(۸۲)

(تله) رسید(۱) و در مقام حیدر و با دسته پیش قراول عسکر افغانی که تحت اداره دوست محمد خان (۲) بود مواجه شد این دسته عسکر افغانها از دو هزار (۳) نفر عسکر ملکی مسلمان تشکیل یافته بود که یک دسته سواریان زیاد شده بود (٤) این فوج سکه که کاملا آماده و مهیا بکار زار بود برای جنگ ترتیبات گرفته و صف آرائی نمود و دوست محمد خان با دو هزار نفر ملکی خویش بر او حمله سختی نمود که از طرف سکه بغیر مدافعه شد (٥) افغانها بار دیگر بادسته سوار خود حمله شدیدی نمود که در اثر آن صف دشمن را شکسته و یک تعداد تفنگ های آن ها را گرفت .

افغانها بخیال اینکه فتح از آنها و جنگ خاتمه یافته است پراگنده شد سا غنیمتی از مال دشمن بدست آورند لکن در ینوقت مکیهم جه در حالیکه دو تفنگ بدست گرفته وبرفیل خویش سوار بود روی صحنه آمده و بر افغانها قیر کرد . سکه غلبه نموده وافغانها که از تشنگی وشدت گرمی بجان آمده بودند با ضیاع بزرگی عقب نشستند درین موقع بود که معاونت فتح خان خیلی قیمتی و گرانبها تمام می شد چنانچه سردار برای وزیر افغانی قاصدی فرستاد ولی قاصد راه را گم کرده و ابدا موفق نشد که پیغام را برای وزیر رسانیده و او را ملاقات کند (٦) متاسفانه در عوض چند نفر اشخاص بد طینت برای وزیر را پورت دادند که دوست محمد خان با تمام نفری خویش که زنده مانده بودند دستگیر شده و برای دوست محمد خان از طرف دیگری اطلاع دادند که وزیر بقتل رسیده است اطلاع دادند که وزیر بقتل رسیده است (۷) فتح خان امر داد که تمام بار های سنگین و اسباب را بسوزانند و بدون آنکه از دشمن ملاحظه کند و یا اشاره بند از اندس عبور نمود
(۱) شهامت هـی دی افغانز ایند سکهـ صفحه ۱٦۹ پرنسپ میگوید که آنها با ندس آمدند از ین معلوم میشود که تله شاخی از اندس بوده است اوریجن آف دی سکهـ اوران دی پنجاب صفحه ۹۹
(۲) پرنسپ کتاب فوق الذکر صفحه ۹۹ مـسیون (جور نیزان بلوچستا ن ، افغانستا ن ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۸) وفریر (هـستری آف دی افغانز صفحه ۱٥۰) موهن در اینکه میگوید سکهـزه ( با وزیر و سردار داخل عملیات بودند) غلط کرده است زیرا فتح خان بهیچ صورت درین جنگ حصه نگرفته است و این حقیقتی است که موهن لال از ان بکلی اطلاع نداشته است (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ۸۷-۸۸)
(۳) هوگ (دی آرمی آف دی اندس صفحه ٣٩٦ )
(٤) پرنسپ (کتاب قبل الذکر صفحه ۹۹) قرار نظریۀ فریر صـرف دسـته سـواره دوهزار بود (كتاب قبل الذكر صفحه ١٤٩ )
(٥) پرنسپ ( کتاب فی الذکر صفحه ۹۹)
(٦) فرير (هستری آف افغانز صفحه ۱٥۰)
(۷) هوگ دی آرمی آف دی اندس صفحه ٣٩٦ .


(۸۳)
وقتی که دوست محمد خان از فرار برادر اطلاع یافت و دانست که هیچ چیزی برای او باقی نمانده و مجبور است عقب بنشیند تفنگ های را که برادرش گذاشته بود با خود گرفته و همان راهی را که برادرش تعقیب کرده بود پیش گرفته و بطرف اندس رفت . و باین ترتیب بشهرت خود افزود . وقتیکه فتح خان با سکه ها مصروف زدو خورد بود دشمنان او در کابل بر علیه او اقدامات نموده و بشاه میگفتند که وقتی فتح خان از مسئله سکه ها فارغ گردید و اقتدار خود را بکلی ثابت یافت از اطاعت او سر زده و مقاصد اصلی خویش و آنچه را که در دل دارد روی کار می آورد. و خصوصا این نکته را که فتح خان در جنگ با سکه ها خلاف منظور شاه اقدام نموده است ولی این مسئله مشکوک است که آیا فتح خان حقیقتا این چنین خیالاتی در سر داشت و بعد از آنکه خود را حکمران کشمیر میساخت آیا از روی حقیقت با شاه خویش مخالفت می نمود؟ البته دلیلی که بر این مطلب اقامه میشود که او حمله بر سکه ها خلاف نظریه واجازه شاه اقدام نمود از روی عدل باینکه اقتضا وصلا حدید و حزم وا حتیاط او را با این وا داشته بود مدافعه ورد میشود . بهر کیف بعد از شکست و ناکامی در مقابل رنجیت سنگه فتح خان با هر چه در دل داشت با نداشت بکابل عزیمت نمود شاه محمود در بن موقع در علی آباد اقامت داشته و با جوش و خروش زیادی از او پذیرائی نموده و خوش آمدید گفت و باین ترتیب قراریکه افغانها اصطلا حا میگویند روی دشمنان او سیاه گردید (۱)
مسئله مذکور فیما بین افغانها و سکه در جولائی ۱۸۱۳ بوقوع پیوست لکن در جون در لاهور واقعه ای بمیان آمد که یاد گاری از خود در خاطرات رنجیت سنگه باقی گذاشت عکس ان سکه خیلی شوق داشت که کوه نور را از شاه شجاع بگیرد و از شاه شجاع و خانمش وفا بیگم آن را خواست لیکن شاه شجاع که از دست دادن کوه نور را خیلی سخت خیالی میکرد استنکاف نمود اگر چه رنجیت در مقابل با او وعده کرد که یک جاگیر قیمتی با ومیدهد . خاطرات حزن انگیز که از اقدامات غیر مهذبانه سردار سکه در مقام این مقصد صورت گرفته است در آثار بس از نویسندگان (۲) ومورخین تحریر شده است و ما لازم نمیدانیم که آن را درینجا تکرار نمایم و همینقدر کفایت می کند که تذکار شود حکمران لاهور شاه شجاع را مورد تحقیرات واقدامات سخت و وحشیانه
(۱) اظهارات مسیون در بارۀ اقدامات و استعداد عسکری فتح خان خالی از دلچسپی نیست : فتح خان که هیچکس نمیتواند از شجاعت شخصی او انکار کند با حیث یک جنرال هیچ موفقیتی نداشت از روی حقیقت در هر جا جنگید سودی نبرد وصرف بدون اقدامات عسکری بر دشمنان خویش غالب گردید . فتح می نمود . بوسائلی که این شخص متوسل می شد در مقابل دشمن خارجی مورد استعمال نداشتند اگر قشون کشی او در مقابل دشمنان خارجی صورت میگرفت شهرت او از بین میرفت . جونیئر ان افغا نستان بلوچستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۸- ۲۹
(۲) مسیون جور نیزان با و جستان و افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه (۳۰)
(۳) دانید پر نسب (اوریجن آف دی سکه یا وران دی پنجاب صفحات ٩٦ - ٩٩ اربسبودن دی کورت ایند کیمپ آف رنجیت سنگه صفحه ٣١ - ٣٦ هستری آف دی وازان افغانستان صفحات ٩٦ - ٩٨


(٨٤)

قرارداده بالاخره باو گفت که اگر در تسلیم الماس مذکور تاخیر و تعللی روی دهد
بمرگ او تمام خواهد شد باین صورت شاه شجاع مجبور گردید که الماس مذکور را
با و تسلیم کنند وقتی فتح خان بعد از آن همه اضطرابات و ناکامیها در حیدر و ابکابل رسید با و
اطلاع دادند که شاه شجاع و شهزاده حیدر قوای زیادی جمع آوری نموده و برنواب
جبار خان حکمران دیره غازی خان حمله نموده اند بهر کیف نواب مذکور موفقانه
در رد حمله ایشان کامیاب گردید اگرچه این اطلاع برای محمود خیلی خوش آیند
بود ولی شاه و وزیر بسوق رشك ورقابت برای از پا انداختن او عزم نمودند و نواب
مذکور بعد از این که به ولخرجی و خوشگذرانی در پول مالیات دیره متهم ساختند معزول
نمودند (١) رنجیت سنگه درین موقع در کوههای راجور امشمولیت داشت که از ورود فتح خان
بدیره جات اطلاع یافت (٢) وزیر درین وقت قصد ملتان را داشت و واب مظفر از ترس حمله
وزیر وکیلش غلام محمد را به لاهور بدربار رنجیت فرستاد که از و در مقابل عسکر
کابل استمداد نماید و بصورت فوری شرزاده كرك سنگه به سرای که در نزديك ملتان
واقع است فرستاده شد قوه عسکری زیادی با خود همرأ داشته و باو هدایت داده شده
بود که به مجرد یکه فتح خان از تریمولفات عبور نماید به ملتان برود این اقدامات فتح خان
را منصرف ساخته و و اپس بکابل مراجعه نمود تا در بادرا واسط سال آینده یعنی سال ١١٤
رنجیت سنگه قشون زیادی برعلیه کشمیر ترتیب داد.

در اوائل جون قشون سك بطرف بهمبر حرکت نمود و بعد از آن جا به آهستگی
حرکت خود را ادامه داده و از راه وادی به را جوری رسیده قصدی که بر علیه راجه
رح الله خان پنج صورت گرفت کامیاب ثابت نشد زیرا د بر ش با محمد عظیم خان حکمران
بارکزائی کشمیر از طرف کابل بود رنجیت سنگه برای اینکه مشوره کند بایست
بچه ترتیب و از کدام راه حملات خود را بروادی کشمیر شروع نماید از راجه اگر خان
(راجوری) و دیگر افسران رای خواست تا متاسفانه آنها با و تقسیم دسته جات را رای
دادند که یکی از ان یعنی بزركترين دسته تحت قیادت خودرنجیت سنگه راه پونج
را از دره توشو میدان تعقیب کند و قسمت دیگر از راه بهرام کلا داخل کشمیر گردد
یعنی از راه سوپین عزیمت نماید اداره دسته دوم که بدست رام دیال نواده دیوان مکھم
چند بود پیشتر حرکت نموده و بتاریخ ١٨جون به بهرام کلا واصل شد و سردار مذکور
به تصرف دره کامیاب گردیده روز دیگر آن این قسمت عساکر سکهها از راه دره سرای
ومد پور بر نقاط مرتفع سلسله جبال پیر پنجال بالا شدند و میرپور را که افغانها در آن
برای مدافعه سنگر داشتند اشغال وتخليه نمودند وقتیکه اطلاع این شکست برای
محمد عظیم خان رسید عسکر و قوای زیادی برای مدافعه مهاجمین فرستاده بتاریخ ٢٢ماه
جولائی در قرب هر پور جنگی بوقوع پیوست که در نتیجه آن کشمیری ها شکست خورده
او زطف سکه ها تا سوپین تعقیب شدند، بعد از دوروز سکهها برسوپین حمله کردند ولی

(١) موهن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد ١ صفحات٨٨ – ٨٩
(٣) پرنسیپ اوريجن آف دی سكه يا وران دی پنجاب صفحه ١٢١


(٨٥)

شهر كوچك مذكور دلیرانه از طرف شكورخان مدافعه شده وحمله آوران عقب نشستند
ازینرو سكهه اعقب نشسته و در كوههای پیرینچال برای آمادگی واز گشت قوا و تهیه آذوقه
ورس متوقف شدند. دسته بزرگ قشون که تحت قمندانی رنجیت سنگه بود نیز همچنان به
بد قسمتی و نا کامی دوچار شده بود. باران های شدید اقدامات آنرا را دررا جوری
بتاخیر انداخته و وقتیکه بتاریخ ٢٦ جون روانه شد ند تماما تر گردیده ومورد حمله سرما
واقع شدند. وقتیکه بروز سوم به پونج رسیدند آن را خالی یافتند در اینجا رنجیت سنگه
مجبور بود که تا نصف یا وسط ماه جولائی برای تهیه آذوقه ولوازم خویش در پونچ باقی
بماند. بعد ازان عساکر خویش را به مندی سوق داده بعد از آن به توشو میدان رفت
که در نزدیکی وادی واقع بوده و در اینجا باعساکر محمد عظیم خان که برای مقابله
او آماده بودند مواجه شد بهر کیف هر دو قشون تا چند روز بحالت سکون و آرامی باقی ماندند

در اینجا رنجیت سنگه از آنچه برای دیال سنگه پیش شده بکمال حزن اطلاع یافته و یکدسته پنجهزار
نفری را تحت اداره بهانی رام سنگه بكمک اوفرستاد ولی بهائی رام سنگه چون حالت رام دیال را

بحرانی یافت فیصله کرد که برای اشغال در بهرام گلا توقف نماید محمد عظیم خان که تمام
جریانات بر وفق خواهش خود یافت فرصت را غنیمت شمرد و بر تشکیلات و دسته جات رنجیت
سنگه که در اثر سرماء مرض و آوارگی ضعیف شده بودند حمله متصرفانه نمود بتاریخ ٩ جولائی
راجه روح الله خان پونج که طرفدار حکمران کشمیر بود ناگهان سکه ها را مورد قهر و
آتش قرار داده و صدمه ی آنها را در هم شکست ترتیبات شان را بر باد داد . روز بعد حمله
خویش را شدید تر ساخته و خسارة بزر گتری بدشمن رسانید رنجیت سنگه چون دید که دیگر
راهی برای فرار خویش ندارد ناچار شده به طرف مندی عقب نشست و بجزء رام دیال
را گذاشت تا آنچه برای او مقدور باشد با وی سد . این عقب نشینی بزودی صورت يك
شکست و گریختن غیر منظمرا بخود گرفت زیرا سکهه نه تنها از طرف قبایل کوهی
منطقه مذکور مورد حملات قرار گرفتند بلکه شدت سرما و باران بزیه آنها صدمه رسانید
باهمه رنجیت سنگه مارش خود را ادامه داده و شهر مندی را زیر آتش گرفت . بتاریخ
سوم ماه جولائی به پونج رسید ولی در حالیکه عده زیاد از عساکر خویش وسر دار
بزرگی مت سنگه را از دست داده بود در این قشون بکلی ترتیبات و انتظامات خودرا
از دست داده و درهم وبر هم گردیده بود چنانچه رنجیت سنگه نیز بعد از آنکه شهر
پونج را طعمه آتش ساخت باچند تن معدود از حاضر باشان خویش کوتاه ترین راه ها
را جانب لاهور پیش گرفته و بتاریخ دوازدهم ماه اگست خود را بپایتخت خویش
رسانید محمد عظیم خان بزودی دسته دیال سنگه را محاصره نمود و لی بنا بر سابقه دوستی
که با دیوان مهکم چند بداء داشت با واجازه داد که عقب نشسته و بدون آنکه با وضری
رسد راه خودرا پیش گرفته برود وحتی امر نمود که آنها را تا سرحد سکها همراهی نموده
و به محافظت کامله برساند (١) اگر چه رنجیت سنگه بواسطه غصب کوه نور خود را خیلی
متمول وثروت مند ساخته بود و آن را بدست خویش داشت با آن هم از شاه مخلوع کابل
(١) پرنسپ او ریجن آف دی سکه پا ور ان دی پنجا ب صفحات ٨- ١١٤


(٨٦)
خوف وهراسی در دل داشته ازینرو از خودش وخانم وحريم او مطالبه نمود که هر چه از
جواهرات با خود داشته باشند با و بدهند که در راه حصول آنها باز هم بهمان ذرايع ووسايطی
غیر مهذبانه که در گرفتن کوه نورمتوسل شده بود تمسك نمود علاوه بر جواهرات واشياى
قيمتى يك تعداد زياد شمشیرها تفنگچه ها اموال بیش قیمت از قبیل قالینچه وقالین های
قشنگ وبی نظیر، البته قیمتی و گرانبها را نیز از شاه مخلوع غصباً گرفت .
بعد ازان امر نمود که شاه تاكنون دریکی از عمارات خوبی در باغ شالامار سکونت
داشت بر آمده و بشهر برود که در انجا نیز اسباب زحمت اورا فراهم می آوردند بعد ازین
شاه شجاع بفكر فرار افتاد و در ماه دسمبر ١٨١٤ فرارخانم های حرم او کاملاً بانه
صورت گرفت(۱) بعد از مراجعت فتح خان بکابل و فرار حریم شاه شجاع ازلا هوراز
طرف وزیر افغانی برای خانم شاه شجاع يعنى وفا بیگم مکتوبی رسید که وزیر در آن
اظهار داشته بود که وضعیت شاه در کابل خوب نبوده واگر شاه شجاع محض در کابل
میرود بدون اشکال صاحب تاج وتخت میگردید. وفابیگم خواهر وزیر مذ کوربودوزير
تاسف میکرد که فرار شاه شجاع از چنگ رنجیت سنگه خیلی صعب (۲) ورسیدن او بكابل
نیز دارای اشکالات زیادی بوده بهر كيف وزیر برای وفا بیگم اطلاع داد که اگر
شوهرش میتواند بیاید فرقمیکند خودش بیاید تا در غیاب شوهر خویش بشاهی انتخاب
و بر تخت سلطنتی جلوس نماید وعلاوه کرد که با التجای اواگر میتواند قصد عزیمت را
بكابل بنماید وصحت وجود تقاضا کند بکابل برود. ولی وفا بیگم مایل نبود که این
امر خطیر را بدوش بگیرد (۳) بهر کیف ازین پیغام فتح خان معلوم میشود که وزیر مذکور
چنانچه اندازه درفکر اطاعت به محمود متزلزل بود. چند ماه بعد از این واقعه شاه شجاع از
دست رنجیت خلاصی یافته و بفرار خویش موفق گردید و به گجران و الارفت که از آنجا
از راه سیالکوت به جمو و از آنجا به کستی وال مواصل شد که از طرف تینک سنگه
بخوبی پذیرائی گردید (٤) به امداد راجه کستی وال شاه شجاع يكقواى سه هزار نفرى
هم آوری نمود و یکبار دیگر بخت خویش را در راه تسخیر و حصول ایالت کشمیر آزمود.
این کوشش او در زمستان ١٨١٥ صورت گرفت ولی در اثر يك موسم فوق العاده شدید(٥)
وسخت مساعی اوعقیم شد. بعد ازین عکس العمل شدید برای چندی با عسکر کوهستانی
وفعال خويش توقف نموده و بعد از ان در کوه های خشك وسرد كولو مارش خويش را
(۱)- پرنسیپ اوريجن آفدی سکه پاوراندی پنجاب صفحات ۱۰۱-۱۰۲ کپی هـ تر
آف دی و ایران افغانستان صفحات ۹۸-۹۹ .
٢- رنجيت سنگه از دادن نصف مالیات کشمیر وملتان به شاه شجاع انکار کرد.
ریکاردز آف، دی لودهیانه ایجنسی نمبر١٨٤صفحه ٤٢٩
٣- کتاب فوق نمبر فوق صفحه فوق .
٤- شیرازی، تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٦٨ .
٥- پرنسيپ اوريجن آف دی سكه پاوران دی پنجاب صفحه ٢ ٠ ١


(۸۷)

شروع نمود شاه شجاع در بنحرکت که از راههای خیلی طولانی و کج و پیچ صورت گرفت
انواع مشقات وسختی ها را تحمل نمود تا آنکه بالاخره در ماه ستبر ١٨١٦ به لودیانه
رسید که در آن جا به فامیل خود پیوسته و خود را به آغوش حمایت حکومت برطانیه سپرد .
در بهاران ١٨١٦ فتح خان بهمر اهی برادرش دوست محمد خان به پشاور رفت، از ینجا
نواب اسدالله خان به کشمیر فرستاده شد تا از محمد عظیم خان مالیات باقی مانده آن ولایت
را که ببالغ بربیست لك روپيه میشد مطالبه كند ولی حکمران کشمیر در پرداختن مبلغ
مذکور تاخیر نمود و ازینجا لازم شد که عساكر شاهی افغان از راه پکهای و دمنور بکشمیر روانه
شوند. (۱) محمدعظیم خان نیز برای مقابله با برادران خویش بامداد خوانین ايالت مذكور
قوای زیادی فراهم آورده و موقعیتی اتخاذ نمود که از آمدن افواج شاهی جلو گیری
نماید و قبلاً برای مدافعه قلعه مظفر آباد استحکامات خوبی تشكیل وترتیب داد، دوست محمد
خان که قاید افواج محمودشاه بود عبور خویش را از دره تنگی که دشمن راه آن گرفته
بود مناسب وعاقلانه ندانست ازینرو بعساکر خویش امر داد که پیاده با او بر کوه ها بر
آمده و به آنطرف فرود آیند و این کار محمد عظیم خان را بعقب نشینی مجبور خواهد
ساخت. دوست محمد خان اگر چه در پراگنده ساختن قوای قلعه مظفر آباد کامیاب
گردید حس کرد که راهی برای پیشرفت او باقی نمانده و دهن دره رقیب او ا شغال کرده
است ازینرو مناسب دانست که بملا بتی سرداران قشون محمد عظیم خان نقشه کشد
که محمد عظیم خان را اسیر ساخته و نزد او بفرستند و باین ترتیب قاصدی که حامل مکاتیب
بود عمداً از راهی فرستاده شد که دستگیر شده و مکاتیب اور احکمران کشمیر بخواند،
محمد عظیم خان چون مکاتیب مذکوره را بدست آورد و بر سرداران خويش قلباً مشكوك
گردیده و از آزادی خویش و خیانت آنها بهر اس افتاد و اگر چه ظاهراً به آنها چیزی
نگفت در اثر کامپابی و موفقیت دوست محمد خان در پلان خویش را ضی شد که از در صلح در آید
زمستان داخل میشد و طرفین تلفاتی دیدند با ينصورت بزودی صلح قایم و محمد عظیم خان
متضمن گردید که مبلغ سيزده لك روپيه به محمود شاه بپردازد و علاوتاً برای دو هفته
لشکر او را آذوقه بدهد و خودش نیز به خیمه شاهی آمده و از اقدام خویش عفو خواست
که بکمال مسرت پذیرفته شد (۲) بعد از این عساکر شاهی کشمیر را گذاشتند ولی بهر
صورت برسگهای اتك حمله نمودند زیرا دیوان رام دیال در اینجا مصروف بر انگیختن
بی نظمی هائی بود که بایست توسط محمد خان که زمیندار دهیری بود صورت بگیرد درین
معر که تعداد زیادی از سکه ها بقتل رسید تا آنکه دیوان مذکور از طرف رنجیت

(۱) پرنسیپ اوریجن آف دی سکهـ پاوران دی پنجاب صفحه ١١١ م كريگوردی هستری
آف دی سكهـ صفحه ١٧٦
(۲) موهن لال : لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ۹۹-۱۰۲.


(۸۸)
احکامی در یافت که به قلعه سرای رفته و تا آنیکه فتح خان کشمیر را گذاشته و دوباره
از اندس عبور نماید در آن جا باقی بماند (۱) تا اینوقت بدرد به هیچ صورتی با یالت دور دست هرات
توجهی نکرده بود ولی رفته رفته کار و بار هرات طوری پیش میرفت که خود را از یوغ او بدر آورد.
قرار یکه قبلا نیز دیدیم ایالت هرات در دست فیروزالدین بود. این شخص برادر همو دوعلاوتا
شوهر دختر اورقیه بیگم بود از روزیکه فیروزالدین بحث حکمران هرات مقرر شده بود تواترا
از طرف فتح علی شاه پادشاه ایران (۲) که هرات راجزء مملکت ایران میدانست
و میگفت باری مربوط بان مملکت بوده است مورد مطالبات وحملات قرار میگرفت که
بعضا حکمران هرات اورا بزبان شمشیر جواب گفته و دماغی او را عقم میساخت و گاهی
هم به قبولي يك مبلغ کمی بعنوان مالیه عزات او را متصرف میساخت ولی با همه
زمام امور را بکسی نسپرده و دعوی مملکت خویش را بدیگران نمیگذاشت عده زیاد
اکثريا شندگان این منطقه افغانهائی بودند که سدوزائیها را شاه خویش میدانستند
نی حتی تفرقی که بحکمران فارسی داشت بواسطه فرستادن قشون با آنطرف سرحد
اظهار نمود تا خوانین نیم مستقل خراسان را که شاه میخواست تابع بسازد امداد
نماید مقصدش این بود که قشون ایرانی مدت مدیدی مصروف آن شوند تا هرات را از
حمله آنها مصون بدارد (۳) بالا خره تمام کوشش های مشارالیه بی نتیجه ماند. چه
در سنه ١٨١٨ (٤) ایرانی ها تقریبا تمام خراسان را بدست آورده در پی بدست آوردن
هرات شدند ، حسن علی میرزا حکمران خراسان لشکر زیادی در مشهد گرد آورده
(ه) حسن علی به فیروزالدین نوشت و خواهش کرد که اسم پدرش پادشاه ایران را
روی سکه های که در هرات بضرب میرسد قبول کند و نام او را در خطبه قرائت بنماید و با این صورت
او باید خراج بپردازد. علاوه بر آن از فیروز خواهش گردید که دختر خود را به پسر
(۱) مگریگور، دی هستری آف دی سکه صفحه ۰۱۷۷
(۲) فریر ، هستری آف دی افغانز صفحه ۰۱٥۱
(۳) صفحه ١٥١-١٥٣ تاریخ افغانها مولفه فریر .
(٤) صفحه ٣٦٩ جلد ٢ جر نی تودی نارت آف اند یا مولفه کونولی
(ه) قلیج خان تیمنی که برای هرات خطره بود با عساکر منتظمه خود با یرانی ها پیوست
و حسن علی میرزا هرات را بسیار بسهولت تسخیر نمود وهیچ انتظاری نبرد چه
توپها هیچکدام امده کار نبودند (صفحه ١٥٢ کتاب فریر)


( ۸۹ )

حسن علی میرزا بعهد نامه تصدیق چیزهای فوق دلالت میکند (۱) مشارالیه از فیرو(۲) در پی همراهی محمود شاه شد و در جواب مطالبات والی خراسان جواب طفره آمیزی فرستاد مشارالیه پسر خود مالك حسين را بكابل روان نمود تا در اطراف همراهی ایشان مذاکره بنماید (۳) محمود شاه نسبت به برادر خود خوش بین نبود ، زیرا او درهنگامی که شاه شعاع سلطنت میکرد از همراهی وی انکار نموده بود ازینرو موصوف در چاره آن بود که او را از هرات میکشد ومخفیانه فتح خان وزیر خود را ترغیب میداد تا او را دستگیر کرده محبوس بسازد (٤) او نیز بوزیر خود اظهار نموده بود که میخواهد کامران را والی هرات بسازد (٥) فتح خان نیز این پلان را که اخراج فیروز الدین و پیشرفت جاه طلبی های مخفی او بود پسندید (٦) فتح خان عسکر زیادی جمع کرده (۷) بطرف قندهار رهسپار گردید و دوست محمد خان او را همراهی نمود شهزاده مالك حسين پسر فیروز الدین نیز با ایشان سفر کرد وزیر راجع بشهزاده مواظبت وتوجه مخصوص داشت و در عین زمان طوری وانمود کرد تا شهزاده را مطمئن سازد که او دوام خدمت و ارتباطی که به محمود دارد قطع نموده وازوی برگشته بطرفداری فیروز الدین برود فتح خان برای اینکه تماماً مالك حسين را متیقن بسازد در قندهار فرود نیامده بلکه عساکر را هشت میل دورتر از قندهار فرستاد در حالیکه خودش با کامران ملاقات مختصری نموده بعد بلشکر پیوست و وانمود کرد که شهزاده کامران در فکر گرفتاری او (فتح خان) بوده (۸) بهر کیف کامران ازین واقعه

(۱) صفحه ٣٦٩ جلد ۲ کتاب مولفه کونولی .
(۲) فیروزالدین چشم امید از امداد محمود شاه داشت و باندازه دشمنی ایرانی ها این امرهم برای او باعث اندیشه خطر بود چه مشارالیه يك وضعیت آزادانه گرفته خویش را از شاه کابل مستقل میدانست اگرچه سکه را بنام محمود شاه ضرب میکرد ولی بشاه کابل هیچ چیزی نمی پرداخت (صفحه ١٥٢ هشتری آف دی افغانز مولفة فریرز) .
(۳) جرنی تودی نارت آف اندیا جلد ۲ صفحه ٣٦٩ مولفه کونولی .
(٤) صفحه ۱۰۳ جلد اول لایف آف امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال .
(٥) صفحه ۱۳۹ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی .
(٦) صفحه ٣١ جلد ۳ جرنیزان بلوچستان ، افغانستان وپنجاب مولفه مسن .
(۷) شیرازی میگوید که او دوازده هزار عسکر با خود داشت. (صفحه ۱۳۹ کتاب او)
(۸) صفحه ۳۷۰ جلد ۲ جرنی تودی نارت آف اندیا مولفه کونولی بنظر بنجر بر شیرازی این تماماً يك پلان مخالفی بود که فتح خان برای ... فیروزالدین اختیار کرد. و باو اطمینان داده باشد که طرفداری او را میجوید وقتیکه لشکر فتح خان نزديك قندهار رسید از روی سازش وانمود کرد که برضد محمود شاه انقلاب خواهد کرد و تا مدت چهارده روز با حاکم وی قندهار جنگ تداوم داشته توپها متصلاً بدون گله فیر میشد بعد ازان فتح خان گویا از قندهار فرار کرده در پناه فیروز الدین میرود (صفحه ٤٠ - ١٣٩ تاریخ احمدشاه درانی شیرازی )


( ۹۰ )
خیلی مضطرب گردید و خیال کرد که وزیر میخواهد باین وسیله میان او و پدرش رنجشی
تولید نماید ازین رو در دربار عام تمام کوایف را ذکر نموده و بعد ازان محمد حسین خان
را که از دوستان فتح خان بود نزد او فرستاد تاباو بگوید که ابداً او چنین فکری
در سر نداشته و به هیچ نوع خیال سوئی درباره او نداشته است این قاصد که حامل پیغام کامران
بوزیر بود بعد از پیشین بوقت عصر به خیمه وزیر واصل شد که در آنوقت وزیر بعد از یکعصرش
زیاد با دوست محمدخان ، شیردلخان و پردلخان بیرون خیمه نشسته و استراحت کرده بودند
فتح خان خواست که پیغام مذکور را پیش روی حاضرین گرفته و سخنان محمدحسین خان
را بشنود ازینرو شروع به مکالمه نموده گفت که دوستی دیرین را فراموش و چرا برخلاف
او با کامران پیوسته است محمد حسین خان بايك طرز ندای حیرت انگیز جواب داد
اگر وفاداری و اطاعت و خدمات مرا شاه این چنین پاداش میدهد من نیز نمیتوانم دیگر باو خدمت
نمایم والبته به اشخاصی هستند که خدمات مرا خواهند پذیرفت فتح خان بعد ازین باصرار
محمدحسین خان را بعنوان مهمان آشب نزد خود نگهداشت ووقتی که همه رفتند او را نزد
خود خواسته ووقتی که در خیمه او جز این دو نفر هیچکسی دیده نمیشد موقعیت را
باو شرح داده وضرورت کشیدن دست دوستان فیروز را که خیلی دانشمند وفعال بود
از کار و بار باوخاطر نشان نموده التجا کردکه شهزاده کامران را از نیات او درین مسئله
آگاه سازد . بهر کیف وزیر هر چه را بطوری گفت که ملک حسین از مقاصد او خبر نگردد
واورا متیقن ساخت که فیروز بعد از انکه ایرانیها را شکست بدهد بطرف کابل آمده و دست محمود
پدرش را از کاروبار سلطنتی کوتاه میسازد باین ترتیب بهرات رسیده(۱) فیروز الدین بکمال
عزت واحترام از فتح خان پذیرائی نمود واینهم علی الخصوص در اثر تبسقات سرگرم
ملك حسين بود كه فتح خان آنقدر در خدمات آنها فداکاری مینمود خیمه عساکر شاهی
دو میل دورتر از شهر زده شده وجوش وخروش واصراف وتبذیر زیادی در آن حکمفرمائی
داشت از هراتی ها مهمان نوازی خوبی از طرف عساکر شاهی بعمل آمده که در عوض آنها
نیز سپاهیان فتح خان را بشهر دعوت نمودند این رفت و آمدهای دوستانه ده روز طول کشید
که در آن مذاکرات حربی میشد ولی مرکز تمام مفاهمات جنگ با دولت ایران بود
شکوکی که از نیات فتح خان در قلب فیروز الدین تولید شده بود رفع گردید و یکسای
از بین رفت ازینرو فتح خان متوجه خوانین و بزرگانی که طرفدار وفدائی فیروزالدین
بودند گردیده و بالاخره کامیاب شد که بعنوان يك جاسه حربي يك شب آنها را به خیمه خود
ببرد و درعین زمان بيك تعداد زیاد سپاهیان خویش هدایت داد که بشهر بروند و بعد ازان
خودش با دوست محمدخان و يك جمعیت غفیری بطرف شهر رهسپار گردید که تشکر مهمان
نوازی و تلطف فیروزالدین را ادا بکند وقتی اجازه ورود او به اطاق پذیرائی داده شد

(۱) کونوالی جراتی آودی تاوت آف انديا جلد دوم صفحات ۲۷۰ - ۲۷۱


(۹۱)

پیش از انکه خوانین هرات که به خیمه عساکر شاهی خواسته شده بودند از خدعه او اطلاعی یابند ارگ و قلعه را متصرف گردیده و فیروز الدین را اسیر ساخت (۱) .
فیروز الدین گرفتار گردید (۲) و تمام ثروت و دارائی او توسط دوست محمد خان تند و نا عاقبت اندیش تاراج شد. چه موصوف در اپارتمان حرم او داخل شده تمام زیوراتی که پوشیده بودند از ایشان گرفت و حتی کمربند (۳) قیمتی و دانه نشان و البسه خواب رقيه بيگم

(۱) کونولی جورنالی تودی ناوت آف اندیا جلد دوم ۲۷۰ - ۱ قرار نظريه فریر فتح خان ارگ هرات را بطور دیگری به تصرف خویش درآورد : فیروز الدین از فتح خان و خباثت و خدعه او خوبی آگاه بود و به هیچ صورت از وسطه‌تن نمیشد و از مقاصد او خاطر جمع نمی گردید چنانچه باو اجازه داد که بشهر داخل شود اما بیش از پنجاه سوار با خود نداشته باشد فتح خان نیز از حيله فیروز الدین گول نخورده و پنجاه نفر خویش را از بارسوخ ترین خاندانهای هرات انتخاب نمود این پنجاه نفر از کاری که از آنها توقع کرده شده بود بخوبی از عهده بر آمدند و از خویشان و از اقارب خویش ادعا کردند دروازه شهر را بطرفداری آنها بیکشایند چنانچه هم چنان شد و بروز چهارم دروازه های شهر باز گردید و بروز بعد از ان هرات به تصرف فتح خان درآمد هستری آف دی افغانز صفحه ۱۵۴ شیرازی بطور دیگری این واقعه را ذکر مینماید قرار اظهارات او فیروز الدین میدانست که فتح خان برای این بهرات نیامده است که باو در محاربه با ایران شرکت جوید بلکه میخواهد دست او را از هرات کوتاه سازد ازینرو قشون فراوانی تهیه کرده و از شهر برای مقابله با او بیرون رفت فتح خان او را در مذاکرات خویش مصروف ساخته و دوست محمد خان را با يك برادر دیگر خویش بطرف شهر فرستاد که آنها رفته و با محافظین شهر جنگیده و غالب گردیدند و شهر را متصرف شدند تاریخ احمد شاه درانی صفحه ۱۴۰ بهر کیف نظريه موهن لال نظریه است که تا حدی با اظهارات کونولی قرابت بهم میرساند زیرا او میگوید که فتح خان دوست محمد خان را با یکدسته فرستاد که بعنوان مهمانی داخل هرات گردیده و نفری خویش در خانه های اقارب و خویشاوندان دوستان و طرفداران خویش متفرقاً تقسیم نماید و روز دیگر که سرداران فیروز الدین در خیمه اش از او ملاقات نمودند او آنها را اسیر خواهد ساخت و باین ترتیب دوست محمد خان دروازه های شهر را بسته و بیکمك طرفداران و هواخواهان خویش قصر (ارگ) را به تصرف آورد بهر کیف تمام این پلانها هم چنانکه طرح شده بودند کامیابانه در ساحه عمل گذاشته شده و بر حسب میل آنها انجام یافت لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٠٤ .
۲ وقتیکه دوست محمد خان بتالار دربار فیروز الدین داخل شد شهزاده موصوف از تعداد متعاقبین سردار مضطرب شد وسعی کرد که از راه خصوصی در اپارتمان داخلی برود ولی سردار و همراهانش او را تعقیب کردند در داخل حرمسرا گرفتار نمودند (کونولی جرنی تودی نارت آف اندیا جلد ۲ صفحه ۲۷۲) ایوت - اشتباه کرده که گفته فیروز در کوهها گریخت (پریتو آف ۱ جرنی جلد اول صفحه ۳۴۹) .
۳ - این چیز قیمتی پنجاه هزار تومان می ارزید (صفحه ١٤٠ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی )


( ٩۴ )

خواهر كامران وزن ملك قاسم را نيز گرفت . محمود شاه از ين رويه تماما رنجيد زيرا
براى عملى كردن پلان او طودى رفتار شد كه خودش را بقهر آورد بنا بر ان وزير خويش
را بسيار توبيخ كرد (۱) ولى فتح خان باين توبيخ كمتر اهمیت داده بااین حصة خزائن
فيروز الدين كه بقسمت وى رسيده بود بزياد كردن عساكر مشغول شد. در حاليكه دوست
محمد خان كه زيادتر از خزائن شهزاده حصه گرفته بود بهمر اهى جي سنگه (۲) و چند
نفر خدمتگار گريخت و نزد برادر خود محمد عظیم خان بکشمیر رفت (۳) و در صدد
پيشرفت گرديد . ولى فتح خان ازين جدا ئى برادر باچنان مبلغ هنگفت بدون آنكه
چيزى بوی بگوید به هيجان آمده بود و نيز از رويۀ غير طبيعى كه دوست محمد خان با
شهزاده خانم موصوف (٤) نموده بود در شر مسارى بود و به محمد عظيم خان نوشت تا او را
زير مراقبت بدارد (٥) حكم وزير تعميل یافت و دوست محمد خان در جزيره كه واقع
در ميان كول دال (Dal - Lake) (٦) محبوس شد . ميرافضل خان وزير فیروز الدین كه
اورا از خواستن امداد از شاه محمود منع میکرد متعر نشد پیش از رسيدن فتح خان بهتر
دید كه از هرات فرار كرده پناه گاهی در ایران بجويد . این عمل او عاقلانه بود زیرا
حاجى آغائی كه در اثر مشوره وى بالاخره امداد محمود شاه خواسته شده بود بامر
فتح خان گرفته شده و كور شد (۷) فتح خان فوری خود را در پای دیوارهای شهر هرات
جمع نموده و براى ايرانی بنائيجه مدافعانه احوال فرستاد و اظهار داشت كه محمود شاه
تنها شاهی است كه ميتواند در هرات بنام خویش سکه زده و مالیه آن را جمع نموده در
خطبه اسم او خوانده شود (۸) اين آهنگ جنگ از طرف حكمران ایرانى خراسان بزودى

١ - صفحه ١٤٠ كتاب شيرازى .
٢ - مسن' جرنى ان بلوچستان، افغانستان و پنجاب جلد ۳ صفحه ۳۲ .
٣ - كونولى غلط كرده ميگويد كه دوست محمد خان به پشاور فرار كرد (جرنی تودی
نارث آف انديا جلد ۲ صفحه ۳۷۳ )
٤ - واين ميگويد كه دوست محمدخان شهزاده خانم را تا بیرون حمام دنبال كرد و او را
آنجا گرفت . مشاراليه غلط كرده كه گفته موصوف دختر تیمورشاه و خواهر محمود شاه
بود (اوزت تو خزنی' كابل ' افغانستان صفحه ۳۳۸)
٥ - نظر بتحرير فریر دو سبب بود كه فتح خان حبكم حبس دوست محمد خان را داد
دلیل اول اینكه دوست محمد خان از دادن چیز مرواريد هاى قشنگ استنگا ف وزريد كه
آنها را خودش خریده بود و فتح خان میگفت كه وعده فروش آنرا با و داده ديگر اينكه
دوست محمد خان از اعاده البسه قیمت بهاى زیبه بیگم كه اورا از شهزاده خانم موصوف
به تشدد گرفته بود قبول ننمود . ( هسترى آف دى افغانز صفحه ١٦١)
٦ - صفحه ١٤٠ تاريخ احمد شاه درانی مولفه شيرازى
٧ - كتاب فوق الذكر مولفه فرير ، صفحه ١٥٤ .
۸ - کونولى ' جورنی تودی نارث آف اندیا جلد دوم ۳۷۳


( ٩٢ )

پذیرفته شده و از مشهد بايك قشون چهارده هزار نفر روان گردید (۱) قشون پیاده شاه
که تعداد آن بچهار هزار میرسید و تا درجه انتظام داشت سردار ذوالفقارخان اداره میکرد
باقی عسکر از دسته های سوار تشکیل یافته بود . در اینها یکدسته سه صد نفری کردها که
اداره آنها بدست حسن خان چنارانی ، و يك دسته غرت هائیکه که قریب پرچند زندگی
میکردند شامل بودند . وعلاوتاً از قرب وجوار نیشاپور جیز وان ، مشهد و ترشیز نیز
سواران آمده بودند . میرزا عبدالوهاب که هر چند شهرت عسکریت و جنرالی نداشت ولی
یکی از اشخاص بافراست دولتی بشمار میرفت نیز با شهزاده همراه بود این شخص اولا
داخل خدمت شاه ایران بوده و برای تنظیمات واداره خراسان با یالت مذکور فرستاده
شده بود (۲) بهر کیف حسن علی ميرزا يك تفوق بزرگی بر رقیب خویش داشت ، توپخانه
او را فرخ خان اداره نموده و توپچیان نیز تحت اداره او بودند این شخص زیر دست
افسران انگلیسی در تبریز تربیه شده و تعلیم یافته بود (۳) حسن علی میرزا بخیال اینکه
فتح خان نیز مانند فیروزالدین کسی خواهد بود قاصدی نزد او بوریان ( که با عساکر خویش
آنجا رسیده بود ) فرستاده و مطالبه کرد که قرار دادی صلح آمیز باهم بکنند ولی
وزیر افغانی که دارای يك قوه سی هزار نفر (٤) بود آن را قبول ننموده و به لهجه
تندی با و جواب داد . لذا هر دو قشون بجانب یکدیگر شان حرکت نموده و پیش میرفتند
تا آنکه در صبح روز ٢٥ ماه می ١٨١٨ (٥) نزديك شهر كوچك کوهسان (Kuhsan)
که در میان کنافر قلعه (٦) وقريه سرحد ایران و هرات واقع است باهم رسیده و يك
دیگر شان را دیدند . و بزودی هر دو عسکر برای جنگ تیاری کردند سپاهیان و ضو کردند
که مبادا در معرکه تلف شوند و بعد از ان لباس معمولی خود را کشیده و جامه جنگ
پوشیدند . حسن علی میرزا لباس شهزادگی خود را پوشید ، در حالیکه فتح خان جامه سپاهی
ببر کرده ، بر اسبی بسیار خوب سوار و در مرکز صفوف عسکری خویش جا گرفت افغانها چهار
عدد توپ وصد قرار ه قلاب دار ؟ ( Swivels ) داشتند در حالیکه قشون ایرانی
دارای صد قراره قلاب دار شتری وهشت عدد توپ بود . توپخانه هر دو قشون پیش روی

۱ - کتاب فوق جلد وصفحه مذکور فریزر میگوید که او صرف شش هزار نفر میتوانست
برابر کند تریتون آف دی جور نی ان تو خراسان ضمیمه بصحفه ٣٤
۲ - کونولی ، کتاب فوق الذکر جلد دوم صفحه ٣٧٤ .
۳ - فریزر ، کتاب قبل الذکر ضمیمه ب صفحه ٣٤
٤ - علاوه بر آن میگوید که گذشته از عساکر افغانی خویش فتح خان ده هزار عسکر
خراسانی نیز با خود داشت ورنه بدون كمك محمودشاه واعزام عساکر از طرف او نمیتوانست
آنقدر خود را قوی بسازد تيزيتو آف دی جورنی انتو خراسان ضمیمه (ب ) صفحه ٣٤
٥ - كونولی جورنی نودی نارت آف انديا جلد دوم صفحه ٣٧٥.
٦ - فریزر ، هستری آف دی افغانز صفحه ١٥٤ میدان حقیقی جنگ کهنهنگ در آن
بوقوع پیوست کا ریز گفته میشد و وجه تسمیه نیز وجود يك كاريز آب است که در آن
جاری بود. کونولی کتاب قبل الذکر جلد دوم صفحه ٣٧٥ .


( ٩٤ )

مرکز صفوف قرار داده شد ولی چون ایرانیها چهار توپ علاوه تر داشتند در هر جناحی
نیز دو توپ گذاشتند . پیش از انکه محاربه و قتال شروع شود فتح خان قاصدی نزد حسن علی
مرزا فرستاد که اگر غوریان را واگذار شوند بجنگ متارکه خواهد داد. تمام سرداران
فارس بجز ذوالفقارخان موافقت نمودند که درینجا مرزا عبدالوهاب به مداخله خاتمه بخشیده
و گفت که موافقت کاری عاقلانه است . بعد ازان فتح خان پیغام فرستاده و خواهش کرد
که عساکر ایرانی عقب بروند که درینجا نیز مرزا عبدالوهاب بدون تردید اظهار داشت که
بهتر است چنان کنند ؛ ذوالفقا خان ازین مسئله به غضب آمده و گفت که این امر حیثیت
و وقاری را که قشون ایران کسب نموده و دارا است برهم میزند و نام افغانها را بدشنامهای
بد و ناسزا های خشن برزبان راند و کلمات نملایمی دربارهٔ آنها گفت. و بعد ازان به نفری
توپخانه امر داد که آنچه شایان باشد در مقابل قاصد بجا آوردند در اثر این امر دفعتاً چهار توپ
صدا نمود و قاصد وحشت زده به اسپ خویش مهمیز زده و بطرف قشون خود گریخت ، توپهای
افغانی به این صداها جواب گفت و جنگ آغاز گردید (١) تا وقتیکه از هر دو صف فیر تفنگ
و توپ جریان داشت ولی خساره زیادی نرسانید و بعد ازان وقفه احداث شد تا آنکه افغانها
بیشتر از نصف تحت قیادت شیردل خان ، کهندل خان ، پردل خان و سردار سالخورده
یار محمد خان الکوزائی بسرعت انتهائی با شمشیر های برهنه بر صفوف دشمن تاختند و قتل
و کشتار زیادی کردند . بیشتر فشاری که آوردند بر جناح چپ قشون ایران بود که دسته
پیادهٔ ذوالفقار خان آن را تشکیل میداد (٢) پورکیف توپخانهٔ قشون ایران تا حدی برای
مدافعه دشمن حتی المقدور کوشید لیکن گلولهٔ آن بزودی خلاص شده و بجای آن چند خریطه
مسکوکات مسی را که با خود داشتند استعمال نمودند (٣) در صفوف ایرانی يك نفر افغان
درانی بنام مدد خان سموزائی نیز شامل بود که در اثر دشنام و ناسزای که ذوالفقار خان
بافغانها داده بود برافروخته شده و عقب نشسته فرار اختیار کرد. این فرار يك دستهٔ قشون
و حمله شدیدیکه از طرف افغانها شده بود ایرانها را خیلی ضعیف ساخته و بوحشت و دهشت دچار
کرد، جناح راست و قطعات مرکزی مشتت و پراکنده شده ایرانها میدان جنگ را گذاشته
و در حالیکه توپهای خویش را برجا گذاشتند فرار نمودند، شهزاده دلیر که مقاطعت و نجات
او مورد خطر بزرگی بود خیلی کوشش کرد که آنها را از گریختن باز دارد ولی در نتیجه
ناکام شد ، بعضی دسته های عساکر او در کاروان سرای و خرابه های که نزديك میدان جنگ
واقع بود پافشاری نمودند ولی در اثر حمله يك دسته سواره تحت قیادت کهندل خان تاب
نیاورده و پراکنده شدند . اسپ حسن علی مرزا مجروح شده بود ولی خود او را حسن خان
چغارانی نجات داد که بر اسپ او سوار شده و بیگدسته كوچك عسکری فرار اختیار نموده و خود را
نجات داد ، پور کیف تنها جناح چپ که مورد شدید ترین حمله افغانها واقع شده بود

١ - کونولی : جورنل تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحات ٣٧٥ - ٠٧
٢ - کونولی : جورنل تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٣٧٧ .
٣ - فريسر : نیرتیو آف دی جورنل انتو خراسان ضمیمه (ب) صفحه ١٢٣ .


( ٩٠ )
تا درجه آخر کوشش نموده و با ثبات و پافشاری زیادی بمقاتله وفير تفنگ ادامه داد. درین ضمن فتح خان مورد اصابتی در دهان خویش واقع شده (۱) غلطیده وبر گردن اسپ خویش افتاد (۲) کسانیکه به نزديك او بودند خیال کردند که فتح خان کشته شد و ازین رو از جرئت آنها کاسته و بوحشت سردچار گردیده فرار کردند . باین صورت فضای فتح نمایان و روشن افغانها دفعتاً ابر آلود گردیده و تمام قشون مشتت گردیده بهر طرف پراکنده گردید . درین وقت فتح خان بزودی بحال آمده و با حرکت زبان و شمشیر قشون خود را صدا میزد ولی ناکام گردید . (۳) بالآخره مجبور گردیده و از عقب قشون منهزم خویش بطرف هرات روان شد . بنیاد بیگ هزاره که خود را باسه هزار نفر به مجاورت میدان جنگ رسانیده بود تاهر که شکست بخورد او را مورد چور و چپاول قرار بدهد . (٤) خود را رسانیده واموال زیادی از خیمه های فتح خان به غنیمت برد . فتح خان باقیمانده ثروت و خزائن فیروزالدین را با خود آورده بود . هزاره ها شخص میرزا عبدالوهاب (٥) را دستگیر نمودند که بعدها واپس به ایرانیها داده شد. حسن علی میرزا در اینکه بقشون خود بفاصله سه میل از میدان جنگ برسد کامیاب گردید و بزودی اطلاع یافت که افغانها گریخته اند لذا بزودی خود را بسردار وفادار خویش یار محمد خان که میدان جنگ را آنقدر ها به دلیری نگاه داشته بود رسانید و وقتیکه یقین حاصل کردند که بعد از ان

(۱) کونولی وفریزر و میسون عقیده دارند که جراحت فتح خان در اثر يك گلوله بود ولی فریزر میگوید در اثر يك سكه مسی که از باعث خلا ص شدن گلوله طرف استعمال قرار داده شده بود صورت گرفت . موهن لال میگوید مشكوك است كه آیا از طرف نفری خود و یا اینکه بگلوله ایرانیان مجروح گردید لایف آف امیر دوست محمد خان صفحه ۱۰۳ جلد اول .
(۲) کونولی جورنی ٹودی نارت آف اند یا جلد دوم ۳۷۹ فریزر فریزر میگویند از اسپ خویش پائین افتاد هستری آف دی افغانز صفحه ١٥٤ و پزیتو آف دی جورنی انتو خراسان ضمیمه (ب) صفحه ۳۰ در حالیکه شیرازی میگوید از زین خویش افتاد تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٤١ .
(۳) شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٤١ .
(٤) فریزر میگویند که او در اثر پیغام دعوتی که از طرف محمد خان فروی ترین با و داده شده بود آمده بود که او در اثر برخلافی که با خاندان شاهی ایران از سبب قتل پدر و برادرش داشت چنین کرده بود ، و او با فتح خان ساخته و او را به قشون کشی خراسان تشجیع نموده بود ( كتاب قبل الذکر ضمیمه ب صفحه (٣٤) بهر کیف بنیاد بیگ هزاره جزما برای طرفداری هیچکدام نه افغانها و نه ایرانیها آمده بود و حسن علی میرزا از و خواهش کرده بود که با فتح امداد نکند کونولی کتاب قبل الذکر جلد دوم صفحه ٠٢٧٦
(٥) میرزا را وقتی هزاره ها گرفتند او را از اسپ اهلی او فرود آورده و در مقابل بريك يابوی خیلی خراب سوار نموده نزد بنیاد بیگ آوردند ( فربور و پزیتو آف ای .... ن انتو خراسان ضمیمه (ب) صفحه ٣٥)


(٩٦)
همه گزارشات بملح فتح نصب آنها شده است بتقریب آن باروت باقیمانده را در فیر شادی نامه
بمصرف رسانیدند - اولین دسته منهزمین وقتی بمشهد رسیدند چون و زیر از عقب رفتن
افغانها اطلاع نداشت و از شکست ایرانیان بهمان وضعی آگاهی یافت خیال فرار نمود
ولی یکی از ملاهای بزرگت بنام میرزا هدایت الله به آنها گفت که در بین دیوار های
مقدس مشهد کسی به آنها ضرری رسانیده نمیتواند و هیچ طایفه مسلمان جرئت فیر کردن را
بمقابل دیوار های مقدس این شهر ندارد و به آنها توصیه نمود که تا وقتیکه از فارس به آنها
کمکی برسد و یا اینکه از کیانر قنده اطلاعی بگیرند در آنجا بمانند، بهر کیف بزودی شهزاده
حسن علی با خبر خوش فتح رسید ومشهد را به تقریب خوشی و فیروزی چراغان کردند
حسن علی دارای لقب شمشیر تاج و تخت Sword of the throne گردید (١)

در هرات نیز بعینه همچین گزارشات بوقوع پیوست وقتیکامیکه اولین دسته منهز مین
بشهر وارد شدند اهالی هرات مضطرب گردیده بعضی محاکن خود را وا گذاشتند و برخی
دیگر برای تسلیم شدن بحکمران جدید خویش ترتیبات میگرفتند لیکن فتح خان بموقع رسیده
واعلان نمود که ایرانیان شکست (٢) خورده و فتح نصیب افغانها ست ، با ینصورت تا درجه
اسباب تسلی و اعتماد هراتیان را فراهم آورد و شهر هرات بتقریب این فتح غیر متوقع چراغان
شد (٣) فتح خان وقتی دانست که فکر ایرانیان دوباره تسخیر شهر هرات از بین رفته و
نقشه های آنها برهم خورده است بامور اداری ایالت مذکور توجه نمود در باره مالیات
و تعمیرات واستحکامات شهر داخل اقدامات شد ، طرق اداره او عاقلانه و خیلی بمتانت پیش میرفت
که در نتیجه مردم هرات از و خیلی خوش بین شده و او را از فداکار ترین خدمتگذاران وطن
خویش میدانستند . بعد ازین برای فتح خراسان ترتیباتی گرفتند وقشون خویش را برای
محاربة دیگری جان بخشید ، این ترتیبات بزودی تکمیل شد ولی گزارشاتی بوقوع پیوست
که جریانات واقدامات افغانشتان را تبدیل ومقدارات مسیراتی ها را فیصله نمود . شهزاده
کامران که یگانه پسر محمود شاه بود عروج و ترقی فتح خان را خوش نمینگریسته با کمال
رشك واندوه تلقی میکرد ، مشارالیه روحی داشت که اداره دیگران را نمی خواست ، در
هنگامیکه باو قوتی داده می شد بتعدی او کسب شدت میکرد و بحدی سنگدل و بیرحم میشد
که تا وحشت میرسید .
فتح خان که مزاج او را خیلی خوب می شناخت کمتر تمایل به واگذاشتن او میکرد
که از پلانهای او جلوگیری کند و با اینکه تمایلی را که در توسعه قوای شاهی دارد
خاتمه دهد . حتى بعد از روزی که کامران در اثر نصائح فتح خان که از حصه گرفتن
در حکومت بنا بر قتل شهزاده قیصر مانع شد، پسر محمود آن را بتلخی تلقی کرده
در صدد آن شد که از وزیر پدر خود انتقام بکشد .

(١) کونولی ، جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٣٧٩ - ٨٠ .
(٢) فریر هستری آف دی افغانز صفحات ١٥٥-١٥٤
(٣) کونولی جرنی توری نارت آف اندیا جلد ٢ صفحه ٣٨٠ .


(۹۷)
مشارالیه از هر طرف بشاه رسانید که وزیر در صدد آزاد ساختن فامیل بارکزائی
بود و در فکر خرابی سدوزائی است شهزاده قیصر اوضاع مجیانه پیش گرفت تا فتح خان
هیچ شکایتی به پدرش نکند لاكن حسد سرداران دیگر در باری هاشیر ا که فوت سابقه
داشتند می انگیخت ، بالاخره مشارالیه غالب آمد چه حصه زیاد سرداران درانی یکی
شده او را مجبور کردند که هم پدر و هم خود را ازین یوغی که بر گردن ایشان است نجات
بدهد وقبل از آنکه قدرت خود را بدرجه بلند برساند حیات او را قربان بکند .
محمود شاه راحت طلب امتیاز ودارائی تحت و تاج را منتهای آرزوی خود شمر ده
و بان قانع بود و ابداً درباره زحمات وتکالیفی که رعایای او بان سر دچار میشدند وقعی
نداده ومتاثر نمی شد و چیز های را که پسرش بپای وزیر می بست دورغ پنداشته و بـاور
نمیکرد زیرا بفکر او فتح خان ادارۀ امور را چنانکه شاید و باید بدست گرفته و اجراآت
بسیار خوبی میکرد ، ولی رفته رفته این تحریکات پی در پی بی اثر نمانده و بعضی
خیالات سوء را در قلب محمود زنده و بیدار ساخت تا آنکه ورود فیروزالدین که وزیر او
با جمعیتی محترمانه فرستاده بود صورت گرفت (۱) فیروزالدین که از وضعیت بارکزائی ها
در هرات خیلی بر افروخته شده و قلبش از یاد آنهمه گندارخات میسوخت خصوصا از وضعیتی
که راجع به حرم او شده بود خیلی غضبناك ومنتظر موقع انتقام بود بهر کیف او را نزد
برادرش شاه هدایت کردند ، وقتی که محمود از وضع بدی که دوست محمدخان کرده بود
خیلی بقهر آمده و از اقتداری که وزیر او تصاحب کرده بود خاطرش گرفته شد و کامران
او را به بلند ترین درجه غضب آورده و او را متیقن ساخت که دوست محمد خان بدست
خود آخرین جامعه را که وجود دختر شاه را از نظر خود او وهمرا هانش مستور میساخت
از و کند(۲)سردارهایکه در مجلس حضور داشتند گفته های قبل الذکر را تائید نموده
و علاوه کردند که درین مسئله تباهی شاه مضمر است و این تباهی نیز صرف از طرف وزیر
فتح خان صورت گرفته و خیلی قریب الوقوع است (۳) شاه تسلیم شده و کامران را حسب
خواهش خودش بهرات فرستاد تاشهر مذکور را متصرف شده و احکامی که باو داد اگر
ممکن شود وزیر را دستگیر نماید(٤)وقتی که کا مران بهرات رسید بیرون شهر در قصر
(۱) فریر معلوم میشود غلط کرده است که میگوید فیروزالدین را نزد شـــاه
بكابل فرستادند زیرا شاه در همین وقت در قندهار بود (واین دی وزت تو غزنین کابل
آیند افغانستان صفحه ۲۳۷ وموهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۰۳)
(۲) فریر هستری آف افغان صفحه ١٥٦
(۳) فریر هستری آف افغانز صفحه ١٥٦
(٤) فریررپورتو آف دی جورنی انتو خراسان ضمیمه ب صفحه ٣٦ فریر میگوید که
محمود امرداد فتح خان را کور بسازند هستری آف دی افغانز صفحه ١٥٦ لیکن قرار
نظریه شیرازی این امر صادر نشده بود زیرا میگوید که وقتی فتح خان را دستگیر نموده
و کور کرده نزد محمود بقندهار فرستاد شاه خیلی متاثر ومتاسف شده و بکامران دشنام
داده در مکتوبی بسیار سخت ظالم او را انکوهش کرد تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٤٣


(۹۸)

خویش (در باغ شاه) مسکن گزیده وبشهر داخل نگردید شاید ارگ هرات در تصرف امین الملك برادر زادۀ فتح خان بود وازین سبب نخواست درون شهر برود (۱) فتح خان مکرراً از هوا خواهان وطرفداران خویش اطلاع یافت که بایست از شهزاده احتیاط نماید (۲) ولی به نصایح آنها گوش نداده (۳) یومیه برای تقدیم احترامات و در یافت هدایات باو امرینا کامران ملاقات میکرد (٤) وبطوری رفتار میکرد که کامران را متیقن سازد که او میخواهد اتحاد دوستانه بین آنها وجود داشته و متعدانه بطرفداری خاندان سدوزائی کوشیده و برای ترقی و عروج مملکت افغانستان کار بکنند ولی کامران نسبتاً کمتر با او احترام نموده وصرف میخواست خزانۀ فیروزالدین را که هنوز هم چیزی ازان نزد او بود با او تقسیم کند درین مسئله البته فتح خان ساکت مانده و به او چیزی نمیداد کامران بزودی یقین حاصل کرد که فتح خان تمام اقتدارات را برای خود میخواهد . لذا کامران بشاه نوشت که اجازه بدهد وزیر او را بکلی از بین بر دارد ولی محمود به انصاف او مشوره داد. بهر کیف چند روز بعد وقتی که شهزاده با سرداران و اقدار وطرفدار خویش نشسته بود فتح خان حسب معمول برای دیدن و تقدیم احترامات خویش نزد او آمد

(۱) کونولی جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۸۱ .
(۲) فریر هستری آف دی افغانر صفحه ١٥٦ و کونولی كتاب قبل الذكر جلد دوم صفحه ۳۸۱ .
(۱) باری او گفت « من دو بار محمود را بر تخت نشانیدم و امروز زمام اداره آن بدست کامران است که فکر اذیت مرا در خواب هم نمی بیند » کونولی کتاب قبل الذکر صفحه ۳۸۱ .
(٤) کونولی کتاب قبل الذکر جلد دوم صفحه ۳۸۱ وفرير کتاب فوق الذکر صفحه ١٥٧ بهر کیف ابات مسئله را طور دیگر ودلچسپ تر نقل میکند او میگوید که مدت سه روز فتح خان از کامران ملاقاتی نه نموده ونزد او نرفت روز دیگر شاه پسندخان به کامران پیشنهاد نمود که او نزد فتح خان رفته و اعتماد او را جلب کند کامران از ترس اینکه مبادا ضرری برای دوستش برسد پیشنهاد او را قبول نمود ولی شک و اضطرابی داشت بهر كیف شاه پسندخان نزد فتح خان رفت و وزیر از و پذیرائی شایانی نمود. تا بالاخره حاضرین را خارج و با هم تنها ماندند و درینجا مذاکرات دوستانه بین آنها صورت گرفته و باهم به قران قسم خوردند که یکی دیگرشان را از وقایع خبر کنند یعنی فتح خان اورا از دستگیر ساختن کامران وشاپسند خان او را از اقدام کامران در باره گرفتاری او اطلاع بدهد . بعد ازان فتح خان او را با تحایف و بخشش های زیادی رخصت نموده و خودش نیز چندی بعد از کامران ملاقات نمود کامران نیز او را بخوبی پذیرفت ولی چند روز بعد باز فتح خان از رفتن نزد او اباورزید که در مقابل کامران با و سلوك بهتری پیش گرفته و يك کارد بسیار اعلی با و بخشیده و علاوتاً باو امر داد که برای قشون کشی بر علیه مشهد ترتیبات بگیرد . نیزینو آف دی جورنی چتداول صفحات ٢٦٠ - ٢٦١


(۹۹)

عطامحمد خان نیز در آنجا حضور داشت (۱) مکالمات شروع و مسئله جنگ ایران بمیان
آمد که درینجا یکی از سردارها بوضعی تحقیر آمیز گریختن فتح خان را مورد طعن
قرار داد وسردار دیگری نیز او را تعقیب وتائید نمود (۲) وزیر نتوانست در مقابل همچه
تحقیرات حوصله و تحمل نماید وبه نگاههای تندی که با طراف پرت میکرد بـه آنهمه
تنقیدات تحقیر آمیز گوش میداد در ین ضمن کامران مداخله نموده ووزیر را مورد حمله قرار
داده گفت که در مقابل یکدستۀ قشونی که خیلی از وضعیف تر و کم دل تر بود آبروی نژاد
افغانی را ریخته است وزیر جواب شاهزاده را بوضعی درشت و عصبانی داده وباو خاطر نشان
نمود که بهیچ صورت او مسئول ضیاع قشون افغانی نیست و از زمان جنگ های داخلی یا قیصر
که بعضا بر خلاف کامران جنگید و در موقع دیگری شمشیر خود را بـرای مــدافعة
او استعمال می نمود بیادش داد این اشارات و کنایات کامران را بر افروخته ساخته وامرداد
که وزیر را بگیرند چنانچه سرداران او برخواسته واطاعت نمودند و عطامحمدخان باشارۀ
شهزاده خنجر خویش را بچشمان دشمن خویش فر و برد (۳) .
بعد از ان وزیر را براسبی سوار نموده و به ارگ فرستادند که در آن محبوس شده
و دوست قلیچش محمد حسین خان را بمحافظت او گماشتند (٤) وقتیکه فتـج خان محبوس شد
صرف سه برادرش پر دلخان شیر دلخان و کهندلخان در هرات بودند و با خاطر جمع در قصر
شاهی بچار باغ مشغول بازی شطرنج بوده و در مرحله اول از تمام آن گدارشات بـی خبر
بودند(ه) خوشبختانه که فتح خان در روز گرفتاری خویش آنها را ندیده بود کامران از عدم
همراهی آنها با فتح خان و نرفتن بحضور او به غضب آمده و چندتن را برای گرفتن آنها
فرستاد ولی خوشبختانه یکی از نوکران شان از خطریکه آقایان او پیش رو داشتند اطلاع یافته
و به تعجیل تمام آنها را خبر ساخت ولی پیش از انکه این خبر وحشت ناك را استماع نموده

(۱) اظهارات ابیات چقدر درین زمینه فرق دارد. فتح خان تحت او امر کیا مران
کار میکرد و آمده بود تا از نزد او رخصت گرفته وبطرف شهر روانه شود ولی این بار
بعنوان مزید عزت و احترام او را بدربار عمومی نپذیرفته و با طاق خصو صی خویش بار
داد. این اطاق بعد از بالا شدن بريك پلیکان تنگ وا قع بود وقتی فتح خان بانجا
داخل و میخواست از درواژۀ پشت داخل شود مورد حمله مخالفین کامران واقع گردیده
و بر زمین انداخته شد و بعد از آن چشمان او را باهن سرخ شده کور ساختند نریتو آف دی
جورنی جلد اول صفحات ٢٦١ - ٢٦٢
(۲) کونولی : جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۸۲
قراریکه فریسر میگوید فتح خان خصوصا در زمینه اقدام بی موقع خویش برعلیه خراسان
مورد ملامت قرار گرفته که قراریکه ذکر یافت آبروی قشون افغانی را ریخت . نیر یتو
آف جورنی ان تو خراسان ضمیمه ب صفحه ٣٦
(۳) کونولی جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۸۳ وموهن لال لايف آف
امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ٣١٠٦
(٤) كتاب فوق .
(٥) سبب فروگذاشت این ملاقات کسالت مزاج پر دلخان بود فریمر هستری آف دی افغانز صفحه ۱۰۷


(١٠٠)
و بفکر نجات خویش بیفتند نفری مرزا بسر آنها رسیده البته فرار برای آنها غیر ممکن بود
زیرا هیچ راهی نبود که برای جلو گیری از گریختن آنها مسدود نشده باشد با همه دو نفر
حاضر باش آنها که یکی دارای يك پیش قبض و دیگری حامل يك شمشیر بود در حضور آنها
دیده می‌شد و تنها راهی که برای نجات آنها سنجیده می‌شد همانا حمله بر طرف داران
کامران و یافتن راهی برای فرارایشان بود پردل خان که مزاج او علیل و کسالتی داشت.
با دو نفر نوکران خویش در يك مهتابی قصر پناه برد و کهندل خان باپيش قبض
و شیردل خان با شمشیر بر نفری مذکور حمله کردند که آنها نیز از شدت حمله آنها و ترس اینکه
شاید نوکران شان نیز بكمك آنها خواهند رسید عقب رفتند و دو سردار خود را نزد برادر
رسانیده و از راه بام عمارت مجاور بدون آنکه کسی آنها را بینید و منزل آن ها را بدانند
نجات یافتند در اینجا خود را مسلح ساخته و بايك جمعيت كوچك ومعدودی بر اسپ‌های خویش
سوار شده وفرار نمودند ولی متاسفانه برسر راه خویش یکدسته دوصد نفری عسکر را یافتند
که برای جلوگیری از فرار آنها ایستاده بودند اگرچه شیردل خان و کهندل خان توانستند
که خود را نجات بدهند برادر مریض شان از باعث ضعفی که از مرض داشت بدست دشمن
افتاد (۱) این عمل خیلی عاقلانه بود زیرا پس گشتن برای آنها مرگ و خطر داشت
وجز اینکه بردشمن بتازند چاره نداشتند اسپ این سردار بقتل رسیده وخودش بزمین
افتاد که درین وقت مغلوب هجوم دشمن گردیده ودستهای او را بسته بحضور کامران بردند
شهزاده امر بحبس او داد هر چند او را اطمینان داد که ضرری باو نخواهد رسید(٢) باهم
خواهش کرد که درگرفتن برادران فراریش او را استمداد کنند (ترجمه صدقی)
مطابق بان پر دلخان بهمراهی امین الملك برادر زاده اش که اسیر گرفته شده بود
به نزد فتح خان فرستاده شدند(۳) شیر دل خان و کهندل خان در گریز دوام کردند تا اینکه
بنادعلی رسیده قریه مذکور جای مستحکمی بود و بفاصله بیست و سه میل بسمت جنوب غرب
گرشك واقع ومتعلق به « ادو » مادر فتح خان بود (٤) ایشان که از گرفتاری پر دل خان
وامين الملك وكور گردیدن فجيع فتح خان خیلی بقر شده نمایندگان خود را در هر سمت
فرستادند تا درمیان قبایل کوچی انقلابی بیندازد باینصورت ایشان توانستند که قوه کوچکی
بارکزائی را که رفته رفته بگرد آمدن عساکر فراری زیاد می شد موفق شدند.
(۱) فریرهستری آف دی افغانز صفحه ١٥٨ قرار نظریه فریسر مهردل خان و کهندل خان
در هرات بودند که منجمله مهردل خان و کهندل خان موفق به فرار وسومی بدست افتاد
نو آف دی بورتی این توخراسان ضمیمه ب صفحه ٣٦.
(٢) فریرا هنری آف دی افغانز صفحات ١٥٧ - ١٥٨ .
(٣) صفحه ٣٨٣ جلد ٢ جرنی تودی نارت آف انديا بای کونولی .
(٤) فرير صفحه ١٥٩ کونولی گوید که ایشان بگرشک فرار کردند ( جلد ٢ صفحه ٣٨٤)
در حالیکه هو گت میگوید که ایشان در قلعه ناد علی (واضحاً نادعلی) پناه گزیدند
د که یکی از ملاک فامیلی شان بود .
(دی آرمی آف دی اندس صفحه ٢٤٠٠


(۱۰۱)
بعد از چندی پردل خان سعی کرده معصومیت خود را اثبات نمود (۱) کامران او را رهائی داده شرط گذاشت که نسبت بوی وفادار ومطیع باشد (۲) شهزاده او را خلعت بخشید (۳) وسردارش ساخت (٤) وبوی وعده داد که اگر ببرادران خود شیر دلخان و کهندلخان نوشته ایشانرا بقندهار مهمان کند و اگر ایشان آمدند و گردن تسلیم خم کردند (٥) باو رتبه وزیری خواهد داد پردل خان بهرحال وانمود کرد که بوعدۀ شهزاده اطمینان دارد و خواهشات اورا پذیرفت : ولی تعرضات و حقارتهای برادر کورش اورا مجبور کرد (٦) که از هرات گریخته و بایرادران در نادعلی بپیوندد(۷) و در آنجا عساکری جمع کند تا با کامران مقابله نموده بتواند پردل خان از طرف افغانها بیگی از برادران بسیار با استعداد بارکزائی تلقی می شد وایشان هميشه بقابليت وی اطمینان زیادی داشتند . اکنون وجود وی کافی بود که ایشانرا جلب کرده و به لشکر انتقام گیری که در مقابل پسر بی رحم محمود شاه قیام کرد داخل نماید . ( ترجمه پژواك )
برادران بار کزائی نیز حاجی خان کاکر را (۸) كه يك عسكر دلیر وشجاعت خویش را در قشون
(۱) فریر « نريتيو آف اجرنی این تو خراسان ضمیمه ب صفحه ٣٦ ٠
(۲) موهن لال «لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه١٠٦ ومسن «بریتیزان بلوچستان ، افغانستان و پنجاب جلد ۲ صفحه ٣٥ »
(۳) قرير « نریتیو آف اجرنی این تو خراسان ضمیمه ب صفحه ٣٦ وفرير هتری آف دی افغانز صفحه ١٥٩ ٠
(٤)- قریر صفحه ١٥٩٠ مسن میگوید که کامران او را برتبه میربار کزائی هارساند (بریتیزان بلوچستان ، افغانستان وپنجاب جلد اول صفحه ٢٨٥ وجلد٢ صفحه ٣٥ :
(٥) صفحه١٥٩ کتاب فریر ،
(٦) مسن جلد اول صفحه ٢٨٥ :
(۷) فریرا صفحه ١٦٠ مسن میگوید که او به نادعلی كه قلعه در نزدیك گرشك است آمد (جلداول صفحه ٢٨٥) نظر به تحریر هو گنه ، پردل خان خود را از هرات نی از قندهار نجات داده که بانجا موصوف با فتح خان وامين الملك برده شد و فرار توصیه برادر کورخود از وزارت که بوی پیشنهاد کرده شده بود استنگ اف جست (دی آزمی آف دی اندس صفحات ٤٠٠ - ٤٠١)
(۸) حاجی خان که بعدها نیز ذکری ازو خواهیم کرد . اولا در خدمت شاهین خان ، يك جمادار بابی که در خدمت مصطفی خان برادر خان کلات محمود خان بود مشغولیت داشت . حاجی بزودی دوست معتمد جمادار مذکور گردید وقتیکه شاهین خان داخل خدمت نواب جبارخان حکمران دیره غازیخان گردید این شخص با وزیر فتح خان در رفتن های اخیرش باین موضع معرفت پیدا کرد وزیر از اوضاع خوب وسابقه خدماتی را که داشت آنقدر تحت تاثير او آمد که ازو خواهش کرد داخل خدمتش بشود . حاجی خان بزودی با دوست محمد خان خصوصا خصوصیتی ودوستی پیدا کرد زیرا درین شخص علامات عروج وبلندی را مشاهده می نمود و در بسی مواقع با او همدستی و معاونت مینمود ( میسون جور نیزان بلو چستان ، افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحات ٤٠-٢١ ٠


(۱۰۴)

کشی فتح خان بر علیه مشهد نشان داده و زخم کاری برداشته چنانچه او را از میدان
جنگ برداشته بیرون کشیدند بخدمت خود در یافتند. این شخص در تمام این مدت در بستر
مریضی افتاده بود تا آنکه شهزاده کامران امرداد که او را برداشته بحضور او ببرند
شهزاده ازو خواهش کرد که داخل خدمت او شود ولی این کشمیری وفادار آنرا قبول
ننموده و ممنونیت و طرفداری خود را بفتح خان اظهار نمود . کامران که در این جور
مسایل خیلی حساس بود اصرار ننموده و حاجی خان را آزاد گذاشت تا آنکه بصحت او
کامل گشته رفت و به برادران بارکزائی پیوست (۱) وقتیکه کامران دانست که
پردل خان نیز فرار نموده و از هرات رفته است خیلی بغضب آمده و عزم کرد که انتقام
خویش را از فتح خان بیچاره بکشد. اگر چه وزیر بیچاره کور شده بود اندکی نور
در چشمان او باقی بود کامران وحشی چون میدانست قاسم خان را با چند تنی فرستاده
و امر کرد که چشمان او را بکلی از کاسه آن بیرون آورند قاسم خان نزد فتح خان
رفته و با و خبر داد که کامران خیلی متأسف است که در دو چشم وزیر را خیلی بعذاب و زحمت
دچار ساخته است و اینهم از سببیست که هنوز گوشت در کاسه چشم باقی مانده است
ازینرو چون میخواهد شما را ازین درد برهاند امر کرده است که بکلی چشمان تان را
بکشند فتح خان باو جواب داد که کامران بی جهت در این کار اصرار دارد و چشمان او
باندازه از کار رفته اند که بیش ازان نمیتوان آنها را کور ساخت و از قاسم خان خواهش
کرد که بیرون رفته و او را بحال خودش وا گذار و بیش ازین بر زخم او نمک نپاشد تا
بر کوری خود گریه کند ولی در ینوقت نفری او برخواسته وزیر را کشیده (۲) و چشمان
او را بکلی از کاسه کشیدند. فتح خان آن وزیر غیرتمند و صابر بدون آنکه آهی بکشد
و یا کلمۀ بزبان راند خموشانه مقدرات خود را استقبال نمود . کامران فتح خان (۳) را
بهمین حالت رقت آور به قندهار (۴) برد که امین الملك برادر زادۀ او شهزاده

(۱) واین دی ویزت تو غزنی ، کابل ، ایند افغانستان صفحه ۲۴۷، میسون کتاب
قبل الذکر جلد سوم . صفحه ۳۵
(۲) کونولی : جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحات ۴۸۳-۴ این معلوماترا
کونولی از زبان کسی که واقعه را بچشم خویش دیده بود نوشته است ولی فریرمیکوید که
کامران بدست خود میله آهنین سرخی را در چشمان او فرو برد تا تمام حصص چشم خشك
وسوخته گردد هستری آف دی افغانز صفحه ۱۶۰ .
(۳) آنچه شیرازی در باره پذیرفتن محمود فتح خان را نقل میکند ـ خیلی عجیب
است زیرا او میگوید که محمود او را بخوبی پذیرفته باو لطف کرد و تسلی داد و از و خواهش
کرد که مانند سابق وزیر او باشد .
(٤) شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٤٢ و کونولی کتاب قبل الذکر جلد دوم
صفحه ٢٨٤ فریر میگوید که او را به غزنی بردند لیکن مورخین دیگر این مسئله را تائید
نمی نمایند هستری آف دی افغانز صفحه ١٦٠ .


(١٠٣)

امیرول الدین را نیز با او همراه ساخت (۱) این ظلم وقساوت خاندان فتح خان و
وطرفداران بارکزائی او را خیلی متأثر ساخته و بجوش آورد تا آنکه خود را برای
گرفتن انتقام آماده ومسلح ساختند در واقعاتی که بعد از این بمیدان وقوع می‌آیند فتح خان
که کور و هم اسیر بود واضحاً حصه گرفته نمی تواند ورول بزرگ و مهم را برادران او
بازی می کنند . بعد از فتح خان کلانترین پسر پاینده خان محمد عظیم خان بود .
درین موقع بحرانی این شخص خیلی دور و در کشمیر بود که هنوز حکومت وحکمرانی آن
ولایت را در دست خویش داشت . اگرچه خودش نمی توانست با برادران خود یکی شود
در شورش و طرفداری آنها کوشش نموده و به برانگیختن انقلاب برعلیه محمود مساعی خویشرا
بذل می نمود چنانچه دوست محمد خان را بکابل فرستاد تا مردم آنولایت را برضد
محمودشاه انگیخته و به شور بیاورد. اگرچه دوست محمدخان در تمام این مدت نزد محمدعظیم خان
بطور حبس گذرانیده وخاطرش از او رنجیده بود ولی درین موقع که فرصت یافته خود را
در انتقام برادر بدبخت خویش دارای امتیازی بسازد این رنجیدگی را فراموش نموده
واین مسئله بر آتش او آب زد. علاوه بر آن به یقین دانست که از روی حقیقت محمد عظیم خان
در رویه که با او کرده بود حق بجانب بوده واز نقطه نظر عدالت وقضاوت خود را ملامت
دانست (۲) محمدعظیم خان دولك روپيه مسكوك باوداد. وعلاوتا يك پل برای دوچشمه باغ
فوق الذکر باوداد: (۳) مداران يك عسكر جدید متوسط جمع (٤) نمود. وبطرف پشاور روانه شد .

(۱) در قندهار آزاد شد زیرا دیگری ترس اینکه ازو کاری ساخته شود بعد از این
نمی رفت و به مشهد رفت (کونولی جورنی دی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٣٨٤) قرار
نظریه فرسیر وقتیکه محمود مجبور شد که قندهار را بگذارد ، او موقع یافت که فرار نماید
چنانچه اول به برجند رفتن و بعدها ازان جا به تربت حیدری گریخته بعد از چندی توقف
به مشهد رفت ـ «يك فراری بیچاره وبدبختی که همه چیز را از دست داده بود مجبور شد
وبمواجب معدودی از طرف حسن علی میرزا منحصراً از روی مجبولیت بسر میبرد »
(نیرتیو آف دی جورنی اینتو خراسان ضمیمه ب صفحه ۳۷) محبوسین دیگر درقند هار بپول
خلاص شدند چنانچه ما در فتح خان حاضر بود كه يك لك روپيه داده آزادی پسرشرا
بخرد ولی فتح خان او را منع نموده گفت که او يقين ندارد که حیات او حفاظ و
خلاص شود .
(۲) میگویند که محمد عظیم خان اولا نمی خواست که کمکی از کشمیر بفرستد و خیال
میکرد که بهتر است قوه و اقتدار خود را بجایگاه دارد لیکن دوست محمد خان او را
ملتفت بالیحی بی آبرویا نه و چیون ملتفت ساخته و پیش نهاد کرد که او اداره قشون
کسی را بذمه خود میگیرد (میسون جور نیز ان بلو چستان افغانستان ایند دی پنجاب ،
جلد سوم صفحات ٣٩-٤٠ ) .
(۳) میسون كتاب فوق الذكر جلد سوم صفحه ٤٠ ) واین میگوید که اورا دولك روپيه
داد ( دی وزت تو غزنی کابل ایند افغانستان صفحه ۲۳۹) درحالیکه موهن لال سه لك
روپیه می نویسد (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۰۷ ) .
(٤) قرار نظريه واين قوای او دو هزار سوار بود کتاب فول الذكر صفحه ٢٣٩


(١٠٤)

در اینجا با برادران خویش یارمحمدخان ، سلطان محمدخان وپیرمحمدخان (١) که همه
آنها اتفاق کردند که شهزاده ایوب را بر تخت افغانستان بنشانند یکجا شد (٢) ایوب با آنها
معاونت نمود ولی بشرطیکه دوست محمدخان بعد از گرفتن کابل اورا پادشاه حقیقی وصاحب
اختیار کابل بسازد. درینوقت رنجیت سنگهـ بر اتك حمله نموده وبرادران دوست محمدخان را
که در پشاور بودند مجبور ساخت که به لالهور فرار نمایند ، ولی دوست محمدخان دل
حکمران لاهور را به دادن بعضی تحایف از قبیل اسپهای خوب بدست گرفته او را راضی ساخت
که واپس به پایتخت خویش برود . دوست محمدخان ، سلطان محمد خان ، وپیر محمد خان
ویارمحمد خان از راه خیبر به پشاور آمده وجهاندادخان را مجبور ساختند که بطرف منطقه
یوسف زائی بگریزد .

درین وقت محمودشاه بیقین دانست که بارکزائی در از پا انداختن عزم متین کرده اند.
عطامحمدخان برادر جهاندادخان در ترغیب شاه وپسرش کامران برای فرستادن يك تعداد
عسکر برای سر کوبی شورشیان بار کزائی در سر کردگی شهزاده جهانگیر پسر کامران
کامیاب شد. و بعد از فرو نشانیدن اغتشاش مذکور باشهراده خورد (٣) دو باره به کابل
مراجعت نموده بود ، نواب صمدخان بورود او شهر را ... نموده بود (٤) . هنگامیکه
دوست محمدخان ازین خبر اطلاع یافت يك فر قاصد معتمد نزد عطامحمدخان فرستاده و يك
اگر یمان دوستی باو پیش کرد که هم تدافعی وهم تعرضی بود که در آن اظهار داشته بود که
او وبرادرانش عزم دارند که سلطنت را در بین خود وعطامحمدخان تقسیم نمایند ولی بشرطیکه
عطامحمدخان با سدوزائی ها معاونت نه نماید (٥) سردار بارکزائی که دوست محمدخان ولیاقت
و کفایت او را میدانست پیغام او را پذیرفته و مخفیانه با او رابطه خویش را قایم ساخته
ویادگاری از دوستی قدیم یا و تقدیم داشته به برادران بارکزائی احوال داد که بدون تردد
بطرف کابل رهسپار گردند . (٦)

(١) موهن لال لايف آف امير دوست محمد خان صفحه ١٠٧
(٢) کتاب فوق، نیز کتاب و این دی ورت نوغزنی ، کابل ايند افغانستان صفحه ٣٣٩ .
(٣) موهن لال کتاب فوق جلد اول صفحه ١٠٨ قرار نظریه میسون دیده میشود که
کامران با ایشان بکابل وازان باز پس گشت . جور نیزان بلوچستان ، افغانستان اینددی
پنجاب جلد سوم صفحه ٣٩ .
(٤) ميسون كتاب قبل الذكر جلد سوم ٣٩
(٥) موهن كتاب قبل الذکر جلد اول صفحه ١٠٨-٩ قرار نظریه کونولی این برادران
عطامحمدخان را متیقن ساختند که مقصد اصلی آنها انتقام برادرشان بود واگر او شهزاده
جهانگیر را برانند اورا مانند برادر بزرگ خویش دانسته وشهر را برای او خواهند گرفت
وبعد از إن باقوای خود بطرف قندهار خواهند رفت جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم
صفحات ٣٨٥ - ٣٨٦
(٦) قرار نظر شیرازی دوست محمدخان این خبر را از عطامحمدخان در جلال آباد
دریافت و در موقعی که بغپال بازگشتن بود از آن اطلاع یافت تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٤٣.


(۱۰۰)

و در خواجه رواش با او ملاقات نمایند (۱) دوست محمد خان خیلی از طرف او تعلق
وخوش آمدید گفته شده واز پشاور برف کابل ترتیبات گرفت . بعد از انکه تمام لوازم
تکمیل گردید و هر چیزی آماده شد شهزاده ایوب را در پشاور گذاشته باشهرزاده سلطان علی
وشهزاده اسمعیل روانه کابل گردید ، درعین زمان سردار مذکور باشهرزاده سلطان علی نیز
وعده کرده بود که او را بر تخت کابل خواهد نشانید و اکنون نیز همان وعده گذشته را تجدید
نموده بخیال اینکه از مبلغ دوسه لك روپیه که نزد شهزاده موصوف بود حصه بگیرد و نیز
شهزاده اسمعیل را همچنین وعده داد .(۲) وقتیکه بجلال آباد رسیدند دوست محمد خان کیف
کرد که پلان های او برهم خورده و بدست و بی پا شد است در این جا متردد شد که آیا پیش برود
و یا اینکه باز گردد (۳) ولی بالاخره به تشجیع و ترغیب شهزاده سلطان علی فیصله گردید
که نبایست از نصب العین خود منصرف گردد و بطرف کابل پیش رفت .
عساکر آنها بدون آنکه در سر راه چیزی به بیند به سرعتی که در طی طریق داشتند
در مجاورت بتخاك رسید (٤) شهزاده جهانگیر قیادت فوج را به عطامحمد خان و بکر خان
اعتماد نموده و به مقابل دشمن فرستاده و خودش بنا بر نصیحت بعضی دوستان بیوفا (٥) عقب
نشسته و در با لاحصار (٦) با دوهزار سوار و يك مقدار زیاد آذوقه پناه برد و محاصره را
تا آنکه از طرف محمود شاه و پدرش برای او كمك برسد ترجیح داد (۷) عساکر شاهی در
پی بی مهرو وقشون انقلابیون در خواجه رواش خیمه زدند ساعت ده شب (۸) يك مذاکره پنهانی
در بین دوقائد عسکری و آنها قبلا بین خود بذریعه مکتوب و پیغام کرده بودند اکنون شخصه
آن را مدار بحث قرار داده عهد و پیمان بسته و قسم های سختی خوردند . معاهده را تمام

(۱) موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۰۹
(۲) کتاب فوق .
(۳) شیرازی کتاب فوق صفحه ١٤٢
(٤) هوگ ، دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤٠٢
(٥) و این دی ونت تو غزنی ، کابل ایند افغاستان صفحه ٣٤٠ .
(٦) کتاب فوق الذكر .
(۷) موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول ۱۱۰ جها نگیر بايك قوة
شش هزار نفری بکابل فرستاده شده بود ( واين كتاب قبل الذكر صفحه ٣٤٣ )

(۸) موهن لال كتاب قبل الذكر جلد اول صفحه ۱۱۰ قرار نظر یه میسون چند روز
از بین گذشت تا این مجلس صورت گرفت زیرا که دريك سلسله مارش متواتر ودیگر چیزهائیکه
برای روز گذرانی لازم بود صورت گرفت زیرا اندکی تاخیر یا ینصورت برای اینکه
عده قسم ها وقرآنها زیاد شود ضروری شمرده میشد و در خلال این مدت نمایندگان معتمد
جانبین مسئله را مستحکم و صحيح میساختند جورنیزان، بلوچستان، افغاستان اینددی پنجاب
جلد سوم صفحه ٤٥ .


(١٠٦)
برادران بارکزائی بجز پیرمحمد خان مهر نمودند ، دوست محمدخان خیلی خوش بود که
که سن سردار مذکور متقاضی شرکت درین چنین مسایل مهمه نبود ولی عطامحمد خان اصرار
میکرد که او نیز بایست معاهده را مهر نماید دوست محمدخان ازین رهگذر میخواست از
خوردی سن برادرش استفاده نموده وبعدها او را بر علیه دشمن آینده خویش برخیزاند (١)
بعد ازان عطامحمدخان عساکر خود را گرد آورده و گفت که هر کس ندیدی در اطاعت
و خلوص ولی نعمت های شاهی یعنی مجدوشاه ، شهزاده کامران وشهزاده جهانگیر نشان بدهد
به غضب و قهر خداوندی و غیظ آسمانی گرفتار گردد . این هنگامه‌ها و تحريكات منافقانه
برای چند روز طول کشید ولی در تمام این مدت رفت و آمد واستحكام روابط دوستانه قطع نشد.
تا آنکه بالاخره در اثر يك مجلس وملاقات ثانى عداواتی که در مجاس او لی شده بود
بیش از پیش تائید و مستحکم گردید (٢) برادران بارکزائی عطا محمدخان در برج وزير
كه يك محل ساعت تیری شمرده شده ووزیر فتح خان آن را ساخته بود دعوت دادند وخیال
کردند که او را در همانجا توسط باروت پرانده و تکه تکه کنند . چنانچه سردار با میزانی
وهمراهان او را نشانیدند ودرزیر پای آنها باروت را انداخته بودند ولی واقعه طور دیگر
شده و از این کار آنها جلو گیری شد و آن چنین بود که یکی از برادران يك فراز نوکران
دوست محمدخان در جمله حاضر باشان عطامحمدخان بوده با او همراه آمده بود ، برادرش
چون از مسئله خبر داشت او را مخفیانه آگاه ساخته و باو گفت که هر وقت دوست محمدخان
به بهانه‌ای از مجلس خارج شد باید که او نیز بهر طوری که شود خود را از آنجا بکشد
ولی این شخص که حیات خود را منحصربه آفرین یعنی عطامحمدخان میدانست و نجات او را
خیلی ضروری میشمرد رفته و به عطامحمد خان از مسئله اطلاع داد . برادران بارکزائی
چون دیدند که پرده از روی کار آنها برداشته شده و توطئه آنها برهم خورده است فیصله
کردند که مسئله را آفتابی (۳) سازند چنانچه عطا محمد خان را علانیه بر زمین افگنده
وپیر محمدخان او را کور ساخت . (٤) دوست محمدخان که این چنین غدر را از یکی از دشمنان
(١) موهن لال كتاب قبل الذكر جلد اول صفحه ١١١ ٠
(٢) موهن لال كتاب فوق یعنی لایف آف امیر دوست محمدخان جلداول صفحه ١١٢.
(٣) وايد كونولی جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحات ٣٨٦ - ٧
(٤) میسون ، جورنران ، بلوچستان ، افغا نستان ایندی پنجاب جلدسوم صفحة ٤٥
موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان صفحه ١١٢ وواین ، ی وزت توغزنی ، کابل ایند
افغانستان صفحة ٣٤٠ - این مسئله یعنی خیانت مذکور بچندین صورت نقل میشود . طرفداران
بارکزائی میگویند که عطامحمدخان میخواست که برادران بارکزائی را توسط باروت
بکشد (هو گیت ، دی آرمی آف دی اندس صفحة ٤٠٢) دیگران خیال دارند که این توطئه
از طرف برادران بارکزائی گرفته شده وعلت آنهم گرفتن انتقام وزیرفتح خان که فرار
عقیدة بعضيها سردار یمی زائی او را مورد حمله قرار داده و کور ساخته بود ، بهر كيف
عمل مذکور زاده رشك وحسادت اشخاص جاه طلب ودراثر مقاصد آنها صورت گرفته است .


(١٠٧)

خود رهانید (١) متوجه تباهی شهزاده جهانگیر که قراریکه قبلاً ذکر یافت در بالاحصار پناه
گرفته بود . (٢) گردید چنانچه بالاحصار را محاصره نموده ويكيك يك نفر نانوا (٣) نقب
زده و تا مدخل بزرگ قلعه فوقانی را پرانده و اگر چه جهانگیر را سلامت گذاشت ولی
حالت او را خیلی بحرانی ساخت . شهزاده قبلاً بمخالفت چند نفر همراهان بیوفا و خائن قلعه
تحتانی را تخلیه نموده بود که به سهولت انقلابیون آن را بتصرف خویش در آورده اند .
باین صورت شهزاده جهانگیر دچار اضطراب و وحشت گردیده و یکشب که باران خیلی بشدت
می بارید و تاریکی و ظلمت زیادی بر فضا طاری گشته بود بالاحصار را گذاشته و با
چند نفر از همراهان معتمد وفدائی خویش بدون آنکه کسی او را ببیند از دروازه کاشی
برآمده و فرار نمود . (٤) بهر كيف زمام امور کابل بدست دوست محمدخان افتاد ولی
هنوز هم بکلی مطمئن و آسوده خاطر نگردیده بود زیرا دیری نگذشته بود که اطلاع یافت
که محمودشاه و پسرش شهزاده کامران با عسکر خویش از قندهار حرکت نموده و بمقابله
روان گشته اند ولی با هم در حالیکه از فتح و فیروزی و غنائم آنهم سنجیده و در برحسب
خواهش او اجرا گردیده بود خیلی خرسند و مسرور بوده بتصويب و مشوره برادران خویش
شهزاده سلطان علی را پادشاه کابل (٥) ساختند و بر تخت نشانید و خودش را وزیر او ساخت
ولی در حقیقت و باین ترتیب قوه و اقتدار حقیقی را از ان خودساخته بود .
ترجمه شاغلی صدقی
محمود بزودی دانست که اسکات خطرناک خواهد بود ، شهزاده جهانگیر دو باره
بوی ملحق شد و کامران نیز فامیل آن بود که عسکر کوچکی (٦)

(١) عطامحمد خان بعد از آنکه کورشد عزلت و انزوا گزیده، و در علی آباد بسر
میبرد و بدون آنکه کسی باو وقعی بگذارد یا رحمی کند .»
میسون ، کتاب قبل الذكر جلد سوم صفحه ٤٦ .
(٢) و این و کونولی فرار شهزاده جهانگیر و محاصره بالاحصار را پیش از کور ساختن
عطامحمدخان ذکر مینمایند در حالیکه میسون، شراری و موهن لال بالعکس اظهار میدارند. شیرازی
میگوید که محاصره بالاحصار چهل روز طول کشیده و دوام نمود (تاریخ احمد شاه درانی
صفحة ١٤٤) .
(٣) و این کتاب قبل الذكر صفحة ٣٤٠ .
(٤) معن جرنی ان ،بلوچستان، افغانستان و پنجاب جلد سوم صفحه ٤٧ . و موهن لال
لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحة ۱۱۳ . واین غلط کرده که گفته او بهرات
فرار نمود اوزت توغزنی ، کابل و افغانستان صفحة ٢٤٠)
(٥) و این صفحه ٣٤١ ، موهن لال جلد اول صفحة ١١٤ ، و کونولی جرنی تو دی نارت
آف اندیا جلد دوم صفحة ۳۸۷ ، کونولی بغلط این شهزاده را سلطان محمد خوانده است
(٦) قبل از آنکه کامران هرات را ترک کند درباره مذاکره صلح با فتح علی شاه
شاه ایران بسیار احتیاط کرد و سيف الملك پسران خرد و یار محمد خان را برای اداره
آن مقام گذاشت (هوگت ، دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤٠٠)


(۱۰۸)

جمع کرد بطرفداری محمود حرکت کند بعد از وقفه چند روز در غزنی که بغرض استراحت عساکر کامران داده شد قوای شاهی بطرف کابل مارش نمود تا آتش شورش را فرو نشاند فتح خان را نیز با خود در هودجی داشتند ، کرمحدخان پوپلزائی بصفت حکمران قندهار گذاشته شد درین هنگام سرداران بارکزائی که در نادعلی بودند و در اثر حادثه ناگواری از قشون شاهی در اثنای عزیمت آن بطرف قندهار کناره گیری نموده بودند با لشکر خود آمده تسلیم شهر را درخواست کردند . حکمران سیاسی و هوشیار شهر ایشان را با وعده های خود تسلی داده گفت همینکه محمود شکست بخورد دیگر شهر را بدون چون و چرا تسلیم میکند ، ایشان برگشته منتظر وقوع واقعه شدند (۱) عساکر شاهی در سید آباد رسید و درینجا واقعه ناگواری رویداد (۲) فتح خان وزیر محمود امر داده شده بود که بحضور پادشاه آورده شود و از مشارالیه طلب شد تا به برادران یاغی خود بنویسد که تسلیم شوند ولی وزیر دلیر با بسیار متانت و وقار جواب داد که او بعد از آنکه کور شده دیگر تمام اقتدار خود را نزد برادران و اقوام از دست داده ، و دیگر نمی خواهد
ترجمه شاعلی پژواک
که با معاملات رابطه و تماسی داشته و اسباب زحمت و تکلیف خود

(۱) کونولی جرنی تودی نارت آف اندیا جلد (۲) صفحات ۳۸۸ - ۳۸۷ ، مسن جرنی این بلوچستان ، افغانستان و پنجاب جلد سوم صفحات ٤٨ - ٤٩ ، شیرازی تاریخ احمد شاه درانی صفحه ١٤٧ .
(۲) شیرازی صفحه ١٤٤ ، و موگت دی آرمی آف اندس صفحه ٤٠٢ ، الن و بيلو نقطه را که فتح خان بقتل رسید حیدر خیل گفته اند ( دیری آف ۱ مارچ ترو سند ایند افغانستان صفحه ۲۷۹ ، وجورنل آف ابولیتیکل مس تو افغانستان صفحه ۸۳ حیدر خیل هشت میل بجنوب سید آباد و بفاصله سی و پنج بشمال شرق غزنی واقع است نظریات و این و فرییر با نوشته شیرازی موافقت دارد که این قتل در اثنای مارش قشون شاهی بطرف کابل بوقوع رسیده ، وزت تو غزنی ، کابل ، افغانستان صفحه ٢٤٢ و نريتو آف ۱ جرنی ان تو خراسان ضمیمه ب صفحات ٣٦ - ٣٧ موهن لال واضحاً از قتل وزیر چیزی نمی گوید ولی از طرز بیانش معلوم میشود که مشارالیه قبل از آنکه شهزاده جهانگیر و عطامحمد خان را برای گرفتن کابل بفرستد کشته شد که آن تحریر هیچ درست نمی تواند شد قرار نظریه کونولی این قتل در وقتی که عساکر شاهی در چهار آسیاب و پیش از فرار ناگهانی محمود واقع شد (جرنی تودی نارت آف اندیا جلد ۲ صفحه ۳۸۸ در حالیکه فریر میگوید که این واقعه در اثنای فرار محمود از کابل به غزنی واقع شد (تاریخ افغانها صفحه ١٦٢) .


(۱۰۹)

را فراهم سازد (۱) شاه از جواب تند وغیر محترمانۀ اوبر افروخته شد (۲) وعلاوتاً
محمودشاه از اینکه مبادا بعضی از خوانین وسر داران درانی او را از بندرهائی بخشیده
و به برادران اوبرسانند و خود نیز با او پیوسته بر خلاف او بجنگند از ینرو سرداران را
به کشتن وزیر بیچاره ترغیب نمود و ازین کارنه تنها آنها را برای ابد دشمن بارکزائیها
میساخت بلکه از هرگونه طرفداری و رابطه که شاید بین آنها و بارکزائیها توقع میرفت
مطمئن و آسوده میگردید (۳) فلهذا تمام خوانین درانی را خواسته و کامران نیز
سهم خویش را به میدان جزا و عقوبت حاضر نمود و اوامر مرگ سردار بارکزائی صادر
گردید بعضی ازین خوانین با وزیر فتح خان اندك کدورتی داشتند و بعضیها از آن هم
بکلی مبرا بودند و صرف از خطر جان خویش در قتل او شرکت جسته و برای نجات خویشتن
در آن عمل ظالمانه حصه گرفتند این مخلوق بیچاره را زنده تکه تکه کرده واعضای او را
يك يك از هر بندی جداگانه قطع نمودند . این عذابات بمرگ او خاتمه نیافت بلکه بعد ازان
نیز ادامه یافت چنانچه بعد از مرگ بدن او را به قطعات تقسیم نموده و بعد ازان در جوالی
انداخته بغزنی برای دفن فرستادند (٤) ولی فتح خان با کمال شجاعت ودلیری ، تحمل و ثبات
بان تن داده و تا وقتیکه مرد آهی نکشید و از ظالمان توقیع تخفیف عذاب
خویش را ننموده و به هیچ صورت متانت و تمکین خویش را از دست نداد و صرف نام خدا بر زبان
میراند تا آنکه بمرگ تسلیم شد (٥) اکنون دوست محمدخان و سلطان علی برای مقابله افواج

۱ - میگویند محمود برای فتح خان وعده داد که به برادرانش همان عزت سابقه داده شده
و حکومت آنها ادامه خواهد یافت و فتح خان در جواب گفته بود « تو چیزی را به آنها
تقدیم میکنی که از دست تو بر آمده ومال تو نیست ويك شخص کور میتواند آنها را با قوه
از خود بسازد » پیش از آنکه فتح خان را از نور چشم محروم میساختی بایست اقتدار
به او میدادی آیا چنان می کنی برای طوفانی که برانگیخته ای مفید ثابت شود لکن
من از همه چیز و نتیجه هرچه بمدان بیاید دست شسته ام و آنچه را برایم مقدر است استقبال
میکنم ، کونولی ( جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۸۹ ) .
۲ - فریرا هستری آف دی افغانـز صفحه ١٦٢ ، موهن لال : لایف آف
امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ١٠٦ ، کونولی كتاب فوق جلددوم صفحات ۳۸۸-۹
فریسر : نپریتو آف دی : جورنی انو خراسان ضمیمه (ب) صفحه ۲۷ .
۳ - شیرانی تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٤٤ .
٤ - نزديك غزنی دريك باغ دفن گردید ( الن : دایری آف دی مارچ تر و سنداپند
افغانستان صفحه ۲۸۰ ) .
ه - کپتان ابات شرح طویلی در باب مرگ فجیع و جانکاه فتح خان مینویسد
ومیگوید که قصه مذکور را از صمدخان شنیده است ، که این شخص خیلی با کامران
تماس داشت ، اینکه آیا شرح قصه مذکور صحت دارد یا نه به آسانی فهمیده نمیشود ولی
اینقدر است که نظریه او از تمام مورخین فرق دارد چنانچه موضوع ارتکاب جرم مذکور را
هرات نشان میدهد . بهر کیف اگر روایت او صحت داشته باشد فتح خان را در هرات
بقتل رسانیده اند . چنانچه قرار اظهارات او عطامحمد خان ، گل محمدخان وشاه غازی
دلاور که بعد ها شاه را گذاشتند درین جرم حصه گرفته و شرکت داشتند نپریتو آف دی
جورنی جلد اول صفحات ٢٦٢ - ٤ ٠


(۱۱۰)
شاهی از کابل حرکت نمودند و در قلعه قاضی خیمه زده برای ورود دشمن ترتیبات و تیاری
میگرفتند ولی کامران به معروف آمده و چون از انتظامات و ترتیبات دوست محمد خان
اطلاع یافت راه سیر خود را تغییر داده از راه ازبك آباد به چهار آسیاب که بفاصلۀ هفت میل
از کابل واقع بود رفت و در آن فرود آمد . دوست محمد خان نیز از قلعه قاضی حرکت
نموده و به هندکی (۱) آمده روز دیگر جنگ مختصری بوقوع پیوست که کفه مفاد
کامران سنگین تر از سلطان علی خان بود. دوست محمد خان درینجا دانست که نمیتواند
در مقابل قوای (۲) محمودشاه ایستادگی نماید زیرا خوانین درانی خیلی بقوت آن افزوده
بودند لذا به همان سیاست قدیم یا حیله های حربی که داشت متوسل گردید چنانچه بنام
خوانین مذکور يك عده مکاتیب جعلی ساخت و در آن عدم رضایت آنها را نسبت به محمود شاه
و احساسات رضامندی شانرا نسبت به اطاعت و همراهی سلطان علی ، شاهی که از طرف
نمایندگان دوست محمد خان انتخاب شده بود شرح داد . این مکاتیب را مهر های آنها
نیز که البته واضحاً از طرف نمایندگان دوست محمد خان صورت گرفته بود ممهور نمود
بعد از ان سرداران یکی از نجبای معتمد خویش را گماشتند که با دشمن رابطه پیدا نماید
و برضد طرفداری سلطان علی با آنها داخل مذاکره شود (۳) خبر این استحکام روابط
یا مکتوب های فوق بگوش محمود رسید و از توطئه خوانین و طرفداران خویش به هراس
و اضطراب افتاد و يك قرارداد صلح آمیز را با دوست محمد خان در نظر گرفت و لی تمام
رغبت و خیالات او درین راه جایی را نگرفت (٤) بالاخره برای آنکه اعتماد خوانین

۱ - شیرازی : تاریخ احمدشاه درانی صفحه ٤٥ .
۲ - دوست محمد خان صرف سه هزار فر در مقابل عسکر بزرگ رقبای خویش داشت
کونولی کتاب قبل الذكر جلد دوم صفحه ۲۸۸ شیرازی اظهار میدارد که قوۀ او بین
چهار و پنج هزار نفر بود در حالیکه قشون دشمن به سی هزار نفر بالغ میشد صفحه ٤٥ .
ميسون عسکر دوست محمد خان را دو هزار سوار مینویسد ( جورنیزان بلوچستان
افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٤٨ ) .
۳ - شیرازی این خان را نشان میدهد و میگوید که همان سردار اسیر یعنی زائی بود
( عطامحمد خان ) . چنانچه بحضور دوست محمد خان اظهار و در صورت عدم شرکت در توطئه
مذکور بمرگ تهدید شد . این سردار از هول جان موافقت نموده و به برادرش گفت
که از طرف ۲۰۰ بکامران نوشته و باو اظهار دارد که خوانین و طرفدان او دسیسه برپا
نموده او را دستگیر ساخته و بدوست محمد خان میسپارند و او از باعث طرفداری و محبت
به خاندان شاهی به او اطلاع داده است و بایست که شهزاده بزودی فرار نموده و انتقام
خود بروز دیگر حواله سازد وقتی این خبر بکامران رسید خیلی مضطرب گردیده و به
خوف و هراس دچار شد . شب ناوقت شده بود که کامران بنابر ترس زیادی که بر او
چیره گشته بود به نفری و نوکران خویش امر داد تا اسپ او را زین کنند و همینکه نصف شب
شد عسکر را گذاشته بطرف قندهار گریخت چنانچه عساکر ش نیز علی الصباح کار او را
تعقیب نموده و فرار نمودند تاریخ احمدشاه درانی صفحات ١٤٦ - ٧ .
٤ - کونولی : جورنی نودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۲۸۸ .


(۱۱۱)

خود را جلب نماید مکاتیب مذکور را به آنها نشان داد که آنها از نوشتن آن انکار
نموده و گفتند که به هیچ صورت این توطئه حقیقت نداشته و مکاتیب مذکور جعلی بوده است .
اگر حرکت صالوخان که بعضاً بنام شایسته خان شناخته می شود در بین نمی آمد محمود شاه
دعوی معصومیت و پیشنهاد و طرفداری خوانین مذکور را قبول مینمود ولی این شخص به شاه
اطلاع داده گفت که خوانین درانی در صدد گذشتن و پیوستن با طرف مخالف او هستند
و باو (۱) توصیه نمود که فرار نماید ، قراریکه هر بدبختی از طرف عواملی استقبال میشود
در همین وقتیکه روحیات شاه دچار بحران بود شاه غازی دلاور (۲) با چند تن سوار از
قشون شاهی خارج گردیده و به عسکر باغیان پیوست . ( ۳ ) این مسئله تاثیر حیلهٔ
دوست محمد خان را هم چنانیکه توقع داشت حسب دلخواه او ایجاب نمود کامران امر داد
که اسپ های اصطبل شاهی را برای سفر مهیا سازند و بدون آنکه با خوانین و سرداران
طرفدار خویش وداع کند با پدرش و حاضر باشان شخصی خویش در سایهٔ ظلمت شب از
خیمه خارج گردیده و بطرف جنوب گریخت . فردای آنشب خوانین از فتحی که نیمه بدست
آمده بود وشاه آنها را از دست داده بکلی ناامید شدند . تا آنکه تمام توپخانه ولوازم
خویش را بجا گذاشته بطور غیر متوقعی شاه (۴) خویش را تعقیب نمودند تا آنکه بالاخره
(۱) شایسته خان اسم عطاء الله خان علی زئی را که از خوانین با رسوخ بود در جمله بیطرفان
ذکر نمود کونولی جورنل تو دی نارت آف اندیا جلد دوم صفحهٔ ۳۸۸ .
(۲) موهن لال لایف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحهٔ ۱۱٦ . میسون او را نظیر
دلاور مینامد ( جورنزلز بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحهٔ ۴۰) کونولی
او را دلاورخان ایشک آقاسی نام میکرد کتاب قبل الذکر صفحهٔ ۳۸۸ جلد دوم ) قرار
نظریه مرگ دو نفر خوانین دیگر نیز علاوه بر اينك آناسی دلاور از قطار ( شجاع ) ؟ ؟
جدا شدند ( نواز خان واکبرخان ) دی آرمی آف دی اندس صفحهٔ ۴۰۳
(۳) همه آنها دارای یک قوهٔ دو یا سه هزار نفر بودند ( کونولی کتاب قبل الذکر جلد دوم صفحهٔ ۲۸۷).
(۴) موهن لال کتاب فوق جلد اول صفحهٔ ۱۱٦ - کونولی کتاب فوق جلد دوم صفحه ۳۹۰
قرار نظریهٔ میسون دلیل مهم دیگری برای عقب نشینی عساکر شاهی دیده می شود و آن
چنین است که شاه و پسرش از اطاعت و طرفداری حکمران قندهار به یار کرائی ها اطلاع
یافتند و علاوه اینکه برادران کرشکی از دیوارهای قندهار رفته اند و ترسیدند که مبادا
هرات مورد تهدید آنها قرار بگیرد ازین سبب برای آنکه عساکر شاهی بهرات بروند
که در ذیل آن قشون کشی بقندهار خیلی لازمی و ضروری شمرده می شد و در اثر آن البته
باغیان کرشک واقدامات گل محمدخان بی ثمر میگردید. ( جورنیزلز بلوچستان افغانستان
اینددی پنجاب جلد سوم صفحهٔ ۴۹ ) بهر کیف از اظهارات شیرازی به هیچ نوع معلوم
نمیگردد که شاه و پسرش این چنین و به این صورت بهرات متوجه شده و رفته باشند بلکه
با لعکس میگوید که کامران و محمود اطلاع یافتند که حکمران قندهار وعدهٔ تسلیم نمودن
شهر قندهار را به پردل خان و برادراش داده است ازینرو مضطرب گردیده وده روات
رفتند که برای چندی برای آنکه گزارشات را ببینند که چطور می شود باقی ماندند
آنکه از تسخیر و از دست رفتن شهر قندهار مطلع گردیدند بطرف هرات روانه شدند
( تاریخ احمد شاه درانی صفحات ۴۷ - ۸۰ . )


(۱۱۲)

درشکار با او یکجا شد نه پیشنهادات صالحوخان (۱) هرگز از طرف محمود شاه مورد
قبول واقع نمی‌گردید اگر صرف این شاه میدانست که پیروان وطرفه داران دوست محمدخان
با اسپ های خویش آمده وتیار وجلو آنها آماده بدست خویش داشتند وبشدت انتظار
میکشیدند که طرف مقابل چه وقتی بمیدان خواهد آمد که گریخته ودوست محمد خان را
برجا بگذارند در حقیقت دوست محمد خان تا وقتیکه دلاور قیل الذکر آمده و باو پیوست
ابداً گمان نمیکرد که عساکر شاهی فرار کرده اند چنانچه صرف خبری را که آنها باو آوردند
استماع وقبول نموده برای تصرف خیمه ها و اسباب ولوازم حربی دشمن پیش رفت وقتیکه قشون محمود
به غزنی رسید کامران دید که چشمان ضعیف شده و خیلی کسان ازو رفته اند و هنوز
خوانین بزرگ مطیع وطرفدار او میباشند ودوباره بفکر مارش بطرف کابل افتاد ولی
خیلی عجیب است که فکر اودرشد برادران کرشکی برای حمله بر هرات تیاری میکردند
وفکر آن را داشتند ولی اطلاعات بی اساس ومبالغه که راجع به تباهی و هزیمت عساکر
شاهی بگوش آنها رسید آنها را منصرف ساخته و بخیال انداخت که فکر خود را به
تعویق انداخته و برباقیماندۀ این قشون در هم وبرهم حمله نمایند تا آن را بکلی از کار
بیندازند ولی وقتی حقیقت امر را دانستند از اینکه عسکر بکلی پور. وقوی مانده خیلی
تکان خوردند ولی باوجود اینهم گل محمدخان قرار وعدۀ که با آنها داده بود شهر قندهار
را با آنها تسلیم کرد (۲) . آغاز حکمرانی خاندان بارکزائی از همین جا شروع میشود
زیرا دوست محمدخان در حالیکه خودش کابل را بتصرف خویش داشت پردل خان وبرادرانش
زمام قندهار را بدست داشتند هنگامیکه محمدعظیم خان از تصرف کابل اطلاع یافت
ایالت کشمیر را به نواب جبار خان سپرده و به تعجیل تمام بطرف پایتخت روان گردید (۳)
این شخص چون بعداز وزیر فتح خان بزرگترین برادرها بود اقتدار و دارائی کابل
که بدست دوست محمدخان افتاده حق خود میدانست . شاید او نمیدانست و توقع نداشت
که دوست محمد خان برسد وزائی ها غالب خواهد شدورنه هیچگاه براو اعتماد نمی نمود

(۱) وقتیکه محمود بهرات واصل گردید دانست که چگونه دست وپاچه شده و موقع
را ازدست داده است وبالآخره صالحوخان را زنده گذاشته و نکشته است . تااکنون
هیچکس ندانسته است که صالحوخان ازین توطئۀ که برای گریختن محمود شاه رویکار
آورد چه مطلب ومقصدی در دل داشت وچه سنجیده بود که او را این چنین گول زد .اگرچه
در نقشۀ که سنجیده بود بکلی کامیاب وموفق گردید و محمود شاه فرار اختیار کرد
ولی ظاهراً نفعی که ازین کار برد واستفادۀ که کرد هیچ معلوم نیست .
۲ـ موهن لال ، لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۱۶ شیرازی تاریخ
احمدشاه درانی صفحه ١٤٨ و آوتولی جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۹۱.
فریر میگوید که پردل خان را در گرفتن شهر قندهار میرافضل خان اسحق زائی كمك
ومعاونت کرد ( هسثری آف دی افغانز صفحه ۱۶۳ )
۳ـ میسون ( جورنیزان ، بلوچستان ، افغانستان اپنددی پنجاب جلد سوم صفحه ٤٧
و موهن لال لایف آف امیر دوست محمدخان جلداول صفحه ١١٤)


(۱۱۳)

بهر کیف اکنون خیلی خوف داشت که برادرش که از روی حقیقت شاه کابل بود
او را در جملهٔ یکی از حکام وحکمرانان زیر دست خویش شمارد از طرف دیگر
دوست محمد خان نیز رشکی را که برادران متعدد او خصوصاً محمد عظیم خان در بارهٔ
او داشتند بزودی حس کرد. ومی فهمید و از اینکه تمام کوششات و مساعی و بالاخره کامیابی
او برفعث و اقتدار برادرانش تمام شود چندان خوش بین نبود از همین سبب بود که
اقتداری را که تازه بدست آورده بود به اعلان پادشاهی سلطه ملی بر تخت کابل تامین
نمود وشهزادهٔ مذکور نیز تا کنون بخوبی حکومت کابل را بدست گرفته و با کمال کامیابی
پیش میبرد. این اعلان و انتخاب برای محمد عظیم خان خوش آیند نبود. چنانچه شاه شجاع
را دعوت نموده و متيقظ ساخت که بر خلاف محمود شاه (۱) با او كمك نمايد. شاه شجاع
دعوت مذکور را پذیرفته (۲) و بدیرهٔ غازی خان آمد. و با نواب محمد زمان خان برادر زادهٔ
محمد عظیم خان که اخیراً از حکومت پشاور برطرف شده بود یکجا شد. و بعد از شکست
دادن سمندر خان حکمران جدید (۳) دیرهٔ غازی خان را متصرف گردید (٤) هنگامهٔ
این کامیابی و فتح بزودی منتشر گردیده و یکعدهٔ زیاد خوانین افغانی که دوست
وطرفدار شاه شجاع بودند آمده و باو پیوستند محمد عظیم و برادرش پر دل خان و مدد خان
را فرستاد تا شاه شجاع را از دیرهٔ غازی خان به پشاور هدایت نمایند. بعد از ورود او
محمد عظیم خان تسلیم عساکر و خلع سلاح آنها را از و مطالبه نمود. لیکن شاه شجاع
آن را قبول ننموده پشاور را گذاشته و در تهکل کمپ موقعیت کرد که در آن از طرف
ولی که یکی از ذرایع خونخوار بشمار رفته (واصفائیل؟) های محمد عظیم خان بود قرار
گرفت که از طرف سردار برای جنگ بمقابل شاه شجاع فرستاده شده بود متأسفانه
یکی از مغزنهای باروت او منفلق گردید. و تلفات زیاده جانی در اثر آن بوقوع پیوست

۱- قرار نظریه موهن پیغام این دعوت از کشمیر و قرار اظهار میسون از پشاور
فرستاده شد (لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۰۷ وجور نیزان بلوچستان،
افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۱ )
۲- شاه شجاع بتاریخ ۱۳ ماه اکتوبر از لودیانه حرکت کرد ( دی آرمی آف دی اندس
صفحه ٤٠٥) مولفهٔ هوك ،
۳- وقتيكه سمندر خان از پیشرفت شاه شجاع خبر شد بخیال مخالفت او افتاد ولی در
آغاز مسئله شکست خورده واز میدان گریخته نزد حافظ محمد خان حکمران لیا (Lein)
پناه برد (شیرازی تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٦٩ )
٤- موهن لال ، (لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۰۷) و شیرازی ،
(تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٦٩) میسون میگوید که سمندرخان ، نواب محمد زمان خان را
از دیرهٔ غازی خان اخراج نموده وبنام محمود شاه آن را متصرف گشته بود (جورنیزان
بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلداول صفحه ۱۷۰ ) ،


( ۱۱۲ )

شاه شجاع خود را باخته از میدان جنگ خارج شد و بکوههای خیبر گریخت بعد از آن
محمد عظیم خان به پشاور آمد. و ایوب خان را نائب الحکومه آنجا مقرر نمود . (۱)
محمد عظیم خان رفتن خود را بجانب کابل بدون اینکه یکی از شهزادگان فامیل
شاهی را با خود نداشته باشد مناسب ندانسته و شهزاده ایوب را به همراهی خود گرفته
و شاهی او را اعلان نمود . زیرا هنوز هم در قلوب افاغنه اخلاص و عقیدتی راجع به سدوزائی
ها دیده می شد . وقتی دوست محمد خان از عزم برادرش اطلاع یافت باو نوشت که
شهزاده ایوب را برطرف سازد زیرا او شهزاده سلطانعلی را انتخاب و پادشاهی او را
اعلان نموده است، ولی محمد عظیم خان در جواب او نوشت که اگر دوست محمد خان
اقتدار وسلطه را محض برای شخص خود نمیداند بایست به پشاور بیاید دوست محمدخان
که قوای خود را باندازه نمیدانست که بتواند با برادرش مقابله نماید و یا او بجنگد
سلطانعلی را از بین دورساخته واقتدار محمدعظیم خان وطرفداری خود را بشاه زاده ایوب
اظهار نمود . چنانچه محمدعظیم خان بهمراهی ایوب داخل کابل گردیده (۲) و شاهی
او بعنوان شاه ایوب پادشاه افغانستان اعلان گردید .

(۱) هوگه ، دی آرمی آف دی اندس صفحه ۱۰۴ پولس میخواد بگوید که
شاه شجاع را محمد عظیم خان به تصرف تخت کابل دعوت نمود ولی در اثر غرور
خویش موقع را ازدست داد پیش از آنکه محمد عظیم خان به پشاور برسد شاه شجاع
خیالات عالی و هوای بلند شاهی خویش را به تحقیر یک نفر از دوستان سردار بارکزائی
نشان داد که بعقیده او این شخص حق مخصوص و امتیاز شاهی او را به سوار شدن بر جیان
رعایت نکرده بود . برادران بارکزائی ازین وضعیت او بد برده و فیصله کردند که
بایست شخص بهتر ومناسب تری را بشاهی کابل انتخاب نمایند . شهزا ده ایوب این
مشکل آنها را نه تنها بقبولیه معرفی نمودن خودش باین مقام رفع کرد بلکه مانند يك غلام
این خواهش خود را از آنها رجا کرد و گفت : صرف مرا شاه بنامید، و اجازه بدهید
که سکه بنامم زده شود ( تریولزاننو بخارا جلدسوم صفحه ٢٤٦ ) فریر نیز در باره این
پیشنهاد ایوب به محمد عظیم خان مینویسد ( هستری آف دی افغانز صفحه ۱۸۱ ) قرار
اظهارات شیرازی پیش از آنکه شاه شجاع به پشاور واصل گردد اطلاع یافت که محمد عظیم خان
عهد خود را شکسته وازوعده خویش صرف نظر کرده است و شهزاده ایوب را شاه ساخته
و برتخت پشاور نشانیده است . (تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٦٩)
(۲) هوگ ، دی آرمی آف دی اندس صفحات ٤٠٤ ٤٠ قرار نظریه کونولی
محمدعظیم خان پیش از آنکه بیکابل مارش نماید به دوست محمد خان نصیحتاً گفت که
سلطان علی را بکشد لیکن دوست محمدخان به ارتکاب این جرم جرئت نکرد لذا
بهانه کرد که از برادرش می گریزد و نگذاشت که آمده وكابل را متصرف شود
( جرنای تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۹۱ )


(۱۱۰)
فصل هفتم
عروج تدریجی دوست محمد خان
تا رسیدن او بامارت
هنگامیکه مملکت افغانستان در آتش انقلاب داخلی وجنگی های خانگی خویش
میسوخت ، رنجیت سنگ فرمان روای سکها موقع یافت که مقاصد خویش را در پنجاب
حاصل نموده و نقشه های خویش را عملی بسازد ، چنانچه در بهاران سال ۱۸۱۸ یکدسته
عسکر منظم و توپی بايك عراده ( که برای شکستن درب قلاع در موقع محاصره
استعمال می شد ) بقصد محاصرة ملتان فرستاده بود . حکمران آن ولایت نواب مظفر خان
در اثر تعصب وجوش مذهبی مطالبات سکها را (۱) رد نموده و برای مدافعه حاضر شد ،
ولی این شخص امیدی بکامیابی نداشت زیرا اگرچه قشون محافظ شامل سپاهیان و عساکر
دلیر و ثابت قدم بود در اثر قلت تعداد نمیتوانست در مقابل قوای مخاصمین ایستادگی
نماید ، باهم حکمران مذکور در اثر مساعی خویش کامیاب گردید که بعضی حملات
كوچك دشمن را رد نموده و دفع کند لیکن بتاریخ سی و یکم ماه می (۲) در اثر
يك حمله مجموعی و شديد سکها برارك ياقلعه او مغلوب گردید و باوجود کوشش و تبذل
مساعی و شجاعت مدافعین، محاصرین بسهولت کامیاب گردیده و موضع مذکور را بتصرف
خویش درآوردند ، البته حقیقت دارد که مقابله مذکور چندروز طول کشیده و افاغنه بـــه
شهر عقب نشستند تا با سگهای پیرحمی که پرخانه های شان هجوم بر ده بودند مبارزه
نمایند ، مظفر خان و دو نفر (۳) از پسرانش با کمال جرات و دلیری جنگیده و کشته شدند
و در نتیجه زاید از دوهزار نفر افغان بقتل رسید . بعدازان شهر مورد چورو چپاول قرار
گرفته و به مسلمانانیکه زنده مانده بودند امر داده شد تا بمرمت کاری آن بپردازند .

(۱) کونولی : جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۹۸ رنجیت در حین
مارش خویش بجانب ملتان در راضی ساختن یکعده خوانین و نجباء پرشوت ويا بوعده
و وعید کامیاب شده بود که از شرکت آنها در مدافعه ملتان جلو گیری نماید . ولی نواب
مظفر خان جای خود را داشت .

(۲) کونولی کتاب فوق الذکر جلد دوم صفحه ۳۹۹ قرار اظهارات M.Gregor این
حمله بتاریخ ۸ - جیت (می) بوقوع پیوست (دی هستری آف دی سکه جلد اول صفحه ۱۸۰)
در جریان ماه فروری قراریکه کنندگهم میگوید شهر بتصرف سکها در آمد لیکن قلعه
تا آغاز ماه جون تسلیم نشده بود ( دی هستری آف دی سکه صفحه ١٥٨ )

(۳) کونولی : جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه M.Gregor ۳۹۸ میگوید
که چند نفر پسر و يك دختر او نیز بقتل رسیدند ( دی هستری آف دی سکهز جلد اول
صفحه ۱۸۰ )


(119)

بعدها یکقوهٔ بزرگ از سکها برای حفاظت آن مقرر گردید و تمام اقتدار مسلمین
ازدست شان رفت . اتك قبل برین درحیطهٔ تصرف رنجیت سنگ (۱) در آمده بود بناءً
علیه فتح ملتان حکمران سکها را در پنجاب مستقل وصاحب اقتدار مطلق گردانید .
افغانها بعد ازین حتی درعوالم خواب نیز بفکر وخیال دوباره بدست آوردن این منطقه
ازدست رفته نیفتادند خصوصاً بعد از الغا سلطنت درانی که بعد ازنقصانهای شدید
حکوماتی که تشکیل یافته بودند نه تنها بطور کافی مقتدر نبودند بلکه وضعيت ايالات
جدید آنها نیزچندان وضع گوارائی نداشت .

این وضعیت غیر منظم ومشتت افغانها ان رنجيت سنگ را جرئت بخشید که بطرف
پشاور متوجه شود چنانچه در آخر سال ۱۸۱۸ از دریای اتك عبور
نموده وبتاریخ بیست ماه نومبر در شهر داخل گردید (۲) بهر کيف
قبلاً او میدانست که درین موقع قوهٔ منظمی که بتواند در مقابل پیشرفت او ایستادگی ومدافعه
نماید وجود ندارد . حکمران شهر یعنی یار محمد خان بارکزائی بورودسکها شهر را
تخليه نموده و بکوه های یوسف زائی پناه برد. مهاراجا اگر چه شهر را از تباهی
محافظت نموده ولی بالا حصار را طعمهٔ حریق ساخت و برای سه روز باقشون خود در شهر
توقف نموده و بعد از اطاعت و سلام خوانین و بزرگان و دادن خلعت و انعام بآنها
بروز چهارم جهانداد خان مددگار خود را گذاشته ومراجعت نمود این شخص همان کسی
بود که رنجیت سنگ در اثر خیانت او در مسئله تسخير اتك مرهون او بود و تاکنون
عوض آن را نا ونداده بود و اکنون زمام امور پشاور را به او تفویض نمود (۳) لیکن
استحکاماتی درخیر آباد که برساحل راست دریای اندس وقوع داشت قایم نمود تا معبر
دریای مذکور را بدست خود داشته باشد. (٤) چون جهانداد نه پول ونه عسکری داشت
بمجردیکه رنجیت سنگ از دریای اندس عبور کرد یار محمد خان که میدانست او نمیتواند
شهر را اداره نماید از کوه های یوسف زائی مراجعت نموده وحکمران سک را از آنجا
رانده و اخراج نمود (ه) قبلاً دیدیم که هنگامیکه محمدعظیم خان برای سرکردگی

(۱) کننگهم : (دی هِستری آف دي سکهز صفحه ۱۶۰) و اوسبورن : (دی کورت
ایند کیمپ آف رنجیت سنگ صفحه سی وششم) .
(۲) پرنسپ : اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ۱۱۹
(۳) 		" 		" 		" 		" 		"
(٤) کننگهم : دی هستری آف دی سکهز : صفحه ۱۶۰ .
(ه) کتاب فوق و پرنسپ کتاب قبل الذکر صفحه ۱۱۹ جهانداد بطرف جنوب
نزد شاه شجاع گریخت که او باز برای آنکه بخت خویش را بیازماید از لودیانه
حرکت کرده بود شاه از چیزیکه قبلاً بااو کرده بود چشم پوشیده او را عفو نمود که
او نیز باو یکجا شد ما قبلاً ناکامی این اقدام شاه شجاع را دیده ایم بهر کیف چون
جهانداد خان دانست که پیشرفت شاه شجاع موردی ندارد ونمیتواند کامیاب شود بطور
صلح آمیزی خود را بدر بار هرات مربوط ساخته و بآنجا رفت (پرنسپ. کتاب قبل الذکر
صفحه ۱۲۰ وهوگل Hugel تریولزان کشمیر ایند دی پنجاب صفحه ۲۷۹ .


(۱۱۷)

خویشاوندان باغی خویش بطرف کابل روانه گردید حکومت ایالت کشمیر را بايك قوه
كوچك به جبار خان تفویض نمود. بهر کیف چون رنجیت سنگ ازین مسئله اطلاع یافت
برای فتح این وادی قشنگ و مرتفع که در بست و یکدسته فوج کوهی خیلی خوبی ترتیب
داده آماده ساخت ، در راس این دسته دیوان چند قرار گرفت که بیک دسته دیگر تحت
فرمان شهزاده كهرك سنگ پشت پناه او بود. رنجیت سنگ خودش بايك قوه احتیاطی
عقب دسته معاون میرفت و مقصد او از عقب ماندن اجرای تهیه لوازم قشون مذکور
(۱) از قبیل آذوقه وغیره بود که از هر طرف تهیه نموده و بانها فرستاده شود. قشون
سکه آنقدر به سرعت طی طریق میکرد که وقتی نزديك دره های کوهی رسیدند
افغانها دانسند که یقیناً از لاهور حرکت نموده اند، (۲) بهر کیف جبارخان یکدسته
عسکر پنج هزار نفری در هم وبر هم و بی انتظام به کمال تعجیل جمع آوری نموده
و در میدان های سوپین به انتظار دشمن موقف گرفت ، صبح پنجم ماه جولای (۳) قشون
سکه پیشرفت کرد و جنگ شدیدی بوقوع پیوست افغانها بکمال جرات جنگیده و در مرحله
اول بعقب نشاندن مهاجمین و گرفتن دوعدد توپ آنها كامیاب گردیدند ، (٤)
لیکن سکه ها بازگشته وچنان حمله شدیدی نمودند که افغانها یکباره مغلوب گردیده وبعد
از يك مقاومت كوچك عقب نشسته بطرف پشاور (٥) رفتند و کشمیر را گذاشتند که از طرف

(۱) قشون مذكور بتاريخ اپریل ۱۸۱۹ حرکت نموده (پرنسپ ، او ریجن آف دی
سکه پاوران دی پنجاب) واوسبورن، (دی کورت ایند کمپ آف رنجیت سنگه صفحه ۳۱۶)
میسون میگوید که سکه پنج ماه بعد از رفتن محمد عظیم خان داخل کشمیر گردیدند
(جورنیزان بلوچستان ، افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ٦٥)
(۲) کونولی : جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٤٠١ ، پرنسپ وام ،
گریگور در باره راه ووقایعیکه در راه بوقوع پیوست شرح مفصلی نوشته اند (او ریجن
آف دی سکه پاوران دی پنجاب ص ۱۴۴ و دی هستری آف دی سکهز ، جلداول صفحات
(۷ - ۱۷۶
(۳) پرنسپ : كتاب قبل الذكر صفحه ۱۲۴ ، کونولی کتاب فوق جلد دوم صفحه
۴۰۱ ، او سبورن كتاب قبل الذكر صفحه ۲۶ ـ ام . گریگور میگوید که کشمیر
بتاريخ بیست و دوم اسر (Assar) مطابق جون گرفته شد . (دی هستری آف سکهز،
جلد اول صفحه ١٨٥ )
(٤) کننگهم : دی هستری آف دی سکهز صفحه ١٦١ .
(ه) اولا بطرف سرینگر از آنجا به بیمبارو از آنجا به پشاور گریختند (ام۔ گریگور
دی هستری آف دی سکهز صفحه (۱۸۰)


(۱۱۸)
مهاجمین اشغال شود. (۱) در این زدوخورد جبارخان در اثر پنج و یاشش گلوله تفنگ مجروح
گردید که به اشکال زیادی اورا از میدان بردند. (۲) وخیمه او بدست سکهای فاتح افتاد .
روز بعد دیوان چند راجه رحیم الله خان و دیگر سرداران بپایتخت داخل شدند تا از عملیات
قشون سکه در چور و چپاول معمول شان جلوگیری نمایند . باین ترتیب ایالت زرخیز کشمیر که
سالهای دراز افاغنه از ان مالیات وثروت زیادی بدست می آوردند از دست آنها رفت .
رنجیت سنگ وقتی بپایتخت خویش مراجعت نموده و واصل گردید موتی رام پسر دیوان چند
را حکمران ولایت کشمیر مقرر نمود.
باهم حرص مکمفرای سک خاتمه نیافته در آخر سنه ۱۸۱۹ (۳) عنان قوه واقتدار خویش
را جانب ماورای اندس گردانیده دیره غازی خان را از کف حکمران آن نواب محمد زمانخان
(٤) بیرون آورده و بحیث تیول بنواب بهاولپور سپرد. قبلا دیدیم که چگونه محمد عظیم خان
به ایستاده کردن يك پادشاه بنام (یعنی) ایوب خان در کابل کامیاب گردیده و خودش
بنام وزیر تمام اقتدار را در دست خود گرفته بود، ولی دوست محمدخان بزودی بخیال
افتاد که این امتیاز را از آن خود بسازد و برای عملی ساختن این مقصد قلعه غزنی را بتصرف
خویش (٥) در آورده و برادرش امیر محمدخان را حاکم آن مقرر نمود . دوست محمدخان
امید داشت که بدارائی این استحکام اگر وقتی محمدعظیم خان و شاه ایوب بخواهند او را از پا
بیندازند و با اینکه خواب های شیرین او را برادرانش که در قندهار بودند پریشان بسازند
میتواند از خود مدافعه کند . لیکن محمدعظیم خان بزودی با يك دسته قشون قوی و زیاد برعلیه
او از کابل روانه گردید، دوست محمدخان که قوه واقتدار محمد عظیم خان وثروت وپولی
را که در دست داشت و بذریعه آن میتوانست بمقابل هر کسی بجنگد وغالب بیاید میدانست و از
ترس اینکه مبادا برادرانش به او که بزرگتر فامیل شمرده میشد معاونت نمایند فیصله کرد

(۱) در حالیکه کننگهم . مری (Marry) تعقیب نموده و میگوید سکها تقریباً بدون
خونریزی فتح کردند پرنسپ اظهار میدارد که جنگ به تلفات زیادی از جانبین خاتمه
یافت (کتاب قبل الذکر صفحه ۱۶۱ واوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ١٢٤)
میسون نیز میگوید که جنگ بعقب نقشه تباه کارانه خاتمه پذیرفت که در اثر آن يك
تعداد زیاد افغانها بقتل رسید (جورنیزان بلوچستان ، افغانستان ایندو دی پنجاب
جلد سوم صفحه ٦٠)
(۲) میسون کتاب قبل الذکر جلدسوم صفحه ١٦٥
(۳) پرنسپ کتاب قبل الذکر صفحه ١٢٤ و کننگهم كتاب قبل الذکر صفحه ١٦١.
(٤) نواب محمدزمان خان بعد از مرگ پدرش جانشن وحکمران دیره غازی خان گردیده
بود (پدرش یعنی نواب اسدخان) ولقب نواب را نیز در یافته بود ، (میسون جورنیزان بلوچستان
افغانستان اینددی پنجاب جلد اول صفحه ۱۱۷.
(٥) خیلی دلچسپ است که چگونه دوست محمد خان این قلعه را از قدم خان که
از طرف محمود شاه آنرا بتصرف خویش داشت گرفت ، حکمران بدبخت مذکور بیکی
از دروازه های شهر برای مطلبی دعوت شده و در آن جا بقتل رسیده ( میسون کتاب قبل الذکر
جلد اول صفحه ٢٥٤)


(۱۱۹)

که فرادی با او گذاشته و از راه موافقت پیش آید. چنانچه بعد از گفت و شنود زیادی فیصله
و تصویب نمودند که محمد عظیم خان پاشاه ایوب زمام امور کابل، دوست محمد خان غزنی،
یار محمد خان و برادرانش که در پشاور بودند پشاور، پردل خان و برادرانش که قندهار را
بدست داشتند در قندهار، نواب جبار خان که کشمیر را از دست داده بود مملکت غلزائی را
اداره نموده و بدست داشته باشند ولی قرار داده شد که نواب جبار خان بایست تحت اثر
کابل باشد. و صمد خان پسر نواب اسد خان حکمران جلال آباد گردد. (۱) باین ترتیب
مملکت افغانستان در بین برادران بارکزائی تقسیم گردید که هر یکی بحصه خود قانع
بودند . بجز دوست محمد خان که چیزی بزرگتر ازین در مقابل خدمات خود
می خواست بهر کیف دوست محمد خان دیری نگذشته بود که بکابل مراجعت نمود .
صرف بنام حکمران غزنی گفته می شد (۲) و با هم در اثر بزرگی و اقتدار محمد عظیم
تمام قوه و شوکت و اعتبار و امتیاز را برای او گذاشت. سلطانعلی شاه بیچاره چند روزه
که چیزی پول وثروتی در کف داشت و اندوخته بود آن را در ضمن چند روز پادشاهی
خویش صرف کرده بود بحیات ساده و شخصی میگذرانید.
برادران بارکزائی فیصله کردند که بمفاد عمومی خویش متفقاً در عقیم ساختن
حملات خارجی متحد گردیده و اتفاق خانگی خود را درست بسازند و تنها خوفی که در
مقابل این کار داشتند از دوست محمد خان بود که مبادا او این نقشه را بر هم بزند.
از همه اولتر شکارپور که شاه شجاع در آن خیال شاهی بسر پرورانیده و میخواست
عسکری ترتیب دهد توجه محمد عظیم خان را جلب نمود چنانچه برادران فیصله کردند
که پیش از انکه این شخص دارای کدام قوه و اقتدار حقیقی بشود بایست او را از پا
در آورند . ازینرو هر کدام از برادران متحد عسکر وقوا برای این قشون کشی
فرستادند و اکثر آنها با دسته جات خود همراه بودند که دوست محمد خان نیز هم چنین
کرده و از جمله آنها بود. بهر کیف وقتیکه آنها از غزنی گذشتند دوست محمد خان
بکابل باز گشته و شاهی سلطان علی را اعلان نمود .
چنانچه این اقدام او محمد عظیم خان را مجبور ساخت که منصرف گردیده باز گردد.
بهر کیف چون پاشاه ایوب بکابل رسید سلطانعلی قصر شاهی را گذاشته و در باغ وزیر
اقامت گزید. این اقدام دوست محمد خان را نمیتوان بصورت حقیقی دانست و خیلی مشکل
است که بصورت قطعی فیصله نمائیم که ایا این رویه دوست محمد خان حقیقتاً با مخالفت
به برادرانش تمام می شد و یا اینکه بابرادر خویش مصلحت کرده و باینصورت میخواست
سلطان علی را بکلی از بین برداشته و تباه نماید زیرا سلطان علی تنها شاهی که
دوست محمد خان او را انتخاب و تخت کابل را بدست داشته باشد نی بلکه در اثر ثروت
(۱) و اید میسون (جورنیزان بلوچستان، افغانستان، اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٥٢)
و موهن لال (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۱۷)
۲ کونولی جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۳۹۲


(۱۲۰)

و تمول خویش دارای اعتبار ونفوذ خوبی بود ، بهر صورت دوست محمد خان باسطانعلی
ملاقاتی نموده وبأو گفت که اگر میخواهد پاد شاهی او ثابت و پایدار باشد و اعتنائی باین
امر دارد بایست شاه ایوب را بکشد ، ولی این پیشنهاد دور از انسانیت سلطان علی را
برافروخته ساخته و بغضب آورد چنانچه وزیر خویش را از نزد خود راند . خیر دوست
محمد خان ازینکه ولی نعمت خویش را یگانه وسیله حفظات او را از شر دشمنانس فهمانیده
است راضی وقانع بود ، بعد از آن شهزاده را ترغیب نمود که اگر میخواهد جان او بسلامت
باشد به بالاحصار پنا برد . البته این نصیحت او را سلطان علی از مجبوریت هم قبول
میکرد چنانچه بخانه خویش در قلعه مذکور رفت ، از طرف دیگر فعالیت محمد عظیم خان
در توطه خویش بیشتر بوده و بشاه ایوب میگفت که بایست سلطان علی را بقتل برساند.
و او وعده داد که اگر او این کار را بکند او نیز برادرش دوست محمد خان را کشته
وخویشتن را از دست او رهائی خواهد بخشود . شاه ایوب بالعکس سلطانعلی این پستی
و دنائت را قبول نموده و به آن راضی شد ، این دوشاه برای مدتی با هم ظاهراً بوضعیت
خوبی بسر می بردند لکن در یکی از شبها بعد از اینکه سلطانعلی از مهمانی و ضیافتی که
بعزت واحترام او داده شده بود میخواست استراحت کند از طرف شهزاده اسمعیل پسر
شاه ایوب مورد حمله واقع گردیده وبقتل رسید ، بعد از ختم این کار شاه ظالم از
محمد عظیم خان مطالبه نمود که اکنون بایست وعده خویش را ایفا نموده و دوست محمدخان
را بقتل برساند ولی او جواب داد که نمیتواند برا در خود را بکشد و بتهدید قشون کشی
به شکار پور را با او در میان نهاد (۱) تشوشات و اضطرابات محمد عظیم خان بدون آنیکه
بقضاوت و جدائی عرضه شود رفع گردید. زیرا اگر يك سر دوائی بر خاسته و صدوژائی
دیگری را میکشد هر چند او در توطئه آن شامل باشد با و چه ربطی دارد و یا او چه
میتواند بکند .
اکنون عسکری که بایست بشکار ور میرفت آماده وبطرف غزنی روانه گردید پیش
از حرکت محمد عظیم خان از نواب صمد خان اطلاع یافت که دوست محمد خان در فکر
ربودن پول و ثروت او ( ثمره حکمرانی او در ایالت کشمیر ) بود وحتى اگر ممکن شود
بفرصت نخست او را از پا درمی آورد . ازینرو محمد عظیم خان احتیاطاً بعدۀ محافظین
شخصی خویش افزوده وخزینه وثروت خود را نیز با خود بر داشت ، ولی پیش از آنکه
بغزنی برسد اطلاع یافت که دوست محمد خان باطرفداران و هوا خواهان قزلباش خویش
که محمود خان بیات نیز در آن ها شامل بود از عقب او حرکت نموده است ، فلهذا
بر سرعت خویش افزوده و به قلعه غزنی پناه برد که در آن جا بصرف پول و تمول قوۀ
کافی برای مدافعه و محافظت خویش در مقابل برا درش گرد آورد . بهر کیف بورود
دوست محمد ومحمد عظیم خان بكمك نواب صمد خان توانست که برا درش را از رویه
او متنع نماید و يك مقدار پول برای آنکه در بین هوا خوا هان تقسیم گردد باو داد .

(۱) موهن لال ( لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ٥٣ - ٤ )


( ۱۲۱ )

چون دوست محمد خان فرار مذکور را قبول نمود قشون شکارپور روانه گردید.
و در موضع شال کوت باقوای قندهار یکجا شد، وقتیکه بشکارپور نزديك شدند عسکر شاه شجاع
پراکنده گردید. (۱) ولی سردار در شکارپور توقف نمود تا از امرای سند باج بگیرد
مذاکرات شروع شد ولی بهمان اندازه که سردار درانی میخواست مبلغ بیشتری از آنها
بکشد امرای سند کوشش میکردند که حتی المقدور کمتر به او بپردازند. علاوتاً امرای
سند میخواستند که دشمن را دراثر يك حمله عاجلانه بیگریزانند ولی محمد عظیم خان
این خیال را قبلا بفراست خود در یافته بود و عسکر خود را از اضطراب و تشویش جلوگیری
نمود. نی بلکه دسته موزيك آنها را به خیمه طلبیده و از نفری خود خواهش کرد که
بایشان داخل خوشی و مسرت گردیده و مهمان نوازی و پذیرائی نماید. علی الصباح امرای
سند احترامات خود را بخدمت سردار تقدیم داشته و بفرخواستند که اگر عروسی دیشب
خواب او را نا آرام ساخته باشد آنها را ببخشد (۲). اگر توطئه (۳) دوست محمد خان
شیر دل خان ، پیر محمد خان روی کار نمی آمد محمد عظیم در گرفتن ثروت زیادی از
امرای مذکور موفق و کامیاب میگردید ولی چون این سرداران خیمه های او را گذاشته
و خود را جدا کردند محمد عظیم خان مجبور گردید که خلاف رضای خویش از روی مجبوریت
قبولی دوازده لك روپیه را بپذیرد، صرف دولت روپیه را از جمله مبلغ مذکور
محمد عظیم خان بدست آورده تمام شده بود که مجبور گردیده خیمه های خود کنده

(۱) گفته می شود که مساعی و کوششات شاه شجاع در اثر غدر و خیانت سندیها عقیم گردید
چنانچه او را بخوبی پذیرفته وعده كمك دادند ليكن به يك سلسله دسیسه ها و توطئه ها
از طرف دشمنان او روبکار آمده حتی او را ازین نیز باز داشتند ، و خارج گردیده
از راه های پیچ و خم دار برای صحرای جیسلمر با حالت خیلی خراب و شکسته باو ده پاتارفت
(فریر، هستری آف دی افغانز صفحه ۱۸۱)

(۱) میسون جود نیزان ، بلوچستان، افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ٥٠

(۳) دوست محمد خان مخفیاً کاکایش الله داد خان را نیز همرای میر اسمعیل خان
وزیر مذکور فرستاده و باو خبر داد که اگر يك لك روپیه باو بپردازند او و برادرانش
شیر دل خان و پیر محمد خان بقندهار مراجعت نموده و محمد عظیم خان را با قوای ضعیف
شده خواهند گذاشت که از روی مجبوریت عقب نشسته مراجعت خواهند نمود و هر چه
امرا باو بدهند قبول خواهد نمود. میر اسمعیل خان برضای امرا مبلغ مذکور را برای
دوست محمد خان فرستاد که در اثر آن دوست محمد خان ، شیر دل خان و پیر دل خان
محمد عظیم خان را گذاشته و خود را از و جدا نموده از خیمه های او بیرون شدند .

( موهن لال ، لايف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ۲۹-۳۰ میسون معتقد است
که نقشه دوست محمدخان و شیر دل خان گرفتن خزینه محمد عظیم خان بود که بواسطه حفاظت
آن را با خود یکجا برداشته بود و درین موقع در خیمه ها موجود بود (جورنیزان ، بلوچستان
افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ٥٦ .

خروج یار کرنیل نتها (۱۰۰۰ جلد) بـ محمد احسان جـ قربانعلی د عبدالقادر ن رجب علی


( ۱۲۲ )

وعقب نشسته (۱) و بقندهار بر گردد . دوست محمد خان و دو برادرش نیز بطرف قندهار
رفته بودند . ولی پردل خان چون از خیانت دوست محمدخان اطلاع یافته بود هنگام ورودش
بقندهار او را بوضع خنکی استقبال نمود . این وضعیت دوست محمد خان را بهراس افگند
که مبادا پردل خان و محمد عظیم خان باهم متحد گردیده و او را تباه سازند ازینرو بفکر
رفتن به پشاور و پیوستن به برادران خویش که در آن جا بودند افتاد . لکن پیش ازینکه
فکر خود را عملی سازد نخست بطرف کابل روان گردیده و در راه خود را از راه چور و چپاول
دهات و گرفتن پول از مردم ثروتمند و متمول گردانید . (۲)
دوست محمد خان در کابل هواخواهانی داشت که برای سلب اقتدار محمد عظیم خان
ونوی ساختن او کار میکردند . چنانچه بمعاونت ایندسته در کابل شورشی برپا کرد
ولی محمد عظیم خان بموقع رسیده و آن را فرونشانید. ودوست محمد خان بطرف استالف
رفت تا مردم کوهستان را به انقلاب برعلیه برادرش تحريك نماید . درین موقع باز نواب
صمد خان در میان آمده و بین برادران صلح قایم نمود که بعدازان دوست محمد خان
کابل را گذاشته و بطرف پشاور عزیمت نمود . برادرانش که از و میترسیدند ایالت
کوهات را باو سپردند ولی محمد عظیم خان به معیت شاه ایوب به پشاور آمده و مالیه ولایت
مذکور را مطالبه نمودند . در اثر قرارداد این مسئله محمد عظیم خان به دوست محمدخان وعده
داد که ولایت بزرگتر و مالیه بیشتری باو خواهد داد که او نیز قبول نموده و به معیت او
بکابل رفت و امور کوهات به نواب صمد خان تفویض گردید . محمد زمان خان «هشت نگر»
را بدست گرفت همینکه دوست محمد خان بار دیگر بکابل وارد شد بهانه دیگری
برای جنگ با برادرش یافته و مبلغی را ازو مطالبه نمود که نمیتوانست باو بپردازد لذا
محمد عظیم خان بسابقه خدماتش باو اجازه داد که به هر طرفی که خاطرخواه اوست برود.
در اثر این اجازه البته دوست محمدخان طبعا بغزنی میرفت . چنانچه همچنان نموده و
غزنی را متصرف گردید (۳) و بعداز جلب اعتماد اهالی این منطقه خود را آقای
غزنی ساخته و استحکامات قلعه را قایم نموده آذوقه و لوازم زیادی اندوخت . باینصورت
خود را قوی ساخته و کنون میتوانست در مقابل تعرض برادرش از کابل ایستادگی و مقاومت
نماید .

(۱) میسون کتاب قبل الذکر جلد سوم صفحه ٦٠٥٥
(۲) موهن لال ( لایف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۲۲ )
(۳) به نفری خود هدایت داد که اسلحه خویش مکمل نموده و چهار ، چهار نفر
بدرون قلعه داخل شوند و اگر محافظین از دخول آنها سوالی کنند در جواب بگویند که
برای خریدن آذوقه میروند وقتیکه يك تعداد کافی را به این ترتیب در ارك داخل
نمود خودش بالباس يك خدمتگار با دو نفر نوکر و حاضر باش خویش داخل گردیده و به
نفری خود پیوست . بعدازان افسر محافظین را بقتل رسانیده و جنگ شروع شد که از طرفین
تلفات زیادی واقع شد و دوست محمد خان قلعه را متصرف گردید . بعدازان باقیمانده قشون
خود را خواسته داخل کرد . (موهن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات
١٢٤ - ٥