(164)
عمومی در بین تمام کسانیکه در آن شریک بودند تولید نمود چنانچه اگر نواب جبار خان
که او نیز بایست در مسئله مذکور سهم میگرفت از تادیه و اعطای اعانه انکار مینمود
نجبای دیگر با کمال اشتیاق حاضر بودند که بی نظمی و شورش نمایند. ولی نواب با اینکه
در اثر حزم و احتیاط و یا اینکه از باعث ضعف قضاوت و یا سختی و ترددی که جزء اخلاق
او شمرده میشد نخواست از مطالبه امیر سر باز زند و وقتی امیر با او داخل مذاکره شد
گفتار او را مناسب و درست دانسته و به مطالبات او گوش فراداده رضایت نشان داده
و تقلیل معاش و مواجب خویش را قبول نمود. نا گفته نماند که این اقدام او در اثر ترس
و خوف صورت گرفته و باین وسیله میخواست بر تقرب و منزلت خود بیفزاید.
بعد ازین دوست محمد خان عزم کرد که بعضی از خویشاوندان خوش وعده از شهریان
متمول و ثروتمند را محبوس ساخته مال و مکنت آنها را بستاند. و وزیر شمس زاد جمع خان
از اسامی اشخاص فوق الذکر فهرستی برای او ترتیب داد. (1) درین موقع ملا رشید
آخند زاده بکابل رسیده بود و در امور فوق سهم بزرگی میگرفت ولی مخفیانه با پارتی
دیگر رابطه و مراوده داشته و آنها را از تمام مسایل اطلاع میداد
و باین وسیله خویشتن را خیلی ثروت مند و متمول ساخت (2) وقتی امیر بکلی از
طرح نقشه ها مطمئن گردید ملا رشید را بحضور خود خواست ولی چون با او مقابل شد با کمال
حیرت و اضطراب شنید که تمام رازهای او فاش گردیده و مردم از ان آگاهی یافته و بر علیه
آنها اقدامات و ترتیباتی گرفته شده است دوست محمد خان بخوبی حس کرد که این
خیانت از ملا رشید سرزده و رازهای او را همین شخص افشا نموده است چنا نچه فحش
و ناسزای زیادی با و گفته و اظهار داشت که آیا این همه مسافه طویل را از قندهار تا کابل
برای همین مقصدی طی کرده آمده بود که نیات و آرزوهای دیرین او را بر هم زده و با و
خیانت نماید. این بحث و گفتگو رفته رفته شدت پیدا کرده بالاخره ملا رشید برای آنکه
به آن خاتمه بخشیده و پر امیر را خواب دهد باو اجازه داد که عبدالله خان اچکزائی (3) را
که از سرداران خیلی ثروتمند و متمول بود گرفته و مال او را غصب و ضبط نماید. این سردار
نه تنها با ملای مذکور دشمن بود بلکه با آقایان او یعنی سرداران قند هاری نیز
خصومت و عداوت داشت.
(1) برای آنکه بدنامی متوجه او نشود و کسی ازین کار او آگاه نگردد مرزای
زيرك بهوانه بازدید املاک خویش از شهر باطراف رفت ولی همه چیز را قبلا آماده
و مهیا کرده بود. موهن لال آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات 184-185)
2- ملا رشید خیلی چالاک بود گاهی بتهدید و گاهی به تسلی ، زمانی بوعده و وقتی
به وعید اشخاص مذکور را زیر تاثیر گرفته و با تاثیر و نفوذ اقتدار و شخصیت خود را
بر آنها تحمیل نمود ایشان را در بین خوف و رجا نگاه داشته و مجبورشان میساخت که
بکلی با و تسلیم بوده و مطیع او باشند و اهمیت و استحقاق خود را بر آنها ثابت می نمود .
میسون ، جورنیزان بلوچستان افغانستان اپندی پنجاب جلد سوم صفحه 260)
3- میسون (جورنیزان بلوچستان افغانستان اپندی پنجاب جلد سوم صفحات 263-264)


(١٦٥)
امیر باین نصیحت گوش داد و درنصف شب عبدا لصمدخان راطلبیده با و امرداد که
دودهء عسا کر خویش رابا خود گرفته و قلعه سردار مذ کور را مراقبت نماید بعد ازان
بفکر افتاد که روز دیگر خانم هایش زنهای فامیل عبدالله خان را مهمان نماید طبعا درین
قسم ضیافت هازنها همه حلیات وجواهر خویش را زیب تن ساخته و بدون آنکه بتوانند
آنها را مخفی سازند ازنز دشان گرفته میشدولی این پیشنهاد با ذوق همگا ن توافق
ننمود و در نتیجه عقیم ثابت شد، تصویب نیگر دید لذا به محمد اکبرخان پسرامیر سپرده شد
که عبدالله خان را به بهانه مذاکره ومشو رة (١) درباره اموراداری ومملکتی نزد خود بخواهد
بیچاره سردار صافدل که ازمقاصد خیا نتکارانه محمد اکبر خان خبری نداشت برای
ملاقات اورفت ولی به مجرد رسید ن ببهانه اینکه باشاهزاده کامران هرات مرا و ده
ورابطة داشته است متهم گردیده وتوقیف شد .
اسپهای همراهان او را گرفته و آنها را خلع سلاح نمودند بعدازان يك دسته سپا هیان
امر داده شد تا خانه او را گرفته واموال او را بدست آورند. ولی در نتیجه امیرنا کام
گردیدزیرا عبدالله نان اندازه که ثروتندمعرفی شده بود تمول نداشت (٢) واز کرده
خویش پشیمان گردیده واین ندامت بدرجه بود که تأسف خویش را درین باره در دربار
اظهارداشت. سردار که برای مدتی تحت مراقبت بود رها شد. اسپ هایی را که ازو گرفته
بودندوا کنون در بین پسران وخویشاوندان ونجبای دیگر امیر تقسیم شده بود یا حصه
بیشتراموال اوواپس بمالك آن مسترد گردید. (٣) مردمان کابل به آواز بلند تنزل
وضعف عبدالله خان اجنکرانی را که مدت های متمادی وپیو سته اطاعت واخلاص
به بار کرانی ها نشان داده ودرتمام ادوار متغیرة علوو افتادگی شان عقید ت واخلاص
خودرا ثابت نموده بود تقاضا کردند .
ازینجاء به بعد کار وبار وكدارشات افغانستان روبخرابی گذاشته و مملکت بحران
جدیدی را انتظار میکشید ، رنجیت سنگ که بمدانست اشغال پشاور برایش خیلی گران
تمام شده و اشکالات زیادی دارد مناسب دانست که هشت نکر ودوا به را بشما ل دریا ی
کابل یا علاقه جنوبی کوهات وهنگو بادارة سلطان محمدخان سپرده وا مور آن را با و
تفویض نماید. نا گفته نماند که این مناطق عبارت ازهمان حصصی بودند که قوا ی سکه
دراداره و گرفتن مشکلات فوق العاده ومصائب زیا دی گر فتار شده و می شد (٤)
١ـ موهن لال ، (لايف آف امیردوست محمد خان جلداول صفحه ١٨٧ ) .
٢ـ سرداران قندهاری که او را استخدام کرده بودند حصه بیشتر پولو ثروت اورا
بسنگسال قبل ازو گرفته بودند.
میسون (جور نیزان بلوچستان، افغانستان ، پندی پنجاب جلدسوم صفحه ٣٦٦)
٣ـ موهن لال (لایف آف امیردوست محمدخان جلداول صفحات ١٨٧ ــ ١٨٨)
٤ـ رنجیت سنگ باین عمل خویش میتوانست یا افزیرا بامطالعه امیر ساخته و نصف
ایالت پشاوررا به سلطان محمد خان داده بود .
میسون (جورنیزان ، بلوچستان، افغانستان، اپشندی پنجاب جلدسوم صفحه ٣٦٧)


(١٦٦)
دیری نگذشت که سلطان محمدخان به پشاور واصل گردیده و يك عده مکاتیب پر فخر
و مباهات به امیر ودیگر خویشاوندانش نوشته و از اقتدار وقوهٔ خویش شرحی نگاشته بود
این مسئله بر دوست محمدخان که مقصد او سرنگون ساختن و از پا افگندن سکها بود
خیلی سخت گذشته و تاثیر بدی میکرد زیرا برادران او نه تنها برای پیشبرد نیات او کار
نمیکردند بلکه بر خلاف بر علیه او اقدامات نموده در برهم زدن آرزو و آمال او
می کوشیدند (۱) بطور مثال نواب جبار خان که خیلی زیاد معتقد قوه واقتدار
سلطان محمد خان بود برای مدت زیادی با میر وقعی نگذاشته و وقتی امیر بمراجعت او
بکابل امر داد ابدا به آن اهمیت نداد. در حالیکه پیر محمد خان اصلا اقتضا ء
امیر را تخویف و تهدید نموده مکاتیب جعلی که بعنوان امیر و مادرش نوشته و چنان
وانمود میکرد که از طرف سلطان محمدخان نگاشته شده باشد . در پایان همه امیر
مجبور شد که بر تعداد عساکر وقشون خود بفراید و برای اداره آن مالیات بلند تر
وزيادتری براهالی تحمیل نماید، چنانچه این مسئله انعکاس بدی کرده و در علاوه جات
غازایی بغزنی انقلاب برپا نمود ولی نظمی تولید نمود که بعد از اشکال ومشقت زیادی
دوست محمدخان توانست آنها را مطیع بسازد در حالیکه در علاقه تگاب نیز محمد اکبر خان
بعد از جنگ وزدوخورد شدیدی که چندین نفر اشخاص مهم در آن بقتل رسید منتهی شد
همینقدر توانست که وادی مذکور را متصرف گردد : جانب غرب شهزاده کامران
به هیجان (٢) آمده او د ولی وزیرش یارمحمد خان او را از اقداماتش بازداشت کامران
در تمام این مدت نتوانست قدمی بیرون نهاده و گامی فراتر گذارد زیرا پیوسته در هرات
توطئه ها و دسایسی برعلیه او دیده میشد تا آنکه بالاخره دو فرزندش بذن آنها کباب
گردیده و تا اندازه امورخانگی خویش را درست ساخته و انتظاماتي نموده قابل آن
گردید که به خارج توجهی نماید ولی در ین وقت اقوام خرسانه او را بیها را بهرات
رسانند که در اثر آن وزیرش او را به صبر وسکون مشوره داشته و از اقداماتش
جلو گیری نمود .
در همان سنه ١٨٣٦ پیرمحمدخان کابل را گذاشته و با آن وداع کرد(٣) این همان
برادر امیر بود که دوست محمدخان خیلی از و ترس داشته و بهر اس دچار ود پیر محمدخان
نه تنها فعال، كار كن انقلابی و شورش پسند شجاع و بی پروا بود بلکه ثروت و تمولی
نیز داشت که مدها درجمع آوری و انتظام عساکر و قوا بش او خیلی كمك نمود .
دوست محمدخان دومرتبه بقتل او اقدام نمود ولی ناکام شد. همه فرستادگان و نمایندگان
او مبلغ بیست و نه هزار روپیه از پیر محمد خان یغما برده و با و دادند ، هر چند پیرمحمدخان

١ـ ( کتاب فوق جلدسوم صفحه ٣٦٨)
(۲)ميسون (جورنیزان بلوچستان وافغانستان ابتدی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٧٣)
دوست محمدخان در اینوقت چندین نفر از گرفتگان خویش را در کابل رها کرد ولی
حاجی خان را در اثر حرکات کامران با وخاطر نشان ساخت که موقع خیلی بحرا نیست
و ازین درک خساره زیادی خواهند کشید.
٣ ميسون، كتاب فوق، صفحات ٢٧٤ـ ٢٧٥


(١٦٧)
از کابل رفت امیر دوست محمدخان درینکه بعضی از پیروانش را توانست منصرف بسازد
و با خود نگهدارد مثلاً پسر بزرگش را که از شکار واپس بمراجعت واداشت. اقدامات
زیادی راجع بجلو گیری واقناع پیر محمد خان در جلال آباد کنند، خبر کردند ولی یکی
هم نتیجه نداد. حتی محمد اکبر خان به تعجیل زیادی از تگاب به جلال آباد رفت تا او را
توقیف نماید ولی ناکام گردید زیرا پیر محمد خان درین موقع بر لاهور واصل شده
بود که از آنجا خان علاقه مذکور او را به پشاور رهنمایی و هدایت نمود.
چون امید دوست محمد خان از انگلیسها بکلی قطع گردیده بود به استمداد از مملکت
فارس تمایلی پیدا کرد ولی بازهم چون میدانست که معاونت و همدستی ایرانیها در مقابل
روابط با انگلیسها آنقدر فایده مند نیست باز هم برای چاره دیگری سعی نمود تا آنها را
طرفدار خود بسازد. سرداران قندهاری نیز که از امیران خوف داشتند به زمامداران
انگلیسی متوجه شدند ولی وقتی دانستند که کامران دشمنی در ایران دارد تا او را
مشغول بسازد دیگر به قوت قوای برطانی کمتر توجه واحتیاج نشان میدادند. بهر
کیف رنجیت سنگه خواهان هیچگونه مراوده بین انگلستان و افغانها نبوده و ازینرو
کوشش میکرد که دل دوست محمد خان را بدست آرد چنانچه امیدهای زیادی راجع
بگذاشتن پشاور باو داده و درعوض صرف چند راس اسپ ازو مطالبه می نمود. دوست محمد
خان هر چند خیلی اشتیاق داشت پشاور را بیگیرد ولی این نظریه رنجیت سنگه را بنظر
خفت دیده و این چنین وضعی را در مقابل حکمران سکه خیلی عار پنداشته علاوتاً خوف
داشت که مبادا رنجیت سنگه، نذرانه اسپ ها را که او درعوض پشاور باو میداد
از درک پشاور ندانسته و به نذرانه محکومیت کابل تلقی نماید، لذا از غرور فیصله نمود
که مسئله را بایست بجنگ دیگری فیصله نمایند (٢)
در آغاز سال ١٨٣٧ سکه به سرکردگی افسر با تجربه و کاردان خویش رنجیت
سنگه قلعه جمرود را که در مدخل خیبر واقع بود متصرف گردیدند . این اقدام دوست
محمد خان را خیلی کمدل ساخت و درین حرکت سکها اقدامات دیگر و بیشتری را مضر
میدید البته واضح است که راه بین جلال آباد و خیبر در مقابل آنها کشاده و هموار بود
و بعد از تصرف آن منطقه و تخویف و اطاعت وتسلیم قبایل خیبری هیچ چیزی در راه نبود
که از آمدن سکها جلوگیری نماید از اینرو دوست محمد خان مناسب دانست که هر طوری
شود زوری نشان داده وزور آزمائی نماید هر چند محاربه کاملی نتواند هم بایست خموش ننشیند
چنانچه خودش در کابل مانده و وزیر معتمد خویش مرزا سمیع خان را با قوایی
فرستاده و باو اختیار داد که هر چه مصلحت وقت و مناسب جریانات باشد همچنان اجراآت
و اقدامات نموده و راجع بهدایات قشون و غیره امور آن نگرانی نماید برای
مرزا سمیع خان يك مقدار پول هم داده شد تا بوسیله آن ملکان قبایل خیبر را طرفدار ومعين
١- کننگهم (دی هستری آف دی افغانز صفحه ٣١٦)
٢- به کتاب شهامت علی «دی سکهز ایند افغانز صفحه ٥٤ و کتاب باز (جورنال آف دی مارچ
صفحات ١٢٣ - ٣٤ مرا جعه شود.


(١٦٨)

خویش ساخته ومبلغ مذکور را بعنوان مواجب سالانهٔ آنها بایشان بدهند علاوتاً تصویب
و فیصله گردید که قلعهٔ در خیبر بنا نهاده ویک قوه کافی وخوبی برای حفاظت آن گماشته
شود (۱) بهمراهی این قشون پنج پسر امیر، محمدافضل خان، محمداکبر خان، غلام حیدر خان
محمد اعظم خان ومحمد اکرم خان نیز عزیمت نمودند وعلاوه بر آن نواب جبار خان ،
محمد عثمان خان، شجاع الدوله خان پسر نواب زمان خان، وشمس الدین خان نیز در اردوی
افغانی شامل بودند (۲) میر علم خان باجوری، سعادت خان مهمند و سید بابا خان پشت
(Peshut ) ( این موضع در کنر واقع است ) باحاجی خان ومردم باجور ومهمند فرستاده
شدند تا برایالت دوآبه وهشتنگر بشمال دریای کابل جائیکه سردار ایناه سنگه از شاه
کدر شب نصر آمده وبا قوای سک پیوسته بود حمله نمایند .
غیاب موقتی هری سنگه (۳) از جمرود ،مرزا سمیع خان وپسران امیر را تر غیب نمود
که بر قلعه مذ کور حمله نما یند ،(٤)
چنانچه از توپهای خویش نیز استمداد کردند (٥) قوای ضعیف مدافعه قلعه در ظرف
سه چهار روز بکلی از بین رفته ومغلوب گردید و در حالیکه افغا نها از اولین فتح
خویش یکدیگر شان تبریک میگفتند خلاف توقع وبطور غیر متوقعی هری سنگه
بمیدان آمده ( ٦ ) بر آن ها حمله نموده و ایشان را مجبور بعقب نشینی کر دا نید

١- موهن لال ، میگوید که خوانین خیبر مکرراً از امیر خوا هش فرستادن عسکر
نمودند وعلاوتاً وعده كمك وهمدستی باو دادند وعلاوه نمودند که اگر امير بكمك آنها
نیاید البته اقتدار رنجیت سنگه را قبول خواهند نمود ( لایف آف امیر دوست محمد خان
جلد اول صفحه ٢٢٦ ) -
٢- قرار اظهار موهن لال، نواب جبار خان ، شمس الدین خان و محمد عثمان خان چند روز
بعد تريكمك آنها فرستاده شدند كتاب فوق صفحه ٢٢٧ )
٣- درین موقع سردار مذکور تب داشته و در پشاور مریض بود، گریفین ( رنجیت
سنگه صفحه ٢١٤ )
٤ـ به مجرد رسیدنش به جمرود محمد اکبر خان از حاجی استدعا نمود که با او یکجا از
دریای کابل عبور نماید تا يك حمله قطعی بر شهر بکنند ولی مر زا باین فکر وقعی
نگذاشته وعلاوتاً بی احتیاطی شان را درین اقدام در حالیکه دشمن هنوز بمقابل آنها
افتاده بایشان خاطر نشان نمود ، میسون ( جور نیزان بلوچستان ، افغا نستان ایند دی
پنجاب جلد سوم صفحه ٣٩٠ ).
٥ ـ واقعه مذكور بتاریخ اول ماه می سنه ۱۸۳۷ وقوع یافت (هستری آف دی افغانز
مولفه فریر صفحه ٢٦٣)
٦- هری با خویشتن شش هزار نفر پیاده، يك هزار نفر سوار منظم، وسه هزار سوار
غیر منظم آورده و همراه داشت ( رنجیت سنگه مو لفه گریفین صفحه ٢١٤) موهن لال
علاوه میکند که بر علاوه بیست عدد توپ خانه نیز با او همراه بود (لایف آف امیر دوست محمدخان
جلد اول صفحه ٢٢٧)

خروج بارکزائیها (۱۰۰۰ جلد ) ب محمد صادق ح عبد الصمد خان ر محمد اعظم ن رجب علی ١٥ر٢ ٦ر ٣


(۱۹۱)

این واقعه بتاریخ ۳۰ ماه اپریل ۱۸۳۷ بوقوع پیوست (۱) بعد ازین هری سنگ
بردسته جات مقدسه نایب امیر آخند زاده نایب ملا مهند خان وزرین خان حمله نمود که
آنها را تارومار ساخته وفردا اینکه افسران شان زخم های کاری بردا شتند بکمال
ناامیدی از میدان جنگ فرار نمودند، دسته های عسکری پسران امیرونواب جبار خان
بعد از فرار بقول های پائینی (۲) پناه گزین گشته وتنها دسته که در میدان جنگ استاده
ومقاومت مینمود عبارت از عسا کر پسر بزرگت دوست محمد خان محمد افضل خان بود،
محمد افضل خان که دو هزار نفر با تقسیم اور سیده بودعساکر خویش را بدرستی گرد
داشته و در مقابل هری سنگ سدی متین تشکیل داده بود، چون هری دانست که نمیتواند
کاری با اوپیش ببرد نا گهان دور خورده ووقتی مشاهده کرد نواب جبار خان و پسران
دیگر امیر تپه های كوچك خیبر را اشغال نموده بودند بر آن ها حمله نمود. این حمله بقدری
شدید بود که سکها كامیاب گردیدند افغانها را از مو قعیت و محاذ آنها بیرون ساخته
و بعد از كشتار زیادی چهارده عدد توپ آنها را متصرف گردیدند سکها در اثر این فیروزی
تشجیع شده و دشمن را که عقبی می نشست تعقیب نمودند و کوشش داشتند عده ایشان
راوارد میدان هموار بسازند ولی پیشرفت آنها از طرف یکدسته بزرگ سوار
بسر کردگی شمس الدین که میخواست در جنگ داخل گردد قطع گردید(۳) برخی از افغانها ئیکه
بکلی مغلوب شده بودند و عقب می نشستند وقتی از قوای تازه وارد شمس الدین خان
اطلاع یافتند دل گرفته ومراجعت نمودند وحمله شدیدی برعساکر سکه نمودند نواب
جبار خان و شجاع الدوله نیز که میدان جنگ را گذاشته بودند
مراجعت نموده و اپس گشتند و حمله نمودند این حمله بكمیای خاتمه پذیرفته
افغانها توانستند دوعدد توپ ازدست رفتۀ خویش را واپس بگیرند درین موقع بعرافی بود
که هری سنگ دلیر و شجاع در حالیکه بدلیری وشجاعت زیادی سکهای را که بنای فرار
داشتند وهزیمت یافته ودند تشجیع نموده و بجنگ و ادار ساخت ز خم کاری برداشت
واورا از میدان جنگ بیرون کردند، این بدبختی صدمۀ بزرگی به سکها وارد آورد
چنانچه شکست خورده و خویشتن را در زیر دیوارهای جمرود گرفتند(٤) از جمله چهارده

(۱) كننگهم (دی هسثر آف دی سکهز ) صفحه ۲۱٦
(۲)ا (موهن لال صفحه ۲۲۸ كتاب فوق. وميسون كتاب فوق الذكر صفحه ۲۸٥ )
(۳)میسون،(جور نیزان بلوچستان افغانستان ا بندذی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۸٥) بهر كيف
موهن لال میگوید که نواب جبارخان در اثر حملۀ هری سنگ شکست خورد ( كتاب فوق
صفحه ۲۲۸)
(٤) اگرچه افغانها در این جنگ فاتح شدند ولی با هم صدمۀ جنگ خیلی زیاد بود
چنانچه میگویند هفت هزار افغان در آن ضایع شد. (هستری آف دی افغانز صفحه ۲٦۳
مولفه فریزر)

عروج بار کزائیها (۱۰۰۰جلد ) ب محمد صادق ح عبد الصمد نماینده مذکور محمدعلی محمد هاشم / رجبعلی ۲۸ر۳۲۶


(١٦٢)
عدد توپ از دست رفته یازده عدد آن دو باره بدست افغانها افتاده و دیری نگذشته بود
که سه عدد دیگر آن نیز که اصلاً مال سکهابود به تصرف افاغنه در آمد. هر چند
محمد اکبرخان دعوی داشت که فتح کاملی نصیب آنها شده است و پیشنهاد کرد که
پیشرفته و پشاور را بگیرد(۱) ولی سکه این فتح را نشناخته و افاغنه نمی توانستند جمرود
را که هنوز هم از طرف يك قوه زیاد سکها مدافعه میشد متصرف گردند بعد از آنکه
وزد خوردی بوقوع پیوست دیگر محمد اکبر خان و نواب جبار خان نمیتو انستند
فیصله کنند که آیا پیش بروند یا نی ؟ تا آنکه قوای تازه برای سکها رسیده
و ایشان را مجبور ساخت که بشدت عقب نشسته بلکه و از آنجا بدامنه سفید کوه بروند.
قبلاً دیدیم که حاجی خان و بعضی سرداران افغانی به هشتنگر فرستاده شده بودند
تا از سردارلینا، سنگه جلو گیری نمایند سردار سکه خود را متصل قلعه هشت نگر
گرفته بود افغانها بعد از آنکه مسافه زیادی در کوه و تپه ها از یا گند را تپیدند
بالاخره تحت قیادت حاجی و دیگر افسران عسکری در میدان های هموار کسب ظهور
نموده و بر قلعه حمله نمودند نفوذ و اقتدار سلطان محمد خان و برادرش پیر محمد خان
که در دربار لاهور بودند مخفیانه کار میکرد و در اثر آن خوانین باجور، کنر، و یوسف زائی
خویش را از حاجی خان جدا نموده و از و گسستند چنانچه اخیر الذکر مجبور گردید
که به خوانین و ملکان مهمند پس به شوند. قوای سکه در پشاور درین موقع به چهل هزار نفر
بالغ شده بود (۲) .
اکنون لازم است نظر بجانب حصه مغربی افغانستان بیندازیم زیرا وقایع مهمی
درین منطقه بوقوع می پیوست که در مقدرات تمام ملت افغان موثر بود. (۳) شهزاده
کامران بتدریج فکر اطاعت شاه ایران را بخود راه داد و پیشرفت و کامیابی عباس
مرزا پسر فتح علی شاه شهزاده سدوزائی را تادرجه از خود برده بود که بالا آخره
حاضر گردید بمطالبات شهزاده فارسی موافقت نموده و قلعه غوریان را بر سرحدخراسان
باو واگذارد. قضایا و گزارشاتی که چندی بعد بمرگ عباس مرزا وبعد تر ازان بمرگ
(۱) مرزا سمیع خان که در آغاز این عملیات در یکی از اطاقها مخفی شده و برای
فتح دعامیکرد بیرون آمده گفت که اینت به همین قدره - انع باشد که اردوی او
از طرف سکها از بین نرفته است میسون ( جور نیز ان بلو چستان، افغانستان، اینه دی
پنجاب جلد سوم صفحه ٣٨٦
۲. به کتاب میسون ، (جورنیزان بلوچستان افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحات
٣٨٩ مراجعه شود
٣ - شرح و بسط تمام گزارشات مذاکرات متعدده توطئه ها تبادلات وغیره ضدهای که
کمی پیشتر از تهاجم برطانوی در افغانستان بوقوع پیوسته بودند در ینجا لازم دیده نشد
بلکه مختصراً برای آنکه به صفحات آینده افکار معلومات داشته باشیم و بتوانیم وقایع
گذشته خصوصاً ناکامی دوست محمدخان را در سر کوبی سکها و استرداد پشاور را با
وقایع حملات انگلیس که خیلی به ضدونقصان برطانیه و بافتخار بار گزائی تمام شدربط بدهیم ...


(۱٦٣)

به پیش فتح علی شاه انجا مهد حکمران هرات را جرئت بخشیده و دلداری نمود
تا مناسبات سابقه خویش را با فارسیها تغییر بدهد چنانچه از دادن مالیات و مسئله قلعه
غوریان انکار نموده سر باز زد و علاوه بران بفامیل های فارسی که در هرات بودند
اجازه مراجعت بخانه و موطن اصلی شان نداد . بلکه باین قدر هم قناعت نورزیده وزیر
خویش یار محمد خان را فرستاد تا بر خراسان حمله نماید چنانچه وزیر مذکور در نتیجه
دوازده هزار نفر اسیر گرفت که بحیث غلامی ایشان را در ایشای مرکزی بفروش برساند
محمد شاه پادشاه جوان فارس مصمم شد که اقدامات مذکوره کامران را جواب گفته
و بهرات حمله نموده او را سرکوبی بدهد. تا که کار اونجائی کشید که بر غزنی و قندهار
نیز دعوی نموده و گفت باری در زمان نادر شاه جزء دولت شاهی فارس بوده اند .
در ین موقع و در چنین حالت و موقع ظهور وحدوث این قبیل وقایع ناگوار غات بود
که مسترالس سفیر کبیر برطانیه بدربار تهران رفته و مناسبات دوستانه خویش
را بشاه فارس تقدیم نمود .
الس مید انست که نفوذ روس در ایران حکمافرما بوده و در دربار تهران اثری
دارد (۱) و عزم حمله شاه فارس بر هرات و آنهمه دعوی های اونیز در اثر توصیه و
هدایات نماینده روس کونت سیمونچ صورت گرفته است . این قشون فارسی بطرف
هرات در هر جائی بحیث يك كاميابي وفاتح بزرگ مملکت روس تلقی میشد زیرا در آن
موقع فارسیان بحیث پیش قراول دولت روس شناخته شده و اکنون البته در اثر این اقدام
شان در حقیقت دولت روسیه با سرحد غربی هندوستان قرابت و تماس تقریبی پیدا میکرد
لذا جمع شدن آنهمه قشون و عسکر زیاد در مشهد به مقصد محاصره شهر هرات حکومت
برطانوی هند را مجبور میساخت که بایست برای نگهبانی و حفاظت خویش ترتیباتی گرفته
و بنا بر ضرورت از طرفی کپتان الكساندر بورنس از جانب لارد ( آکلیند) برای عقد
مراوده تجارتی بدربار امیر دوست محمدخان فرستاده شد. (۲) مقصدی که درین کار
مضمر بود این چنین بود که حکومت انگلیس میخواست ازین راه كمك و معاونت حكمرانان حقیقی
افغانستان را حاصل داشته و ازان درباره معاهدات ومذاكرات ومطالبی که با امرای
سند نواب بهاولپور و مهاراجا رنجیت سنگ در ین داشت استفاده نماید که مراد از این
همه باز کردن راه کشتی در دریای اندس بود البته واضح است که این مسئله سهولت
زیادی در امور تجارتی بهم رسانیده و باین تقریب اقتدار و نفوذی را که از مبادله منافع
و مفاد وامور تجارت و معامله داری طبعاً حاصل و بدست می آید بحکومت برطانوی میداد
اگر چه مقصد کپتان بورنس در مرحله اول صرف مسئله تجارتی بود وابدا چیزی دیگری

١. فریره هستری آف دی افغانز صفحات ٢١٤-۲۱٧ سرجان مگنیل
که بعد از مسترالس روی کار آمد کوشش نمود که شاه را از حمله برهرات منصرف
نماید زیرا تشجیع و ترغیب وزیر مختار روسی خیلی شدت داشت (موهن لال لایف آف
امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ۳۷۹-۳۸۰ و کتاب فوق مولفه فریره صفحات ۲۱۷-۲۱۸
(٢) برنس کتاب (کابل) صفحه ١


(١٦٤)
بخاطر نداشت ولی باهم خیلی دلچسپی داشت که بحيث يك نفر نماينده حکومت برطانیه
در افغانستان نگاه دقیقانه بجریان واقعات و گزارشات افکنده و مجرای امور را از
عينك دیگری ببیند در سپتمبر ١٨٣٧ بکابل واصل وازطرف امیر اخوان پذیرفته شد اما
در ینوقت دوست محمد خان خیلی توجه داشت تا استقلال کاملی در سرتاسر افغانستان قايم نمايد.
على الخصوص بشدت میخواست وادی پشاور را از سکها واپس بگیرد چنانچه مكتوب
تاریخی ٣١مای ١٨٣٦ به گورنر جنرال همدردی حکومت برطانوی را در بارهٔ وسعت
قلمرو سلطنتی او اشعار میداشت (۲) لیکن معاهده که در ١٨٣١ در رو پار بین لارد ویلیم .
بنتک و رنجیت سنگ صورت گرفت مداخلهٔ انگلستان را با حکمران لاهور در امور متعلقه ماورای
اندس ومعاونت با افغانها ر امنع میکرد ببعد از امضای این معاهده دولت برطانیه دیگر
نمیخواست باامیر افغانی معاونت نموده درمسئله وسعت مملکتش با او همدستی نمایند
واو را بحيث يك شخص غاصب تلقی میکردند .
البته هيچ تردیدی نیست که عزم واقدام حکومت برطانوی دردر پنگه پهلوی مدد گار
و كمك گر لاهوری شان را نگرفتند خیلی قابل تقریظ است دوست محمد خان بابرنس
به بلند ترین مراتب دوستی توجه و عزت داری پیش آمده و باویقین کامل داد که حاضر
است مطابق میل وخواهش خود شان روابط تجارتی قایم نموده و بهر گونه پیشرفتی ازین
راه در افغانستان اجازه ندهد ولی در مقابل مطالبه نمود که در مقابل رقیب غیر و هندش
ير نجيت سنگ با یست انگلستان باو كمك نمايند بهر کیف اگرچه این شخص ، شخصاً
مایل بود ولی پیغام سفیر کبیر برطانیه با و اجازه نداد که داخل مذاکرات ومعاهدات
سیاسی شده و عقده ی ببندد بهین كيف دوست محمد خان میخواست رعی در دل این
نماینده ایجاد نماید و پیوسته از توطئه ها واشاره به روسها با و حرف زده وکپ میزدناید
وگاهی از مخاطراتی که از طرف مشرق متوجه حکومت بر طا نوی هند بود بگوش
او میگفت .
سرداران قندهیار نیز برای آنکه خویشتن را از شر دشمنان خویش خصوصاً حکمران
هرات حفظ کنند داز فارس كمك طلبيده وحتی نماینده نیز توسط سفارت کبرای روسی
در طهران (۲) به سزار روس فرستا دند حکومت فارس خیلی خوا هان معاونت بود
در حالیکه روس ها سفیری بنام کپتان و کوویچ فرستادند از پترو بر نس امیر را
ترغیب می نمود که بطور صلح جویانه و آرام روابط کهندل خان را با فارس برهم بزند
در حالیکه خودش به منتهای فعالیت دست و پا میزد تا مراودات سردا ران قندهاری را
باروسها وفارسها ازهم بگسلد (۳) که بالاخره اگرچه برای مدتی معلوم می شد که
باخواهشات او موافقت دارند معاهدهٔ رسمی تحت ضمانت دولت روسی با شاه منعقد نمودند

(١) -- لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ٢٤٩ - ٢٥٠ مولفه موهن لال .
٢ - این شخص تاج محمدخان بود که نزد کونت سیمونیچ نمایندهٔ روس مقیم فارس
فرستاده شده (موهن لال الایف آف دی امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ٢٦٤
٣ - به کتاب (هستری آف دی واران افغانستان صفحات ١٨١ مولفه مراجعد شود


(160)

حملات امیر دوست محمد خان بر قوای سکھا علاوه براینکه ناگهانی بود بر آتش
جنگی که در بین مناطقیكه حکومت انگلیس میخواست بازار تجارتی خویش را باز کند
نیز دامن زنی میکرد ،البته واضح است که در اثر این اغتشاش حکومت هندی انگلیس
با آن همه بی قراری واشتیاقی که برای وسعت تجارت وجلب منافع خویش داشت اگر
افغانها بوضعیت خویش باهمسایگان کفرشان خاتمه نمیدادندخیلی خساره میکشیدند ازینرو
گورنر جنرال برای جلوگیری این چنین مصائب به کپتان برنس سپرد که امیررا ترغیب
نماید تا بازنجیت سنگ موافقت نموده وبطور منصفانه ومعقولی سازش نماید ودرین صورت
البته گورنر جنرال تاثیرونفوذ خودرا در ترغیب حکمران سكه برای میانه دومملکت صرف
خواهد کرد. رنجیت سنگ فورا ًبپیشنهاد گورنر جنرال رضائت نشان دادولی درموقعیکه
این مذاکرات صلح جویانه جریان داشت ودرراه بود کپتان برنس نا گهان دراثر ورود
يك نفر نماينده روس بنام کپتان وتکبوویج که بايك قطعه مكتوب ازطرف کونت سیمونچ
سفیر روس مقیم تهران که بتاریخ 19 ماه دسمبر 1837 وارد گردید خیلی مضطرب
گردید .آنچه حقیقت است هيچيك پالیسی محدوه ومعینی در محتویات این مكتوب شامل
نبود و صرف اعتماد نامه ٔبود که برای تائید قول نماینده مذكور
وجلب اعتماد امیر نسبت باو راجع برازها وامور مخفی داده شده بود.

قبل ازین نماينده انگلیس هر احصاء ضروی برای گورنر جنرال فرستاده و با او
مخاطرات بعضی مذاکرات ورفت و آمدی را که حتی درخودسرحداث هند جریان داشت خاطر
نشان نموده بود و راجع باختيار پيشر فت مزیدی ازطرف حكومت هند راجع به پالیسی
افغانی و کابلات نمود لاوداکلیند به امیر دوست محمدخان اظهار داشت که ازهر گونه
معاونت خارجی صرف نظر نموده و نماینده روس(ارد کنده را) واورا بخوداميد وارساخت
البته امير آماده بود كه حرف اورا بپذیردوای اگر حكومت هند برطانوی باووعده
معاونت درراه واپس گرفتن پشاور میداد چنانچه بابرنس داخل مذاکره گردیده واز
اووعده این كمك را مطالبه نمود ولی نماينده انگلیس درين باره اختیاراتی نداشت وجز
اینکه مسئله مذکور رابه اولیای امورد ر هند نوشته وجواب خویش را منتظر باشد (2)

(1) هسری آف دی افغانز صفحه 272- مولف فریر
(2) بر نس اقلاً شایق بود که پشاور را دوباره برای دوست محمدخان بگیرد چنانچه
اين التصاق اورا میتوان از كلمات مکتوبی که به میسون نوشته است کښد...
( جورنیزان بلوچستا ن د افغانستان ایندی پنجاب جلدسوم صفحه 423) ولی مو هن لال
وفریراظهار میدارند که امیرخاطر نشان نمود که سپردن پشاور بدست سلطان محمد خان
برای مفاد اومضرتز از آنست كه بدست سكها باشد (لایف آف دی امیردوست محمدخان
جلد اول صفحات 257- موهن لال وفریر (هستری آف دی افغانز صفحه 204)


(١٦٦)
امیر نیز برای این مطلب منتظر ماند (١) البته واضح است که در خلال وقفه انتظار خویش
با نماینده روس خیلی بی‌پروا نمی‌نموده و چندان وقعی نمی‌گذاشت و این شیوۀ بی پروائی
در اثر این بود که شوکت و اقتدار و عظمت و فتح خویش را وانمود کند این شخص عجیب
استادی برای ثبوت اهمیت خویش داشت که همۀ آنها مبنی بر این بود که دوستی او
را خواهش کرده اند.
حکومت هند کاملاً واضح می‌فهمید که دوست محمد خان در اثر جرئتی که در نتیجه
وعدۀ پیشگوی خارجی که مفاد و منافع او را سراً با خود ش مورد تصادم است گرفته است
در بارۀ مقاصد سوء خویش با سگها اصرار نموده و چیزهای مطالبه مینماید که گورنر جنرال
با دوستی خویش که با رنجیت سنگ داشت نتواند به افکار و خیالات حکمران لاهور تسلیم
شده و موافقت نشان بدهند و اینکه نقشه های را که برای وسعت قلمرو خویش طرح کرده
بود و حرصی که بحصول و تمتع از مزایای سرحدی هند داشت اعلام کرده و اکنون علناً
علاوه بر افکار و نقشه مذکوره به جلب هر گونه قوای امدادی خارجی که بتواند بدست
آورد تهدیدات خویش شروع کرده بود، از همه بالا تر اینکه
اکنون بوضاحت فهمیده می‌شد که امیر علناً برای پیشبرد مقاصد و آمال فارسیان در
افغانستان معاونت مینمود حالانکه ضرری را که ازین راه متوجه حکومت برطانوی
می شد بخوبی میدانست و از شیوۀ غیر دوستانۀ خویش بکلی آگاه بود از ینرو حکومت
برطانیه مجبور گردید که کپتان برنس را امر مراجعت بدهد چنانچه مومی الیه بتاريخ
٢٦ اپریل سنه ١٨٣٨ حرکت نمود، وزیر مختار روسیه امردار پذیر فته شده و امیر
تلطف و نوازش زیادی در بارۀ او مرعی داشت، و اولین کاریکه کرده تهیه يك مقدار
پول زیادی برای امیر دوست محمد خان وحتی تسکین رنجیت سنگ بود، از ینر و
دوست محمد خان خویشتن را در آغوش دولت روسیه انداخت. (٢)
کپتان برنس براه سمله سفر کرده و بتاریخ جولای سنه ١٨٣٨ با گورنر جنرال ملاقات
نموده به لاهور وارد شد که رنجیت سنگ پذیرائی شایانی افزونوده با شکوه زیادی
اورا استقبال نمود، تمام مسایل خارجی راجع به امور مملکت افغانستان در سمله مورد

(١) قراریکه مکتوب برنس ثابت میکند بلاتر دید امیر دوست محمدخان طرفداری و معاونت
برطانوی ها را بر امداد شاه فارس و امپراطور روس ترجیح میداد ( تاریخ مكتوب ٣٠ ماه
دسمبر ) این مکتوب را برنس به مکناتن نوشته بود (هستری آف دی واران افغانستان
مولفه کی صفحه ۱۸۰) کتاب مولفه فریرسفحه ٢٦٣-٢٦٤ کتاب فوق میسون جلد اول
صفحات ۱۰-۱۱
(۲) لايف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحات ٢٣٦-٢٣٧ مولفة موهن لال (وقتيكه
نماینده روس از كابل ميرفت يك نفر سید افغان که اسم او یحیی بود تا خیمه محمد شاه
بحیث سفیر امیر برای تعقیب مذاکراتیکه از طرف وکویچ شروع شده بود فرستاده شد
( فریرا هستری آف دی افغانز صفحه ٢٤٠ در قندهار محمدعمرخان با آن ها پیوست (پسر دوم
كهندل خان) كه او نيز بدربار فارس به حمل همچو پیغامی فرستاده شد ( کتاب فوق )


(١٦٧)

بحث قرار گرفته و بالاخره فهمیده شد که دیگر اقدامات دولت برطانیه برای درست ساختن
مناسبات دوست محمد خان و حکمران سکها بی تاثیر بود و فائده بر ان مترتب نمیشود و علاوتاً
ازین یا ایسی دوست محمد خان و مراقبت او با روس واضحاً هویدا بود که تا وقتیکه حکومت
و سلطنت کابل در کف او با شد حکومت انگلیس نمیتواند مفاد و منافعی را که از امیر اطوری
هند در نظر دارد بدلی بیغم از خود داشته و از ان تمتع نماید لذا برای جلو گیری
پیشرفت سریع قوای خارجی و اقدامات شان نسبت بسرحدات هند در نظر گرفته شده ولازم
دیده شد که ضربه شدیدی بایست نواخته شود که یکبارگی بهر چه خاتمه بدهد و با ید
داخل افغانستان مارش فاتحانه شروع نموده شاه شجاع را بر تخت نیا کان او نشانده
و بحیث شاه غیر مستقلی پاد شاه ساخت.

نقشه دوباره پادشاه شدن شاه شجاع در چهار ماه اول سنه ١٨٣٨ کامل گردیده
ممانعت دانسته شد که از نقطه نظر موقعیت و شخصیت رنجیت سنگ وعلاوتاً دوستی
ثابت و متین او با بر طانویها بایست پیغامی به مهاراجای مذکور فرستاده شده و او را از
عزم ونیت حکومت بر طانوی هند اطلاع داده و برای شريك شدن در امر مذ کور او را
دعوت نمود. این هیئت بریاست مگنا تن فرستاده شده رنجت سنگ وفد مذکور را
بوضع خوبی پذیرفته و بعد از آنکه يك محفل اولی برای معرفی و صحبت منعقد گردیده
و با هم ملاقات نمودند مجلس دومی برای مذا کرات بتاريخ سی و
یکم ماه می انعقاد یافت که در آن مهاراجا را به شريك شدن
درامر قشون کشی بر علیه امیر دوست محمد خان و درباره نشانیدن شاه شجاع بر تخت
نیا كانش دعوت نمودند و ایضاح نمودند که اگر مهار اجا بخواهد که قشون کشی
را بعهده خود گرفته و برخود و قواء و منابع خود اعتماد و تکیه نماید کاملاً آزاد بوده
و کسی با او مخالفت نخواهد ورزید واگر شراکت حکومت بر طانوی هند ضرورت داشته
باشد البته حکومت مذکور با کمال خوشی و مسرت هر گونه معاونتی که مقدور او باشد
در راه حصول مقصد و مرام آخرین و آرزو ایکه در پیش است باو خواهد کرد
رنجیت سنگ در مرحله اول کاملاً بنقشه مذکور موافقت نداشته و بشر كت معاونين
قدیم اش خوش بین نبوده بلکه تنفر داشت، لذا در جائیکه خیمه زده و سفرای انگلیس
را پذیرائی کرده بود برخاسته و نمایندگان برطانیه را آزاد گذاشت که خواه عقب او
بروند و خواه بطرف سمله حركت نمایند ولی وقتی با و گفتند که اگر شر کت نمیستم زمام
قشون کشی را بدست خویش بگیرد هم آزاد است و مانعی در بین نیست راضی گشت (١)
وقتيكه مقصد و مرام وقد در دربار رنجیت سنگ حاصل گردید مستر مكنا تن بطرف
لاهور روانه گردید تا با شاه شجاع ملاقات نماید چنانچه او را دیده و تبدیلی را که در قسمت
وطالع او بوقوع پیوسته بود برایش اشعار داشته از اتحاد حکومت برطانوی هند وحکومت
لاهور به او اطلاع داده و گفت که در معاهده که در لاهور بین مهارا جای مذکور و حکومت
برطانوی شده است سهیم وشريك خواهد ساخت نتیجه مذاکرات فوق اتحاد ثلاثه بود

١ - (دی هستری آف دى سك صفحه ٣٣٥ مولفه کننگهم )


(۱۶۸)
از جانب حکومت برطانوی هند رنجیت سنگ وشاه شجاع که حکمران لاهور ازتمام
متصرفات و چیز یکه در دست داشت عهده داوشد . شاه شجاع بایست با قشون وعساکر
خویش داخل افغانستان می شد ولی عساکر انگلیس و رنجیت سنگ باو معاونت مینمودند
آزادی حکام و حکمرانان صیغه ضمانت شده و سلامت و تمامت ولایت هرات بدست شاه
کامران با یست بکلکی تمامین گردیده واو امر داده شود .
محاصره شهر هرات ازطرف فارسیها که افسران روسی فرانسی و ایتالوی نیز
با آن ها همراه بودند بتاریخ ۲۳ ماه نومبر ۱۸۳۷ شروع کردید (۱) و تا زمستان بهار
وتابستان سال مذ کور و خزان سال دیگر ادامه داشت (۲)
اینکه فارسیها نتوانستند برای مدت طویلی شهر هرات را بدست آورند در اثر استعداد
و فعاليت يك نفر منصبدار بنام الدود پاتنجر بود که در تمام مدت مذ کور کوششات
و مساعی محاصرین را عقیم ساخت ، پاتنجر از برجسته ترین شخصیت های مدافعین بوده ،
استحکام و مرمت کاری قلعه ، تشجيع وتقويه روحی عساکر به ثبات و پا بیداری ، در اثر
وجود او بود و حتی در بعضی مواقع کامران ووزیرش یار محمد خان را مجبور میساخت که
بجنگند ، تنها همین شخص بود که مسئولیت عقب نشاندن بروسکی جنرال روسی و دسته
داو طلبان او را که بتاریخ ۲٤ ماه جون ۱۸۳۸ برازگ هرات حمله خطی شدیدی
نمودند باورا جع بود و کار ، کار اوبود ، بالاخره در اثر فعالیت و کاردانی همین شخص
بود که برای مرتبه آخرین باعث نا آرامی ایرانیها گردیده و ایشان را مجبور ساخت
که بتاريخ ٨ ماه ستمبر (۳) از محاصره صرف نظر نموده و با عجز ونا کامی به مملکت خویش
مراجعت نمودند ( ٤ ) اکنون اگر چه محاصره هرات از بین رفته و بزم گسترین علت مداخله
انگلیس در امور افغانستان از میان رفته بود ولی باز هم حکومت برطانوی هند نقشه
خویش را تبدیل نموده و از تهاجم وحمله به افغانستان منصرف نگردیدند چنانچه لارد
اکلیند اعلامیه (ه) صادر نموده و بار گرائیها را بحیث معاونین لا طایل حکومت برطانوی
اعلام نمودند .
۱ - پیش از محاصره شهر هرات قلعه غوریان که از طرف قوای مقتدری از جانب کامران
محافظه ومدافعه میشد مورد حملات شديد قرا ر گرفته خراب و بدست ایرانیها افتاد
شیر محمد خان حاکم برادر یار محمد خان تسلیم شد (هستری آف دی افغانز صفحات
۲۲۳ - ٢٢٦ مولفه فریژ )
۲- فریرشرح زیادی در باب محاصره مینویسد کتاب فوق الذكر صفحات ٢٢٨ -٢٥٥)
-هستری آف دی افغانز صفحه ٢٥٦ مولفه فریژ .
٤ - در اثنای محاصره هرات پنج عدد جهاز جنگی انگلیس در خلیج فارس داخل گردیده
و عساکری را که با خود آورده بودند جزیره کرک متصرف شدند، این برای مقصدی بود
که فارسیان به تشویش بیفتند زیرا عساکر مذ کور بعد چندی به دریای قارون حرکت
نموده و در قلب فارس داخل میشدند ، وقتیکه محاصره هرات تمام شد قشون کشی
مذكور خاتمه يافت . كتاب فوق مولفه فریژ صفحه (۲۷۱)
ه- دی کمپین آن سند ایند افغانستان ضمیمه اول صفحات ۱۶۹ - ۱۷۰


(١٦٤)

شاه شجاع را شاهی معرفی کردند که میتواند در مقابل دشمنان خارجی پافشاری
و مقاومت نموده و فایده رسانیده بتواند قراريكه مليسون اظهار میدارد : در اعلامیه
یا بیانیه مذکور شامل نبود که شاه دو باره پناهگاهی را که بعزت تمام در آن بسر
می برد (در لود هیانه) قصد دوباره بدست آوردن تخت و تاجی که برادرش او را رانده
و از و گرفته بود اکثراً به معاونت عساکر اجير ومزدور مناطق داخلی برطانوي ترك
داده و دو بار از طرف فامیلی که اعضای آن با وجود (عدم محبوبيت وغائلة) شان يك
حصة بزرگ افغانها را طرفدار خویش ساخته و آن ها را بخود خوش بین ساختند
هزیمت یافته و شکست خورده بود (۱)

فصل نهم
(تهاجمات انگلیس)

داستان تهاجمات برطانیه در مملکت افغانستان از طرف يك تعداد بزرگ
نویسندگان نوشته شده است که مهمترین همه سرهنری هیولاک سر هاری دوراند
و سر جان کی میباشد. بيانات سر جان کی از همه جامع تر بوده و کمتر از یکهزار
و سیصد صفحه را نگرفته است. درین فصل كوچك البته شرح وبسط تمام آن وقایعیکه به
تعداد لاتعد ولا تحصى در ظرف چهار سال مذكور یعنی ١٨٣٨ تا ١٨٤٢ بوقوع پیوسته اند
قابل گنجا ئیدن نیست البته بذکر آنچه چه گونه برای انگلیس ها لازم گردید که
دوست محمد خان را که بزور ومشقت جرئت وثبات خويش تخت و تاج افغا نستان را
بدست آورده بود و بالاخره در اثر عدم موافقت و مرافقت با برطانو یها از آن محروم
گردیده بود و دو باره بر تخت کابل نشانیده و اقتدار مسلوب او را با و مسترد نمایند
پرداخته خواهد شد قبلا دیدیم که انصراف از محاصره هرات عزم انگلیسها را در باره
قشون کشی به افغانستان فسخ نکرد ولی از طرف اولیای امور حکومت برطانوی هند
در اثر ترکیدن حباب دروس ، ایران ، بعضی تغییراتی بوجود آمد .
چنانچه از قوه قشون اندکی کاسته و افسری فوج که اولا به سر هنری فین کماندران
چیف هندوستان داده شده بود به سر جان کین کماندران چیف عساکر بمبی تفویض گردید (۲)
عساکر به سه دسته تقسیم گردیدند : اول قوه بنگال که شامل هفت هزار و پنجصد
نفر بود و در فیروز پور تحت قیادت سر کانن جمع شده بودند. يك دستۀ دیگری از هندیان
بتعداد شش هزار نفر تحت قيادت سر افسران برطانوی از طرف شاه شجاع ترتیب و از
شکار پور (٣) حرکت میکرد . قسمت سوم سئون عسا کر بمبی قایم میساخت .

۱- هستری آف افغا نستان صفحه ٢٦٨
۲- فارنی تری ایرزان اند با صفحه ٤٠ ه مولفه لارنس
٣- افسر این دسته سر هنری فین بود بتازلی و تعجیل تشكيل شده و اگر چه بزودی
پیشرفت خوبی کردند ولی با هم تا کنون بسیار خوب نشده بودند افغان و ارصفحه ۱۵ مولفه فاربس


( ۱۷۰ )

که تعداد آن پنجهزار و پنچصد نفر بود و در راس آن شخص سر جان کین قرار گرفته و بایست از بین سند عبور نموده از بولان و كويك چوك مارش مینمود يك دسته كوچك ديگرى نيز وجود داشت كه باید برای حفظ ارتباط باستند در سند میماند
بتاريخ ده ماه دسمبر ۱۸۳۸ ه قشون اندس ، از فیروز پور حر کت نموده وبتاريخ بيست ماه جنوری ۱۸۳۹ به روهری رسید (۱) اكنون لازم بود که بر روی دریای اندس پلی بسته شود البته واضح است که مشقت وزحمت زیادی بکار بود ولی بالاخره کیتان تامسن وانجنیز های بنگال کامیاب گردیده وهـا کر بتاریخ ۲۴ فروری از روی آن عبور نمود (۲) بعد از آنكه شاه شجاع هفت میل بالاتر درياى روهری از در پای اندس عبور نمود پل کشتی ها از بین رفته بود در ظرف ۷ روز دسته عساکر و با رواسباب شان عبور داده شد. دسته بمبئی در مقام و کار بدها نه دریای اندس بساحل مدور آمده و از انجا برای آنکه باقوة بنگالی یکجا شود حرکت نمود. نقطه التصاق قوا شهر قندهار بود که شاه شجاع بتاریخ بیست ماه اپريل بـ آن وارد شده بود.
بتاريخ هشتم ماه می (۳) شاه شجاع بر تخت قندهار جلوس نموده در حاليكه سرداران بار کزائی نورود مهاجمین شهر مذکوررا گذاشته وتجايه نموده بودند . اگر چه شبخونی بر عساکر شاه شجاع زدند ولی در اثر نقص وفهم وازتمادی که در خیمه های عسکری خود داشتند ناکام شده مایوس گردیدند.
حاجی خان بعد از مراجعت خویش از جمبر وداز طرف امیر معزول و از خدمت برطرف شده بود البته این کار دوست محمد خان خبطی بوده و برای اوغرب شد زیرا اکنون که شاه شجاع بمیدان آمده بود حاجی مذ کور بادوصدر نفر سوار نزد او رفته واطاعت او را قبولدار گردید وحتی فخر ومباهات مینمود كه باعث شکست سرداران بار کرئی اوشده است زیرا او ان بگفتن اینکه نمیتوانند با قوای بزر ک وتوپ وتفنگ انگلیسان مقابله نمایند سبب اضطراب و پاس شان گردیده است (٤) سرداران مذکور عقب نشسته و به گرشك رفته ودر آن شروع بر بعضى مذا كرات نمودند ولی ناکام شدند بالاخره يكدسته عسکر تحت رهنمائی جنرال سیل عقب آنها فر ستاده شد که در نتیجه شهر را به ا و شان تسلیم نموده فرار اختيار نموده ومتشتت گشتند ( ٥ ) در همان

۱- فرنتى ترى اير ژان اندياصفحه ٥٠مولفه لا رنس
٢-دى جو رنل آب جنرال اات صفحه ٧٠ - او
٣-(دى آرمى آف دی اندس صفحه ٤١٨ مولفه هوگا، ) و ( كمپين ان سندايند افغانستان صفحه ٧٧ مولفه اوترم )
٤- (کتاب فوق مولفه هوگا صفحات ۸٧ - ۸۸ وكتاب فوق مولفه او ترم صفحه ۱۷) فايق ايرزان اندیا جلد دوم صفحات ۱۱۵ - ١١٦ مولفه كين وجورنیزان ' بلو چستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٩٩ مولفه ميسون )
ه - (دی کامپین ان سند ایند افغانستان صفحه ۸۱ مولفه او ترم ) دی جرنل او جنرال ایات صفحات ٨٥ - ٩٠ مولفه او ) میگویند دونفرشان به ایران رفتند ویکی بکابل آمد
( فایف ایر زان اند یامولفه قين صفحه ۱۲۱)


(۱۷۱)
روزیکه حاجی خان به شاه شجاع اطاعت و بیعت خود را تقدیم نمود عبدالمجید خان پسر شاه پسند خان
وغلام آخند زاده نیز رویه او را تعقیب نموده بیعت نمودند (۱) شاه شجاع وافسران
برطانوی با همه فهمیدگی درک نمودند که خوانین درانی درحقیقت به نفوذتدین درحکومت
طرفدار نیستند (۲) هنگامیکه اردو در قندهار بود کپتان دارکی بدربار کامران
بجانب هرات فرستاده شد، چون قلعه هرات در اثر صدمات محاصره خیلی خراب شده
بود به کپتان نادیك مقدار پولی که برای مرمت آن کفایت مینمود تهیه و آماده گردید .
بعدازان سراجان کین با شاه شجاع بطرف کابل حرکت نمود، درعین زمان دوست محمدخان
برای مقابله ومدافعۀ مهاجمین ترتیبات و نیاوی میگرفت چنانچه يك قوۀ مدافعوی
قوی ومقتدری برای حفاظت غزنی (۳) تهیه نموده گذاشته بود که افسر آن پسرش غلام
حیدر خان وایساخته بود ،وعلاوتاً آذوقه ومایحتاج زیادی در درون قلعه گرد کرده
بود که برای محاصرة خیلی طولانی کافی باشد ،مقصد اواز اینکار این بود که قوای
غزنی بتواند مدت طویلی مهاجمین را مشغول بسازد تا موقعی داشته غلزائیها را برانگیخته
وعلاوتاً پسرش محمد اکبرخان را از خیبر با عساکر ش بخواهد، غلام حیدر خان قراریکه
امیر دوست محمد خان باو هدایت داده بود سه دروازۀ قلعۀ خویش را خاکریز نموده
(٤) وصرف دروازۀ کابلی را بحال خود گذاشته تا برای ارتباط ورفت وآمد اطلاعات
باکابل خدمت کند، وقتی مهاجمین واصل شدند قلعۀ مذکور را مستحکم تر وقوی تر
ازان یافتند که بایشان اطلاع رسیده دراپورت داده شده بود (٥) علاوه
بر آن توپهای بزرگ وسنگین شان نیز عقب مانده وآذوقه نیز رو بقلت گذاشت
ازین رو فیصله نمودند که در دروازۀ کابلی را پرانیده وقلعه را تحت حملۀ شدید
و یورش قراربدهند (٦) چنانچه پیش از آنکه صبح روز ۲۳ جولائی ۱۸۳۹ طلوع
نماید (۷) یکدسته عسکر تحت قیادت کپتان پیت از انجنیرهای بمبئی به معاونت اثولینت
دوراند (که بعدها سر هانری دوراندشد) واثو تيننت میکلاود که این هردو نیز از
۱ - دی اکسیدیشن انتو افغانستان مولفه اتكنسن صفحه ۱۰۱
۲ - فارتی نری ایززان اندیا صفحه ۱۱ مولفه لارنس - ایر (Eyre) میگوید اهالی
و باشندگان اطاعت اقوام خود را به شاه تقدیم شان که با قوۀ خارجی و آن چنان
وضعیتی برآنها آمده بود تقدیم کردند ، (دی کابل انسور کیشن آف ١٨٤١ - ٤٢ صفحه ٤٥)
۳ - در قلعه هزار نفر بود (کتاب فوق مولفه لارنس صفحه ۱۳ - دراو اظهار او ترم
دو هزار سوار ودو هزار پیاده بود (کتاب قبل الذکر مولفه او ترم صفحه ۹۰)
٤ - دی اکسیدیشن ان تو افغانستان صفحه ۱۹۹ مولفه اتكنسن -
ه - عبدالرشید یکی از پسران کاکای امیر که ازو جدا شده بود به برطانویها دربارۀ
قلعۀ غزنی اطلاع داد ، (هستری آف دی واران افغانستان جلد اول ٤٤٠ مولفه کی)
٦ - برای ذکر عملیات شایان انجنیرهای مذکور پیش روی غزنی توسط کپتان تامسون
وپیت به کتاب (دی کامپین ان سنده ایند افغانستان ضمیمه (۳) مراجعه شود ، مولفه او ترم
۷ - دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٨ مولفه هوگ وکتاب فوق مولفه او ترم صفحه ۹۷


(۱۷۳)
جمله انجنیزهای بمبئی بودند دروازه را خراب نموده وبرقلعه هجوم ويورش کردند (۱)
باین ترتیب شهر غزنی بتصرف آنها (۲) در آمده وقوماندان آن غلام حیدرخان دستگیر
شده ومحبوس شد (۳) كدامهای بزرگ آذوقه بدست فاتحین که مدتی خیلی بقلت رس
و آذوقه گرفتار بودند افتاد، درعین زمان لیوتینت کلونل وید با يك قواى مخلوط از سكها
وعساكر اجیر بومی از لاهور حرکت نموده وشهزاده تیمور نیز با آنها همراه بود .
بورود او محمد اکبر خان که در انتهای غربی خیبر خیمه زده بود عقب نشسته وبا پدر
خويش پیوست وبا يك دسته وفادار ودلیر جای افواج عقب نشسته امير را گرفت تا محاذ
خالی نمانده وبی انتظامی روندهد، علی مسجد بدست مهاجمین افتاده (٤) ودرة خيبر
بدون تكليف واشکال مسخر کردید (٥)
درین موقع که هرچه بوقوع می پیوست همانا تا کنون به نقص وزيان امير تمام شده بود
خیلی اورا مضطرب ساخته وبفكر انداخته بود که دیگر چه کند . (٦) چون راه

۱ - فارتی نرى ايرزان انديا صفحه ١٦ مولفه لار نس
۲ - بهر صورت فتح بزرگ وشایان غزنی در اثر رویه وحشیانه وظالمانه که با بعضی
محبوسین شد مقام خود را از دست داد (دى كامپين آف دی آر می آف دی اندس
جلد دوم صفحات ۳۷ - ٤٣ و - ٥٦ - ٥٩ - مولفه کنیدی و کتاب (دى) لسيديشن افو
افغا نستان صفحات ۲۰۰ - ٢٠٦ مولفة اتكنس
۳ - دی آر می آف دی اندس مولفه هو گه صفحات ١٦٣ - ٢١٢ - فارتی ايرز ان انديا
جلد دوم مولفه قین صفحات ١٦٢ - ١٧٥ - در باره كزارشات فتح غزنی مطالعه شود
راپورت خودسرجان كین در کتاب (دی کامپین ان سند اند افغانستان صفحه ۲۳ مولفة او ترم
موجود است .دراین صبیح محمد افضل خان با پنج هزار سوار خیلی به غرمة دشمن نزديك
بود ومنتظر روشنی روز بود تا خوبتر بتواند وضعیت غزنی را ببیند لاكن وقتى بيرق
برطانیه را در اهتزاز ديد بكابل عقب نشست دراین جنگ تقريبا شش یا هشت هزار
افغان بقتل رسيد (اوترم کتاب فوق صفحات ۱۰۰ - ۱۰۱) پیش از محاصرة غزنی محمد
افضل خان خیال داشت بردشمن که تقریباً نیم میل از قلعه دور بودند شبیخون بزند
در نتیجه این اطلاع سپاهیان بیچاره مجبور شدند که دوشب برسر اسب بخوابند تا آماده
موقع باشند (فارتی تری ایرزان انديا صفحه ۱۳ مولفه لار نس )
٤ - شهامت علی شرح طویلی درباب گرفتن مسجد علی ودرة خيبر نگاشته است (دی سکه
اند افغانز صفحات ۳۹۰ - ٤١٢ )
ه - شهامت علی کتاب فوق صفحه ١٥ هو گه ( کتاب فوق الذكر صفحات ٤٢٣٣) قين کتاب
فوق الذكرجلد دوم صفحات ٢١٣ - ٢١٤) درة خیبر بدون اشکال در اثر بپلوماسی وید
و واسطه شدن غلام خان پوپلزایی که کوهستانی ها را برعلیه امیرتحريك نمود فتح شد
(هستری آف دی واران افغانستان مولفه کی) صفحه ٤٧٠
٦ - : دوست محمد خان گمان داشت که قشون انگلیس غزنی را تصرف نموده
و بطرف کابل پیش خواهند رفت ازینرو محمد افضل خان وغلام حیدر خان را به غزنی
فرستاد تا بردشمن حمله نمایند در حالیکه خودش حصه پیش را مورد حمله قرار داد .
کی کتاب فوق الذكر جلداول صفحه ٤٤٠ وموهن لال لايف آف دی امیر دوست محمد خان
جلد دوم صفحه ٢٢٤ ) .


(۱۷۳)
چاره را از هر طرف محصور دید بفکر صلح با شاه شجاع افتاده با نجباء و خوانین دربار
خویش مسئله را درمیان نهاد که آنها نیز عزم او را تائید نمودند بعد از ان نواب جبار خان را
به خیمه برطانوی (۱) فرستاده و گفت (۲) که هر چه را بشاه شجاع واگذار میشود
مگر بشر طیکه با و اجازه داده شود که وزارت او را بکف داشته و غلام حیدر خان
و دیگر پسرانش را آزاد نماید (۳) . نواب جبار خان از باطنی برای نماینده گی در این
امر انتخاب گردید که او همیشه نسبت به شاه شجاع تمایل نشان داده و خوش بین بود .
ولی شاه مخلوع ومتکبر پیشنهادات امیر را قبول ننموده وبطرف کابل مارش نمود .
بعد از فتح شاه شجاع در غزنی نجبا و خوانین درانی که تا کنون باو نه پیوسته بودند
نزداورفته و حضور او را دریافتند و البته واضح است که این مسئله موقعیت دوست محمد خان را
بیشتر بحرانی ساخت . ولی امیر دوست محمد خان خود را نباخته و عزم کرد که تادم
آخرین بجنگد و با عساکر خویش به ارغندی محاذ گرفت ( ۴ ) ( دو منزل به آنطرف
کابل ) ـ وچون یقین نداشت که نتیجه وعاقبت این جنگ چه خواهد شد درباره فامیل
خویش فکری کرده و آنها را بطرف بامیان فرستاد (۵) . از صورت مارش شاه شجاع
از غزنی بطرف کابل صورت فتح نمایان بود وباطراف سرکها جمعیت های بزرگی
از اهالی گرد آمده بود که حرکات منتظمه قشون هندی را تماشا نموده و پای آنها را
گرفته بود . شاه شجاع بتاریخ شش اگست (۶) به کابل رسیده و فردای آن فاتحانه
داخل شهر گردید . (۷) تمام چیزهایی که برای سطوت بخشی و شان و شکوه دخول شاه
بشهر لازم دیده میشد مهیا گردید . هیئتی از نظامیان یوریپی تشکیل یافته و نماینده
و وزیرمختار انگلیس مسترمکنا گتن و سرجان کین ، هیئت سیاسی و نظامی و افسران
دیگر که دوباره او را آورده وصاحب تخت وتاج نیاکانش ساختند همراه شاه بودند .
جمعیت زیاد و هجوم بزرگ مردمان که در کوچه ها ، و دیوار ها و بامها جمع شده بودند
(۱) : شهامت علی ( دی سکهز ایند افغانان صفحه ۴۲۳ ) و کتاب ( دی کمپنی
ان هندان افغانستان صفحه ۱۰۲ مولفه وترم ) .
(۲) : فارو ایرزان اندیا جلد دوم صفحه ۱۷۶ مؤلفه فین .
(۳) : دی اکسپدیشن انتو افغانستان صفحه ۲۳۰ مؤلفه اتکنسون .
(۴) : ( دی واران افغانسان جلد دوم صفحه ٩٦ مؤلفه هیولاک ) - ( دی کابل
انسوریکشن آف ١٨٤١-٤٢ مؤلفه ایرEyre وجورنیزان بلوچستان ، افغانستان اینددی
پنجاب جلد دوم صفحه ٢٢٥ ) - مؤلفه (میسون) .
(٥) : دی سکهز ایند افغان صفحه ٣٩٣ مؤلفه شهامت علی .
(٦) : دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٨ مؤلفه هوگ .
(۷) : منظره تماشایی دخول شاه شجاع بشهر کابل از طرف هوگ در شرحی
تصویر شده است طوریکه او خودش تمام واقعات را بچشم خود دیده است ( کتاب
فوق صفحه ٢٥١ - ٢ ) .


(١٧٤)
ورود شاه را با وضعی سرد و بیحسانه تلقی کرده (١) ووقتیکه شاه سوار شد صرف
برخاسته ووقتی گذشت واپس نشستند . شاه شجاع برای مدت سی سال بالاحصار کابل را
ندیده بود وقتی دید که خرابیهایی در اثر جنگ های داخلی وفرو گذاری وعدم توجه
در آن رو داده است بی اختیار اشك از چشمان اوسرازیر گردید و هنگامیکه برای
اعضای خاندان و نوادگان خویش از خاطرات گذشته وعظمت و جلال او را که در روزهای
جوانی و شباب خویش داشت حکایت می کرد و میگریست .
قراریکه قبلا دیدیم دوست محمد خان در ارغندی مکان گرفته بود تا با شاه شجاع
بجنگد ولی طرفداران او مضطرب گردیده و خود را باختند ازینرو خودش با پسر خویش
محمد اکبر خان فرار اختیار نموده و در حالیکه تمام توپخانه خود را بجا گذاشتند
بطرف بلخ گریختند . (٢) یکدسته قشون برای تعقیب با رکزائی های مذکور از طرف
کپتان اوترم فرستاده شد ولی بعد از پنج روز مراجعت نموده و بمرام خویش نرسیده
بودند . در باره ناکامی در راه توقیف دوست محمد خان ساخته کاری وسازش های
حاجی خان خیلی دخیل بود و حتى المقدور تا میتوانست اشکالاتی بمیدان می آورد که
از دستگیر شدن امیر جلو گیری نماید . (٣) ازینرو شاه بر او سخت گرفته امر داد که
او را در بالاحصار محبوس سازند و اگر بفکر فرار بیفتد هدف گلوله تفنگش بسازند.(٤)
قوای قزلزاله کر سکها بسر کردگی لیوتننت کلونل ويد وبهمراهی شهزاده تیمور بتاریخ
سوم ماه سپتمبر سنه ١٨٣٩ به کابل رسید .
امیر دوست محمد خان در بلخ طرفدارانی پیدا کرده و بفكر تجویز آینده افتاد
ولی بعضی از معاونین او در موضع سیغان بادشمن شان مقابل شده و بعد از زدو خوردی
هزیمت یافتند، درین وقت مکاتبه با شاه بخارا داشته و فیصله کرد که در پایتخت
قلمرو پنا گاهی برای خود یافته و بدان جا برود . بهر كيف نسبت به مخالفت بر ادرش
(١) ، قرار اظهارات لارنس اهالی خیلی بی اعتنائی نشان داده و شاه جدید خویش را
اهمیت نداده و خوش آمدیدی باو نگفتند و رضایتی از تخت نشینی او اظهار نمودند
ه از روی حقیقت قلوب شان در رکاب شاه نخست شان بود که اکنون در ماورای
هندوکش آواره و سرگردان میرفت ، ( فارنی تری ایرزان اندیا صفحه ٢٥ ) .
(٢) ، خیمه را مهاجمین متصرف شدند ( هستری آف دی واران افغانستان جلد اول
صفحه ٤٥٩ مؤلفه کی .
(٣) ، دی کابل انصورکشن آف سنه ١٨٤١ - سنه ١٨٤٢ صفحه ٧٤٠ اثر ایر - راجع
بشرح تعقيب دوست محمد خان به كتاب فوق الذكر لارنس صفحات ١٩ ٠٠٠ مراجعه
شود - دی کمپین ان سندابند افغانستان صفحات ١٠٣ - ١١٤ تالیف اوترم ودی اکسپدیشن
ان تو افغانستان صفحات ٢٩٤ - ٧ - تالیف اتكنسون .
(٤) ، دی آرمی آف دی اندس صفحه ٢٥٦ مؤلفه هوگت - قرار اظهار میسون
نسبت به غداری خویش به هند فرستاده شد ( جورنیزان بلوچستان ، افغانستان اینددی
پنجاب جلد سوم صفحه ٢٩٩ ) .


(١٧٥)

نواب جبار خان فامیل امیر و پسرانش باطرفداران وپیروان او در خلم به حفاظت برادرش
گذاشته وسپرده شدند . حکومت بخارا پناه گزینان خویش را بعزت شایانی استقبال
نموده ولی بعد چندی اوضاع میزبان نسبت به مهمان تغییر یافته و حرکات آن ها را تحت
مراقبت قرار داد وعلاوتاً اجازۀ خارج شدن از پایتخت را ندا شتند (١)
در حقیقت تصاحب شاه شجاع برتخت وتاج کابل فتح نبوده يك کامیابی شمر ده میشد
زیرا قوای مهاجم بدون هیچ مخالفت شدید و یا مانع و اشکالی بزرگ در راه آنچه
خواهان بودند به مقصد رسیدند . قشونی که دوست محمد خان حصه بیشتر عایدات مالیاتی
خود را بر آنها و برای آنها صرف کرده بود در بندر درۀ خیبر برای جنگ با سکها
جاداده شده بود که بدون هیچ بورود کلنل ویدعقب نشست (٢) سرداران قند هاری
که حاجی خان ایشان را تنها گذاشته بود نتوانست بمقابل شاه شجاع وقوای خا ر جی
مقاومت نموده و کاری از پیش ببرند. غزنی نیز که دوست محمد خان توقع دا شت مدتی
دشمن را مشغول خواهد ساخت آنهم سودای خام شد ودر خود کابل نیز احدی در مقابل
دشمن برنخاست از ینرو اغلب گمان میرود که اگر شاه شجاع را بحال خود میگذاشتند
وادارۀ مورا بکشخص وی میساخت در بدست آوردن اقتدارات از دست رفته اش کامیاب میگردید
زیرا از حیث لیاقت و کفایت کم استعدادنبوده البته حقیقت دارد که شاه شجاع طبعاً بزدل
وترسو بود ولی وجود يك دسته افواج تنخواه خوار منظم هندوستانی او را معتمد
ومقتدر گردانید واز طرف دیگر دارائی کلید رز مام امور وموفقیت وا همیت سلطنت
کابل – غزنی وقندهار بر قوة اوافزوده و در مقابل هرزد و خورد و مخالفت داخلی مملکت
با و شاء میداد و تنها يك فرج خیلی پرقوت و توپ خانه مقتدری بکار بود که او را
از اوج اقتدار افگنده و متزلزل بسازد. البته واضح است که بدست آوردن دل نجبا ء
وخوانین خیلی ضروری بود. شاه به آن خیلی زیاد احتیاج داشت ولی چیزی که میتوانست
این خوانین جاه طلب را راضی وقانع سازد دخیل آنها در خدمات ملکی و عسکری
بود ازینرو شاه شجاع میتوانست بدون هدایات سفیر انگلیس ومداخلت افسران نظا می
موقعیت ومقام خود را حفظ کند (٣) ولی بشرطیکه پالیسی مالیاتی او محتاطانه و معقولانه
طرح میشد علاوه بر آن يك منبع استفادۀ دیگر نیز داشت که عبارت از كمك وهمراهی
پوپلزائی ها بود که دایشان را از خود ساخته میتوانست بگرد این نقطه دائره تشکیل
(١) هستری آف دی واران افغانستان جلد اول تالیف کی صفحات ٤٠٤- ٤٠٨ وه
دراثر حبس دوست محمد در بخارا فامیلش که شامل دوصد و چهل ونه نفر بودند خود را
بحکومت انگلیس تسلیم نمودند که در غزنی جا داده شده تا آنکه هر وقتی بتوانند
ایشان را بهندوستان بفرستند کار آسان باشد. حیات بریکید ان افغا نستا ن تا لیف
گليگ صفحه ٥١.
(٢) فارتی تری ایر زان اندیا صفحه ٢٧ تالیف لانس .
(٣) فارتی تری ایرزان اند یا صفحه ٦٠ تالیف لارس .


(١٧٦)
بدهد که به مفاسد و زانی ها (۱) تمام شود در حالیکه دوستی قدیم او با غلزائی
ها نیز قابل استفاده بوده ولی بهر کیف بعضی صفات و چیزهای وجود داشت که نشان
میداد سدوزائی ها بطور کامل و درست قابلیت و اهلیت حکمرانی را نداشته .
شاه شجاع شخصاً مطلق العنان وخود نمابود و درعین زمان در انترسن جسماً وعقلاً ضعیف
بوده دارای ثبات نبود، سدوزائیهای جوان نیز هیچکدام دارای قوه اخلاقی و استعداد
و لیاقت طبیعی نبودند تا بطور حقیقی به پدر سالخورده شان معاونت نموده و توقعی
از ایشان برود، علاوه بر آنمردم شاه شجاع را بدست يك طایفه بدقسمت و طالع تلقی نموده از
اتحاد در بخت با و خوف داشته و خیلی احتیاط میکردند بخت خود را
با و نیازمایند در حالیکه دوست محمد خان نسبت به شهرت قوه و شجاعتی که
داشت میتوانست از همه کس معاونت بطلبد اگر به تمام قبایل درانی نمی توانست
رو بگرداند اقلاً با بارکزئیها میتوانست ازین راه پیش بیاید.
ازینرو مواقع وفرصت های اتفاقی که به شاه شجاع داد و او را بگرفتن تخت و تاج از
دست رفته اش کامیاب گردانید چنین بود و دیده شد که از عالم فرار او را قادر به اقامت
قصر سلطنتی ساخت ولی این مرغ های امید پیش از آنکه آشیانه بسازندرم کردند
اولیای اموری برطانوی یعنی سفیرو کماندوان چیف فیصله کردند که نصف قشون مهاجم
تا آنکه شاه بتواند موقعیت خود را مستحکم ساخته و از كمك ومعاونت افواج خارجی
مستغنی شود در اشغال مملکت مصروف بوده وبکار خود ادامه دهند . مكناتن ازین
كار عفو خواست زیرا درینوقت توسط داکتر لارد برایش احوال آورد که دوست محمدخان
از بخارا فرار نموده و در قندوز مسکن گرفته تعداد زیاد مردم فوج فوج بدور او جمع
می شوند، داکتر لارد وقتی بر سر راه خویش بطرف بامیان بود این خبر برایش رسید .
او میرفت تا در آنجا برعلیه سه پارتی، یکی امیر بخارا که کرنيل ستودرت را محبوس
ساخته بود ، دیگری یک حصه قوای روسی که در اورنبرك گرد آمده و قصد خیوه
را داشت و سومی نواب جبار خان که قرار اطلاع واصله در خلم اغتشاش تولید کرده بود
مظاهرات عسکری و نمایش قوای نظامی نشان بدهد .(۲) بهر کیف این اخبار که
امیر دوست محمدخان درقندوز داخل اقدامات شده است از طرف همراهان افغان او جعل
شده واختراع ایشان بود که چون نمیخواستند در آن موسم سال در هندوکش راه بپیمایند
میخواستند اینصورت داکتر لارد از مارش او در آن منطقه منصرف ساخته و به مراجعت
بكابل وادارند با آنهم پیش از آنکه حقیقت امر مکشوف شود نماینده برطانوی، مستر
مکناتن خویشتن را نزد کماندوان چیف و گورنر جنرال رسوا ساخته بود.
(۱) ( دی سکهز اند افغانز صفحات ٣٠٥ - ٦ ، ٣١٤، ١٥٠ - ٣١٩ - ٢٠ تالیف
شهامت علی و ( لایف آف دی امیر دوست محمدخان جلد دوم صفحات ٢٧٢-٨٠ مولفه موهن
لال) غلام محمد خان پوپلزرائی از درك بر انگیختن کوهستانیها برعلیه دوست محمد خان
به شاه شجاع خدمت بزرگی کرد.
(۲) هستری آف دی واران، افغانستان جلد اول صفحات ٤٩٦ - ٥١٣ مولفه کی


(۱۷۷)

و او نمی خواست که خود را پس نکشد. این فیصله بهر کیف برای شاه وقشون
اندس خوب ثابت نشد. (۱) دوراند تمام وقایع آنوقت را بطرز خیلی خوب وواضح درچند
حکم بیان میکند. البته دوراند شخصی است که صلاحیت اظهار نظر ودادن انصاف
وقضاوت را درین زمینه دارد. او مینویسد: «پادشاهی که بازیچۀ دست دیگران بود ادارۀ
امور مملکتی چون بهدایات انگلیسان ومخالف احساسات افغانی بود. مردم از آن
تنفر داشتند (۲) .سفیر برتانیا پادشاهی حقیقی شمرده میشد (۳) وشاه به نیروی رخشندگی
بر چه بریتانیای حکومت کرد. واقدامات خود را هر قدر خشن وناگوار می بود پیش
میبرد (٤) آذوقه ولوازم یک قشون واردوی با آن بزرگی از منابع يك مملکتی چنین
فقیر تهیه میگردید (٥) موقع شاه شجاع برتخت کابل فوق العادۀ متزلزل وناپایدار،
بی اساس وبیاخبر معین، مخاطره آمیز مبنو برد اغواء دیگران بوده واگر چه مگناتن

(۱) ناگفته نماند وباید بخاطر داشت که شاه شجاع خودش سبب وعلت انگیزه داشتن
يك حصه افواج انگلیسی در افغانستان گردیده ومسؤل این امر بود اگرچــه بعدها
دانست که در صورت حضور آنها آزادی او بازیچۀ دست بریتانیائیها است. شاه
از خوانین بزرگ مملکت خوف داشت زیرا همان اشخاص بودند که چند سال قبل او را
از مملکت رانده بودند و غرور او نمیگذاشت با آنها دوستی نموده از راه صلح پیش
بیاید. ولی توقع داشت که حکومت را بدست خود اداره کند لذا خواهان
بود که قوۀ بریتانیایی را ایاخود داشته باشد تا در مقابل خوانین مذکور بتواند ایستادگی
کند و آن را ازپا بیفکند .
(۲) - دی سکهرا بند دی افغانز صفحات ٢٧٩-٨٢ تالیف شهامت علی
(۳) دی کفته ریویو دسمبر ١٨٤٠ وهستری آف دی افغانز صفحات ٣٢٠ -
٣٣٥ تألیف فریزر .
(٤) مگناتن بزرگترین اقدام او این بود که بجای آنکه رضایت نجیبان، خانان
را جلب کند واز آنها استمالت نماید آنهارا ازپا افکنده واز اقتدار محروم بسازد
خوانین قومی معزول شده و بجای شان بریتانیاییها مقرر شدند که بدستهای عسکری
که نوتربیه وتعلیم کرده بودند یعنی خیبریها جزيلجیها، کوهستانیها وجانباز در قلعه
های مختلف تقسیم شده ومالیات را جمع میکردند . نه تنها خانان بیزار بودند بلکه
در بین عساکر اجیر افغانی و افسران بریتانیایی نیز رشتۀ اتحاد وجود نداشته وهر وقتیکه
میدانستند کاری از پیش نمیتوانستند ببرند این عساکر این رشتۀ ضعیف را بکلی قطع
میکردند (هستری آف دی افغانز صفحه ٤٤١ - ٣٤٠ ) تالیف فریزر
(٥) - دی فرست افغان وار اینداتس کازس صفحات ١٩٣ -١٩٤ قرار اظهارات
فاریس تمام این قشون وتهاجم عبارت از «يك جور وجفا، استبداد مطلق وغضب نمایان
بود ( دی افغان وار صفحه ١٥ تالیف دوراند )


(۱۷۸)
خویشتن را به محبوبیت شاه شجاع قانع میساخت و با آن عقیده داشت یا اینکه بهتر بگویم
میخواست و کوشش میکرد یقین داشته باشد که افغانها شاه مخلوع شان را باحساسات
خیل نيك تلقی کرده و می پرستند ولی با آنهم نمیتوانست جرأت کند که خود را
کناره نموده و به قوای هندی بریتانیایی امر مراجعت داده و شاه را
بارعایای پرستنده او تنها بگذارد از روی حقیقت از همان روز اولی که بریتانیاییها
مملکت را اشغال کردند حتی در موقعیکه امیر مفرو رهند از سرحدات افغانستان خارج
شده بود توطئه ها و شورشهای در هر وادی و هر کوهساری مایه مهاجمین
دیده می شد !
در عین وقت در ماه اکتوبر ۱۸۳۹ خیبریها که قبلا بازوی قوی شاه شجاع
بودند در اثر تقلیل معاش خویش بغی نموده و بتاریخ پانزدهم ماه مذکور وقتیکه سرجان
کین میخواست بهند مراجعت کند مجبور شد که در سر راه خویش جنگ کرده و بجنگ از دره
مذکور عبور نماید (۱) در ماه می ١٨٤٠ غلزاییها انقلاب نموده و به رویه سختی که از طرف
قواییكه از قندهار بسر کوبی شان فرستاده شده بود دیدند تسلیم شدند (۲) پیشتر
بطرف جنوب یعنی در بلوچستان نیز وضعیت خوب نبوده و اغتشاشاتی وجود داشت انگلیسها
درینجا خبط بزرگی کرده و خیلی کار غلطی نمودند زیرا خان قلات را بقتل رسانیده
و فرزندش را از حقوق موروثی او محروم ساختند . بالاخره برای تلافی این امر مجبور
شدند که شاه نواز خان را که پرورده ایشان و سایه نشین شان بود و بر مردمان کلات
بحیث حاکم مقرر نموده بودند ترك كنند و ازو صرف نظر نمایند . پسرخان مقتول
دوباره بر تخت پدرنشانیده شد هر چند این مسأله دیری دوام نکرد، نمایندگان بریتانیایی
بقتل رسیده يك دسته فوج ایشان هزیمت کرد . روابط شان برهم خورده و گسیخته
گردید و وقتی بلوچستان اداره و انتظام در آمدند که از قندهار عساکری بآن طرف
فرستاده شد (۳) بتاریخ ١٥ جولائی نواب جبارخان با فامیل برادرش و برادر زاده هایش
در اثر قوه عساکر انگلیسی و سپاهیان اجیر شاه شجاع در وادی شمال هندو کش
مجبور شد که تسلیم گردند . (٤) بهر كيف اتفاقاً دوست محمد خان و دو عزیزانش از مراقبت
و حفاظتی که در بخارا تحت آن در آمده بودند (٥) نجات یافته و دیری نگذشت
که امیر موصوف بر سواحل طرف چپ دریای اکسوس ظهور نموده و توطئه ها و مذاکراتی
۱ ـ بيولاك ذي واران افغانستان جلد دوم صفحات ۲۲۲ - ۲۲۳ ) و شهامت علی
) ذی سکهزایند افغانز فصل بیستم ) .
۲ ـ فارنریتی برزان اندیا صفحه ۳۹ تاليف لارنس )
۳ ـ لایف آف دی امیر دوست محمد خان ۲۲ جلد دوم صفحات ۲۰۰ ۲۰ تالیف
موهن لال .
٤ ـ «دی اکسپید یشن ان تو را افغانستان صفحات ۲۳۱ - ۲ تالیف اتنکنسون .
ه - كتاب فوق صفحات ۲۳۳ - ٤ .


(۱۷۹)

بطرفداری راه او شروع شد (۱) در کابل وکوهستان دوست محمد خان نمایندگانی
داشت که فوری شروع باقدامات نموده و برای او طرفدار پیدا میکردند در حالیکه
پسرانش عظیم خان وشیر علی خان در علاقه زرمت ( ۲ ) بداخل اقدامات شدند.
تاغلزاییها را بر انگیخته وبمعاونت خویش تحريك نموده با خود همدست شان بسازند. در حدود
اواخر ماه آگست از بکها تحت قیادت محمد افضلخان در موضع باجکاه بر لیونتنت ریتری
حمله نمودند . اگرچه این حمله از طرف بریتانیا پسپار د کرده شد ولی باهم ریتری مذکور
به سیغان برگشت که در آن جا قوای تازه باو پیوست . از پشرو بمعاونت قوای تازه رسیده
لیونتنت مذکور گمان کرد که اکنون میتواند بقوه که دارد در بین وادی جمرود حرکت
نماید ولی در اینوقت شنید که دوست محمدخان با عساکر زیادی پیشرفت میکند و پیش می
آید عقب نشست . این عقب نشینی خوشبختانه تاثیر خوبی کرد زیرا عساکر افغانی او را
گذاشته و با میر دوست محمدخان پیوستند . بتاریخ هفدهم ماه سپتمبر بهر کیف ازبکها
از طرف کرنل دینی شکست فاحشی خورده ؛ دوست محمد خان و پسرش باخوانین خلم
وقندوز که با ایشان پیوسته بودند از میدان جنگ گریخته (۳) بکوهستان فرار نمودند که
در آن جا بخوبی پذیرفته شدند . دیری نگذشته بود که علنا اقدامات بر دوست محمدخان
قوت گرفته و زیاد میشد، و يك قوۀ عسکری ـ تحت قيادت جنرال سیل با یافتن زی وثبات
زیادی در کوهستان مواجه شد (٤). فهذا قوه های زیادی تحت استعمال آمد تا اینکه مساعی
دوست محمدخان وطرفداران او را عقیم بسازد . این اقدامات خیلی موثر واقع
شد و اگرچه دوست محمدخان خویشتن را در جنگ مشهوره پروان دره ، گرفت (٥) و نهایت
ثبات نشان داد بالاخره فیصله نمود که اگر دلیرانه خویشتن را بدست خود بدشمن تسلیم نماید
از آنکه دوستان زبانی او را اسیرایشان بسازند بیشتر محتاطانه و پر اهمیت خواهد بود ٦ـ

۱ـ فارتی تری ایرزان انديا صفحه ٤٠ مؤلفه لارنس وهـتری آف دی واران
افغانستان جلد اول صفحات ٥٤٦ ـ ٧ تاليف کی .
۲ ـ کتاب سابق الذكر تاليف لارنس صفحه ٥٠
٣ فارتی تری ایرزان انديا تاليف لارنس ـ صفحات ٤٠ - ٤٢
٤ کتاب فوق صفحه ٤٣ ـ بعضی قبایل وزیری نیز انقلاب نموده وازجلال آباد عسکری
بمقابل آنها فرستاده شد .
ه کتاب فوق لارنس صفحات ٤٤ - ٤٨ و (دی جورنل آف جنرال ايات صفحات ١٧٧
- ۱۷۹). بهر کیف میسون موضع این جنگ تاریخی را در نتم دره نشان میدهد (جورنیزان
بلوچستان ، افغانستان اپنددی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۹)
٦ـ دی جورنل آف جنرال آیات مولف او ـ صفحه ۳۷ ـ و نیز مکاتیبی بپسران خویش
محمد افضل خان ، محمداعظم خان ، وشیر علیخان نوشت که اولی در نجر و و دو نفر
اخیر الذکر در زرمت بودند (فارتی تری ایرزان اندیا مولفه لارنس صفحه ٥٠ وهستری
آف دی افغانز تالیف فریر صفحه ۳۳۹ )


(۱۸۰)
این واقعه بتاريخ چارم ماه نومبر ١٨٤٠(١) بوقوع پیوست. در دوازدهم ماه مذکور (٢)
توسط کیپتان پیتر نکوسن بهند فرستاده شده مدتی در لودیانا بسر برده وبعد ازان
بكلکته عزیمت داده شد پسرش محمد افضل خان نیز با او یکجا بود (۳) ۔
سکها نیز درین وقت از بريتانيا رشك می بردند وحسد میخوردند و بگائی از موقع غلط
عسکری و نظامی معاونين ظاهری زبانی خویش آگاه بوده شدت می کوشیدند تا
اهالی ولایت ومناطق بين پشاور وکابل را تهييج وتحريك نمايند كه از ایشان کنده شوند
در قندهار شهزاده تیمور از طرف شاه حکومت میکرد ولی خیلی عجیب است مامورینی
که بدور وپیش او دیده میشدند اشخاصی بودند که صرف بودن و همراهی آنها باشاه شجاع
در زمان دوری از وطنش بآنها حق اشغال کرسی را داده وصرف از همین نظر منتخب
ومقرر شده بودند . ملا شکور اسحق زایی وزیر شهزاده بود این شخص از هوا خواهان
وطرفداران قدیم شاه شجاع بود و انتخاب و تقرر مامورين سابق الذكر نیز از طرف او صورت
گرفته بود. مردم از طرز اداره خوشنود بودند وبا وجوديكه ملا شکور از شغلش معزول
وبجای اومحمد عثمان خان پسر وزیر زمان شاه وفادار خان مقرر گردید با هم عدم رضایت
اهالی بشدت وعجله زیاد شده و روز بدتر بود. مامورين قندهار آنقدر حریص ووجدان
فروش و پست فطرت بودند که میجر را ولنسن افسر سیاسی وجنرال نات قوماندان عسگری
قندهار به زحمت و تکالیف دچار شدند صرف در اثر معاونت ونیروی قوای نظامی بریتانیایی
بود که آتش سوزنده قلوب رعایا در مقابل ظلم وا ستېداد شاه شجاع خاموش میگشت و حق
انقلاب جویی آنها پامال میگردید . با وجود آنهم در ماه دسمبر ١٨٤٠ اختر خان علی
زائی خان زمین داوريك جماعت بیچاره را که بستوه آمده بودند و نا راض بودند متحد
ساخته در حصه جنوب مملكت اغتشاشی تولید نموده و حزب شاه پرستان وهوا خوا هان
شاهی را پراکنده ساخت .
البته درست است که فتح و يمر در مقابل عارائیها در ٩ ماه می، غلبه گریڤین بتاريخ ۱۷
اگست وکامیابی چیمبرز بار دیگر دره ماه اگست انقلابیون جنوبی را مجبور بتسليم
وانقیاد ساخت ولی این غلبها وکامیا بی ها افسران سیاسی و نظامی قندهار را نتوانست
درباره اوضاع وحالات حقيقى وحقيقت گزارشها فریب بدهد. زیرا آنها بخوبی می فهمیدند
که روح انقلاب در فضای مخفی احساسات مردم زنده وجنبده بوده و در هر طرف آثار
وعلایم اغتشاش دیده می شود و مقدمات مبرهنین برای شورش تهیه میگردد. ولی تمام اخطار
و گوش زنیهای میجر رالسن در قندهار و یا لنجر در کوهستان بباد هوا رفته و در اولیای
١ درين وقت دهم اکتوبر سنه ١٨٤٠ زمانشاه مکتوبی به سلطان محمد خان نوشت
كه سکھا وبار کزانی متحد شده برعلیه شاه شجاع که مملکت خودرا بیکارا نداخته است
بجنگند واینکه او (زمانشاه) شاه ساخته شود (هستری آف دی واران افغانستان جلد اول
صفحه ۲۳ نوت مولفه کی ودی اسپدیشن ان تو افغانستان صفحات ٣٦٧-٦٨ تاليف اتكينسون
۲ كتاب فوق الذكر تاليف او صفحه ٣٧
۲ كتاب فوق الذکر تا ليف لارنس صفحه ٥٢


(۱۸۱)

امور که براه غلط روان بودند تاثیر نکرده (۱) علل دیگری نیز وجود داشت که سلامت
خارجیان را بخطر عرضه داشته و در قلوب افغانها تخم نفرت و خصومت زهر آگینی را میپرورید
قبائل غلزایی که در منطقه بین کابل و جلال آباد بسر میبردند از معاشات خویش
محروم شدند (۲) و ازینرو رو براست و علناً متقلب گردیده شورش نمودند (۳) علاوة
اخباری در کابل شیوع یافت که قرار آن میگفتند که مکناتن در همین زودیها
بهند رفته و ادارۀ حکومت بامبیی را که باو تفویض شده بود بدست میگیرد و بعضی از
خوانین بسیار با نفوذ و رسوخ از مملکت تبعید کرده و آنها را با خود به هند خواهد برد دیری
نگذشته بود که امین الله خان لوگری از طرف وزیر شاه مورد تهدید واقع شد (این وزیر
بلقب نظام الدوله یاد میشد) این تهدید باعث شد که حالت و موقعیت کابل را بحرانی
بسازد. جنگ های سیل با غلزایی ها که هنوز فیصله نشده بود عظمت فتح نمایانی را بخود
گرفته و مژدۀ آن در سرتاسر مملکت انتشار یافت در حالیکه معاهدۀ نیز بین که بواسطة
میجر مک گریگور با ایشان منعقد میشد به اخبار مبالغه آمیز فوق رنگ بخشیده در عین
زمان محمد اکبر خان نیز بفرار و نجات خویش از بخارا موفق شده و اکنون موقع یافته
بود که قیادت انقلابیین و جنبشهای ملی را علیه مهاجمین بدوش بگیرد کوهستانیها که در
اثر بربادی خاندان، خرابی دهات، انهدام قلعه های خویش خیلی زیان دیده و زیان دیده
بودند، نیز دل برداشته و مصمم شدند که انتقام بگیرند. سوء سیره مجدی - حلقه شان بیش
ازان به مدافعۀ قلعۀ خویش در تندره پرداخته و امتیاز و پیشقدمی را درین اقدامات بخود کسب
کرده بود.

در اثر تهییج و تحريك ملاهای شان کوهستانیها با قدامات خویش شروع کرده و بنابر
هدایت محمد اکبر خان بتاریخ اول ماه سنه ۱۸٤١ بشهر کابل داخل شدند که دران با
شورشیان غلزائی و امین الله خان لوگری و دیگر معاونان او یکجا شدند. خان لوگری مذکور
که قبل برین مصداق و معتمد شاه بود که بسفیر و نمایندگان انگلستان اعتماد داشت
از همه چیز اطلاع داشت و موقعیت را بخوبی می فهمید ازینرو فیصله شد که باید اقدامات
فوری شروع و معملی شود. صبح روز دیگر حمله شدیدی بر پایتخت وارد آمد و در تمام شهر
غوغا برپا شد. برنس بقتل رسید (٤) و يك صدو هفتاد هزار پوند از خزینه بیرون آورده شده
(٥) شاه شجاع فوراً از عسکر رقابتی كمك خواست ولی کوشش بی احتیاطانه کمپبل که
افسر عساکر هندی شاه بود در راه نجات دادن برنس و خزینه بکلی عقیم ثابت شد ورنه
در حدود چهار هزار و پنجصد نفر عسکر در پاركها موجود بود که تحت قیادت يك افسر

(۱) هستری آف دی واران افغانستان جلد اول صفحات ۶۱۵- ۱۸ تالیف کی.
(۲) فبارتی شری بیرزان اندیا صفحه ۵۷ تالیف لارنس
(۳) راجع به تشریحات شروع طغیان و فتنه به کتاب فوق الذكر لارنس صفحات ٦١ مراجعه شود
(٤) هستری آف دی واران افغانستان جلد دوم صفحه ۹ - ۱۰ مولف کی
(٥) کتاب فوق صفحه ۱۳ نوٹ وری جور نل آف دی دس استرزان افغانستان صفحه ۳۵
تالیف سیل.


(۱۸۲)
کار دان و فعال میتوانستند نائره انقلاب را خاموش سازند ولی جای استعداد و قابلیت
را بی کفایتی و عدم استعداد اشغال نموده بجای سر کائن میجر جنرال الفنستون قرار
گرفته که هر چند يك نفر افسر محبوب و قابل وصف بود با هم از درله قوه ثبات فزیکی ضعیف
وعلاوة دارای ضعف نفس بوده قوه قضاوت وفیصله نداشته شخص مترددی بود. گوئی این
تردد او بدیگر افسران ولیدرهای نظامی نیز سرایت کرده بود که باعث عدم فعالیت
فوج اردید و البته واضح است که نتیجه خوبی را نباید متوقع بود .
يك نوع ضعف خارق العاده سماوی برقلوب ایشان مستولی شد گویی در اثر ارتکاب
جرم بزرگی قهر وغضب خداوندی تحريك شده وعساکر مذکور را در اثر بیدل ساختن افسران
وقوماندانهای ایشان و بیحس نمودن اعصاب و بازوی راست انگلستان سرنگون و پژمرده
ساخته چنان بیحرکت شان کرد که دیگر یارای ایستن در مقابل دشمنان خویش نداشتند
در ۲۳ دسمبر نماینده انگلیس و کپتان تریور در ضمن ملاقات با محمد اکبرخان بقتل
رسیدند (۱) در شش جنوری ١٨٤٢ عقب نشینی مضطربانه مشهور بطرف جلال آباد شروع
شد(۲) يك هفته بعد داکتر برایدن خبر واقعه را بافواج جلال آباد آورد که در قشون
الفنستون توپی وتوفنگکی، مقام و منزلت، شرافت و افتخار او تماماً تباه شده بربادرفت (۳)
عقب نشستن قشون انگلیس از کابل و کوشش محمد اکبر خان برای غلبه بر افواج
رسیله در جلال آباد با بواسطه خدعه و یا بوسیله قوه بیگمانه زیاد هوا خواهان و طرفداران
گرد آورده وشاه شجاع را بحال خود گذاشت که برای خود طر فداری چند پیدا کرده
ومساعی لاطایل خود را کرده برود شهزاده شاهپور که بشدت برای قیام سلطنت پدوش
میکوشید در ترغیب خوانین کابل بملاقات شاه کامیاب گردید وشاه رسماً آنها را
بتاريخ (۱۹) فروری ١٨٤٢ بار داد. محمد اکبر خان طبعاً ازین اطلاعات انعکاسیکه خلاف
خواهش او کبر از شبهای پایتخت کسب کرده بودخوشش نیامده و از ناگامی خود در جلال آباد
خیلی متأثر شد ازین رونامیتوانست خوانین وسرکردگان قوم را مجبور ساخت تا شاه را
اجباراً وادارند که طرفداری خویشتن را نسبت بملیون اعلان کند میر حاجی پسر
بزرگ ترین ملاهای کابل در راس آنها قرار گرفته وعده زیادی از غاز یها بابیرق
های مهتر از کابل بطرف جلال آباد روانه شدند تا در مجاورت جلال آباد با هموطنان خویش
یکجا شوند وشاه شجاع نیز بطرفداری آنها عزم کرد با ایشان یکجا برود .
بتاريخ (۲) ماه اپریل شاه در سیاه سنگ که بفاصله دو میل از بالا حصار فاصله دارد
خیمه زده فردای آن روز مذاكرة باخوانین بزرگ (٤) بعد از اختتام مجلس تحت فشار
(۱) فارنی پیرزان اندیا صفحات ۱۱۸ - ١٢٤ راجع به قتل خيانتكارانه سفیر یا نماینده
انگلیس ملاحظه شود تالیف لارنس .
(۲) کتاب فوق لارنس صفحات ١٤٣ ۰۰۰۰۰ دی کابل انسور یکش آف ١٨٤١
٤٢- صفحات ۲٥۰ - ۲۹۳ مؤلف وسلیز بر یگیمان افغا نستان تالیف صفحات ۱۳۹ .
(۳) کتاب فوق الذکر دوراند صفحه ۳۷۸- .
(٤) معلوم میشد که برای فرار ودوری دیگری از وطن کمربسته است زيرا يك
خریطه بزرگی در کمر بسته بود که قیمتی ترین جواهر خویش رادر آن جا داده بود
که به پنجاه لك روپیه بالغ میشد .


(۱۸۳)
افکار وخيالات واهى وتاريك خويش درآمده خيلى مضطرب و سراسيمه شده ببالاحصار آمد وشب را به تشويش وبيقرارى بروز آورد، روز دیگر (۱) عزم کرد که دوباره به خیمه خويش برود ولى بالاخره بعد از يك تردد زیاد درمو كب خو يش داخل شده وبرای همیشه با قصر سلطنتى وداع گفت.
در آغاز شورش یکدسته از حزب مليون نواب محمد زمانخان بار کزائی را بحیث امیرخویش مقرر نموده وامارت او را اعلان نموده بودند(۲) پسرش شجاع الد وله اکنون از حرکات شاه اطلاع يافته وتمام شب را در احاطه بین الاحصار وسياه سنگ، گذرانیده وانتظار میکشید . وقتیکه موکب شاه شجاع نزديك اورسید همراهان او برشاه وكما نيكه با او بودند فیر كردند شاه شجاع مضطربانه از بين موكب باحيان خویش خود را بيرون انداخته واز مول جان براى آنکه از گلوله هاى دشمن محفوظ بماند دريك جويى که خشك شده بود خود را پنهان ساخت شجاع الدوله سوار شده واز پی مو کيش که تا هنوزهم حالان آن را بدوش داشته وبه سرعت زیادی بطرف بالاحصار می بردند شتافت ولی وقتی به آن واصل شد مایوس گردیده و دانست که شاه شجاع نجات يافته است در ینجا روحیات خودرا باخته و بیدل شده میخواست فرار كند و چه فرخان که از معاونین بزرگ اوبشمار میرفت جلواسپش را گرفت وگفت نبايد کاری راكه بعهده گرفته است دراثر یأس آنقدرها بزودی ازدست دا ه واز عزم خويش منصرف شود، پس ازان بدقت تمام بجستجوی شاه شجاع شروع شد تا آنكه بالاخره او را يافته وفوراً هدف گلوله ساختند (۳) جواهرات گران بهائی را که در کمربود مخفی ساخته بود ازنزدش گرفتند و بعد ازین که همه کز را رشاد خاتمه یافته وكار انجاميد یكی از حاضر باشان او که از مرحله اول قریب بود در موضع خویشتن پنهان ساخته بودبیرون آمده نعش اورا به بالاحصار تقرداد .
اعضای خاندان شاهی وطرفداران شان شهزاده فتح جنگ را درتخت نشانیدند (4) اگرچه شهزاده مذکور غلبه های کوچکی برطر فداران زما نخان یافت بالا خره مجبور گردید که عقب نشسته و دربالاحصار خودرا محصور بسازد وقتیکه امین الله خان لوگری خودرا از او جدا ساخته وعندالورود محمد اكبرخان بكابل با اويكجاشد دیگر فتح جنگ بكلی ضعیف وناتوان گشت اكبرخان در این وقت زخم برداشته و غرور او نیز در اثر جنگ میدان با قواى محافظ ومدافع شهرجلال آباد كاسته شده بود (ه) نجات جلال آباد دراثر پیشرفت

(1) چارم اپريل ١٨٤٢ -
(2) هسثری آف دی واران افغانستان جلد دوم صفحه 032 مو ندى جورنل آف دى اس آفترزان افغانستلن صفحه 66 تاليف سيل
(3) هسثری آف دى افغائز صفحه ٣٩٢ تاليف فرير
4 - سيلز بريكیدان افغانستان صفحه 180 و هسثری آف دی واران افغانستان جلد دوم صفحات ٥٢٩ - ٥٣٢
ه - دى جورنل آف جنرال ایات صفحات 44 - 5 مولفه با او در باره مدافعه جلال آباد بحث طويلی کرده است (کتاب مذ كور صفحات 300 - 302 )


(١٨٤)

قشون بریتانیایی از قندهار بطرف كابل از شهر مذکور و قندهار آتش غرور اوجاء طفیعی
محمد اکبرخان را خاموش ساخت عزم کرده بود که برای آخرین دفعه دو موضع نیز با
نادم آخرین بجنگد محمد اکبر خان درینجا شهزاده هزار نفر عسکر فعال با خود داشت
بتاریخ ۱۲ ستنبر با فوج که جلال آباد را نجات میدادند مقابل شد ولی در نتیجه شکست
فاحشی نصیب افغانها شد ازین رو محمد اکبرخان مجبور گشت که پناهی را برای خود
میخواست به فتح جنگ قائل شده و بوزارت او اکتفا کند بهر کیف این ترتیبات ارای مدت
زیادی دوام نکرد زیرا جدا اکبرخان بخش بدار شده و مکاتیبی را بدست آورد که از جانب

فتح جنگ بجنرال نوشته شده بود این مکاتیب با و ملهم داده که خواهش دیرین خود را راجع
به سرنگون ساختن شاه که باز بقیافت دیگران بوعده لی نسازد پول و ثعول باقیمانده شاه شجاع
که بدست فتح جنگ آمده بود از دست او ستانیده شده و در حالیکه جامه‌های پاره پاره برتن
داشت از بالاحصار بیرون آمده و به نزد عساکر انگلیس که در کدمك خیمه زده بودند
رفت در اول ستنبر آنجا رسید و وقتی مردم شناختند که او فتح جنگ و یا «شاه کابل» است
بحیرت رفتند.

بهر کیف هنگامیکه انگلیس‌ها دوباره کابل را تصرف کردند فتح جنگ ، او بار دیگر
پادشاه شده و بتخت سلطنتی جلوس نمود (۱) و غلام محمدخان بمی زانی پسر معزز الدوله
متوفا وزیر او شد. با همه امین الله خان لوگری در کوهستان بیکار ننشسته و قوای زیادی
برای مقابله با شاه گرد آورد لاکن يك دسته عسکر به سرکردگی مکس اپل ،
که شهزاده «تیور» مقابل آنها فرستاده شد که در نتیجه با وجود قوت و پافشاری دلیرانه
افواج قبایلی افغان را که تحت قیادت خان لوگری می‌جنگیدند متشتت کرد و استالف را
طعمه حریق ساختند (٢) لا کن با همه هنگامیکه انگلیس‌ها فیصله کردند که عساکر
خود را بکلی از افغانستان بیرون بکشند فتح جنگ کار عاقلانه‌ای کرد و از پادشاهی
دست کشید زیرا او میدانست که بدون حامیه انگلیس ابداً نمی‌تواند شاهی خود را ادامه
بدهد بتاریخ ۱۱ اکتوبر کابل را گذاشته و بیرون رفت بهر کیف بعضی خواتین شهزاده
شاه پور را که با ایشان در آمیخته و نزد ایشان محبو بیت کسب کرده بود مشوره داده
وتشییع نمودند که برای اگر فتن زمام سلطنت داخل اقدامات شود (۳) ولی غیر ناکامی ثمری
ندیدند سدوزایها بکلی از پا افتاده و طرفداری ایشان چیزی شمرده می‌شد که وجود نداشته
باشد وزیر غلام محمدخان میکوشید تا اسباب مراجعت محمد اکبرخان را که در ماورای
هندوکش یعنی تاشقرغان بود فراهم آورد در حالیکه شهزاده حیدر که برای حکومت بامیان دست
و پا میزد از مقابل یارگزایی مذکور فرار نموده و وقتی نگا بان و سید یکنفر طرفدار هم نداشت (٤)

١- هستری آف دی واران افغانستان جلد دوم صفحه ٦١١ تالیف کی،
٢- كتاب فوق جلد دوم صفحه ٦٣٤، «
۳- هستری آف دی واران افغانستان جلد دوم صفحه ٦٣٧-٤٢
٤- « « « « « « «


(١٨٥)

شهزاده شاه پور به مشوره احتیاط کارانه دوستانش گوشداده وبا فامیل خویش
هنگامیکه هنوز هم فرار اوخطر بود خارج گردیده وازراه دره قره باغ بطرف
جلال آباد که هنوز هم در آنجا محمدهمان خان سدوزائی حکومت میکرد رهسار گردید،
غارائیهای جبارخیل که در منطقه حصار بسر میبردند فراری های مذکور را دستگیر کردند
ولی در اثر پیگیری عظیم گلخان شهزاده اجازه داده شد که بجانب پشاور سر از راه
بگیرد، در حالیکه جبار خیل مذکور نسبت بخاندان او از عزت واحتر امیکه درخور
موقع ومقام بود دریغ نکرد .

شهزادگان سدوزائی ناکام شدند وامیر دوست محمدخان اجازه یافت به مملکت
خویش مراجعت کند دوست محمدخان درهند سالانه دولت روپیه بعنوان پنشن میگرفت
وبعضا" موقع را ازدست نداده قورخانه انگلیس واردوی برطانوی را بازدید کرده و صنایع
انگلیسی محاکم وقاضی خانه های شان را از نظر گذرانیده معاینه میکرد، این ها
همه هریکی بنوعی براو تاثیر مینمود (١) اگر اولا" در کلکته بسر میبرد ولی نسبت
به ناسازی آب وهوای آنجا وعدم موافقت آن بصحت او به يك منطقه کوه د ار بنام
موسوری نقل مکان نمود ( ٢ ) همین که پیغام لارد النبره بتاریخ بیست وپنج
ماه اکتوبر ١٨٤٢ برایش رسید که در آن اجازه مراجعت بافغانستان بااو داده شده
بود چنانچه هنگامیکه عساکر قبل الذکر مراجعت نموده و به پنجاب رسیده بودند
امیردوست محمدخان نیز از ولایت مذکور عبور نموده و بجانب كابل روان بود .
سرداران بارکزائی که قندهار را متصرف شده بودند از عقب نشینی خویش بدرجسته
وصفدر جنگ را که ازطرف انگلیسان در آنجا مقرر گردیده بود اخراج نکردند ( ٣ )
گزارشهای تباه کارانه که در کابل صورت گرفت بحیات «کامران» هرزه وفاسق که وزیر
زيرك اويار محمدخان صرف برای نمایش ظاهری اقتدار اورا برایش مانده بود ودر
حقیقت همه چیز بدست خود وزیر بود نیز خاتمه داد، وزیر مذکور باتمام همسایگان،
ایران، برطانیا ییهایی که در قندهار بودند وحتی حکمرانان ولایت دور دست وخوانين
آمو دریا نیز مراوده ورابطه پنهانی داشت .

(١) هستری آف دی افغانز صفحه ٣٤٠ تالیف فریرر
(٢) هستری آف دی افغانز صفحه ٣٢٥تالیف فریرر
(٣) هستری آف دی افغانز صفحه ٣٨٦٣٨٤ تالیف فریرر


(١٨٦)

اولیای امور انگلستان پول گزافی در ولایت هرات صرف نمودند (١) ولی وقتی یار محمد خان دانست که دیگر چیزی نمیتواند از ایشان بکند میجر تادرانه تخلیه شهر مجبور ساخت(٢) بهر کیف وزیر وقتی بخوبی از افتادگی وناتوانی سدوزائی ها مطمئن گردید شهزاده کامران و پسرانش را دستگیر ساخت کامران به کوهستان فرستاده شده و برای زندگی او چیزی زمین مزروعی منتخب و معین گردید، ولی چون وزیر بخوبی میدانست که وجود شهزاده سدوزائی برای او مایه ضرر و خطر است دو نفر معتمدین خویش «تاج محمد خان الکوزائی و داود خان الکوزائی را فرستاد تا او را همانجا در کوهستان به قتل رسانیده واز زحمت زندگی رهائی بخشند. (٣) چنانچه امر او اجرا گردیده وقتل کامران صورت پذیر گردید و اقتدار مطلقه در ولایت هرات بدست یار محمد خان ماند پسران کامران که بیکاره و بکلی بی اهمیت وارزش بودند پناه گاهی در ایران یافته و بحالت تاسف انگیزی آنچه از شاه ایران برای شان میرسید زندگی میکردند .
باین ترتیب نام سدوزائی ها بکلی از صفحه تاریخ افغانستان زدوده شده واثر شان از بین رفته بکلی معدوم شدند .

فصل دهم

آخرین شکل افغا نستان

دوست محمد خان به افغا نستان مراجعت نمود ولی ورود شـو شانه و غیر رسمی بود برای آنکه دراثر رضای اهالی افغانستان و نفوذ ورسوخ پسرش محمد اکبر خان برتخت کا بل جلوس نماید، زیرا حتی افغانهای تنوع پسند نیز دیگر از کرار شبای سوء وتیره روزیهای که در مدت چهار سال گذشته بوقوع پیوسته و هرج مرجی که آنهمه بیقرا ریها در مملکت جاری ساخته بود بستوه آمده و از دست و پا افتیده بودند چیزیکه میخوا ستند وبشدت انتظار می کشیدند يك حكومت ثابت و غیر متزلزلی بود تا بتوا نند د سایه آن نفسی تازه کنند .
علاوه جنگ های زیادی چه در بین خود و چه با مهاجمین کرده بودند که قلیلاً برای مدتی برایشان کفایت میکرد ازینرو و خطره های برای او وجود نداشته و وضعیت او بخوبی محفوظ با هم امیر هنگام مراجعت خویش صرف حکمران کابل غزنی و جلال آباد ( ١ بر٤حصه مملکت افغانستان ) بود. خوانین کوه سر و خرد شمال هندوکش یا مستقل و یا اینـ که تحت نفوذ شاه بخارا بودند قندهار نیز مستقلانه تحت اداره ی کهندل خان وبرادرانش بود درحالیکه زمام امور ولایت هرات بدست یار محمد خان بود

(١) دی افغان وارز صفحه ٤٠ - ٤١ تالیف (فوربس)
(٢) فارتی تری ایرزان اندیا صفحه ٥٥ تالیف (لارنس)
(٣) هستری آف دی افغانز صفحه ٤٧٢ تالیف (فریر)


(۱۸۷)

ما در این فصل میخواهیم یذکر تمام وقایع دورهٔ سلطنت امیر دوست محمد خان
بپردازیم تا کنون نشان داده شده که چگونه بار گرانی از مرتبه خوانین كوچك
متدرجاً دارای اقتدار زیادی در مملکت گردیده تا اینکه یکی از اعضای خاندان شان
امیر دوست محمدخان بپاد شاه کابل شد .
البته درست است که برای چندی در اثر اقدامات و مقاصد انگلیس دوست محمد خان
از تخت سلطنتی فرود آمد ولی سدوزائی ها آنچه داشتند و نداشتند در مملکت از دست
شان رفته و دوباره همان امیر تبعید شده خواسته شده و صاحب تاج و تخت گردید .
اکنون خواهیم دید و میخواهیم ببینیم که چگونه و تا چه حدی دوست محمد خان با التدرج
در برابر ساختن و انتظام امور کامیاب گردید و وقتی دوباره بر تخت شاهی جلوس نمود
چه کرد . درین وقت درك كرده بود و یقین داشت که صرف در اثر اداره ای صحیح و خوب میتواند
مستقلانه حکومت نموده و مملکت را دارای قوهٔ مدافعه و مقاومت و دارای نیرو و بازوی
مستعد و معتمدی سازد که در برابر همسایگان قوی خویش استادگی کند و در عین
حال این مسایل نفوذ سیاسی شاه آن را خیلی بزرگ ساخته وعظمت میبخشید ، (۱)
در سنه ١٨٤٣ ولایت سند در معدودات حکومت بریتانیه داخل شد که در نتیجه سرحد
حکومت بریتانیای هند بقلمرو افغانستان نزديك شد . بهر کیف این قرب برای جلوگیری
از دسایس و اقدامات کهندل خان سردار قندهاری برادر امیر با انگلیسان تاثیر خوبی کرد.
واثر مفیدی انداخت در حاليكه پیوستن و ضمیمه شدن پنجاب ۲
باحکومت بریتانیای هند شش سال بعد تر زیاده بسلوك سردار بار کزائی قندهار
تمام شد . با وجود این هم امیر خیلی کوشید که قلمرو سکها بکلی يك حصه و جز
امپراطوری بریتانیای هند شمرده نشود . در آوان جنگ سکها بوادی پشاور
پیشرفته و از آنجا اکرم خان پسرش را با يك تعداد زیاد سواران بكمك سكها كه
بعد از جنگ موضع چیان والا که فیصله قطعی آن معلوم نشده بود امیدشان درباره مقاومت
وزد و خورد با بریتانیایها قوت یافته بود فرستاد. قشون سواره افغانی دوست محمد خان
در جنگ گجرات هزیمت یافت (۳) در حالیکه میخواستند مانوره پیچ و خم دار
بریتانیایی را تقلید نموده و به حمله نهایی خاتمه دهند عزم کرده بودند که بر جنرال
بریتانیایی و دسته افسران او بتازند ولی خدعه آنها کشف شده و اقدام آنها عقیم ثابت
شد چنانچه دسته سواره بریتانیایی ایشان را متشتت ساخته و مجبور کرد که در دره
خیبر عقب نشینند. قوای محافظ و مدافعه انگلیسی در پشاور و دیره جات برقرار شده
متمرکز گردید . در حالیکه امیر میخواست موقعیت خویش را در وادی های گرم

١-افغانستان ایند دی افغانز صفحات ۷۸-۷۹ تالیف . بیلیو
۲- رنجیت سنگ در سنه ۱۸۳۹ مرده بود و بعد از مرگ او دوره بداخلاقی و هرزگی
خونریزی وسفاکی و هر چه بد بود در دربار سکه شروع شد که به بیان نمی آید !
وارثین و جانشینان مملکت با انواع تکالیف دچار گردیدند و البته شاید این فصل
مملو از درسهاییست که یک دربار شرقی وقتی رشته اداره و تنظیم از هم گسیخته
شود به آن پی میبرد تا انکه چیزی در آن نتواند اوخته شود. (افغانستان صفحه ۱۹۷
تالیف میگمون)
۳ - این جنگ بیرون از ده گجرات بتاریخ ۲۷ فروری سنه ١٨٤٩ وقوع یافت
(افغانستان صفحه ١٥٩ مولف میگمون.


(۱۸۸)
و داور که بر سواحل کوهات وبنو واقع اند قایم نماید ، حقیقتا اکنون قوه ای بزرگ
وهمسایه مقتدری جای حکومت سکها را که اخیرا متزلزل شده واز حیث قوه و اقتدار
رو به سقوط بود اشغال کرده بود ولی با وجود اینهم امیر با بریتانیاییها همچنان ماند، و از روی
حقیقت واقعه در مراودات بریتانیاییها وامیر واقع شده ومراسلات سیاسی آنها قطع گردید که
آنهم برای آن بود که دوست محمدخان میخواست قبایل سرحدی را همچنان هیج نگاه داشته
و باین ترتیب ایشان را برعلیه انگلیسان برانگیزاند، (۱) در سال سنه ۱۸۵۰ (۲)
دوست محمدخان از هندوکش عبور نمود تا نفوذ و اقتدار تیول از دست رفته مجاورات وحوالی
آمورا بكف آورد. (۳) گفته شده است که دوست محمدخان و پسرش محمد اکبرخان
هنگامیکه به بخارا گریخته (درزمان تهاجم برتیانوی سال ۱۸۳۹ بودند ضعف میر های
را که بر خان نشین های مختلفه ترکستان افغانی حکمرانی مینمودند بخوبی از نظر گذرانیده
ودرك كرده بودند. (٤) علاوه آن دوست محمدخان مهمانداری به امیر بخارا را فراموش
نموده و نسبت به امنیت پایتخت او بدبین بود (٥) بهر کیف امیر در سال ۱۸۵۰ چندان به مخالفت
مواجه نشده و در رعیت ساختن تمام قلمرو باستانی بدخشان (۶) میمنه و اندخوی کامیاب
وموفق گردید. و پسر بزرگش محمد افضل خان را حکمران ولایت بدست آورده و مطاع
مقرر نمود، (۷)

۱-هستری آف افغانستان صفحه ٤١٥ میسون
۲-افغانستان اند دی افغانز صفحات ۲۰۷ و ٤٠٧ تالیف بلیو
۳- بایست بخاطر داشت که این ولایات باری جز. امیر امطوری وسیع درانی (در زمان
احمد شاه) بود یارمحمدخان که کامران را بقتل رسانیده و هرات را قبضه کرده بود در ١٨٤٦
بمقابل خوانین میمنه وازبك های سرپل ، شبرغان، اندخوی و آقچه مارش نموده و حکمرانان
این ولایات که تا کنون بنام زیر دست شاه بخارا بودند با و تسلیم شدند با هم چندان دیری نگذشته
بود که در زیر نفوذ او ناشندزیرا وقتیکه یارمحمد خان بطرف بلخ پیشرفت مجبور گردید
که عنان خویش را باز گرداند زیرا با و اطلاع رسید که کریمدادخان فوریان او شاه پسند
خان حکمران لاش حوین با تحریک سرداران قندهاری ایالات فراه و بکوا که خان نشین
های بودند که دوباره استقلال خود را اعلان نموده بودند تحت اقدامات گرفته اند، و
این خوانین حتی عساکری را که برای حراست گذاشته شده بود به نیز بانها صدمه رسانیده بودند
(هستری آف دی افغانز صفحات ٤٨٦-٤٨٧ مولفه فریربو نیز کتاب (دی هستری آف پرشیا صفحات
٤٦٧-٤٦٨ مولفه مر کهم) (٤) نار در افغانستان (افغانستان شمالی) صفحه ۳۱۸ تالیف تیت
(٥) قرار اظهارات تیت محمد اکبرخان مملکت مذکور را برای امیر رعیت ساخت ولی قراریکه
فریراظهار میدارد محمداکبر خان درین وقت حیات نداشت (نادر افغانستان صفحه ۳۱۸ وهستری
آف دی افغانز صفحه ٤٨٨) اغلب گمان میرود که بهر کیف محمد اکبرخان، که بصورت
فوری ازطرف امير بدانصوب فرستاده شده بود مملکت را گرفته و دوست، محمد خان
در دوره ای دوم سلطنت خویش در ١٨٥٠ دوباره آن را بکف آورده و ایل ساخت.
(۶) كتاب فوق صفحه ۳۱۸ - قرار نظریه میسون (هستری آف افغانستان) بدخشان
نیز صرف او در آمد صفحه ٤١٦ـ لیکن در اینجا مغالطه شده است زیرا قرار اظهارات بیلیواین
ولایت در گوشه شمال شرق افغانستان بنام باج (باج ده) امیر دوست محمدخان بود افغانستان
یند دی افغانز صفحه (۷۰۲) بهر کیف قراریکه معلوم میشود مسایون افغانستان نظریه میسون مرکهم
تصدیق نموده است که قرار آن قندز وبدخشان هردو در سنه ١٨٦٠ به دست دوست محمدخان
افتادندمر کهم علاوه میکند که سپروار ،لاش، فراه، اندخوی ومیمنه همه را امیر دوست
محمدخان در سنه ١٨٥٧ جزء متصرفات خود ساخت (دی هستری آف پرشیا صفحه (١٥٧)
(۷) تیت کتاب فوق الذکر صفحه ۳۱۸


(۱۷۷)

بهرصورت مبین هنگامیکه ولی حکومت در ١٨٥٥ به امیر تسلیم شد تحت نفوذ واقتدار
دوست محمد خان در آمد . (١) ولی میر های اند خوی چنان معلوم می شد که
از استقلال خود در مقابل امیر نگاه شده اند واند خوی بتاریخ ١٨٦٤تحت
نفوذ افغانی در آمد و در ۱۸۹۱ زیر ادارهٔ افغانی آمد . (٢) صرف حصه
شمالی مملکت نبود که دوست محمد خان به آن توجه نموده و قرار
نصب العین پوره ساختن مقصودات امپراطوری که پیش او داشته به آن توجه نماید، قلمروهای
حصه غربی افغانستان مدتی بی نصرانه در مقابل امیر دوست محمد خان مقاومت نمودند
ولی اتفاقاً بیوغ اطاعت بر شانه شان گذاشته شد و سر کرده شان محمد شاه خان در کابل
نگاهداشته شد، اگرچه حقیقتاً محبوس بود ولی رویه مهربانی با او می شد. ملك شاه داد نام
يكنفر دیگر از همان قبیله هنوز هم از جانب نگذاشت تکلیف وزحمت امیر میشد ولی امیر
جاندا دو دا رائی او را از نزدش خفا بیمه بيك نفر برادر زاده اش که رقیب او بود سپرد.

بعد از استحکام اقتدار یار محمد خان در هرات ربط وحبتی که بین این حکمران
الکوزائی وسرداران بار کزائی قندهار پیدا شد توطئات (٣) و خدعه هایی برپا کرد
که در بین این خوانین با ایران وروسیه تولید حصه ومقاصد امیر را در راه گرفتن این ولایات
بتاخیر انداخت . لذا تا سال ١٨٥٤ (٤) امیر دوست محمد خان نتوا ست در قندهار نفوذ
واقتدار خویش را قایم نماید. درین وقت رحمدل خان به ایران رفت تا بهر کیف درین موقع
سردار مغرور مذکور با ایران دسیسه های برپا کرد که برخلاف دوست محمد خان تمام
می شدند. لذا برای اینکه امیر خود را درباره قندهار مطمئن بسازد ناچار شده با برطانیویها
باب مذاکرات را گشود ، وازینرو راضی شد که پسرش غلام حیدر خان را به پشاور
فرستاده و با دشمنان سابق خویش معاهدهٔ دوستانه امضاء کند.

این معاهده بتاریخ (١٨٥٥) (٣٠) مارچ انعقاد یافته سرجان لارنس وغلام حیدر خان
از طرف حکومت هند وامیر افغانستان بالترتیب آن را امضاء کردند (٥) معاهده مذکور
دارای سه ماده بود ماده اول، دوستی وصلح دایمی، را بین امیر دوست محمد خان
وجانشینانش با حکومت هند تثبیت میکرد قرار مادهٔ دوم حکومت هند بایست سر حدات
افغانی را احترام نموده و بداخل مملکت مداخله نمی کرد در حالیکه ماده سومین نیز

۱ «افغانستان شمالی» کتاب قبل الذکر دبیت صفحه ۲۱۸ ، مولف مذکور يك خاكه
از تاریخ جدید این ولایت را ترتیب داده است «کتاب مذکور صفحات ۲۸۸ - ۲۸۹»
محمد افضل خان پسر امیر که حاکم بلخ مقرر شده بود قراریکه میگویند مطالباتی از ولی نموده
میمنه را فتح کرد سنه ١٨٦٠ـ مر کهم دی هستری آف پرشیا صفحه ٤٦٨»
٢- کتاب فوق صفحه ٢٤٧
۳ـ هستری آف دی افغانز صفحات ٤٤٨ـ٤٤٩ مولفه فریره
٤ «افغانستان اینددی افغانز صفحه ۷۹ تالیف بلیو بهر کیف میگویند میگوید که دوست محمد خان
قندهار را در ١٨٥٣ هنگام مرك كهندل خان متصرف شد (افغانستان صفحه ١٢٤٦)
(٥) كتاب فوق الذكر دابليو، صفحه ٠ ٨


(۱۷۸)
احترام معبودات معاهدین را به امیر دوست محمد خان تحمیل مینمود و علاوه
امیر دوست محمد خان وعده داد که دوست دوست و دشمن دشمن کمپنئ محترم هند شرقی باشد.
اگر دوست محمد خان سنجیده بود که به این ترتیب از اقدامات ایرانیها جلو گیری
نموده و در اثر معاهده با حکومت هند از دسائس شان خویشتن را آرام بسازد مقصد او بدست
نیامده و توطئه ها روز افزون گشته و در نتیجه باعث سوق یکدسته عسکر ایرانی بطرف
هرات گردید (اپریل ۱۸۰۶) یار محمد خان مرده بود (۱) و پسرش سید محمد خان که
آثار دیوانگی داشت و بعد از سه سال (۲) جای او را محمد یوسف صد و زائی نواسه
حاجی فیروز الدین گرفته بود ولی این جاه نشینی صرف بنام بود و در حقیقت عیسی خان درانی
وزیر او که خودش او را انتخاب کرده بود حکمران حقیقی بوده او را بعد از چند ماه
خلع کرد (۳) بعد از ان سید محمد خان مقتول و حاجی خیر الله که تنها کسی بود که از او مدافعه
می کرد نیز مانند او به قتل رسیدند . هنگام پیش آمدن عساکر ایرانی تحت قیادت
مراد میرزا کاکای شاه وزیر مذکور و مصاحبینش از قندهار و کابل استمداد کردند ولی
دوست محمد خان بصر خواست آنها اعتنائی نکرد .
عیسی خان بهر کیف از رویه که از جانب شهزاده محمد یوسف (٤) دیده بود بدرده
او را دستگیر ساخته و به ایرانیها سپرد که از آنجا بدربار تهران فرستاده شده و در مقابل
اتهام قتل سید محمد خان به قتل رسید عیسی خان تا مدت زیادی بمقاومت در مقابل
ایرانیها موفق شد تا اینکه بالاخر در اثر اوضاع داخلی قلعه هرات مجبور شد که
در اکتوبر ١٨٥٦ هرات را تسلیم کند (۵) دوست محمد خان از همان وقتیکه قندهار
را گرفته بود فکر تصرف هرات او را آرام نمی گذاشت و صرف همین ولایت بود که
تحت اقتدار او نیامده و محدودات سلطنت متحد افغانستان را نامکمل گذاشته بود ازینرو
امیر برای گرفتن هرات از انگلیس كمك خواسته و دیری نگذشته بود که خودش برای انعقاد
معاهده با حکومت هند به پشاور عزیمت نمود (۶) این معاهده بتاریخ ٦ جنوری - ١٨٥٧
از طرف گورنر جنرال هند که از جانب سر جان لارنس نماینده گی میکرد امضا شد
و تصویب گردید كه يك وفد بقندهار رفته و بحيث مشاور به امیر كمك نماید و عسکری
برای گرفتن هرات از ایرانیها ترتیب داده شود چنانچه وفدی تحت ریاست میجر هنری لمس دین
(۱) قرار اظهار سر کهم یار محمد خان در سه ( ١٨٥١ ) هشتم جون فوت شده
(هستری آف پرشیا صفحه ٤٩٨ - این تاریخ بسیار پیش معلوم میشود . اومسدن میگوید
در سال (۱۸۵۲) وفات یافت (دی مشن تو قندهار صفحه ٢٠٤ ) - فراریان « بلیو ، معلوم
میشود که در همان سال مرده است ولی پیش از قشون کشی و تهاجم ایرانیها ( افغانستان
اینددیافغانر ، صفحات ۸۱ و ۸۲ )
(۲) او مسدرن کتاب فوق صفحه ٢٠٤
(۳) دی بائیبگكل مشن تو افغانستان صفحه ٨٦ تا اليف بليو
(٤) مر كهم ، دی هستری آف پرشیا صفحه ٥٠٣
(٥) كتاب فوق صفحه ٥٠٤ عیسی خان از خیمه عساکر ایرانی به شهر مراجعت میکرد
که در راه بطور سوئی کشته شد. بیقین میگویند که جرم مرگ او را يك نفر نمايندة شهزاده
مراد میرزا مرتکب گردید .
(٦) برای امیر نیز وعده ماهانه يك لك روپیه داده شد که در جریان جنگ با ایران
آن را صرف نماید .


(۱۷۹)

تاریخ ١٣ مارچ از پشاور حرکت نموده و در ٢٤ ماه (١) دیگر به قندهار رسید (٢) در
عین زمان امیر موافقت نمود كه يك نفر نماينده مسلمی را از طرف حكومت هند بدربار خویش
بپذیرد (٣) بهر كیف قبل برین حكومت بریتانیا در اول نومبر سنه ١٨٥٦ برعلیه ایران اعلان
حرب داده و قـوای نـظا می بـسر كر دگی سـر جیمز او تـرم بـدان طـرف
فرستاده بود (٤) این عسکر در سرکوبی شاه (٥) کامیاب شده بود چنانچه شاه به امضای معاهدة
صلح و تخلیه شهر هرات از عساکر ایرانی وصرف نظر کردن از تمام ادعا و دعوای شاهی بر
هرات و افغانستان رضا بیت داده بود معاهده مذكور در ٤ مارچ سنه ١٨٥٧ (٦) به امضا رسیده
بود در ۲۷ جولای ایرانیها قرار معاهدة مذكور هرات را تخلیه نمودند ولی حکومت آنجا
را بدست یکنفر از خود شان بنام احمدخان مشهور بسلطان جان سپردند این شخص پسر
محمدعظیم خان و برادرزاده امیر بود (۷) چنانچه شیرعلیخان پسر دوم سردار مهردلخان را
وزیر خویش انتخاب کرده این حكـومت سلطان جان از طرف برتانیه و با بتوسط کرنیل
آر،تیلر كه با يك كمیسون برتانوی از بغداد به شهر مذكور آمده بود شناخته شد بهر
كیف عسا كر ایرانی هنوز هم در مجاورت سرحدات هرات دیده میشدند و آماده بودند كه
ا لرجای انگلیسان با طوایان فوجی در آویزند ایشان نیز بر ولایت مذكور حمله نمایند
(۸) لا كن وقتي وقایع هند بظعما انگلیسان انجامید افواج ایرانی بطرف سرخس حرکت
(١) وقتیکه بقندهار آمد به بكابل زیر ا دوست محمدخان بهانه كرد كه نميتواند ایشان را از
ضرر اشخاص متعصب و بدبین مردم حفظ نماید .
(٢) لومسدین : دی مشن تو قندهار صفحه ١٧٣
(٣) بلیو : افغا نستان اینددی افغانز صفحات ۸۲ - ٨٤
(٤) براكهم : دی هیستر ی آف پرشیا صفحات ٥٠٤ - ٥٠٥
(٥) كتاب فوق : صفحات ٥٠٨ - ٥٠٨
(٦) کتاب فوق : صفحات ٥٠٨ - ٥٠٩
(٧) بلیو در اینکه میگو ید سلطان جان برادر دوست محمدخان بودغلط كرده است
(افغا نستان انددی افغانز صفحه ٩١ )
(دی مشن تو قندهار صفحه ٤ تاليف لومسدین ) دی هیستری آف پرشیا صفحه ٥١٠
تا ليف مر كوم )
٨ـ سر كشی وبغاوت افواج بـنگال در ین وقت درهند شروع شده بود و تمام مردم
متوجه آنطرف بودند . درین وقت اهالی افغا نستان در اثر تحريك اشخاص متعصب ومذهب
دو ست و تحریكات مخفيا نه سرداران پشاوری سلطان محمدخان و پیرمحمدخان از امیر
دوست محمدخان مطا لبه می نمودند كه برعلیه كفار قشون کشیده وا نـگلیسان لامذهب را
از هندوستان بیرون بكشد . بسون تردید موقع خیلی بحرانی بود و يك مر ا تبه دوست محمدخان
حاضر شد كه بگفته آ نها عمل كند ولی پسر ش محمداعظم خان با جرئت پیش آمده
از انعكاس بدحرف خویش و ناامیدساختن ملت در برابر تقاضای شان نترسیده و پدرش
رااز قوه واسلـحه بریتانوی ها یادداده و با وباختن مملكت وحفاظتش را خاطر نشان
ساخت . اگرچه مدتی مشاجره بین امیر و پسرش در سر امر و مشوره مذكور روداد ولی
بالاخره قانع شده وحرف پسرش را قبولدارشد وتوانست كه طوفان هيجان وجوش مردم را
ساكت بسازد وا یشان را تسلی بدهد وقا نع نماید، بهر كیف در اثر فتح دهلی بكلی ساكت شدند.


( ۱۸ )
کردند هنگامیکه کرنل تیلی و همراهان او در حدود اول مارچ سنه ١٨٥٨ از هرات حرکت گردید سلطان جان که حتی در زمان برقراری خود بحکومت نیز نسبت بحکومت انگلیسی بحکومت ایرانی تمایل نشان میداد خویشتن را زیر نفوذ ایران دانسته خطبه بنام شاه ایران میخواند وسکه بنام او میزد (۱) سلطان جان لاف میزد که او چون نمی خواست با سفرای بریتانوی سرو کاری داشته باشد ایشان را مجبور ساخت بروند بهر صورت از هیأت علمی روسیه که تحت ریاست ام . خنی کلوف آمده بودند مهمان نوازی و پذیرائی شایان نمود (۲)
بریتانویها سلطان احمد خان را حاکم هرات شناخته بودند و البته این مسأله لا اقل برای چندی دوست محمد خان را از حمله کردن توان باز میداشت حتی غلام حیدر خان که ظاهراً ولیعهد شمرده می شد نیز از تصرف سلطان جان بر هرات رشك برده و بدین بود بهر کیف امیر بیکار نه نشست و در رعیت ساختن قندوز قراریکه میگویند به ١٨٥٩ (٣) ضمیمۀ متصرفات او شد خود را مشغول ساخت . سلطان جان برای آنکه میدان را بیشتر برای اقتدار خویش خالی کند اولا دۀ یار محمد خان را که در هرات از طرف شاه ایران وسایل معاش آنها تهیه می شد خارج کرد بهر کیف علیخان وبعد . یار محمد خان بیار محمد خان بکابل آمده و از طرف امیر مورد احترام و لطف قرار گرفتند سلطان جان جرأت یافته سیف الله نماینده شریف خان یکی از پسران امیر را از حکومت فراه محروم ساخته و زمام امور آنجا را بنام خود به افضل خان پسر پردل خان متوفی ( یار کرائی ) که به قلعه تهران پناه برده بود تفویض نمود از اینجا بود که امیر بهانۀ را که مدتها انتظار میکشید برای تصرف هرات بدست آورد و با قوای زیادی از کابل حرکت نموده وقتی بهرات رسید ده ماه آن را محاصره نموده و بالاخره هرات را تصرف شد به این ترتیب امیر دوست محمد خان به نصب العین خود رسیده و خوابهای شیرینی را که در باره پوره ساختن محدودات افغانستان میدید و آرزو هاییکه درین راه بدل می پرورا نید و با کمال صبر ومتانت ثبات استقلال نفس در راه آن تکالیف ومشقات زیادی را بر خود هموار نموده به بیداری دریافت و در راه مساعی و آمال خود کامیاب گردید ولی با هم مقدر نبود که ثمر کوششها ومساعی خود را چنانچه شاید چیده واز گنجی که برنج بدست آورده بود چنانچه باید تمتع کند وبتاریخ ٩ جون ١٨٦٣ در هرات جـهـان فـانـی را وداع گفت .
( انتها )

١ هیستری آف پرشیا تألیف واتسن
٢ افغانستان اینددی افغانز صفحات ٩١ ٩٢٠ تألیف بلیو
٣ ـ دی هستری آف پرشیا صفحه ٤٥٤ تألیف مرکهم


- ١٧٧ -
BIBLIOGRAPHY
فهرست ماخذ
اسم کتاب
اسم مولف
Narrative of a journey from Hérât
to Khiva, Moscow and St . Petersburg .
Captain James Abbot .
London W, M. Allen and Co. 1884
Abbot.
Diary of a march through Sind and Afghanistan.
Gal . Sir William Nott K. C. B . etc . . .
Rev. I. N. Allen, B. A . London .
J. Hatchard and Sen, 1843
Allen
The Expedition into Afghanistan .
James Atkinson , Esq. London,
Wn. H. Allen and Co . 1842
Atkinosn
Journal of a March from Delhi to
Peshawar and from thence to Cabul
with the mission of Lieut . Col .
Sir C. M.Wade, KT. C; B .
Lieut. William Barr, London,
James Ma den and Co .1844
Barr
Afghanistan and the Afghans.
by H . W . Belleu , C . SI: London, Sampson Low
Marston, Searle and Rivngton, 1879
Belleu
A Gêneral Report on the Yusfzaïs
Goverment Press. 1864
Belleu
The Races of Afghanistan .
by Surgeon Major H. W. Bellew , C. S. I.
Calcutta, Thacker, Spink and Co. 1880
Histoire de L'Asie Cer trale
Par Mir Abdoul Kérim Boukhary.
Publiée, traduiye et annotée par
Charles Schefer , Paris, Ernest Leroux 1876
Boukhary
Latd Cabool. Eurnes
by the - Col . Sir Alexander Burnes.
C. B. : London, John Murray 1842


—۱۷۸—
اسم مولف نام کتاب
Travels into Bokhara,
by Lieut. Alexandre Burns, London, 1834.
Conolly Journey to the north of India.
by Lieut Arthur Conolly in two Vols . London.
Richard Bentley 1834.
Cunningham A history of the Sikhs.
by Joseph Davey Cunningham, Second Edition;
Longon , John Murray 1853
Durand The first Afghan war and its Causes.
By Sir Henry Marion Durand, K.C.S.I.
C.B.; London, Langnans, green and Co. 1879.
Elphinstone An Account of the Kingdom of Cabul.
by How. Mountstanrt Elphinstone.
London, Longman, Hurst, Rees, orme.
and Brown, and J. Murrays 1815.
Eyrs The Kabul Insurrection of 1841 - 42
Lieutenant Eyre
Major general Sir Vincent Eyre,
K.C.S.I., C.B.
Colonel Malleson . C.S.I.
Lon Wndon, , H. Allen and Co. 1879.
Fuea Five years in India.
by Henry Edward fane, Esp. into Columes;
London, Henry Colburn 1842.
Ferrier Caravan Journey and Wanderings
in Persia, Afghanistan, Turkistan
and Balouchistan.
J.P. Ferrier
Capt. William Jesse
edtted by H.R. Seymour, M.P.; London.
John Murray 1856.
History of the Afghans by J.P. Ferrier.
London. John Murray 1858.
Forbes The Afghans Wars, 1839 - 42 and 1878-80.
Archibald Forbes
Seeley and Co. 1892.


— ۱۷۹ —

اسم مولف نام کتاب
Frough A Journey from Bengal to England Through
the Northern Part of India, Kashmir,
Afghanisan and Persia, and into Russia,
George, Forster, London, R. Faulder 1798.

Fraser Narrative of a Journey into Khorassan.
by James B. Fraser, London, Longman, Hurst,
Rees, Orme, Brown and Green 1825.

Gleig Sales's Brigade in Afghanistan
by the Rev G. R. Gleig, M.A.: London,
John Murray 1846.

Gough The Sikhs and the Sikhs wars
by General Sir Charles Gough, V. G. G. C. an
and Arthur D. Innes, M. A. London,
A.D. Innes and co. 1897.

Griffin Ranjit Singh.
by Sir Leppel Griffin, K. C. S. I.
Oxford, the Clarendon Press 1892.

Hamilton, Afghanistan
Augus Hamilton,
London, William Heinemann, 1906.

Havelock Narrative war in Afghanistan.
by Capt. Henry Havelock, London.
Henry Colburn, 1840.

Hough A Narrative of the march and operations
of the Army of the Indus in the Expedition
to Afghanistan, 1838-1839.
by Major W. Hough, London.
Wm. H. Allen and Co. 1841.

Hugel Travels in Kashmir and Panjab.
Baron Charles Hügel.
Major T. B. Jervis F. R. S. London,
John Petheran 1854.


— ۱۸۰ —

اسم مولف نام کتاب
History of the war in Afghanistan. Kaye
John William Kaye
London Richard Bentley 1851

Narrative of the campaing of Kennedy
army of the Indus in Sinnd and Kaubol
in 1838. 39
Richard Hartley Kenndy

Histonry of the Penjab.
By Sayed Mohd. Latif.
Calcutta General Press Company 1891.

Avetures of an officer in the Service
of Runjeet Singh.
Major H. M .Lawrence
London Henry Colburn 1845.

Reminiscences of Forty tree years in India
Lieuentan General Sir Geogre Lawrence.
K. C. S. I. , C. B.
edited by W. Edwardes, H. MB. C. S. , London.
London John Murrray 1874

The Afghan war 1838-1842, from the Journal
and correspondance of the Late Major-General
Augstus Abbott, by Charles Rathbone
I. N. F. R. G. S. , London, Richard Bentley and
Son 1879.

The Mission to Kandahar. Lumsder
Major H. B. Lumsder.
Calcutta, Baptist Mission Press. 1860.

Afghanistan from Darius to Amanullah. Mac Munn
Lt. General Sir George Mac Munn;
London, Bell and Sons Ltd. 1929.


— ۱۸۱ —

اسم مولف نام کتاب

Malcolm The History of Persia.
Colonel Sir John Malcolm, K. C. B.
K. L. S., London, John Murray and Longman
and Co. 1815.

Malleson History of Afghanistan.
Colonel G. B. Malleson, C. S. I., London,
W. H. Allen and Co. 1878.

Markham A General sketch of the History of Persia.
Clements R. Markhm,
C. B., F. R. S.: London,
Longmans, Green ad Co. 1874.

Martin The Despatches, Minutes and Correspondance
of the Marquess Wellesley, K. G.
Montgomery Martin, London, Wm. H. Allen
and CO: 1836.

Masson Narrative of various Journey in Balochistan,
Afghanistan and Penjab
by Charle Masson Esq., London Richard
Bentley 1842

Mr. Gregor The History of the Sikhs Gooroos.
by W. L. M'Gregor, M. D. London,
James Madden 1846.

Mahan Lal Life of Amir Dost Mohammad Khan of
Kabul, Mohan Lal.
by Mahan Lal Esq., Lonodno, Longman,
Brown, Green and Longman, 1846.

Moorcroft and Trebeck Travels in the Himalaya Provinces
of Hindoustan and the Penjab in.
Ladokt and Kashmir, in Peshawar,
Kabul, Kunduz and Bokhara.


—۱۸۲—
اسم مولف نام كتاب
Horace Hayman Wilson, M. A. , F. R. S.
by Mr. Williams Moorcroft ana M. George
Trebeck, London, John Murray ,1841.
Osborne The Court and Camp of Runjeet Sing
London, Henty Colburn 1840.
Outram Rough Notes of the campaing in Sind
and Afghanistan in 1838-39
by Captain James Outran, Bombay
American Mission Press, 1840.
Pottinger Travels in Balochistan and Sind .
by Lieut. Henty Pottinger.
London, 1818 .
Pimsep Origin of the Sikhs Paser in the
Punjab.
Henry T. Prinsep, Calcutta G.H.
Huttman 1834
Penjab Gvt. Press Records of the Ludhiana Agency.
Lahore 1911.
Sale A journal of the disasters
in Afghanistan 1841-42.
by Lady Sale, London, John Murray 1843.
Shaham at Ali The Sikhs and Afghans.
Shirazi London, John Murray, 1841.
Steinbach The Punjab.
Lieut.Colonel Steinbach; London,
Smith Elder and Co. 1845.


۱۸۷
اسم مولف	نام کتاب
Stocqueler	Memoires and Correspondence of
	Major General Sir William Nott, G. C. B.
	J.H. Stocqueler Esq.
	London, Hurst and Blackett 1854.
	The Life of Abdur Rohman Amir of
	Afghanistan, G.C.B., G.C.S'I.
	London John Murray 1900
Thornton	A Gaeztter of the Gountries Adjacent
	to India on the North West.
	by Edward Thornton, London Wm. H. Allen
	and Co. 1844.
Vigne	A Personal Narrative of a visit to
	Ghazni, Kabul and Afghanistan
	by G. T. Vigne. Esq. F.G.S., London.
	Whittaker and CO. 1840
Watson	History of Persia.
	by Robert Grant Watson, London.
	Smith Elder and Co. 1866.
Wood	A Journey to the Source of the
	River Oxus.
	by Captain ohn Wood, London John;
	Murray 1872
Yate	Northren Afghanistan
	by Major C.E. Yate, C.S.I.,
	Edinburgh and London, William Blackwood
	and Sons 1888 .


[BLANK PAGE]


از انتشارات انجمن تاریخ

نام کتاب                  نویسنده
۱- آریانا                   احمدعلی کهزاد
۲- تاریخ افغانستان جلداول     »  »  و محمدعثمان صدقی
۳-   »      »    جلددوم      »  »
٤- کنیشکا                   »  »
٥- در زوایای تاریخ افغانستان   »  »
٦- لشکر گاه                 »  »
۷- رجال و رویداد های تاریخی    »  »
۸- بگرام                    »  »
۹- بامیان                   موسیو هاکن و گودار
                          (ترجمۀ احمدعلی کهزاد)
۱۰- آثار عتیقۀ بودائی          موسیو هاکن
    در کوتل خیرخانه         (ترجمۀ سیدقاسم رشتیا)
۱۱- افغانستان در قرن نوزده      سیدقاسم رشتیا
۱۲- تاریخ افغانستان جلدسوم    میر غلام محمدغبار
۱۳- احمدشاه بابا             »  »
١٤- نینواز                  ضیای قاریزاده
١٥- صورتگران و خوشنویسان
    هرات در عصر تیموریان      علی احمد نعیمی
١٦- پرده نشینان سخنگو         ماگۀ رحمانی
۱۷- تیمور شاه درانی          عزیزالدین فوفلزائی
۱۸- اکبر نامه               حمید کشمیری


مجله «آریانا» و «افغانستان»
(آریانا) و (افغانستان) دو مجله سودمند و دلچسپ کشور است که
اولی در اول هر ماه شمسی و دومی هر سه ماه يك مرتبه بزبانهای انگلیسی
و فرانسه مرتب از طرف انجمن تاریخ افغانستان نشر میشود این دو مجله
در عالم تاریخ، ادبیات ثقافت، و فرهنگ افغانستان مقالات بزرگترین
نویسندگان افغانستان را نشر کرده و میکند.
مرجع اشتراك: انجمن تاریخ افغانستان.
قیمت اشتراك سالانه
مجله آریانا : کابل ٢٤ افغانی
ولایات ۲۸ افغانی
خارج (۳) دولار
مجله افغانستان: کابل ٤٠ افغانی
ولایات ٥٠ ر ٤١ افغانی
خارج ٤ دولار