( ۱۲۳ )

هنوز کیف دیری نگذشته بود که محمد عظم خان بحالت برافروختگی وعصیانی باقوه
زیاد و توپ های مخرب بطرف غزنی عزیمت نمود . قلعه شاهی غزنی هشت روز محاصره
گردیده ومورد ضربات شدیدی قرار گرفت ولی محاصرین نه تنها آنهمه ضربات را رد کردند
بلکه پیشتر از دشمن با توپهای خویش هنگامه برپا نمود. بالاخره محمد عظیم خان صلح
وقرار را با برادرش مصلحت ومناسب دانسته و دوباره نواب صمد خان را برای مذاکرات
نزد او فرستاد. ولی چون دوست محمد خان اعتماد کامل نداشت ورود وطرح مذاکرات
را در درون قلعه بپذیرفته و قرار داد که در خارج قلعه با او مذاکره نماید ." (1) واب
صمد خان کوشش میکرد که دوست محمد خان را براه آورده وراضی بسازد که خود را به
برادرش تسلیم نماید . ولی دوست محمد خان باو گوش نداده و گفت که سرش را قربان
غزنی خواهد ساخت و آن را نخواهد گذاشت . ایلچی مذکور به خیمهٔ خویش مراجعت
نموده وروز دیگر باز دوست محمد خان را ملاقات نمود چنانچه درین روز دوست محمد خان
موافقت نمود که قلعه را بگذارد ولی از باعتیکه حیثیت محمد عظم خان برجا مانده و برهم
نخورد بایست دوست محمد خان رفته واحترامش را باو تقدیم نماید . لذا دوست محمد خان
برادرش محمد عظم خان را حاکم غزنی مقرر نموده وبعد از گرفتن ترتیبات و لوازمات
مقابل کدام حملهٔ ناگهانی برای ملاقات برادر خویش بیرون شد . برادران بیکدیگر
شان را بوضع گله آمیز در آغوش گرفتند وصلح بین شان قایم گردید . دیری ازین تعهدات
وقرارداد دو برادر نگذشته بود که اغتشاشاتی در سرحد مشرقی بوقوع پیوسته و بی نظمی
تولید گردید . در ۱۸۱۲۰ سردار دال سنگه و جمادار خوشحال سنگه از طرف رنجیت سنگه
باهزار نفر فرستاده شدند که دیره اسمعیل خان را از دست افاغنه بکشند . اخیراً حافظ
احمد خان نواب «منکبرا» بود ومنکبزای دردیره اسمعیل خان بنام او حکومت میکرد .
سکها شهر مذکوررا محاصره نمودند وحکمران مذکور مدافعه نمود تا آنکه او گرفته شد
وقوای نواب پراگنده گردیده و تمام هستی ولوازم واسباب عسکری او بدست سکها افتاد.
متعاقب فتح دیره اسمعیل خان دیگره دلیان «خانگره» و «مانجگره» نیز فتح شد بعد ازین
سکها به محاصرهٔ « منگبرا » پرداختند ولی فعال مذکور مدت بیست و پنج روز مقاومت نموده
ومدافعه نمود تا آنکه علائم خیانت در جبین سردارهای بزرگ هویدا شده ونواب را به
تسلیم نمودن آن مجبور گردانید .
اگرچه با واجازهٔ تصرف دیرهٔ اسمعیل خان داده شد ولی با یکندار حکمرعای سکه گردید
که بیشتر حصهٔ « منگرا » را به آنطرف دریای مذکور میبایست با ووا گذارد . (2) این
فتوحات رنجیت سنگه صدمهٔ زیادی به متصرفات افغانی وارد نموده و ضیاع بزرگی برای

(1) از قلعه ازراه دروازه خارج نشد بلکه ریسمان انداخته و از راه دیوار پائین
شد (موهن لال : لایف اف امیر دوست محمد خان کتاب فوق جلد اول صفحهٔ 126)
(2) ـ پرنسب : اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحات 129 - 131 م
گریگور دی هستری آف دی سکه جلد اول صفحه 190 . مریز رنجیت سنگ صفحات
129 - 30 و کننگهم : دی هستری آف دی سکه صفحه 162 .


( ١٢٤ )
افغانها شمرده میشد . لیکن در سنه ۱۸۲۳ محمد عظیم خان برای اینکه ببیند میتواند
خود را از دست سکها از استحکام خیرآباد که به آ طرف اندس یعنی حصهٔ افغانی واقع
است خلاص نماید . (۱) سردار سکه جائی سنگه عطاریوه که از سالیان درازی خدمت
او بوده و از پنجاب گریخته بود نیز با او آمد . ولی امور داخلی محمد عظیم خان را مجبور
به عقب نشینی ساخت . بهر کیف پیشرفت او قشون سکم را بطرف غرب برده و در ماه
دسمبر سنه ۱۸۲۲ قوای عسکری سکها بطرف راولپندی حرکت نمود که از انجا فقیر
عزیزالدین بطرف پشاور اعزام گردید که از حکمرانان یار کثرانی یعنی یار محمد خان باج
ببگیرد . سردار چون برای مخالفت و مقابله آماده نبود چند راس اسپ قیمتی بقسم هدیه
برای رنجیت سنگه فرستاد که او هم به آن قناعت ورزیده و عزیزالدین را امر مراجعت
داده و خودش بطرف پایتخت خویش عزیمت نمود (۲) . وقتیکه محمد عظیم خان از رویه
و سلوک برادرش اطلاع یافت رنجیده و بطرف جلال آباد روانه گردید تا اداره امور ماورای
خیبر را بدست خود بگیرد و بتاریخ ۲۷ جنوری سنه ۱۸۲۳ به پشاور واصل گردید . (۳)
یار محمد خان از حرکت او به شک افتاده و عزم او را طور دیگر دانسته بکوه های
یوسف زئی فرار کرد . رنجیت سنگه چون اطلاع یافت شهزاده شیر سنگه را با يك دسته
عسکر سوار فرستاده و بعد ازان دیوان کرپه رام وهری سنگه ، عطر سنگه و دهانو سنگه را
عقب آنها روانه نمود . (٤) قشون سکه از اتك عبور نموده و قلعه جهانگیر را محاصره
نمودند ( ) که بعد از بعضی تلفات از جانین بدست سکها در آمده افغ تنها بکلی عقب
نشسته و به کوه ها رفتند . این شکست در آنها طور دیگر تاثیر نموده و جوش و هیجان
زیادی در آنها تولید نمود که در اثر آن جنگ مذهبی را بر علیه دشمنان اسلام اعلان
نمودند . هزاران نفر ختك ، یوسف زئی ، وافریدی فوج فوج برای مدافعه وادی مذکور
آمده و در نقاط مرتفعة بالای نوشهره بساحل چپ دریای کابل محاذ گرفتند و خود
محمد عظیم خان که از وفاداری برادران خویش متردد و مشکوک بود وعلاوتاً اعتماد کاملی
بر عساکر آزاد و مستقلی که در اثر کلمات افروزنده روحانیون وملايان خویش باو پیوسته
(۱) - کننگهم ، هسثری آف دی سکه صفحه ١٦٣ بر اسب وقوع این حادثه را
در اپریل سنه ۱۸۲۲ نشان میدهد اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ١٣٤ .
(۲) - درین موقع پلانهای رنجیت سنگه در اثر يك بحث با حکومت برطانیه راجع
به . .. او و يك موضع كه واندی نامیده میشد مورد تداخل واقع شد . کننگهم ،
دی هستری آف دی سکه صفحات ١٦٢ - ٣ .
(۳) - پر نسیپ ، اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ۱۳۷ . کننگهم ،
دی هسثری آف دی سکهز صفحه ١٦٣ .
(٤) یکی از اعضای هیئت بدوش خود گرفت که اسپ قشنگ دوست محمد خان «لیلی» را
برای شیرسنگه بیاورد . ( .. گریگور، دی هستری آف دی سکهز جلد اول صفحه ۱۹۲).
(٥) - م . گریگور کتاب قبل الذکر جلد اول صفحه ۱۹۲ .


( ۱۲۰ )
بودند نداشت (۱) نقطه بلند تری را بساحل راست دریای مذکور انتخاب نمود . پیش از ورود خویش باین موضع در حالیکه از کابل می آمد خزینه خود را در مینچنی ( Minchini ) گذاشته بود . از طرف دیگر رنجیت سنگه بهمان اندازه برای جنگ بزرگی ترتیبات میگرفت او میدانست که اگر درین موقع بحرانی که از ضعف اخلاقی درانی ها استفاده نماید بدون اشکال میتواند مسئله را حسب دلخواه و بفایده خویش خاتمه بدهد . لهذا با فشاندن تخم نفاق در بین برادران بارکزائی متوسل و داخل اقدامات گردید . از خوانین پشاور درخواست نمود که محمد عظیم خان را مجبور بسازند که خاموشانه و بدون چیزی به کابل مراجعت نماید و در مقابل این خدمت به آنها لطف و مرحمت حکومت سکه را با استقلال مطلق ایالت شان به آنها وعده داد سرداران پشاور این مسئله را به کمال خوشی پذیرفتند . زیرا موقع مذکور را بهترین فرصتی برای آزادی خویش از اقتداری که برادرشان در کابل کسب کرده بود میدانستند يك چيز دیگریکه خوانین مذکور را بطرفداری حکمران سکه تشویق مینمود عدم ایقان وقوع حادثه پیش رو بود . بهر كيف كمتر بفكر افتاده بودند که قبولی مواد قرارداد مذکور تابعیت شاه لاهور را در خود دارد . بهر کیف با رنجیت سنگه روابطی قایم و مخفیانه داخل مذاکرات گردیدند .
دوست محمد خان درین موقع با محمد عظیم خان یکجا شده بود و وقتی قشون به پشاور رسید دوست قدیم او جای سنگه که بواسطه شکوکی که در دل اوراه یافته بود که سکه برای خون او تشنه هستند مناسب دانست که با آنها یکجا شود (۲) دوست محمد خان وقتیکه از روابط برادران پشاوری خویش با رنجیت سنگه اطلاع یافت از یار محمد خان خواهش کرد که او را نیز با خود شریک بسازند . یار محمد خان که همراهی او را با خود خیلی گوارا دید او را در قصدش ترغیب و تشجیع نموده و به سکها خبر داد که بطرفداری آنها موافق شده که برادرش را با خود متفق بسازد .
همه لوازم برای جنگ بزرگ آماده شده بود (۳) ولی درانی ها چون عادت داشتند که پیش از جنگ مذاکرات صلح آمیز خود را پیش کنند یار محمد خان را برای این کار انتخاب نمودند که او نیز خیلی از تفویض امر مذکور بخویش بالید . ولی این اقدام بهمه گزارشات خاتمه داد . زیرا یار محمد خان فرصت را از دست نداده و وقتی از خیمه سکها مراجعت نمود پیغام وحشتناکی به محمد عظیم خان آورده و با و گفت که برای بدست آوردن
(۱) - نواب صمدخان و نواب محمد زمان خان را محمد عظیم خان پیش فرستاده بود تا ختك ها و یوسف زائی ها را تحريك نموده برانگیزند . ( کونولی ، جورنی تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٤٠٣ وميسون ، جورنیزان بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد اول صفحات ( ١٧٥ - ٦ ) .
(۲) - دلیل شكوك و شبهات جائی سنگه این بود که روزی تقریباً سی وسه سکه بدرون خانه او آورده شده ( میسون ، جورنیزان ، بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ٥٨ ) .
(۳) جنگ مذکور بتاریخ ١٤ مارچ سنه ۱۸۲۳ واقع شد ( پرنسیپ اوریجن آف دی سکه پاور ان دی پنجاب صفحه ۱۳۷ و کنننگهم ، دی هستری آف دی سکه یز صفحه ١٦٤)


( ۱۲۶ )
فاصل و ثروت او در منچینی ترتیبات (۱) گرفته شده است . (۲) در این وقت در بین يك دسته
قشون سکه و قبیله یوسف زائی که بطرفداری محمد عظیم خان آمده بودند به آنطرف دریا
جنگی بوقوع پیوسته بود که خود رنجیت سنگ نیز در آن شامل بود (۳) و بايك دسته
عسکر به بهانه شکار از دریا عبور نموده بود . این اقدام نا سکه پیغام یار محمد خان را
که برای محمد عظیم خان فرستاده بود تائید نموده و او را بیشتر بفكر صحت مسئله انداخته
وخیلی به تردد انداخت . آیا بدون مقابله میدان جنگ را گذاشته و مانند بزدلان خود را
از مقابله دشمن رد کند؟ آیا داخل مقابله گردیده و با فکر بدست افتادن حریم ، اهل و عیال
خویش بدست دشمن جنگیده و از آن صرف نظر نماید ؟ حتی ازین سوالات در مخیله او
می آمد و میرفت .
ترددات او باندازه قوی گردید که دیگر سرداران واطرافیان آن ملتفت گردیده
واخبار مذکور در خیمه های عسکری او منتشر گردید و خوف و اضطراب زیادی تولید
کرد . همینکه شب شد ظلمت بزیادت اخلال فکری او عصمت تصورات پر اضطراب او
گردیده منظره را وحشت انگیز ساخت . چنانچه دیری نگذشته که قشون حرکت کرده
و رفتن آنها آنقدر دفعی بود که هیچکس از آن ها اطلاع نیافت . محمد عظیم خان با بقیة السيف
به تعجیل (٤) زیاد بطرف میچنی آمده حریم و ثروت خود را برداشته بطرف جلال آباد
(۱) قرار نظریه میسون (دوست محمد خان باز از عزم خویش به این مسئله پشیمان شده بود)
خیلی مشکل است که بدانیم میسون ازین مسئله چه میخواهد بگوید آیا دوست محمد خان
عزم کرده بود که ثروت برادرش را قبض کند یا اینکه حقیقتاً خطائی کرده بود .
( جورنیزان بلوچستان افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۵۹ و این نیز صرف همینقدر
میگوید که دوست محمد خان بر خزینه او حمله کرده بود ( دی وزت تو غزنی ، کابل
ایند افغانستان صفحه ٣٤٣ ) .
(۲) قراریکه معلوم میشود این حمله افغانها که بدلیری زیادی بر دشمن خود کرده
بودند در مرحله اول فاتحانه بوده وسکهها عقب نشسته بودند تا آنکه رنجیت سنگ خودش
حصه گرفته و آن را بازداشته و جنرال ونتورا با يك قشون پیاده بكمك آن ها فرستاد
( شهامت علی ، دی سکهز ایند افغانز صفحه ۱۹۷ ) کونولی جور نی تودی نارت آف اند یا
جلد دوم صفحات ٤٠٣ - ٤ و بار ( Barr ) جورنل آف دی مارچ صفحات ۲۰۸- ۹ ،
افغانها در کشتن پهولاسنگه قائد و لیدر (Akels) نیز کامیاب شدند ۱۸ پرنسپ ،
اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ۱۳۸ .
(۳) لاورنس میگوید که کامیابی آن روزه در اثر شجاعت شخص رنجیت سنگه
وا کالی های او صورت گرفت .
( ٤ ) میسون جورنیزان ، بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ۰۹ .
قرار نظریه کونولی خیمه ها ، توپ و تفنگیکه از محمد عظیم خان مانده بود فردا از طرف
دوست محمد خان که جداگانه با دسته پیش قراول خیمه زده بود اشغال گردید جورنی
تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ٤٠٠ ) .


( ۱۲۷ )
رفت ولشکر بزرگ رنجیت سنگه بطور حیرت انگیزی عملی شده وکامیاب گردید (۱)
سنگها ازاضطراب ووحشتی که برحریف شان طاری شده بود استفاده نموده بطرف قلعه
هشت نگر » رفته وآن را متصرف شدند (۲) بعد از آن جانب پشاور روان گردید بتاریخ
۱۷ ماه مارچ داخل شهر گردیده بر تاخت و تاراج اموال اهالی و سکنه شروع نمودند
ولی رنجیت سنگه به آن خاتمه داد . ( ۳ ) ولی باهم روح عسکری نفوس این منطقه
اشکالاتی در راه تصرف ایالت مذکور تولید کرد .
ازینرو شاه سکه بطور خصوصی یارمحمد خان و دوست محمدخان را که در دکه خیمه
زده بودند خواسته و بپاداش خدماتی که با او کرده بودند ایالت مذکور را مساویانه بین
آنها بخش کرد . (٤) درعین حال این تقسیم که در يك طرف دوست محمد خان ودر طرف
دیگر آن یارمحمد خان ودیگر برادرانش قرار گرفتند برای جلوگیری از کشمکش
بینی آنها خیلی محتاطانه صورت گرفته بود (٥) محمد عظیم خان با آنهمه خرابی احوال
( ۱ ) میسون كتاب قبل الذكر صفحات ٥٦ - ٦٠ بیانات موهن لال درباره شکست
محمدعظیم خان در نوشهره بابیانات میسون در نقصه مهم موافقت میکند، زیرا او نیز مسئله
مذکور را در اثر توطئه ودسیسه برادران او دانسته وآنها را مسئول این خرابی جیش
افغانی میداند . ( لایف آف امیردوست محمدخان جلد اول صفحات ۱۲۷ – ۸ بهر كيف
يك تعداد مورخین دیگر این مسئله را ذکر ننموده و آن را دراثر خست و پول دوستی
بموقع محمدعظیم خان ونتيجة افكار وخیالات خود او میدانند ( مور کرافت و تريبك :
تریلوز جلد دوم صفحه ۳۳۲ - فریر هستری آف دی افغانز صفحات ١٨٢ – ٤ پرنسيپ :
اور یجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحات ۱۲۷ - ۱۲۹ م کریگور : دی هستری
آف دی سکھز جلداول صفحه۱۹۳ - و کونولی كتاب قبل الذكر جلد دوم صفحات ٤٠٢-٤٠٥
(۲) م ( گریگوردی هستری آف دی سکهز جلداول صفحه ١٩٣ ) .
(۳) کتاب فوق : فریر میگوید که قلعه مذکور را منهدم ساختند ( هستری آف دی
افغانز صفحه ١٨٤ .)
(٤) م کریگور شاید تنها مورخی است که بقرارداد فيما بين محمدعظیم خان ورنجیت
قایل میشود ومیگوید که اويك طفرانه» که شامل یکعده اسب ها بود باو تقدیم کرد.
( دی هستری آف دی سکهز . جلد اول صفحات ١٩٣ - ١٩٤
(۰) میسون : جور نیزان بلوچستان افغا نستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ٦٠
بهر كيف فرير میگوید که رنجیت سنگه حکومت پشاور را به سلطان محمدخان داد
(هستری آف دی افغانز صفحه ١٨٤) کننگهم و پرنسب در اینکه ایالت مذکور بـ
یارمحمد خان سپرده شد تا بحث با جگدار لاهور آنرا بدست داشته باشد موافقت دارند
ولی هیچکدام ازین مورخین ذکری از دوست محمدخان وحصه گرفتن آن درایالت مذکور
نمینمایند (دی هستری آف دی سیکهز صفحه ١٦١ واو ریجن آف دی سکه پاوران دی
پنجاب صفحه ١٤٠ )


( ۱۲۸ )
وتکالیف زخمی که (۱) برداشته بود و در اثر عادات عیاشانه او روز بروز خراب شده
میرفت قشون خویش را گذاشته و بالفعل بدوست محمد خان ( ۲ ) اعتماد نموده باو سپرد ،
و خودش بطرف کابل روانه گردید ولی امید بهبودی که در دل می پرورانید بسر نرسیده
و تا کابل نرسید ، بلکه در اندپند که بفاصله دوروزه راه از پایتخت فاصله دارد فوت شد (۳)
بعد از مرگ محمدعظیم خان تمام وحدت و اتفاق برادران که سه مرکز مهم کابل ،
قندهار و پشاور را در دست خویش داشتند برهم خورده و از بین رفت. برادران متعدد
و برادر زاده های سردار فقید هیچکدام را بحیث بزرگ خاندان ورئیس فامیل خود
نمی شناختند چنانچه در اثر تولید این گونه حسیات و افکار حصهٔ اکثر مملکت افغانستان
مورد ، صدمات و مصائب بیعزتی وهتك حرمت واقع گردید .
محمدعظیم خان چندی پیش از مرگ خویش حدس زده بود که عمرش به آخر رسیده
است ازینرو پسرش حبیب الله خان را خواسته و تمام ثروت ( ٤ ) هنگفت خودرا باوداده
از ووعده گرفت که همه آن را در گرفتن انتقام شکست او در مقابل سکهها صرف نماید .
و درعین زمان چون به لیاقت و کفایت فرزند خویش اعتماد کامل
نداشته و ظرفیت حکمرانی را در او نمیدید کاسعایش نواب جبار خان
را بولایت او مقرر نموده و دست فرزندش را بدست برادر گذاشته از و خواهش نمود که
مانند پدر بفرزند با او سلوک و رفتار نماید . (٥)
خبر مرض مدهش محمدعظیم خان پردل خان را از قندهار بمکابل آور ده (٦) بود .
شاه ایوب شاه دست نشاندهٔ سردار فقید هنوزهم با پسرش شهزا ده اسمعیل که قراریکه
قبلا دیده شد آیا قتل سلطان علی خان بود در بالاحصار اقامت داشت اسمعیل بپدرش اصرار
میکرد که ثروتی را که محمدعظیم خان برای پسرش حبیب الله خان گذاشته است بایست
پیش از آنکه پردل خان رسیده و با آنها ضم شود از نزدش بگیرد ولی شاه این پیشنهاد
را بسمع قبول نشنیده هر چند خیلی اشخاص باودرین راه كمك نموده و خوش هم میشدند
نه میخواست اینچنین رویه را پیش بگیرد .
(۱) فرير کتاب فوق صفحه ۱۸۳ . میسون وموهن لال میگویند که در اثر حملهٔ
مرض دیزینتری (Dysentery) انتقال نمود .
(۲) دوست محمدخان برای چندی در هشت نگر اقامت گزید (میسون کتاب قبل الذكر
جلد سوم صفحه ٦٠ )
(۳) فریر کتاب قبل الذكر صفحه ١٨٤
(٤) قرار نظر یه فر یر این پول به مبلغ ۲۰۰،۰۰۰ پوند مسكوك بالغ میشد .
(٥) واین ، دی ورث نوغزنی کابل اینددی افغا نستان صفحه ٣٤٤ میسون ،
جور نیزان بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلدسوم صفحه ٦١ وموهن لال لایف آف
امیردوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۳۰
(٦) میسون کتاب فوق جلد سوم صفحه ٦١ مو هن میگوید که پردل خان را
حبیب الله خان بمکابل دعوت نموده و با او خیلی بخو بی و به نهایت جودت سلوك نمود .
لایف آف امیردوست محمدخان جلد اول صفحه ۱۳۱ هو گ نیزهم چنان میگوید .
دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤٠٩


( ۱۲۹ )

هر چند شهزاده اسمعیل و دیگر خیر خواهان شاه بگوش او رسانیدند که سردار قندهار مقاصد سوئی در دل دارد در مقصد خود آگاه شد ، لذا شهزاده مذکور در اثر بی اعتنائی پشاور نجیده وظاهراً ببهانه صید وساعت تیری از دروازه خندۀ اش شهر خارج گردیده الی در حقنقت بطرف پشاور عزیمت نمود (۱) . وقتی شاه از عزم پسرش اطلاع یافت چند تنی را فرستاد تاشهزاده را به مراجعت ترغیب نمایند . دیری نگذشت که پردل خان خواهش کرد که با شاه در بالاحصار ملاقات نماید . شاه ایوب نیز خواهش او را منظور نمود و اجازه داد که بدرون قلعه نزد او برود ولی بشرط آنکه تنها باشد . بهر کیف وقتی دروازهٔ بزرگ برای پذیرفتن سردار باز گردید نفری کومیتاں سردار هجوم برده و درب بازار را اشغال نمودند . وعیناً همین گز ارشات در درب حصار تکرار شده و حیات قصر از حاضر باشان معتمد پردل خان پرشد . بعد از ان سردار با برادرش مهر دل خان با نفری معدودی به سالون در بار جائیکه شاه ایوب و شهزاده اسمعیل منتظر نشسته بودند داخل گردیدند . بعد از تعارفات معموله مباحث غیرمهم و کوچکی روی کار آمد که در خلال آن سردار اشارات و علاماتی به طرفداران خویش ردو بدل نموده ، شهزاده مشکوک از محفظت و نگهبانی خویش غفلت نورزیده بود چنانچه تفنگش را برداشته و برسینهٔ سرداران خائن هـــدف بگرفت . ولی حاضر باشان کوهستانی بيك جست دهن تفنگت را بسته وازسرداران منحرف ساختند که دراثر آن یکتن از آنها مورد اصابت گلوله واقع بقتل رسید ، و یکتن زخم برداشت . شهزاده اسمعیل (۲) در همان جا هدف گلوله قرار گرفته و شاه ایوب دستگیر وتوقیف شد . بعد از آنکه قصر یغما را ج رفت يك نفر بنام حاجی علی البسهٔ غریبانۀ خود را باجامهٔ شاهی معاوضه نمود، و اسیر بیچاره را بر پشت اسب شبیه ، بطرف برج وزیر روان ساخت .

کوچه و بازار از طرف عدهٔ زیادی از تماشاچیان بحس پرشده بود . پردل خان وبرادرش بفراغت خاطر و ببی اعتنائی که گوئی از سواری صبح خویش برگشته اند مراجعت نمودند.

شاه بدبخت در مدت حبس وتوقیف خویش به سلوك ورویهٔ ناجائز وبی احترامی مصادف شد تا آنکه بالاخره درعوض پرداختن يك لك روپيه رها گردید نواب محمد زمان خان بمعاونت اوآمده واسباب سفر او را آماده ساخت تا به پنجاب عزیمت نماید که در آن حکمران سکه پناه گاهی بااوداد و ماهانه (۳) هزار روپیه برای مخارج او بعنوان پنشن مقرر بود . پردل خان بعداز آن بقندهار مراجعت نمود ، در اثر اینگونه جفاها وفعالیت ها وباین ترتیب پردل خان آخرین چراغ دودمان شاهی درانی را خاموش ساخته و نه تنها به شخص خود بلکه بتمام بارکزی ها خدمت نمود . اینگونه جریانات در بین شاهان درانی و وزرای

(۱) ـ میسون : جورنیزان بلوچستان ، افغانستان اینندی پنجاب جلد۳ صفحه ۲۳۷ .

(۲) ـ میگویند که همین شخص شهزاده را نیز بقتل رسانید . ( میسون : جور نیزان بلوچستان ، افغانستان اینندی پنجاب جلد سوم صفحه ۶۳ ) .

(۳) ـ برادر شاه ایوب شهزاده ابراهیم که در پشاور بسر میبرد نیز با فامیل و دارائی ومتعلقات خویش بـه ماورای اتك رفت ( میسون : جور نیزان بلوچستان ، افغانستان ، ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ٦٤ ) .

مربوط میگردد تنها چاپ ۱۰۰۰ جلد قیمت ۱۰ افغانی چاپ حروفی بمطبعۀ ریاست مستقل مطبوعات .


( ١٣٠ )
بار گرانی آنها جریان داشت که در نتیجه توليد يك گونه گزارشات و جریانات دیگری نمود که بتقویت آن برادران متعدد بار گرانی قوا واقتدار خویش را به مقابل یکدیگر شان استعمال نموده و درای اتخاذ عزو قدیت و اقتدار خویشتن بذرایعی متوسل شدند . حبیب الله خان جانشین محمد عظیم خان گردید و برای تمشی امور اداری را بمعاونت برگزیدگان پدرش پیش میبرد ولی بالاخره اینها را یا معزول مود (١) و یا اینکه خودشان مستعفی شدند (٢) و حبیب الله خان در عوض آنها از طرف خود مشاورین و ناصحینی مقرر نمود از قبیل حافظ جی پسر میرویس واعظ خان فقید که خیلی در او نفوذ داشتند . ولی حبیب الله خان در مقابل کا کایش دوست محمد خان خیلی ضعیف و بی کفایت بود و بهیچ صورت نمیتوانست با او برابری نماید . البته دوست محمد خان نیز اکنون میدان را برای تاخت توسن (٣) آژخویش و مقاصد خویش فراخ یافته وصحنه را مستعد بازی دورنگ و حیل خویش (٤) می یافت . بهر كيف ثروت و تمول حبیب الله خان او را دارای هواخواهان و طرف داران ساخته و برای چندی پلان های کاکایش را عقب انداخت (٥) بعضی از مشاورین تجربه کار و صمیمی او به حبیب الله خان خبر دادند که دوست محمد خان این همه تواضع وانکسار را برای مقصد سوئی که در دل دارد مینماید و به اول ترین فرصتی که به بدست بیاورد میخواهد او را از پا بیفگند چنانچه درین باب باشخص برجسته مملکت روابطی محکم ساخته و آنها را طرفدار خود نموده است . حبیب الله خان ازین مسئله بهراس افتیده و آنها را با چند تنی از مصاحبین احمق خویش درمیان نهاد که با و مشوره دادند که کاکایش را گرفته و کور بسازد . لاکن خوشبختانه حاجی خان کا کر ازین تصویب اطلاع یافته ويك روزيكه دوست محمد خان بر حسب معمول میخواست برای تقدیم احترامات خویش بحضور حبیب الله خان برود باو اطلاع داد که مبادا داخل اطاق بشود و مسئله را صرف وقتی که از اطاق حبیب الله خان
(١) ـ بطور مثال نواب جبارخان دستش از حکومت علاقه لغراتی کشیده شد و امور آن منطقه به نظیر علی خان که از دوستان حبیب الله خان بود سپرده شد . امین الله لو گری که از سرداران با رسوخ بوده و به محمد عظیم خان خدمات زیادی کرده بود نیز پاداش بدی گرفته و یحی قتل او می گشتند . نواب جبارخان وامين الله خان لو گری هر دو بدوست محمد خان پیوستند . ( میسون جورنیزان بلوچستان ، افغانستان ایغندی پنجاب . جلد سوم صفحه ٦٧ ) .
(٢) ـ حبیب الله خان آنقدر بمشروب عادی بود که ابداً با مور اداری هیچ تو جه و دلچسپی نداشت و نسبت بمأمورین خویش آنقدر بی اعتنا و بی حس بود که همه او را ترك کردند . فریزر هستری آف دی افغان صفحه ١٨٦ .
(٣) ـ دوست محمد خان به مجرد اطلاع مرگ برادرش بکابل آمده و ایالت پشاور را با داره نمایندگان خویش سپرد (میسون کتاب فوق جلد سوم صفحه ٦٦ ) .
(٤) ـ میگویند که دوست محمد خان خیلی به تواضع وعجز با حبیب الله خان پیش می آمد و این عجز وانکسار در مقابل او بدرجه رسیده بود که کفش های او را پیش پای او گذاشته و با دستمال خویش پاك ميكرد ( موهن لال ، لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٣٢ ) .
(٥) ـ مور كرافت وتريبيك ، تريلوز جلد دوم صفحه ٣٤٦ .


( ١٣١ )
خارج و با دوست محمد خان مصادف گردید با نهادن انگشت برچشم خویش باو فهماند .
دوست محمد خان سوار گردیده وخارج شد و یار محمد خان را نیز بهمرامی خود ترغیب نموده
و برای جنگ ترتیبات گرفت . عسا کر او از راه دروازه شاه شهید آمده و بعد از يك جنگ
طولانی حبیب الله خان مجبور بعقب نشینی گردیده و مغلوب گردیده (۱) محاصره شد ولی
دوست محمد خان از داخل شدن طرفداران خویش در اقامتگاه او جلو گیری نمود که مبادا
ثروت او بدست دیگری بیفتد . روز دیگر امیر محمدخان با قوایتی برای معاونت برادرش
رسیده وحبیب الله خان نیز از او گر معاونتی برایش رسیدند، که در نتیجه ورود این دوقوای
تازه و مخالف ، جنگ مدهشی قریب قلعه كاشف بوقوع پیوست ولی بمداخله نجباء خاتمه یافت
وقرار دادی منعقد گردید که بزار آن حبیب الله خان اقتدار و امتیاز خود را بدست داشته ،
بمثابه مزدك و فرس بايك مبلغ اضاف ی بیست هزار روپیه بدوست محمد خان میپرداخت .
دوست محمد خان بعد از آن بغز نی رفت تا خود را برای جنگ دیگری آماده سازد .
حبیب الله خان دیگر خیلی بتشويش وزحمت افتاده و از کم اک های قندهاری (۲) خود
استمداد نمود و آنها نیز باین برادرزاده بی کفایت او هیچ خدمتی دریغ ننموده و با کمال
مسرت برایش انجام داد ند. چنانچه پردل خان به تعجیل بطر ف کابل حرکت نموده
و بعد از آنکه مدتی را بعشرت وخوشگذرانی گذرانید میانه او با حبيب الله خان برهم خورد
ودوست محمد خان نیز موقع را برای زور آزمایشی مناسب یافت و در قلعه قاضی برای جنگ
با برادرزاده اش ترتیبات گرفت ولی باز خوانین و جنهای با نفوذ کابل دربین آمده و از
خونریزی جلو گیری نمودند . حبیب الله خان این دفعه نیز چیزی سفتید و برای آنکه
آتش حرص کا کا پیش را خاموش کرده باشد مبلغی با و داد تا بین شهری و طرفداران
خود تقسیم نماید وخودش را پهلوی خود بر فیل نشانیده بشهر داخل نمود . دوست محمدخان
بار دیگر خوشبختانه از مقعد سوء وعزم بد برادرزاده اش اطلاع یافته و در حالیکه برف
بشدت میبارید فرار نموده از پایتخت خارج و در شمع، زديك میدان رفت . (۳)
د ر بین دفعة کــه حبیب الله خـان بــرای تعقيب و گرفتــن
(۱) - در همین جنگ بود که امین الله خان و طرفداران او نزد دوست محمد خان رفته
وبا و معاونت نمودند ( فیون : درر نران پلو چستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم
صفحه ٦٧ ) .
(۲) - برای این مقصد ا کرم خان برادر حبیب الله خان بقندهار اعزام شد .
ا کرم خان مکاتیبی از دوست محمد خان و سلطان محمد خان نیز با خود برد که حاوی
مقاصد ونیات آنها درباره حبیب الله خان بود ( فریر : هستری آفددی افغان صفحه (۱۸۷).
(۳) - میگویند در اثر تعجیل فرار مذکور یکی از دخترانش افتیده و مرد (موهن لال:
لایف آف امیر دوست محمدخان جلداول صفحه ١٣٥ ) - وادی میدان را که دارای قریبا"
سی هزار نفر سکنه هزاره و تاجك بود دوست محمد خان از حبیب الله خان گرفته بود .
بعد از چندی دوست محمد خان آنرا به برادرش امیر محمد خان سپرد . ( مور کرافت
ایند تریپسك ) تریاون جلد دوم صفحات ۳۸۲ - ۳۸۳ .


( ۱۳۲ )

او ازعقبش (۱) فرستاده بود بانوای او در آویخت و درعین زمان امیر محمد خان برادرش
ازغزنی بکمک او رسید ولی در مقابل عسکر حبیب الله خان تاب نیاورده متشتت گردید .
دوست محمد خان میدان را در ظلمت شب گذاشته وبطرف غزنی رفت . (۲)
درین وقت شیردل خان بدکابل وارد شده بود ، (۳) دوست محمد خان ازورود او
به تشویش افتاده ومضطرب شد که مبادا با برادر براده اش متحد شده واورا از پا بیفگند .
لذا ازغزنی حرکت نموده بکوهستان رفت تا برای خود کاری کند . هنگامیکه
دوست محمد خان در کوهستان برای خود هواخواه وطرفدار میجست شیردل خان در کابل
مصروف طر فدار ساختن ودل آسائی نجبا وخوانین بود که اقتدار شیررا با او داده واعلان
نمایند . بلکه بیشتر حصه اقتدار حبیب الله خان را سلب (۴) نموده وشخصاً امور اداری
حکومت را ازطرف برادر زاده (ه) خویش بدست گرفته بود . واجازه داده بود
که حبیب الله خان ماهده سی هزار روپیه برای مخارج شخصی خویش بگیرد . دوست محمد
بزودی درك نمود که طرز اداره وسلوك شیردل خان طرف رضائیت اهالی نیست ودر حقیقت
از طرف بعضی نجبا وخوانین شهر که با او رابطه و مراوده داشتند بکابل دعوت شد
که نصیحت آنها را پذیرفته و به پایتخت امده وجه الزمه همه وعـده کرد موافقت نمود
که شیردل خان اقتدار کابل را بدست داشته وحکومت غزنی ، میدان وکوهستان باوتعلق
بگیرد و نیز اجازه یافت که عیال محمد عظیم خان فقید را بعقد نکاح درآورد (٦) این عقد
برای دوست محمد خان فتح بزرگ سیاسی شمرده میشد زیرا نفوذ اورا در بین طبقه دلیر
وجنگجوی قزلباش زیاد میکرد .
دوست محمد خان باردیگر شروع به خدعه کرده و حبس حبیب الله خان را پیشنهاد نمود.
وانمود کرد که اخیرالذکر میخواهد معتمد جدی بد خویش شیردل خان را از بین بردارد
وبرای اقدام باین کار ترتیبات میگیرد ولی برای آنکه شبه کوئی تو لید نشده باشد
خودرا ظاهراً طرفدار شیردل نشان میداد حالآنکه با سردار نامدار مشوره نمود که اورا
(۱) موهن لال ، لايف آف امیر دوست محمد خان صفحه ۱۳۰ ـ هوگ میگوید
که دوست محمد خان در قلعه خویش محاصره شد ولی بخوبی از خود مدافعه نمود (دی آرمی
آف دی اندس صفحه ٤١ ) .
(۲) موهن لال ، کتاب فوق جلد اول صفحه ١٣٦ ـ قرار نظریه هوگ دوست محمد خان
میدان را بدشمن تسلیم نمود ( کتاب فوق صفحه ٤٠١ ) .
(۳) حبیب الله خان او را بکابل دعوت کرد ( موهن لال كتاب فوق صفحه ١٢٦ ) .
(٤) فریرم میگوید که او حبیب الله خان را معزول کرد (هستری آف دی افغانز صفحه ۱۸۷)
درحالیکه کونولی اظهار میدارد که شیردل خان حبیب الله خان را محبوس ساخت (جورنی
تودی نارت آف اندیا جلد دوم صفحه ۲۰۷ ) .
(٥) خدا نظر خان غلجائی که مامای شیردل خان بود وکیل حاکم کابل مقرر گردید
(موهن لال کتاب فوق صفحه ١٣٦) این شخص خیلی مستبد بوده ومردم از ونفرت داشتند.
(٦) این خانم دختر سیدخان جوانشیر ومادراندر حبیب الله خان بود ( موهن لال ،
لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۳۷ ) .


( ١٢٢ )

نیز محبوس بسازد . (۱) وقتی مادر حبیب الله خان از مسئله حبس پسرش اطلاع یافت
برافروخته شده و درب بالاحصار را بروی خود بسته باشیر دل اعلان جنگ داد . شیردل
که با واقعه غیر متوقعی مواجه شد اکنون فقط يك چاره داشت که بایست بزودی به آن
تمسك می نمود . چنانچه حرف دوست محمد خان را گوش داده آزادش ساخت ووكيل
حکومت مقرر نمود . دوست محمد خان با مادر حبیب الله داخل مذاکره شده ایثار ووفای
خودرا نسبت باواظهار داشته گفت که اگر دروازه حصاررا بکشاید خودش وفرزندش را
باتروت و تمول آنها حفظ خواهد کرد . خانم مذکور رضا شده وخواهش اورا پذیرفت .
شیر دل خان برای ملاقات او رفته و او را بر فیل سوار ساخته نزد دوست محمد خان فرستاد
که قرار ترتیبات مخفی ؟ گرفته بود اورا بعقد نکاح در آورد . اکنون دوست محمدخان
در نظر داشت که ثروت وتمول خانم مذكور را بدست بیاورد ولی چون از راه شرافت
وانسانیت نمیتوانست شخصاً آن را انجام دهد شیر دل خان را اجازه داد که قلعه شاهی را
چور کند بشرط آنکه اورا حصه بند شريك خود بسازد . اقدام مذکور بكاميابی
خاتمه پذیرفت واین شیر دل خان از ایفای عهد خویش با دوست محمد خان سرباز زد (۲)
وبعد از آنکه حبیب الله خان را بقلعه مامایش خدانظر جن با نوگز فرستاد (۳) داخل
اقدامات بر علیه دوست محمد خان شد
برادرانیکه در پشاور بودند اًمده بکابل وارد شدند تا از شورش مذکور استفاده
نمایند و در حالیکه طرفداران آنها در بیرون مصروف کشمکش حقوقی بودند يك سلسله
مذاكرات و ه ممیزه های عجیب و غریبی در بین چندین برادر جریان داشت که در پایان
کار کشتن و یا کور ساختن دوست محمد خان را فیصله نموده و تصویب کردند . لیکن
باردیگر حاجی خان که اگر از موضوع اطلاع یافته و وقتیکه دوست محمد خان با طاقی
که برای فیصله مقدرات او مشوره کرده و آنرا عملی می ساختند داخل میشد با واطلاع داد
چنانچه دوست محمد خان بر اسپ خود سوار گردیده و به منزل خویش مراجعت نموده (٤)

(۱) موهن لال ، کتاب فوق صفحه ۳۸ . - قرار اظهارات هوگ شیردلخان گرفتاری
حبیب الله خان را بدوست محمد خان پیشنهاد کرد تا آنکه اموال او را بین خود تقسیم نمایند
و دوست محمد خان آنرا پذیرفت . لیکن شیر دلخان خیانت کرد و دوست محمدخان وحبيب الله خان
هر دو را به منزلی دعوت نموده محبوس ساخت . بعد از آن دوست محمد خان را رها نمود
(دی آرمی آف دی اندس صفحات ٤١٠ - ٤١١ ) .
(۲) برای دوست محمد خان یکمقدار زیاد پول نقد فرستاد که مجموعاً بيك لك روپيه
بالغ میشد. در حالیکه ثروت محمدعظیم خان به سه کرور روپیه بالغ میشد (هوگ،دی آرمی
آف دی اندس صفحه ٤١١ ) .
(۳) حاجی خان در این موقع داخل خدمت شیردل خان بود ولی میدانست که یقیناً
دوست محمد خان بیکمك قزلباشان غالب وفاتح می شود لذا عزم کرد که هستی خود را
با او وسردار غزنی یکجا بسازد ( میسون ، جورنیزان بلوچستان ، افغانستان وپنجاب
پنجاب جلدسوم صفحه ۷۱) وواين ، (دی درنت تو غزنی ، کابل ایند افغانستان صفحه ٣٤٠)
(٤) هوگ ، میگوید که آنها به قلعه نواب روادی غبوات فرستاده شد ( دی آرمی
آف دی اندس صفحه ٤١١ ) .


( ١٣٤ )

و در اثر تعلل خامش به جمع آوری قوائی نتوانت
سوم شير دل خان را خاتمه داده
و حبيب الله خان را آزاد بسازد موفق گردیده و او را در بالاحصار محاصره نمود (١) سرداران
پشاوری نيز (٢) از حرصى که براى سهم گرفتن در تمول زياد شير دل خان داشتند با او
از راه مواسات واتفاق پیش آمدند . سردار محصور كه حالت و موقعيت خطرناك خود را ميديد
پيغامي بقندهار فرستاده و از برادران آنجائی خويش استمداد نمود وقتى آنها بكمك (٣)
او رسيدند شير دل خان را درحالت بحران يافته و ديدند كه آذوقه او نيز روبه تمام شدن
گذاشته است . دوست محمد خان از شير دلخان خواهش نمود كه از قلعه خارج شده و آزاد
بجنگد كه او نيز آنرا پذيرفته و خارج گرديده با قواى خويش بسمت زباوت شاه شهيد
و دوست محمد خان قشون قزلباش خود را به تپه مرنجان داد . بهر كيف سرداران قندهارى
دانستند كه مقابله باقشون دوست محمد خان كه صورت تنظیم و ترتیب آن خیلی درست بوده
و وضعیت نهایت خوبی داشتند بی ثمر است . (٤) از ينرو شير دل خان برقیب خویش تسلیم
گردیده و در خیمه نواب محمد زمان خان باقی ماند . مجالس و مذاكرات طولانی برای چندین
روز ادامه داشت ولى سرداران بكدام فيصلۀ قطعی مسايل واصل نگرديدند هر چند چنین
قرار گرفته شده و مسايلى براى تصويب حاضر شد اما بزودى باطل گرديده و نقض گرديد .
تا اينكه بالاخره اختيار فيصله را به نواب صمدخان اعتماد نمودند تا در مقابل مقاصد پارتی ها
و احزاب مختلفه قضيه را بطوری خاتمه بخشد چنانچه قرار تصویب او فیصله گردید
که سلطان محمد خان سردار دوم پشاور با معاونت نجبا واشخاص بزرگ شهر حكومت
كابل را بدست داشته سرداران قندهارى واپس بمسكن خويش در قندهار مراجعت نموده
دوست محمد خان زمام امور کوهستان و غزنى را بكف گرفته و نواب جبارخان دوباره
به علاقۀ غزنی برود . (٥) لكن بيوه های سردار محمد عظیم خان نیز باینت قانع میشدند
زیرا آنها نیز میخواستند وضعيت وسلوك غير محترمانۀ شير دل خان كه در برابر آنها
نموده بود جبران و تلاقی شود و آزادی فوری حبیب الله خان و برادرش اکرم خان را
مطالبه نمودند . در اینجا دوست محمد خان با شیر دل خان داخل مذاكرات مخفیانه گردیده
و باو وعده داد كه اگر محبوسین خود را با و بسپارد در مقابل نجات او را با تمام

(۱) فریرر : میگوید که شیر دل خان در بالاحصار عقب نشست و قشون كافى براى
مقابله میدان در مقابل دشمن نداشت ( هستری آفدی افغان صفحه ۱۸۷ ) .
(۲) فریرر : كتاب فوق صفحه ۱۸۷ .
(۳) اگر اظهارات فریرر قبول شود شير دل خان يك فصل زمستان را در بالاحصار
گذرانید و بعد از محاصره پنج ماه قواثی بكمك او از قندهار رسید . كتاب فوق صفحه ۱۸۷ .
(٤) موهن لال : لایف آف امير دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٤٣ - ٠ رير :
بالعكس میگوید که دوست محمد خان وسلطان محمد خان در مقابل سرداران قندهاری مغلوب
شده شکست خوردند و از خونريزى بيشتر جلو گیری شده و آنها بخیمه های خویش آمده
و در باب مواد صلح مذاکره نمودند ( هستری آف دی افغان صفحه ۱۸۸ .
(٥) ميسون : جور نیزان بلوچستان ، افغانستان اینه دی پنجاب جلد سوم صفحه ١٣


( ۱۳۰ )

ثروت حبیب الله خان متضمن شده وعلاوتاً در هر مسئله که با برادران پشاوری داشته باشد
با او همدست بوده و با او معاونت خواهد نمود . شیردل خان بشرایط مذکور رضایت داده
محبوسین را بدوست محمدخان سپرده خودش و برادرش پردلخان باخزینه خویش بقندهار
مراجعت نمودند (۱) ایالت او گردو شور بخد به حبیب الله داده شد (۲) بهر کیف شیردل خان
مدت زیادی از ثروت خویش که آن را بطریق سوئی بدست آورده بود تمتع ننموده
و یکسال بعد از ورود خویش بقندهار فوت شده و بمرگ او یکی از بزرگ ترین موانع
راه پیشرفت دوست محمد خان ورقهای مهم او از بین رفت .
در مقابل دلیری و شجاعت و فعالیت و کاردانی هوش و کیاست او البته طبعاً دوست محمدخان
دچار خوف و بیم گردیده واقتدار او را احترام مینمود ولی اکنون که او از جهان رخت
بر بسته و دیگر وجود نداشت دوست محمدخان خودش مایه خوف و هراس دیگران گردیده
بود . بهر صورت آهسته آهسته برای سلطان محمدخان روشن گردید که همسایه خطرناکی
در کوهستان دارد و چون دوست محمدخان شیعه ها را (۳) طرفدار و مددگار خود ساخته
بود جراینکه اوسنی ها را در آغوش بگیرد چاره نداشت که در اثر این اقدام در برابر
شیعه ها به رویه و سلوك خشن و سخت پیش آمده و بارهای سنگینی بر دوش آنها تحمیل نمود
فرستادگان سیاسی دوست محمد خان نیز آهسته آهسته شروع بکار نموده و از انداختن
تفرقه وعداوت نفاق و خصومت در بین دوحزب مخالف بیکار نبودند . علاوتاً اداره سلطان
محمدخان دراثر بی کفایتی اوخراب و قابل توجه بود . این شخص خیلی خواهان لباس
عاليشان وظریف بوده و این حس تا اندازه در او نفوذ داشت که لقب «طلائی» گرفته
ومشغول تمتع و خوشگذرانی بوده امور اداری را بحکام (٤) متعدد خویش وا گذاشته
بود و در حریم خویش به عیش وعشرت میگذرانید . لذا بزودی آشکار شد که شخص
فعالتر بیکار است که از حرص وحیل دوست محمد خان جلوگیری نماید . حبیب الله خان
که در کابل با سلطان محمدخان گذاشته شده بود دراثر سلوك بدی که با او میشد بزودی
شهر را گذاشت . اکنون دوست محمدخان موقع یافته که با سلطان محمد خان داخل
اقدامات شود . چنانچه سلطان محمد خان را به حمله بر کابل تهدید نموده مطالبه نمود که
او را در تصرف آن سهیم بسازد ولی سلطان محمد خان مطالبه او را رد نموده و در نتیجه
زدو خوردی از طرف سنی های هوا خواهش با او روداد دوست محمدخان بر بالاحصار
مسلط گردید . بهر کیف طرفداران سلطان محمدخان میانجی گری نموده و با و اجازه
داده شد که به پشاور برود و دوست محمد خان درعوض وعده داد که سالیانه مبلغ يك لك

(۱) موهن لال لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٤٤ وهرك دى
آرمی آف دى اندس صفحه ٤١٣ بكمك این تمول توانستند که ۹ بر ۱۰ حصه مالیات و زمین
های قندهار را متصرف شوند .
(۲) میسون « جور نیزان » بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ۷۲
(۳) یکی از نجبای قزلباش (محمدخان بیات) که مامای دوست محمد خان بود خیلی
با و كمك ومعاونت نمود ( فریرا هستری آف دی افغاننز صفحه ۱۸۹ )
(٤) میسون « (جور نیزان» بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلدسوم صفحه ٧٤)


( ١٣٦ )
روپیه برای او بفرستند تا آنکه بالاخره دوست محمدخان از دروازه غزنی بالانحصار داخل گردیده و سردار پشاور از دروازه شرقی خارج گردید. قصر را برای او تخلیه نمود . (١) باین ترتیب دوست محمدخان به حصول مقصد خود موفق آمد و کابل را متصرف گردید ولی آرام نمیگرفت زیرا بخوبی میدانست که برادران قندهاری او بزودی ممکنه همیتنکه فراغت یابند و از اموزاتی که در ایالت خویش فعلا بان گرفتار بودند بیکار شوند با او در سر این تصرف دعوی و مناقشه خواهند نمود . بهر کیف دیری نگذشت که رحمدل خان یکی از برادران قندهار به پشاور اعزام و با یار محمد خان مراجعت نمود وبزودی تصویب گردید که بایست دوست محمد خان را از پا انداخته و مقهور بسازند و برای این مقصد باید از شرق وغرب بر او حمله نمایند (٢)
برای اینکه گزارشات مملکت افغانستان را درین موقع بوضاحت بفهمیم لازم است یاد دهانی نمائیم که سید احمد شاه متعصب مشهور تحریکاتی در یوسف زئی نموده ويك جنگ مذهبی را برعلیه سیکه ها اعلان نموده بود . (٣) این شخص دعوی میکرد که قرار الهامی که باوشده است بایست با سکها بجنگند و یوسف زئی ها خیلی باو احترام وتوجه داشتند وفوج فوج زیر بیرق او میامدند . ایاجا بود که دوست محمد خان برای بازی خویش موقع یافته و با سید مذکور داخل مذاکرات گردیده و برای اینکه سرداران پشاوری را مشغول بسازد او را در اتمام خیر کارانه و پیشبرد الهام آسمانی او تشجیع نموده روابطی با او مستحکم گردانید (٤) از طرف دیگر سرداران پشاور نیز که از نفوذ او در بین اقوام یوسف زئی خبر داشتند با او داخل مفاهمه و مذاکره شدند ولی سید احمدشاه که از نتیجه غیر متوقع کار خویش واقف بوده و کامیابی خویش را حتمی ولازمی میدانست طوری بان ها پیش آمد که سرداران پشاوري را ماتحت خود میدانست و این مسئله قضیه را طور دیگر ساخته و برای او گران تمام شد زیرا سرداران مذکور روابط خود را با رنجیت سنگه تجدید نموده وسیکها درعین شورش نوای خود را بر قشون غیر منظم سید مذکور استعمال نموده اضطراب ووحشت زیادی در بین آنها تولید نمودند (٥)
(١) وقتی که سلطان محمد خان بالانحصار را گذاشت مردمان شهر وطرفداران دوست محمدخان علی الخصوص که بردیوار ها بتعداد زیاد جمع شده بودند از عقب او فریاد کردند «خداحافظ سلطان محمد طلائی» (میسون : کتاب فوق جلد دوم صفحه ٧٥)
(٢) میسون : (جور نیزان بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد اول صفحات ٢٨٩ - ٢٩١ به تعقیب این ترتیبات پیر محمدخان برادر خورد سرداران پشاوری پسران نواب صمدخان را از ولایات کوهات و هنگو اخراج کرد .
(٣) نجبای خلیل یعنی بهرام خان و جمعه خان باو كمك نمودند ( میسون : کتاب فوق جلد اول صفحه ٢٩١ )
(٤) میسون : کتاب فوق الذكر جلداول صفحه ٢٩١
(٥) این مسئله در سنه ١٨٢٤ در سید وواقع شد ( پلیو ) دی یوسف زئیز صفحه ٨٦ )


(١٢٧)
چنانچه در اثر آن این جنگجوی دلیر و سلحشور یوسف زئی ها با شاه برده (۱) و بفکر
کشیدن انتقام از یار محمد خان افتاد که چرا در مقابل او بکفار معاونت کرده بود. بهر کیف
دوست محمد خان در مقصد خویش فایق آمد زیرا تا آخرین دمی که سید احمد شاه مذکور
دارای چیزی بود سرداران پشاوری جرئت نه نمودند که اقدامی نمایند که از قوۀ آنها
کاسته ومورد حملات شدید احمد شاه قرار بیگیرند .
بهر کیف در عین زمان برادران قند هاری با قوای خود بطرف شمال حرکت کردند
و دوست محمد خان مجبور شد بمقابل آنها برود چنانچه باقشون زیادی حرکت نموده وقریب
قره باغ با دشمنان خویش مصادف شد . (۲) مذاکرات صلح ردو بدل شده وقند هاریان
مطالبه نمودند که دوست محمدخان نصف کابل وتمام لوگر و شلگر را برای کنداره
پسر غیور برادر فقیدشان شیردل خان واگذارد . ولی دوست محمد خان طوری به مهارت
و کیاست بآنها جواب داد که معاهدۀ در بین آن ایرم شده وحتی يك وج خاك راهم به آنها
نداد ووعده داد كه يك مبلغ مساوی مالیات لوگر که با چهل هزار روپیه بالغ میشد
بقندهاریان بپردازد وعلاوتاً رضائیت خود را بمعاونت پردل خان در مسئله قشون کشی بسند
نیز اظهار نمود. بهر کیف دوست محمد خان اطمئنان هم میکرد، بود که وعده های خویش را
ایفا نماید. قشون قندهار واپس گشته ویار محمد خان که با آنها همراه آمده بود به پشاور
مراجعت نمود (٣) وقتیکه دوست محمد خان زمام امور کابل را بدست گرفته و در راس آن
قرار گرفت قرار خواهش خود حبیب الله خان سکر او گر (Suker) را به او ارزانی
داشت ولی بعد از مدت شش ماه بگوشش رسید که حبیب الله خان به موافقت بعضی نجبای که
نسبت به او خوش بین نبودند توطئه ئی برپآنموده ومیخواهد او را خلع نماید ولی دوست محمد خان
در فرو نشاندن بغاوت برادرش بدون اشکال کامیاب گردید. وهواخواهان او را برشوت
راضی ساخت که در مقاصدش با او همراهی ننموده و او را تنها بیگذارند . قبلا دیدیم که
سرداران قندهار بعد از آنکه بکابل قشون کشیده بودند پس از زدو خورد مختصری دراثر
ظهور مرض کولرا مجبور بمراجعت گردیدند. دیری نگذشته بود که دوست محمد خان
به مساعدت وتوصیۀ حاجی خان کا کر که او را وزیر خود مقرر نموده بود بطرف ژرمت
و بنگش متوجه شد (٤) هر چند برفتح و کامیابی خویش درین اقدام اعتماد نداشت ولی
(١) راجع به فعالیت واقدامات سیدمذکور در پنیر وخود وخیل (واید باو كتاب فوق
صفحات ٨٦ - ٨٨)
(۲) موهن لال : (لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ١٤٦)
(۳) میسون : (جور نیز ان بلوچستان، افغانستان، ا پنددی پنجاب جلد سوم صفحات
٢٩١ - ٢٩٣) فرار اظهارات موهن زدو خوردی بین دوقوای مذکور بعمل آمده ولی هر دو
قشون دراثر ظهور ناگهانی مرض کولرا مجبور ببازگشت گردیدند (لایف آف امیر
دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٤٦)
(٤) ميسون : (كتاب فوق الذكر جلد سوم صفحه ٧٧ - ٧٨)


(۱۳۸)

بر خلاف توقع فاتح وفيروز گرديد ، چندين استحكام وقلاع فلزا ئي بخاك يكسان و يك
تعداد زیاد خوانين وسلطان آن تابع وتسليم شدند مالیه بسته شده و امن وصلح در سر تاسر
ایالت مذکور قايم وحكمفر ما گرديد ، ولى يك تعداد از عساكر او در اثر مرض كولرا
از بین رفت. دوست محمد خان خودش نیز مورد حمله مرض واقع وقشون بكابل مراجعت
نموده شهر چراغان گردید و محافل خوشی ومسرت منعقد گرديد جشن فتح گرفته شد.
در همين حدود دوست محمد خان يكدسته قوای مقتدر بطرف کوهستان که هنوز نفوذ
واقتدار او در آنجا بصورت کامل قایم نگردیده بود اعزام نمود . دز دی وقتل وقتال
زیادی جاری بوده و فرستادگان وحكام ومامورین دوست محمد خان چندین بار مورد
تهدید حملات واقع شدند . سردار تا جائیکه حیله و خدعه برای دستگیر نمودن اشرار
کاری از پیش میبرد بزور وقوت متوسل نگردید وازان کار گرفت ، چنانچه چندین
نفر از سر کرد گان واشرار را از قبيل ورك شكرد ره ئي وسيد بابا فتارى ، زمان
استالفی، ماذوی تکاوی را اعدام وبعضی دیگر را که کمتر خطر ناك بودند ، تبعيد
نمود . (۱) واقعاً اكنون دوست محمدخان در عظمت ووسعت اقتدار خویش بود ، حرص
غیر محدود این سردار صرف منتظر فرصت بود که قبضه وسلطه خویش را وسعت وبزرگی
بخشیده و موقعی را که برای رقبایش گران تمام شود انتظار میکشید، برادران وخویشان
او آهسته آهسته بمقاصد و نیات او پی برده و به شکوك وهراس سوی او می نگریستند ،
در سنه ۱۸۲۸ مسودشاه که پس از اخراج خویش از کابل بهرات رفته و متدا اورود گاهی
با برادرش کامران وگاهی با برادرش فیروز الدین در سرمسئله بکف گرفتن زمام اقتدار
آن ولايت مخاصمه و کشمکش داشت دیگر از بین رفته وجودی نداشت و زمام امور بدست
کامران بود . در همین سال بلای که سرتاسر مملکت افغانستان ظهور نموده بود هرات
را نیز آرام نگذاشته ووزیر عطامحمد خان را از بین برداشت که بعد از مرگ او
کامران رتبه ومنزلت اورا بیار محمد خان برادر زاده وزیر فقید تفویض نموده و او را
وزیر خویش ساخت در سال ۱۸۲۹ رنجیت سنگ شلیلی بیقرار شد تا «لیلی» اسپ قشنگ
را که بمراتب از «کوهیار » اسپ زیبا واعای که از یار کزانی گرفته بود خوب وبهتر
بو د بدست آورد ، فتح علیشاه ایران میخواست که «لیلی» را ازان خود بسازد و حاضر بود
پنجاه هزار روپیه و يك «جاگیر» بقیمت بیست و پنج هزار روپیه در بدل آن بپردازد
والی یارمحمد خان که زمام اسپ را بدست خویش داشت آن را قبول ننموده ورد کرده
بود . مذاکراتی درباره حیوان مذکور با سردار پشاور شروع گردید که یار محمد خان
اسپ مذکور را مرده قلمداد نمود . البته رنجیت سنگ مرگ اسپ را باور ننموده ودیری
نگذشته بود که از حیات آن مسبوق گرديد لذا نمایندگانی بیار محمد خان فرستاد
تا از و تحریراً وعده دادن اسپ مذکور را بگیرند ووقتی وعدۀ مذکور را گرفت شهزاده
شیر سنگ و جنرال ونتورا را با قوای زیادی فرستاد تا ایفای وعده و اعطايه نموده واسپ را

(۱) موهن لال ، لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۴۸


(١٣٤)
بمظور او بیاورند . (١) درینوقت سید احمدشاه حمله سختی بر پشاور نمود (٢) و در تصرف
قلعه مستحکم هوید، کامیاب گردید . یارمحمد خان عزم کرد که قلعه مذکور را دوباره
بدست آورد ولی متاسفانه در اثر يك حمله ناگهانی در نتیجه اضطراب از محافظین خویش
دور افتاده و بقتل رسید (٣) فیض الله خان یکی از زمینداران خائن پشاوری سید مذکور
را بداخل شهر راه داد که تا چند روز آنرا بتصرف خویش داشت . سرداران بارکزائی
بقندهار گریختند . سید مذاکراتی با آنها نموده و موادی پیش کرد که ایفای آنها را
در دل نداشت و آنها نیز قبول ننمودند . بعد ازان سید احمد شاه مطالبه سه گانه نموده
گفته شد که بعد از آنکه شهر را بگذارد مبلغ يك لك روپیه به نغا پندۀ بپردازند
بطرفداران او که فیض الله خان نیز در جمله آنها شامل بود ضرری نرسانند. و در حمله
بر علیه سکهای کافر با او كمك نمایند . بهر كيف وقتيكه سرداران دوباره داخل پشاور
شدند فیض الله خان ونماینده سید هر دو را بقتل رسانیدند . (٤) در ینوقت جنرال و نتورا
مدافعه پشاور را بدوش گرفته واز رنجیت سنگ خواهش نمود که درباره اقدامات باو
هدایت بدهد . سردار لاهور جنرال مذکور را مجبور ساخت که پشاور را تحت اداره
سلطان محمدخان متصرف شود باین شرط که دلیان راباو بدهد سلطان محمد خان مجبور گردید
که حیوان مذکور را بدهد ولی حکومت پشاور را بدست گرفت (٥) بهر کیف سیداحمدشاه بزودی
برای کشیدن انتقام از سرداران ترتیبات گرفت و باطرفداران یوسف زئی خویش پیش روی
پشاور ظاهر شد ، سلطان محمدخان بمقابله اورفت ولی درهوتی (٦) شکست خورد، و پشاور
(١) پرنسب : کتاب فوق صفحه ١٤٩ - م کریگور : کتاب فوق جلد دوم صفحه ١٩٧
(٢) میسون : کتاب فوق الذكر جلد سوم صفحه ٧٩ -
(٣) هوگ : در زمانه این واقعه که آنرا در سنه ١٨١٣ مینویسد غلط کرده
است دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٥ واقعه مذکور در موضع گنده در سنه ١٨٢٩
واقع شد . افسر قشون سیدعطا اسمعیل بود، و زیاده از شش صد نفر نبود در حالیکه یار محمدخان
سه هزار نفر وشش عدد توپ داشت . دروقت شب ملا اسمعیل اولاً نفری خود رادر دسته های
کوچکی بگرد خیمه دشمن تقسیم نموده و آنها را برحمله امر نمود نفری ریسمان های درازی
بدست گرفته و چراغ های متعدد بوقفه معین بر آن بسته بودند وقتیکه قشون پشاوری چراغ
مذکور را دیدند خیال کردند که عسکر زیادی بطرف آنها می آید و وحشت زده و مضطرب
گردیده رو بفرار نهادند که تعقیب شدند یارمحمد خان زخم برداشته و برحرك قريب دهکده
لاهور جان داد، و در پشاور دفن گردید ( بلیو Bellew ) دی یوسف زئیز صفحه ٨٩
(٤) میگویند اولین ضربه را پیر محمد خان بر فیض الله خان در موقعی که میخواست از
دربار خارج شود حواله نمود ( میسون : جور نیز ان بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب
جلد سوم صفحه ٧٩ -
(٥) پرنسپ ( اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ١٤٩ وم گريگور
دی هستری آف سکهز جلد دوم صفحه - (١٩٧)
(٦) بلیو : دی یوسف زئیز صفحات ٩٠ - ٩١ .


( ١٤٠ )

بدست سید احمد شاه افتاد . (١) ازینرو سلطان محمد خان مجبور شد که از کابل ولاهور
استمداد کند . دوست محمد خان که از وضعیت پشاور هراس داشت نواب جبارخان وحبیب الله
خان را با قوانی که در دست داشتند به آنطرف فرستاد . (٢) رنجیت سنگه نیز که خواهان
نبود پشاور بدست این شخص متعصب و مذهبی بیفتد با قشونی برای کمک یارکبرانی ها آمد .
سید مدکور به تباهی قوای سید تمام جبهه با به قلعه فوند را گذاشته ومجبور شد که عقب بنشیند .
پس ازان نواب جبارخان بیکابل مراجعت نموده و حبیب الله خان در پشاور باقیماند . رنجیت سنگه
نیز بعد از درآوردن حکومت پشاور بدست سلطان محمد خان به لاهور مراجعت نمود . لیکن
سردار نادان با سید جور آمده که او نیز دوباره به پشاور آمده و در طی يك حمله ناگهانی
شهر را متصرف گردید . بهر صورت سلطان محمد خان بشرایط ذیل رضا داده وحكومت
پشاور را بدست گرفت : برای طرفداران سیدمذکور حق عبور از پشاور داده شود ، پول
سید در موقع عبور از ایالت مذکور بدون آنکه کسی به آن غرضدار شود بگذرد ومسایل
قضاوت شرعی از طرف یکی از پیروان سید بعنوان او اداره شود و بالاخره سيد ماهانه
مبلغ سه هزار روپیه از سرداران بگیرد . ولی متاسفانه وقتی سید از پشاور خارج گردید قاضی
ودونفر مولوی های او در اثر يك شورش عمومی بقتل رسیدند . (٣) این مسئله دوست محمد خان
را حق ستاندن جایدادی را که به حبیب الله خان اعطا کرده بود داد . (٤) حبیب الله در پشاور
(١) پرنسیپ : اوریجن آف دی سکه پاوران دی پنجاب صفحه ١٥٠ وم گریگور :
دی هسثری آف دی سکهز جلد دوم صفحه (١٩٨) .
(٢) میسون : جورنیران : بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلدسوم صفحه (٨٠)
قرار اظهارات هوگت وموهن لال حبیب الله خان کابل را گذاشته و در اثر کشف توطه
که با بعضی از خوانین ونقبای کابل راجع به خلع نمودن دوست محمد خان کرده به پشاور
عزیمت نمود (دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٤ ، ولایف آف امير دوست محمد خان
جلد اول صفحه ١٤٧ ) .
(٣) پرنسیپ : اوریجن آف دی سکهز پاوران دی پنجاب صفحه ١٥٠ ، اقتدار سید
روز بروز کاسته میشد یوسف زئیها در اثر بعضی مسایلی که ازو دیدند خصوصا ازدواج
دوشیزه های افغانی را با پیروان خویش که سید کرها جاری میساخت آن را برعلیه او ساخته
و او را از کوهای خویش خارج کردند و او نیز بمناطق کوهی پخکله ودام تور پناه برد لیکن
در سنه ١٨٣١ رنجیت سنگه يك دسته عسکر بمقابل او فرستاده وبعد از يك جنگ مختصر
ولی با مقاومت خوبی عساکر او مغلوب گردیده وخودش نیز در بالاکوت بقتل رسید . (كتاب
فوق وم گریگور دی هستری آف دی سکهز جلد دوم صفحه ١٩٨ و بلیو : د ی یوسف
ز ئز صفحه ٩٣ ) .
(٤) موهن لال : با میسون راجع به مسئله ضبط کردن متعلقات حبیب الله خان موافقت
دارد . سردار پشاور قرار نظریه موهن لال يك منطقه که عایدات سالیانه آن به بیست هزار
روپیه بالغ میشد باو داد (لایف آف امیر دوست محمد خان جلدسوم صفحه ١١٧) لكن
هو گت میگوید که پنجاه هزار روپیه باو قرار گذاشتند (د ی آرمی آ ف د ی اندس
صفحه ٤١٤ ) .


(۱۴۱)
هشت صد نفر سوار زحمت کش و جنگجو داشت که مانند خودش بی سروپا وغیر منظم
بودند چنانچه دکان های شهر را مورد چور وچپاول قرار داده و هنگامۀ برپا کردند که
عموهایش ابداً نمیدانستند با اوچه راهی را پیش گیرند. بالاخره او را بحیله از شهر خارج
نمودند. وقتی حبیب الله خان دانست که آنها نمی خواهند در پشاور باشد بطرف لالیپورا که
در تصرف يك ملك مهمند بنام سعادت خان بود رفت . (۱) در مدت دو سه ماهی که درینجا ماند
بملك مذكور وسکنۀ این منطقه که همۀ آنها را بصورت ناهنجاری تاخت وتاراج نمود خودرا
خوب نشان داد . بعدازان بطرف جلال آباد راهی شد که در اثر ورود او نواب محمد زمان
خان فرار نموده بکابل رفته واز کا کایش معاونت خواست ولی او هیچ نکرد . حبیب الله خان
در جلال آباد در مسکن نواب محمد زمان خان اقامت نگزیده بلکه قلعۀ جهان نمای را که
بمرزا آه جان و زیر او تعلق داشت برای بود و باش خویش انتخاب نموده این قلعه بیشتر از
يك ميل از شهر جلال آباد فاصله داشت . درینجا حبیب الله خان وهمراهان او آنچه از اوضاع
واقدامات سوء بدست شان بود دریغ ننموده و عملی ساختند و بکمال آزادی هرچه دل شان
میخواست میکردند حتی دوست محمد خان نیز از ان ها جلو گیری نمیکرد. زیرا او میخواست
بهاهالی وسکنۀ منطقۀ مذکور اهمیت قشون کشی را که چندی بعد تحت قیادت نواب محمد زمانخان
در ایالت مذکور نموده بفهماند و آن ها را برعلیه او بر افروخته تر بسازد .
محمد زمان خان در مقابل حریف خویش بدون اشکال کامیاب گردید چنانچه پیروان
او را بر شوت راضی ساخت که آقای خود را بگذارند و آمده در خدمت او داخل شدند (۲)
در عین زمان اهالی تگاو شورش نموده و باعث اخلال استراحت کا بلیان گردیدند .
لذا دوست محمد خان عسکری زیاد ترتیب داده و نواب جبار خان را برای قیام امنیت بوادی
تگاب فرستاد . نواب نمی خواست که مقصد خودرا به نیروی شمشیر بدست آورد لذا با
(۱) قرار قطریۀ هوگت پشاور را از سببی گذاشت که سلطان محمد خان اجازه های
را که با و داده شده واپس گرفت (دی آرمی آف دی اندس صفحة ٤١٤) .
(۲) هوگت وضعیت حبیب الله خان را در جلال آباد بصورت دلچسبی بیان میکند . نواب
زمان خان او را پناه گاهی داد و دريك مدت کمی کامیاب گردید که احساسات قبایل پیجر
را افروخته ساخته واز آنها در راه انتقام کشی از سلطان محمد خان قوایی ترتیب دهد . در
عین زمان با عیال برادرش بعشق افتیده و برای آنکه او را از خود بسازد برادرش را زندانی
ساخت . ارتکاب این جرم سنگین طرفداران او را به هم دردی و عطوفت معرضه داشته ونسبت
با و بدبین ساخت چنانچه از و گسسته و از یاری او ابا نمودند . (دی آرمی آف دی اندس صفحات
٤١٤ - ٤١٥) حبیب الله خان بعد از ان دوباره بکابل آمده ولی دوست محمد خان باو بطور
استهزا آمیزی پیش آمد . ازین رو مجبور شد که بخت خود را در قندهار بیازماید و با فامیل
خویش به آنجا رفت . ولی درینجا به بدبختی بیشتری دچار میشد . نداشتن مایحتاج زندگی
و عدم اعتنای کاکاهایش او را بيك نوع اضطراب روحی دچار کرد . هر چند سرداران
برای او مبلغ بیست و پنج هزار روپیه بطور پنشن مقرر نمودند ولی از آنجا به عیسی خیل
قریب دیرۀ غازی خان رفت در آنجا تمام زنها و اطفال خود را بقتل رسانیده و نعش آنهارا
برود اندس انداخت ( موهن لال ، لایف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحة ١٤٧) .


(١٤٢)
ملکان و خوانین باغی داخل مذاکرات شد ولی در اثريك حملة ناگهانی که از طرف
معاذالله خان بزرگتر آنها برا و آورد خیلی مضطرب گردید. وحشت و اضطراب این حمله
بقدری شدید بود که عساکر نواب خود را باخته فرار نمودند و خیمه ها ، آلات لازمه و دو عدد
توپهای شان را بر جا گذاشتند که همۀ آنها بدست باغیان افتاد . (١) این مسئله را دوست
محمد خان درك نمود. وحس کرد اگر تگابی ها بزودی مطیع نشوند وضعیت خیلی خطر ناك
گردیده و از هر طرف باعث ندامت امر میگردد . لذا خودش شخصا با یکدسته عسکر به آنطرف
عزیمت نمود. این عزیمت دوست محمد خان سلطان محمد خان و دیگر برادرانش را بخوف
و هراس دچار نموده و از اقتدار روز افزون این شخص بيمناك ساخت. چنانچه مشوره نموده
و نواب محمد زمان خان را مجبور ساختند که بر علیه دوست محمد خان که حتا بعد از فرونشاندن
آتش بغاوت تگابیها متوجه جلال آباد میشد بجنگد .
در سنه ۱۸۳۱ دوست محمد خان بطرف تگاو رفت. میگویند که نواب جبار خان
که در مقابل معاذالله میدان را باخته بود اکنون با او داخل مذاکرات گر دیده
و او را بر علیه دوست محمد خان بمقاومت تشجیع و تدویر غیب میکرد تا آنکه
برادرش نیز مانند او مغلوب گردیده و منفوریت او تا اندازه غیر محسوس مانده باعث سبب
خجالت نشود (٢) ولی کامیابی کاملی نصیب دوست محمد خان گردید. چنانچه تمام
قلاع و استحکامات باغیان را بخاك هموار نموده و آنها را مجبور ساخت که بکوه ها پناه
ببرند. برادرش امیر محمد خان در قضایای وادی مذکور با و كمك نموده و دوست محمد خان
از گرفتن و تصرف رمۀ بیرون از شمار و حیوانات زیاده ده شبان ثروت هنگفتی بکف
آورد (٣) در اثر ترغیب و ضمات حاجی خان کاکر و دیگران معاذالله خان تسلیم خود را
اظهار و با دوست محمد خان بیعت نمود. توپهائی را که در موقع شکست دادن نواب جبار
متصرف شده بود مسترد نموده و موافقت نمود که یک مقدار گزافی مالیه دهد. چندی بعد برای
ملاقات دوست محمد خان رفت ولی این رفتن بعد از گرفتن ضمانتهای زیاده قیام اعتماد کامل
صورت گرفت. (٤) هنگامیکه دوست محمد خان مصروف فرو نشاندن بغاوت تگاو بود
(١) - موهن لال ، ( لایف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٤٨ ) میسون
( جورنیزان ، بلوچستان ، افغانستان ، ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ۸۱ ) و امیر خان
دلیر آخرین شخصی بود که براسپ خود سوار شد و اگرچه خیلی اصرار کرد که فری
وعسكر او بجنگند کامیاب نشد .
(٢) - بهر کیف طرفداران نواب جبارخان میگویند که مکتائبی که نوشته شده بود
ازو نبود و دشمنان او بنامش جعل کرده بودند .
میسون ، جورنیزان بلوچستان ، افغانستان ( ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ۸۲ ) .
(٣) - موهن لال ( لایف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٥٣ ) .
(٤) - بعد از ملاقات ، دوست محمد خان بهر که معاذالله خان را بکشد وعده انعام
سه هزار روپیه داد. يك نفر مدعی غلط پول مذکور را از دوست محمد خان گرفته و خیلی
خرسند بود که دوست محمد خان به پرسیدن حقیقت عزما و اعتنا نکرد ( میسون ، جورنیزان
بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ۸۲ ) .


(١٤٣)

محمد زمان خان بشدت و سرعت برای جنگ متوقعه با کمال قایش ترتیبات میگرفت. دیوار های
جلال آباد مرمت گردید و آذوقهٔ زیادی برای حفظ ما تقدم از محاصره گرد آوردند.
سرداران پشاور نیز در وادی جلال آباد به یشپلاق به تعجیل تمام حاضر شدند تا با برادرزادهٔ
خود معاونت نمایند. وقتی دوست محمد خان خط سیر خود را بجانب لغمان تعیین نمود بلا شبهه
فتح جلال آباد را در نظر گرفته بود. (١) نواب جبار خان، محمد عثمان خان، پسر
نواب اسد خان و دیگر نجبا و بزرگان به سردار جلال آباد وعدهٔ كمك داده بودند.
دیری نگذشته بود که دوست محمد خان روی صحنه ظاهر شده و نواب محمد زمان خان از دریای
کابل عبور نموده و صرف برای اینکه دشمن او را تعقیب نماید عقب نشست. روز اول
صرف زدوخورد مختصری بوقوع پیوست ولی صبح روز دیگر دوست محمد خان عزم نمود
که حملهٔ شدیدی بکند. بهر کیف چون موقع کار رسید نواب جبار خان رضایت نداده
و دوست محمد خان را مجبور ساخت که با رقبای خویش مذاکراتی بنماید. دوست محمد خان
نیز از متحد شدن قوای پشاور و جلال آباد میترسید، راضی شده و حاضر شد که طرحی
بریزد. ازین رو نواب جبار خان بحیث ثالث بالخیر برای فیصلهٔ امر انتخاب گردید (٢)
ولی اینکار خیلی برای او مشکل تمام میشد. زیرا او نمیخواست با دوست محمد خان ضرری
برساند و در عین حال خواهان بود که نواب محمد زمان خان را از ضرر محفوظ بدارد (٣).
ازینرو قرار داد که محمد زمان خان حکومت جلال آباد را بدست داشته ولی مبلغ چهل هزار
روپیه بدوست محمد خان بپردازد وعساكر کابل و پشاور بما کن خویش مراجعت نمایند.
سرداران پشاور و محمد زمان خان این مصرف را حیف دانسته و از اینکه موقع و فرصتی را
که در آن میتوانند تا اندازهٔ شاه کابل را بشکنانند از دست دادن آن برای ایشان مایه
حسرت است، به فیصلهٔ مذکور قانع نگردیدند. از طرف دیگر دوست محمد خان نیز
غایتاً قانع نبوده و افسوس میکرد که چگونه برادرزاده اش مفت و رایگان از چنگ
او خلاصی یافت. بهر صورت بعد از اظهار تأسف از قشون کشی خویش بطرف جلال آباد
و اقدام بی ضرورت خویش درین باره با برادرش امیر محمد خان وعده کرد که تصرف
آرام و پر سکون نواب محمد زمان خان را در جلال آباد خلل نرساند و اظهار ندامت و وعدهٔ
قرآن در حقیقت صرف برای آن بوده است که شکوك و شبهات برادر زاده اش رفع گردد.

(١) - بهانهٔ حملهٔ دوست محمد خان بر جلال آباد، كمك نکردن برادرزاده اش
زمانخان در مسئلهٔ تگاو بود ( میسون كتاب فوق جلد فوق صفحهٔ ٢٠٦ ).
(٢) - قرار بيكه « میسون » میگوید برای آنکه آنها را بیازماید و قضاوت نماید
اقدام باین کار نمود. جورنیزان : بلوچستان، افغانستان ایخدی پنجاب. ( جلدسوم،
صفحهٔ ٨٣ ) .
(٣) - نواب جبارخان بنواب محمد زمانخان وانمود کرد که آمدن دوست محمدخان برای
حمله نبوده بلکه برای يك ملاقات دوستانه صورت گرفته است ( ميسون کتاب فوق الذکر
جلد سوم صفحهٔ ٨٤ ) .


(١٤٤)
بعد از مراجعت دوست محمدخان بکابل نواب جبارخان از حکومت منطقة غلزائی در اثر
شکی که راجع بتوطئه بر علیه سردار کابل وافشاء آهنگ نهان او بمشوره سرداران پشاوری
تولید شده بود برطرف گردید. و دلیلی که بنواب جبارخان در مسئله برطرفی و معزولیت
پیش شد چنین بود که عده زیادی از اهالی و رعایا از طرز وسلوك ادارة او شکایت نموده اند.
حکومت منطقة مذکور بعدازان به امیرمحمد خان سپرده شد. و تفویض گردید در حالیکه
برای نواب جبارخان يك جیره و معاش معین و کافی در کابل مقرر گردید. تقریباً در حدود
همین وقت واقعة مرگ پردل خان بوقوع پیوست که باعث جمعیت خاطر دوست محمد خان
از پریشانی بزرگی شد. پردل خان بانفوذ ترین و دانشمند ترین برادران قندهاری بود
چنانچه وقایعی که بعد از مرگ او بوقوع پیوسته و اختلالی که در گزارشات و کار وبار
قندهار بعد از مردن او روی کار شد. در این امر بکلی گواه است. بعد از مرگ
پردل خان رعایای قندهاری از استبداد وسوء اداره و اجراآت سرداران باقیمانده بتنگ
آمده و به شاه کابل شکایت نمودند. در جون سنه ۱۸۳۳ اطلاعی بکابل واصل شد که
قصد شاه شجاع پادشاه مخلوع و عزم او را راجع به حمله بقندهار اشعار میداشت. در حقیقت
شاه شجاع خوانین و نجبای سند شمالی را در سکر هزیمت داده (۱) و بشکارپور که در دست
او بود رسیده بود. (۲) مبلغ هنگفتی (۳) از خوانین مذکور گرفته و قشون
زیادی ترتیب داده بود - (٤) سرداران منطقة مذکور بزودی از دوست محمدخان استمداد
کردند ولی در حقیقت خیال داشتند در فاجعه را بيك تير شکار نمایند چنانچه مهردل خان ظاهراً
نزد دوست محمدخان برای استعانت آمده بود ولی در حقیقت امر میخواست او را از کابل بیرون
کرده و شهر را برای حمله سرداران پشاور و جلال آباد خالی بسازد دوست محمدخان بزودی مقاصد
(۱) - قرار نظریة هوگ این واقعه بتاریخ ۹ جنوری سنه ١٨٣٤ واقع شد . میگوید
سندیها ۱۳۷۰ نفر پیاده و سوار تلفات دادند در حالیکه تعداد زیادی هم از طرف شاه
بقتل رسیده و مجروح گردیده بود (دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٧ ) .
(۲) - گفته شده است که شاه شجاع قبل از رفتن به سند بطور خصوصی امرا را تهدید
کرده بود که اگر مطالبة او راجع به دادن شکارپور بصورت فوری پذیرفته نشود (پادشاهی
مسلم خود) را بمعاونین و فادار خویش یعنی برطانویها » نقل خواهد داد. برنس »
( دی وزت تودی کورت آف سند صفحه ١٥١ ) .
(۳) - خوانین دادن مبلغ پنج باهفت لك روپیه را در راه مخارج شاه شجاع به
قشون کشی به افغانستان قبول نمودند تا آنکه با و جنگ نکنند . ( هوگ دی آرمی
آف دی اندس صفحه ٤١٦ ) .
(٤) - ميسون « جو ر نیزان » بلو چستان ، افغا نستان ایند دی پنجاب ( جلد سوم
صفحه ٢٠٤ ) .


(١٤٥)

آنها را دانسته وخامت مسئله را درك نمود، ونيز میدانست که برادران قندهاری او نمیتوانند بدون همراهی ومعاونت اوحمله مهاجمین را رد نموده و بتوانند مدافعه کنند لذا برای عقیم ساختن نقشه های شاه مخلوع ترتیب عسکری گرفت ولی قبلاً مطالبه نمود که بایست سرداران پشاوری از غیاب او استفاده ننمایند : سلطان محمد خان بماما خیل که بطرف جنوب گندمك واقع است پیش رفته وازان جا پسرش را بکابل فرستاد تا در مجلسی که درباره اقدامات بر علیه شاه شجاع منعقد میگردد از طرف او نمایندگی کند
سلطان محمدخان باینصورت میخواست دوست محمدخان را فریب داده و یا وظاهراً میل و خواهش خود را برعلیه اقدامات برضد شاه شجاع اظهار نماید ولی باطناً مقاصد و آمال او در دامان کابل بوده وصرف شکست برادرش را میخواست رفع نماید .
علاوتاً سلطان محمدخان میخواست محمدزمان خان را با نفوذ و اقتداری که داشت نیز با خود همراه بسازد ولی محمدزمان خان پیشنهادات او را قبول ننموده و حتی وقتیکه از ماما خیل بطرف پشاور حین مراجعت خویش در جلال آباد خواست با او ملاقات نماید از دیدن او ابا نمود. ولی با همه دادن پشپلاق را بکاکا های پشاوری خویش قبول نمود تا اگر دوست محمدخان برجلال آباد حمله نماید با او كمك و معاونت نمایند نواب جبار خان و حاجی خان نیز درین دسایس وتوطئه ها حصه گرفتند چنانچه اول الذکر با شاه شجاع روابط ومکاتبه داشت که با وعدۀ استرداد حکومت غلزائی را داده بود نواب جبارخان مشكوك بود که اندام شاه شجاع در اثر تشجیع حکومت برطانوی هند خواهد بود ازینرو از دوست محمدخان خواهش کرد که با شاه مذکور قراری بدهد که بمفاد او تمام شود و کامیابی شاه شجاع را در طی جریانات و گزارشات مذکور حس میکرد. دوست محمد خان ازینهمه تمایل نواب را بطرف شاه شجاع در یافته و میترسید که تغییر اطاعت این شخص سبب جداشدن دیگر خوانین ونجبای او که با او همراه ووفا دار بودند نشود و نواب جبار خان را از فکر اینکه پیش از آنکه جنگ شروع وواقعه به میدان آید مر او در قایم نموده مورد زجر وتوبیخ قرار داد علاوتاً دوست محمدخان خیلی بیقرار بود تا آنکه بداند آیا حقیقتاً حکومت برطانوی با شاه مخلوع معاونت مینماید ویا اینکه مسئله مذکور حقیقت ندارد (۱) ازینرو باسر کلادویه (sir claudewade ) نمایندۀ سیاسی انگلستان

۱- اشارۀ فریزر راجع به این نکته قابل تذکار است : « آنها ( حکومت برطانوی هند) میخواست شاهی درافغانستان باشد که با التمام تابع نظر یات آنها باشد ولی از معاونت علنی با او میترسید لذا گورنر جنرال از طرف سکها وقوای آنها با او كمك نموده که در مقابل وعده گرفتن ایالت پطره داری شاه شجاع رنجیت سنگه حاضر شد که به شهزاده سدوزئی معاونت نماید » (هستری آف دی افغانز صفحه ۲۰۰)


(١٤٦)
در لودهیا نا داخل مکاتبه شد ، جواب سر کردوید باو فهماند که بهیچ صورت حکومت
برطانوی به شاه شجاع در مقابل برادران بار کزائی معاونتی ننموده ونمی نماید واحساسات
برطانیه با حکومت بار کزائی دوستانه است (۱) دوست محمدخان پیغامی برای شاه شجاع
نیز فرستاده و باو خبر داد که خودش باقشون خویش آمده و قراری در حد بین سرداران
قندهار که به مطالبات او گوش نمیدهند، میگذارد.(۲) دوست محمد خان درین موقع خطرناك
ویحرانی محمدزمان را خواست تا با مهردل خان درباره قشون کشی بر علیه شاه شجا ع
مذاکره نماید ولی سردار محتاط جلال آباد اعتماد ننموده از بودن خود در حضور
مهردل خان ترسیده پسرش را فرستاد. این رویه دوست محمدخان را بر افروخته ساخته وعزم
نمود تا برادر زاده اش را سزاد هد، بهر کیف عزم او راجع باین مسئله از خوانین او مخفی
بود ولی وقتی «پیش خانه » خود را از « قلعه قاضی » امر کوچ داده و سپاه سنگ
بطرف شرق کابل و بر سر راه جلال آباد آورد آفتابی شد (۳) نواب جبار خان خیلی
مضطرب گردید ولی از ترس اینکه مبادامشکوك واقع شود خاموش ماند لیکن امیر محمدخان
در مسئله قرار دادیکه در عهد اخلال آسایش محمد زمان خان کرده بودند شريك و از
اظهار عدم رضایت خود راجع به اقدام برادرش خود داری نمود. و با و گفت که از این قشون
کشی منصرف گردیده و در عوض مه لك رویه بگیرد ولی دوست محمدخان از عزمی که
کرده بود باز نگشت . دوست محمد خان در اثر اطلاعی که از قصد غیابکارانه حاجی خان
یافته بود او را بحضور خود خواسته وبعد از آنکه او را متیقن ساخت که بشخص او ضرری
نرسانیده و مال ومنال او را نیز عرضدار نمیشود او را از خدمت خویش معزول نمود ه
واجازه داد که با پیروان خود بهر طرفی (٤) که دلش میخواهد بر ود . ولی در اینجا
امیرمحمدخان در بین درآمده و از حاجی خواهش کرد که داخل خدمت او بشود واومانند
برادر با او رفتار و سلوك خواهد نمود البته واضح است که این مسئله تماماً از طرف
دوست محمدخان و برادرش ترتیب شده بود بعد از ان دوست محمدخان کابل را گذاشته و از راه
خورد کابل وتبزین با قشون خویش به جگدلك آمد . پیش از آنکه از کابل حرکت
نماید پسرش محمد اکرم خان را حکمران کابل و پسر دیگرش محمد اکبر خان را بطرف لغمان
۱- موهن لال، لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ١٥٧-٨) میسون،
(جور نیز ان بلوچستان ،افغانستان ایندذی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۷۰) وفریر (هستری
آف دی افغانز صغحه ۲۰۱)
۲- دوست محمدخان علاوتاً بگلسنان خان هزاره در قره باغ نیز نوشت تا بر علیه
شاه شجاع با او قوه خودرا یکجا کند ولی خان مذکور از او عذر خواسته و به دوست محمدخان
خاطرنشان نموده و رویه جندی قزل او را با هزاره ها با و یاد داد . (موهن لال، لايف.
آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ١٥٩)
۳- میسون ، جورنیزان ابلوچستان افغانستان ایندذی پنجاب جلدسوم صفحه ۲۰۸ )
٤- ازینجا او به پشاور رفت که بخوبی پذیرفته شده و مراتب به مقرر گردیده
سالانه يك عايذ بیست هزار روپیه گرفت (میسون كتاب فوق جلدسوم صفحه ٢١٤ )


(١٤٧)

فرستاد ، ظاهراً این شخص برای جمع آوری پول برای قشون کشی فرستاده شده بود ولی وقتیکه دوست محمد خان با عساکر خویش به جكدلك رسيد محمد اكبر خان با عساكر محمد زمان خان که در دهات وتری که بتصرف آورده بودند تقسیم شده بودند داخل اقدامات شد چنانچه اسب های آنها را گرفته و بعد از خلع سلاح بدون ريختن يك قطره خون آنها را از ولایت مذکور اخراج نمود، بعدازان ببالا باغ که حکومت آن بدست محمده ثمان خان پسر نواب صمدخان فقید بود آمد، هنوز عساکر فیری چند نکرده بودند که محمد عثمان خان از فکر مخالفت با کاکایش منصرف گردیده و از همه عزمی که کرده بود در گذشت و مادرش نزد دوست محمد خان آمده عفو پسرش را خواستار شده و خواهش نمود که شهر را مورد حمله قرار ندهند و (١) این زن سردار را از اطاعت محمد عثمان خان مطمین ساخت و موافقت کرد که در جوار باغ جلال آباد خیمه های او پیوسته و خود را تسلیم نماید، در تمام این وقت نواب زمان خان با فعالیت زیادی برای قوی ساختن خویش کوشیده و مصروف استحکامات و مرمت کاری قلعه جلال آباد بود، علاوتاً بريك تپه کوچکی که مشهور بده کوه بچه است و بطرف جنوب شهر واقع شده است يك دسته عسکر با چند توپ گذاشت، علاوه بر عساکر خویش ایجاری یعنی قشون ملی نیز گرد آورده و از خوانین كزوخان مهمند سعادت خان نيز كمك طلبيد، نظیر مراد علی نماینده سرداران پشاور نیز در جلال آباد بود و او را مجبور میساخت که تا هنگامیکه قوای جدید از پشاور برسد نگذارد دشمن قدمی فراتر بگذارد و نیز او را ترغیب مینمود که قرار وعده که نموده با پست بغیلاق را با آنها بدهد. البته محمد زمان خان جرا ينكه چشم امیدش بسر داران پشاوری باشد ملجایی نداشت. که آنها اگر حقیقتاً جنگی در میان نمیبود بدسایس و توطئه خویش متوسل شده با دوست محمد خان داخل مذاکرات گردیده و مقاصد و آمال او را راجع به جلال آباد عقیم و باطل میساختند .
وقتیکه دوست محمد خان ابجار باغ جلال آباد واصل شد پسرش محمد اکبرخان که از لغمان آمده و محمد عثمان خان باو پیوست، روز دیگر بطرف جلال آباد حرکت نموده و تپه کوه بچه و زیارتهای قریب دیوار غربی شهر را متصرف گردیده و وقت شب عساکر کوهستانی خود را سرنگ نشاندن امر نمود سرنگ بزیر تهداب و به نقطه که تقریباً مقابل قشون واقع شده بود قرار گرفت علی الصباح سرنگ ها را پرانده و عبد الصمد خان

١- با خانم مذکور يك عده اهالی نیز همراه بودند که پیشکش و دیگر اقسام (فواکه و حلويات) بدوست محمد خان تقدیم نمودند خانم مذکور از طرف پسرش وعدۀ آذوقه رسانی را نیز بدوست محمد خان داد (ميسون ؛ جور نیزان بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ۲۱۲)


(١٤٨)
بادستۀ خویش از معبری که (١) احداث شده بود داخل شهر گردید. در این موقع
دوست محمد خان بعضی دسته ها را برای حفاظت مساکن محمد زمان خان و دیگر اعیان فرستاد
تا از چور و چپاول در امان بمانند ولی دیگر اهالی وسکنه را برحم وعطوفت عساکر
خویش گذاشت (۲) بعضی احتیاطات مخصوصه گرفته شد تا کسی به محمد زمان خان و فامیلش
غرض نگرفته (۳) وصدمۀ نرساند ولی رعایا و پیروان او تمام اموال وثروت
خود را باختند يك يا دو روز بعد از گرفتن شهر امیر محمد خان از کابل رسیده
و وقتی بجلال آباد واصل شد با محمد زمان زبان گله کشوده و گفت بی جهت
برعساکر دوست محمد خان که میخواست از جلال آباد گذشته و به پشاور برود تا
مفاهمۀ موفقانه با برادران دسیسه کار ومشكوك خود بنماید. بعد ازان امیر محمد خان
حاكم جلال آباد مقرر گردید. وسالانه يك و جا گیر ديکصد و پنجاه هزار روپیه برای
محمد زمان خان معین گردید اگرچه نواب مذکور اقتدار خود را از دست داده بود
ولی پول و ثروت هنگفتی که قراریکه میگویند باخود داشت در دست او بود .
بعد ازین روز همیشه بمعاونت نواب جبار خان و دیگر نجبای که میانه شان باشاه
کابل خوب نبود برعلیه دوست محمد خان توطئه و دسیسه بازی میکرد. سرداران پشاور
از مدت زیادی باینطرف خواهان بودند که اقتدار وقوه دوست محمد خان را منقرض
بسازند ولی فتح نمایان دوست محمد خان در جلال آباد و گرفتن آن شهر نه تنها پلان
های آنها را برهم زد بلکه روحیات آنها را مغلوب ساخت و آن ها را ازینکه ولایت
خود شان نیز ذایقه همچو پیش آمدی را چشیدنی است بهراس انداخت. در حقیقت
دوست محمد خان در گرفتن پشاور کمتر اشکال پیش رو داشت اگر ستاندن ولایت مذکور
امر مهمی بوده و خصوصاً در اثر اینکه سلطان محمد خان و برادرانش آن را
بعبث يكنوع ولایت باجگزار از طرف رنجیت سنگ در دست داشتند مسئله را تاحدی مشکل
میساخت. در اثر تلقی خیالات و مقاصد دوست محمد خان سرداران پشاور از رنجیت سنگ
استمداد نمودند و ازین رهگذر خبط و اشتباه بزرگی کردند. سکها خواهان بودند که
۱ـ این واقعه در اول ماه رمضان المبارك واقع شد ( میسون : جورنیزان ، بلوچستان ،
افغانستان ، اینددی پنجاب جلد سوم صحفه ٢١٤ )
۲ـ سعادت خان ، خان مهمند، امام وردی و اقا جای دو نفر مرزای جلال آباد محبوس
شدند ولی بزودی رها گردیدند مرزا های مذکور دوباره بدفتر داری مقرر شدند در
حالیکه سعادت با بست دختری بعقد ازدواج یکی از پسران دوست محمد خان در آورد. میسون
(جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صحفه ٢١٥ )
۳ـ میسون، کتاب فوق جلد سوم صحفه ٢١٥ نظر به موهن لال کمی اختلاف دارد
بعد از گرفتن شهر محمد زمانخان در اطاق خانم خویش پناه گزید لیکن با مر پیرش کرها
داخل اطاق گردیده نواب را گرفته و برهنه سر بحضور پدر برد و او محبوسش ساخته
بکابل آورد ليكن يك مبلغ پول کافی برای او مقرر نمود . ( لایف آف امیر دوست محمد خان
جلد اول صفحه ١٥٣)


(١٤٩)

به آنها معاونت نمایند ولی معاونت آنها بعضی خیالات و نقشه های با خود داشت و هری سنگ با قشون خویش از اتك عبور نمود. علاوه تا آمدن حاجی خان که او را به پشاور دعوت کرده بودند تا او را آله سرنگون ساختن و از پا افگندن دوست محمد خان ساخته و در مقابل او استعمال نمایند منتج به چیزی میشد که با مقاصد سكها و مفاد آنها کمتر تماس نداشت چنانچه حاجی خان نائب مقرر گردیده و اصلاحاتی در تشکیلات اداری نمود که من جمله اصلاحات و تبدلات در مسائل عسکری بود. حاجی خان کشیدن افواج شیعه را از قشون لازمی دانسته و آنها را کافر میدانست . این مردم که از غلام خانه قدیم پشاور
باقیمانده بودند هر چند از نقطه نظر تعداد زیاد نبودند ولی دارای قوه و نیروی خوبی بودند و برای اینکه موفقیت خود را حفاظت نموده و حاجی خان را سرنگون بسازند با سکها معاون گردیدند چنانچه یکعده اشخاصی که شیعه نبوده ولی نمیتوانستند بر حاجی خان اعتماد داشته باشند نیز با آنها همراه گردیدند دیوان های مقتدر پشاور نیز با هری سنگ
روابطی داشت و فرصت خوبی برای عمل و آرزوی دیرین شان یعنی الحاق ایالت پشاور را با قلمرو سکه یافتند بعد از آنکه هری سنگ مبلغ وثروتی را که میخواست جمع نماید گرد آورد بسرداران خبر داد که شهزاده نو سنگ Nono Singh نواسه رنجت
سنگ خیلی مشتاق است شهر را ببیند لذا آنها بایست آن را تخلیه نموده و بباغ علیمردان خان بروند و آن را متیقن ساخت که شهزاده بعد از يك گردش و دوره در شهر آن را گذاشته و با قشون خویش از اتک خواهد گذشت (۱) سرداران بمطالبات سکها تن در داده
و وقتیکه قشون آنها بشهر داخل گردید زیر بالاحصار خیمه زد (۲) سرداران دچار وحشت و اضطراب گردیده به تهکال و از آن جا به شیخان رفتند از اینجا بعضی راه کوهات را پیش گرفته و برخی دیگر به خیبر رفتند هیچکسی خبر خود شان را در طی این گذارشات
ملامت ننمود. سلطان محمد خان از اعتمادی که بالای رنجیت سنگ داشت اهالی را از مدافعه شهر جلوگیری نمود. نبی ایکه بهترین حصه سپاهیانش را کشید. ولی در مقابل این
غلطی میتوان گفت که هری سنگ صرف بمر اهی نه هزار نفری که با خود داشت در راه حصول مرام خویش دچار مشکلات زیادی میگشت . در این زمان دوست محمدخان با قشون خویش بطرف قندهار حرکت کرده بود . (۳) وقتی فقند هار و اصل شد میخواست بصورت فوری
(۱) میسون ( جور نیز ان بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صفحات ٢٢٦-٢٢٧).
(۲) مراجعه شود به بیانات راجع به پیشرفت قوای سکه ، ( میسون) کتاب فوق جلد سوم صفحه ۲۲۷-۲۲۸ ۰
(۳) برادرش امیر محمد خان برای اداره کابل گذاشته شد . ( میسون، جور نیزان بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٥٦)


(۱۰۰)
باقشون شاه شجاع داخل اقدامات شود. (۱) مقصد اوازین پالیسی این بود که اگر بعضی از خوانین ونجبای او بطرفداری دشمن تمایل داشته و یا خیال پرورده باشند برای اجرای آن موقع نیافته و بصورت فوری آنها را داخل کار زار بسازد ، زیرا او ازین مسئله خیلی خوف داشت ، دوست محمدخان دسته سواران را به پسرش محمداکبرخان و قشون پیاده را به قیادت عبدالصمدخان (یکی از ایرانیان حادثه جو که در خدمت او داخل شده بود) ودیگر پسران خود سپرده شاه شجاع از دوماه باینطرف شهر را محاصره نموده بود.(۲) وقوای محافظه ومدافع شهر را با کمال دلیری و ثبات با او جنگیده و از دخول او باریگ جلوگیری نموده بود شاه شجاع وقتی از ورود دوست محمدخان اطلاع یافته بعد از مشوره با خوانین خویش فیصله نمود که در بالا گذر (شاید بالا کرز باشد زيرا يك قريه باين نام در نزديك و طرف شرق قندهار ديده می شود مترجم) که بطرف شرق قندهار واقع است خیمه زند، ولی بزودی ازین فکر منصرف گردیده و عباس آباد را برای نصب خیمه های خویش مناسبتر دانست (۲) تا آنکه در موقع مغلوبیت راه فرار او از مصاف باشد لذا قلعه نادرشاه را گذاشته و بعباس آباد رفت (٤) که در آنجا جنگی بوقوع پیوست . دوست محمد خان درین معرکه اولین شخصی بود که شمشیر خویش را از نیام کشیده و براسپ خویش بر آمد لیکن ازین حرکت مقصودی در دل داشت چنانچه بعد از قطع چند قدم راه واپس گشته و دید که آیا عساکر او را تعقیب مینمایند و یا اینکه هنوز هم در جنگ ترددی بدل دارند نمیتوانم بگوئیم که این شخص در اثر این مانوره در سیمای قشون خویش چه خواند ولی اینقدر معلوم است که به پسرش محمد اکبرخان امر داد که بصورت فوری بادسته آموخته و تربیه شده سواران خود بر دشمن حمله نماید. اکنون دیگر جنگ شدیدی بوقوع پیوسته (ه) ودسته پیاده شاه شجاع تحت قیادت مستر کمپبل Mr, campbell طوری که هیچ توقعی نمیرفت

(۱) قرار نظریه فریر شاه شجاع بیست و دو هزار نفر افغان وهندی با خود داشت که اخیر الذکر آن بشيوه عساکر يورویی تعلیم یافته و تربیه شده بودند و از قرار نظام و دسپلین معلوم میشد که برخی از آنها از خدمت کمپنی انگلیس جدا شده باشند .
(۲) (هستری آف دی افغانس صفحه ۲۰۰) جنرال و قوماندان او سمندرخان بود (میسون کتاب - فوق صفحه (٢٦٢)
کهندل در اثر شنیدن پیشرفت شاه شجاع به تعجیل عسکری گرد آورده و تا وادی پشین پیش رفته بود تا از او جلو گیری نماید لیکن در مقابل او شکست خورده و بقندهار عقب نشست . (فریر) کتاب فوق ، صفحه ۲۰۰ )
(۳) شیرازی (تاریخ احمد شاه درانی صفحه ۱۷۱ )
(٤) شیرازی (تاریخ احمد شاه درانی صفحه ۱۷۱ میسون میگوید که بطرف انجام شمالی کوهی که در پای آن شهر كوچك قدیمی حسین خان واقع است حرکت نموده و باغ های متعدد موضع مذکور را اشغال نموده . ( جور قیزان بلوچستان ، افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٦٠ )
(ه) قرار اظهارات «هوك این جنگ بتاریخ دوم ماه جولای سنه ١٨٣٤ به قوع پیوسته دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٦ )


(۱۰۱)
به شجاعت و ثبات زیادی جنگیده و در هزیمت دادن قوای سرداران قند هاری که رفته و بشهر عقب نشستند کامیاب گردیدند . ولی با همه دوست محمد خان هنوز ثابت قدم بود و پسرش محمد اکبر خان بارشادت فوق العاده جنگید و خساره و تلفات زیادی در صفوف دشمن وارد میساخت. دوست محمد خان بحران وضعیت و موقعیت خود را درک نمود ولی عزم کرد که تا نفس آخر بجنگد چنانچه متحدانه با پسر خویش محمد اکبر خان بر شاه شجاع حمله نموده و بعد از مجادله و کشمکش زیادی که درانتون با هم خیلی از نزديك کردند کامیاب گردید که دشمن را مغلوب بسازد . چنانچه در نتیجه قشون شاه شجاع پراگنده گردیده و روبفرار گذاشت . (۱) بهر کیف دسته مستر کیمبیل از همه آخرتر خود را از دست داده و تا وقتی جنگیدند که افسر شان زخم برداشته و دیگر نمی توانست در جنك حصه بگیرد و دوست محمد خان او را اسیر ساخت ولی خیلی بلطف ومرحمت با او سلوك نمود .
عساكر دشمن تمام توپ ها و لوازم و خیمه های خود را بجا گذاشتند که بدست فا تحین افتاد (۲). سرداران قندها ری خیلی شوق داشتند که شاه شجاع را تعقیب نمایند (۳) ولی دوست محمد خان این پیشنهاد را بی ضرورت دانسته رد کرد و گفت که او گرفتاری شهر اده محمد اکبر خان (٤) پسر شا ه ملع خ را بر تعقیب ترجیح میدهد که میخواست برای مقاصد
(۱) از زبان دوست محمد خان میگویند که شاه شجاع در جنگ مذکور چهار هزار نفر و افغانها هفتصد یا هشتصد تن تلفات دادند ولی اگر شاه شجاع میدان را نمیگذاشت فتح از او بود . (هرك . دی آرمی آف دی اندس صفحه ٤١٦) یکی از علل مغلوبیت شاه شجاع تقسیم عسکر او در دو حصه بود که یکی حملات مدافعین و محاصرین شهر را از طرف کهندل خان رده میکردند و حصه دیگر با دوست محمد خان می جنگید فریزر (هستری آف دی افغانز صفحه ۳۱۰)
(۲) میگویند دوست محمد خان بعضی مکتوبی را که مراددۀ خوانین او را با شاه شجاع نشان میداد نیز بدست آورد که خواه جعلی یا حقیقی هر چه بودند مهر بر آنها زده شده بخوانین مذکور نوشته بود که هر معامتی که با شاه شجاع شود حکومت برطانیه قیمت زیادی خواهد گذاشت (موهن لال ، لايف امير دوست محمد خان جلداول صفحات ١٦٢ ١٦٣) ميسون : (جورنیزان بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه (٢٦٣) فريزر کتاب فوق صفحه ۲۰۰ )
(۳) شجاع با قشون خویش نخست به فراه ، و بعد از آن از راه صحرای سیستان و بلوچستان به لودیانه گریخت ( شیرازی ، تاریخ احمد شاه درانی صفحه ۱۷۲ ) . در خلال رفتن او از قندهار به لودیانا وقایع و حوادث زیادی بوقوع پیوست میسون . كتاب فوق الذكر صفحات ٢٦٧ - ٢٧٠) - وفريز مسترى آف دی افغانز صفحات ۲۰۱ - ۲۰۲)
(٤) شهزاده محمد اکبرخان خواهر زاده دوست محمد خان بود و ما درش خواهر سردار مذکور بود .


(١٥٢)

خویش ازوکاو بگیرد اگر چه این فتح بارکزائی نماها دراثر شهامت و فعالیت
دوست محمدخان صورت گرفت ولی باهم برادرانش بطورناشکرانه با او رفتار نموده
وداخل شدن اور ابشهر اجازه ندادند وقبول نکردند شاید از خصلت دسیسه کارانه اومی
ترسیدند ، علاوه خبرا ناخوش مریضی سخت برادرش اورا مضطرب ساخته وچون مقدمات
بی انتظامی در علاقة کوهستان ظهور کرده بود(١) دوست محمدخان به تعجیل بطرف کابل
حرکت کرد . بهر کیف در راه قلوپ غلز آئی ها را بخود کشیده و با آنها ر و ابطی
مستحکم نمود و یاینتقریب پیشنهاد کرده که همشیرة خان غلزائی های توخی را بعقد نکاح
درآورد .
چنانچه خواهش او پذیرفته شده و خانم مذکور را گرفت ، دوست محمدخان وقتی بکابل
رسید که کاراز کار گذشته وبرادرش دقایق آخر زنده گی خودراسپری میکرد وتوانست
که نگاه آخرین مختصرا برای وداع جواب بگوید ، برادرش وقتی میمردواز وغوا هش
نمود که به بعضی قضایای خانگی وامور پول ومسایل نقدی که قابل فروعه بایست تو جه
خوبی بکند (۲) .
دوست محمدخان هنوز ازيك بلا فارغ نشده بود که فتنه دیگری برایش بر خاست رنجیت
سنگ پشاور را فتح نموده واگر جلو گیری از وعمل نمی آمدو بحال خود گذاشته میشد افغانها را
در ایالات دیگر نیز دچار صدمات سخت از پیش روی خمرده می شد که دوست محمدخان خود
را حرکت داده و با شاه شجاع مخالفت نماید به بعد از غلبه رنجیت سنگ سلطان محمدخان کوشش کرد
که اورا به عجز و تسلیم انواع سلوک و رفتار ترغیب نماید که حکومتش رابا و واپس بدهد ولی
ناکام شد. بالا خره چون در میدانهای پشاورنتوانست از پیروان خودچیزی ببیند داخل وادی
جلال آباد گردید. درین موقع پیر محمدخان نیز از راه سفید کوه به کچر آمد سلطان محمدخان
در آن جا با او پیوست ، حاحی خان نیز با پیر محمدخان به کچرهمراه آمده بود از پشاور فتیکه
دوست محمدخان بطرف قندهار بمقابل شاه شجاع مارش نموده این اشخاص در جلال آبادبودند.
وچون یقین کامل داشتند که دوست محمدخان مغلوب میگردد به مجرد یکه (او ازغزنی
گذشت شروع با قدامات نمودند تا ولایت کابل را متصرف شوند امیر محمدخان حکمران
منطقه مذکوردرین وقت سخت مریض اود و امور اداری را بمرزا امام وردی ومرزا آغا جان تفویض
نموده بود لیکن سرداران پشاوری اقتران خودرا بزودی بگرفتن بعضی حصص ولایت مذکور
واداشته و فرستادند که درنتیجه مرزاهای مذکوربقلعه عزیزخان غزائی در بیکی به لغمان رفتند.

١) وقتی قشون دوست محمدخان از غزنی بقندهار میرفت غلام رسول خان پر وانی خود
رااز و جدا ساخته بود . این شخص عقیده داشت که دوست محمدخان مغلوب گردیده اقتدار
وسطوت بارك زائی از بین میرود لذا رفته ودر ایالت اومی باصطلاح وطن خویش مسکن
گزید تا آنکه برای مقادشاه شجاع وقیام نفوذ واقتدار خویش کار کند ، (میسون ،
جورنیزان بلوچستان افغانستا اینمدی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٦٤)
٢) موهن لال ( لایف آف امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ١٦٥ و میسون
جورئیزان بلوچستان افغانستا ن اینمدی پنجاب جلد سوم صفحه ٢٦٦)

عروج بارکزائیها ( ١٠٠٠ جلد) ب محمد صادق ع سید محمد سرور ر حمیدعلی ن رجب علی ١٣ ر٣ ر٣٢


(١٥٣)
ازينرو بر خی از سلطنت کابل بدست سلطان محمد خان و طرفداران او افتاد .
ولی دیری نگذشته که خبر فتح وظفر دوست محمدخان بآنها رسیده وسلطان محمدخان ازروی
مجبوریت فرستادگان خودرا که در بعضی دهات وشهرهای کوچک مختلف برای قیام اقتدار
ونفوذوی پراگنده شده بودند وهدایات اورا تعقیب می نمودند جمع نموده وخواست وبعد
ازان بتقریب فتح دوست محمدخان توپهائی فیر نموده بطرف کابل حرکت کرده بقلعه قاضی رفت
تا آنکه ورود برادرفاتحش راخوش آمدید گفته وازوپذیرائی نماید دوست محمدخان بوضع
ملاطفت با اوپیش آمده وباو گفت که فکردیگرش همانا استرداد حکومت پشاور باوست (١)
ومیخواهد آنرا ازدست سکها بازستاند حاجی خان که باردیگر بادوست محمدخان تماس
پیدا کرده بود مورد عفو او واقع شده وباو اطمنان داد که رویه و سلوك گذشته او را
بخشیده است زیرا درموقع بی اطاعتی دومی ازنزد بیگانه نرفته بـدبار برادر خودش
پیوسته است دوست محمدخان عندالورود خویش بکابل تمام افکار وخیالات خودرا دريك
نقطه جمع نموده ومتوجه جنگ باسکها گردید چنانچه مکتوبی به رنجیت سنگ نوشته واظهار
داشت که بایست پشاور را که بطور خیلی مجملان ازسلطان محمدخان گرفته است دوباره
مسترد نماید .
البته مبادرت به اینچنین يك امر وجه و سرمایه بکار داشت و دوست محمد خان
هیچ نداشت . لذا بایست وسایل و ذرایعی تدارك می شد که يك قوه مقتدر و مساعدی
برای حصول این مقصد مهم تشکیل بدهد نبوغ واستعداد دوست محمدخان این عقده را کشاد
چنانچه عزم نمود که جنگ مذهبی را برعلیه سکها اعلان نماید وباین تقریب تمام خوانین
و ملاها را گرد آورده وبا آنها مشوره کرد . وآنها باو گفتند در صورتیکه اولقب
شاهی نداشته باشد ازروی قوانین شرعی اسلامی جهاد درست نبوده و کسانیکه درین راه
کشته شوند بمرتبه شهادت نمیرسند واینچنین مرگ بهیچ ارزندہ یست با اینهم دوست محمدخان
عقیده داشت که نمیتواند لقب شاهی را اختیار نماید (٢) زیرا از يك طرف قوه واقتداری که
بتواند این خطاب را بان حفظ نماید درخودنمیدید وازطرف دیگر از برادران وخویشاوندان
خویش درین راه اطمینان واعتمادی نداشت ولی میرزا سمع خان وحاجی خان اورامجبور ساختند
که باین کار اقدام نموده ودرین راه گامی بردارد وقتی اجرای مراسم شاه شدن او بعمل میآمد
(١) فریرهستری آف دی افغانز صفحات (٢٠٣ و ٢٠٣ ومسيون) جور نیزان بلوچستان.
افغانستان اینددی پنجاب جلدسوم صفحات ٢٦٦ - ٢٦٧
(٢) مثلا سلطان محمد خان خیلی از شاهی دوست محمد خان رشك ميبرد چنا نچه
این امر را برداشت نکرده و به بهانه اینکه به باجور   رفته ومیرعلم خان را شرکت
درجنگ سكها ترغیب نماید ازشهر بیرون شد (موهن لال لایف آف امیردوست محمدخان
جلداول صفحه ١٦٩ ومسیون جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلدسوم صفحه ٣٠٦)


(١٥٤)
خوشی و فرحتی در شهر دیده نشده و به هیچ تو پی برای بشارت این واقعه آتش زده نشد بوقت شام
دوست محمد خان قریب سیاه سنگ بعید گاه رفت چند نفر از خویشاوندان و وابستگان او در
آنجا گرد آمده بودند که پسر بزرك ميرويس واعظ در راس آنها قرار گرفته بود (۱) و امامت
نمود و بعدازان گیاهی چند را گرفته و در دستار دوست محمد خان گذاشته و بعد از ادای
بعضی کلمات دعائیه بلقب « امیر المومنین » (۲) شاهی او را اعلان نموده بعدازان دوست محمد خان
هجوم زیاد مردمانی را که گردآمده بودند تا گواه شاهی و اعلان سلطنت او باشند مخاطب ساخته
و از عزم خویش بر علیه سکها آگاه گردانید، درین موقع عبد الصمد خان مبلغی را براهالی مذکور
پاشانیده مراجعت نمود .
(۱) میسون جور نیز ان بلوچستان افغانستان اپندی پنجاب جلد سوم صفحه ۳۰۷ نهر کیف
فریر میگوید که میرویس واعظ خودش امامت نمود دی مستری آف دی افغانستان صفحه ۲۰۳
(۲) واید میسون کتاب فوق صفحه ۳۰۷ موهن لال ( لایف آف امیر دوست محمد خان
جلد اول صفحه (١٦٩) قراریکه فریر اظهار میدارد مراسم شاهی هم چنانیکه در موقع جلوس
احمد شاه و جانشینان او صورت گرفته بود اجرا گردیده (کتاب فوق صفحه (۲۰۳)


(١٠٥)

فصل هشتم
علل تهاجمات انگلیس بر هند

اولین کاری که دوست محمد خان بحیث يك امیر به آن اقدام نمود برطرف ساختن حكام و افسرانی بود که بر آنها اعتماد کامل نداشت و پسران خویش را بجای آنها مقرر نمود (١) بعد از ان امر کرد که سکه را بنام او ضرب بزنند . (٢) مهمترین نقطه نظر او درین وقت قراریکه قبلا دیدیم جنگ برعلیه سکها بود ، و برای اینکار پول بیکار داشت و بایست وسایط و ذرایعی برای بدست آوردن آن فراهم مینمود . در مرحله نخست دوست محمد خان خیال میکرد که مسلمانها از نقطه نظر تقدس مذهبی بجهاد علاقه خواهند داشت و باثبات وایمان در راه این مقصد خواهند جنگید ولی بعدها مایوس گردیده و دانست که این مردم طلا و ثروت شان را بیشتر از مذهب و دین اهمیت میدهند لذا امیر دوست محمد خان خواست به وسایل غصب خود را صاحب پول بسازد ، ملای بزرگ خان ملاخان در اثر مشوره برای پیشبرد این مسئله نصی از قرآن را سند ساخته و از روی آن غصب مال کفار را در صورتیکه برعلیه کفار استعمال شود مشروع قرارداد ، دوست محمد خان از مسئله خیلی خرسند گردیده و از قلق و اضطرابی که داشت وارسته و امر صادر کرد که قرار آن ثروت تاجران هند و خصوصاً هندوان شکارپوری را گرفته و تمول هنگفت (٣) آنها را بكف آورند ، چنانچه شکارپوریها را توقیف و محبوس نمود و بدست حاجی خان سپرد که تا زمان تادیه مبلغ سه لك (٤) روپیه نزد او زندانی باشند ولی بالاخره در عوض موافقت بدادن مبلغی کمی بیشتر از دو لك روپیه رها شدند مامورین دیگری اعزام شدند تا در هر گوشه و کنار مملکت هندوهای متمول را پیدا نموده و برای جنگ پول جمع کنند مثلا شمس الدین خان پسر امیر محمد خان به غزنی، محمد عثمان خان به بالا باغ و

(١) ـ فریزر ، هستری آف دی افغاننز صفحه ٢٠٢ .
(٢) ـ بحث های طویلی راجع بیافتن يك نبشته مناسب برای مهر رسمی امیر و مسکوکاتی که ضرب زده میشد در بین میرزا های دانشمند دایر شد تا بالاخره میرزا سمیع اتفاقاً کامیاب گردیده و چیزی یافت که دیگران را قانع ساخت ( میسون ، جورنیز ان بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣١٠ ) ـ مسکوكات طلائی زیاد ضرب زده نشد و يك مقدار زیاد مسکوکات نقره و مس ضرب زده شد . يك مسكوك نقره دوازده شاهی قیمت داشت و یا پنج پنس مسی مبادله میشد (موهن لال ، لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٧٢ ) .
(٣) ـ موهن لال ، ( لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٧٠ ) .
(٤) ـ میسون، (جورنیز آن بلو چستان، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحات ٣١١ و ٣١٣،)


(١٥٦)
محمد اکبر خان به جلال آباد فرستاده شدند (١) چندین نفر از سرداران که زمام این امر به آنها سپرده شده بود موقع را از دست نداده و خود را نیز در سودای این معامله شريك ساختند.
حاجی خان صاحب جایدا دی در لغمان گردید و محمد عثمان خان که بغزنی رفته بود امیر را به چالاکی و حیل فریب داده و تمام ثروت گرد آورده را با خود نگاه داشت (۲)
بهر کیف امیر عزم نداشت که عصب پول و ثروت هندوان ابدی باشد بلکه بدل داشت که وقتی مملکت آرام و دارای ثروتی شود و خزینۀ کابل معمور گردد قروض مذکور را تادیه و پول مغصوبه را مسترد نماید نهایت خیال کرد که تنها رعایای هندوی اسیر ذایقۀ این کار را چشیدند بلکه از تاجران متمول مسلمان وعلاوتاً اشخاصی که با امیر علاقۀ ندا شتند نیز مطالبه نمود که سهم خود را در دادن پول بگیرند حتی بلکه در صورت انکار و نه دادن به غصب ثروت آنها متابعت شد (۳) خانم های خودش نیز مجبور گردیدند كه يك حصه از جواهرات قیمتی خویش را بدهند (٤) علاوه بر توسل بذرایع فوق امیر برای دو سال جز یه را نیز بر هندوهای تمام مملکت تحمیل نموده و محصولا ت بندی زیادی در کابل بار کرد (٥) بالاخره مبلغ پنج لک روپیه جمع گردید که از جمله دو لك آن در راه لوازمات ابتدائی قشون صرف گردید لذا وقتی قشون از کابل بطرف جلال آباد حرکت نمود امیر سه لك

(١)- موهن، (کتاب وجلد فوق صفحه ١٧١ ) .
(۲) - هندوهارا گرفته پول زیادی از ایشان ستانیده و بعدها آنها را محبوس ساخت وقتی که امیر بطرف مشرقی میرفت و در سر راه از بالا باغ عبور مینمود بار گفته شد که تاجران در اثر تکالیف و زحماتی که بران ها تحمل شد به سفید کوه پناه گزین شده اند بهر کیف بمرور زمان اصل حقیقت راجعه بایشان برای امیر واضح گردیده و فرستاد تا آنها را بحضور او احضار نمایند ولی پولی را که از آنها گرفته بودند نتوانست از محمد عثمان خان بگیرد ولی اینقدر شد که برادر زاده اش را مجبور ساخت که بهند و های مذکور از پولی که از ان ها گرفته است سند بدهد و به آنها وعده داد که وجه شان را مسترد خواهد کرد . میسون : (کتاب فوق جلد سوم صفحه ٣١٢)
(۳) - بهترین مثال اینگونه گرفتن پول مثال سبز علی تاجر است که ازو مبلغ سی هزار روپیه مطالبه نمودند و او از تادیه پول انکار نموده ، و حاضر گردید که به سخت ترین مشقات آماده شود او را محبوس ساخته و بهزار نوع تکالیف دچار ساخته بعضی اوقات رانهای او را داغ دادند و گاهی با انگشتان او فتیله پنبه که در تیل فرو برده بودند بسته و مانند مشعلی افروخته تا بالاخره در طی زحمات وارده جان داد ولی وقتی خویشاوندان او میخواستند نعش او را ببرند در بدل مجبور شدند که پول بپردازند. موهن لال ( لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ١٧١ - ١٧٢ ) .
(٤) - برای بعضی ها اندك تهدید كافی بود که به مطالبات او تن بدهند بعضی ها بطلاق زنهای شان تهدید شدند . ( جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣١٤ مولفه میسون ) .
(٥) - کتاب فوق .


(١٠٧)
روپیه با خود داشت امیر دوست محمد خودش در اواخر ماه فروری سنه ١٨٣٥ (١) از
پایتخت خویش حرکت نمود وقتی بجلال آباد واصل شد به ترتیبات عسکری در مقابل جنگ
پر پلان های مرزا سمیع خان با او مصروف و بشدت مشغول احشا بود بهر کیف در عین زمان
امید فتح و کامیابی درین اقدام بزرگ از و سلب شده و پاس او بدرجهٔ رسیده بود که
اگر اندك فرصتی میدید و یا کوچکترین بهانه برای او ساخته می شد با کمال مسرت
او سر بکابل مراجعت مینمود مکاتیبی چند برای کپتان وید و حکومت برطانوی هند (٢) نوشته
و بشدت جواب آنرا انتظار می کشید . بالاخره جوابی از گورنر جنرال رسیده ولی
محتویات آن تسلی بخش چه که خیلی دور از تسلی بود . انگلیس در مقابل
معاونت با دوست محمد خان در مقابل سکها مطالبه نمود . که روابط قریبی با او
و برادرانش داشته و بتوانند مفاد تجارتی خود را با همدیگر تبادل
نمایند. (٣) دوست محمدخان بتاریخ پنجم ماه اپریل سنه ١٨٣٥ از جلال آباد حرکت نموده
و برفتار آزادانه به باصول رسید تعجیل نمی کرد و امید داشت اگر پیش نهادات
صلح آمیزی از طرف رنجیت سنگ برایش برسد.
وقتی از ترتیبات جنگ مذهبی دوست محمد خان وحملهٔ او به پشاور خبر رسید
رنجیت سنگ داکتر هاران را در باجور نزدسلطان محمدخان فرستاد تا او را بر علیه
برادرش تحريك نموده و به پیوستن به سکها ترغیب کند . (٤) داکترهاران بدون
اشکال در مرام خویش کامیاب گردیده وسردار را با خود هم فکر ساخت در اینستکه
معلوم می شود پیر محمدخان نیز خیلی شوق داشت که با سلطان محمدخان در باجور یکجا
شود واغلباً تاخیر در حرکت او از جلال آباد نیز بنا برهمین فکر صورت گرفت . امیر
با اینکه نقشه هایش را بهمین جور توقع داشت و با اینکه کسی از عزم او باو خبر داده بود
چندتنی برسر راه او گماشت تا او را بپاصول بیاورند. پیرمحمدخان چون دانست که پرده
از روی کار برداشته شده و پلان های او برهم خورده است اطاعت خودرا به امیر دوست محمد
خان ۔ تاکیداً اظهار و تائید نموده قسم خورد که با سلطان محمدخان رابطه نداشته باشد .
(١) ۔ میسون (جورنیز ان بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣١٤ ) .
(٢) ۔ نه تنها مداخله برطانیه را در حاصل کردن پشاور خواهان شد بلکه حتی
در صورتیکه انگلیس با او معاونت ننماید به جستجوی يك قوۀ رقیب دیگر برای حصول
مقصد خویش تهدیدی نشان داد : میسون ( کتاب فوق جلدسوم صفحات ٣٣٠-٣٣٢) .
(٣) کتاب فوق جلد سوم صفحات ٣٢٨-٣٣٢ کننگهم (دی هستری آف دی سکهز ص ٢١٤
(٤) کننگهم (دی هستری آف دی سکهز صفحات ٢١٤-٢١٥) وقتی که هنوز قشون
افغانی در پشاور خیمه زده بود مکتوبی از سلطان محمدخان رسیده و در آن نوشته بود که
داکتر هاران را بقتل رسانیده است. این خبری که بعدها غلط ثابت شد باعث مسرت
دوست محمدخان واطرافیان او گردید. بصحت معلوم نیست که ایا مکتوب مذکور را راستی
سلطان محمدخان فرستاده بود یا نی میسون جورنیزان بلوچستان افغانستان ایند دی
پنجاب جلدسوم صفحه (٣٣٦)


(١٥٨)

دوست محمد خان از پشاور نواب جبار خان را فرستاد که به جمرود رفته و سلطان محمد خان را بطرفداری افغانها ترغیب نموده و با او بتوافق بیاید که دوست محمد خان موضع مذکور را فرودگاه دیگری برای عساکر خویش تعیین نموده بود مراجعت نماید، دیری نگذشته بود که نواب جبار خان با سلطان محمد خان و داکتر هارلان بدکه مراجعت نمودند (١) امیر داکتر مذکور را به اینکه در کار و بار بارکزائی ها مداخله نموده و میخواهد در بین او و برادرش سلطان محمد خان نفاق بیندازد متهم ساخت داکتر هارلان غضب دوست محمد خان را درك کرد و از سلامت خویش بهراس افتاده لازم دانست که قرآنی نزد او فرستاده و او را بسوگند و وعده های دروغی فریب بدهد. و از کامیابی که درین راه نصیب او شده و اجازه یافت که بدون ضرری از سرحد بگذرد خیلی از قسمت و طالع خوب خویش راضی بود چنانچه قرار اجازه مذکور رفته و به خیمه سکها پیوست (٢) بعد ازان اردوی افغانی از دکه حرکت نموده داخل میدان پشاور گردیده و به شیخان سید که در آن جا فرود آمد. وقتی از خیبر میگذشتند چند نفر خوانین پشاور که در حکومت سکها دارای موقعیت های پر منفعتی بودند با امیر پیوسته و خود را از مسلمین جدی معرفی نموده باین تقریب از شرکت و همراهی سکها در جنگ نامذهبی نفرت نشان دادند. رنجیت سنگ که توقع نداشت افغانها در منطقه پشاور داخل شوند تا کنون بفراغت و آسایش در شرق اتک بود و چندان توجهی به امور نشان نمیداد تا آنکه مجبور شد که بسرعت بطرف شیخان حرکت و پیشرفت نماید. و بمحلیائی که در پشاور بودند احکام صادر نمود که دشمن را تا موقع رسیدن او مانع شده و از او جلو گیری نمایند و در عین زمان بفکر طرح مذاکرات با امیر داخل اقدام گردید. امیر نواب جبار خان و آغا حسین را از طرف خود بحیث نماینده فرستاده و به آخر الذکر سپرد که پیوسته بایست نگران نواب باشد زیرا که بر او اعتماد کامل نداشت و آغا حسین در این اقتدار چهار هزار روپیه از سکها دریافت تا امیر را بمراجعت کابل تشویق نماید (٣) بهر کیف سلطان محمد خان برای جلو گیری از مناقشه به خیمه سکها رفته و چندین روزی با آنها مانده ورود رنجیت سنگ را انتظار میکشید برای آنکه تا وقت آمدن او حادثه بمیدان نیاید این شخص کوشش کرد که از دوست محمد خان وعده حکومت پشاور را بعد از گرفتن و رهانیدن آن از دست سکها بهر طوریکه باشد حاصل نماید ولی ناکام

(١) سلطان محمد خان علاوه بر اینکه يك دسته عسکر از خود هم داشت يك تعداد کافی باجوری ها هم با او بودند که سر کرده آن امیر خان پسر کاکای میر علم خان بود. بهر کیف امیر خان خیلی محتاط بوده و بر دوست محمد خان اعتماد کاملی نداشت .
ميسون، کتاب فوق جلد سوم صفحه (٣٣٧)
٢- موهن لال (لایف آف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ١٧٣ - ١٧٤
ميسون (جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٣٧ )
٣- مسيون، (جورنیز ان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٣٨ ) قرار اظهار موهن لال صرف موافقت نموده که جنگ را متارکه بخشد .


(١٥٩)

گردید (١) بعدها از برادرش مطالبه نمود که حکومت جلال آباد را باو واگذارد که درین مقصد نیز کامیاب نگردید ازینرو دیگر از اطاعت و طرفداری برادرش صرف نظر نموده ومفاد خویش را جستجو میکرد و او با هر وسیله خوب یا بدی که با او درین راه کمک کند متوسل شود و از هر که و هر چه بتواند مقصد خود را حاصل نماید برای او فرقی نداشت.

دوست محمدخان از ترس اینکه مبادا دسیسه برادرش در خیمه دشمن باعث تباهی او نگردد مخفیانه بغازی های خویش امر داد که بر کفار حمله نمایند و البته درین زد و خورد بیشتر امید میرفت که برادرش ضایع شده و از بین برود، در نتیجه این ترغیب و تشجیع چندین حمله بر خیمه سکها صورت گرفت که بجز دو حمله که تا حدی سکها را صدمه رسانیده و غازیها سرهای آنها را با چیزی مال غنیمت با خود آوردند حملات دیگر چندان موثر واقع نشد ناگفته نماند که سکها قرار اوامر رنجیت سنگ درین وقت مجبور بودند صرف از خود مدافعه نمایند، پیر محمد خان این اقدام امیر را خوب ندیده و در موقعی در حضورش خنجر خویش را کشیده و او را به انتخاب خویش تهدید نموده اظهار داشت که نمیتواند این پستی را که امیر در مقابل برادرش مرتکب شده است برداشت نماید و بدوست محمد خان خاطر نشان نمود که این اقدام او به نقض عهد و قرار که جنگ حکمفرمای سکها را بر افروخته و بکیفر آن سر برادرش را از تن جدا خواهد نمود ولی امیر در جواب اظهار داشت که او نمیتواند حسیات عساکر خود را که خیلی نسبت بکفار متعصب هستند جلو گیری نماید و بهانه کرد که بآنها امر بدهد که معاهده متارکه را نگاه داشته و حمله نه نمایند ولی باهم بغازیان اصرار می کرد که حملات خود را بر سکها قطع ننموده و تا میتوانند توپها و خلجات طلائی آنها را بدست بیاورد (٢) قرار عادت هر روز یکدسته پیش قراول بفر کردگی یکی از نجبا و خوانین فرستاده میشد وقتی نوبت به پیر محمد خان رسید دسته خویش حمله نمود والی دوست محمد خان درین موقع چنان يك نمایشی بدشمن داد که منجر زدوخورد خیلی مدهشی گردید و صرف در اثر شجاعت و دلیری بی نظیر پیر محمد خان بود که او را از تباهی و بربادی نجات داد، امیر ازین کامیابی شایان در زدوخورد مذکور با و تبريك گفت ولی پیر محمد خان از کلمات زشت و الفاظ شنیعه که بر علیه رویه شرارت آمیز امیر بدهانش آمد جلوگیری ننموده و طوری آنها را ادا میکرد که دوست محمدخان بخوبی می شنید (٣) در عین زمان دوست محمد خان مضطرب گردیده

١- امیر خیال داشت که پشاور را به پسر خود بدهد ( محمد اکبر خان ) میسون ( کتاب فوق صفحه ٣٣٩ )
(٢) میسون، (جورنیزان بلوچستان، افغانستان، اپندی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٤٠)
(٣) موهن لال (لایف امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ١٧٦) و میسون، ( کتاب فوق جلد سوم صفحه ٣٤٠ )


(١٦٠)
و نمیدانست چکاری باید بکند ، بالاخره مرزا سمیع ، حاجی خان (١) ومحمد افضل خان
پسرش با و گفتند که تدابیر حربی اتخاذ و برای جنگ تدارک نما بد چند نفر خوا نین
دیگر نیز بهمین نظریه مایل بودند ، عبدالصمد خان نیز که افسر فوج پیا ده بود
طالب جنگ بود ادعا میکرد که میتواند با تمام قوای سکها بمیدان بر آمده و ام ـ او
نیبل جنرال سکه را دستگیر نماید (٢) ولی نواب جبار خان امیر را طو ر دیگر توصیه
نموده و طاقت و نیروی دشمن را با و خاطر نشان نمود چنانچه امیر نیز بنظرية او تمایل
نشان داده بفکر اورا تعقیب نمود که نتیجه وخیم آن را اکنون خواهیم دید . دیری
نگذشته بود که رنجیت سنگ به خیمه سکها واصل شده فرود آمد و در اثر ور ود او ـ
پیروانش دل گرفته و آرام گردیدند. درین موقع قشون سکها در اطراف دهکدۀ بو دانی
پراکنده شده بودولی بدون آنکه خیمه را که با فغانها خیلی نزدیک بود حرکت بدهند .
باین ترتیب رنجیت سنگ پلان هایش را تاسیس نموده و تمام اردوی خویش را دوباره
جمع نموده ترتیب داد (٣) درعین زمان سلطان محمدخان، فقیر عزیز الدین و داکتر هاران
را نزد دشمن فرستاد تا دوست محمدخان را بمراجعت بکابل وادارند. وقتیکه دوست محمدخان
هنوز مشغول مذا کره ومفاهمه بود و با فرستاد گان رنجیت سنگ صحبت داشت به اضطراب
ووحشت زیادی دانست که خیمه او را محاصره کرده اند . درین جا بیقین دانست که رنجیت
سنگ عزم نموده است مسئله را به فعالیت و جدیت خاتمه بخشیده فراری بگذا رد واو
بنفسه مجبور است فیصله نماید که کدام يك از دوراه جنگ و عقب نشینی را اختیار
کند، وقتی بفکر جنگ می افتاد کمتر امید کامیابی میدید بلکه توپها و دیگر لوازمات
عسکری او تماما ً بدست دشمن افتاده و دیگر برای همیشه قوای او مضمحل گردیده، واقعیت و منزلت
او بحیث امیر افغا نستان در خطر میافتاد، دوست محمد خان در این نقطۀ بحرانی
کامیاب شد که با مرزا سمیع خان مشوره نموده و از دیگر مشا و رین خویش رای بگیرد
که در نتیجه یکی از آنها نقشۀ سنجید که اگر بعزم واحتیاطی آن را پیش میبردند امید
میتوانست حسب خواهش بمرام خویشتن کامیاب گر دد .
قرار این تصویب بایست فرستادگان سکه یعنی داکتر هارلن و فقیر عز یز الدین را امیر
(١) این شخص پیشنهاد کرد که دسته سواران را حلقه نموده و رنجیت سنگ را
در بین اتك و پشاور گیر کنند میسون (کتاب فوق جلد سوم صفحه ٣٤٠)
٢ عبدالصمدخان میگفت که امـ اونیبل را دستگیر نموده رویش را سیاه ساخته و بر نره
خـ سوار نموده در کوچه های کابل تشهیر مینماید ( میسون، جور نیزان بلو چستان ،
افغانستان ا پنددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٤١)
٣ عسکر خویش را بشکل نیم دائرة ترتیب داده تا آنکه بتواند خیمه های افغانی
را احاطه کند. قوا در پنج حصه تقسیم شده بود که در جلو آن توپخانه قرار گرفته بود
درعقب توپخانه پیاده که سی و پنج هزار نفر می شد و بعد ازان دسته های مختلفه سوا ره
را ترتیب داده بودند، (میسون ، کتاب فوق جلدسوم صفحه ٣٤١ ــ ٣٤٢)

عروج باز نژادتیها (١٠٠٠) پ محمدصادق ح نماینده مذ کور، پاینده محمداخان محمدهاشم ٩_٥_٣٢


(١٦١)

با خویش بکابل می برد (١) بهر کیف برای اینکه تا اندازه بتعهدات وقوانین بین المللی تحقیر ی
نکرده باشند تصویب شد که سلطان محمد خان را نیز در جر گه مذ کور ایلچیا ن سکها
شريك سازند . از اینر و امیر، سلطان محمد خان را خواسته و بعد از تبادل يك سلسله تبسم
وقر آن برای اختفای راز او، ازعزم خویش آگاه ساخته اطلاع داد ، و با و خاطر نشان
نمودند که چون اشخاص مذكور با او آمده اند برای مفاد امیر وطرفداران ا و سهل تر
ومناسب تر است که او آنها را با خود ببرد . سلطان محمدخان فوراً حس کرد که مقصد
امیر ازین کار تباهی اوست بدون انکه شهرت ونام خود را بخطری مواجه بسا زد .
سردار مخلوع يك ورظاهراً با وساخته ووعده داد که در امر مذ کور با او شر کت نماید. (٢)
امیر بخیال اینکه مقصد ش حاصل و آرزویش بر آورده شده است فقیر عزیز الدین
ودا کتر هار لن را بحضور خود طلبیده و با آنها رفتار بدی نموده فحش و ناسزا گفت بعد از ان با آنها
گفت که میخواهدفرستادگان رنجیت سنگ را بقسم یر غمل با خود نگه دارد تا آنکه جواب
موادی که پیشنهاد شده است رسیده وقبول گردد . این مواد دادن نصف ایالت پشاور رابه
سلطان محمدخان برادر دوست محمدخان و پرداختن چند لك روپيه را بعنوان نعل بندی
از رنجیت سنگ تحمیل می نمود که (٣) در حقیقت مخارج قشون کشی او را بایست می
پرداخت . فقیر درین جا اصرار نموده واظهار داشت که برای این مطلب ضرور است که
خودش با همراهان خویش مراجعت نموده ومسایل را بگوش آقای خویش برساند ولی
دوست محمدخان آنرا قبول ننموده گفت كه يك پرزه كاغذ ويك مكتوب می تواند مشکل را حل نماید .
بعد ازان که فقیر استناد نمود که این چنین رویه با ایلچیان خلاف مقررات بین المللی است
ولی امیر در جواب او گفت که سکها کافر بوده و هم چنانیکه خود آنها حلف وقسم را میشکنند
بایست با آنها طور دیگری معامله نمود. بعد ازان ایلچیان مذکور به سلطان محمد خان
سپرده شده واخيرا الذکر چون مقصد سوء برادرش را بر علیه خود درك نموده بود بعزت
تمام ایشان را به خیمۀ خود رهنمائی نموده وبطور نا گهانی آنها را به میچی فرستاد، زیرا
سلطان محمدخان در این موقع میخواست فرصتی را که بدست آورده است رایگان از کف
نداده و اعتماد رنجیت سنگ را جلب نماید (٤) .
(١) میسون، میگوید که میگفتند ، سردار معمر سکه نمی توانست بدون فقیر مذکور
زنده بماند زیرا فقیر عزیزالدین بحیث طبیب او کار نموده مشروبات او را برایش تهیه
مینمود وخیلی طرف احتیاج او بود(جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم
صفحات ٣٤٢ - ٣٤٣)
(٢) هر چند سلطان محمدخان بقر آن قسم خورده بود که در پلان امیر با او شريك باشد
ولی همه آن سوگند ها را ناخورده پنداشته وبفكر گزارشاتی که تحت آن سو گند خورده
بود افتاد. (ميسون جورنیزان بلوچستان ، افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفحه ٣٤٣)
(٣) كتاب فوق صفحه ٣٤٥ .
٤ـ ميسون ، (جورنیزان بلوچستان، افغانستان اینددی پنجاب صفحات ٣٤٤-٣٤٥ )


(١٦٢)
دوست محمد خان اکنون میخواست بطور منظم عقب نشیند ولی حصه اکثر بازار فتونی
او را غازی ها چور کردند ، وقتی شب بكلی تاريك شده بود به حصص مرتفع چفاری
در خیبر رسید درینجا بود که آواز شليك توپهای سکه که از اثر گریختن عساکر افغانی
فاتحانه آتش زدند بگوش او رسید ولی امیر خود را بگولی که به سکها زده وا یلچیان
او شاجا را گرفته بود خود را تسلی میداد، البته واضح است که دوست محمد خان در این موقع
گمان میکرد که فرستادگان رنجیت سنگ بدست سلطان محمد خان اسیر است در عین زمان
راه خود را بجانب شیخان پیش گرفته و وقتی به جلال آباد واصل شد از خبری که برایش
رسید خیلی متحیر گردیده و دانست که نقشه او راجع بگرفتن ایلچیان سکه برهم خورده
و دیگر نمیتواند به آنها برسد (۱) امیر و وزیرش میرزا سمیع خان ازین عمل خیانتکارانه
خیلی متغیر گردیده (۲) و از برهم خوردن تمام نیات و آرزوی های خویش فوق العاده متأثر شدند.
بعد ازان امیر دوست محمد خان امرداد تا قشون او در جلال آباد گرد آمده و تمرکز نمایند
و یکدسته سوار را پیشتر از خود بسرع بن فرستاد سپاهیان او درین جا محافظین را
بصووت نا گهانی گرفته اسلحه ، اسپ ها و قورخانه ایشان را غارت نمودند (۳) امیر دیگر
نمیتوانست افواج خود را اداره نماید لذا شباشب بطرف کابل حرکت نموده و وقتی
بشهر رسید در اثر خجالت و انفعال دروازه های بالاحصار را بروی خود بسته و برای سه
چهار روز احدی را اجازه ملاقات نمیداد. میرزا سمیع خان وزیر او نیز در اقامتگاه خویشتن
مانده در اثر غضب و قهر زیادی قلعدان خویش را شکسته و تکه تکه نمود و درعین
حال دوست محمد خان را برای آنکه در مسایل حربی و سیاسی او گوش نداده است و حرف
او را پیروی ننموده است بشدت ملامت مینمود (٤)
بعد از آمدن امیر دوست محمد خان رنجیت سنگ بلا فاصله امر داد که در موضع اراک قدیمی
قلعه بزرگ و مستحکمی تعمیر نمایند که اجرای این امر از طرف سردار هری
سنگ و دیگر افسران او بشدت و تعجیل و سرگرمی زیادی بمیدان عمل گذاشته شد. سکها
برای حفاظت منطقه مذکور قلعه های دیگر نیز تعمیر نمودند. رنجیت سنگ موقعیت خود
را در پشاور استحکام بخشیده و منطقه هموار دمن را بجانب غرب اندس که تا اکنون
۱- ایلچیان مذکور را بشدت زیاد جستجو کردند ولی در یافتن آنها کامیاب نگردیدند
تا آنیکه مکتوبی از سلطان محمد خان واصل گردیده و یا فحش و ناسزای زیادی امیر
را بحمله تهدید نموده بود مطالبه نموده بود که بایست فوراً توپها و تفنگ های سلطان
محمد خان را که از و گرفته بود واپس بدهد . ( موهن لال ، لایف آف امیر دوست
محمد خان جلد اول صحفه ۱۸۰ )
۲- سلطان دريك مکتوبی که به برادریش پیر محمد خان نوشته بود اشعار میدارد
که او میجیور شد در اثر خبری که برایش رسید و فرار آن دوست محمد خان عزم داشت او را
کور بسازد دیگر یزد میسون، جورنیز ان بلوچستان افغانستان ایندی پنجاب جلد سوم صحفه ٣٤٦)
۳- میسون ، جورنیزان بلوچستان، افغانستان ، ایندی پنجاب جلد سوم صحفه ٣٤٧ )
٤- كتاب فوق .


(١٦٣)

صرف از طرف نمايندگان سکه اداره می شد اکنون حقیقتا از طرف قوای سکه اشغال
نموده و نفوذ خویش را تا سرحدات آخرین توسعه بخشید : رنجیت سنگ برای مدت چند
هفته در پشاور مانده عبد الغیاث خان پسر نواب جبار خان و دیگر اشخاص مهم و برجسته
منطقه مذکور احترامات خویش را به او تقدیم داشتند اگرچه «جاگیر» های بزرگی به
سلطان محمد خان و برادرانش اعطا نمود ولی ادارۀ امور عسکری وملکی صوبه ها وا یالت
را بدست یکی از افسران که از لاهور مقرر نموده بود سپرد (۱)
دوست محمد خان هنگامیکه بکابل مراجعت نمود امور آنجا را خیلی درهم وبرهم یافت
اشخاص کمتر به او وقع گذاشته و از احترام و عزت او کاسته بود بی انظمی و غارتگری زیاد
حکمفرما بود. (۲)
امیر عقیده داشت که علت اینهمه گزارشات سؤ واسباب مهم آن برادران وخبث او ندان
او میباشند که پیوسته و تا اکنون کوشش دارند اقتدار او را سلب نموده و او را از پای فگند
بهر کیف بزرگترین امریکه در پیش داشت تهیه لوازم عساکر خودش ویک تعداد زیاد
پیروان سلطان محمد خان که بترك پشاور مجبور گردیده و اکنون وسائل معاش خود را
از وی قواستند بود، رویهمرفته گذارشات مذکوردوست محمد خان را مجبور گردانید که
از برادران فتنه وی خویش استشاره و استمداد نماید چنانچه آنها نیز ملارشید آخند زاده
را بحیث نماینده خویش نزد او فرستادند. این شخص اگرچه ظاهراً فرستاده شده بود
تا بدرد امیر خورده واز دستگیری و یا و معاونت نماید ولی از روی حقیقت باو سپرده بودند
که حتی المقدور مقاصد و نیات دوست محمدخان را برهم زده و اقدامات او را عقیم بسازد
از اینر و اولین کاری که امیر کرد کم ساختن عده پیروان ونفری او بود که برای آنکه
نه عساکر خودش و نه نوواردانی که از پشاور آمده بودند برنجند تصویب نمود که برخی از آنها
و بعضی از اینها را بیرون کرده و از هر دو دسته اشخاص عمده وکار کنی انتخاب نموده
نگهدارد .(۳) وعلاوتاً از نجبای خویش مطالبه نمود که بدوستان وخویشاوندان
شان که از پشاور آورده شده بودند اعانه داده و خیراتی بدهند. این مطالبه هنگامه
برپا نمود که حاجی خان با زبان تند و درشتی که داشت بیشتر در آن حصه گرفت
(٤) بهر كيف مسئله مذکور انعکاس بدی کرده و در نتيجه يك نوع حرکت و هیجان

۱- کننگهم :( هیستری آف دی سکه «صفحه ۲۱۰) هاوان: (اندیا ایند افغانستان
صفحات ١٣٤و ١٥٨) فرير میگوید که سلطان محمد خان حاکم روهتاس مقرر گردید.
(هستری آف دی افغانز صفحه ۲۳۰)
٢- واید میسون جورنیر ان بلوچستان افغانستان ایند دی پنجاب جلد سوم صفحه ۳۵۰)
(۳) بهر كيف موهن لال : میگوید که از درك تقلیل نفری قدیمی وا عانه برای
نوواردان پشاوری آذوقه وما يحتاج شان را تهیه نمود. (لایف آف امیر دوست محمدخان)
(جلد اول صفه ١٣٤)
(٤) حاجی خان میگفت که بزرگت ترین علت ناکامی قشون در مقابل سکهها عدم
اعتماد امیر بر خویشاوندان او بود که هر چه را به پسران خود می سپرد
(میسون، جورنیزان بلوچستان افغانستان اینددی پنجاب جلد سوم صفه ٣٥٢)