عروج بارکزائی
تالیف :
ادوارد الیس پرنس

مترجم
محمد عثمان صدقی


عروج بارکزائی
انجمن تاریخ افغانستان
تالیف :
ادوارد الایس پریس
ترجمه :
عبدالرحمن پژواک محمد عثمان صدقی


[BLANK PAGE]


نمره نشرات « ۲۸ »

انجمن تاریخ افغانستان

عروج بارکزائی

مؤلف

ادوارد الایس پیرس

مترجم

عبدالرحمن پژواك          محمد عثمان صدقی

تاریخ طبع ۱۳۳۳ شمسی          تعداد طبع « ۱۰۰۰ » جلد

مطبعه عمومی کابل


عروج بارك زائی ها

در گفتار اول کتاب «رجال ورویداد های تاریخی» تحت عنوان «همكاری ورقابت
سدوزائی وبارك زائی وصفت متقابله آنها» از آغازسلطنت اعلیحضرت احمدشاه با با تا اقتدار
یافتن سردار دوست محمدخان بحیث امیر کابل اتفاق نظر ، دوام همکاری ،ظهور مخالفت
جریان رقابت و نفاق، ضعف شهزادگان سدوزائی، نفوذ سرداران بارک زائی و بالاخره موفقیت
بارك زائی ها در احراز اقتدار كامل واشغال تخت سلطنت شرح یافته است .

در حقیقت امر دوعشیرهٔ بزرگ افغانی سدوزائی وبارك زائی كه بصفت درانی وابدالی
هردويك بدنهٔ واحد بودند از روز تاج پوشی موسس سلاله سدوزائی طوری به همکاری
وحسن تفاهم آغاز کردند كه تقریباً در مرورنیم قرن امور سلطنت دريك دودمان وشغل
مقام وزارت در دودمان دیگر تقرر داشت، این وضع در جریان سلطنت اعلیحضرت احمدشاه
وپسرش تیمورشاه ، نواسه اش زمانشاه دوام داشت،درسال 1214 هجری قمری دراثر
يك اشتباه وسوء تفاهمی که بعمل آمددسته‌ای از بزرگان قومی منجمله سردار پاینده خان
بقتل رسید و این پیش آمد نا گوار درزی در روابط با همی دو دود مان بزرگ
افغانی تولید کرد .

با اینکه واقعه بزرگ وخلیج جدائی عمیق بودسر دار فتح خان بزرگترين برادران بارك زائی
درحاليكه با زمانشاه وبرادرعینی اوشاه شجاع نزديك شده نمیتوانست کوشش بلیغ بخرج
داد تا باشاه محمودسدوزائی معاضدت خویش وبرادران وخاندان خود را ادامه بدهد .
با این روش معقول باززمینه برای نزديك شدن و همكاری میان سدوزائی‌ها وبارك زائی‌ها مساعد
شده میرفت ولی متاسفانه در سال (1234) دراثر کورساختن وقتل وزیر خيرانده یش رابطه
دودودمان مذکور منقلب شد .

اشتباه زمانشاه وشهزاده کامران وشاه محمود، سدوزائی ها را به محرومیت وافغانستان را
به دورهٔ فترت تاریخی مواجه ساخت و در جریان نیمه اول قرن 19 وضعی پیش آمد


ب
که در طی آن به تدریج سدوزائی‌ها ضعیف و بارک‌زائی‌ها قوی شده رفتند تا به اوج اقتدار
رسیدند. عروج بارک‌زائی در حقیقت شرح مبارزه نهانی و رقابت‌های خاندانی است که
متأسفانه بعد از سال ١٢١٤ بین دو دودمان افغانی تولید شد و با وارد کردن صدمه‌های
بزرگ به ارکان یکدیگر مملکت را در یک موقع بسیار حساس که سروکلهٔ استعمار از
کرانه‌های خارج مملکت نمودار شده بود بی‌نهایت خساره‌مند ساخت. عروج
بارک‌زائی یک دوره فتور تاریخ معاصر افغانستان است که متأسفانه با
مشغول شدن شاهزادگان و سرداران به حساب‌های شخصی و رقابت‌های خاندانی و رنجش‌های
خصوصی امپراتوری وسیعی که مؤسس سلاله سدوزائی اعلیحضرت احمدشاه بابای
درانی به ارث گذاشته بود در اثر نقشه‌های استعمار پارچه‌پارچه و چپ‌وجپ از دست ما رفت.
تاریخ اگر درس و انتباه است کتاب عروج بارک‌زائی که شرح این دورهٔ فترت
است ممثل اعلای آنست که اینک به دسترس خوانندگان گرامی گذاشته میشود.
مؤلف و مدون این اثر «ادوارد الامیس پیوکر» یک نفر از محققین معاصر انگلیسی
است که چندین سال قبل آنرا بحیث مونوگراف خویش نوشته و برای ملاحظه به انجمن
تاریخ افغانستان فرستاد. چون مؤلف در نگارش این اثر رنج بسیار برده و مآخذ
متعددی را از نظر گذرانیده و بی‌طرفانه قضاوت‌هائی کرده است انجمن تاریخ ترجمهٔ
آنرا مفید دانسته ذریعه دو نفر از همکاران سابق «دو تن» از نویسندگان برجسته شاغلی
عبدالرحمن پژواک و شاغلی محمد عثمان صدقی به ترجمهٔ آن اقدام کرد و اینک امروز نتیجه
زحمات ایشان را به جامعه تقدیم میکند.
احمد علی کهزاد
١٩ سرطان ١٣٣٢


گفتار مؤلف
این «تیز» را که بعد از تتبع صحیح راجع به عصر پر غوغای تاریخ افغان بوجود آمده
میتوان ادعا کرد که نخستین اثریست درارائه ترقی تدریجی بارکزائیها . گفتم اثریست
که بعد از تتبع صحیح بوجود آمده زیرا مؤلف کوشش کرده تا اثری تقدیم نماید که يك
نظر ثاقبی بالای این عصر پرواقعه باشد نه تنها همان توضیحات را که ازین و از آن سیاحین
متعدد ، سفرا، افسرهای عسکری که مستقیماً به این مملکت سرو کار داشته اند یافته شده دوباره
تذکر نماید، بلکه کوشش کرده که در اسباب و علل آن مداقه نموده حقیقت این ضدیتها
و جنجالها را با منابع مختلف آن بدست آورد. این کار باعث رنج بیشمار شد. زیرا در اکثر
احوال واقعاتی که بدست آمده به تسلسل تاریخی نی بلکه بصورت نامرتب و نامنتظم بوده مؤلف
خوشبخت است که از تاریخ احمد شاه درانی اثر سید حسین شیرازی که ترجمه کتاب اردو
موسوم به واقعات درانی تالیف عبدالرحمن است استشاره جسته نخست این اثر را باکتاب
مذکور مقابله نمود، استفاده کرده است چه کتاب مذکور روی بسائی نکات تاريك و مشكوك
آن روشنی افگنده. دیگر کتابی که مؤلف این اثر را با آن سر داده تاریخ احمد شاه درانی
مؤلف منشی عبدالکریم است.
درین تیز بیشتر سعی شده که نشان بدهد چسان درین عصر پر هرج و مرج تاریخ
افغانستان اقتدار و قوای سلطنتی یکبار در بین حکمرواى کابل و حکمرانان دیگر در
حصه های مختلف امپراطوری مانند هرات، قندهار، پشاور منقسم گردیده رفته تمرکز
پیدا کرد تا اینکه دوست محمد خان بر تخت قرار گرفت و این حکمفرمای کابل توانست
که همه اقتدار حکمرانان را در دست خود بگیرد.
بالاخره این تیز تطور تدریجی افغانستان امروز را با اوضاع سرحدات جغرافی آن بیان
کرده نشان میدهد که چسان مناطق شرقی امپراطوری از زیر قیمومیت افغان خارج شد. در حالیکه
ملوك الطوایفی صفحات شمال آهسته آهسته ولی یقینی زیر تاثیر حکمفرمای کابل آمده
بالاخره بدست دوست محمد خان کبیر باین سلطنت الحاق یافت منطقه غربی مملکت یعنی
هرات را امیر موصوف چیزی قبل از مرگ خود فتح نمود. این شکل آخرین افغانستان در فصلی
ذکر یافته ولی بواسطه ملحقه ئی که باعث ارتباط دارد و زیادت تاثرات وفتح بارکزائی
و سلطه آن را درین مملکت تا بمعراج قوت و اقتدار سلطنت امیر دوست محمد خان تصویر
می نماید . همچنین بهمین علت واقعاتی که باحمله انگلیس ها ارتباط دارد خیلی مختصر
در فصل نهم بحث گردیده و نشان داده شده است که چسان برای انگریزها قطعی شد
که دوباره امیر بارکزائی را برتخت کابل بنشانند . چه مشار الیه از توطئه ایشان سر
پیچید و رد کرد وایشان او را بیرون کرده بردند . لهذا این تیز ازین نقاط نظر شعاع زیادی
بر فصل سر گذشت ها و تاریخ افغانستان یعنی مملکتی که خیلی کم باین دنیای وسیع معرفی شده
است می اندازد مؤلف در روش تحریر این تیز كمبرج هستری آف اندیا را پیشوا قرارداده است.


( ۳ )
ترجمه فاضلی پژواك :

فصل اول

نیاکان سرداران بارکزائی

سرداران بارکزائی اولاد «بارك» نبیره «ابدال» مؤسس قبیله ابدالی هستند .
«حاجی جمال خان» «جده دوست محمدخان» پسره یوسف» ابن «یا رو» ابن «محد»
ابن «عمرخان» ابن «خضرخان» ابن «اسمعیل» ابن «يك» ابن «دارو» ابن «صیقل»
پسر «بارك» است (۱) ولی حقیقت روابط خویشاوندی «بارك» با «ابدال» درست
معلوم نیست قراریکه مهن لال می‌نویسد «بارك» پسردوم ابدال بوده ودو پسر دیگر
او «فوفل» و(الکو) می‌باشند (۲) «فریر» که نظریۀ «عبدالله خان» درانی را که در
یکی ازرساله های این مصنف افغانی ازنظر گذرانیده است میگوید که «ابدال» صرف
يك پسر بنام «ترین» داشته است که «زيرك» و «پنجو» او لاد او می باشند قرار
نظریۀ عبدالله خان سرقبیلة فوفلزائی پاپوپازائی، بار کزائی، والکوزائی (۳) باز مانده
زيرك هستند باين تقریب «بارك» پسر «زيرك» نواده ترین ، نوادۀ ابدال است .
سدوزائیها را عبدالله خان شعبۀ پوپلزائی ها میداند ازینجا پنج قبیله بو جود آمد که
درین عهد تعداد نورزا ئیها زیاد است
وقتی احمدشاه سدوزائی لقب «در ـ دران »یادر ـ دوران» را گرفت سلطنت او بنام
امپراطوری درانی و اقوام اوبنام درانی یادشده ابدالیها باسقوط شاه شجاع بهمین اسم
شناخته میشدند . امیرعبدالرحمن خان دعوی میکند احمدشاه سدوزائی وامیردوست محمدخان
بار کزائی به يك نقطه رسیده سد و«بارك»پسران این دو خاندان شاهی باهم بـ ر ا در
بودند «٤» بـاهم نمیتوانیم این دعوی را باینقدر زودی قبول کنیم ، قــرار نظریــه
عبدالله خان اگر ترین پدر سدوباشد اللا بارك کاکای سدو میشود .
بهر كيفيه فرير می نویسد که احمد از خاندان سدوبوده وسدو باشصت نفر بار شاه عباس
بحيث سفیر فرستاده شده بود وحاجی جمال خان بارکزائی از محمد باز مانـده است (٥)
پس ازينقرار سدو ومحمد باهم معاصر بوده اند ولی قراریکه مهن اظهار میدا رد محمد
هفت پشت از بارك (٦) دور افتاده است خلاصه اینکه برادری بار ك وسدو با مکان امکان

(۱) مهن لال، حیات امیردوست محمدخان Eife of Amur Dost Mohd. Khao صفحة۳
(۲) Ibid صفحه ۱
(۳) فریره «تاریخ افغانها» صفحات ۸ ـ ۰۹
(٤) شرح حیات امیر عبدالرحمن II صفحه ٢١٥
(٥) فرير «تاریخ افغانها» صفحه ۶۸
(٦) مهن لال «حیات امیر دوست محمد خان» I صفحه ٤


(۴)
پذیر میشود . بهر کیف خالی از دلچسپی نیست که حاجی جمال خان محمدزائی و محمدزائی
شعبۀ بارکزائی است .
وقتا فریـر بافغانستان رفته بود قبیلۀ محمدزائی بیش از چهار یا پنج هزار خانه نبود
حالانـکه قوای عمومـی بار کزائی بین چهل و پنـج و پنجاه و پنج هزار خانه بالغ میشـد (۱)
حاجی جمال خان در دورۀ سلطنت احـمدشاه درانـی نفوذ و اقتدار زیـادی پیـدا کـرد و در حقیـقت
احمد خان سدوزائی در سایۀ او پادشاهی انـتخاب کـردیـد . واقـعـات و گـذارشات ایـن واقعهٔ
مهم که در تاریخ افغانستـان مقـام بـزرگی را احـراز کـرده است و مساعی و اقـدامات حاجی
جمال خان و دیـگر بار کزائـی هـا قسـمت هـر گـونه بحـث طویـل و یاد داشت را دارد .
نادرشاه ایرانی تقریباً بر تمام افغـانستان مسلط گشـته و از اسـتعداد سیاسـی که داشـت
وسلـوك آزادی بخـشی کـه بـا افغـانها و قـوانین قـومـی آنـهـا میـکرد در حـدود شـانـزده هـزار
سوار دریـن مملـکت مهیـا کـرده بـود ادارهٔ ایـن سـواران بدسـت ده نـفر بزر گـان قـومــی
که هشت کس از آنها ابدالی و دو نفر غلزائی بود ، سـپرده شـده بود که در راس همه آنها
نور محمد خان علـی زائی قـرار میـگرفت . احمـد شاه بیکـنیك ایـن سواران افغـانی با نـدازهٔ
فرحنـاك و مقتدر شـده بود کـه او بـه آنـها رعـیت حـکمر انان خویـش تـرجیح میداد ایـن مسـئـله
تـاحـدی زیـادت کرد که بـالاخر ایـرانیـها از قـرب اقـاعنه در بـار شاه خویـش حسـد میـبـردند .
بالاخر وقـتـی نادرشاه در ۱۷۴۷ از بیـن رفـت ایـرانیـها مـوقـع رامـناسـب دیـده بـر افـواج
افغانی حمـلـه نـمودنـد ، افغانـها نـیـز بمالـعۀ مـدافـعه کـرده و بـرای آنـکه اقـتدار خـارجـی هـا
را در مملـکت شـان منقـطع سـازند بـا آنـها در آویخـتنـد . در میـان سـردار هـائی که در قشون ایـران
خدمت میـکردنـد یـکی احمدخـان سـدوزائـی بـود کـه نفـوذ و متـانـت او بیـشـتر از دیـگر ان بـود .
این سـردارهـا افغانی را که حکومت ایـران در بیـن شـان انـداختـه و نـمی گذاشـت با هم اتـحاد
و دوسـتـی داشتـه باشـنـد حـس کرده و وقـتـی به مملـکت خویش مراجـعت نمـود نـد عـهد کـردند
تا بعد از آن باهـم متفق و هـمدسـت شـده و خویـشـان را از در اسـارت بیـگانـان بیـرون آورده
اسـتقلال و مسـایل سیاسـی را بـدسـت خـود اداره نمـاینـد . بعـد از یـکـمـاه او اسـتـن اداری
مؤ سسـی تشـکیل داده و اداره امـور را مکـفـ گرفتند .
اجتمـاع سـردار هـا در مقـبره شـیـر سـرخ سـابـا در قـریـه نادر آبـاد نزدیك قندهار صـورت
گـرفـت . بعـد از مذا کرات زیـادی تصویب شد که بـایسـت شخصـی را بعنـوان حـکمر ان عمـو مـی
انتـخاب کرد که مملـکت بتواند در سایـه اجر آت بـه صلـح و امـنیـت کـاملـه زیست نمـایـنـد .
قبل از آنـکه شخصـی انتـخـاب شـود چـنـدین بـار مـجالـس تشـکل و مـذا کرات تـکرار شد زیـرا
هـر قبیلـه میـخواسـت نمـایـندۀ او بـر تخـت شـاهی جلوس نـماید و الـبتـه خـالی از دلـچسـپی نیـسـت بـالاخر
چنگـونـه یك نفر را منتخب نـمـودنـد .
احـمد خـان سـدوزائی بعنـوان نمـاینـدۀ قبیـلـۀ خویـش در مشـت مجلـس از اجتماعات فـوق الذکر
حاضـر بـوده و طـوریکه از تجـربـیات خویـش پـند گـرفتـه بـود بحـرف دیـگـران گـو ش داده
و هیچ اظهـار رای نـمیکـرد تا بـالاخره درویـشی بـنـام صـابـرشـاه کـه خـدمتـگزار و با صطلاح مـجـاور

(۱) فریر تاریـخ افغـانـها HistoryOf The Afghans صفـحه ۱۸۷


( ۱۰ )

زیارت بود برخاسته و چون اوضاع و اطوار احمد خان را بدقت مراقبت نموده بود گفت
که خداوند احمد خان را که از بزرگترین و نجیب ترین اقوام وخاندان های افغانیست
برای حکمرانی وشاهی شما خلق کرده است و اگر شما بخواهید با پلان ایزدی مخالفت ورزید
البته اوتعالی نیز بغضب وقهر خویش بشما نازل خواهد فرمود .
وبعد از آن از خوشه های گندم که در یکی از کشت زارهای مجاور بود دسته تشکیل داده
و آن را بر سر احمدخان گذاشته گفت ( اینست تاج شاهی تو ) درینوقت حاجی جمال خان
که پیشتر امید این انتخاب را بـدل می پرورانید برخاسته و دست بیعت خویش را جانب
احمدخان دراز نموده و تمام قبیلة خویش را برای امداد او مهیا ساخت (۱) دیگر سرداران
افغانی نیز رویة او را تعقیب نموده و با احمد خان بایع شدند (۲) تصور دیگری که در بارة
انتخاب احمدخان میشود اینست که سرداران قومی او را صاحب قبیلة كوچك و كمزور
افاغنه یعنی سدوزائی دانسته و طمع او را در مقامی برای و صوابدید آنها عمل نماید آسانتر
یافتند تا اینکه یکی از دشمن صاحب قوم را وقتی اگر خواهند از پا در آورند اسفا
کمزوری ذات سدوزائی ها برای تمام اقوام ابدالی و علی الخصوص بارکزائی که بیشتر
متعصب بودند بهانه ئی ساخته و اسباب میلان آنها را برای انتخاب احمدخان تهیه نمود .
در اینکه احمدشاه ازین سرداران برای الشکر گذار بوده و با نها احترام میکرد
هیچ جای شک نیست و در تمام امور مهمه مملکتی مشوره آنها را خواسته و از تصویب آنها
جز بدلیل سر نمیگشد و نیز تمام وعده های را که با نها میداد بموقع ایفا می نمود ، البته
اینهم واضح است که بیشتر خصو صیات او با حاجی جمال خان بود ، با وجود این تمام
اختیارات را بدست خود گرفته و خزائن مملکتی را بشخصه تصاحب نموده بود که در جمله
آن کوه نور مشهور که آنرا از ندر شاه بدست آورده واو را در عـــوة
واقتدار بر ابدالیها كمك ميكرد نیز در دست داشت . در هزار سوار همواره در تحت اثر
انضباط بود و محل اعتماد او قرار گرفته بود ، در مدت بیست سال سلطنت خویش سرحدات
مملکت افغانستان را در جنوب تا ستلج و ملتان و آنسوی دریای بزرگ تا مرو رسانید.
احمدشاه در سال ۱۷۷۳ در شهر جدید قندهار که در زمان حیاتش پایتخت تمام افغانستان
بود وفات نمود . (۳) بعد از مدت کمی حاجی جمال خان نیز با و پیوسته و چهار پسر بنام
رحیم داد خان ـ پاینده خان ـ هارون خان ـ بهادر خان از او باز ماند ، پسر دومی او
پاینده خان پدر همان دسته سرداران متعددیست که از ضعف بازمانده گان و جانشینان
اولاد احمد شاه استفاده کرده و رول های مهمی را بازی کردند پاینده خان شخصاً
خدمات بزرگی به تیمور شاه پسر و جانشین احمدشاه درانی و پسر تیمور شاه بنام زمان
نمود چنانچه زمان شاه در حقیقت بقوة و مدد او بر تخت شاهی جلوس نمود .
در فصل های آینده وقتیکه شرح وقایع زمان تیمور شاه و زمان شاه و میدهیم البته ذکری
از خدمات قابل تقدیر و تمجید این شخص خواهد نمود .

(۱) .cf. Ma. Mune افغانستان صفحه ٤٧ ، مكمون اشتباه کرده است که میگوید
سرفراز خان که نام اصلی او پاینده محمد خان بود باحمدخان مدد کرد زیرا پاینده خان
در زمان جانشین احمدشاه تیمور شاه روی کار آمد .
(۲) cf فریزر ـ تاریخ افغانهاء صفحات ٩ ـ ٦٧
(۳) فارستر . « سفر از بنگال تا انگلند ، II صفحه 33

غزنی باج گذار اش (۱۰۰۰) ب سردار محمد ع سید سرور و عبدالغنی ن رجب علی یوم ٢ م روز ٣ م *


(٦)

فصل دوم

سلطنت تیمور شاه

بعد از احمد شاه درانی وزیر شاه ولیخان پسرش را بنام سلیمان شاه بر تخت شاهی
نشانید ولی وقتی تیمور شاه پسر بزرگ احمد شاه درانی بقندهار رسید سلیمان شاه تاج
وتخت را باو واگذاشت (۱) تیمورشاه رحیمداد خان پسر اولین حاجی جمال خان را بعنوان
سردار بارکزائی مقرر نموده ومقام ومنزلت پدرش را باو تفویض نمود لیکن رویة خود
غرضانه وعدم لیاقت این شخص اقوام افغانی را ازو منزجر ساخت تا آن که بالاخره از
دادن مالیات باو ابا کرده واز اوامرش سر کشیدند. در جمله شکایت های زیادی که نسبت
باو بحضور شاه رسید یکی این بود که رحیمداد خان شخصی ممسکی بوده به تنهایی غذا
میخورد وابداً کسی برسفرة اوغذا تناول نکرده است. تیمور شاه عرض اقوام بارکزائی
را بسمع قبول شنیده رحیمداد خان را ازشغل سابقهاش منفک ودفاتر شاهی را باو سپرد(٢)
و پسر دوم حاجی جمال خان یعنی پاینده خان را بجایش مقرر نمود. (٣) پاینده ازلیاقت
وسلوک خوبی که داشت نه تنها اهالی را گرانیدة خود ساخت بلکه ازخدمت و راستکاری
خویشتن را محبوب تیمور شاه گردانید. اولین مسئله که تیمورشاه را نسبت به پاینده خان
خوش بین ساخت فتح وفرو نشانیدن انقلاب درانی ها بود که وزیر شاه و لیخان آن را
تحریک می کرد. درانی ها از قندهار حرکت کرده و داخل کابل گردیدند و تیمور شاه
بدون اشکال درتسخیر این شهر کامیاب گردیده وسرداران متعددی را اعدام کرد.
درین وقت درانی ها دعوی تاج وتخت را به عبد اللطیف خان کاکای احمد شاه تکلیف
کردند که او نیز آن را قبول نموده با شصت هزار سوار بطرف کابل روان گردید.
تیمور شاه درین موقع صرف شش هزار سوار داشت که آن هم بین دوپسرش تقسیم شده بود.
ولی چون بمقابله شتافت بخت با او مساعدت کرده محراب خان ، دلدار خان ، پاینده خان

(۱) عبدالکریم - « تاریخ احمدشاه درانی » فصل ٢٨ ، تاریخ اشیای مرکزی ،
بوکری ( بخاری Boukhary ) صفحه ٢٤
(٢) رحیمداد خان وقتی مرد هشت پسر داشت : عبدل خان - عبدالمجید عبد الکبیر -
عبدالسلام - عبد الحکیم - عبدالحمید - عبدالله وعبدالواجد خان - مهن لال -
( لایف آف امیر دوست محمد خان ) ١ . صفحه ١٢
(٣) مسکمن پاینده خان را بزرگترین پسران حاجی جمال خان میداند ( افغانستان
صفحه ٨٧ ) ولی نظریه او غلط است .


( ۷ )
ازصف مقابل بمدد اوشتافتند (۱) بعداز مبارزه شدیدی عبد الطیف خان دستگیر شده واز
دوچشم محروم گردید پاینده خان بعزت ومنزلت زیادی لقب سرفراز خان گرفت ودلدار خان
اسبق زئی به مدد خان ملقب گردید. تیمور شاه برای آن که غضب خودرا به درانی ها
خاطر نشان نماید قاضی فیض الله خان را رتبه وزارت بخشید . (۲)
بعدازان مددخان برای سرکوبی اسد خان والی کشمير فرستاده شد پاینده خان برای
آنکه قرب او بیشتر گردد کنایه یی را بچشم سردیده با جنرال مذکور همراه رفت .
هرچند پاینده خان ومدد خان در جنگ با والی کشمیر مغلوب شدند باهم پاینده خان
طوری جنگید که هنگام مراجعت بکابل مدد خان را نزد شاه ازو خیلی توصیف نمود .
درنتیجه تیمورشاه امر جمع آوری مالیه شال و کویته را باوتفویض نمود که علاوه برمنافع
مملکتی باعث خورسندی اهالی نیز بود ، شهرت لیاقت و کفایت پاینده خان بزودی
در اکناف مملکت منتشر گردید و خدمات پی در پی او باعث ترقی وقرب بیشترش در نظر
شاه شد تا آنکه بیرق غلزائی ها نیز باداره او سپرده شد واجازه یافت که نزديك تخت شاهی
مقام خویش را انتخاب نماید (۳). بعدازین پاینده خان بمقابل شهزاده عباس پسر تیمورشاه
که بواسطهٔ مدد کاری ارسلان خان مهمند قوهٔ فراهم آورده و خیال انقلاب و جنگ
بمقابل پدرش افتاده بود شتافت . پاینده بعبث جیش بزرگی بدون تردد خودرا بدریائی
که بین او ودشمن حایل بود افگنده وعسکرش نیز بشهامت فوق العاده اورا تعقیب نموده
بدون خساره بساحل برآمده به لال پور رسید . ارسلان درخود قوهٔ مدافعه ومقابله ندیده
فرار کرد وپاینده خان فاتحانه مراجعت نمود . (٤)
بالاخره ارسلان خان نیز بدست تیمورشاه کشته شد وقایع و کدارشات مرگی که
برای این شخص مقدر بود شرحی میخواهد .
تیمورشاه نظریه فکریه ومصلحت پاینده خان برای آنکه چند ماهی را بکندارند عازم پشاور
گردید دران وقت بطرف سفيد طوائف مهمند رارسلان خان توطئه برای مرگ او گرفته شد (۵) .
۱ - مهن لال بجای دلدار خان اسم دلاورخان را صحیح میشمرد (حیات امیر دوست محمد
خان ۱ صفحه ۱۳ )
۲ - عبدالكريم - « تاریخ احمد شاه درانی » فصل ۲۸
۳ - مهن لال - حیات امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۱۳ .
٤ - مهن لال - حیات امیر دوست محمد خان جلد اول صفحات ١٣ - ١٤ .
۵ - قرار نظریهٔ فریبر این توطئه درسال ۱۷۲۷ بود - ( تاریخ افغانها صفحه ١٠٤ )
که مهن لال نیز تقریباً با آن موافقت دارد . مارش آن به سال ۱۷۸۰ نسبت میدهد
( ازبنگال تا انگلند جلد دوم صفحه ٣٤ ) - مسئله در خواست فیض الله خان در بارهٔ
كشته همكن دای مدله بچاپیوه ابن نی بردن افواج را برای معایته شاه و در حقیقت قصد هلاك
اوراداشتن مزخرف معلوم میشود.(Bide Elphinstone) - سلطنت کابل ، صفحات ٤٦٠-٤٦١).
عبدالكريم ( تاریخ احمدشاه درانی ) فصل ۱۹ می نویسد که نظریهٔ الفنستون دربارۀ
قاضی فیض الله خان حقیقت ندارد زیرا درین وقت فیض الله خان در خدمت تیمورشاه داخل نبود .


(۸)
دربارۀ مرگ تیمورشاه چنین اتفاق کرده بودند که یاقوت خان که بحراست
و پاسبانی حریم شاهی قیام داشت که وقتی تیمورشاه داخل شد بایست ارسلان خان و معاونین
او را بداخل راه بدهد تا او را بقتل برسانند . بوقت دسیسه توطئه کاران از يك راه غير
معمول که کلید آن را از یاقوت خان گرفته بودند وقتیکه تمام پهره داران و پاسبانان
بخواب بودند داخل شدند ولی خوشبختانه تیمورشاه بیدار بوده و از صدای غير عادی که
بگوشش رسید خطر را پیش بینی کرده بیکی از برجهای که در گنج قصر واقع بود
برآمد خائنین در قصد غير مشروع خویش ناکام شده و وقتی از قلعه خارج شدند دیدند
شاه دستارش را بجای علامه خطر برای پاسبانان حر کت داده نشان میدهد چون هنوز هم
پهره داران بیدار نشده بودند خائنین دوباره حمله کرده و میخواستند دروازه ها را
شکسته و شاه را بقتل برسانند ولی در این موقع پهره داران از خواب جهیده و مدافعه
کرده در نتیجه تمام خائنین را کشته و تباه ساختند ولی ارسلان خان از اینجا هم رسته و خود را
با قوام خویش که در منتظر بودند رسانید ولی بالاخره تیمورشاه بدست او را چنگ
آورد ارسلان خان بپشاور فرستادگان شاه عزت داده و بآنه عزم (۱) پشاور گردید
كه يك روز بعد از رسیدن او سرش را بریدند . لذا شهزاده عباس نیز خویشتن را بدامان مرحمت
پدرش آویخته عفوشد و تیمورشاه او را با خود بکابل آورد .
چندی نگذشته بود که امنیت کابل در اثر اختلال و اغتشاش از يك ها مورد خطر
واقع شد هنگامه این شورش حدی بالا شد که تیمورشاه معنویات خویش را باخته
بقصد فرار عازم هرات شود .
درین موقع پاینده خان مانع این اقدام بزدلانه گردیده و او را بازداشت و خودش
بالشکر خویش بجانب بلخ رفت ولی بدون آنکه شمشیرش را استعمال نماید با بزرگان
از بك صلح نموده و بقندهار رفت . بالاخره تیمورشاه در بیستم ماه می سال ۱۷۹۳ - از دنیا
چشم پوشیده رحلت کرد . (۲)
۱ - موهن لال : حیات امیر دوست محمد خان - صفحه ١٤ فریزر در اینتکه می گوید
این خان به کابل آورده شده بود غلط کرده است .
۲ - الفنستون : ( سلطنت كابل ، صفحه ٥٤٦ .


(۹)
تیمورشاه بملك سکر کمتر توجه نمود، و تمام حملات را بجنرال های خویش میسپرد که در نتیجه
منصبداران بزرگ او مددخان و پاینده خان بخود اوهم شوریدند کمتر دیده می شد که گاهی
درراس عساکر خویش قرار گرفته و یا دشمن مقابل شود منجمله باری تیمورشاه خودش با
عساکر خویش بمقابله تالپورا که متصرفات والی کيپورا غصب نمود شتافت (۱۷۷۹) .
تیمورشاه درینجا کامیاب نشد، ولی هنگام مراجعت او کیپو را برای دفعه دوم از طرف
تالپوراها از مملکت خویش رانده شدند و چندی بعد میرفتح خان که از طرف شاه والی
ایالات سند مقرر شده بود دعوی استقلال کرد، وازدادن مالیات سرکشی نمود(۱) تیمور شاه
قبل از آنکه باد شاه شود سفری بهند کرده بود تا مملکت را که پدرش برایش اقامت نماید و در
خلال این سفر باسکھای که شهر ملتان را متصرف شده بودند مقابل گردیده بود (۹-۱۷۷۸ )
در نتیجه تیمورشاه غالب شده و بعد از چند روز (۲) بطرف پشاور رفته و آنجا را تاخت و تاراج نمود
نظریۀ فارستر در باب نقص اقدامات تیمور شاه درین موقع بسهولت قضاوت می شود . (۳)
فعالیت افواج تیموری را در خراسان مصنفی متعددی ذکر کرده اند فریر بر رویه
دانشمندانه تیمورشاه را با مجمع خان چناران خیلی توصیف کرده است [٤] پیش از آنکه
باغان مذکور داخل مناقشه شود سه هیئت که دوی آن بمعیت مددخان و یکی دیگر بریاست
احمدخان نورزائی تشکیل یافته بود نزد او فرستاد. روزهای آخر تیمور شاه بخوشی
نگذشت. بعد از قتل ارسلان معاونین پشاوری اورا به تعداد کثیری اخراج وفر ار
کرد که در نتیجه پشاور تقریبا بی نفوس شد زیرا از طرفی اجرای اوامر فوق الذکر واز
طرف دیگر حیات بدی که در اهالی تولید گردید باعث تخلیه پشاور شد و اقعات
فوق الذكر قلب تيمور شاه را با خوف تأثر مملو ساخته ودرمدت کمتر از يك سال بعصبات در
اثر تولید مرض روده خاتمه داد و قرار یکه در بین مردم این خبر منتشر گردید میگفتند
یکی اززنهای حریم حرم که خواهر یکی از سرداران پوپلژائی بوداور از هر داده است [ه]
دوره سلطنت تیمورشاه اقدار بارکزائی ها را برای دفعه اول در تخت کابل خاطر
نشان میکند و تخمهای که ثمر آن در سالهای مابعد چیده شد افشانده دست پاینده خان است
که ابدا تصور نمیکرد وقتی خواهد رسید که کوچکترین اطفال او بنام امیر دوست محمدخان
بر تخت کابل جلوس نموده و سفرای برطانیه، روسیه وترکستان بدربار او بیایند ابدا
پاینده خان چنین توقعی نداشت ولی باالآخر تخت وتاجی را که احمدشاه درانی تأسیس
نموده بود بدست اولاد او افتاد ولی این مسئله رانیز بایست در اثر فکر و فراست این جنرال
بزرگ افغانی که از راه خدمت وصداقت محبوب شاه و صاحب اقتدار وعزت گشته واز رویه
وسلوك خوبی داشت تمام افغانستان را راضی وخوشنود گردانید دانست در حقیقت عروج
بارکزائی هامتحصر وموقوف باو بوده نهالی شمرده میشود که اوغرس نموده و اولاد اوثمر آن را چیدند.

۱ - فریر «تاریخ افغانها» صفحات ۹۹ - ۱۰۰
۲ - واید الفنستون «سلطنت کابل صفحه ٥٦١ ولطيف «تاریخ پنجاب» صفحه ۲۹۹
۳- فارستر «سفر از بنگال تا انگلیند» II صفحه ٣٤ ٤ - CF « تاریخ افغانها »
صفحات ( ۲ - ۱۰۱ ) ٥ - فریر «تاریخ افغانها » صفحه ١٠٤

* عروج بارکزائی ۱۰۰ . ب سردارمحمد ج سید سرور د شیر محمد : رحم . علی ۶۰ ،۰ نور . ۱ م


(۱۰)

فصل سوم

سلطنت زمان شاه

وقتی تیمور شاه درسنه ۱۷۹۳ رحلت کرد وصیتی راجع بجانشین خویش نکرده بود
خاندان بزرگ و وارثین زیادی از خود گذاشت (۱) که در نتیجه تصاحب تخت شاهی مورد
زور آزمائی شهزادگان قرار گرفت در زمان تیمور شاه چندین پسر او حکمران ایالات
مختلفه بودند همایون میرزا پسر بزرگ و مستحق حقیقی تاج وتخت بپسر قندهار، محمود
میرزا و برادر او فیروزالدین در هرات و عباس میرزا در پشاور بودند زمان میرزا و برادرش
شجاع الملك باالترتیب در کابل و غزنی و کهندل در کشمیر بودند همایون میرزا و محمود میرزا
باهم مفاهمه نموده بودند ولی وقتیکه تیمورشاه مرد آنها در ایالات خویش و دیگران در
مرکز بودند وطبعاً بیشتر به حقوق خویش دست درازی نمودند. عباس میرزا از حیث قوای
فوق العادة خویش مورد تحسین ومحبت عموم واقع شده بود. اغلبها صاحب تاج و تخت
میگردید ولی نسبت به تاخیری که سردارهای قومی در انتخاب او نمودند موقع را از
دست داد ولی بالعکس زمان میرزا اگر چه پسر پنجم(۲) شاه بود ولی تیمورشاه مادرش را
که از همه آخر تر بعقد ازدواج آورده بود خیلی (۳) دوست داشت از موقع استفاده کرده
و با صرار زنها پاینده خان را مجبور ساخت تا از بزرگان و خوانین درانی و قزلباش که
در کابل بودند برای او بیعت بگیرد .
پاینده خان قاضی فیض الله خان و ملا عبدالغفار خان وزرای معتمد تیمورشاه پیش از انکه
خبر مرگ شاه رامنتشر بسازند کتمان آنرا مصلحت دیده و بعد از مجلس بین خود
فیصله کردند تا از طرف شاه فقید امری صادر و تمام بزرگان قبایل را بدر بار سلطنتی
حاضر بسازند وقتی مجلس منعقد وخوانین جمع گردیدند وزراء در بهای اطاق را بسته ، خبر
مرگ تیمور شاه را اعلان کردند وزمان میرزارا بشاهی انتخاب نمودند بعد از آن فاتحه

(۱) فین - اينيوسال درهند صفحه ۳۰۱ - فریبر می نویسد که از تیمور شاه ٣٦ فرزند
ماند که منجمله ۲۳ تن آنها نرینه بود و فهرست اسامی آنها را با مادرهای شان نیز می دهد
(تاریخ افغانها صفحه ١٠٦) مصنفین دیگر در تعداد فرزندان تیمورشاه بوضاحت شرحی
نداده اند و این میگوید پنجاه یا شصت فرزند داشت (A visit to Kabul ای وزت تو کابل
غزنی ایند افغانستان صفحه ۳۳۵) مکمن شش فرزند پری او قایل می شود ( افغانستان
صفحه ۷۳ )
(۲) فریر : تاریخ افغانها صفحه ۱۰۹
ممکن در نظریه اش که زمان شاه را پسر دوم تیمور شاه میداند بخطا رفته است
(افغانستان صفحه ۸۸)
(۳) کونولی : سفر بشمال هند جلد دوم صفحه ٣٤٦ كونولی میگوید که ما در زمان شاه
محبوب ترین زنها بود زیر اهر دو از يك قبیله بودند فریبر نظر به فریر این زن از
قوم یوسفزائی بود (صفحه ١٠٦)


(١١)

گیری تیمورشاه را آغاز و تمام شهزادگان را خواسته به بیعت زمان میرزا تکلیف نمودند و بآنها گفتند :
صرف یکنفر بایست پادشاه شود و آنشخص بایست کسی باشد که مستحق روبه های شاهی و مایه زیب تاج و تخت بتواند شود یک دست نمیتوان دو شمشیر را استعمال کرد دو شیر در یک مغاره نمی توانند زیست کنند، دو پادشاه در یک اقلیم نمی گنجد یک تاج به دو سر نصب نمیگردد پس ما که بدون غرض ومقاصد شخصی طرفدار آبادی مملکت و بهیخواه خاندان سلطنتی هستیم بایست یکنفر را انتخاب نمائیم و شما نیز که شهزاده گان خیر خواه وعالی تباری هستید باید باما اتفاق نمائید ما زمان میرزا را که در علمیت فعالیت و امور سلطنتی از دیگران فوق تر و واجد تمام صفات وشرایط فوق الذکر است بشاهی انتخاب وشما توصیه میکنیم تا با وبیعت نمائید ، بعد ازین وزراء قبل الذکر دلایلی متعددی با نتخاب زمان میرزا اقامه نمودند زمان شاه در حیات پدرش صوبه دار کابل وولیعهد او بوده و وقتی تیمور شاه بحمام میرفت و یا اینکه بنابر ضرورتی حضور نمی داشت در بار بان همه زمام امرا شاه دار استه و در مقابل او تعظیمات شاهی را بجا می آورده(۲) علاوه اخلاق واجراآت او چندین بار به تجربه رسیده و همه به لیاقت و کفایت او قانع بودند .
و علاوه در باریان نیز بزمان شاه خیلی محبت داشتند ازینرو با تمام زمینه های مهمۀ که برای او مهیا بود وزراء، منصبداران و خوانین قومی بر مسندیت تمام تحت موروثی پدرش را با و تفویض نمودند پاینده خان کاملا کامیاب گردیده بود ولی فقط یک خار در مقابل اودیده می شد و آن این بود که برادران زمانشاه مقاصد او را دانسته و پیشنهادات او را قابل قبول نمی دانست خصوصا عباس میرزا که در زمان حیات پدرش نیز گاه گاه در چهل ستون بر تخت سلطنتی جلوس نموده و امید شاهی را در دل می پرورانید بهیچ صورت راضی نمی شد که پادشاهی را برای زمان شاه گذاشته منصرف گردد(۳) در ینوقت تمام برادران جمع گردیده و مجلسی منعقد نمودند که بالاخره شاهی عباس میرزا تصویب شد و او را از فیصله قطعی خویش خبر دادند هر چند جوش و برتی که باعث این مخالفت شده بود جا دارد ولی معلوم می شود که چندان عاقلانه نبوده و عملیات شان طوری بود که بهیچ وجه از ان توقع کامیابی نمیرفت(٤) وقتی سرداران و وزرای که طرفدار زمان میرزا بودند از واقعه مطلع گردیدند یک عده سرداران نظامی را بخانه عباس میرزا فرستاده و تمام شهزاده گان را اسیر ساختند و عباس میرزا را بحضور آوردند .

۱- شیرزانی، تاریخ احمدشاه درانی صفحات ٨-٧٧ وعبد الکریم، تاریخ احمد شاه درانی فصل ٢٨
۲ شیرزانی صفحهٔ ۷۸ وعبدالکریم فصل بیست هشت
۳- شیرزانی، تاریخ احمدشاه درانی صفحه ۷۹ وعبدالکریم تاریخ احمد شاه درانی فصل ۲۸ .
٤- الفنستون ، سلطنت کابل صفحه ٥٦٥ .


(۱۲)
بعد ازان تیمور شاه را در کابل دفن نمودند.(۱)شاه جدید بجز شجاع که سه روز
محبوس بود (۲) دیگر برادران خویش را مورد غضب قرار داده وبغاقه وعذاب عرضه داشت
تا آنکه مجبور شده باوتسلیم شوندچنان شد وآنها را در بالاحصار جاداد.
بعد ازین زمان شاه توجه خویش را بفراهم آوری اسباب واجناس سردارانیکه بپدرش
خدمت کرده ویا با او مخالفت نمودند مبذول نمود تنخواه ومعاش مستمری و اسباب رفاه آنها را
از هر حیث تهیه نمود ولی با وجود همه بواسطه سزاهای سخت وسیاست های دانشمندانه که
به بعضی اشخاص وسردارانیکه در وظیفه خویش غفلت نموده و یا خیانتی می نمودند وارد
آورد بیم وترس زیادی را بر آن مسلط گردانیده بود .
درین وقت همایون ومحمود از جلوس زمان شاه مطلع شده و بالویزای مخالفت را گذاشتند
همایون که در قندهار بود اعلان شاهی کرده و بنام خویش سکه زده و تمام اسباب شاهی
را حتی المقدور مهیا نمود (۳) از جانب دیگر زمان شاه لشکر فراوانی جمع نموده و وقتی
اعتماد او کامل شد در باغ پیرو که بفاصله چهل میل از قندهار واقع است با افواج همایون
مواجه گردید افواج همایون در تحت قیادت مهر علی خان برادر زن سردار مدد خان
وعساکر زمان شاه در زیر اثر پاینده خان اعزاء گردیدند[٤] بهر کیف مهرعلی خان بهمایون
خدمت نکرده وتعداد زیادی از طرفداران او به رقیبش پیوستند . همایون گریخته به بلوچستان
رفت و در انجا با امیر نصیرخان قلات یکجا شد افواج او متفرق گشته و تعداد کثیر آن
تابع زمان شاه گردیدند .
این خدمت فوق العاده پاینده خان موقعیت او را بلند ساخته و شاه را بران واداشت
که سالیانه مبلغ هشتاد هزار روپیه معاش باو داده و علاوه از ماء داری قوای قزلباش را
باو تفویض نماید [٥]
۱-شیر ژانی مؤلفۀ قبل الذكر صفحات ۸۰-۷۹ وعبد الكريم فصل ۲۸. قرار نظریه
مالیسون جلوس و انتخاب زمان مرزا بعد از تدفین تیمور شاه صورت گرفته است
( تاریخ افغانها ) صفحه ۳۰۰.
۲- شیرژانی مولفه قبل الذکر صفحه ۸۰- عبدالکریم فصل (۲) قرار نظریه فیرر
شجاع پنجروز محبوس بود (تاریخ افغانها ۱۱۰)
۳- كونولي- مسافرت بشمال هند چرنی تودی نارت آف اند یا II صفحه ٣٤٦
٤ شیرژانی مولفه قبل الذکر، صفحه ٨٢ وعبدالكريم فصل ۲۹. الفنستو می نویسد که
زمام دار افواج زمان شاه شهزاده شجاع الملك بودولی این مساله ناممکن است که زمان شاه
باو اعتمادی بکند وعلاوتا چنان امر مهمی را بچنین جوان بی تجربه تفویض نماید [ سلطنت کابل
کنگرم آف كابل صفحه ٥٦٥] از طرف دیگر کونو لی مینویسد که قائد افواج زمان شاه
وفادارخان وزیر او بود مولفه قبل الذکر II صفحه [٣٤٦]
٥-فیروزالدین برادرش نیز با او همراه بود ولی بعد مدت کمی بواسطۀ عدم مرافقت از او جدا شده
به حج رفت وحین مراجعت خویش در ایران ماند از همین سبب او را حاجی فیروزالدین می گویند
کو نولی ای چرنی تو دی نارت آف اند یا II صفحه [٣٤٧]


(١٣)
همایون بزودی تسلیم شد اما يك رقیب خطرناك بنای مخالفت را گذاشت محمود خان
درین موقع در هرات بود و بنا بر مقدمات بعضی اغتشاشات که درین شهر دیده میشد او را
از فرستادن كمك برای همایون بازداشته و نگذاشت بوعده خویش ایفا کند . زمان شاه
ترتیبات گرفته بود تابر محمود حمله کند ولی حدوث انقلابات در کابل اورا مجبور به
مراجعت گردانید بعد ازان محمود نیز تسلیم گردیده و کمافی السابق حکمران هرات باقیماند.
بعد از مراجعت بکابل زمانشاه اقتدار مطلقه را بکف گرفته و با دعایای خویش
مطلق العنانانه پیش آمده و بواسطه شتن تسامح و پیشنهادات ناپسند و فا دار خان که
برتبه وزارت رسیده بود قابل ترین و با کفایت ترین وزرایش را علی الخصوص محمدزائی
ها را از رتبه آن در انداخت حتی پاینده خان که از بزرگترین وسیله تخت نشینی زمانشاه
بشمار میرفت کم کم بی اعتبار گشته بود . این مسئله باعث عدم رضائیت بار کزائی
گردید بعد از همان روزیکه محمود در فارس دارای رتبه و منزلتی گردید اولاد او در
افغانستان صاحب إقتدار گرديده وتقريباً مساوی بامد وزائی ها نفوذ و اعتبار شان قائم
گردیده بود . احمد شاه با آنها احترام میکرد و تیمور شاه همواره خواهان دوستی و
دلبستگی شان بود .
بهر کیف برای دفعه نخستین زمانشاه بایشان نساخته و آنها را از پا در آورد که
در نتیجه آن تباهی های آینده که بزودی از نظر خواهد گذشت روی کار شد ثانياً
وفادار خان وزیر جدید او فکر و مدخات غلط خویش او را گمراه ساخته و قرار یکه
خودش خواست شاه بر آن واداشت تا تمام خاندان های بزرگ مملکت به بین کشته
و اقتدار بزرگان را بر هم زده وزراء و درباریان خود را از طبقه انتخاب کنند که همواره
دريد قدرت او بوده و گاهی نتوانند از راه رسوخ و اعتبار قومی و یا نفوذ ملی باضاء طرف
شوند این اقدامات زمان شاه ،عاقلانه سیاستا جاداشت تا بالاخره بر انقلاب خانه سوزی
که تمام حرس مملکت را فرا گرفت منتج گردید. زمانشاه در اول بفکر حمله برهندوستان
افتاد که بواسطه تعایف تیپو سلطان ( ١ ) و مرزا حسن یعیت یکی از شاهزاد گان
پناه گزین دهلی گردید .
بنا بران در ماه دسمبر ۱۱۹۳ به پشاور رفته از رود اندس عبور نمود (۲) اما در انجام
عزم تسخیر هند را فسخ ک رده متقاعد باین شد که او نسبت به باطن مملکت خودش
بی احتیاطی نموده همایون درین هنگام بقندهار مراجعت کرده با سرداران مخالف زمانشاه
پیوست . همایون درینجا از طرف شاهزاده قیصر پسر زمان شاه مخالفت دید اگر چه سن
مشار اليه متجاوز از هفت سال نبود اما بمعاونت عبد الله خان بصفت نائب الحکومه و ولايت عهد
۱ - مارتین دی دسیلدجر - مارقو ز ز ه ایلد کار میااند ایس آف دی مارکس ویسای *
صفحات ١٦ - ٢٣
(۲) لطیف گوید که زمانشاه درین مورد تا حسن ابدال پیشرفته و از آنجا قوای خود را
فرستاد تا مملکت میان رود جلم و چناب را تسخیر کنند . سکهها قشون افغانی را عقب
نشانیده مجبور بفرار کردند . تاریخ پنجاب صفحه (۳۰۱)


(١٤)
در قندهار تقرر یافته بود (١) ولی همایون قیصر را شکست داده اسیر ساخت . عبدالله خان
فرار اختیار نموده و در نتیجه عساکر شاهی متفرق گردید . عبدالله خان باتفاق یحیی خان
اسحاقجی باشی قندهار بمارگنزانی و فتح خان بمار گنزانی بزودی آهنگ پشاور بست
و خودها را بزمان شاه رسانیدند. قوماندانهای دیگر بهمایون پیوستند و موصوف فوراً
داخل قندهار گردید (٢) ازان به بعد همایون سکه بنامش زدولوای سلطنت برافراشت .
احمد خان نورزائی با وجودیکه از فتح همایون بی خبر نبود بجانب قندهار مارش کرده
عزم داشت که شخص شهزاده را بمیگرد مگر عبدالکریم خان بمارگنزائی ولد رحیمداد خان
ونواسه پاینده خان او را نگذاشت که بدروازه شهر داخل گردد .
احمد خان مجبور گردید تا مراجعت کند ولی همایون قرار گاه اردو را گذاشته
عسکر خود را بسوی کرغان (٣) سوق داد در انجا جنگی در گرفت . احمد خان زخمی
شد و از میدان جنگ بفر رفت . و بمشکل دوازده میل راه قطع نکرده بود ضعف بروی
طاری شد و از هوش رفت فقیری اورا از خاك برداشت و بمنزل خود برده بمعالجت پرداخت
همایون امر باحضار احمد خان نمود و قرار داد تا او را بجزای کیردارش برسانند . اما
رویداری سادات و دانشمندان دربار و التماس خود او همایون را منصرف ساخت (٤) درین وقت
لازم بود که زمانشاه از پشاور رجعت کرده با برادر خود ملاقی شود . مشار الیه بسوی
قندهار مارش نموده و پاینده خان را بحيث سپه سالار قشون تعیین نمود (٥) همایون قشون
خود را که مشتمل بر چهل هزار عسکر میشد جمع نمود و با احمد خان نورزائی که هنوز
زخمش التيام نیافته بود برآمده تا با عساکر شاهی مقابله نماید .
اما احمدخان که در راس قشونی واقع شده بود که در صداقت خود
نسبت به همایون تردد داشتند احمدخان همایون را ترك و به پاینده خان
پیوست (٦) شهزاده فیصله کرد تا فرار نماید و بهمدستی دوستان بلوچی باز به بلوچستان
نجات داده شد (٧) فتح خان که امر بتعقیب آن یافته بود تا كوشك از وی تعقیب کرد .
چون از دنبال کردن دست کشید اطلاع یافت که همایون بمکوهها فراری شده. مشاراليه
کوشیده تا بهرات برسد مگر درلیا که در کنار رود اندس کمائن است بواسطه يكنفر
از دسته که برای دستگیر کردن او گماشته شده بود اسیر گشت و نظر به او امر زمانشاه
کور گردید . (۸)
(١) تاریخ احمد شاه درانی . مولف عبدالکریم فصل بیست ونه .
(٢) فصل سی کتاب فوق .
٣ ـ کتاب فوق .
٤ ـ فصل سی تاریخ احمد شاه درانی مولفه عبدالکریم .
٥ ـ کتاب فوق وهمچنان تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی صفحه ٨٩
٦ ـ فصل سی ويك مولفه عبدالکریم .
٧ ـ صفحه ٩٠ مولفه شیرازی .
٨ ـ نسخه ماقبل .


(١٥)

در نتیجه مصادمه قشون همایون و زمانشاه خانم پاینده خان که نه تنها در عقل فوق العاده
و از همه اقران برتری داشت بلکه در شجاعت نیز مانند یك مرد حصه گرفته بود از رخ
پرده برافگند ، شمشیری گرفته براسپی سوار شد و روی بسوئی آورد که شهزاده قیصر
محبوس بود او را آزاد کرد و بر همه داند که مشارالیه وارث حقیقی تخت زمان شاه است .
درعین حال مرتضی خان داماد پاینده خان خود را بشهر افگنده و شروع کرد بغور و چپاول
تجارتخانه ها اما حشوی او دخالت کرده او را زخمی کرده بزندانش انداخت و محض
پرویداوی شاه عبدالستار فقیری ازوی در گذشت (۱)
در عین حال مشکلات حمله شامراد بربلخ وتسخیر آن مقام نیزحل گردید چه شاه مراد
سفیری بزمانشاه فرستاد و وعده کرد که از مقامات متصرفه صرف نظر می کند و خواهش
نمود که زمان شاه باوی قرار مصالحتی که پدرش تیمور شاه نموده بود رفتار بنماید .
زمانشاه پذیرفت و امنیت برقرار گردید (۲) پس از آن زمانشاه توجه خویش را بطرف
تسخیر کشمیر منعطف نمود . چه کشمیری ها در اواخر سال ۱۷۹۳ م و اوائل ١٧٩٤ م
از اطاعت سر پیچیده بودند. زمان شاه بحمله رفت و در آنجا خراجی که ببالغ (٢/٤٠٠/٠٠٠)
روپیه میشد از طرف امرا بحضورش تقدیم گردید (۳)
در اثنائیکه زمانشاه در سند حضور داشت اطلاع یافت که برادرش محمود میرزا
با قشون کافی مارش نموده در صدد است که رابطه او را از افغانستان قطع بنماید
زمان شاه آهنگ عودت نمود محمود میرزا در سلسله کوه سیاه بقه توقف نمود تا
اینکه هر دو لشکر در مقام غورك که بر ساحل رود هلمند و در بین زمین داور و گیر شك است
باهم ملاقی شدند . جنگ تا پانزده ساعت اشتعال داشت، اما بالاخره محمود میرزا مجبوراً
عقب نشست بجسم بهمرامی چند نفر محافظین براه رفت و بعد عزم هرات بست و بسلامت
رسید زمان شاه خونی جهت تسخیر فراه فرستاد و خود براه قندهار عازم پشاور گردید .
این وقت یعنی انجام سال ۱۷۹٥م زمانشاه بار دیگر توجه خویش را بسوی پنجاب
معطوف ساخت مشار الیه از پشاور عبور کرد و به اتك رسید و ازینجا رود اندلس را
بواسطه جسری عبور نمود (٤) و هنوز هشتاد میل بطرف لاهور طی نکرده (٥) بود که

(۱) ـ صفحه ۸۹ ـ ۹۰ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی و فصل سی و یکم
تاریخ احمد شاه درانی مولفه عبدالکریم .
(۲) سلطنت کابل صفحه ٥ - ٥٦٤ مولفه الفنستون .
(۳) نسخه فوق صفحه ٥٦٤ فریبر گوید که زمانشاه سیصد هزار پوند را که محض
يك ثلث همه مبلغ میشد پذیرفت . این مبلغ از انجهت پذیرفت که درین هنگام بودن او
بجای های دیگر لازم بود چه محمود برادرش بغی کرده بود .
(٤) سلطنت کابل مولفه الفنستون صفحه ٥٦٩
(٥) میجار لاورنس گوید اگر بر نجیت سنگه بازمان شاه مقابل نمیگردید خیلی
مهم است . چه رنجیت سنگه چنین سیاستی اتخاذ نمود و مناسب دید که میدان پنجاب را
برای پیشرفت این فاتح گذاشته وقسمت خود را آنطرف ستلج بیازماید جلد اول صفحه
٥٠ ـ ٢٤٩ - سفرهای یك افسر در خدمت رنجیت سنگه .


(١٦)
خبر تجاوز آقا محمد خان قاجار شاه فارس به خراسان غربی رسید و فوراً او را مجبور بعودت نمود (١) بهر حال قبل از باز گشت وی به پشاور اودز یادی را در زیر اداره احمد خان شاهانچی مقرر نمود تا رهتاس را اشغال کند. این کار بیگامیابی تمام صورت گرفت وسکها متوحشانه بکوهها فراری شدند . زمانشاه ازان بیمه قشونی تهیه کرد تا با آقا محمد مقابله نماید چه موصوف مشهدرا که ازمدت مدیدی مربوط بسلطنت کابل بود تسخیر کرده بود . اما درین اثنا ایلچی دربار فارس آمده اطلاع داد که آقامحمد ازجایهای متصرفه بر میگردد.این خبر شاه را از فکر انتقام باز داشت وباز آماده گی حمله برهند نمود .
مشار الیه قشونی مشتمل برسی هزار فرد جمع نموده و در اخیر ماه نوامبر ١٧٩٦م آهنگ مقصود کرد راه تا لاهور بدون حادثه طی شد وشاه در سوم جنوری ١٧٩٧ م داخل شهر گردید (٢) وکوتیه داسانها از معاملات وی خشنود بوده باز حکمفرمائی اورا بغوشدلی بردارند . چندین سردار بوی پیوستند ، ام شورش برادرش محمود میرزا پیش ازانکه این نظریه را کاملا بساحه عمل کند شاه و امنیت ملتشرا بر قرار کنند مجبور بمراجعت شد (٣)
زمانشاه بتاریخ ٨ ستمبر ١٧٩٧ برعلیه برادر خود از قندهار مارش نمود تر تیبات قشونی وی بقدری بی انتظام بود که اگر خیانت یکی ازجنرال های بزرگ محمود موسوم به کلیج علیخان تیمنی نمی بود جنگ همان بود و شکست نیز همان (٤) محمود مجبور شد که با پسر خود کامران فرار کند ، مشار الیه نخست به «ترشیز» رفت وسپس چون زمان شاه هرات را بدست آورد بدر بار فارس متوسل شد زمانشاه در هرات چار ماه بسر برد وبعد پسر خویش قیصر میرزا را به ایالت حکومت آ نولا گماشت و خودش بنابر هم خوردن اوضاع پنجاب باز دیگر به آن سمت عطف توجه فر مود سکها

(١) رفته ایلچی آقامحمد خان منتظر ورود زمانشاه بدند واز او خواهش کردند که چون بلخ با بخارا مجاورت دارد در حمله فارس بر بخارا دخالت نکند . این در خواست صورت عملی نگرفت و آقا محمد خان بنا بر حمله روسها مجبوراً بر گشت . صفحه ١١٢ تاریخ افغانستان مولفه فریزر .
(٢) صفحه ٢ - ٣٠١ تاریخ پنجاب مولفه لطیف .
(٣) ناشرین اثر فورستر موسوم به ( سفری از بنگال تا انگلیند) سهواً یقین کرده که زمان شاه بواسطه انقلاب یکی از خوانین موسوم به مراد خان از پنجاب عودت نمود
( جلد٢ صفحه ٣٤ )
(٤) صفحه ١١٤ - ١١٥- تاریخ افغانستان مولفه فریزر و صفحه ٥٧٢ سلطنت کابل مولفه الفنستون .


( ۱۷ )

از کوهها هجوم کرده مسلمانان را بهراس افگندند چه ایشان ارتباط يك قوة پنجهزار نفره افغانی که بطرف رود جهلم در تحت قوماندانة جنرال درانی پیشرفت داشتند قطع کردند بتاریخ ۲۵ اکتوبر ۱۷۹۸ پشاه پشاور را گذاشته عزم لاهور بست و بدون حادثه داخل شهر گردیده اما قشون پنجهزار نفره که مامور پیشرفت بودند در ساحل رودجهلم مورد حمله قرار گرفته شهید شدند (۱) اگرچه شاه چند ماه در آنجا معطل گردید اما اتخاذ ترتیباتی را که تماما مملکت را زیر قیومیت خویش درآورد ناممکن دید (۲) در شروع سال ۱۷۹۹ م شاه ناكام بسوی قلمرو موروثه خود یعنی قلمروغرب اندربرگشت و مجبور شد که علت باز گشت خود را شورش محمود میرزا وانمود نماید (۳) چونکه مشارالیه را فتح علی شاه جانشین تخت سلطنت فارس بعد از آقامحمد كمك داده بود (٤) بهرحال وقتیکه زمان شاه بجهلم رسید دانست که تعمیل امر او در آنطرف دریا خیلی اشکال داشت درین وقت عجله در مارش کابل قابل تامل نبود بنابراین مشاورالیه توپخانه را عقب گذاشت و خویش را بسرعتی که ممکن بود بمنزل مقصود رسانید زمان شاه میدانست که رنجیت سنگه آرزو دارد لاهور را تصرف کند . ازینجهت مشارالیه به سردار آرزو مند اطلاعی فرستاد که اوسال توپهای که در عقب مانده خدمت قابل قبولست این سيك سیاسی از دوازده هشت توپی را که در دریا فرستادن آن امکان داشت بشاه تقدیم کرد واز درموش سندی باز یافت نمود تالاهور را اشغال کند (٥) بهر حال رنجیت سنگه قبل از ماه جولائی ۱۷۹۹ حاكم مطلق لاهور نگردیده بود (٦) حملة فتح علی شاه سفری تبری بوده چه بعد

(۱) تاریخ سکها مولفه کننگهم صفحه ۱۲۰ (۲) صفحه ٢٦ دربارو رنجیت سنگه مولفه اوسیورن .
(۳) صفحه ٥١ قوة سكه در پنجاب واساس آن مولفة پرنسيب (Prinsep)
(٤) ملسن خاطر نشان میکند که پلان فتح علی شاه بواسطة حکومت انگلیسی هند قوة داده شد زیرا که حکومت مذکور از سلطة زمانشاه برهند می ترسید و خیال می کرد که دوستی شاه را با قهرآوردن او را برخراسان شمالی حاصل کند (صفحه ٣٠٦ تاریخ افغانستان) تحریرات (ملسن) را (مالنكم) که ازطرف حکومت هند برسم وزارت بدربار فارس رفته بود تائید می کند (صفحه ٣١٥-١٦ مجلد ٢ تاریخ فارس) مکتوبهای ازل مور ننگ تن (Earl of Mrnington) به هانرا بیل جانهان دنگان (lhonourble jona tha Duncan) ازین گونه سیاست انگلیسی نسبت بزمان شاه اظهار نفرت می کند (Martin
the Despatahes. Minuts correspondence of the Morquesswellsbyvoli
(٥) صفحه ٢٥٠ جلد اول ( سفرهای يك افسر در رکاب رنجیت سنگه » مولفه لاورنس وصفحه ٣-٥٢ اصل قوة سکه در پنجاب مولفه پرنسيب وصفحه ۱۲۰ تاریخ سکها مولفه کننگهم نظر بنوشته های زیر چنین معلوم می شود که رنجیت سنگه قبل از باز گشت زما نشاه بکابل از طرف زمانشاه حکمران لاهور مقرر شد (صفه ۱۱۹ تاریخ افغان ها )
(٦) صفحه ٣٠٣ تاریخ پنجاب مولفه لطيف.

خروج باز گراانها ( ۱۰۰۰ ) سردار محمد ج سید سرور و محمد اعظم ن رجب علی یوم ٣ مزار ٣ م


( ۱۸ )

ازینکه موصوف به سبزوار رسید دوباره بپارس برگشت محمود میرزا که باین حمله آوران
یکجا بود خواست تا در خراسان مانده به بیند اگر بعضی سرداران باوی اتحاد کنند اگر
چه مشارالیه در ترشیز و طبس موفق نشد اما توانست که مهرعلی خان حکمران قائن و بیرجند
(Birgend) طرفدار خود بسازد و با ده هزار عسکر به هرات مارش نمود شهزاده قیصر
که در مقام عمارت (Emarat) قوای محمود را مقابل شده بود رانده میشد و محمود با ین
تماماً باین عزم موفق میگردید اما مشارالیه تماما بصداقت همرا هان خود اعتماد نداشت
و برره موفق نشد چه وفادار خان وزیر زمانشاه مطابق باین عدم اعتماد شاه اقدام نموده
باو گفت که مهر علی همکار خاینی است محمود محاصره را گذاشت و خود جانب بخارا
فرار نمود و گذاشت تا مهر علی و شکرش شکست یافتند زمان شاه فوراً بر امین بخارا اعتراض
کرد که چرا انقلاب کننده را حمایه کرده و مطالبه نمود تا محمود را بوی بسپارد ازینرو
محمود بخارا را گذاشت خواست بزیارت مکه معظمه عزیمت کند اما در خیوه سرگردان
شده آخر الامر باز بدر بار فتح علی شاه توسل جست .

در اثنائی که محمود سرگردان می گردید واقعاتی در کابل رخ داد که خطرناکی وضعیت
زمانشاه را ظاهر می ساخت اولا باید ایضاح کرد که برای برانداختن اقتدار زمانشاه
چه علل مخفی اما قوی وجود داشته است قبل برین دیدیم که زمانشاه بنابر عدم بصیرت
سیاسی منظرا نه چنین سیاست را قبول نمود که در مملکت باید تمام بارکرائی ها از هر حیث
و مقام که باشند از حقوق خود محروم شوند بالخاصه هنگامیکه بین او و پاینده خان همان
پاینده خانی که او را در گرفتن تاج و تخت كمك كرده بود بهم خورد (۱) این فکر
قوت یافت و اینکه افاده امپراطوری خود را به وفادارخان سپرد بزرگترین اشتباهات او
بوده، این وزیر بنابر طبعیت بدو حریصانه خویش میخواست تمام اقتدارات شاه را بدست آرد
از اینجهت در نظر همه سرداران مهم بمثابه يك نمونه نفرت جلوه گر شد او دسیسه کار
بذله گوی بود آوازش ملایم و اوضاعش خوش آیند بود اما نسبت بهمداران و زیر دستان
خود خیلی مغرور و متکبر و نسبت به بالا دستان خیلی مطیع ومنقاد می نمود هر گاه شخصا
با خطر مواجه میشد بی حد ترسو بوده زمانشاه را راجع به پلان مطیع کردن و ترسانیدن
سرداران تشویق نمود چه موقعیت ایشان را ضبط کنند می تواند بمقاصد خویش برسد در
نتیجه آن شد که زمان شاه تماما تسلیم و فادار خان و آلة دست او گردید مشار اليه
طبیعت خوب خود را گذاشت و از وزیر نافرجام خود پیروی نمود .
عدم رضایتی که بنابر کارهای وزیر زمانشاه روی کار آمد خیلی ها مسموم کرده

(۱) اگر بدانیم که چسان مناسبات زمانشاه و پاینده خان بهم خورد خیلی دلچسپست
نظر به تحریر شیرازی ، سردارانی که مخالف وی بودند چنین یقین میکردند که پاینده خان
در فکر استیصال ایشان است تا تمام قوة اداری مملکت بدست خودش باشد ازینرو ایشان
شروع به پرو پا گند برعلیه او نمودند و امید داشتند که این آوازه ها تا گوش سلطان
رسیده فکر او را نسبت به سردار بارکزائی ها مسموم کند ، این توقع ایشان فی الواقع
صورت بست و در نتیجه پاینده خان اجازه ورود بدربار نیافت و باریابیش رد شد ( صفحه
۱۱۰ تاریخ احمد شاه درانی )


( ۱۹ )

رفت اما بالاخره در سال ۱۷۹۹ انجام یافت سردارهای افغانی که زیاده برین سلوک بدی
که از شاه و بالواسطه از وفادارخان نسبت بایشان بروز میکرد نتوانستند تحمل نمایند
ایشان انجمن مخفیانه تشکیل کردند تا بتوانند برای خلاصی از هدیه حکومت ظالم و خیانت
کار چاره ها بجویند بهر حال برای اینکه یقیناً بمرام خود نائل شوند پنجنفر از میان خود
انتخاب نمودند (۱) تا ایشان درباره این مقصد قرار قطعی داده انجام بدهند برای اینکه
از چشمان نگران مامورین مخصوص وفادار خان بر کنار باشند ، منزل شیخ متقی را که
شخصاً در تقدس نامی شهرت داشته جای ملاقات قرار داده با تعداد زیاد شرفاء افغان مشوره
نمودند (۲) ایشان خیال کردند که ملاقات های آزادانه ایشان مورد سوء ظن پولیس
وفادار خان واقع نگردد خود این شیخ هم بسیار بدمزاج بود ابداً دريك موضع بیش از
شش نفر را بار نمیداد بدین نهج از هر گونه افواه وسرایت آن در خارج مطمئن گردید
پاینده خان که زعیم این دسته بود (۳) برای اینکه شیخ را به آن دسته ملحق سازد موفق
گردید ، بعد از انعقاد یافتن چنین مجلس تصفیه یافت که چون ملت مدت مدیدی است
که این بار را تحمل کرده لهذا زمانشاه باید عزل گردد ، وزیرش معدوم شود و شهزاده
شجاع الملك که تا آنوقت حکمران پشاور بود بر تخت سلطنت جلوس داده شود . برعلاوه
پاینده خان سرداران دیگری که درین اتفاق وجود داشتند قرار ذیل است : محمد شریف خان
منشی باشی، یوسف علی خان پیش خدمت باشی، سلطان خان نورزائی، و رحیم خان علی زائی (٤)
قبل از اینکه این دسته سردارهای متفق روزی را برای مناقشه در اطراف این سازش تعیین
کرده قرار دادند که دران روز باید بعضی تصمیماتی اتخاذ نمایند ، اساس تشکیلات مملکت
ایشان باشد ، زاساسات عمده یکی این بود که تاج وتخت با انتخاب داده شود نه بمیراث و دیگر
اینکه انتخاب محضا حق سردارها باشد و همچنان ایشان اقتدار آن داشته باشند که اگر
انتخابی ایشان لایق نبر آید و مورد ایشان واقع نگردد عزلش کنند .

(۱) در صفحه ۱۲۱ تاریخ افغانها مولفه فریرجنین نگاشته شده، قرار تحریر الفنستون
محرش شش تن از سرداران بودند که برای چپه کردن حکومت کوشیدند ایشان مخفیانه بدون
اینکه چیزی ظاهر شود کار می کردند ( صفحه ٥٧٦ سلطنت کابل ) .
(۲) مسن در کتاب مسافرت در بلوچستان وافغانستان و پنجاب صفحه ٣٤٩ چنین معلوم
میشود که همه این مجتمعین مریدان آن شیخ بودند .
(۳) قرار صفحه ۱۲۲ تاریخ افغانستان مولفه فریر صفحه ٥٧٤ سلطنت کابل مولفه
الفنستو نحن یقین داشته که پاینده خان نی بلکه فتح خان پسرش بود که درین سازش حصه
داشته زیرا چنین میگوید : سرافراز خان پدر فتح خان در عوض جرم پسر سزا یافت صفحه
٣٤٩ ٠
(٤) تاریخ افغانستان مولفه فریر صفحه ۱۲۲ الفنستون سه نفر از سر دارانی را که در
مرکز این حادثه قرار یافته بودند نام می برد که باستثنای پاینده خان محمد عظیم خان
الکوزائی و امیر ارسلان خان جوانشیر تذکر یافته امادر لسته که فریر داده است ازین
نامها اثری نیست . ( سلطنت کابل صفحه ٥٧٥ ) .


( ۲۰ )

با این همه احتیاط ها که ازطرف متفقین گرفته شد. بود بزودی سوء ظن وزیر بر ایشان
پیدا شد و هر يك را با خفیه ها محصور نمود اما تا آنوقت که سراپا این سازش بواسطه منشی باشی
به صدراعظم ظاهر نگردید (۱) موصوف چیزی کرده نتوانست و فادار خان هر چه زودتر
اطلاع این مسئله را برای زمانشاه رسانید (۲) زمان شاه خواست که بزرگترین قتل ها صورت
عملی بگیرد مشار الیه برای حفظ حیات خود احتیاطات گرفت. گارد شاهی خود را تبدیل کرده
عوضش گاردی انتخاب نمود که بصداقت ایشان بیشتر اطمینان داشت روز دیگر برای
خدام و افسرهای خود بخشش های فراوان داد و کوشش کرد که باین صورت اعتماد ایشانرا
جلب نماید . بروز دیگر هر کدام از متفقین را منفرداً در قصر طلب نمود و چنین وانمود
کرد که با ایشان بالای بعض مسائل مهم دولتی مشوره می نماید . آنها را بهمین صورت
گرفت (۳) و بجرم اینکه ایشان نه برخلاف خودش بلکه بر خلاف وزیر ظالم و خشنش پروتست

(۱) فریزر در صفحه ۱۲۲ گوید نظر بتحریر الفنستون این سازش را خود منشی باشی
کشف نکرد بلکه نماینده او میرزا شریف خان این اطلاع را حاصل نمود و خود موصوف را
یکی از متفقین از واقعه اطلاع داده بود ( صفحه ٥٧٤ الفنستون )
(۲) تعجب درین است که موهن لال مولف ( حیات امیر دوست محمد خان ) هیچ چیزی
از این اتفاق پاینده خان و دیگر سرداران راجع بخلع زمانشاه نمی نویسد درین مورد
تمام واقعات را بصورت يك خیانت متحـدانه ذکر نموده و راجع سیاستی که از طرف وفادار خان
گرفته شده بود غلط نوشته است - ( فصل اول صفحه ۱۸ )
در کتاب تاریخ احمدشاه درانی نیز مولفش یعنی شیرازی در باره اتفاق پاینده خان
و همراهانش هیچ توضیحاتی نداده محض اینقدر گفته شده که مناسبات پاینده خان با زمانشاه
برهم خورد ، پسرانش بوی مشوره دادند که برای سلامتی جان خود فرار نماید و او جواب
داد که بهتر است مرا شاه بکشد ازینکه در خدمت کسی باشم که برای همیشه چنان دلیلی
داشته باشد که ازین بزدلی نه تنها مرا بلکه اولاد مراخجل بسازد . شاه هر قدر که نسبت
بوی بدبینی را شروع کند منتها اورا با دیگر سرداران یکجا معدوم خواهد کرد.
( صفحه ١٦ - ١١٥ )
(۳) تحریر الفنستون راجع بدستگیر کردن متفقین ، نوشته فریزر اختلاف دارد نظر
بتحرير او محمد اعظم خان الکوزائی که مخوف ترین فرد این دسته بود نخست از همه
گرفته شد بعد ازوی صاحب منصبی فرستاده شد تا پاینده خان را دستگیر کنند فتح خان
صاحب منصب را دیده گفت پدرش حاضر نیست وعلاوه کرد که رفته او را طلب میکند
فتح خان ازین پیش آمد نا گوار پلان صاحب منصب حدس زدوپدرش را ازین اوضاع
خطرناك اطلاع داده قرار داد که صاحب منصب را کشته از شهر فرار کند اما پاینده خان
نجیب این قرار را نپذیرفت و با صاحب منصب بطرف قصر زمانشاه روان شد و در انجا محبوس
کرده شد فریز گفته امیر ارسلانخان در محبوس کردن اوهیچ اشکالی نبود وطوری بود
که گویا در وقت معین بدر بار حاضر شود دیگر متفقین در خانه های خود دستگیر شدند
روز دیگر تمام ایشان را بحضور شاه حاضر کرده سر زدند .


(۲۱)
کرده بودند در حضور خود معدوم کرد . جسدهای این قربانی های بدبخت در چار راه
عمومی بیرون از باره شاهی گذاشته شد و تا سه روز برای عبرت مردم در همان میدان باقی
ماند (۱) زمانشاه کار احمقانه نمود که برای پایداری وزیر خود متفقین را اعدام کرد .
این انتقام با این ساده گی بقدری اثرات وخیم تولید کرد که نه تنها تاج شاهی او را از
سرش برداشت بلکه منشأ تمام بدبختی‌ها و آلامی را که افغانستان در خلال مخالفت فتح خان
مشاهده کرده بر روی همین انتقام اتکا داشت، اینقدر هم تسلی نیافتند و بنا بر ترسی که
از انتقام بازکرائی ها تصور می رفت شاه و وزیرش حکمی صادر کردند که جمیع سرداران
مهم درانی دستگیر گردند . ایشان بالخاصه در دستگیر کردن شخص فتح خان پسر بزرگ
پاینده خان ، که او فعلا رئیس انتخابی قبیله بود مشوش بودند ، قطعه عسکری بتعقیب وی
فرستاده شد ، اما فتح خان که از خطر اطلاع یافته بود بر روی برادر زادرهای خود عبدالسلام
عبدالواحد ، محمدرحیم خان ، امین‌الملك ودو نفر از خاصان بطرف (۲) گرشك (۳) فرار
نمود این مقام هفتاد سه میل از قندهار فاصله داشت مشارالیه در ظرف هشت ساعت باین شهر
رسید ، بعضی سرداران دیگر در مسجد احمد شاه پناه گزین شدند چه این بست همیشه
محترم بوده و گاهی کسی جرئت به آن نکرده اما برخی از ایشان که موقع نجات نیافتند
دستگیر شده بحبس رفتند و یا کشته شدند (٤) قطعه هم فرستاده شد تا سر همان شیخی را

(۱) مسن (Masson) در اثنای سفر خود در افغانستان مقبره پاینده خان را دیده که در
نزدیکی قریه بزرگی و نام تنظم ذاکر (Zakar) و دریای کوتاهی که موسوم است به کوتل
ذاکر واقع شده است ( صفحه ١٨٦ ، جلد ۲ اسفار در بلوچستان افغانستان و پنجاب . )
(۲) موهن لال گوید که فتح خان و همراهانش از یکی دیوارهای حصار قندهار فرار
نمودند ( صفحه ٢٥ جلد اول حیات دوست محمد خان ) اما قرار گفته فریر ایشان قبل
از انکه پراسیان کوه پیکری که در باغ متصل شهر آماده بود سوار شوند می بایست دیوارهای
شهر را بپیمایند ( تاریخ افغانها صفحه ۱۲۳ ) .
(۳) فریر صفحه ۱۲۳ سلطنت کابل صفحة ۵۷۰ مولفه الفنستون وصفحة ١١٦ تاريخ
احمد شاه درانی مولفه شیرازی و قرار تحریر مشن ( اسفار در بلوچستان ، افغا نستان ،
و پنجاب جلد ۲ صفحه ۱۸) فتح خان بطرف قلعه اندالی واقع برود هلمند که متعلق بفامیل
وی بود رفت قرار گفته موهن لال ، فتح خان و همراهانش در جستجوی پناه گاهی بودند
وبقلعه موسم به سادات (Sa i ) داخل شدند جلد اول صفحه ٢٥ در اثنای مرگ پاینده خان
برادرش هارون خان در عوض او حکمرانی علاقه گرشك را می نمود اما او بزودی مرد و
دوپسر از وی ماند که یکی شهسوار خان و دیگر امرالدین خان نامداشت برادرش بهادر خان
مرد بسیار متعبدی بوده و بامور دنیوی مخالف و شب و روز مصروف عبادت بود مشار اليه
تیزی و هوشیاری افغانی نداشت ( موهن لال جلد اول صفحه ۱۹ ) .
(٤) از میان دیگرهای که بقتل رسیدند حکومت خان الكوزائی و امين الملك ( سلطنت
کابل مولفه الفنستون صفحه (٥٧٥) و قمرالدین خان خضرخان قلزائی جعفرخان جوا نشیر
وزمان خان رکاب باشی بود. (صفحه ۱۸ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال)


( ۲۲ )
بیاورد که در محراق این عمل بد قرارداشت (۱) بعد از مرگ پاینده خان روز های
آمد که تماماً بدبختی و مشکلات برادران بارکزائی بود ایشان بيك دور سفالت در افتاده
موضع خودرا باختند . ومجبور بودند که از صبح تا شام سرگردان بگردند وپولی که اعاشه
ایشان را تامین کند طلب کنند ،
همچنان بدبختی های دیگری درفامیل رخ داده که در نتیجه بعض مخالفت‌ها در بین اعضای
فامیل پیدا شد عبدالمجید پسر رحیم دادخان برادر زاده پاینده خان مطابق بعادت افغانها
خواست بیوة کاکای مقتول خود بمیراث بگیرد واورا مجبور کرد تا باوی عروسی بنماید
درحالیکه برادرش عبد الامین خان بروز باخواهر دوست محمد خان عروسی کرد (۲)
خوبست اکنون بطرف محمود میرزا که شرح حال اورا تاملاقات دوم او بدر بار فارسیها
تذکر کرده بودیم متوجه شویم در سال ۱۷۹۹ بود که پاینده خان و متفقینش در عوض
از پا انداختن زمانشاه جان باختند در سالهای مابعد فتح علی شاه درین هنگام رویا
انقلاب خودرا لائق آن دید بعلی حصه سلطنت زمانشاه را بدست آرد (۳) بنابران حمله
دوم بر خراسان عزم کرد موصوف وعده داد محمود را برای دوباره بدست آوردن حکومت
هرات معاونت کند (٤) ازین جهت این شهزاده در حمله خراسان باوی همراهی نمود اما وعده
های فتح علی شا در حکم هیچ رفت چه موصوف از شنیدن شورش در آذر بایجان مجبور
بمراجعت شد محمود میرزا رابه ترشیز فرستاد و آنمقام راجا گیر وی مقرر کرد در عین حال
فتح خان که بنكرشك رفته بود آنمقام را گذاشته بسوی فارس رهسپار شد و به ترشیز رسید
ودر آنجا با محمود میرزا پیوست (٥)
اکثر برادرهای فتح خان نیز در آنجا آمدند فتح خان که رئیس بارکزائی‌ها شده بود
(۱) مسن از اخلاق این شیخ خوب حرف می زند اگرچه پیروانش اعمال او را قانون
می‌شمردند مشار الیه يك صوفی بود که خویش را با متفقین خود مداح حسن میخواند سفردز
بلوچستان افغانستان وپنجاب جلد اول صفحه ٣٤٩ ) .
(۲) صفحه ۲۰ جلداول حیات امیردوست محمد خان مولفه موهن لال
(۳) شورش در هر کجا در پشاور در پنجاب وحتی در کابل بوده وبيك روح شورش
انگیزی در تمام اهالی دیده میشد شا زمان مجبور شد که بکابل برود ويك حصه عسگر
و سردار مهرعلی خان بطور حکمران در قندهار گذاشت ( صفحه ١٢٤ تاریخ افغانها
مولفه فرییر )
(٤) فرییر صفحه ۱۲۳ الفنستون می گوید که فتح علی شاه به محمود وعده کرد که اورا
بر تخت می نشاند صفحه (٥٧٥ سلطنت کابل
(٥) صفحه ١٢٤ تاريخ افغانها مولفه فريير الفنستون میگوید که محمود میرزا ر طوس
بعداز حمله ناتمام فتح علی شاه بخراسان دوباره آماده گی کرد وفتح خان هم در همین موضع
باوی پیوست ( صفحه ٥٧٥ سلطنت كابل ) كونولی Conolly نیز همین نظریه را گرفته
صفحه ٣٤٨ جلد ۲ سفری بشمال هندوستان Gurney the Morth of Ind a


( ۲۳ )
طبعا شخص خود خواهی بود مشارالیه وظیفه خود انتقام مرگ پدر را قرار داد فتح خان
بدست آوردن مطلب را در ترغیب محمود یافت تا برادر را بر اندازه ناکامی های بی
هم جاه طلبی این شهزاده مضطرب را نتوانست زائل کند و با عطات درامکند فتح خان را
وزیر انتخاب کرده (۱) هر دو در قرآن قسم کردند که با یکدیگر خدمت کنند و با يك
دسته سواری که از پنجاه نفر متجاوز نبود بطرف قائن حرکت کردند اهالی این مقام
هنوز فراموش نکرده بودند که چطور محمود در آن اثنای که حمله بهرات میکرد وایشان
يك حصه لشکر او را تشکیل کرده بودند فرار کرد و آنها را بی یاور گذاشت ازینرو
ایشان از همراهی او استنکاف ورزیدند در این هنگام اگرفوه پشت کاری فتح خان
نمی بود فی الواقع محمود به قز قز برمیگشت ایشان از صحرای سیستان عبور کرده بطرف
مرکز سیستان پیش قدمی کردند بهرام خان حکمران آنجا بخوشروئی ازین دسته
پذیرائی کرد و دختر خود را به کامران پسر محمود ازدواج نمود و به معلمین محمود هرگونه
وسائل را ارزانی داشت اگرچه مشار الیه داوطلب شد که محمود را كمك كند اما در اثر
مشوره فتح خان منصرف شد پارتي مضمحل شده حاضر شدند که از مملکت درانی خارج شوند
(۲) فتح خان دو برادر خود را بفراه فرستاد که از اهالی آنجا طلب جمع آوری نماید .
و بداند که آیا ایشان از دل طرفدار محمود هستند و باوی همراهی می کنند یانه در هنگام
ورود ایشان دروازه ها باز بود ایشان داخل شدند وتنها هژده سوار همراه داشتند (۳)
ولی بعضی خوانین خراسان بانها پیوست و بزودی تعداد زیادی معقب ایشان شد بعد ازان
محمود از افغانها خواهش نمود وتمام مظالم وشداید زمانشاه و وزیرش را بسیار با آب
وتاب بیان کرد
و گفت که خودش را بسرداری برداشته آهنگ کابل نمایند باو کراتی ها برای این
مقصد جمع شدند این جمع را تعداد کثیر درانی بزودی تقویه کرد ازان بعد محمود
بسوی قندهار مارش نمود میر علی خان حکمران شهر با چار هزار سوار بمدافعه برآمد (٤)
ولی قوای او بر علیه او شدند مشارالیه بداخل قلعه گریخت و باینصورت از چنگ محمود
(۱) صفحه ۱۱۷ تاریخ احمدشاه درانی مولفه شیرازی
(۲) صفحه ٦ - ٥٧٥ سلطنت کابل مولفه الفنستـون
(۳) صفحه ١٣٤ تاریخ افغانها مولفه فریـر
(٤) قرار تحریری موهن لال محمود میرزا وفتح خان بامیر علی خان در قریه امیر بالان
درجوار سیستان مقابل شد ممکن نیست که میرعلی خان حکمران قندهار بوده و برای مدافعه
محمود آنقدر دور بیاید میگویند که میرزا حکایه دلاوری فتح خان از کار انداخت و بـدن
آنکه کـدام مقاومتی نشان دهـدنی بلکه نفهمید که قـوه مخالف چقـدر اسـت و فرار کرد
دراین توضیحات نه تنها زیادت بلکه مبالغه هم کرده شده است (صفحه ٢٦ جلد اول حیات
امیر دوست محمدخان )


(٢٤)

نجات یافت شهر را عسکر محمود محاصره کرد ولی هیچ فائده نبخشید و بروز چهل سوم (۱)
امر حمله قطعی بران صادر شد حتی بعد ازان اگر چه ممکن است بوقوع پیوسته باشد فتح خان
برای این کار کمکی نرسید (۲) تا بتواند از دیوار بالا برود (٣) بنا بران عساکر
محمود بداخل قلعه امکان دخول داد میر علی خان که مدافعه را بی فائده دید از دروازه
مخفی خود را نجات داد (٤) وفرار نمود و ساخلوی شهر به محمود سلام کردند شهزاده
حیدر با یارمحمدخان و دیگر بزرگان دسته زمان شاه در قصر محبوس شدند (٥) فتح خان
از محمود شاه خواهش نمود که عبدالرحیم سدوزائی و پدرش بقتل رسانده و اعلان کنند
که بر اعمال درانی ها اعتماد کرده میشود و باین صورت توقع کرد زمان شاه از درانی ها
میگردند و بایشان ملحق شوند (٦) محمود میرزا اکنتون احتیاج به پول پیدا کرد تا در میان
افراد لشکر تقسیم کنند این مسئله برای فتح خان گذاشته شد

(۱) فریزر تاریخ افغانها صفحه ١٢٥ قرار تحریر الفنستون حمله قطعی بروز چهل دوم
شده است (سلطنت کابل صفحه ٥٧٦) کی تا بلا میگوید که محمود سی و سه روز شهر را محاصره
کرد اما برای انجام این مقصد در لوای خود نیفزود جلد اول صفحه ١٣ تاریخ جنگ
د افغانستان)

(٢) نظریه تحریر فریزر در اثر خیانت دو نفر از بزرگان افغان امام بخش خان
وحسن خان بود که فتح خان توانست از دیوار بالابرود (صفحه ١٢٥) در نظر الفنستون
این کار توسط یکنفر از بزرگان موسم به عبدالله صورت گرفته که موصوف از ساخلوی
شهر تنفر داشته است فتح خان مناسب دید که تنها داخل شهر شده با مداد و صداقت عبدالله
اعتماد کند در نتیجه میر علی مناسب دید که فرار کند (صفحه ٥٧٦) نظر بگفته
موهن لال این کار بتوسط شخص یحیی خان بارکزائی بوقوع پیوسته که مشارالیه
از شهر فرار نمود و بفتح خان پیوست (حیات امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ٢٧)

(٣) موهن لال گوید که فتح خان زینه های زیادی ساخت و قندهار را بزور گرفت
جلد اول صفحه ٢٧) ولی قرار تحریری غبارژی فتح خان يك چرمینه (ریسمان چرمی)
را بر دیوار افگند و بكمك آن بالا شد سپس نقاره خانه شاهی را با کشف خود زد
و بعد ازان با و از بلند نعره بر آورد اکنون دور محمود است دروازه ها باز گردید
و محمود وعسکرش داخل شدند (تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١١٧)

(٤) فریزر میگوید که پیش از فرار میر علی خان خانهای را که از ساخلوی شهر نفرت
داشتند جلب کرد و ایشان را در همانجا اعدام کرد صفحه (١٣٥ تاریخ افغانها)

(٥) حیات امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ٢٧ مولفه موهن لال کی گوید
که شهزاده حیدر داخل مقبره احمدشاه بستر ، نمود نجات یافت اما ما قیاس کرده
نمی توانیم که بچه قدرت چنین کرده ( صفحه ٣١ جلد اول تاریخ جنگ در افغانستان

(٦) جلد اول صفحه ٢٧ موهن لال .


(٢٥)

ناچارۀ صحیح آنرا بسنجد برای فتح‌خان این کار مشکل نبود مشارالیه بزودی بواسطۀ
هزارها ترغیب و فشار يك مبلغ زیادی جمع نموده تمام مایحتاج اردو را تهیه دیـــد .
علاوه بر آن فتح‌خان خزانۀ قندهار را نیز تصاحب کرد باتمام این مبالغ مشارالیه توانست
که تعداد سوارۀ خود را از چهل به پنجاه هزار برساند (١) زمانشاه درین هنگام نزديك
اندس بود در نظر داشت بر هند حمله برد . و هنوز اشتهار بود که قندهار از دست وی
خارج شده مشارالیه احساس خطر کرد و برخاست ، شجاع‌الملك برادر خود را در پشاور
بسرداری قوۀ قاهره گماشت و تاج نیمه‌ساز مکملی را بوی سپرد وخودش آهنگ کابل
نمود (٢) فوری بعمداران درود وخورد باکشمیر عسکر بسیار مهمی را ضایع نمـــود
عبدالله‌خان الکوزائی حکمران کشمیر را بنا بر حکم او گرفته در زنجیرش افگندند
اما برادرش سیدال‌خان که در قندهار بود مشارالیه با دستۀ خود بطرف محمود مرور کرد
زمانشاه قشونی مشتمل بر ١٥ هزار مرد تشکیل کرده ملا احمد ومیر ویس نور زائی را
بسرداری آن قشون مقرر نمود اما در اثر نالایقی ملا احمد قوی تار و مار گردید . (٣)
اثنائی که بکابل رسید صورت واقعی مسئله دفعتاً بشاه معلوم شد . مشار الیه
بی اعتمادی که در میان بزرگان درانی پیدا شده بود درك نمود . ازینرو در سلامتی خود
نیز تزلزل داشته به گارد مخصوص خود سپرد تا در حفاظۀ قصر او وظیفۀ ثابت داشته
باشند وفاداران نیز بنا بر طبیعت مترددش تقریباً بهراس اندر شده بود شاه اوضاعی
داشت ندامت آگین تنها چیزی که بوی باقیمانده بود شجاعت ملی افغان بود شاه
از نجبای درانی خود خواهش کرد تا بوی بپیوندند اما محض دو نفر باو پیوست یکی
وفادار وزیرش ودیگر زمانخان پوپلزائی ایشان برخی از طرفداران خود را نیز باخود
آوردند ولی تمام قوای بودی مرکبۀ دوصد سوار و چهار صد توپچی بود . مشارالیه بطرف
قلعۀ که در جوار جکدلك بوده و آنرا ملاعاشق یکی از تابعین وفادار خان بدست داشت
پیشرفت خواهی که شاه نمود طوری در مردم اثر کرد که در ظرف چند روز قوای کوچک
وی مبدل به لشکر سی هزاره رسید . تنها احمدخان خان قبیلۀ نورزائی باخود قشونی
آورد که کمتر از پانزده هزار مرد جنگی نبود .
شاه در ابتدا میخواست با نقلاب برسد اما بی‌فائده بود (٤) بعد از آن موصوف دو دسته را
پیشد از فرستاد که دستۀ جلوتر از همه در تحت ادارۀ خان نورزائی بود و دستۀ دیگر را

(١) صفحه ١١٨ تاریخ احمدشاه درانی مولفۀ شیرازی .
(٢) صفحه ٥٧٦ سلطنت کابل مؤلفۀ الفنستون شیرازی گوید که زمانشاه از لاهور
عزم کابل بست که ازان چنین بر می‌آید که مشارالیه در هندوستان بود ( صفحه ١١٨ )
تاریخ احمد شاه درانی .
(٣) صفحه ٥٧٦ الفنستون .
(٤) صفحه ٥٧٧ سلطنت کابل و نیز صفحه ٣٤٩ جلد ٢ سفر در شمال هندوستان مؤلفۀ
کونولی .


(۲)

شهزاده تاجی در حالیکه خودش يك ياد و منزل عقب ماند (۱) احمد خان که اکثر به از وزیر
معامله شریفانه دیده بود و به از شاه پوره تسلی یافته بود به مشکل اعتماد کرده میشد
که موصوف درین لشکر کشی از دل کار بکند. در یت است وفادار خان بساطها کوشش
میکرد که دل اورا بواسطة افتراءات و انتخابات مبالغه کارانه بدست آرد. اما با همه
این حیل ها مشارالیه به پیشدار قشون شاهی اعتماد نداشت. فتح خان نابغه قوای محمودی
ضميرخان نورزائی را خیلی خوب میدانست او یقین کرد که او بواسطه بدست آوردن
احمد خان جرئت واقتدار زمانشاه را برهم میزند و برای واصل شدن باین مقصود بزودی
اقدام نمود عبدالله خان برادر احمدخان در کامپ محمود بود. در بیگانگی او و محمود
کوچکترین خدشه هم راه نداشت. فتح خان حکم کرد اگرچه این مسئله بعید از قبول
معلوم میشود که او را در جائی محبوس کرده طوری معامله کنند که اگر احمد خان شاه را
گذاشته بایشان نپیوندد کشته خواهد شد احمد برادر خود را همانطوری که فتح خان بخوبی
حدس زده بود خیلی دوست داشت. و همینکه دست او به محمود رسید (۲) مشارالیه
فورا به محمود پیوست و دسته اش از وی تعقیب نمودند. قسمت کیفی قشون در تحت اداره
شهزاده ناصر در ابی تازی (Abi-tazi) بوده از موضعی که احمد خان بطرف مخالف
شد چندان دوری نداشت. اخبار این وقایع در ابتدا کم و یا هیچ تاثیری نبخشید. اما
در کامپ زمانشاه تاثیرات زیاد نمود. وفادار خان ازین بد بختی تماماً عقل خود را
زائل کرده و هر چیز را ضایع تصور کرده بود افراد لشکرش هم موقع جسته متفرق شدند
بسوی منزل خود رجعت نمودند. در خلال این احوال شاه نیز بطرف کابل مراجعت
نمود (۳) غالبا همین اطلاع یاس شاه بود که در نتیجه در کامپ ناصر تاثیر نموده اورا
مجبور کرد که بطرف کابل فرار کند وعسکر خود را سرگشته و پریشان واگذارد
همینکه یکا پل رسید شاه وی را به سردی ملاقی شد. در این وقت اغتشاشی در مرکز
رو داد که کنار رفتن فوری او را از شهر ایجاب کرد موصوف را محضاً دو صد سوار
چار صد تفنگدار بود که ایشان با خود ذخائر و بازود و گنه همراه گرفته راه جلال آباد
پیش گرفتند وزیرش وفادار خان و سردار زمانخان پوپلزائی درین برگشت بوی وفادار
ماندند. بهمراهی ایشان شاه در قلعه مستحکم قلعه عاشق منزل گردید. ایشان فورا
به ترمیم و تحکیم دیوارهای آن پرداخته مرکز موقتی قرار دادند و از همین نقطه از معقبین
شاه درخواست نمودند تا با ایشان بپیوندند. يك تعداد زیادی که برگشته بودند دوباره

(۱) نسخه فوق فریرزمانشاه بدلیل اینکه هرگاه مرکز را بگذارد درهنگام
غیاب او از دستش می بر آید خود را عقب گذاشت تاریخ افغانها صفحه ۱۲۵.
(۲) قرار گفته فریر نقطه الحاق احمد خان به محمود مقر بوده (صفحه ۱۲۵
تاریخ افغانها) الفنستون سر اسب (Sir-Asp) را موضعی میداند که احمد خان
به محمود پیوست (صفحه ۰۷۸ سلطنت کابل).
(۳) از تحریر مسن معلوم میشود که در هنگام وقوع این واقعه در موضع نانی
(Nani) (اسفار در بلوچستان افغانستان وپنجاب جلد ۳ صفحه ۱۸) فریر یقین دارد
که شاه هنوز در کابل بود که خبر برگشت احمد خان را شنید (صفحه ۱۲۵).


(۲۷)
آمدند ایشانرا (۱) از صداقت بشاه بیشتر خزائن شاهی جلب کرده بود. در خلال این احوال قشونی بتعداد دوهزارنفر در زیر اداره فتح خان بسوی کابل مارش نموده (۲) که در عقب وی قسمت خیلی قشون محمود برعلاوه قشون احمد خان رهسپار شدند. تسخیر کابل برای محمود کار ساده بود امیر اسلام خان وجعفر خان دونفر غائی بودند که شهر را محافظه میکردند. هر دوی ایشان از طایفه قزلباش بودند که باينريك ازدواج با محمدزائی ها از هوا خواهان ایشان شده بودند وفوراً هر دو طرفدار محمود شدند محمود ازان پس بطرف قلعه عاشق مارش نمود تا با قوای زمانشاه در انجا مقابله کند هر دولشکر (اوچ پانه) (Ouchpanah) باهم ملاقی شدند جميع قوای شاهی ازوی برگشتند و خودش بصد مشکل نجات یافته بطرف قلعه عاشق رفت و عساکر محمود او را دنبال کردند. تا مدت یازده روز محمود پیش از انکه تماما قلعه او را بدست آرد بروی یورش میبرد (۳) در خلال این واقعات زمانشاه و سرداران و فانتعارش (٤) در تاریکی شب جانی بسلامت بردند و در نزد یکی جگه دليك يك قلعة كوچك دیگر جای گزیدند که این قلعه هم به همان ملا عاشق (٥) که صاحب قلعه عاشق نامیده میشد تعلق داشت ملا هم از راه مهمان نوازی خدمت ایشان رسید ولی همینکه شنید محمود کابل را فتح کرده ترسیده رفت که مبادا فاتح ازینکه برادرش را پناه داده بروی غضب کند بنابران مشار الیه مهمانهای خود را نگاه داشته به محمود پیغام می فرستاد واز چگونگی احوال بوی اطلاع داد روز دیگر زمانشاه دانست که اورا زیر قید و بند داشته اند با میزبان ظالم خود به مناقشه پرداخت اما بیهوده و بزودی باین رسید که اقامه دلیل و یا استعمال زور مفید نمی شود از ینرو خود را بقسمت خود وا گذاشت درهنگام شب کوه نور و دیگر جواهرات قیمت بهائی را که همراه داشت در دیوار همان خانه که جای گرفته بود مخفی نمود (٦) همینکه فرستاده ملا بنزد محمود رسید مشارالیه فوراً نواب اسد خان برادر فتح خانرا مقرر نمود تا فوراً زمانشاه را بگیرد. به همراهی او جراحی را نیز فرستاد تا او را از نعمت بصر محروم سازد نواب اسد خان و جراح با زمانشاه در

(۱) صفحه ۱۲۵ تاریخ افغانها مولفه فریزر .
(۲) سلطنت کابل مولفه الفنستون صفحه ۰۷۸
(۳) صفحه ١٢٦ تاریخ افغانها مولفه فریزر.
(٤) خیلی مشکل است که بگوئیم سردارهائی که با زمانشاه همراهی نمودند که او چه بودند زیرا که فریزر تذکر نموده بود که و فادار خان و زمانخان پوپل زائی محض دونفر سرداری بودند که نسبت بشاه و فا دار ماندند ( صفحه ١٢٦ ) الفنستون می نویسد که شاه به همراه وزیر و دو برادرش خان ملا وشاطر باشی ونيك پیش خدمت با وفا داخل قلعه ملا عاشق شدند ( صفحه ۵۷۸ سلطنت کابل ) .
(ه) شیرازی در صفحه ۱۱۸ تاریخ احمد شاه درانی مولفه خود نام او را عاشق شنواری ذکر نموده .
(٦) شیرازی مینویسد که زمانشاه جوهری موسوم به فخراج را که مانند کوه نور خراج يك مملکت بود در جوی آب انداخت ( صفحه ۱۱۹ تاریخ احمد شاه درانی ) .


(۲۸)

جگدلک (۱) به راه کابل برخوردند (۲) که او را مغلوباً می بردند . چشمهای او را در
همانجا کور کردند و بعد از آنکه یک سال و نیم در بالاحصارش محبوس نمودند (۳) همراهان
زمانشاه که ایشان نیز گرفتار شده بودند همه بطور علنی در کابل اعدام گردیدند اگرچه
زمانشاه از بصارت محروم بود ولی توانست که بعد از مدتی خود را از قیمومیت محافظینی
که بروی مقرر بودند نجات بخشیده بطرف بخارا برود (٤) ولی بدبختی در همین موضع
هم او را آرام نگذاشت و بدامنش آویخت چه امیر حیدر توره پادشاه بخارا که نسبت
به سدوزائی ها خیلی بدبین بود طلبگار دختر زیبای زمانشاه شد که با وی درین فرار
همراه بود . حتی امیر بخارا بزمانشاه تهدید مرگ نمود ولی یکبار دیگر شاه مخلوع
کابل توانست که بسلامتی خود را نجات بخشد درین نوبت بهرات پناه برد . در هرات
حاجی فیروز الدین برادر ناسکۀ محمود حکمران بود . شهزاده شریف خیلی مهمان نوازی
کرد و بعد از چند ماه بوی معاونت کرد تا بسلامت بلودهیانه رفت و در آنجا از طرف
کمپنی شرق الهند (The Gst India Gompany) برایش در انگاه ومعاش مقررشد.
در خلال این احوال محمود بر تخت کابل نشسته و از خدمات فتح خان بارکزائی خیلی
مشکور بود سردار مذکور با جمعیت برادر ها و برادر اندر ها در دربار سلطنتی خیلی
رسوخ و اهمیت پیدا کردند و هر کدام ایشان رتبه های عالی و حکمرانی مناطق سلطنتی را
در دست داشتند ایشان جمله ٢١ مرد بودند (٥) بهتر است که قبل از دوام بتاریخ جانشینان
زمانشاه مفکورۀ را جم باین برادر ها داشته باشیم . فتح خان بزرگترین همه ایشان بود
مشار الیه دو برادر عینی داشت که یکی محمد عظیم خان و دیگر تیمور قلی خان بود .
مسن گوید که مادر ایشان بخانواده مجدد زائی تعلق داشت که این خانواده شاخه بود از
قبیله بارکزائی (٦) اما نظر بتحریر موهن لال خانم موصوف از قبیله نصرت خیل بوده (٧)

(١) صفحه ٢٦٤ اخبار يك مارش مولفه بال Ball به تحریر موهن لال می نویسد نواب
اسد خان در جکدلك بزمانشاه ملاقی نشد بلکه بقلعه ملا عاشق رفته زمانشاه را بجكدلك
آورده در آنجا اعمایش کرد ( جلد اول صفحه ٢٠ حیات امیر دوست محمد خان ) .
(٢) وارد وردن باصطلاح و محاورۀ زبان فارسی کابل مراد برخوردن است .
(٣) شیرازی در تاریخ احمد شاه درانی می نویسد که شمر شجاع یکی از سرداران
وادی خیبر بود و شجاع بواسطۀ او نجات یافت صفحه (١١٩) .
(٤) صفحه ١٢٧ تاریخ افغانها مولفه فریزر انقنستون می نویسد که زمانشاه در طول
مدت حکمرانی محمود در کابل محبوس بود و همینکه شاه شجاع بسلطنت رسید او را آزاد
نمود ( صفحه ٥٧٩ سلطنت کابل ) .
(٥) مسن گوید که ایشان ٢٢ نفر بودند و در میان ایشان نام عبدالرحمن خان را علاوه
کرده می نویسد که مشار الیه شخصی بود « نامعروف » حقیقتاً این شخص نزد دیگر
مورخین مجهول است (صفحه ٢٧ جلد ٣ اسفار در بلوچستان افغانستان و پنجاب ) .
(٦) نسخه فوق صفحه ٢٦ جلد ٣ .
(٧) جلد اول صفحه ٢٢ حیات دوست محمد خان مولفه موهن لال .


(۲۹)
نواب اسد خان طره باز خان (۱) و نواب صمد خان (۲) برادرهای بودند که از مادر بار کزائی
بدنیا آمده بودند (۳) بعد از ایشان پنج برادر دیگر بودند که ایشان نظر برابطۀ زیاد
خود به پشاور سرداران پشاور گفته میشدند اسمای ایشان بدینقرار بود عطا محمد خان
یار محمد خان ، سلطان محمد خان ، سید محمد خان ، پیر محمد خان ، موهن لال می نویسد که
مادر ایشان بفامیل الکوزائی تعلق داشت (٤) در حالیکه میسن خانم مشار الیها را توخی
غلجائی میگوید (٥) پنج برادر دیگر معروف بسرداران قندهار بودند اسماء ایشان
قرار ذیل است :
پر دل خان ، شیر دل خان ، کهندل خان ، مهردل خان ، رحیم دل خان (٦) درباره
نسب مادر ایشان باز موهن لال و میسن تخالف نظر دارند موهن لال می نویسد که خانم
موصوف از قبیله ایده خیل و از غلجائی های هوتکی بوده (۷) در حالیکه میسن مشارالیها را
درانی میداند (۸) دوست محمد خان و امیر محمد خان که نظر بتحریر موهن لال از پسران
خورد سال پاینده خان بوده و هر دو از مادر نژاد فارسی تولد یافته بودند (۹) سه برادر
باقی مانده جبار خان اسلام خان و جمعه خان (۱۰) مادرهای جدا گانه داشتند که هر سه
شان کنیز بودند (۱۱) .

(۱) فریراسیم نوزده پسر پاینده را می برد که در آنجا نام طره باز خان دیده نمیشود
( صفحه ١٦٠ تاریخ افغانها ) .
(۲) فریر این نام را سموت (Samat) خان می نویسد ( صفحه ١٦٠ ) ولی فراسر
(Fraser) آنرا صمید (Samad) می نویسد ( صفحه ۳۳ ملحقه ب حكایة سفری
(Narrative of a Journey Into Khorasan) در خراسان
(۳) جلد اول صفحه ۲۲ موهن لال میسن عقیده دارد که این سه نفر مادرهای
جداگانه داشتند که ایشان درانی بودند صفحه ٢٦ جلد ۳- اسفار در بلوچستان افغانستان
و پنجاب ( مادر طره باز خان نظر بتحریر میسن از خانواده پائین تر بود (صفحه ۲۷ کتاب فوق)
(٤) جلد اول صفحه ۲۳ كتاب فریر .
(٥) جلد ۳ صفحه ٣٦ كتاب فوق .
(٦) موهن لال از رحیم دل خان هیچ تذکری نداده جلد اول صفحه ۲۲ .
(Gile of Amir Dost Moha Khan) ۷) جلد اول صفحه ۲۲ حیات امیر دوست محمد خان(
(۸) اسفار در بلوچستان ، افغانستان و پنجاب جلد ۳ صفحه ٣٦ .
(۹) میسن مینویسد که مشار اليها از طایفه جوان شیر بوده صفحه ۳۷ موهن لال
مینویسد که خانم موصوفه از فامیل سیاه منصور بوده ( صفحه ۲۳ ) .
(۱۰) فریر ازین پسر پاینده خان هیچ تذکری ننموده دیگری را نام می برد که موسوم
است به جمال خان واورا فریر با دوست محمد خان وامیر محمد خان یکجا ذکر کرده
گوید که از يك مادر تولد یافته بودند (تاریخ افغانها صفحه ١٦٠ .)
(۱۱) صفحه ۲۳ موهن لال وصفحات ۷-۳۶ میسن .


(۳۰)
فصل چهارم
نخستین کشور کشائی محمود شاه
بعد از آنکه زمانشاه از نعمت بصر عاری شده در بالاحصار کابل بحبس رفت محمود
بر تخت سلطنت اجداد جلوس نمود که مطابقست باسال ۱۸۰۱م (۱) همینکه بمرکز ورود
نمود از طرف رعایا با گرم جوشی زیاد استقبال صمیمانه دید چه ملت از کارهای
نافرجام وزیر زمانشاه یعنی وفادار رنجیده بودند زیرا موصوف نسبت بظلمی که در بارهٔ
شرفا روا داشته بود برغرور ملی ایشان زخمی وارد نموده بود ازین جهت
همه از شاه برگشته دشمن او شده بودند. وهمه طبقات مردم در هر طرف امپراطوری از تبدیل
حکومت خشنود بودند. زیرا جمله امید آن داشتند که روز های پرشکوه احمدشاهی و یا
زمان آرام تیمورشاهی عودت کنند، ولی غافل ازینکه چه نا امیدی ها برای ایشان در
کمین نشسته محمود همینکه بر تخت سلطنت جلوس نمود دیگر مانند سابق شهزاده جرار،
فعال و بی ترس نبود. مشارالیه در دامن وسیع عیش غلطید و نسبت بتمام امور کشوری
بی علاقه ماند. در هنگامی که شهزاده بود بهر کار تشبث می کرد تا تاج شاهی را
حاصل کند، اما این وقت که پادشاه بود بطوری کار می کرد که سقوط سلطنتش امر
یقینی بنظر میخورد.
محمود شاه در ابتدای جلوس خویش بر تخت سلطنت سلوک خوبی با خوانین نمود و عسکری
که او را امداد کرده بودند خوش ساخت و حصه زیاد تر خزانه مملکت که بدست وی
افتاده بود بانذ وباز و تقسیم عساکر در هر منطقه و ثروتمند ساختن بزرگانی که مساعدت
ایشان بلند ترین رتبه را در مملکت بدست آورده بود بصرف رسید اکرم خان
الکوزائی و فتح خان بارکزائی در نزد حکومت اعتماد کمانی حاصل داشتند (۲) که
موخر الذکر بلقب شاه دوست (۳) ملقب کرده شد در عین حال عبدالله خان الکوزائی
که از طرف زمانشاه محبوس گردیده بود رها گردیده بحکمرانی ولایت کشمیر تقرر یافت
شیر محمدخان پسرشاه ولی خان که وزیر احمدشاه بود خطاب «مختارالدوله» یافت بعضی

(۱) مکمن (Macmunn) حقیقتا اشتباه کرده که مینویسد زمانشاه در سال ۱۸۰۳
کور کرده شد و محمود شاه برادر اندرش برجایش نشست.
(صفحه ۸۰ افغانستان مولفه او)
(۲) صفحه ۵۷۹ سلطنت کابل مولفه الفنستون وصفحه ۳۵۰ جلد دوم سفری در شمال
هند و ستان مولفه کونو لی (A journey the north of Inida by Honolly)
فریر غلط کرده می گوید که شیر محمد خان در زیر نظارت حکومت قرار گرفته
( صفحه ۱۲۹ تاریخ افغانها ) در حقیقت چنانچه در آتیه خواهیم دید بعد از مرگ
اکرم خان شیر محمد خان بوزیری تشبث کرد قبول نشده و مخالف گردید.
(۳) صفحه ۱۳۴ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی فریر بوی عنوان (شادورت)
داده که این خود غلط میباشد ( صفحه ۱۲۹ کتاب او )


(۳۱)
خوابین دیگر موجوده بودند که هر کدام نظر بلیاقت کفایت ویا وعده که در همراهی
یاقوی کردن پارتی او خدمت کرده بودند کم یا زیاد بمناصب رسید ند هريك ازين
بزرگان در حکومت محمودفائده کردند و آرام زیستند .
علاوه بران اهالی خود را در دست عسکر بی انتظامی دیدند که در امور اعاشه ایشان
فتح خان شخصاً توجه داشت تا باین وسیله آنهارا بپارتی خود مربوط بدارد. اوضاع اداری
در کابل خیلی خراب بود اما احوال مناطقی که محمود آنجایهارا بقسم دیگر نگاه میداشت
بسیار بدبود مثلا فیروزالدین خان حکمران هرات از طرف محمود در حقیقت حکمر ان
مستقل آن منطقه بود.. در مناطق شمال مشرق نیز قبائل خود را تماما" در زیر سلطه محمود
حساب نمی کردندومشی ایشان وسیله جدال آخرین تاج بودند . بزرگترین خطری که
در قسمت پشاور افتاده بود شجاع الملك برادر محمود بود که در انجا حکمرانی داشت.
طلاع بدبختی وفلاکتی که درجلو زمانشاه آمد بعسکر برای وی رسید بنابران اوعنوان
شاهی گرفته وتسكن منظمی ترتیب داود تا پاشاه جدید دست و پنجه نرم کند . مشارالیه
يك مقدار زیاد پول را قبائل جوار پشاور توزیع نمود. و بزودی آنقدر قوای زیاد جمع
نمود که توانست در ۱۰ ستمبر ۱۸۰۱ برعلیه برادر خود مارش نماید درعین حال اوضاع
امور اداری در کابل اسباب پشاه اضرار شد شاه جدید نیز از نظر مردم افتاد زیرااو
ایشانرا در دست نجبای بی پروا وعساکر نا فر جام گذاشته بود حتی شیر محمد خان
مخفیانه کوشید تا شجاع را بر تخت سلطنت بنشاند ولی این مسئله مکشوف گر دید
وشير محمد خان گرفته شد . (۱)
محمود شاه پسر خود کامران وفتح خان را (۲) بهمرامی سه هزار عسكر بمقابله شجاع
فرستاد و هردو قشون در موضع آشیان که میدان کوچکی است محاط با کوهها وواقع است
بر ساحل دریای كوچك سرخ رود مقابل شدند. شجاع وقتیکه درین موضع رسید زیا ده
ازده هزار مرد همراه داشت ولی اکثریت ایشان کوهستانی وبی انتظام بوده با ترتیبات
جنگی برابر نبودند. در هنگام مقابله طبعا ایشان قوی معلوم میشدند. در حالیکه جنگ
آوران فتح خان و اصحا" ناامید بودند. ولی ایشان بزودی این موفقیت را از دست دادند.
ایشان تصور کردند که فاتح ایشانند بنابران طرف منفعت متوجه شده خواستندیسر
زوری خزانه شاهی را که شجاع از ساده گی با خود از پشاور آورده بود بدست آرندفتح خان
این غلطی ایشانرا مشاهده کبرد افراد خود را جمع کرده و بر قطار های بهم خور ده
قشون شجاع حمله برد وفتح فوری ایشان منقلب با انهزام منظمی شد که شکست گفته
می شود (۳۰) باوجود آن شجاع توانست نجات یابد مشارالیه تمام اسباب وخزائن خود
(۱) صفحه ۱۸۱ سلطنت کابل مولفه الفنستون .
(۲) فر پر در صفحه ۱۲۹ تاریخ افغانهای خود مینویسد که با فتح خان درین حمله
چندین برادرش همراه بود .
(۳) فریر غلط کرده میگوید که نخواست جنگ بکند بلکه بمجرد رسیدن عساکر
شاهی فرار نموده ازین جهت کامران بدون آنکه اقدام بجنگی بکند پشاور را تصاحب
کرد ( صفحه ۱۲۹ کتاب مولفه او )


(٣٢)
را بدست معقبين فتح خان گذاشته خود بکوه های خیبر پناه گزید اكثز معقبين
فتح خان خیلی ها متمول شدند (۱) فتح خان ازین موفقیت بفتح بسیار مسرور وبطرف پشاور
پیش قدمی کرد تا آنجا را اشغال کرده (٢) عايدات آنجا را جمع نماید .
محمود هنوز مسلك شجاع فراغت نیافته بود که خودرا بخطر بزر گتری مواجهه دید .
چه قبائل غلزائی شوريده اغتشاش نمودند . غلزائی ها ازمدت مدید با بنطار ف
آزرده بودند ومزاتب علیماتی که درانی ها بدان رسیده بودند ایشان نیز نمیخواستند
برسند ومی دیدند که چسان استقلال خودرا بدست آرند . ایشان فراموش نکرده بودند
باری که مدت زیادی ازان نگذشته تخت سلطنت افغانی متعلق بیکی از قبائل ایشان
داشت . درین هنگام عبدالرحیم خان درمیان ایشان خانی برد که از طــــرف همه
قبول شده بود اگرچه آدم خود خواه نبود ولی میخواست که اورا پادشاه بسازند .
محمود شاه ازاینکه غلزائـــی هـا میخواهند او را از تخت سلطنت باندازند خیلی
مضطرب بود (٣) مشار اليه در کابل عسکر قلیلی داشت . وحصة مهم عسكـــر خود را
به پشاور فرستاده بود . باوجرد آن هم توانست قوای مشتمل برسه یا چهار هزار
عسکر جمع کند . مختارالدوله ، احمدخان نورزائی ، واكرم خان غلزائی را ازمحبس
رهائی داد (٤) بمقابل قشون دشمن که پیش قدمی داشت فرستاد . عساکر شاهی از
كابل بروز دوازدهم نومبر حرکت کردند . در خلال این اوقات غلزائى هـا يك تعداد
مقاماتی را که در عــرض راه ایشان بود بدست آور دند ، ایشان حکمران غزنی را
شکست دادند واز راه ملگر وتورمال بطرف لوگر پیش رفتند ، هردو قشون بمو ضع
سجاوند ملاقی شدندن غلزائی ها را جمع بخود خوب تو ضیحاتی داده اند . ایشان
شـــدند كـه بقلعة زرین که شش میل ازمیدان جنگ دوری داشت بر گردند در شب
ترتیه قوی شد وایشان بصبح روز دیگر بسوی کابل پیش قدمی نمودند. مشاراليهم
در شب بقلعه شاهی که دو چند میلی مر کز واقع شده بود رسیدند . بروز د یگر
درانی ها مارش کرده بقلعة امين الملك زور آوردند وراه ایشان را از مر کز
قطع کـردند در کامپ غلزائی هیچ چیزی جز پراگندگی رخ نداد که نتیجه آن شد
که اغتشاشیون بعد از اینکه ضایعات زیاد جانــی دادند رخ بر تافتند و بسوی قريه
های خود رجعت نمودند . درانی هـای فاتح سرهای مقتو لین را از بدن هـای شـان
جدا کرده بدر بار محمود شاه بر دند (٥) شاه امر کرد ک ازین کله ها در بیرون
قصر وروی پشته که معروف به تپه « خاك بلخ » است مناری بسازند . (٦)
(١) جلد اول صفحه ٣٢ حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال
(٢) كـتـاب فــو ق
(٣) الفستون در صفحه ٨٢٥ سلطنت كابل خـودشرح مفصلی را جع آماد گی
وحركات اولی غلزائی ها داده .
(٤) جلد اول صفحه ٣٢ حیات دوست محمد خـان مولفه موهن لال .
(٥) توضیحات مکملترا ین واقعه در کتاب سلطنت کابل مولفها لفستون صفحات ٣-٨٤٢ یافت میشود.
(٦) جلداول صفحه ٣٣ حيات امير دوست محمد خان مولفه موهن لال .


(۳۳)

در خلال این احوال قوای دیگر غلزائی برقندهار حمله بردند . این شهر هم ساخلوئی
درستی نداشت تا آنرا حفظه میکند . این مسئله شهاب الدین توخی را وا داشت که
برشهر حمله کند . عبدالجبار بارکزائی که پسر عموی فتح خان بود سیدال الکوزائی
وصالح محمد خان غلزائی برای دفع اغتشاشیون از شهر برآمدند، یك مجادله مدهشی در
« پل سنگ » روی داد که در نتیجه دوصد نفر درانی ویکهزار نفر غلزائی مقتول گردیدند
بنظر بتحرير موهن لال این دو موفقیت ایشان بر غلزائیها که یکی در جوار قندهار و دیگر
در قرب كابل در يك روز وعين ساعت روی داد که در واقع ساعت میمونی برای
محمود شاه بود . (۱)
در بهار سال دیگر ۱۸۰۲ همان قبیله نا آرام باز شورش کردند حقیقتاً درین زمان
در حدود پنجاه هزار نفر جمع شدند (۲) ولی فتح خان با تمام موجودیت در فرونشاندن
این شورش اقدام کرد و بدرستی موفق آمد مشارالیه عبد الواحد خان پسر عم خود را
بحکومنت پشاور گماشت و خواجه محمد خان پوپلزئی را با وی مقرر نمود و خودش با شهزاده
کامران بکابل بر گشت ومختار الدوله واحد خان نورزائی را فرستاد تا از قندهار حفاظت
نماید (۳) زیرا قوای غلزائی به سه حصه تقسیم یافته هر حصه به مناطق مختلف داشتند
عملیات میکنند . یك قسمت در تحت اداره عبدالرحیم خان داشت از طرف جنوب بكابل
حمله کند . قسمت دیگر که به عین قوت بود بقومانده فتح خان پوپکر زائی از شرق حمله می آورد .
در حالیکه قوای سوم آن که بقدر ده هزار قوت داشت برای جنگ با درائی ها در حد
فاصل مناطق خودشان مجادله کنند درانی ها با هر کدام ازین سه قسمت مصاف دادند و در
نتیجه سه جنگ رویداد که منجر به شکست فاحش اغتشاشیون شد .
مختار الدوله واحد خان اروزانی که برای حفظ قندهار مقرر شده بود، حصه قلعه های
غلزائی را که در راه و یا در جوار خط مشی ایشان بود منهدم نمودند و مشاورالیهم در همهٔ
مناطق چنوب مملکت امنیت برقرار کرده وبسوی کابل مراجعت نمودند. با فتح محمد خان
پوپکر زائی شخصاً خود فتح خان مصاف داد .
خان پوپکر زائی با روحانیون اوزبین یکجا میزیست و بمساعدت ایشان او توانست يك
قشون بزرگی مرتب کند، در راس این اغتشاشیون که جبار خیل و احمدزائی هم در آن
شامل بودند خودش قرار گرفته پیشرفت نمود، در نزديك منار چکری سنگر گاهی انتخاب
کرده و آماده مجادله با قشون شاهی شد .
فتح خان به تجمع بسیار زیاد ایشان اهمیت نداده تکلیف حس نکرد و بعد از يك
جنگ مختصر ایشان را شکست و فرار داد، و خودش امر کرد تا سر یکصد نفر ازین شورشیان
را بریده بمرکز ببرند (٤) جنگ سومی که بر علیه غلزائیها واقع شد بهمین صورت
نتیجه داد و آنها را متفرق کرد .

(۱) صفحه ۳۳ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .
(۲) صفحه ٤ - ٣٣ حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لا ل .
(۳) صفحات ٤ - ٣٣ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .
(٤) صفحه ٣٤ جلد اول حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .


(٣٤)
درهنگامیکه تمام توجه محمودشاه ووزرای اورا اغتشاش غلزائی ها جلب کرده بود شجاع الملك يك بار دیگر خیبری ها را برانگیخت و با دوازده هزار مرد بپشاور حمله برد ولی ساخلوی پشاور عسکر اورا تماما امحا کردند و او دوباره بجائی رفت که هر چه کوشید چیزی شود موفق نشد (١) درهمان سال یعنی ١٨٠٢ محمود بفتح بزرگت دیگری موفق آمد. اوزبکهائی که از رودآمور عبور کرده بودند در نزدیت بلخ شکست فاحش خورده و مجبور شدند که باز از رودسرحدی بگذرند.(٢) شورش غلزائی فرو نشانده شد اما تمام ایشانرا از شورش باز نداشت. چه غلزائی درمووضع گلجین (Guljai(٣) خیلی دلیرانه باخرین مخالفت خود پرداختند که این واقعه مطابق است به ١١ می ١٨٠٢ درین جایك قسمت از غلزائی ها که مشتمل برده هزار مرد بودند بمقابل فتح خان شدند زیرا فتح خان در صدد خراب کردن منطقۀ ایشان بودولی ایشان همه بشدت مغلوب شدند و تلفات فوق العاده دادند. عبدالرحیم خان خان ایشان را با دوپسر او وصدر اعظمش شهاب الدین خان اسیر کرده لقمه توپ ساختند (٤) در او قاتیکه قوای محمود باغلزائی، اوزبك ها وخیبری ها مصروف بود واقعاتى در هرات روی داد که خیلی ها بر بلندی اقبال شاه دلالت میکرد قیصر میرزاپسر مصدزمان شاه که حکومت هرات را دردست داشت نظر به پلان مخفیانه میر افضل خان وزیر خود مجبور کرده شد که از شهر فرار کند،
ولی افضل خان موصوف ناامید بود ازینکه اهالی شهر بقدرت وی تسلیم شو ا هند كسر دا گرچه ایشان میخواستند که اوبرتبه وزیری باشد ولی میخواستند حکمران کسی باشد که خون شاهی داشته باشد. میرا افضل خان که از بازگشت قیصر میرزا می ترسید حاجی فیروز الدین خان را دعوت داد که مجبور کرد که حکمرانی را قبول نماید، قیصر میرزا خواست که وضعیت ازدست داده را بزور باز بگیرد ولی نتوانست. چون ناکام شد بقندهار حمله بردو توقع داشت که کامران حکمران آن را مضطرب بسازد. اگرچه درروزهای اول چیزی فائق شده بود ولی بعداز چند روز اهالی برعلیه او قیام کردند واومجبور به بازگشت شد (٥) بعد از آنکه غلزائی ها تابع گردانیده شدند برای خاموش کردن دیگر مناطق اغتشاشی ترتیبات گرفته شد، ولی درمرکز میان سرداران پارتی حکومت بالخاصه بین
(١) صفحه ٥٨٤ سلطنت كابل مولفة الفنستون ،
(٢) عموما قبول کرده اند اگر چه بمشکل میتوان قبول کردسه جنگی که در اغتشاش ثانی غلزائی درمارچ ١٨٠٢ روی ومقابله باشجاع وخیبری های او و غلبه بر اوزبكها همه این غلپات که برله قوای محمود وفتح اومنتج شد در يك روز بوقوع پیوسته، (صفحات ٥٨٣٤ کتاب مولفة الفنستون )
(٣) صفحه ٦٦ (the Mission to Kandahar) مولفه (Lumsdem) الفنستون می نویسد که ملا شادی در میدان جنگ بوده صفحه ٥٨٤ سلطنت کابل )
(٤) كتاب فوق
(٥) این واقعات را فریر مفصلا نگاشته (صفحه ٣٢- ١٣٠ تاریخ افغانها) کونولی نیز از ان تذکر نمود (صفحه ٣٥٠ جلد دوم سفر در شمال هند) كتاب مولفه الفنستون .


(٣٥)

اکرم خان و فتح خان مخالفت در افتاد، بالاخره چنین تصفیه یافت که اکرم خان در کابل
بماند و فتح خان قدرتی داده شود که بجنوب شرق مملکت اقامت گزیند. فتح خان اول
پشاور را گرفت و از اهالی پول جمع نمود. خان کشمیر بوی پنجاه هزار روپیه پرداخت
سپس مشارالیه بعلاقات کوهات، نبو ددامن وقت و از آنجاها نیز پول جمع کرد از آن ببعد
بعزم تسخیر وزیری افتاد و چون فراغت یافت تابستان ۱۸۰۳ بود که بقندهار برگشت. (۱)
بعد از آنکه شجاع با معاونت خیبری ها کوشش بی فائده بگرفتن پشاور در موضع
چوره که در منطقة افریدی واقع است باقی ماند.
ولی مارش فتح خان به پشاور او را مجبور کرد تا بمقامات محفوظتری برود و ازینرو مشارالیه
بکوهستان کاکر (Khakar) رفت و در آنجا باید بختی و سفالت سرگردان بود و بواسطۀ
فروختن جواهرات شاهی و یا بنا بر تلطف اهالی برای خود زندگی را سخت بسازد ولی
چند طرفدار صادق پیدا کند و بزودی فهمید که این کوه نشینان با جواهرات وی شناسائی
ندارند ، ولی در ساعت نا امیدی طالع بوی لبخند زد. کاروان متمولی يك روز در شل شال
(Shal) تل داخل شد. مشارالیه فوراً با متعقبین خود مشوره کرد و قرار دادند که بزور
ضروریات خود را از ایشان بگیرند. پس ایشان را محاصره و تجار را مجبور نمودند
که ضروریات ایشان را تهیه نموده و درعوض رسید قابل پرداخت شهزاده را که مشتمل
بر سه لك روپيه باشد بگیرد، با این مبلغ مشارالیه توانست فشونی مرتب کرده بقندهار
حمله برد. ولی يك بار دیگر بدبختی دامنگیرش شد و او را دفع کردند. او باز مجبور
شد که بکوهها فرار کند ، در حالیکه قشوش نا امید و کم جرات شده او را تنها گذاشتند
(۲) بزودی بعد ازین شکست شهزاده شجاع، فتح خان بعد از قشون کشی فاتحانۀ خود
در جنوب شرق بقندهار برگشت. در راه اطلاع یافت که شهزاده قیصر از هرات بیجا شده
و تمام قدرت خود را در آن ناحیه باخته و کوشش دارد که بطرف قندهار مارش کرده باز
برهمان شهری که هنوز شهزاده کامران حکمرانی دارد مارش نماید. درین نوبت
مشارالیه را ایرانی ها امداد کرده بودند (۳) زیرا ایشان از برهم زدن سلطنت محمودشاه
فائدة در نظر داشتند ، ایشان بر خراسان حمله کردند و شهر مشهد را اشغال نمودند (٤)
فتح خان تعجیل کرد تا بکامران كمك شود و بزودی بقندهار بوی ملحق شد. و هردو
مارش نمودند تا قوای قیصر را از پیش آمدن مانع شوند. این هردو قشون در موضع
کوکران ملاقی شدند و جنگ خونینی روی داد که منتج به شکست لشکر قیصر گردید.
اکرم خان غلزائی شربت مرگ را از دست کامران نوشید و شهزاده قیصر گرفتار آمد
و محبوس بکابل فرستاده شد (٥) بعد از چند مدت فتح خان بهمراهی برادر خود

(۱) صفحه ٤٨٤ سلطنت کابل مؤلفۀ الفنستون .
(۲) صفحات ٤٨٥،٦ سلطنت کابل مولفۀ الفنستون ؛ این مجاهدت شجاع را در زمستان
سال ۱۸۰۲ در حالیکه فتح خان در سال ۱۸۰۳ بقندهار مراجعت نموده مجاهدتها و اسن غلط کرده
که می گوید فتح خان مجبور بود که شجاع را دفع کند ( صفحه ۳۲۰ تاریخ افغانها ) .
(۳) صفحه ٣٥ جلد اول حیات امیر دوست خان مولفه موهن لال .
(٤) صفحه ٥٨٤ کتاب مولفۀ الفنستون .
(٥) جلداول صفحه ٣٥ حیات امیر دوست محمد خان مولفه موهن لال .


(٣٦)
دوست محمد خان بكابل روان شد او شجاع غیاب فتح خان را موقع مناسبی دانسته بهمان
سمت حرکت کرد و کوشید که شهر را اگر بتواند بیگیرد . اکرم خان بارکزائی ،
محمد علی خان ومير اكبر او را درین مورد كمك كردند
همینکه فتح خان و برادرش از حرکت شجاع خبر یافتند . ایشان بر گشتند تا کامران را
امداد نمایند ، و بزودی غفورخان بارکزائی ، سید آل خان الکوزائی و خواجه محمد خان
بدو زائی را محبوس کردند چه در صداقت ایشان عدم اطمینانی ظهور کرده بود (۱) شجاع
نیز طبعاً بطرف پشاور بر گشت در همین هنگام سلطنت محمودشاه پارچه پارچه شد .
حکومت کمزور و کاهل شد ، از ینرو باحکام شاهی بمشکل اطاعت کرده میشد
درمرکز سلطنت نیز آرامی نبود ازقوت افسران شاهی مانند خود پادشاه کاسته شده بود
اکرمخان وزیرمهم محمود مرده بود، وفتح خان همینکه رسید با قشون خود برای آرام
کردن مناطق اعزام گردید (٢) شیر محمد خان (پسرشاه ولی خان وزیر احمد شاه) که او
وزارت را حق موروثهٔ خود میدانست این رتبه را مطالبه کرد، اما محمود شاه آنرا برای
فتح خان گذاشته بود ، اگرچه او در آن وقت در قندهار بود واو امورات اداری را
بمعاونت خان قزلباش‌ها پیش می برد شیر محمد خان . (٣)
که ازین اوضاع آزرده شده بود تشبث به سازشی کرد تا محمود را از تخت سلطنت
بلغزاند ، و جریان واقعات هم بمرام او برابر آمد . قزلباش های کابل از طرف
شاه محمود پرورش دیده بر اهالی مسلط بود بمیل خود رفتار میکردند . راپورهای متواتر
بشاه ارسال شد. رفت واز اوضاع ایشان اطلاع داده شد . ولی شاه کوچکترین توجهی
هم ننمود . شیرمحمد خان در ینوقت با سید احمد مقاطعه کرد که عموماً میرویس میرواعظ
خوانده می شد و در سر تاسر مملکت به علمیت وقدسیت خود معروف بود . این سید که مخالفتش
بامحمود شاه مشهور بود ازینکه ظاهراً بر علیه کردار بد پادشاه تنقید میکرد. نمی ترسید
و برای اهالی فهماند که شاه محمود چه قدرتی به شیعه ها داده در حالیکه او ایشان را بیدین
و کفر گو می شناخت .
تنفر عوام خیلی بلند شد و هیچ چیزی از تصادم مانع شده نمیتوانست و يك تصادم شدیدی
بین شیعه وسنی روی داد (٤) چون میرویس سنی ها را برانگیخت که تمام شیعه های
کابل را منقرض بسازند این خصومت بالا گرفت . تاثیرات این تلقین خیلی فجیع بود
( ١ ) صفحه ٦ - ٣٥ کتاب فوق .
( ٢ ) ٥٨٦ سلطنت کابل مولفه الفنستون وصفحه ٣٥١ جلد دوم سفر در شمال هند
مولفه كونولی .
( ٣ ) راجع باخلاق، لیاقت فوق العاده ، جاه طلبی زیاد ، علمیت بسیار وغیره شیر محمد خان
تصویر درخشانی از قلم الفنستون موجود است صفحه ٥٨٧ مولفه او
( ٤ ) نظر به تحریر فریزر علت این تصادم دزدیده شدن یك افغان پسر بواسطة مردم
قزلباش بود که با وی باوضاع ناهنجاری رفتار کرده شد ( صفحه ١٣٢ تاریخ افغانها )
ولی الفنستون که سبب این واقعه قتل يك جوانی بود که با يك قزلباش جنگ کرد ومقتول شد ،
( صفحه ٥٨٨ کتاب مولفه او ) .


(۴۷)
تا دوروز (۱) قزلباشها مورد حمله شدید تا قابل وصفی واقع شدند. محمود شاه ، شیرمحمدخان
و احمد خان را چند مراتب فرستاد تا مهاجمین را از حمله بازدارند (۲) ولی این سرداران
مخالف آن عمل کرده مهاجمین را كمك و تشویق نمودند (۳) با این همه قزلباشها طوری
مقاومت نشان دادند که هر دو پارتی تماماً واماندند و تأخیر جنگ را تصفیه نمودند
در حین حال میرویس ، شیرمحمدخان ، واحمدخان شجاع را به آمدن دعوت دادند و خواهش
نمودند که فوراً بکابل آمده برعلیه محمود بجنگد و وعده کردند که او را در این حمله
معاونت کنند (٤) پیش از آنکه این دعوت بشجاع برسد مشارالیه بسمت قندهار
بحرکت افتیده بود چنانچه در بالا تذکر شد نتیجه گرفته نتوانست . درین نوبت موصوف
خیال میپرورشد که يك بار بخت خود را در کابل بیازماید . (٥)
بنا بر آن مشارالیه بهمراه هر قدر عسکری که جمع کرده توانست بطرف شمال عزیمت
نمود . محمود ترسید و کوشید تا شخص شیر محمد خان را بگیرد ولی مشارالیه
از مسئله خبر یافت و در هشتم جولائی از کابل فرار کرده میرویس را ترغیب کرد که باوارا
دوباره شور بدهد (٦) در دوازدهم جولائی شیرمحمدخان با شهزاده شجاع مراجعت کرد
ومحمود شاه را در بالاحصار محصور یافت چه اهالی او را محصور نموده بودند (۷) ولی
با وجود آن هم شجاع الفنستون فتحخان مجبور بود مقابله کند (۸) چه موصوف با قشون
خود بطرف کابل پیش قدمی داشت . قوای فتح خان هشت باده هزار بود (۹) وبرادرش
دوست محمد خان همراه او بود . (۱۰)
(۱) این حمله در چهارم جون روی داد (صفحه ٥٨٨ سلطنت كابل تاليف الفنستون
فریر مینویسد که این حمله تا چهار روز دوام کرد و بعد از آن با توافقہ موقتی بوجود آمد
(Hisory of the Afghans ) ۱۲۳ صفحه
(۲) صفحه ۱۲۳ کتاب فریر .
(۳) ٥٨٨ الفنستون .
( ٤ ) صفحه ۱۳۲ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی و نیز شیرازی میگوید
که شجاع امداد مخفیانه حکمران بوی جرأت بخشید زیرا حکومت بر یطانیه کو شش
داشت که به این شهزاده رفاقت کند زیرا ایشان از تأثیرات ایرانی در افغانستان اندیشه داشتند.
(ه) صفحه ٥٨٨ سلطنت كابل مؤلفه الفنستون .
( ٦ ) صفحه ٥٨٩ كتاب فوق ، صفحه ۱۳۲ شیرازی : نظر به تحریر فریر محمود شاه
بعد از رسیدن شجاع به بالاحصار محصور شد .
( ۷ ) نظر به تحریر موهن لال ، فتح خان بعد از اطلاع یافتن خلع محمود بطرف كابل
از قندهار حرکت کرد ( جلد اول حیات امیر دوست محمد خان جلد اول صفحه ۳۷ ) ولی
از الفنستون میشنویم که فتح خان بطرف كابل مارش داشت ومحمود برای رسیدن وی
انتظار داشت . ( صفحه ٥٨٨ ) فریر هیچ از جنگ شجاع وفتح خان ذکر نمی کند .
( ۸ ) صفحه ٥٨٩ كتاب الفنستون
( ٩ ) جلد اول صفحه ۳۷ کتاب مؤلفه موهن لال .
(۱۰) از سوانح شاه شجاع که توسط کی Kaye در کتاب مولفه او تاریخ جنگ در
افغانستان . History of the War in Afghanistangby Kaye


(۳۸)

هر دو لشکر در موضع قاضی که چارمیل دور از شهر است (۱) باهم مواجهه شدند جنگ
از صبح تا نماز شام دوام کرد ، در آخر چنین معلوم میشد که فتح خان غالب گردد .
مشارالیه صف دشمن را که بعجله مقابل وی آمده دریده بطرف مرکز روان شد ، ولی قسمتش
درین نوبت محکوم شد ، چه یکی از افسرهای او کناره جست وقشورش دچار پراگندگی
گردید (۲) . مشار الیه باخیلی بی انتظامی برگشت اول بوادی اقواز و بعد بکمپ
شهزاده کامران بقندهار رفت (۳) شجاع فاتح بعد از آن فاتحانه داخل کابل شد (٤)
در میان يك عالم نشاط بر تخت سلطنت جلوس نمود . (٥)
فتح خان واقعاً برای اعانه محمود شاه با تمام موجودیت کوشید ، ولی این کوشش
ناوقت بود ، زیرا در هنگام غیاب اوشاه آنقدر از مملکت را از دست داده بود که بمشکل
توقع حفاظه تاج خویش را می نمود چون از آخرین امیدواری خود نیز ناکام شد تماماً
ناامید گردید وازشجاع امان خواست و درقرآن عهد کرد که او هیچگونه سوء قصد وسازش
نسبت بوی نخواهد داشت شجاع اورا امان داد (۷) کورش کرد . واقعاً چه عمل
بی رحمانه ایست وامر داد که درقلعه داخلی بالا حصار محبوسش کنند. راست بود که
فتح خان متهور تمولی او کسی بود که روح قوی وی ازین ناکامی ها زیاد تر بجوش آورد
وچنانچه خواهیم دید که ازین شکستی که از دست شاه شجاع خورد هیچگاه از بدست آوردن
قوت وقدرت خویش مایوس نگردید .

(۱) جلد اول صفحه ۲۷ کتاب موهن لال .
(۲) صفحه ٥٨٩سلطنت کابل مولفه الفنستون .
(۳) سوانح شاه شجاع .
(٤) نظر به تحریر الفنستون ، شجاع تا بر فتح خان غالب نشد داخل کابل نگردید
قبل از برگشتن باشیر محمد خان در بیرون شهر فرود آمد( صفحه ٥٨٩ کتاب مذکور)
(٥) از تشریح مختصر موهن لال چنین معلوم میشود که شجاع قبل از مقابله با قشون
فتح خان بر تخت نشست (صفحه ۲۷ جلداول حیات امیر دوست محمد خان ) ولی شجاع خودش
در سوانح خود مینویسد که بعداز جنگ بافتح خان داخل بالا حصار شده با مراسم شاهی
بر تخت کابل جلوس نمود .
(٦) معلوم میشود که شجاع اورا تماماً امان داد . ولی در حقیقت طوریکه فریر میگوید
شجاع امرداد که چشم های اورا کور کنند و میگویند که در اثر سعایت شیر محمد خان
این امرداده شد (صفحه ۱۳۶ تاریخ افغانها ) نظر به تحریر شیرازی در اثر پیشنهاد
زمانشاه چشم های محمود را کور کردند .
دلیل زمانشاه طوری که اوخودش برادر خود همایون را کور کرد خودش نیز چنین
وضعیت را از دست برادر خود محمود دید، پس اگر محمود نیز کورکرده شود يك بي عدالتي
ست که باز بوقوع میرسد (صفحه ۱۴۴) تاریخ احمد شاه درانی .


(۳۱)
فصل پنجم
حکومت شاه شجاع
شاه شجاع که بعد ازاین در اشکبال برتخت کابل جلوس نموده بود امر نمود که
ملا عاشق را محکوم نمایند .
چه مشارالیه با زمانشاه خیانت کرده او را بدست محمود سپرد (۱) این ملارا نظر
باین خیانتش در کابل لقمه توپ کردند طوریکه دهنش را با خمپاره بسته بودند (۲) واین
ینگانه قتلی بود که بعد از خلع شدن محمود شاه روی داد . قلعه عاشق ویران کرده شد
واقوام و دوستانش محبوس گردیدند شیر محمدخان وزیرشاه جدید(۳) فوراً مصروف گردید
تا بتمام مناطق که در هنگام اداره شریر محمود شاه بی یار ویاور وبی اداره مانده بودند
هدایات بفرستد . (٤)
وزیر دراول وهله از شاه خواهش نمود تا نواب اسدخان که یکی از اولاد پاینده خان
بود و در بالاحصار کابل محبوس بودرها کند . خواهش وی پذیرفته شد و با نواب مذکور
از طرف وزیر خیلی احترامکارانه معامله کرده شد. زیرا او میخواست که تمام دشمنی های
که در بین خودش و فامیل او بظهور رسیده بود اگر امکان داشته باشد دفع نماید . نواب
نیز همین رنجشی که در بین بارکزائی و سدوزائی واقع شده بود حس نمود وخواست که این
دشمنی را بواسطه يك ازدواج رفع نماید . بهمین مناسبت خواهر دوست محمد خان را
بشاه شجاع نکاح کرد. شاه از اسدخان و دوست محمد خان وگل محمد خان برادرو زیر
خود خواهش کرد که بقندهار نزد فتح خان رفته کوشس کنند که او از طرفداری محمود شاه
دست کشیده طرفدار خودش گردد .
برای اینکه مشار الیه تماما متیقن باشد شاه يك عهد و پیمان متینی فرستاد . (٥)
(۱) صفحه ١٥٣ تاریخ احمد شاه درانی مولفه شیرازی . شاه شجاع پسانها کوه نور را
که زمانشاه در دیوال قلعه عاشق درزمان محبوسیت مخفی نموده بود یافت ( صفحه ٣٠ جلد
اول حیات امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال ) و همچنان فخراجی را که در رود خانه
افگنده بود بدست آورد . اولی را يك نفر ملا یافته و ندانسته که قیمتش چیست و خواسته که
به آن بعضی ضروریات خود را بخرد ولی ثانوی بواسطه يك مرد ایمانداری که غسل میکرد
یافته شد (١٥٥ مولفه شیرازی ).
(۲) صفحه ١٥٣ مولفه شیرازی .
(۳) هوف (Hough) غلط کرده می نویسد که اکرم خان بمقام وزارت رسید (صفحه
٣٨٦ the army of the indus) و کی غلطی او را اصلاح میکند صفحه ۳۹ تاریخ جنگ
در افغانستان (History of War Afghanistan) .
(٤) ٥٦١ سلطنت کابل مولفه الفنستون .
(٥) شهزاده حیدر، اسدخان نورزائی وعطا محمد خان بار کزائی نیز درین هیئت بودند.


(٤٠)
ونوشت که اورا بمرتبه پدر او پاینده خان دیده باوی هرگونه توجه بخرج خواهد داد (۱)
شاه خودش بر ذکای خارقه ولیاقت فتح خان عقیده بداشت و الی مؤخرالذکر ازین واقعه
غیر مترقبه از طرف شجاع بسیار خوش گردیده فوراً بطرف کابل عزیمت نمود ، کامران
چون این انحراف او را دید اشارة قطع منا سبت دانست و بطرف هرات فرار کرد (۲)
قیصر میرزا پسر زمانشاه در عوض او حکمران قندهار شد (۳)
واحمد خان نورزائی وزیرش شد کامران در هرات از طرف عم خود فیروزالدین بخوبی
پذیرائی شد . مشارالیه برایش حکمرانی فراه را ارزانی داشت (٤) .
شیر محمدخان چون شنید که فتح خان از قندهار حرکت کرده مرکز را گذاشته بغزنی
رفت تا بوی ملاقی شود . سپس او را نزد شاه شجاع همراهی کرد ولی شاه نتوانست که اعتماد
سردار پاکنرائی را جلب کند . ازینرو از عهدی که کرده بود انکار نمود . در کابل
فتح خان با شیر محمد خان که نسبت بوی احترام و التفات داشت یکجا میزیست . این
نکته را نیز در نظر باید داشت که شاه شجاع شیرمحمد خان را از آنجهت وزیر خویش مقرر
کرده بود که مشارالیه او را در بدست آوردن تاج و تخت امداد کرده بود . مشارالیه
واقعاً نمی توانست قوای خودرا در دست وزیر خود مشاهده نماید . روز گار می گذشت
(۱) حیات امیر دوست محمدخان جلد اول صفحه ۳۷ - ۳۸ مولفه موهن لال . این وکالت
از طرف شاه شجاع بفتح خان را چندین مولف بطور جعل برای گرفتن قندهار نوشته اند .
Diary of March through Sind in Afghanistan P.7 by
صفحه ۳ - ١۰٣ تاریخ احمد شاه درانی مولفۀ شیرازی . صفحه ۵۹۱ کتاب مولفه
الفنستون وصفحه ۲۲۰ تاریخ افغانستان مولفه ملیسن ( Malleson ) و حتی شیرازی
میگویند که خود شاه شجاع با ترتیبات رفیقانه بقندهار رسید ( تاریخ افغانستان صفحه ٢٢٦
و تاریخ احمدشاه درانی صفحه ١٢٢)
(٢) نظريا تحریر شیرازی ایلجیان با کامران و فتح خان در موضع چکان (hakan)
ملحق شدند ولی این دو انتشاشی بقرأه فرار نمود و شهزاده حیدر فتح بدون خونریزی کرده
( صفحه ۳ - ۱۰۲ تاریخ احمدشاه درانی ) .
(۳) بعداز تقرر قیصره حیدر بکابل خواسته شد (صفحه ١۰٣ کلیات شیرازی) تحریر
فریر راجع باین واقعه خیلی قابل تذکر است . زیرا که این تحریر با تحریر دیگر مؤلفین
اختلاف دارد او میگوید که شاه شجاع قیصر مرزا باقریب بیست هزار نفر ازعساکر شاهی
فرستاد تا کامران را از آن شهر خارج کند . ولی کامران فرار نمود و قیصر را
بغیرت و خوشی در انداخت ولی در عرض راه از عالم خان برادرزاده سردار احمدخان شنید
که قندهاری ها برعلیه او شوریدند واو مجبور شد که بهرات فرار کند .
بدست آوردن قندهار برای شهزاده قیصر خیلی سهل بود که در نتیجه اوامر جدید
شاه شجاع مشارالیه حکمران گردید ( ١٣٥ تاریخ افغانستان ) .
(٤) صفحه ١٢٤ كتاب فوق مؤلفۀ فریو .


(٤١)
و موصوف برای عقیم ساختن آماز های وزیر خود احساس خوشی می نمود .
طبعاً حکایات دست و پا زدن شیر محمد خان برای گرفتن مقام او بآسانی بروی تاثیر
می نمود واز مورد سوء ظنش واقع شده این چیز باعث تحريك وی میشد که با وزیر عداوت
ورزد فتح خان بمشکل توانست دو ماه در کابل باشد چه اکرم خان بیکی از وزیر های
شاه بمقام پیشواز کرد که بطرف پشاور با اهل دربار عزیمت نماید و در آنجا وزیر
خودو فتح خان را توقیف نمود. از دست خطراتیکه از نجات یابد این سازش بگوش شیر محمد خان
رسید و موصوف ازین اقدام ناعاقبت اندیشانه و نامنحس گدارانه شاه در تعجب شد بهرحال
مشارالیه نمی خواست که ظاهرا نسبت بشاه اقدام بمخالفت کنند ولی خواست که فتح خان
را از دست خود بذارد . (۱)
ازینرو مشارالیه بفتح خان را مشوره داد که بهانه بسته بکابل بماند (۲) در حالیکه
خودش باشاه شجاع همراهی کرده جلوخیالات بد گمانی شاه را بگیرد سپس مشارالیه
پیشنهاد کرد که فتح خان باید تا گرفتن اطلاع رسیدن شاه در نیزین منتظر باشد و آنوقت
شروع بشورش نماید برای این مقصد وزیر کوشید که سه نفر اقوامی داران را که بواسطه
طرفداری شاه محمود از طرف شاه شجاع محبوس شده بود. درهائی بخشد این مردا ران
بیکرخان رابیر امیدخان ومیرزا عبدالحسین خان بودند که در قندهار با شهزاده قیصر ارتباط
داشته شیر محمد خان برای فتح خان مبلغ هفتاد هزار روپیه جهت مصارف این لشکر کشی
داد ایشان باهم قرار دادند که دشمن و دوست یکی دشمن و دوست دیگر هم باشد . وهمیشه
بمشوره هم بر خلاف دشمنان بجنگند (۳) همینکه شاه شجاع به تیزین رسید (٤) از توطئه
وزیر خود و فتح خان اطلاع یافت و بنا بر آن بدون معطلی بقطعه مسکورا امر کرد که فوراً
بکابل بر گردد و تمام سردارانی را که در آنجا محبوسند با خود بیاورد فتح خان وقتیکه
(۱) صفحه ۳۹ جلد اول حیات امیر دوست محمدخان مولفه موهن لال .
(۲) شیر محمد خان بفتح خان پیشنهاد کرد که ازین مسافرت بظاهر ساز و سامان سفر
مخالفت کند (صفحه ۲۹ جلد اول مولفه موهن (لال شیرازی میگوید که فتح خان از شجاع
خواهش کرد که وقتی خودش کابل را میگذارد بوی نیز اجازه مسافرت بدهد و بشاه وعده
کرد که در خدمت وی بپیوندد شاه خواهش اور ا قبول کرد ولی امر داد که برای مدتی
بکابل بماند (صفحه ١٥٤) تاریخ احمد شاه درانی ) کی میگوید که فتح خان بهمراهی
شاه شجاع بطرف پشاور روان گردید ولی همینکه چیزی پیش رفتند مشار الیه گفت
که بنا بر علالت نمی تواند همرکاب شاه باشد ازین سبب در دنبال ماند جلد اول صفحه ۲۹
Histroy of the war Afghanistan( تاریخ جنگ در افغانستان
(۳) صفحه ٤٠ جلد اول حیات امیر دوست محمدخان مؤلفه موهن لال .
(٤) كتاب فوق نظر بتحرير الفنستون شاه شجاع در پشاور بود برای اکمال
ساخت خود مشارالیه سرداران کشمیر و سند را مجبور کرد که انقیاد وی را قبول کنند
در این وقت از بیگانگی قندهار شنید صفحه ۵۹۱ سلطنت كابل The Kingdom of Kabul


(٤٢)
ازین امر اطلاع یافت این سرداران محبوس را رها کرده براه او گز بطرف قندهار رفت
و با ایشان بهمانجا رسید در نصف شب فتح خان بدر وازه قرار گاه قند هار رسید
و بواسطه رشوة دادن به محافظین توانست که با آغا ادراك خواجه سرای خصوصی شهزاده
قیصر رفاقت پیدا کند پس خواجه سرا ازملاقات فتح خان برای قیصر نقل نمود و گفت
که مشارالیه در گرفتن تخت کابل امداد می کند .
شهزاده از این خبر دلکش او راخیلی خوش ساخت وخودش رفت تا او را در در وازه
شهر ملاقات کند فتح خان پیشنهاد کرد که احمد خان نورزائی را وا گذارد و گفت باید
شهزاده عهدی استوار کند که نسبت بخودش رفیق امین و ثابت باشد بالمتall او نیز تعهد
نمود که آخرین قطرات خون خود را بخاطر خواه قيصر وتخت کابل مصر خواهد نمود
وهر گاه قیصر از امداد دست کشد او نیز خویش را بکامران خواهد بست (۱)
قیصر از معامله فتح خان قوت گرفت ، وبعد از آنکه ایشان با هم عهد استوار کردند
که یکدیگر را معاونت کنند باهم باقصر شهزاده بر گشتند فتح خان دو هزار سوار
شهر ا در را امر نمود که پیاده شده در تحت اداره دوست محمد خان تا منزل سردار نورزائی
بروند منزل محصور گردید و دوست محمد خان بدون اشکال توانست داخل شود و سردار
موصوف خواب بود که گرفته شد (۲) وموصوف را با زنجیر های فبلی بستند تاجنه بزرگ
وی مایه تمسخر گردد و او را در قصر شهزاده محبوس نمودند و در آنجا نسبت بوی
از هیچگونه تحقیر واهانت کوتاهی نکردند (۳) وقتیکه شهزاده قيصر وفتح خان
آمادگی رفتن بکابل داشتند این محبوس منفرد را رها کرده بحال اول آوردند وحکومت
شهر را بوی سپردند (٤) بیگمانه عارضه که سبب خلاصی او شده خیلی شایان دقت اینست
که ایشان بعدم توافق وناساز گاری قلب افغان پی برده بودند روز دیگر بعد از گرفتاری
احمدخان هر کس متعجب بودند که چسان فتح خان و برادرش را در عوض احمدخان بدربار
قيصر نه بینند ، در حالیکه شهری ها کوشش داشتند که بقصر رفته محبوس را ببینند .
سرداران که همه خیلی می ترسیدند و شهزاده را آگاه ساختند تا از فتح خان احتراز
گردد محبوسش کنند با وجودیکه خیلی عجیب معلوم می شود قیصر عهد و میثاقی که بافتح خان
نموده بود فراموش کرده و در فکر پلانی افتاد تا او را گرفتار نماید مشار الیه ازسر دار
خواهش کرد تاخصوصی با و در باغ مهمانی دهد و درعین زمان بهمراهی سرداران ترتیبات
توقيف او را گرفت فتح خان هر طوریکه بود ازین مفکوره وپلان قیصر اطلاع یافت و از شاه
دو روز موقع خواست تا برای این مهمانی حاضر شود ولی در حقیقت مشاراليه ميخواست
که برای نجات خود چاره بجويد ازینرو موصوف بدوست محمدخان سپرد تــــا اداره
محافظين را نموده و از طرف دیگر ترتیبات مهمانی را بگیرد دوست محمدخان برای شرف
مهمان شاهی ترتیبات خوب ومهمی گرفت وخود را از سر تا پا مسلــح ساخت و در رأس
(۱) صفحه ٤١ جلد اول حیات دوست محمدخان مولفه موهن لال .
(۲) صفحه ٤٢ » » امير » تأليف موهن لال .
(۳) صفحه ٥٩٢ سلطنت کابل مولفه الفنستون
(٤) » » » » » »