[BLANK PAGE]


حیات جمال الدین افغان


حیات
سید جمال الدین افغان

مؤلف : محمد امین خوگیانی مدیر و صاحب امتیاز جریدهٔ ملی انیس

حصه اول

حق الطبع محفوظ

در مطبعه عمومی کابل طبع گردید

۱۳۱۸

تعداد طبع ٢٥٠٠ جلد


یگانه حامی ترقیات کشوری و لشکری و مربی عالی معارف
پادشاه جوان و جوانبخت افغانستان اعلیحضرت
المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه خلد الله ملکه


فهرست مندرجات

الف مضامین :
صفحة

عنوان
الف

غرض مرام
۱

مقدمه
ه

سلسلۀ نسب
٦

یادداشت حیات ابتدائی سید
۱۱

سفر حجاز - تشکیل جمعیت ام‌القری - نهضت سیاسی سید
۱۲

شمول در محاربۀ هرات - وفا داری سید
۱۳

سفر هندوستان
۱۷

سید در آستانه
۱۸

ملازمت رسمی
۱۹

جمال الدین وشیخ الاسلام
۲۰

خطابۀ سید
۲۳

سید در مصر
٢٤

قدر دانی حکومت مصر از جمال الدین
۲۵

مداخلۀ سید در سیاسات مصر
٢٦

ار مغان عرفانی جمال الدین به مصر
۲۸

طرز تدریس سید
۲۸

مطالعات جمال الدین
۲۹

مفاد مقالۀ تربیه
۳۲

مقالۀ صناعیه
٤٠

تبعید سید به هند
٤١

سید در لندن و پاریس
٤٢

سید در ایران
٤٣

« در روسیه - سید در ایران بار دوم
٤٦

در لندن بار دوم. آخر حیات سید در آستانه
٥٢

مرض وفات
٥٤

ثقافت علمیۀ سید

مشرب سیاسی سید


« ب »

عنوان صفحه
مجلس سید ٥٩
خلق سید ٦٠
مقدمه کتاب افغان ٦١
فصل اول وجه تسمیۀ افغان ٦٢
« دوم نسبت به نژاد افغان ٦٥
فصل سوم ابتدای سلطنت افغان ٧٢
فصل چهارم در بیان قبائل افغان ١٥٦
نصائح امیر عبدالرحمن خان به ولیعهد او ١٨
شغل خاندان سید و مسقط الرأس او ١٩١

تصاویر :
اعلیحضرت همایونی سر ورق
اعلیحضرت شهید مقابل صفحه الف
والاحضرت صدراعظم صاحب مقابل صفحه هـ
« وزیر صاحب حربیه « « و
« « « معارف « « ز
تصویر سید جمال الدین « « ١
امیر دوست محمد خان ١٠
« شیر علی خان ١٤
« محمداعظم خان ١٦
« افضل خان ١٨
« محمد یعقوب خان
خدیو اسمعیل ٢٣
سید جمال الدین در مصر ٧٢
مکتوب سید به شیخ محمد عبده مقابل ٤٠
« « « محمد مویلحی « ٤١
بعضی تصاویر سید در جاها و قیافه های مختلف (٤قطعه) « ٦٠
بعضی معاصرین بزرگ سید ( سلطان عبدالحمید -
ناصرالدین شاه ، محمد عبده ، متمهدی سودانی) « ٦١


موسس حکومت صحیح مدنی اسلامی افغانی و قهرمان معروف محاربه استقلال
و بطل اعظم نجات مملکت اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه
شهید راه معارف رحمة الله عليه


(ج)

صفحه

تصاویر
بعضی از بزرگانیکه در کتاب ذکر شده ( تیمور لنگ -
۹۲
شاه عباس - شاه حسین - نادر افشار )
بعضی از شاهان افغان (معز الدین کیقباد - علاء الدین
۹۳
خلجی - ابراهیم لودی - شیر شاه سوری)
بعضی از شاهان افغانی ( محمود غزنوی - غیاث الدین
۱۲۳
غوری - میرویس خان - شاه محمود هوتکی )
بعضی از شاهان افغان ( احمد شاه بابا - تیمور شاه
١٣٤
شاه زمان - شاه شجاع)
١٤٠
معاهدۀ افغان وانگلیس
١٤١
عهدنامه پسران پاینده خان
١٨٤
امیر محمد یعقوب خان
١٨٦
«عبدالرحمن خان
۱۸۸
«حبیب الله خان
جناب محمد سلام مذکور مولف مصری .
مقابل ۲۱۰
جناب زیدان بدران منشی باشی سفارت مصر
مولف و مترجم این کتاب


عرض مرام

طبیعی است سالکین طریق سعادت ! مرشدین عالیه رتبة بشریت ! مصلحین فکور
و سیاسیون وطن پروری که دارای روح حریت و استقلال خواهی بوده از پستان شجاعت
شیر مکیده در هوای آزادی نشو و نما یافته علم و ادب فضائل و اخلاق ارجمند نخستین
مهدترقیات آنها باشد وجود ایشان خیر محض دانسته میشود طوری که حوادث جهان
و اوراق تاریخ شهادت میدهد رجال برجسته و قائدین زبردست اغلباً وقتی در صحنه وجود
قدم میگذارند که آتش خانمانسوز جهل و نادانی سیل مدهش نفاق و خونریزی بنیان
سعادت و ارکان هستی جامعه را تحت حمله قرار داده و همه در کنار پرتگاه عمیق
فلاکت ادبار منتظر سرنگون شدن ایستاده باشند مگر آغوش رؤف زادگان
ممتاز و نخبه گان دودۀ آدمیت برای استقبال و حمایت آنها کشاده شده جهت شیرازه
بندی اوراق متشتته اصلاح مشکلات وعصا عب شان قدم مردانگی علم نموده همه را
بسرمنزل سعادت ورفاهیت میرسانند پس عموم افراد جامعه و مخصوصاً ملتی که
از بین جمعیت خود همچو داهیۀ عظمی را بیرون نموده و پرورش داده باشد مرهون خدمات
و فداکاریهای او گردیده و قانون حق شناسی تا زمان گردش لیل و نهار وادامه
روزگار حق بزرگ او را بدوش ایشان تحمیل می نماید .
آقای سید جمال الدین افغانی کسی است که صیت علم و لیاقت سیاست و نبوغش در فضای
ربع مسکون استماع میشود . آن اسلام نواز مسلمان پرور جهت از بیخ و بن بر کندن
ریشه های اجانب وسلطۀ بیگانگان برافراشتن لوای حریت واستقلال بدست گرفتن
پرچم شجاعت وجوانمردی ، تحصیل علوم و معارف حقیقی جامعۀ اسلامی را بلاامتیاز
حدود ومناطق دعوت داد وبنام کلمۀ توحید همۀ مسلمانها بندای بلند صلای اتحاد
و اتفاق داده است .


ج ! ع ! ج ! ۱ ! ۱۰ نشان والاحضرت اشرف معظم سردار محمد هاشم خان
مدیر معروف و حکیم حاذق ترقیات اجتماعی صدراعظم افغانستان


ع ' ج ' ا ' ا ' نشان والا حضرت اشرف سردار شاه محمود خان غازی شجاع
معروف وزیر امور حربیۀ افغانستان ترقی دهندۀ اردوی افغانی


(ب)
خوشنود با دروح پر فتوح آن یگانه محی و منجی ملت مترقیۀ افغان اعلیحضرت شهید که
نخستین با در جدی ۱۳۰۸ از جهت قدر دانی و حق شناسی این بطل فرزانه این فرزند
یگانۀ کوهساران وطن بندۀ عاجز را به نگارش احوال ودورهای حیات و آثار آقای
جمال موظف فرمودند لذا بتأسی فرمایشات شاهانه ومعارف خواهی اعلیحضرت محمد نادر شاه
نور الله مرقده ترجمۀ کتاب «تتمة البیان» که یکی از آثار جاویدی ومعرف
واقعی افغانیت او دانسته شده نمایندۀ عالیه شجاعت ، حماست ، عسکریت ، وطن
پروری وسلحشوری ملت غیور افغان بوده و ضمناً دروس مهمۀ اخلاقی وتاریخی
را به پیش گاه خوانندگان محترم تقدیم میدارد تقدیم نمودم . پسند خاطر شاه افتاد
مگر در اثر کثرت مشاغل ومصروفیت ها تا این زمان طبع ترجمۀ آن به تعویق افتاد .
چون پادشاه جوان وحق پرور ما که داد حق شناسی وملت خواهی را داده
مانند والد ما جد شهید و بزرگوار خویش ابطال ورجال برجستۀ دینی ، علمی ،
ادبی ، سیاسی وعسکری گذشته و حاضرۀ وطن را به بهترین صورتی تقدیر وپژوهش
می نمایند اينك به استقبال ورود صدمین سالگرۀ آن گوهر متلألأ وآن آفتاب
درخشان معارف یاد داشتهای مطالعات خود را در يك هفته نسبت به حیات و خاندان او
از حافظه بقلم سپرده با ترجمه کتاب یکجا به طبع رسيد ايدم اين ارمغان را هديه نفسی
دانسته بحضور اشرف ملوكانه وجميع بناء وطن اهداء می نمایم
ذات اشرف والایحضرت سردار محمد هاشم خان صدراعظم افغانستان که در دائرۀ
انقلاب وعمران مملکت وترقی سائر شعب اداری دولت بقوة تدبیر ذاتی وهمت
بازوی افراد برجستۀ کابینۀ محتشمۀ خویش خدمات بزرگ وقابل قدری نموده
اند پس اذعان کامل داریم که این کتاب عالی اصلاحی محل تمجید وقبول ذات
سامی واقع خواهد شد وچون وقت نگارش این کتاب خاتمۀ انقلاب بوده که خون
غیرت وفتوت افغانی در حفظ وحراست وطن در انتهای جوشش بوده درذات اشرف
ع ، ج ، ۱۰ نشان والایحضرت وزیر صاحب امور حربيه سردار شاه محمود خان که


(ج)

اردوی افغانستان به مجاهدت ایشان به
منتهای جلال مادی و معنوی نائل گردیده
اشاعت این نگارشات یقیناً در عسکر جوان
و اخلاق حربی و روح سلحشوری
خدمت خوبی خواهد نمود .
در خاتمه از مراحم و عرفان
پروریهای وزیر جوان و درایت تخمیر
معارف آقای سردار محمد نعیم خان که
حقيقةً اخلاق بلند و کمالات ارجمند
ع ، ج سردار محمد نعیم خان وزیر جوان
معارف راهنمای صحیح نهضت جدید وطن
و فاضلانه ایشان همه را مفتون گردانیده
است کمال تشکر دارم زیرا حوصله افزائیهای مخصوصۀ ایشان در طبع این
کتاب خیلی مفید و مؤثر ثابت گردید .
ناگفته نماند آنکه جهت تعمیم افاده اصل مؤلفۀ سید جمال الدین را به فارسی
ترجمه نموده در تبویب و ترتیب آن که از مصنف مشوش مانده بود ، زحمت کشیدم
و بعد در اثر تتبعات و استنادات موثق تاریخی دوره های حیات آقای سید
جمال الدین افغانی را بصورت مقدمه و معرفی دودمان و آباء و اجداد ایشان بصورت
خاتمه صفحات چندی اضافه نمودیم . این موضوع بایستی خیلی مفصل و دارای حواشی
زیادی میبود مگر فعلاً در اثر تنگی فرصت و کثرت مشغولیت از آن صرف نظر نمودیم.
از مطالعهین محترم توقع میرود آنکه در سبك نگارش و عبارات گر سهو تحریری و طباعتی
ملاحظه فرمایند بنظر اغماض و تغافل بگذرند. محمد امین خوگیانی مدیر جریدۀ ملی انیس


حضرت سید جمال الدین افغان در استامبول (۱۳۱۳ ق)
این عکس خودرا برای یکنفر هموطن خویش برهان الدین بلخی که از مصاحبین وی بود
یاد گار داده است .


بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العلمین الرحمن الرحیم مالك یوم الدین ایاك نعبد وا یاك نستعین
وصلی الله علی سیدنا ومولانا محمدوآله واصحابه واحبا به واتباعه وذریاته اجمعین.
ترقی وتعالی ملل وابسته به ارتقاء سویۀ عرفانی جوامع بشریست بعبارۀ دیگر
معارف یك كشور معیار صحیح تقدم وپیشرفت آن دانسته میشود.
قدردانی وپژوهش فرزندان برجسته وذوات بر گزیدۀ انسانی که راه سعادت
وفیروزی واقعی بشر را به احسن طریق نشان میدهند از فرائض ذمۀ همگان بوده
عقلاً وشرعاً واجب میباشد.
زیرا نور آفتاب جهانتاب علم از روزنه دماغ رجال منور سر زده برآئینه دلهای
پاك وبی آلایش اولاد انسان میتابد چون انعکاس آن در قلوب بی زنگ و گوشه های
غیر روشن می افتد اشعۀ آن بحدی با فروغ میگردد که از شمع شب افروز در خشان تر
جلوه می نماید. آری فرد واحدیکه حسب استعداد طبیعی خود به کمال حقیقی رسیده
باشد از فیضان عرفانی او عالم بشریت مستفید شده میتواند (و ذالك فضل الله
یوتیه من یشاء.)
اگر باوجود چنان افراد عالی رتبه جامعه بشری از نقائص بیعلمی مبراء نگردند
مستلزم این نیست که در وجود ذوات ممتاز وکامل عیبی مشاهده میشود زیرا خورشید
درضیاء افشانی خود هیچ خود داری ندارد اما مقامیکه نمیتواند رو بروی آفتاب


آیند یا حجاب ها مانع گردد نقیصه مهر درخشان شمرده نمیشود.
رهنمای اکمل و اتم عالم بشریت حضرت ختمی مرتبت روشنی عرفانی خود را
بیشتر از شمس نصف النهار به اقطار عالم فرستاده و بعد از خود دستور العمل آسمانی بسیار
روشنی گذاشته است که افراد بشر حسب استعداد خردها از آن استفاده می بردارند.
بهر اندازه که لوحه فطرت افراد پاکتر است بهمان پایه بلندتر استفاده گرفته
و بداندازه استفاده خود قابل افاده گردیده اند.
لوحه صاف و منور سید جمال الدین افغان جمال عرفانی افغانیان را در عالم بشریت
جلوه امتیاز داد.
بلی! نافه مشك تاتار در قلل و جبال عرض وجود می نماید و رائحه دلکش آن
در شهرهای پر نفوس از ما حول رؤساء وشرفاء با تنعم استشمام میگردد.
میشود که از کوهستان دور افتاده از عمران و ترقی فردی بوجود آید که به وجود
(ما به الافتخار) او موطن ومولدش شهره آفاق گردد.
این امر را از نوادر نباید شمرد درو گوهر همه وقت در بطون بحار
و جبال تو لد می یابد و تاج های سلاطین نامدار جهان از آن مزین میگردد
کوه نور جز سنگ چیزی نبود که مثل دریای نور از سنگ خارا برآمده در اکلیل شاهان
عالیشان آسیا و اروپا درخشیده میروند . بلی سنگ است و ماهیت سنگی خود را تا
حدی به سنگینی رسانید که امپراطوران جهان به داشتن آن مینازند.
سید جمال الدین افغان نیز بفعالیت خود مینازد و فعالیت خود را به ماهیت
اصلی رسانیده ملت عزیز خویش را بدنیا طوری معرفی نموده که خوشه چینان
خرمن او تا امروز از فیض میامن او بهره می اندوزند .
خوشا بحال کسیکه در حال زندگی بحدی ترقی نماید که بالای زمین و زیر آسمان


۳
وطن خود به مقتضای « ضاق الارض بما رحبت » نگنجیده و بعد از مرگ بدرجهٔ محبوب
باشد که در هر منزلی که فرود آمده و در هر محفلی که اخذ مقام نموده او را کأحد
منهم دانسته و به انفکاکش راضی نمیشوند نه خیر نه کاحد منهم دانسته ؟ بلکه او را
راهنما ، پیشوا و مقتدی و بالاخره مایه الافتخار خود معرفی مینمایند .
افغانیان به این مینازند و از خدا وند آرزو دارند که امثال جمال را به ایشان
مرحمت فرماید تا در جلال سیاست و کمال درایت در خدمت بشریت سر افتخار را
به آسمان تحسین برسانند .
مناسب است که معدن این گوهر عالیمقدار را که برای خدمت و سعادت بشریت
آفریده شده است معرفی نمائیم .
چون انسان بود و محتاج مکان و زمان بود لهذا بیان و بنان خود او را درین
امر اعتبار باید داد و اگر او را در بیان تعارف ذات او تصدیق ننمائیم پس
سزاوار این نیست که او را بشناسیم زیرا شخصیکه نمیتواند خود را بدنیا معرفی
نماید و از لوم لائم بحدی بترسد که قوم و آئین خود را به پوشاند نمی زیبد که
او را قافله سالار کاروان ترقی خود پنداریم . کلا وحاشا که قائد علم وعر فان
در تعارف اصل و نسب ، ملك وعقيدة ، ملك وملت خود را به لباس دیگر خلاف
نفس الامر معرفی نماید . این وضعیت از شان چنین مصلح شجاع بسیار دور است
(و لايخافون لومة لائم) .
سید جمال الدین افغان فرزند عالی گهر سیدصفدر است که نسب سامی او به سیدعلی
ترمذی ( پیر بابای بنیری ) میرسد . مولد مطهرش اسعدآباد کنر از بلاد افغانستان


است و خاندان نجیب او از زمان خانواده بابر در آن ولا اقامت اختیار نموده خانی
شان بدست امیر دوست محمد خان به انتهاء رسید خودش را با پدر بزرگوارش بکابل
خواست این گفتار را تاریخ افغانستان جمله جمله تصدیق می نماید (۱)
(۱) شیخ محمد عبده که از خواص شاگردان سید است در سفر وحضر با او مدتها یکجا
زندگانی نموده و حصه اکثر معلومات سید از بیانات و تحریرات او فراهم می شود در مقدمه ترجمه عربی
رد دهر بین تالیف فارسی سید که به قلم شیخ مذکور عربی شده می نگارد که سید از يك خاندان
بزرگ بلاد افغان است که از روی کثرت نفوس صورت يك قبيله را اختیار نموده و به فاصله
سه روزه راه از کابل در حصه کنر که از مربوطات کابل است سکونت دارند.
و سید رشید رضا مرحوم منشی المنار مصر در مقدمه تفسیر قرآن حکیم اوصاف و خصائص
سید را نگاشته و در تاریخ الامام مولد سید را چنین می نگارد که در قریه اسعد آباد که از قریه جات
کنر است تولد یافته و عبدالرحمن رافعی در تاریخ حرکت قومی به رشته تحریر کشیده که در قریه
اسعد آباد که یکی از دیهات مربوط کنر که از محالات کابل پای تخت افغان است تولد یافته
و شکیب ارسلان در حاضر العالم الاسلامی به این مسئله قلم برداشته که آیا سید در بلاد افغان
تولد یافته یا مطابق قول بعضی مردم در همدان ایران پیدا شده و به کابل رفته است؟ اخیرا ترجیح
این را می دهد که در بلاد افغان پیدا شده است یکی از استدلالات او ملاقات او با جناب سید حسین خان
پادشاه صاحب کنری ۱۳۳۱ در مکه معظمه در موسم حج است و علاوه بر ان با سید جمال الدین ملاقات های بسیار
کرده و سید ملاقات های سلطان عثمانی را به او اظهار داشته است گویا طول صحبت امیرالبیان و تحقیقات
او هر دو سند اند و جناب پادشاه صاحب بحمدالله حیات است ۱۳۰۸ که من این کتاب را ترجمه کردم
از ایشان معلومات خواستم حضرت پادشاه صاحب يك شرح مفصلی تحریر فرموده بود که پدر سید
چون همشیره زاده افغان یوسف زئی بوده و خورد سال از والد مانده بود با جناب سید فقیر
پادشاه صاحب جد من زندگانی میکرد اوصاف والدین سید را در مکتوب خود بیان داشته
است و علاوه بر آن پادشاه صاحب در سفر حج خود در قاهره با مدیر مرحوم مجله چهره نما عبد الاحمد خان
ملاقات اتفاق افتاده بود حضرت مدیر معلوماتی از جناب پادشاه صاحب خواسته بود که آن مصاحبه
در جرائد نیز نشر گردیده است و جرجی زیدان در مشاهیر شرق در جلد دوم با عکس های سید
جمال الدین حال حیات او را نگاشته گفته که سید در خاندان علم و شرافت در اسعد آباد که
از قریه جات کنر است مربوط کابل افغانستان است تولد یافته من تولی
و شاراز ادس در الاسلام والتجدید نامی کتاب خود نوشته که سید در سعد آباد قریب
کابل افغانستان تولد یافته و مستر بلنت در کتاب تاریخ سری تحریر نموده که تا زمان
[بقیه در صفحه ۵]


سلسله نسب

سید جمال الدین ابن سید صفدر نوادة میان مصطفی ابن سید علی ترمذی
رحمت الله علیه معروف به (پیر بابای بنیر) متوفی ۹۹۱ است و سید علی فرزند
قنبر علی (امیر قطربها در امیر بست پدربار همایون ابن بابر که در وقت فتح هند

[بقیه از صفحه ٤]
وصول به مصر، تجارب عالمي سید در آسیای وسطی معدود بود واو بترتیب دینی علم را در بخارا
تحصیل کرده و تولدش در افغانستان است
وموسیو براون در کتاب انقلاب فارس می نگارد که سید ازین جهت خود را افغان معرفی نموده
که امیز ش او در جمله سنی های مسلمین آسان گردد و از سریر ستی فارسی هائیکه قیمت ان در شك بو ده
نجات یابد و در خورد سالی به افغانستان رفته ، اینجا موسیو براون در لباس دوستی به سید بهتان بسته ،
وروایت ایرانی بودن به این می رسد که در قریه اسعد آباد همدان ایران تولد یا فته سبب
انتساب اوبه افغانستان و پسند یدن این نسبت ممکن نیست که معلوم شود مگر بطريق حد س
ومصطفى عبد الرزاق در صدر طباعت ثانوی عروة الوثقی که در د مشق طبع شده می نگارد که آیا
جمال در قریه اسعد آباد کنر که از محالات کابل است در يك خاندان بزرگ بلا دافغان پیدا شده است
یا در نواحی همدان در قریه اسعد آباد ایران تولد گردیده است و در شهرهای قزوین و قا رص
تحصیل کرده وبعد از ان به افغانستان رفته وقتیکه اهل سنت خیال دارند افغانی الاصل نمی باشد
یا اینکه پدرش از ملازمان ایران بوده که در فوج ایران ضابط بود و حکومت او را به افغا ستان
فرستاده بود و آنجا تاهل کرده و پسرش جمال الدین انجا تولد یافته یا اینکه در ایران از صلب او سید تولد شده
راقم من مواف این است که در افغان بودن سید نه سید اخفا کرده و نه افغانها فراموش کرده و نه به شاگردان
معاصر او در حال حیات و ممات او این اشتباه پیدا شده است جرجی زیدان عیسوی مصافاتی میگوید که با ساغان
عثمانی در لباس افغانی خود با دستار پیچ پیچ ملاقات نمود تتمه البیان که ترجمه آن اينك
حاضر است شاهد حال اوست مولانا منصور احمد انصاری میگوید که دو تركيه يك عكس به من
کسی از سید جمال الدین داد که به کدام جمال الدین دیگر بطور یادگار بامضاء خود داده بود که از طرف
سید جمال الدین افغان به جمال الدین دیگر داده شد و من فوتوی آن عکس را برداشته کاپی های متعددی
از ان طابع کرده در کابل بدوستان داده ام جناب سید حسن خان رئیس حربی ۱۳۰۹ يك مجله الهلال
به من داد که در آن مکتوب سید جمال الدین با تن يك فيلسوف فرانسوی موسیو رینان فرستاده شده است نشر شده
که در آن افغانی بودن خود را معرفی نموده و موسیو رینان می نگارد که سید از قومیست که در شرق غیر قوم
خود او افغان و جا پا نی ها دیگر قوم به نام قومیت حقیقی هیج و جود ندارد


٦

بدست بابر ۹۳۲ ( ه ق) با پسرش همایون از قندز بهندوستان رفت ) فرزند سید احمد نور فرزندسید یوسف نور پسر سید محمد نور بخش ترمذی پسر سید احمد بیغم پسر سید براق ' پسر سید احمد مشتاق پسر سید شاه ابو ایوب ابو تراب ' پسر سید حامد ' پسر سید محمود پسر سید اسحاق ' پسر سید عثمان پسر سید جعفر پسر سید عمر پسر سید محمد پسر سید حسام پسر سید شاه انا مر ابن خسر و معروف متوفی ٤٧٩ پسر سید جلال گنج عا لم پسر سید امیر علی پسر سید محمود مکی پسر سید محمد مهدی پسر سید حسن عسکری ' پسر سید تقی ' پسر امام موسی رضا پسر سید امام موسی کاظم پسر امام جعفر صادق پسر امام محمد باقر پسر امام زین العابدین پسر امام حسین شهید دشت کربلا پسر فاطمة الزهراء زوجهٔ حضرت علی مرتضی و جگر گوشهٔ محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم است

سید جمال الدین لقب افغانیت خود را هیچوقت از امضاء خود حذف ننموده است. عکس امضاهای خود او در متن کتاب هذا مندرج است در سلسلهٔ نسب خود به اتباع خود صرف نام پدر وجد اعلای خویش را که به چند واسطه به ذات شریفش میرسد سید علی ترمذی (پیر بابای بنیری جد سادات کنر) معرفی نموده است .

اسم سید علی ترمذی جد امجد او در افغانها به ( لقب پیر بابا) مثل آفتاب روشن است سید علی ترمذی از دربار داری که پدر او بر خلاف مسلك ابا ء واجدادش داشت دست کشیده بعد از فراغ تحصیل دست ارادت را به شیخ سالار رومی در اجمیر داده بعد از شهرت به تنگ آمده آرزوی گوشه نشینی کرده به اشارهٔ شیخ خود به کوهستانها عازم گردیده چندی در گجرات پنجاب مانده در وقت سقوط حکومت همایون ٩٤٧ (وقت پناه بردن همایون به شاه طهماسب صفوی ایران) به عزم وطن خود قندز از اجمیر براه پشاور حرکت نموده بنا بر وجوهاتی که در حال حیات سید علی مفصل


ذکر گردیده است چندی بعد در قوم ملی زئی یوسف زئی بمقام بنیر متاهل گردید
و باجازة والده خود در آنجا رحل اقامت افگند در زمان حیات او اهالی
تاجك كنر در وسط افاغنه صافی و مهمند بر سواحل دریا معمورترین اراضی
از بهسود تا اسمار قابض بودند چون خود را محافظه کرده نمیتوانستند از پیر با با دعا
خواستند او شان بادعاء میان مصطفی پسر ارشد خود را به سر پرستی او شان مقرر کرد.
میان مصطفی با وجود یکه بنیر را هم بکلی ترك نه نموده بود به زعامت ایشان میپرداخت
اخیراً از جمله سه نفر نوادهای او میان عباس با با و شاه جی با با و میرزا علی شاه
با با احفاد بسیار گذاشتند دارای اولاد و احفاد زیاد گردیدند که اولا دا و لمالذکر به خانی
كنر معر فی بو دند. اهالی سر حد آزاد صواتی ها و باجوری ها بحیث آقا کلمه پاچا را
استعمال می نمایند این کلمه در کنر از میزه اولاد میان عباس با با گشت اخیراً
همان نام را دیگر سادات کنر نیز حاصل کردند .
اکنون سید کنر در هر ناحیه از نواحی مملکت که زیست می نماید بنام
پادشاه صاحب اعزاز آیاد میشود. اخیر آدر زمان امارت دور دوم امیر دوست محمد خان
چون جناب سید قطیف پادشاه صاحب عوض جناب سید فقیر پاد شاه صاحب
بسر پر و گیخود پسر كوچك خویش سید بهاء الدین پاچا را به ولایت عهد خانی معرفی
نمود برادر بزرگش برخواسته ولی عهد خانی را در حضور پدر بقتل رسانید از آن جهت
امیر دوست محمد خان جناب سید فقیر پاچارا از کنر به لغمان تبعید نمود و به پسر سید
بهاءالدین پاچا سید محمود پاچا صبیه سردار محمد اکبر خان غازی را اعزاز آبه نکاح داد.
از جهت نفاق خانگی سادات محتاج حکومت بودند و حکومت آنوقت سید محمود
پاچارا پرورش میداد شاید اقتدار شان در سال ۱۲۶۲ که سال هشتم تولد سید
جمال الدین است سلب شده باشد که از بیان او شیخ محمد عبده تحریر نموده است.
اما سلب كلى خانی کنر بدست امیر عبدالرحمن خان بعد از مراجعت او از
هندوستان ۱۳۰۴ به عمل آمده است .


گزارشات زندگانی سید جمال الدین

مولد و فامیل سید
محمدجمال الدین پسر سید صفدر سال ۱۲۵۴ هـ. ق ، مطابق ۱۸۳۸ میلادی ، در اسعد آباد کنر پا به عرصه وجود گذاشته پدر و مادر سید جمال الدین از طبقات متوسط بوده لیکن ایشان به خاندان بسیار مشهور مملکت خویش منسوب بودند که بر شرف نسب و علوی حسب امتیاز داشت نسب این خانواده معروف به سید علی ترمذی مشهور رسیده به چند واسطه به حسین ابن علی (رض عنهما) وصل میگردد و این سلاله در ملت غیور افغان که آل بیت نبوی را بسیار احترام می نماید و قرار بیان جناب محمدسلام مذکور سیدجمال الدین به این قوم با شهامت افغان اعتزاز می نماید که در سایه جنگجوئی های پر صولت خویش عزت نفس خود را بحدی محترم نگاه داشته اند که برای هیچ فرمانفرمای اجنبی انقیاد نه نموده اند و باین وضعیت تربیت یافته اند. این خاندان تا زمان حکومت امیر کبیر دوست محمد خان بر منطقه کنر که از ملحقات حکومت جلال آباد افغانستان است با الاستقلال حکمرانی می نمودند امیر کبیر حکومت کنر را از دست ایشان کشید ، ایشان را از کنر به کابل آورد

دورۀ تحصیل
در این هنگام عمر سید جمال الدین به هشت سالگی بالغ گردیده بود سید جمال الدین در يك مكتب خانگی (۱) به تحصیل درس آغاز نمود در ایام تحصیل ذکاوت فطری و صفائی فطرت و تیزی ذهن او آشکارا گردیده علوم لغت عربی و صرف و نحو بیان و بدیع و معانی و انشاء عربی و علوم شرعیه و فلسفه و ریاضی و منطق و نظریات طب و تشریح و تاریخ عام و خاص معلومات خوبی بهم رسانید (و مستر جورج کورتش میگوید که) از عهد طفولیت به ذکاوت نادر ومائل قوی خود در تمام رشته های فنون عسکری مهارت حاصل کرد .


یاد داشت راجع به حالات ابتدائی سید .
موقعیت اسعد آباد : قرار بیان جناب سید حسین خان پاشا و مرحوم کاکا سید
احمد خان لودین اسعد آباد مولد سید جمال الدین قریه بود مقابل پشد قریب پتن میان
چغه سرای و نورگل که قامی آب خیزی دریای کنر آن را زیر کرده خرابه ها و آثارش
هنوز با قیست عادت دریای کنر چنین میباشد والدۀ سید از طرف پدر یوسف زئی و دختر
محمد قاسم مشهور است که در عصر شاه شجاع مجاهدات کرده بود و از طرف مادر سید بود
این قریه به خان کنر سید محمود پاد شاه منسوب است .

اعلیحضرت امیر دوست محمدخان
سید جمال الدین راجع به حالات خانوادۀ خود در پاریس يك خطابه بحضور
محفلی که یکی از افرادش مستر بلنت نویسنده انگلیسی بود ایراد کرد .
(کتاب مستر بلنت موسوم به قبضہ مخفی انگلیس بر مصر)
سید : سید در جلال آباد نزديك نفر گیاه شناس هندی معروف به ( مولوی )
منجمله علوم عصری هیئت و نجوم و غیره را آموخت ( تا چند سال پیش هم بعضی هندی


ها برای جستجوی نباتات در کوهستانات مشرقی بکثرت می آمدند) .
كذا تعلیمات دینی و علوم عربیه را بعضاً نزد مرحوم سید فقیر پادشاه صاحب کنری جد
سید حسین خان پاشا صاحب فرا گرفت.
زمانیکه با پدر خود بکابل آمد در کابل در مسجد گذر گدری درس خوانده
و حکیم موصوف به این قناعت نه نموده رغبت زیادی بسوی تحصیل
داشت تا که از وطن بسوی هند حرکت نموده و هر زحمت و تکلیفی که در این راه
پیش می آمد آن را سهل می پنداشت و در هندوستان یکسال و چند ماه توقف
نموده بر تحصیلات سابق باصول غربی و شرقی علوم و معارف نوی ایزاد نمود مثلیکه فارسی
و ترکی را قبلاً یاد گرفته بود انگلیسی را در این وهله درس گرفت
سید جمال الدین فلسفه قدیم را که در ضمن علوم عربی خوانده بود با فلسفه جدیدی
که باساس اروپائی ها حاصل نمود جمع نموده اقتدار رأی مخصوصی را در علوم عقلیه
وعلم النفس وعلم وجود و تکوین وعلم اخلاق حاصل کرده کسانیکه عروة الوثقی ورد
دهریین او را مطالعه نموده باشند می دانند که او در بین ابن قتیبه و غزالی راه نوی
را کشف نموده است .
وسید جمال الدین فرصتی را می جست که او را بدیدن امصار و بلاد هند و مرغزار های
آن موقع بخشد زیرا توقف در يك محل موجب ملال میگردد واو با الطبع بسفرها
سیا حت ها مائل بوده و به کشف احوال اقوام و جماعت ها و مطالعه اخلاق قبائل
علاقه مند بود پس احوال و اخبار هندوستان را در سیاحت های
خود معلومات میگرفت


سفر حجاز
در حالیکه جمال الدین در هندوستان توقف داشت به ارادهٔ اداء فریضه حج
بسوی حجاز عزیمت فرموده در جزیره عرب ده بده شهر به شهر سیر کرده می رفت
تا که در موسم حج ۱۲۷۳ هـ ۱۸۵۷م بعد از گذشتن یکسال از توقف هند به مکه
معظمه رسید و در سیاحت عربستان احوال بلاد و عادات اهالی و اخلاق ایشان را
تحت مطالعه گرفته بود خبرت که از سیاحت سفر حج حاصل نموده بود به او مفید گردید

تشکیل جمعیت ام القری
اولین بغی که سید جمال الدین بالای دو لار و پا افکند عبارت از تشکیل جمعیهٔ
(ام القری) است در مکه معظمه که به پارلمان اسلامی خیلی شباهت داشت و همین
جمعیت بنام ام القری جریدهٔ تاسیس نمود چون جمال الدین قبلاً در دل خود فکر اتحاد
اسلامی را می پرورانید و برای اظهار ما فی الضمیر خود موقع مناسبی نمی یافت
و قتیکه به مکه معظمه داخل شد ذهن صاف او کشف نمود که در این سر زمین
بزرگترین مؤتمر اسلامی همه ساله تشکیل می گردد که نمایندگی بسیاری از طبقات
اسلامی را ادا کرده میتواند زیرا هزاران نفر از افراد مسلمین دنیا از تمام اقطار
عالم هر سال در موسم معین این جا برای اداء فریضهٔ حج فراهم میشوند و جمعیت
این مرکز اسلامی میتواند که به پیشگاه این نوواردین (حجاج) دعوت خود را بیان
نموده در دل حجاج اثری تولید نمایند دیری نخواهد گذشت که اثرات دعوت ایشان
در بلاد مسلمین بسرعت نشر خواهد گردید لهذا از بلاد حجاز تا زمانی
که نهال خوبی در آنجا نشانید و مفکورهٔ خود را عملی نه نمود بیرون نگردید

نهضت سیاسی سید
بعد از آنکه سید جمال الدین فریضه حج را اداء کرده بلاد عربی را بدرستی
سیاحت کرده و اقطار هندوستان را بخوبی مشاهده نمود و اخلاق و عادات و طرز


۱۲
انتظام این ممالك را بچشم سر لنگريست ويك اثر دائمی را در حجاز گذاشت
بسوی افغانستان که مو لدو مسکن او بوده عودت فرموده بوطن خویش در حالی
وارد گشت كه يك عالم بزرگی گشته بود حکومت او را در قطار هیئت حاکمه داخل
نمود و در این اوان امیر افغانستان امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان بر تخت
سلطنت وطن متمکن بود وزما نیکه حضرت امیر در تهیه سفر هراة بوده و برای
محاصرة هرات قشون سوق می داد سید جمال الدین را با خود همسفر گردانیده به هرات برد
شمول در محاربة هرات
امیر برادر زاده و داماد خود سردار سلطان احمدخان را در هرات محاصره
نمود تا انو لارا از تصرف او کشیده ضمیمه حکومت مرکزی سازد ووقتیکه امیر
بعد از محاصرة مطول و پر زحمت هراة و فتح آن وفات نموده زمام امارت را
ولیعهد او شیر علی خان متکفل گشت سید جمال الدین که در عسکر پادشاهی حاضر بود
زمانیکه شیر علی خان و محمد اعظم خان برای پادشاهی بر سر پیکار بودند و وطن میدان
حرب گشته بود و هر که قوت میگرفت به زورعساکر و شوکت خود به امارت مستقل
خود را می رسانید و این جنگهای خونین جمعیت افاغنه را پریشان ساخته بود
او طرفدار محمد اعظم خان بود و سید جمال الدین در عهد حکومت امیر
محمد اعظم خان به رتبه ریاست وزراء ترقی یافته سن اواز (۲۷) سال متجاوز
نبود و وصول این رتبه عالی در دل امیر محبوبیتی را حاصل نموده محل اعتماد
کامل او گشت تا سید در تمام امور ، مشوره و مفاهمه به عمل می آورد
وفاداری سید
زمانیکه امیر شیر علی خان بعد از وفات امیر کبیر در هرات به پادشاهی انتخاب
می گشت محمد اعظم خان به پادشاهی او راضی نبوده باثر آن عدم رضائیت بین


۱۳
محمد اعظم خان که بار اول (بنام محمد افضل خان) وشیر علی خان محاربات خونینی روی
کار آمد و هر يك از طرفین قوت وشوکت خود را می افزودند هر كدر جنگ غالب میشد
به امارت می رسید.
سید جمال الدین از اول وهله طرفدار محمد اعظم خان بوده امیر شیر علی خان
هر چند او را دعوت می داد او به مقابل اخلاص خویش رتبه ومنصب را اهمیت نمی داد
زمانيكه سيد با محمد اعظم خان کار می نمود شرافت؛ حریت فکر احترام ضمیر
خود را خیلی محافظه نمود و رتبه ومنصب را قربان آن ساخته دعوت امیر شیر علی خان
را از روی خوف امیر سابق قبول نمی نمود بلکه از روی عدم توافق با امیر شیر علی خان
دعوتش را اجابت ننمود سید جمال الدین به شکست محمد اعظم خان قوة قلب را از
دست نداد چون وطن ملجاء و مأواى غاصبين وخائنين گشته بود به قوه قلب از
مملکت مدافعه می نمود و با امير شريك كار نمی گردید
سفر هندوستان
چون سید جمال الدین در زمان حکومت شیر علی خان وضعیت را به حال خود
مناسب ندید سه ماه بعد از شکست محمد اعظم خان پرو گرام اصلاحی خود را بحضور اعلیحضرت
امیر شیر علی خان تقدیم داشت این پرو گرام را در زمانیکه سید تهیه مینمود
بعضی از حاسدین او به پادشاه اطلاع داده بودند لذا قدری محل تعقيب واقع شد
هنگاميكه سيد جمال الدين به تدابیر پنهانی امیر پی برد از امیر اجازت سفر حج
خواست تا از سطوت وشوكت او امان یابد
امير او را اجازت داد به شرط اینکه از راه ایران سفر نه نماید زیرا مبادا با محمد اعظم خان
امير سابقيكه با سید جمال الدین محبت داشت او را به رتبه رياست وزراء
رسانیده بود ملاقات بعمل آرد
قرار معلومات کا کاسید احمد خان مرحوم که توسط آقای عبدالله خان افغان
نویس رسیده - امیر محمد اعظم خان تحت تربية سيد بوده وسيد امید زیادی باین


١٤

شهزاده داشت لیکن اخیراً روزگار به ایشان مساعدت نکرد.
اصلاحات امیر شیر علیخان مربوط به سید است که روز حرکت قطعی از افغانستان نزد امیر رفته طوماری باو در بالا حصار داد و در آن جمیع اصلاحات مذکور ومنجمله اعلان استقلال سیاسی تشکیل کابینه تنظیم عسکر، تقویه زبان ملی پشتو، تاسیس مکاتب و راه ها و پوسته خانه ها و نشر روزنامه درج بود و ثانی مؤید اصلاحات مزبور ما ها غلام حسن خان صافی گردید.

اعلیحضرت امیر شیر علی خان

سید در ١٢٨٥ مطابق ١٨٦٩ باز دوم به هند آمد در این گهواره علم و ادب که دارای مدرسان زیاد بود از طرف اکابر مملکت پذیرائی او بسیار به خوبی انجام داد و به سخن او گوش میدادند و از بحر علم او سیراب می شدند و عقول و ارواح خود را مستفید می ساختند عزت نفس و خود داری را از او یاد می گرفتند.


١٥

حکومت هند بسیار با اجلال واکرام استقبال اورا نمودلیکن در وجوداو
نفس حرو آزادی را ملاحظه نمودند که از استعمار و دول استعماری سرکتی
بود و به هر دم دعوت حریت می‌داد.
باثرا نقلاب ۱۸۵۷ هندوستان در اهالی هنديك اضطراب و تشویش زیادی
دیده میشد به این جهت انگلیس ها از بقاء سید جمال الدین در هندوستان خائف
بودند وعداوت او با انگلیس ها از ایشان مخفی نمانده بودزیرا دروس
او بر دفع اختلافات اقتدار تام داشته و برای آنچه در دلهای ایشان مضمر بود
محرك بزرگی دانسته میشد.
از این رهگذر انگلیس ها اورا از تدریس علوم دینیه وسیاسیه باز داشته جاسوس
ها را به مراقبت او گماشتند و این مراقبت ها همجو سایه هر جا با اوروان بوده مصاحبت
داشتنداز این باعث میدان عمل او محدود شدو دعوت از پوشیده نه‌ماند و درس‌های او
باطل گشت و حریت او زیر فشار آمد.
سید را انگلیسها از هند بسوی مصر اخراج نموده
در اوائل ۱۸۷۰ع و اواخر ۱۲۸۶ هجهاز حامل او به بندر گاه سویس رسیدسید از
انجا به قاهره سفر نموده تا ٤٠ روز توقف کرد در این ایام به قوت ذکاء خود بسیاری
از عرف و عادت مصری ها واخلاق وسیاست داخلی مملکت را شناخته به جامع
از هر آمده با بسیاری از اساتذه وتلامذه آشنا شده از ارباب شهرت
واعيان قوم اشخاص زیادی باو پیوستند


١٦

امام محمد عبده بسید رشیدرضاء شاگرد خود خبر ورود اولین سید جمال‌الدین
را بعبارات ذیل نگاشته که یکی از شاگردان شامی‌ازهر در رواق شامی‌های ازهر
به من اطلاع داد که یك عالم بزرگ افغان در خان خلیلی مصر فرود آمده من
از این خبر بسیار مسرور گشتم و شیخ حسن طویل را واقف ساخته به زیارت
او دعوت نمودم چون داخل مسندیم او را در حالی یافتم که با خادم خود ابو تراب افغان

اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان

سر نان شام نشسته بود ما را صلاح شمول در طعام دادند ما عذر پیش کردیم
پس در خصوص بعضی آیه‌های قرانی اقوال مفسرین و صوفیه را که گفته‌اند از ما
پرسیدند بعد ازان بتفسر مطالب آن را شرح میداد این بیانات او دل مرا به محبت
خویش مائل ساخته از لیاقت او خیلی تعجب نمودیم ،
سید جمال‌الدین در تهیهٔ سفر حجاز بوده و خیال اقامت خود را دران سرزمین


۱۷
مقدس نموده بود تا در جمعیت ام القری که خودش در سفر اول تشکیل داد است
افکار خود را تزریق دهد در ان هوای صاف و میری از کثافت اجنبی و تهاجمات
مستعمرین که خیلی مامون بوده به حریت تامه مشحون داشته میشد گذاره حیات خود را
از طمع طامعین و تجاوزات آنها مطمئن می دید زیرا این حصار طبیعی خاک پاک
نجا و زات متجاوزین را منع می نمود علاوه از اینها سید در این بلاد دعوت
خود را به عموم مسلمین اشاعه داده می توانست چون به سمع عالی خلیفه عالی رتبه
ذوق سید جهت توحید مسلمین و تشکیل جمعیت ام مقری رسیده بود او را به استانه دعوت
داد پس مقدرات خود را به مقدرات قدرت گذاشته دعوت سلطان را احترام
نموده به آستانه رفت .
سید در استانه
سید جمال الدین در ۱۲۸۷ هـ ۱۸۷۰ع بطرف استانه سفر نمود از طرف سلطان
عبدالعزیز استقبال او به اجلال واکرام خوبی به عمل آمد و صدراعظم
عالی پاشا و سائر وزراء و اکابر به ملاقات او مسرور گشتند و علماء و ادباء
د ر ماحول او فراهم شدند سید بمنزلت عالی در بین ایشان پیدا کرده صفت و ستائش
او در مجالس ذکر میشد زمانیکه سید به زی افغانی خویش مزین وقباء و عمامه
پوشیده به شرف لقاء سلطان تشرف حاصل نمود سلطان با او به بشاشت
زیاد پیش آمده او را بر خود مقرب ساخت و احوال قوم افغان را از و
می پرسید و همچنان از احوال اقوامیکه سید سیاحت بلاد اوشان را کرده پرسیده
و از رای دینی و سیاسی او سؤال کرده می رفت جواب های سید خیلی محکم و سیاسی
و به عقل قوی و نفس خود دا ر دال بود . اخلاص در اسلام و مسلمانها از آن
هویدا میشد وسلطان بار بار او را بار میداد و سید در تمام این امور محل تعجب
و ستائش سلطان واقع میگشت .


۱۸

ملازمت رسمی
پس رأی سلطان به این قرار گرفت که از مواهب الهی سید
در امور رسمی هم استفاده بگیرد بعد از شش ماه از ورودش او را عضو مجلس
معارف ترکی مقرر فرمود .
سید در این وظیفهٔ رسمی را که خارج وطن خویش بار اول بدست آورده بود به تعلیمات
کوشش نموده اقدامات نیکو و اصلاحات مفیده در پروگرامهای معارف به غرض رضاء

اعلیحضرت محمد افضل خان

او تعالی و افاده به وطن ثانوی بعمل آورد سید از بر آشفتن خائنین قوم ومنافقین
هیچ پروا نداشت زیرا ایشان بجز محافظه منصب های خود
که به لباس غیرت دینی و حمایت وطن تظاهرات می نمايند کاری دیگری نداشتند


۱۹

جمال الدین و شیخ الاسلام

حسن افندی فهمی، شیخ الاسلام ترکیه در این اوان در اثر تعلیمات و ارشادات سید جمال الدین محدودیت فرمانفرمائی و معاش خود را مشاهده می نمود، پس نسبت به جمال الدین در دل خود سوء قصدی نموده و برای کاستن اعتبار و بر انداختن موقعیت او فرصت می جست. لذا در مقابل هر رأی سید جمال الدین که در جرائد و جمعیت ها به ظهور می رسید شیخ الاسلام تنقید می نمود این تنقیدات تماماً در اثر مکر و حسد و عداوت و بغض بروی کار می آمدند در رمضان ۱۲۸۷ ھ ۱۸۷۰ ع تحسین افندی مدیر دارالفنون از سید جمال الدین خواهش نمود که در تشویق صنائع نطقی ایراد فرماید سید از او اعتذار خواست که ترکی من کمزور است بعد از الحاح زیاد و مخابرات دور و دراز و مساعیات متنوعه سید دعوت مدیر را قبول نمود و در منزل او برای تهیهٔ نطق چندی توقف فرمود و بعد از تحریر آن به حضور وزیر معارف و بسیاری از ارباب مناصب بزرگ اصحاب دولت و سیادت و عزت چون منیف پاشا و صفوت پاشا، و مشیر ضابطیه، رضوانی زاده عضو مجلس معارف، آن را قرائت نمود تا آراء ایشان را حاصل نماید چون اراده دسائس و وقعت عزم شیخ الاسلام را دیده بود توافق حضرات فوق را قبل از خواندن نطق به محضر مجلس فراگرفت این نطق و رضائیت تعجب حضار را تحصیل نموده برای خواندن آن میعاد معینی را مقرر نمودند و به اهالی اهمیت بزرگ این نطق را که در حیات اوشان مؤثر میباشد وانمود ساخته به شنیدن آن مردم را تشویق و ترغیب دادند و خلق بسیاری با ذوق مفرط به استماع آن منتظر بودند جمعیت بزرگ اهل علم و اهل اقتدار در آن روز فراهم شدند که در صدر آن اکابر وزراء و ارباب جرائد و مجلات بود و در دارالفنون حاضر شدند از هر طرف افراد و جماعات به آنجا حضور بهمرسانیدند و در صدر مجلس


۲۰

شیخ الاسلام و اطرافیان تا بعد از و معاونین معدود او قرار گرفتند لیکن با وجود
وسعت مقام، در اثر جمیعت انبوه که به غرض استفاده فراهم شده بودند جای
خالی باقی نبود

خطابه سید جمال الدین

سید جمال الدین در حال شدت چك چك ها بر فراز منبر خطابه بر آمده و نطق غراء
خود را که بر افکار و حکم مشتمل بود ایراد نمود - در این نطق قوم را به جسد
وصنائع را به اعضاء جسم شباهت داده و گفت زمانیکه اعضاء وقفه می نمایند
بدن می میرد و همچنان کار خانه های قوم اگر معطل شوند قوم تنزل نموده و هلاک
می نماید .
مردم به این خطاب تماماً گوش شده و چك چك های پیاپی موجب تعجب حضار گردیده همه
به ستایش او زبان کشودند و تفصیلات آن را امام شیخ عبده در صدر رسالهٔ
دهیریین چنین بیان نموده است : چون موعد خطابه سید فرار سید مردم بسوی
دار الفنون متوجه گشته يك جمعیت بزرگ رجال دولت واعيان اهل علم و ارباب
جرائد حضور بهم رسانیده و بزرگترین وزراء مملکت در مجلس حاضر بودند
سید جمال الدین بر فراز منبر برآمده آنچه برای قراءت مرتب نموده بود ایراد نموده
«حسن افندی » نظر خود را بطرف کلام او معطوف ساخته میخواست برای ارائه
عدم اهمیت آن حجتی بدست آرد مگر حقیقه بمقصود خویش کامیاب شده نتوانست
در خطاب خود زنده گانی انسانی را به بدن زنده تشبیه نموده و هر صنعت را به منزلهٔ
يك عضو از اعضاء این بدن تصویر نموده و منافعی را که این اعضاء
به بدن می رساندند تشریح داد پادشاه را به دماغ که مرکز تدبیر و اراده است مثل زده
آهنگری را بازو و زراعت را به جگر و ملاحی را به پای و هر صنعت از صنائع را
هم چنان به یکی از اعضاء بدن شبیه ساخته در اطراف تمام این تمثیلات بیان


۲۱
روشن وکاملی ایراد نموده گفت این ها اعضائی میباشند که سعادت بدن از آن ها
تشکیل می یابدوزندگی جسم بدون روح صورت نمی پذیرد وروح این جسم یا نبوت
است و یاحکمت لیکن فرق این هردو آن است که نبوت عطیه الهی است ودست کاسب برآن
نمی رسد وخداوند بهر که فضل او اختصاص بخشد مخصوص میگرداندو ذات باری به حکم
تخصیص رسالت خود بهتر میداندو آنچه حکمت است در اثر فکر وتدبیر درعلوم حاصل
میگردد و ذات نبی از خطاء محفوظ میباشد وحکیم مامون شده نمی تواند بلکه در
خطاها می افتد و احکام نبوت ها به حکم خداوند اعلی نازل میگردد و باطل
را گنجایش ندارد(ولایاتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه) وتمسک بر آن
از فرائض ایمان است لیکن اتباع اراء حكماء بر ذمه های قوم لازم
نمی باشد مگر آنچه اولی وافضل بوده بشر طیکه مخالف شرع الهی نباشد. این است آنچه
او نسبت به نبوة ذکر نموده بود و این مسئله به آنچه علماء امت اسلامی اتفاق
دارند موافق است لیکن « حسن فهمی افندی حق را باطل وا نمود ساخت تا او را از کار
واعتبار اندازد پس به مردم اشاعه داد که شیخ جمال الدین گمان دارد نبوة صنعت است
و برای اثبات این دعوی میگفت که نبوةرا در نطقی که تعلق به صنعت دارد ذکر نمود
مطعون شدن جمال الدین
ترقی این خطاب را شیخ الاسلام نمیخواست زیرا در دل خـود
نسبت به جمال الدین بغض وحسد داشت پس او را در عقیده متهم ساخته و بعض جرائدرا
به یاد آوری این هنگامه تشویق داد و چندی از واعظین را در مساجد بر خلاف او گماشت
سید جمالدین خواهش محاکمه شیخ الاسلام را مینمود لیکن بعض دوستان او را
ازین مطالبات بازداشته توصیه تامل نموده میگفتند که در اثر طول زمان واقعه محقق
خواهد شد و این دسائس بی اثر خواهد ماند مگرسید جمال الدین خاموش نشده جنگ قلمی
در بین ایشان سر گرفت و بعض از ارباب جرائد آزاد دور سید جمال الدین فراهم گردیدند


در بین هنگامه ظاهر گردید تا که حکومت بطرفداری شیخ الاسلام
حکم اخراج سید را نمود تا محیط آرام کرد ولیکن این تخم اصلاح را که سید جمال الدین
کشت نموده بود در ترکیه سبز گردید جمعیت اصلاحی ترکیه که از افراد بزرگ
مملکت مرکب بود اصلاحات دینی را خواهش نمودند و موجب حرکت سیاسی گردید
که در ۱۸۷۱ بدست مدحت پاشا صورت انقلابی را تولید نمود و بر اثر آن
ترکیه در قطار ملل را قیه بحساب آمد و همین مسئله باعث گردید که در خاک مصر تحت
آسمان صاف آن چندی برای عملیات خویش توقف نماید .
جناب مولانا منصور انصاری از جناب مولانا محمود الحسن شیخ الهند روایت میکنند
زمانی که بین شیخ الاسلام ترکیه و سید جمال الدین اختلاف نظر به عمل آمد از دربار خلافت
خواهش نمود که استفتاء این امر از علماء هند توسط دارالعلوم دیوبند به عمل آید حکومت
ترکیه اصل بیان او را به دیوبند فرستاده استفتاء شرعی خواست دران آوان مفتی
دیوبند مولانا عزیز الرحمن مرحوم بود و جواب به قلم اوشان تحریر گردیده به خدمت
سلطان فرستاده شد از روی آن ثابت شد که گفتار سید جمال الدین درست است
از دربار خلافت باثر جواب کافی قسطلانی شرح بخاری طبع جدید استنبول را که
بار اول طبع گردیده بود به کتابخانۀ دارالعلوم دیوبند هدیه فرستاد که در کتابخانه
دیوبند تا حال موجود است و بر آن این عبارت تحریر گردیده است و حضرت مهتمم صاحب
دیوبند همان روزی که در کابل به منزل بنده تشریف آورده بودند ا این مسئله را تاکید
نمودند علاوه تأقر مودند که بار دوم من یادارم که از طرف سلطان عبدالحمید خان برای
کتابخانه دارالعلوم ذریعۀ قونسل ترکی هدیه آورده شد و جناب قونسل در وسط کتابخانه
استاده بود و من میدیدم که کتاب را به حضور حضرت والد محترم که مهتمم دارالعلوم بود
تقدیم فرمودند که تا حال در کتابخانه دارالعلوم و جود دارد گو با سلطان
عبدالحمید خان سنت خلیفه سابق را تجدید فرمودند و بر کتاب تاریخا هدا موجود است.


۲۳

آقای سیدجمال الدین در مصر

جمال الدین در افغانستان وطن عزیز خود که فضا را مخالف خود ملاحظه نمود
به اراده حج قافله از وطن برآمده در اثناء سفر حج مدت يك ماه در هندوستان
توقف نمود و انگلیس ها از هندوستان بسوی سوئیز اخراجش نمودند مدت ۴ هفته
در مصر به تدریس پرداخته در اثر مسلمان شدن یکنفر نصرانی حکومت
آنجا امر اراجش را صادر نمود و در حالیکه از مصر بطرف حج عازم بود

شاه اسمعیل خدیو مصر

سلطان ترکیه به استنبول دعوتش نمود در استنبول بواسطه مسئله شیخ الاسلام که علاوه بر
مصائب سیاسی موجب صدمه روحانی او هم گردیده بود بسوی مصر اخراجش نمودند و ادیب
اسحاق شاکرد مصری او می نگارد که بعد از مسئله شیخ الاسلام از ترکیه به حج بیت الله شریف


٢٤

تشریف بردند واز آنجا بمصر عزیمت نمودند زیرا در سفر حج ریاض پاشایکی از وزراء
مصر هم در آن آوان به اراده حج بیت الله در حجاز توقف داشت بنا بر بعضی موجبات
بین ایشان مودت دوستی بر و کار آمد و بدعوت او عازم وادی نیل گردید
قدر دانی ملت و حکومت مصر از جمال الدین
در اول محرم ١٨٧١ع ۱۲۸۸ ھ وارد مصر گردید و سید اراده اقامت
دور دراز در مصر نداشت لیکن از طرف اهالی مصر و حکومت مصر
اجلال واکرام زیادی از او به عمل آمد
تاریخ حرکت قومیه از عصر اسمعیل بیان می نماید که از ریاض پاشا وزیر حکومت
اسمعیل پاشا خدیو مصر توقع نمی رفت که باسید جمال الدین این قدر مهربانی نموده
و از طرف حکومت برای او يك مقدار کمی از بیت المال وظیفه مقرر نماید
زیرا انها میدانستند که سید شخص متعلق میباشد و تأثیر در وس
دینی دعوت وطنی او را در دل اهالی بسیار مترقی دیده و حکومت استبدادی
روادار نمی باشد که امداد همچو رجال را نموده سیاست او آزاد گذاشته شود
باوجود آن بدون گذاردن خدمتی بدوش او (۱۲۰) پوند طلائی وظیفه سالیانه
برایش مقرر فرمود
چون اسمعیل پاشاء يك شخص علم دوست بوده به نشر واشاعت معارف مائل بود
پس شخصیت ممتاز علمی سید جمال الدین و شهرت او در حکمت و فلسفه و تبرز او
در سیاست و خدیو مصر را بر این واداشت که از بحر علم و فضل او بر اهالی مصر فیضانی
برسد و حقیقت این است که اسمعیل فرصت خوبی در پیشرفت ساحه عرفانی مصر بدست
آورده بود و توقف سید جمال الدین در مصر به اندازه همۀ موسسه های عالیه عرفانی که
بدست خود در مصر افتتاح نموده بود مفید ثابت گردید و خوف اسمعیل پاشا خدیو مصر از
سید جمال الدین در حدود (۱۸۷۱) ازین جهت نبود که مداخله های اجانب در آن اوان


۲۰

در عصر وجود نداشت و خدیو به معراج حکومت خود رسیده بود و باقتدار تام در قلمرو خود فرمانفرمائی داشت مجلس شوری و ارباب جرائد طرفدار او بودند طوریکه او میخواست قوانین وضع میشدند و به نهجیکه میل او بود جرائد نشریات مینمودند و او را ستائش میکردند سید نیز خارج علم و ادب اقدامات نمیکرد تا که در ۱۸۷۵ مداخلت های اجنبی آغاز گردید هنگامیکه خدیو سید را در مصر اجازه اقامت داد نه از داخل خوف داشت و نه از خارج.

مداخله سید در سیاسیات مصر

نهضتیکه بدست سید در مصر صورت گرفته است نهضت علمی و ادبی بوده و در جنبه سیاسی فقط سال ۱۸۷۶ مداخلت نمود اما نه بر علیه شخص اسمعیل پاشا بلکه بر علیه مداخلت های اجنبی که از آن لحاظ اقدامات سیاسی را شروع نمود.

اسمعیل پاشا با حکومت ترکیه خیال همسری داشت زیرا سال ١٨٦٩ در کنفرانس عمومی پاریس بحيث يك زمامدار مستقل معرفی شده بود و راضی نمی گشت که مصر زیر اثر ترکیه زندگانی نماید بنا بر آن با حکومت استانه هم چشمی و مسابقه داشت زمانیکه شهرت سید جمال الدین را ملاحظه نموده و دانست که او مجموعه اخلاق حسنه است و قوة سیاسی بزرگی دارد به سلاطین روز گار فروتنی نمی نماید و بمردم وانمود می ساخت که زمامدار مصر در معارف پروری بلند تر از زمامدار آستانه است و فضاء مصر برای اصلاحات مستعد تر از فضاء ترکیه است پس فیلسوف افغانی را به این واداشت که در مصر احیاء معارف نماید سید جمال الدین توانست که رسالة خود را در شاگردان مصری اشاعه دهد.


٢٦

روزانه سه صد نفر طلاب به منزل شخصی سید حاضر میگردیدند و استفاده میکردند
و این سه صد نفر شاگردان دیروز از جسته ترین رجال فردا گشتند و از نوابغ مصر
شدند سید جمال الدین از روی معلومات سیاسی خویش در نظر شیوخ ازهر منزلت
خوبی داشت لیکن از روی اطلاعات دینی او شان را جلب کرده نمیتوانست اما طبقه
کلاه پوش که از تمدن اروپا متأثر گشته به خدیو رسید آمد و رفت داشتند و برعلاوه
نزد معلمین مدارس و ارباب مناصب عالیه قضاء و رؤسای مصالح حکومتی با وجودیکه
اکثریه ایشان فارغ التحصیلان از هر بودند نظریات دینی سید خیلی مقبول بود
درین روزها شاغلین ازهر عبارت از دو طبقه بودند . ( ۱ ) طبقة جامد و محافظه
کار ( ٢ ) طبقة تجدد پسند.

رجال بیدار ازهر وقتیکه دیدند شیخ مسائل مذهبی را طوریکه از ناحیه نقل بیان
مینماید از جنبه عقل نیز بر آن روشنی می اندازد دانستند که دروس او با دیانت هیچ
تصادم ندارد پس او را وادار ساختند که در فن کلام و حکمت نظری وطبیعی و عقلی
وهیئت و علم تصوف واصول فقه اسلامی تدریس آغاز نماید

ارمغان عرفانی جمال الدین به مصر

شیخ محمد عبده می نگارد که خودم در اثناء تحصیل با آثار علوم عقلیه
برخوردم و به آن میل پیدا کردم لیکن کسی را نمی یافتم که در آن معلومات وسیعی
داشته باشد پس در تفکر افتادم لیکن از هر که می پرسیدم جواب میدادند که علماء کلام


۴۷

تحصیل این علوم را حرام پنداشته اند من تعجب می نمودم که چرا حرام گفته اند و چرا مردم در فتوای او شان تحقیق را بکار نبرده اند بعد از تفکر بسیار دانستم انکه چیزی را که انسان نمی داند آن را دوست ندارد طور یکه انسان برگ های عناب را بجود به تلخی حنظل نمی فهمد .
درین فکر بودم که افتاب حقائق بر افق مصر در خشید و دقیق ترین مسائل

سید جمال الدین در مصر بین سنوات ۱۸۷۱ الی ۱۸۷۹ میلادی

کشف گردید یعنی افتاب مشرق زمین سید جمال الدین طلوع نمود زیرا او میوه های علم را دائم می چید از اوشان در خواست تدریس این علوم را نمودم بما مرحمت خود را ار زانی فرموده . درس و تعلیم دادند که آنرا واردات در تجلیات نامیدم محمد سلام مذکور می نگارد که امام محمد عبده میفرمود


۲۸

کتاب زوراء دوانی که در تصوف است با شرح قطبی بر شمسیه و مطالع وسلم العلوم در منطق وهدايه و اشارات وحكمة العين حكمة الاشراق در فلسفه و عقائد جلال دوانی در توحید و تلویح و توضیح در اصول وچغمینی و تذکره طوسی در هیئت از سید تحصیل نمودم .
و بعد از ین سال سعد زغلول دراز هر داخل گردید ونزد سید آمد و رفت داشت در اثناء این ملاقات ها مبادی حریت واصلاح را ازایشان تحصیل نمود و در حرکت اصلاحی که با ثر القاء ات سید در اثناء درس به طلبه شروع گردیده بود داخل شد .

طرز تدریس سید
سید جما ل الدین زمانیکه برای تدریس می نشست درموضوع هر مسئله که تحت درس بوديك بيان مفصل بصورت شفاهی تقریر میکرد .
بعدازان چون عبارت کتاب خوانده می شد جمله جمله را به بیان خود تطبیق میداد در مقاماتیکه کتاب به آن مطابقت نمیکرد و جوها ت کژ روی کتاب را نشان میدادو رای خود را به دلائلی که نزد او موجود بود تقویه میکرد .

مطالعات جمال الدین
جمال الدین مهمترین مؤلفات عربی را به همین اصول درس گرفته بود و به همان اصول درس میداد و هكذا كتب جد یدیکه در علوم مختلفه به لسان غربی نوشته شده بود درس میداد .
روزی سید جمال الدین از شاگردان خود خواهش کرد که در موضوع حریت مضامینی بنگارند حینکه مضامین را آوردند مضمون سعد زغلول را پسندیده گفت این است


۲۹

مقصود من این نگارش مرا امید وار می سازد که نهضت حریت خواهی مصر از ناحیه نگارشات خوبی ترقی خواهد کرد سید به این اوضاع خویش دل مصری ها را از خود ساخته به کلام شیرین و تعلیقات مفیده خود که بر موضوعات مختلفه می نمود حکمت خود را بر عموم حضار مجلس نثار می نمود ذهن مصری ها را به راه تفکر و طرز استنباط واستنتاج سوق داد .

سید جمال الدین فن تحریر و نویسنده گی را در مصر بسیار کمزور میدید بدون چند نفر نویسنده که آنها هم به عبارات مسجع تحریر نموده یا بعضی کتب علمی را تصنیف میکردند دیگر اشخاص وجود نداشت لهذا سید جمال الدین شاگردان خود را به تحصیل علوم ادبی متوجه ساخت در مدت کمی عده زیادی از نویسندها در مصر تهیه شدند که عبارات سید جمال الدین را نقل می نمودند و در اطراف آن تشریحات داده به جرائد میسپردند در عروة الوثقى ورد دهریین و رسائل دیگر سید که اثار باقیه فضیلت اوست بـا مقالات قابل نقل دارند که تذکار همه موجب ضخامت کتاب میگردد و کتاب به ضخامت می انجامد لهذا دو مقاله او که شیخ محمد عبده علاوه بر اثار مذکوره نقل نموده است خلاصه مفاد آن ذیلاً آورده میشود زیرا احتیاج امروزه ما به این دو موضوع تربیه و صنعت بحدی ضروریست که برای آنها مجالس مسلسل منعقد باید ساخت .

مفاد مقاله تر بيه

سید مینگارد که اجسام ذیـروح حیوان و انسان مثل اجسام نباتی محتاج تغذیه و تغذی میباشند طوریکه نباتات از ترکیب عناصر تکون یافته و در اثر غلبه یکی بر دیگری اعتدال مزاج نباتی بر هم میشود هکذا تکون مزاج حیوانی و انسانی محتاج حفظ اعتدال عناصر است


٣٠
اگر یکی از این عناصر بر خلاف دیگری سبقت و غلبه جوید مزاج انسانی و حیوانی
نیز مثل مزاج نباتی به فساد و هلاک می انجامد.
برای کشت و زراعت نباتات زمین صالح و هواء مناسب از روی تجارب
زراعت پیشه‌گان لازم می‌باشد و هر نبات از عالم نباتات اصول پرورش جدا
گانه دارد که در نشو و نما، و حفظ آن از سردی و گرمی و هوای نامناسب باید
کوشش شود متخصصین این فن نسبت به تجزیه زمین و کیفیت جوی مناطق و استعداد
کیمیاوی اراضی و مواد تغذیه و تغذی آن معلومات مبسوطی را بیان میکنند.
هکذا بیطاران از تاریخ طبیعی حیوانات و اقسام آن و طرز زندگانی و حفظ
صحت اوشان بحث می‌رانند و در اعادة صحت آنها تدابیر علمی و معالجات
فنی خود را ایراد می‌نمایند.
هم‌چنان برای حفظ اعتدال جسم انسان اطباء از خواص ادویه و اغذیه
بحث می‌رانند پروگرام‌های غذاء و دواء و پرهیز و حفظ بدن از سردی و گرمی
و محافظه‌اندازه گرمی و سردی هوارا به محتاجان تعیین می‌نمایند.
مریض طوریکه به علوم و تجارب عملی طبیب محتاج است هکذا به شفقت
و مرحمت همت و ایثار او محتاج می‌باشد زیرا اگر طبیب لایق باشد اما شفقت خود را
دریغ دارد و احوال مریض را طور لازم معلومات نگیرد یا حالت اقتصادی او را مد نظر
نداشته باشد و به عدم وصول حق از او منحرف گردد یا اهتمام حال او چون مالداران نه
نماید و یا از بی‌علمی خود در تعیین اغذیه و ادویه او خطاء شود از بودن چنین
طبیب نبودن آن خوب است زیرا این سفیر ملك الموت مریض را به راه هلاك سوق
می‌دهد و در فقدان این چنین شخص طبیعت طبعاً مدافعهٔ مرض می‌نماید مریضان
الرحمه بی‌علاج نسبت به مریض هائیکه آله دست اطباء جاهل و معالجین سنگدل و طماع


۳۱
میگردند زودتر صحت می یابند و چنین اطباء با آله دست اعداء مریض میشوند و به مریض زهر میخورانند یا در اعمال علاج و یا در سوء معالجه او را به راه مرگ سوق میدهند.
طوری کاین حیات صوری محتاج علاج و محافظه اعتدال مزاج میباشد هکذا حیات معنوی يك قوم به معالج روحانی ضرورت دارد تا بین تهور واهما ك ، خوف وجرأت نقطه اعتدال را محافظه نماید اگر قوه جرأت از انسان مفقود گردد در تجاوزات موذی ها ومتجاوزین انسانی و حیوانی مدافعه بعمل نیامده وشخص عرضه هلاک می گردد .
بالعکس اگر حس خوف مفقود گردد از تهور بیجا خود را به مخاطراتی می اندازد که بدون تصویريك منفعت به وادى هلاک روان میشود
برای حفظ اعتدال مزاج روحی باطباء روحانی ضرورت می افتد تا حدود بخل و تبذیر را معرفی نمایند زیرا خاندانها طوریکه از تبذیر فقیر می گردند همچنین از دست امساك اتفاق پدر وپسر زن و شوهر برادر وخواهر برهم میشود غذاء و لباس ضروری که حفظ حمت را مینماید بر آنها نداده آخر کارشان به بی اتفاقی منجر میگردد خاندانها بر باد میشوند اطبا این ملکات و حکماء تربیه می گویند که افراد انسانی را به حدود اعتدال معرفی می نمایند درین حکماء مثل طبیب بدنی علم ، حذاقت، تجارب ، دلسوزی ایثار، ضرور است اگر این ها را نداشته باشند عدم وجود آنها بهتر است .
معلمین وواعظین ، خطیبان ، مصنفین نویسنده های جرائد همه وهمه ازین طبقه مردم اند
اگر در ایشان اوصاف طبیب بدنی نباشد عدم آنها از وجود بهتر است واگر به این صفات موصوف باشند قدر دانی این طبقات و احترام ایشان از فرائض اولی جامعه است .


۳۲

طوریکه بدن از تغلب عناصر داخلی رو به هلاک می گذارد از تغلب حوادث
کونی خارجی نیز به معرض فناء می رسد مثلیکه بدن را کرمی و سردی دفعتاً
از کار می اندازد همچنان مفسدین اتحاد و اتفاق سلامتی مزاج اخلاقی جامعه را
بر هم می زنند و جلو گیری او شان از وظائف اطباء روحانی است
شیخ محمد عبده می نگارد که حضرت استاد محترم بعد از توقف بیشتر
از یکسال بسوی تدریس مائل شده شرح اشارات ابن سینا را درس می داد
این کتابی است که مدت هزار سال در شرق تحت تدریس قرار یافته است لیکن از ان فائده
عملی نه گرفتند عین دروس او به غرب انتشار یافت و آنها به اصول این کتاب فروع را
مرتب نمودند سید در اصول و فروع آن تطبیق می نمود و يك مقاله صناعیه جامعی بر
اساس نظریات بلند خود بیان نمود که در روز نامه های جهت تعمیم افاده نشر گردیده است
مقاله صناعیه
ثابت است که انسان از جمله حیوانات زمینی است
طوریکه چینی ها و ایرانی های قدیم که انسان را فرزندان آسمان میدانند نمیباشد همین
انسان ادوار حیاتی خود را به ترقی پیموده از مشاهده اکتشافات افریقا و اهالی
جنگل نشین آن ثابت میشود که انسان نمی توانست در اول و هله لباس خود را
تهیه و دفع تجاوزات درنده ها را نماید
چون حضرت خداوند جل شانه انسان را عاجز و محتاج خلق نموده است و تمام
لوازم حیات او را از خارج بدن او تهیه مینماید و ما يحتاج او بدون حاصل نمیشود
مگر به زحمت زیاد لهذا قوة عاقله را برای او مرحمت فرموده است و این قوة عاقله
را به تعلیم مدرب موجوداتسانی مقرر نموده است چون عقل از زندگانی نبات و حیوان
استفاده کرده لهذا نبات وحیوان برانسان سابقه استادی دارند زیرا انسان
در طرز زندگانی پیرو آثار ایشان است وجواهر حکم فعلی وانفعالی ایشان را برای


۳۳
خود چیده و در این تحصیل قدر بجا ترقی نموده گاهی به مقصد اصابت نموده
و گاهی خطاء کرده گاهی حق به او کشف گردیده و گاهی پوشیده گشته و عوائق
قدری و ارادیه مانع آمده از درك حقائق او را گاه گاه باز داشته است.
واحياناً جاذبه ها او را به اطلاع مصالح حیاتی جذب نموده به آثار
عجیبه و احوال غریبه آن بر خورده است و انسان کوتلهاي سفر تفکر خود را پیموده
و پرده های جهالت را از روی تحقیقات خود برداشته و در تمام این امور
از ضرورت و حاجت اطاعت نموده است اجزاء کائنات استفاده نموده
تفتن در فنون و اختراع صنائع را نتیجه از این مطالعات است بوقتی او را در چاه
اوهام انداخته و دستهای او را به زنجیر ها، عادات ناقصه و افکار ردیه بسته زولانهای
اعتقادات سخیفه را به پای او در آورده است
لیکن در تمام این نشیب و فراز افکار صنائع کمر او را بسته کرد ماست زیرا ادرا تر صنائع
آنچه به حیوانات و نباتات از موهوبات الهی مرحمت گردید ما نسان بواسطه قوه عاقله
بدل آنرا از خارج بدن تهیه می نماید و از هیچ صاحب شعور پوشیده نیست که صنعت
بافتند گی قائم مقام قوه مدافعه پوست حیوانات است که انسان به قوه این صنعت از
پوستهای درشت و موها و پشم ها سردی و گرمی را دفع می نماید
و همچنان آهنگری صنعتی است که کارنول های طیور و پنجه ها و دندانهای
درندهارا می نماید که انسان را از دشمنان خویش به قوه آن مدافعه بعمل می آید.
وقتیکه طبیعی بودن هم چه کمالات در وجود نبات و حیوان روشن شده و در
وجود انسان از روی احتیاجات کیفی هم لازم میشود. پس با ساس تقسیم حکماء
اهمیت صنائع را بیان می نمایم.
صنعت در موضوع خوديك قوه راسخه فاعلی با يك فکر صحیح مثل غرض محدودا لذات است


٣٤

و قوۀ فعلی در معلم و قوۀ انفعالی در متعلم از جملۀ قوۀ فاعلی است و قوۀ تأثر و قبول
صنعت گفته نمیشود لهذا قید قوه فاعلی لازم است .
و قوۀ فاعلی زمانی صناعی شده می تواند که این قوه در موضوع خود راسخ
باشد و اعمال بصورت دائمی بوضعیت منتظم ازان صادر شود .
وقوۀ حالیه که آنا فاناً پیدا میشود و زائل میگردد صنعت گفته نمیشود و
تا زمانی که فعل آن زیر سیطرۀ فکر نباشد هم صنعت نیست مثل تأثیرات طبیعی اشیاء
از قبیل قوه سوزانیدن آتش یا قوۀ امتداد دهنده حرارت وجمع کننده برودت .
كه صنعت بشمار نمیرود و اگر فکر صحیح نباشد مثل سو فسطائی ها
که از تمام بدیهیات منکر است یا اینکه دارای غرض محدود الذات نباشد
مثل اعمال يك جدلی كه با هر چیز از راه جدال پیش آمده و تردید
هر دلیل را می نماید و تمام فکر خود را در ازالۀ براهین دگر ها بصرف
میرساند این نیز صنعت نیست زما نیکه در وجود كلی عالم نظر شود انسان
به علم یقین می داند که اکثر صور و کمالات آن زیر اثر قوای طبیعی و احساسی
است از قبیل نشو نما دفع و جذب یا طلب غذاء و گریختن از اشیائیکه بدن را اذیت می رساند
اما عموما افعال کونی به ترتیب عقلی مرتب میباشد و مقصدما از ترتیب عقلی این است که
غايات و مقاصد از ان مد نظر باشد تا فوائد کمالیكه نظام کلی را محافظه می نماید بدست آید.
زیرا عقل برخلاف حس اول کلی تامی را می بیند بعد ازان بسوی جزئی
تدریجی ترقی می نماید نه برعکس آن .
طوریکه زنده کانی بدون غذاء و لباس انجام نه می پذیرد وغذاء و لباس جز
از زراعت و اهنگری و نجاری صورت نه می بندد.ونان بدون آسیا کردن وپختن بدست
نمی آید هكذا حیات اجتماعی بدون صنائع قوام نه می یابد حیوان قوای دافعه
وجاذبه را در بدن خود از انسان کامل تر دارد لهذا برای بقاء نوع خود
بدون تناسل دیگر خدمت کرده نمی توانند .


٣٥

و آنهم در اثر میل طبیعی است و تا زمانی که طفل را محتاج می داند محبت فطری به خدمت
او سائق می باشد و بعد در اثر کمال از احتیاج پدر و مادر بی پروا می شوند، و حیات
اجتماعی خود را محافظه کرده می توانند.
انسان چون محتاج است برای رفع احتیاج خود هر يك بدیگری خدمت می نماید
و از یکدیگر استفاده می جوید.
و هر که این وظیفه را بجا آرد در حقیقت وظیفه عضویت خود را بجا آورده و عضو صالح
جامعه بشمار می رود و الا در جمله شل ها و کورها محسوب میشود این چنین اعضاء معطله
را قطع باید کرد در بارگاه الهی و پیشگاه مردم تناسب و سلامتی اعضاء بحدی
مرغوب است که هر شخصیکه فاقدان باشد در نظر مردم از اعتبار می افتد
زمانیکه اعضاء بدون اختیار از کار معطل میباشند بی اهمیت میگردند و اگر
خود را قصداً اعضاء معطل بسازند پس لایق است که چنین اعضاء جامعه از جامعه
بریده شوند ایشان چون اباحیها محصول دست دیگران را برای خود مباح می
دانند و خود هیچ يك فائده نمی رسانند اگر اباحی ها واتکالی ها در جامعه ترقی
نمایند جامعه رو به خرابی می گذارد و اباحی ها اگر دست بیایند جامعه را منحل
میگردانند و بدون لوازم نوری صنعتی در جامعه نخواهد ماند.
در حیات اجتماعی این چنین طبائع بمنزله جذام و دیگر امراض ساریه است در اثر این
امراض لا بدی است که عضو مریض قطع شده داخل آتش شود تا بدیگران سرایت نه نماید
فساق و فجار جامعه اگرچه اباحی نمی باشند اما در بیکاری پیشوای کاهلان دانسته
میشوند لهذا چنین فساق را به کار مجبور باید ساخت اگرچه به تعذیر باشد مجانین و ابلهان
وغیره چون قوه مدبره عقل ندارند و اشخاص ناقص الاعضاً آلات کار ندارند پس
ایشان و معذور را نباید تعزیر داد این قدر کافی است که از دلها ساقط معذور الد
میشوند و بعض کاهلان بیکار بنام توکل استناد میجویند و کشکول گدائی را بدست
گرفته حجاب مروت را دور انداخته میگردند.


٣٦

و رجال بی کاریکه با اسباب حیات مقابله دارند و به توکل کاذب تکیه میکنند و معنی حقیقی توکل را نمی شناسند و گمان برده‌اند که توکل عبارت است از معارضه باسنن الهی که در مصالح عباد او تعالی جاری آمده.
و این را تبتل وانقطاع از عالم ظاهر می نامند با جود یکه کشکول کفاف را گرفته پرده قناعت را دریده اند ایشان به منزله موی زیر بغل میباشند از تکاثف آن بدون زحمت کندن وجلب عفونت ها در صورت گذاشتن آن فائدۀ دیگری متصور نمی باشد.
ازالۀ این مویها و پاک کردن هیئت اجتماعی از کثافت آنها مناسب است این صنایع بردو گونه تقسیم میشوند اول آنکه ضروری اند دوم غیر ضروری و ضروری باز دو قسم اند قسم اول فائدۀ عامه دارد دوم فائدۀ خاصه باز یا متمم این فوائد می باشند و یا زیب دهنده
قسم اول آن چون اهنگری است که سائر اهل حرفه به آن احتیاج دارند قسم دوم آن چون فن برش کردن لباس است
وقسم ثالث آن که ضروری است و فائدۀ عامه دارد غایه ومقصد آن نفع جامعۀ انسانی است مثل آن حکمت است که قوانین را وضع می کند وراهای حیات را توضیح وتشریح کرده و سائر نظامات را ایجاد وحدود سائر امور را تعیین می نماید وحدود فضائل ورذائل را روشن می سازد و این صنعت از جمله کمالات عقلی و خلقی است که به عبارت مختصر آن را حکومت عادله میگویند
قسم چهارم آنست که واسطۀ امور خیریه باشد غایه این اشیا به ماورای نفس انسانی می رسد لیکن به آن راجع میشود و قسم پنجم آنست که فائدۀ آن بسیار می باشد چون نجاری و تجارت وششم آن چون شکار کردن است و هفتم آن طبابت است که متمم افعال و قوای حیوانی است و مساعد اتمام وظائف آنها


۳۷
می باشد و هشتم چون رنگریزی و نقاشی و رنگ آمیزی است و اگر این
مردم مهمل گذاشته شوند و این امر را پیش به برند روی مردم را از
کار ها باز خواهند گردانید دام های مکر و فریب را به گردن آویخته لنگ
های خدعه و فریب را کشال کرده عصای شر را در بغل گرفته چام طمع خود
را ازان پر خواهند کرد نفوس ایشان از اخلاق فساد ودوست داشتن ریاست
كاذبه وطلب دنیای دنی وحسد وحقدو عداوت ها از هر جهت مملو خواهند شد
واین اخلاق خود را زیر پردۀ تلبیس خواهند پوشانید و بعد ازان خواهند گفت
که دست های خود را زیر این پرده ها در آورید تا اموال مردم را بربایند.
الحاق این مردم با ایاختی ها لازم است و به هر ذی شعور واجب است که ریشه
این چنین افراد را بکند تا افکار عوام را فاسد نسازند و وبال این افساد بر علیه
عام و خاص ثابت نیاید.
پس شرافت هر صنعت باندازه عموم موضوع وغاية آنست اشرف ترین جمله صنائع
صنعت حکمت است که عبارت از سیاست باشد و اهنگری اگرچه عام المنفعه است
لكن بمقابل حکمت حیثیت خادم به مخدوم دارد.
از گذارشات فوق مجاهدات علمی او معلوم شد که شفاهاً و قلماً بياناً و تحريراً
مردم را به سوی علم مثمر متوجه می ساخت
حالا قدری از خدمات سیاسی او بحث میرانیم چون اوراق تخمین شده ما
کمتر مانده لهذا احوال ما بعد را بصورت بسیار موجز ذکر می نمایم زیرا مردم
از شرح حال سیاسی او اضافه تر خبر دارند و اگر موقع بدست آمد در تألیفات
ما بعد بشرط توفیق ازان ذکر خواهد شد انشاء الله چون مصر ملعبه سیاست اروپا
گشته بود و دست خارجی ها اوضاع مصر را چنان به خرابی رسانیده بود که حکومت
از بحران اقتصادی بسیار به مشقت بود. اسماعیل پاشا جنرال قونسل


۳۸

مصر جنرال استانث را واسطه ساخت که از حکومت خود يك نفر متخصص امور مالی را برای وزارت تجارت مصر استخدام نماید
وزیر خارجه انگلستان جواب داد که خواهش تحریری نماید اسماعیل پاشا قبول نمود بعد ازان انگلیس ها اسهام کانال سویز را از مصر خریداری نمودند و جریده تایمز لندن نشر نمود که این دشوار است که حکومت انگلیس در خریدن اسهام سویز طوری تفکر نماید که علاقه انگلیس ها در مستقبل از مصر جدا باشد.
و عقب آن انگلیس ها يك هیئت را برای وضعیت کردن در امور مالی مصر فرستادند چون اسمعیل پاشا به قرض گرفتن محتاج بود آن هیئت را قبول کرد رفرزولن انگلیس ناظر مالیه و موسیودی بلنیر فرانسوی ناظر اشغال مقرر شدند و نوبار پاشا رئیس بوده اما سلطه ناظرهای اجنبی داشتند از این رهگذر نفوذ اجانب اعم از اینکه بر عوام باشد به رئیس خود شان قائم بود.
در این آوان سید جمال الدین رئیس جمعیت ماسونی بود وجود او را حکومت خطر ناك می دید زیرا سید جمال الدین بعد از انکه اوقات اول روز را در خانه خود می گذاشتند در وسط روز به قهوه خانه می آمد و در ضمن تقریر خود عوام و خواص را که به دور او فراهم میشدند تبلیغات می نمود که وطن شما زیر خطراست چارۀ آن را باید کرد و دست اجانب را کوتاه باید ساخت چند نفر از شاگردان و مخلصان او در مجلس شوری انتخاب گردیده بودند و جرأت و جسارت را از سید فرا گرفته بودند باربار در مجالس همین مسئله را تکرار نمودند بارها مجالس شوری منحل شد اما اخیراً تایمز لندن در این موضوع نوشت که مجلس شورای و وکلاء مصری نامی محافل را تشکیل می نمایند و ناظرهای مصری و اجنبی را ارادۀ خود می سازند و انها را به پیشگاه خود مسئول و در اعمال اوشان تصرف می خواهند وکلا فی الحقیقه حکومت مسئول بنام را به حکومت مسئول فی الواقعی تحویل می دهند


۳۹

زمانیکه اسماعیل پادشاه ازيك طرف فشار اجانب را می دید و ازجانب دیگر
تماثل ملت را به ازاله او مایل . خودش بسوی ملت میلان نموده اوشان را موقع داد
زیرا در این اوان فقر مالی بحدی رسیده بود که دهقانان مصر سر خود دستار و در جان خود
اضافه از پیراهن نمی دیدند زنها ایراق های طلائی و نقرئی برای سود خوران به بازار
می آوردند جمعیت فراماسونی که زیر اثر سید بود در اثر مجاهدات اوشان مال وارده اروپا
در مصر به مصرف نمی رسید و جمعیت های دعوت نصرانیت کار را پیش برده نمیتوانستند
علاوه بر آن سید اراده داشت که در تمام ممالك اسلامی تحريك انقلاب برعليه
دول استعماری تولید نماید .
لیکن شیخ محمد عبده گفت که اول دول اسلامی را بیدار باید ساخت تا بتواند
استعمار طلبان را از ممالك خود بکشند در وحدت اسلامی نظریه سید قرار فوق
بوده اخیر به رأی شیخ آمده ازین ناحیه در راه وحدت اسلامی اقدامات شروع
کرد در يك مقاله از مقالات عروةالوثقی می نگارد که ای مسلمانان از ادرنه الی
پشاور حکومت شما ممتد است با هم یکدست شوید بعدازان حکومت ایران را
دعوت داده که ای برادران ایرانی شما برای اسلام بسیار خدمت ها کرده اید
امروز لازم است که دست خود را به برادران افغان خود دراز کرده اتحاد نمائید
و درین اتحاد سبقت کنید بعدازان به برادران عرب و برداران ترکی خود دعوت
اتحاد داده است .
سید جمال الدین که ذوق سیاست داشت برای نجات مصر از مداخلات اجنبی داخل
مجلس ماسونی که تابع شرق فرانسه بوده داخل گردیده بود و اخیراً به ریاست مجلس
فائز کشته بود از شاگردان و ارادتمندان او سه صد نفر اهل علم واهل قلم داخل شدند
از روی گذارشات سید در هند و محاربات برادران قومی او با انگلیس ها معلوم
میگردد که با انگلیس ها عداوت داشت لهذا در جرائد مصر و در محافل برعلیه


٤٠
حکومت انگلیس مظاهرات می‌نمود و این رویه به حکومت انگلیس ناگوار افتاده و مستر کلادستون شخصاً به ازاله اقتدار او متوجه شد قونسل انگلیس حکومت مصر را به این وادار ساخت که رجال خود را در مجلس داخل کرده مجلس را متفرق سازد در خلال این احوال اوضاع مصر خیلی پر اضطراب بود تبعید سید به هند خدیو سابق مصر توفیق پاشا سید را با ابوتراب خادم افغانی او که سید او را حکیم ای میگفت ۱۲۹۶ بسوی هند تبعید نمود در این آوان در مصر مسئله عرابی پاشا سر کار آمد بنا بر آن سید را از حیدرآباد دکن به کلکته فرستاد بعض میگویند ابوتراب چندی در مصر محبوس ماند.
زمانیکه سید در حیدرآباد دکن بوده مولوی محمد واصل یکی از دوستان او به سید مکتوبی فرستاده حقیقت نیچر و کیفیت نیچریها را پرسید سید او را جواب مفصل داد و علاوه بر آن رساله در خصوص رد دهر بین به زبان فارسی در حیدرآباد تالیف کرده نشر نمود و در اقاات توقف در کلکته بعض محافل زمام ریاست بدست او بوده یکی از منطوق های غراء او که در يك محفل بزرگ برادران هندی بیان داشته بود یکی از جرائد هند سال ١٣٠٤ شمسی نشر نموده این بنده عاجز مدیر انیس در ان آوان جریده شریفه اتحاد مشرقی جلال آباد را اداره می نمود در شمار های همان سال نشر گردانیده که خیلی متأثرم که حریق جلال آباد در زمان انقلاب اداره اتحاد مشرقی سوخته مجله هائی ازان فی الحال حاضر نیست که نطق موصوف از روی آن اقتباس میشد.
بعد از انکه تصادمات فوج انگلیس در مصر خاتمه یافت سید را اجازه داد تا هر جا که میخواهد برود.
سید برای اقامت خویش لندن را انتخاب نمود و به شاگرد رشید خود شیخ محمد عبده به شام مکتوب فرستاده نوشت که من اراده لندن دارم و از انجا به پاریس خواهم رفت مکتوب خود را باداره جریده الشرق والغرب یا در چای هوس بوبلنت


٤١

به من بفرستید و شما را هم لازم است که به فرانسه بیائید گراور این مکتوب را در صفحه
مقابل بخوانید :

سید در لندن و پاریس

سید ابتداء به امریکا رفته در اطراف قوانین مشروطه آنجا مطالعات نمود و پس
از چندی به لندن آمده با مشاهیر حکماء آنجا ملاقات ها نموده شهرت علم
و فضل خود را آنجا گذاشته به پاریس آمد و شیخ محمد عبده آنجا با او ملاقی شده
و موقعیت علمی سید در اروپا به انتهاء شهرت رسید .

جمعیت عروة الوثقی مصر از سید و شیخ خواهش نمود تا جریده به نام عروة الوثقی در
پاریس تاسیس نماید این خواهش را پذیرفته ۱۸ شماره عروة الوثقی را نشر نمود
که به دعوت قرآن سائر مسلمانان جهان را به اتحاد دعوت داده بر خلاف دول استعماری
انگلیس و روسیه اقدامات کرد انگلیس ها اخیراً دخول جریده را در اقطار مصر
و هند و ستان سانسور کردند این جریده که مفکوره سید را در عبارات شیخ
دارد در دنیا اهمیت بزرگی را تولید نمود و باریتان فیلسوف فرانسوی مباحث شفاهی
و مناظرات قلمی در خصوص استعداد مذهب اسلام به علم و ترقی عصری بوجود
آمده و این حرکت بعد از سید تا سالهای بسیار باقی ماند در این آوان در سودان
محمد احمد نامی یکی از احباب سید ظهور نموده بود و سید تقویه او را می‌نمود
لارد سالسبری و لارد چرچل سید را به لندن دعوت داده نظریه او را نسبت به مهدی
می‌خواستند معلوم کنند بعد از اظهار رأی درین خصوص خود از لندن به پاریس عودت
نمود در این سفر با بسیاری از سیاسیون و اهل علم انگلستان اتفاق ملاقات افتاد .


٤٢

سید جمال الدین در ایران

بعد ازان وتلگراف شاه ایران به دعوت او رسید سید به ایران
حرکت نمود از طرف شاه و مامورین بزرگ دولت و اهالی و علماء استقبال او به
عمل آمد شاه در دربار عام و در مجالس خصوصی و به حضور شاهزادگان به فکر
وتد بر علم وسیاست سید تحسین ها می کرد اخیراً سید را به رتبهٔ وزارت حربیه
مقرر نمود وزیر نظر داشت که او را به صدارت عظمی انتخاب نماید زمانیکه از
روی معلومات علمی و ترقیات فکری اثر و اعتبار او در ایران بحدی ترقی نمود
که خانهٔ او مرجع اهل علم و اهل فضل و ارباب وجاهت گشت شاه خائف گردید
از جانب دیگر پیشنهاد سید را که در اصلاحات مملکت ترتیب داده بود صدر اعظم به
حضور شاه چنان جلوه داد که این امور با وجود یکه نافع اند لیکن اعتبارات را تقسیم مینماید
ووقار به شخصی خاصه ده میرساند و مملکت مساعد نیست که این پروگرام در ان اجراء گردد
سید اوضاع جاریه را حس کرده به عذر تبدیل آب و هوا اجازه رفتن به روسیه خواست
در موقع حرکت از طهران شاه يك مبلغ پول بايك زیور الماس بقسم یادگار
برای او فرستاد اما سید پول را رد و آن هدیه را به پسر میزبان خود حاجی
امین الضرب بخشید . میگویند در پنوف کاتکوف مدیر جریدهٔ ( مسکوی ) از او
خواهش آمدن روسیه را نموده بود .


٤٣
سید در روسیه
در روسیه استقبال سید از طرف حکومت و اهالی به پایه عالی به عمل آمد و در خصوص مسلمانان ترکستان به حکومت امپراطور روسی نصائح خود را حالی ساخته مفاد اتفاق و دلجوئی مسلمانان را به اوشان فهمانده به طبع نمودن قرآن کریم و بعض کتب دینیه او را وادار ساخت در حالیکه او در پترسبورك بود شاه ایران به نمایشگاه پاریس عازم گردید آنجا ملاقات سید را خواهش کرد لیکن سید تعلل نمود. تفصیلات این موضوع در الفلاح مصر اشاعه یافته است.
زمانیکه شاه به میونخ رسید آنجا سید با شاه ملاقات کرد و شاه در وقت مراجعت او را به ایران مکرر دعوت داد سید با شیخ عبدالقادر مغربی در محالی خود گفت که بعض اکابر المان مرا با شاه ملاقی ساخته شاه را به این مسئله وادار ساختند که مرا با خود برده به ریاست وزراء مقرر نماید شیخ گفت در حالیکه به پابندی عقیده اهل سنت شهرت تام داری چنان ترا به ریاست مقرر می نماید او گفت این هوس و جنون است که از طرف شاه به عمل می آید. سید دوباره بایران رفت.
سید در ایران بار دوم
بعض شكوك شاه در سفر اروپا نسبت به سید زائل گردیده بود و در نوبت اخیر در مهمات امور با او مشوره میکرد و در تقنین قوانین از فکر او استفاده می گرفت.
باری علماء ایران خواهش کردند که برای حکام قانونی باید ساخته شود که دست تجاوزات حکام را باز دارد سید جمال الدین این مسئله را پوشیده نگاهداشت لیکن در امور اداری چنان اوضاعی مشاهده میشد که صبر کردن به آن دشوار بوده سید به شاه عرض کرد شاه توافق نمود و این توافق میرزا علی اصغر خان صدر اعظم و دیگر ارباب نفوذ را آزرده ساخت به شاه عرض کردند که این مسائل اگرچه مفید است لیکن به حالت ایران مطابقت ندارد و اعتبارات شاه را کاسته به قدرت دیگران می افزاید.


٤٤

سید نیز اهالی را بسوی اصلاحات ملتفت می ساخت و در جرائد نسبت به نقائص اداری مضامین نشر می نمود این اقدام اصلاحی او را بحدی محبوب ساخت که صبح و شام ارادتمندان به مجلس او حضور بهم می رسانیدند درین بین وضعیت شاه نسبت به او تغییر کرده سید به شاه عبدالعظیم رفت مردم از مجالست او دست نکشیدند لیکن پیش آمد مرض او را از ملاقات باز داشته و بستر فراش افتاده بود در این حال از طرف شاه پنجصد نفر سوار برای اخراج او رسیده او را زولانه کرده به حدود خانقین به خاک عثمانی رسانیده تبعید کردند.

زمانیکه سید به بصره رسید در عین مریضی در محافل از مظاهرات بر خلاف شاه باز نیامد در جرائد ومجلات به نقائص ایران نشریات می نمود.

اخيراً مکتوبی به حاجی میرزا محمد حسن خان شیرازی رئیس مجتهدین از خبط دماغ وسوء اقدامات شاه نگاشت خبر داده که شما رئیس روحانیون ایران می باشید و می توانید اهالی را به یک امر فراهم نمائید تمام ایران به گفتهٔ شما عمل مینمایند شاه زمام امور سلطنت را بدست زندیقی داده که در محافل به انبیاء دشنام میدهد و شریعت آسمانی را مامور به امیداند و علماء دین را اهمیت نمیدهد و پرهیزگاران امت را به زشتی یاد میکنند و سادات کرام را تحقیر می نماید و با ناصحین و اعظ معامله مثل معاملهٔ با اراذل دارد و رؤسای دین را توقیر نمیکند.

شاه بعد از بازگشت از سفر اروپا مشاعر خودرا باخته و اخلاق را از دست داده این مجرم بلاد اسلامی را فروخته میرود لیکن از جهت خست مزاج به ارزان ترین قیمتها می فروشد ای فاضل اعظم و ای حجة الاسلام اگر شما امروز چارهٔ این را نه نمائید اعداء اسلام بر ممالک اسلامی که موطن دین محمد علیه الصلوة والسلام است قابض خواهند شد.


٤٥

اگر شما چارة مملکت را نه نمائید وطن بدست کفار خواهد افتاد شاه معادن را
فروخت و تنباکو را انحصار کرد و از اهوازالی طهران بر راها قبضه کردند باغها
ونهر ها بندر ها راهای معادن عموماً بدست اجانب افتاد کشت زارها و تاکستانهای
انگور برای شراب مخصوص شده صابون و شکر و شمع و دیگر موادیکه ازضروریات
کار خانه ها است همه ازدست رفتند وتاسیس بانك خارجه يعنى تسلیم تمام
امور اقتصادی اهالی بدست اغیار همه و همه جـا ری اسـت .
رئيس مجتهدین ایران به شاه مکتوب نوشت وسائر آن مسائل را که القاء آن لازمی
بود بها و وانمود ساخت شاه از ان باز نیامد بسیاری از مخلصین مثل وزیر امین الدوله
وامثال او به شاه پندها دادند اثر نه بخشید اخیراً رئيس مجتهدین فتوی به تحریم
تمباکو کشیدن صادر نمود .
ایرانی ها چلمها را شکستندند طوریکه در انگلستان پایپها و در مصر سیگارها عمومیت
دارد در ایران چلم رواج دارد لیکن به فتوای مجتهد تنبا کو وچلم هردو از مجالس
جمع شده فردای فتوی شاه چلم خواست پیش خدمت عرض نمود که فتوی
منع از طرف حجة الاسلام صادر شده شاه بر آشفته گفت قبل از انکه من اجازه دهم چسان
از قصر شاهی چلمها و تنباكوها كشیده شد پیش خدمت عرض نمود زمانیکه امر شرع
برسد ضرورت استیذان شاه ندارد
شاه حجة الاسلام را زیر تهدید گرفت لیکن او از مخالفت باز نیامد تا اینکه
ایرانی ها برخلاف اجانب متحد شدند و مستر تالبوت که بسال ١٨٩٠ انحصار را
متعهد شده بود مجبور شد که آنرا فسخ نماید از این رهگذر انگلیس ها در ایران شکست
خوردند سید چندی در عراق توقف نموده تا که صحت یافت .

لندن بار دوم

باردوم سیدجمال الدین به لندن عزیمت نموده در مجالس و محافل ازمذاکرات


٤٦

شاه باز نمی آمد ودر جرائد نسبت به شاه مقالات می داد جریدۀ ضیاء الخافقین
را در دو زبان عربی و انگلیسی نشر می داد و صفحات آنرا به احوال ایران پر
می نمود و در شمارۀ اول منشوره فروری ١٨٩٣ نگاشته که حکومت ایران
شریعت را مغلوب ساخته و نظام تمدن را منفور گردانیده وپردۀ ناموس عقل
و فطرت را دریده بدون هوس فرمانفرمائی وبدون حرص و آز آمری ندارد.

سوای استبداد و دروغ وغیر شمشیر و فریب وجر قمجین وخون ریزی چیز
دیگری نیست که حکومت را خوش آید.

مال یتیمان وبیو ها چورمی گردد ناموس ها برباد میشوند دراثر این مظالم
خمس ایرانی ها به ممالک عثمانی وروسیه پناه بردند و حکومت ایرانی همه مظالم
را بعمل آورده است.

زنها را از موی می آویزند وانسانها را با سگ هادر جوال می درآرند و گوش ها
را به تخته های چوب میخ می کنند واین مظلومان به همین اوضاع در کوچه ها
وبازار ها تشهیر میشوند باوجوداین حال مالیات ومحصول طاقت فرسائی بدوش
اهالی بار کرده است.

ملت ایران در وقت ترقیات خودسیادت اقوام را نموده به اسلام خدمات بزرگی
کرده اند تالیفات بسیار مفیدی بروی کار آورده به زبان عربی خدمات بینهایت
قابل قدری را انجام داده اند امروز به پنجه استبداد چنین زمامداری گرفتاراند
در تمام مضامین او به خلع نمودن شاه تحریص وتشویق مطالعه می شد هر چند که
شیخ راه نرمی را اختیار می نمود لیکن سید از تیزی طبیعت فرود نمی آمد سید از
جهت اهانتی که دیده بود و از درد یکه به دل خود نسبت به ترقی اسلام
داشت دست نمی برداشت سید از او ضاع اخراج خود به حجۀالاسلام نوشته بود
که مرا از فراش مرض برخیزانیده در زنجیر ها وزولانه ها مقید گردانیده از بست


شاه عبدالعظیم بیرون کرده به اهانت و بی عزتی در برف ها تادارالحکومه برده
ازانجامرا به یابو سوار کرده بدست جلادها داده درعین برفباری زمستان و بادهای
زمهریری درمیان انبوه پولیس ها وگروه محصلان سوار محصور ساخته تا خانقین
به وضعیتی بردند که دلهای اهل ایمان از ان میگداخت و قلب اهل کفر واهل طغیان
ازان دهشت میکرفت شاه به سفیر ایران متعین در بار لندن امرداد که نزد سید رفته
او را بهر طور یکه ممکن با شد را ضی ساز د و آنچه می خواهد و هر چه در راه
مرضای او صرف شود صرف نماید و اورا ازین تبلیغات باز دارد .
سفیر هر چند می کوشید سید راضی نمیشد آ نوقت سفیر مذکور لرد حکومت
انكلیس کوشش نمود تاسیدرا تسلیم حکومت ایران بنمایند ـ اما نتیجهٔ این کوشش
آن شد که حکومت لندن احترام بیشتری از سید کرد .
اخیر حیات سید جمال الدین در آستانه
مدت اقامت ثانویهٔ جمال‌الدین در لندن بطول نینجامید، زیرا مکتوب سلطان
که او را در آستانه دعوت نمود ذریعهٔ سفیر ترکیه در لندن بحضورش تقدیم گردید
مکر سید بجهت کثرت مشغولیت واجرا آتی که در راه اصلاح بلاد خویش بعمل
می آورد جواباً اعتذار نمود . مگر نا مه ها و دعوت های پیهم رو بکثرت نهادند.
جمال‌الدین ذریعهٔ تلگراف چنین جواب فرستاد که برای ملاقات سلطا ن تشرف
حاصل خواهم نمود و بعد مراجعه خواهم کرد .
(١) سید در ١٨٩٢ روان شده واراده داشت که وقت زیادی در آنجا توقف
نکرده باردیگر بالای کار خویش حاضر گر د د . درآستانه واصل شد علماء ارکان

شکیب ارسلان در صفحهٔ ٢٠٤ کتاب (حاضر العالم الاسلامی) مینویسد: شاه ناصرالدین برای
سلطان عبدالحمید احوال فرستاد که سید جمال را تحت مراقبت شدیدهٔ خود گرفته از شرغائله
های او خود را محفوظ نگه بدارد .


٤٨

استقبال شایانی از سید نموده وسلطان با کمال عطوفت و مهربانی او را ملاقات
نموده نزد خویش مقربش گردانید و همیشه در موضوع شئون هر دولت و حال اسلام
با او مشوره ها و مصاحبه ها می نمود . چون احترام وتعظیم سید جمال الدین بحد
کمال رسید لذا در قلب او اثر تامی کرده عزم نمود که در آستانه اقامت نماید و
سلطان را در اصلاح دولت عثمانی وممالک اسلامی ترقی مسلمین و تخلیص آنها
از دست والیان ظالم وجفاکار ارشاد و هدایت نماید . سلطان برای او یك قصر مجلل
وعالیشانی را با اسباب ولوازم تهیه نمود و ماهوار باندازه هفتاد و پنج لیره
عثمانی معاش میگرفت . گویا سید در آستانه با کمال رفاهیت حیات بسر میبرد .
طوری که خدیو اسماعیل با سید رفتار نموده او را نزد خود مقام و منزلتی
داد و برایش معاش مقرر نموده بود سلطان نیز باسید جمال کمال مهر بانی
وملاطفت را مرعی میداشت تادر عالم اسلامی مراعات اورا با علم وعلماء واحترام
مصلحین و مفکرین اظهار نماید .
مدتی گذشت وجمال الدین به الطاف ومراحم سلطان محظوظ و آسوده بود
ولی استاد صیادی بمقام ومنزلت سید حسد برده نزد شاه از سید شکایت می نمود
پس بالای سید هجوم آورده اورا به تهمت کفر وزندقه متهم گردانید . چون در
اثر مقام ورتبه او قدرت حكماء وزعماء نازل میگردید لذا همه با او حسد میبردند
سید علوی الحضری (امیر ظفار) و شیخ «ظافر المدنی الطرابلسی» از مقربین در بار
سلطان بودند .
باری سید جمال به اظهار قول خود محل اتهام قرار یافت . جمال الدین گفته بود :
« من اطراف اشجار یندار (۱) را طوریکه حجاج بکرد کعبه میگردید طواف
مینمایم » در این موقع او از تذکار این جمله نزاکت شعریه را مد نظر گرفته
« ۱ » پندار کلمۀ ترکی است که در عربی آن را سدود میگویند .


بود مگر ابوالهدی - غفر الله له - این جمله را طور دیگری تعبیر نموده الحاد و کفر
سید را از آن استنباط نمود. در آن هنگام جاسوسان سلطان جمیع اعمال و حرکات
صغیره و کبیره سید را تعقیب نموده، یکی از روایات جاسوسیه که در باره سید
گفته بودند این بود که سید جمال با سید عبدالله ندیم نویسنده مصر و خطیب
انقلاب مشهور عربی در باغچه (کاغذ خانه) یکجا شده و آنها با خدیو اسماعیل
حلمی در تحت یک شجری مذاکره نموده اند. ابوالهدی ازین خبر بجوش آمده
و سلطان را از آن با خبر گردانید و گفت
جمال الدین با عبدالله و خدیو عباس حلمی در کاغذ خانه اجتماع نموده و قبلا این
دو نفر تحت شجره به او بیعت نموده اند.
مگر این همه شکایت ها و جاسوسی ها مقام جمال را نزد سلطان پست نگردانید
بالاخره عزم نمودند تا رتبه او را پیش سلطان از این رهگذر نازل گردانند که سید
از شاه ایران بدگوئی و مذمت می نماید تا آنکه سفیر ایران از سید بحضور سلطان
شکایت نمود. سلطان سید را نزد خود طلب نموده و گفت: سفیر ایران از من
رجا نمود که شما را از بدگوئیها و مذمت شاه ایران باز دارم. پس خواهش دارم
تا بیش از این از این کار خودداری نمائی. چنانچه سیدعین این واقعه را از د شکیب
ارسلان زمانیکه در ۱۸۹۲ از اروپا دراستانه مراجعت نمود بطریق ذیل
بیان کرد: به سلطان گفتم اراده نموده بودم تا زمانیکه شاه را بقبر فرو نیارم
او را ترک نخواهم داد لیکن چون امر امیرالمؤمنین است از او دست بر میدارم.
سلطان فرمود، به حق قسم است که شاه از تو خیلی خوف می نماید.
سید جمال مثل این واقعه بارها سلاطین را مخاطب قرار داده و هیچگاه از
آنها نمیترسید، زیرا او در جمیع ادوار حیات خود عادت گرفته بود که بر طبق رضاء
و خواهش ضمیر خود تکلم نماید، اغلبا در نفس سید شور و انقلابی تولید میگردید.


چنانچه شاگردان او از این خوی وعادت استاد خود بارها بیاناتی نموده اند که
این حدت وتیزی بسا اوقات برنفس سید زومی آورد . روزی سلطان اراده نمود
که سید را برای اجرای مقاصد سیاسی بطرف اروپا بفرستد . سیدا ز این امروو
گردانیده و گفت من مشغولم و این کار را اجرا نموده نمیتوانم برعلاوه ابراز
داشت که باز دیگر بمقابل سلطان نخواهم آمد .
سلطان او را نزد خود طلبید . سید ابا آورده مگر شاگردان او را برفتن حضور
شاه مجبور گردانیدند . جمال نزد شاه رفته عوض آنکه سلطان بر او غضب نماید
باقول نیکو ومعامله درست پیش آمد !
بعضی بنزد سلطان شکایت نمودند که سید سر او را در تایمس فاش نموده
وبرعلاوه چنین بیانات هم نموده بودند که نزد سید دینامیت میباشد و سلطان را
در مجالس خود تحقیر می نماید . سلطان به تفتیش خانه سید امرداد . جمال خیلی
به غضب آمده بسفارت انگلیس رفته اراده مسافرت را از آستانه نمود. بعد سلطان
او را نزد خود خواسته رویش را بوسه نموده گفت : " بین من و تو اصلا جدائی
واقع نخواهد شد مگر در صورت قضاء محتوم . دوست دارم که آستانه را وطن تو
بگر دانم زیرا ظاهراً وطنی نداری . » بعد از سید در خواست نمود تا من اوچت
نماید مگر سیدابا آورد . سپس سلطان سید را با خود در قائق هوا خوری سوار نموده
و بطرف بحیره " يلدر » روان گردیدند .
در باب کشته شدن شاه در جامع عبدالعظیم در طهران این خبر مشهور شده بود که
رضا آ قا خان با کار د بالای او حمله نمود این جمله را هم اظهار کرد " بگیر
از سید جمال الدين » خبر مذکور را در آستانه هم بیان می نمودند .
این خبر به سمع سید جمال الدین رسیده و خیلی خورسند گردیده گفت: « حقيقه


٥١

هنوز ملت فارس از بین نرفته و آمال ما از آن قطع نگردیده است . زیرا از ملتی که شخصی برخواسته نفس خود را فدا نموده و سلطه طاغی را از سر خودها برطرف گرداند هنوز دارای حیات میباشد . «زمانیکه یکی از مجله های جریدهٔ ( ایلوستراسیون ) منطبعهٔ فرانسه بدست سید افتاده و فوتوی رضا آقاخان در حالیکه بدار آویزان شده و مردم اطراف او را احاطه نموده بودند مشاهده نمود سید بی اختیار از صمیم قلب ندا برآورد :

علو فی الحیات و فی الممات   لحق انت احدی المعجزات

«به بینید چطور او را بالای سرخودها آویزان نموده اند تا از برای همهٔ آن کسانیکه در اطراف او میباشند رمزی باشد . »
این مسئله علت تغیر احوال سلطان در بارهٔ جمال گردیده جاسوس ها و پولیس خفیہ اطراف او را احاطه نمودند . در هر جا گفتار او را شنیده و به سلطان میرسانیدند چون از خبر قتل شاه با خبر گردید خیلی غضبناک شده مراقبت سید را خیلی شدید گردانید حکومت ایران از سلطان خواهش تسلیم نمودن سید و بعضی اشخاص دیگر را نمود سلطان از تسلیم سید جمال ابا آورد .

شکیب ارسلان حکایه می نماید که باری با سید در خصوص کشف امریکا بدست عرب ها داخل مذاکره گردیدیم سید گفت مسلمان قومیت که صرف نام اجداد را یاد آورده از تذکار این کلمه که پدران ما چنین و چنان بودند خورسند نمیشوند و خودشان به اصلاح حال خود متوجه نمیگردند در این موضوع در يك مجلس دیگر اظهار نظریه فرموده گفت که هیچ مسلمانان اصلاح نمیشوند مگر زمانیکه از دوازده سال بلندتر کسی از ایشان زنده نماند و سر از نو تربیه شوند سید جمال الدین در آستانه تحت نگرانی جاسوس های حکومت بوده و بحدی این امر ترقی نمود که


٥٢

در قصر طلائی محبوس گردید و از طرف سلطان امر شد که بدون اجازه ذات شاهانه احدی با او ملاقات نه نماید و اذن گرفتن از حضور سلطان بسیار مشکل بوده .
در این وقت از طرف شیخ محمد عبده مکتوبی برای او رسید و احوال او را می پرسید سید از مکتوب او متأثر گشته جواب داد :
( مکتوب می نویسی و چشم ها را از اعدای ما پنهان می سازی سگ ها خواه کم باشند خواه بسیار چه اهمیت دارند خودت در منطقه می باشی که فرق خبیث و پاك در آن نمی شود و شریف از وضیع جدا نمیگردد و احمق از ذهین ممتاز نمیگردد مرگ پیش داری خود داری از اول فائده نمی رساند اگر چه در حفظ مقام خود حریص می باشی و نه خوف ترا از مردم باز خواهد داشت پس بر جان خود زحمت وارد نساز و بحیث آن فیلسوفی روش نما که عالم علوی را مد نظر دارد نه چون آن طفلی که حریص باشد )

مرض ووفات

در حالیکه سید در قصر خود محبوس بود در الاشهٔ زیرین او دانهٔ سرطان ظهور نمود و مرض روز بروز اشتداد می یافت سلطان امر نمود که قنبور زمراده اسکندر پاشا که از خواص و ارباب سلطان بود برای جراحی او برود دانهٔ او را جراحی نمودند اما شفا نیافت ـ در این خصوص مردم گفتگو ها می کردند که آیا در جراحی سید بی احتیاطی شده یا در ایزاد مرض او مساعیات به عمل آمده . شخصیت سید بسیار عالی گفتگو های او برای اصلاحات بس بزرگ بوده و در شان چنین رجال عادت است که حسادت به عمل می آرند ـ لیکن نسبت به قنبور زاده گفته میشود که شخص بسیار عفیف بوده از شان او خیلی مستبعد است که به احدی اذیت برساند .
لاون استر واج به شکیب ارسلان حکایه نموده که بعد از جراحی سید را ملاقات نمودم که میگفت كه يك جراح فرانسوی پاك نفس را به او بفرستند تا عملیات او را


٥٣

ملاحظه نمايدموسیو موصوف دکتور لاردی را نزداو فرستاد بعد از معاینه دکتور لاردی بیان نمود که عملیات او بصورت درست و اصولی به عمل نیامده و بعد از جراحی ادویه ضد عفونی به او زده نشده شکیب ارسلان از زبان رجال قصر خلفاء عثمانی میگوید که قلبور ازاده هیچ گاه چنین دنائت را قبول نمی نماید بسیار عالی همت و صاحب شرف يك انسان است ليكن يك طبیب عراقی که طبیب دندان بود روزی میخواست پیش سید برود من او را باز داشتم مامور پولیس که آنجا محافظ بود به من اشاره کرد که بگذارید من او را گذاشتم دندانهای آن را صاف کرده پس آمد این (جراح) در لباس مودت با سید راه عداوت می پیمود هر چه کرد این طبیب عراقی کرده با در وقت معالجه دندان مواد سمیه را با ان مالیده که موجب برآمدن دانه شده و یا بعد از جراحی جراحت او را فاسد گردانیده چون بعد از وفات شاه ایران در مثله مدت کمی به عمل آمده لهذا سید مسموم گردیده و بسیار بزودی در يك قبرستان مجهول قریب نشان طاش دفن شده جمعیت و تشریفات جرائد نسبت به وفات او منع شده حتی جرائد مصری در شام نیز از تشریفات ممنوع شدند وفات سید به تاریخ ٩ مارچ ١٨٩٧ بوقوع پیوست و سال ١٩٢٦ مستر ( كراين ) نام امریکائی قبر او را پیدا کرده علامه بسیار نمایانی از سنگ مرمر بالای آن برافراشته نام سیدرا بر آن کنده است و در اثر این کردار خود نه تمام مسلمین دنیا بلکه همه مشرقی ها را ممنون و مشکور گردانید.
عبدالرحمن مذکور می نگارد (١٩٣٥) با این مستر كراین آمریکایی در حلوان بر منزل احمد شفیق پاشا ملاقی شدم و در خصوص سید با هم تبادلۀ خیالات نمودیم و به عبارت بسیار بلند تشکر او را اداء کردم خلاصه اجرا آت سید اینست. (١) تخم اصلاح را در مشرق کاشته و نهالهای آنرا بلاد آن غرس نمود (٢) در مقابل و به رجال ظلم و استبداد اقدامات مصلحانه بعمل آورد


٥٤

(٣) مکرا جان را کشف نموده و سیاست استعماری را بی حجاب ساخت
(٤) در کلاله بشری رجالی را تهیه نموده که کرام ایشان ضروری دانسته میشود
(٥) جمعیتها و قبائل را بیدار ساخت (٦) نام خود را در صفحات تاریخ زنده گردانیده
(٧) میخواست كه يك دولت قوی اسلامی را تشکیل دهد
(٨) میخواست که مسلمانان را از پنجه غاصبانه استعماریون برهاند لیکن مرگ
اورا فرصت نداد

مشرب سیاسی جمال

اما اگر از ناحیه سیاست هر قدر با الفاظ و عبارات مهمی درباره او سخن رانیم
باز هم طوری که حق سید تقاضا دارد آن را اکمال نخواهیم کرد. او صاحب عقیده
و فکر متبنی بوده نفس خود را بجامعه اسلامی هبه نموده در اکثر بلاد معتبر اسلام
گردش کرده و در هر شهر اسلامی که نزدیک میشد آنرا وطن خود میدانست.
در راه انصار دعوت خویش دشمنی دیگران را با مطرودیت، نفعی بلدو عذاب
اهمیت نداده و خیلی دوست داشت که قبل از موت ثمر سعی و جهاد خود را بچشم
به بیند مگر مقتدرین از در بر خلافی پیش آمده و دول استعمار به كه مقدم
آنها دولت انگلیس دانسته میشود عداوت خود را با او اعلان کرده بودند او در سر راه
اقدام خود سختیها و اعتراضاتی را مشاهده نمود. سلاطین بلاد شرقی در زمان او
مستبد بوده و سید حکومت استبدادیه و رجال آن را چون از اصلاح دور میبودند
خیلی بد می پنداشت این مسئله مبدأ محاربات و برخلافیهای او با سلاطین شده
و آنها در این فکرت بزرگ اسلامی با سید مخالفت نمودند لذا در هر بلدی که
فرود می آمد با اذیت و جور مصادف میگردید. در هیچ جا تشکیل خانواده نداده
مالی جمع نکرده و برتبه نائل نگردید. نمیدانست فردا در مقابل او آفتاب از کدام
موضع طلوع خواهد نمود و یا ستاره کدام محلی با او در سما چشمك خواهد زد و یا


٥٥

در کدام زمینی قوت خواهد نمود . در هر مملکتی از ممالك افغانستان، ایران ترکیه، مصر، حجاز، روسیه و هند که داخل میگردید يك جنبش شدیدی بروی کار آورده و روح قوی انقلاب و نهضت را در آنها میدمید. در کشورهای برطانیه فرانسه ایطالیا و المانیه و امریکا گشت و گذار نموده در پاریس و مکه و قابل دیگر مقامات جماعاتی تشکیل داده بود. در توحید کلمه اسلام و جمع نمودن مسلمین تحت لواء واحد و اتحاد عمومی آنها صحیفه ها و رساله های مهم و مؤثری بروی کار آورد تا در بین مصری، عراقی شامی، ترکی، هندی، وغیره فرقی نبوده و هم يك مسلمان نامیده میشدند .

سید جمال برای اسلام يك سیاست بزرگی را مد نظر گرفته و این دین را برای جمیع مسلمانها ابدی دانسته و کشور اسلام را وطن حقیقی مسلمانها تصور می نمود. براون میگوید (حقیقة تاریخ سید جمال الدین در اوقات جدیده تاریخ مسئله شرقی بوده و در آن تاریخ افغان، هند، ترکیه، مصر و ایران داخل میباشند) .

الاستاد الامام چنین گفته :
(سید جمال الدین جهت بیداری یکی از دول اسلامیه از ضعف سعی تمامی بعمل آورده و آنرا برای قیام و اصلاح آن شئونی که موجب قوت آن میگردد تنبیه می نمود تا شأن اسلام و مجد و عظمت دین حنیف بار دیگر عودت نماید . او برای منقلب ساختن دولت برطانیه و بر گردانیدن آن از ممالك شرقیه و برطرف کردن سایه آن از سر طوائف اسلامیه کوشش تامی بعمل آورده و عداوت او با انگلیس محتاج بیان مطولیست .)

براون بر علاوه میگوید : -
« سید حقیقة فیلسوف، محرر، خطیب و اهل قلم بود بر علاوه آنها يك سياسي ماهری دانسته میشود و در نظر اغلب اشخاص یکی از وطن پروران زبر دستی بشمار میرود مگر دشمنان سید او را یکی از مهیجین بزرگی میدانند . »


٥٦

ثقاوت علمیه سید جمال الدین

آیا که میتواند ثقاوت علمیه او را تعریف نموده ویا در آن خصوص تکلم نماید
سید از آن علماء زبردست ومنحصر بفردیست که کسی با او همسری کرده نمیتواند .
آری سید جمال الدین از جمیع و ناحیهٔ علمی مافوق همه بود از نقطه نظر وسعت معلومات
و مهارت در علم و کثرت اطلاع که میتوانست که با سید پیش آمده و تفوق بیابد ؟
که میتواند که قوت محاجه در مقابل با سید داشته باشد و حال آنکه او دارای بداهت
قویه ، قریحهٔ آتشین و ذکاء مفرط بوده است ؟
که میتواند که با سید مناظره نماید در صورتیکه او صاحب براهین روشن ، ادلهٔ
واضحه ، قضایای منطقیه و نتایج محققه دانسته میشود ؟
که میتواند که در مقابل این فیلسوف عبقری و صاحب دها و این حکیم ماهر
و عالم یگانه ایستاده گی نماید ؟
بلی کسی با او یارای گفتگو و مخاصمه را نداشت ماسوای آنهائیکه سید آنها را
ملزم می نمود . امام محمد عبده از سید چنین میگوید :
جهت دانستن مقدار علم سید همین شاهد بزرگ کفایت میکند که او با کسی کینه
نورزید مگر آن شخص که با او بنای کینه میگذاشت و هیچ عالم با او مجادله نورزید
مگر انکسیکه سید او را ملزم میگر دانید . اروپا ئیان این مسئله را کاملاً اقرار
و اعتراف نموده اند . پس اگر بگویم که او در قوت ذهن و وسعت عقل و نفوذ بصیرت در
درزهٔ خود از همه پیشتر بوده است البته مبالغه نکرده ایم .

ادیب اسحاق میگوید

از عجائب ذکاء سید جمال الدین یکی اینست که زبان فرانسه را در کمتر از سه ماه
بدون استاد یاد گرفته وحروف هجاء آن را بذریعه تعلیم سر قدر مدت دوروز
تحصیل نمود . او حرکت معارف از و پا را تتبع نموده در خصوص مکتشفات عصریه


٥٧

واختراعات جدیدهٔ علما تحقیقات نموده آنها را جمع آوری میکرد. گویا سید در یکی
از مدارس عالیهٔ اروپا علوم جدیده را فرا گرفته است .
استاذ براون در خصوص سید جمال الدین چنین میگوید :
حقیقتاً جمال الدین مردیست صاحب خلق نیکو ، کثیر العلم ، و با نشاط که
اصلا آثار سبکی در آن مشاهده نمیشود . او جری ، مقدام ، با فصاحت ، خطیب
ونویسندهٔ زبردستی بود طلعتش بامهابت دانسته شده و در نفوس عظمت وجلال
او را ثابت میگردانید .
شاگردان دیگری گفته اند : سید در هر شهری که سیاحت می نمود کتب را
با خود برداشته واز قرائت آنها دل زده نمیگردید. در جوانی از مؤلفات قدیمهٔ فارسی
و عربی با خبر بوده و از ترجمه کتب جدیده به لغت شرقیه وا قفیت داشت .
طوری که لازم است ما نمیتوانیم در خصوص خلق سید سخن رانیم مگر اینکه
بیانات معاشرین اورا در این باره نقل نموده و حقیقت او را آشکار گردانیم تا صحت
قول آنها بخوبی معلوم دار گردد .
گفتار امام محمد عبده
سید در مقابل بیننده عربی محض و مانند یکی از اهالی حرمین بنظر می آمد گویا
سورت و سكهٔ آباء اولین خود را که در خطهٔ حجاز اقامت داشتند بخوبی حفظ نموده است.
قدر سا ومربع مانند: بنیهٔ متناسب ومتوسط ، رنگ گندمی مزاج عصبی دموی،
سر بزرگ ومعتدل ، پیشانی عریض، چشم های وسیع وعظیم الحدقه، رخساره ها
گشاده و بر آمده ، سینه فراخی را مالك بوده در هنگام ملاقات خوش وخرم بنظر آمده
طوریکه دارای کمالات خلقیه بوده از محاسن وکمالات خلقیه هم حظ وافری داشت.
ادیب اسحاق بیان میکند:
سید چهرهٔ گندم گونی داشته بنیهٔ قوی، نظر جذاب و چشم های نافذ، عارض


٥٨

صاف موهای دراز پتلون سیاه ، عمامهٔ صغیرۀ سفیدی را بر طبق علمای آستانه دارا بود
ماسوای تر قی ظلمت آخر شب الی طلوع روز در دیگر وقت نمیخوابید و در يك شبانه
روز يك مرتبهٔ طعام میخورد چای و دخانیات زیادی استعمال می نمود .

هر وقت برق تشعشعی را مشاهده می نمود آن وقت خیلی کوشش می نمود تا هر چه زودتر
بمرام خویش کامیاب گردد ، در اکثر مواقع این تعجیل مو جب یأس و حرمان
او میگردید ، سید در دنیا ذره حرص نداشته از غرور دوری می نمود بکارهای
بزرگ محبت و حرص ورزیده و از امور جز ئیه رو میگردانید ، شخص مقد ام
و شجاعی بوده از موت و هيبت آن اصلا نمیتر سید دارای حدت مزاج دانسته میشد.
شکیب ارسلان میگوید :

سید نفس خود را از شهوت دور داشته و سو ای لذت عالیهٔ عقلیه ديگر لذائذ را
اهمیت نمیداد سلطان عبدالحمید اراده نمود که او را به زینت های دنیا مشغول
بسازد پس تعهد وظائف عالیه را از قبیل قضاوت عسکر به او تکلیف نمود ، مگر
سیدا با ورزیده و از لبس البسهٔ زر ین انکار نموده و از قبول هر نشان و علامت
استنکاف ورزید . سید در جواب سلطان چنین بیا ن نمود ـ : آیا ما نند استری
باشم که به سینهٔ او زنگ می آو یزند ؟ سید بطرف مال بقسمی نگاه می نمود
که گویا بسمت خاک مینگر د اینست که در جمع آوری و ذخیرۀ مال اهتمام ننموده
صرف بقدر ضرورت از آن استفاده میگرفت .
ادیب اسحاق میگوید ـ :
« حقیقتاً سید دارای معارضهٔ قوی ، حجهٔ بزرگ ، حا فظۀ وسیع بوده گویا
پردهٔ ضمیر ها را بر طرف کرده اسرار و پوشیدگی ها را آشکار گردا نید
و از فضیلت اوست که دارای حدت مزاج هم بود . »


۵۹

شکیب ارسلان شرح میدهد :
سید جمال نفس خودرا از شهوات باز داشته بدون لذت عقلیه دیگر لذائذرا اهمیت
نمیداد سلطان عبدالحمید خیلی کوشید که او را بطرف مال واولا دمعطوف ساخته و
بزینت دنیا و قبول زوجه وادار گرداند مگر سید ابا آورده از برای سلطان چنین
گفت : (زندگانی من چون مرغی بر فراز شاخچه ها منقضی گردیده واينك اراده
ندارم که در آخر عمر خودرا به عائله متعلق گردانم .)
بلی سید جمال نفس خودرا بکار های فکریه سیاسیه دینیه ادبیه مشغول ساخته
و بر علاوه ازيك مملکت به مملکت دیگر سیاحت نموده ودريك مکان مستقر
نبرد . پس ازروی مدارك وشواهد متذکره چنین دانسته میشود که او حقیقتاً تمام
حیات خود را در راه اسلام ومسلمین هبه نمود .
مجلس سید
سید جمال به زیارت کنند گان خیلی مهربان بود و با ستقبال آنها بدون
امتیاز و اختلاف طبقات برخاسته و جهت وداع ایشان از خانه خارج میشد. از ملاقات
وزیارت خوردهارو نگردانید موزمان اقامت او در قصر خانه اش محل ورود ادبا و علماء بود
خلق سید جمال الدین
سید جمال الدین افغانی دارای اخلاق عالی بوده نفس عزیز ، همت عالی طبع کریم
طلعت جمیل و جذابی را مالك بود بشاش دانسته میشد اما نه به آن درجه كه
احتشامش را از بین بردارد . صاحب وقار بود امانه به آن مرتبه که غلظت نماید. حکم
نافذی داشت بدون خشونت و درشتی . در سلامت ذوق بداهه گوئی ، پخته کی
عقل وظرافت فائقه وسلوك متواضعانه موصوف وممتاز بود .
باری نزد او بود و این موضوع را در بین آوردیم . یکی از اهالی دمشق برای
سید بیان نمود ـ : ای مولا چرا متأهل نمیشوید تا ذریهٔ صالحه از شما باقی بماند؟
گفتار او سید را متأثر نگردانید . بعد بطرف سید رو آورده و گفت : ( چرا


٦٠
فلسفه در بین این امت داخل میشود ۱) مراد آن رو گردانیدن سید از دواج نبوده
است و حقیقه فلسفه آنست که به نسل و ذريه پروا نکرده قلوب فلاسفه به آن توجه نمی نماید.
به نسبتی که سید جمال الدین تمام حواس و مدارك خودرا بطرف فلسفه متوجه ساخته
و عمیقانه ملتفت گردیده بود اینست که قوهٔ که شهو به در وجودش قوت نموده
و هر چیز پراکنده از علم و سیاست دور بود از نظر می انداخت
جسم خودرا به عدم قبول تأهل عادت داده بود زیراتر بیت عائله اورا از کار باز
میداشت . چنانچه سید در یکی از مجالس آستانه بیان نمود که تمام حاسه شهوانیه از
وجود او مفقود شده و برای تأهل و ازدواج صلاحیت ندارد
هر چه در دست داشت بذل می نمود. بخداوند تعالی خیلی اعتماد نموده از گذارشات
زمانه هیچ پروانمی نمود . امانت دار بزرگی بود با کسی که نرمی می نمود سهل
گرفته و باشخصی که در شتی می نمود سخت میگرفت در مقصد سیاسی خود چون
توابع طلیعه قراریافته بود تمام روز را در خانه گذرا نیده و در هنگام دخول ظلمت
از خانه بیرون شده عصا بدست گرفته بطرف قهوه خانه ״ماتاتیا״ روان میشد .
در آن جادوستان، شاگردان اطراف او را احاطه مینمودند. در جمله این اشخاص
محرر، شاعر، خطیب، طبیب، جغرافيه دان مهندس و غیره شامل بودند . آری
این همه ادبا و از باب فضل از بحر بیانات وعلم او مستفید گردیده يك بر ديگر سبقت
می نمودند چنانچه سلیم عنجوری میگوید :- این همه اشخاص جهت دانستن مسائل
دقیقه و دلائل مقنعه علوم مشکله فرداً فرد نزد سید حاضر میشدند و قفل طلسم و رموز
شافه خود ها را بذریعهٔ او تنها، تنها میکشودند. بلسان عربی بدون کمترین لغزش
و تردد سیل آساتکلم نموده سامعین از قریحهٔ سرشاراو بدهشت افتاده سائلین و معترضین
مات و لال میگردیدند. این مجلس علمی تاز مانیکه شب بخوبی پخته شده و رفت و آمد
از قهوه خانه کم گردیده صاحب آن مشغول قفل کردن دروازه و محاسبه خود در خصوص
تادیهٔ پول این همه واردین اطراف سید میشد دوام پیدا میکرد
گویا مجلس سید جمال الدین مجلس علوم و ادب و اولین کلوب فضل وعلم دانسته میشد


مقدمۀ مؤلف
سید جمال الدین افغان
در این روزها جرائد از گزارشات و چگونگی های ملت بلند همت افغان که به
قوت قلب و سخت جانی و جنگجوئی های پر صلابت شهرت دارند ، نگارشات خودرا
به خوانندگان خویش خاطر نشان می سازند، و احوال ملتی را بحث می رانند که
نظر به شهامت فطری خود نه می خواهند که به محکومیت زیر سایۀ عجز و حـمله
و فریب فرمانروائی درآیند که بر محکومین خویش ذلت و حقارت را از جادۀ مکر و
دسیسه روادار میگردد.
بلی! ملت موصوف آماده نیست که ( تحت حمایه واستیلای کفتار شکم کلانی
که به مرض استسقا مبتلاء است و از آشامیدن آب تیمز و دریای غانژ(گنگ)سیراب
نگردیده از بلعیدن مصالح دو صد ملیون نفوس انسانی بس نکرده علاوه بر این
به فرو بردن مصالح بقیۀ جهانیان و آشامیدن آب نیل و جیحون دهن خود را گشاده
در آمادگی هضم برو بحر جهان و جهانیان است) قامت سرافراز آزادی و حریت
را خم نموده باسارت رود .
ملت موصوف را قوۀ قلب وعزت نفس و مزاج عالی براین وادار ساخته که در مقابل
قبول سلطۀ بیگانه (اگرچه باعیش وعشرت همدم باشد) شرف مرگ پر افتخار
را بر زندگی پر ننگ وعار ترجیح داده از عیاشی و تنبلی برکنار زیست می یابند
پاد شاه غیور و وزرای فکور شان که عموماً اخلاق ستوده اش را فرا گرفته اند


٦٢

در عوض عهد شکنی ها و تحقیر ذمه واری ها که با ایشان شد متفق الرای کشتند
بر اینکه سفارت نفوذ طلب بیگانه را بر وفق روش پدران غیور خود از مملکت طرد نموده
رجال مغرض اجنبی را به کمال همت و بسالت از خاک کشور عزیز خویش رانده
بدم شمشیر آبدار حریت طرد ابدی نمایند [۱]
چنانچه رویه مردانه آن ها مصداق این گفتار و کردار عالیجنابانه اوشان گواه
این اظهار آمده لهذا برای یاد آوری احوال اجمالی سابق ولاحق ملت موصوف
اساس بیان گذاشته عادات و اخلاق و طرز حکومت و اوضاع بلاد افغان را در چند فصل به
وتیره ذیل بیان می نماییم.

فصل اول در وجه تسمیه افغان

فارسی زبانها این قوم را به لفظ افغان می شناسند و وجه تسمیه این اسم را چنین
نگاشته اند:
"هنگامیکه بخت نصر ملت موصوف را زیر فشار اسارت گرفت از درد و اندوه
زیاد آه و فغان میکردند بجهت همین فریاد و فغان بفارسی ایشان را افغان می گفتند
و از همان آوان به همین نام نامیده شده اند [۲]

[۱] تشریحات این موضوع را در فصول آتنیه جناب مؤلف به رشته تحریر کشیده و مکاتباتی که بین اعلیحضرت
معین الدین امیر شیر علی خان و نائب السلطنه هندوستان ردو بدل شده در تاثمز لندن نشر گردیده
است انشاالله تعالی در مقام مناسب در حاشیه نقل خواهد شد . مترجم
(۲) تاریخ فرشته می نگارد تا ۱۴۳ قمری هجری افغانها در دره های کوه سلیمان اقامت داشتند و همه ساله
در فصل زمستان با هندوهای قایض دامنه هامی جنگیدند باشندگان کوهستان کابل بطی قداری
آنها شتافته و ایشان متفقاً در ماوراء کوه سلیمان به سمت هندوستان بالای هندوهای آن سامان
حمله برده بعضاً هندوها را دورتر از رود سند هزیبت میدادند و گاهی شکست خورده بار دیگر
در دره های کوه سلیمان می در آمدند چون کوهستانی های جوانب کابل مراجعت می کردند
دوستان و احباب از گذارشات برادرهای خود استفسارات می نمودند آنها در جواب میگفتند که ایشان
را بنام «افغانها» یاد کنید زیرا آن جا هر چه هست آه و افغان است . مترجم


٦٣

و رأی مؤرخین دیگر بر این قرار گرفته که نام نواده « شاؤول » پدر کلان
افغانها «افغان» بوده اولاده او نیز بنام همین پدر کلان خویش یاد میشوند عوام
فارس ایشان را «اوغان» میگویند که قریب لفظ افغان تلفظ میشود و اهالی هند
ایشان را « پتهان» خطاب کرده اند .
برخی از قبائل افغان که در قندهار و غزنین زیست دارند خود را به اسم پشتون
(پشتون) و پشتانه (پشتانه ) معرفی می‌نمایند .
و اهالی خوست و کرم و باجور خود را به اسم پختون ( پښتون ) و پختانه (پښتانه)
می‌شناسانند [۱]
اکنون به دقت نظر از تفاوت این الفاظ معلوم میگردد که تمام این اسامی از یک اصل
پیدا شده اند لفظ « افغان» اوغان «پتهان» همه محرف «پختانه »(پښتانه) می باشند
پشتانه ( پښتانه ) و یا شتانه (پاشتانه) غالباً امکان دارد که از کلمه« باشتان »
گرفته شده باشد که نام قریه ایست در نیشاپور . [۲] یا هر دواز« بست » مأ خوذ اند
که نام شهریست از شهرهای خراسان [٣]
[۱] چون کلمه پښتون در رسم الخط افغانی بنوشته تحریر آید تلفظ آن بدو نوع صورت میگیرد باشندگان
کابل مشرقی سرحدات آزاد و پشاور و اهالی جنوبی آن را پختون میخوانند واهالی بالاتر از غزنین
الی قندهار و هرات به لفظ پشتون تلفظ مینمایند چون حرف «ښ» که مخصوص افغانیست و در مطبعه حروفی
آن وقت وجود نداشت لهذا سید جمال الدین افغان مصنف این کتاب برای فهماندن قارئین بصورت نیکوتری
آن را بهر دو تلفظ تقریباً تحریر نموده است زیرا صدای این حرف در طبقه اول الله کرقریب «خ» به عین
آن و در طبقه ثانویه قریب « ش » نه اصل آنست . [۲] بست شهر مشهوری است که تازمان
غزنویها مرکز حکومت آل طاهر بوده که امروز خرابه های آن در نواحی حکومت اعلی فراه وجود دارد. و پشت
رود نام جائیست در قندهار [۳] و قریه پا شتان در تاریخ هرات جناب خلیلی افغان در علاقه هرات ذکر شده


٦٤

ا ل ف و نو نیکه در زبان فارسی برای جمع زیاد میشود به مفرد آن افزوده اند [۱]
با حتمال اینکه در مواضع فوق الذکر اقامت نموده باشند و پس ازان که ازان جا
کوچیده اند همان نام را با خود به جای دیگری برده و تا حال اسم مذکور جاری
و یا نمدار مانده است .

پښتو

حرف « واو » در کلمه پښتو که نام زبان ملت افغان است علامه نسبت است
مانند حرف « یاء » که در لغت عرب برای نسبت زیاد میشود و در حالت جمع حذف
میگردد [۲]

این هم احتمال دارد که کلمه « پښتو » را از لفظ پشیت گرفته باشند و « پشیت »
نام قریه ایست از قریه جات فلسطین و این توجیه وقتی درست می افتد که ایشان
از نژاد بنی اسرائیل به حساب آیند چون مسئله نژاد ایشان در حامی بودن مسلم آید
اشتقاق هذا نیز راست خواهد آمد و من بیان این امر را در نزدیك ترین سطر های که زیر
نگارش اند بیان خواهم نمود .

[۱] علامت نسبت در فارسی « ی » است که در حالت وحدت و جمع ذکر آن ضروری است چون کابلی
کابلیان - پستی و پستیان . اگر این نظر یه صحیح باشد ممکن که در اثر کثرت تداول « ی » در محاوره حذف
شده باشد . در صور تیکه اصل آن پاختانیان باشد در حروف آن نیز تعقیف و حذف وارد گردیده است و تاریخ
ادبیات ایران در تقدمات قدیمی زبان های آرین از پښتو به « پاستو » « و پاشتو » تعبیر نموده است . « مترجم »
[۲] حرف « واو » در پښتو علامت نسبت است در حالیکه اسم منسوب مؤنث باشد و در نسبت احترام
ملحوظ گردد . چنانچه زبان فارسی را « پارسو » و زبان اهالی پنجاب را « هندکو » وزبان کوهستانیهای
لغمان و کنر را « دیگانو » مینامند و اقوام آن ها را « فارسیوان » « هند کی » و « دیگان » یادمیکنند .
و هكذا در تصغیر حرف واو در آخر اسم اضافه میشود مثلاً فاطمه و نصر ته و مراحتو « حضر توو مانندان . « مترجم »


٦٥

فصل دوم در بیان نسب و نژاد افغان

این قوم از قبائل متعدد مرکب است مانند عبدالی غلجائی کاکر وزیری یوسف زائی
مهمند افریدی بنگش و دیگر قبائلی که به مساکن خویش منسوب اند چون
خوستی کرمی باجوری و امثالهم و هر قبیله به طوائف مختلفه مشتمل است
چون غلجائی به هوتك توخى سليما نخیلا اندری وار باخیل و غیره وابدال
از بارکزئی والكوزئی و علیزائی بامی زائی مرکب است همچنان هر طائفه متضمن
بطون است و هر بطن مشتمل بر شاخ هاست که در حال در صدد بیان بطون
و شعبه ها و آنچه بآنها تعلق دارد از جهت کمی وقت و تنگی مقام بر آمده نمی توانیم .
و تمام این فروع را يك اصل كه كلمه «پشتون» یا پختان است فرا هم می نماید و يك
ملت را از آن قبائل تشکیل میدهد جمع نموده است [۱]

ولیکن مؤرخین در تعین اولین گهواره ایشان در مناطق زمین اختلاف دارند
بعض میگویند که آنها از طائفه خزراند که در سواحل بحیره کاسپین باب الابواب
و شیروانات سکونت داشتند و بر بلاد ایران چپاول ها نموده ممالک انو لار اتارج میکردند
در از منه غیر معلوم برخی از سلاطین ایشان را بسوی شرق خراسان کوچ دادند
بعضی از مورخین که در تاریخ مهارت تامه ندارند انتقال آنها را بدست امیر
تیمور گورکان نسبت میدهند و کمزوری این قول ظاهر است زیرا ملت افغان

[۱] کلمه پشتو به سه مفهوم مهم اطلاق کرده میشود اول زبان پشتو دوم عرف پشتو سوم غریزه
غیرت و يك جهتی وحدت این قوم غیور به این سه چیز متکی است . در زمان تحریص و تشویق به
امور هائله تذکار کلمه پشتو از طرف مشوق موجب هیجان و جوش عرق حمیت آنها میگردد و در
هنگام تعزیر نفی و ازاله این وصف از پښتون موجب سخت ترین مجازات و تكدير او شمرده میشود
گویا که این کلمه جامعه مثل اعلای قوم پښتون است و این صفت را ممیزه خود میدانند و در مفهوم لفظ
پښتون این مفاد مندرج است لهذا کلمه پښتون موجب اتحاد و یگانگی ایشان میباشد . « مترجم »


٦٦

در علاقه مو جوده خود به قرون متعد ده قبل از امیر تیمور گورگان وجود
داشتند برخی از این مور خین میگویند که آنها اولا د آن ضحاکی می باشند
که نسبت به او در افسانه های فارسی ذکر میکنند که در هر دو شانه او
زخم های گوشت زائده بحیث ثعبان آویز ان دیده میشدند و به خیال مردم
که «دو تا مار» میباشند .
بعضی از مورخین خیال دارند که افغانها از نسل آشوری ها و کلدانی ها میباشند و گروهی
از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت میشود طائفه
از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های بین اتك وخراسان را ماوی
گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی میباشند که با عسکر « سز زستر یس » در
هنگام فتح بلاد هند شامل بودند .
زمره از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و « بخت نصر »
بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده . چندی
از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یاد گار وادی
که در سرزمین شام داشتند « غور » نامیدند [١]

پختون محرف از بختو منسوب به « بخت نصر » است زیرا « واو » در فارسی
همچو یاء در عربی علامه نسبت است وقتیکه تعدادشان زیاد گردید بر مناطق موجوده
خود استیلاء ورزیدند و در میان ایشان و یهود بلاد عرب در اوائل مراسلات جاری بوده
هنگامیکه یهود بلاد عرب اسلام قبول کردند جانب ملت افغان نیز خالد نامی را
به سفارت فرستاده بسوی اسلام دعوت دادند .

[١] غور را زندان حضرت سلیمان نیز میگویند . مشهور است که حضرت سلیمان تبعید شده گان خود را
به غور میفرستادند ولی این مسئله استناد مؤثقی نسبت به غور افغانستان ندارد .


٦٧

باثر آن ملت افغان و فدی از امرای خود را به سرکردگی قیس نامی که نسبتاً به اسباط
بنی اسرائیل به (٤٧) واسطه و به حضرت ابراهیم علیه السلام به (٥٥) واسطه
میرسید به دربار نبوت فرستادند . [۱]
بعد از انکه به حضور رسالتماب بمعرفت خالد مشرف گردیدند مورد الطاف
و عنایات حضرت محمد مصطفی صلعم واقع شدند .
ورئیس وفد «قیس» مذکور به عواطف مخصوص ذات نبوت ایاب سرفراز گردیده
به لقب ملك عبدالرشید از حضور رسالت مآبی ملقب شد آنحضرت صلی الله
علیه و آله و سلم فرمودند که این شخص به این لقب خیلی پسندیده معلوم میشود زیرا معظم
الیه از سلاله ملوك بنی اسرائیل است این گروه با آنحضرت در فتح مکه موافقت داشتند
آثار جلادت و شجاعت آنها به حضور انور محمدی در واقعه مذکور روشن و آشکارا گردید
بعد ازان قیس با رفقای خود رخصت حاصل کرده، بر بلاد خویش رو نهادند .
و در همین فرصت در حق ایشان دعای خیر و برکت از زبان حقائق ترجمان
حضرت نبوی بعمل آمد و جمعیتی از اهالی مدینه را به نیت تائید و تقویه وفد
مذکور در نشر دین مبین اسلام با ایشان فرستادند تا در کوهستان غور که
در خراسان واقع است به نشر و اقامۀ حقیقی اسلام خدمت کنند وقتاً که قیس
به اطراف مقام مذکور رسید در دلداری قوم کوشش خود را صرف نموده به دعوت
او تمام قوم به دین اسلام کامیاب گردیدند و به عمر (۸۷) سالگی سنه (٤٠) هجری
[۱] قدمای مورخین افغان که در دورۀ مغل گذشته اند این روایت را معتبر دانسته اند اما محققین
معاصر ضعف این نظریه را ظاهر میگردانند .