناامید شده و از میدان محاربه رو بفرار گذاشتند و خارج
شدند (۲) شاه شجاع نیز از راه کوه های خیبر بطرف حصارك
گریخت (۳) و تمام دارائی عسکری و جواهر قیمتی شاهی (بجز کوه نور) ومبلغ دو
میلیون پوند را بجا گذاشت بعد از ان محمود بعداز گرفتن تمام اموال وجواهر انشوق الذکر دارای
ثروت و تنول زیادی شده بود بطرف جلال آباد پیش رفت و از انجا شهزاده کامران را قشونی بطرف
پشاور فرستاد که مبادا شاه شجاع بر شهر مذکور حمله نماید ولی کامران به پشاور رسید خبر گردید
که شجاع به کوه ها متك گریخته است (٤) محمود ازینجا بطرف کابل رفته و بار دیگر از طرف مردمان
آن شهر که دارای نظریه ثابت و پایداری هستند شاهی او اعلان گردید و در شهر مذکور بر فیلی که
شاه شجاع برای سواری خویش بعد از فتح نگاهداشته و تزییه کرده بودسوار گردید (ه)
باین صورت محمودشاه دوباره در اثر وفاداری و دلیری و زیرش فتح خان و مهارت و کاردانی
دوست محمد خان بیکر فتن تاج وتخت کابل کامیاب گردید ولی نبایست فراموش کرد
که افغان ها بالعموم و مخصوصاً بار کزائی ها از سبب فتح خان به محمود شاه بد بین نبوده و با و محبت
داشتند بعد از انکه پاینده خان از این قت اگر شاه شجاع میگذاشت که فتح خان از ویریده
و بدخشان و رقبای متعدد اوشح شود میتوانست که تخت و تاج کابل را نگاه دارد شاه شجاع
خیال میکرد که میتواند بدون خدمت اوضاع فتح خان را بازی بدهد و در نتیجه عوض اینکه با و نفعی
بدهد خوانین بار کزائی را از خود ناراضی ساخت که بالاخره این پالیسی برای او خیلی
گران تمام شد.
(۱) بطور یقین معلوم نیست که مسئول قتل وزیر شاه شجاع دوست محمد خان بود اگر چه
قرار بعضی نظریات اور را کشته بود ولی برعلاوه دیگر عقیده دارند که
وزیر مذکور بگلوله یکنفر از طره داران خود مرد (بوهن لال لایف آف
امیر دوست محمد خان – جلد دوم صفحه ٦٩ )
مغلوبیت و غالبیت این جنگ خیلی از دلیل و استدلال دور است در حالیکه شاه شجاع شش برابر
دشمن قوا داشت مغلوب شده شاه شجاع در مکتوبی که خودش نوشته میگوید که عساکرش بوفاداری
و ثبات جنگیدند ولی با هم مغلوب شده تنها دلیلی که میتوان برای این مغلوبیت تراشید همین است که
تنظیمات حربی و اختلاط های لازمه که رفته شده بود چنانچه اکرم خان دو مائیکه مشغول تعقیب
ودستگیر نمودن مدد خان بود چسان می توانست عسکرش را درستی اداره وتنظيم
كند هوك، دى آرمی آف دى اندس صفحة ٢٩٤
(۲) کو ولی مجری تودی پارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٣٩١ شیرازی میگوید که اول
سفید کوه و بعد ازان به پشاور رفت (تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٤٣ )
(۳) شیرازی صفحه ۱۳۷
(٤) فریبر هشتری آف دی افغانز صفحه ١٤٢
(٥) این واقعه درون ۱۸۰۹ واقع شد بس میکنون غلط کرده است که میگوید شاه شجاع تاسال
۱۸۱۰ سلطنت کرده افغانستان صفحه ۸۸


(٦٢)
فصل ششم
سلطنت دوم محمود شاه
بعد ازان كه شاه شجاع در نباه شكست خورد بطرف خيبر گریخت ولی مدت زيادی در آن كوهسار نمانده وعزم کرد كه تخت و تاج خويش را دوباره تصاحب کند(١) باين مقصد بدون سرو صدائی بطرف غرب رفته وجانب قندهار روانه شده عساکری برای پشبردمرام خود گرد آورد و بعد ازمدت کمی احوال رسید که شاه شجاع دوباره دارای قواتی شده و آماده جنك است
البته خیلی عجیب بنظر می آید که محمود بعد از فتح نباه در کابل قرار گرفته و بدون آنکه فتوحات خودرا تعقیب نماید برجا بنشیند ولی شايدمذ كور دلائل خوب و متینی برای این مباحث خود داشت حیس میرعلم خان نورزائی تائید جدی بخشیده و در بين سرداران آنم كنوع اضطراب تولید كرد و انقلابی تحت قیادت عبدالله خان پدر میرعلم خان بوقوع پیوست قوم نورزائی در صدد گرفتن انتقام خویش بود بالاتريد اين مسئله خيلی وخيم بود چنانچه افكار و خيالات واقدام آنها از طرف يحيی خان بمیزائی (برادر وزیر اکرم خان متوفی) ومبارزخان اسحق زائی و چند نفر خوانین و نجبای دیگر درانی تقویه و تائید ميشد بعد ازمدت كمي خيلي بزودی مخالفین شاه به قندهار كه اداره آن بدست شهزاده ايوب (برادر ناتنی کامران ومحمود شاه) بود حمله کردند (٢) بهر کیف هر چند شهزاده برای مدافعه مستعد شد و خواست که تشنجات شورشیا را مقیم سازد نمايدولی این را بهتر دانست كه بآنها یکجا شود چنانچه هر دو قشون متحدا داخل شهر گردیده و بزودی شاه شجاع روی صحنه ظاهر شد پیش از رسيدن او بقندهار با اینكه بشنیده حرکتا و از پیشاور وقتیکه اووهساکرش درمقر برای استراحت خیمه زده بودند بقندهار درانی که درر كاب بدقمچی باشی شاه شجاع بود مخفیانه راه بپیش او برده و خان مذكور را درخواب بقتل رسانید زيراخان مقتول نه تنها از طرفداران وفا کیش دفعاتی او بودبلکه رسوخ و اعتبار زیادی در قوم داشت بهر کیف شاه شجاع وقتی بقندهار روان گردیده بود كه عساكر مخالف اورا با خنده استقبال وبصورت بند غی خوش آمدید می گويند خيلی خوشحال شد (۳)
(١) شاه شجاع خودش بهیچصورت خواهان نبود كه دوباره اقدامی بکند زیرا اومید انست که دراثر خیانت كه طرفداران او باو نمودند مغلوب شدو میترسید كه اقدام ثانی او نیز چنین خاتمه یابد ولی بعد از آن طرفداران وفا كيش اورا مجبور برفتن به قندهار ساختند كونولی جرنی تودی نارت آف اندیا جلددوم صفحه ٢٦١ .
(۲) قرار نظرية فریزر قندهار درین وقت بدست پردل خان( برادر فتح خان) اداره می شد که قيصر را از آنجا اخراج کرده بود فریز انقلاب عبدالله خان را ابعد از تسخیر كند(هستری آف دی افغانز (صفحه ١٤٢ )لا كن بیانات مفصل كونولی وجود آنرا ثبوت مينمايد) جر نى تود نارت آف انديا جلددوم صفحات ١-٢٦١) علاوه آقین نیز كه اشاره به این شورش منما يد نظريه كونولی را تائید میکند تالیف برزان اند یا صفحه ٣٤٠) باین همه میتوانیم بگوئیم که نواب اسد خان حاکم قندهار بود و شهزاده یونس را باخودهمراه داشت (تاريخ احمدشاه درانی صفحه ١٦٣) شيرازی نیز همانند فریزر اشاره راجع به انقلاب عبدالله خان می کند .
(٣) كونولی جلد دوم صفحه ٢٦٣ و شیرازی صفحه ٧ .١٣


(٦٣)
وقتی شاه شجاع بقصرد اخل گردید او را بینظیر شان بدید (۱) هرچند شهزاده ایوب (۲)
از اقدامی که کرده بو مطمئن بوده و هراسی در دل داشت ولی بزودی از وعده های خوش و امیدهای
گوارائی که شاه شجاع باو میآورد، که در طرفداری شاه شجاع برای خود مشاهده میکرد شکوك
و تردیدات او را از بین برداشت و او را متسلی و مطمئن ساخت در ظرف کمی شاه مخلوع در اثر
طرفداری در زائیها و اخلاص و عقیدت خوانین و سرداران خویش خویشتن را در راس قیادن
یک عده بزرگ قشون مسلح و منظم دریافت اگرچه شجاع در قلب قبایل درانی جاه داشت
و محمد شاه ازین فایده محروم بود ولی اول الذکر کدام شخص برجسته بطرفداری خود در آنجا
نداشت در حالی نگاه آخر الذکر مانند فتح خان کسی را با خود همراه داشت که در راس
طرفداران او قرار گرفته و معتمد بزرگ او بود (۳) و این ندارد بگریز مهم چنانیکه
شاه شجاع نمی ترسید و توقع نداشت خیانت دسیسه کری او را از جانب کسی که گرفته
بوده محروم ساخت . وقتی دو قشون آماده جنگ شدند در موضع چکان صالو خانه اسحق
زائی (٤) بمسافت سه وار بر عکس دشمن پیوست و اغتشاش بزرگ و در نظم جمعیت
قشونی شاه شجاع تولید کرده .
فتح خان از اشخاصی نبود که از این چنین مواقع بدون استفاده بگذرد چنانچه فورا
به قطاره ای غیر منظم دشمن حمله کرد و در کلی آنها را تار و مار ساخت (٥) بهر کیف
شاه شجاع خوشبخت بود که بزودی بگریخت و سرعت جان از معرکه در برد چنانچه
بطرف اندس رفته و در بکر Baka آرام پور نموده و بتاریخ دوم ماه فروری
١٠١٠ خود را به راولپندی رسانید (٦) روز دیگر مراجعت سنگ پیوسته و با وصفی خوب
در خوشاب (۷) پذیرائی شد . (۸)
(۱) شیرازی (تاریخ احمد شاه درانی صفحه (١٣٧)
(۲) قرار نظریه شیرازی شهزاده یونس با شاه شجاع یکجا شده و نواب اسد خان را گریختن
مجبور ساخت صفحه ١٦٣-٤
(۳) قرار نظریه شیرازی کامران برای مقابله شاه شجاع فرستاده شده بود لاکن افغان
گمان میرود که بایست فتح خان با او همراه باشد صفحه ١٣٧
(٤) شیرازی می گوید که صالون خان در اثر توطئه و سازش پر دل خان چنین کرد
صفحه ١٣٧ اینکه پردل خان در قندهار بمقابل شاه شجاع جنگید از اظهارات فریره
می گوید (پردل با قوای فوق العاده بر شجاع حمله کرد تائید میشود هستری آف دی
افغان صفحه ١٤٢ .
(ه) اگر نظریه فریر در باب تاریخ وقوع این جنگ در قندهار قبول کنیم چهار ماه
بعد از واقعه تبله واقع شده است هستری آف دی افغان صفحه ١٤٢ - موگ نیز هم چنین
می گوید دی آر می آف دی اندس صفحه ٣٩٤
(٦) کونولی (جرنی تودی نارت آف اند یا صفحه ٣٦٤ )
(۷) پر نسیپ و دیگران کور ملاقات مذکور را در خوشاب و آتکهم و شیرازی در
جهوال نشان میدهند دی هشتری آف دی سکو صفحه ۱۵۰ و تاریخ احمد شاه درانی
صفحه ١٦٤
(۸) پر نسیپ (اوریجن آف دی سکه پاور اندی پنجاب صفحه (۷۹) رنجیت شنگا برای
استقبال شاه مخلوع برآمد و يك مهمانی یکهزار و دوصد و پنجاه روپیه به خیمه وفرستاد .


(٦٤)

شاه شجاع برای ده روز در خيمك ماند. وبعد از آن نزد فاميل خويش به را ولپندی رفت
بهر صورت در پنجاه دوباره از پيغام عطا محمد خان حاکم باغی ايالت کشمیر که او را برای
كوشش و بستگی بمقصد تصاحب تخت و تاج از دست رفته اش نموده بود خوشحال گرديد
ازین رو دل گرفته و طرف پشاور روان گردید و بعد از آنکه از ا دس در ۲۰ ماه مارج
گذشت بسلامتی (۱) بفاصلة تقريبا هشت ميل بالا تر از اتك بمنزل مقصود رسید.
چون بمجرد رسیدن او حاکم شهر محمد عظیم خان فرار بود بدون اشكال شهر را متصرف شد
(۲) شهر پشاور تا مدت سه ماه در سال دو دست شاه شجاع باقیماند تا آنکه محمد عظیم خان با عسکر
بزرگی از کابل مراجعت نموده و بعد از آن يك شكست ماين در جمرود شاه شجاع را دو باره
مجبور ساخت که از اندس گذشته و بر اولپندی بر ود .
باز هم در دسمبر سال ۱۸۱۱ شاه شجاع اقدام جنگی کرد در را ولپندی با دسته خوانین
کنی زئی و یوبلزئی از قبیل جهاندادخان سماندر خان وموسى خان الکوزئی که با نفری زیادی
به نزد او فتند به او پیوستند .
و ازین رو برایش امیدی پیدا شد که قصد پشاور کند عنا نچه با قشون خو ش بحسن آباد
و از آنجا براه اتك بعد از عبور اندس بحدود پشاور آمد محمد عظیم خان با برادر خویش
عط محمد خان مقابل او رفتند اگر چه در مرحله اول جنگ عطا محمد خان بقتل رسید ولی مرگ
او فراری در دلیری و ثبات برادرش وارد نیاورد چنانچه محمد عظیم خان با متانت و شجاعت
زیادی جنگیده وقشون شاه مخلوع (۳) را برهم زده مجبور به عقب نشینی در را ولپندی ساخت
بهر صورت در بهار سال ۱۸۱۲ شاه شجاع از دعوتی که از طرف عطا محمد خمار حکمران ایالت
کشمیر برایش رسید که بکشمیر بیاید فرحمان گردیده و جر وشور آن را قبول نمود.
(٤) عطا محمد خان قشون زیادی علاوه بريك دسته خوانین افغان تحت اداره دیوان نندرام
بریش فرستاد و بگرانی که از سلطنت محمود شاه داشت در را ولپندی بايك هزار سوار باویکجا شد
بعد از جمع آوری تقریباً دو هزار و پنجصد سوار شاه شجاع بطرف پشاور متوجه شد بار دیگر
محمد عظیم خان به مقابلة او پرداخت لیکن درین دفعه حکمران بارکزائی مجبور شد که فرار
(۱) در این وقت رنجيت سنك حملة بر ملتان كرد كه اکام شد (بر سبی صفحات ۱-۰) معلوم
میشود که این اقدام به مصلحت شاه شجاع شده باشد که او میخواست رنجيت ملتان رافتح وبناو
بسپارد مگر یگوردی هستری آف دی سکهز جلد اول صفحه ١١٦) .
(۲) محمد عظیم خان با معاونت پردل خان رئیسانی برای مدافعه شاه شجاع گرفت ولی
شاه مخلوع از اینکه چند نفر از عساکر او را طرفدار خود بسازد کامیاب ومحمد عظیم خان
مجبور بفرار شد ( شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٦٤ ) .
(۳) شیرازی صفحه ١٦٥ قرار نظرية كو الى جنگ مذکور در آ کوره واقع شد حری
تودی پارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٢٦٥)
(٤) قین نا یف ابر زان اند یا صفحه ٣٠٥ عطا محمد خان از آزادی خود ترسیده برادرش
جهانداد خان را در اتك نزد شاه شجاع فرستاد و گفت که اگر قلعة منکور ا برای جهانداد خان
بگذارد تخت را برایش خواهد گرفت هوگ دی آرامی آف دی اندس صفحات ٥-٢٩٤

عروج بار کزائیها ۱۰۰۰ جلد بچاپخانه محمد احمد علی بر محمد اعظم بن رجب علی ۷۲ نمره ۳۱


(٦٠)

اختیار کند وليكن بل گریخت شاه شجاع فاتحانه داخل شهر پشاور گردید و به حکمرانی
شروع كرد وقشون خویش را مرخص نمودولی این کار به ضرر او تمام کردید عطاء محمدخان
فرصت را غنیمت شمرده مخفیانه درو ان نندارمو برادرش جهاندادخان را به رفتن پشاور
أمر نمود که ظاهرأ از شاه شجاع اجازه خواهند که عسکری برایش جمع آوری نمایند ولی در
حقیقت اسباب دستگیر کردن او را فراهم آورند . خواهش مذکور از طرف شاه شجاع بدون
تردید و تا خیر پذیرفته شد. و عسکر جمع آوری شد و پیش از آنکه شاه شجاع موقعی برای
اصدار امر بیایی میابد تمام قشون مذکور پیش روی بيا لاحصار شهر پشاور ایستاده بود
و بعضی از سپاهانی که مامور این وظیفه و داخل شهر رفته وتد او را دستگیر نمودند شاه شجاع
قرار امر جهاندادخان به اتك برده شد که برای چندی در آنجا تحت حفظ بود و بعد از آن
بكشمر فرستاد شد (۱) گرفتاری شاه شجاع شاید در اثر روابط مخفیانه
او با فتح خان (۲) بوده باشد و يا اينكه حاكم كشمير مرگ حزن انگیز پدرش
را از طرف شاه شجاع میدانست (۳) و قتيكه فامیل شاه شجاع از این مصیبت اطلاع
یافت از ترس اینکه مبادا اشد شجاع آسیبی برسد با خاندان پادشاه و به همراهی
شاه مخلوع (٤) عمو بتاريخ نمبر ۱۸۱ بلا هور بفرار و نسبت سنگه متوسل شدند

(۱) شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحات ٦-١٦٥. اظهارات کنینگهام پرنسپ باشیرازی
موافقت میکند دی هستری آف دی سکهز صفحه ١٥٢ و اوریجن آف دی سکهز پاوران دی پنجاب
صفحه ۹۲ لیکن کولونی میگوید که شجاع دستگیر شد وقتی که به کشمیر رسید جورتی بودی
پارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۲۹۰. قرار نظریه بورنس شاه شجاع راعطاءمحمد خان
دستگیر و باخان و شوکتی او را در اتك محبوس کرد و وقتی به کشمیر رفت محبوس
شاهی را با خود برد(فریز مشتر ی آف دی افغانو صفحه ١٤٢) اظهارات موك از همه بيشتر
دلچسپ است جهاندادخان امتیاز قلعه اتك را ز شاه شجاع گرفت و بمهاران پادشاه مخلوع
به شهر پشاور رفت تا در قبضه او بودلیکن چنان پیشنهاداتی راجع به اطاعت به شاه شجاع نمود که
او نمیتوانست آن را به پذیر د عطامحمدخان از مقاومت شاه شجاع در مقابل خواهشات خویش
خبر گردیده او را دستگیر نموده به کشمیر برد دی آرمی آف دی اندس صفحه ٣٩٥
(۲) کولونی جلد دوم صفحه ٣٦٥
(٣) کتاب فوق صفحه فوق
(٤) زمانشاه و فامیلش قبلا در آخر سال ١٨١١ بلاهورپناه بردند ولی چون سلوك خوبی
ندیدند دوباره بر ولپندی مراجعت کرد. وریچن آف دی سکهز پیاوران پنجاب مولفه
پرنسب صفحه ۸۷


(٦٦)

تا آنکه در باره رهایی شاه شجاع کاری بکند (١) رنجیت سنگه، فوراً وعده این معاونت را بخانم
شاه شجاع داد ولی در عوض شرطی در میان گذاشت که بایست فرار آن خانم مصیبت زده
الماس گرانبهای «کوه نور» را به رنجیت سنگه انعام بدهد و باین ترتیب تشکر خدمت
دلیرانه او را بنماید. بنا بر این چندی شاه شجاع را فراموش و دربارۀ گداوشات محمود شاه
که اکنون دوباره بکابل رفته است صحبت کنیم محمود باز هم همان محمود سابق بود. از
مصائب و بد بختی های گذشته درسی نگرفته بود و بدون آنکه بوظائف اصلی خویش بپردازد
وقتش را به عیش و عشرت می گذرانید که در نتیجه سرداران و غراپیر وا آمدند آهسته رنجیده ساخت
چون تاج و تخت را در اثر کوشش ها و مساعی بارکزایی ها تصاحب کرده بود تمام امور و اداره
را به خوانین قبیله مذکور که خیلی طرف اعتماد او بودند گذاشت چنانچه فتح خان را وزیر خویش
ساخت (۲) در اثر این اعتماد شاه سردار بارکزایی نیز بدون آنکه فرصت را از دست بدهد حتی
المقدور می کوشید تسلط و اقتداری را که مملکت در زمان احمد شاه و با داد معروف خویش
داشت دوباره کسب کند ولی در ذیل این نصب العین پیشرفت اعتبار و رسوخ و بالاخره مفاد
فامیلی و قبیله وی خود را فراموش نمی کرد مورد شبهه است که فتح خان بازرگ مدوزائی ها
را از جرم حبس پدرش پاینده خان عفو کرده باشد و این شخص در وجود محمود شاه بسیار سهولت
چیزی را می یافت که توسط آن مفاد از دست رفته و حق حکمرانی بارکزایی ها را دوباره با آنها
عودت دهد علاوه بر آن وضعیت مفکره ای مطلق العنان شاه شجاع و بد بختی های متواتر او در مقابل
اعمال بد محمود و پسرش کامران آخرین ارتباط سدوزائیها را خاتمه میداد وقتی این شخص
اداره امور و اقتدار را بدست گرفت وزیر با خوانین درانی که طبعاً با اجراآت ومفاد او مخالف
بودند مور نیا مد، این اشخاص عموماً دارای لیاقت و کفایت و وضعیت جدی بودند ولی این صفات با
سادگی که طبعاً در درانی ها وجود دارد توأم بود فتح خان بشدت پابر می هر طوری شد
کامیاب گردید که از اقتدار آنها بکاهد. د از آن حکمرانی ایالت را به برادران متعدد خویش
سپرد که آنها نیز به فعالیت جدا به زمام امور و مهام مملکت را بدست گرفته و به اجراآت شروع
کردند. پردل حکمران ولایت قندهار. سلطان محمد خان حاکم حکومت پشاور، شیردل خان و
و کهندل خان حکمفرمای غزنی و بامیان گردیدند. (٣) و صمدل خان که در شکار پور بسر می
برد به اداره امور ولایت بلوچستان تقرر یافت. برادران دیگر یا تحت اداره سردارهای فوق
الذکر و یا اینکه برای آنکه در کابل با فتح خان معاونت نمایند مشغول کار بودند، دوست محمد خان

(۱) - صفحه ۹۲ کتاب فوق کوئونی جرنی تو دی نارت آف اندیا «جلد ۲ صفحه ٢٦٠ اسکيون
در اینکه می گوید فامیل شاه شجاع در سال ۱۸۱۱ بلاهور پناه گزین شد بغلط رفته »
(افغانستان صفحه ۹۰ )
(۲) فریر هستری آف دی افغان صفحه ١٤٠
(۳) رای پلو درین نقطه اختلاف داشته میگوید که کهندل خان حاکم قندهار مقرر شد (جوزف
آف دی پایتکل مشن تو افغانستان صفحه ۸۳)


(٦٢)

نیز در جمله اشخاص اخیرالذکر قرار گرفته بود که اداره کلی فامیل وزیر (۱) محمد عظیم خان،
نواب جبار خان و نواب اسد خان بدست او بود. بهر صورت در امنیت دو ولایت هرات تنها ایالتی بشمار
میرفت که بدست شهزاده از خاندان سلطنتی باقی ماند و انهم ازین سبب بود که قوای فتح خان متشتت
و بدیگر اطراف پراگنده بود و نمیتوانست فیروز الدین را از حکمرانی اش بر طرف بسازد (٢)
بهر كيف خیلی عجیب است که شهزاده کامران در زمان محمود شاه دارای مقام و رتبه نبود ولی محض
بدست خود خویشتن صاحب حکومت قندهار ساخت و آن چنین بوقوع پیوست که کامران که در قندهار
با محمود شاه یکجا شده بود با او بکابل مراجعت نمود در حالیکه پسر کاکایش شهزاده قیصر از
قندهار اخراج و در عوض اینکه وضعیت شورش واقعیش را مانند شاه شجاع بخود بگیرد تابعیت
و اطاعت محمود شاه را قبول نمود، از نینوا و نیز در کابل و تحت حفظت و نظارت مخصوص فتح خان
بود. بهر كيف کامران متوز قلبهای جزئی برای قیصر در دل داشت زیر اقیصر چند مرتبه او را در
اشغال شهر قندهار ناامید ساخته بود باری از شهزاده
چندین دانه الماس که در تصرف پسر کاکایش بود گرفته ورزلی که از قندهار میگریخت بدون
آنکه عائله آنها را با خود بیاوری بجا گذاشته بود. چون محمود شاه ازین مسئله اطلاع یافت فوراً
امرداد که او را آزاد نمایند که این مسئله چندان برای شهزاده کامران گوار انبود و بعد
چندین وقتی با قیصر در باغهای شاهی مواجه شد دشنام های بدی با و داد. قیصر در مقابل
این دشنام های غلیظ تاب ناورده و با کامران در آویخت که در نتیجه قیصر بچوب بر زمین
افتید. کامران در این وقت بحکومت قندهار مقرر شده بود لیکن نظر بپشنهاد فتح خان که گفته بود
شهزاده طبعیتی درد که برای حکومت موافق و مناسب نیست محمود چون
مسئله مذکور عملا مشاهده کرد از مقرر و فرستادن بحکومت قندهار خود داری نمود. این
مسئله انعکاس بدی کرده و کامران قلیلا روز برو نمیده خاطر ساخت چنانچه بعد از آن
در هر توطئه و سازشی که بر علیه و برای سقوط فتح خان میشد شامل میگردید . (٣)

(۱) فریزر مستری آف دی افغانر صفحه ١٤٨. موهن لال میگوید که یقینا و تبه او بالاتر ازین
بوده چنین مینوسد «چون صفات مهارت و ثبات او در جنگ و جنرالی منحصر فرد او با کاردانی و
اداره امور، پیش بینی و فکر خوب بالیسی متین در جپای دوست محمد خان دیده میشد محمود شاه
و وزیرش بوجود او خیلی احتیاج داشتند ازین رو بعد از وزیر رتبه او قرار گرفته ولی در
حقیقت از وهم بال تر بود (لايف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفه ٧٠) میسون نظریه
فوق را تائید و میگوید دوست محمد خان معیت قریب به برادرش وزیر بوده و خویش او نه بلکه
محتاج الیه او بشمار میرفت و حتی مشروبات و چلم را نیز او برایش تیار میساخت جرنی ان بلوچستان
افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ۱۸

(٢) فریزر صفحه ١٤٨.

(۳) مستری آف افغانر صفحات ٧-١٤٦- این واقعات باید عینا در شروع سلطنت محمود
بوقوع پیوسته باشد زیرا بعدها وقتی کامران که مقابل شاه شجاع فرستاده شده بود
در کشیدن شاه مخلوع کامیاب شده بود و قرار خواهش محمود خودش تخت آنجا را اشغال
نموده بود شیرازی تاریخ احمد شاه درانی. کولونی نیز بهمین فکر است که کامران
تخت قندهار را تصاحب نمود جرنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٢٦٥


(٦٨)

بعد از چندی اقامت در کابل محمود شاه و دربارش به پشاور رفتند این سفر و نقل مکان تقریبا در حدود آخر سال ١٨١٠ و یا ابتدای ١٨١١ بوقوع پیوست قبلا گفتیم که فتح خان به مجرد اقتدار داخل عملیات برعلیه دشمنان خویش گردید و بهر طوریکه میشد خواه به شدت و خواه به مدارا آنها را یکی بعد دیگری از پای درانداخت یکی از برجسته ترین مثابه ئی که میتوان برای ثبوت این امر ارائه کرد مسئله قتل مرزا علی خان بود. این شخص در ابتدای منشی محمد عظیم خان بود وقتیکه دربار شاهی به پشاور رفت (١) محمد عظیم خان منشی خویش و جبار خان را فرستاد تا به دیره غازی خان رفته و به جمع آوری مالیات پردازد. چون منشی مذکور شخصی باطنات آمیز داشت و شخصی دور فکر بود بمردمان این منطقه طوری پیش آمد که طرف محبت و اعتماد آنها قرار گرفته و دريك روز به جمع کردن شش لك روپيه موفق گردید و اين مسئله از کاميابی هائی بود كه ابداً نظير آن در سابق دیده نشده بود. محمد عظیم در اثر این فعالیت تمام اموری که بدست او بود باو سپرد و او نیز آقای خویش را دارای ثروت و تمول زیادی ساخت که در نتیجه دوست محمد خان و دیگر برادران از وی متنفر گشته از بن و مفاصل به گوش وزیر رسانیدند که مرزا علیخان ازین کار روائی های که در پیش دارد مقصدی دارد و آن اینست که میخواهد تمول و اقتدار آقایش را روز بروز زیاده تر ساخته و در آخر کار او را بر تمام برادران تفوق بخشد. و خصوصا ازین رهگذر اقتدار فتح خان را کاسته و آنچه از دست محمد عظیم خان تنقل دهد از قضا وقتیکه دربار به پشاور آمد وزیر مرزا علیخان را خواسته و فرستاد تا مبلغ لك روپیه از محمد عظیم خان گرفته و بیاورد که در مصارف قشون کشی کشمیر صرف شود. میرزای مذکور بعد از ترغیبات زیادی محمد عظیم خان را راضی ساخت که مطلوب برادرش را برایش بفرستد ولی بدبختانه خودش در همان شب وقتیکه فتح خان حسب معمول رفقای شراب خویش را گرد آورده و غرق نشه بود از دشمنان میرزا بگوشش رسید که محمد عظیم خان به تحريك منشی خویش امر وزیر مخالفت میکند و فعلاً بنای دستت در صدد چاره او برآمد. (٢) چون وزیر ازین اطلاع خیلی متوحش گردید، فوراً دوست محمد خان را خواسته و امر نمود که وظيفة خطیر قتل مرزا علیخان را بزودی با تمام برساند (٣) دوست محمد خان نیز بدون تعلیل و تأخیر اسلحه برداشته با شش نفر دلاور از زیر دستان و همسفران خویش بسرعت رفت و بر سر راهی که بین خانه مرزا علیخان و دست محمد خان وجود داشت نشسته و منتظر ورود او گشت وقتیکه مرزا از راه میگذشت دوست محمد خان سلامی باو داده و توجه او را بخود جلب نمود و با او داخل مذاکره شد چنانچه در ضمن حرف زدن ناگهان خنجر خویش بین دوشانة او فرو برد و بعد ازان

(١) میسون جورنال بلوچستان افغانستان ابتدای پنجاب جلد ٢ صفحه ١٩ خالی از دلچسپی نیست که بدانیم که شهزاده کامران درینوقت در پشاور بود. موهن لال لايف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٧٠
(٢) موهن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٧٢
(٣) لایف اف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٧٢، قرار نظریه میسون فتح خان دوست محمد خان را نخواست لکن در حالت نشه گفت «آیا کسی خواهد بود که بلحاظ خدا مرزا علیخان را کشته و مرا از خطر محمد عظیم خان نجات دهد» و چون دوست محمد خان حاضر بود گفت که آیا او را بکشد وزیر جواب گفت «اگر میتوانی» جورنال بلوچستان، افغانستان ابتدای پنجاب جلد دوم صفحه ١٩


(٦٩)
اور ا از اسپش پائین انداخته وتیکه تیکه نکرد . (۱)
محمد عظیم خان از وقوع این جرم سندین خیلی متاثد شده و بصورت فوری برای جنگ ترتیبات
گرفت در عین زمان دوست محمد خان نیز بسرعت خودرا نزدوزیر رسانیده واز انجام کار ظالمانة
فوق او را مطلع س خت در ضمن مذاکره فکرشان متوجه نکته شد که شاید محمد عظیم خان را پورت
این جرم را به محمودشاه داده واز و مطالبه نماید که کسانیرا که در توطئه وقتل اوشرکت
داشتند مواخذه نماید (۲) فتح خان از ین رو محمد رحیم خان عطاء الله خان وشاه غازی ولاور با
قرآن کریم نزد محمد عظیم خان فرستاد که بلحاظ کتاب مقدس او را عفو نموده و نگذارد که این
مسئله باعث سقوط اعتبار فتح خان بشود و با یست با و خاطر نشان کنند که تباهی فتح خان بسی
مصائب را بر مال وعیال و دارائی وعزت خاندانشان وارد خواهد کرد محمد عظیم خان از فرط
تأثیر به قرآن کریم احترامی ننموده واز گفتن مسئله مذکور بشاه استنکاف ورزیدولی
اینقدر که در درجه عصبانیت او کاسته شد بهر کیف چند روز بعد فتح خان و دوست محمد خان
ملاقاتی از و نمود (۳) واز و عفو خواستند و ندامت خود را درباره قتل مرزا علیخان
اظهار داشتند بعد از ان هر سه نفر برخاسته نزد شاه رفتند تا او را از جریانات
اطلاع بدهند و باو گفتند که این جرم سنگین مورد عفو و اغماض واقع شده و برادران با هم
یکد ل ویگجان گشته کدورت آنها رفع گردیده است (٤) بعد از آنکه محمد عظیم پولپرا
که فتح خان از و خواسته بود فرستاد و د ترتیبات قشون کشی به کشمیر گرفته شده
بود (٥) و این قشون کشی برای آن بود که مکمر خان ایالت کشمیر رانك را برای آنکه
در آخر ین قصدشاه شجاع برای تسخیر پشاور (٦) معاونت کرده بود سرکوبی نماید
بعد از آنکه تمام لوازم و ضروریات لشکر کشی مهیا گردید محمود بنا ریخ ٢٤ ف روری
سال ۱۸۱۱ از اتدس عبور نموده وبايك دسته قشون که از دوازده هزار افغان تشکیل
یافته بود در منطقه مذکور خیلی نا آرامی تولید کرد در اثر این لشکر کشی رنجیت سنگه که
در راولپندی بود ترسیده ومنشی خویش را نزد محمود فرستاد تا با و از قصد خو یش
اطلاع بدهد . وقتی حکیم عزیز الدین منشی رنجیت سنگه با کسانیکه از طرف محمود شاه فرستاده
شده بودند ملاقات کردایشان قرار دستور هدایت شاه با و گفتند که مقصد از ین لشکر کشی
(۱) موهن لال جلد اول ص ٧٤ میسون میگوید که دوست محمد خان يك دست خویش را به شال
کمر مرزا علیخان گذاشته و با دست دیگری خنجر را در سینه او فرو برد جلد سوم صفحه ۱۹
(۲) قرار نظریة میسون بعد از انجام امر قتل دوست محمد خان بخیمة ابراهيم خان جمشیدی
که با محمودشاه خصوصیت داشت شتافت زیر ادر پنجا او خود را محفوظ پنداشت واز هر طرف «خیمه های
شاهی محاط بود جوریزان لوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد دوم صفحه ۲۰
(۳) بعد از آنکه محمد عظیم خان از گناه آن ها در گذشته و آن ها را عفو نمود دوست محمد خان
از تحت حمایت و حفاظت ابراهیم خان جمشیدی بر آمد( میسون كتاب قبل الذكر جلد سوم صفحه ۲۰)
(٤) موهن لا ل( لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ٧٠ - ٧٥ وميسون ( كتاب
فوق الذكر جلد سوم صفحات ۱۹-۲۰
(٥) موهن لال ( لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۷۸)
(٦) پرنسیپ ( اوریجن آف دی سیکهـ پاور ان دی پنجاب صفحه ۸۳)


(۷۰)
سرکوبی حکمرانان اتک و کشمیر است و او نیز رفت تا رنجیت سنگ را از حقیقت امر اطلاع
بدهد (۱) وقتی رنجیت سنگ از خوف و هراسی که در دل داشت رهائی یافته و مطمئن گرديد يك
ضیافت و جشنی ترتیب گرفته شد و از طرفین در سردار باهم در آن شمولیت ورزیده و تعالف
ردو بدل گردیده و عده های دوستانه بیکدیگر دادند (۲) بهر کیف پیش از آنکه قشون محمود داخل
حدود کشمیر شود عطا محمد خان نماینده گانی نزد محمود فرستاده و وعده داد که سالانه سه لك
روپیه بطور باج یا ولیولد ار شده و بپردازد. این شرط از طرف محمود دووزیرش بكال مسرت
پذیرفته شده و برای گرفتن مبلغ مذکور نفری چند فرستاده و خودشان بجانب ملتان حرکت کردند
ولی نمایندگان از حکمران کشمیر سلوك خوبی ندیدند که در اثر آن پادشاه در ملتان متوسل شده
و از تحقیری که در پذیرائی خویش دیده بودند شکایت نمودند از اینرو محمود بکشمیر مراجعت
نموده و از راه عیسی خیلی بقصد محاصرة قلعة اتك باز گشت (۳) در صورت در این وقت خبر رسید که میر
اشرف و سید عطا با پادشاهی شهزاده عباس را اعلان نموده و در تفرقه ستی و ترابیش میکوشند این خبر در
قشون محمود تزلزلی انداخته و نفری قزلباش که در آن شامل بودند از شاه و وزیرش خواهش
کردند که آنها را اجازه بدهند که بکابل رفته و فامیلهای شانرا از شترستی ما حه ظنت نمایند لکن
اگرچه فتح خان و دوست محمد خان وعده مذکورا بایشان دادند ولی خواهش کردند که مدت
نکماه درین جا مانده و گوشش کنند که حکمران تسلیم شده و مطیع گردد و بعد از آن بکابل
روند. ولی تاثیر هنگامه مذکورا حدی شدید شد که قزلباشان با این تاخیر راضی نشده و بدون اجازه
و اطاعت او امرداران و افسران خویش خیمه های خویشتن کنده و بدون آنکه بکسی گوش بدهند بطرف
کابل روانه شدند چون قشون این ترتیب ضعیف و کمزور گردید فتح خان مصلحت ندید که با لشکر
باقیمانده براتك حمله کنند لذا فوج مذکورا واپس پيشاور فرستاد بعد از آن فیصله و تصویب
گردید که محمود شاه و فتح خان برای چندی در پیشاور اقامت گزیده و فعلا دوست محمد خان
و صمد عظیم خان را بکابل بفرستند (٤) در اثر مارشهای سریع و تعجیل زیاد سرداران
بار گزائی با قشون قو اباغی که بطرف کابل روانه شده بودند در مدت کمی بکابل واصل
گردیدند. درینجا معرکه شدیدی بر پا شده و ده روز دوام کرد که بالاخره شورشیان
مغلوب و مجبور باعطاء گردیده شهزاده عباس دستگیر و محبوس گردید، شورشیان بزرك
و سران بغاوت که سید اشرف و سید عطا نیز در آن شامل بودند بامر دوست محمد خان
اول الذکر اعدام و آخر الذکر ببینه روی زمین انداخته شد که فیله از بالای او گذشته
و یا مال شود (ه) اگرچه یاغیان سرکوبی دیده اند وقتی محمود شاه و زیرش بکابل آمدند
(۱) پرنسیپ کتاب قبل الذکر.
(۲) كتاب فوق صفحه ٠٨٤
(۳) مو هن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۷۸-۹
(٤) پیش از آنکه فتح خان و محمود شاه بکابل مراجعت نمایند حکومت دیره جان وسند
را با الترتیب به نواب اسد خان و نواب محمد خان سپردند.
(شیرازی، تاریخ احمد شاه درانی صفحه ۱۳۸)
(٥) موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ۸۰-۱


(۷۱)

دیدند که شورش بکلی خاتمه نیافته است امنیت کامله در ایالت مذکور حکمد فرما نیست
علی الخصوص در کوهستان آشکارا اغتشاش و بی امنی دیده می شد و ملاهای استالف به منتهای
جدیت اهالی را به انقلاب تحریک مینمایند فتح خان لشکر تهیه و با آنسمت فرستاد ولی
نتیجه آن جز اینکه مزارع و باغهای آنان را خراب ساخته و اهالی را به فقر و گرسنگی گرفتار
کند بیشتر نبود و اهالی نیز وقتی که وزیر از شهر خارج و مصروف فرونشاندن بغاوت
مالکان و خوانین ایالت دوردست تری بود باغ خودش را تباه ساخته و باین صورت ازو انتقام
گرفتند و برای آنکه ضرر اندکتر بوی کرده باشند غرسها را از پست اور باغ اور ندهند . (۱)
در مرحله اول فتح خان برای آنکه کوهستانیها را براه بیاورد به لطف و کرم
متوسل شد ولی دادن القاب و تهیه [؟] رشوت انعام هیچ موثر واقع نشد حتی تهدید تباهی و قلع
وقمع هم تاثیری نکرد چنانچه در چنین موقع کوه ها برآمده و قراری میشد هر آینه این کاتین
گذارشان دیری دوام نکرده و بالاخره دوست محمد خان حکمران حکومتی کوهستان شد (۲)
وادعا کرد که خوانین سرکش منطقه مذکور را با طاعت مجبور و تسلیم کند (۳) وقتی بالای وظیفه
محوله خویش میرفت دوست قدمی جـی سنگهه (۴) و برادرش نواب اسد خان نیز او را همراه رفتند (۵)

(۱) موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۹۴
(۲) میسون جورتیران بلوچستان، افغانستان ایند دی پنجاب جلد دوم صفحه ۲۳. موهن لال
میگوید که دوست محمدخان خودش وظیفه مذکور را بعهده گرفت لایف آف امیر دوست محمد خان
جلد اول صفحه ۹۰
(۳) تاجکهای منطقهٔ کوهستان برای دفعهٔ اول در زمان سلطنت اولی محمود بغاوت کردند و این
در موقعی بود که میرویس واعظ میخواست قوای آنها را بمقابل شاه استعمال نموده و شاه شجاع را
به تخت بنشاند تا زمان سلطنت زمانشاه مالیهٔ خویش را بدون هیچ اقدام و شکایتی به شاه
کابل می پرداختند هر چند در بین خاندان های داخلی شان بعضی بی امنیی ها دیده می شد . این
مخالفت های داخلی علت مرگ های متعدد و دشمنی های زیادی گشت تا آنکه سر تا سر ایالت مذکور
به حالت جنگ و کشت و خون متلار گرفتار گردید و این مسئله سبب شد که اقوام مذکور جنگ
جو و سلحشور گردیده و فن حرب و انداخت را بکلی خوبی و مهارت بیاموزند از نقطه نظر مذهب سنی های
خیلی متعصبی بودند و هیچ مسئله نمیتوانست آنها را از احترام به اشخاص مقدس مذهبی شان منصرف
نماید که این اشخاص دعوی داشتند که از محترم ترین و قدیمی ترین خانواده های قبایل شان میباشند
(۴) این سردار پیر سنگهه که برادر نهال سنگهه عطار یوا لابود به امیر دوست محمد خان وقتیکه در پشاور
بود رابطه پیدا کرده بود که در آنجا در جمله یکمردی که از طرف رنجیت سنگهه آمده بود شمولیت داشت
و در بین سردار جوان بارکزائی و سردار پیرسنگهه مهمانی ها و ضیافت های نهایت زیاد ولا ینقطع
در باغ نوره خا که ردو بدل شد این سلسله ضیافات به منتهای ظرافت و زیبائی کرت های زیادی
تکرار شد . وقتی چائی سنگهه به لاهور مراجعت کرد اعتما در نجیت سنگهه از و سلب شد زیرا او خیال
میکرد که از طرفداران وزیر شده است از پشاور و نیز مصلحت دانست که مملکت مذکور را گذاشته و با
چهل نفر سوار سکه به پشاور آمده به دوست محمد خان پیوست
(میسون جور تیزان بلوچستان، افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحات ۲۱-۲)
(۵) موهن لال (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۹۰)


(۷۲)
دوست محمدخان تمام مهارت و لیاقت خود را در راه طبقه که باو سپرده شده بود مبذول و مصروف نمود.
در راه وصول مقاصد خویش مجبور به لطف و انعام و هم به قوه تهدید متوسل گردید بعض خوانین و ملکان را به حلف های دروغ قرآن سوگند های غلط بدام اطاعت میآورد و در هر نقطه که این رویه نا بکار ثابت می شد و یا اینکه تاثیری نمی بخشید قواریه دیگر متوسل میشد چنانچه بین چندین نفر از خوانین کوهستان و طرفداران خود حکمران روابط مستحکمی قایم گردید. بهترین مثال این داء گستری همان است که در چهار بکار بوقوع پیوست محمد اسلم خان و باقی خان دو نفر از خوانین کوهستانی مدار قسم های دروغی به عهدی که قرار داده بودند در قلعه فیض خان صورت بگیرد مدعوشدند. دوست محمدخان غند لمین ورزید برای آن تمام شکوک مرتفع گردد حکمران حنی دج به تر با بکا، خان (Baka Khan) (باقی خان) را که از خوانین بزرگ بود عقد ازدواج در آورد بر کف وقتیکه بدین ترتیب آنها را گول زده و کاملا اعتماد آنها را کامل ساخت شرمعه بد خویش را قتل رسانیده و خوانین دیگر را نیز هنگامیکه مشغول طعام خوردن بودند گردن زده سرهای شان را جدا ساخت (۱) مثل دیگر مسئله خاهان پروان بود که در آنجا دوست محمدخان از بین آنها زنی گرفته و بعد از آنکه اتحاد و تفق را که بین خود داشتند متزلزل ساخت بعض از آنها را اعدام و برخی دیگر را از مال و منال شان بکلی محروم ساخته تاخت و تاراج نمود (۲) باین ترتیب تمام خوانین و سران کوهستان را از بین برداشت و ایندیکه از اقتدار شان کاسته می دست و پاخت ساخت .
با همه یکنفر از آنها هنوز باقی بوده نتوانست که مصدر کار شود و او عبارت از خواجه خانجی قره زنی بود که شیخ قبیله او مهمترین و بزرگترین رقوی ترین قبایل آن منطقه بشمار میرفت . وقتیکه این شخص زنده بود نگذاشت که در منطقه که و همچنان با کابل امنیت و آرامی حکمفرما شد و در برا این شخص اقتدار و رسوخ زیادی در بین منشی های آن منطقه داشت. اگرچه دوست محمدخان کوششات و مساعی زیادی برای دستگیری او بخرج داد و ترتیبات و ذرایع متعددی سنجید ولی خاین مذکور را نتوانست بدام بیاورد. قرآن بعد از قران برای او فرستاده شد ولی او چون مقاصد و خیالات و رویه حکمران را بخوبی میدانست بآسانی گول نمی خورد. دوست محمد ازو خواهش کرد که خودش بکابل رفته و اداره حکومت کوهستان را برای او بگذارد ولی این رتبه و مقام و اقتدار نیز تاثیری نه بخشید. بعد از آن سردار باو گونی حاضر شد که دختر او را بعقد ازدواج درآورد ولی باهم خواجه را نتوانست براه آورده و طرفدار خویش بسازد بعد ازین دوست محمدخان متوسل بتدریعه ای شد که باید هر طوری شود یک سر قربانی داده و در عوض سر خواجه را از تن جدا نمایند. در بین خوانین و ملکانی که با دوست محمدخان و در حضور او بودند شخصی بود که با خواجه نهایت خصومت و عداوت داشت و تا درجه آخر با او مغایرت می نمود. این خان بقتل رسانیده شد. باینصورت میخواستند به تقدیم این خدمت بضواجه ذریعه اخلاص دوست محمد خان را که

(۱) موهن لال ( حیف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ٩٦-٧ )
(۲) میسون ( جور نیز ان بلوچستان ، افغا نستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۳


(۷۳)
خروج یار محمد خان با یکصد سوار بمحاصره قندهار و صلح او با سید محمد علی و پناهنده شدن بار جب عالیه و غیره

باو داشت و خرامان دوستی ومراقت از رو نشان مدهند از ین رو خواجه خانجی با
همراهان خویش مدهوشند و برای آنکه روابط دوستی خویش را با حکمران کوهستان که
اکنون رضا شده بود با و باحترام پیش بیاید مستحکم نموده وعلامة دوستانه باهم
بنمایند . دشمن خواجه در (بایان) بقتل رسیده وموضع ملاقات نیز همین موضع انتخاب
شده بود . دسیسه وتوطئه کامیاب ثابت شد زیرا خواجه مغلوب گردیده و با یک دسته خدم
وحشم ببزرگی به بایان آمده و در دوست محمدخان بمحواوبوع کلمات واظهارات دوستانه
وخدماتی که بطرفداری او کرده بود وغرورهای چاقی وتشکرات حاضران از او بقدر این
نموده واورا بحکم پسرم محترم خطاب میکرد. با این ترتیب اعتماد اورا کامل ساخته
وشکوک اورا رفع کرد وقتی هر دو بیک خانه خواجه خانجی رادرون قلعه بردند آنکه
باو موضع کشتن یکی از خوانین را که در همین تازگی نسبت عداوتی که با خواجه داشت
بقتل رسانیده بود نشان مدهند وقتیکه خواجه بدرون قلعه داخل گردید راهند خارج
شدن او قطع شد و دیدند دیگر نمیتواند از آن جا خارج گردد جویای قلعه را بر روی طرفداران
وسپری بستند واز ورود آنها ممانعت نمودند خود او را بیک اطاقیکه میگویند توشه خانه
بود رهنمائی نمودند که بدرون آن دوست محمدخان تفنگ او را که خودش خیلی بتوصیف
می نمود برای معاینه بالاینکه به بهانه دیدن از دست او گرفت و باینصورت او را خلع سلاح نموده
بعد از آن بفرمان ترکی غلامه که قبلا مقرر کرده بود داده و فورا بحضورشان قراپاش آمده
وخواجه را بر زمین زده سراو را بریدند و بیرون در بین طرفداران او انداختند . نفرق خواجه
اگرچه بر قلعه حمله بردند ولی تا کدام گردیدند با هم تا آنکه دست صبح نزديك میشد
از اندامات خویش منصرف بگردیدند . بالاخره پراگنده شده و دوست محمد خان را
گذاشتند از فتح و کامیابی خود مسرت آمیز خویش حظ میبرد(۱) حکومت دوست محمد خان
نه تنها در علاقة کوهستان بلکه در علاقة کوهدامن نیز وسعت یافت زیرا در آن جا نیز
اقتدار خویش را قایم نمود . در يك روز در چهار یکار هفت نفر خوانین را بقتل رساند
که دو مقصد را درین کار در نظر داشت یکی آنکه امنیت را بزودی قایم سازد و دیگری
اینکه خوف خودرا در دلها متمرکز سازد (۲) سید عشرت خان موهان گال اشخص خیلی
مقتدر و با نفوذ شمرده میشد نیز همین گونه کشته شد وعلاوتا اشخاص دیگر هر چند
در قوه واقتدار ، رسوخ و نفوز خویش بیپایه او نمیرسیدند به عاقبت او سر دوچار گردیدند
(۱)میسون جورنیران بلوچستان افغانستان ابندری پنجاب جلد سوم صفحات ٣٤ - ٥٤ موهن
لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ٧ و - ٩
(۲)موهن لال كتاب قبل الذكر جلد اول صفحه ٩٩ اغلب گمان میرود که این نکته اشاره بهمان
واقعه قبل الذکر باشد که در چهاریکار خوانین را مسموم و بقتل رسانید موهن لال این دو واقعه
را جداگانه ذکر میکند لیکن میسون صرف بیکدفعه بآن اشاره میکند .


(٧٤)

اگرچه دوست محمد خان به فعالیت زیادی سر گرم از بین برد اشنان این شریرها و شورشیان
سیاسی بود، بازهم داروها یا دسته های دزدان و قطاع الطریقی را که منطقه حکومت رو بالعموم
از وجود آن ها مورد تهدید و بی امنی بود، از نظر دور نداشت و خصوصاً این دسته های سارقی
در منطقه کوهدامن که در مجاورت کابل واقع است کثرت داشت اکثراً این دزدان با سر
کردگان خویش از ساکنین بومی مناطق مذکور بودند که در وقت روز -- دون آنکه بیکسی
ضرر برساند بكمال آرامی و نهایت بی ضرری در دهات سر برده و همینکه شب میشد پیشه فتنه انگیزی
و شرارت آمیز خود را پیش میگرفتند . این مسئله توجه فوری و مخصوصی کار داشت ولی اگر
مردمان ایالت مذکوره توجهی می ورزیدند، دوست محمد خان بزیراکی دل مردانگی و مهارت
آن را تلقی نمود . چنانچه همه آنها را از اعمال و جرایمی که قبلاً مرتکب شده بودند عفو نمود
و آنها نیز در مقابل عهد کردند که تو به کرده و مشاغلی مفید ترو با شرف تر برای خود
پیدا نمایند و هر که ازین پیمان سرتابی نموده و خلاف آن رفتار نماید البته سزای اعدام وقتل
را قبولا دار شده و تحمل خواهد ! دراین صورت دوست محمد خان موفق شد که عده کثیری
ازین دزدان را از اعمال دزدی آنها منصرف ساخته با صلاحیت بسیار دجا نه مزیدی
از آنها را داخل خدمت حکومت نمود و آنانیکه باقی ماندند با وظیفه و شغلی سراغ نموده
و یا اینکه سزای شدید رسیده و اعدام شدند . در بعضی موارد دوست محمد خان مجبور میشد
که از قوه عسکری کار گرفته و این دزدان قوی را براه بیاورد چنانچه بعضی اوقات برای
این مقصد از کابل قطعات عسکری میخواست در چنین مواقع امیر محمد خان برادر – که
دوست محمد خان کوالی کابل مقرر شده بود به معاونت برادر خویش میرفت ۱ .
باری مرد نامیه معیت فتح خان با قوه از کابل حرکت کرده و داخل کوهستان گردید
که در آنجا برای چندی قوای خود را بکنار انداخته و به پیراو و شکار رفت و در آنجا
از طرف یکدسته نفری با او مقابله بوقوع پیوست که بر میگه بنام « برج شاخی » شناخته
میشد اشغال کرده بودند بهر کیف دسته عسکری چنان وحشت زده گردید که بدون آنکه
لوازم عسکری خود را بخاطر بیاورند فرار کردند . هر چند این عساکر برای قرار خویش
عذر کمی آذوقه و لوازم و مهمات جنگی را می تراشیدند ولی شاید دلایل و باعث دیگری در بین
وجود داشته باشد که آنها را فرار ترغیب نموده و عقب نشانید (۲) وزیر فتح خیلی مضطرب
بود و نمیخواست هیچکدام از شاهزادگان خاندان شاهی و یا برادران خودش دارای نفوذ
واقتداری بشوند که موقعیت او را که نزد شاه دوستدار خویش محمود که خیلی مرهون و ممنون
او بود زیر ادو مراتب او را بر تخت نشانده بود اعزاز و اشغال نماید. ازینرو پالیسی را که
اختیار کرده بود چنین بود که هیچک از برادران خود را نمی گذاشت که برای مدتی زیادی
در یک منطقه حکمرانی بگذرانند و ازین دو نویه استفاده میکرد، یکی آنکه از تمول
وثروتی که آن ها در طول مدت حکومت خویش بدست میاوردند جلوگیری نماید
۱ میبون جوریزان بلوچستان افغانستان ابتدای پنجاب جلد سوم صفحه ٢٦
۲ میبون جوریزان بلوچستان افغانستان ابتدای پنجاب جلد سوم صفحه ٢٧


(۷۰)
دیگر اینکه با نها فرمانده که اختیار عزل و نصب ، قهر و تبدیل آنها در دست او و منحصر بارادهٔ اوست. و از همین سبب بود اکثراً آنها را بالخصوص دوست محمد خان را یکدل میخواست. در چنین مواقع عموماً امیر محمد خان از او نمایندگی میکرد (۱) دربارهٔ سلوک و رویهٔ که فتح محمد خان با شاهزادگان داشت البته يك مثال کفایت میکند که آن را روشن سازد. محمود شاه وقتی که شاهزاده کامران را که پادشاه پیشتر ازو محبوس ساخته بود آزاد ساخت یکی از ان را به حیث حکمران منطقه لغمان مقرر نمود. این شهزاده بهر کیف بزودی ملک ضیاء پوشان کندر میاور شارالت او واقع شده بود بدست آورده و رابطه دوستی آنها آنقدر با شاهزاده مذکور محکم گردید که از او خواهش نمودند که در آن منطقه قلعه تاسیس نماید این مسئله از بر داشت و تحمل وزیر بلند تر و دور از شروط عرادهٔ مذکور را از حکومت مزبور منفک و معزول نمود (۲) وزیر فتح خان نه تنها در مسائل امنیت و انتظام ایالت مذکور ترك مساعی نمود بلکه در اداره و تشکیلات آن نیز اصلاحاتی روی کار آورده و بکدم در رفاه و حیات خوانین آن بز توجه نموده در تشکیلات اداری و دفترهای آن تبدلاتی نمود و خصوصا در مسائل مالیاتی و تجارتی تصرفاتی کرد و با ینصورت دست تهی کارهای ایالت مذکور را دو باره پر ساخت. در مدت کمی که شاهزاده عباس زمام اداره کابل را دست گرفته بود مسکوکاتی که ضرب زده بود نقرهٔ آن از احیار ضعیف غیر متناسب بود لذا فرمانی صادر نمود که مسکوکات مذکور را ذوب نموده و بجای آن سکه جدید ث ب زنند که دارای قیمت تناسب باشند (۳) به مجرد اینکه خزینه دولتی تا اندازه پرشد و اداره امور ، انتظامی بخود گرفت وزیر فتح خان در پی تهیه قشونی برعلیه ریاست کشمیر گردید. قبلاً تذکار یافت که شاه شجاع در ۱۸۱۲ بکشمیر محبوس برده شده بود ، حکمران کشمیر با این شاه مخلوع و محبوس سلوك خیلی غیر مناسب و از مهر با او دوری میکرد و آن برادرش محمود شاه که در کابل بود و بکمال استراحت و خوش گذرانی بسر میبرد قراریکه معلوم می شد وضعیت حزن انگیز برادرش را در کشمیر بخاطر داشت و فراموش نمی کرد و وضع اورا تفقد و تعاطف و همدردی تلقی می نمود چنانچه خود شاه شجاع در سوانح حیات خویش میگوید غرق همدردی و تفقد او سمت او بجوش آمده و بصورت فوری قوهٔ در مملکت بار گولی فرستاد و بعد از آنکه بملا حظه سعید خان را هور دیپا ول نمود زنها و فرزندان شان را اسیر ساخت و چون دانست که این مسئله نمیتواند باعث خلاصی و رهایی شاه شجاع شود تحت قیادت وزیر فتح خان قشونی بجانب کشمیر اعزام نمود (٤) بهر کیف وزیر فتح در ترتیبات خویش جدی و با تهور و به نظریه دوست محمد خان که میخواست قشون کشی مذکور
(۱) میسون جود نیزان لوچستان افغانستان اینه دی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۷
(۲) میسون جور بیزان لوچستان افغانستان ایندی پنجاب جلد اول صفحه ۲۲۶
(۳) موهن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول ۸۱ . بهر کیف خیلی عجیب است که میسون عیناً عکس مسئله مذکور را ذکر مینماید وقتیکه میگوید که اصلاحات مالیاتی و ضرب مسکوکات خراب فتح خان را قایل این ساخت که به کشمیر لشکر کشی کند . جـ ور بیزان بلوچستان افغانستان ایندوی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۷ .
(٤) کی (Kay) هستری آف دی وار ان افغانستان جلد اول صفحه ٩٥


بایست زودی خاتمه پذیرد مخالفت داشت. دوست محمدخان درحضور وزیر و دیگر خوانین
و بزرگان راجع بخوشگذرانی و کامرانی محمد شاه و وزیرش کلمات تندی بر زبان راند
و با نظریه مخالف خوانین درت کربا ظاهرا بدون کشی مخالفت اظهار نموده چیزهائی گفت دوست
محمد خان موقف وزیر و همکاران اورادر استقرار امنیت مملکت و تشکلات اداری
و انتظامات اظهار نموده و بعد از آن گفت که پایتخت ثمر آخرین ایام زحماتی را که درین
راه کشیده اند با يك فكر غير صحيح واصرار غير معقولی که راجع با سلوك با عطا محمد خان
که آزادی خود را در کشمیر اعلان کرده است ضایع ساخته و عاقبت و انجام درخشانی
را باین چنین افکار تیره و تاريك بسازند وعلاوه کرد که کشمیر یکی از آن ایالاتی است
که شاه افغان نمیتواند بدون آنکه آنرا در قبضه خود داشته باشد دارای اقتدار و قوای کافی
و عسکر منظم شده صولت وشوکت خودرا حفظ نماید. هیچکس از حضار با این اظهارات
دوست محمد خان مخالفت نموده لكن همه از گفتار او اظهار خوشنودی و مسرت نمودند
و باین ترتیب دروازه مقصدی که اینهمه را گفته کشاداب گردیده و بصورت فوری قدم هائی
در راه لشکر کشی به کشمیر برداشته شد (۱) و از طرف دیگر پلان های که رنجیت سنگهه بر علیه
کشمیر علیه مشتی که آن طرح کرده بود نزديك بتکمیل بود پسرش کرمکه سنگه مهورا
بدست آورده و خودش براثر کوششات شخصی خویش در انداختن قوای خوانین واجپای
مسلمان های جویبار و راجا و را کامیاب شده و آخرین الصاق ایالات مذکور را با خالصه
(۲) کامل ساخته بود. سرداران سکه او نقاط مختلفه که در کوه ای که بطرف جنوب کشمیر
واقع بود باشغال و بعد از حملات مکرره در این زمینه آنها را مجبور ساخته بودند که مالیه خویش
را بمقاطعات لاهور بپردازند صرف همین قدر باقی مانده که پیشرفت عمومی در خود وادی شروع
نماید واز دوستی که رنجیت سنگه باشاه مخلوع افغانی اظهار و اعتراف می نمود ، وظیفه نوع
دوستی که رهائی دادن شاهان اسیر و محبوس را از حالت هلاکت و مصیبت آنها ایجاب می نمود
دلایلی خوب برای این پیشرفت تهیه میکرد .
در عین زمان فتح خان یکدسته عسکر هشت هزار نفری از افغانها ترتیب داده بطرف رهبر
اتس (۳) فرستاد و خودش بتاريخ تقریباً آخر نومبر سال ۱۸۱۲ از امین عبور نمود. بهو
خورش این وزیر دانشمند اینگه روابط با رنجیت سنگه و یا اقلا" همدردی او را ضروری
دانست زیرا در صورت مخالفت او دچار مشکلاتی زیاد و در صورت موافقت کشمیر رایقینا و بلا
تردید فتح می نمود (٤) رنجیت سنگه شرائط ايت افاغنه را پذیرفته و نمایندگان خودرا نزد

(۱) موهن لال لایف آف امیر دوست محمد جلد اول صفحات ۸۲ - ٠٤
(۲) حکومت سکه را خالصه میگفتند .
(۳) پر سیپ او ريجن آف دی سکه ای اور ان دی پنجاب صفحه ٩٤
(٤) کننگهم هیستری آف دی سکهه صفحه ١١٤.


(۷۷)
فتح خان فرستاده خواستار شد که برای مذاکره و مفاهمه این موضوع و تبادل افکار در زمینه
پیش گیل نموده و راه‌های حمله متفقه را بر علیه کشمیر سنجند (۱) این مسئله از قبول و
تصویب شده و در ساحل جهلم (۲) بتاریخ اول دسمبر صورت گرفت. فتح خان و هژده نفر برادرش
که این ملاقات را یکی از بهترین فرصت‌ها برای قتل رنجیت سنگه خیال میکردند انجام این
شدت را خدمت برادر شان عرض و تقدیم نمودند لیکن چون فتح خان معاونت و وجود رنجیت
سنگه را در راه مقصد خود خیلی مفید و ضروری میدانست از قبول آن استنکاف نموده و باین
پیشنهاد پسندیده ای گوش نداد (۳). در این مجلس فیصله شد که رنجیت سنگه علاوه بر امداد عسکر و
قوای حربی هر گونه اسباب كمك و سهولتی را برای حمله بکشمیر از راه دره های پیر جاورا
که بتازگی فتح کرده و بدست او بود برای افغان‌ها تهیه کند (۴) و در عوض از افغانها مطالبه
نمود كه يك حصه از مالیات و ایالت کشمیر را با و بگذارند ولی وزیر دانشمند و با فراست افغان
آن را قبول ننموده و باو گفت که بعد از فتح کشمیر برعلیه ملتان باو كمك عسکری نموده (۵)
بر علاوه ثمرات را که توقع میرفت بمبلغ نه لک روپیه (۶) میرسد (۷). بر این مسائل دوازده
هزار سکه (۸) در تحت قیادت دیوان مکهام چند در سالتنج گذاشته شد – وزیر افغان باین ترتیب
از راه (پیرنجبار) بطرف کشمیر روان شد. درین اثناء رنجیت سنگه بلاهور برگشته بود.
انعقاد معیت سنگه و فتح خان میضاً بهمین معنی میداد که یکدیگر را میخواست آله دست سازند
وزیر افغان بهیچ صورت مایل نبود که بسکها را جمع بمطالبه حقوقی در فتح کشمیر اجازه بدهد
در صورتیکه رنجیت سنگه عزم داشت که بزودی که باری آنرا بتصرف خود داشت دعوی کند.
پیشرفت قشون بواسطه بباریدن يك برف زیاده تاخیر افتاد و به سلسله پیرپنجال، رسید سکه ها
که از افغانها در مقابل سختی‌های آن زمستان مردد و بین کوهسار مقاومت کمتر داشتند نتوانستند
در پیشرفت خویش با آنها برابری کنند. فتح خان بدون آنکه برای مشوره با دیدن آنها انتظار
بکشد عساکر زحمت کش و کهزاد خود را سوق داد و در فبروی ۱۸۱۳ بکشمیر رسیده شورشیان

(۱) پرنسیپ کتاب فوق و کننگهم کتاب فوق بالترتیب صفحات ٩٤ پ و ٩٥ ك.
(۲) قرار نظریه پرنسپ میسون و تریر موضع مذکور در سواحل جهلم است لكن موهن انك
را موضع مذاکرات مذکور میداند لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ١٨٤
(۳) فریر هستری آف دی افغانز صفحه ١٤٨ قرار نظریه میسون این نظریه را صرف یکی
از برادران فتح خان داشت که آنهم دوست محمد خان که و برای اظهار نظریه خویش
در باره اشتیاق از دادن کسی که خط او را اجازه میداد خود را با اقتدار دشمن در تیپ
خویش بگذارد و در حالیکه، وزیر که شاه را در آغوش مرحمت گرفته بود چشمک زده
گفته بود جور نیزان بلوچستان افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۸ .
(٤) پرنسیپ اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحات ٩٤، ٩٥
(ه) پرنسپ اوریجن آف دی سکھ، پاوران دی پنجاب صفحه ٩٥
(٦) صفحه ٩٥ کتاب پرنسپ. جرنی تودی نارت آف اند یا موالفه کونولی صفحه ٢٦٦ جلد ١٢
کتاب فریر صفحه ١٤٨ دو تریو از اننا کو بغارا جلد سوم صفحه ۲۳۷ مولفه برنس :
(۷) صفحه ۹۰ کتاب پر نسپ؛ فریر غلط کرده که گفته این مبلغ از عایدات کشمیر پرداخته شده
(۸) پرنسپ ٩٥ : فریر صفحه ١٤٨ برنس مینویسد که ده هزار سکھ، طرفداری افغانها
رفته است (جلد ۳ صفحه ۲۳۷ )


(۷۸)
را که در معاذ پیر پنچال پوشیده ون جنگ محصور عقب نشینی کرد (۱) مکھم چندوقتی دید که
افغانها چنان کردار سردار در ادوری را بوعده اینکه او را می نشان بدهد که باوز يريك جا
داخل وادی شود بر ۲۰ هزار روپیه ه وان جاگیر او بتواند داد سردار مذکور همچنین کرد .
و دیوان فصال با یکدسته عساکر داخل وادی گردیده و وقتی در سمت بقلهه شیر گره و هری پر بت خود
را رسانیده و فتح خان را متجیر ساخت لاکن دسته عسکریه که با این ترتیت خود را به نزل قصود
رسانیدند در اثر قطع مسافت در منطقه کوهستانی وسرمای شدید از کار رفته و از پین رو نتوانسته بودند
از لوازم مادی چیزی با خود داشته باشند عطا محمد خان بعد از سیزده روز مذا کره (۲)
بوزیر تسلیم شد. فتح خان با اسیر خویش رویه کرد که از در نیه معمولی خیلی بلند تر
وممتاز تر بود (۳) او را بهترین التفات شاهانه نواخت (٤) فتح خان بزودی وادی
کشمیر را بدست آورده وتوهم استكمات ابالت مذکوره را گرفت و قتیکه این خبر بلاهور
رسید باعثت سکه ها بر از غوغای نشاط شد (ه) زیرا در آن این فتح و کامیابی مساویانه
از شوکت قوای سکه وقشون افغانی نماینده گی کرده تلقی می شد. سردار سکه ها کو شش
کرد که فتح خان را ترغیب تم اس تا حکومت کشمیر را با و بگذارد لاکن وزیر افغانی خواهش
اورارد کرد (۶) و برادرش محمد عظیم خان را بحکومت آن گماشت . رنجیت سنگه مبلغ
نه لک روپیه را که قبل از فتح بر نجیت سنگه وعده داده بود بزیو ادار نشد (۷) فتح خان
(۱) پرنسب اور يجن آف دی -کهه پاور اودی پنجاب صفحه ۱۹۵ فریرمی گوید که کشمیری ها
اولا از طرف فتح خان و بعد از ان از طرف برا درش کهندل خان که بواسطه یک دسته سوار آنها را
از موقع شان بفرار مجبور ساخت مورد تهدید واقع شده به ودند هستری آف دی
افغان صفحه ۱۴۹.
(۲) فریرا هستری آف دی افغان صفحه ۱۹ ولسن گوید که عطا محمد خان در دوت
جق شکست خورد(مور كرافت وثری پکچرز پولن جلد ۲ صفحه ۲۹۴) قرار نظر به موهن
لا ل در جنگ عطا محمد خان قشون کابل در تحت قیادت دوست محمدخان می جنگید پیشتر
از آنکه از کشمیری ها شکست بخورند تلفات جانی زیاد واقع شد و عطا محمد خان و برادرش
گل محمد خان دستگیر شدند (حیات امیر دوست محمد خان صفحه ۷۵ جلد ه) مستر گریگار
واضحا غلط کرده که میگوید عطا محمد خان بعداز شکست از شهر رانده شده و ی هستری آف
دمکهر س جلد ۱ صفحه ۱۶۹ و همچنین کونولی نیز طر فدار نظریه گریغان اوست ومیگوید
گریخت و خزینه خودرا براهی که راستا از بین کوهها به پشاور میرود با خود برد جر نل
تودی ناوت آف اندیا جلد ۲ صفحه ۲۶۱)
(۳) هر گه دی آرمی آف دی اند س صفحه ۲۹۵.
(٤) فرير كتاب قبل الذكر صفحه ١٤٢.
(ه) پر نسپ كتاب قبل الذكر صفحه ۱۹۵.
(۶) فرير كتاب قبل الذكر صفحه ۱۴۹
(۷) فرير كتاب قبل الذكر هستری آف ی افغان صفحه ۱۴۹
و کونولی جرنل تودی ناوت آف اندیا جلد ۲ صفحه ۲۶۷.


(۷۹)
اکنون بیگیم چند را ام زده داد که با او مرا جعت کرده نزد مهاراجه رنجیت سنگه برود
و تحایفی نیز با او داد بهر کیف جنرال سسکه بواسطه بعضی توطئه ی مخفانه که در بین
او وا مرای فتح خان و بوداشت از وزیر خواهش کرد که آنها را از آزاد ساخته و بگذارد
که بخانه های خود بروند. دوست محمد خان که مخالف نظریه رهائی امرابود بر ا درش
را از این اقدام که مطابق سیاست نبود خبرداد. وزیر در اثر ترغیب مکهوم چند که میخواست
غلام محمد خان درا با عساکر سیکهـ بدربار رنجیت سنگهـ ببرد
رها و با واجازه رفتن داد (۱) در اثر این حیله و فتح بود که شاه شجاع آزار گردید . قرار
نظریه پرنسیپ او خودش اسباب نجات خود را فراهم آورده بطرف لاهور گریخت و بعد از
آنکه از کوههای پیرپنجال گذشت موقع یافت که خود را با عسکر سکه ومكهم چند یکجا
نموده و با آنها بلاهور برود(۲) قراریکه خود شاه شجاع میگوید حکمرانان کشمـ روه تی اورادر
عوض صبحت و كمك كه بعد از همه وقت ا فشرن فتح خان ارار دیده بود منظور نبود بعداز
این شکست دراثر تهدید وزیر افغانی عطا محمد خان با اسر مخود مسوولیت نموده شاه شجاع می
نویسد. دوانمردیه که نجات او بدون معاونت مـ امكان ندارد از مجاس مـ آندوسر برهنه يك
دست قرآن وبدست دیگر شمشیر رفته وزیر ساسنی در گردن از ما عفو خواسته وکاسنقد را بما شفیع
آورد»(۳) شجاع اور اعفو کرد و توصیه کرد که فتح خان تسلیم شود و نوصیه خان کرد و در اثر
این کار وزیر افغانی و دیوان سکھه شاه شجاع را اجازه دادند که بلاهور برود (٤) بهر
كيف اين نظایه را مورخین و سیاحین دیگری تم نمی کنند . کونولی عقیده دارد که فتح
خان واسطه آزادی شاه شجاع گردید او می گوید که وقتی که فتح خان و مکهم چند به پایتخت
ایالت کشمیر رسیدند با طلاع یافته که هند شجاع در یکی از قلعه هـ ی مح ر محبوس است از نرو
وزیر افغانی او را آزاد ساخته و با و پیشنهاداتی کرد ولی شاه شجاع چون میدانست که
باید نبایست بوزیر اعتماد نماید گفت که با دیوان سکھ بلاهور میرود کدر آنجا بافامیل
خویش یکجا شود (ه) نظریه کونولی راهو که بر تائید میکنه زیرا او میگوم که آزادی
شاه شجاع از مبحب ار طرف هر دو پارتی یعنی افغانها وسکدها صورت گرفت و علاوه میکند که بعد
از آزاد بودن بشاه شجاع گفت که و دیوان سکه راه ا با او بکابل مراجعت نماید تا اسباب رفاه او
رافر هم آوردولی شاه شجاع اوامتداد ننموده و از خیانت ترسیدوشـ شجاع خواهش وزیر را در
سال(۱۸۰۳) رد کردولی با فعـوزیر انقدر در بن امر مصـ بود که پیاده بشاه جلو کرده وفاصله
زیادی از دمتن اسپ او گرفته و با او میرفت و او را در حالیکه ازو وداع نموده شهر را میگداست
بقبولداري مقصد خویش ترغیب و تحیص نمود لکن شاه شجاع آنچه را بکه ا م و پیش کرده
بود مقبول نمود رو ترجیح داده با شیر اوجی آندما یعنی دیوان مکهوم چند همراه گردید .
(۱) موهن لال لایف آف امیر دوست مـ حـمـد خـا(۱)صفحه ٨٥ ٠ ١٨٦
(۲) پرنسیپ اوریجن آف دي سكهم پاور آن دی پنجاب صفحه (۹۳) .
(۳) كرستنري آف دي ارلي فلر اسنان جلد (۱) صفحات ٩٥- ٩٦
(4) » » » » » » » ٩٦٠١٠٧
(٥) كوونى جوي ترذى ذرت آف اجديد هـ دلو تسفحه ٢٦٧


(۸۰)
لاهور رفت (۱) .گریگور نظریه دارد که صرف دیوان سنگ باعث نجات و خلاصی شاه شجاع
گردید و میگوید « خانم شاه شجاع الملک که عموماً بلقب وفا بیگم یاد می شد
کوه نور را بمحکوم جهانداد که شوهرش را از بند رهایی بخشد که در آنوقت نزده طامحمدخان
محبوس و در دیوان شاه مذکور را رهایی بخشیده و با خود یکجا لاهور برد » (۲) قراریکه
قبلاً تذکار یافت دوست محمدخان برادرش فتح خان را از گذاشتن و آزاد کردن المامحمدخان
برادرعطا محمدخان منع نمود و او را از عاقبت وخیم آن اطلاع داده بود ولی وزیر رأی او را
نپذیرفت ولوبا بالاخره موقعی رسید که وزیر از خطای خویش متأثر و از کردهٔ خویش پشیمان
گردید زیرا غلام محمد ان در اثر تحر یک وقت ور نجت سنگه به برادر سومی جهانداد خان
که قلعه اتک را در دست داشت اصرار نمود که قلعه مذکور به رنجت سنگه بسپارد شد
(۳) درعوض این نقطه مستحکم که بدره اندس حکمرمها بود جهانداد خان بغوض زیادی
يك «جاگیر» را در پنجاب قبولدار شد. (٤) اذا در ماه مارچ ۱۸۱۳ دیباسنگه را که
او نیز در میساورت وقوت اتك بسرمی برد اجازه داد که با یکدسته عسکر که در مقابل
کام و انغملبر منزل به دا و بفورد احتیاجاً باشود گرفته و محاذ مذکور بنام
رنجیت سینکه متصرف گردد. بعد از آن حکمران لاهور حكيم عزيز الدين
۱ هستری آف دی سکیه جلد اول صفحه (٦٩) قرار بنظريهٔ بورس فتح خان او را
آزاد ساخت فریر هستری آف دی افغانسز صفحه ١٤٣
۲) دی آرمی آف دی اندس صفحه ٣٩٥
٣) موهن لا (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٨٦) کنولی میگوید
که جهانداد را فکر انتقام وحید مجبور ساخت که قلعه مذکور را فروشد) جورنی
تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٢٦٧) درد ليك پر نسیپ میگوید که او قلعه
را از دست خود برای اینکه بعد از مغلوب شدن درش ناامید گردیده و به تنهایی نمیتوانست
در مقابل فتح خان ایستادگی کند (اوریجن آف دی سکهـ پاوران دی پنجاب صفحه ٩٠)
(٤) کونولی كتاب قيل الذكر صفحه ٢٦٧ پر نسب كتاب فوق الذكر صفحه ٩٠ بهر كف
موهن لال در ین نظریه اختلاف داشته و طرفدار بیانات قیل الذکر نیست زیرا میگوید
که جهانداد خان مبلغ یک لک روپیه در بدل فروش قلعه اتک گرفت و دیگر مورخین نیز
نظریهٔ او را تائید میکنند چنانچه مسیون میگوید که قلعه مذکور در بدل مال گذاشته شده
(جورانزال اوجستان ، افغانستن ایندوی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٨) هو گه میگوید که رنجیت سنگه
این محاذ قیمتی را در بدل يك فریبانی خیلی بی قوت یعنی یک لک روپیه بدست آورد (دی آرمی
آف دی اندس صفحه ٣٩٦) فریزنیر در این نظریه شريك شده و میگوید که (جهانداد خان در بدل
يك لك روپيه اتك را از دست داد) و علاوه میکند که رنجیت سنگه نیز (وعده یی را با او کردکه
خواهشات او را متسلی بسازد) (هستری آف دی افغانز صفحه ١٤٩) ازینجا معلوم میشود که
جهانداد خان در عوض اتك علاوه بر گرفتن يك جاكير مبلغ يك لك روپيه نيز گرفته است .


(۸۱)

ودیوی داس را با قوای زیادی برای اشغال قلعه مذکور بنام خویش گماشته و فرستاد (۱)
و جهاندادخان را گذاشت که وزیر آباد را متصرف گردد (۲) وقتیکه فتح خان ازین
مسئله راجع به رنجیت سنگه اطلاع یافت خود را از شرائطی که با رنجیت سنگه در موقع
فتح کشمیر کرده بود بری دانسته حکمران لاهور به ریاکاری و نقض عهدش مطعون
ساخته و او را بغصب قلعه اتك مورد طعنه خویش قرارداد (۳) و به ورث فوری تسلیم
وتخلية قلعة مذکور را از ومطالبه نمود که رنجیت سنگه نیز بنا بر اعتمادی که بر قوه واقتدار
خود داشت استنکاف نموده و در جواب اظهار داشت که تا اورا در فتح کشمیر قر اریکه
قبلا باو وعده داده شريك نسازد راضی نخواهد شد ازین رو فتح خان برادرش محمد عظیم خان
را حکمران کشمیر ساخته (٤) واياك مك کور را گذاشته عزیمت کرد و سکه نیز که
قلعه را متصرف بودند خود را آماده ساخته و برای دفاع آن ترتیبات گرفته حاضر شدند
رنجیت عسکر زیادی به تعداد سی هزار نفر جمع نموده و تحت اداره دیوان مکهم چند، بهوانی
رام سنگه دال سنگه و غوث خان بمقابل او فرستاد (٥) برسیدن قشون افغانی سکه، بوادی
چاج که بطرف شرق اتك واقع است فرود آمده (٦) و در « برهان ، که در نزديك چشمه
بقا خانه چند میل از قلعه فاصله دارد خیمه زدند (۷) از آب دور نباشند . علاوه بر اینکه چون
بعضی کوه را اشغال کرده بودند موقعیت عسکری آنها نسبت بدشمن خوب تر و بهتر بود (۸)
قشون افغانی پیش روی اتك خیمه زده (۹) و بعد از چندی عسکره را از نقطه ترس و اوازم د چار
مشکلات نمود (۱۰) رنجیت بعد از يك كونسل حربی (مشوره حربی تصویب کرد که افاغنه را
بگذرارند. قرار امری که باو رسید دیوان مکههم چند بتاریخ ۱۲ ماه جولائی
سنه ۱۸۱۳ بطرف برهان حرکت نمود در حالیکه همیشه خطسیر خود را طوری ترتیب
میداد به آب نزديك بوده و از اثر گرمی شدید قشون خودرا محافظه نماید روز دیگر به

عروج سار كزانيها ۱۰۰۰ مجلد بسيد احمد محمد هاشم ح(احمد علی) يحي ان رجب على ٤ر ٢ و ٣١
(۱) بر نسب کتاب قبل الذکر صفحه ٩٦
(۲) م، گريگور هستری آف دی سکهه جلد اول صفحه ۱۷۰
(۳) بر نسب كتاب قبل الذكر صفحه ٩٦
(٤) فرير هستری آف دی افغان صفحه ١٤٩ کونولی میگوید که فتح خان اولا یکبار رفته
با قشون مزيدى بانك مراجعت نمود جرنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٢٦٨
(٥) موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلداو ل صفحه ۸۷
(٦) فریبر كتاب قبل الذکر صفحه ۱۵۰ وهو كه دارمی آف دی اندس ، صفحه ٢٩٦
(۷) کرامت علی (دی سکهرا بیند افغانز ) صفحه ١٦٩
(۸) فرير كتاب قبل الذكر صفحه ۱۵۰
(۹) بر نسب میگوید که در برهان خیمه زدند . اور جن آف دی سکهه پاوران دی
پنجاب صفحه ۹۹
(۱۰) بر نسب كتاب قبل الذكر صفحه ۹۹