٦٨

وفات نموده[١] وسه فرزند از قيس مذکور بعد ازوفات باقی ماندند .
بعضی ازمؤلفين برانند كه نسب اين قوم « به شاؤول » میرسد وشاؤول در بلادافغان
به نام نيك وصفات پسنديده يادميشود وامراء افغان در ين امركوشا اند كه نسب
شانرا به شاؤول برسانند بلكه افغانها شجرۀ انسابی دارند كه در مندرجات آن‌این
مسئله‌را كه آنها ازاسباط بنی‌اسرائیل می باشند [٢] تاحال باحتياط بسيا ر تائيد
می نمايد مگر ميان زبان پښتو كه زبان ملی ا فغانها است و ز بان عبر ی كه زبان
بنی‌اسرائیل است يك مشابهت سرسری هم وجود ندارد

[١] ذكر اين وفد دركتب صحاح حديث وسير وتاريخ عرب نیامده اما مورخين قرون وسطی افغان
اين موضوع را افتخاراً تذكار مينمايند.ورود مسلمان‌ها بساحل مالابار هندوستان ومملکت چین از
راه بحر نيز مثل اين موضوع در کتب قدمابنظر نمی‌آیدولی متأخرين مورخين هنددخول‌مسلمانها‌رادرجنوب
هند بصورت غير محاربه قبل از فتوحات اعراب در شمال هند به اثبات میرسانند هكذا تاريخ اسلام مؤلفة
لبيبته كينی ابوکبشه نامی عرب را رئیس وفد از دربار نبوت معرفی نموده میگوید كه سال هفت هجری
چون دعوت نامه‌ها بنام شاهان بلادارسال میشد آرنده دعوت‌نامه رسالت مآبی به نام پادشاه چین
اين شخص بوده است و در اواخر خلافت صدیقی باجواب به مرکز خلافت اسلام مراجعت نموده است
چون كشور چين را برای اقا مت می پسندد بار دیگر از راه بحر وارد شنگهائی شده و مسجد
بنامودۀ او را چینی هاذ کرمیکند .
بدرالدين چينی در مكتوبی كه ۱۳۱۳ نسبت‌تاریخ مسلما نان چین به ادارۀ انیس فرستاده‌بود
ودر شما ره های همان سال نشرگرديد تصديق ورودابو كبشه را درچین ازراه شنگها ئی می نمايد .
وورود چهار هزار مسلمانان عرب به كومك پادشاه چین برخلاف دشمنان او كه از طرف «قتيبه»
از راه ترکستان فرستاده شده بودند علاوه از وفد متذکره است كه درچین توطن اختيار نموده اند.
به نظريه من امثال هم چه مسائل را نه تصديق ونه تکذیب باید نمود. [مترجم]
[٢] از مقدمه‌وخاتمه این کتاب معلوم میشود كه زمان تألیف آن سنة ١٢٩٥ قمری كه زمان جنگ‌دوم‌افغان
وانگلیس بوده ونظرية امراراجع به انتساب انساب ایشان به شاؤول تاآن زمان مروج وبعد از ان الی
زمان محاربة سوم افغان و انگلیس تاجنگ استقلال ادامه داشت سپس دراثر ترقی معارف عصری
تأخیری عمومی ازالسنه خارجه و آمدورفت وفودعلمی داخلی وخارجی وا كتشافات آثار عتيقه
کشوروتراجم آثار تاریخی بر وفق تحقیقات عصری در عوض اهتمام بروایات بیلیعنزم تحقیقات لشنلزمي
بصورت آزادانه بروی كارآمد لهدا آن نظریه امروز نزد اعیان افغان از اعتبار افتاده است
وتحقیقات ونگارشات عصری صورت دیگری اختیار نموده میرود . «مترجم»


٦٩
لیکن بواسطۀ وحدت نام‌های اماکن مثل «خیبر» درۀ واقعه در بلاد افغان و خیبر
در (جزیرة العرب قریب) شام که مقر بنی اسرائیل بوده با جود بعد مسافه بین سرزمین
افغانها و قرارگاه بنی اسرائیل اعتقاد ایشان به این مسئله که آنها از نژاد
حضرت اسرائیل [٦] هستند محکم می‌گردد [١]
گروهی گمان دارند که اینها از طائفۀ ارامنۀ شیروان که قبلاً بنام «الیان»
یاد می‌شده می‌باشند و این مسئله را وجود کنیسه‌های که در قراباغ و ازر مربوطات
شیروان بنام «قند سار» تا حال وجود دارد تائید می‌نماید و رئیس این مقامات را
«اغوانج» می‌گویند و معنی اغوانج در زبان ایشان کلانتر «اغوان‌ها» است.
ارامنه که «در گنجه» و شیروان «و» نخجوان «و» گیلان» سکونت دارند
به این نام اغوان افتخار می‌نمایند واغوانیت را دعوی می‌کنند پس محتمل است
که لفظ افغان محرف اغوان یا الیان باشد و ممکن است که رئیس «قند سار»
پس از کوچیدن به مقام کنونی و بود و باش ایشان در قندهار این موطن ثانوی
خود را قندسار نامیده «و قندهار» محرف «قندسار» باشد [٢]
و از اطوار شان چنان مستفاد می‌شود که آنها در زمان مهاجرت از وطن اولی
خود به دیانت عیسوی متدین بوده و متعاقباً اسلام آورده‌اند چنانچه تا حال در بین شان
بعضی آثار و عادات اجداد آنها مانند نقش نمودن شکل صلیب بر روی قرص نان
[١] کسانیکه این نظریه را تائید مینماید علاوه بر املته که سید جمال الدین نقل نموده است دو مثال
دیگر را نیز برهان می‌آفرآیند. اتحاد کلمۀ «باجور» را که از علاقه‌جات سرحد آزاد مشرقی افغانستان است
به «باجور» مصدر لیل قبطی بردن وکلمۀ «سدوم» که اسم موضعی از علاقۀ «سدۀ یوسف زئی» است
به «سدوم» شام چون «و» خیبر» فوق الذکر دلیل سامی بودن آنها میدانند ابعداء تورات
قلمی قدیمی از طرف ایشان برای نادر شاه افشار در زمان عبور او از محاذ علاقۀ ایشان بجهت هدیه آتیه این مسئله
ذکر می‌نمایند [٢] علاوه بر شهر مشهور قندهار افغانستان در هندوستان نیز به این نام مقاماتی وجود دار
دو در بین افغانها بنام «قندهاریها» طوائفی در سرحد آزاد مشرقی زندگانی می‌نمایند که نه
از قندهار کوچیده و نه آن مقام را دیده‌اند.


مروج مانده است [۱]

قول این گروه اگر چه ظاهراً خالی از صحت هم نباشد لیکن توجیه این موضوع که «قندهار» محرف «قندهار» است بر کسی توانایی در فن تاریخ گواهی میدهد زیرا قندهار از شهرهای مشهور و قدیمی است که در افسانه های هنود از قبیل «مهابران» مذکور است

چندی از محررین تاریخ میگویند که این طائفه نظر با امتیازیکه بدیگر طوائف داشتند در کوهستان موجودۀ خود از قدیم سکونت داشتند حتی اینکه طائفه مذکور با اسکندر رومی هم مصاف داده بلکه در زمان گشتاسب هم وجود داشتند و تابع ولایت «سیستان» تحت حکم رستم مشهور بودند و سال ده پوست گاو را به فرمانده خویش رستم بنام خراج می دادند [۲]
[۱] کتاب «دی پریچنگ آف اسلام» ورود غسرویه را در ترکستان وقریب این حدود قبل از اسلام تأیید می نماید.
[۲] شاهنامه طبع بمبئی سنه ۱۲۷۵ هـ ق در ملحقات از صفحه ۱۰ شروع میشود و عنوان حکایت دوم سرگذشت با کك کوه زاد است كك در شاهنامه بمعنی کرم زاد است آمده محل سکونت كك کوه زاد که رستم با او جنگ میکند قرار ذیل است
كه نزديك زابل به سه روزه راه
يكي كوه بد سر كشيده به ماه
به يك سوي او دشت و خرگاه بود
دگر دشت زان هندوان راه بود
نشسته دران دشت بسیار کوچ
ز افغان ولاچین و کرد و بلوچ
در باب نژاد کوه زاد میگوید
نژادش ز افغان سپاهش هزار
همه ناوک انداز و ژوپین گذار
دلاور یل و به پیکر خطیر
به حمله چو شیر و به پیکار ببر
دورانش به مانندۀ ران پیل
کف رزم جوشان تر از رود نیل
در نعر در باب كك کوه زاد به رستم مکاتبه کرده گفتند
نژادش ز اوغان سپاهش بلوچ
که بر دشت خرگاه بکزید کوچ
«بقیه» در صفحهٔ ۱۶


۷۱

اخیراً رسانیدن این مالیات گزاف راهم خلاف شان خود دانسته از ادای آن انکار
آورده بر او شوریدند اما رستم با انها پیچم در اویخته واپس او را تحت سلطه
خویش آورد.

نظریه سید جمال الدین افغان مؤلف کتاب
نظریه من چنان است که ملت افغان نژاداً ایرانی می باشند و زبان ایشان
از زند و اویستا که زبان قدیم پارسی است گرفته شده و با پارسی موجوده هم مشابهت
نامه دارد [۱]
مؤرخین متأخر مانند« لئورمان» فرانسوی و امثالهم همین نظریه را تائید می نمایند

[۱] نظریه همین لئورمان در خصوص افغانها این است که در شرق صرف دو قوم است که بمعنی
حقیقی قوم گفته میشود افغانها و جاپانی ها
بقیه از صفحه ۷۰
دو فرد دیگر در باب فوج كك كوهزاد ایراد می نماید
که بهر یکی لشکری صدهزار
هزاران سواران افغان گروه
سواره پیاده باوجان کار
زلاچین دلیران برکرد کوه
وقتیکه زال میکوشد که رستم را از جنگ با كك كوهزاد باز دارد رستم جواب می دهد که تنها رفته
با آنها جنگ می کنم
پیاده روم سوی البرز کوه
ببینم چه سازند افغان گروه
بهزاد پسر كك كوهزاد است چنانچه بهزاد را هم بهزاد افغان گفته و مسکن افغانها را به فارسی
مرز افغان گفته بالاخره كك كوهزاد و پسرش بهزاد بدست رستم اسیر میشوند و هر دو در زمین بوس
یا خود از فقه الله يغتو بحکم پادشاه ایران بدار کشیده میشوند این بود خلاصه كك كوهزاد
[۱] والله ماجده علامه محقق جناب مولانا محمد اسرايیل خان « رح» قرار تحقیقات خود بیان میفرمودند که
زبان پشتو میدا. مأخذه عبارت دیگر مادر سنسکرت است و معنی سنسکرت شسته و مهذب است و مود قوم غيور
پشتون و زبان بومی ایشان قرن ها پیشتر از تولد سنسکرت وجود داشته دانشمندان آن وقت این زبان را
اصلاح نموده سنسکرت نامیدند و سنسکرت بحیثیت یک زبان علمی ترقی نمود. و قرابت زبان اوستا را با سنسکرت
بچه دان پارسی بسیار به متنات اثبات نموده است مقام محترم پشتو تولنه نیز به این موضوع توجه محققانه
معطوف داشته چنانچه مولوی یعقوب حسن خان در رساله طری به پشتو از قصه لطيفه الله
فوق الذکر در این موضوع بیانات مبسوط و مدلل را به معرض بیان آورده است


۷۲
فصل سوم
ابتداء سلطنت افغان وقیام زعیم ایشان در امور کشورداری
یا نهضت افغان ها در قندهار
چون ملت افغان در محیط جلادت واقدام نشأت یافته اند لهذا. ملت افغان قومیت عسکری
که برای سلطهٔ اجنبی گاهی تن دهی نکرده اند ادارهٔ محمود غزنوی [۱] وچنگیز خان
تاتاری ، و تیمور گورکانی ، با وجود استيلاء کاملهٔ آنها بالای ایشان از
طرف ملت افغان بی خطر وایمن نبوده هم چنان در زمان انقسام مملکت
ایشان بین سلاطین هند و فارس دائماً در کمین بوده دروقت فرصت آتش فتنه را
بمقابل شاهان فوق الذکر می افروختند طائفه غلجائی که بارها
بر عساکر محمودی دست درازی کرده حکومت غزنین را مدتی بتصرف خویش آوردند .
و طائفهٔ از این افغانها در دهلی سلطنتی را تشکیل دادند. حینیکه شاه عباس كبير
بر قندهار مستولی گشت ابدالیها وغلجائیها باوانقیاد نمودند [٦] حینیکه اهالی
از جور والی قندهار به تنگ آمدند از طرف قبایل افغانان قندهاری متفقاً يك نفر وكيل
اسد وخان ابدالی، را بدربار پادشاه دادخواه فرستادند، شاه را بلاغت و فصاحت
سد و خان در هنگام اظهار شکوه خوش آمده ادارهٔ قندهار را جهت استرضاء خاطرش
به او سپرده، حاکم سابق را عزل نمود سد و خان ادارهٔ ولایت قندهار را چنان بخوبی
وکمال عدالت انجام داد که محبت عامه را بخود حاصل کرد، واثرات حسن اداره
(۱) محمود غزنوی معروف به «محمود زابلی » که از بطن دختر رئیس زابل وصلب سبکتگین درنیمهٔ
اخیر قرن چهارم در زابلستان که مرکز آن غزنی بوده بوجود آمده از روی قوانین اجتماعی افغان گفته میشود
اما افغانها در عرف خود برای مفتن گردیدن يك رئيس وزعامه دار امتزاج خون را بصورت تکرار در تکرار
اعتناء میدهند لهذا انقیاد افغانها به سلطان بیشتر از ناحیهٔ ریشجتزیی بوده


۷۳
او بدر بار امیران مؤثر گردید و ادارۀ قندهار تا دیر گاه در اولاد شد و خان بطور وراثت
دوام کرد و حکومت او با هالی تاحدی محبوب واقع شد که سائر افاغنه بخاندان سدوزخان
چنین امتیازی بخشیدند که هر گاه احدی از سدوزائیها بقتل یکی متهم میشد اهالی
نظر باحترام خاندان سدوزائی از سر خون مقتول میگذشتند و اگر کسی از افراد قبایل
بر خلاف کدام سد وزائی شمشیر را از نیام میکشید از مجازات آن کسی صرف نظر
نکرده حتماً او را به قتل میرسانیدند.
سدوزائیها طائفه از ابدالیها بوده و احمد شاه هم ازین طائفه نشأت کرده است
که آتیاً به تفضیل ذکر خواهد شد.

قندهاری ها و صفوی ها
در عصر سلطان حسین شاه آخرین سلسله شاهان صفوی ایران که در سال ۱۱۰۶ سربر
آرای سلطنت ایران شد از جمله اهالی قندهار و ملحقات آن قبیله غلجائی نهضت
نمودند، هرچند رجال دولت شاه در استیصال شان کوشیدند آتش فتنه مشتعل
تر شد، چون سرکشی افغانها حکومت ایرانرا از اتخاذ تدابیر خسته ساخت گرگین
خان گرجی که از طرف شاه ایران حاکم گرجستان بود و باری بر روی شاه
بغوت ورزیده بود متعاقباً به پنجه حکومت مغلوب گشت ، بعد از مغلوبیت برای تلافی
گناهان خویش سوای اینکه دین مسیحی را ترک داده دین مقدس اسلام را قبول
نماید چاره ندید ، گرگین خان بحسن تدبیر و قوه دوراندیشی و ثبات
مشهور بود از آنرو درینوقت حاکم قندهار مقرر گشت .
مضرات سخت گیری براها لی
چون شاه درا فروختن نائرۀ نهضت قندهار دست سلاطین تیموریه هند را ذی دخل میدانست لذا
با گرگین خان حاکم قندهار بیست هزار لشکر ایرانی ويك جماعت را از مردان


٧٤

جنگی و مدبرین صاحب تجربه اهالی گرجستان بغرض دفع شر مداخلت خارجی
عزیمت داد. وقتیکه گرگین خان با عساکر خود باطراف قندهار رسید. اهالی و ناهضین
راه اطاعت وانقیاد را پیمودند؛ لیکن گرگین خان بکمان اینکه بشدت وسرزنش
افغانها ذلیل خواهند گشت، سنگدلی را پیشه خود ساخته بدرشتی با اهالی پیش میآمد.
« حاشاو کلا!! » هر صاحب عزت را به ذلت انداخته هر قوی را ضعیف میگردانیدو
هر را به محبس میکشا نید، مردم خیلی بجان آمده از درشتی و قساوت قلب
حاکم نالان گردیده يك هئیت وکلاء را بپای تخت ایران « شهر اصفهان » بحضور
سلطان حسین داد خواه فرستادند تا احوال اهالی را بسمع شاه برسانند.

اسباب دست درازی مامورین بحقوق رعایا

در ممالك اسيا حائل آمدن دربانان وقابچیان بین عارض وسلطان موجب جرئت
والی هاو مامورین بر حقوق رعایا میگردند. بنا بر آن چون هیئت وکلاءا فغانی باصفهان
رسیدند برای تقدیم شکایت مساعی خود را بکار بردند لیکن کثرت قابچی ها
و دربانهای حضور شاه افغانان را از تدابیر وصول عرض بحضور شاه مایوس میساخت
باری ببارگاه شاه حاضر شده از مظالمیکه بر اهالی قندهار گرگین خان روا داشته بود
داد خواه شدند. چون بدربار شاه دوستان گرگین خان حضور داشتند، بسمع شاه رسانیدند
که این سرکشان میخواهند بشکایات خود ساخته و بهتان و دروغ، از ضبط وربط
والی برآمده باز عصیان نمایند. بنابر آن از شاه بدون عتاب چیزی نشنیدند: ناچار باکمال
نا امیدی بولایت خود مراجعت کرده اصل واقعه را در اقوام خود اشاعت دادند.
والی قندهار ازین امر خبر کشته در دل خود نسبت باین جماعت دادخواه کینه ورزید
و برای کسانیکه در این داد خواهی ذیدخل بودند بهانه می جست خصوصاً میرویس را
که بجلالت نسب و شرف حسب مشهور بود طرف غضب خود قرار داد.


٧٥
ميرويس خان
میر ویس خان رئیس قبیلة بزرگ افغانها و نگران مشهور قندهار بود
در بین اهالی به بلندی اخلاق و فصاحت زبان و نرمی طبیعت و رسائی ذهن معروف،
و به اثر این صفات در دلهای افغانان محبوبیت و نفوذی را حائز گشته بود.
چندی بعد والی مذکور دست تعدی بر علیه او دراز کرده زنجیر و زولانه اش نموده
شهر اصفهان فرستاد و بآراگین دولت نوشت كه راحت و اطمینان حکومت
در قندهار بدولت حبس این مرد قیام نخواهد گرفت و لازم است که از بود
و باش قندهار باز داشته شود زیرا وجود او مصدر فساد و منشاء فتنه ها میباشد.
اضرار رشوت باساس حکومت
گرگین خان از رشوت ستانی حکام آسیائی بیخبر نبود و میدانست که نیل مرام و اجرای
مقاصد از مأمورین اصفهان بوجود رشوت موقوف است و بعدم رشوت معدوم. لهذا
در فرستادن او به اصفهان سوی تدبیر نمود، زیرا گرگین خان بواسطۀ ارسال میرویس خان
در اصفهان او را به رشوت دادن بآراگین دولت موقع داد مدتی نگذشته بود که
میرویس خان به ضعف عقل شاه وسوء اخلاق هیئت حکومت ونفاق اراگین واولياء
سلطنت مطلع گشته برای رسیدن بمقصود خود بادشمنان گرگین خان طرح مودت
ریختانده دلهای شانرا بطرف خود مائل ساخت. و بحضور شاه فرصتها جهت باریابی
یافته تفصیل مطالب خود را بشیرینی زبان و فصاحت کلام بکمال حذاقت بگوش شاه
میرسانید وتوجه شاه را بسوی خویش معطوف نموده رشوت را برای جلب
قلوب رؤساء و بزرگان ایران وسیله ساخته در زمان قلیلی خود را در مسلک اولیاء
امور دولت ایران منسلک گردانید.


٧٦

اثر حزم و تدبیر
میرویس خان در این اوقات بمراجعت قندهار کامیاب شد می توانست لیکن اختلال
امور دولت ایران و کمزوری ادارۀ آنجا بدماغ وی يك فكر عالی تری را تولید نمود.
و انفكاك حکومت خویش را از حکومت شاه آسان دانست و برای حصول این امر توقف
اصفهان را برای چندی مصلحت دید و میدانست که این چنین امر بزرگ را بعجلت
انجام دادن درست نیست از شاه برای سفر حج استیذان حاصل نمود. چون بمکه
مکرمه رسید مناسب دانست که از علماء اهل سنت بعضی مسائل را بو جوب
محاربة شیعه استفتا نماید تا به این قوۀ روحانی قوم خود را بجنگ حکومت
شیعی ایران دعوت داده افغانها را متحد سازد. جهت این امر فتاوی چندی حاصل
نموده بعد از ادای فریضه حج به اصفهان مراجعت کرده امر خود را مخفی نگاه
داشته بحضور پادشاه کمال اخلاص را نشان میداد .

استفاده از وقت
درینوقت یکواقعه عجیبی برای انقاد مقاصد میر ویس خان اتفاق افتاد كه يك شخص
مجهول النسب ارمنی عالم السنة شرقی در ممالك عثمانی برای دولت روسی خدماتی
انجام داده بامپراطور روس (پطر کبیر) توسل جسته برای خود خواهش تقرر خود را به
سفارت روسیه را بدربار شاه تقدیم نمود از جهت سابقه خوبی که در حسن انجام خدمات
خود بدست آورده بود به مرام خود فائز گشته بدربار شاه از طرف امپراطور روس
سفیر مقرر شد و حکومت روسیه بمكافات خدمات او مشارالیه را با متعلقینش
از محصولات تجارتی گمرك معاف داشت این سفیر بسیاری از تجار ارمنستان
را فراهم کرده بطرف بلاد ایران متوجه ساخت چون بجوار حدود ایران رسید
آوازه افگندند که سفیر روس از نسل سلاطین ارمن است .
میر و یس خان دخول این سفیر را باین کیفیت بهترین وسیله برای پیشرفت


۷۷

مقاصد خود دیده در مجلسها ومجمع ها علناً وسراً چنین بیان میکرد که نصاری
خیال دارند که گرجستان وارمنستان را از حکومت شاه مجزا سازند، گرگین خان حاکم
قندهار كه يك مسلمان بدنام است حتماً در این موضوع، واسطهٔ مهم دست نصاری است
و بواسطهٔ تازه بودن اسلامیت گرگین خان این کلام در دل اهالی جا میگرفت
اولیای امور دولت ایران بر صدق اینمقال گمان برده برای مغلوب ساختن گرگین
خان کمر بستند ، اما بواسطهٔ قوت بازو وطاقت عسکری او در قندهار از طغیانش
میترسیدند، ولهذا میرویس خان را به رفتن قندهار مکلف کردند تا گرگین خان را در حین
حرکت او بسرکشی مدافعه نموده از راه عداوت سابقه با او پیش آمده دفع نماید
( کجروی رأی واضطراب فکر شرقیهای تامروز این حکایت خوبتر هویدا میگردد: )

غیرت افغانها در امور ننگ وناموس

میرویس به قندهار رسید، گرگین خان بر آشفت و برای هلاك میرویس بهانه
جوئی آغاز نموده به نزدو ی پیغامی فرستاده دختر او را بازدواج پسر خویش الزام کرد .
چون میرویس خان این مطالبهٔ حاکمانه ، او را دیده دانست که به تن دهی در مقابل
این امر قدر ومنزلت او کاسته میشود ازین رو افغانان را بجرگهٔ خصوصی دعوت داده
تفصیل حادثه را نزدشان بیان نمود افغانان ازین سبب بالای گرگین خان خشمگین
گردیده یکدیگر خود را بمدافعت ومقاومت تحریص میدادند .
میرویس خان برای مدافعه در مقابل شرف خود مجسمهٔ سرور گشته بود ، لیکن
صبر و درنگ را برای افغانان اظهار وتوصیه میکرد و میگفت بهتر اینست که شیر را
در خواب بکشیم ولی لازم است که شما درین افکار ثابت قدم باشید ، شما بر من
باور نمائید که من عنقریب از دشمن انتقام خواهم گرفت افغانها نان ونمك و شمشير و
قرآن را حاضر کرده بر هر چهار قسم کردند که بمعاونت میرویس خان واطاعت
او قیام خواهیم کرد و گفتند هر که ازین عهد رجعت کند زن او به سه سنگ طلاق


۷۸
باشد به این قسم ها و طلاق که اشدتری سوگندهای افغانهاست به او اطمینان ویقین کلی
معاونت دادند
تدابیر میر ویس خان و ناموس پرستی افغان
میرویس خان یکی از خادمه های خوبروزت خود را که در خانه اش تربیت
یافته بود بنام دختر خویش بنکاح پسر گرگین خان داده کمال بشاشت و سرور
را ظاهر میساخت طوریکه با گرگین هیچ کینه ندارد . باین رفتار خویش زنگ
کینه دل گرگین را زدوده کمال اعتماد را نزد وی پیدا کرد بعد از زمانی میرویس
يك دعوت مجللی را بیرون شهر در باغی تهیه کرده گرگین و اتباعش را دعوت داده
و شراب ایشان را در این مهمانی از جام موت تهیه کرد و میرویس خود را ساقی آن
قرار داد [یعنی تیغ اجل را بصفا رق گرگین خان و رفقای او حواله نمود] .
« به امراء و سلاطین نمی زیبد که با کسانیکه بظلم پیش آمده حق تلفی در بارۀ
نموده و به غدر وفریب پیش آمده باشند از ایشان توقع و امید صفائی داشته در امور
خود خاصه در مهمات آن او را معتمد خویش قرار دهند زیرا کینه وعداوت
چون دلی را بخراشد کمتر زائل میگردد .
خدعه عسکری
میرویس خان لباس گرگین را بعد از کشتن او پوشیده لباس های اتباع او را
بافغانان پوشانیده بعد از شام بشهر در آمده بمحافظین قلعه در حین غفلت شان هجوم
بردند يك جماعت افغانان را که قریب شهر در کمینگاه نشائیده بود با ایشان متحد
گردانید عموم افغانان شهر با ایشان متحد شده ریشه های محافظین را پر کنده شهر را
متصرف شدند و کسانیکه موقع یافتند فرار نمودند و افغانها قلعه را تصرف نموده
اعلان کردند که هر کس عسکر گرگین را در امان خود نگاه نداشته باشد در امان است .


۷۹

درین وقت ششصد نفر عسگری که گرگین برای تأدیب بعضی قبایل بمحالات فرستاده بود به قندهار رسیدند و غنیمت های بسیاری از افغانان گرفته با خود میآوردند بعد ازین از حقیقت واقعه آگاه گشته با توپ و تفنگ دلیران افغان مقابل شده با مهاجمین مقابل مقاومت کردند میر ویس خان با پنجهزار نفر برآمده مهاجمین خود را بمقابل ایرنیها تاسه روز قیام داد اگر چه جلادت و بسالت قابل تحسین از ایشان ظاهر شد لیکن در نتیجه شکست خورده جانهای خود را بخاک خراسان رسانیده نجات یافتند در آنجا اصل واقعه را بیان کرده بد هشت ایرانیان افزودند.

نطق میرویس برای حصول آزادی

وقتیکه فضای قندهار از مخالفین خالی شد میرویس رؤسای قبایل افغانرا دعوت داده يك جرگۀ قومی منعقد ساخت خودش در بین جرگه ایستاده در نطق خود فضائل حریت و مزایای آنرا و شدائد اسارت و مصائب آنرا حسب ذیل روشن ساخت:
«اگر شما کمر ما را بسته کنید و با ما متحد شوید گردنهای افغانانرا از طوق ذلت و غلامی رهانیده بیرق های عزت و حریت را در بلاد وطن خواهیم افراشت و یوغ سلطه شیعه های ایران را از دوش خود دور خواهیم کرد»
بعد از ان فتواهائی را که از علمای مکۀ معظمه که بر جواز قتال شیعه ها حکماًرما بوده و در سفر حج بدست آورده بود بیرون کرده برای حضار قرائت نمود و همانجا اعلان کرد که هر کس طرف ایرانیان مایل بوده قلادۀ اسارت شانرا اختیار مینماید از بود و باش وطن عزیز ما امید خود را قطع کند زیرا که در صورت قبول اسارت ایرانیان معاشرت شان با ما مشکل خواهد بود و از دائرۀ مودت و همقطاری ما خارج خواهند شد جمیع خوانین و رؤسای موجوده جرگه موافقت خود را ابراز و بقسم های موکد تائید نمودند.


۸۰

شیوه مردان

صاحبان فضیلت وار با بصیرت و مالکان عزم و اصحاب حزم حیات خود را برای حفاظت وطن چنان فدا مینمایند و برای آزادی ملت جانهای خود را اینچنین بخطرات و مهلکات دچار میسازند و برای نابود کردن قلاده اسارت و دور کردن طوق ذلت بدون نام نيك هیچ مزدی را طلبگار نمیشوند الا صاحبان نفوس دنیه و ارباب همت سافله که از پستی و تسفل ودنائت خود در شهوات منهمك بوده (اقوام و اوطان خود را به پول هیچ میرز باجانب میفروشند).

مدافعه دلیرانه و حکیمانه
میرویس خان از تهدید محمدحاجی خان

چون خبر اتفاق آنها بپای تخت دولت ایران رسید شاه ایران بعوض اینکه عسکر جراری برای سرزنش افغانان بفرستد از راه صلح در آمده محمد حامی خان را تنها برای تهدید میرویس ورفقای او فرستاد ، نماینده مذکور بمجرد ورود قندهار از عظمت دولت ایران وقدرت قامه شان برای تذلیل مخالفین خویش شروع به بیانات نموده ومیرویس خان را بخرابی های انجام کارش میترسانید.

(جواب)

(عقل و حکمت تنها در دماغ صاحبان آسایش نیست کوهستان افغانستان هم رجال عاقل وحکیم دارد)

میرویس خان در جواب اظهار نمود: آیا گمان میکنی که عقل و حکمت جز در کله های صاحبان تنعم در دماغ رجال کوهستان افغانستان پیدا نخواهد شد؟


۸۱

اگر در قدرت شما طاقت سرزنش و سرکوبی ما میبود حاجت بفرستادن شما نبود که چنین سخن های بی معنی را بیان میکردید پس حکم داد که او را حبس کنند. باجود آن شاه ایران از خواب غفلت بیدار نشد. پس از حبس سفیر اول محمدخان حاکم هرات را ثانیاً بسمت نمایندگی حکومت شاه به قندهار فرستاد، چون این نماینده از دوستان و رفقای سفرحج میرویس خان بود میرویس خان او را در وقت ورود به قندهار گفت اگر حقوق سابقه رفاقت و محبت شما بر من نمیبود شما را همچو مجرمین جزا میدادم لیکن بفهمید که افغانان بعد از نجات یافتن بار دیگر یوغ اسارت را بدوش نخواهند کشید و شیر انیکه زنجیرهای عبودیت را گسسته اند بار دیگر پابند و مقید نخواهند شد و شمشیر هائیکه از نیام کشیده شده اند باز به غلاف نخواهد شد، زود است که حکومت شما سر نگون و دولت شما مغلوب و اموال شما چوروتا راج گردد. بعد از ان به حبس او حکم نمود.

اهمال و مماطلت در امور حرب اسباب شقاوت است

چون اولیاء دولت شاه از ارسال نمایندگان سودی نیافتند (و بدون محاربه راه گریزی نیافتند) بحکام خراسان فرمان فرستادند تا برای هجوم بافغانان عساکر خود را آراسته مهیای حرکت و نگهدارند. بعد از شکست های پیاپی عسکر های ایرانی بحکومت محقق گشت که تنها عساکر خراسان افغانان را پایمال کرده نمیتوانند پس يك فوج عظیم الشانرا بزیر قیادت خسروخان برادرزاده گرگین که در جلادت و رشادت از عم خود کمتر نبود فرستادند تا این سرعسکر بواسطۀ حب انتقام عم خودا قدام شجیعا نه خود را بصورت بهترین ظاهر گرداند. خسروخان با میرویس خان مقابل شده آتش جنگ در بین ایشان مشتعل گردید. میرویس خان شکست خورده خسروخان شهر قندهار را محاصره کرد، مستحفظین افغان که در شهر قندهار بودند با خسروخان قرار دادند که اگر بحیات ما تعرض نکنند


ما شهر را تسلیم خواهیم کرد ولی قساوت خسروخان نگذاشت که از خون شان
بگذرد وافغانان چون دانستند که جز موت راه فرار نیست ازین رو برای دفاع آماده
گشته هر روز بمحاصرین هجوم میکردند .
میرویس خان عساکر محالات را جمع کرده از طرف خارج باردوگاه خسروخان
حمله های پیاپی میکرد تا آنکه ذخائر خسروخان تمام شده از مدافعت میرویس خان
مضطر گشته دست از محاصره برداشت . خسروخان در محاربه میرویس خان
با بیست وچهار هزار و ۵۰۰ نفر عسکر خود از دم شمشیر افغانان براه فنا شتافته
صرف ۵۰۰ نفر از عساکر او از مرگ نجات یافتند این است عاقبت عجب وغرور .
شاه ایران دفعه سوم پسر عسکری محمد رستم خان لشکری آراسته بسرکوبی
افغانان فرستاد امادر نتیجه شکست خورد. ومیرویس خان بلامانع ومزاحم بر قندهار
مستولی گشت میرویس خان بعد از حصول ازادی قندهار وفات نموده و دو پسر
از خود باقی گذاشت

میرعبد الله

چون عمر کلانترین پسر میرویس خان مرحوم از ۱۸ سال متجاوز نبود اهالی ادارهٔ
حکومت را به میرعبدالله برادر میرویس خان سپردند .
میرعبدالله برادر میرویس خان که زمام حکومت را بدست گرفت باسلطنت ایران
میلان صلح نمود افغانان ازین میلان وی بر افروخته مخالفت گردیدند و گفتند
اگر تو در هجوم قدم بقدم برادر خود گذارده نمیتوانی باید کم از کم
درمصالحت تندهی ننمائی میرعبدالله این نصیحت ایشان را گوش نداده بارفقای خود
مشاورت نموده قرار دادند که بحکومت ایران یک هیئت از معتمدین خود جهت
عقد مصالحه بشروط سه گانه ذیل بفرستند :


۸۳
(۱) قندهار از مالیات شاه ایران آزاد باشد . ۲ عساکر ایرانی در قندهار
نباشد (۳) امارت در اولاد میر عبد الله مذكور وراثة علی الدوام باشد .
چون رؤسای افغان از این مسئله خبر یافتند از کثرت غیظ برآشفته و از میر عبدالله
قلباً روگردان شدند و میر محمود که علائم نجابت و شهامت از جبین او نمایان بود از این
رویه عم خود ناراض گردید لهذا با چهل نفر افغان متحد گشته دفعة در خوابگاه
میر عبدالله ریخته کله او را از تن جدا ساختند چون افغانان خبر یافتند در سله آن
شجاعت او را شاه قندهار ملقب ساخته سریر آرای سلطنت گردانیدند .

نهضت ابدالی ها در هرات

آزاد خان ابدالی بیرق حرب را برافراشته بر شهر هرات استیلا نموده لوای
استقلال را بلند کرد و برخی از طوائف اوزبک با ابدالی های هرات متحد گشته بلا د خراسان را
که تحت سلطه ایران بودند متحداً تاراج نمودند . حکومت شاه سی هزار فوج را
بسر افسری صفی قلیخان بتادیب آزاد خان فرستاد آزاد خان عساکر ایرانیها
را مقابله نموده از طلوع صبح الى نصف النهار در گیر و دار بلا امتیاز غالب و مغلوب
مصروف بود توپچی های ایران از هول جنگ افغانان بحدی سراسیمه و پریشان گشته
که بطرف سواران خود گله باری شروع نمودند چون افغانان توپ نداشتند فوج
ایران این مسئله را خدعه حربی تصور نموده متفرق گشتند تا افغانانرا در جنگ فریب
دهند افغانان از وقت استفاده کرده بر علیه عسکر ایران هجوم آورده
جمعیت آنها را پریشان ساختند و صفی قلیخان را با پسرش و هشت هزار سپاه ایرانی
به قتل رسانیدند و ایرانیان تمام آلات حرب را با بیست توپ و سامان خود گذاشته
شکست خوردند. در اثر این محار به چنا نیکه غلجائیها قندهار را از چنگ اسارت
رهانیدند . ابدالی ها هرات را از سلطه ایرانیان نجات داده حکومت مستقل
تاسیس نمودند.


٨٤

کرد و عرب در خلال این احوال

در این گیر و دارهای کردی سنی برای چور و چپاول ایران کمر بسته هجوم آوردند و
تا بحدی پیشقدمی کردند که به حصار شهر اصفهان مرکز حکومت ایران خود را رسانیدند
و اعراب مسقط نتهت نموده آبادی ها و سواحل و جزایر خلیج فارس را قبضه کردند.

میر محمود شاه قندهار

چون محمود شاه قندهار اختلال سلطنت ایران وضعف دانش رؤسا و تفرق اتحاد
و رسوخ نفاق قلبی شانرا سراسر مطالعه کرد دیده توقع بتصرف سلطنت شاه ایران دوخته
عساکر خود را از راه کرمان با وجود نبودن آب و گیاه در راه بجنگ دولت ایران سوق داد.
چون فوج افغان در حالیکه کرمانیها غافل بودند آن شهر را تحت تهاجم قرار داده محاصره
کردند اهالی بدون جنگ شهر را بفوج افغان تسلیم نمودند، لیکن « در اثر عادت متغلبین
اقوام شرقی حتی غربی ها » عسکر افغان از ظلم و دست درازی براهالی کوتاهی نکردند
لطف علیخان والی بندر عباس از طرف شاه ایران مامور گردید که افغانانرا بمحار به
از کرمان طرد نماید افغانان به یک جنگ لطف علیخان تاب نیاورده تمام نقاط کرمانرا
واگذاشته بقندهار مراجعت کردند اما کرمانیهای بد نصیب چون کسیکه از آفتاب
گریخته به آتش پناه آرد» از جور افغانان رهائی یافته به بیداد و ستم عساکر ایران
معروض ماندند و در تحلیل متردد بودند که آیا مصائب تغلب افغان شدیدتر بود یا مصائب
سیادت دولت ایران!
چون لطف علیخان میدانست که میر محمود دو باره بر کرمان حمله خواهد کرد
لهذا به ترتیبات عسکری و فراهم آوردن آذوقه و سامان حربی در شهر از احتیاطاً
آغاز نمود.


٨٥

(مضرت بیگاری)

در اثر اقتضای زمان یا بواسطهٔ عدم انتظام ترتیبات ایران بر رعایا ظلم و بیداد
جریان داشت چه اموال شان ضبط و حیوانات باربر به بیگار گرفته میشد و در کارهای
لازمهٔ حکومتی آنها طرف تعدی واقع میشدند ، دشمنان لطفعلیخان از موقع استفاده
گرفته بنزد شاه از او شکایت کرده در عزل اواز «سر عسکری» کوشیدند، عساکر از
جاهائیکه آمده بودند برگشته متفرق شدند .

عبرت

«به بینید دنی های خسیس . و خائنین وطن و نوامیس ملت را که بواسطه اغراض
شخصیه و عداوت های جزو یه و برباد کردن شخص وا حد ، چه اسبابیکه موجب
تفرقهٔ عساکر یکه حصار حفاظت وطن وسنگر ناموس ملت دانسته میشوند، میکردند
در آتیه نتایج عمومی این دسائس شخی را قرائت نمائید .»

(حکومت هرات و افغانان ابدالی)

حکومت هرات وافغا نان ابدالی هرا ت بر اکثر بلاد خراسان تاخته شهر مشهد،
(طوس قدیم) را قریباً فتح کرده بودند .

آفات فضائی

در اثنای این رفتن و یورش هاشهر تبریز را زلزله های شدید بجنیش آورده هشتاد
هزار اهالی از صدمه زلازل زیر خاک شدند . جو هوا از کثافت خود نورآفتاب
عالمتاب را پوشانید قرص خورشید همچو قطعه مس سرخ و تیره بنظر می خورد،
در اوهام عموم این تغیرات کونی و فضائی آثار غضب الهی آمده از نزول
بلاهای سماوی باین مقدمات مخوف بودند، برای دفع بلیه به ترک فجور وازالهٔ


٨٦

منکرات زیادی توسل جستند، و مشایخ در کوچه ها گردش کرده اهالی را بطرف استغفار
دعوت میدادند. و منجمین اظهار رائی مینمودند که این تغیرات کونی علائم
خرابی اصفهان اند، عقول را وحشت و نفوس را حیرت فرا گرفته قلوب ضعیف
و همت ها پست شدند حتی که این ملت کبیر ایران ( مستعد مرگ گردیدند )
و آمال نجات و حیات خود را منقطع دیدند.
دقت نمائید که اعتقاد خرافات و مضرات در نفوس انسانی و سقوط همت عسکر ها و دست
و پاچه ساختن سپاه چه ها میکنند !

استیلای میر محمود شاه قندهار
بر بلاد ایران

سال ١١٣٥ هـ میر محمود دوباره از راه سیستان با ٢٥ هزار عسکر افغان
و بلوچ بکرمان یورش برده بدون مشقت کرمان را بدست آورد، مگر مرکز حکومت
آنجا به واسطۀ محافظین خود خود را نگاه داری کردند شاه قندهار دوهزار و پنجصد
تومان ( تومان نیم پوند انگیسی است ) بالا یشان تاوان گذاشته پیشرفت نمود، در خیال
اهالی این فکر تجسم نموده بود که میر محمود از طرف الله تعالی بر دولت ایران غضبی نازل
شده است و قرار اخبار منجمین و علماء ( که از خرابی اصفهان خبر میدادند ) خرابی اصفهان
را بدست میر محمود قیاس میکردند، میر محمود عنان خود را بطرف شهر یزد متوجه ساخت
چون فتح کرده نتوانست بطرف مرکز حکومت ( شهر اصفهان ) بخط مستقیم حرکت
کرد، چون بحدود اصفهان قریب شد شاه اصفهان بکمان اینکه دست میر محمود
شاه قندهار را از غارت و تصرف بلاد ایران به پانزده هزار تومان باز خواهد داشت
دو قاصد را پیام داده بخدمتش فرستاد این پیام شاه اصفهان برهانی بدست میر محمود


۸۷

داد و دانست که رعب افغانان در دل ایرانیان متمکن گشته لهذا از قبول پیام صرف نظر کرده بقریهٔ کلتاد دو فرسخی اصفهان فرود آمده باطراف اردوگاه خندق حفر نمودند زیرا محاربهٔ عسکر شاه را در اینجا توقع میداشت.
مجوسهای زردشتی که از جور شیعه ها بجان رسیده بودند بامید اینکه سیطرهٔ شاه افغان بر ایران سبب نجات شان خواهد شد بامیر محمود پیوستند شاه ایران از توهمات سراسیمه گشته امرا و وزراء را بمشوره دعوت داد.
وزیر صادق
بعد از استشاره محمد قلیخان وزیر عرض کرد که افغانان با جود یکه يك ملت با جلادت و دارای سطوت اند و در میدان حرب ثابت قدم لیکن به فتح کردن حصارها دسترس ندارند باید تمام عساکر خود را در حصار اصفهان فراهم و بمدافعه بپردازیم وقتیکه از فتح عاجز آمدند محاصره را ترك داده اصفهانرا همچو مرکز کرمان ویزد نامفتوح گذاشته خود مرا جعت خواهند رد شاه را این رأی پسند خاطر آمد.
رأئی خیانت آمیز
خان اهواز والی عربستان ایستاده شده از راه حماست و حمیت بگفتار آمده بیان نمود که این کمال بزدلی و نهایت سفاهت چطور راضی شویم که محمود بايك فوج محدود شهر اصفهانرا که پای تخت دولت شاه ایران باشد محاصره کنند و ما این ننگ و عار را تحمل کنیم رائی ما اینست که به میدان جنگ بر آمده نبرد نمائیم.
عرق حمیت شاه بحرکت آمده پنجاه هزار لشکر را با بیست توپ برای جنگ میر محمود شاه قندهار فرستاد و حینیکه فریقین بنواحی قریه کلتاد مقابل شدند میمنه ومیسره و قلب هر دو لشکر را آراستند شاه قندهار بر فیل سوار شده بدور لشکر خود دوره میکرد و گاهی بین صفوف عساکر فیل خود را جولان داده میگفت:


۸۸

فخر وسرور یکه از جنگ های سابقه بدست آورده اید حفظ نمائید اگر دشمن را مغلوب ساختید شهر اصفهان مکافات خسته گی وماندگی شماست و اگر فرار کردید بدون مرگ راه نجات ندارید و بواسطهٔ دوری وطن و مشقت منازل راه چارهٔ مراجعت غیر میسر است پیالهٔ زهر اجل را بذلت وفضیحت خواهید نوشید .
(در آنوقت بین قندهار و فوج افغان با وجود قطع خطوط مواصلت بین اردوگاه و مرکز پنجاه منزل مسافه وجود داشت ) .

طرز هجوم عسکر ایران و افغان

افغانان باستثنای صد زنبورك ( كه يك آلهٔ توپ نماست که بالای شتر حمل کرده از آنجا فیر می نمایند) توپی نداشتند عساکر افغان شتر های زنبورك ها را پشت اردوگاه قرار دادند و ایرانیان بجنگ آغاز نموده میسرهٔ شان بر میسرهٔ افغانان هجوم آورده افغانا را (شکست انده) رجعت قهقری دادند و بعضی اموال شانرا بغارت بردند . و میمنه ایرانیان بر میمنهٔ افغانان هجوم برد اما افغانان از روی خدعهٔ حربی رجعت قهقری نمودند سواران ایران بر عسکر افغان یورش کردند، وقتیکه رسالهٔ ایران داخل اردوگاه شد لشکر افغان دو حصه شده، زنبورك های خود را بر روی سواران ایرانی کشادند و ایرانیانرا چنان افگندند که باد خزان برگ را درختان میریزاند .

جلادت امان الله خان افغان

امان الله خان افغان به دنبال عساکر ایران حمله برده توپچی ها را کشته توپ ها را بدست آورده بر روی عساکر ایران آتش داد ، ساعتی نگذشته بود که عساکر ایران شکست خورده تمام لوازم خود را به عساکر افغان غنیمت گذاشتند.

مجلس وزرای ایران

وقتیکه خبر شکست عساکر ایران باصفهان رسید، شاه سراسیمه گشته وزراء را برای


۸۹

مشاور دعوت نمود شاه در مجلس وزرا ء بیان نموده گفت رای من این است که اصفهان را گذاشته . خزانه را با خود برداشته بفراهم کردن عسکر های شاهی مشغو ل گشته از پشت لشکر افغان هجوم آریم ، باینصورت آنها را استیصال خوا هیم تو ا نست . محمد قلیخان با رأی شاه موافقت نمود ولی والی عربستان بنا بر مقصدیكه آتیاً ذ كر میکنم مخالفت نموده گفت که بشاه نمی زیبد که پای تخت مملکت ایرانرا دراثر يك شکست ترك نمائیم! چه این علامت ضعف و موجب نفرت قلوب ا هالی از شاه میگردد!
محاصره اصفهان
بالآخره مجلس وزارت ایران برای دفاع خود را مستعد محاصره ساختند، ومير محمود دراین وقت در کار خود متر دد بود ولی جاسوسها ئیکه ( در متعلقین والی عر بستان داشت خبر مرعوبیت ایرانیان را باورسانیدند) ازین روشاه قندهار بطرف فر ح آباد عسکر خودرا سوق داده آنجا را متصرف گردید، زیرا در آنجا عسکر دفاعی وجود ندا شت بعد از تصر ف فرح آباد ، به محال جلفا مسکن ارمنیهای اصفهان هجوم برده باهالی آنجا خساره بزرگی رسانیده آنجا را نیز تسلط کرد ند، بعد از آن بیکی از برج های شهر آصفهان یورش بردند، از آنجا به گله باری توپ و تفنگ مدا فعه شده رجعت قهقری نمودندولی این رجعت را موجب زوال رعب خوددر دلهای محصورین اصفهان تصور کرده بغرض اینکه محصورین دلیر نگردند فردا جوانان افغان را در استخکا ما ت شهر امر هجوم دادند، اگر مقا ومت احمد آغا (یکی از آغایان حرم ) صورت نمیگرفت دراثر جلادت وشهامت خود افغانان همان روزا صفهان را فتح میکردند، اما بساك احمدآغا افغا نان را بقهقر یت مجبور ساخت در دل محمود ازین رجعت قهقری هراسی تولید گشته بشرایط ذیل خوا هشمد صلح شد :
(۱) حکومت قندهار با کرمان و خراسان بطور توارث در او لادة شاه محمود باشد (۲) پنجاه هزار تومان حکومت ایران بحکومت افغان بپردازد (۳) شاه ایران صبیه خود را بشاه محمود ازدواج نماید


۹۰
خیانت والی عربستان بشاه ایران
چون والی عربستان اینواقعه را شنید سر آقا سد نز د محمود فرستاده از طلب صلح ملامتش
کرد و به ثبات و نیل ظفر توصیه اش داد " و در مکتوب خود تحریر نموده بود که ما
و شما هم مذهبیم ثابت قدم باش و از هول محاصره مترس » !
چون محمود از فحوای مکتوب او خبر گشت دوباره بجوش آمده تدبیر
دیگری اندیشید که دهات و قریه جات دور اصفها نرا خراب ساخته
آذوقه را بعساکر خود از آنجا فراهم آورد و چنین کرد و دهات باقی را سوختانده
اها لی قراء از تنگی ارزاق بشهر پناه بردند ، رؤسای مملکت بنا برنا عاقبت
اندیشی بکمال مسرت ورود شانرا پذیرائی کردند بامید اینکه عده محصورین بورود
ایشان افزون خواهد شد ، و محصورین باز و باد نفوس دلاور خواهند گشت ولی
به تنگی ارزاق در شهر نظر نمیداختند و غور نمی کردند که خودشان چرا محصور
شدند و خود چه کردند؟ که دیگران کنند .
کشته شدن برادر و کاکا
و کاکازاده شاه قندهار
افغانان از یکجانب شهر حمله آورده استحکاما تی را که بدست گرجی هائیکه در
شراب خوردن منهمک بودند در حال مستی شان قبضه کردند بعد از آن از راه پل گذشته بعضی
حصه های بیرونی شهر را متصرف شدند در ینوقت افغانان خبر گشتند که بعضی اقوام
ایرانی بشهر آذوقه میرسانند برایشان هجوم برده آذوقه را از دست شان ربودند و لی قبل
از آنکه افغانان با ردوگاه مراجعت کنند اهالی قریهٔ کوچکی که اصفها نك كفته میشد
برآمده آذوقه را از ایشان استرداد کرده کاکا و کاکازاده و برادر شاه محمود را
باسارت برده به قتل رسانیدند. [ ۱ ] ا گرچه شاه ایران از خوف باز خواست محمود
[۱] مولف میگوید که میرویس دو پسر وارث گذاشته بود در حالیکه میر محمود و شاه حسین آتی الذکر
تعداد را پوره می کند این جا برادر نخواهد بود .


۹۱
ایشانرا حکم امتناع از قتل ارسال کردلیکن قبل از وصول حکم شاه به قتل رسیده بودند . محمودبرافروخته تمام اسیران ایرانی را حکم قتل داده برای قطع موا صلات وحصار اصفهان با تمام لوازم تشبت نمود .
( کثرت جمعیت وقلت ارزاق در محاصره )
در ین اوقات یکی از ارکين حکومت ایران از شاه خواهش نمود که او را بطر دافغانان مامور ساخته اداره عسکر دفاعی بدست وی بسپارد، لیکن والی عربستان خان اهواز شاه را به سخن های دلاویز فریب داده از انتخاب او بازداشت،چون مدت محاصره بطول انجامید ترقی نرخ ارزاق در شهر اوقات اهالی شهر را تلخ کرد امید شاه چاره جز این ندید که پسر خود شاه طهماسب ولیعهد خود را خفیه به سائر اطراف مملکت ایران بفرستد واهالی را برای نجات پایه تخت دعوت نماید لیکن مردم را به نجات دادن پدر خویش متفق ساخته نتوانست ارزاق رو بقلت و گرانی نهاده آثار قحط پدیدار گشت روز به روز اهالی دچار سختی میشدند و بد ور حرسرای شاهانه دوره ها کرده فراهم میشدند وازشاه التجا مینمودند که برای نجات شان از هجوم قحط و گرسنگی به محاربه افغانان با اوشان برآید . خصوصاً اوقاتیکه بورود ذخایر خبر یافتند الحاح خروج شاه رامینمودند تا آ ذوقه نوو ارد شان بدست افغانان نیفتاده شکار قحط و گرسنگی نشوند .
شاه وعده ها را از امرو ز بفر داداده هروز تعلل میکرد حتی بعضی از مستخدمین حرم برای پرا کنده شدن اهالی مجبور بگلوله باری میشدند تا اهالی تر سیده روکردان شوند ازین رویه اهالی بر افروخته از حکومت ناامید گشته بالای حر مسرای شاهی بهجوم آماده شدند .
نزديك بود كه بر حرمسرای پادشاهی هجوم آرند اما احمد اغا ی سابق الذكر پیشروی مردم رفته او شان را دلاسا نموده از هجوم باز داشت بعدازانکه پس گشتند


يك جمیعت عسکری را فراهم نموده بر افغانها حمله بردند و تا حدی کوشیدند که بعض
مقامات را از دست افاغنه کشیده به تصرف خود آوردند در این اثناء عساکر عرب
که زیر قیادت خان اهواز بودند قصداً رجعت قهقری نمودند.
احمد آغا از این رفتار او شان خشمگین گشته امر داد که عساکر عربی خود را هدف
گلوله کر دانند زمانیکه عساکر با یکدیگر در آویختند موقع بدست
افغانها آمده عساکر شاهی را شکست دادند.
احمد آغا بحضور شاه حاضر شده عرض نمود که خان اهواز در تمام مواقع
موجب شکست ما گردیده زیرا با محمود از جهت وحدت مذهب متفق آمده است
اگر خان اهواز در عسکر ما وجود نمی داشت در دفعه اول افغانها را شکست
داده بودیم.
لیکن خان اهواز بحضور شاه طوری پیش آمد که عزل احمد آغا را از سر عساکر
ارگ شاهی به اوز بیاتر جلوه داد.
بنا بران شاه او را از قوماندانی فوج ارگ شاهی معزول نمود
در اثر این عزل احمد آغا زهر خورده وفات نمود به مرگ احمد آغا افغانها بسیار
مسرور گشتند و در اهالی اصفهان سراسیمه گی تولید گردیده مرعوب شدند.
سپس شاه به شرائط سابقه از محمود درخواست صلح نمود محمود جواب داد که شاه
امروز چه دارد که مرا بدهد؟ آنچه وجود دارد تماماً در قبضه اقتدار من آمده است.
در این اثنا ملك محمود حاکم سابق الذکر سیستان با ده هزار عسکر برای نجات اصفهان
حرکت کرد برسیدن خبر حرکت او اهالی اصفهان قوی دل شده گشته امیدوار
رستگاری شدند.
اما چون میر محمود افغان واقف گشت نزد ملك محمود پیغامی فرستاد که عزم
خود را فسخ کرده واپس مراجعت کنید در صله آن حکومت خراسان و سیستان
در اولاده شما بصورت حكومت استقلالی منظور است ، این رشوت چشم مروت


۹۳

ملك محمود را کور ساخته برای استیلای ممالك موعوده (سیستان وخراسان) عودت
نمود امید خود را از شهر اصفهان قطع کرده راه نجات را بر روی اهالی مسدود ساخت
ارزاق رویگرانی نهاده حیواناتی که گوشت شان حرام است از قبیل قاطرها خرها ،
گربه ها سگ ها مرده های انسانها از اضطرار خورده میشدند اهالی در کوچه ها
و بازار ها از شدت گرسنگی میمردند نهر زاینده رود از لاشهای مرده ها پر گشته
آبش تغییر یافته قابل نوشیدن نبود اینواقعه در سنه ۱۱۳۵ رخ داده بود
و در این آوان به تاریخ ۲۱ اکتوبر ۱۷۲۲ع شاه سلطان حسین لباس غم و اندوه
را با تمام صاحب منصبان پوشیده از حرم برآمده با تمام اراکین دولت در کوچه
های اصفهان گردش میکرد و گریسته میگفت این همه مصائب و بلاها که در وقت حکومت
او بر بنده گان خدا و بر بلاد ایران نازل گشته [ از خیانت ناصحان وبد یتی
مشیران مملکت است ] و بمردم اظهار میکرد که تاج و تخت را برای افغا نان
میگذارم .»
اهالی که سوز و گدازشاه را دیدند مصائب خود و مصائب شاه را
فراموش کرده از چشم شان اشك ها جاری گشت .
[این است جزای خواب غفلت و فرورفتن در شهوات واستخدام مخالفین در جنس
واغراض در مصالح مهمه خصوصاً در زمان حرب.]
خلع شاه سلطان حسین
و تاج پوشی شاه محمود
روز دوم قرارداد تسلیمی تحریر نموده سائر امراء و كبار بران مهر نهادند
به ۲۳ ماه مذکور شاه سلطان حسین باسائر اکابروسه صد نفر سوار ایرانی بفرح آباد
نزد شاه محمود رفت وقتیکه شاه داخل اقامتگاه شد تا زمانیکه به خیمه دربار نرسیده بود
شاه محمود از جای خود حرکت نکرد بعد از ان شاه جیغهٔ شاهی خود را از سر بر داشته به دستار


٩٤

شاه افغان نصب کرده گفت ای پسرم : الله تعالی اراده ندارد که بعد ازین بر تخت
ایران متمکن باشم امروز تو بشاهی مستحق میباشی شاه محمود این گفته او را
باجیغه‌اش پذیرفته گفت : [ان الله یوتی الملک من یشاء وینزع الملک ممن یشاء] و جیغه را
بدستار فرو برده هر دو باصفائی قلب نشستند و شاه دختر خود را دراین مجلس حاضر
بنکاح وی داد روز دوم محمود بشهر داخل شده بسلام خانه عمو می نشست
شاه و تمام اراکین سلطنت سلام پادشاهی را باو ادا کردند .
خدمات شاه محمود به ایران
چون شاه محمود بر تخت ایران متمکن گشت برای جلوگیری مصائب و قحطی هائیکه
ایرانیان را فرا گرفته بود و به جبیرۀ دلهای شکسته شان بدرجۀ کمال کوشید
مردم را استماله نموده هر صاحب رتبه را برتبۀ سابقه اش مقرر داشت لیکن با هر
ایرانی یکنفر افغان را بحیث معاون مقرر کرد (١) تا افغانان در امور اداری دولت ماهر
گردند و هم اطمینان و اعتماد شاه بواسطه این معاونین بر مامورین بر قرار باشد باستثنای
والی عربستان سائر خائنین حکومت ایرانی را که در محاربه باشاه ایران از راه
نفاق پیش میآمدند اعدام نمود و از خان اهواز اموالش را ضبط نموده او را با کمال شناعت
به فضیحت رسانید گویا که بغزنده گذاشتن او قبلا وعده کرده بود که او را به قتل نرساند .
فتوحات امان الله خان افغان در ایران
امان الله خان را باشش هزار عسکر بطرف قزوین سوق گردانید که قاشان و قم را در عرض
راه فتح کرد بدون معارض و موانع داخل قزوین گشت . اهالی قزوین که رجال
جنگی و باقوت و پر نفوس بودند و مخالفین مذهب را جداً دفاع میکردند چون
از افغانان تعدی حس کردند فراهم شده بر افغانان هجوم آوردند .
و اطراف افغانان را فرا گرفته پیش قلعه حاکم نشین رسیدند امان الله خان برای تسکین
شورش برآمد اما در این جنگ زخمی شد و در نتیجه اهالی چیره گشته یکهزار جوانان
(۱) مگر به منصب شیخ الاسلامی یک عالم افغان منفرداً مقرر گشت «ماخوذ از تاریخ سرجان مالکم»


۹۵

افغان را قتل و باقی را از قزوین طرد نمودند. اینواقعه در سال ١١٣٦ بوده در اثنای
حرکت شکستی افغانان اشرف ابن میر عبدالله با سه صد نفر از امان الله خان جدا گشته
طرف قندهار رهسپار گشت.
بعد از واقعهٔ قزوین اهالی خنسار و سائر بلاد همچو اهل قزوین با افاغنه از راه
مدافعه پیش آمدند در اثر این رویه افاغنه در اصفهان فراهم گردیدند میر محمود ازین واقعه
مرعوب گشته از اهالی اصفهان خائف گردیده از روی پیش بینی سائر
مستخدمین حکومت و اراکین دولت و عساکر محافظین قلعه و فوج شاهی ایران
را به بهانه جوئی ها بعضی را بقتل و بعضی را باخراج محکوم نمود تا ایشان نیز همچو
قزوینی و خنساری ها بر علیه او قیام نورزند و سائر رجال شهر را اخراج نمودند و اصفهان
ازین رهگذر رو بخرابی گذاشت، چون قصر سلطنت را استوار نمیدید کردیهای را که
بمقام شهر در جزین اقامت داشتند طلب کرد.

نصر الله مجوسی و زبردست خان افغان

هنگامیکه کردهای درجزین و افغانان قندهاری بمعاونت تازه شاه محمود رسیدند برای
فتح چلپایگان و خنسار قاشان دستهٔ از عساکر را سوق داده فتح نمود نصر الله مجوسی
که در کرمان پاشاه قندهار ملحق گشته بود به فتح شیراز و سائر بلاد و ساحل
خلیج فارس مامور شد و سائر نقاط ساحل را فتح نمود. اما در محاصرهٔ شیراز زخمی شده
در اثر همان زخم فوت گردید. قیادت عسکر به زبردست خان افغان محول گشت، بعد از
محاصره بسیاری از اهالی شهر از گرسنه گی مردند، بالاخر شهر به زور شمشیر فتح
گردید.

سزای محتکرین

این قائد افغان تمام محتکرین را فراهم نموده برای اینکه ارزاق را از اهالی آنجا با ز


٩٦

میداشتند و موجب قتل نفوس شهر شده بود اند محکوم باعدام آمود حتی نوبت باین رسید که
بعضی محتکرین را در گدام گندم شان تا وقتی آویزان کرد که گندم را دیده دیده
از گرسنه گی جان دادند .
تأثیر اختلاف آب و هوا و بی نظافتی
اقامتگاهها برعساکر
چون شیراز فتح شد عزم محمود قوی گردید و یک قوت جدید را حس کرد لهذا
سی هزار لشکر فراهم نموده بجانب کوه کیلویه که از اصفهان سه درجه عرض البلد جانب
جنوبی واقع است متوجه ساخت اهالی که در ارض راه سکونت داشتند بعساکر او دست
درازی کردند .
چون بوسیلۀ اختلاف هوا و گندگی فرودگاهها فوج مبتلای موت گشت و پیش آمد
تاراجی اهالی ایشانرا مشوش ساخت محمود نادم گشته بطرف اصفهان نا کام مراجعت
نموده شبا نگاه بشهر داخل شد .
همچنان در شهر « کز » بسیاری از افغانان کشته شدند چون این شکست باعث
نفرت افغانان از میر محمود شد او را بخواستن اشرف خان از قندهار مجبور ساختند
واو را ولی عهد مقرر کرد .
اختلال فکر شاه محمود
برمیر محمود وسواس غالب آمده عزلت اختیار نموده بریاضت و تصفیه باطن مشغول
گشته از عالم غیب استمداد میخواست .
« اینست عادت شرقی ها چون بواسطۀ خطاهای خویش در حلقه های دام مشکلات
میافتند از اسباب ظاهری که الله تعالی برای نیل مدارج سعادت خلق کرده است
صرف نظر مینمایند و بطرف اسرار باطنی متوجه میگردند گوشت خوری را ترک کرده


۹۷

در گوشه تنهایی مینشینند این عادت بت پرستان هنود است که در قرن دوازدهم
هجرت بین مسلمانان اشاعت یافته ،
چون از عالم غیب بسوی عالم شهود مراجعت کرد راز خلوه به جلوه آمد وسواس
وسوء ظن بر اوغالب آمد بحدیکه بيك خبر بی اساس ۳۹ نفر از خاندان شاهان
صفویه را اعدام کرد و تشویش او زائل نشده بدرجه ترقی کرد که به خبط و جنون رسید،
وملاعلی (حزین) میگوید جنون وی بحدی رسید که گوشت جان خود را بدندان میکند
ودر اثناء جنون وی افغانها شنیدند که شاه طهماسب لشکری آراسته به چپاو میآید افغانان
مجبور شدند که شاه اشرف را به پادشاهی بر دارند ولی انکار آورده گفت تا وقتیکه
شما قصاص پدر مرا از محمود نگیرید در حیات محمود پادشاهی را قبول نخواهم کرد
زیرا که محمود میر عبدالله پدر او را بقتل رسانیده بود ، افغانان سر محمود را
در سال ۱۱۳۸ از تن بریده نزد اشرف آوردند پس اشرف سلطنت را قبول کرده
زمام آنرا بدست خود گرفت محمود در سن ۲۷ ساله گی بعد از سلطنت سه ساله
دنیا را وداع کرد .

شاه اشرف

شاه اشرف در مجالس عمومی به آخرین اعمال شاه محمود علناً اظهار تقبیح
میکرد و برای دلخوشی واستماله اهالی ایران تاج سلطنت را بپای شاه سلطان حسین
گذاشته بپوشانیدن آن بشاه الحاح کرد .
شاه به قبول آن راضی نشد ، تاج را گرفته بدست خود بسر شاه اشرف گذاشته
گفت ، که من عزلت را برعزت ترجیح داده ام. و دختر ثانی خودرا بنکاح او داد .
شاه اشرف بفرض خدعه بحضور شاه طهماسب دعوت نامه ملاقات را چنان نوشت
که دست اعداء واجانب بطرف بلاد ایران دراز گشته از آنرو هرج ومرج در اهالی
رونماست باید ما وشما باهم صلح نموده دست و بازوی يك ديگر كرديده متحداً


۹۸

دست اعدا را از بلاد ایران کوتاه سازیم بعض رؤسای ایرانی که بخدمت شاه اشرف
حضور داشتند ازین مسئله آگاه کشته شاه طهماسب را مکاتیب استحضاری
نوشتند که از اجتماع واعتماد بر قول شاه اشرف خود داری نمائید.
چون شاه اشرف باین معامله واقف شد اراکین ایرانی را که از شمشیر شاه محمود
باقی مانده بودند محکوم باعدام نموده گفت که شما با دشمن من مراوده دارید.
مداخلت دولت عثمانی ودولت روس
در معامله ایران وافغان
چندی قبل از مرگ شاه محمود سلطان عثمانی با امپراطور روس
بطر کبیر به تقسیم آن ولایات ایران که داخل دائره افغان نشده بود عقد معاهده
نمودند ودران معاهده این شرط هم وجود داشت که اگر
شاه طهماسب معاهده هذارا توافق و تسلیم نماید افغانان را
از ایران بدر کرده مقبوضات ایرانی شان را بشاه طهماسب تسلیم خواهند کرد.
شاه اشرف وعلمای عثمانی
چون شاه اشرف زمام حکومت را بدست خود گرفت سفیری بدربار عثمانی
به قسطنطنیه فرستاد سفیر با علمای عثمانی درخصوص احوال ایران تبادلۀ خیالات نموده
گفت که بسلطان نمی زیبد که با شاه نصرانی کمر بسته کرده حکومت سنی را استیصال نماید
علما و سفیر در این خصوص موافقت کردند لیکن وزراء برخلاف علما احتجاج کرده مستدل
شدند که سلطان عثمانی امیرالمومنین وخلیفه رسول رب العلمین وسایه خدا درزمین
است کسیکه مطیع امر او نباشد وخطبه بنام او نخواند ومالیه ادا نکند دشمن دین گفته
میشود جهاد با او بهتر از جهاد با نصاری است.
علما ازین برهان ناشی از خیالات نفسی وزرا ساکت گشته سفیر ناکام مراجعت نمود.
واز دربار عثمانی باحمد پاشا که بر مراغه وقزوین قابض بود حکم شد که عساکر خودرا


۹۹
باصفهان متوجه سازد چون شاه اشرف واقف گشت قریه‌جات را سوختانده عساکر
فراهم نموده بمقابلة فوج عثمانی خود را آماده ساخت اولا با دو هزار مقدمة الجیش
عثمانی بمسافة ۱۵ فرسخی اصفهان مقابل گشت ترکان چون از تیغ شاه اشرف
یکسر قتل شدند احمد پاشا مرعوب گشته باقی اردوی خود را توقف داده بدور ش
خندق حفر نمود شاه اشرف یک هیئت پروپاگاندچی را سرّاً در لشکر اتراک منتشر نمود
و برای پراگنده کردن اردوی عثمانی و استمالت قلوب کردها مساعیات بکار میبرد
که این جنگ مخالف دین حنیفی است باید ما و شما سنی‌ها با هم متحد باشیم جمعیت دیگری
از علما را بحضور احمد پاشا فرستاد تا دل او را بصلح و سلم آماده ساخته معناً نفع صلح را
بفهما نند اما احمد پاشا از قبول صلح انکار آورده لشکر را مکرر سوق داد .
جنگ ترک و افغان
لشکر اتراک بالغ به (۶۰) هزار نفر بود و ۷۰ توپ با خود داشتند، در حین
مقابله هر دو فوج، عثمانیان شکست فاحش خوردند و دوازده هزار نفر از آنها
مقتول گردیده جمیع سامان جنگ را گذاشته گریختند احمد پاشا بکرمان فرار شد
و از خوف اینکه شاه او را تعاقب خواهد کرد از کرمان به بغداد گریخت .
اثر عالی همتی افغان
شاه اشرف برای استمالة قلوب عثمانیان نزد احمد پاشا مکتوبی فرستاد که من
نمی‌خواهم اموال مسلمانانرا تصرف کنم از طرف خود امین انتخاب نمائید تا بدون آلات
حربیه سائر سامان پس مانده شما را بشما تسلیم کنم و محبوسین عثمانی را بخشیده رها کرد .
ازین رویه افغانان، عثمانی‌ها بحسن سیرت و صفای طینت افغانان قائل گشته
بخود واجب دیدند که شاه اشرف را بشاهی ایران تسلیم کنند و بانر این مصالحت
خواهش کردند که شاه افغان از صمیم قلب سلطان عثمانی را (خلیفه و) سایة
خداوند در زمین اعتراف نماید .


۱۰۰

تفرق افغانان

بعد ازین چندی از واقعات شدید رونما گشت: اول برادر شاه محمود در قندهار دعوی
استقلال کرد این تجزیهٔ شاهی قندهار طائفه غلجای را بدو حصه تقسیم نمود، و دروازهٔ
كمك و معاونت ازینطرف بر روی شاه اشرف مسدود شد، دوم ملك محمود سیستانی خود
را بشاهی معرفی نموده بر ولایت خراسان مستولی گشت، سوم نادر افشار که
بشجاعت وعزم وشهامت مشهور بود بشاه طهماسب پیوسته در شهر استر آباد سرعسکر
ایرانی مقرر شد.

فتح یزد بدست شاه اشرف وسفارت افغانی بدربار عثمانی

در خلال این مشکلات شاه اشرف به فتح شهر یزد حرکت کرد و بعد از فتح سفیر افغانی
را بدربار عثمانی فرستاد رجال ترك با کمال احترام واکرام پذیرایی وی را نمودند
وشاه اشرف این رویه را فاتحهٔ اقبال خود دانست.

انحلال حکومت ابدالی هرات

ملت افغان در سایهٔ اتفاق و اتحاد علم استقلال را برافراشته بودند شجاعت وشهامت
افغانان، عثمانی ها وروسی ها را در ایران هراسان نموده بود لیکن این ملت خوش بختی
خود را بواسطهٔ نفاق و شقاق حفاظت کرده نتوانستند، سروری شاه اشرف و آزاد خان
وشاه محمود افغان از نهضت نادری ایران ونفاق خانگی افغانان ازینجا رو به زوال
میگرا یید زمانی از فتح یزد نگذشته بود که برای فتح مشهد وهرات شاه طهماسب
به تحت ادارهٔ نادر افشار لشکری آراسته، بالآخر لشکر ایران بر شهرهای مذکور
تسلط یافته چیره دست شدند.
شاه اشرف از انحلال حکومت ابدالی هرات مضطرب گشته سی هزار فوج را تنظیم داده
بطرف خراسان متوجه گشت. قریب دامغان لشکر نادر افشار با عساکر شاه اشرف


۱۰۱

داخل رزم گشته نتیجه را فوج نادری بدست آورد عساکر اشرفی شکست خورده
باصفهان رفتند ، در شمال اصفهان در قریه مورچه خوار خندقها حفر نموده استحکامات
درست ترتیب دادند و در استحکامات فراهم شدند عساکر خود را نادر افشار
از درمغان بطرف اصفهان سوق داده در هر نقطه ایرانیان شامل اردوی نادری گشته عدهٔ
شان تا اصفهان خیلی زیاد گردید با این کثرت ووفور به اردو گاه شاه اشرف
هجوم بردند افغانان کمال جلادت و شهامت را نشان دادند ، لیکن کثرت لشکر
دشمن ایشانرا بر جعت قهقری بسوی اصفهان مجبور ساخت چهار هزار دلاوران افغان
در این محاربه جان بجان آفرین سپردند ، و بقیه یقین کردند که باصفهان اقامت
کرده نمیتوانند لهذا شبانگاه برای کوچ مستعد شده وقت طلوع آفتاب از شهر بر آمده
طرف شیراز حرکت کردند گفته می شود که شاه اشرف قبل از وداع اصفهان شاه سلطان
حسین سیاه بخت را کشت ، بعد از چند ماه بامر طهماسپ فوج نادری بطرف
شیراز حرکت کرده افغانان دل شکسته در اصطخر برای جنگ صف بندی نمودند بعد
از يك پنجه محاربه فوج اشرفی بشیر از رجعت قهقری نمودند شاه اشرف ناچار گردیده
بادو صد سوار راه قندهار را پیش گرفت ، جماعت افغانان با رؤسای شان که
به ۲۰ هزار تقریباً میشدند متفرق گشته در رجعت بوطن خود در هر منزل گرفتار
مشقات میشدند با وجود تنگی ارزاق و راهگیری قبایل ایرانی اکثر افاغنه
در وقت مراجعت قتل و تاراج شده به جز از چندی که در بلاد خود واصل گشتند
دیگران نجات نیافتند .

کشته شدن شاه اشرف

شاه اشرف حین مراجعت تا بلوچستان هر جا دچار محاربه گشته بالاخر از چور
و چپاول قبایل ایرانی تمام رجال خود را در مدافعه تلف نموده تنها با دو نفر رفیق
خود که تا وقت دخول بلوچستان زنده مانده بود وارد بلوچستان گردید ولی


١٠٢

پسر عبدالله خان بلوچ شاه را شناخته قتلش نمود و در همان سال ١١٤٢ سر شاه را
با قطعة الماس که نزد شاه اشرف بود به شاه طهماسب فرستاد شاه اشرف نيك
سیرت و خوش باطن ، وسیع الاخلاق وستوده صفات نزد ملت افغان شمرده میشد
ایرانیان نیز او را از محمود افضل می پنداشتند .

حکومت افاغنه در ایران ٧ سال دوام داشت در محاربات بین افغان و ایران
دو ملیون نفوس ایرانی ضایع شدند .

مسکوکات اشرفی

ریاضی در عین الوقائع می نگارد که اشرف افغان بواسطة حسن سلوکی که با ایرانی
ها مد نظر داشت بر اقتدار خود افزوده بنام در هم و دینار مسکو کاتی که در ایران
رائج بود تغییر داده بنام خود مسکوکات مخصوصی ترتیب داد که من جمله مسكوك
بنده مؤلف بزحمت ها بدست آورده از طلای خاص دیدم در یکطرف آن کلمۀ توحید
(لا اله الا الله محمد رسول الله ) و سمت دیگر آن این فرد ثبت بود
دست رد بر بلا ر بود گناه داد تغییر سکه اشرف شاه
و در سكوك ديگر به يك روی شعر فوق الذكر و بر روی دیگر این فرد مندرج بود
طلا بود گناه - را تغبط کرده اشرف شاه و این مسکوکات را ایرانیان اشرفی نام نهادند
وجه تسمیة اشرفی این همه گفته میشود که طلا اشرف ترین فلزات است .

ممکن است که وجة اخير عمومی وجه اول الذکر مخصوصی نسبت به مسكوك شاه
اشرف خواهد نبود و در مملکت نیز مسكوك به نام شهرت وارد در قندهار مات
و در كابل كلاه دور شادر مهران و اشرفی در تمام بلاد مشهور است )


۱۰۳

انحلال حکومت قندهار
وقتیکه نادر شاه بسلطنت ایران فائز آمد دست صفوی ها را از حکومت کوتاه ساخت هشتاد هزار لشکر را با خود گرفته داخل قندهار شد شهر قندهار را که در گوشه کوه (قیطول) بکمال مناعت سر بر افراشته بود قابل فتح نمیدید زیرا که بشکل نیم دائره کوه قیطول شهر را احاطه کرده بود و نیمهٔ دیگر دارای برجهای بلند بوده نادر افشار قریب شهر بنام نادر آباد شهر نوی تاسیس کرد و یکسال کامل قندهار را محاصره نمود چون آذوقه را از شهر کامل قطع کرده نتوانست بالاخره بهجوم آماده گشته بعضی برجهای شهر را بچند حمله زیر تصرف آورده سنگر توپ ها ساخت واز آنجا براهالی گوله باری شروع کرد اهالی بدون تسلیم چاره ندیدند و دروازه ها را کشادند چون نادر اعلان عفو نموده بود به احدی از اهالی شهر از طرف

و این مسکوکات را ایرانیان اشرفی نام نهادند که بای نسبت آن بنام اشرف افغانست و نام مسكوك طلا اشرفی بدینجهت شده که تا کانون با یزان متداول است و يك جهت دیگر در نزد اهل دنیا امنیست که مسكوك طلا بهترین تمام چیز ها و اشرف بر همه چیز است. خلاصه این پادشاه باهالی ایران بسیار رؤف و مهربان بود و محض آسایش حال ایرانیان با دولت عثمانی که هم كيش و هم مذهب او بودند سخت گیر بها کرد منجمله اول شرطی که بآندولت نمود این سه فقره بود یکی آنکه امیر حاج در راه مکه معظمه از طرف پادشاه ایران و از اهالی ایران همه ساله معین باشد و دیگر آنکه کعبه در پنج رکن منقسم شود که یکرکن آن مذهب جعفری باشد و دیگر رعایای ایران بخاك مملکت عثمانی محترم باشند هر گاه صدمه در محلی بر آنها وارد بیاید حاکم آن محل بدون عذر از عهده بر آید چون دولت عثمانی قبول اینشرایط را ننمود اشرف شاه اعلان جنگ داده با عساکر ایرانی و افغان حمله بمملکت عثمانی بر در شکست های پیاپی در چند نقطه بر لشکریان آندولت وارد آورد عساکر عثمانی هم بملاحظه هم مذهب بودن باپادشاه ایرانی کما فغان بود بسختی جنگ نمیکردند و اشرف را بخلافت اولی میدانستند کار بر سلطان عثمانی سخت شده مجبور بامداد طلبی از ملت


١٠٤

ایرانی حاضر نرسید این عفو نا دراز آنرو بود که در وقت کامیابی بسلطنت ایران برخود التزام گرفته بود که رفض را دفع و دعای ترضیه صحابه کرام را مقرر خواهد کرد و حینیکه ایرانیان پادشاهی ایران را بروی تکلیف نمودند از قبول آن انکار نموده گفت تا وقتیکه شمار فض را ترك و باسمای صحابه دعای ترضیه را الحاق ننمائید من شاهی ایران را قبول نخواهم کرد ایرانیان این توصیه او را قبول کرده باو اعتماد و اطمینان دادند بعد از آن تاج سلطنت را قبول نمود. بدولت عثمانی نوشت که ایرانیان از سب صحابه کرام باز آمدند و با ترضیه من مطمئن گشته اند مذهب جعفری که نزد اهل سنت از مذاهب معتبره شمرده میشود در خصوص آن از حکومت عثمانی آرزو دارم که در مکه معظمه برای امام جعفری ها اذن اقامت امام همچو مذاهب اربعه داده شو. شیخ الاسلام حکومت عثمانی این خواهش او را قبول نکرد و حکومت با عدم قبول مبالغه نمود.

خود تداول استفتا از علماء چهار مذهب سنی داخله مملکت خود گرفت که هرگاه در یک عهد دو خلیفه از اسلام باشد اطاعت بکدام يك واجب است در جواب نوشتند هر کدام کامل تر و خانواده او بخلافت قدیم منتهی شود و نسب بخلفای سابق اسلام برساند اطاعت او فرض است سؤال دیگر نمود که هرگاه دو خلیفه در یکعهد اتفاق افتند و با هم طرف نزاع و جدال باشند تکلیف حمایت اسلامیان بکدام يك از آن دو خلیفه خواهد بود جواب نوشتند هر يك كه مقصودش حفظ بیضه اسلام و قوت اسلام ومتولى حرمين الشریفین است اسلامیان باید با و همرهی او متفق باشند و هكذا استفتا های دیگر گرفت که ضدمقصود اشرف شاه بود از آنجهت ملت عثمانی همت تلافی دوباره با اشرفشاه گماشته بپادشاه خود قول اتفاق و همراهی دادند مجدداً جنگ شروع شد هنوز فتح و شکست چندانی بطرفین روی نداده بود که به تدبیر نادرشاه افشار که آنزمان سپهسالار شاه طهماسب صفوی بود هرج و مرج در ایران روی داد و عساكر ایران بوارث پادشاه خود گرویده دو را شرفشاه را واگذاشتند سهل است که در خیال بهمزدن اردوی افاغنه شدند و روزگار اشرف شاه سیاه شد و افاغنه منهزم شده ایران را واگذار نموده بمفاد كل شي يرجع الى اصله پس بقندهار رفتند و اشرف شاه در بین راه فرار وفات یافت


حکومت اعلیحضرت احمدشاه
افغانها بعد از مرگ شاه اشرف صرف تا زمان مرگ نادر شاه افشار زیر سلطه
ایرانیها باقی ماندند اما زمانیکه نادر شاه در سنه ۱۱۶۱ کشته شد احمدخان ابدالی
سدوزائی که در معسکر نادر شاه بود جهت مدافعه از اهل حرم او به معیت دسته جات
افغان و ازبك بر ایرانیها هجوم نموده آن ها را سخت تا ر و مار ساخت سپس
به نهایت عجله بطرف قندهار رو آورده آنرا استیلا نمود خزینه و اموالی را که
برسم خراج از ولایت کابل و بلاد سنده به نادر شاه می بردند در وقت گذشتاندن
از قندهار احمدخان خزاین مذکور را (که بالغ به ۲۴ کرور روپیه بود) از امداد
های غیبی دانسته ضبط نمود و اقتدار او بهمان سبب زیاد شده دعوی استقلال نموده
خود را شاه افغان و طائفه ابدالی را (به درانی) موسوم ساخت (۱) بعد از ان عساکر
خود را بطرف هرات مشهد و سیستان و غیره بلاد خراسان سوق داده آن موضع را
فتح نمود و قدرت داشت که تمام ولایات ایرانرا در همان وقت مطیع و منقاد حکومت
خود سازد اما چون ملاحظه نمود که اهالی ایران از افغان ها بواسطه ضررهائی
که دیده اند بد می برند و هم تغیر مذهبی که بواسطه نادرشاه در بین شان پیدا شده
بود ممکن نگر دیده است و فتح تمام ولايات يك امر ساده بنظر نمی رسید و هم
میدانست که تسخیر کشور ایران به فائده او تمام نمی شود بناً مساعی خود را
باصلاحات داخلی گماشته باستخلاص قوم خود کفایت نمود و برخی از ولایات
خراسان را به پسر نادر شاه بسبب حقوق پدرش وا گذاشته محافظت او را هم ذمه
دار شد ؟ بعد از ان که رسوخ حکومت او در افغانستان قائم گردید و تمام افغانها
باو اطاعت نمودند شش مرتبه بر بلاد هندی لشکرکشی نمود و در هر مرتبه ای ظفر
«۱» احمدشاه قبل از ورود خزانه به پادشاهی انتخاب شده بود و نام در انی را نیز بائر خواب
میان عمر صاحب چمکنی تبدیل و تجدید نمود «تاج التواریخ»


١٠٦

و فتوحات مجلل نایل شد؟ خصوصاً در واقعه جنگ مرهته که در صحرای «پانی پت»
بقرب دهلی واقع است محاربه بابت پرستان مرهته که بزرگترین سلطان های
تیموریه به پیش برد مقاصد خود در هند از شرارت شان عاجز آمده بود (زیرا مرام شان
ازاله حکومت اسلامی در هند بود.)
بوقوع پیوست تعداد قشون مرهته هشتاد هزار نفر و از احمد شاه
٦٠ هزار که مناصفه آن افغانها و محل اعتماد احمد شاه صرف اینها بودند اندازه شد.
احمد شاه بهمین اردوی خود مرهته ها را سخت شکست داد چنانچه بعد از
شکست مذکور خودشان طوری منفعل گردیدند که واقعهٔ مذکورسد فتوحات آنها
گردید و آوازه مردانگی احمد شاه در تمام بلاد هندی از این مسئله شهرت گرفت
احمد شاه پنجاب و کشمير وسندوبسا بلاددیگر آن نواحی را در تحت تصرف خود
آورد' بعد ازان بلوچستان ومكران و بلخ و غیره را فتح نموده تمام روساه بزرگیکه به گردو
نواحی مملکت افغان بودند در مقابل او فروتنی نموده در اثر حکمت و تدبیر خود بر يك
مملکت عظیم استیلاورزید و اهالی مملکت او دارای ثروت وغنا گردیده بودند
لیکن اوضاع مالی حکومت در حالت فقر بود زیراخراج ولایت کابل وقندهار را
بخوابین قبائل افغانیه بخشیده بعوض آن از آنها اطاعت و ملازمت در سلك
عسکری طلب می نمود (۱) این سلطان عظیم الشان طوری که ما بیان کردیم از قبیله
سدوزائی بود و افغانها قبيلهٔ موصوفه را خیلی دوست میداشتند و پدیدهٔ اعتقاد
و اعتماد به اینها مینگریستند بعلاوه سلطان مذکور خیلی شجاع و با عزم وجرزم
و صاحب فکر و تدبیر محکم خوش خلق با عفت عادل عالم ومنصف راد مردی بود
بارعیت خود بر أفت با عساکر خود بمرحمت گذاره میفرمود حتی با وجود اختلاف
انساب ومالك رعايا طوری در دلهای شان محبت او عمومی و خصوصی جاگزین
بود که او را از برگزیدگان خداوند تعالی شمار داشته پدر تمام افغانها می شمردند .
« ١ » بابر در تزك خود مینگارد که ولایت کابل سیفی است قلمی نیست حاصلات آن مصارفات
را پوره کرده نمیتواند و همیشه این فقر باقی برد : [مترجم]


۱۰۷
و ازین باعث بلقب احمد شاه با با یاد میکنند و مشار اليه نظام سلطنت خود را
باساس محکم و ثابت استوار نموده بود و تا آخر حیات به شکوه و جلال حکومت نمود
لا كن علت اساسی ثبات حکومت و سلطنت حسن حکمت و تدبیر ذاتی او بوده است
ولی پس ماندگان او چون در این صفات بمنزلت او نبودند لاجرم
بعداز مرگ او مملکت دچار اضطراب و پریشانی گردید وفات او بعمر پنجاه
ساله گی در ۱۱۸۵ اتفاق افتاده بعض میگویند سال ۱۱۸۷ وفات کرد)

اعلیحضرت تیمور شاه
چون احمدشاه وفات کرده درین وقت پسرش تیمور شاه در هرات بود
جرگه علماء و منصبداران عسکری و خوانین اقوام را خواسته بحضور آنها بیان
کرد که پدرم در حال حیات مرا ولی عهد مقرر کرده بود ولی در مرض موت وزیر
(شاه ولی خان) او را فریب داده ولایت عهدم را بر و فسخ کرده برادرم
سلیمان را به پادشاهی افغانستان برداشت الان در قندهار دورشاهی بنام او زده
می شود و خزانه پدرم را بدست آورده قوه حربی خود را در اثر آن افزوده است آیا شما
با من در استرداد حق مغصوب مدد میکنید؟ همه گفتند که سواد اعظم با شما است به كومك
شما حاضر یم مردم در مزار خواجه انصاری جمع شده شیخ یحی شمشیر شاهی را بگردنش
حمایل کرده با و بیعت کردند و تمام افغانیان باو کمر بسته قندهار را فتح و سلیمان را در يك
قفسی انداخته دوزندانش نگاه داشت تا آنکه در سنه ۱۲۳۳ در زندان وفات کرد و وزیر
(شاه ولی خان) را کشت (۱) تیمورشاه بطرف پنجاب و کشمیر عنان عزیمت معطوف

۱ - : زمانیکه تیمور شاه بادارۂ استیلای قندهار از هرات بفراه رسید وزیر شاه ولیخان
با چند نفر اقارب خویش به غرض تقدیم معذرت در حدود فراه به استقبال تیمور رسید اما قاضی
فیض الله خان دولت شاهی که بمنصب وزارت دربار تیمور شاه مقرر گردیده بود تیمورشاه
را بقتل وزیر شاه ولیخان وادار ساخته گفت که او را موقع سخن زدن باید داده نشود زیرا
بواسطۂ شیرین زبانی که دارد پادشاه را فریب خواهد داد. تیمور شاه بمشورۀ قاضی فیض الله خان
قبل از باریابی اورا با اقار بش اعدام نمود . تاریخ احمدی


۱۰۸
ساخت سر کشان آنجا را واپس مطیع کرده بحکومت افغانستان ملحق گردانند بعد از چند
سال شهزاده محمود را به نائب الحکومه گی هرات و شهزاده زمان پسر سوم خود را که دارای
مکارم اخلاق بود در کابل والی مقرر نموده و مرکز سلطنت را از قندهار
به کابل نقل داد .(۱)

صدمه تعصب به سیاست و فتوای ناحق
درین اوان شاه مراد بیگ بخاری بر مرو تاخته آن شهر را خراب ساخته تمام
اهالی را که دارای مذهب شیعه بودند باسارت برد تیمورشاه در اثر استغاثه اهالی
خواست که بفر یادشان برسد ولی قاضی فیض الله خان او را فتواداد که برای سنیها
جائز نیست که شیعی ها را از دست سنی ها نجات دهد ( فاعتبر و یا اولی الالباب)
در شب ۸ شوال سنه ۱۲۰۷ تیمورشاه در کابل وفات کرد و راحت افغان ها با او
رخت بربست، تیمورشاه نيك سيرت نرم طبیعت صلح دوست بود از ان رو بعض
منصبداران وخوانين ولايات عصيان می ورزیدند و سه صد نفر زن از زنان احرار
داشت و درین جمله زنی از نژاد افغان وجود نداشت ۳۲ پسر از او باقی ماندند .

[۱] - : طوری که اهالی هرات باشاهزاده تیمور طرفداری نموده اهالی قندهار
شهزاده سلیمان را بحکومت قبول نموده بودند ، لهذا تیمور شاه به اهالی قندهار اعتماد نداشت
و به این لحاظ مرکز سلطنت را از قندهار بکابل انتقال داده از آهالی قندهار صرف دوازده هزار
اسحاق زائی ها را که در تعداد نفوس کمترین طوائف آن ولا بود به بیعت قوت الظهر با خود آورد .
تاريخ احمدی


شاه زمان و شهزاده همایون

هنگامیکه تیمور شاه خبر وفات پدر خویش را در قندهار شنید در میان قوم
پادشاهی خود را اعلان کرده قشون خود را مجهز نموده به ارادۀ استیلای کابل
سوق داد.

این خبر به برادرش شاه زمان رسید (۱) در مقام کلات غلځی به مقابله او
آمده جنگ شدید بین طرفین بوقوع پیوست نتیجۀ جز این نه داد که همایون بسوی
هرات فرار نمود.
و به برادر دیگر خود شهزاده محمود پناه برده بمقابل شاه زمان درخواست
امداد نمود اما او قبول نکرد.

وقتیکه ناامید گشت هرات را گذاشته رو به قندهار نهاده در بین این دو شهر
اخذ مقام نمود.

اتفاقاً قافلۀ که از قندهار بسوی هرات عازم بود به او پیش آمد. همایون راه
کاروان را گرفته رجال آنرا کشته و اموال شان به یغما گرفته فوج خود را به آن
مسلح ساخته به جنگ زمان خان برادر خود دوباره آمد.

این خبر به حیدر ابن زمان رسیده به مدافعه او بر آمد اما تاب نیاورده
شکست خورد.

و همایون به شهر قندهار داخل گردیده با اهالی از راه درشتی پیش آمده
تجار را آزار داده مال شان را ضبط نموده فوج خود را بدان مرتب نمود چون شاه
زمان واقف گشت جانب قندهار عسکر خود را حرکت داده و بر همایون
یورش برد. در نتیجه همایون هزیمت یافته به ملتان گریخت و والی آنجا با او
[۱] زمانیکه تیمور شاه در کابل وفات نمود قبل از شاهزاده همایون والی قندهار شاهزاده زمان
والی کابل باتفاق امراء در بار به پادشاهی انتخاب گردید - مترجم


۱۱۰

مقاومت نمود تا که او را شکست داده پسرش را کشته و خودش را باسارت گرفته
به حضور شاه زمان فرستاد و شاه زمان به کور ساختن او امر داد .

خلاصه اینکه شاه زمان به كومك قاضی فیض الله خان و سر دار پائنده خان
و بختیاری خویش اورنگ پادشاهی را بعد از پدرش از دست مدعی خلاص نمود
با جود یکه امراء در بار نصائح خودرا در خصوص مقرر نه نمودن رحمت الله خان
به رتبه وزارت به گوش شاه رسانیدند اما شاه نشنید و رحمت الله خان را بر تبه وزارت
مفتخر ساخت از این رهگذر ماده فساد در جمعیت ایشان متولد گردید
که تفصیلات آن در آینده ذکر خواهد شد

وسیطره شاه زمان در بلاد دیگر که زیر سلطه آباء و اجداد او بودند نیافت مثل سنده
و كشمير وملتان و دیره شکار پور و بلخ در قبضه اقتدار او کاملا در آمدند .
بعد از ان شخصاً بسوی قندهار عزیمت نمود و در اثناء این گذارشات شهزاده محمود
برادر او در هرات دعوی استقلال کرده عساکر خود را مجهز ساخته جانب قند هار
حرکت داد .

زمانیکه شاه زمان خبر یافت بمقا بله او بر آمده در حدود گرشك و زمينداور
تلاقی فریقین شد .

اولاً شاه زمان از برادر خود شهزاده محمود در خواست صلح کرد لیکن محمود
به قوت خود مغرور بود از قبول صلح انکار کرد و نائره جنگ در گرفت و در
نتیجه محمود هزیمت خورده بسوی هرات فرار گردید وعده زیادی از امراء در بار او
بدست برادرش شاه زمان اسیر افتاده خزانه اش به قوه تصرف عساکر شاه زمان در آمد .
بعد از این واقعه به شر ایط ذیل صلح منعقد شد که هرات و فراه در قبضه حکومت شهزاده
محمود باشد و خطبه بنام شاه زمان خواند سکه را در آنولا بنام شاه زمان مسكوك سازد.


۱۱۱
اختلاف تیمور شاه درانی
هنگامیکه شهزاده همایون خبر وفات خود را در قندهار شنید خویش را
پادشاهی خویش را در قدم خود رسماً معرفی نموده .
سپس شاه زمان جانب کابل مراجعت نموده از انجا عازم لاهور گشته آن را تحت
ضبط و ربط خودآورد و علاوتاً تمام علاقه جات قرینهٔ لاهور را تصرف کرد.
و این ظفرها و فتوحات عساکر او را ثروتمند گردانید .
در حالیکه شاه زمان در لاهور بود شنید که شهزاده محمود معاهد را شکسانده به ارادهٔ
فتح قندهار اراده از لاهور علی العجاله مراجعت نموده عازم هرات شد وقتیکه محمود
از حرکت شاه زمان خبر یافت عساکر خود را فراهم نموده از هرات برآمد در اثناء
حرکت خود شنید که امرائیکه در هرات گذاشته است به جهت مقرر نمودن او را به رتبهٔ
وزارت مقرر گشته در هرات بر علیه او شوریده اند لهذا محمود به مراجعت خود مضطر
گشت زمانیکه در هرات داخل گردید قلیج خان رئیس ایماق طائفه است از ( ترک )
با عساکر زیر اثر خود مجدداً به مخالفت قیام نمود شهزاده محمود وزیر شیعئی خود را
به آرام ساختن اوشان فرستاد شورشی ها او را محبوس ساخته بدون سر کشی راه اطاعت
را نه پیمودند .
در این احوال شهزاده قیصر ابن شاه زمان به نواحی هرات نزديك رسيد شاه محمود
چاره جز فرار ندید باپسر خود کامران به بلاد ایران گریخته به فتح علیشاه قا چار
جد شاه موجوده عجم پناه برد و شاهزاده قیصر بلامانع به هرات داخل گردید بعد
ازان شاه زمان پدرش در هرات فرود آمده او را به ولایت هرات مقرر نمود .
چندی بعد محمود به نواحی هرات مراجعت نموده بعض از عساکر را برای فتح انولا
فراهم گردانید لیکن کامیاب نه گردیده هزیمت یافت و مراجعت خود را نزد فتح


۱۱۲
علیشاه پسند نکرد لهذا به شاه مراد امیر بخارا پناه برد بعد از انکه هشت ماه باشاه
مراد گذرانید اجازت رفتن خوارزم را حاصل کرد و از انجا رفتن نزد فتحعلیشاه
ایران بار ثانی عزم کرده رفت
چندی آنجا توقف نموده و اخیراً از او امداد يك فوج جراری را گرفته سوی
قندهار حرکت داده بلامانع قبضه کرد :
و در این جا فتح محمد خان ابن سردار پائنده خان با او ملاقی گشته در سوق دادن
قشون بسوی کابل با او شريك گردید زمانیکه شاه زمان از این واقعه خبر یافت
به دفاع ایشان بر آمد وقتی که تلاقی عسکرین بعمل آمد جنگ بسیار شدیدی بوقوع
پیوست و خونهای بسیاری از طرفین ریختانده شد و در نتیجه شاه زمان شکست
خورده بدست شاه محمود اسیر افتاد به امر او در چشم شاه زمان میل کشیده شد
و وزیر رحمت الله خان خائن که به امید پادشاهی خود شاه را به قتل سائر امرا و رداشته
که دران جمله پدر فتح محمد خان سردار پائنده خان را نیز به قتل رسانیده بود
در قبضۀ شاه محمود آمده لباس او را کشیده بوریارا به او پوشانیده بالای خرسوار
کرده در شهر کابل تشهیرش نمود و بعد ازان اعدامش کرد
وقتیکه قیصر ابن شاه زمان مقاومت با کاکای خود کرده نمیتوانست هرات را به
برادر حقیقی محمود شهزاده فیروزالدین گذاشته به شاه ایران پناه برد در اثر این
واقعات سلطۀ محمود برپای تخت افغانستان انجام یافت چون محمود بسوی تشیع
میلان داشت لهذا سنی ها متنفر گردیده عرق حمیت اوشان به شور آمده بر علیه
او شوریدند بعد ازان شیعی ها نیز او را ناکام گذاشتند و تمام ایشان به سرزنش
او متفق گشته در بالاحصار محبوسش ساخته شاه زمان کور را از محبس بر آورده
تا زمان رسیدن شاه شجاع به حکومت خود مقرر نمودند
پنج روز بعد ازین واقعه شاه شجاع از پنجاب به کابل رسید اهالی محمود را به


۱۱۳

حضور شاه زمان حاضر آوردند تا قصاص چشم خود را ازو بگیرد شاه زمان از روی
ترحم ازاو در گذر گردیده امر داد که او را پس به محبس بالاحصار ببرند چندی
بعد ازین شاه شجاع با يك لشکر جرار برای تادیب والی کشمیر عطا محمد خان
پسر شیر محمد خان که عصیان نموده بود سوق داد زمانیکه به مظفر آباد قریب
کشمیر رسید نماینده عطا محمد خان به حضور شاه حاضر گردیده عذر
مخدوم خود را به پیش شاه عرض نموده از اطاعت و بندگی او اطمینان داد
بعد از آنکه شاه شجاع از معاهدات او اطمینان حاصل کرد بسوی کابل مراجعت
نمود در اثناء راه شنید که محمود با امرائیکه با او محبوس بودند محافظینی قلعه
را ذبح کرده از حبس فرار کرده
وزیر فتح خان نیز از محبس قندهار بر آمده هردوبشان
در اطراف قندهار با شهزاده کامران یکجا شدند کامران در ین وقت
در سرحدات افغانی تردد داشت ازان اجتماع شان اهالی کابل در شدت اضطراب
بودند شاه شجاع حین ورود خویش پریشانی اهالی را دیده بسیار تأسف میکردند
محمود بعدازین اتفاق نزد شهزاده فیروزالدین والی هرات رفته استمداد خواست
مگر ناکام مراجعت کرد شهزاده فیروزالدین هدایا و لباس های فاخره را بکمال
احترام بحضور ایشان قدیم داشته از داخل شدن شهر نزدشان عذر خواست چون
بگرفتن كمك كامياب نيامدند دست خالی مراجعت کردند و در اثنای رجوع دو قافله
که از هرات بقندهار و از قندهار بهرات میرفتند تاراج کرده و بذریعه آن عسکر
تهیه نموده قوه چهار هزار سوار برای فتح قندهار آراسته چون بنزديك شهر شدند
و والی بمقابله برآمد عالم خان والی مذکور قندهار را اسیر نموده بعد مدتی
بر قندهار مسلط گشت و سه هزار لشکر را از قندهار باخود گرفته در حدود غزنی
با شاه شجاع مقابله نمود پس از يك جنگ خونين شاه شجاع از غزنی شکست خورده


١١٤
بواسطه بی اعتمادی که بر مردم کابل داشت توقف نکرده شاهزاده حیدر ابن شاه زمان
را در شهر گذاشته بسوی پشاور رفت کابل در تصرف ثانوی محمود در آمده
محمود به نشان دادن امارات مراحم و شفقت خود به رعایا اغاز نموده فتح خان را به
وزارت خود برگزیده اختیار امور را بدست او داد.
و پسر خود شاهزاده کامران را به ولایت قندهار والی نمود
فتح خان سائر برادران خود را به فرمانفرمائی ولایات افغانستان مقرر کرد.
و در ضمن این وقائع شهزاده قیصر ابن شاه زمان را که خبر گریختن او به سوی ایران
قبلا تحریر گشته در ایران خبر پادشاهی کاکای خود شاه شجاع را شنیده به مملکت
خود عودت نمود در این اوقات بدست شهزاده کامران والی افتاده بورس آورده
که والی قندهار گردیده بود افتاده او را به قتل رسانید و شاه شجاع از پشاور کشیده
شده پس با عطاء محمد خان والی کشمیر باب مراسلات را کشوده از او پول امدادی
درخواست کرد عطاء محمد خان جواب داد که جواهری که نزد خود شما است اگر
میفرستید مبلغ سی لك روپیه به شما میدهم چون نزد شاه شجاع جز دریای نور دیگر
جواهر وجود نداشت (۱) آنرا نزد عطامحمد خان فرستاده مبلغ (١٥) لك روپيه
را نقدا از او گرفت و (١٥) لك ديگر را وعده تأدیه کرد
شاه شجاع دریای نور را برای عطا محمد خان والی کشمیر بگرو
داده لشکر برای جنگ بیاراست و بسوی پشاور حرکت داد تا بطرف کابل
آنها را سوق دهد چون این خبر به محمود رسید شاه زمان را که نزد
شاه محمود محبوس بود بیرون آورده مخاطب ساخته گفت که مملکت محل تهدید
خرابی و نفاق است خون مسلمانان بهدر میرود باید دست اتحاد بهم داده نفاق را
باتفاق مبدل و باموراتی توجه نمائیم که حسن عاقبت مملکت را فراهم میآورد
و بر من است که بر تمام فرائض و لوازم حیات شما برادران خود پرداخته هر کدام


١١٥

شما را بمراتب لایق رسانیده حقوق برادری را بجا آرم و تمام منصبداران محبوس
را از محبس رهائی دادند و بر شما لازم است که رتبه و منزلت بزرگی مرا مراعات
نمائید زیرا از کلان ترین پسران پدر هستم چون شاه زمان این خطاب را شنیده
بشاه شجاع برادر خود حقایق واقعه را تحریر نمود شاه شجاع این مکتوب را وسیلۀ
تهدید عطا محمد خان ساخته باتفاق برادران او را می ترسانید و برای او نوشت که
اگر به مال و رجال امداد مرا ننمائی من با برادرم شاه محمود متفق شده ترا از بیخ
خواهیم کند عطا محمد خان این مسئله را اهتمام داده پنج هزار لشکر آراسته
در پشاور آورد شاه شجاع خورسند بود که عطا محمد خان به معاونت او می آید
لیکن عطا محمد خان عذر خود را پوشانده وعلی الغفله پادشاه را دستگیر نموده در قفسی
انداخته به کشمیر فرستاد و در محاصرۀ او خیلی اهتمام نمود مکتوبی حکومت
انگلیس در هند نوشت با من متفق شده به پنجاب لشکر کشی نمائید و بعضی حصص
پنجاب مقبوضات حکومت افغانی را که رنجیت سنگه بت پرست درین خانه
جنگهای داخلی افغانها متصرف گردیده است با تفاق هم دیگر از وی رهائیده
بشما تسلیم نمائیم و شما بمدافعه شاه محمود در هنگام سوء قصد او
با من مددگار باشید شاه محمود چون این مکتوب بدست جاسوسهای رنجیت سنگه
افتاد رنجیت سنگه آن را نزد شاه محمود فرستاده جهت هجوم بالای عطا محمد خان
از وی همدستی را طالب گردید شاه محمود رنجیت سنگه با عطا محمد خان جنگ نمود
عطا محمد خان را اسیر گرفت لیکن شاه محمود او را عفو نموده شاه شجاع را از حبس
رهانید و وزیر فتح خان پسر خود سردار محمد اعظم خان را عوض عطا محمد خان
والی کشمیر مقرر نمود و رنجیت سنگه شاه شجاع را با خود گرفته به لاهور برد
دو سال بعد در لاهور از حرص و آز رنجیت سنگه واتهامات جعلی او به تنگ
آمد. به نزد انگلیس ها پناه برد و رنجیت سنگه دندان آز را بولایت کشمیر تیز ساخته


١١٦

هشتاد هزار عسکر با خود گرفته به کشمیر یورش نمود سرادار محمد عظیم خان
این سردار پاینده خان که از طرف شاه محمود والی کشمیر بود ده هزار عسکر مسلمان
را برای مدافعه سکه ها به کمین گاهی نشانیده بود چون لشکر سکه ها بيك وا دی
رسیدند عسکر غیور مسلمان از هر طرف ایشان را احاطه کردند چهل هزار نفوس شان را
اسیر و قتل نمودند و چهل هزار دیگر او رو بوطن فرار نموده بهزار رنج و زحمت
جان بسر بردند.
رنجیت سنگه خجل گشته و برای محمود مکتوب اعتذاری نوشته مراحم او را خواستگار
گردید این عزم خود را بحرکات شاه شجاع حواله میکرد چون شاه شجاع خبر یافت
دور شدن از لاهور را اراده کرده رنجیت سنگه بجواهر او طمع نموده اذیتش
میداد تا بوی دهد شا شجاع آن را نمیداد ولی بطور امانت نز دوی گذاشت که در این
جمله دریای نور هم داخل بود (گمان میکنم این جوهریست که امروز زینت تاج
امپراطور بریطانیه است) شبانه خفیہ نزد حکومت انگلیس گریخت ؛ رنجیت سنگه
متأسف گشته مراجعت او را خواهش کرد ؛ چون شاه نه پسندید جواهرش واپس
مسترد نمود ؛ حکومت انگلیس این روز ها را از خدا میخواست لهذا در قدر دانی
شاه بسیار کوشید ، درین ایام شاه زمان بحالت نابینائی بمزار فیض اثار در بلخ که بروضه
سید تاعلی معروف است و از انجا به بخارا و از انجا به ایران و بعد به بغداد و از انجا
بحجاز سفر کرد در آن مقام دنیای فانی را پدرود گفت میر حیدر امیر بخارا و فتح
علیشاه ایران و داؤد شاه والی بغداد مقدم شاه را گرامی داشتند و شاه سبیه خود را
بازدواج امیر بخارا درین سفر داد.
(صوفی اسلام)
در ین آوان ١٢٢٢ صوفی السلام صوفی جهریه بخارا از بيك بان ازيك کریخته
و شهزاده فیروز الدین والی هرات را که از طرف شاه محمود بود برخود فریفته ساخته


۱۱۷
پنجاه هزار مرد جنگی از اهالی هرات قندهار و قندوز وميمنه و اندخوی و فارياب
فراهم کرده در قلعه شکيبان با محمدخان قاجار نائب الحکومه خراسان در مسافه هفت
فرسخی هرات معرکه نمود ودر بين ٣٦٦ نفر از مخلصان و فدا کاران او که در
محاذ جنگ حاضر بودند از يك سر کشته شدند ( صوفی الاسلام که در قلب عسکر به حوضهٔ
ازين در وسط مخلصين مذکور نشسته بود بقتل رسيد و جثهٔ او را در دادند و پوست
سر صوفی الاسلام را کشیده از کاه پر ساختند نائب الحکومه خراسان محمدخان قاجار
آن را بدربار ايران فرستاد و ابتاع صوفی الاسلام عقیده داشتند که بر صوفی الاسلام
وحی نازل می شود و به برکشانفاس او شهزاده فيروز الدين به تخت سلطنت نائل
خواهد شد ؛ اين است جزای کسانیکه بين مسلمانان توليد نفاق و خون ريزی مينمايند
بدعوی دروغين تصرف در عالم کائنات ادعای قوهٔ الهيه و اسرار ربانيه مينمايند
بعد از قتل صوفی الاسلام فيروز الدين بهرات مراجعت کرد برای دفع ضرر ايرانی
ها بدادن خراج مصالحت کرد و خودش بين سنیت و شيعيت ومصالحت ومخاصمت
مضطرب بود. و ما بين حسن علی ميرزا پسر فتح علی شاه والی خراسان
و حاجی فيروزالدين آتش کينه مشتعل شد را شهزاده فیروزالدین
از دست درازی او به علاقه اش مخوف بود و در صورت جنگ از برادر خود شاه محمود خان
امداد خواست بناءً عليه محمود اين موقع را غنيمت دانسته بسرکردگی وزير فتح محمدخان
عسکر جرار فرستا در فیروزالدین مرعوب گردیده ایشانرا
بدخول اذان نمیدادو وزیر فتح محمدخان از طرف با دار خود مأمور
بود که هرات را قبضه کند بدون حیله چاره ندید فیروز الدین را برای استشاره
باره دو گاه خود دعوت داد و حسب وصایای با دار خود او را با عائله بقلندرها
محبوس فرستاد :
کهندل خان برادر خود را به تسخیر غوریان گماشت و اهالی خراسان را بذریعهٔ


۱۱۸

اعلانات دعوت اتحاد داده بمحاربهٔ ایرانیان تشویق میکرد و چون حسن علی میرزا
از این مسئله باخبر گردید برای محافظهٔ آن بلاد عسکری فرستاد در حین مقاومت
مهاجمین و مدافعین وزیر فتح خان از اهالی قندهار و هرات و بلوچستان
و سیستان و قبائل جمشیدی و هزاره و فیروزکوهی لشکر عظیم الشانی را آراسته کرده
آنها را با توپها و زنبورکها برای استیلای غوریان و سائر بلاد خراسان حرکت داد.
فوج افغانی در کوسه و فوج ایرانی در کافر قلعه رسیدند و بعد آنها از همدیگر
به اندازهٔ دو فرسخ بود درین جلاوزیر فتح خان به حسن علی میرزا قاصد فرستاد
و غوریان را درخواست نموده از روی تهدید گفت که فتح عاقبت جنگ معلوم نیست
و غالباً خود بینی و غروریکه بواسطهٔ شهزاده گی در ذات خود پیدا کرده اید موجب
تزلزل سلطنت پدرت خواهد شد.
او بجواب پیغامی بوی فرستاده گفت بادار شما احسان دیدهٔ شاه ایران است
لایق نیست که چنین پیغام بما بفرستید علاوه بر آن تو خائنی هستی که با باداران سدوزائی
خود بسر پیکاری بودی چون پیغام قاصد نتیجهٔ خوبی نداد فتح خان لشکر خود را
بطرف کافر قلعه متوجه ساخت بعد از کشتار بسیار ایرانیها رو بهزیمت نهادند و
گله بدهن فتح خان خورده شا را لیه از آن رو بهرات مراجعت کرده شاه محمود و شهزاده
کامران مرعوب گردیده خان ملاخان و ملا شمس مفتی هرات را نزد فتح علیشاه
فرستادند که این تحریک از طرف وزیر فتح خان بود بدون استیذان ما هجوم
برده شاه ایران گفت من از شاه محمود وقتی راضی خواهم بود که فتح خان را نزد من
بفرستد یا کورش نماید .
کامران بشنیدن این خبر سراسیمه گشته از بزدلی و بی عقلی وزیری را که باعث
تخت نشینی پدرش بود کور کرده با برادرش شیردل خان محبوس نمود کندل خان
برادر دوم آنها از انجا به نادعلی گریخته قبائل غلجائی را با خود متحد ساخته برای


۱۱۹
رهائی برادران خویش جماعتی را مردمان غلجائی تشکیل داده هجوم آورد و کامران از خوف ورعبی که از قبائل حس کرده بود خود او را با برادرش رها نمود .
(دوست محمد خان)
چون سردار محمد عظیم خان ازین واقعه مهمه که عبارت از کور ساختن برادر جوانمرد و جنگی خود باشد خبر گشت سردار دوست محمد خان و سردار یار محمد خان برادران خود را از کشمير به پیشاور فرستاد تا شهزاده ایوب برادر شاه محمود را بر سلطنت افغانستان بر آورد لذا بنام سلطنت خواهی شهزاده ایوب دوست محمد خان از راه جلال آباد بكابل حمله برد و فتح کرد و محمد زمان خان برادر خود را بطلب شاه شجاع بهند فرستاد شاه شجاع باسمندر خان والی دره در آویخته مغلوبش نمود و برادران فتح خان که به ۲۰ نفر بالغ می شدند با پسران تیمور شاه که به سی و دو نفر میرسیدند با همدیگر متحد گردیده در شرق و غرب افغانستان دوره کردند و ریشه های حکومت شاه محمود را از وطن بر کندند بالاخر افغانستان را در بدل چشم های وزیر فتح خان برای خود اختصاص دادند پسران تیمور شاه چندی بعد ازین قندهار را نیز از تصرف شاه محمود کشیده حکومت او را در هرات محدود ساختند ١٢٤١ شاه محمود به پسر خود بدگمان گردیده بطرف فراه بر آمده قبائل را بمخالفت پسر خود به شورش در آورد کامران حسن علی میرزا را برای دفاع پدر خود دعوت داد او به معاونت حسن علی میرزا شاه محمود را شکست داده حسن علی میرزا را بهرات خواسته کلیدهای خزائن خود را بوی سپرد. در اثناء این فتنه ها کار رنجیت سنگه بت پرست قوت گرفته در حالیکه محمد عظیم خان والی کشمیر بملاقات دوست محمد خان برادر خود بكابل رفته بود رنجیت سنگه مذکور بر کشمیر قبضه نمود در سال ١٢٤٥ شاه ایران را دوباره به مخالفت پدر خود دعوت داد به مجرد رسیدن سفیر بدر بار شاه محمود در اثر مرض و با وفات کرد قاصد مذکور در ایران با حاجی فیروز الدین خان والی سابق هرات که در فتنه


۱۲۰

قندهار از مجلس گریخته بود ملاقی گشته در برطرفی کامران با او متحد شد
تا شاه بموافقت وی امداد نماید بعد از محکمی عهد چون بطرف هرات با برخی
از افواج بازگشت در عرض راه بعضی ایرانیان با ملا زمان فیرزا لدین مشغول منازعه
بودند او بطرفداری ملازمان خود بر آمده ایرانیان او را نا دانسته کشتند .
در سال ۱۲۴۸ عباس میرزا عزم فتح هرات کرد و پسر خود محمد میرزا را
با فوج جرار بان و گماشت بعد از جنگ هرات محاصره شد مستر کمبل سفیر انگلیس
برای منع محاربه کوشش زیاد نمود مگر ناکام گردید در عین محاصره خبر وفات عباس
میرزا رسید و او به مصالحت مستعد گشت کامران برای انعقاد صلح یار محمد خان وزیر
خود را که در مشهد حبس بود وکیل مقرر کرد مصالحت باین صورت منعقد شد که در
هرات سکه بنام فتح علیشاه زده شود و سال ۵۱ هزار تومان نیز بدر بار ایران
فرستاده شود .
زمانیکه انگلیسها دانستند تسلط ایرانیها بر بلاد افغانی اخیراً موجب
اتحاد هر دو دولت میگردد و در نتیجه انگلیس ها را در هند صدمه میرساند
بنا برین اردوی مکملی را مجهز ساخته با شاه شجاع یاد شاه سابق افغانستان
بسوی افغانستان حرکت داده راجه رنجیت سنگه والی پنجاب و امیر سند
میر غلام علی را به تقویه شاه شجاع واداشتند اگر چه اینها تحت سیطره انگلیسها
نبودند اما بموجب اوامر انگلیسها به تائید و معاونت شاه کمر بستند شاه باسی
هزار سرباز هندی از راه پنجاب و هندوارد قندهار گردیده بعد از مقاتله سختی سردار
کندل خان و برادرانش قندهار را ترك داده بطرف هرات هزیمت نموده .
و در آنجا از نزد شاهزاده کامران برادرزاده خود کومک خواست کامران از كمك
و یاری او انکار نمود پس از برداشت زحمتها و تکالیف زیاد وارد بلوچستان گردید
و از آنجا به هندوستان گریخت .


۱۲۱
خلاصه اینکه ادارۀ ناسازگار تیمورشاه وانهماك او در شهوات ولذات ها وكثرت
اولاد واحفادش از بطون مختلفه، اسودگی، و امن و آسایش اهالی را نیست و نابود
ساخته هزاران نفوس بیگناه در راه آز واغراض اولاد او تلف شدند
در نتیجه دست اندازی بمراتب ایشان در بدست آوردن دیهیم و کلاه سروری سبب
ناکامی همۀ ایشان گردید
در سال ۱۲۵۰ شاهزاده کامران عزم تسخیر سیستان کرد والی آنجا به بارگاه
محمد شاه شهرزادۀ عباس میرزا پناه برد شاه ایران بفرس شاهزاده کامران را به سیستان
بهانه تسخیر هرات گرفته با لشکر آراسته به تسخیر شهر هرات متوجه گشت
و تا وقت درازی شهر هرات را محاصره نمود در اثناء محاصره افغانها از شهر بر آمده
دلاوریهای عجیب و غریبی را نشان میدادند اما در وقتیکه شاهزاده کامران از
مشقت های محاصره به تنگ آمد نادر میرزا پسر خود را بسوی میمنه وشبرغان
وسرپل فرستاد تا از بکها و هزاره ها را بمدافعه ایرانیها دعوت نماید مردمان آن
ولا دعوت کامران را پذیرفته به مدافعه رسیدند
لشکر انبوه ازبک و هزاره به سرکردگی نادر مرزا به بسیار حشمت و شوکت به
حدود هرات رسیده با محاصرین ایرانی در آویختند تا شهر هرات را از محاصره
نجات بخشند بین اردوی مذکور و قشون شاه ایران جنگهای متعددی بوقوع
پیوست. وعده بسیاری از جانبین تلف شدند با لاخره قشون شاه مظفر گردید
و کامران از واهمه آن سراسیمه گشته با وزیر خود در این امر کنگاش نمود در نتیجه
رأی شاهزاده و وزیر به این قرار گرفت که جنگ را بلباس مذهب نموهار سازد
در این موضوع به ملاعبدالحق و دیگر علماء اعلام هرات مذاکره نمود ملای مذکور
در روز جمعه اهالی را به جنگ مذهبی اعلان حرب داد


۱۲۲

تمام باشندگان شهر ودهات نزديك در اثر پند و نصائح او آماده پیکار گردیدند پس همه غسل جمعه نموده ناخن های خود شان را کوتاه ساخته کفن ها را در گردن انداخته بر اردوی ایران هجوم نمودند .
در اثنای محاربه به تعداد زیادی از اعیان و بزرگان ایران را به قتل رسانیدند و داد مردانگی دادند و شجاعت افغانی خود را به محاصرین ایرانی بخوبی نشاندادند ولی چون عده شان کافی نبود در نتیجه به استیصال محاصره و کندن ریشه مهاجمین ظفر نیافته به شهر مراجعت نمودند.

+++++++++


۱۲۳
بعضی از شاهان افغانی که در تاریخ افغان ذکر شده اند

سلطان محمود غزنوی شهنشاه افغان
« ۳۸۸ ه - ق »
سلطان غیاث الدین غوری شهنشاه افغان
« ٥٥٨ ه - ق »

میرویس خان بابای هوتکی موسس
سلسله هوتکی ها
« ۱۱۲۷ ه - ق »
شاه محمود هوتکی شهنشاه افغان
« ١١٣٥ ه - ق »


١٢٤

بعضی از شاهان افغان که در تاریخ افغان ذکر شده اند

اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی شهنشاه افغان

« ١١٦٠ ه . ق »

اعلیحضرت تیمور شاه غازی شهنشاه افغان

١١٨٧ ه . ق

اعلیحضرت شاه زمان

« ١٢٠٧ ه . ق »

اعلیحضرت شاه شجاع

١٢١٦ ه . ق »


محاربه افغان و ایران در هرات
و مساعی مستر مکنيل انگلیس در تصادم افغان و ایران برای حفظ امارت هند
زمانیکه محاصره هرات بطول انجامید سفیر انگلیس که در دربار طهران از جانب حکومت خود مامور بود طهران را گذاشته در حوالی هرات به اردوی شاه ایران ملحق گردید.
مستر مکنیل سفیر حکومت برطانیه دید که فتح هرات نزديك است حینیکه هرات بدست شاه ایران بیفتد قوۀ ایرانی ها و افغانها با هم متحد خواهد شد و این اتحاد قوی به سلطهٔ انگلیس ها در هند صدمه خواهد رسانید چارهٔ دفاع را از حکومت استعماری خود چنان اندیشید که بخدمت شاه ایران عرض نماید و به بهانه وارد هرات گردیده افغانها را از تسلیم بازدارد سفیر مذکور به عملی نمودن آن مفکوره اقدام کرده به حضور شاه عرض نمود که ذات خسروانه اگر اجازه میفرمایند خودم نزد کامران میروم و او را به تسلیم نمودن شهر وادار می سازم شاه عرض او را راست دانسته اجازه داد هنگامیکه داخل شهر هرات شد کامران را دل پری داده گفت که به دلاوری و پافشاری خود استوار باش توپ و گلوله و دیگر لوازم جنگی برای شما می رسانم به ایرانی ها تسلیم نشوید بعد از انکه کامران را وعدۀ كمك داد به حضور شاه مراجعت نموده به عرض رسانید که هر چند کوشیدم پند مرا نشنید نه خودش و نه فوج جنگی او به ترغیب من گوش دادند و نه از تهدیدم ترسیدند .
شاه ایران امر داد که در اردوگاه هر اندازه مس که دستیابی میشود فراهم گردد از آن مس جمع شده يك توپ بزرگ قلعه شكن آماده نموده بر فراز پشتهٔ بالا کرده به گلوله باری آغاز کردند محصورین شهر علاوه بر تنگی ارزاق و تکالیف قحط به بلای دیگری دچار شدند ١٤ هزار غرباء و ضعفاء را از جهت قلت اذوقه از شهر


١٢٦

بیرون نمودند شهزاده کامران پیام تسلیمی را نزد شاه فرستاد و سفیر انگلیس سراسیمه گشته به کامران پیغام خفیہ داده وانمود ساخت که در رفع این مصیبت از سر شما میکوشم قدری استقامت نمائید بحضور شاه آمده عرض کرد که بین شما و حکومت انگلیس معاهده و داد وجود دارد و این اقدام شما راجع به تسخیر هرات موجب تولید فتنه و شورش هند میگردد آرزو دارم که ذات ملوکانه ازین عزم خود باز آید عرضش قبول نشد شاه ایران از طول محاصره خسته گشته بود براسپ خود سوار شده حاضر اردوگاه گردید عسکر را امر هجوم داد.

گلوله باری توپ ها و هجوم سپاه در حصار شهر رخنه ها انداخته قریب بود که هرات بدست ایرانی ها فتح شود اما سفیر انگلیس مداخله نموده به عرض رسانید که سه روز مرا مهلت داده شود تا شاهزاده کامران را باوزیرش بدون خون ریزی و چور و چپاو به شاه تسلیم نمایم توقع دارم که شاه شرف انگلستان رامد نظر داشته مرا ناامید نگرداند و برعایت و حیثیت انگلستان عرضم را بپذیرد.

شاه اجازت دخول هرات به سفیر داد مستر مکنیل وارد هرات گشته پنج هزار پوند به شاهزاده کامران امداد داده گفت که تاسه روز جنگ ملتوی است شکست و ریخت شهر را به این پول ترمیم نمائید و قدری استقامت جوئید که جها زات ما به خلیج فارس وارد گردد شاه از تحر یکات وی واقف شده از اردوگاه خویش طردش نمود. و شاه بر آشفته امر آتش دادن را به قشون ایران اصدار نمود و فتیکه میدان کارزار گرم شد ایرانیها بر فراز حصار شهر بالا میشدند و افغانها سرگرم دفاع بودند از طرفین خلایق بسیار به قتل رسیدند.

در اثنای این جنگ جهازات انگلیس بر خلیج فارس رسیده جزیرۀ خارق را تصرف کردند.

بمجرد شنیدن این خبر شاه ایران دست از محاصرۀ هرات برداشته به


۱۲۷

مدافعة انگلیس ها از خاك ایران توجه نمود.
تمام مامورین سیاسی انگلیس در زمان محاصره هرات رؤساء کابل و قندهار را
بمدافعه ایرانیها تشویق میدادند و علماء را بمسکوکات طلا و نقره فریب داده
می رفتند. تا این جنگ را لباس مذاهب بپوشانند اما در مساعی خود کامیاب
نشدند مدت این محاصره يك سال و هشت ماه طول کشید این بود واقعه سال ۱۲۵۵
خوف انگلیس از اتحاد افغان و ایران
هنگامیکه انگلیس ها از میل افغانها بسوی ایرانی ها دانسته شدند یعنی از احوال
دوست محمد خان امیر کابل و کندل خان والی قندهار و برادران دیگرشان (که
بعد از سقوط اولاد تیمورشاه مملکت را در تصرف آورده بودند) در اثنای محاصره
هرات پادشاه ایران مکاتبه داشتند و راه دوستی را پیموده بدر بار شاه سفراء
می فرستادند واقف گردیدند لهذا انگلیس ها از نزدیکی ایشان می ترسیدند که مبادا اتحاد
ملتین ایران و افغان سایه حکومت برطانیه را از کشور پهناور هند ازاله نماید.
بر علاوه این خوف خود، در جستجوی فرصت استیلاء بر بلاد افغان بودند چون
ملاحظه نمودند که افغانها از امرای نوین خود بد بین می باشند فرصت را غنیمت
شمرده قرار دادند که حمایه شاه شجاع را از برای پیشبرد آرزوی خود بهانه بتراشند
تا توسط او افغانستان را تصرف نمایند.
اردوی جراری را از قشون منظم و غیر منظم تشکیل داده منصبداران ماهر كبار
و امرای ارباب مراتب بزرگ و مدارج سترگ را (انگلیس) بكمك شاه شجاع مامور
نموده از راه بلوچستان و سیستان وارد قندهار گردیدند اردوی مذکور قبل از
رسیدن خود به حدود افغانستان از روی پروپا گند مبلغین فرستاده در بین اهالی
آوازه انداختند که وارث حقیقی تاج و تخت و مستحق فرمانفرمائی شاه شجاع
بوده است و بگوش افغانها می رسانیدند که متسلطین موجوده غاصبین اورنگ و دیهیم


۱۲۸
مملکت اند اقتدار ایشانرا بکاهد و باشاه شجاع یاری نماید
زمانیکه شاه شجاع بعد از این آوازه ها به حدود قندهار رسید سردار کندل خان
چون قوة مقابله ندا شت و تمائل اهالی را بسوی شاه شجاع دید با پنجصد رسوار رهسپار
طهران شد شاه ایران مقدم او را گرامی داشته پذیرائی خوبی از او نمود ه شهر
با بك را در بلاد فارس با دازدوی سپرد .
حکومت شاه شجاع
شاه شجاع ولایت قندهار را به زمامداری (مستر تاو) انگلیس گذاشته جانب
غزنین حرکت نموده بعد از کشودن قلعه غزنین متوجه کابل گشت
امیر دوست محمد خان در خود نیروی مقابله ندید به امید یاری گرفتن از امیر بخارا
به بخارا رفت بجای اینکه آرزوی او نتیجه بخشد از طرف امیر بخارا اهانت و تحقیر
نسبت به خود دیده بوطن بازگردیده خود را به حکومت برطانیه سپرد حکومت
انگلیس امیر موصوف را به کلکته فرستاده شاه شجاع (میجر پاتنجر) را که از نامداران
انگلیس ها بود به کابل والی گذارده بلا جنگ و جدال جلال آباد را بدست آورد.
حکومت انگلیس میجر پاتنجر را با بیست سوار انگلیس و سه صد هزار پوند نزد
شاهزاده کامران به هرات فرستاده باطاعت شاه شجاع دعوتش داد شاهزاده کامران
پول مذکور را به ترمیم قلعه و استحکامات شهر و فراهمی از وقه و لوازم جنگ صرف نموده
تا انجام این مرام (پاتنجر) را بار تضاء او در هرات نگهداشت و بعد از فراغ طوریکه
آمده بودند بهمان و تیره از هرات بدرشان کرد .
و از محمد شاه شاه ایران اعتذار تجاوزات خود را خواسته
به ذمة خود قبول نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران رواج خواهد داد این بود
واقعات ۱۲۵۷
به هر حال علی الظاهر حکومت شاه شجاع و فی الحقیقت حکومت انگلیس ها به اکثر


۱۲۹
مناطق مملکت سایه انداخت از این کامیابی انگلیس ها مغرور گشتند که تو قف سه سال و چند ماهه ایشان در خاک افغانستان اهالی را به قبول سیطرهٔ ایشان آماده ساخته تا جز مملکت خود گردانیده از دست افغانها زمامداری شان را بر بایند
طلب کردن شاه شجاع مالیه را از قبائل
در ماه جمادی الثانی (سال ۱۲۵۸) شاه شجاع برای گردآوردن مالیات از قبائل هیئتی را فرستاد قبائل از تادیه مالیه سر تابی نموده پر خاش جزئی بین قبائل و محصلان بوقوع پیوست.
زمانیکه خبر این سرکشی به شاه شجاع رسید يك دستهٔ عسکری را به تادیب اهالی سوق داد قبائل سرکش تاب مقابله نداشتند به قله های کوها بر آمدند درغرهٔ رجب همان سال (جمعه خان غلجائی) باسه نفر از خوانین قوم سر از اطاعت کشیده گروهی را از قبائل با خود متحد نموده راه کابل و جلال آباد را در حدود سه فرسخی کابل مسدود ساخته هر دم راهرو و قوافل تجارتی را تاراج میکردند
ورود سردار محمد اکبرخان
در این زد و خورد قبائل سردار محمد اکبر خان که بعد از بندی شدن پدرش در اطراف وطن مصروف دوره بود به بامیان رسید واهالی دور او را گرفته جمعیتی بهم رسانیدند
و با جماعهٔ سر کش غلجائی يك گروه دیگر غلجائی ها نیز پیوستند زیرا نائب السلطنهٔ انگلیس ها در هند مواجب ایشان را از کمال خساست خود لغو نموده بود اخیراً این جمعیت به سرکردگی سردار محمد اکبر خان اتفاق کردند و فتنه رویه ترقی گذاشت و دامنهٔ آن وسعت گرفت
حکومت انگلیس مستر مگناتن و مستر منتس را بايك دسته عسکری به خاموش ساختن این فتنه اعزام نمود وقتیکه از کابل بیرون شد به فاصله سه فرسخی کابل


۱۳۰

رسیده بودند که دفعتاً يك گروه غلجائی سرایشان ریختند و چند نفر عساکر را کشته از راه رفتن باز داشتند .
بعد از ان جنرال سیل انگلیس با قطعهٔ عسکری خود با رادهٔ جنگ سردار محمداکبر خان برآمده در عرض راه با دستهٔ اولی عسکری پیوست اما از یورش افغانها بسیار در هراس بودند شب ۲۱ رجب از مرکز كومك خواستند به مجر در سیدن قشون امدادی به سنگرهای سردار محمداکبر خان متوجه شدند در عرض راه دو روز با افغانها دچار گیر و دار بودند و ظفر نیافتند
در این اثناء شاه شجاع حمزه خان غلجائی را محبوس نمود غلجائی ها از حکومت شاه شجاع دل آزرده گردیده سه هزار نفرشان راه های کابل را از هر طرف بستند میجر گریفس از شهر برآمده در عرض راه با افغانها مقابل گشته با هیئت بی از ارکان قشون انگلیس به قتل رسید.
در غرهٔ شعبان اهالی شهر به شور آمده دکانهای خود را بسته با قامتگاه الکساندر بارنس یورش بردند بسیاری از مجاهدین در عرض راه به شهادت رسیدند در انجام کار او را سر راه بدار آویختند .
سپس به خزانهٔ انگلیس که زیر نگرانی مستر جانسن بود متوجه گشته تاراجش کردند وقتیکه شاه شجاع در بالاحصار ازین واقعه خبر یافت پسر خود را با یکدسته فوج و دو توپ اعزام نمود لیکن در خاموش ساختن آتش فتنه سودی نبخشید .
جنگ باغ شاه
١٤ - شعبان برای قطع کردن خط اتصال اردوگاه انگلیس و گدام خورا که مجاهدین افغان به قلعه محمد شریف و باغ شاه حمله برده سنگر ساختند قلعهٔ کدام که هزار زرعه طول و شش صد زرعه عرض داشت از طرف مجاهدین افغان محاصره شد .


۱۳۱

مسترانس وارن انگلیس با یکدسته عسکر محافظ اروپائی و يك فوج هندوهای هند
محصور مانده انگلیس ها خوش بودند که قلعه را به افغانها بگذارند هر چند کوشیدند
که خودها را از محاصره نجات دهند مگر کامیاب نشدند

کپطان سوین با یکدسته عسکر برای مدافعه محاصرین و نجات دادن کپطان
انس وارن از اردوگاه بسوی گدام حرکت نموده مجاهدین افغان کپطان سوین را
با عده زیادی از رفقایش کشتند وبقیة السیف را به فرار مجبور ساختند پس از این
واقعه مستر انسن گاردن بایکدسته تازه عسکری برای رفع محاصره از محصورین
گدام اعزام گردید ایشان نیز بهمان راه رفتند که دسته سابق طی نموده
بود و حشرن شان یکسان شد بعد از ان کپطان بویت بحضور سرا فسر اردو عرض نمود
که گدام را گر به افغانها تسلیم کنیم پنجاه هزار پوند از در ك قیمت اجناس
خورا که گدام خساره میکشیم و از خورا که دو روزه اضافه تر در اردو گاه
حبه نخواهد ماند و بدست آوردن آذوقه درین موانع بی شمار کار آسان
نمی باشد پس چه خواهیم کرد ؟

سر افسر اردو نزد انسن وارن پیغامهای پیاپی میفرستاد که ثبات نمائید و قلعه را
از دست ندهید عنقریب كومك بشما خواهد رسید انسن وارن جواب داد که امشب
اگر معاونت نرسد ما از دشمن نجات نخواهیم یافت زیرا افغانها به یکی از برجهای
قلعه نقب می زنند رفقای ما از این رهگذر از خوف و هراس به لرزه افتاده اند بعضی
از مستحفظین قلعه از ترس خودها را از قلعه بطرف بیرون انداختند اگر امشب
چاره جوئی نشود دشمن قلعه را بدست خواهد آورد.


۱۳۲

فوائد پهره

متصل به رسیدن این جواب سر عسکر اردوی انگلیس با افسران عسکری مشوره نمود
و هیئت مشوره از رئیس خود فکر خواستند که سنگر و قلعه کدام را چنان از دشمن
خلاص خواهم کرد ؟
در نتیجه رای عمومی به این قرار گرفت که مجاهدین افغان از اصول حفاظت و ضرورت
بیدار خوابی بی خبر اند باز هم احتیاطاً جاسوسان خود را برای کشفیات فرستادند
کپطان مستر جان فرستاده ایشان خبر نا امیدی آورد که افغانها بیدار هستند و در
تدابیر متصرف گردیدن قلعه با هم جرگه دارند چون امکان رسیدن كومك نبود آن
شب از اعزام دسته های معاون عسکری صرف نظر نمودند وقت سپیده افغانان
به قلعه یورش برده سخت ترین حمله ها و اقدامات را بکار برده دروازۀ کدام را
سوختاندند محافظین کدام از دروازه دیگر به اردوگاه گریختند.

شهادت عبدالله خان

اردوی انگلیس از ننگ مغلوبیت و خوف گرسنگی بر آشفتند و یکدسته عسکری
را به زیر دستی يك نفر میجر حکم هجوم به قلعهٔ محمد شریف دادند قائد دسته گاهی
آشکارا و گاهی پوشیده راه می پیمود و انگلیس ها این اوضاع او را پسندیده
و فردا بزیر دستی مستر گریفتس يك فوج دیگر را به معاونت دسته اولی امر یورش داد
کپطان اندرسن که از شاملین این فوج بوده عبدالله خان را بدرجهٔ شهادت رسانیده
و نیمه باغ شاه و قلعهٔ محمد شریف بدست فوجی های انگلیس افتاد.
افغانها داد همت داده به بسالت و شجاعت خود که ابراز می نمودند نیمه اراضی از
دست رفته خود را پس به تصرف آورده عدۀ زیادی از عساکر انگلیس را به خاک
و خون غلطانیدند


۱۳۳

شمولیت قزلباشان با افغانها در جنگ

روز هشتم شعبان قزلباشان کابل با افغانها همدست گردیده به سنگر قلعه
محمدشریف درآمدند ازین همدست شدن ایشان خوف و وحشت انگلیس ها بحدی
زیاد گردید که اضافه تر ازان تصور نمیشد در این اوان سراقسرم قشون انگلیس ها مریض
شد وزیرمختار انگلیس سرولیم به تقرر نائبی برای او توجه نموده بريكدير مشیلتان»
را به این عهده دعوت داد و او قبول نموده افواج بالاحصار را خواه به شاه شجاع
خواه به انگلیس ها تعلق داشتند عموماً فراهم نموده به سنگرها تقسیم نمود لیکن
عوض اینکه فوج را دلیر می ساخت به پیشگاه عساکر بیانیه ابراز نمود که ماتاب مقابله
افغانها را نداریم اگر در این جا پافشاری نمائیم همه بر باد خواهیم شد مناسب
است که از کابل کوچیده به جلال آباد فرو دآئیم و آنجا محصور باید شد .
( مقابله نمودن با افغانها در میدان ، درآمدن دردهن شیران است )
سرعسکر گفت که از کابل برآمدن و در صحراء با افغانها مقابله نمودن در دهن
شیران درآمدن است لہذا برآمدن ما از کابل خلاف احتیاط است از خوف و هراس
ارای شان به اختلاف انجامید .
و جرگه افغانها باهم قرار دادند که قلعه های را که از سوی شرق و غرب
بر اردوگاه انگلیس مشرف اند با برج رکاه باش تصرف باید نمود زمانیکه
مقامات مذکور را اشغال کردند براردوگاه انگلیس گلوله باری و تیر باران
آغاز نمودند .
وزیرمختار نائب (سرافسر) را بیدار ساخته امر نمود که به برج رکاه باش
هجوم نمائید فوج خود را آماده ساخته از طرف آفتاب برآمد حرکت نمود كپطان
بلوبار فتاء خود را ه را غلط کرده با افغانها رو برو شده شانهائس تکان خورده به لرزه


١٣٤
افتاد و قبل از مقابله خواهشمند مرگ گردیدند افغانها سرشان ریخته همه را ته تیغ ساخته کشتار فوق العاده بعمل آوردند کرنیل مکرلان وافتنت برت که متفقاً برای كومك كپیتان بلو برآمده بودند بین ایشان و کپطان بلو مجاهدین افغانها حائل آمده با هر دو فوج انگلیس در آویختند چون شلطان این هول را ملاحظه نمود عرق حمیت او به جنبش آمده کل فوج حاضر را امر هجوم داد افغانها مدافعه کردند دوباره امر هجوم دادند افغانان باز دفاع کردند بارسوم امر هجوم شد این دفعه به جز لفتنت برت و یکنفر دیگر از دسته های انگلیس کسی زنده نماند و از جمعیت مجاهدین افغان فقط سی نفر سوار به شهادت رسیدند .
در این یورش ها و گریزها انگلیس ها بر قلعه رکاباش و قلعه ذوا لفقار قبضه کردند واز قلعه رکاه باش چیزی غله کشیده بسوی اردوگاه عازم بودند که تاریکی شب رسید و شیران افغان حمله آورده گندم را از ایشان گرفته قلعه جات مذکور را متصرف شدند و سنگر های جنگ آماده نمودند
حرص و آز انگلیس ها در عین ضعف و کمزوری
روز ١٣ شعبان افغانها سه عراده توپ را بايك گروه افراد جنگی بر کوه بچه جانب افتاب نشست بالا کرده بمقابل انگلیس ها مهیا گردیدند وزیر مختار شلتان امر یورش داده گفت که میجر شطوین باید با یکدسته عساکر بسوی جنگ حرکت نماید در آخر به فاصله دوازده گز از اردوگاه با فغانها روبرو گشتند افغانها در این روز بكمال خوبی امتحان بسیار بزرگی دادند همینکه میدان کار زار گرم شد طائفه سوار افغانها پس گشتند پیاده های افغان از این حرکت قهقری سواران مشوش گردیده رجعت نمودند انگلیس ها پشته را متصرف گردیده یکتوپ از سنگر افغانها را شکستانده دوی دیگر را به اردوگاه رسانیدند در این روز انگلیس ها خیلی فرحت وشادمانی را نشان دادند اما از طرف جنرال سیل مقیم جلال آباد


١٣٥

خبر آمد که قبل از گذشتن زمستان با مداد شما رسیده نمی توانیم این خبر یأس
آوری به انگلیس ها موقع نداد که در تلافی خساره های گذشته در کامیابی نوین
خود خورسندی میکردند با وجود آن به پاسداری زندگانی خود حرس
و آژیرانشان می دادند
لشکر محمد خان افغان
در فریب دادن افغانها و بدست آوردن سنگر های شان
و قبضه کردن استحکامات محمدخان ترتیبات داشتند حیلعاندیشده مستر استوارت
مهندس اظهار کرد که انگلیس ها تاب جنگیدن افغانها را ندارند محمدخان که راه
بالا حصار را گرفته وخورا که یاب را نمیگذاشت که به بالا حصار برسد از بیانات او
مغرور گشته بسوی بیمبار و رخ نمود تا راه دیگر اذوقه رسانی انگلیس ها را مسدود نماید
انگلیس ها میجر شتوین را برای نگهبانی راه مذکور فرستادند اما افغانها شتاب
نموده قریه بیمبار و را در تصرف خود آوردند در این جا محاربه سختی بوقوع پیوسته به
عقب نشینی انگلیس ها خاتمه یافت و ضابطان زیاد فوج انگلیس با کمال ناکامی
رجعت نمودند .
به تاریخ ۱۲ شعبان محمداکبرخان از بامیان آمده با افغانان خود متحد گردید
در این روز انگلیسان به تسلط قلعه بیمبار و با هم اتفاق نموده وزیر مختار میجر کارش
و میجر شطوین را با يك فوج حرکت داده بر قلهٔ که بالای يك بلندی واقع بود و بدون
يك توپ و چهل نفر آدم دیگر قوه نداشت امر هجوم داد مهاجمین انگلیس بی راه
بی راه رفته بر قلعه هجوم کردند میجر شتوین ، زخم خورد و يك هيئت از رفقای او
به قتل رسیدند چون شلتان این مصیبت را ملاحظه نموده میجر کارش و صد نفر مهندس
را امر داد که استحکامات را طوری طرح نمایند که از دسته دشمن مأمون گردند
و قبل از اینکه بنیاد استحکام را بگذارند ده هزار مرد از اهالی کابل را بر فراز
کوهی دیدند که ایشان را تیر باری می نمایند فی الحال کرنيل اولیور را امر اماده گی


١٣٦

داده عسکر را بشكل دائره قلعه ساخته پشت این قلعه انسانها رساله سوار را حرکت داده
امر هجوم صادر شد سواران افغان عجله نموده برمیمنه فوج انگلیس یورش برده
لفتنت واکر را محاصره نمودند در این یورش یکی از سرکردگان افغان زخم یافت
سپس افغانان از هر طرف حمله کرده ایشان را به تنگ آوردند در این یا فشاری
افغانان راه گریز را نیافتند زیرا سواران فوج انگلیس دل انداخته پشت سر گریخته
بودند افغانها توپ ها و ذخائر حربی فوج انگلیس را بدست آورده بواسطه زخمی
شدن یکی از سرکردگان خود به طرف قریه مراجعت نمودند انگلیس ها از موقع
استفاده گرفته بر فراز کوه برآمده توپ های خود را دوباره تصرف کرداند و همان
توپ ها را بر مجاهدین افغان سردادند .
افغانها از این اوضاع برآشفته به شدت و حدت زیادی هجوم آورده جمعیت فوج
انگلیس را پراگنده ساخته به گریز مجبورشان نمودند شکستی هائیکه بکه بسوی
اردوگاه می گریختند و افغانها در تعاقب بودند بدون دیوار های استحکامات
اردوگاه مانع دیگری پیش روی خود ندیدند

تخم انگلیس را در وطن خود نگذارید

زمانیکه ساحه بر انگلیس ها تنگ آمد گذاره خود را خیلی دشوار دیده به صلح
التجاء نمودند وزیرمختار نزد افغانها قاصدی فرستاده آرزوی صلح نمود افغانها
جواب مشروط داد که احدی از نژادانگلیس در خاك ما توقف نه نماید و برخی شرائط
را نا قابل قبول دیده از جرگه فرستادهای افغانها بر خواسته گفت
که روز قیامت نزديك است عنقریب ما و شما در میدان حشر حاضر شده ظالم و مظلوم
وحق وباطل آشکارا خواهد شد .
بعد از ین مفاهمه بین افغانها و انگلیس ها دوباره محاربه شروع گردید. افغانها


۱۳۷

قلعه محمد شریف را در ۱۶ رمضان باردیگر بدست آوردند نفس انگلیس ها به لب رسیده یقین کردند که بدون صلح خواهی نه خواهی چارۀ دیگر ندارند وزیرمختارانگلیس يك ورقه را که برمعاهدۀ افغان وانگلیس مشتمل بود نگاشته از شلتان و دیکنل و جیمز لر بران امضاء گرفت .
جرگۀ دوم افغان وانگلیس درخصوص تخلیۀ وطن
به تاریخ ۱۱ رمضان وزیر مختار انگلیس با کپطان لارنس وترژر ومکینزی و يك هیئت مرکب از افراد جماعت خود به فراز پشته سیاه سنگ برآمده بارؤسای افغان جرگه نمود وزیرمختار در بین جرگه برخاسته برای استمالت افغانها خطابه ایراد نموده گفت از دیر یست که ما انگلیسها امیردوست محمدخان را قدردانی کرده ایم و منزلت او را عالی پنداشته ایم ودر هر نقطه از نقاط مملکت خوداقامت اوراگرامی داشته ایم بعدازان ورقۀ ترتیب دادۀ خود را که براین مضمون مشتمل بودبحضور مجلس قرائت نمود :
حکومت انگلیس تعهد می نماید که قندهار، غزنین، جلال آباد وسائر بلاد افغانستان را تخلیه نماید بشرطیکه افغانان یکی از بزرگان خودرا بطورگروی تاوقتی به انگلیس ها بدهند که آنهاازمملکت شان به سلامت برآیند وحینیکه عساکر انگلیس به حدود هند واصل گردند امیردوست محمد خان را بسیار به زودی بوطنش خواهند فرستاد و بافغانان لازم است که سالانه يك لك روپیه مواجب به شاه شجاع ، خواه در داخل وخواه درخارج بپردازند این وظیفۀ مستمری او به ذمۀ افغانها خواهد بود وبه ذمۀ انگلیس این امر لازمی است که بدون مرضای افغانها برخاك افغانستان فوج خود را داخل نه نماید .
زمانیکه این سجل به حضور سردار محمداکبرخان عرض شد بعد از جرح و تعدیل چنان تقرر یافت که به ذمۀ انگلیسها فرض است که در ظرف سه روز


۱۳۸

تمام شهرها و قریه جات افغانستان را تخلیه نمایند و محمد اکبر خان در فراهمی کراهه کشان بایشان كومك خواهد کرد.

حکومت انگلیس به نقل دادن عساکر از بالاحصار آغاز نموده به کمال ذلت و مسکنت که بالاتر از آن تصور نمیشود قلعه های کابل را تخلیه نمودند و محمد اکبر خان در تهیۀ کراهه کشان تعلل می نمود و میگفت که تا وقتیکه انگلیس ها تمام قلعه ها را تخلیه نه نمایند به ذمۀ من ایفاء عهد تعاون تهیۀ کراهه کشان لازم نمیشود.

قوۀ سفید فضائی زمستان کابل

بتاریخ ۱۸ رمضان که برف باریدن شروع نمود مصائب و مشکلات انگلیس دو چند گردیده برای تخلیۀ غزنین و انتظار عساکر آنجا در تشویش افتادند.
به ۲۰ رمضان برای انفصال کار خود با افغانها جرگه کردند افغانها نیمۀ ذخائر حربی از قبیل توپ ها و جبه خانه که انگلیس ها داشتند خواهش کردند انگلیسها بادل ناخواسته این خواهش افغانها را پذیرفتند کپطان کیلی و کپطان ایری را بطور گروی حسب خواهش افغانها با افغانها سپردند تا زمانیکه عهد خود را اکمال نمایند.
به تاریخ ۲۲ رمضان مستر اسکنیر که نزد سردار محمد اکبرخان اسیر بود بحضور وزیر مختار آمده اظهار کرد که محمد اکبرخان يك امر دشوار را از حضرت وزیر درخواست می نماید که شما با ضابطان نامدار خویش به حضور سردار حاضر شوید تا معامله را باشما دفعةً فیصله نماید.

وزیر بدون قبول این درخواست چارۀ نمی توانست کرد اما خوف و هراس بر او مستولی بوده به عساکر خود امر تیاری و آمادگی داد تا بیرون استحکامات اردوگاه


۱۳۹
آماده جنگ باشند و خودش با ضابطان ار دوسوی پشته هار فته قدوم سردار محمد اکبرخان را منتظر بود ساعتی نگذشته بود که سردار محمد اکبر خان با جمعی از خوانین افغان حاضر گردیدند .
سردار باشخص وزیر و خوانین با ضابطان عسگری رو برو شدند سواران افغان یکه یکه دودو میرسیدند بعد از ساعتی سردار قوم خود را آواز داده گفت هر کس مقابل خود را بگیرد دست وزیر مختار را بریده کشان کشان او را میبردند وزیر واویلا واغوثا فریاد میکرد و پناه وامان میخواست بعد ازان سرش را از تن جدا کرده در کوچه های کابل تشهیر کردند
و مستر تروار را سر راهی بدار کشیدند و لفتنت بری که بدست محی الدین افغان اسیر افتاده بود در روز نامچه خود سخافت عقول انگلیس ها و بزدلی منصبداران انگلیس وضعف آراء شان را می نگارد
وقتیکه او را به حضور سردار محمد اکبرخان حاضر کردند سردار با دید های شعله انگیز خود بسوی او نگریسته گفت : ای انگلیسها شما بودید که طمع مملکت ما را بدل خود پرورانیدید ! جزای اعمال خود را به چشم سر دیدید !! کنون هم به کشتن تو ضرورت ندارم ترا بخشیدم رنگهمالی ترا به ملا مؤمن خان سپردم میجر پا تنجر که زمام وزارت مختاری را بعد از سرولیم مگناتن گرفته بود دوباره مراوده صلح خواهی با افغانها نمود و گفتند صلح بشرائط ذیل پذیرفته خواهد شد .
۱ : - عساکر انگلیس تمام توپ های را که دارد بما وا گذار شوند مگر شش ضرب عراده توپ که برای حفاظت خویش با خود برداشته می توانند .
۲ : - مال گرانبار و آلات متعلقه خزانه را بما بسپارند .
۳ - سرکردگان انگلیس را با آل و اولاد بما بسپارند .
٤ - ١٤ لك روپیه را که وزیر مختار بما وعده داده بود آن را بپردازند .