١٤٠

چون این شرائط را شنیدند دانستند که این مقام مقام حیله بازی ها و رو باه
بازی ها نمی باشد .
بلکه قوهٔ جنگ و شعلهٔ شمشیر و سر نیزه نیز از برای قبول آن شروط مجال نمی دهد
و وجدان شخص حر آزاد هم بآن راضی نمیگردد ) .
بلی ! جنرال الفستون هر چند اراده نمود که شجاعت و حماست خود را
اظهار نموده مانند گربه خود را بدماند لا کن انتفاخ او در خون انگلیس حرارتی تولید
ننموده بلکه جذبات عسکری شان در ۲۹ رمضان بکرو دادن ( کپطان درمند)
و کپطان والن وکپطان واربرتن وکپطان (دپ) بهمراه زن ها و اولاد شان
نتیجه بخشید و بعد ازان مجروحین را در جای یکی از افغانها با برخی از اطباء
گذاشته پنج ضرب توپ شاهی را هم با فغانها تسلیم نمودند .

اخراج اجانب یا حرکت اردوی انگلیس

در روز ٦ شوال آمادهٔ سفر گردیده با ٩ ضرب توپ و ١٢ هزار اشتر بغرض
سواری مردها و زن ها و اطفال و بدنیال آن عساکر انگلیسی حرکت نمودند پس
در حد دریائی رسیدند که مرور شان ازان لازم بود حال اینکه بالای دریای
مذکور بدون يك پل بیش وجود نداشت بناءً بعد از زحمت ها و صعوبات و تلفات عدهٔ کثیری
از نهر مذکور گذشتند و يك قدری مسافت را طی کرده تا بگرام رسیدند افغانها
بمانند گرگهای گرسنه دنبال شان را نگذاشته در هر جا آن ها را لخت و تاراج نموده
يك توپ دیگر را هم گرفته بمحمد اکبر خان تقدیم کردند .


١٤١

( هیجان افغان‌ها از عهد شکنی انگلیس )
بعد ازان محمداکبر خان بالای شان شرط گذاشت که شش نفر دیگر از کبرآی خود را نیز گرو بدهند انگلیس‌ها قبول کردند و با او عهد نمودند که بالای هيچيك افغانان تازمانیکه بتاراج و ایذای جانی انگلیس‌ها دست درازی ننمایند انگلیس‌ها فیر‌های تفنگ و استعمال سلاح نمیکنند و الحاصل انگلیس‌ها باین ذلت و مسکنت بعد از زمان اندکی به بتخاك رسيدند .
روز ۸ شوال افغانها فیر‌های خود را بالای شان دوباره آغاز نمودند و (ميجر شتوين) بمدافعهٔ شان همت گماشت لاكن نتوانست با افغانها مقابله کند بعد ازان محمداکبر خان يك گروه دیگر را علاوه بر نفری سابق از آنها بعنوان گروی طلب نمود آنها قبول کرده و نفری را تسلیم نمودند و براه خوردکابل بقیة السيف روان بودند .
خوردکابل عبارت از شیله هائیست که چند میل طول داشته و راهی که مرور ازان لازم است در دامنهٔ کوه واقع و يك طرف آن را نهریکه ٦٠ گز یا یا نتر از دامنهٔ کوه میباشد احاطه کرده قلۀ کوه از طرف دیگر بآن مشرف است در همچو يك موضع مدهش افغانها برایشان باز هجوم آورده محصور شان کردند توپ دیگری هم از آنها غنیمت گرفتند و تا خوردکابل سه هزار نفر (تلفات) داده غالب قسمت ذخایر شان بدست افغانهای چور افتاد . روز ۹ شوال که زنده ها بر مرده ها حسد می بردند قشون انگلیس ادارۀ تهیهٔ کوچ و حرکت داشتند در ین اثناء از جانب محمداکبر خان نسبت بصيانت زن ها و اطفال و زخمی‌ها اطلاع اطمینان بخشی رسیده فی الجمله از رسیدن خبر مذکور قدری مطمئن شدند .
روز ١٠ شوال در حالیکه انگلیس‌ها در شرف حرکت و قطع مسافت بودند ناگاه افغان‌ها بر آن‌ها هجوم آورده راه گریز را از هر طرف بر انگلیس‌ها


١٤٢

مسدود نمودند و همه را بته شمشیر قرار دادند انگلیس ها قوت حرکت
نداشته حتی عساکر هندی ها سلحه خود را می انداختند و فرار میکردند
مگر از پنجه مرگ راه گریز و نجات را بدست آورده نمی توانستند بلکه
تا قبر جبار نرسیده بودند که شمشیر افغانها ریشه حیات شان را از بیخ و بن
برکنده اموال و متاع و ذخایر حربی آنها را چور و تاراج کردند و برای نفری باقیمانده
باستثنای يك ضرب توپ بیش نماند معبر "هفت کوتل" از کثرت نعش مقتولین
مسدود گردید والحاصل از تاریخ بر آمدن قشون انگلیس تا روز رسیدن بکته
سنگ ۱۲ هزار عسکر منظم شان بقتل رسیدند اما تعداد مقتولین عسکر غیر منظم
شان را بجز خدا دیگر کس نمیداند

در آن شبی که وارد "کته سنگ" گردیدنديك جماعت شان اسير ويكدانه توپ
با قیمانده شان هم بتاراج رفت . در روز ۱۱ شوال از کته سنگ بطرف
جكدلك روان شده عصر روز بجكدلك رسيدند در ان جا بالای تلی بر آمده استقامت
و جلادت و رعب خود ربه افغانها نشان میدادند ازین رو غضب افغان ها .
بجوش آمده بر بلندی های انجا بالا شده و آن ها را سخت محل گلوله
باری قرار دادند بعدازان محمد اکبر خان (اسکینز) را طلب نموده برای او گفت
که بدون اینکه (شلتان) و (جانسن) را هم بما گرو ندهی چاره نداری
درین گفتگو از يك طرف نامعلوم گلوله آمده اسکینز را هلاك نموده وقتا
که انگلیس ها واقعه مذکور را ملاحظه کردند بطرف جلال آباد عزیمت کردند
افغانها با شمشیر های برهنه از هر طرف بالای شان هجوم آورده بقتل آنها
آغاز نمودند در نتیجه عسکر انگلیس درین موقع بیشتر از خورد کابل
تلف گردید .

فردا روز ۱۳ شوال افغانها ملاحظه نمودند که تعداد اردوی انگلیس خیلی کم است


١٤٣
بناء آن ها را احاطه نموده بعضی را قتل و حصۀ را اسیر کرده بدون دکتور (بریدون) احدی از دست افغانها نجات نیافت و فقط دکتور مذکور بحیلۀ فرار نموده بجلال آباد رفته خبر واقعه را بانگلیس های آنجا رسانید.
چون افغانها میدانستند که کثافت فریب حیله گران و مکاران و خادعان بدون جریان خون آن ها پاك و چشم طامعین و حرص پرستان بدون خاك قبور سیر نمی گردد بناءً خون های انگلیس ها را ریختانده چقوریهای جبال خود را گودال های مقتولین شان ساخته تلخی پیمان شکنی را بآن ها فهمانده و خوب چشانیدند.
تلطف محمد اکبر خان برضعفاء و اسیران
بعد از ان محمد اکبر خان اسراء و زنها واطفال ومجروحین و بعضی ضباط انگلیسی را باخود گرفته بکابل آورد این بود انتهای احوال قشون انگلیسی که در کابل بوقوع پیوست.
اما قشون انگلیسی که در شهر غزنی توقف داشت از اسیبیکه باردوی اول رسیده بود آنها هم حصه گرفتند. حتی بعضی شان از خنکی و گرسنگی هلاك و برخی هم در ته تیغ افغانها جان دادند و باقیمانده اسیر گردیدند چنانچه اسیرها را چندماه نگاه کرده بعد از ان بکابل فرستاده در کابل اسیر های مذکور را محمد اکبر خان بملاطفت استقبال نموده باکرام وعزت برای آن ها جای داده همه نزد میجر پاتینجر جمع شدند. بعد ازان محمد اکبر خان به ضابطان انگلیس شمشیر های شان را پس داده و هم بعضی را به بخشش طلا نوازش نموده با زنها مرحمت و با اطفال ملاطفت فرمودند.


١٤٤

قتل شاه شجاع

درین بین شجاع الدوله خان بارکزائی شاه شجاع را بقتل رسانيده يك هرج و مرج مدهشی در افغانها تولید گردید. باحزاب و تفرقه ها و منازعه ها دچار آمده جمعیت شان پراگنده و مملکت را خوانین در بین خود تقسیم نمودند محمد اکبر خان در بیرون شهر ترتیبات عسکری گرفته و ( فتح جنگ ) پسر شاه شجاع هم بآن شامل شد

آمدن اردوی انگلیس بکابل

در اثنای این فتنه ها اردوی انگلیس کلرستان در قندهار محصور بودند بکابل آمده بعضی قوای امدادیه دیگری بآن ها پیوست درین وقت اولا در مابین لشکر انگلیس و سردار محمد اکبر خان بعضی مناقشات رخ داد و لی در نتیجه مسئله به مصالحه انجامید محمد اکبر خان اسیران انگلیس رارها داد و جنرال ( پولوک ) بر فرستادن امیر دوست محمد خان و عائله او تا خاك افغانستان متعهد گردید وقتاً که عساکر انگلیس تشتت و تفرقه افغانها را ملاحظه نمودند و نیز دانستند که قائدیکه آن رها را برای مقاومت و جنگ و فعالیت سوق دهد درین وقت در بین شان وجود ندارد بنا بران دست تطاول را دران بلاد دراز نموده چهارچته شهر کابل را که از زمان اورنگ زیب تیموری در انجا وجود دارد دارای چوکهای زیبایی که طول آن به ٦٠٠ قدم و عرض آن ۳۰ قدم بوده و بدیوارهای آن تصاویر نیکو و نقوش مزین مشاهده میشد ند بگناه اینکه افغانها دران جا نعش وزیر مختار انگلیس ( سرولیم مگنا تن ) را آویخته اند آن را آتش زدند و بر قریه استا الف چپاو برده مجروحین وزنها واطفال و کسانی را که انجا یافتند قتل عام نمودند ( درین فرصت محمد اکبر خان و تابعین او بكو ها بالا شدند ) بعد از آنکه بزعم خود عساکر انگلیس از افغانها انتقام گرفتند بصورت فوری از خوف انتقام و جمع آوری افغانها بطرف هند کوچیده و فرار نمودند


١٤٥

والحاصل طمع سلطنت شاه شجاع را به کاوش قبر خودش وادار ساخت وحرص و شغف فرمانفرمائی در بلادافغان انگلیس هارا به این درجه رسانید که خانه های خود را قبرهای خویش بسازند.
اگر چه افغانها مجروحین و زن ها واطفال انگلیس ها را صیانت نمودند بالمقابل انگلیس ها مریض ها و زخمی ها و زن ها واطفال قریه استالف را قتل عام کردند تا بانظار عالم ظاهر شود که شهامت افغان هائیکه در کوه ها و دشت ها زندگانی بسر میبرند واز تعلیم وتربیه ونعمت علم ومعارف هم محروم میباشند با سجایای مدنیت انگلیس تاچه اندازه متفاوت ومتمایز است ؟
رهائی امیر دوست محمد خان از قید انگلیس
وقتیکه امیر دوست محمد خان را انگلیس ها رها داده وارد کابل شد متعاقباً برجلال آباد وولایت کابل ومضافات آن استیلا نمود اما کندل خان برادر امیر دوست محمد خان ( که سابق بیان کردیم ) با برادران خود به ایران پناه گزین بوده زمانیکه از تخلیه انگلیس ها نسبت به قندهار واقف شدند به معانت شاه ایران يك اردوی مختصری تشکیل داده بقندهار آمد در قندهار بعد از منا قشات اندکیکه ما بین او و بعضی سدوزائیها واقع شد قندهار را تصرف نموده نفوذاودر قندهار قائم گردید بعد ازان در مابین او وامیر دوست محمد خان محاربات واقع شد که در تمام آن ها غلبه بجانب امیر دوست محمد خان بو د و بر هرات هم لشکر کشی کرد اما ناکام شده و اپس رجعت نمود .
هجوم رنجیت سنگه
پس از چند سال سلطنت امیر دوست محمد خان رنجیت سنگه بر قشون پشاور هجوم آورده جنگیکه در مابین هردو لشکر چند بار واقع گردید طور (سجالی) بود (یعنی هر واحد از متخاصمین گاه غالب گاه مغلوب می شدند) وقتیکه زمان محاربه بطول


١٤٦

انجامید و تعداد مقتولین زیاد گردید و انگلیسها ملاحظه نمودند که گرفتن شهری مانند
پشاور که کلید پنجاب است در تصرف افغانها دال بر قوة امیر دوست محمدخان و
موجب تزلزل ممالک هندیه انگلیسه میباشد طوری در مابین شان مصالحه نمود
که شهر مذکور در تصرف رنجیت سنگه باشد و درین مصالحه حکومت انگلیس نه تنها
مدافعه خلل را از بلاد هند در نظر گرفته بود بلکه اراده داشت که بغرض گرفتن
واستیلای پشاور اساس و طریقی کشاده باشد زیرا میدانست که حکومت سکها قسمیکه
رنجیت سنگه تشکیل داده بود اساس ندارد و يك نمونه واهیات است چنانچه باندك
فرصت بعد از مصالحه بر شهر مذکور حکومت برطانیه استیلا نمود .

مرگ کندل خان
به تعقیب این وقائع مرگ کندل خان اتفاق افتاد تا اینکه در بین برادرها و پسران
مذکور نزاع افتاده سرانجام کار شان به مقاتله و سفاکی و هرج و مرج انجامید. در
آخر کار امیر دوست محمدخان را در بین خود حکم مقرر کرد پس امیر باقشون
خود بطرف قندهار رفته هر کدام از ورثه کندل خان را بغرض دفع شرارت شان
بمعاشی راضی ساخته خود امیر هم بر قندهار مستولی گردید و به سبب تصرف آن بر غالب بلاد
افغانستان سلطة او تکمیل شد محمداکرم خان پسر خود را بطرف بلخ فرستاده تا مردمان
آنجا را که در زمان استیلای انگلیس از حکومت افغانی سر برداشته در کار خود مستقل
شده بودند مطیع نماید همان بود که اهالی آن سامان را واپس تحت تسلط آورد
اکنون هم موضعی از بلاد اصلیه افغانیه خارج حکم امیر دوست محمدخان نماندالا
شهر هرات که در تصرف کامران بود .

خاتمه کار سدوزائیها
کامران همان جوانمردیست که مدت بیست ماه با وجود کمی عدد و قلت سامان حربی در
مقابل عساکر ایران به نهایت ثبات و متانت و مقاومت مقابله نمود و در انجام کار شهر قندهار


١٤٧
بر و غالب آمده به مسکرات مشغول و یار محمد خان بامی زائی وزیرش او را آله پیش برد
مقاصد و بازیچهٔ ساعت تیری خود قرار داده بود با الآخره او را در يك قريهٔ خارج
شهر خفه نموده و بجای او نشست و بعبارهٔ دیگر بمرگ او رسوخ خانوادهٔ سدوزائی بکلی
سقوط نمود ،
خلاصه آنکه احمد شاه سدوزائی بوسیلهٔ شجاعت و تدبیر و عدالت و اقتصاد آنچه را اندوخته
مملکت وسیعی را که تحت تصرف خود آورده بود اولاد و احفاد او بسبب جبن و حماقت
و ظلم و عیاشی و غلو در شهوه به فنا و ضیاع رسانیده با لاخره چراغ حکمرانی شان خاموش
گردید .
یار محمد خان پیوسته با شاه ایران طرح مکاتبه ریخته بواسطهٔ حمایت او هرات را از دست
برد دیگر امراء افغان صیانت می نمود .
( سید محمد خان ) پسر یار محمد خان بمعاونت شاه ایران بعد از پدر حکمران هرات گردید
لا کن چونکه سید محمد خان بد خلق احمق و ظالم بود اهالی از او ناراضی
گردیده بشورش و ریدند و شهزاده یوسف سدوزائی بدون مانع وارد هرات گردیده
سید محمد خان را بقتل رسانید .
سقوط هرات از دست ایرانیها
بعد ازان در هرات فتنه های چندی واقع گردیده ناصر الدین شاه فرصت را
غنیمت شمرده تحت قیادت سلطان مراد میرزا بر شهر هرات قشون کشی نمود
چنانچه بعد از محاربهٔ چند روزه شهر مذکور را مفتوح ساخته ولایت هرات تحت
تصرف ایران درآمد : انگلیس ها از فتح هرات بدست ایرانی ها بسببیکه شهر هرات
را کلید دروازهٔ هند میدانستند بغضب درآمده جهازات جنگی خود را بخلیج فارس
سوق داده بندر بوشهر و جزیرهٔ خارق را بغرض تهدید ناصر الدین شاه و سد خللیکه
وقوع آن مهلك ثابت میگردید و دفع انقلابیکه از اشاعت قشون ایرانی بطرف بلاد


١٤٨

افغانی در هند بظهور رسیده بود مواضع فوق را تصرف نمود بعد ازمدت یکسال
از این واقعه در بین انگلیس وایران ( بشرط اینکه شاه ایرا ن يك افغا ن را
بهرات حاکم گماشته عساکر آنجا هم افغان باشد ) مصالحه بوقوع آمده مواضع مذکور
را انگلیس تخلیه نموده با حکومت ایران سپردوشاه ایران به تصویب انگلیس سلطان
احمد خان پسر کاکا و خسر امیر دوست محمد خان را بر هرات والی مقرر نموده بر مشارالیه
شرط نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران اجرا نماید. با وجود آن خوف انگلیس
برطرف نگردیده بعد از چند سال امیر دوست محمد خان را بر شهر هرات ترغیب
داده متعهد شدکه برای امیر و جانشینان او يك رقم کا فی سالانه جهت اعاشه
قشون و ساختن استحکامات حربی تسلیم می نماید تا حکومت ( افغان يك سد محکمی
در آسیای وسطی بین روسیه وایران و حکومت هند باشد ) پس امیردوست محمد خان
لشکری آراسته بر هرات هجوم برد ه شهر را يك مدت دراز محاصره نمود در
اثنای مهاجمه ومدافعه عساکر طرفین بداخل شهر مرگ سلطان احمد خان
اتفاق افتاده بعد از مدت اندك امير دوست محمد خان هم در معسکر خود فوت نمود
سپس رؤسای عساکر به مهاجمه امرداده در اثر مهاجمات متعدده شهر مذکور در
١٢٨٠ مفتوح گردید .
امیر دوست محمد خان شخص عاقل ومتحمل و نرم طبیعت بود وبظلم و اجحاف
میل نداشت چنانچه بحسن استعمالت و سلوك خویش دلهای برادران خودرا بدست
گرفته تا اینکه باو تابع گردیدند با وجود انیکه در بین برادران او کسانی وجودا شتند
که از وکلا نتر بودند.امیر به تدبیر و حکمت خود اساس سلطنت را نهاد . و نیز پسران
زیاد داشت که رشید ترین و عاقل ترین آن ها محمد اکبر خان بود ( هما ن
محمد اکبر خانی را که بلاد افغانی را از پنجه طمع انگلیس نجات داده بود ولی عهد خود
مقرر نمود ؛ وقتاً که مشارالیه در زمان حیات او فوت شد برادر اعیانی او شیر علیخان


١٤٩
را ولی عهد تعین نمود زیرا امیر حقوق محمد اکبر خان را که بروی خصوصاً و بر
تمام افغانستان عموماً اثبات نموده بود نسبت به برادر اورعایت کردلاکن مشارالیه
حقوق دیگر مردمان را رعایت نکرده ملاحظۀ ضررهائی را که باین امر مترتب
میگردید هرگز در نظر نیاورد بعضی برادران کلانش که باطاعت او راضی
نمیگردیدند بروشوریدند و از انقلاب شان خون ریزی و خرابی مملکت و تاراج
اموال مستلزم گردید بلکه امیر دوست محمد خان هم که در حیات خود بهر ولایت
یکی از پسران خود را والی گماشت نهایت خطا ورزیده بود زیرا مملکت افغان مملکت
قانونی نیست گویا بدست خود دروازۀ فتنه و فساد را در بین بلاد کشاده هر کدام
را به طغیان و عصیان قوت و قدرت عطا کرد .
حکومت اعلیحضرت شیر علی خان
زمانیکه امیر در حین محاصرۀ هرات چنانچه بیان کردیم فوت نمود در معسکر
او از پسرانش شیرعلیخان ولی عهد و محمد اعظم خان و محمد امین خان و محمد اسلم خان
حاضر بودند محمد رفیق خان وزیر شیرعلی خان که از طائفۀ غلجائی و يك شخص خائن بود
بشیر علیخان پیشنهاد نمود که تا برادران تو حکمرا نان مطلق العنان باشند رسوخ
تو بدون اینکه برادران خود را هم گرفتار نمائی تکمیل نمیگردد خصوصاً کسانیکه
از شما کلان تر هستند پس این خبر در عوام شائع گردیده برادرانیکه در معسکر وجود
داشتند از شنیدن این خبر از معسکر فرار نموده بولایتی که در زمان پدر خود
بران حکومت داشتند خود را رسانیدند اما شیر علیخان وقتیکه از گریختن شان
واقف شد به تنظیم شهر هرات عجله نموده محمد یعقوبخان پسر خود را بر ان والی گذاشت
و خود راه بلخ را پیش گرفته بولایاتی که در عرض راه واقع و همان برادرانش
که از معسکر گریخته بر آن ها استیلا نموده بودند هیچ تعرض نکرده تصمیم
گرفته بود که محمدا فضل خان برادر کلان خود را که در قوۀ عسکری از تمام برادران


۱۵۰

موفقیت دارد و در نزد اهالی بارسوخ تر است فریب بدهد و او را گرفتار کند.
وقتیکه بحدود بلخ رسید به محمد افضل خان مکتوب نوشت که شما برادر بزرگتر
ما میباشید بر شما لازم است که در اصلاح مملکت و رفع فساد و اتحاد برادران
کوشش نمائید من عهد میکنم که هیچگاه از امر شما تجاوز و از نصیحت شما مخالفت
و از حلقه اطاعت شما خارج نشوم وقتیکه مکتوب او را محمد افضل خان بهمین مضمون
ملاحظه کرد بازی خورده بپای خود نزد شیر علیخان رفت بناءً او را گرفتار ساخت
عبدالرحمن خان پسر محمد افضل خان به بخارا فرار نمود و ولایت بلخ را شیر علیخان
متصرف و فیض محمد خان برادر خود را بر ان والی گذاشته بکابل مراجعه نموده
بعدا زان اردوئی تشکیل داده بریاست محمد رفیق خان وزیر خودش به محاربه
محمد اعظم خان در کرم سوق داد محمد اعظم خان در اول واقعه شکست خورده
بهند فرار نمود .

قتل کاکا و برادرزاده

وقتیکه از کار خود فراغت یافتند ابراهیم خان نام فرزند ضعیف الرای خود را
بشهر کابل حکمران ساخت و خودش به نفس خود بغرض گرفتاری برادر حقیقی
( محمد امین خان ) بقندهار رفت . محمد امین خان با عساکر قندهاری بمقام قلات
بمدافعه وی بر آمده هر دو برادر با هم در آویختند.
در این محاربه محمد علیخان پسر امیر شیر علیخان و محمد امین خان برادر حقیقی
امیر از طرفین کشته شدند .
در اثر اینواقعه بر شیر علیخان وسوسه ها مستولی شده و عموم کارهای
حکومت و اداره عسکری را پس پشت انداخته در قندهار گوشه نشین گشت.
چون عبدالرحمن خان از گوشه نشینی و تغیر احوال امیر خبر گشت از بخارا
بطرف بلخ مراجعت کرده بمعاونت فیض محمد خان بعد از جنگ اندك بر بلخ مستولی گشت


١٥١

محمد اعظم خان از بد معامله گی انگلیسها ناراض گشته هندوستان را وداع نموده
با عبدالرحمن خان در بلخ ملحق شد .
ازین اتحاد اعتبار شان بلند گشته يك فوج جرار آراسته کرده بشهر کابل
هجوم بردند و قبل از رسیدن لشکر ابراهیم خان پسر شیر علیخان با عساکر سرداران
مذکور مقابله نمودند ابراهیم خان در جنگ باجگاه شکست خورده کابل را
از خوف و بزدلی گذاشته بطرف قندهار گریخته رفت .

حکومت محمد افضل خان

در ینوقت محمد رفیق خان وزیر شیر علیخان که در کابل بود بکمال بشاشت
باستقبال سرداران از کابل بر آمده خود را تسلیم نمود سرداران بسلامتی
و سرور در شهر داخل شدند بعد ازان برای تسخیر جلال آباد يك دسته عسکری
را فرستاده فتح کردند ، چون کار بشدت و وخامت انجامید شیر علیخان
از خواب غفلت بیدار شده از اثر قتل برادر و پسر اندوه گین گشت، ولشکر
تهیه کرده بطرف کابل حرکت کرد چون از غزنی گذشت در مقام شیخ آباد
بمدافعهٔ و ا سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان با يك فوج جرار
مقابل آمدند و آتش جنگ مشتعل گشت، در نتیجه محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان
غالب آمدند و شیر علیخان مغلوب گشته بطرف قندهار مراجعت کرد . و محمد اعظم خان
وارد غزنی شد . محمد افضل خان برادر بزرگش را که اینجا اسیر بود از اسارت
رها نموده محمد اعظم خان باسائر عسکر سلامی پادشاهی باو گرفته بپادشاهی قبول نمودند.

قتل محمد رفیق خان

وقتاً که برای آن ها غلبه حاصل شده بکابل مراجعه نمودند محمد اعظم خان که
ملاحظه نمود محمد رفیق خان در انقلاب و فتنه و انداختن شقاق ما بین خوانین کوشش


١٥٢

نمود بناءاً بکیفر خیانت سابقه خودش که در مقابل منافع پادار خود مرتکب شده
بود و هم او را ترک کرده اخیراً بازار فساد دست بردار نگردید امر بکشتن و خفه
کردن او نمود بعداز ان لشکر خودرا محمد اعظم خان جمع کرده بطرف قندهار حرکت
نمود و با امیر شیر علیخان در حدود قلات غلجائی ملاقی شده از مصادمه هر دو لشکر
مقاتله سختی واقع شده امیر شیر علیخان در واقعه مذکور نهایت درجه شجاعت و بسالت
خود را نشان داد اماچون لشکر او بمناسبت شکست های متوالی خوف و بزدلی بران
ها غالب بود در مقابل اردوی محمد اعظم خان تاب نیاورده امیر شیر علیخان هم
به ترک قندهار مضطر شده جانب هرات رفت و بعد از چند ماه با یک فرقه سوار بطرف
بلخ رفته در انجا بسیار نفری از محاربین افغان و ازبک را با خود گرفته بهمراه
فیض محمد خان از راه کوهستان برکابل حمله برده در حدود پنجشیر با عبدالرحمن
خان مقابل گردید فیض محمد خان کشته شد گویا اقبال و ادبار و فاق و نفاق او اسباب
سکرات موتس گردید بناءاً شیر علیخان شکست خورده توپهای خودرا سرکوهها
گذاشته خودرا به چالاکی در بلخ رسانید از انجا بهرات رفت چونکه میدانست عبدالرحمن
خان او را تعقیب خواهد نمود بعد از اینواقعه محمد افضل خان در کابل وفات نمود
ومحمد افضل خان یک شخص عالم و فاضل جواد بود علم و علما را خیلی دوست
داشت وظلم را بسیار بد میدید

حکومت محمد اعظم خان

بعد از وفاتش برادر اعیانی او امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید عبدالرحمن پسر
برادر متوفی خود را والی بلخ مقرر نمود محمد اسماعیل خان پسر محمد امین خان
مقتول را تحت اثر او گماشت تا عبدالرحمن خوبتر با طفای نائره که در ان حدود
ما بین افغان و ازبک مشتعل گردید بود موفق گردد.


١٥٣

مضرات خود سری

محمد سرور خان پسر خود را والی قندهار مقرر ساخت و نیز عبدالعزیز خان پسر
دیگر خود را که عمر او از ١٦ متجاوز نبود بقوماندانی عسکری قندهار مقرر نمود :
این قوماندان جوان را غرور و خودنمائی بجمع آوری قشون مجبور ساخته بدون
علم پدرش اردوی خود را بطرف هرات سوق داد وقتیکه بقریه گرشك رسيد با
محمد یعقوبخان پسر امیر شیر علیخان مصادم گردید ؛ قوماندان جوان قندهار با
دوصد نفر پیاده دفعةً بر قلب اردوی و خصم هجوم بر ده توپچی دشمن را کشته
توپ آن را استیلا نمود وقتاً که لشکر محمد یعقوبخان قطع مدد را از و ملاحظه
کردند فی الفور او را احاطه نموده دستگیرش نمودند چون خبر اسارت قوماندان
قندهار به اردوی او رسید برعایه عادت شرقی خود که از فقدان رئیس خود متشتت
میگردد شکست نمودند محمد یعقوبخان بصورت فوری اردوی خود را امر حرکت
داده شهر قندهار را بدون مانع در تصرف آورد بعد از ان شیرعلیخان قوی دل شده
از فتح قندهار در وجودش روح عزم واراده دمیده شهر قندهار را به محافظت
سوارهای جمشیدی و فیروز کوهی گذاشته خودش با محمد یعقوبخان پسر خود و بعداز
جمع آوری قوه بطرف کابل حرکت نموده در وادی مقر که بفاصله شش فرسخ از
غزنی واقع است با محمد اعظم خان مقابله شد درین اثنا هر دو عسکر باستحکامات
وسنگرها و خندقهای خوداخذ موقع نمودند ؛ زمانیکه محمد اعظم خان از عزم هجوم
شیرعلیخان واقف گردید به محمد اسمعیل خان خائن خط فرستاده او را باقوه معیت او
بگمان اینکه شیرعلیخان پدر او را کشته و او را خیلی اهانت نموده بکابل خواست
مشارالیه از بلخ باقشون معیت خودش حرکت نموده در حدود کوهستان تازمانیکه
هر دو لشکر در دشت مقر با هم مقابل گردیدند توقف نموده در همین اثنا بر شهر کابل
هجوم آورده شهر کابل را بامید اینکه اورا شیرعلیخان مانند پدرش والی قندهار
مقرر نماید بنام شیرعلیخان فتح آن را اعلان نمود
وقتیکه این خبر به عساکر محمد اعظم خان رسیدنا امیدی ایشان را فرا گرفته فتور
و تفرقه در جمعیت ایشان ظاهر شده و در وحدت آرای آنها تشتت و اختلاف بروی کار آمد.


١٥٤

زیرا خودها را بین دو اردو محصور می دیدند و از رسیدن اذوقه پریشان بودند.
محمد اعظم خان ملاحظه نمود که بر این فوج بزدل و ترس خورده که حواس خود را
باخته اند اعتماد نمودن درست نیست خصوصاً در وقتیکه سواران جمشیدی بر اردو
گاه یورش آوردند و تهاجمات خود را ادامه دادند.
محمد اعظم خان از انجا پای خود را کشیده نزد سردار عبدالرحمن خان به مزار شریف
پناه برد شیر علی خان بعد از مفارقت مطولی به کابل وارد گردیده از طرف
اهالی شهر به کمال خورسندی و بشاشت پذیرائی کرده شد.
شیر علی خان از روی همت عالی و اخلاق پسندیده و خودداری از ظلم در دل
اهالی محبوبیت داشت پس محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان در تجمع افواج از بك
و افغان مساعیات خود را به صرف رسانیده از راه هزاره جات به غزنی حمله بردند
بعد از جنگ خونینی که بین ایشان بوقوع پیوست محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان
هزیمت نموده بسوی مشهد فرار شدند در این شکست عبدالرحمن خان از کاکای
خود جدا شده جانب بخارا رفت و سمر قند را اقامت گاه خود ساخت و تا حال در آنجا است
حکومت اعلیحضرت شیرعلی خان بار دوم
و محمد اعظم خان در حالیکه عازم طهران بود در عرض راه بمقام نیشاپور وفات شد
محمد اعظم خان عدل دوست و دانای مدیر بوده لیکن ایجابات وقت او را به جور و ستم
ناچار ساخته بود.
انتخاب او پسر جوان بی تجربه خود را به امور مملکتداری سبب ناکامی
وزوال حکومت او شد لیکن انتساب او به قوماندانی عسکر قندهار از جهت بی اعتمادی
بر خوانین و سرداران افغان بوده زیرا محمد اعظم خان در دورهٔ زندگانی خود خوی
نا ستوده که از سرکردگان افغان مشاهده می نمود
این سرکردگان خیانت را رذالت نمی شمردند از اموریکه موجب ننگ و عار باشد
دست نمیکشیدند اکثریهٔ ایشان که به دو فریق جنگی منقسم گردیده بودند ۲۰ بار
مسلك خود را نسبت به جنبهٔ خود تبدیل داده گاهی در يك جنبه و گاهی در جنبهٔ
دیگر در آمده بودند.


١٥٥

محمد اعظم خان عقیده وحدة الوجود داشته به صوفیان از روی مسلک تقلید و اعتقاد مذهبی داشت خلاصه اینکه تا ١٢٨٥ حکومت افغانستان بر امیر شیر علی خان بدون رقیب جنگ و جدل باقی ماند.
امیر شیر علی خان دعوت حکومت انگلیس را پذیرفته بمقام انباله هند رفته همان معاهده فریب آمیز دوست محمد خان را که با انگلیسی ها عقد نموده بود تجدید نموده با پیمان های که در اصل محض تمویهات دانسته میشد موثق ساخت.
عودت امیر شیر علی خان از هند و اقدامات در داخل
بعد از انکه امیر شیر علی خان از هندوستان بوطن خود باز گشت مجدا اسمعیل خان را بابرا در انش بسوی هند جلاء وطن گردانید سپس پسر مردانه خود امیر محمد یعقوب خان را از ولایت عهد خلع نموده عوض او سردار عبدالله خان پسر خورد سال خود را به ولایت عهد مقرر نمود تا مادرش خورسند گردد ( شهوتیکه چشمها را کور و عقل ها را تیره میسازد بداست ) محمد یعقوب خان در ولایت هرات بناء سرکشی گذاشته چندی بعد با عساکر پدر خود جنگید. ظفر یافت پس دعوت پدر را اجابت نموده فرمانبردارانه به کابل وارد گردید امیر بجای اینکه او را دلداری نماید به زندانش نمود با وجود این اقدامات چون ولی عهد جدید فوت نمود آرزو های او بسر نرسید.
سال ١٢٩٥ رجال کاری دولت انگلیس را اوهام و وساوس فرا گرفته سفارت روسیه را در افغانستان خار چشم خود می دانست چند نفر مهندس را با يك هزار سوار نزد امیر افغانستان فرستاد.
از پذیرفتن این سفارت انکار آورد زیرا پولیکه از سالها به حکومت افغانستان می دادند بی موجب قطع نموده بود.
انگلیس ها از این خود داری و منع حکومت افغانستان بر آشفته عساکر خود را تنظیم داده جانب افغانستان متجاوزانه سوق داد.


فصل چهارم
در بیان قبائل متعدده که در افغانستان سکونت دارند و اخلاق وعادات ومذاهب
و توضیح طرز حکومت ایشان
اخلاق حماسی افغانها
عنصر غالب ملت افغان از روی تعداد قوم پښتون است که در حصص جنوب
و شرق جنوبی سکونت پذیر اند
جذبهٔ هجوم و اقدام، غریزهٔ انتقام، و شجاعت و حماست در محاربات و تهور
در مخاصمات و منازعات، که به کوچکترین سبب ها بوجود می آرند، خاصهٔ جبلی
و طبعی ایشان میباشند .
هیکل های با صلابت ایشان که با چین های جبین توأم گردند قوای جسمانی
و شوکت حماسی آنها را ترجمانی مینمایند .
با وجود عمومیت این احساسات و جذبات رعب افزا، در بین شان چهره های بشاش پیدا
میشود در بعضی معاملات کمال بردباری و شکیبائی دارند باز هم درشتی زبان پښتو
و کللفتی آوازهای آنها به سختی مزاج شان گواهی میدهند .
چور و چپاو و هیجانات را دوست داشته، از جهت همین ملکات که نمایندهٔ
شجاعت و مردانگی میباشند به غزوات و محاربات عشق ارثی دارند .
ترتیبات قشونی
از صد ها سال به این طرف چون در طبائع آنها دلاوری و میل طبیعی بسوی
محاربات جا گرفته است لهذا عموم رجال افغان همچو نظام تربیت یافته عالم طبعاً


١٥٧

تربیۀ عسکری را فرا گرفته اند در تشکیلات عسکری این قوم منصبداران عالی رتبه و ضابطان كوچك وجود دارند

در درستی صفوف و قطارهای سپاه و استحکامات حربی و تعبیه های فوجی اهتمام تام میورزند ضابطان عسکری در هنگام سوقیات جنگی از قطارهای عسکری پیش پیش به قیادت عساکر قدم میزنند زمانیکه امر هجوم داده میشود و محاربین داخل خط آتش گردیده در سنگر ها و مورچه ها موقع خود را اشغال می نمایند و امر آتش داده شود ضابطان از خط آتش برآمده به ساحۀ عمومی میدان جنگ فرود میآیند و ضابطان نسبت به امر نقل و حرکت از راست به چپ و از چپ به راست و سوق دادن و توقف دادن و ترتیب تهاجمات و اقدامات قطعات عسکری مصروف میگردند علاوه بر اجراءات فوق در میدان جنگ نسبت به تکفین و تجهیز وتدفین کشته گان محاربه صدور اوامر و نواهی از وظائف منصبداران بشمار می آید تا از توهین دشمن محفوظ بمانند و نعش شان بدست دشمن نیفتد.

مجازات فرار از جنگ

فرار از جنگ را افغانها بحدی بد می بینند که فراری را سزای قتل میدهند و در حال گریز اگر کسی از دست دشمن کشته شد نعش او را کور کردن هرگز روا نمیدانند، و اگر گریزی از دشمن سر به سلامت برد او را اعدام مینمایند در وقت محاربۀ افغان در اصفهان يك نفر سپاهی را ضابطی دید که از خط آتش رجعت قهقری مینمود ضابط باعدامش اقدام نمود، سپاهی دست راست خود را از آستین بیرون کرده نشان داد که دستم در محاربه قطع شده نمیتوانم اسلحه را استعمال نمایم ضابط افغان از اعدام او صرف نظر نمود اما رجعتش را نپسندید و گفت ای نامرد! پس بگرد و جنگ بنما! اگر دست راستت بریده شد دست چپ داری! اگر


١٥٨

آنهم بریده شد پس دندانها رازی گوشت دشمن را بدندان بکن و تا نفس پسین با دشمن مصروف کار زار باش .

اطاعت و فرمانبرداری

سر بازان عسکر افغانی در انقیاد و فرمان بر داری به آمر ما فوق بحدی راستکار اند که مانند ایشان « در هیچ يك عسکری از عساکر سلاطین متمدنه » اطاعت و فرمان برداری دیده نشده به حالیکه در دشت ها و بیابان ها کوها و جنگل ها فوج افغان پراگنده گردیده یکه یکه میشوند چون دعوت منصبدار را می شنوند به کمال شتاب دویده دویده بدو ر ضابطان و قوماندان خویش فراهم میکردند .
همچنان در حالت مخمصه اگر خوراك پیدا شود ولی امر قوماندان به احضار اوشان صادر گردد فی الحال خوراك را گذاشته به تعمیل امر حاضر میگردند.
حسن اطاعت عسکر افغان بحدی است که در وقت تسخیر کدام شهر پرثروت اگر امر خود داری از چور و تاراج از طرف قائد فوج برسد فوری از یغما و چپاول خود داری می نمایند در این حال اگر زنها با تاج های مرصع و چیغه های دانه نشان واوراق های طلائی و جواهرات بیش بها از پیشروی شان گشت و گذار نمایند اصلا به آن التفات نمی نمایند و ذرة زحمت به راحت احدی از متنو حین نمی رسانند .
میگویند در وقت جلوس شاه اشرف در اصفهان بین دو طائفه افغان نزاع تولید گردید و خصومت شان به مقاتله انجامید دکانداران شهر دکانها را بسته کرده از خوف مرگ هرج و مرج بخانه ها مراجعت نمودند از حضور شاه اشرف اعلان صادر گردید که دکانها را بگشایند در اثناء هرج و مرج مقاتله اگر مال کسی تلف شد تاوان آنرا شاه می پردازد محاربه مذکور چند روز متوالی در شهر جریان داشت لیکن به احدی از اهالی اصفهان کوچکتر بن زبان جانی و مالی نه رسید .


١٥٩

فنون حربی
عموم افراد افغان در تیراندازی، شمشیر بازی، نشان زنی و نیزه زنی کمال مهارت دارند و بسواری میل ونشاط مفرط دارند . بعد از عمومیت آلات ناریه در استعمال توپ وتفنگ وغیره آلات ناریه لیاقت خوبی حاصل کرده اند از عصر امیر دوست محمد خان ترتیبات و تربیه عسکری در افغانستان باصول تازه عصری آغاز میشود از نقطه نظر عملی نه علمی تمام افغانها باستعمال آلات جدیده مهارت خوبی دارند تعداد نظام تربیت یافته فوج عصری امیر دوست محمدخان به شصت هزار بالغ بود.
رفاهیت و تمدن
با وجود که تمام طبقات ملت افغان بسوی تمدن مائل اند و به رفاهیت تمدن مرفه اند مثل پښتونهای ولایات قندهار، غزنین، جلال آباد اما بعضی صحرا نشینان در ملت افغان پیدا میشوند که راه آسائش وحیات ترفه را تا حال نه پیموده زندگانی ساده و بسیط دارند درشتی در لباس و سادگی در خوراك عادت گرفته به کمترین لذائذ حیات قانع میباشند حتی اینکه چون گوسفند را میکشند، پشم گوسفند را توسط آب گرم کنده و به آتش گرفته پوست از موها صاف کرده به لطافت وصفائی شسته پوست سفید آنرا با گوشت پارچه پارچه کرده خشك ساخته ذخیره می سازند (١) نان را بالای زمین سردسترخوان می چینند وبدون قاشق و پنجه و میزها به زمین متفقانه بدست می خورند به لطافت توجه نمی کنند به صفائی ونظافت خانه ها واطاق ها و شهرها اعتنا نمی نمایند از این جهت اکثر شهرها از فضله ها خالی نمی باشند و در قشله های عسکری لاش های حیوانات دیده میشوند و به دور کردن آن زحمت نمی کشند

(۱) واین گوشت خشك را لاندی میگویند (٢) از زمان اعلیحضرت شیرعلی خان مسئله نظافت درعسکر وبعداز محاربه دوم افغان وانگلیس صفائی شهرها از وظائف کوتوالی وبعد ازان از وظائف بلدی تحت اهتمام است.


١٦٠

وصحراء نشينان پوشاك درشت می پوشند در كوهستانی ها رجالی پيدا میشوند (١)
كه بعد از خوراك دست ها را به ريش خود و دسترخوان می مالند و به آب نمی شويند
و اشخاصی در اين كوهستانی ها ديده ميشوند كه اگر لباس نو بپوشند به آن
اهميت نميدهند بعضی ها بحدی علو می نمايند كه آستين را قصداً به روغن چرب
نگاه ميدارند تا دانسته شود كه در خانه آنها روغن بحدی زياد صرف ميشود كه
به لباس او هم سرايت می نمايد و با اينكه به لباس اعتناء ندارند و كوچی ها و ديهاتی
ها لباس را در مدتها آلش نمی كنند

سادگی و مساوات

خوانين ملكی، ومنصبداران نظامی افغان در مجالس خويش بر كرسی ها و ميز ها
نمی نشينند مجالس خود را به قالين های ايرانی فرش می نمايند و نمد های
وطنی را نيز برای فرش استعمال می نمايند و همچوا مراء و رؤسا اقوام ديگر تظاهر
جاه و جلال را در تحقير غربا نمی پسندند با ملازمين خود و غرباء يكجا نان
می خورند واز شموليت او شان استنكاف ندارند .

لباس صحراء نشينان

باديه نشين ها لباس را به وضعيت عجيبی برش می پوشند كوشتی نام لباسی كه از

(١) مثلیكه در شرق اروپا، عموم بلاد دنياهمان حال به بادث اشخاصی ميباشد است اين چنين كوه نشينان در افغا
نستان نيز پيدا ميشوند در بی پروائی از تفاخر لباس استغناء خود را نشان ميدهند از اين نقطه نظر كه اين اشياء به نزد
مردانها اهميت ندارد كار مردان شجاعت و كارزار است آرائش وزيبائی از خصائص زنها ميباشد و در عدم
ازاله چربی تظاهرات ثروت و عدم اعتناء و مظاهرة مروت در صرفيات منزل مدنظر داشته می باشند .
خلاصه اينكه كوهستانی تظاهرات خزفی و مالی را دوست دارند و استغناء از غير واتكاء
به نفس را می پسندند سادگی لباس وخوراك را خوش دارند در افغانها ضرب المثل است كه (جنگ
به وسله كيزی او ننگ به غله كيزی ) جنگ و ننگ از مفاخر افغان است برای اين امر سادگی
خوراک و لباس و مظاهر ثروت وبی مبالاتی به امور تعيش لازم است موافق عقول واسعه
لال عیدی كوهستانی خودبه آن رفتار دارند (مترجم)


١٦١

قمد می سازند که آستین های دراز آن مثل خرطوم های فیل به زمین سرازیر
می باشد و صدره نام يك لباس دیگر از این نوع است که قد آن تار انوا و
آستین های آن کوتاه می باشند. شهری ها کرتی ها و بالاپوش ها را از برك
می سازند که دارای آستین های تنگ می باشند و چین ها را از پارچه های
رنگدار چیت می دوزند.
و پوستین های زمستانی از پوست بره های وطنی می سازند و این پوست ها را طوری
بخوبی آش میدهند که در نرمی مانند ابریشم معلوم میشود بازاین پوست ها را رنگ
زرد روشن داده حواشی آنرا ابریشم کاری می نمایند بعده مثل چپن های
دراز دامنه دار برش می نمایند پوستینچه های غریب گاران تا به آرنج دست
آستین دار می باشند و قد آن ها تا به زانو میرسند.
پوستین های طبقات اوسط و ارباب صنعت دارای قد دراز و آستین های کشال
و تنگ می باشد و پوستین گفته میشود
امراء و خوانین از ابره کشمیری و کرك چین ها می سازند و پوستین های سمور و سنجاب
را می پوشند و اکثر افغانها لنگی های نیلی را بر می بندند و سردار ها واکابر
شالهای رنگارنگ کشمیری را سر می کنند واهالی گرمسیر چپلی پا می نمایند
و صدرئی ها و قمیص های که تا نیمۀ ساق می رسند با آستین های فراخ می پوشند
و اکثر ایشان کمربندهای پزدار را به کمر می بندند که از زیر سینه الی رانها
می پوشاند این کمربند ها از پارچه می باشند (۱)
لباس زنهای صحراء نشین
زنهای افغان لباس های دراز می پوشند وسینه بندها را بحدی قریب پستانها
می بندند که پستانها نمودار می گردند و در گوش ها گوشواره های نقره و بلور و آهن
(۱) که در افغانی ملا وستی و در فارسی لنگی کمر می گویند


١٦٢

وپس بصورت حلقه های کلفت می اندازند

اغلب زنهای کوهستانی موی اسپ وپره را به يك اندازه معین بریده زیر موی
اصلی خویش می بافندوبر پیشانی همچو گل ها قطار کرده پیوند می نمایند و این
را آرایش و زیبائی می دانند در لغت افغانی این را پرکی و در فارسی پیچه
پرك ميگويند

زنهای قبائل غلجائی موهای پیشانی را به شکل مدور و قرص نما می بافند
و اطراف آن را فروهشته بر پیشانی کشال میگذارند و این موها به درازی
از حدود ابروها گذشته تا به بینی میرسد وعرض آن باستقامت پیشانی تاشقیقه ها
می باشد این احاطه موی همچو برقع سیاه مدور چهره را احاطه می نماید

حفظ شرف ابناء بشر در افغان

افغانها بیع بندی های را جائز نمیدانند اگرچه غیرمسلم باشند غریبان و مسافران را قدر
دانی مینمایند و دزدی را غالباً بدمیدانند اگرچه به چور و تاراج فخر مینمایند.
ازین مسئله پروا ندارند که مابین چور و دزدی فرقی نیست الا اینکه تفاوت ضعف
و قوت است چون اخلاق بدویت در ایشان متمکن اند ازان رو منکراتی که نتائج
ترفه میباشند در آنها کمتر دیده میشوند وازجهت استیلای فقر اغلب شان از طمع
خالی نمیباشند .

حجاب

نسوان افغانها در شهرها روهای خود را بپوشانده ستر مینمایند و در قراء
وصحرا روی برهنه می گردند و با مردان آمیزش دارند و در مصافحه همه ایشان
دست های مردان همدگر را میگیرند و در محافل خوشی بصورت دائره رقص مینمایند
و گاهی مردان انفراداً در میله ها و اعیاد به صورت دائره رقص مینمایند. و این
رقص را در عرف خود آتن میگویند.


١٦٣

کسب و معیشت افغان های ده نشین
اغلب صحرانشینان و کوهستانی های افغان به مالداری گذاره می نمایند برخی
از ایشان زراعت پیشه می باشند و تجارت کمتر می کنند مگر تجار لوهانی (نوحانی)
و به اصول عجیب تجارت دارند اینها مال التجارة خود را بر شترها بار کرده
تا حدود چین و سایبریا، و اناطول، می رسانند و در اقطار هند گشت و گذار می نمایند
این قبیله از دیگر افاغنه در پوشاک امتیاز کلی دارند مثل ارناوُدها و
آذر بائیجانی هاقباهای طرزمعینی می پوشند دستارهای چهارگوشه که دارای
گوشه های متقابل می باشند بسر می نمایند قباها در حد و دسینه تنگ و در کمر
چیندار و در دامن فراخ و کشاده میباشند عموم افغانهای غیر لوحانی تجارت کمتر
می نمایند مگر اهالی قندهار که نسبت به برادران دیگر خویش اضافه تر میل
تجارت دارند خصوصاً طلبۀ علوم در قندهار از تجارت حظ وافر دارند
اهالی قریه جات و شهرنشین به زراعت و فلاحت و سبزی کاری مشغول
می باشند به صنایع کمتر تمایل دارند کارهای صنعتی از قبیل آهنگری و نجاری
و بافندگی و امثالهم در ایشان خیلی کم است.

مذهب
سائر افغانها سنی حنفی المذهب اند، مرد و زن دهاتی و صحرانشین پابند روزه و نماز
اند الا قبیلۀ نوری که در تشیع بحدی توغل دارند که با همسایه های سنی خویش
مصروف پیکار می باشند از نماز و روزه غافل مگر به ماتم امام حسین (رض) در ده
اول محرم اهتمام میورزند پشت و شانه برهنه به زنجیرها می زنند در برخی از قبیله
کاکر (که در حواشی ایران اند) با جودیکه مسلمان اند اثار اصول مزدکی دیده میشود

مزدک
در زمان قباد شاه ایران مزدک نامی دعوی نبوت کرد شاه ایران و چهل


١٦٤

هزار ایرانی متابعت او نمودند مزدك از روی شرع خویش زن و مال را از ملکیت
شخصی خارج ساخته حقوق مشترکه جامعه قرارداد و علت این را چنان ظاهر میکرد
که زن و مال موجبات شقاق و نفاق اند اگر ملکیت آن از افراد سلب شد جنگ
و نزاع از بین مرتفع خواهند گردید امن و آسایش عمومی روی کار خواهند آمد
چون قباد وفات کرد تخت کیان را نوشیروان مشرف گردید بزر جمهر وزیر به شاه
مشوره داد که حکومت بدون مال و نسب قوام نمی پذیرد و این شارع جدید میخواهد
که هر دو را محو سازد تا اساس حکومت از روی زمین برداشته شود .
نوشیروان برای استیصال او تدبیری اندیشیده مزدك را نزد خود خواسته
گفت که میخواهیم پابند شرع شما باشم زیرا خوشم آمده که اصول شرع شما را شایع کنم
ولی خوف اهالی دامنگیرم گردیده است اگر جمعیت خود را در يك مجلس بمن معرفی
نمودید باعث دل بستگی و موجب قوت الظهر من خواهد گردید مزدك سائر اتباع
خود را در يك محفل بحضور پادشاه حاضر آورد شاه باعدام شأن حکم صادر نمود
سه نفر از اتباع او فرار شده و باقی همه کی ته تیغ واقع در آن سه نفر یکنفر زن مزدك
هم بود نظام الملك در تاریخ خود نگاشته که اباحین ایران از اتباع مزدك اند و اصول
مزدکی را از ان سه نفر آموخته اند که از دم شمشیر نوشیروان نجات یافته بودند.

خوارج

در اهالی خوست و کرم بعض عادات خوارج دیده میشوند و ایشان مجسمه ها
را تیار کرده در غره محرم زیر زمین دفن می نمایند و روز عاشورا از زمین کشیده
با هلهله و شادمانی گردن مجسمه را میشگنا نند این فرقه از ختنه نفرت می نمایند (۱)

(۱) یکی از علل شورشی که در اواسط حکومت سراجی در جنوبی بوقوع پیوسته و بدست بابرکت اعلیحضرت
شهید رفع کرده شد مسئله ختنه بوده است این علاوه بر عوامل سوء اراده ایست که در کتاب نادر افغان مشرح ذکر
گردیده بواسطة توهم داخل شدن زهر در جراحت ختنه وسایط ناپاك از ختنه خود داری میکردند و حاکم
میخواست که آن را در بین ایشان اجرا نماید لذا مردم شوریدند .


١٦٥

واگر چه اثاری ازاین عادات در زمان حاضر وجود ندارد لیکن گمان میرود که
در زمان خلافت بنی عباس که خوارج باین نواحی پناه آورده بود تبار اولادشان
تا عصر مؤلف وجود داشتند.

روا داری واحساسات ملی

افغانها باشدت تعصب دینی مذهبی و جنسی در حقوق کسی معارض نمی شوند
اگر شیعی یا غیر مسلم مراسم دینی و مذهبی خویش را در ملك ایشان اجراء نمایند
پروا نمیکنند ـ از نیل مراتب عالیه در حکومت خویش با کسی مزاحم نمی شوند
ازاین رو در حکومت افغانی شیعی ها بمناصب عالیه مقرر میگردند هر افغان گمان
میکند که اشرف ترین اقوام قوم افغان است اگرچه فقیر باشد واسلام خالص را
بدون عرب و افغان در دیگران یقین ندارند

هر قبیله که ارادۀ اجرای يك امر مهم را می نماید ازاکابر و خوانین وامراء
وسرکرده گان جرگه (مجلس موقتی مشوره) تشکیل میدهند و در جرگه از
او شان رأی می گیرند.

چون یکی از افراد قبایل را فرد قبیلهٔ دیگری بکشد هر فرد از قبیلهٔ مقتول قتل
یک نفر از قبیلهٔ قاتل را بر خود لازم میدانند و بقصاص گرفتن حکومت قناعت
نمی نمایند واز قصاص گیری بشخص خودنمیگذرند اگرچه سالها بگذرد (١) الااینکه
بایشان پناه ببرند هم چنان دوخاندان مقاتل باهم انتقام میگیرند

در افغانها مثال مشهور است پښتون سل کاله پس پلار ارگانه خپلو از ویل چه بیړه می وکړه
یعنی حس انتقام در افغان ها بحدی زیاد است که انتقام بعد از صد سال برایش بسیار معجل معلوم
می شود .


١٦٦

افغانها پناه گزينان را حمايت نموده به خون ها و مال های خود از او معاونت و توجه مینمایند. اهالی قراء ودهاتها با شمشیرها و اسلحه های خورد خود و دیگر که عرفاً سیلاوه (چاره) وخنجر ها و تفنگ ها و تفنکچه ها شهرت دارند میکردند و غالباً تفنگ های اهالی کوهستان پلته ئی میباشند محاربات در بین قبائل و عائلات شان قطع نمیشود چنانچه بسیار واقع شده که پدر پسر و برادر را قتل کرده اند. در بین دو قبيله دشمن صلاحیت بجز خویشی (رشته نکاح) صورت ندارد اكثر ساکنین کو هاودشت ها به پادشاه بدون قوة جبريه اطاعت ندا رند بلکه همیشه منتظر فرصت بوده میخواهند کدام وقت شلاق شاهی از گردن شان رفع شود (جذبه حریت در افغانها بحدیست که مالیات را خلاف حریت میدانند با اینکه حکومت عصر های سابق بطور استبداد گذاره می نمودند).

غذای افغان

بعضی از قبائل بجوا ری برخی به ارزن چندی بجوعده بگندم قوت خود را بدست می آرند غالباً نان خورش شان پنیر و گوشت است در فصل زمستان آن ها را پخته میکنند نان خود را اکثر بتاوه می پزند در سفر ها سنگ را بآتش حرارت داده بعد از آن آن را در خمیر گرفته بآتش انداخته می پزند و این قسم نان را كاك میگویند برخی قبائل مانند قبیلة یوسفزائی واچکزائی پیاز را عزیز می پندارند وقتیکه شخص را مروی را دیدند نیز داور فته رجاء میکنند که مریض داریم اگر کدام دانه پیاز مرحمت فرمائید شاید مریض ما بآن شفایاب گردد: قبيله اچکزئی در بسی اوقات قافله ها را تاراج و غارت مینمایند اگر بعد از سعی و کوشش موفق بغارت قافله شده نتوانند به يك دو کلچه پیاز مصالحه مینمایند محمد اعظم خان وقتی که بلاد هندی را ترک کرده در قبیلة یوسف زائی بخانه یکی از خان ها پایان شد خان چالاك بر خواسته


١٦٧

در حالی که بر روی او آثار خوشی ظاهر بود اتفاقا پیاز را آورده بخدمت محمد اعظم خان
تقدیم نمود ( زیرا در دشتهای خشك زندگی دارند )

میله ها
اکثر قبائل و باشندگان دره ها و قریه ها بمیله ها و بازی ها مائل اند در روز
های بیکاری دائره اتن میکنند شمشیر بازی اسپ دوانی می نمایند ساکنان
کوهستانات سرد سیر همچو خوست (یعنی جنوبی) کرم سفید چهره و ساکنین بلاد
گرمسیر همچو قندهار و جلال آباد گندم رنگ اند.

مراسم ماتم
نسوان ختک در ماتم رویهای خود را زعفرانی مینمایند بفقاق ها می زنند و بناخن
ها می کنند.
عادت افغانهاست که تا ۳ روز پس ماندگان مرده و مهمانان شان را نان
میدهند این کفاله را همسایگان و قریه جات قریبه ادا میکنند و در بعض قبایل
ورثه میت باین امر از مال خود قیام می ورزند.

اعتقادات
افغانها قبور اولیاء را متبرك میدانند و بزیارت ایشان می روند در مزارات قربانی
ها و کشتار میکنند بعض قبائل بحدی غلو می نمایند.
که روزی یکی از قبیله افریدی که بدراهزنی و چور و تاراج مشهوراند نزد شخصی
باراده چور کردن نزد او خود را رسانید مسافر عذر و الحاح آغاز کرد و خدا و رسول
را شفیع می آورد لیکن از تجاوز افریدی ایمن نمیشد بالاخره خاك ملا یار محمد
( شیخ مشهور ) را شفیع آورده نجات خواست افریدی گفت جل جلاله مرا به کفر
رسانیدی راه او را گذاشته رفت . از عوائد جاریه دینی آنها یکی این است که چون


١٦٨

مردی می میرد از مال او قبل از تقسیم پیسه و پولی گرفته آنرا بفقراء ومساکین
علماء به نام اسقاط صلواة میدهند.

علم علماء

اهالی شهرها ودهات به سوی تحصیل علم میلان خوبی دارند ، علوم ادبی از قبیل صرف
ونحو، معانی، بیان ، بدیع ، واز علوم شرعیه اصول ، تفسیر ، حدیث ، وازعلوم
عقلیه منطق ، فلسفه ، حساب هیئت هندسه میاموزند و بعضی طلبه طب را نیز بران
می افزایند برخی از اهالی دهات به تحصیل فقه محض بدون تحصیل عربیت اکتفاء
می نمایند وعوام ایشان تازمان اکمال تحصیل کفالت ارزاق طلبه را بذمهٔ خود
می گیرند هر خانه حصه از ماحضر خود را از طرف صبح و شام برای ایشان جدای می کنند
طلبهٔ خردسال به خانه ها میگردند و حصه معینهٔ طلبه را فراهم می نمایند در بعض
حصص مملکت اگر حصه طلبه از بی پروائی موکل در خانه ها بماند صرف نمودن
آن راجائز نمیدانند .

نفوذ علماء

در بلاد افغانی شئونات علماء بی بزرگ است سلطهٔ تامهٔ روحانی ونفوذ کاملی
در اهالی دارند ، تا بحدیکه اکابر قوم و بزرگان مملکت وامراء از ایشان می
ترسند زیرا دلهای عوام بدست ایشان است چون اراده کنند اقوام را به مخالفت
هر امیریکه بخواهند برانگیزانیده می توانند اکثریه ایشان از ملاقات امراء خود
داری می نمایند با وجودیکه هدایای مردم را می پذیرند از تحف امراء خود داری
می نمایند واز دیدار رجال حکومت استکبارا پرهیز می کنند واگرحاكم يك منطقه
بدیدن ایشان بیاید از طرف ایشان بدیدن حاکم فروتنی به عمل نمی آید
به سبب این سلطه چنان مضراتی ازایشان سرمی زند که به عقل وشرع برابر
نمی آید زیرا ایشان وقتیکه خلاف خواهشات خود را از مردم سه بینند به فسق


١٦٩

و کفر شان فتوی میدهند بلکه برخی از ایشان دیگران را در ذات البین خود به غرض
انحصار ریاست در دست خود نسبت کفر میدهند؛ خصوصاً درین زمان اخیر، که مذهب
وهابیه در هندوستان نشر شد پس هر که سلطهٔ خودرا انفاذ میدهد و میخواهد که میدان را
از اثرات مقابل خود خالی کند، بجانب مقابل خویش برای منفور ساختن او حکم و ها بیت
مینمایند ؛ حتی که حکام را باجرای مجازات بزرگ تکلیف میکنند! تا فتوای
ایشان بر محکوم جریان یابد : در قندهار یکی از علماء به کفر شیعه حکم کرد
دل های اهالی را بمقابل ایشان برافروختانده جنگ را بین شان بروی کار
آورد خون ریزی های بسیاری دوام کشید، وهم چنان در کابل یکی از
علما بکفر شیعه فتوا داده بود و بدا نسب ماه ها بین سنی و شیعه جنگ
امتداد یافت .

نفوذ مشایخ
بعضی از طبقه علماء به جادهٔ مشیخت روان بوده و برو ساده طریقت و ارشاد
تکیه می نمایند بمصلای رهنمائی می نشینند این جماعت خانقاها ومنازل را برای
اقامت زائرین و عابرین تهیه نموده وقت بوقت بایشان خورا ك میدهند منزلت
و نفوذ و مقدار مصارف ایشان باندازهٔ هدایا و نذوریست که عقیدت مندان
به آنها تقدیم میکنند و ازایشان رجالی وجود دارند که بواسطهٔ حسن سلوك وصلاح
ظاهری در دلهای عوام اثری قوی و نفوذ تامی را تولید می نمایند. و صاحب نام بلند
و نفوذ کامل میگردند و از هر طرف هزار هانفر بقصد زیارت اوشان وارد میشوند پس عالم
یا شیخ موصوف تازمان اقامت زایرین طعام ومایحتاج شانرا تهیه میدارد طوریکه
در تمام اوقات مهمان خانه اواز نان و آب والبسه صدها نفر مهمان خالی نمیباشد .

حکومت مشائخ علماء
بعضی از علما بر يك حصهٔ از بلاد افغانیه اختیار تامه داشته واز صو به جات


۱۷۰

متعلقه خودشان متمتع گردیده متصرفات خود را محافظت و از مهاجمة همسایگان خویش آنرا حمایت میکنند بلکه گاهی هم بالای همسایگان خود بدلیلی از دلایل دینی هجوم میبرند.

خدمات عسکری آخوند صاحب صوات و ساده گی او در حیات

چنانچه از جملة همین قسم علما (شیخ) عبدالغفور مشهور (باخند صاحب سوات) متسلط بر (صوات و بنیر) بوده و در نزد عموم افغانها بل در هند و بخارا هم معتقد و صاحب نفوذ است.
فقیه مشارالیه و زاهد ریاضت کش و در معیشت زنده گانی خود ساده و در شت پوش، بجواری و گال و ارزن کوهی و شیر بزی که در کوه ها بذریعه گیاه خودرو پرورده میشود قوت مینماید و بحضور او علی الدوام به تعداد ده ده از هزار ها نفر از مریدها و بسیار کسانیکه بغرض و هجوم و چپاول برانگلیس ها جمعیت و ترتیبات گرفته می روند و آخند صاحب موصوف توسط ایشان اعلانات و خطوط را در بلاد انتشار میدهد تا بسبب آن اهالی را برای جهاد دعوت نماید پس هزارها نفر نزد او جمع میشوند و معظم الیه را درین مسلک اتباع سید احمد وهابی که از خوف مسلمانان سنی از هند هجرت نموده به (سوات) و بنیر توطن گرفته اند تأئید و مساعده مینماید.

آخند صاحب صوات و منع مسکرات

این شیخ یعنی آخند صاحب (سوات) که بحضورش از زایرین و مسافرین وارد میگردند هرکدام را نظر باحوالیکه و رتبه و ثروت و راحت فقریکه و خدایتعالی نصیب شان گردانیده باشد عزت نموده و بانها تقرب می جویند چنانچه نزد معتبرین مطابق شان و حیثیت آنها و بفقر ادوغ و نان خشك و پیاز تقدیم مینماید.


۱۷۱
وقتاً که دانست که در اطراف و اکناف بلاد افغانیه اوازهٔ اعتبار کدام شیخ بلند
میگردید یا بغرض اشغال منصب ارشاد مستعد بوده و آماده کی دارد دفعهٔ بوهایت او
حکم مینماید تا در قلوب اهالی نسبت تولید نفرت به او نموده به هیئت وصورت
نهایت فجیع تشهیر کرده شود .
تمام علما شرب دخانیات را با تمام اقسام آن مانند علمای بخارا حرام میدانند
لکن به منع عامه از ان تعرض نمی کنند الا (آخند صاحب سوات) که مشارالیه
از پیش خود شیخانرا باطراف وا کناف بلادافغانیه (۱) ارسال مینماید تا مردمان را
از استعمال دخان منع وچلم ها و قلیانهای شان را بدست آرند و بشکنند .
علماء افغان با وجودیکه مذبوحهٔ یهود و نصارا میخورند ذبیحه مردمان شیعه را
حرام میدانند گمان میکنند مردمان شیعه مرتد شده اند و ذبیحه مرتد حلال نیست
اما خوردن ذبیحهٔ اهل کتاب شرعاً جواز دارد . (۲)
تمام شان بر شانه های خود جای نماز های نازک و درشت را برطبق مواسم
و فصول از برای ادای نماز می بردارند بلکه این عادت عمومی تمام افغانها است از طرف
تمام آنها در راه دین تعصب خود را ظاهر نموده و براحکام شریعت واعتقادات غیرت
می نمایند مگر تسامح واغماض درین امور اگر در بین شان موجود شود راجع به
مرشد خواهد بود و بس .
طلاب لنگرهار چون احترام عوام را نسبت بخود بسیارتر می بینند لهذا بواسطه غرور
این قوه برا هالی جور می نمایند : جنبه ، جنبه با قر بونه ها و تفنگچه ها مسلح میکردند
از اهالی چون کمی اهانت به بینند بر قریه های شان یورش می آرند و تاز مانیکه ناغهٔ
توهین طلبه را نگیرند از تجاوزات بازنمی آیند چنین طلبهٔ این سمت پا بند نماز

(۱) آخند صاحب سوات برای حفظ بیضهٔ اسلام در افعانستان خدمات بزرگی نموده
از کوته الی کشمیر در هر قوم بزرگ یک نفر مأذون مقررنموده بود که مدافعه انگلیسها را می نمودند
و اصلاح عوام میکردند (۲) این مسئله را نمیدانم سید کجا دیده است آثار آن در وطن وجود ندارد؟


۱۷۲

و روزه نمیباشند (این طبقه را طبقه جت میگویند و طبقه سییفی ماوراء ایشان است
که پابند تحصیل و عمل اند) در بعض مواسم سال بنام صحبت مجالس تشکیل میدهند
و هزارها نفر طلبه را به این صحبتها دعوت میدهند و اهالی را به تهیه
خوراك با تکلف برای ایشان مکلف میسازند - يك امرد خوش اندام را لنگی به سر
می بندند و چوری بدست او میکنند و خطاب پادشاهی را به او داده سر چوکی صدارت
می نشانند و تا زمانیکه مجلس دوام دارد حکمرانی او جاری میباشد هر کرا بخواهد
جرم نماید میتواند و هر که را بخواهد بزند زده میتواند هرگاه خواستند که
مجلس را اختتام دهند وزیر او حاضر میشود و بحضور پادشاه عرض مینماید : " شاها
برای عسکر تنخواه نرسیده بناءً شورش و بلوا دارند " آن امرد خوش قیافه
نقاب را از روی خود برداشته نسوار را در کف دست انداخته بطرف مجلس دست
دراز مینماید اهل مجلس نزديك میشوند و هر فرد از این نسوار چیزی برداشته
صرف مینماید و این کنایه از اختتام مجلس است .

تا جك
از جمله قبائلیکه در بلاد افغانی سکونت دارند یکی قبیله تاجك است که در شهر هرات
و توابع آن و در شهر کابل و نواحی آن و در شهر غزنی و اطراف آن و در دهات
بلخ و بین کابل و بلخ و در لغمان و مرکز آن سکونت دارند . این قبیله بسوی
صنعت و حرفت میلان داشته در کار و کسب کمال جدت دارند در حیاکت و تجارت
آهنگری و معماری و غیره صنایع مصروف بوده در فن زراعت و درخت شانی و تاك
داری اهتمام تمام میورزند و تجارت دوست اند از جمله ایشان اهالی کوهستان
کابل اند طبعاً بسوی شر و فساد جنگ و خون ریزی مائل اند از این جهت جنگ
و فساد و نزاع و مخاصمات همواره در دهات شان جریان دارد يك ده با دیگر
اختلاف داشته میباشند غالب رجال آنجا را مسلح در برجها نشسته خواهید دید که


۱۷۳

از خوف دشمن پاسبانی مینمایند و ایشان قسمی از خنجرهای دراز را حمائل مینمایند
بن قبائل در هدف زدن کمال مهارت دارند کمتر کسی وجود داشته با شد که تیرا به
هدف نرسد قبیله تاجک در امور منزلی و تنظیم لباس و آرا ئش و نظا فت ازا فغانها
دانا تراند در ذهن و ذکاوت افهم و درایت نیز از ایشان مختار اند و لی نسبت
با فغانها علم کمتر دارند و در ایشان عالم چندان وجود ندارد عموم قوم تاجك
سنی حنفی مذهب اند طوری که در بین ایشان امرا وجود ندارد تعصب مذهبی
مشاهده میشود کثر شان وسفید چهره اند همچو افغانها دستار های طرز مخصوصی
را به سر می بندند .

هزاره

این قبایل بطرف شمال غزنی در کوهستا نیکه تا شمال هراة امتداد دارند سکونت
پذیر و از سیمای شان استنباط میشود که از جنس منگول اند چشمان ایشان تنگ
و سر بالا کجی دارد و بدون چند تار موی که به زنخ شان می روید ریش ندارند
خلا صه اینکه در سا ختمان جمجمه و چهره شان شباهت به چینی ها و تا تاری
های اصلی دارند بعضی مورخین میگویند که این قبائل از بقایای عساکر چنگیز خان
می باشند بلکه تا سه صد سال بزبان مغولی گفتگو میکردند لیکن کسانیکه زبان شان
را دور ازا متزاج لغات مغولی بفارسی شنیده باشند با آنکه در جوار تر کمانها
واز بك ها تو طن دارند یقین میکنند که قبل از چنگیز خان بمدتها در این جا
سکونت پذیر بودند.
قبائل هزاره حیات درشت خویش را بابدا وت ممزوج بو حشت میگذرانند
با این همه صنعت برك با فی ایشان بحدی متر قی است که مثل آن در اروپا هم
رخت کمتر دستیاب می گردد
سایر قبایل هزاره قبا های چاك دار می پوشند و بدور آن کمر بندی می پیچانند


١٧٤

آستینهای بالاپوشهای شان که از برك میسازند تا به آرنج می باشد و گاهی تا به بند
دست نیز میرسد چینهای ابریشمی ونخی دربر میکنند درزمستان کلاههای
گوش پوشک بسر میکشند زلفهایشان دائماً دستار می بندند وچینها همچو رجال
به بر میکنند.
قبائل جمشیدی چون مجاورین ترکمانى وايماق خوش لباساند جبههای دراز
تا شتالنگ با آستینهای کوتاه وتنگ می پوشند.
کلاههای پوستی که پاپاق میگویند بسرمیکنند در سوار کاری مشهوراند چورو تاراج
را دوستدارند هزاره مانند برادران دیگر نسبی خود به شجاعت واقدام وتیراندازی
شهرت دارند

مذهب هزاره

ماورای طائفه شیخ علی جمشیدی تمام هزارهها شیعی مذهباند بدون محبت
حضرت علی (رض) و بغض خلفاء دیگر وبیاداشتن مجالسی ماتم در عاشور ه وزدن پشت
وسینه به زنجیرهای آهنی از مسلك شيعيت دیگر چیزی یاد ندارند.
با وجوديكه تقيه از واجبات مذهب اهل تشیع است لیکن از ایشان اگر پرسیده
شود بی پروا مذهب خود را ظاهر میسازند و غالباً میگویند که " بندۀ على می باشیم"
و به عقیده خود اهتمام زیاد دارند .
میگویند که روزی يك سنی مذهب به كنيز هزاره خود مذهب سنت را
تکلیف نمود دختر انکار آورده شوهر به تعزیر وسرزنش اغاز نمود دختر برآشفته
گفت سگ شدن برایم از سنی شدن گوارا تر است .
هزاره مردههای خود را تلقین میکنند که نکیر ومنکر و قتیکه بیایند پر وامكن
على مولای شما حاضر میشود آنها را بدر می سازد و کلاههای خود را سر قبر مرده
پاره کرده می گذارند .


۱۷۰

هزاره ها کم استعداد اند پول نقد کمتر دارند لهذا اجناس را به اجناس مبادله می نمایند حکومت از ایشان عوض مالیات نقدی به تعداد نفر بزها میگیرند اگر در تادیه آن کمی اهمال نماید با قیات آن همه جمع میشود .
شرفاء وعلویون را بسیار احترام میکنند وامتیاز سید از دیگران به ریاست وکلان کار یست که عندالورود به محافل سلام نمی اندازند عامة الناس را در مجالس دشنام میدهند واهانت می کنند هزاره ها این اوضاع سادات را تأویل کرده میگویند که سادات شاهان اند و به شاهان بدون این رفتار دیگری نمی زیبد .
عجیب ترین عادات زنان هزاره این است که در وقت نزاع دو نفر زن به توکیل مراجعت می نمایند وهر يك از این دو نفر زن يك يك نفر زنی که به زشت گوئی شهرت داشته باشد بوكالت انتخاب نموده بمیدان بدگوئی می آرند از يك طرف زن وکیله به شور دادن دست یا و ابروهای خودآغاز می نماید و به مقابل و کیله دیگری حرکت می نماید و دشنام را آغاز میکند بالمقابل وکیله دیگر هم چنان او ضاع و حرکات را روی کار می آرد و مقابله دشنامی افتتاح میشود وقتیکه یکی از وکیله دشنامی ندهد که وکیله مقابل از جواب عاجز ماند موکله او ملزم شناخته می شود و نزاع فیصله می شود .
اگر قبل از اختتام جنگ شام شد یکی از دو وکیله سیدی را بمیدان آورده روی دیگری میگذارد وخودش پشت داده می رود واعلان التواء جنگ میکند واین سید را قائم مقام خود دانسته می گذارد واینر از می دارد که محاربه تمام نشده فردا سید خودرا برداشته بمقابله می درآید
ازبك وتركمان
هر دو قبیله از نژاد تاتاری اند و بزبان ترکی گفتگو می نمایند .
قبیله اول الذکر در بلخ و آخرالذکر در میمنه و هرات سکنی دارند و هر دو قبیله


١٧٦
سنی حنفی مذهب اند ازبك ها (به یکی از نواحی های چنگیز خان منسوب اند)
غالباً به زراعت و باغبانی و تاکداری و مالداری و درخت داری گذاره می نمایند
لباس تركمنی
دستار های خورد خورد میبندند و شف آن را بر گوشهای خود شان می آویزند
نیز چین های حریر و غیره را بقماش درشت و پنبه استر میدهند و برکنار های آن فیته
مانند قیطان می بافند بعض شان سه و چهار از همین قبیل چین ها یکی بالای دیگر
می پوشند؛ در سوار کاری و نیزه بازی مهارت تامه دارند وقتآ که یکی شان
بغرض زیارت دیگری وارد شود دستهای خود را بطرف آسمان برداشته فاتحه
میخواند سپس میزبان پارچه نانی بوی تقدیم نموده مهمان آنرا باحترام تمام
برداشته بعد از کورنش و بوسه در جیب میگذارد.
در نوشیدن چای رغبت زیاد دارند و از خوردن گوشت اسپ هم خودداری
نمی کنند بعض علماء هم در بین شان پیدا میشود.
اما ترکمانها جبه های برك می پوشند و کلاه پاپاق سر می کشند در تربیه
اسپان اهتمام و کوشش زیاد مینمایند اسپهای شان از نسل همان اسپان عربی است
که نادر شاه از نجد آورده بود.
غالبا این قبیله وحشی و بربری به حالت لخت و تاراج گذاره دارند و بر بلاد
ایران و اطراف هرات چپاول انداخته مردها و زن ها را اسیر می آورند و بنام غلام و کنیز
آن را میفروشند و برای خود دلیل میتراشند که فروش اسیران قبایل شیعه بسببیکه
از دیانت اسلامی خروج نموده اند جایز است بلکه بسیار کسانی را که آنها اسیر میآرند
از طوائف سنی میباشد بعد به ضرب و زدن و داغ بالای همان اسیرها به شیعه
بودن شان اقرار مینمایند تا که اتقيای بخارا از خریدن شان ابا نورزند حتی اتفاق
افتاده که يك جنيه شان يك عالم سنی را از اطراف هرات اسیر آورده پس


۱۷۷

از این خوف که مبادا بگریزد او را بزنجیرها بسته نمودند با این زمانیکه وقت نماز
میرسید او را رها مینمودند که جماعت را امامت کند و بعد ادای نماز دوباره او را
حبس میکردند وقتیکه عالم از ان ها این رعایه را ملاحظه نمود به ایشان گفت
شما میدانید که من سنی میباشم پس بچه وسیله حبس مرا گوارا و بیع مرا جائز
میدانید ؟ در جوابش گفتند که شما از قرآن بیشتر شرف ندارید مثلیکه برای
من هبه قرآن جائز است هم چنان هبه تو هم بروا می باشد کلا و حاشا
ترا نمیفروشم . والحاصل این دو قبیله بظلم و شرارت موصوف بوده و نهایت شهرت
دارند خصوصاً قبیله آخرالذکر لاکن تعداد آبادی شان در بلاد افغان کم است

سادات

از طوائف موجوده در بلاد افغان یکی طائفه شرفاء ( اولاد علی ابن
ابی طالب رض ) موسوم بسادات میباشند برخی ازین طوائف درپشنك از نواحی
قندهار و بعضی در کنر جلال آباد سکونت دارند ؛ چنانچه شرفاء کنر از عهد
بابر شاه تا امر وز کبر اء وعظماء بوده است وا فغانها باین طائفه نهایت عقیده
دارند عادات واخلاق و لباس این طائفه مانند افغانها است .

قزلباش

از ساکنین بلاد افغان طائفه قزلباش است این لفظ ترکی و معنی آن
سر سرخ است باین لقب تمام عساکر شیعه صفوی ها شهرت داشتند
زیرا آنها بامر سلاطین صفویه دستارهای سرخ بسر میکردند عده کثیر
شان در کابل و باقی در غزنی و قندهار بود وباش دارند ؛ اصل این طائفه
را نادر شاه از بلاد ایران درین جا آورده بود این طائفه در اداب و صنایع


۱۷۸

و اعمال دیوانی مهارت و شهرت دارند بلکه غالب موظفین در بار پادشاهی افغان ازین طائفه میباشند واکثر امرا آن‌ها را برای تربیه و تعلیم اولاد خود اختیار میکنند. و آن‌ها در ذکاوت و نظافت و فهمیده گی از اکثر ساکنین بلاد افغانی امتیاز دارند بشجاعت و جرائت هم موصوف میباشند تمام شان شیعی مذهب اند و همه آن‌ها درده محرم برای سوگواری شهادت حسین بن علی (رض) ماتم خانه‌ها بر پا میدارند.

بلوچ

در جنوب قندهار بقرب پشنگ بعضی از طوائف بلوچ وجود دارند این طائفه در اصل فارسی میباشند از عادات آن‌ها یکی آنست که موهای سر خود را بسیار دراز و چرب میکنند چيلی یا می کنند شمشیر را با بند بگردن می اندازند آن‌ها بقوت و بسالت معروف و بسرقت وغارت شهرت دارند ضمناً به سخا هم معروف میباشند از اسلام بجز نام خدا ورسول دیگر چیز نمی دانند و بعضی حضرت علی را هم میشناسند وقتیکه بیکی آن‌ها گفته شود ای بلوچ روزه میگیری جواب میدهد ما بر لیبی را ندزدیده‌ایم بلکه خان‌ها دزدیده بناء لیبی او را زجراً ۳۰ روز از خوردن باز داشته همچنان اگر از نماز پرسان کنی میگوید خان نماز میخواند وقتی که کسی بیکی از ایشان برخورد خواه از خود بلوچ باشد یا بیگانه قبل از همه از خان میپرسند بعد از يك سلسله مرحبا و تحیات زیاد می پرسد که طاقت مرا ملاحظه کرده برای انجام مقصد هر چه بتوانم بخوا و الحاصل این طائفه در نهایت جهل و وحشت و بربریت بوده به غلظت قلب معروف میباشند.
یکی از شعبات این طائفه بنام (مری) یاد شده و کار آن‌ها چورو چپاو قافله‌ها بوده رجال آن‌ها را میکشند و بعد مال آن‌ها را میگیرند و این عقیده دارند که تازمانیکه صاحبان مال کشته نشوند مال آن‌ها حلال نمیباشد.


۱۷۹

هنود

در بلاد افغانستان مردمان بت پرست هندو هم وجود دارند که نام معابد شان را
در مسال میخوانند در خارج شهر کابل هندو سوزانی دارند که به مقتضیات دیانت
خودشان جثه مرده های خود را در میدهند و خاکستر آن را نگاه کرده بدریای
گنگ میفرستند اکثر شان بمذهب بابا نانک که ما سابقاً ذکر کردیم مطیع میباشند
در تجارت و صرافی صرف اوقات می نمایند و از تماس با تابع غیر دین خود شان
نهایت اجتناب می ورزند و از دست غیر آب و نان نمی خورند و اشیائیکه رجال غیر
دینی شان مس کرده می باشند به آن دست نمی زنند.

حکومت افغانی

طرز حکومت افغانی چون حکومت استبدادی مطلق است لکن قدری مشابهت
با حکومت مشروطه دارد زیرا بدون مشورهٔ رؤسای قبائل انفصال امور مهم نا
ممکن است این حکومت مرکب است از یك فریاد شاه که سلطان بلاد است و وزیر
که به منزله صدراعظم است و مستوفی الممالک که به منزلهٔ ناظر مالیه و داخله
حکومت افغانی است و یکنفر خزانه دار که محافظت نقود حکومت افغانیه
را مینماید و یك نفر شاغاسی که عرائض مردم را با و میرساند و با جازهٔ امیر مابین
دومدعی انفصال دعوی مینماید . والیان که غالباً از خاندان شاهی بوده بنام
سردار ها یـاد می شوند جنرال ها قوماندانان عساکراند بعضی از این قوماندانها
از جمله سردار ها می باشند و کوتوالها قوماندان های امنیه میباشند
و در هر شهر يك مستوفی نائب مستوفی الممالك برای تحصیل مالیات حکومت
و حوالهٔ معاشات مأمورین تحصیل گمرك و دیگر مالیات موجود میباشند امیر
افغان هم چو شاهان شرقی تظاهر جاه و جلال نمی کنند در دیوان حکومت که آن


۱۸۰

را در بار مینامند بالای قالین های ایرانی با اعیان حکومت خویش بلا امتیازی نشینند
يك متکای زائد در پهلوی پادشاه وجود داشته میباشد حاجب و در بان هیچ
کس را از در بار منع نمی کند هر کس از اهالی بلا دا گرچه بسیار غریب باشد حقدارد
که شکایت خود را بحضور پادشاه تقدیم کند و بالمشافهه بآواز بلند بی
پروا و بی حجاب عرض خود را میکند ؛ این چنین است حالت رعیت
با والیان ولایت بلی بحضور امیر نوکری والا یعنی اردلیهای مسلح
با شمشیر ها و خنجر ها آماده اجرای اوامر ونوا هی ایستاده میباشند پادشاه
بر تخت روان می نشیند و بر حوزه های فیل سوار می شواند و در دربار
یا پاد شاه خانملا خان بعنوان قاضی القضات برای انفصال دعاوی شرعیه می نشیند
و هم چنان باهر وا لی يك نفر قاضی مقرر میباشد پادشاه و والیان بلکه هیچ کس
در امور شرعیه حق مداخلت ندارد و حکومت افغانی دارای قانون سیاسی نیست
حل وعقد وانفصال قضايا وتعيين مجازات و عقاب وجریمه ( جزای نقدی )
حبس ، زدن، طرد به فکر امیر موقوف است و سائر والیان باندازۀ رتبۀ خویش کار
میکنند" شك ایست که این طریقه از غدر و ظلم خالی نمیباشد، قطعه قطعه نمودن و دست و پا
بریدن در این مملکت کمتر واقع می شود. و به قتل مجرم سیاسی امیر جهراً اقدام کرده
نمی تواند مگر اینکه با کابر قوم متحدالفکر باشد نادر قبیله مجرم بواسطۀ تعصب و فساد
فتنه بر پانشود امیر با بزرگان خانه دان شاهی بسختی پیش می آید افعال شنیعه
چون قتل وكور ساختن وغيره فضائح را برایشان اجرا میدارد زیرا که ایشان
ناصر ومددگار و منتقمی ندارند.
ضبط اموال و امور مالی
اغلباً امیر در وقت غضب و بد گمانی اموال وزراء را ضبط می نماید و هم چنان سرداران
حکمران در اطراف بالای ملازمین وزیر دست ها این معامله را اجرا میکنند و


۱۸۱

ارباب ثروت از تجاران و زارعان نیز برین بلا مبتلا میبا شند : امیر از مال خزا نه سلطنتی آنرا دانه تصرف مینماید هیچ کس حق ممانعت و مخالفت ندارد چون حکومت افغانیه پا بند واجبات اداری و قوانین ملکی نیست که آنرا به اصلاح مملکت مجبور بسازد ازین رهگذر باهتمام راه‌ها و اصلاح سرکها وممانعت قطاع الطريق ومحافظت قافله‌ها ونگاه داشت راءها اهتمام نمی ورزند حتی اگر قافله از يك شهر بدیگر شهر میرود تا وقتیکه دسته های عسکری مسلح به تفنگ ها و شمشیر ها در بین نباشند و آماده حرب و ضرب نگردند ممکن نیست از يك شهر بشهر دیگری بروند و ازین جهت تجارت درین بلاد کمترست در بعضی بلاد افغانی محتسب هم مقرر میباشند حکومت افغانیه بحکومت عسکری شباهت تامه دارد زیرا همه ارباب مناصب ملکی وعلمی وهمه مستخدمین از وزیر الی کاتب نزد مردم بنام میرزا یاد میشوند و نام آنها ازقاضی القضاة الى محرر در دفاتر عسکری قلم بند میباشند معاشات این ها ازروی سوارانیکه در روز جنگ حاضر کرده می توانند معین میگردد : مثلا برای قاضي القضاة معاش صد سوار معین است برو فرض است که در روز جنگ صد سوار مسلح حاضر نماید وحکومت برمشایخ قریه‌ها وقصبه ها رجال جنگی حواله مینماید ملکان سپاهیان را ازجایداد داران وزمین داران باندازه قوه ایشان فراهم مینمایند این فراهمی اشخاص قانون معین عسکری داشته نمیباشند چون سپاهی تحت سلاح باشد شش روپیه ماهوار بلا خوراکه روزانه برای معاش میگیرد و در اجرای آن گاهی تعطیل رو میدهد و حکومت حق دارد که در وقت جنگ از مردم قریه‌ها باندازه کثرت و قلت نفوس شان پیاد گان خاصه دار و سواران بنام ( او پره سوار ) بگیرد آنها دروقت محاربه مصروف کار بوده واکثر سواران از مردم جمشیدی وازبك ميباشد


۱۸۲
اموال مملکت بدوقسم منقسم میگردد قسم اول مالیست که از زراعت پیشه گان
و فلاحین حصول میشود این رقم از قبیل زکوة شرعی است .
وقسم دوم مالیست که از دکانداران و کسبه تحصیل می‌نمایند و جریمه مجرمین
ومحصول تجار که ازمال وارده باسم كمرك گرفته میشود وهم دران شامل است .
قبائل کوهستانی همه‌وقت در تمردوسركشی می‌باشند تحصیل مالیات از ایشان بدون
قوة عسکری دشوار می باشدلهذا دروقت حصول مالیات قطعات عسكری به قبائل
اعزام میگردند .
از جهت توالی فتنه و شورش قبائل میزانیه صحیح واردات حكومت تعيين
نمیشود گمان می کنم ازيك ونیم ملیون پونداضافه وازيك مليون ٢٥ لك كمتر
واردات حکومت نخواهد بود .
قبیله غلجائی در دوره ابدالی هاعوض ایلجاری برای مصارف عسگری بنام سرمرده به
اندازه نفوس قبیله که به سن بلوغ رسیده باشند رقمی را به حکومت می‌پردازند .

ولایت عهد وتوارث پادشاهی
در توارث پادشاهی شرط نیست که خواه مخواه بزرگترین پسران پادشاه وارث
تخت و تاج باشدپادشاه اختیار داردکه در فرزندان خودش هر یکی راسزاوار داند
ولیعهد گرداند باوجـود ولايت عهد وتوارث حكومت مملکت ازاضطرابات خالی
نمی‌ماند چون طمع وحرص در زمامداری بسیا راست مفسدینیکه موقع می یابند از
مداخله بازنمی آیند معاهـده دولتی در بین این حکومت و سایر حکومات دیده نمی شود .
این حکومت بـاحکومت هنـد بر طاقوى معا هده دارد .
زبان رسمی حکومت زبان فارسی است از عادات پادشاهـان است که در روزهای
عیدین باموکب شاهانه برای ادای نماز می‌برآیند .
بعداز ادای نماز فیر توپ ها و تفنگ‌ها بطور شادیا نه میشود و سواران بحضور
پادشاه با اسب های خوب مسابقه مینمایند٬ بعدا زین پادشاه در در بار می نشیند
ودستر خوانها هموار میشوند٬ مردم گروه گروه برای تبر يك ميآيند .


۱۸۳

خاتمه کتاب

( در ذکر اجمال احوال بلاد افغانیه از حیث عمارات و آب
هوا، زراعت، صنعت تجارت، معادن

مملکت افغانستان بسببیکه از خط استواخیلی دور بوده و هم مشتمل بکوه های
بلند ودشت های پست است لذا بحیث عمومی آب وهوای آن در گرمی وسردی
با هم اختلاف دارد وبر حسب نقاط ومواقع وتبدل مواسم واوقات دارای تغیرات
وتحولاتی میباشد اما آب و هوای آن از بابت پاکیزگی وصفائی خیلی صحت بخش بوده
امراض وبائیه که از فساد هوا نشئت میکنند در انجا بسیار کم حادث میگردند.
آبادی : شهر ها و قریه جات بحالت مجموعى بيك اسلوب و غالباً از خشت
خام بدون نقش وزینت آباد کرد شده اما شهر کابل دارای بزركترين عمارات
خشت پخته بوده واز چوبها معماری شدهاست در بعض حویلی ها باغچه ها وجویچه
ها و حوضها وجود دارد سرك های داخل شهر وبازار ها و کوچه های آن بدون شهر
قندهار که فراخ ومستقیم میباشند نهایت تنگ وکج وپیچ ساخته شده اند.
مساجد جامع محكم ومزين در زمانهای قدیم دران بلاد آباد کردیده بودند اما
اکنون بواسطه محاربات ومهاجمات پیهم دشمنان باستثنای حصۀ اندکی اکثر به
خراب و ویران شده اند مگر جوامعیکه درین اوقات انجا وجود دارد از متانت
ومضبوطیت و زیب زینت خالی میباشد.
شهر ها و قصبه ها را دیوارهائی که دارای برجهای طرز قدیم میباشد احاطه نموده
اند اما قابلیت مقاومت الات حربی را ندارند بلکه برای دفع تهاجمات سواران
فی الجمله سدی شده میتوانند.
بلی هر کدام از شهر هرات و کابل دارای دیوار ها میباشند چنانچه شهر هرات بدیوار
گلی طوری احاط شده که تاثیرات ضربه های آلات ناریه را برداشته میتواند
وشهر کابل در بین کوهها واقع در سر کوها بر جها واستحكامات ساخته شده که بواسط


١٨٤

آن تايك زمان درازی از دشمن مدافعه ممكن است .
زراعت : زمين های افغانستان قابل اقسام مختلف كشتمندی است كه از جويها ونهرها آبياری ميگردند لاكن از كثرة فتنه ها وعدم مهارت اهالی در فنون زراعت نبودن پل ها وجويچه ها غالب زمين های آن خاره مانده درياها در دشت های ريك زار بدون فائده جريان دارد باو جود آن اهالی آنجا

جلوس ١٢٩٦

گندم ، جو ، جوار ، مشنگ ، باقلی ، نخود ، سبزی جات وسبز برگ وغيره چيزهائيكه قوام زندگانی شان ميباشد زراعت مينمايند همچنان از كاشت اندكی پنبه وتنباكو ترياك ودیگر گياه ها بغرض تجارت خود داری نميكنند
ودر شاندن وتربيت نمودن درخت ها مانند تاك انگور ، ناك ، زردالو ، شفتالو سيب ، بهی ، انار ، بادام ، عناب ، پسته ، توت وغيره اشجار ديگر كوشش ميكنند :
اهالی هرات كرم پيله را تربيه مينمايند در جلال آباد نیشكر زراعت ميشود در بعض


١٨٥
کوهای افغانیه جلغوزه ، پسته ، انجیر کوهی بکثرت یافت میشود بعبارۀ دیگر اقسام میوه جات بنهایت جودت و نزاکت دران مملکت وجود دارد .
این بیانیه را در کیفیت سلطنت افغانها و وضعیت جغرافیائی بلاد شان و طریق زندگی و نظام قبائل انها ایراد نمودیم .
صنایع
صنایع در بلاد افغان نهایت کم است انچه از پدارهای خود بمیراث گرفته اند اجرا نموده بخوبی و بهتری آن بژ همت نمی گمارند از انجمله پارچه ابریشمی می بافند یکی از صنعت های سادۀ کشمیری در نزدشان به پتو بافی شهرت دارد در کابل از پوستهای بره پوستین می سازند در هرات قالین ها و فرش های اعلی هر رنگ در هزاره برک کرک ساخته میشود. همچنان در کابل و قندهار برخی صنائع جزئی دیگر از قبیل ساختن توپ و تفنگ سیلاوه، پیش قبض، کارد، چاقو، تفنگ، شمشیر هم مشاهده میشود .
تجارت
معاملات تجاریه افغانستان غالباً به هندو بخارا و ایران منحصر است صادرات آن بهندوستان پشم و پنبه و هر نوع میوه جات است . بار ها بذریعۀ اشتر حمل میگردد بایران برک ، کرک ، و پوستین ها قسمی از پای زار صادر میکنند . از کشمیر و امرتسر شالها از بخارا و هند پارچه های پشمی و نخی و سندی ، چای ، قند ، شیشه ، ظروف چینی ، کاغذ ، فولاد ، آهن ، قلعی ، سیماب ، تخم کرم پیله ، ادویه طبی و دیگر چیز ها از ایران اقمشه و اسلحه وارد میگردد .
معادن : معادن زیادی در افغانستان وجود دارد متأسفانه اهالی آن سامان باستخراج و کار انداختن آن قدرت ندارند از آنجمله معدن طلا در قندهار ومعدن آهن در خوست و کرم ، معدن یاقوت در کابل معدن آهن و گوگرد و یاقوت ولاجورد در بدخشان یافت میشود. برعلاوه این معادن سر زمین افغان معادن زیاد دیگری را در آغوش جبال و تل ها و وادی های خود همچنان مستور و عاطل می پرورد .


١٨٦

[ نصیحت امیر عبدالرحمن افغان به ولی عهد خود ]
فرزند عزیزم ! پوشیده مباد آنکه من در حیات خود زمام حکومت را بتو سپردم
میدانم که این حرکت بلاشک از نظام حکومت های دول غربی و شرقی مخالف است
لاکن غرض من درین محل آنست که ترا از طرز حکومت و اجراآت آن باخبر گردانم
و هم فرصتیکه مملکت را مالك و باریکه سلطنت جلوس نمائی صاحب تجربه
و بلدیت باشی .

جلوس ۱۲۹۷ وفات ۱۳۱۹ بعمر ٥٨ سالگی

بعلاوه مقصدم اینست که مقام و رتبه ترارؤسای قبائل افغانستان دانسته از قوهٔ
تو خائف و به پیروی ارأو افکار تو مطیع و منقاد باشند .
اکنون من اراده دارم که آخرین کلمات نصیحت آمیز خود را برایت
بگویم یقین نمااگر بخط مشی من رفتار نمودی مملکت به أمن و سلامت خواهد بود


۱۸۷
و نیز اینطور خطائی را در حکومت خود مرتکب نخواهی شد که ضیاع نفوذت را نتیجه
دهد وصایای من اینست :
۱ : ای فرزند بر تو واجب است که بر مبادی دین شریف خود متمسك بوده
مقام اول و مهم را قبل از مشاغل و سیاست خود منصب مذهبی تعیین نموده
بواجبات مخصوص آن جداً پابند باشی و بعبارت دیگر لازم است که در دیانت و تقوا
نظر بعموم رعایا تقدم نموده جمیع حسنات را اجرا نمائی .
جلوس ۱۳۱۹ وفات ۱۳۳۷
۲ : لازم است که بغرض سعادت قوم و استراحت رعیت و ثبات پایه امنیت و آرامی در اطراف
مملکت نهایت کوشش و اهتمام نمائی و باید بدانی که کامیابی و نجات بلاد بثروت
موقوف است و ثروت و نفوذ بدون زراعت و تجارت و صنعت میسر نمیشود و ترقیات
این ها به تعلیم و تربیه عمومی احتیاج دارد .


۱۸۸

فرزند من ! قوم ما تا کنون در ابتدای درجات مدنیت میباشند و افراد شان بجانب تحصیل علوم و تنویر افکار همت و توجه نمیگمارند من از دل خواهشمندم که بغرض تاسیس مکاتب عرفانی و انتشار انوار آن در تمام اطراف افغانستان با صولیکه در بلاد غربیه وجود دارد اقدامات نمایم لاکن امثال هم چه مطالب بلند بمجرد اراده در اندك زمان میسر نمیگردد زیرا این مقصد به نمو و ترقیات تدریجی محتاج است بر شما لازم است که در زمان حکومت خود عطف توجه تامه خود را باین موضوع مهم گماشته یقین نمائی که احیای این مطلب بزرگ از مقدس ترین فرایض شماست زنهار در ملت خود حس شوق و رغبت تعلیم و تربیه را تولید نموده دروازه این مقصد و آرزوی مقدس ما را بکشائی .
٣ : چون بعد از مدت قلیلی زمام مهام حکومت بتو تسلیم شدنی است آن وقت بهترین و عاقل ترین و بزرگترین و معتبر ترین رجال ملت خواهی بود پس در حسن گذاره و اخلاق مأمورین و منسوبین خود نهایت غور و خوض نموده با رعیت خود بلطف و محبت پدرانه رویه کشی ! تا آنها از شفقت و محبت تو به سعادت و راحت خود یقین کنند زیرا این محبت موجب بزرگی منزلت تو گردیده وقارت را بانظار آنها می افزاید . لاكن با اجانب با این وضعیت و معامله پدرانه را معمول مدار تا جسارت و بیباکی آنها اضافه تر نگردد .
٤ : بر تو لازم است که کار روائی های اشخاص خود را تقدیر نمائی و هم فضیلت افراد برجسته مملکت را فراموش نکرده آنها را با عزم و خوشوقت ساخته حوصله ایشان را بیفزائی تا بخدمت تو به نهایت دقت و اخلاص و استقامت بیشتر اقدامات نمایند .
٥ : از لحاظ و خاطر داری و رعایت سابقه پرهیز نموده در غور رسی مظلوم از ظالم و باز خواست از مجرم اگر چه مجرم پسر و یار ؛ جگر تو با شد هیچ مضایقه


۱۸۹

نکنی زیرا باین شیوه دلهای عموم آنها را شکار و مطیع و منقاد خود خواهی ساخت.
۶ : اجانب را بدریافت هر گونه حقوق و امتیازات فرصت مده و اگر آنها را
بتحصیل ادنی امتیازی نایل سازی گویا بدست خود برای خرابی و بر بادی
مملکت خود تمهید می گذاری .
۷ :طوریکه حکومت برطانیه با من تا کنون با اوضاع مسالمت کارانه و مصالحه آمیز
پیش آمده تو هم با آنها چون من روش نما لاکن بهر حال نصب العین خود را
باید با منیت و استقلال افغانستان دوخته باشی .
۸ : از نخستین واجباتیکه نفس خود را بآن باید مکلف بنمائی هما نا حمایت
مصالح رعیت باید باشد .
۹ : آن موادیکه بمسایل سیاسی تعلق میگیرد لازم است که در حل و فصل آن
به وزرا و اعوان خود اعتبار نکرده بر مسایل جزوی و کلی آن شخصاً اهتمام و غور نمائی.
۱۰: لازم است که قوای حربی تو طوری مستعد و آماده باشد که گویا فردا
بمیدان جنگ يك عسكر قوی را در مقابل آنها سوق میدهی .
ای فرزند ! تجارب عصری ما را خوب دانسته ساخته باید که از فرصت
استفاده نمود یقین نمائیم که قشون ما هميشه بيك پيمانه کاملی مستعد و حاضر باشد.
سپس در اوقات سلم وراحت تزئید آلات جنگ و ذخایر حربی را فراموش
نکنی زیرا در زمان جنگ قشون توعندا لضرورة بآذوقه وذخائر والات مكفيه حربی
محتاج بوده و تهیه آن در آن زمان دشوار است.
۱۱ : بر سلاطین لازم است که در تولید محبت و دلجوئی قشون کوشش کنند یعنی عساکر
خود را چنان خیر شوقت و سعادت مند نگاه دارند که نسبت به حقوق و دوستی
آنها در موقع لزوم پشت نگردانند و بکمال شوق حیات خودرا در و قایه شئونات
ایشان از روی محبتی که نسبت به آنها دارند نثار کنند .


۱۹۰
دانسته باش که عساکر جان عزیز خود را در مقابل مراقب و معاش که به آنها داده
میشود میفروشند اگر در اوقات سلم با انها در رعایت این موضوع مراعات
کرده نشود بایام سختی در فروش جانهای خودشان ولو بقیمت گران تر و سنگین تر
هم تمام شود با شما بخل خواهند ورزید : فرزند من بدان بیت المال
حکومت ملك و مال ملت است سلطان یا امیر در پول بیت المال بدون امانت
و محافظت دیگر حقی ندارد هرگاه حاکمی در مصالح شخصی خصوصی بصرف
مالی که در نزدا و امانت گذاشته شده اقدامات نماید در مقابل حقوق ملیون ها اما
نت دهنده که به امانت داری و صداقت او اعتماد او عتقاد نموده اند خائن بشمار می رود.
پر واضح است که خائن در انظار ملت هیچ قیمت و اعتبار ندارد و در نزد خداوند
تعالی و خلق مبغوض شناخته میشود باید که بیت المال همیشه پر و مملو باشد زیرا
نسبت بندا شتن دیگر چیزها در قلت بیت المال ضعف و ناتوانی حکومت زودتر و بیشتر
ظاهر میگردد.
همچنان بر تو لازم است که در اقسام واردات و مصارفات غور و خوض نموده
آنچه مقدور و ممکن باشد در تزئید و تولید ثروت بیت المال وسایل بهتری را
اتخاذ نمائی تا در اوقات مناسب به تجهیز آلات حربی و وسائل سیاسی و تجارتی
و صناعتی و تعلیمی موفق شده بتوانی زیرا عصر و ضرورت انسان را به تمام این امور
محتاج می سازد پس باین اسلوب محکم و نظام صحیح رفتار و عمل نما تا به دولت و
قوه و عزت خویش در حیات موفق شده بتوانی تالیف تتمه البیان (١٢٥٦) بقلم
سید جمال الدین افغان در زبان عربی اتمام یافته و الحاق نصیحت نامه امیر
عبدالرحمن خان بزبان عربی در وقت طبع بار اول از طرف علی یوسف کریدلی
صاحب امتیاز جریده العلم العثمانی ۱۳۱۸ بعمل آمده (و کتاب را بنام امیر
موصوف اهداء نموده است .)


۱۹۱
شغل خاندانی سید علی ومسقط الرأس او

سید جمال الدین افغان که از احفاد سید علی ترمذی پیر بابای پنیری است بمناسبت
ترجمۀ کتاب وسوانح سید جناب پیر بابا اينك ضمیمۀ کتاب میشود ( مترجم )
درویزه حکایه می نماید که سید علی ترمذی میفرمود . "پدر مشفقم قنبر علی
نام داشت که اهل دربار مغولی او را امیر ظفر بهادر گفتندی ( ۱ ) و " پدر کلان
من سید احمد نور صاحب علم فضل بوده و اوقات عزیز خود را به درس وتدریس
وزهد وریاضت صرف میفرمود از متاع دنیا و ما فیها بی پروا بوده الا اینکه نظر مرحمت
به این بنده معطوف میداشت وسلسله کبرویه در خاندان ما نسلاً بعد نسل از شیخ
نجم الدین کبری تا این وقت جاری آمده وجدا مجد من در وقت وفات خویش
به من عاجز اجازه آن را داده دعا فرمود .
مسکن ما قندز است امیر تیمور کورگان مامای ایشان میشد پدرم قنبر علی
دربار ودربار داری را دوست میداشت وجد امجدم زاهد گوشه نشینی بوده که
اوقات عزیز خود را به مشاغل علمی وعبادات خالق می گذاشتند.

دوره طفولیت

درویزه از سید علی نقل می کند که در هنگام خورد سالی طبیعت من خیلی
آزاده بوده از مال ومتاع دنیا بی پروا می بودم بنابر این مردم دیوانه ام خیال نموده
در خانه هم مرا به این لفظ خطاب میکردند .
بنا بر عادت جاریه ارکان خاندان ما اطفال خرد سال خاندانی ها را برای تربیه
و دوستی انتخاب می نمودند مرا هیچ کس نه پسندیده و میگفتند که این دیوانه است

( ۱ ) امیر تیمور کورگان در قرن هفتم گذشته و سید ترمزی از قرن دهم است بنابر آن همشیره زاده
حقیقی امیر تیمور کورگان شده نمی تواند ممکن است از احفاد همشیره اوشان باشد .


۱۹۲

جدا مجدم ( سیداحمد نور ) فرمودند که این دیوانه از آن من باشد من استعداد
این دیوانه را می شناسم بعد ازان عواطف پدری خود را در حق من روز افزون
مبذول میفرمودند .
دورۀ تحصیل ابتدائی
جدا مجدم مرا تحت مراقبت مخصوص پدری گرفته بودند و به نفس نفیس خویش
مرا درس میدادند زمانیکه شرح جامی را می خواندم عمر جدمبارك من خاتمه یافته
در وقت احتضار مرا بحضور انور خویش خواسته فرمودند که از اجزاء
قرآن کریم تا هر اندازۀ که یاد داشته باشی به حضورم قرائت نما !! من سورۀ
ملك را به حضورشان قرائت نمودم در خاتمۀ آن فرمودند که دو باره بخوان سه مرتبه
بحضورشان قرائت نمودم در حق من دعا فرموده بیان کردند آن برکاتی که ارثاً به من
خداوند روزی گردانیده و یا از طریقه سلسله محترمه کبرویه بما از روی ریاضت
رسید از خداوند رجاء می کنم که این برکات را بشما هم ارزانی فرماید. (۱)
(۱) درویژه نگبهاری در صفحه (١٣٨٥الی ١٨٦رشام) مینگارد که شیخ علی در طریقت سلسلۀ کبرویه
شاگرد جد خود سید یوسف نور است و او شاگر پدر خود سید احمد نور بخش است و اوشاگرد
ابو اسحاق ختلانی است و اوشاگرد سید علی همدانی ( که مزارش در پکهلی می باشد) واوشاگرد
شیخ محمود قرقانی و او شاگردعلاء الدوله واوشاگرد نورالدین عبدالرحمن نسوانی واوشاگرد
شیخ احمد سرقانی واوشاگرد شیخ مجدالدین بغدادی واوشاگرد سید علی لالا ( مدفون غرتین)
واوشاگرد شیخ نجم الدین کبیر ( که این سلسله به او منسوب است ) واوشا گرد شیخ عماد الدین
بادیوسی واوشاگردابوالنجیب وردی واوشاگردامام احمدغزالی واوشاگرد ابوبکر نساج و او
شاگردابوقاسم کرمانی شاگردعثمان مغربی شاگردابوعلی کاتب شاگرد ابوعلی رودباری شاگرد
جنیدبغدادی شاگرد سری سقطی شاگردشیخ معروف شاگرد موسی رضاء شاگرد ابوعلی شاگرد
کناه کناوی خود موسی کاظم واو شاگرد پدر خود امام جعفر صادق واوشاگرد پدر خود امام
محمد باقر واوشاگرد پدر خود ( زین العابدین ) وا و از پدر خود امام حسین و او شاگرد
پدرخود حضرت مرتضی واوشاگرد حضرت عثمان واوشاگرد حضرت فاروق واوشاگرد حضرت
ابوبکر واوشاگرد محمد مصطفی صلی الله عليه واله وسلم .


۱۹۳

وقفه تحصیل واغاز زهد
سیدعلی میفرمود که غم خور مشفق ومربی محقق من جدا مجدم چون رخت اقامت
را ازین جهان فانی بربست من منفرد ماندم نه از مردم خودداری
و نه به آنها اطمینان کرده میتوانستم دائماً غرق تفکر میبودم وخلوت وزهد
را دوست میداشتم اما تفکر دراین زهد بی مربی واین تقوی بی اساس علمی موجب
گمراهی انسان میگردد مثلیکه فرموده اند .
خیالات نادان خلوت نشین بهم بر بر زند عاقبت کفر و دین

فتح هند ونقل سیدعلی ازقندوز به هند
زمانیکه محمد همایون پادشاه را خداوند متعال فتح کشور هند روزی
گردانید پدر مشفقم را تیمناً و تبرکاً باخود به هندوستان برد پدر محترم
مرا لباس درباری پوشانیده باخود به دربار پادشاهی حاضر میکرد لیکن دروجود
من استعداد حیات پر تکلف دربار وآداب حضوری وجود نداشت .
در مواقع لازمه لباس درباری را کشیده به صحبت علماء داخل
میشدم و تحصیل علم میکردم .

تحصیل وطریقت درهند
روزی از روزها با ملازمان خویش به مزار منور شیخ شرف الدین پانی
پتی رفتم ملازمان خود را بیرون احاطه مزار استاده کرده منفرداً داخل احاطه
مزار گردیدم همانجا خداوند متعال در فکر من این مفکوره را الهام نمود که
ازاین جاه و جلال مادی صرف نظر نموده اوقات خود را به تحصیل علم صرف
نمایم فی الحال به عملی نمودن آن اقدام کرده از دروازه دیگر مزار برآمدم
ودر تجسس مربی میگشتم پدر مشفقم نیز در جستجوی من بود و مرا پیدا کرده


١٩٤
نصایح پدرانه فرموده و ترغیبات دلربائی به من دادند اما بعد لیمن اثر نمی کرد اخیراً
برای مصارف سفر نقودی به من مرحمت فرمودند عرض نمودم که ای پدر مهربان
دلم از مال دنیوی سیر گشته پول را نمیگیرم اما آرزوی دعا دارم که به فرزند خویش
مرحمت فرمائی تا به تحصیل علم کامیاب شوم .
تحصیل علم نزد شیخ سیلونه
در نواحی مانکپور به حلقه درس جناب شیخ سیلونه که مدرس و محقق بوده داخل
شده کافیه را تکراراً و وقایه و هدایه کتب (فقه) را از جناب ایشان تحصیل کردم تنها
پدر عزیزم بدر بار علاقه داشت ابا و اجداد تا جد امجدم (سید احمد نور ) مصروف علم
عمل و زهد و ریاضت بودند مرا نیز پدر کلانم بر جاده علم و زهد تربیه میفرمودند و میل
طبیعی من نیز به این امر اضافه تر بوده پس سخنان استاد محترم خود را گوش میدادم
و هر کلمه که از زبان اوشان بیرون میشد بدلم اثر میکرد و هر کرداری که از جناب
ایشان میدیدم مرا بسوی خود جذب می نمود اخیراً عرض نمودم که مرا اذن
طریقت فرمایند فرمودند که این بار گران را بر داشتن و آداب آن را محافظه کردن
يك امر سرسری ندانید در این جاده پرخطر خود سری را گنجائش نیست
این امر مهم از مشکوه نبوی سینه بسینه اقتباس شده به اهل آن انتقال یافته اما
در این هنگام بسی از زنادقه و ملاحده در لباس مشیخت داخل شده فرش بدعت را
هموار نموده بر بوریاى الحاد نشسته بسوی گمراهی وضلالت مردم را سوق
مینمایند از چنین سالوسان مکار و گمراهان غیدا ر خود داری باید نمود
مثلیکه فرموده اند .
مكن با صوفیان خام بتاری
که باشد کار خامان خام کاری
طريق پخته کاری را ندانند
به خامی میوه باغت فشانند
ز اصل خویش آن میوه سر بیده
بماند تا قیا مت نا رسیده


١٩٥

ز کار خام کس سودی ندارد
چو حلوا خام باشد غبنت آرد

ايضاً

ای بسا ابلیس آدم روی هست
پس بهر دستی نباید داد دست

این عالم باعمل و این زاهد با معرفت چون شوق مرا اضافه تر می دید میفرمود که از جانب مربیم برای من اجازه نیست که کسی را اذن بدهم لهذا مرا معذور پنداشته صرف نظر فرمایحق مرا خویش امدادی تصور نمائید و بسوی اهل این کار گرائید .

شیخ سالار رومی

شیخ سالار رومی برادر طریقت و پیر من است ( شیخ بهاء الدین صامت ) که مربی ما و حضرت سالار رومی بوده شما را بحضور او شان معرفی می نمایم مرا بحضور ایشان در مقام اجمیر با بیان حسب و نسب من و سفارش مشفقانه استادانه معرفی گردانیدند .
وقتیکه حضرت سالار رومی حسب و نسب مرا پرسیدند و از احوال من آگاه شدند فرمودند که ای سیدا سادات سنی لائق مخدومیت اند نه خادمیت اما این امر از راه خدمت و ریاضت حاصل میشود پس به ذمهٔ من خدمت مصلای خود را تعیین فرمودند من این خدمت را به کمال اخلاص انجام می دادم زمانیکه خلوص و صداقت مرا مشاهده فرمودند به تحصیل تصوفم گماشتند وقتاً فوقتاً شرح بعض نکات تصوف را برایم توضیح می نمودند و مشکلات را بصورت خوبی حل میفرمودند لحظه از لحظات فراق از مربی خود را گوارا نمی دیدم اخیراً مرا به طریقت امر فرمودند .

دورهٔ طریقت

طریقت دارای دوره های سه گانه است دورهٔ شهرت دوره کشف و کرامت دورهٔ رضای محض الله تعالی .


١٩٦

کسانیکه به دوره اول و دوم قناعت کردند و این امر را معراج خود دانستند لائق حصول رضاء خداوندی نمی باشند.

دوره اول من آغاز شده و مرجع خاص و عام گردیدم.

حاجی سیف الله وملک گدای گنگیا نوی

بعضی مردم از من ارادتمندی را در متابعت شریعت غراء که مرتبۀ اول تصوف است آرزو می نمودند مثل حاجی سیف الله و ملک گدای گکيانوی که همایون پادشاه او را با خود از سرحدبه هندوستان آورده بود اخيراً از این شهرت و علاقه‌مندی مردم به ستوه آمده به شیخ خود شکوه بردم که این مردم مرا به عبادت نمیگذارند

اقامت گجرات و توصیه شیخ

حضرت شیخ را خداوند فراست کامل روزی گردانیده بود مرا توصیه فرمودند که بسوی کوهستان بروید خودم از حضورشان رخصت گرفته به اراده رفتن بسوی کشمیر روان شدم وقتيكه به يك دهی از مضافات گجرات نوی رسیدم گیلاس نامی که جهت دیدن من متصل در مردم آوازه افگنده و میگفت آن شخصی را که من در خواب دیده و میگفتم که به این راه خواهد آمد و پیشوای مردم خواهد شد همین شخص نو وارد است من به این دعوی ازو گواه خواستم تا بدانم که این خواب را قبل از ورود من به حضور کدام شخصی بیان کرده است یا حالا میگوید جمعی از حاضرین به صدق مقال او گواهی دادندحتی این را نیز گفتند که از حلیه شما نیز برای ما بیانات کرده و از خال پیشانی شماهم ذکر نموده بود واينك بوجود شما آن خواب کاملاً تطبیق می نماید

در وقت شکست همایون از شیر شاه ملاقات سید علی با پدر

هجوم مردم بطرف من زیاد شد مدتی آنجا اقامت نمودم تا که همایون پادشاه از شیر


۱۹۷
شاه افغان شکست خورده با لشکر شکست یافته که در تصرف داشت روبكابل روان
بود در این جمله پدر من نیز شامل بوده و در گجرات با او ملاقی شدم به آغوش
شفقتم گرفته مراحم زیادی نموده فرمودند که از من سهوی سرزده بود اما جاده آباء
و اجداد را که علم و ریاضت است شما محافظه نموده اید .

هديه پدر

پدرم در وقت رخصتی دو همیانی یکی از طلا و دیگری از نقره پیشم گذاشته
فرمودند که این را به مصرف برسان عرض نمودم ای پدر مهربان به مال حاجت
ندارم فرمودند نذر کرده ام تا بر فقراء صرف نمائی ناچار شده به خادم اشاره
کردم که آنرا بردارد و با یکدیگر وداع نمودیم .
سید مصطفی فرزند ارشد سید علی پنیری میفرمود که بعد از زیارت شیخ
شرف الدین پانی پتی پدر محترمم با جدا مجدم ملاقات نکرده بودند و این اولین ملاقات
آنها بود او شان میفرمودند بعد از انکه از مزار جناب شیخ شرف الدین برآمدند
اسپ و اسلحه را بدست بقالی به حضور پدر خویش تقدیم نمودند گویا پس از فراق
این اولین ملاقات آنها دانسته میشد .

پښتو در عسکر افغانان هند

سید علی میفرماید که دلم از بار گران تصوف کز و ر شده تاب تحمل آنرا
برداشته نمیتوانستم باراده ملاقات مربی خود سالار رومی از گجرات عازم اجمیر
گردیدم تا خود را ازین بار طاقت فرسا برهانم چند روز سفر می نمودم و در عرض
راه با لشکر شیر شاه افغان که تعاقب همایون پادشاه را میکردند برخوردم در
افغانها درشتی مزاج و بی علمی از دیگر اقوام اضافه تر است لهذا کسا نیکه در
فارسی گفتگو میکردند اوشانرا دشمن خود میدانستند از همین جهت سواران شیر شاه


۱۹۸

در خصوص قتل من با هم مشوره می نمودند و من به قضاء الهی راضی بودم اخیراً از من پرسیدند که از مال دنیا چیزی داری گفتم دو همیانی طلا و نقره دارم گفتند بده از آن ماست خادم را اشاره کردم و به ایشان تسلیم نمود.

وفات شیخ سالار رومی

از قضاء خدا وند قبل از رسیدن من به اجمیر حضرت شیخ از این دنیا رحلت فرموده بودند همینکه به دولت خانه شان رسیدم پسر ارشد او شان شیخ حسین در مراقبه بوده حینیکه سر خود را از مراقبه بالا کردند مرادیده فرمودند: پدرم در حال به من بیان کرد که من دو چین داشتم یکی را به شخص نووارد بسپار و دومی را پارچه پارچه کرده بر ارادت مندانم تقسیم کن فوری هر دو را خواسته ملاحظه نمود که بر یکی از ان دو چین نام من نوشته بود فوراً در برم نمودند و چندی انجا اقامت نمودم.

عزیمت قندز

بعد از چند روز مخدوم زاده ام فرمودند: وصیت حضرت پدر بزرگوارم در حق شما آنست که در کوهستان اقامت نمائید حالا اختیار بشما است که بکدام یك از کوهستانات اقامت می نمائید یا اینکه به وطن خود مراجعت می فرمائید زیرا وطن خود شما هم کوهستان است. من به این اراده رفته بودم که این بار گران را از دوش خود بیندازم لیکن اضافه تر سنگین شد به ارادهٔ وطن خود از انجا عزیمت نمودم

اقامت در قوم گگیانی و ابهہ شغر

هنگامیکه به پشاور رسیدم حاجی سیف الله و ملک گدای گگیانی آنجا با من ملاقی شدند بعد از سلام و ملاقات نسبت به ارادتمندی سابقه که در اجمیر با من پیدا کرده بودند عرض کردند که وطن ما قریب است برای چند روز بهمراه ما تشریف


۱۹۹
ببرید تا آل و اولاد اطفال و وطن داران ما از صحبت و مواعظ شما پندها بدست آرند
و از بدعت ها دست بردار شوند دعوت ایشان را قبول نموده با آنها به علاقه
« دوابه » رفتم بسیاری از اهالی آنجا اجازه طریقت گرفتند و خلائق زیادی
پندو موعظت شنیدند و از بدعت هارو گردان گشته براه راست سائق شدند و تازمانی
به آن راه روان بودند لیکن در این روزها دوباره بطرف بدعت ها مائل شده اند
عادت افغانهاست که سخن را در موضوع خیر و شرگوش می نهند اما سخن های خیر را
پایندی کمتر می نمایند زیرا بی علمی در افغانها بسیار زیاد است اکثر افاغنه
این آوان از شنیدن سخن های خیر گریزان می باشند و به شنیدن سخن های شر
بسیار مائل هستند
موجب این امرطوری که دیده می شود کثرت فساد عناد در ایشان است وقاحدی
این مسئله عمومیت گرفته است که پندو نصیحت و پابندی شریعت مطهر در آنها
خیلی دشوار میباشد .

عزیمت بوطن و معاودت به یوسف زئی

بعداز یکسال که در دوابه اقامت کردم اراده رفتن بوطن خودقندز نمودم اما
دوستان ومخلصان گگیانر رفتنم را به بهانه مانع آمده عرض کردند که درعلاقه
یو سف زئی دو ملحد پیدا شده که ازراه راست محمدی منحرف گشته و شهرت
زیادی راحاصل کرده اندیکی پیرطیب نام دارد که از قبیله افاغنه غلجای است و دوم
پیرولی نام دارد نژاداً افغان بریخی است وا کثراهالی یوسف زئی را از راه مستقیم
شرع انور گشتانده منحرف ساخته می روند .

مسلک پیر طیب وپیر ولی

پیرولی و پیرطیب مذکور سرودرا حلال دانسته دائم آنرا می شنوند مرد وزن
خورد و کلان را به دور خود فراهم نموده سخن های بیهوده و خارج از شرع انور


می گویند و از حدود شریعت باندازه دوری جسته اند که پیر ولی دعوی خدائی دارد
(نعوذ باالله منها) سزاوار است که بآن حدود تشریف ارزانی داشته عوام آنها
را از کفر وضلالت ایشان نجات بخشید هنگامیکه از خرابی دین محمدی شنیدم عزم
رفتن را به آن سرزمین برخود واجب دانسته عزیمت نمودم .
اخلاق و عادات یوسف زئی
وقتیکه به آن علاقه رسیدم دیدم که مردم ساده لوح اند و جوانان ایشان از پیران
ایشان در دیانت استوار تراند ـ وزنان این مردم از مردان ایشان در اسلام قائم تر
واطفال ایشان در عین خورد سالی دین طلب و دیانت پسند می باشند خدمتگاران
وغلامان ایشان از امور نامشروع روگردان هستند .
اسباب بی عامی
لیکن مدرسه علم و علماء پرهیز گارندارند لهذا تمام این مردم بی علم اند و از
سبب کثرت شیخان باطل و پیران بی حاصل که ایشان را براه مخالف شرع
دعوت می نمودند برخی پیرو ایشان شده و بدعت های بسیاری را بنام
دیانت قبول کرده بودند و مسلمانان ضعیف الاعتقاد را اغلباً به جاده گمراهی سوق
داده بودند .
عادت افغانها در خصوص روحانیون
از اصول افغانها است که در هنگام پیداشدن یک شخص نوی که از جمله علماء
یا صلحاء یا مشائخ یا زهاد باشد به مجرد شنیدن ورود این چنین رجال براو گرد
می آیند و گروه گروه به صحبت او می رسند تا چیزی بشنوند .
امتیاز شخص صحیح از فاسد
افغانها فقط شائق شنیدن پند و نصیحت اند نه از عمل یعنی گفتار پسند می باشند


٢٠١

واز کردار غافل اند وعوام ایشان از جهت بی علمی فرق شخص صحیح وفاسد
را کرده نمی توانند اهل حق را از اهل باطل جدا نکرده اقتدار علمی ایشان
آنقدر نیست تا شخص نووارد را بشناسند که برجاده حق استوار است یا از راه
صحیح گمراه گردیده مگر دانایان وارباب ذکاوت ایشان اهل حق واهل باطل
را به خوبی امتیاز داده می توانند .

دخول در ولایت یوسف زئی و تبلیغ علم و معارف

بنا بر گفتار فوق اول اول در ولایت ایشان داخل شدم وتفاعلا قه ( سدوم )
رفتم مردم اطراف و جوانب گروه گروه به صحبت من میر سیدند و مواعظ
می شنیدند در امور دینی باندازه که معلومات داشتم برای ایشان بیان میکردم وایشان
را می گفتم که در راه علم وعرفان هر قدر که میتوانید کوشش خود را بکار اندازید
وبه شرع انور مستقیم و پابند باشید از صحبت اهل هواء واهل بدعت خود را نگاهدارید
هم چه مظاهرات را دوام دادم عند الموقع بیانات می نمودم چون ایشان دین طلب
وحق جوی بودند بدل ایشان اثر میکرد به پند های من گوش می دادند از
اهل هواء واهل بدعت بیزاری می نمودند حتی که بدعت ها و ضلالت ها
به فحوای ( جاء الحق وزهق الباطل ان الباطل كان زهوقا ) محو شد .

مناظره با پیران مبتدع

بعد از ان که اهالی قدری دانسته شدند عزم مناظره با آن دو پیر مبتدع کردم تا اثبات
مذهب سنت والجماعه ورد مذهب هوا و بدعت را در مناظره اوشان بنمایم
وعوام زمانه را از راه باطل آنها باخبر گردانم .

پیرولی

پیرولی بیریخی هیچ وقت با من رو برو نمیشد تا مناظره به عمل آید .


۲۰۲

پیر طیب

پیر طیب غلجائی چون از ساکنین هند بوده همین که از اراده من خبر شد
شبانشب بسوی هزاره گریخت زیرا ( خفاش ) طاقت دیدن نور افتاب را ندارد
و شب می پرد و ازان جهت ( شب پره ) نامیده شد این خفاش هم طاقت دیدار
نور حق را نداشت که شبانه فرار شد بالحق به این عمل اوسزا وار بود.

در افغانها پیرانی پیدا میشوند که سخن های جن را می شنوند و بنام غیب
گوئی خود آنرا شهرت می دهند وایشان نمیدانند که این چنین اعمال موجب
کفر است زیرا غیب دانی خاصه ذات باری تعالی است ( لایعلم الغیب الا الله ).
پیر طیب چون میدانست که خودم از قندوز می باشم واراده وطن دارم در مردم اوازه
انداخت که ( سید علی ) را از این ولایت کشیدم و به قندز انداختم ( نعوذ بالله
من هذا الكفر الصریح ( دوستان ورفقاء من به اثر این دعوی او عذر والحاج بسیاری
نموده عرض کردند که تايك سال عزم قندوز را فسخ کرده در این ولایتوقف
فرمائید تا دعوی پیرطبیب به دروغ انجامد وضعفاء این قوم به این گفته او
از جاده حق منحرف نشوند من هم مشوره ایشان را قبول نموده عزم رفتن وطن
را فسخ نموده دران ولاتوقف نمودم.

تأهل واقامت

از اصول جاريه افغانها است که كدام عالم یا صالحی که از قبیلهٔ
ایشان نباشد واو را به پسندند اکابر وكلا نتران ایشان بدون مهر معجل
خواهر یا دختر خود را به نکاح او میدهند برای اینکه دلبستگی آن
عالم وصالح با او شان زیاد گردیده در وطن شان سكونت اختيار نماید
واز صحبت او فیض گیرند بنابر این عادت جاريه ملك دولت ملی زئی که از قبيله


۲۰۳

پادشاه زئی این طائفه است خواهر خود (بی بی مریم) را به نکاح من داد
خودم هر چند از پایبندی عیالداری خود داری می نمودم زیرا این علائق
برای ارباب شغل امور ناموافقی تولید می نماید لیکن مراعات دل يك مسلمان
هم از لوازم بود از مروت دور است كه يك مسلمان را از خود آزرده بسازد ناچار
قبول نمودم در این وقت فهمیدم که اشاره مرشد من شیخ سالار رومی (رح) به
این علاقه بوده که توقف نمایم و مراد از کوهستانی که مرا توصیه اقامت میفرمود
همین اماکن است فرزندان و دخترانم در این ولا تولد یافتند اخیراً اراده کردم
که به وطن مالوف خود رفته زیارت والدین را بجا آرم و به لقاء ایشان خود
را مشرف گردانم
مراجعت به قندز
آل و عیال را در یوسف زئی گذاشته تنها به قندوز رفتم پدر بزرگوارم
رحل اقامت را ازین دار نا پایدار برکنده بود اما بخدمت والده عفیفه
خویش مشرف شدم بعد از چندی والده ام از گذارشات عمر گذشته پرسیدند
عرض کردم که در علاقه یوسف زئی عیالدار گردیده ام
از روی شفقت و مهربانی کامله حضرت والده ام فی الحال تهیه سفر مرا
نموده امر فرمودند که ای فرزند حالا بروید و اگر بتوانید آل
و عیال را با خود گرفته بیارید و اگر میسر نشود من حق خود را بتو بخشیده ام
همانجا سکونت اختیار نما که حق اوشان بذمه ما نماند
توطن در یوسف زئی
به اجازه مادر مهربانم در یوسف زئی توقف اختیار نمودم و تمام مردم
را به راه حق ترغیب می دادم و ایشان دائما به طریق حق روان بودند تاز مانیکه
پیر تاریك ملعون و جمال الدین کلال نادان در این ولا پیدا شدند و برخی


۲۰۴
از اهالی بدعوت این طاغیان از دین محمدی اعراض نموده پیروی ایشان را اختیار نمودند و از جهت شومیت ایشان خداوند این طائفه را به غضب اکبر شاه مغولی گرفتار نمود اکثر اهالی به تاراج رفتند و مملکت از دست شان بیرون شد حضرت فرموده که هر قومیکه رفض و بدعت در ایشان رائج گردد مملکت ایشان به قهر فرما فرمای جابر گرفتار میشود .
دوره اصلاحات
درویزه مینگارد : شیخ ما عادت داشت که در اطراف و جوانب این علاقه ( یوسف زائی ) برای امر معروف دوره ها میفرمود . جائیکه کدام مبتدع پیدا میشد برای حصول رضای خداوند تعالی نه برای وصول به عز و جاه با او مناظره میفرمود تا که او را ملزم میساخت و در عوام و خواص به آواز بلند اعلان الزام او را ابلاغ میداشت و میفرمود که از متابعت این مبتدع دست بر داشته دائما خود را از او نگه دارید تاهلاک ابدی بشما متوجه نگردد .
نفوذ و اثر سید علی ترمذی در آن ولا
درویزه میگوید: افغانهای آن زمان عادت داشتند که کدام شیخ یا عالم نوی اگر در علاقه ایشان ظهور مینمود تازمانیکه از نظر شیخ ما (سید علی ترمذی) یا خود این فقیر ( درویزه ) آنرا نمیگذشتاندند اقوال و اعمال او را اعتبار نمیدادند رؤسای قوم فراهم میشدند و آن عالم یا شیخ نوی را با ما مواجهه می نمودند تا با او جهت اظهار حقیقت مناظره نمائیم .
مناظره سید علی ترمذی با عمر و چالاک
شیخ عمر و پیر چالاک دو برادر پیشوایان ختك بودند و به این ولا آمدند


٢٠٥

اهالی یوسف زائی باهم مفاهمه کردند تا ایشان را با مار و برو سازند شیخ ما دانست که این پیران جاهل از روی استناد علمی بحث نخواهند نمود لذا کاغذ پاره را بدستاری پیچانیده و بیکی از تعلقداران خود داده امر نمود در هنگامیکه بشما اشاره شد آن را در بین مجلس بگذارید . زمانیکه مجلس تشکیل یافت و ما مقابل همدیگر نشستیم شیخ ما از آن پیران جاهل استفسار مسائل علمی را مناسب ندانسته بخاموشی انتظار کشیدند ساعتی بعد پیر چالاك پوتیره دروغ گویان و جن گرفته گان به دوزانو نشسته گفت : " امروز از آسمان هفتم بلائی فرود آمده كه يك سر آن در مشرق است و سر دیگر آن بمغرب آیا شما از این واقعه خبر دارید ؟ " شیخ ما از گمراهی و بیعقلی او تبسم نموده فرمود که نه آمده و نه دیده اید . در این وقت به تعلق دار خود اشاره نمود که دستار پیچانده را در مجلس بگذارد . از چالاك پرسید : از زمین تا آسمان اول پنجصد ساله راه است و قطر آسمان اول هم همین قدر میباشد باین حساب تا آسمان هفتم هفت هزار ساله راه میباشد در صورتيكه چشم شما در مسافه هفت هزار ساله راه کار کرده میتواند پس بگوئید که در میان این چه چیز است ؟ " گفت : " میوه از میوه های دنیاست " شیخ ما فرمود تابکشایند . حضار پارچه کاغذی را ملاحظه نمودند . آن جاهل گمراه بهر دو جهان خجل گردید .

مناظرهٔ سعید علی بشیری با بایزید انصاری

درویزه میگوید اگر شیخ ما درین ولا تشریف نمیداشت معلوم نبود که ایا کسی ازین مردم مسلمان باقی میماند یا نه زیرا بایزید انصاری ملحد بحدی ترقی نموده بود و به اندازه در دلائل عقلی مهارت داشت که عالمی از علمای زمانه با او تا به آخر مباحثه نموده نمیتوانست ـ شیخ ما به ارادهٔ مناظرهٔ او بايك جمعیت اهالی سوی هشتنغر روان شده و در آنجا با او مقابل شد این مرتد شکوه آغاز نموده


٢٠٦

گفت که درعلاقهٔ شما مبتدعان و گمراهان بسیار است مثل پیر پهلوان و پیر طبیب و پیر ولی و امثالهم . تازمانیکه ایشان را هلاك ننموده‌اید توجه شما بسوی من سزاوار نیست شیخ ما فرمود : هلاك صوری و ظاهری وظیفهٔ حکومت اسلامیت است که درین ولا وجود ندارد . و هلاك باطنی و معنوی وظیفه علماست معنّا و شاناً هلاك گردانیده و در اهالی فساد و عناد ایشان را شهرت داده‌ام تا اهل دین و اهل دیانت دامن خود را از ایشان به چینند اگر شما هم بفساد خود قائل میباشید من قبول دارم که بر گردم زیرا حق اعدام صوری شما از وظائف من نیست . عناد و فساد شما را در اهالی ابلاغ خواهم نمود مثلیکه عادت اهل هوا و اهل بدعت بوده گاهی بنرمی و گاهی بدرشتی و دشمنی پیش می‌آیند این ملحد بهمان اصول بهزبان گفتن شروع کرد سخنان فساد و عناد را باوضاع الحاد و اتحاد شروع کرد . من ( درویزه ) بتوجه شیخ خویش و لطف و مراحم خداوندی تا حدی با او سؤال و جواب نمودم که این ملحد و حضار متحیر ماندند و آن ملحد به عجز خود معترف گشته در بین اهالی رسوا گردید لیکن از سعادت نصیبی نداشت هوای نفسانی بر او غالب آمده و اغوای شیطانی بر او مسلط گشته تا آخر تائب نگشت .
مناظرهٔ دوم
چندی بعد خودم باسیادت مآب سید هارون به مناظرهٔ آن ملحد حاضر شدیم در خصوص انکاری که از حقیقت شفاعت داشت به دلائل عقلی و نقلی او را شرمسار نمودم
مناظرهٔ سوم
بار سوم باز مسلمانان یوسف زائی را با خود متفق ساخته عقب این ملحد روان شدیم مگر آن ملحد چون از خجالت میترسید حاضر نشد شیخ ما هدایت داده بود که این بیدین خود را و پیروان خود را برتبهٔ منصور به حلاج موافق میداند پس این شعر


۲۰۷

حلاج را که نوشته ام باو پیش نهاد ساخته وحل آن را از او پرسیدم .
ولدت امی ابا ها وزا من عجبا تی انا طفل صغیر فی حجور مرضعاتی
چون این شعر از نظر او گذشت به اندازه مرعوب شد که از خواندن آن فروماند مقصد این کلام را ندانست . علاوه براین شیخ ما فرموده بود اگر طلب کرامت می نماید عندالضرورة اظهار آن از واجبات است دست خود را بیرون کرده بمالشان دهد اگر قطع شده بزمین افتاد از حق منکر نگردد چون این ملحد از تصرفات اولیاء با خبر بود از این مظاهرات ممانعت نموده خجل گردید . در این وقت استاد محترم ما مشهور به ملا زنگی پایینی حضور داشتند مثل من او نیز اورا پیر تاريك خواندند .

مقوله ها

سنی بودن سید وسخی بودن ملا ونماز گذاری قلندر . سیدعلی بنیری هرسال ارادۀ عودت کردن بوطن اصلی داشت لیکن نصیب او بود در خاك بنیر مدفون گردد . در سال ۹۹۱ درآن ولا وفات یافت ومزارایشان در بنیر وجود دارد و اسم سامی شان در قبائل افغانها به "پیر بابا" معروف است .

درویزه میگوید زمانیکه استاد محترم مرا به اراده بیعت کردن بحضور جناب سیدعلی بنیری حاضر فرمود ایشان از سوانح روز گارمن پرسیدند استاد محترمم فرمود : از طفولیت شوق زهد وریاضت داشت و در زمانه تحصیل نیز به آن پابند بود و ازغیب گوئیهائی که مینمودم مردم باو شان عرض نمود جناب ایشان تبسم نموده فرمودند : پیرا فغانها چنان میباشد لیکن رفتار خوب ننمودۀ عبادت آنست که موافق فرمودۀ خدا ورسول باشد زیادت و قلت در اوصاف و کمیت عبادت بدعت و باعث ونار ضائی ایشان است از خداوند خواسته ام تا شما را براه شریعت مستقیم بدارد . میفرمودند موی گرفتن اطفال وزنهارا پیران افغانها رواج داده است و برای بیعت اهلیت بلندتر از این بکار است . مرید شدن نااهلان موجب الحاد ایشان است


۲۰۸
شیخ دائما می‌فرمودند که سه چیز از عجائب دنیاست و آنها عبارت اند :
سنی بودن سید، سخی بودن ملا و نماز گذاری قلندر.
درویزه ننگرهاری ارشاد الطالبین را حسب درخواست پسرش تالیف نموده و دران
می نگارد مسائلی را که از جناب میان سید علی ترمذی شنیده‌ام و از مطالعات
و تحصیلات خود بیاد دارم در اداب طریقت بیان می‌نمایم در همین کتاب می‌نگارد
که باری حضرت شیخ ما در نهری وضو گرفته دانه به پای مبارک او شان
بر آمده بود من آن دانه را فشار دادم حضرت فرمود که وضوء شکست عرض نمودم
نه خیر زیرا فساد طبعاً خارج نشده بود بسوی جوی روان شد تا وضوء را تجدید
نماید چون وضوء نشکسته بود پس مراجعت نمود. بار سوم بسوی جوی به
این اراده رفت در حین تفکر پس گشت اخیراً گفت که بهتر است دو رکعت
نماز را بخوانم بعد ازان وضوء تجدید نمایم زیرا (اداءالوضوء على الوضوء نور)
وقتی که بيك وضوء عبادت نموده باز وضوء دیگر بنماید ، گویا عبادت جدیدی
نموده است
و در همین کتاب آورده است که روزی حضرت شیخ از مسجد سوی خانه تشریف می‌برد
سر راه دو گاو مست را دید که با هم جنگ دارند میان مصطفی پسرش کوشید تا جنگ
آنها را دفع نماید چون کوچه تنگ بود نتوانست شاخ گاو به رخسار مبارك حضرت
شیخ رسید چشمش زخمی شد چون به خانه تشریف برد به جناب میان مصطفی فرمود
که امشب من تهجد را نخوانده بودم این اثر همان غفلت بود که برایم رسید .وهم دراین
کتاب تحریر داشته که روزی حضرت شیخ سر از مراقبه برداشته فرمود بعضی کسانرا
بعضا حالت منصور دست میدهد و باز بمراقبه رفت خواستم در جنب سیر آن ملکوت
را بینم در حال سر بالا کرد و اعراض بنمود که در دیده هیچ نیست و این حاصل نمیشود
مگر به نفی وجود ونفى وجود حاصل نشود مگر به چهار سیر و این چهار سیر تعلق
به هفت قدم دارد و این همه تعلق به جذبه الهی دارد و اگر جذبه در رسید و او را از خود


۲۰۹

و ما سوی الله بر بود فهوا لمراد ! و گر در دنیا دست ندهد در وقت نزع دست
خواهد داد و هم در این کتاب مسطور است که حضرت شیخ اجازه خلافت را به
پسر خود نداد و به این فقیر مرحمت فرمود زیرا شرط خلافت اهلیت است چون
در خانواده خود اهل مرشدی نیافت فقیر را سرفراز نمود و هم در این کتاب است
که سید پیرزادگی را و شیخ زاده شیخی را سزاوار نمی باشد مگر به اهلیت .
و هم در ین کتاب است که چون در مسئله از مسائل سید علی ترمذی از جواب
خاموش می ماند در حال بر می خاست و وضوء می ساخت و بعد از دو رکعت نافله
تقریر او جاری میشد زیرا وضوء نور می افزاید درویزه میگوید که حضرت
شیخنا را مریدی بود که در قیام و قعودومشی و اقدام ورکوب سر را می جنبانید و
گاه جلی گاه خفی ذکر میکردچون پیک اجل در رسید شنیدم که جان می داد
و می گفت بغیر ازدو چیز در دنیا آرزو ندارم یکی آنکه در این حالت بلقاء شریف
حضرت شیخ مشرف میشدم زیرا از مهجوری متأسفم .
دوم اینکه حیف از ان عمر ماضی که بی ذکر و فکر گذرانیده ام در ویزه
میگوید از حضرت شیخ پرسیدم که شیطان را در حقیقت چه گناه بود
گفت بلکه در حقیقت گناهکار بود زیرا که چون کاتب عزم کتابت کند
الف اقتضاء این می کند که بصورت بلا کسری نوشته شود و ذال اقتضاء برین
می نماید که بهر دو طرف کجی داشته باشد پس اگر کاتب ذال را دراز کند
دالیت ازو میرود گویا در حق او ظلم کرده است و بر این بد بخت عزیز تر از همه
تصدیق رسل بود که انکار نمود .
این بود خلاصه معلومات بنده که بقلم ناتوان خویش نگاشتم خداوندا
ما را توفیق بختا تا آینده خدمتی برای ملت اسلامی افغانی خود کرده بتوانم
و این اوراق محدود را مفید گردان انك ولى التوفيق و بيدك ازمة التحقيق
مورخه ۲۷ شوال المکرم سنه ١٣٥٨ مطابق شب ١٦ قوس ١٣١٨
محمد امین خوگیانی
مدیر وصاحب امتیاز جریده ملی انیس


اعتذار و تشکر

چون نشر این کتاب برای محفل سالگره صدمین سال ولادت حضرت سید جمال الدین افغان در نظر بود، بنابران بکمال عجله در طبع آن اقدام شده از این روطوریکه مؤلف آرزو داشت در تکمیل تصاویر و ملحقات آن موفق نگردید. و هم در تصحیح طباعتی آن شکی نیست که نواقصی موجود خواهد بود. لهذا باین وسیله از خوانندگان محترم معذرت خواسته امیدوار است در آینده اصلاحات لازمه را علیحده نشر نماید. ضمناً چند غلطی طباعتی که عبارت از چاپ نشدن اسامی بعض سلاطین است، ذیلاً تصحیح میشود:
صفحه ١٨٤ تصویر اعلیحضرت امیر محمد یعقوب خان
« ١٨٦ « « « عبدالرحمن خان
« ١٨٧ « « « حبیب الله خان

از ارباب فضل و ادب مصر تشکر دارم زیرا حالات سید را بسیار به تفصیل برای معلومات ما یادگار گذاشته اند خصوصاً محمد سلام مذکور که در این موضوع آخرین مؤلفات نگارشات اوست.
هکذا از جناب زیدان بدران افندی منشی باشی سفارت مصر و ادباء محترم وطن عزیزم جناب سید قاسم خان رشتیا و جناب خلیل الله خان و جناب هاشم شائق افندی و رفقاء اداریم جناب عزیز الرحمن خان و جناب سید علی اصغر خان آقا و جناب سید محمد ایشان خان وکیل ریاست عمومی مطابع که به این عجله در رسانیدن کتب و معلومات امداد فرموده اند، خیلی متشکرم.


[BLANK PAGE]


۸۷
ص ق
۱۶


کامل سه حصه
حصه اول از اول الی ص ۶۰
حصه دوم از ص ۶۱ الی ص ۱۹۰
حصه سوم از ص ۱۹۱ الی ص ۲۱۰ آخر کتاب