{"book": "adl0971", "page": 1, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 2, "text": "وَرَبُّكَ الاَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الاِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ\nالآيه\n\nتذکار\nدیوان همایون اعلی\n\nیا\n\nوزارت مالیه\n\nدر پیرامون داستان تاریخی استیفاء ممالک محروسه\n\nنویسنده : عزیزالدین وکیلی - فوفلزائی -\n\nکابل\n۱۳۳۶"}
{"book": "adl0971", "page": 3, "text": "تشکر\nاز الطاف والاحضرت سردار محمد داؤد صدر اعظم که بنده را در راه\nخدمات عرفانی کشور تشویق و تلقین فرموده اند و از التفات بناءلی عبدالملک\nعبدالرحیم زی وزیر مالیه که خواهش مؤلف را در نشر رساله دیوان اعلی\nدر اخبار ثروت و هم بصورت رساله علیحده منظور داشته اند عرض شکر ان\nمیدارم.\nو از معاونتهای معنوی و مساعدتهای اخلاقی ایشان که درین باره مبذول\nداشته اند مجدداً مراتب قدردانی خود را تقدیم میکنم.\nعزیز الدین"}
{"book": "adl0971", "page": 4, "text": "ثبت است درسفینۀ دانشوران دهر\nاز فیض رشحه های قلم ماجرای ما\n\nتذکار\n\nدیوان همایون اعلی\n\nیا\nوزارت مالیه\n\n«در پیرامون داستان تاریخی استیفاء ممالک محروسه»\n\nنویسنده: عزیز الدین وکیلی «فوفلزائی»\n\nتعداد طبع\n٥٠٠ جلد\n\nتاریخ طبع\nبرج اسد ۱۳۳٤ ش"}
{"book": "adl0971", "page": 5, "text": "یاد آوری\n\nهنگامی که يك سلسله کتب تواریخ وطن را برای دریافت مضمون رسالۀ دیوان اعلی تحت غور و مطالعه قرارداده بودم وهکذا در اسناد معتبر خطی هم که اسما رجال معظم و مشهور افغانستان را تجسس میکردم اشخاص صاحب مرتبه و حیثیتی که در ادوار ماقبل در وطن عزیز مصدر خدمات بزرگ شده بودند حین مطالعه بنظر مؤلف (خیلی ها) برخوردند ولی در رسالۀ تاریخ دیوان اعلی [ یا وزارت مالیۀ افغانستان] که در معرض مطالعۀ علاقمندان قرار میگیرد خاص دربارۀ وزراء و کارپردازان آن میخواهم حرف بزنم واز نامهای بیشتر اشخاص تاریخی اگر شرحی نبسته ام مطالع محترم ملتفت باشد که درین رساله از کسانی نام می برم که باشهرت مکمل بدیوان اعلی مملکت ارتباط خاصی داشته اند و با عتبار اسناد معتبر خطی و کتب تواریخ بحقیقت پیوسته اند واز لحاظیکه نگارش بنده درین رساله از اصل مطلب تاریخ وزارت مالیه عدول نکند از تذکرۀ احوال سائر رجال قابل قدر محض بسبب رفع طوالت مضمون منصرف شده ام و معذرت نگارنده را که با حیاء نام گذشتگان نامی وطن علاقۀ مفرط دارم در این اثر آنچه از اسماء و یا کار نامه های اشخاص تاریخی که در نظر ارباب معرفت جلوه نمیکند اعتذار بنده را بکمال لطف پذیرفته باشند.\n\nعزیزالدین"}
{"book": "adl0971", "page": 6, "text": "بندۀ خدا اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه پادشاه\nمعارف پرور و ترقیخواه افغانستان که در اثر توجهات خاص\nذات شهریار معظم ایشان تطورات محسوسی در کلیۀ\nامور مادی و معنوی کشور تبارز نموده است ."}
{"book": "adl0971", "page": 7, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 8, "text": "مرام ناشر\n\nمدیریت جریده ثروت وزارت مالیه خود را خیلی مسعود میداند که درطول مدت یکسال نشراتی خود بعلاوه انتشار مضامین متعدد علمی وحقوقی و اقتصادی و مالی و ... به طبع و نشر رسایل و کتب مفید وقابل تذکر نیز کامیابی های پی درپی نصیب او شده میرود.\n\nطبع کتاب اقتصاد رهنمائی شده پایان نیافته بود که کتاب مختصر تجارت بین المللی را بغرض استفاده مندان ازماشین کشیدیم وهنوز این کتاب صحافی نه شده بود که رساله تاثیر عدالت دراستفاده ازمنابع مالی و اقتصادی بچاپ رسید و آنهم توزیع نه شده بود که رساله مفید(دیوان اعلی و یا تاریخ وزارت مالیه) تالیف و تتبع شاغلی عزیز الدین وکیلی « فوفلزائی » مدیر آرت و خطاطی مطابع هم در اخبار ثروت ومتعاقب آن بصورت رساله علیحده از طبع بر آمد .\n\nاین رساله حاوی مطالب تاریخی، مالی وحسابی از عصر احمدشاه کبیر تادوره سلطنت اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه پادشاه محبوب افغانستان است .\n\nالبته آن هائیکه به علم و فرهنگ علاقه دارند مطالعه این رساله بی سابقه را از خدمات فرهنگی وزارت مالیه بحساب خواهند آورد ومارا بیشتر تحریص و تشجیع خواهند کرد تا درآینده خوب تر وبیشتر بتوانیم که آثار علمی مفید سایر نویسندگان مملکت را به طبع رسانیده ومعروض مطالعه مطالعین قرار بدهیم.\n\nاول"}
{"book": "adl0971", "page": 9, "text": "ما بنوبهٔ خود خدمات علمی جریدهٔ ثروت را مرهون رهنمونی های\nعلمی و مسلکی جناب عبدالملک وزیر مالیه دانسته و افتخار مینمائیم که\nایشان موظفین جریدهٔ ثروت را در انتشار آثار و رسایل و کتب مفید\nتقویت می بخشایند و آن ها را از روی لطف انرژی میدهند که آرزو های\nنهفتهٔ خود را آشکارا ساخته میروند و خدمات علمی خود را روز بروز\nدر اقطار منتظر ین فرهنگ و معرفت بروز میدهند .\nمرام یگانهٔ مطبع و نشر مفکوره های علمی نویسندگان و مؤلفین\nکشور بوده و آرزومندیم که مشتاقان علم پس از اکتساب و مطالعهٔ\nنشرات مطبوعهٔ جریدهٔ ثروت آنچه را در زمینهٔ انتشار کتب و رسایل خوبتر\nو بهتر بپندارند ما را به نقص اجراآت و کردار و پندار ما ملتفت بسازند که\nخوب تر و بهتر مصدر خدمات علمی بمملکت عزیز گردیم.\n\nمحمد یونس حیران مدیر ثروت\n\nدوم"}
{"book": "adl0971", "page": 10, "text": "شاغلی سردار محمد داؤد صدر اعظم با اراده\nافغانستان که در ایام تصدی حکومت شان مملکت\nعزیز از هر ناحیه مدارج ارتقا را پیموده میرود"}
{"book": "adl0971", "page": 11, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 12, "text": "بسم الله الرحمن الرحیم\n\nمقدمه\n\nوزارت مالیه خوشبخت است که درطی مراحل دوصدوده سال حیات تاریخی خود در کشور عزیز افغانستان دراثر توجه بهی خواهان مملکت در عصر زمامداری والاحضرت سردار محمد داؤد صدراعظم وعبد الملك عبدالرحیم زی وزیر مالیه به نشر اخبار زیرمه « ثروت » موفق میگردد و مقام با نامی را که در عرصهٔ دوصد و ده سال مصدر بزرگترین خدمات کشوری و لشکری شده است مراتب تدریجی ادوار مترقی او را به همگان می شنا ساند.\n\nوزارت مالیه ویا مقامی که بدواً نام دیوان همایون اعلی بسر داشت درمملکت عزیز به تصور اکثر کسان از ٣٦ سال باینطرف آغاز میشود ولی نام این وزارت واساس آن هنگامی را بیاد میدهد که جهان گشایان نامی افغان در آغاز سلطنت درانی وافتتاح این وزارت اولین بار از زحمات سفر کشور هند وبخارا ومشهد در قندهار راحت جسته ودر پی زیبائی مملکت افغانستان ورونق افزائی حصار عافیت خویشتنان درقندهار برآمده بودند.\n\nسعادت وطن از آن قیاس میشود که وزارت مالیه بوسیله اخبار زیرمه «ثروت» میتواند از یکطرف در امور دانش و فرهنگ وبلند بردن سویهٔ افکار عامه وتولید منابع ثروت وتوسیع شعب تجارت وتسهیل"}
{"book": "adl0971", "page": 13, "text": "(۲)\n\nامور زراعت خدمت کند و از طرف دیگر در زوایای تاریخ معاصر افغانستان برای روشن گردانیدن بعضی نکات مبهم و احیاء خاطرات بزرگ خود و بوجود آوردن سر نوشت اشخاص قابل قدر مملکت كمك نماید و امیدواری بیشتر از آن معلوم میگردد که اخبار ثروت روزاقتصاب و طرزالعمل های ادوار تاریخی خود را متدرجاً روی صفحات خویش در محضر مطالعهٔ ارباب ذوق ایضاح و اعلام میکند .\n\nوزارت مالیه که نخست درمملکت عزیز ما بنام دیوان اعلی بو جود آمده است خاطرات دوصد سال قبل خود را فراموش نمی کند و اسم مؤسس واسماً ساهی متصدیان بزرگ خود را که بچه نام ها و بکدام عنوان ها و بچه زحمات دررأس این مقام بزرگ عهدهٔ وزارت و مراتب خدمت بسر کرده اند به ما میشنا ساند و درپهلوی وظائف اداری خدمات سیاسی، عسکری، عرفانی و جان نثاری های او شاقرا با بنای وطن نیز خاطر نشان میکند .\n\nاخبار زیر مه « ثروت » افتخار دارد و افتخار می بخشد که بتوسط نشریه های مفید اولین بار چه در صفحات خویش و چه درنشر اثر جدا گانه از وزراء و همکاران اولی و ثانوی خود بقدر دا نی نام می برد که هم خدمات وزارت مالیه را در ادوار مختلف واضح مینماید و هم از سال تاسیس تا دم حاضر عدهٔ رجالی را که با داشتن این عهده خدمات دیگری هم در راه خیر و سعادت وطن بجا کرده اند ازسلسلهٔ اسماً ایشان توضیحات مستند و قابل قدری می دهد و معلومات سود مندی را بغرض استفادهٔ مردمانی که آرزومند استماع داستا نهای شکوه وعظمت ز ندگانی پدران خو دند درمعرض طبع ونشر تقدیم میکند .\n\nع: وکیلی"}
{"book": "adl0971", "page": 14, "text": "( ۳ )\n\nوزارت مالیه در عصر\nاعلیحضرت احمد شاه کبیر\n\nدرسنه ۱۱۶۱ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه نامی افغان تاج خسروی بر سر ونام آزادی کامل بر مملکت گذاشت آندم افغانستان با تصاحب استقلال سیاسی و تاج و تخت شاهی و حصول موقع مساعد توانست که به تشکیل اساسات يك سلطنت قاهر و قائم بپردازد و در اثر اقتدار کامل از کشور ها باج ستاند و به افسر ها تاج بخشد .\nچون وجود وزارت مالیه که دريك مملکت از حیث دارائی امور مالی اقتصادی، زراعتی و تنظیم دخل و خرج و عوائد و مصارف مملکتی و اخذ خراج از بلاد متسلطه هند و ایران بمرتبه اول ضرور بود نظر به کثرت\n\nنوت: در سال ۱۱۶۲ قمری در سال دوم سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر در حمله سوم اعلیحضرت ممدوح بر لاهور حين وصول همدران جا با میر منو معين الملك جنگ خفیفی بوقوع پیوست و در اثر قوت و شدت لشکر احمد شاه درانی بصلح انجامید در نتیجه اعلیحضرت احمد شاه كبير باراضی متصرفه نادر شاه افشار ترکمان فعلا اكتفا کرد و مالیات سیال کوت و گجرات اورنگ آباد و پرسربا را مرت سرهر چهار محال را بر عهده میرمنو گذاشت که بسبیل استمرار بکار برد از ان دولت سپارد و خود اعلیحضرت احمد شاه بعد از متعهد ساختن میرمنو به پرداختن مالیات هر چهار محال جانب کابل وقندهار رایت مراجعت افراشت .\nاز جمله مالیات عصر اعلیحضرت احمد شاه کبیر شکارپور در سال شش لك روپيه باجاره عبد الخالق خان سدوزائی بود که همه ساله به دیوان اعلی شاهی تحویل میداد و در اثر باقیدهی همین اجاره شش لك روپیه کیفیات او بجائی برسید که در سنه ۱۱۸۶ قمری مصدر بزرگترین فتنه گردید و ماجرا عجیب او در وقایع جلوس تیمورشاه در کتاب موسوم به تیمورشاه درانی اثر بنده مفصل نگاشته شده است ."}
{"book": "adl0971", "page": 15, "text": "( ٤ )\n\nگرفتاری و فکر کشور کشائی اعلیحضرت احمد شاه غازی شهنشاه معروف و مدبر افغان ووظائف حربی که در بدو سلطنت به سه نفر وزیر با تدبیر او سپرده شده بود چهار سال عهدۀ این وزارت در حال ابتدائی تحت اثر یکنفر میرزا باشی اداره شد که تا آندم شکل وزارت و زمامداری هم به مرتبۀ وزیر نداشت میرزا باشی دران حال با عده ای میرزایان محاسبش به کلیت امور محاسبات مملکت وارسی میکرد که میرزا باشی آنوقت از سنه ١١٦١ قمری الی ١١٦٥ قمری شاه پسند خان قوم اسحق زائی و آن شخصی که قبل از سلطنت اعلیحضرت احمد شاه درانی در قطار ده نفر زعیم قبائل قندهار محسوب میشد اداره گردید و کلمۀ شاه پسند هم لقب او بود که از طرف اعلیحضرت احمد شاه غازی برایش داده شده بود واسم او شاه پسند نبود مثل شاه ولی، شاه دوست، جان نثار، سرفراز، وفادار و امثالهم. در اواخر سنه ١١٦٥ قمری پس از راحت زحمات سفر هند و عودت از فتح کشمیر بامر و ارادۀ سنيۀ اعلیحضرت غازی احمد شاه کبیر نظر به کثرت ذخائر جنسی و روز افزونی خزائن نقدی و معاش و مصارف دولتی و تقنین دخل و خرج مملکتی و تعیین جایگیر امراء قبائل و افراد لشکر و مامورین و غیره وزارت مالیه را بنام [دیوان همایون اعلی] بناء گذاشتند که مؤسس و متصدی اول دیوان اعلی یا وزارت مالیه در افغانستان همان مرد مدبر و سیاسی افغان سردار عبد الله خان پوپلزائی اولین فاتح شهر سرهند در ١١٦٢ قمری بود که بقول صاحب تاریخ افاغنه و صاحب تاریخ احمد شاه درانی در اردو کشی اول احمد شاه بصوب هندوستان بحيث يك افسر بزرگ"}
{"book": "adl0971", "page": 16, "text": "( ٥ )\n\nنظامی به لقب اردوباشی [رئیس اردو] در دفعه اول شهر سرهند را به مملکت افغانستان الحاق کرد و بقول صاحب کتاب سیر المتاخرین و صاحب خزانه عامره [تذکره شعراء هند] و جوامع التواریخ و تاریخ احمدی و سلطانی اولین فاتح و فرمان فرمای کشمیر در ١١٦٥ قمری بود که بجائزه هر دو خدمت ذی قیمت عسکری که ١٢ هزار سوار درانی بطور دائمی در تحت رایت او بود توانست که باین عهده رفیعه در رأس دیوان اعلی ارتقا یابد و ازان تاریخ بامور وزارت مالیه و وزارت عدلیه و تجارت و گمرکات و خزائنی که هر يك جزء وظائف و تشکیل وزارت مالیه دران روز بود ادامه دهد [١] و مستوفیان را از هند تا خراسان و از طخارستان تا بلوچستان در تحت اثر\n\nفوت ، در سال دهم سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر و یورش پنجم شاه موصوف بجانب لاهور و هند در سنه ١١٧٠ قمری که از قندهار براه کابل مرحله پیمای صوب لاهور گردید بعد از وصول و اقامه چندی در لاهور وقتی که در دهلی برسید پس از توقف یکماه در آنجا در خلال احوال مذکور بصلاح و صوابدید اعلیحضرت عالمگیر ثانی شهنشاه مغلی هند و وساطت سردار جهان خان فوفلزائی سپه سالار مبلغ پنجاه لك روپيه برسم واسم پيشکش از نظام الدوله پسر قمر الدین خان وزیر الممالك مطالبه گردید و بشرط تقديم آن منصب وزارت کشور هند را بوی مژده دادند .\n\nنظام الدوله از دون همتی و خست طبع قبول نکرد مجرم خان که از جمله خواجه سرایان بارگاه اعلیحضرت احمد شاه درانی بود مامور تجسس نقدینه وی گشت و بعد از آنکه تمام اندوخته و دفینه او ابراز نمود قرار حساب کار پرد ازان دولت ده کرور روپیه عاید خزینه دیوان اعلی مملکت گردید .\n\n(١) ضرابخانه در عصر سلاطین سدوزائی عنوان زرگر خانه داشت و زرگر باشی لقب رئیس او بود که تحت اثر دیوان اعلی مثل امروز بی وظیفه مسکو کات طلا و نقره رسیدگی می کرد ."}
{"book": "adl0971", "page": 17, "text": "( ٦ )\n\nهمین عنوان اداره نماید. دارنده این وزارت در دفعه اول در قندهار به عنوان دیوان بیگی [امیر دفاتر] قرار یافت كه اینک شواهد ذیل را از تشکیل آنوقت حکومت ایران بطور مقایسه و مثال باهم می نگاریم :\nسرجان مالكم مورخ انگلیس دربارۀ قواعد مالیه در ایران و روابط وظائف دیگر مربوط دیوان اعلی مینویسد كه : قواعد مالیه در ایران بر دو نوع است یكی روی كتب كه در جمیع ممالك اسلام جاریست و محكمۀ دیگر هست كه آنرا محكمۀ عرف گویند [وظائف قضائی و جزائی امور شرعیه را نیز بادارۀ مالیه و آمر آن منسوب كرده میگوید] امر قتل را به شرع رجوع كرده بعد از ادای شهادت و فتوای شیخ الاسلام حكم را جاری میكنند قبل از سلطنت نادر شاه افشار آمر محكمه را صدرالصدور و دیگر از صاحب منصبان محاكم عدلی ایران را مفتی مینامیدند در ایام صفویه دیوان عدالت دیگر داشتند و كسی را كه بر ان مقرر بود [دیوان بیگی] مینامیدند و هر قتل و سرقت كه در پای تخت و جمیع ممالك محروسه واقع میشد باستحضار وی انجام می یافت منقول است كه فیصله و حكم چهار امر مخصوص [دیوان بیگی] بود . علاوه میكند كه حكم قتل و هر گونه جزای بزرگ كه سابق از صلاحیت پادشاه بود بوكالت خویش شخصی را كه بدان عهده بر گماشت دیوان بیگی لقب داد « ص١٥٣ باب٢٣ تاریخ سرجان مالكم »\n\nجناب میر هوتك خان افغان شاعر معاصر اعلیحضرت تیمور شاه مطابق مضمون سرجان مالكم در رثای دیوان بیگی افغانستان چنین میگوید .\nچو دیوان بیگی از دار فنا رفت\nنمودند از غمش پیر و جوان حیف\nلقب بودش وكیل الدوله از شاه\nمپرس از اعتبارات جهان حیف\nچو او می بست بار رحلت از دهر\nزمین افسوس می گفت آسمان حیف"}
{"book": "adl0971", "page": 18, "text": "(٧)\nنگارنده بقرار نوشته سرجان مالکم مؤرخ انگلیس که در باره احوالات ایران پرداخته است بغرض تثبیت عنوان وزیر مالیه وتعیین مقام آن در عهد سلاطین معظم سدوزائی افغان ومقائسه با تشکیل ممالك همجوار وسلطنت های همعصر آن می پردازم زیرا که در عهدسلطنت اعلیحضرت احمدشاه کبیر به لقب خان علوم ؛ خان ملاخان [١] قاضی القضات، شیخ الاسلام ـ صدرالصدور مدارالمهام امین محکمه معادل وزیر عدلیه در امروز شناخته نشدودر نقشه شهر احمد شاهی قندهار که اثر مستند وماخذ خیلی معتبر است جز عمارت دیوان اعلی و دفتر خانه خاص که دارالتحریر شاهی آنوقت بود منزلی بنام محکمه و یا با صطلاح آنوقت قاضی خانه ملاحظه نشد اصح روایت اینستکه امور وزارت عدلیه جزء تشکیل دیوای اعلی مملکت بود که اموروزارت عدلیه دربارۀ وظائف وزارت داخله و گمرك و تجارت مثل سائر امور محاسبات دولت در تحت اثر شخص دیوان بیگی و دیوان اعلی [وزارت مالیه وعد لیه] قرار داشت وسرجان مالكم علاوه می کند که معاملات قتل اشخاص که قبل به پادشاه تعلق داشت بعداً بو کالت پادشاه شخص دیگری که اجرا می نمودلقب او دیوان بیگی بود یعنی قوه اجرائیه وجزائیه بیرون از دیوان اعلی وبرون از اقتدار دیوان بیگی نبود هیچ فرمان\n(١) درعصر اعلیحضرت دوست محمدخان وبعد از ان همین لقب خان ملاخان وخان علوم در مملکت رواج داشت مثلا ملا محمد سعید خان بارکزائی از عصر شاه محمودسدوزائی تا اینوقت بحیث قاضی القضاة وخان علوم شهرت داشت وبعد از وی قاضی عبدالرحمن خان خان علوم مقرر گردید وپسرش قاضی عبدالسلام خان قاضی قندهار بود و بعد ازوی قاضی سعدالدین خان بن قاضی عبدالرحمن خان بقضای قندهار مقرر شد."}
{"book": "adl0971", "page": 19, "text": "( ٨ )\n\nو مدارک خطی هم که از آغاز عصر سدوزائی تا انجام بازمانده است بعنوان\nدیگری تصریح و تثبیت نکرده است که معاملات حسابی و اداری کشور\nجز این اداره به شعبۀ دیگر و یا شخص دیگری ارتباط داشته باشد مثلاً در عصر\nحاضر در اصول اساسی دولت علیۀ افغانستان محکمه بنام دیوان عالی بعضاً\nبرای محاکمهٔ وزراء دولت عند الاقتضاء مؤقتاً تشکیل می‌یابد و بعد انجام\nاموری که باو سپرده می‌شود فسخ می‌گردد و در عصر سدوزائی این محکمه نیز\nجزء دیوان اعلی مملکت بود که بوکالت پادشاه و بجای رئیس محاکمات\nدولت آمر بزرگ دیوان اعلی محاکمۀ اشخاص بزرگ را در دیوان اعلی\nدائر می‌ساخت و بعد انجام محاکمه جزاء لازمه را به شخص مسئول میداد\nولی در عصر حاضر در قانون اساسی دولت این محکمه را موقتاً امر دائر شدن\nفرموده است و در ان وقت بطور دائمی تحت اثر دیوان اعلی با دیگر محاکم\nعدلی و امور دیوان مالیه اداره میگردید\nدر عهد سلطنت اعلیحضرت احمدشاه غازی سردار عبد الله خان پوپلزائی\nدیوان بیگی در رأس قاضی خانه [محکمۀ شرعی] وعدۀ مستوفیان و مستاجران\nولشکر نویسان و جزائرچیان و شهنه کخانه و قور خانه و جبه خانه و دفتر\nخانه از قبیل دفتر خالصه ، دفتر مواجب ، دفتر اسناد و باصطلاحات طومار\nو روزنامچه و غیره ۲۰ سال باین عهدۀ رفیعه قیام داشت و عنوان وزارت مالیه\nدر اسناد خطی بنام [دیوان اعلی] و لقب وزیر مالیه که سائر امور اداری\n\nنوت : در ادوار گذشتۀ دفاتر دیوان اعلی بنامهای دفتر خالصه ـ دفتر خالصه ـ دفتر مواجب\nدفتر حساب دفتر اسناد ـ دفتر تابلات ـ دفتر راه داری ـ دفتر روز نامچه ـ دفتر ثبت ـ\nدفتر انشاء یاد میشد"}
{"book": "adl0971", "page": 20, "text": "(۹)\nکشور نیز بدو تفویض و جزء همین اداره بود [دیوان بیگی] نامیده شد و از\nروی نفوذ اداره و کفایت شخص اخیرآ به [وکیل الدوله] ارتقا یافت و\nنام او در نقشه تعمیر شهر قندهار [منطبعه کتاب تیمورشاه درانی] به مستوفی\nالممالک و وکیل الدوله در سنه ۱۱۸۰ قمری سال نوزدهم سلطنت احمد شاه\nکبیر شناخته شده است کتابی هم که بنام فتاوای احمد شاهی در علم فقه و بزبان\nملی پشتو تالیف کرده است مراتب علمیت مرحوم را در علوم شرعیه نیز ثابت\nوقول نگارنده را تائید میدارد دیوان دیگری که بزبان ملی پشتو و بعض\nاشعار فارسی تصنیف کرده است قدرت او را در هر دو زبان ثابت میکند\nکه شاعر متوسط و متصوف هم بوده است یکی از حکایات مشهور آن مرحوم\nاینکه اعلیحضرت احمد شاه غازی برای او لقب جهاندار خان بخشیده\nبود چون اسمش عبد الله بود از ان لقب در گذشت و به لقب جهاندا ر مسرور\nنشد چنانچه در مقاطع اشعار خویش در پشتو و فارسی اسم خود را عبد الله\nمی نویسد و در مقاطع اشعار بطور عموم مثل اعلیحضرت احمد شاه کبیر که\nعوض تخلص در اشعار خویش احمد شاه مینویسد .. اعلیحضرت تیمور شاه\nو شاه شجاع نیز از داشتن تخلص اباورزیده اند این شخص نیز اسم عبدالله\nرا به تخلص ولقب مبدل نکرده است :\n[ادوار د الایسس پیرس] مؤرخ انگلیس باستناد کتاب فریرد ر مقدمهٔ\nکتاب عروج بارکزائی اثر خویش از جناب موصوف بنام عبد الله خان\n«سرتپیلۀ پوپلزائی» دو بار اسم می برد چنانچه از قول فریر معلوم میگردد\nکه دیوان بیگی مرحوم کتابی هم در تاریخ عشائر درانی نوشته باشد چون"}
{"book": "adl0971", "page": 21, "text": "وكيل الدوله\n\nجناب سردار عبد الله خان مرحوم (قوم پوپلزائى) ديوان بيگى مشهور ركن ركين سلطنت\nاحمد شاه كبير، مؤسس (ديوان همايون اعلى) يا وزارت ماليه وعدليه در افغانستان\nشخصی که علاوه بر خدمات عسگری مدت نزده سال بعنوان ديوان بيگى و وكيل الدوله\nدر عهد شهنشاه موصوف و ١٢ سال در عصر سلطنت اعلیحضرت تيمور شاه بعنوان وكيل الدوله\nدر رأس تمام امور اداری کشور قرار داشت. (متعلق صفحه ١٠- رساله ديوان اعلی)"}
{"book": "adl0971", "page": 22, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 23, "text": "(۱۰)\n\nخدمات او باسوانح مختصرش باذکر تصانیفش در کتاب تیمور شاه درانی\nاثر بنده مندرج است اینجا از شرح زندگانی مرحوم خود داری نموده\nوبغرض اثبات تنها سجع مهر مرحوم را می نگارم :\nدیوان بیگی ممالک محروسه\nیافت از فضل الهی عهد شاه دین پناه\nعبد الله بر مسند دیوان اعلی تکیه گاه ۱۱۶۶\nاز مستوفیان نامی عهد اعلیحضرت احمد شاه غازی که در دیوان اعلی\nمملکت شرف ملازمت داشتند يك تن حاجی شیخ عبد اللطیف الجامی بود\nکه سلسلة نسبش به حضرت شیخ احمد جام ژنده پیل میرسد واندکری میرزا\nعلی رضا خان موسوی [۱] بود و دیگری میرزا امان الله بود که پسر او\nعنبرین نام داشت [۲] وشخصی که در محکمهٔ شرعیهٔ قندهار مقام قضا داشت\nمحمد ادریس خان بود که کتاب کامل الصناعتین را حسب الامر اعلیحضرت\nاحمد شاه غازی بزبان فارسی ترجمه کرده و بنام فرسنامه موسومش ساخته\nاست وآن نسخهٔ گران بها حال در کتابخانهٔ شاهی کابل محفوظ است - قاضی\nمحکمهٔ هرات ملا فیض الله خان دولت شاهی [ وزیر عهد تیمور شاه ] بود قاضی\nمحکمهٔ شرعیهٔ کابل ملا عبد الله اسم داشت که اسم پسر او ابو الفضل بود .\n\n(۱) علی رضا، موسوی شخصی که در کابل گذر علی رضاخان بنامش یاد میشود و بانی\nهمین گذر شخص میرزا علی رضا، موسوی بود.\n(۲) عبارت مهر پسر میرزا امان الله که در پای يك ورق فرمان اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك سدوزائی به مشاهدهٔ نگارنده پیوسته است عنبرین ابن امان الله خوانده\nمیشود وعنبرین مذکور ازعدهٔ نویسندگان و منشیان عصر شاه شجاع الملك بود."}
{"book": "adl0971", "page": 24, "text": "(۱۱)\n\nیکی از مستوفیان نامی افغا نستان سکجیون مل نام از قوم کهتری اهل هنود متوطن کابل بود که این شخص صاحب قلم در سنهٔ ۱۱۶۱ قمری برای استرداد پول مالیات ولایت کابل نزد معین الملك به سفارت هند فرستاده شده بود و پس از حصول مدعا و معاودت او به قندهار در سال ۱۱۶۵ قمری که اعلیحضرت احمد شاه غازی سردار عبدالله خان پوپلزائی ايشيك اقاسی [نام دیوان بیگی] را بغرض فتح کشمیر بدانصوب فرستاد این وقت سکجیون مل نیز در جملهٔ ملتزمین رکاب سردار عبدالله خان موصوف همراه فرستاده شد وقتی که سردار عبدالله خان کشمیر را فتح و تحویل گرفت و کار گذاران عالمگیر ثانی را از آنجا بر کشید خواجه عبدالله خان بن نواب عبدالصمدخان محمد زائی را که نسبت بزرگی عبدالله خان دیوان بیگی که آنوقت رتبهٔ [امیر لشکر] داشت او را بنام خواجه عبدالله خان كوچك یاد میکردند یعنی سردار عبدالله خان پوپلزائی نامبرده را پس از فتح کشمیر بحیث نائب الحکومه مقرر کرد و همچنان سکجیون مل نام هندو را بحیث استیفاء ممالك فرمان داد وقتی که زمام حکومت خطهٔ کشمیر بدست اقتدار حکومت افغانی قرار گرفت اولین مستوفی سلطنت افغانستان همدر انجا سکجیون مل هند و بامر سر دار عبد الله خان پوپلزائی مقرر گردید سکجیون مل الی ۱۱۷۷ قمری ۱۳ سال این عهده را بسر برد (۱) سکجیون مل بقول صاحب کتاب سير المتاخرین شخص نيك عقیده و قريب الاسلام و آدم خوب صورت بود که نامبرده بعد از فراغ امور دیوانی به مجلس\n[۱] شرح کیفیات سکجیون مل هندو مستوفی مشیر در کشمیر در پاورقی های صفحات ۲۳۱ - ۲۳۲ - ۲۳۳ کتاب تیمور شاه درانی ملاحظه شود."}
{"book": "adl0971", "page": 25, "text": "( ۱۲ )\n\nشعرا و دانشمندان وقت خود را بسر می برد که حتی به شعراء ز بدهٔ کشمير\nامر کرده بود که تاریخ کشمیر را از ادوار گذشته الی عصر استیفاء خودش\nبرشتهٔ نظم در کشند\nسكجيون مل يك تن از مستوفیان نامدار عصر احمدشاه کبیر بود و در\nضمن وقائع عهد شهنشاه مبرور ازان مستوفی اسم برده میشود:\n\n.. —♦♦— .."}
{"book": "adl0971", "page": 26, "text": "(۱۳)\nعهد سلطنت اعلیحضرت\nتیمور شاه سدوزائی\nدر سنهٔ ۱۱۸۶ قمری که اعلیحضرت تیمورشاه درانی باورنگ سلطنت موروثی تکیه زد به تقاضای عصر و مرام سیاسی حکومت خویش به توسیع این وزارت که سرچشمهٔ حیات مدنی و مؤلد منابع و موجد مدارک مادی مملکت است چنین کوشید که وکیل الرعایا - امین محکمهٔ مالیاتی - مهتمم دفاتر - امین الملک خزانچی - داروغهٔ مالیات و ضابط و نسقچی ان های ثالثات [یعنی سه يك] و امثال آن افزود که این همه اسماء و عنوان های فوق الذکر در همان دیوان اعلی مصروف ایفای وظائف خویش بودند و شخصی که در رأس تمام امور کشوری و لشکری عصر تیمورشاه بحيث نائب السلطنه\n\nنوت در متن صحائف تاریخ معاصر افغانستان کلمهٔ خالصه و خالصه جات زیاد بنظر میرسد و برای اینکه موضوع خالصه و لفظ معاف و مرفوع القلم مبهم نگذارد برای تائید مطالب صفحات گذشته معلومات ذیل پرداخته میشود:\nدر عصر سلاطین گذشته عادتی بود تا فردی در امور عسکری خدمتی مهمی را انجام نمیداد بمنصب بزرگ عسکری و ملکی پذیرفته نمیشد و اعطای رتب رفیعه را بجائزهٔ خدمات مهم پسندیده بودند و همچنان در بدل خسارات مشقات زیاد کشور کشائی که بعضا برادر یا فرزند کسی بقتل میرسید و یا شخصی از خدمتگاران سابق دار که از کبر سن قوهٔ حرکت نمیداشت مانند حقوق تقاعد در امروز بنام جاگیر املاك زراعتی را برای امراء و خوانین افغان می بخشیدند و اراضی بخشیده (مکافاتی) در دفتر شاهی بنام خالصه یاد میشد و کسی که حدود و مقدار جریب زمین او در دفتر خالصه قید میشد مالیات او نیز معاف و باصطلاح مرفوع القلم میبود. هکذا لقب امیر الامراء - امیر - خان خانان عمدة الخوانین و امثال آن در برابر يك خدمت نسبت میشد."}
{"book": "adl0971", "page": 27, "text": "(١٤)\n\nقرار داشت سردار عبد الله خان پوپلزائی مؤسس و متصدی اول دیوان اعلی\nمملکت بود ـ شخصی که در عهد سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی سدوزائی\nعهدهٔ وکیل الرعایا حاصل کرد حاجی شیخ عبد اللطیف الجامی بود که\nدر عصر سلطنت اعلیحضرت احمد شاه غازی در زمرهٔ مستوفیان در دیوان\nاعلی [وزارت مالیه] رسمیت داشت و در جنگ ملتان با نزده هزار فوج\nدر تحت رایت او و سردار مدد خان اسحق زائی بود و وقتی بغرض اخذ\nمالیات مشهد نیز بدانصوب فرستاده شده بود اما از لحاظیکه در اوائل\nسلطنت اعلیحضرت تیمور شاه درانی نظر به غیظی که از اعلیحضرت موصوف\nدربارهٔ امراء سرکش طائفهٔ درانی غالب شده بود شیخ عبداللطیف خان را\nجههٔ زحمت آنها در وظائف اداری کشور اختیار کامل بخشید و آن وکیل\nالرعایا یا مستوفی الممالک از فرط اخلاص شعاری بدولت تیمورشاهی اول\nباقیاتی که بر ذمت مردم خصوصاً امراء درانی از عصر اعلیحضرت احمد شاه\nغازی گذاشته بود نظر به پیشنهاد او وامراً قید و شدیداً اعلیحضرت تیمور\nشاه باقی دهان پول مالیات و غیره را برای تادیهٔ پول جلب نمود که در اثر\nهمان شتاب و ناعاقبت اندیشی شیخ عبد اللطیف خان واقعهٔ عبدالخالق خان\nسدوزائی ظهور کرد و پیشنهاد های پیهم شیخ عبد اللطیف خان [١]\nدر طبقات ملت چنان اثر بد بخشید که تمام اقوام درانی از عصر سلطنت\nاعلیحضرت تیمورشاه مکدر شدند و این رویهٔ شیخ عبداللطیف خان مصدر چندین\nفتنه و فساد بشد اما در قطار مستوفیان و کار پردازان بزرگ آنوقت\n(۱) صاحب مجمل التواریخ شیخ عبداللطیف خان را يك مرتبه به لقب وزیر یاد میکند ."}
{"book": "adl0971", "page": 28, "text": "( ١٥ )\n\nشخص با فضیلت و صاحب سلسله نسب بود مگر از لحاظیکه اقتدار امراء\nدرانی را سلب کردن میخواست اواخر عمر خود را به ذلت بسر برد که\nحتی در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان خانه نشین و ورثه موصوف هم ضبط شده\nو برای رهایش یکی از مهمانان هندی سپرده شده بود:\nمستوفی الممالک یا وزیر مالیه اوائل سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه\nهمین شخص شیخ عبد اللطیف خان بود که اخیراً بلقب وکیل الرعایا\nملقب شده بود و نامبرده در اواخر سلطنت تیمور شاه در هرات که مسکن\nاجداد او بود فوت شده و در قریه گذره هرات مدفون گشت.\nامین الملک عصر شهریار موصوف نور محمد خان بابری بود که\nدر ابتدا مهتمم دفاتر مالیات و سپس بنام رئیس محکمه مالیات\nو بالآخر بنام امین الملک بحیث مستوفی الممالک عز افتخار حاصل نمود\nو صاحب کتاب دپښتنو تاریخ میگوید که در اثر سعی و اهتمام خود\nخزائن تیمور شاه را به پیمانه بلند رسانید که معاصرین او خدمات\nقابل وصفش را مورد تمجید میدانستند ـ سجع مهر امین الملک موصوف\nدر اوقات ریاست محکمه مالیات به عبارت [ عبده نور محمد ] و در وقت\nامین الملکی اش به چنین بیت مسجع گدر دیده بود:\nبدولتخواهی سلطان دوران    امین الملک شد از دل و جان [١]\nاعلیحضرت تیمور شاه در انی وقتی که شهر بلخ را در سنه ۱۲۰٤ قمری\nاز اثر تعرض شاه مراد بیگ حکمران بخارا مکرر نجات بخشید چون\nــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ\n(۱) حرف « و » در کلمۀ دوران علامت ضمه است و اصلا « دران » صحت است اشاره\nبه در دران منسوب به درانی."}
{"book": "adl0971", "page": 29, "text": "( ١٦ )\n\nثروت بیشمار دیگری عائد خزائن سلطنتی تیمور شاهی گردید در سنۀ ۱۲۰۵ قمری که یکسال از واقعهٔ تمرد شاه مراد مذکور سپری شد شخصی را برای تنظیم امور اداری کشور بعنوان دیوان بیگی برگزید و دیوان بیگی این وقت بقول شهزاده علیقلی میرزای اعتضادالسلطنهٔ ایرانی نویسندهٔ تاریخ افغانستان میر هزار خان الکوزائی بود که در نیمهٔ سال ۱۲٠٥ قمری دو سال قبل از فوت اعلیحضرت تیمور شاه بصوب بلخ فرستاده شد اما میر هزار خان موصوف در عرض راه کابل و بلخ فوت گردید و این رتبه را بیش از یکماه نتوانست بسر برد یعنی دومین شخصی که بنام دیوان بیگی در تاریخ مملکت شناخته شد میر هزار خان الکوزائی بود ولی ازینکه عمر با او مساعدت نکرد اثری از وی باقی نماند.\nنور محمد خان بابری امین‌الملک عهده خود را الی اواخر سلطنت زمانشاه سدوزائی نیز بسر برد که بعد از حیات او این عهده به محمد اکرم خان فوفلزائی بن حاجی کریمداد خان عرض بیگی دربار احمد شاه کبیر سپرده شد نور محمد خان بابری در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان سدوزائی چهار هزار نفر از غلام‌خانهٔ قزلباش کابل نیز در تحت اثر داشت که در هنگام محاربات بحیث یک ژنرال ایفاء وظیفه مینمود و در اوقات امنیت به همان وظیفهٔ استیفاء ممالک رسیدگی میکرد ولی قسمت دارالقضاة در این عصر به لفظ مدارالمهام که پارهٔ وظائف وزارت داخلیه امروز نیز با نجا ارتباط داشت تعلق گرفت و امور محاسبات دولت کما فی السابق به دیوان اعلی مفوض شد و وظائف قضا رجزا از صلاحیت دارندهٔ دیوان اعلی برون گردید.\n\nدیواناعلی شماره (٥) جلد(١) ١٣١٤ افغی"}
{"book": "adl0971", "page": 30, "text": "(۱۷)\n\nچون مراتب قاضی فیض الله خان به شهرت مدار المهام و یا امین الملك\nبه اوراق فرمانهای رسمی آنوقت تصریح نشده است تنها بقول مورخان\nاکتفا کردیم و حقائقی که در بارهٔ تعیین رتب اشخاص آنعصر در اسناد خطی\nبنظر بنده برخورده است در نگارش مورخان افغانی و هندی و ایرانی اغلاط\nو اشتباه زیاد موجود است.\n\nدر همه حال وزارت مالیه در ۲۲ سال سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه غازی\nزسنه ۱۱۸۶ قمری الی ۱۲۰۷ قمری به چند نفر فوق وملا عبد الغفار خان\nجدیدالاسلام والفتات خان خواجه سرا تعلق گرفت که وظائف مالیاتی را با ذکر\nامور کشوری و لشکری که اداره و انتظام لشکر نیز به زمامداران\nو کار پردازان وزارت مالیه مفوض و متعلق بود به مفهوم وزارت مالیه و وزارت\nدفاع ملی امروز می‌پرداختند و در هر دو عصر دیوان اعلی وزارت مالیه\nامور داخل و خارج عسکری را توسط لشکر نویس ها ونظارت گمرکات\nوتجارت را ذریعه عمال وضباط و امور نقلیه را توسط میر آخورها و پیش\nخانه چی ها وقورخانه چی ها وراسی مینمودند.\n\nنوت : در قسمت تشکیلات عصر سلطنت اعلیحضرت تیمورشاه درانی نظر به معلومات زیادی\nکه در کتاب موسوم به تیمورشاه درانی گرد آورده شده و بطبع رسیده است درین\nرساله قدری سطحی میگذریم اگر مطالع آرزومند تحقیقات فراوان باشد در اثر مذکور\nرجوع نماید وهکذا اگر معلومات بیشتر را در قسمت سلطنت اعلیحضرت شاه زمان نیز\nبا تمام کیفیات بخواهند مطالعه کنند نشر کتاب دره الزمان را که تحت تالیف است\nمع الخیر انتظار داشته باشند."}
{"book": "adl0971", "page": 31, "text": "عبدالله خان الکوزائی ملقب «بعطاشى الدولة » یکی از حکام بزرگ افغانی کشمیر . شخصی که در زمان حکومت وی\n(بعهد سلطنت زمانشاه درانی) پول مالیات کشمیر در سال ٢٤ لك روپیه پخته بشمار می آمد و این تمثال مجلل او که در\nعصر حکومت خودش در کشمیر از طرف مصوری تصویر شده است در متن قصیده مدحیه رحمت داوی شاعر معاصرش در کتاب\nقلمی موسوم به لیلی و مجنون مندرج است و از حسن گفتار شاعر معلوم میگردد که نائب الحکومه موصوف علاوه بر انتظام امور\nحکومت آنجا بصفت جود و بخشایش و پرورش علماء وشعراء نیز توجه خاصی داشت . متعلق دفعه ۱۹ رساله د وان اغاى »"}
{"book": "adl0971", "page": 32, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 33, "text": "( ۱۸ )\n\nعصر زمانشاه سدوزائی\n\nدرسنه ۱۲۰۷ قمری در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه زمان نیز شخص امین\nالملک نور محمد خان با بری الی اخیر عمر خود عين همين وظیفه را بسر\nمیبرد و بعد ازان محمد ا کرم خان فوفلزائی بن حاجی کر یمداد خان این\nعهده را اشغال نمود که مستوفیان و مستاجران مالیات و داروغه های مالیات\nو جزائر چیان و خزانه چی ها و ذخائر چی ها کمافی السابق تحت اثر او\nبامور مالیات مملکت و معاش عسکر منظم و تعیین جا یگیر امراء\nو ما مورين واستيفأ محاسبات اراضی مملکتی بوسیلهٔ دفتر خالصه ریاست\nکرده اند[۱] و همچنان در عهد سلطنت اعلیحضرت شاه محمود و اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك یعنی از ١٢١٦ الی ١٢٥٨ قمری به عین همین ترتیب باسم\nامين الملك ونظام الملك بجای لفظ و زیر مالیه موجوده و داخلیه و غیر ه\nایفأ وظیفه نموده اند که امین الملك معروف عصر شاه شجاع همان محمد\nاکرم خان فوفلزائی بود که در اثر خوش بینی اعلیحضرت شاه زمان در عصر\nسلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك دارای رتبه و منزلت بود چنانچه\nدر اثر تقرب او حافظ شیر محمد خان مختار الد وله را رشک عموزاده گی\nغالب شد که اخیراً شهزاده قیصر بن اعلیحضرت شاه زمان را که برا در زادۀ\nعینی اعلیحضرت شاه شجاع بود باغوا بر انگیخت.\n\n(۱) در چهار ورق فرمان اعلیحضرت شاه زمان متعلق اسناد خاندانی بنده پهلوی\nمهر ملا عبد الغفار خان جدید الاسلام كلمۀ استيفاء ممالك اشاره شده است ولی هر چهار\nورق در سنه ۱۲- ١٤ قمری نوشته شده است اینجا بقرار نوشتۀ مؤرخان واسناد\nخطی قدری اختلافات موجود است."}
{"book": "adl0971", "page": 34, "text": "(۱۹)\nتوضیح این مقال آنکه محمد اکرم خان امین الملك بن حاجی کریمداد خان\nبرادر آزاد خان و آن شخصی که در نواحی قریب پشاور به همدستی اعظم خان\nپوپلزائی نسقچی باشی و عبد الغفور خان پوپلزائی به طرفداری اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك در جنگی که مقابل شهزاده قیصر بن اعلیحضرت شاه زمان\nفرستاده شده بودند حافظ شیر محمد خان مختار الدوله را با برادرش حاجی\nمیر احمد خان بکشتند و اخیراً در جنگ واقع نمله بمقابل لشکر اعلیحضرت\nشاه محمود [عليه اعلیحضرت شاه شجاع الملك] خود امین الملك\nمحمد اکرم خان و عبد الغفور خان رفیقش از دست\nفتح خان بارکزائی وزیر و سر لشکر اعلیحضرت شاه محمود بكر دار عمل\nایشان کشته گشتند و اعلیحضرت شاه شجاع الملك در یادداشتهای خود\nنوت: وقتی که عبدالله خان الکوزائی ملقب به مخلص الدوله بحکومت کشمیر\nقیام داشت در سال ٢٤ لك روبیه عائد ديوان اعلی سلطنت میشد اما اکثر بمواجب عمال\nوضباط مجری گشته شش هفت لك روبيه بخزانه شاهی میرسید و از نواحی ملتان که جایگیر\nمردم سدوزائی درانی بود در سال سه لك روبيه عائد خزانه شاهی میگشت و دیره غازی\nخان با مواجب مردم خدمتکار آن که از محصول آنجا مجری می بردند به هفت صدهزار\nروبیه اجاره بود و دیره اسمعیل خان بدوصد هزار روپیه در اجاره عبدالرحیم خان هو تکی\nبود.\nپشاور و مضافاتش تا سال ١٢١٢ الى سال ششم سلطنت زما نشاه به هفت لك روبيه\nاجاره بود.\nاعلیحضرت شاه زمان در سنه ۱۲۱۱ قمری که لاهور را مسخر گردانید احمد خان بارکزائی\nرا بحکومت میان دو آبه جیلم وسندسرافرازی بخشود ودر سال يك لك روپیه از مالیات\nلاهور معین فرمود تا حاکم مذکور بحراست سرحد و ثغور پردازد یعنی از مالیات لاهور\nدرسنه ۱۲۱۱ در سال پنجم سلطنت شهریار موصوف يك لك روپیه تنها از دیوان اعلی\nشاهی برای مصارف محافظت سرحدات میان دو آبه و جیلم و سند تخصیص داده شده بود."}
{"book": "adl0971", "page": 35, "text": "( ٢٠ )\nگوید که نظر به اعتبار همین شخص امین الملك كه بدربار شاه تقرب جسته بود حافظ شیر محمد خان [۱] مختار الدوله از لحاظ اهمال خدمات گذشته خود بنای نفاق و حسادت گذاشت تا در نتیجه زد و خورد لشکر طرفین (شجاع و قیصر) مختار الدوله و برادرش حاجی میر احمد خان در پشاور به قتل رسیدند .\nنظام الملك در عهد سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع سدوزائی گل محمد خان با میزائی فوفلزائی بن اشرف الوزراء شاه ولیخان بود که سجع مهرش به مشاهده نگارنده چنین پیوسته است :\nز فضل ایزد و الطاف احمد\nنظام الملك شد گل محمد\nتوضیح: در سنه ۱۲۲۱ قمری در دوره سلطنت اول اعلیحضرت شاه شجاع الملك چون مالیه چندین ساله محال سند از سبب اغتشاش انقراض سلطنت زمان شاه و محمود شاه بکار کنان دیوان اعلی سلطنت نرسیده بود بدون\nفوت و يك تن از مستوفیان عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك اندال خان فوفلزائی بود که هند را بعصر به استيفاء ولایت هرات سرافرازی داشت و در هنگام لشکر کشی محمد ولی میرزا والی مشهد جانب هرات دريك واقعه خونين بتاريخ دوم شهر ربیع الثانی سنه ۱۲۲۲ قمری نظر با آنکه مستوفیان افسران لشکر میبودند بمعیت گدا خان و محمود خان بشهادت رسیده اند.\nوقتی که عطا محمد خان بن حافظ شیر محمد خان مختار الدوله از طرف اعلیحضرت شاه شجاع الملك بنائب الحكومتی کشمیر عوض عبدالله خان مخلص الدوله ارتقا یافت دیوان نندارم هندو که از میرزایان محاسب عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك بود بنام صاحب کار و سرپرست امور دیوانی حکومت وی بحيث مستوفی ولایت کشمیر بخدمت دولت افغان سرافراز گشت و تا زمانیکه عطا محمد خان با میزائی هند را نجا قیام داشت نندارم (هندو) باستيفاء ولایت کشمیر می پرداخته ."}
{"book": "adl0971", "page": 36, "text": "(٢١)\n\nآنکه حاکم و یا مستاجری مامور شود خود اعلیحضرت شاه شجاع الملك از قندهار راه سند بر گرفت. در منزل واقع شیر سرخ فرستاده گان میران سند فیضیاب رکاب شاهی شدند عرض و التماس نمودند که اعلیحضرت فسخ عزم فرمایند و زمین سند را لگد کوب سپاه ننمایند و مبلغ هشت صد هزار روپیه بدون زحمت سفر عائد خزانۀ دیوان اعلی شمارند اعلیحضرت شاه شجاع الملك نظر به کثرت مالیات سند که بر ذمت اهالی آنجا از چهار سال باقی مانده بود عرض و استدعای ایشان را نه پذیرفت و برایشان بغرض پیش بینی و تدارك پول رخصت معاودت فرمود. همچنان در شالکوت نیز و کلای میران سند بشرف رکاب بوسی اعلیحضرت شاه شجاع الملك پیوستند و دوازده لك روپیه برذمه گرفتند که مشروط بر معاودت اعلیحضرت شاه شجاع الملك ادا نمایند ایضاً عرض و استدعای ایشان را نه پذیرفت . چون اعلیحضرت شاه شجاع الملك بدین عزم وارد موضع [ کند آبه ] و از آنجا وارد شکار پور شد در آنجا و کلای میران سند و خوانین تالپور با سادات کرام و علماء عظام و پیرزادگان ذی احترام قرآن مجید را بدست شفاعت گرفته دربارگاه سلطنت حاضر آمدند و عفو بقایای پول مالیات چهار سالۀ دیوان اعلی را که بر ذمت ایشان از چند سال مانده بود استدعا نمودند اعلیحضرت شاه شجاع الملك پادشاه دیندار باحترام کلام حضرت ملك علام ده لك روپیه را بخشید و بیست لك روپیه را فرمود تا تحویل خزینه گردد و علاوه بر مبلغ فوق که حاصل و عائد دیوان اعلی حکومت شد تحف و هدایای مرغوب دیگر از قبیل اسپان زین و یراق طلا و نقره و تفنگهای بست طلا و شمشیر های قبضه"}
{"book": "adl0971", "page": 37, "text": "( ٢٢ )\n\nمرصع وغیره قماشهای نفیس برسم پیشکش واصل و داخل دیوان اعلی گشت\nو باندازه شش لك روپیه دیگر تعارف منشیان و کار پردازان حضور\n\nنوت: از میرزایان با نام عصر اعلیحضرت شاه شجاع الملك یکنفر میرزا امام ویردی\nخان بود که درضمن وقایع حکومت مؤقت شاهزاده فتح جنگ وشاهزاده شاه پور نام\nاو در ماخذ قید است ولی میرزا امام ویردی اغلب گمان میرود که پسر میرزا الله\nویردی خان (معاصر احمدشاه کبیر) باشد چنانچه در کتیبه زیارت سید اسحق ختلانی\n(مشهور به شاه شهید) علیه الرحمه نام او با یاقوت خان خواجه سرا نقر شده است مثلاً\nدريك مصرع گوید ( چو سرکاری نمود الله ویردی) و در فرزه کوهدامن قلعه ای\nبنام الله ویردی خان مشهور است که برفراز يك تپه بلند از گل سفید گون اعمار شده\nاست .\nساکنین فرزه گویند وقتیکه اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان\nشهید بسیر وتفریح کوهدامن وخصوصاً برای تماشای آبشار فرضه درین دیار تشریف\nآورده بودند از زیبائی محیط قلعه که جای خیلی خوش آب و هوا بود حیرت کردند وسپس\nسوال فرمودند که این گل سفید گون ومحکم ازخوداین تپه خواهد بود و یا ازجای\nدیگری نقل داده شده است به تصدیق يك نفر معمر به صحت پیوست که از گل همین تپه\nتخمیر وتعمیر شده است .\nدر مقابل تشریحات اسم الله ویردی گفتند نویسنده ای از مردم فارسی بود و در\nعهد تیمور شاه سدوزائی به تعمیر قلعه پرداخته است ولی سلالة از او در کوهدامن\nوجود ندارد بنده معلومات مختصریراکه دربارۀ هر دو نویسنده از زبان مولوی مسکین\nصاحب مقیم ومقتدای اهالی فرزۀ کوهدامن نگاشته ام دلالت بران دارد که امام\nویردی اغلب پسر الله ویردی وصاحب آن قلعه باشد اعلیحضرت شاه شجاع الملك دريك\nعبارت مجمل ومختصر خودگویندمیرزا امام ویردی معتمد امیر دوست محمد خان و با اودر\nبخارا نیز رفته و در قید امیر بخارا بود واز آنجا بصلاح وصوابدید امیر موصوف خودرا\nدیوانه قرار داده بواسطه دیوانگی از گرفتاری پادشاه بخارا خلاصی یافت و بفرض\nجاسوسی و مایل گردانیدن اعیان کابل را جانب امیر دوست محمد خان وارد کابل\nشد ."}
{"book": "adl0971", "page": 38, "text": "(۲۳)\n\nشاه افغان که سندیان تقدیم کردند در شمار آمد و مردم سند نیز از لطف\nشاه درانی بخلع فاخره سر افراز گردیدند و همچنان فرستادگان\nراجگان مرهته نیز با عرائض عجز مشرف شدند و سه زنجیر پیل و اسپان عربی\nبا زین و یراق طلا و نقره و عقده های مروارید و توپهای کمخواب و بادله\nو یلتا ره زری و قطیفه کهنی [که مردم هند او را در تپه مینامند] با غیره\nاجناس ابریشمین شرفیاب حضور شدند و بعد از تقدیم تحف قیمت دار و عرض\nعجز و انکسار رخصت مراجعت به وطن خود حاصل کردند .\nاعلیحضرت شاه شجاع الملك وقتی که از شکار پور راه دیر جات\nبر گرفت وارد (کوت) وملتهن شد در انجا بهاول خان عباسی نیز يك\nزنجیر پیل و چند رأس اسپ با سامان طلا و نقره و مبلغ کثیری از زر و سیم\nو چند اشتر و غیره اجناس زرین و ابریشمین قیمتدار بطور هدایای مستمره\nمقرره بحضور شاه فرستاد و فرستادگان بهاول خان عباسی رخصت\nمعاودت حاصل کردند :\nمقصد از نگارش فوق چنان است که در تاریخ امور مالی و اداری\nافغانستان چنین موفقیات محض بدیوان اعلی مملکت قرار میگیرد\nچنانچه اعلیحضرت شاه شجاع الملك در یادداشتهای خصوصی خویش\nبه عین همین تفصیل قلم فرسائی کرده اند و از نگارش ایشان معلوم\nمیگردد که سرپرستی امور دیوان اعلی را در ان مواقع خود بر ذمت داشتند\nو گویند در سنه ۱۲۲۳ قمری در دوره سلطنت ثانوی اعلیحضرت شاه محمود\nوقتی برای استرداد تخت و سلطنت از دست شاه محمود میکوشیدم در حال"}
{"book": "adl0971", "page": 39, "text": "اعلیحضرت شاه شجاع الملك درانی سدوزائی - شاهی که در استحصال پول مالیات از کشور هند بدیوان اعلی مملکت در آوان سلطنت خویش کوشش مزید بظهور رسانیده است و رساله دیوان اعلی که در زمینه مخصوص تاریخ وزارت مالیه سخن میراند خدمات شاه موصوف را آنچه درین راه انجام داده است بنظر قدر می نگرد.\n(متعلق مضمون صفحه ٢٤ رساله دیوان اعلی)"}
{"book": "adl0971", "page": 40, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 41, "text": "( ٢٤ )\n\nهزیمت از پشاور کوچیده راه شکارپور بر گرفتم ودر ضمن وقائع متعلق\nبامیران سند طرح معاهده ریختم - آنگاه میر کرم علی خان\nومیرمراد علی خان تاهان پسران میرمراد علی خان که از بزرگترین\nشخصیت های آن سرزمین بودند میران مذکور ازبابت مالیات سند علاوه\nبزطلا ونقره مسکو که بسیار وا قمشه نفیسه ابریشمین وزرین ساعت\nودوربین وظروف بلورین و امتعه قیمت دار چینی واسلحه و آلات مرسع\nومصاحف ووظائف مذهب و دوزنجیر پیل وخیمه ها و فرشهای قیمتی\nودوعراده توپ جلوی بحضورم تقدیم کردند پنجصد دانه اشرفی و بیست\nهزار روپیه نقد نیز از حضور گذرانیده وبخزانه سپردند وقرار دادند\nهروقت زمام سلطنت افغانستان بدست شهزاده شجاع الملك قرار گيرد\nمالیات محالات سند وشکار پور را ادا مینمائیم وهمچنان در اوقات\nتشریف آوری زوجات محترمات دودمان نجیب شاهی هر گونه پیش کش\nرا ازین قرار که سزاوار شوکت فامیل جلیل سلطنتی باشد به تقدیم خواهیم\nرسانید :\n\nشاه شجاع الملك در عصر سلطنت وغير سلطنت خود از ینگونه افتخارات\nقلمی واداری بیشتر دارد ولی هیچ سفسطه ای نمی تواند که ازین تبرئه\nدر گذرد وخدمات او را لباس دیگری بپوشاند زیرا اصل کیفیات اگر\nبنظر حقیقت مجسم شود میتواند از بعضی تهمتهای تهمت آمیزش چشم\nبپوشد ."}
{"book": "adl0971", "page": 42, "text": "(٢٥)\n\nعصر سلطنت محمود شاه\nسدوزائی\n\nچون عصر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی در دفعه اول و ثانی وسلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك از پر آشوب ترین ازمنه تاریخی این مملکت بود لهذا تشکیلات سلطنتی آنها بصورت مکمل مثل سلطنت اعلیحضرت احمد شاه کبیر و اعلیحضرت تیمور شاه با هم مقایسه نمیشوند وخصوصاً در عصر سلطنت اعلیحضرت شاه محمود که چهل و دو واقعه بزرگ رخ داد در تشکیل سلطنت او صدمات بزرگی بوقوع پیوست که در امور محاسبات و دفتر داری احدی را نفس براحت کشیدن نگذاشت لهذا طرز دفتر داری و تشکیل عصر شاه محمود سدوزائی قدری ضعیف تر از ادوار قبل و بعد او بشمار میرود ولی کسانیکه از نویسندگان و معاصرین او بودند در عصر سلطنت زمانشاه و شاه شجاع الملك از هريك نام بردیم (۱)\n\n١) در سنه ١٢١٩ در سال چهارم سلطنت اول اعلیحضرت شاه محمود برای یکمرتبه وزیر فتح خان بارکزائی جهت وصول مالیات دیوانی مامور هزاره و بامیان گردیده بود و قبل از انکه پول مالیات را جمع و بدیوان اعلی مملکت بسپارد سلطنت اعلیحضرت شاه محمود سدوزائی منقرض گشت و وزیر فتح خان پیش از انکه پول مالیات را جمع کند عندالموقع لشکر زیاد از مردم بامیان و هزاره گرد آورد و در منزل میدان با لشکر شهزاده شجاع الملك بمقابله پرداخت ."}
{"book": "adl0971", "page": 43, "text": "( ٢٦ )\nبار دوم سلطنت اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك\nدر عصر سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك شخص دیگری بنام ملا عبدالشکور باین عهده بر گزیده شده بود و همدرین عصر محمد عثمان خان بن رحمت الله خان وزیر قوم کامران خیل سدوزائی فوفلزائی مامور ثالثات (یعنی سه کوتی) خالصه جات بود که اخیراً دراثر پیشنهاد مكناتن والکساندر برنس انکلیس بلقب نظام الدوله ارتقا یافت و وظیفه ملا عبدالشکور خان وزیر را عندالاقتضاً بدو سپردند (۱) ولی در حال انقراض سلطنت اعلیحضرت موصوف یعنی دو ماه قبل از شهادت آن شهریار شهید شخص دیگری در رأس دیوان اعلی مملکت باهمان اقتدار کامل یعنی باستيفاء كل ممالك محروسه وقضا وجزاء تعیین گردید که شخص مذکور نواب شجاعت علی خان نواده نواب نجیب الدوله هندی بود و گویند که نواب شجاعت علی خان مذکورمشروط به معارفت سلطنت شاه شجاع الملك رتبه دیوان بیگی حاصل کرد و دران وقتیکه کشاکش دست استعمار درخاک افغانستان از هر طرف دراز شده بود اعلیحضرت شاه شجاع الملك\n(۱) ثالثات یکی از وظائف دیوان اعلی بودکه بامور ثالثات در دفتر خالصه آمر و مختار کار آن شمرده میشد. اما ملا عبد الشکورخان شخصی بود که سی سال بهم مختار کار اعلیحضرت شاه شجاع الملك بودولی دراثر ایماء معتمدین از کار برطرف شدو با آنکه اعلیحضرت شاه شجاع الملك او را بدل خیلی دوست میداشت اما نظر بمجبوریتهای گوناگون نتوانست که او را حمایت کند ولا بدوظیفه وصلاحیت او را به نظام الدوله سپرد."}
{"book": "adl0971", "page": 44, "text": "(٢٧)\nچاره جز آن نداشت که آن رتبه جلیله را از شخص با تعهد معاونت\nو پشتیبانی در امور سلطنتش دریغ کند چون خاندان نواب نجیب الدوله [۱]\nدر خاك هند شهرت بسزا و اقتدار زیاد داشتند در میثاق سری نواب\nشجاعت علی خان اعلیحضرت شاه شجاع الملك رتبه دیوان بیگی را\nباقتدار کامل مثل اعلیحضرت احمد شاه کبیر بدو سپرد ولی نواب شجاعت\nعلی خان وقتی باخذ این مقام نائل شد که دو ماه بعد اعلیحضرت\nشاه شجاع الملك در کابل به شهادت رسید و دیوان بیگی مذکور\nبه معیت شهزادگان رهسپار هند شد نواب نجیب الدوله بقرار نبشتهٔ\nمؤرخان هندی از بزرگترین شخصیتهای آن سر زمین بود زیرا وقتی\nکه اعلیحضرت احمد شاه کبیر بروز جمعه هفتم ماه جمادی الاول\n١١٧٠ قمری در دهلی برسید دختر عزیز الدین بن اعلیحضرت محمد شاه\nعالمگیر ثانی مغلی را برای شهزاده تیمور فرزند ارشد خویش بگرفت\nدران وقت زمام حکومت دهلی را از سبب خویشی به عزیزالدین موصوف\nسپر د و نجیب الدوله را لقب امارت بخشید شبهه ای نیست که نواب نجیب الدوله\n(۱) شخص نواب نجیب الدوله را که مؤرخان هند بلفظ هندی نسبت داده اند\nسبب آنکه حیات و اوقات او در خاک های هند بسر شده بود وازان جهت بنام هندی\nشهرت او بیشتر است و نگارنده بلحاظی که در انوقت کشور هند در تصرف امپراطوری\nافغان بود نسبت هندی را درباره نجیب الدوله مانند قندهاری - کابلی هروی -\nبلخی و امثال آن میدانم یعنی شخص نجیب الدوله اصلا از مردم افغان و بقولی\nیوسفزائی بود و اعلیحضرت احمدشاه درانی کسانی را در کشور هند برتب و القاب\nاعزازی از حضور خود سرافراز گردانید که داشتن اصالت افغانی رجال آن سرزمین\nشرط اول نظریات شهنشاه موصوف بود ."}
{"book": "adl0971", "page": 45, "text": "( ۳۸ )\n\nاز مقتدر ترین شخصیت های هند بود وفا مبرده الی ١١٨٤ قمری که سال\nفوت اوست باین لقب ملقب وممتاز بود وشاعری تاریخ و فات موصو ف را\nچنین انشاد کرده است :\n\nزمین راشیوه شیون بپا شد فلك را گریه د ندان نماشد\nبدان قدوسیان دادند این رمز نجيب الدوله واصل باخداشد\n١١٨٤ق\n\nبعبارت دیگر نکته سنجان معاصرش تاریخ وفات او را بحساب جمل\n[ ناظم ملك بقا ] نیز دريا فته اند .\n\nغرض اینجاست که اعلیحضرت شاه شجاع الملك قريب ا نقر اض سلطنت\nخویش نواب شجاعت علی را باعتبار اجدادش که در کشور هند صاحب رسوخ\nکامل و نقاره بنام ایشان نواخته میشد واز عهد سلاطین مغل تا و قت\nفوت، یکی از متوفیان عصر سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك ابدال خان قوفلزائی\nبود که مصدر انحصر به استبقاء ولایت هرات سرافرازی داشت ودر هنگام لشکر کشی\nمحمد ولی میرزا والی خراسان جانب هرات در يك واقعه خونینی که دران دیار بوقوع\nپیوست بتاریخ دوم شهر ربیع الثانی در سنه ۱۲۲۲ قمری بجمعیت كداخان ومحمود خان\nبشهادت در سیده\n\nشخصی دگری از نویسندگان معاصر اعلیحضرت شاه شجاع الملك ميرزا عبد الحسین بود\nکه در آوان سلطنت اول شاه موصوف بخزانه داری جواهر ونقد وجنس آنو قت سر\nافرازی داشت ودريك جنگی که در عرض راه جلال آباد وپشاور بین لشکر شاه شجاع\nووزیر فتح خان بوقوع پیوست درموقعی که محمد اکرم خان امین الملك وعبد الغفور خان\nپوفلزائی سرداران لشکر شاه شجاع کشته گشتند ابوا لحسن خان خزانه دارو ملایعقر که\nدران حال با حرم محترم شاهی در قلعه اتك اقامت داشتند وجوه نقدوجواهر ثمینه نفیسه\nرا از راه خیانت برداشته وبا نوان حرم عفت توام شاهی را گذاشته در لاهور نزدر نجیت\nسنگ که دست نشانده اعلیحضرت شاه زمان بودرفتند ."}
{"book": "adl0971", "page": 46, "text": "(۲۹)\n\nشاه شجاع سلسلة اجداد او به عزت و منزلت در گذشته بودند منصب دیوان\nبیگی را مشروط بمعاونت او اعطا نمود ولی از انکه دو ماه در کابل مقام\nدیوان بیگی (وزیر الممالک افغانستان ) حاصل کرده بود مثل میر هزارخان\nالکوزائی شهرت او بسیار کم است مگر این سو مین شخصی است که در\nکتب تواریخ وطن به منصب دیوان بیگی وزیر مالیه و سر کرده دارالقضاة\nدران وقت شناخته میشود و قبل از ان نواب محمد عثمان خان نظام الدوله\nو پیشتر از ان ملا عبدالشکور خان وزیر مرتبه استیفاء دیوان اعلی یا مقام\nوزارت مالیه بطوری که ذکر شد از ان وی بود.\nدرباره تثبیت مقام وزارت مالیه دران اعصار سرجان مالکم مؤرخ\nانگلیس مکرر در مورد امور مالیات مملکت ایران در عصر حکومت\nآقا محمد خان قاجار معاصر سلطنت اعلیحضرت شاه زمان شرح میدهد که\nحاجی ابراهیم در عهد حکومت آقا محمد قاجار در جمیع امور ملکیه مداخلت\nمیکرد. و همه کارهای معظم دولت باستحضار وی میگذشت بعض اوقات وزیر\nدیگری نیز معین بود که امور محاسبات مالیه را بد و محول میکرد\nچنانچه درین اوقات میرزا شفیع صدر اعظم است [۱] و حاجی محمدحسن\n\n[۱] حاجی فیروزالدین بن اعلیحضرت تیمور شاه درانی در آوان سلطنت بر ادرش\nاعلیحضرت شاه محمود عبدالرشید خان درانی را که از وابستگان او بود از حکومت هرات\nبرسم رسالت نزد فتحعلی شاه قاجار حکمران ایران فرستاد حین وصول عبدالرشیدخان\nدرانی در ماه ذیقعده سنه ۱۲۳۰ قمری در طهران فتحعلی شاه قاجار باستقبال و احترام\nنماینده شهزاده نامدار افغان سرای نشیمن همین شخص میرزا شفیع صدراعظم را که\nعمارت عالی July 11, 1999 بود برای اقامت عبدالرشید خان موصوف معین کرده بود."}
{"book": "adl0971", "page": 47, "text": "( ۳۰ )\nمباشر مالیه است و میگویند پیش ازین صاحب این منصب را در ایران\nامین الدوله میخواندند و حال حاجی محمد حسین را نظام الدوله لقب داده\nاند بغیر از وزراء بزرگ مستوفیان و منشیان نیز هستند که به معاونت\nایشان کارهای بسیار میگذرد و دفاتر جمع و خرج ممالک محول بایشان\nاست منزلیکه مستوفیان در ان جمع میشوند دفتر خانه گویند [ صفحه ١٥٣\nباب ۲۳ تاریخ سرجان ملکم ]\nدر مملکت عزیز ما افغانستان نیز در اعصار گذشته مستوفی الممالک\nو وزیر از هم فرق نداشتند و با القاب نظام الملک امین الملک و كفيل الرعايا\nوسره منشی های دیگر بنام دبير الملك و منشی باشی و منشی و سره پیرو لشکر\nنویس با آنها همکار و موظف امور مالیات و جمع و خرج مملکت بودند.\nغرض نگارنده از نگاشتن احوالات ایران اینجاست که زیبائی تشکیلات\nاداری حکومت افغانستان بممالك همجوار یعنی ایران و هند دران\nاوقات تفاوتی از هم نداشته اند یعنی هر لقب و عنوانی که در تشکیل حکومت\nایران و غیره وجود داشت خواه مخواه در تشکیل حکومت افغانی عنوان\nبالمثل و به تغییر عبارت وجود داشته است و مقصد دیگر آنکه مستوفی و منشی\nهای آن اعصار زود عهده وزیر و یا صدر اعظم را اشغال میکردند که مباشر\nو یا متصدی امور ماليه [ بمنزله مستوفی الممالک ] در ان اوقات از عهده\nصدر اعظم و یا وزیر اول فرقی نداشتند ."}
{"book": "adl0971", "page": 48, "text": "( ۳۱ )\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nامیر دوست محمد خان\n\nکسانیکه از آغاز سلطنت امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان\nمؤسس سلالهٔ محمدزائی از سنه ۱۲۵۹ قمری مطابق ۱۸۴۳ عیسوی باینطرف\nدر رأس این مقام برسمیت شناخته شده اند اول میرزا عبدالسمیع خان\nبود که مقام وزارت داشت چنانچه در متن يك معروضهٔ شخصی که\nنصرالله خان ولد نائب امین الله خان لوگری بعنوان سردار سلطان محمد خان\nمحمدزائی جهة اخذ معاش خود نوشته و متن معروضهٔ آن در صفحهٔ ١٤٧\n\nنوت: در وقتیکه امیر محمد افضل خان مرحوم از طرف اعلیحضرت امیر دوست محمد خان\nوالد بزرگوارش بنائب الحکومتی بلخ قرار داشت میرزا احد خان کشمیری ( و آن\nشخصیکه در زمرهٔ نویسندگان عصر سلطنت امیر شیر علی خان از ان نام گرفته ایم )\nمستوفی وی بود و شخص دیگریکه منشی خاص و متصدی امور حکومتش بود سردار محمد\nعمر خان فوفلزائی جد نگارنده بود که وقتیکه سردار محمد افضل خان شهر تحته پل\nرا اساسی گذاشت و تهداب نهاد محمد عمر خان مرحوم را حاکم آنجا مقرر ساخت\nچون خاطر حاکم موصوف از وضع آب و هوای آنجا ملال آورد قصیدهٔ شکایت آمیزی\nسرود کزان جمله يك بيت اینست :\nاز هجوم پشه و ضیق معیشت اندران تحته پل شهریست کو در کار باشد نیست نیست\nسردار محمد عمر خان (عمر) چون از مقربان خاص و از شعراء و نویسندگان معاصرش\nبود در وقت سلطنتش او را برتبهٔ مباشر مالیات و بعده بحکومت (کرم) که نام علاقه ایست\nسرافرازش گردانید سجع مهرش اینکه :\nیافته از آتش دوزخ گذر از شرف نام محمد عمر\nسوانح مکمل مرحوم در شماره های ٤-٥ سال ١١ مجلهٔ آریانا با اسناد خطی سلاطین\nمحمد زائی که گراڤ شده است ملاحظه شود ."}
{"book": "adl0971", "page": 49, "text": "میرزا عبدالسمیع خان وزیر مشهور و معاصر اعلیحضرت دوست محمد خان در دوره\nسلطنت اول و ثانی ایشان زمامدار بزرگ استیفا ممالك در عصر شهریار مبرور که\nبعضا بعنوان وزیر و اغلب بنام مستوفی عهدۀ مستوفی الممالك (یا وزیر مالیه) را بر ذمت خویش\nداشت و در عهد اعلیحضرت شاه شجاع الملك از منشی های با کفایت آنعصر بود .\n(متعلق صفحة ۳۲ رساله دیوان اعلی )"}
{"book": "adl0971", "page": 50, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 51, "text": "(۳۲)\n\nکتاب در زوایای تاریخ معاصر افغانستان اثر کهزاد مسطور است نامبرده\nمیرزا عبدالسمیع خان مستوفی را بعنوان عالیحضرت یاد میکند و هکذا\nدر صفحهٔ دیگر در ضمن وقائع عهد شاه شجاع الملک و امیر دوست محمدخان\nمیرزا عبدالسمیع خان بلفظ صدراعظم نیز یاد شده است و این شواهد مکرر است\nکه مقام رسمی و نفوذ مستوفی الممالک های اسبق افغانستان را بر طبق\nنوشته ها تائید میکند .\nمیرزا عبدالسمیع خان در سفر امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان\nبصوب هند [ در مقابله با رنجیت سنگ سردار همه رسکهان ] همراه و مشاور\nسیاسی امیر دوست محمدخان بود و امیر مبرور بترتیبات عسکری خود\nدر اوقات جنگ طبق پلانهای میرزا عبدالسمیع خان رفتار میکرد\nو میرزای موصوف علاوه بر صفت نویسندگی مرد حربی و سیاسی نیز بود.\nاز صفات او اینکه : در موقع جلوس اول اعلیحضرت امیر دوست محمدخان\nدر ١٢٥٤ قمری بحث های طویلی راجع بیافتن يك نبشتهٔ مناسب برای\nفص خاتم امیر و مسکوکاتی که ضرب میشد مجلسی از طرف دبیران دانشمند\nدائر شد تا بالاخر میرزا عبدالسمیع خان اتفاقاً کامیاب گردید و مضمونی\nدریافت که بر گفته های دگران امتیاز داشت\nفص خاتم امیر دوست محمد خان مرحوم در عصر سلطنت اولش بوسف\nموقع جهاد که در حال حرکت بودند چنین نقر شد :\nامیر دوست محمد بعزم جنگ جهاد کمر بیست و بزد سکه ناصرش حق باد\nدر عصر سلطنت دومش در اوائل سال ١٢٥٩ قمری چنین اتفاق افتاد :"}
{"book": "adl0971", "page": 52, "text": "( ٣٣ )\n\nبزوز فضل و عنایات خالق اکبر امیر دوست محمد دوباره سکه بزو\nمیرزا عبدالسمیع خان نظر بدرایت و سیاست مداری خویش اگر بمنزلت\nاستیفاء ممالك و یا وزارت رسیده بود از روی خدمات حربی ـ سیاسی\nو اداری اش چنانچه در وقایع عهد سلطنت امیر كبیر اعلیحضرت\nدوست محمد خان مسطور است ذیحق بود [ ۱ ]\n\nدرعصر سلطنت اول ودوم امیر دوست محمدخان شخص دیگری که عنوان\nمستوفی داشت میرزا سید حسین خان بن میرزا سید محسن خان بود که در ضمن\nوقائع حكومت مؤقت شهزاده فتح جنگ بن اعلیحضرت شاه شجاع\nالملك بنام آقا حسین ازان نام گرفته اند وشخصی دیگری میرزا محمدحسن\nولد میرزاعسکر [سوای میرزا محمدحسن مهر برداراعلیحضرت شاه شجاع ]\nبود که در وقت امیر کبیر در جمله کار گذاران دولت سرافراز بود .\n\nمیرزا عبد السميع خان مستوفی یکبار در سنه ١٢٦٥ قمری بمعيت\nسردار محمد اکرم خان جهت تسخیر تر کستان نیز فرستاده شده بود\nو در ماخذ تاریخ همه جا اسم او بلفظ وزیر یاد شده است و شخص دیگری\nبنام میرزا عبد الرزاق خان بیشتر بعنوان مستوفی شهرت داشت و در\nعصر سلطنت ثانی اعلیحضرت شاه شجاع الملك نيز از جمله مستوفیان آنعصر\nمحسوب میشد یعنی از عهد سلطنت اعلیحضرت شاه شجاع الملك تا اینوقت\nلقب استیفاء او واضح است. شخص دیگری میرزا عبدالمجید خان بود\nو آن هم لقب استیفاء داشت و میرزای دیگری محمد رضا نام داشت که\nدر دائرهٔ استیفاء ممالك محروسه از جمله نویسندگان زبردست میرزا\n\n( ۱) ادوارد الايسن پيرس مؤلف كتاب عروج بار کزائی در بارۀ میرزا عبدالسیمع خان معلومات\nمفصل میدهد ولی از روی زیادت اغلاط و اشتباهی که در اثر او موجود است قابل اقتباس نیست."}
{"book": "adl0971", "page": 53, "text": "جمال دولت پاینده قسمت ازلیست\nوصی دوست محمد امیر شیرعلیست\n\nاعلیحضرت غفران مآب امیر شیرعلی خان- پادشاهی که در انتظام امور دفتر و دیوان و ترقی عسکر و عمرانات و پیشرفت صنایع در وطن علاقه خاصی داشت- در سنه ١٢٨٦ قمری هنگامی که به انباله تشریف میبردند این فوتو گرفته شده است- خودش در وسط بر کرسی نشسته و شهزاده عبدالله جان ولیعهد پسر هفت ساله اش در آغوش او بپا ایستاده و چند نفر امنای دولت آنعصر درین فوتو (که اسماء ایشان در پاورقی صفحه ٣٤ رساله دیوان اعلی نگارش یافته است) بصورت مجموعی دیده میشوند و اشخاص موصوف کسانی بودند که در امور ملکی و عسکری عصر شهریار موصوف خدمات قابل قدری را انجام داده اند:\n\nعلیست شیر خدا و امیر شیرعلی\nکسی که نائب شیران بود چو شیر دل است"}
{"book": "adl0971", "page": 54, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 55, "text": "(٣٤)\n\nعبدالسمیع خان وزیر محسوب میشد و دیوان میتها و دیوان بیربل\nو دیوان دایه رام و دیوان دیتی رام چهار نفر از اهل هنود متوطن کابل\nاعضاء دیوان استیفاء ممالک آنعصر بودند و دیگر از نویسندگان معتبر\nعصر امیر کبیر میرزا سید حسین خان بود که در وقائع سال ١٢٧٩ قمری\nدر جمله اکابر دربار ازو نام برده شده است اما معلومات بیشتری را که\nدر اطراف شخصیتش مآخذ تاریخ معرفی کند بصورت مفصل بمشاهده مؤلف\nنه پیوسته است ولی در سفر اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بطرف اتکاله (١)\n\n(١) : در سنه ١٢٨٦ قمری که اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم در اتکاله تشریف\nمی بردند در آن سفر شهزاده عبدالله جان ولیعهد (که قدم بمرحله هفت سالگی گذاشته بود) وسید\nنور محمد شاه صدر اعظم و ايشيك آقاسی شیر دل خان و میرزا محمد حسین خان دبیر و سردار\nنصر الله خان سر عسکر و خوشدل خان بن ایشيك آقاسی شیر دل خان و ناظر حسین علی خان پنجشیری\nو صفدر علی خان برادرش با شش هزار نفر سوار و پیاده با اعلیحضرت امیر شیر علی خان همراه\nو همسفر اتکاله بودند. پس از معاودت سفر اتکاله ناظر حسین علی خان که از طرف پدر\nپنجشیری واز طرف مادر از مردم سیاه منصور چند اول بود گویند خادم اخلاص کیش\nو نمك خوار صداقت شعار اعلیحضرت امیر شیر علی خان بود چنانچه ناظر حسین علی خان\nاز حضور اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم برای احداث شهر جدید موسوم به شیر پور\nبسمت شمال شهر کابل که بدور پشته بی بی مهرو بنا نهاده شده بود مهتمم آنکار مقرر\nگردید و چند تن از افسران نظامی و بزرگان ملکی را برای تهیه اسباب تعمیر بزیر\nدست ناظر مذکور گماشت و تمام افراد سپاه را بزیر دست معماران و نجاران و غیره\nمامور نمود و در ماه پنج روپیه اضافه از معاش مقرره ماهوار افراد سپاه (که هفت روپیه\nکابلی بود) اجرت قرار داد والی پنج سال هزاران معمار و نجار و گلکار و آهنگر\nو مردم اجرت کار سوای افراد لشکر دیوار سمت جنوب شهر و نصف از ضلع مغربی\nو قدری از ضلع مشرقی را بر افراختند و موازی پنجاه قلبه زمین که مساوی از دو هزار\nجریب باشد برای عمارات سکنه شهر تعیین گردید و تپه شیر پور محل عمارات پادشاهی\nقرار داده شد و دیوار صغیری که توپ و فوج بر فراز آن گردش کند با بروج متعدد\nو دروب متوسع امر افراشتن صادر کرد و در طرف اندرون دیوار حصار بفاصله گردش\nفوج و توپخانه دیوار جداگانه و جای اقامت افواج را معین فرمود و آن یکی از کار"}
{"book": "adl0971", "page": 56, "text": "(٣٥)\n\nنیز در جمله اعاظم دربار آنوقت بهم رکابی امیر موصوف از میرزا\nمحمد حسین خان مذکور نام برده شده و درین رسال قید است:\nبعد از آنها میرزا محمد محسن خان ملقب به دبیر الملک بود و آنهم با\nمعاونت بامور محاسبات مملکت در رأس عدهٔ منشی ها حیثیت سر منشی\nحضور را درامروز داشت که گاهی بامور محاسبات دولت و اداره انشاء\nبمنزلهٔ مستوفی الممالک و اغلب وقت وظیفه دار دفتر انشاء حضور یعنی\nدارالتحریر شاهی آنوقت بود.\nمیرزا محمد محسن خان دبیر الملک با وصفی که نویسندهٔ با کفایت و به لقب\nدبیر الملک (١) سرافراز بود طبع شیر هم داشت (٢) و تاریخ وفات امیر کبیر\nبقیه پاورقی صفحه ٣٤\nروائیهای بزرگ عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم است که تاحال بنام\nشیر پور یاد میشود و نگارنده بغرض ایضاح و اعلام یك خاطرهٔ بزرگ تاریخی و معرفی\nچند نفر اکابر دربار اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم درین رساله پرداختم.\n(١) لقب دبیر الملك را در تاریخ کشور ایران بعضاً بنام منشی الممالك یاد کرده اند\nملا میرزا مهدی استرآبادی انشاء پرداز معروف و معاصر نادر شاه افشار را که بنوشتن\nتاریخ جهانگشای نادری و درّهٔ نادره متعلق حیات نادر افشار از طرف شاه مذکور\nمکلف و به لقب ذکی ملقب شده بود نام اورا در چند مآخذ مکرر با صفت منشی الممالك\nملاحظه کردیم ازین لقب معلوم شد که سر منشی های زبدهٔ حضور سلاطین ممالک همجوار\nدر ادوار ماقبل بنام منشی الممالک نیز یاد شده اند و لقب منشی باشی عصر سلاطین سدوزائی\nو دبیر الملك عصر سلاطین محمد زائی افغانستان معناً باهم مطابقت کلی دارند.\n(٢) فص خاتم اعلیحضرت امیر شیر علی خان نیز به دبیر الملك میرزا محسن خان منسوب است\nولی این حقیقت واضح نیست مگر اغلب گمان میرود که اثر آن باشد. فص خاتم امیر\nشیر علی خان مرحوم که در سر فرمانها مهر میکرد اینکه:\nجمال دولت پاینده قسمت از لیست\nو صی دوست محمد امیر شیر علیست"}
{"book": "adl0971", "page": 57, "text": "(٣٦)\nاعلیحضرت دوست محمد خان که در ذیل گفتار پرداخته میشود زادهٔ طبع\nاوست که بدون اغراق شاعرانه انشاد کرده است :\nمهری به برج سلطنت ای دوستان گرفت\nکز حسرت فروغ جمالش جهان گرفت\nشمعی خموش گشت که دود مصیبتش\nشد آتش غم و به همه دودمان گرفت\nشد خسروی ز دهر که دائم بما تمش\nپیر و جوان فرقه افغان فغان گرفت\nیعنی امیر دوست محمد که تیغ او\nخورشیدسان کران جهان تا کران گرفت\nاز بس که مهربان به عزیزان و خویش بود\nنتوان بخامه معنی و تفسیر آن گرفت\nره آنچنان برفت بخورد و بزرگ خویش\nكش يك بزرگ خورده باری توان گرفت\nهرگز بعمر خویش زکس دلگران نشد\nبا آنکه هر که هر چه بروسر گران گفت\nدر عهد او بمهر امانت غنوده خلق\nزانسان که از زمانه زمین صد ضمان گرفت\nره را چنان زرهزن ناپاك پاك ساخت\nکز دزد مزد بدرقه کاروان گرفت"}
{"book": "adl0971", "page": 58, "text": "(٣٧)\n\nتسخیر کرد خلق جهان را بـه حسن خلق\nآ ری بحسن خلق جهان میتوان گرفت\n\nتا پا ی او نهاد قدم بــر سـر یـر حـکم\nدستش کلاه سر وری ازسرو ران گرفت\n\nنگر فت کس بـد هـر عنا ن عز یمتش\nغیراز اجل که آخر عمرش عنا ن گرفت\n\nحکم آنچنان نمود که کـلك فر ا متش\nانگشت برعدالت نوشیر و ان گرفت\n\nکیهان و قار او بهـر ی لنگر او فگند\nاز جنب ملك هیمنه تا کو هسار گرفت\n\nبنمود فتح شـهر هـرات و بـدا د جـان\nمردا نـه وار شهر هری را بجان گرفت\n\nمحسن سـوا ل کـرد زپیر خـرد کـه آه\nتاریخ فوت این شه غازی چسان گرفت\n\nحوری سـراز جنان بدر آورد در جـو ا ب\nگفت از [ امیرجاهدغازی ] توان گرفت\n\nسه نفریـکه در تحت اثر میرزا محمدمحسن خان دبیر الملك بنام میرزا\nو منشی بیشتر از د گر همقطا ران شهرت داشتند اول میرزا احمد خان\n\nنوت : چون عدد امیرجاهد غازی بحساب جمل ١٢٨٢ میشود وعدد جیم که سه است\nاز سرجنان بدر آورده شود ١٢٧٩ بـاقی میما ند که سال فوت شهریار موصوف است ."}
{"book": "adl0971", "page": 59, "text": "در عصر سلطنت اعلیحضرت\nمیر محمد افضل خان مرحوم\nبعضی امور وزارت مالیه که\nعبارت از امر معافی مالیات\nو برقراری معاشات اعضاء\nدربار آنوقت میبود شخص\nپادشاه با حكام متعلق\nمی پرداخت چنانچه این يك\nپارچه خط دیوانی كه به\nمهر اعليحضرت موصوف\nممهور است و در مقابل صفحه\nز نگو گراف شده است\nثابت میکند که از حضور\nاعليحضرت ممدوح بعنوان\nحواله دار املاک محمد عمر\nخان فوفلزائی (جد نگارنده\nکه از اعضاء دربار شهریار\nموصوف بود ) نگاشته شده\nاست حواله دار املاك شخصى\nمیبود که معاش سالانه خود را\nبحامل امرنامه دیوان اعلی\nاز نزد زمین داران حاصل\nمیکرد و زمین داری که خود\nرسمیت میداشت و یا مالیات\nاراضی او معاف و مرفوع\n\nالقلم میبود معرفی خط مامورین دولت بر حسب امر پاد شاه و یا متصدی بزرگ دفاتر\nحکومت عصر بعنوان شخص دیگری از زمین داران ارقام می یافت و این از شواهد اقتدار\nمقام وزارت مالیه در اعصار گذشته بود که شخص پادشاه نیز بپاره امور دیوانی\nو حسابی مملکت وارسی میکرد. (متعلق صفحه ۳۸ رساله دیوان اعلی)\n\nحواله دار املاک محمد عمر خان\nلازم که بدخشان پای نامبرده\nغرض دار شده و الله توند\nولغور ساپه دعوی در کتی\nیومیر جابر حواله دار گفته با هیستید"}
{"book": "adl0971", "page": 60, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 61, "text": "(٣٨)\nودگری میرزا احد خان و دگری میرزا سیف الدین خان منشی [۱] ودگری منشی امام الدین خان ودگری میرزا محمد رضا خان بود که از عهد امیر کبیر تا اینوقت در جمله نویسندگان آنعصر شهرت داشتند:\nنوت: در سال ١٢٧٨ قمری حین مراجعت اعلیحضرت امیر دوست محمد خان از جلال آباد بکابل وقتی سردار محمد حسین را بهزاره جات که تیول و جایگیر سردار محمد اسلم خان برادرش بود مامور فرمود میرزا عبدالعزیز خان نواده میرزا عبد الغفار خان را که در دولت نادر شاه افشار منصب استیفاء دیوان اعلی داشت بصفت منشی او مقرر ساخت و امور دیوانی آنجا را نیز برعهده وی گذاشت و امر کرد معزی الیه بالشکـر در موضع لعل که قریب مضافات هرات است رفته توقف ورزد تا اگر در هرات کارشود رهسپار آن دیار گردد.\n(ص ٢٤١ سراج التواريخ)\nمفصل این مجمل آنکه پس از قتل نادر شاه افشار ترکمان در ١١٦٠ قمری نظر باختلال و نفاقی که بین مردم ایران رونما شد یک عده نویسندگان مردم فارسی آنجا دراوقاتی که اعلیحضرت احمد شاه درانی براریکه جها نبانی متمکن بود وحسن نیت وعدالت او در همه دیار اشتهار داشت در شهر قندهار بشرف خدمت شهنشاه افغان پیوستند وشاه درانی درمهاجر نوازی و اسلام دوستی ورأفت که از اکثر سلاطین سبقت جسته بود نویسندگان ایرانی را در قندهار حمایت کرد و نویسندگان ایرانی باعتبار مراحم شاه درانی که در حیات او کافه انام بوجودش اتکا داشت خواستار شدند تا ایشانرا بشمول خدمت درد یوان اعلی مملکت امیر سرافرازی بخشد با آنکه تعداد نویسنده در خود مردم افغان زیاد بود شاه درانی از روی تفقد خدمت آنها را پذیرفت وازان جمله نویسندگان ایرانی که بدواً پذیرفته شدند میر زا هاشم خان (پدر میرزاعوض ومیرزا عنبرین) مهرعلی خان خزیعه-منشی هادی خان-علی رضا خان-میرزا عبدالغفار خان امان الله خان و چند نفر دیگر بودندو میرزا عبدالغفار خان را که نواده اش میرزا عبدالعزیز نام داشت ثابت میشود که از آغاز سلطنت درانی در دیوان اعلی و یا استیفاء مما لك محروسه بطور ارثی شامل خدمت بوده اند و این چند نفر دیگر مثل محمد عطا خان- میرصفی الله خان- محسن خان-میرزا خان-میرزا کلان خان از کابل درقندهار رفته بود ند و در سلك نویسندگان دیوان اعلی شاهی شرف ملازمت حاصل کرده بودند. چنانچه میرزا رجب علی- میرزا"}
{"book": "adl0971", "page": 62, "text": "(۳۹)\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان\n\nدر عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان و امیر محمد افضل خان\nو امیر محمد اعظم خان که در آوان سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان\nمرحوم هر يك مدت کمی باخذ سرير سلطنت نائل شده بودند [ تشکیل دیوان\nاعلی وزارت مالیه به همان ترتیب و اصطلاح قدیم یاد میشد ولی نویسند گان\nمقتدری که بحیث وزیر مالیه بنام های مستوفی الممالک یاد شده اند اولاً\nشخص میرزا محمد محسن خان [ سر منشی ] بود که به لقب دبير الملك\nیاد شده است و بعد از حیات اعلیحضرت دوست محمد خان به همان منصب\nقدیم خود ادامه داد و شخص دیگری که در عصر سلطنت امیر شیر علی خان\nبشهرت مستوفی الممالک متصدی وزارت مالیه آن عصر [۲] از همه معاصرین\nمشهور و ممتاز بود میرزا حبیب الله خان وردکی بود که در زبان زد عوام\n\nبقیه حاشیه صفحهٔ ۳۸\nمحمد اکبر - میرزا عبد الهادی - میرزا جلال میرزا عوض میرزا علی محمد میرزا عبدالرحیم.\nمیرزا مهدی - میرزا محمد کریم - میرزا عنبرین که از مستوفیان ومنشیان معاصر سلطنت\nاعلیحضرت شاه زمان و اعلیحضرت شاه محمود و اعلیحضرت شاه شجاع انداز خاندانهای\nهمین چند نفراند که در عهد اعلیحضرت احمد شاه کبیر از اسماء پدران ایشان نام بردیم .\n(۱) میرزا سیف الدین خان مؤلف اثر قیمت داری است که بنام (مجموعه منشأت اکثر\nمنشیان مشهور زیبا رقم) در عصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان تألیف کرده و اثر ایشان\nدر کتا بخانهٔ شاهی کابل محفوظ است . (۲) معادل صدراعظم در عصر حاضر ."}
{"book": "adl0971", "page": 63, "text": "جناب میرزا حبیب الله خان (قوم وردك) مستوفی الممالك عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم یکی از نویسندگان برجسته و مشهور آنعصر که در صفت نویسندگی و سیاست مملکت داری شخص لاثانی بود چنانچه حضرت علامه استاد محمود بیگ خان طرزی تصویر او را در سراج الاخبار افغانی بنام یادگار های تاریخی درج کرده اند (متعلق صفحه ٤٠ رساله دیوان اعلی)"}
{"book": "adl0971", "page": 64, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 65, "text": "(٤٠)\nنواحی چهل تن پغمان را تاحال بنام [درۀ مستوفی] یاد می کنند و آن\nشخص خیلی مدبر و کاردان و در عصر خو د لاثانی بود و حکومت عصر\nزمام امور وزارت مالیه [استیفا ممالک محروسه] را در کف با کفایت\nاو مفوض داشت .\nوقتیکه میرزاحبیب الله خان مستوفی الممالک از حضور اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان بنائب الحکومتی هرات اعزام شد این وظیفه\nبه سید نور محمد شاه فوشنجی قندهاری تعلق گرفت که سید موصوف\nاز تاریخ جشن ولیعهدی شهزاده عبدالله جان از سنه ۱۲۸۹ قمری برتبۀ\nصدر اعظم بر گزیده شده بود .\nوقتیکه سید نور محمد شاه خان فوشنجی زمام اختیار استیفا ممالک را\nبعنوان صدراعظم در کف اقتدار خویش گرفت میرزا حبیب الله خان\nمستوفی الممالک بنائب الحکومتی هرات اعزام گردید و نامبرده تقریباً\nچهار سال بحکومت هرات بحیث نائب الحکومه قیام داشت .\nدر سنه ۱۲۹۳ قمری که اعلیحضرت امیر شیر علی خان از پراگندگی\nو منتشر شدن اوراق دفتر و دیوان ازمیل نویسندگان دزد باطن ظاهر\nالصلاح خلل های بزرگی مشاهده کرد میرزا حبیب الله خان را از هرات جهت\nتفتیش و تنظیم امور دیوان اعلی مملکت در کابل بخواست- در حال وصول\nمیرزاحبیب الله خان مستوفی الممالک مکتوب لارد لیستین انگلیس حکمران\nکشور هند بحضور اعلیحضرت امیر شیر علی خان در کابل برسید- اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان سید نورمحمدشاه خان صدراعظم را که تا آنوقت عهدۀ\n\nدیوان عالی ... مجلد شیر محمد ر جیعلی"}
{"book": "adl0971", "page": 66, "text": "(٤١)\nاستيفا ممالک را بنام صدراعظم بر ذمت خويش داشت بحیث نماينده نزد\nحکمران کشورهند فرستاد- وقتيکه سیدنورمحمدشاه خان صدراعظم با هیئت\nمعیتی عازم پشاور شد در راه جلال آباد از قضای الهی فوت کردید\nو در قبرستان موسوم به جمه دفنش کردند - نام سیدنورمحمد شاه خان\nصدراعظم با آنکه در افواه خلق چندان مشهور نیست ولی اعلیحضرت\nامیر شیرعلی‌خان مرحوم دراخبارشمس النهار [۱] ازان صدراعظم خویش\nاسم برده است و همچنان در يك پارچه خط که به مهر اعلیحضرت\nامیر شیر علی خان ممهور و به عنوان جد امجدم سردار محمد عمر خان\n[ عمر ] نگاشته شده است از ثبوت اسم و رتبهٔ صدارت سید موصوف\nبخوبی شهادت میدهد غرض اینکه وظیفهٔ شخص صدراعظم آنوقت عین‌همان\nوظیفهٔ استيفاً ممالک است که قبل ازسلطنت اعليحضرت ضیاءالمله والدين\nامیر عبدالرحمن‌خان به اشخاص مذکور تعلق گرفته بود و شخص‌دیگری\nکه در عهد سلطنت اعليحضرت امیرشیر علی‌خان باین رتبه احراز موقع\nنمود میرزامحمد محسن خان دبيراسبق بود که در جشن وليعهدی شهزاده\nعبد الله جان مکرر به لقب دبير ملقب شد و اخیراً به رتبهٔ یکنفر\nمستوفی مقتدر در ديوان اعلى مملکت حق عضويت پيدا کرد و در\nسنه ۱۲۸۸ قمری وقبل از اشغال مقام صدارت که سپس به آن رتبهٔ جلیله\n(۱) شمس النهار اولین اخباری است که در عصر سلطنت اعلیحضرت امیر شیرعلی خان\nمرحوم تحت نظارت شاه موصوف و نگارنده گی مولوی نور محمد قاام دربالاحصار\nکابل به چاپ سنگ انتشار می‌یافت و کلکسیون آن اخبار درکابل نزدبعض اشخاص\nدانش دوست موجود است ولی به ندرت پیدا میشود ."}
{"book": "adl0971", "page": 67, "text": "[ILL]\nاخوند محمد عمر خان نصرت کلان\nمقرر\nمبلغ هشتاد تن زر نقد\nکه عبارت از یکصد و شصت\n[ILL] باشد\nبمباشرت بهادر شاه\nبدین جهت تا بیاید بنور شاه\nصدر اعظم داده مقرر شد\n\nا ين يك پار چه خط كوچك از حضور اعلیحضرت امير شير على خان\nمرحوم جهة معاش سيد نور محمد شاه خان فوشنجی صدر اعظم عصر\nشهريار موصوف باسم جناب محمد عمر خان فوفلزائی (مباشر ما لیات)\nارقام يافته است و در قید رقعات خطی نگا ر نده موجود است\nو با وصفی که ازین گونه اسناد خطی زیاد داريم ولی این حکم نامه\nبرای اثبات عنوان صدارت سيد مو صوف قیمتد از است."}
{"book": "adl0971", "page": 68, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 69, "text": "(٤٢)\nقائل شده بود (۱) حسب الامر اعلیحضرت امیر شیر علی خان معیت جنرال پالک انگلیس از کابل جهة تحدید حدود بطرف سیستان مامور گردید و پس از تعیین و تحدید سیستان و بلوچستان را با دولت ایران جهة نگارش توثیق آن در طهران رفته و از راه بمبئی وارد کابل گردید [٢] در خلال احوال مذکور میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک [که در حال اعزام سید نور محمد شاه خان فوشنجی صدر اعظم بصوب پشاور] از هرات وارد کابل گردید درین وقت که سید موصوف برحمت ایزدی پیوست بعوض صدر اعظم متوفا بوظیفه سفارت آن که از پیش رقم شد تعیین و رهگرای صوب پشاور گردید پس از انجام کار سفارت وظیفه استیفا ممالک را بار دگر اشغال کرد و بامور دیوان اعلی [وزارت مالیه عصر] رسیدگی نمود.\nیکی از حکایات میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک اینکه در سنه ١٢٩٥ قمری که شهزاده عبد الله جان ولیعهد فرزند اعلیحضرت امیر شیر علی خان فوت شده بود در حال تعزیه داری در همان روز\n(۱) شخص میرزا محسن دبیر الملک عصر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان که مکرر در جشن ولیعهدی شهزاده عبد الله جان به لقب دبیر ملقب میشود معلوم است که قبل ازین عهده بر وظیفه دیگری موظف بود ولی در تاریخ مملکت این قسمت خوبتر واضح نیست در همه حال چون شخص با کفایت بود اخیراً برتبه جلیله صدر اعظم نیز نائل شد.\n(٢) از متن نگارش معلوم میشود که وظیفه وزیر خارجه و سفراء کبار در سلطنت های گذشته توسط مستوفی الممالک و دبیران دانشمند اجرا میگردید و این خدمات ایشان علاوه بر خدمات حربی و اداری آنها بود."}
{"book": "adl0971", "page": 70, "text": "(٤٣)\nمکتوبی از طرف انگلیسان در کابل مواصلت کرد با وصفی که کار ضروری بود ولی هیچ يك از ارکان بزرگ سلطنت بتقديم مکتوب مذکور نظر به حزن و اندوه خاطر اعلیحضرت امیر شیر علی خان از سبب فوت فرزند دلبندش شهزاده عبد الله جان احدی مبادرت نمی ورزید تا مکتوب را از حضور شاه گذارش دهد. میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک نظر به اقتدار خویش حضار مجلس فاتحه را در کنار کرد و نامه انگلیسان را از حضور امیر شیر علی خان مرحوم گذارش داده و جواب انگلیسان را بعتاب ارسال نمود. در موقع فوت اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم در بلخ در ماه صفر ١٢٩٦ قمری میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالك اول نائب استلا توف و يك تن داکتر روسی را به معیت دوصد سوار تحت اداره محمد حسن خان قزلباش که منصب اجیدنی داشت در شب سوم فوت آن پادشاه خلد آرامگاه زود از خاک افغانستان عبور داد ـ بعداً بعزم اطفای نائره شورش افواج تخته پل سیاست قابل قدری بکار برد ـ چون نائره شورش افواج تخته پل خاموش گشت بمعیت سردار محمد هاشم خان و سردار نيك محمد خان و سردار ذکریا خان و سردار محمد یعقوب (خان ثم أمیر محمد یعقوب خان) را بپادشاهی افغانستان بر گزیدند و مستوفی الممالك مرحوم در عهد سلطنت امیر محمد یعقوب خان نزد انگلیس ها بطور نماینده در (خوشی) فرستاده شد ـ تا زمان اعلیحضرت امیر محمد یعقوب خان وظيفه استيفاء ممالك به میرزا حبیب الله خان و همچنان وظیفه دفتر انشاء"}
{"book": "adl0971", "page": 71, "text": "(٤٤)\n( دارالتحریر شاهی درعصر حاضر ) بمیرزا محمد نبی خان واصل و میرزا\nمحمد حسن خان دبیر تعلق گرفت (۱)\n\n( ۱ ) اسماء چند نفر میرزا و منشی عصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان مرحوم که\nالی عصر سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة والدین امیر عبدالرحمن خان در رقعات خطی\nملاحظه شد عبارت ازین چند نفر است که سوای مستوفی ها و منشی های مشهور آنوقت\nدر دیوان استیفاء مما لك عضویت داشتند :\n۱ : میرزا عبد العلی سر دفتر خالصه جات .\n۲ : سلطان علی - محمد مرید - میر محمد عثمان - صفدر علی - اعضاء دیوان استیفاء .\n۳ : میرزا ظاهر - هرجی مل زیر دستان نرنجن داس ."}
{"book": "adl0971", "page": 72, "text": "(٤٥)\n\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nضیاء الملة و الدین\n\nدر عهد سلطنت اعلیحضرت ضیاء الملة و الدین امیر عبدالرحمن خان میرزا محمد نبی خان واصل بحیث سردبیر [سرمنشی] کما فی السابق بعهدة خود پسندیده آمد و منزل سردار عنایت الله خان معین السلطنه صاحب مرحوم [که چندی قبل ریاست مستقل مطبوعات آنرا اشغال کرده بود] بنام سرای دبیر که همین میرزا محمد نبی خان واصل بود شهرت داشت این سرای نشیمن گاه میرزا محمد نبی خان دبیرالملک بود که در زبان دری دیوان مکملی در اشعار تصنیف کرده است و این دو مطلع ذیل از اشعار موصوف فی الموقع نگاشته میشود:\nبیا ای از دهان نوش خندت حل مشکلها\nلبی چون غنچه خندان ساز و بکشا عقده از دلها\nمطلع دیگر\nساقیا فصل گل آمد می گلفام تو کو\nآب تو آتش تو پخته تو خام تو کو\nبقول میرزا محمد ناصر خان خوش نویس [اسبق منشی حضور اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید] که خواهر زادة واصل مرحوم بود حکایت میکرد که شخص واصل خیلی بدچهره و کوته قد ولی تندمزاج و خبیر بود. و شبهه ای نیست که واصل و میرزا عبدالرشید خان منشی در عصر نزدیک در فن خودها لاثانی و خیلی سیاست مدار بودند."}
{"book": "adl0971", "page": 73, "text": "(٤٦)\nپس از فوت میرزا حبیب الله خان مستوفی الممالک ( از عصر اعلیحضرت امیر شیر علی خان تا اینوقت ) عهدهٔ بزرگ امور اداری کشور و بالا تر از همه کارپردازان دولت که آمریت امور دیوانی را از حیث وظیفه به مستوفی الممالک باید تطبیق کرد در عصر سلطنت ضیاء الملة و الدین بسردار نصر الله خان دو مین فرزند آن شاه خلد آرامگاه تعلق گرفت و در عصر سلطنت پدرش ضیاء الملة و الدین در رأس همه مستوفیان و کارپردازان مملکت نظارت داشت زیرا که شخص اعلیحضرت ضیاء الملة و الدین هم بامور سیاسی داخلی مملکت و هم بروظائف دول خارجه مصروفیت داشت و سردار حبیب الله خان ( ثم اعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان ) بر وظائف عسکری عصر می پرداختند از ان اشخاص که تحت اثر سردار نصر الله خان) قائم مقام مستوفی الممالک یا وزیر مالیه) بروظائف دیوانی مملکت در انحال حق آمریت برد گران داشت اول میرزا میر محمدحسین خان و بعد از نجن داس وزیر دستان آن میرزا محمد طاهر و هر جی مل هندو بودند و از دستهٔ منشیان زبده که بعضاً ارتباط خاص بامور دیوان مالیه داشتند بالمراتب تحت اثر سردار نصر الله خان (ثم نائب السلطنه) بر وظائف مقرره حسن خدمت بجا میکردند .\nمستوفی های بلاد را در ان وقت غالباً سر رشته دار مینامیدند و اشخاص دیگری بنام سر بولک و یا بولک دار و سارجن میجر و سردفتر و امثال آن که تحت اثر مستوفی الممالک در اطراف مملکت قرار داشتند کسانی بودند که در عصر سلاطین سدوزائی معادل آنها را عمال و ضباط و مستاجر"}
{"book": "adl0971", "page": 74, "text": "(٤٧)\nماليات ياد كرده اند ولی عنوان مستوفی الممالك بطور مستقل مانند\nادوار گذشته بمیرزا میر محمد حسین خان و یا نر نجن هندو ارتباط\nنداشت وشخص سردار نصرالله خان که زمامدار بزرگ امور دفتری عصر\nبودند جناب ایشان نیز عنوان استيفاء ممالك نداشتند و محض زمام\nاختیار بطور اعزازی وافتخاری بکف اقتدار آن شہزاده نامدار از طرف\nاعلیحضرت ضیاءالملة والدین سپرده شده بود شخص دیگری که در امور\nدیوان و دفتر عصر سلطنت اعليحضرت ضیاءالملة والدين امير عبدالرحمن\nخان شهرت دفتر داری داشت ملك اصغر خان مرحوم ساکن ده افغانان\nبود که با شهرت « ملك » خدمات زیادی را انجام داده و در اوقات طولانی\nبا صلاحیت کامل و به صداقت خدمت کرده است ."}
{"book": "adl0971", "page": 75, "text": "جناب میرزا محمد حسین خان مرحوم (قوم صافی) مستوفی\nالممالك و نائب سالار ملکی و نظامی در عصر سعادت عصر\nاعلیحضرت سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید\nو آخرین شخصی که لقب استيفاء ممالك در افغانستان\nبختم عمر او اختتام یافت."}
{"book": "adl0971", "page": 76, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 77, "text": "(٤٨)\nعصر سلطنت اعلیحضرت\nسراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان شهید\nدر عصر سلطنت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان شهید این عهدۀ بزرگ استیفاء ممالک در اواسط سلطنت آن شاه خلد آرامگاه بمیرزا محمد حسین خان ملقب به مستوفی الممالک تعلق گرفت که موصوف قبلاً در عصر ضیاء الملة والدین امیر عبد الرحمن خان کوتوال و پرکد و سر دفتر محاسبات دولتی و درین وقت (سراج الملة و الدین) برتبۀ نائب سالار ملکی و نظامی و خانی سمت شمــــالی سرافراز شده و پس از شخص نائب السلطنۀ افخم جناب سردار نصرالله خان مرحوم در تمام بلاد کشور حق فرمان روائی داشت و آخرین شخصیکه سلسلۀ خدمات گذشتگان را از حیث اسم و عهده داری دیوان اعلی (وزارت مالیه) در مملکت افغانستان قائم داشت همین شخص میرزا محمد حسین خان مرحوم بود که مسکن مالوف او سید خیل کوهدامن از عشیرۀ صافی میباشد و در ماه حمل ۱۲۹۸ شمسی مطابق ماه رجب ۱۳۳۷ قمری در اثر اشتباهی بامر اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع در کابل بشهادت رسید و در اواخر عمر مرحوم کار پشتونهای آزاد نیز بوی تعلق داشت .\nجناب ملك الشعراء استاد بیتاب در بارۀ مستوفی الممالك مرحوم چه خوش میگوید :\nبهشت مسکن مستوفی الممالک باد که رفت باز نظیرش ازین دیار نخواست\nاز آن بزرگ منش سرگروه اهل قلم نشان اندك اگر هست در خلیلی ماست\n\nدیوان اعلی ٥٠٠ جلد شیر محمد ن رجبعلی"}
{"book": "adl0971", "page": 78, "text": "(٤٩)\n\nحاجی نظام الدین خان پدر محتر مم از او صاف مرحوم حکا یت می کنند\nکه در حال محکوم شدن اعدام در حصۀ مقتل بکمال جرئت که در سیمای\nاو تغییری نبود چنین با نعره كیفت :\nمرا کشتی و تکبیری نگفتی عجب سنگین دلی الله اکبر\nپس از سنه ۱۲۹۸ شمسی لقب مستوفی الممالك ـ وكيل الرعايا ـ\nدبير الممالك - امين الملك - امين الدوله ـ نظام الملك [١] وخزانه چی\nو مستاجر ماليات و امثال آن بطور عمو م بلفظ وزیر - معين - رئیس -\nمدیر - مامور - سر کاتب - كاتب تبدیل یافت و داروغه مالیات و ناظر\nو مهتمم چنانچه در قدیم اصطلاح بود به سررشته دار تبدیل یافت و همچنان\nضابط ماليات بمعمور مالیه تغییر کرد ولی تنها کلمه مستوفی تا هنوز\n\n(۱) درعصر امیرکبیر اعلیحضرت دوست محمدخان لقب نظام الملك وامین الدوله برای\nحکام وزعمای ملی نیز خطاب شده بود مثلاً در سنه ۱۲۶۶ امری در عهد امارت امیرکبیر\nمحمود خان نام سر پلی . که باتفاق فتنه جویان اوزبکیه آقچه را متصرف شد. آنوقت\nسردار محمد افضل خان نائب الحکومه بلخ بهمر اهی و معاونت میر حکیم خان شبرغانی وغضنفر خان\nاندخونی محمود خان را مغلوب و دستگیر کرده و به مکافات کردارش بقتل رسانید .\nوقتیکه سردار محمد افضل خان مژده فتح آقچه را از تصرف محمود خان و مقتول\nشدن وی بحضور پدرش امیر کبیر در کابل معروض داشت در ذیل عریضه مژده فتح\nاز یاری و صداقت میر حکیم خان وغضنفر خان نیز یاددهانی نمود - امیر کبیر در اثر\nپیشنهاد سردار محمد افضل خان پسر خود بجائزه خدمات میران مذکور فرمان حکومت\nشبرغان را با لقب ( نظام الملك » بنام میر حکیم خان اعطا فر مود وفرمان حکومت\nاندخوی را با لقب «امین الدوله» اسمی میرغضنفر خان از دارالسلطنه كابل امر اصدار\nبخشید و علاوه از حضور خود سجع مهر غضنفر خان را بدین بیت آراسته و در ترکستان\nبرای مزید افتخارش امر ارسال عنایت کرد :\nز الطاف امیر دادگستر امین الدوله شد میر غضنفر"}
{"book": "adl0971", "page": 79, "text": "یکی از نویسندگان لائق وصادق وطن جناب میرزا محمودخان\nفوفلزائی ولد احمد خان اسبق برگد نظامی وامين نظام\nاولین شخصی که در تشکیل حکومت اما نیه بعنوان وزیر مالیه\nدر مملکت شناخته شده اند .\n«متعلق صفحه ۵۱ رساله دیوان اعلی»"}
{"book": "adl0971", "page": 80, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 81, "text": "( ۵۰۰ )\nدر مملکت عزیز ما حمایت شده است مگر حیثیت مستوفی های امروز\nبه تناسب اقتدار مستوفی های ادوار گذشته مطابق نیست بطوری که\nمطالعه کردیم مستوفی الممالک تقریباً و بلکه عیناً صدراعظم در عصر\nحاضر و مستوفی معادل وزیر نفوذ و اقتدار داشت و قراری که ملاحظه\nکردیم  بین صدر اعظم و مستوفی الممالک در اعصار گذشته چه در ایران\nو چه در افغانستان فرقی نبود ولی بارصفی که در عهد سلطنت اعلیحضرت\nامیر حبیب الله خان شهید عنوان های دیگری مانند اعتماد الدوله\nدارا لعدالت [ وزارت عدلیه ] و ايشيك اقاسی نظامی و ايشيك اقاسی\nملکی و ايشيك اقاسی خارجه و هكذا نائب سالار و امین نظام و امثال\nآن علاوه شد مگر عهدۀ استیفاء ممالک را نتوانستند از بین ببرند زیر آن\nشعبه بزرگ با داشتن وظیفه معین مثل وزارت ماليه ـ تجارت ـ كمرك\nامروز تقریباً به ديوان اعلى [ عصر سدوزائی ] شباهت میرساند و بدلائلی\nکه ذکر شد مقام و نفوذ خود را تا این اواخر حفاظت کرد . وحتی گویند که\nمیرزا محمد حسین خان مستوفی الممالك بحدی مقتدر بود که بعد از شخص پادشاه\nاحدی باین مرتبه در امور ملکی اقتدار نداشت و بلکه اعلیحضرت سراج الملة\nوالدین بدون همراهی مستوفی در هيچ يك سفر دور و يا نزديك حركت نميكرد\nو آن حیثیتی که دیوان اعلی و دارنده آن در ادوار گذشته داشت درین\nنزدیکی ها میرزا محمد حسین خان تقریباً شباهت بهم رساند و نفوذ مقام"}
{"book": "adl0971", "page": 82, "text": "(٥١)\n\nوصلاحیت تام خود را تا این اواخر نگهبانی کرد [ ۱ ] از سنه ۱۲۹۸ شمسی باینطرف در افغانستان در تشکیل حکومت عصر دیوان اعلی و یا دیوان مالیه و یا استیفا ممالک محروسه بنام وزارت مالیه تبدیل یافت و صلاحیتی که در ادوار گذشته بر تمام امور مملکت داشت از اقتدار و اراده وزیر مالیه بدر شد مثلاً در پهلوی عنوان وزارت مالیه وزارت خارجیه حربیه - داخله - تجارت - زراعت - عدلیه افزود شد و هر وزارت اندازه کار و وظائف خودها را عندالاقتضا از وزارت مالیه [ اسبق دیوان اعلی مملکت ] مجزا ساختند و همه ادارات بزرگ و كوچك از وزارت مالیه منفك شدند و شکل مستقلی بخود گرفتند که در اصل همه آنها از ارکان وزارت مالیه و متصدیان آن از اعضا آن مقام بشمار میرفتند :\nدر آغاز دوره امانیه تشکیل کابینه چنین بعمل آمد :\n۱ - سپه سالار [ اعلیحضرت غازی محمد نادرشاه شهید ] .\n۲- وزیر خارجه : مرحوم جناب استاد محمود بیگ خان طرزی\n۳ - مرحوم علی احمد خان وزیر داخله .\n٤: مرحوم میرزا محمود خان ولد احمد خان قوم فوفلزائی وزیر مالیه .\n٥ : مرحوم عظیم الله خان سدوزائی وزیر زراعت .\n٦: مرحوم غلام محمد خان وزیر تجارت\n\n[١] میرزا ابوالقاسم خان نام هم از جمله کارگذاران دیوان شاهی در عهد سلطنت اعلیحضرت سراج الملة والدین بوده اند ولی میرزا ابوالقاسم خان مذکور در جمله نویسندگان و کارپردازان عصر سراجیه مانند دگر شخصیت های اداری و حسابی آنقدر شهرت ندارند ."}
{"book": "adl0971", "page": 83, "text": "سیادت پناه جناب\nمیرزا میر هاشم خان\nمرحوم يك تن از\nنویسندگان لائق\nو باکفایت افغانستان\nشخصی که در عصر\nسراج الملة والدین\nامیر حبیب الله خان\nشهید سردفتر مالیهٔ\nدارالسلطنهٔ کابل\nبودند و بعد از جناب\nمیرزا محمود خان\nمرحوم در عصر امانیه\nوزیر مالیه درمملکت\nشناخته شده اند و در\nآوان وزارت خویش\nدرامور مالی و حسابی\nدولت خدمات قابل\nقدری را انجام\nداده اند چنانچه نظامنامه های مالیاتی افغانستان که در عصر امانیه در مطبعهٔ\nسنگی شرکت رفیق بطبع رسیده است همه از یادگار عصر وزارت موصوف است که\nدر آوان وزارت ایشان تدوین و ترتیب شده است .\n« متعلق صفحهٔ ۵۲ رسالهٔ دیوان اعلی »"}
{"book": "adl0971", "page": 84, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 85, "text": "(٥٢)\n\n٧: مرحوم محمد ابراهیم خان بارکزائی وزیر عدلیه [ ١]\nاز جملۀ وزراء اول وزارت مالیه در عصر امانیه اول میرزا محمود خان\nفوفلزائی اسبق امین نظام- دوم سیادت پناه میرزا میرهاشم خان در ان دوره\nبیشتر شهرت و قدامت داشتند ولی باید گفت که ازین دو تن محض بعنوان\nوزیر مالیه در ان عصر نام می بریم نه بنام متصدی [ دیوان همایون اعلی]\nزیرا که وظیفۀ وزارت مالیۀ عصر امانیه بر عصر حاضر جزء وظائف\nدیوان اعلی در ادوار ما قبل بشمار میرفت و در سابق رجال ملکی بهر دو\nوظیفۀ ملکی و نظامی و بر جمیع امور کشوری و لشکری حق مشارکت و بر تمام\nمملکت صلاحیت فرمان روائی داشتند [٢] و امر رحمل و نقل تمام مملکت که\nقبلاً به دیوان اعلی ارتباط داشت و آمر حمل و نقل تحت فرعنوان استیفاء\nممالک بدان رسیدگی میکرد در آغاز دورۀ امانیه مانند دیگر ادارات\nاز وزارت مالیه منفک شده عنوان مستقل [مدیریت عمومی نقلیه ] بخود گرفت\nو از جمیع امور حمل و نقل افغانستان رسیدگی میکرد و امضاء مدیر عمومی\nنقلیه در تمام نقاط افغانستان برای اجراء اوامر حکومتی بمنزلۀ وزیر\nاجراء میگردید - اولین مدیر عمومی نقلیۀ عصر امانیه نظام الدین خان\nفوفلزائی [پدر نگارنده] بودند و این اداره نیز در ادوار ما قبل جزء دیوان\nاعلی مملکت بود و در عصر امانیه عنوان مستقل حاصل کرد [٣] .\n\n[١] تشکیل کابینۀ عصر اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع باستناد صفحۀ ١٨٤\nکتاب نادر افغان منطبعۀ مطبعۀ عمومی کابل ارقام یافت.\n(٢) ورقۀ پاسپورت را که در قدیم خط راه داری میگفتند در یک پارچه که نزد بنده\nموجود است در ظهر کاغذ مهر مستوفی الممالک ممهور است و بمهر مستوفی الممالک\nاعتبار یافته است.\n(٣) رسمیت و خدمات مدیر عمومی نقلیه نظر باسناد ایشان که در دست دارند ثابت است."}
{"book": "adl0971", "page": 86, "text": "(٥٣)\n\nدر برج میزان سنه ۱۳۰۸ شمسی که زمام سلطنت افغانستان بکف\nبا کفایت اعلیحضرت محمد نادر شاه مبرور قرار گرفت. معظم له در قسمت\nتشکیل اساسی سلطنت شاهی افغانستان و توسیع ادارات کشوری بیش از پیش\nکوشیدند که از ان جمله وزارت مالیه در قطار سائر وزارت ها مقام\nخود را که از نقطه نظر امور مالی و حسابی در مملکت حق اولیت دارد\nبا انضباط شعبات و وظائف مربوطه خویش کوشید و در پهلوی وزارت مالیه\nعلاوه برد گر وزارتہا ئی که در عصر سلطنت شاہ مخلوع اعلیحضرت\nامان الله خان ایجاد شده بود وزارت مخابرات - معادن - فوائد عامه نیز\nبوجود آمد و بالاخر وزارت تجارت بعنوان وزارت اقتصاد مبدل گردید\nو شخصی که در ابتدای سلطنت اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید زمام\nامور این وزارت را بدست گرفت اول میرزا محمد ایوب خان بود\nکه بعد از حیات جناب میرزا میر هاشم خان آقا آخرین وزیر مالیه عصر\nسلطنت اعلیحضرت امان الله خان در ختم دوره انقلاب وفات یافتند در رأس\nوزارت مالیه قرار داشتند و سپس میرزا محمد خان یفتلی بحیث وزیر تجارت\nو وکیل وزارت مالیه شناخته شدند و میرزا محمد خان یفتلی مدت مدیدی از عصر\nسلطنت اعلیحضرت شهید الی نیمه دوره درخشان ظاهر شاهی در تمام دوره\nزمامداری والاحضرت مرحوم سردار محمد هاشم خان صدراعظم بعضا\n\nنوت : متن صفحات متعلق عصر سعادت حصر اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید\nو عصر درخشان ظاهر شاهی باستناد سالنامه های کابل نگارش یافته است !"}
{"book": "adl0971", "page": 87, "text": "پنج نفر از وزراء وزما مداران محترم معاصر وزارت مالیه که از بدو سلطنت\nاعليحضر ت غازی محمد نادر شاه شهید تا دوره درخشان سلطنت ظاهر شاهی در امتداد\nتصدی امور مالی و حسابی مملکت وقتاً فوقتاً مصدر خدمات قابل قدری شده اند\n\nشاعلی میرزا محمد ایوب خان\nشاعلی میرزا محمد خان یفتلی\n\nشاعلی میرزا محمد نوروز خان\nشاعلی میر محمد حیدر خان حسینی"}
{"book": "adl0971", "page": 88, "text": "شاغلی غلام یحیی خان طرزی"}
{"book": "adl0971", "page": 89, "text": "(٥٤)\nبحیث وزیر تجارت و وکیل وزارت مالیه و اغلب بعنوان وزیر ما لیه\nدررأس این وزارت قرار داشتند .\nو قتیکه عنوان وزارت تجارت بعنوان وزارت اقتصاد ملی مبدل\nگردید و ښاغلی عبدالمجید خان زابلی بنام وزیر اقتصاد شناخته شدند\nاین وقت میرزا محمد خان یفتلی تنها عهدهٔ وزارت مالیه را بر ذمت داشتند\nسپس شخصی که درین عصر بنام وزیر مالیه دران مقام بر گز یده شد\nمیرزا محمد نوروز خان بودند که بعد از طی یك دوره خدمت در تشکیل\nكابينة والاعضرت غازی سردار شاه محمود خان سپه سالار و صدراعظم\nبحیث وزیر داخله شناخته شدند و مدتی بطور مکرر نیز در رأس وزارت\nمالیه قرار داشتند و در تغییر کابینهٔ والاحضرت اشرف سپه سالار\nمیر محمد حیدرخان حسینی زمام اختیار این وزارت را بدست خویش گرفتند،\nو بعد از طی دوره‌های خدمت آنها جناب غلام یحیی خان طر زی بحیث وزیر\nمالیه عز تقرر حاصل کردند وجناب موصوف الی ختم صدارت والا حضرت\nسردار شاه محمود خان سپه سالار درین وظیفه مهمه ابراز خدمتگزاری بجا\nکردندـ در آغاز صدارت و الاحضرت سردار محمد داؤدخان صدر اعظم افغانستان\nدر تشکیل کابینهٔ ایشان عبد الملك عبدالرحیم زی [وزیر مالیه]\nببا ین عهده گماشته شدند."}
{"book": "adl0971", "page": 90, "text": "(٥٥)\nتوضیح\nلفظ اعلی را که در عنوان این اداره قبلا نسبت کرده بودند سبب آن\nبود که خود کلمه اعلی و یا دیوان همایون اعلی حاکمیت مطلق خو درا\nبر تمام ادارات حکومت عصر ثابت میکرد و چیزی که با حترام شخصیت\nهای متصدیان او در اعصار پیشین می افزود همین که با داشتن این عهده\nبزرگ از انجام هیچ وظیفه دگر روگردان نشده اندو محض نظر یات\nحکومت خویش را نگران بودند بهر طرف و بهر خدمتی که اعزام میشدند\nخصوصاً در محاربات آنوقت بدون مسامحه بحیث يك جنرال بزرگ داخل\nکارزار میگردیدند و این جنرال ها گاهی بنام سفارت گاهی بعنوان\nصدارت وقتی بنام استيفاء ممالك زماني بنام اردو باشی۔ امیر لشکر\nنائب سالار، خدمات مهم عسکری وملکی را نیز انجام میدادند ولی تأسف\nبزرگ اینجا است که خلال صفحات تاریخ افغانستان را جنگ نامه ها احتوا\nکرده و واقعات خونین در بر گرفته و مؤرخان گذشته بتذکره احوال\nرجال کشوری و عرفانی مملکت با هر فضیلتی که در گذشته اند کمتر از\nشرح زندگی آنان حرف می زنند و اسنادی که از حق خدمت و مراتب\nشخصیت هر يك شهادت دهد چه از حيث انقضای ایام و چه در اثر تقالیب\nزمان وخصوصاً دست استعماری که دو اواخر قرن ۱۸و اوائل قرن ۱۹در\nمملکت عزیز دراز شد اوضاع خانه برانداز داخلی وخارجی افتخارات\nخاندان ها را که مربوط وثائق ذی قیمت ومجموعة آن سرماية بزرگ"}
{"book": "adl0971", "page": 91, "text": "شاغلی عبد الملك عبد الرحيم زی ـ شخصی\nکه در دوره وزارت ایشان وزارت مالیه\nشکل برتری بخود گرفت و اخبار ثروت\nبرای بر آوردن مقاصد مالی ـ اقتصادی\nحقوقی ـ تربیوی مجدداً تاسیس گردید ."}
{"book": "adl0971", "page": 92, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 93, "text": "(٥٦)\nمفاخر ملی را با رهی آورد از بین بردو الحال ادراك سوانح مفصل و مستند\nاشخاص را که شرح آن بحسن خدمات مردان مدبر وافتخار ابنای عصر\nبیفزاید از نظر خدمات سیاسی وعسکری علی العموم واز نظر امور کشوری\nعلی الخصوص محال ومشکل میدانیم :\nاینوقت اشخاص متتبع و کسانیکه در جستجوی اینگونه معلومات\nاز حیث وظیفه و یا از فرط ذوق خودرا مکلف میدانند و باید بنگونه داستانها\nسرو کاری دارند مشکلات راخوب حس می کنند.\nعلت بزرگ تذکره پردازی ویا نقص تاریخ نویسی در مملکت ما از\nاینجا است که طبعا درخود عصر نویسنده ازسببی که نگارش او پهلوهای\nدیگری پیدا نکند به نگارش تاریخ وتذکره علناً مبادرت نه ورزیده\nاست و اگر دراخفا چیزی نگاشته است طوری که در بالا گفتیم تقالیب زمان\nاز بین برد و اگر بخواهیم این مفکوره را با دلائلی بیشتر ایضاح کنیم در\nوطن ماچون روح مساعدت وهمکاری باهمی کمتر وجوددارد وعلاوتاً\nبقدردانی ازخدمات رجال سلف تا هنوز بطوریکه بایدعادت نکرده ایم\nلهذاهرکس یکی ازنسخه های قلمی را اگر با خوددارد از حیث عدم مشارکت\nبافتخارات ملی چه از سپردن بمنصه طبع و نشروچه ازتعرف باشخاص نویسنده\nابامی ورزند واقلا گروه نویسنده هم درمملکت ما تا عقدجائزه را در\nمقابل آثار ایشان بعمل نیاورند ویا ازطرف حکومت بامری رسماًموظف\nنکردند درراه افتخارات ملی قدم و قلم کوتاه میدارند.\nازین لحاظ بسی کتب خطی و اسناد تاریخی منحصرباشخاص مفکوره ها"}
{"book": "adl0971", "page": 94, "text": "(٥٧)\nهای احساسیون در کله‌ها می‌پرورد ولی امید داریم که از اثر تنویر\nاذهان عامه وقتی که افتخارات ملی را حق مشترک افراد جامعه دانند آ را\nو افکار جمعیت کارهای بزرگی را که امثال بیشتر اینگونه آرزوهای\nدیرینه و آمال پسندیده باشد بدون تفوق و تعصب بوجود خواهند آورد\nو این غنیمت است که در حال عدم وسائل کافی و با شرائطی که این مقاصد\nرا زودتر انجام دهد در اثر سعی چند نفر محدود چنین نگارش و تذکره\nهای مختصر از برای تحريك و تربية افکار توده بوجود می‌آید و نقائصی که\nاگر فعلاً در نگارش بنده و یا سائرین پدیدار است توجه کسانی را که درباره\nاشخاص سلف معلومات بیشتری از حیث قرابت قومی و یا نسبت نواده گی\nداشته باشند و یا باین وظائف اختصاص و علائقی دارند معطوف میدارم شاید\nدر اثر کنجکاوی ایشان سلسله این مقاله از رساله در گذشته صورت کتابی را\nدر تاریخ نوع تحصیل مالیات و طرز دفترداری ادوار گذشته و تذکره مفصل\nزندگانی خدام نامدار و وقایع را فغانستان در برخواهد گرفت و همچه مجموعه\nافتخارات ملی را که درین مواقع مساعد جمع آوری شده و میشود در محضر\nاستفاده هموطنان و هوا خواهان اعتلای وطن تقدیم نمایند و علی العجاله\nاین چند صفحه مختصر را که خالی از سهو و اشتباه نخواهد بود درین مورد\nمحرك فکر خود دانسته از روی همکاری مضامینی نگاشته و بجریده ثروت\nارسال دارند تا باشد که بعنایت عمیم حق و ایزد توانا در اثر غور و تعمق\nمزید اشخاص خبیر مضامین زیادی در آینده قریب بوجود آید و به یمن\nهمت وزیر مالیه که روح تازه‌ای را در کالبد دو صد وده ساله این وزارت"}
{"book": "adl0971", "page": 95, "text": "(٥٨)\n\nمیخواهد در آورد و لفظ تاریخی او را به معنی امروزی آرزو دارد در اثر فعالیت تطبیق دهد و همچنان نویسندۀ جوان نیاغلی محمد یونس حیران که از اثر قلم ایشان جریدۀ زیرمه «ثروت» در وطن اشاعه می‌یابد مسرات دگر را از اثر مضامین مفید عرفانی - تاریخی - مالی - اقتصادی با بنای مملکت مژدۀ مطالعه می‌بخشد - و این احقر با گرفتاری زیادی که در مطبعۀ عمومی کابل دارم تاحد قدرت درین باره دریغ نکردم:\n\nعشق می ورزم و امید که این فن شریف\nچون هنرهای دگر موجب حرمان نشود"}
{"book": "adl0971", "page": 96, "text": "(٥٩)\n\nمأخذ و مدارک این رساله\n\nچون مطالع تاریخ متوجه مأخذ اثر منطبع میباشد لازم است که بغرض\nاتکاء خواننده ها مآخذ ذیل را بپردازم تا در قسمتی اگر باشتباهی برخوردند\nباصل مآخذ مراجعه فرمایند:\n۱: تاریخ ایران اثر سر جان مالکم انکلیس ترجمه میرزا اسمعیل\nحیرت ایرانی\n٢: متمم روضة الصفای ناصری\n٣: مجمل التواريخ زنديه - اثر میرزا ابوالحسن.\n٤: جلد دوم مطلع الشمس - طبع ایران.\n٥: اردو کشی نادر شاه [ افشار به هندوستان ] اثر كرنيل مكشيشف\nروسی ترجمه و طبع ایران\n٦: نادرشاه فرزند شمشیر اثر نور الله لارودی طبع طهران.\n٧: تاریخ افغانستان اثر شهزاده علیقلی میرزا نسخه قلمی.\n٨: تاریخ احمدشاه درانی اثر منشی عبدالكريم نسخه قلمی .\n٩: سير المتاخيرين اثر طباطبائی طبع هند\n١٠: تاریخ افاغنه اثر سید ظهور الحسن موسوی\n١١: حیات افغانی اثر دبتی محمد حیات خان\n١٢: خورشید جهان اثر شیر محمد خان کندابوری\n١٣: جوامع التواريخ اثر قاضی فقیر محمد"}
{"book": "adl0971", "page": 97, "text": "عزیز الدین وکیلی ( فوفلزائی )"}
{"book": "adl0971", "page": 98, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 99, "text": "(٦٠)\n\n١٤ : تاریخ افغانستان - اثر منشی احمد جان\n١٥ : تاریخ سلطانی اثر سلطان محمد خان خالص .\n١٦ : تاج التواریخ اثر ضياء الملة والدين امير عبد الرحمن خان ،\n١٧ : جلد اول و دوم سراج التواریخ اثر ملا فیض محمد مغل - طبع کابل\n١٨ : شماره های سراج الاخبار افغانی -\n١٩ : کتاب موسوم به واقعات شاه شجاع - طبع کابل .\n٢٠ : کتاب موسوم به عروج بار کزائی طبع کابل .\n٢١ : احمد شاه با با اثر میر غلام محمد خان غبار طبع کابل .\n٢٢ : در زوایای تاریخ معاصر افغانستان اثر کهزاد - رئیس انجمن تاریخ .\n٢٣ : کتاب نادر افغان - اثر مولوی برهان الدین کشککی - طبع کابل\n٢٤ : کتاب تاریخ تیمور شاه درانی - اثر اینجانب مستند بر اسنا\nمعتبر خطی و نقل کتیبه ها و اشعار تاریخی .\n٢٥ : کتاب موسوم به درة الزمان اثر اینجانب [ تحت تالیف است و تا\nهنوز به منصه طبع و نشر سپرده نشده است ] .\n٢٦ : رقعات خطی از عصر اعلیحضرت امیر دوست محمد خان الی عصر\nسراجیه و امانیه . [ قید مرقع اسناد شخصی نگارنده ]"}
{"book": "adl0971", "page": 100, "text": "اغلاط طباعتی رسالة دیوان اعلی چنین تصحیح شود\n\nصفحه\n\n۷\n۷\n۱۴\n۱۵\n۱۷\n۱۷\n۲۰\n۲۰\n۲۲\n۲۹\n۳۱\n۳۳\n۳۵\n۴۰\n۴۲\n۴۹\n۵۶\n\nسطر\n\n۷\n۱۰\n۱۴\n۷\n۷\n۱۴\n۱۶\n۲۳-۲۰\n۱۱\n۱۸\n۱۴\nسطر اخیر\n۶\n۱۸\n۱۳\n۱۷\n۲۰\n\nغلط\n\nمعمبر\nدیوای\nخدمتی\nشا\nزسنه\nوراسی\nبا آنکه\nندارم\nفرضه\nلز\nاساسی\nفصل\nشیر\nمیزا\nوليمعد\nمعرضه\nمفکوره ها های\n\nصحت\n\nمعتبر\nدیوان\nخدمت\nشاه\nازسنه\nوارسی\nبه آنکه\nندارام\nقرره\nنزد\nاساس\nمفصل\nشعر\nمیرزا\nولیعهد\nمعروضه\nو مفکوره های"}
{"book": "adl0971", "page": 101, "text": "[BLANK PAGE]"}
{"book": "adl0971", "page": 102, "text": "انتشار اثر جدیدی را که حاوی داستان مختصر\nتاریخی استبقاء ممالک محروسه ـ و فداکاری از\nجان نثاریهای مردان نامی ادوار گذشته ـ و یاد\nکاری از انتصاب وزارت مالیهٔ کشور عزیز\nافغانستان است در محضر مطالعهٔ ذوق مندان\nتاریخ عرفانی وطن تقدیم داشته و افتخار کار\nنامه های متصدیان دیوان اعلی مملکت را که\nتازه به طبع و نشر میرسد برا رباب قلم و وار ثان\nمعنوی ایشان تبريك ميكوئيم و بر ارواح پاك\nبزرگترین شخصیت های قلم و شمشیر تحیت می\nفرستیم. عزیز الدین"}
{"book": "adl0971", "page": 103, "text": "وان آثار نا تدل علينا فانظروا بعدنا الى الآثار\n\nاز انتشارات جریده ثروت وزارت مالیات\n\nبرج اسد ۱۳۳۴ ش\n\nطبع مطبعه عمومی کابل"}